Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ထိုမြတ်စွာဘုရား၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော ဘုရား၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော ဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Majjhimanikāye

မဇ္ဈိမနိကာယ်၌

Uparipaṇṇāsa-ṭīkā

ဥပရိပဏ္ဏာသဋီကာ

1. Devadahavaggo

၁. ဒေဝဒဟဝဂ်

1. Devadahasuttavaṇṇanā

၁. ဒေဝဒဟသုတ်အဖွင့်

1. Dibbanti [Pg.211] kāmaguṇehi kīḷanti, laḷanti, tesu vā viharanti, vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti; issariyaṭṭhānādisakkāradānaggahaṇaṃ taṃtaṃatthānusāsanañca karontā voharanti, puññānubhāvappattāya jutiyā jotenti vāti devā vuccanti rājāno. Tathā hi te catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ rañjayantā sayaṃ yathāvuttehi visesehi rājanti dibbanti sobhantīti ca, ‘‘rājāno’’ti vuccanti. Tatthāti tasmiṃ nigamadese. Sāti pokkharaṇī. Tanti taṃ, ‘‘devadaha’’nti laddhanāmaṃ pokkharaṇiṃ upādāya, tassa adūrabhavattāti keci. Sabbaṃ sukhādibhedaṃ vedayitaṃ. Pubbeti purimajātiyaṃ. Katakammapaccayāti katassa kammassa paccayabhāvato jātaṃ kammaṃ paṭicca. Tena sabbāpi vedanā kammaphalabhūtā eva anubhavitabbāti dasseti. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi. Aniyametvā vuttanti, ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino’’ti evaṃ ime nāmāti avisesetvā vuttamatthaṃ. Niyametvāti, ‘‘evaṃvādino, bhikkhave, nigaṇṭhā’’ti evaṃ visesetvā dasseti.

၁. ဒေဝေါ (ဒေဝ) ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် ကစားကြကုန်၏၊ ပျော်ပါးကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုကာမဂုဏ်တို့၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။ အောင်နိုင်စွမ်းရှိသော လုံ့လဝီရိယနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ရန်သူတို့ကို အောင်နိုင်ခြင်းငှါ အလိုရှိကြကုန်၏။ အစိုးရခြင်း အဆင့်အတန်း စသည်တို့၌ ပူဇော်သက္ကာရကို ပေးခြင်း၊ ခံယူခြင်းနှင့် ထိုထိုသော အကျိုးစီးပွားကို ညွှန်ကြားဆုံးမခြင်းတို့ကို ပြုလျက် လောကဝေါဟာရ ပြုကြကုန်၏။ ကောင်းမှုကံ၏ တန်ခိုးအရှိန်အဝါကြောင့် ရရှိအပ်သော တောက်ပခြင်းဖြင့် တောက်ပကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မင်းတို့ကို 'ဒေဝ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ မှန်ပေသည်၊ ထိုမင်းတို့သည် သင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးတို့ဖြင့် လူအများကို သာယာစေလျက် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ထူးခြားချက်တို့ဖြင့် တင့်တယ်ကြကုန်၏၊ တောက်ပကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မင်း (ရာဇာ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုနိဂုံးအရပ်၌။ 'သာ' ဟူသည် ရေကန်။ 'တံ' ဟူသည် ထို 'ဒေဝဒဟ' ဟု အမည်ရသော ရေကန်ကို အမှီပြု၍၊ ထိုရေကန်၏ မနီးမဝေးသော အရပ်၌ ဖြစ်သောကြောင့်ဟု အချို့က ဆိုကြကုန်၏။ ချမ်းသာစသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော ခံစားချက်အားလုံး။ 'ပုဗ္ဗေ' ဟူသည် ရှေးဘဝ၌။ 'ကတကမ္မပစ္စယာ' ဟူသည် ပြုအပ်ပြီးသော ကံ၏ အကြောင်းအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံကို အကြောင်းပြု၍။ ထိုစကားဖြင့် ဝေဒနာအားလုံးတို့သည်ပင် ကံ၏အကျိုးတရား ဖြစ်၍သာ ခံစားအပ်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဣမိနာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သတ်မှတ်ခြင်းမပြုဘဲ မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟူသည် - 'ရဟန်းတို့... ဤသို့သော ဝါဒရှိကြကုန်သော အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ရှိကြကုန်၏' ဟု ဤကဲ့သို့ ဤအမည်ရှိသူတို့ဖြစ်သည်ဟု အထူးမပြုဘဲ ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ သတ်မှတ်၍ ဟူသည် - 'ရဟန်းတို့... နိဂဏ္ဌတို့သည် ဤသို့သော ဝါဒရှိကြကုန်၏' ဟု ဤသို့ အထူးပြု၍ ပြတော်မူသည်။

Kalisāsananti parājayaṃ. Kalīti hi anattho vuccati, kalīti sasati vippharatīti kalisāsanaṃ, parājayo. Kalīti vā kodhamānādikilesajāti, tāya pana ayuttavāditā kalisāsanaṃ. Taṃ āropetukāmo vibhāvetukāmo[Pg.212]. Ye kammaṃ kataṃ akataṃ vāti na jānanti, te kathaṃ taṃ edisanti jānissanti. Ye ca kammaṃ pabhedato na jānanti, te kathaṃ tassa vipākaṃ jānissanti; vipākapariyositabhāvaṃ jānissanti, ye ca pāpassa kammassa paṭipakkhameva na jānanti; te kathaṃ tassa pahānaṃ kusalakammassa ca sampādanavidhiṃ jānissantīti imamatthaṃ dassento, ‘‘uttari pucchāyapi eseva nayo’’ti āha.

'ကလိသာသနံ' ဟူသည် ရှုံးနိမ့်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ကလိ' ဟု အကျိုးမဲ့ကို ဆိုအပ်၏၊ 'ကလိ' ဟု ပျံ့နှံ့တုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် 'ကလိသာသနံ' (ရှုံးနိမ့်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'ကလိ' ဟူသည် အမျက်ဒေါသ၊ ထောင်လွှားခြင်း စသော ကိလေသာအစု ဖြစ်၏၊ ထိုကိလေသာအစုဖြင့် မလျော်ကန်သော စကားကို ပြောဆိုခြင်းသည် 'ကလိသာသနံ' မည်၏။ ထိုရှုံးနိမ့်ခြင်းကို တင်ပြလိုသော၊ ထင်ရှားစေလိုသော (မြတ်စွာဘုရားသည်)၊ အကြင်သူတို့သည် ကံကို ပြုအပ်သည် သို့မဟုတ် မပြုအပ်သည်ကို မသိကြကုန်၊ ထိုသူတို့သည် ဤကဲ့သို့သော အရာကို မည်သို့ သိနိုင်ကြကုန်အံ့နည်း။ အကြင်သူတို့သည်လည်း ကံကို အပြားအားဖြင့် မသိကြကုန်၊ ထိုသူတို့သည် ထိုကံ၏ အကျိုးတရားကိုလည်းကောင်း၊ အကျိုး၏ ပြီးဆုံးခြင်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း မည်သို့ သိနိုင်ကြကုန်အံ့နည်း။ အကြင်သူတို့သည်လည်း အကုသိုလ်ကံ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကိုပင် မသိကြကုန်၊ ထိုသူတို့သည် ထိုအကုသိုလ်ကံကို ပယ်စွန့်ခြင်းနှင့် ကုသိုလ်ကံကို ပြည့်စုံစေခြင်း နည်းလမ်းကို မည်သို့ သိနိုင်ကြကုန်အံ့နည်း ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'နောင်ထပ် မေးခွန်းများ၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

2. Kiñcāpi cūḷadukkhakkhandhepi, (ma. ni. 1.180) ‘‘evaṃ sante’’ti iminā tesaṃ nigaṇṭhānaṃ ajānanabhāvo eva ujukaṃ pakāsito heṭṭhā desanāya tathā pavattattā. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.180) vuttaṃ – ‘‘evaṃ santeti tumhākaṃ evaṃ ajānanabhāve satī’’ti, tathāpi tattha uparidesanāya sambaddho evamattho vuccamāno yujjati, na aññathāti dassetuṃ idha, ‘‘mahānigaṇṭhassa vacane sacce santeti attho’’ti vuttaṃ. Ettakassa ṭhānassāti yathāvuttassa pañcaparimāṇassa kāraṇassa.

၂. စူဠဒုက္ခက္ခန္ဓသုတ်၌လည်း (မ၊ နိ၊ ၁၊ ၁၈၀) 'ဧဝံ သန္တေ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုနိဂဏ္ဌတို့၏ မသိနားမလည်သောအဖြစ်ကိုသာ တိုက်ရိုက် ပြသတော်မူအပ်၏၊ အောက်ပိုင်းဒေသနာ၌ ထိုသို့ ဟောကြားခဲ့သောကြောင့်တည်း။ မှန်ပေသည်၊ အဋ္ဌကထာ၌ (မ၊ နိ၊ ဋ္ဌ၊ ၁၊ ၁၈၀) - 'ဧဝံ သန္တေ ဟူသည် သင်တို့၏ ဤသို့ မသိနားမလည်ခြင်း ရှိသည်ရှိသော်' ဟု ဖွင့်ဆိုထား၏။ သို့သော်လည်း ထိုအရပ်၌ အထက်ဒေသနာနှင့် ဆက်စပ်သော ဤသို့သော အနက်ကို ပြောဆိုခြင်းသည်သာ သင့်လျော်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မသင့်လျော်ဟု ပြလိုသဖြင့် ဤအဖွင့်၌ 'မဟာနိဂဏ္ဌ၏ စကားသည် မှန်ကန်သည်ရှိသော် ဟူသော အနက်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ဧတ္တကဿ ဌာနဿ' ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ငါးခုအတိုင်းအရှည်ရှိသော အကြောင်းတရား၏။

3. Anekavāraṃ visarañjanaṃ idha gāḷhāpalepanaṃ, na sāṭakassa viya littatāti āha – ‘‘bahalūpa…pe… littena viyā’’ti. Vuttameva, na puna vattabbaṃ, tattha vuttanayeneva veditabbanti adhippāyo.

၃. ဤ၌ အကြိမ်များစွာ ဆေးဆိုးခြင်းသည် ထူထဲစွာ လိမ်းကျံခြင်း ဖြစ်၏၊ အဝတ်ပုဆိုး၌ လိမ်းကျံသကဲ့သို့ မဟုတ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'ဗဟလူပ...ပေ... လိတ္တေန ဝိယ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ပြောဆိုပြီးသည်သာ ဖြစ်၍ ထပ်မံပြောဆိုရန် မလိုတော့ပေ၊ ထိုအရပ်၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိရှိအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Imesaṃ nigaṇṭhānaṃ tādisassa tesaṃ abhāvato, ‘‘jānanakālo siyā’’ti parikappavasena vadati. Tena evaṃ jānituṃ tehi sakkā siyā, tesañca dassanaṃ saccaṃ siyā. Yasmā tesaṃ dassanaṃ asaccaṃ, tasmā te na jāniṃsūti dasseti. Catūsu kālesūti vaṇamukhassa parikantanakālo, sallassa esanakālo, abbuhanakālo, vaṇamukhe agadaṅgāraodahanakāloti imesu catūsu kālesu. Suddhanteti suddhakoṭṭhāse, dukkhassa anavasesato nijjīraṇaṭṭhena niddukkhabhāveti attho. Ekāya upamāyāti, ‘‘sallena viddhassa hi viddhakāle vedanāya pākaṭakālo viyā’’ti imāya ekāya upamāya. Tayo atthāti pubbe ahuvamhā vā no vā, pāpakammaṃ akarimhā vā no vā, evarūpaṃ vā pāpakammaṃ akarimhāti ime tayo atthā. Catūhi upamāhīti vaṇamukhaparikantanādīhi catūhi upamāhi. Eko atthoti, ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ nijjiṇṇa’’ntiādinā [Pg.213] vutto eko attho. So hi dukkhanijjīraṇabhāvasāmaññā eko atthoti vutto.

ဤနိဂဏ္ဌတို့၌ ထိုသို့သော သိခြင်းမျိုး မရှိသောကြောင့် 'သိသော အခါ ဖြစ်ရာ၏' ဟု ကြံဆရုံမျှဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထိုနိဂဏ္ဌတို့သည် ဤသို့ သိနိုင်ကြကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့၏ အယူအမြင်သည်လည်း မှန်ကန်ရာ၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုသူတို့၏ အယူအမြင်သည် မမှန်ကန်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့ မသိကြကြောင်း ပြတော်မူသည်။ 'အခါလေးပါးတို့၌' ဟူသည် အနာဝကို ခွဲစိတ်သော အခါ၊ မြားမြှောင့်ကို ရှာဖွေသော အခါ၊ မြားမြှောင့်ကို နှုတ်ယူသော အခါ၊ အနာဝ၌ ဆေးကျီးခဲ ထည့်သော အခါ ဟူသော ဤအခါလေးပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'သုဒ္ဓန္တေ' ဟူသည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော အဖို့အစု၌၊ ဆင်းရဲဒုက္ခ အကြွင်းမရှိ ကုန်ဆုံးသွားသောကြောင့် ဆင်းရဲကင်းသော အဖြစ်၌ ဟု အနက်ရသည်။ 'ဥပမာတစ်ခုဖြင့်' ဟူသည် 'မြားစူးမိသော သူအား မြားစူးသော အခါ၌ ဝေဒနာ ထင်ရှားသော အခါကဲ့သို့' ဟူသော ဤဥပမာတစ်ခုဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အနက်သုံးပါး' ဟူသည် ငါတို့သည် ရှေး၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသလော သို့မဟုတ် မဖြစ်ခဲ့ဖူးသလော၊ အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့သလော သို့မဟုတ် မပြုခဲ့သလော၊ ဤသို့သော သဘောရှိသော အကုသိုလ်ကံကို ပြုခဲ့သလော ဟူသော ဤအနက်သုံးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ 'ဥပမာလေးပါးတို့ဖြင့်' ဟူသည် အနာဝကို ခွဲစိတ်ခြင်း အစရှိသော ဥပမာလေးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'အနက်တစ်ခု' ဟူသည် 'ဤမျှသော ဆင်းရဲဒုက္ခသည် ကုန်ခမ်းလေပြီ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော အနက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအနက်သည် ဆင်းရဲဒုက္ခ ကုန်ဆုံးခြင်း၏ တူညီသော သဘောအားဖြင့် အနက်တစ်ခုတည်းဟု ဆိုအပ်သည်။

4. Ime pana nigaṇṭhā. Āsaṅkāya viddhosmīti saññaṃ uppādetvā. Paccāharitunti paccāvattituṃ, pariharitunti attho.

၄. ဤနိဂဏ္ဌတို့သည်ကား၊ သံသယဖြင့် 'ငါသည် မြားစူးမိလေပြီ' ဟု သညာကို ဖြစ်စေ၍။ 'ပစ္စာဟရိတုံ' ဟူသည် နောက်သို့ ဆုတ်နစ်စေခြင်းငှါ သို့မဟုတ် ရှောင်ကြဉ်စောင့်ထိန်းခြင်းငှါ ဟု အနက်ရသည်။

5. Atītavādaṃ saddahantānanti, ‘‘atthi kho, bho, nigaṇṭhā pubbe pāpakammaṃ kata’’nti evaṃ atītaṃsaṃ ārabbha pavattaṃ mahānigaṇṭhassa vādaṃ saddahantānaṃ. Bhūtattāti yathābhūtattā kiṃ aviparītameva atthaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattāti pucchati. Sesapadesupi eseva nayo. Saha dhammenāti sahadhammo, so eva sahadhammiko yathā ‘‘venayiko’’ti (a. ni. 8.11; pārā. 8). ‘‘Dhammo’’ti ettha kāraṇaṃ adhippetanti āha – ‘‘sahetukaṃ sakāraṇa’’nti. Paṭiharati paṭivattetīti paṭihāro, vādo eva paṭihāro vādapaṭihāro; taṃ, uttaranti attho. Tenāha – ‘‘paccāgamanakavāda’’nti, codanaṃ parivattetvā paṭipākatikakaraṇanti attho. Tesanti idaṃ āvuttivasena gahetabbaṃ, ‘‘tesaṃ saddhāchedakavādaṃ nāma tesaṃ dassetī’’ti.

၅. 'အတီတဝါဒံ သဒ္ဒဟန္တာနံ' ဟူသည် 'ငါ့ရှင် နိဂဏ္ဌတို့... ရှေး၌ ပြုအပ်သော အကုသိုလ်ကံသည် ရှိပေ၏' ဟု ဤသို့ အတိတ်ကာလကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မဟာနိဂဏ္ဌ၏ အယူဝါဒကို ယုံကြည်ကြကုန်သော သူတို့အား။ 'ဘူတတ္တာ' ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော အဖြစ်ကြောင့်လော၊ အမှန်တကယ် မဖောက်မပြန်သော အနက်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပွားသလော ဟု မေးမြန်းတော်မူသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင်တည်း။ 'သဟ ဓမ္မေန' ဟူသည် တရားနှင့်တကွ ဖြစ်သော 'သဟဓမ္မ' မည်၏၊ ထိုတရားနှင့်တကွဖြစ်သော အရာသည်ပင် 'ဝေနယိက' ကဲ့သို့ 'သဟဓမ္မိက' မည်၏။ 'ဓမ္မ' ဟူသော ဤနေရာ၌ အကြောင်းတရားကို အလိုရှိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော၊ အကြောင်းရှိသော' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ တားမြစ်ပယ်ဖျက်တတ်သောကြောင့် 'ပဋိဟာရ' မည်၏၊ ဝါဒသည်ပင်လျှင် တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း ဖြစ်၍ 'ဝါဒပဋိဟာရ' မည်၏၊ ထိုစကားသည် ချေပသောစကား ဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် 'ပြန်လည် တုံ့ပြန်သော စကား' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ စွပ်စွဲချက်ကို ပြန်လှန်၍ မူလအခြေအနေသို့ ရောက်စေခြင်း ဟု အနက်ရသည်။ 'တေသံ' ဟူသော ဤပုဒ်ကို ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်၏ - 'ထိုသူတို့၏ သဒ္ဓါတရားကို ဖြတ်တောက်တတ်သော စကားကို ထိုသူတို့အား ပြတော်မူ၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

6. Avijjā aññāṇā sammohāti pariyāyavacanametaṃ. Avijjāti vā avijjāya karaṇabhūtāya. Aññāṇenāti ajānanena. Sammohenāti sammuyhanena mahāmuḷhatāya. Sāmaṃyeva opakkamikā etarahi attano upakkamahetu dukkhavedanaṃ vediyamānaṃ – ‘‘yaṃkiñcāyaṃ…pe… pubbekatahetū’’ti viparītato saddahatha. Pubbekatahetuvādasaññitaṃ vipallāsaggāhaṃ gaṇhatha.

၆. 'အဝိဇ္ဇာ၊ အညာဏ၊ သမ္မောဟ' ဟူသည်မှာ ဝေဝုစ်ပုဒ်များ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် 'အဝိဇ္ဇာ' ဟူသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အညာဏေန' ဟူသည် မသိနားမလည်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သမ္မောဟေန' ဟူသည် တွေဝေခြင်း၊ အလွန်တွေဝေမိန်းမောခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ မိမိကိုယ်တိုင်ပင် ယခုအခါ၌ မိမိ၏ လုံ့လဝီရိယကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲဝေဒနာကို ခံစားနေရပါလျက် - 'ဤသို့ ခံစားရသမျှသော...ပေ... ရှေးက ပြုခဲ့ဖူးသော ကံကြောင့် ဖြစ်၏' ဟု ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ယုံကြည်ကြကုန်၏။ 'ပုဗ္ဗေကတဟေတုဝါဒ' ဟု သမုတ်အပ်သော ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော အယူအဆကို စွဲယူကြကုန်၏။

7. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkhabhūto, tattha veditabbaṃ phalaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Tenāha – ‘‘imasmiṃyeva attabhāve vipākadāyaka’’nti. Payogenāti kāyikena payogena vā vācasikena vā payogena. Padhānenāti padahanena cetasikena ussāhanena. Āsanne bhavantare vipācetuṃ na sakkā, pageva dūreti dassetuṃ, ‘‘dutiye vā tatiye vā attabhāve’’ti vuttaṃ. Nibbattakabhāvato sukhavedanāya hitanti sukhavedanīyaṃ. Sā pana vipākavedanābhāvato ekantato iṭṭhārammaṇā eva hotīti āha ‘‘iṭṭhārammaṇavipākadāyaka’’nti. Viparītanti [Pg.214] aniṭṭhārammaṇavipākadāyakaṃ. Nipphanneti saddhiṃ aññena kammena nibbatte. Samparāyavedanīyassāti upapajjavedanīyassa aparāpariyavedanīyassa. Evaṃ santepīti kāmaṃ paripakkavedanīyanti diṭṭhadhammavedanīyameva vuccati, tathāpi atthettha atisayo diṭṭhadhammavisesabhāvato paripakkavedanīyassāti dassetuṃ, ‘‘ayametthā’’tiādi vuttaṃ. Yasmiṃ divase kataṃ, tato sattadivasabbhantare.

၇. ဒိဋ္ဌဓမ္မ ဟူသည် မျက်မှောက်ထင်ထင် ဖြစ်သော ဘဝကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုမျက်မှောက်ဘဝ၌ ခံစားအပ်သော အကျိုးသည် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤအတ္တဘော၌ပင် အကျိုးပေးတတ်သော' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ပယောဂကြောင့်' ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော လုံ့လ သို့မဟုတ် နှုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော လုံ့လကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ပဓာနကြောင့်' ဟူသည် အားထုတ်ခြင်းတည်းဟူသော စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ နီးကပ်သော အခြားဘဝ၌ပင် အကျိုးပေးရန် မတတ်နိုင်ပါက ဝေးကွာသော ဘဝ၌ အကျိုးပေးရန် အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်းဟု ပြခြင်းငှာ 'ဒုတိယ သို့မဟုတ် တတိယမြောက် အတ္တဘော၌' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် သုခဝေဒနာအား အကျိုးပြုတတ်သော သဘောသည် သုခဝေဒနီယ မည်၏။ ထိုဝေဒနာသည်လည်း ဝိပါက်ဝေဒနာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် စင်စစ် အိဋ္ဌာရုံသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အိဋ္ဌာရုံဝိပါက်ကို ပေးတတ်သော' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော 'ဝိပရီတ' ဟူသည် အနိဋ္ဌာရုံဝိပါက်ကို ပေးတတ်သော ကံကို ဆိုသည်။ 'ပြီးစီးအပ်သော' ဟူသည် အခြားသော ကံနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ကံ၌ ဖြစ်သည်။ 'သံပရာယဝေဒနီယ၏' ဟူသည် ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယနှင့် အပရာပရိယဝေဒနီယတို့၏ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း စင်စစ်အားဖြင့် ရင့်ကျက်၍ ခံစားအပ်သောကံ (ပရိပက္ကဝေဒနီယ) ဟူသည် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကိုပင် ခေါ်ဆိုသော်လည်း၊ ဤနေရာ၌ ဒိဋ္ဌဓမ္မ၏ ထူးခြားသော သဘောရှိခြင်းကြောင့် ရင့်ကျက်၍ ခံစားအပ်သောကံ၏ လွန်ကဲထူးခြားမှုကို ပြလိုသဖြင့် 'ဤအရာ၌ ဤသည်' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ အကြင်နေ့၌ ပြုအပ်၏၊ ထိုနေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက်အတွင်း ဖြစ်သည်။

Tatrāti tasmiṃ paripakkavedanīyakammassa sattadivasabbhantare vipākadāne. Ekavāraṃ kasitvā nisīdi chātajjhatto hutvā. Āgacchantī āha – ‘‘ussūre bhattaṃ āharīyitthā’’ti domanassaṃ anuppādetvā yathā katapuññaṃ anumodati. Vijjotamānaṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho idampi tappakāro, mama cittavikappamattaṃ, udāhu suvaṇṇamevā’’ti vīmaṃsanto yaṭṭhiyā paharitvā.

'ထိုအရာ၌' ဟူသည် ထိုရင့်ကျက်၍ ခံစားအပ်သော ကံ၏ ခုနစ်ရက်အတွင်း အကျိုးပေးရာ၌ ဖြစ်သည်။ တစ်ကြိမ်ထွန်ယက်ပြီးနောက် ဆာလောင်မွတ်သိပ်သူဖြစ်၍ ထိုင်နေ၏။ လာသောဇနီးသည်က 'နေမြင့်မှ ဆွမ်းကို ယူဆောင်လာခဲ့ရပါသည်' ဟု နှလုံးမသာယာမှု မဖြစ်စေဘဲ မိမိပြုထားသော ကောင်းမှုကို သာဓုခေါ်စေသည့်အတိုင်း သာဓုခေါ်စေ၏။ တောက်ပဝင်းလက်နေသည်ကို မြင်၍ 'ဤသည်လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ငါ့စိတ်၏ အထင်မှားရုံမျှလော၊ သို့မဟုတ် ရွှေစင်စစ်ပင်လော' ဟု စုံစမ်းစစ်ဆေးလျက် တုတ်ဖြင့် ရိုက်ပုတ်၍။

Vāḷayakkhasañcaraṇattā rājagahūpacārassa nagare sahassabhaṇḍikaṃ cāresuṃ. Uppannarāgo cūḷāya ḍaṃsi. Rañño ācikkhitvāti taṃ pavattiṃ rañño ācikkhitvā. Mallikāya vatthu dhammapadavatthumhi (dha. pa. aṭṭha. 2.mallikādevīvatthu) āgatena nayena kathetabbaṃ.

ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော ဘီလူးတို့ လှည့်လည်သွားလာတတ်သောကြောင့် ရာဇဂြိုဟ်မြို့၏ ဆင်ခြေဖုံးအရပ်၌ အသပြာတစ်ထောင်ထုပ်ကို လှည့်လည်ကြေညာစေကုန်၏။ ရာဂဖြစ်ပွားသူသည် ဆံစုကို ကိုက်၏။ 'မင်းကြီးအား လျှောက်ထား၍' ဟူသည် ထိုအကြောင်းအရာကို မင်းကြီးအား လျှောက်ထား၍ ဖြစ်သည်။ မလ္လိကာ၏ ဝတ္ထုကို ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာ (မလ္လိကာဒေဝီဝတ္ထု) ၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြောဆိုအပ်၏။

Maraṇasantikepi kataṃ, pageva tato puretaraṃ atītattabhāvesu ca kataṃ. Idha nibbattitavipākoti vutto avassaṃbhāvibhāvato. Samparāyavedanīyameva bhavantare vipākadāyakabhāvato. Idha nibbattitaguṇotveva vutto, na idha nibbattitavipākoti vimuttibhāvato. Paripakkavedanīyanti veditabbaṃ heṭṭhā vuttaparipakkavedanīyalakkhaṇānativattanato. Sabbalahuṃ phaladāyikāti etena phaluppādanasamatthatāyogena kammassa paripakkavedanīyatāti dasseti.

သေခါနီးကာလ၌ ပြုအပ်သော ကံသည်လည်းကောင်း၊ ထိုထက် စောစွာသော ကာလ၌ လည်းကောင်း၊ Lွန်လေပြီးသော အတ္တဘောတို့၌ ပြုအပ်သော ကံသည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'ဤဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပါက်' ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ မလွဲဧကန် ဖြစ်ပေါ်မည့် သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အခြားဘဝ၌ အကျိုးပေးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် သံပရာယဝေဒနီယသာ ဖြစ်သည်။ 'ဤဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဂုဏ်' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီးသော သဘောရှိသောကြောင့် 'ဤဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပါက်' ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပရိပက္ကဝေဒနီယ၏ လက္ခဏာမှ မကျော်လွန်သောကြောင့် 'ပရိပက္ကဝေဒနီယ' ဟု သိအပ်၏။ 'အလွန်လျင်မြန်စွာ အကျိုးပေးတတ်သော' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်စွမ်းသော သတ္တိနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ကံ၏ ရင့်ကျက်၍ ခံစားအပ်သော သဘောကို ပြ၏။

Catuppañcakkhandhaphalatāya saññābhavūpagaṃ kammaṃ bahuvedanīyanti vuttaṃ. Ekakhandhaphalattā asaññābhavūpagaṃ kammaṃ appavedanīyaṃ. Keci pana, ‘‘arūpāvacarakammaṃ bahukālaṃ veditabbaphalattā bahuvedanīyaṃ, itaraṃ appavedanīyaṃ. Rūpārūpāvacarakammaṃ vā bahuvedanīyaṃ, parittakammaṃ appavedanīya’’nti vadanti. Savipākaṃ kammanti paccayantarasamavāye vipākuppādanasamatthaṃ, na āraddhavipākameva. Avipākaṃ kammanti paccayavekallena vipaccituṃ asamatthaṃ ahosikammādibhedaṃ.

ခန္ဓာ လေးပါး သို့မဟုတ် ငါးပါးတည်းဟူသော အကျိုးရှိသောကြောင့် သညာရှိသော ဘဝသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကို 'ဗဟုဝေဒနီယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ခန္ဓာ တစ်ပါးတည်းဟူသော အကျိုးရှိသောကြောင့် သညာမရှိသော ဘဝသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကို 'အပ္ပဝေဒနီယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား 'အရူပကုသိုလ်ကံသည် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ခံစားအပ်သော အကျိုးရှိသောကြောင့် ဗဟုဝေဒနီယ မည်၏၊ ကြွင်းသော ကံသည် အပ္ပဝေဒနီယ မည်၏။ သို့မဟုတ် ရူပါဝစရနှင့် အရူပါဝစရကံသည် ဗဟုဝေဒနီယ မည်၏၊ ကာမာဝစရကံသည် အပ္ပဝေဒနီယ မည်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'အကျိုးနှင့်တကွဖြစ်သော ကံ' ဟူသည် အခြားသော အကြောင်းအထောက်အပံ့တို့ စုံညီပါက ဝိပါက်အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်စွမ်းသော ကံကို ဆိုလိုသည်၊ အကျိုးပေးဆဲဖြစ်သော ကံကိုသာ ဆိုလိုသည်မဟုတ်။ 'အကျိုးမရှိသော ကံ' ဟူသည် အကြောင်းအထောက်အပံ့ ချို့တဲ့ခြင်းကြောင့် အကျိုးမပေးနိုင်စွမ်းသော အဟောသိကံ အစရှိသော ကံအပြားကို ဆိုလိုသည်။

8. Diṭṭhadhammavedanīyādīnanti [Pg.215] diṭṭhadhammavedanīyādīnaṃ dasannaṃ kammānaṃ upakkamena kammānaṃ aññāthābhāvassa anāpādanīyattā yathāsabhāveneva kammāni tiṭṭhanti. Tattha nigaṇṭhānaṃ upakkamo nippayojanoti āha ‘‘aphalo’’ti. Nigaṇṭhānaṃ padahanassa micchāvāyāmassa nipphalabhāvappavedano padhānacchedakavādo. Parehi vuttakāraṇehīti yehi kāraṇehi nigaṇṭhānaṃ vādesu dosaṃ dassenti. Tehi parehi vuttakāraṇehi. Na hi lakkhaṇayuttena hetunā vinā paravādesu dosaṃ dassetuṃ sakkā. Tenāha ‘‘sakāraṇā hutvā’’ti. Nigaṇṭhānaṃ vādā ca anuvādā cāti nigaṇṭhehi vuccamānā sakasakasamayappavedikā vādāceva sāvakehi vuccamānā tesaṃ anuvādā ca. Viññūhi garahitabbaṃ kāraṇaṃ āgacchantīti, ‘‘ayamettha doso’’ti tattha tattha viññūhi paṇḍitehi garahārahaṃ kāraṇaṃ upagacchanti, pāpuṇantīti attho. Tassatthotiādīsu ayaṃ saṅkhepattho, ‘‘vuttanayena parehi vuttena kāraṇena sakāraṇā hutvā dosadassanavasena nigaṇṭhānaṃ vādā anuppattā, tato eva taṃ vādaṃ appasādanīyabhāvadassanena sosentā hetusampattivohārasukkhanena milāpentā dukkaṭakammakārinotiādayo dasa gārayhāpadesā upagacchantī’’ti.

၈. 'ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယစသည်တို့၏' ဟူသည် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယအစရှိသော ဆယ်ပါးသော ကံတို့အား လုံ့လပြုခြင်းဖြင့် ကံတို့၏ တစ်ပါးသောအခြင်းအရာသို့ မပြောင်းလဲနိုင်ခြင်းကြောင့် ကံတို့သည် မိမိတို့၏ သဘာဝအတိုင်းသာ တည်ရှိကုန်၏။ ထိုကံတို့၌ နိဂဏ္ဌတို့၏ လုံ့လပြုခြင်းသည် အကျိုးမဲ့သောကြောင့် 'အကျိုးမရှိ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ နိဂဏ္ဌတို့၏ အားထုတ်မှု မိစ္ဆာဝါယာမ၏ အကျိုးမဲ့ဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းသည် အားထုတ်မှုကို ဖြတ်တောက်သောဝါဒ (ပဓာနစ္ဆေဒကဝါဒ) မည်၏။ 'သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းတို့ဖြင့်' ဟူသည် အကြင်အကြောင်းတို့ဖြင့် နိဂဏ္ဌတို့၏ ဝါဒများ၌ အပြစ်ကို ပြကြကုန်၏။ ထိုသူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော အကြောင်းမရှိဘဲ သူတစ်ပါးဝါဒ၌ အပြစ်ပြရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်လျက်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'နိဂဏ္ဌတို့၏ ဝါဒနှင့် အနုဝါဒတို့' ဟူသည် နိဂဏ္ဌတို့ ပြောဆိုအပ်သော မိမိတို့၏ ဝါဒကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်သော ဝါဒများလည်းကောင်း၊ တပည့်တို့ ပြောဆိုအပ်သော ထိုဝါဒများကို ထပ်ဆင့်ထောက်ခံသော အနုဝါဒများလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့အပ်သော အကြောင်းသို့ ရောက်ကုန်၏' ဟူသည် 'ဤအရာ၌ ဤသည်ကား အပြစ်တည်း' ဟု ထိုထိုနေရာ၌ ပညာရှိပဏ္ဍိတတို့ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အကြောင်းသို့ ရောက်ရှိကုန်၏၊ ဆိုက်ရောက်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ထိုပါဠိ၏ အနက်' စသည်၌ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏ — 'ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်လျက် အပြစ်ပြခြင်းအားဖြင့် နိဂဏ္ဌတို့၏ ဝါဒများသည် ဆိုက်ရောက်လာကုန်၏။ ထိုသို့ ဆိုက်ရောက်လာခြင်းကြောင့်ပင် ထိုဝါဒကို မကြည်ညိုဖွယ်သော သဘောအားဖြင့် ပြသလျက် ခြောက်သွေ့စေကုန်လျက်၊ အကြောင်းတရားနှင့် ပြည့်စုံသော စကားကို ညှိုးနွမ်းစေကုန်လျက် ယုတ်ညံ့သော ကံကို ပြုသူများ အစရှိသော ဆယ်ပါးသော ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော စွပ်စွဲချက်တို့သို့ ရောက်ရှိကုန်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

9. Saṅgatibhāvahetūti tattha tattha yadicchāya samuṭṭhitasaṅgatinimittaṃ. Sā pana saṅgati niyatilakkhaṇāti āha ‘‘niyatibhāvakāraṇā’’ti. Acchejjasuttāvutaabhejjamaṇi viya hi paṭiniyatatā niyatipavattīti. Chaḷabhijātihetūti kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti imāsu abhijātīsu jātinimittaṃ. Pāpasaṅgatikāti nihīnasaṅgatikā.

၉. 'တိုက်ဆိုင်မှုဖြစ်ခြင်း အကြောင်းကြောင့်' ဟူသည် ထိုထိုအရာ၌ အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်လာသော တိုက်ဆိုင်မှုအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုတိုက်ဆိုင်မှုသည်လည်း နိယတလက္ခဏာရှိသောကြောင့် 'နိယတဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဖြတ်တောက်၍ မရသော ကြိုးဖြင့် သီထားသော ဖောက်ထွင်း၍ မရသော ပတ္တမြားကဲ့သို့ လုံးဝသတ်မှတ်ပြီးဖြစ်သော သဘောသည် နိယတိ၏ ဖြစ်ပျက်ပုံ ဖြစ်သည်။ 'ခြောက်ပါးသော အဘိဇာတ် အကြောင်းကြောင့်' ဟူသည် ကဏှာဘိဇာတိ၊ นီလာဘိဇာတိ၊ လောဟိတာဘိဇာတိ၊ ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတိ၊ သုက္ကာဘိဇာတိ၊ ပရမသုက္ကာဘိဇာတိ ဟူသော ဤအဘိဇာတ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ယုတ်ညံ့သော အပေါင်းအဖော် ရှိသူများ' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အပေါင်းအသင်း ရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။

10. Anaddhabhūtanti ettha adhi-saddena samānattho addha-saddoti āha – ‘‘anaddhabhūtanti anadhibhūta’’nti. Yathā āpāyiko attabhāvo mahatā dukkhena abhibhuyyati, na tathā ayanti āha – ‘‘dukkhena anadhibhūto nāma manussattabhāvo vuccatī’’ti. ‘‘Acelako hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.394) vuttāya nānappakārāya dukkarakārikāya kilamathena. Yadi evaṃ [Pg.216] kathaṃ dhutaṅgadharāti āha ‘‘ye panā’’tiādi. Niyyānikasāsanasmiñhi vīriyanti vivaṭṭasannissitaṃ katvā pavattiyamānaṃ vīriyaṃ sarīraṃ khedantampi sammāvāyāmo nāma hoti ñāyāraddhabhāvato.

၁၀. 'လွှမ်းမိုးခြင်းမခံရသော' ဟူသော ဤအရာ၌ 'အဒ္ဓ (addha)' သဒ္ဒါသည် 'အဓိ (adhi)' သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသောကြောင့် 'လွှမ်းမိုးခြင်းမခံရသော (Anadhibhūta)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ငရဲစသော အပါယ်ဘုံ၌ ဖြစ်သော အတ္တဘောသည် ကြီးစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်သကဲ့သို့၊ ဤလူ့အတ္တဘောသည် ထိုသို့ လွှမ်းမိုးခြင်းမခံရပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဆင်းရဲဒုက္ခဖြင့် လွှမ်းမိုးခြင်းမခံရသော အတ္တဘောကို လူ့အတ္တဘောဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အဝတ်မဝတ်ဘဲ နေ၏' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော အထူးထူးသော ဒုက္ကရစရိယာကျင့်စဉ်၏ ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဓုတင်ဆောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် 'အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုသည်။ ဝဋ်မှလွတ်မြောက်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဝီရိယသည် ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်း သာသနာတော်၌ ခန္ဓာကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေသော်လည်း သင့်လျော်မှန်ကန်သော အားထုတ်မှု (သမ္မာဝါယာမ) သာ မည်၏၊ နည်းလမ်းမှန်ကန်စွာ အားထုတ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Theroti ettha āgatamahārakkhitatthero. Tisso sampattiyo manussadevanibbānasampattiyo, sīlasamādhipaññāsampattiyo vā. Khuraggeyevāti khure sīsagge eva, khure sīsaggato apanīte evāti adhippāyo. Ayanti, ‘‘issarakule nibbatto’’tiādinā vutto. Na sabbe eva sakkārapubbakaṃ pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇantīti āha ‘‘yo dāsikucchiya’’ntiādi. Rajatamuddikanti rajatamayaṃ aṅgulimuddikaṃ. Gorakapiyaṅgumattenapīti kapitthachallikaṅgupupphagandhamattenapi.

“ထေရော” ဟူသည် ဤကျမ်းစာ၌ လာသော မဟာရက္ခိတမထေရ် ဖြစ်သည်။ “တိဿော သမ္ပတ္တိယော” ဟူသည် လူ့စည်းစိမ်၊ နတ်စည်းစိမ်၊ နိဗ္ဗာန်စည်းစိမ် သုံးပါးတို့ ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ပြည့်စုံခြင်း သုံးပါးတို့ ဖြစ်စေ ဖြစ်သည်။ “ခုရဂ္ဂေယေဝ” ဟူသည် သင်တုန်းဓားသည် ဦးခေါင်းဖျား၌ ရှိစဉ်သာလျှင်၊ သို့မဟုတ် သင်တုန်းဓားကို ဦးခေါင်းဖျားမှ မဖယ်ရှားမီသာလျှင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “အယံ” ဟူသည် “မင်းမျိုးစိုးနွယ်ဖြစ်သော အမျိုး၌ မွေးဖွားသူ” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော သူ ဖြစ်သည်။ လူတိုင်း ပူဇော်သက္ကာရကို ရှေ့ထား၍ ရဟန်းပြုကာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်နိုင်ကြကုန်ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် “ယော ဒါသိကုစ္ဆိယံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ရဇတမုဒ္ဒိကံ” ဟူသည် ငွေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော လက်စွပ် ဖြစ်သည်။ “ဂေါရကပိယင်္ဂုမတ္တေနပိ” ဟူသည် သီးပင်အခေါက်၊ နဂုပန်းတို့၏ အနံ့မျှဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Dhammena ñāyena āgatasukhaṃ dhammasukhanti āha – ‘‘saṅghato vā…pe… paccayasukha’’nti. Amucchitoti anajjhāpanno. Idāni taṃ anajjhāpannataṃ tassa ca phalaṃ dassetuṃ ‘‘dhammikaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Imassāti samudayassa. So hi pañcakkhandhassa dukkhassa kāraṇabhūtattā āsanno paccakkho katvā vutto. Tenāha ‘‘paccuppannāna’’ntiādi. Saṅkhāranti yathāraddhāya sātisayaṃ karaṇato saṅkhāranti laddhanāmaṃ balavavīriyaṃ ussoḷhiṃ. Padahatoti payuñjantassa pavattentassa. Maggena virāgo hotīti ariyamaggena dukkhanidānassa virajjanā hoti. Tenāha ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’ti. Iminā sukhāpaṭipadā khippābhiññā kathitā akasireneva sīghataraṃ maggapajānatāya bodhitattā. Majjhattatākāroti vīriyūpekkhamāha. Saṅkhāraṃ tattha padahatīti padhānasaṅkhāraṃ tattha dukkhanidānassa virajjananimittaṃ virajjanatthaṃ padahati. Kathaṃ? Maggappadhānena catukiccappadhāne ariyamagge vāyāmena padahati vāyamati. Ajjhupekkhatoti vīriyassa anaccāraddhanātisithilatāya vīriyasamatāyojane byāpārākaraṇena ajjhupekkhato. Tenāha ‘‘upekkhaṃ bhāventassā’’ti. Upekkhābhāvanā ca nāmettha tathāpavattā ariyamaggabhāvanā evāti āha – ‘‘maggabhāvanāya bhāvetī’’ti.

တရားသဖြင့် နည်းလမ်းကျသဖြင့် ရအပ်သော ချမ်းသာကို ဓမ္မသုခဟု ခေါ်ဆိုလိုသဖြင့် “သံဃာ့ထံမှဖြစ်စေ...ပ... ပစ္စည်းချမ်းသာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “အမုစ္ဆိတော” ဟူသည် တပ်မက်စွဲလမ်းမှု မရှိသော။ ယခုအခါ ထိုတပ်မက်စွဲလမ်းမှု မရှိခြင်းနှင့် ယင်း၏ အကျိုးတရားကို ပြသခြင်းငှာ “ဓမ္မိကံ ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ဣမဿ” ဟူသည် သမုဒယတရား၏။ ထိုသမုဒယသည် ငါးပါးသောခန္ဓာတည်းဟူသော ဒုက္ခ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် နီးကပ်စွာ မျက်မှောက်ပြုအပ်သကဲ့သို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် “ပစ္စုပ္ပန္နာနံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “သင်္ခါရံ” ဟူသည် အားထုတ်အပ်သည့်အတိုင်း ထူးကဲစွာ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် သင်္ခါရဟု အမည်ရသော အားကောင်းသော ဝီရိယ လုံ့လကို ဆိုလိုသည်။ “ပဒဟတော” ဟူသည် အားထုတ်နေသော၊ ဖြစ်စေနေသော သူ၏။ “မဂ္ဂေန ဝိရာဂေါ ဟောတိ” ဟူသည် အရိယမဂ်ဖြင့် ဒုက္ခ၏အကြောင်းရင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ ဆိုလိုသည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤစကားရပ်ဖြင့် ဆင်းရဲပင်ပန်းမှုမရှိဘဲ လျင်မြန်စွာ မဂ်ကို သိနိုင်သောကြောင့် သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညတည်းဟူသော ကျင့်စဉ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ “မဇ္ဈတ္တတာကာရော” ဟူသည် ဝီရိယုပေက္ခာကို ဆိုလိုသည်။ “သင်္ခါရံ တတ္ထ ပဒဟတိ” ဟူသည် ထိုဒုက္ခ၏အကြောင်းရင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်း အကြောင်းဖြစ်သော ချုပ်ငြိမ်းခြင်းအကျိုးငှာ ထိုဝီရိယတည်းဟူသော သင်္ခါရကို အားထုတ်သည်။ အဘယ်သို့နည်း? မဂ်တည်းဟူသော ဝီရိယဖြင့် ကိစ္စလေးပါးရှိသော အရိယမဂ်၌ အားထုတ်ခြင်းဖြင့် အားထုတ်သည် သို့မဟုတ် လုံ့လပြုသည်။ “အဇ္ဈုပေက္ခတော” ဟူသည် ဝီရိယသည် အလွန်လည်းမတင်းကျပ် အလွန်လည်းမလျော့ရဲဘဲ ဝီရိယကို မျှတစွာ ညှိနှိုင်းရာ၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု မပြုခြင်းဖြင့် လျစ်လျူရှုသော သူ၏။ ထို့ကြောင့် “ဥပေက္ခာကို ပွားများသောသူ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ ဥပေက္ခာပွားများခြင်း မည်သည်မှာ ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရိယမဂ်ပွားများခြင်းပင် ဖြစ်သောကြောင့် “မဂ်ပွားများခြင်းဖြင့် ပွားများ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Ettha ca evaṃ pāḷiyā padayojanā veditabbā, – ‘‘so evaṃ pajānāti. Kathaṃ? Saṅkhāraṃ me padahato saṅkhārapadahanā imassa dukkhanidānassa virāgo hoti[Pg.217], ajjhupekkhato me upekkhanā imassa dukkhanidānassa virāgo hotī’’ti. Paṭipajjamānassa cāyaṃ pubbabhāgavīmaṃsassāti gahetabbaṃ. Tattha saṅkhārappadhānāti sammasanapadena sukheneva khippataraṃ bhāvanāussukkāpanavīriyaṃ dassitanti sukhāpaṭipadā khippābhiññā dassitā. Ajjhupekkhatoti ettha kassaci nātidaḷhaṃ katvā pavattitavīriyenapi dukkhanidānassa virāgo hoti vipassanamanuyuñjatīti dassitaṃ. Ubhayatthāpi catutthīyeva paṭipadā vibhāvitāti daṭṭhabbaṃ. Idāni, ‘‘yassa hi khvāssa…pe… upekkhaṃ tattha bhāvetī’’ti vārehi tāsaṃyeva paṭipadānaṃ vasena tesaṃ puggalānaṃ paṭipatti dassitā. Vaṭṭadukkhanidānassa parijiṇṇaṃ imehi vārehi dukkhakkhayo vibhāvito.

ဤနေရာ၌ ပါဠိတော်၏ ပုဒ်ဆက်စပ်ပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏ - “ထိုသူသည် ဤသို့ သိ၏။ အဘယ်သို့နည်း? ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်သည်ရှိသော် ထိုဝီရိယအားထုတ်ခြင်းကြောင့် ဤဒုက္ခအကြောင်းရင်း၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ငါသည် လျစ်လျူရှုသည်ရှိသော် လျစ်လျူရှုခြင်းကြောင့် ဤဒုက္ခအကြောင်းရင်း၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် ဖြစ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ယင်းကို ကျင့်ကြံအားထုတ်နေသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ ထိုကျင့်စဉ်၌ “သင်္ခါရပ္ပဓာန” ဟူသော ဆင်ခြင်သုံးသပ်သည့် ပုဒ်ဖြင့် လွယ်ကူစွာ လျင်မြန်စွာ ဝိပဿနာပွားများရန် အားထုတ်သော ဝီရိယကို ပြဆိုသောကြောင့် သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာကို ပြဆိုအပ်သည်။ “အဇ္ဈုပေက္ခတော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အချို့သောသူအား အလွန်တရာ မပြင်းထန်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်သော ဝီရိယမျှဖြင့်လည်း ဒုက္ခ၏အကြောင်းရင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်သည်၊ ဝိပဿနာကို ဆက်လက်အားထုတ်သည်ကို ပြသတော်မူသည်။ နှစ်နေရာလုံး၌လည်း စတုတ္ထမြောက်ကျင့်စဉ်ကိုသာ ထင်ရှားစေသည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ ယခုအခါ “ယဿ ဟိ ခွါဿ...ပ... ဥပေက္ခံ တတ္ထ ဘာဝေတိ” ဟူသော ဝါရတို့ဖြင့် ထိုကျင့်စဉ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကျင့်စဉ်ကို ပြသတော်မူသည်။ သံသရာဝဋ်ဒုက္ခ၏ အကြောင်းရင်း ပျက်စီးဆွေးမြည့်သွားခြင်းကို ဤဝါရတို့ဖြင့် ဒုက္ခချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ထင်ရှားစေအပ်သည်။

11. Baddhacittoti sambaddhacitto. Bahalacchandoti bahalataṇhāchando. Aticaritvāti atikkamitvā. Naṭasatthavidhinā naccanakā naṭā, naccakā itare. Somanassaṃ uppajjati, ‘‘īdisaṃ nāma itthiṃ pariccaji’’nti. Chijjāti dvidhā hotu. Bhijjāti bhijjatu. ‘‘Chijja vā bhijjavā’’ti padadvayenapi vināsameva vadati. Ñatvāti pubbabhāgañāṇena jānitvā. Tadubhayanti saṅkhārapadahanaupekkhābhāvanaṃ.

၁၁. “ဗဒ္ဓစိတ္တော” ဟူသည် တွယ်ငြိသော စိတ်ရှိသော။ “ဗဟလစ္ဆန္ဒော” ဟူသည် ထူပြောသော တဏှာဆန္ဒ ရှိသော။ “အတိစရိတွာ” ဟူသည် ကျော်လွန်၍။ ကပြခြင်းဆိုင်ရာ အတတ်ပညာ နည်းလမ်းဖြင့် ကတတ်သောသူတို့သည် “နဋ” (ဇာတ်သမား) မည်ကုန်၏၊ ကျန်သောသူတို့သည် “နစ္စက” (ကခုန်သူ) မည်ကုန်၏။ “ဤကဲ့သို့သော မိန်းမကို စွန့်ပယ်နိုင်ခဲ့လေပြီ” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ရသည်။ “ဆိဇ္ဇ” ဟူသည် နှစ်ခြမ်းကွဲပါစေ။ “ဘိဇ္ဇ” ဟူသည် ပျက်စီးပါစေ။ “ဆိဇ္ဇ ဝါ ဘိဇ္ဇ ဝါ” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုစလုံးဖြင့် ပျက်စီးခြင်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ “ဉတွာ” ဟူသည် ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြင့် သိ၍။ “တဒုဘယံ” ဟူသည် ထိုဝီရိယအားထုတ်ခြင်းနှင့် ဥပေက္ခာပွားများခြင်း နှစ်ခုစလုံးကို ဆိုလိုသည်။

12. Pesentassāti vāyamantassa. Taṃ sandhāyāti dukkhāya paṭipadāya niyyānataṃ sandhāya.

၁၂. “ပေသေန္တဿ” ဟူသည် အားထုတ်နေသော သူ၏။ “ထိုသို့ ရည်ညွှန်း၍” ဟူသည် ဒုက္ခပဋिပဒါ (ဆင်းရဲသော ကျင့်စဉ်) ဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုလိုသည်။

Usukāro viya yogī tejanassa viya cittassa ujukaraṇato. Gomuttavaṅkaṃ, candalekhākuṭilaṃ, naṅgalakoṭijimhaṃ cittaṃ. Alātā viya vīriyaṃ ātāpana-paritāpanato. Kañcikatelaṃ viya saddhā sinehanato. Namanadaṇḍako viya lokuttaramaggo nibbānārammaṇe cittassa nāmanato. Lokuttaramaggena cittassa ujukaraṇaṃ bhāvanābhisamayato daṭṭhabbaṃ. Antadvayavajjitā majjhimā paṭipattīti katvā kilesagaṇavijjhanaṃ pahānābhisamayo. Itarā pana paṭipadā dandhābhiññāti imesaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ imāsu dvīsu yathāvuttāsu khippābhiññāsu kathitāsu, itarāpi kathitāva honti lakkhaṇahāranayena paṭipadāsāmaññato. Sahāgamanīyāpi vā paṭipadā kathitāva, ‘‘na heva anaddhabhūtaṃ atthāna’’ntiādinā pubbabhāgapaṭipadāya kathitattā. ‘‘Āgamanīyapaṭipadā pana na kathitā’’ti [Pg.218] idaṃ savisesaṃ ajjhupekkhassa akathitataṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nikkhamanadesananti nikkhamanupāyaṃ desanaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

မြားမြှောင့်လုပ်သမားသည် မြားတံကို ဖြောင့်အောင် ပြုလုပ်သကဲ့သို့၊ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် စိတ်ကို ဖြောင့်မတ်အောင် ပြုလုပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စိတ်သည် နွားကျင်ငယ်ရေကဲ့သို့ ကောက်ကွေးခြင်း၊ လဆန်းခဲကဲ့သို့ ကွေးညွတ်ခြင်း၊ ထွန်တုံးဖျားကဲ့သို့ ကောက်စောင်းခြင်း ရှိတတ်သည်။ မီးကျီးခဲကဲ့သို့ ဝီရိယသည် ပူလောင်စေတတ်၊ ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယာဂုဆီကဲ့သို့ သဒ္ဓါတရားသည် စေးပျစ် စိုစွတ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ညွတ်စေသော တုတ်တံကဲ့သို့ လောကုတ္တရာမဂ်သည် နိဗ္ဗာန်အာရုံ၌ စိတ်ကို ညွတ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ လောကုတ္တရာမဂ်ဖြင့် စိတ်ကို ဖြောင့်မတ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဘာဝနာဘိသမယ (ပွားများခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ အစွန်းနှစ်ပါးမှ ကင်းလွတ်သော မဇ္ဈိမပဋိပဒါလမ်းစဉ်ဖြင့် ကိလေသာအစုကို ဖောက်ခွင်းခြင်းသည် ပဟာနဘိသမယ (ပယ်ခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) ဖြစ်သည်။ ကျန်သောကျင့်စဉ်မှာမူ ဒန္ဓာဘိညာ ဖြစ်သည်၊ ဤရဟန်းနှစ်ပါးတို့အား အထက်ပါ ခိပ္ပါဘိညာ ကျင့်စဉ်နှစ်ပါးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ကျန်သော ကျင့်စဉ်ကိုလည်း ကျင့်စဉ်တူညီသည့်အတွက် လက္ခဏဟာရနည်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူပြီး ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ (တစ်နည်း) သဟာဂမနီယပဋိပဒါ (တွဲဖက်လိုက်ပါသော ကျင့်စဉ်) ကိုလည်း ဟောကြားပြီး ဖြစ်သည်၊ “န ဟေဝ အနဒ္ဓဘူတံ အတ္ထာနံ” စသည်ဖြင့် ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “အာဂမနီယပဋိပဒါကိုမူ မဟောကြားအပ်” ဟူသော ဤစကားသည် အထူးသဖြင့် လျစ်လျူရှုသောသူ၏ အာဂမနီယပဋိပဒါ မဟောကြားအပ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ “နိက္ခမနဒေသနံ” ဟူသည် လွတ်မြောက်ရာလမ်းညွှန်သော တရားဒေသနာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားသည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားပေသည်။

Devadahasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဒေဝဒဟသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနီ (အနက်အဓိပ္ပာယ်ခက်ခဲပုံကို ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Pañcattayasuttavaṇṇanā

၂. ပဉ္စတ္တယသုတ်အဖွင့်။

21. Eketi ettha eka-saddo aññattho, na gaṇanādiatthoti taṃ dassento ‘‘ekacce’’ti āha. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘santī’’ti vuttaṃ. Tena tesaṃ diṭṭhigatikānaṃ vijjamānatāya avicchinnatā; tato ca nesaṃ micchāgahaṇato sithilakaraṇavivecanehi attano desanāya kiccakāritā avitathatā ca dīpitā hoti. Paramatthasamaṇabrāhmaṇesu aparantakappikatāya lesopi natthīti āha ‘‘paribbajupagatabhāvenā’’tiādi. Sassatādivasena aparantaṃ kappentīti aparantakappino, te eva aparantakappikā. Yasmā tehi aparantaṃ purimatarasiddhehi taṇhādiṭṭhikappehi kappetvā āsevanabalavatāya ca vikappetvā aparabhāgasiddhehi abhinivesabhūtehi taṇhādiṭṭhiggāhehi gaṇhanti abhinivisanti parāmasanti; tasmā vuttaṃ – ‘‘aparantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantī’’ti. Taṇhupādānavasena kappanagahaṇāni veditabbāni. Taṇhāpaccayā hi upādānaṃ. Vuttampi cetaṃ mahāniddese uddānato saṅkhepato. Taṇhādiṭṭhivasenāti taṇhāya diṭṭhiyā ca vasena. Diṭṭiyā vā upanissayabhūtāya sahajātāya abhinandanakāya ca taṇhāya sassatādiākārena abhinivisantassa micchāgāhassa ca vasena. Anāgatadhammavisayāya adhippetattā anāgatakālavācako idha apara-saddo. Rūpādikhandhavinimuttassa kappanavatthuno abhāvā anta-saddo bhāgavācakoti āha – ‘‘anāgataṃ khandhakoṭṭhāsa’’nti. Kappetvāti ca tasmiṃ aparante taṇhāya nābhinivesānaṃ samattanaṃ pariniṭṭhāpanamāha. Ṭhitāti tassā laddhiyā avijahanaṃ.

၂၁. ဤနေရာ၌ "ဧကေ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဧက" သဒ္ဒါသည် အခြားသော အနက် (တပါးသော အနက်) ရှိ၏၊ ရေတွက်ခြင်း စသော အနက် မဟုတ်ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဧကစ္စေ" (အချို့သောသူတို့) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပါဠိတော်၌ "သန္တိ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော စကားဖြင့် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူတို့၏ တည်ရှိနေမှု အဆက်မပြတ်ခြင်းကို ပြ၏။ ထိုမှတစ်ပါး ထိုသူတို့၏ မိစ္ဆာအယူမှ လျှော့ပါးစေခြင်း၊ ခွဲခြားစိစစ်ခြင်းတို့ဖြင့် မိမိ (ဘုရားရှင်) ၏ ဒေသနာတော်သည် အကျိုးကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းနှင့် မှန်ကန်လှဝေခြင်း (အမှန်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း) ကို ပြရာရောက်ပေ၏။ ပရမတ္ထ သမဏဗြာဟ္မဏတို့၌ အနာဂတ်ကို ကြံစည်စိစစ်ခြင်း (အပရန္တကပ္ပိကတာ) ၏ အစွန်းအစမျှပင် မရှိဟူသည်ကို ပြခြင်းငှါ "ပရိဗ္ဗဇူပဂတဘာဝေန" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သဿတအယူ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အနာဂတ်အပိုင်းအခြားကို ကြံစည်စိစစ်တတ်ကုန်သောကြောင့် "အပရန္တကပ္ပိနော" မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည်ပင် အပရန္တကပ္ပိက မည်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုသူတို့သည် အနာဂတ်ကာလကို ရှေး၌ ပြီးစီးပြီးသော တဏှာဒိဋ္ဌိအကြံအစည်တို့ဖြင့် ကြံစည်၍လည်းကောင်း၊ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်မှုအစွမ်းကြောင့် ထူးထူးခြားခြား ကြံစည်၍လည်းကောင်း၊ နောင်အခါ၌ ပြီးစီးတတ်ကုန်သော စွဲလမ်းမှုသဘောရှိသော တဏှာဒိဋ္ဌိ အယူတို့ဖြင့် ယူကြကုန်၏၊ စွဲလမ်းကြကုန်၏၊ သုံးသပ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "အနာဂတ်ကို ကြံစည်၍၊ ထူးထူးခြားခြား ကြံစည်၍ ယူကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ကြံစည်ခြင်း၊ စွဲယူခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ တဏှာကြောင့် ဥပါဒါန် ဖြစ်ရသည်မဟုတ်ပါလော။ ဤအနက်ကို မဟာနိဒ္ဒေသ၌လည်း ဥဒ္ဒါနအားဖြင့် အကျဉ်းချုပ်၍ မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ "တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန" ဟူသည် တဏှာ၏လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိ၏လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဥပနိဿယအဖြစ် ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတူတကွ ဖြစ်သော နှစ်သက်တတ်သော တဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဿတစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် စွဲလမ်းတတ်သော မိစ္ဆာဂါဟ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ "အပရ" သဒ္ဒါသည် အနာဂတ်တရားတို့ကို အာရုံပြုရန် ရည်ရွယ်သောကြောင့် အနာဂတ်ကာလကို ဟော၏။ ရုပ်စသော ခန္ဓာတို့မှ လွတ်သော ကြံစည်စရာ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်းကြောင့် "အန္တ" သဒ္ဒါသည် အဖို့အစု (အစုအပုံ) ကို ဟော၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "အနာဂတ်ခန္ဓာအဖို့အစု" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ကပ္ပေတွာ" (ကြံစည်၍) ဟု ဆိုအပ်သော စကားဖြင့် ထိုအနာဂတ်ကာလ၌ တဏှာနှင့် ဒိဋ္ဌိတို့၏ စွဲလမ်းမှု ပြီးဆုံးခြင်း၊ စုံလင်ခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဌိတာ" (တည်ကုန်သော) ဟူသည် ထိုအယူဝါဒကို မစွန့်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်၏။

Anugatāti ārammaṇakaraṇavasena anu anu gatā aparante pavattā. Ārabbhāti ālambitvā. Visayo hi tassā diṭṭhiyā aparanto. Visayabhāvato [Pg.219] eva hi so tassā āgamanaṭṭhānaṃ ārammaṇapaccayo cāti vuttaṃ ‘‘āgamma paṭiccā’’ti. Adhivacanapadānīti paññattipadāni, dāsādīsu sirivaḍḍhakādisaddo viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattiyā adhivacanaṃ paññatti. Atha vā adhi-saddo uparibhāve, vuccatīti vacanaṃ, upari vacanaṃ adhivacanaṃ, upādānabhūtarūpādīnaṃ upari paññāpiyamānā upādāpaññattīti attho, tasmā paññattidīpakapadānīti attho. Paññattimattañhetaṃ vuccati, yadidaṃ, ‘‘attā loko’’ti ca, na rūpavedanādayo viya paramattho. Adhikavuttitāya vā adhimuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhikañhi sabhāvadhammesu sassatādiṃ pakatiādiṃ drabyādiṃ jīvādiṃ kāyādiñca abhūtamatthaṃ ajjhāropetvā diṭṭhiyo pavattantīti. Abhivadantīti, ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti abhinivisitvā vadanti, ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’tiādinā vivadanti. Abhivadanakiriyāya ajjāpi avicchedabhāvadassanatthaṃ vattamānakālavacanaṃ.

"အနုဂတာ" ဟူသည် အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်သော၊ အနာဂတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော (အယူများ) ဖြစ်၏။ "အာရဗ္ဘ" ဟူသည် အာရုံပြု၍ (စွဲလမ်း၍) ဟူလို။ ထိုဒိဋ္ဌိ၏ အာရုံသည် အနာဂတ်ကာလပင် ဖြစ်၏။ ထိုအနာဂတ်သည် အာရုံ၏ အဖြစ်ကြောင့်ပင် ထိုဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်ရာဌာနနှင့် အာရမ္မဏပစ္စည်း ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှါ "အာဂမ္မ ပဋိစ္စ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "အဓိဝစနပဒါနိ" ဟူသည် ပညတ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်၏။ ကျွန်စသည်တို့၌ သိရိဝဍ္ဎကစသော အမည်သဒ္ဒါကဲ့သို့ ပြောဆိုကာမျှကိုသာလျှင် အခြေပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် 'အဓိဝစန' မည်သည် ပညတ်ပင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "အဓိ" သဒ္ဒါသည် အထက်၌ ဖြစ်ခြင်းအနက်ကို ဟော၏၊ "ဝုစ္စတိ" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် "ဝစန" ဖြစ်၏၊ အထက်၌ ဆိုအပ်သော စကားသည် "အဓိဝစန" မည်၏။ ဥပါဒါရုပ်နှင့် တကွသော ရုပ်တရား စသည်တို့၏ အထက်၌ (ထိုတရားတို့ကို စွဲ၍) ပညတ်အပ်သော ဥပါဒါပညတ် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ပညတ်ကို ပြတတ်သော ပုဒ်တို့ဟု အနက်ရ၏။ "အတ္တ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "လောက" ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်ဆိုအပ်သော ဤအရာသည် ပညတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ ရုပ်၊ ဝေဒနာ စသည်တို့ကဲ့သို့ ပရမတ်တရား မဟုတ်ပေ။ သို့မဟုတ် လွန်ကဲစွာ ပြောဆိုတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်စေ၊ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်စေ ဒိဋ္ဌိတို့ကို "အဓိမုတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဒိဋ္ဌိတို့သည် သဘာဝတရားတို့၌ သဿတစသည်၊ ပကတိစသည်၊ ဒြပ်စသည်၊ ဇီဝစသည်နှင့် ကာယစသော မဟုတ်မမှန်သော အနက်ကို စွပ်စွဲ၍ လွန်လွန်ကဲကဲ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။ "အဘိဝဒန္တိ" ဟူသည် "ဤအယူသာ မှန်၏၊ အခြားအယူသည် အချည်းနှီး ဖြစ်၏" ဟု စွဲလမ်း၍ ပြောဆိုကြကုန်၏။ "ဤတရားသည် ဓမ္မဖြစ်၏၊ ဤတရားသည် ဓမ္မမဟုတ်" စသည်ဖြင့် ငြင်းခုံကြကုန်၏။ ပြောဆိုခြင်းအမှု (အဘိဝဒနကိရိယာ) ၏ ယနေ့တိုင်အောင် အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပွားနေမှုကို ပြလိုသောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ကာလဟော ဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်၏။

Saññā etassa atthīti saññīti āha ‘‘saññāsamaṅgī’’ti. Natthi etassa rogo bhaṅgoti arogoti arogasaddassa niccapariyāyatā veditabbā. Rogarahitatāsīsena vā nibbikāratāya niccataṃ paṭijānāti diṭṭhigatikoti āha ‘‘arogoti nicco’’ti. Imināti, ‘‘saññī attā arogo paraṃ maraṇā’’ti iminā vacanena. Soḷasa saññīvādāti – rūpīcatukkaṃ, arūpīcatukkaṃ, antavācatukkaṃ, ekantasukhīcatukkanti – imesaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasa saññīvādā kathitā. Imesuyeva purimānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena aṭṭha saññīvādā aṭṭha ca nevasaññīnāsaññīvādā veditabbā. Satta ucchedavādāti manussattabhāve kāmāvacaradevattabhāve rūpāvacaradevattabhāve catubbidhāruppattabhāve cavitvā sattassa ucchedapaññāpanavasena satta ucchedavādā kathitā. Asato vināsāsambhavato atthibhāvanibandhano ucchedavādoti vuttaṃ ‘‘satoti vijjamānassā’’ti. Yāvāyaṃ attā na ucchijjati, tāva vijjati evāti gahaṇato nirudayavināso idha ucchedoti adhippetoti āha ‘‘upaccheda’’nti. Visesena nāso vināso, abhāvo, so pana maṃsacakkhu-paññācakkhu-dassanapathātikkamovāti āha ‘‘adassana’’nti. Adassane [Pg.220] hi nāsa-saddo loke niruḷho. Bhavavigamanti sabhāvāpagamanaṃ yo hi nirudayavināsavasena ucchijjati, na so attano sabhāveneva tiṭṭhati.

သညာသည် ထိုသူအား ရှိ၏ဟု "သညီ" ဟု ဆို၏၊ ထို့ကြောင့် "သညာနှင့် ပြည့်စုံသူ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူအား ရောဂါလည်းကောင်း၊ ပျက်စီးခြင်း (ဘင်္ဂ) လည်းကောင်း မရှိသောကြောင့် "အရောဂေါ" (ရောဂါကင်းသူ) မည်၏။ "အရောဂ" သဒ္ဒါ၏ မြဲမြံခြင်း (နိစ္စ) အနက်၏ ပရိယာယ်ဖြစ်ကြောင်းကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိရှိသူသည် ရောဂါကင်းခြင်းကို အဦးမူသဖြင့် ဖောက်ပြန်ခြင်း မရှိသောကြောင့် မြဲမြံ၏ဟု ဝန်ခံတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အရောဂေါ ဟူသည် မြဲမြံသောအယူရှိသူ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဣမိနာ" ဟူသည် "သေလွန်ပြီးနောက် အတ္တသည် သညာရှိ၏၊ ဘေးရောဂါကင်း၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဖြစ်၏။ "သောဠသ သညီဝါဒါ" ဟူသည် ရူပီစတုက္က (၄-ပါး)၊ အရူပီစတုက္က (၄-ပါး)၊ အန္တဝါစတုက္က (၄-ပါး)၊ ဧကန္တသုခီစတုက္က (၄-ပါး) ဟူသော ဤစတုက္က လေးခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော သညီဝါဒတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစတုက္ကတို့၌ ရှေးဦးဖြစ်သော စတုက္ကနှစ်ခု၏ အစွမ်းဖြင့် ရှစ်ပါးသော (အသညီဝါဒ) နှင့် ရှစ်ပါးသော နေဝသညာနာသညာဝါဒတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။ "သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါ" ဟူသည် လူ့ဘဝ၊ ကာမာဝစရနတ်ဘဝ၊ ရူပါဝစရဗြဟ္မာဘဝ၊ လေးပါးသော အရူပဗြဟ္မာဘဝတို့မှ စုတေ၍ သတ္တဝါ၏ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းခြင်းအားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော ဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ မရှိသောတရားအား ပျက်စီးခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် တည်ရှိနေသောသဘောကို အခြေပြု၍ ဥစ္ဆေဒဝါဒ ဖြစ်ပေါ်ရ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "သတော ဟူသည် တည်ရှိနေသော သတ္တဝါ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ဤအတ္တသည် မပြတ်စဲသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး တည်ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်၏" ဟု ယူဆခြင်းကြောင့် တဖန်မဖြစ်တော့ဘဲ ပျက်စီးခြင်းကို ဤနေရာ၌ "ဥစ္ဆေဒ" ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဥပစ္ဆေဒံ" (ပြတ်စဲခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အထူးသဖြင့် ကင်းပျောက်ခြင်းသည် "ဝိနာသ" (ပျက်စီးခြင်း၊ မရှိတော့ခြင်း) ဖြစ်၏၊ ထိုပျက်စီးခြင်းသည်လည်း မံသစက္ခု၊ ပညာစက္ခုတို့၏ အမြင်လမ်းကြောင်းကို လွန်မြောက်သွားခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "အဒဿနံ" (မမြင်ရခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လောက၌ မမြင်ရခြင်း၌သာ "နာသ" (ပျက်စီးခြင်း) သဒ္ဒါသည် ရုဠှီအားဖြင့် အသုံးတွင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "ဘဝဝိဂမံ" ဟူသည် သဘာဝအားဖြင့် ကင်းပြတ်သွားခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တဖန်မဖြစ်တော့ဘဲ ပျက်စီးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြတ်စဲသွားသော တရားသည် မိမိ၏ သဘာဝအတိုင်း မတည်ရှိနိုင်တော့ပေ။

Pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti pañcakāmaguṇasukhamanubhogavasena catubbidharūpajjhānasukhaparibhogavasena ca diṭṭhadhamme nibbānappattipaññāpanavādā. Diṭṭhadhammoti dassanabhūtena ñāṇena upaladdhadhammo. Tattha yo anindriyavisayo, sopi supākaṭabhāvena indriyavisayo viya hotīti āha – ‘‘diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccatī’’ti. Teneva ca, ‘‘tattha tattha paṭiladdhaattabhāvassetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Saññīti ādivasena tīhākārehi santanti saññī asaññī nevasaññīnāsaññīti imehi ākārehi vijjamānaṃ, sadā upalabbhamānaṃ sassatanti attho. Saññī attātiādīni tīṇi dassanāni. Santaatthavasena ekanti sassatassa attano vasena ekaṃ dassanaṃ. Itarāni dveti ucchedavāda-diṭṭhadhammanibbānavādasaññitāni dve dassanāni. Tīṇi hutvā pañca hontīti idaṃ, ‘‘santaatthavasena eka’’nti saṅgahavasena vuttassa saññīti ādivibhāgavasena vuttattā suviññeyyanti aṭṭhakathāyaṃ na uddhaṭaṃ.

"ပဉ္စ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ" ဟူသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါး၏ ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော ရူပဈာန်ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသော အယူဝါဒငါးပါးတို့ ဖြစ်၏။ "ဒိဋ္ဌဓမ္မ" ဟူသည် အမြင်သဘောရှိသော ဉာဏ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော တရား ဖြစ်၏။ ထိုဉာဏ်အရာ၌ ဣန္ဒြေတို့၏ အာရုံမဟုတ်သော တရားသည်လည်း အလွန်ထင်ရှားသဖြင့် ဣန္ဒြေတို့၏ အာရုံကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဒိဋ္ဌဓမ္မ ဟူသည် မျက်မှောက်ဘဝ (ပစ္စက္ခဓမ္မ) ကို ဆိုလို၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထိုထိုဘဝ၌ ရအပ်သော အတ္တဘော၏ အမည်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "သညီ" စသည်ဖြင့် အခြင်းအရာ သုံးပါးတို့ဖြင့် တည်ရှိနေသော (သန္တံ) ဟူသည် သညီ၊ အသညီ၊ နေဝသညီနာသညီ ဟူသော ဤအခြင်းအရာတို့ဖြင့် တည်ရှိနေသော၊ အစဉ်အမြဲ ရနိုင်သော သဿတ (မြဲမြံသောတရား) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "သညီ အတ္တ" စသည်တို့သည် အယူဝါဒ သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "သန္တအနက်၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါး" ဟူသည် သဿတအတ္တ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော အယူဝါဒ တစ်ပါး ဖြစ်၏။ "ကြွင်းသော နှစ်ပါး" ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဝါဒ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အယူဝါဒ နှစ်ပါး ဖြစ်၏။ "သုံးပါး ဖြစ်၍ ငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသော ဤစကားသည် "သန္တအနက်၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါး" ဟု အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော တရားကို "သညီ" စသည်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်းအစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်းကြောင့် အလွယ်တကူ သိသာနိုင်ရကား အဋ္ဌကထာ၌ သီးခြား ထုတ်နုတ်၍ မပြတော့ပေ။

22. Rūpīṃ vāti ettha (dī. ni. ṭī. 1.76-77) yadi rūpaṃ assa atthīti rūpīti ayamattho adhippeto. Evaṃ sati rūpavinimuttena attanā bhavitabbaṃ saññāya viya rūpassapi attaniyattā. Na hi saññī attāti ettha saññā attā. Tathā hi vuttaṃ sumaṅgalavilāsiniyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.76-77) ‘‘tattha pavattasaññañcassa saññāti gahetvāti vutta’’nti. Evaṃ sante, ‘‘kasiṇarūpaṃ attāti gaṇhātī’’ti idaṃ kathanti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ – ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti, atha kho ‘‘ruppanasīlo rūpī’’ti. Ruppanañcettha rūpasarikkhatāya kasiṇarūpassa vaḍḍhitāvaḍḍhitakālavasena visesāpatti, sā ca natthīti na sakkā vattuṃ parittavipulatādivisesasabbhāvato. Yadi evaṃ imassa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho na yujjatīti? No na yujjati kāyabhedato uddhaṃ attano nibbikāratāya tena adhippetattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘arogo paraṃ maraṇā’’ti. Atha vā ‘‘rūpaṃ assa atthīti rūpī’’ti vuccamānepi na doso. Kappanāsiddhenapi hi bhedena sāminiddesadassanato yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti[Pg.221]. Ruppanaṃ vā ruppanasabhāvo rūpaṃ, taṃ etassa atthīti rūpī, attā ‘‘rūpino dhammā’’tiādīsu (dha. sa. 11 dukamātikā) viya. Evañca katvā rūpasabhāvattā attano ‘‘rūpaṃ attā’’ti vacanaṃ ñāyāgatamevāti ‘‘kasiṇarūpaṃ attāti gaṇhātī’’ti vuttaṃ. Arūpinti ettāpi vuttanayānusārena yathārahaṃ attho vattabbo. Santasukhumaṃ muñcitvā tabbiparītassa gahaṇe kāraṇaṃ natthīti lābhī, ‘‘kasiṇarūpaṃ attā’’ti gaṇhātīti lābhitakkino ṭhapetvā, sesatakkī lābhiggahaṇeneva gahitā. Anussutitakkikopi suddhatakkikopi vā niraṅkusattā takkanassa kasiṇarūpampi attāti kadācipi gaṇheyyāti vuttaṃ – ‘‘ubhopi rūpāni gaṇhātiyevā’’ti. Suddhatakkikassa ubhayaggahaṇaṃ na kataṃ, tasmā sāsaṅkavacanaṃ.

၂၂. "ရူပီ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ (ဒီ၊ နိ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၇၆-၇၇) အကယ်၍ "ထိုအတ္တအား ရုပ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ရူပီမည်၏" ဟု ဤအနက်ကို အလိုရှိအပ်အံ့။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သညာကဲ့သို့ ရုပ်သည်လည်း အတ္တ၏ဥစ္စာ (အတ္တနိယ) ဖြစ်သောကြောင့် အတ္တသည် ရုပ်မှကင်းလွတ်ရမည်ဖြစ်၏။ "သညာရှိသော အတ္တ" ဟူသော ဤ၌ သညာသည် အတ္တမဟုတ်သည်မှာ မှန်လှပေ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အဋ္ဌကထာ၌ (ဒီ၊ နိ၊ ဋ္ဌ၊ ၁၊ ၇၆-၇၇) "ထိုအတ္တ၌ ဖြစ်သော သညာကိုပင် ထိုအတ္တ၏ သညာဟူ၍ ယူ၍ ပြောဆိုအပ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ "ကသိုဏ်းရုပ်ကို အတ္တဟူ၍ ယူ၏" ဟူသော ဤစကားသည် ဘယ်သို့ဖြစ်အံ့နည်း။ ဤအရာကို "ထိုအတ္တအား ရုပ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ရူပီမည်၏" ဟု ဤသို့မရှုမြင်အပ်၊ စင်စစ်သော်ကား "ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ရူပီမည်၏" ဟုသာ ရှုမြင်အပ်၏။ ဤ၌ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ရုပ္ပန) ဟူသည် ကသိုဏ်းရုပ်၏ တိုးပွားခြင်း၊ မတိုးပွားခြင်း အခါအားဖြင့် ရုပ်နှင့်တူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထူးခြားမှုသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုထူးခြားမှုသည် မရှိဟူ၍ မပြောဆိုနိုင်ပေ၊ နည်းပါးခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်း စသော ထူးခြားမှု ထင်ရှားရှိသောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤဝါဒကို သဿတဒိဋ္ဌိ၌ ထည့်သွင်းခြင်းသည် မသင့်တော်ပေလောဟု မေးသော်၊ မသင့်တော်သည်မဟုတ်၊ သင့်တော်ပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဝါဒရှိသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီးပြီးနောက် အတ္တ၏ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော သဘော (နိဗ္ဗိကာရ) ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "သေလွန်ပြီးနောက် အနာရောဂါကင်း၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ်ပါက "ထိုအတ္တအား ရုပ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ရူပီမည်၏" ဟု ဆိုစေကာမူ အပြစ်မရှိပေ။ အကြံအစည် (ကပ္ပနာ) ဖြင့် ပြီးသော ကွဲပြားခြားနားမှုအားဖြင့် ပိုင်ရှင်အဖြစ် ညွှန်ပြခြင်းကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ပုံစံအားဖြင့် "ကျောက်ပြင်ငယ်၏ ကိုယ်" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဖောက်ပြန်ခြင်း သို့မဟုတ် ဖောက်ပြန်တတ်သောသဘောသည် ရုပ်မည်၏၊ ထိုရုပ်သည် ဤအတ္တအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အတ္တသည် ရူပီမည်၏။ "ရူပိနော ဓမ္မာ" စသည်၌ (ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဒုကမာတိကာ) ကဲ့သို့တည်း။ ဤသို့ပြု၍ အတ္တ၏ ရုပ်သဘောရှိသောကြောင့် "ရုပ်သည် အတ္တဖြစ်၏" ဟူသော စကားသည် သင့်လျော်သော နည်းလမ်းသို့ ရောက်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "ကသိုဏ်းရုပ်ကို အတ္တဟူ၍ ယူ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "အရူပီ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း လျော်ကန်သလို အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ငြိမ်သက်သိမ်မွေ့သောတရားကို ဖယ်ထား၍ ထိုမှဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောတရားကို ယူခြင်း၌ အကြောင်းမရှိသောကြောင့် ဈာန်ရရှိသူ (လာဘီ) သည် "ကသိုဏ်းရုပ်ကို အတ္တ" ဟူ၍ ယူ၏။ ဈာန်ရ၍ ကြံစည်သူ (လာဘိတက္ကီ) တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်သောကြံစည်သူ (သေသတက္ကီ) တို့သည် ဈာန်ရရှိသူတို့၏ အယူကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ကုန်၏။ တဆင့်ကြားစကားဖြင့် ကြံစည်သူ (အနုဿုတိတက္ကိက) သည်လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်စွာ ကြံစည်သူ (သုဒ္ဓတက္ကိက) သည်လည်းကောင်း ကြံစည်ခြင်း၌ အဆီးအတားမရှိသောကြောင့် ကသိုဏ်းရုပ်ကိုလည်း အတ္တဟူ၍ တစ်ခါတစ်ရံ ယူနိုင်ပေသည်ဟု ရည်ရွယ်၍ "နှစ်ပါးလုံးသော ရုပ်ကို ယူသည်သာတည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ စင်ကြယ်စွာ ကြံစည်သူအား နှစ်ပါးလုံးကို ယူခြင်းကို မပြုအပ်၊ ထို့ကြောင့် ယုံမှားသံသယရှိသော စကားဖြစ်၏။

Kasiṇugghāṭimākāsa-paṭhamāruppaviññāṇa-natthibhāvaākiñcaññāyatanāni arūpasamāpattinimittaṃ. Ṭhapetvā saññākkhandhanti idaṃ saññāya attaniyataṃ hadaye katvā vuttaṃ. ‘‘Rūpiṃ vā’’ti ettha vuttanayena pana atthe vuccamāne saññākkhandhaṃ bahiddhā akatvā ‘‘arūpadhamme’’icceva vattabbaṃ siyā. Missakaggāhavasenāti rūpārūpasamāpattīnaṃ nimittāni ekajjhaṃ katvā, ‘‘eko attā’’ti, tattha pavattasaññañcassa, ‘‘saññā’’ti gahaṇavasena. Ayañhi diṭṭhigatiko rūpārūpasamāpattilābhitāya taṃnimittaṃ rūpabhāvena arūpabhāvena ca gahetvā upatiṭṭhati, tasmā, ‘‘rūpī arūpī cā’’ti abhinivesaṃ janeti ajjhattavādino viya takkamatteneva vā rūpārūpadhamme missakavasena gahetvā, ‘‘rūpī ca arūpīca attā hotī’’ti. Takkagāhenevāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattadhammā viya ca accantasukhumabhāvapattiyā sakiccasādhanāsamatthatāya thambhakuṭṭahatthapādānaṃ saṅghāto viya neva rūpī, rūpasabhāvānativattanato na arūpīti evaṃ pavattatakkagāhena. Lābhivasenapi vā antānantikacatutthavāde vakkhamānanayena aññamaññapaṭipakkhavasena attho veditabbo. Kevalaṃ pana tattha desakālabhedavasena tatiyacatutthavādā icchitā; idha kālavatthu bhedavasenāti ayameva viseso. Kālabhedavasena cettha tatiyavādassa pavatti rūpārūpanimittānaṃ saha anupaṭṭhānato; catutthavādassa pana vatthubhedavasena [Pg.222] pavatti rūpārūpadhammānaṃ samūhato, ‘‘eko attā’’ti takkavasenāti tattha vakkhamānanayānusārena veditabbaṃ.

ကသိုဏ်းကို ခွာအပ်သော ကောင်းကင် (ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသ)၊ ပထမ အရူပဝိညာဉ် (ပဌမာရုပ္ပဝိညာဏ်) နှင့် မရှိသောအဖြစ်ဟူသော အာကိဉ္စညာယတနတို့သည် အရူပသမာပတ်၏ နိမိတ်ဖြစ်ကုန်၏။ "သညာက္ခန္ဓာကို ချန်လှပ်၍" ဟူသော ဤစကားကို သညာသည် အတ္တ၌ တည်ရှိ၏ဟူ၍ စိတ်၌ ထား၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ရူပီ ဝါ" ဟူသော ဤ၌ မိန့်ဆိုခဲ့သော နည်းလမ်းဖြင့် အနက်ကို ဆိုပါမူ သညာက္ခန္ဓာကို ပြင်ပသို့ မပြုဘဲ "အရူပတရားတို့" ဟုသာ ပြောဆိုအပ်ရာ၏။ "ရောနှော၍ ယူခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ရုပ်နာမ်သမာပတ်တို့၏ နိမိတ်တို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ "တစ်ဦးတည်းသော အတ္တ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအတ္တ၌ ဖြစ်သော သညာကို "သညာ" ဟူ၍လည်းကောင်း ယူခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်ဖြစ်သည်။ ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူသည် ရုပ်နာမ်သမာပတ်ကို ရရှိသူဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုသမာပတ်၏ နိမိတ်ကို ရုပ်၏အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နာမ်၏အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ယူ၍ စွဲလမ်းတည်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အတွင်းအတ္တဝါဒီ (အဇ္ဈတ္တဝါဒီ) ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကြံစည်မှုသက်သက်ဖြင့်လည်းကောင်း ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ရောနှောသောအားဖြင့် ယူ၍ "အတ္တသည် ရူပီလည်းဖြစ်၏၊ အရူပီလည်းဖြစ်၏" ဟု စွဲလမ်းမှုကို ဖြစ်စေ၏။ "ကြံစည်ယူဆခြင်းသက်သက်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ ကြွင်းကျန်သော သင်္ခါရရှိသော သိမ်မွေ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်သော တရားတို့ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အလွန်သိမ်မွေ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် မိမိ၏ ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေရန် မစွမ်းနိုင်သဖြင့် တိုင်၊ နံရံ၊ လက်၊ ခြေတို့၏ ပေါင်းစည်းမှုကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ရုပ်သဘောကို မလွန်ဆန်သောကြောင့် ရူပီလည်းမဟုတ်၊ အရူပီလည်းမဟုတ်ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ကြံစည်ယူဆချက်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဈာန်ရသူ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အန္တာနန္တိက စတုတ္ထဝါဒ၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အားဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။ သို့သော် ထို၌ ဒေသနှင့် ကာလကွဲပြားမှုအားဖြင့် တတိယနှင့် စတုတ္ထဝါဒတို့ကို အလိုရှိအပ်၏။ ဤ၌မူ ကာလနှင့် ဝတ္ထု ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ဖြစ်သည်ဟူသော ဤသည်ပင် ထူးခြားချက်တည်း။ ဤ၌ ကာလကွဲပြားမှုအားဖြင့် တတိယဝါဒ၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည် ရုပ်နှင့် နာမ်နိမိတ်တို့ အတူတကွ မထင်ရှားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စတုတ္ထဝါဒ၏ ဝတ္ထုကွဲပြားမှုအားဖြင့် ဖြစ်ပွားခြင်းသည် ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ အပေါင်းမှ "တစ်ဦးတည်းသော အတ္တ" ဟု ကြံစည်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်ဖြစ်သည်ဟု ထို၌ ပြောဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

Yadipi aṭṭhasamāpattilābhino diṭṭhigatikassa vasena samāpattibhedena saññānānattasambhavato dutiyadiṭṭhipi samāpannakavasena labbhati; tathāpi samāpattiyaṃ ekarūpeneva saññāya upaṭṭhānato, ‘‘paṭhamadiṭṭhi samāpannakavārena kathitā’’ti āha. Tenevettha samāpannakaggahaṇaṃ kataṃ. Ekasamāpattilābhino eva vā vasena attho veditabbo. Samāpatti bhedena saññābhedasambhavepi bahiddhā puthuttārammaṇe saññānānattena oḷārikena nānattasaññīti, ‘‘dutiyadiṭṭhi asamāpannakavārenā’’ti āha. Avaḍḍhitakasiṇavasena parittasaññitaṃ, vaḍḍhitakasiṇavasena appamāṇasaññitaṃ dassetuṃ, ‘‘tatiyadiṭṭhi suppamattena vā sarāvamattena vā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Aṅguṭṭhappamāṇo vā attā yavappamāṇo, aṇumatto vā attā’’tiādidassanavasena (udā. aṭṭha. 54; dī. ni. ṭī. 1.76-77) paritto saññīti parittasaññī. Kapilakaṇādādayo (vibha. anuṭī. 189) viya attano sabbagatabhāvapaṭijānanavasena appamāṇo saññīti appamāṇasaññīti evampettha attho daṭṭhabbo.

အကယ်၍ သမာပတ် ရှစ်ပါးကို ရရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၏ စွမ်းအားဖြင့် သမာပတ် ကွဲပြားခြင်းကြောင့် သညာအမျိုးမျိုး ဖြစ်နိုင်သဖြင့် ဒုတိယ အယူ (ဒုတိယဒိဋ္ဌိ) သည်လည်း သမာပတ်သို့ ရောက်သူ၏ စွမ်းအားဖြင့် ရနိုင်ပါသော်လည်း၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း သမာပတ်၌ သညာသည် တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာဖြင့်သာ ထင်ရှားသောကြောင့် "ပထမအယူကို သမာပတ်သို့ ရောက်သူ၏ အခွင့်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤ၌ သမာပတ်သို့ ရောက်သူကို ယူခြင်းကို ပြုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် သမာပတ်တစ်ခုတည်းကို ရရှိသူ၏ စွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် အနက်ကို သိအပ်၏။ သမာပတ် ကွဲပြားမှုကြောင့် သညာ ကွဲပြားမှု ဖြစ်နိုင်သော်လည်း ပြင်ပ၌ ထူးခြားသော အာရုံ၌ ရိုးရိုးကြမ်းတမ်းသော သညာအမျိုးမျိုးရှိခြင်းကြောင့် "နိစ္စသက်သက်ဖြစ်သော သညာရှိသူ" ဖြစ်၍ "ဒုတိယအယူကို သမာပတ်သို့ မရောက်သူ၏ အခွင့်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ မပွားအပ်သော ကသိုဏ်း၏ စွမ်းအားဖြင့် နည်းပါးသော သညာရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပွားအပ်သော ကသိုဏ်း၏ စွမ်းအားဖြင့် အတိုင်းအဆမရှိသော သညာရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ "တတိယအယူသည် ဆန်ကွဲခန့်သော်လည်းကောင်း၊ သပိတ်ဖုံးခန့်သော်လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "လက်မခန့်ရှိသော အတ္တ သို့မဟုတ် မုယောစပါးခန့်ရှိသော အတ္တ၊ သို့မဟုတ် မြူမှုန်မျှရှိသော အတ္တ" စသော အယူအဆကို ပြသခြင်းအားဖြင့် (ဥဒါနအဋ္ဌကထာ ၅၄၊ ဒီဃနိကာယဋီကာ ၁။ ၇၆-၇၇) နည်းပါးသော သညာရှိသူသည် "ပရိတ္တသညီ" မည်၏။ ကပိလ၊ ကဏာဒ စသော ဆရာတို့သည် (ဝိဘင်္ဂအနုဋီကာ ၁၈၉) ကဲ့သို့ မိမိ၏ အတ္တသည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်သို့ ရောက်သော အဖြစ်ကို ဝန်ခံခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် အတိုင်းအဆမရှိသော သညာရှိသူသည် "အပ္ပမာဏသညီ" မည်၏ဟု ဤသို့လည်း ဤ၌ အနက်ကို ရှုမြင်အပ်၏။

Etanti, ‘‘rūpiṃ vā’’tiādinā yathāvuttaattavādaṃ. Ekesanti ekaccānaṃ. Upātivattatanti atikkamantānaṃ. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Viññāṇakasiṇameke abhivadantīti yojanā. Tenāha – ‘‘saññaṃ…pe… abhivadantī’’ti. Tattha ‘‘saññaṃ ṭhapetvā sesāni tīṇī’’ti idaṃ saññāya catukkampi paripuṇṇameva gahetvā, apare aṭṭhakanti vadanti. Tadubhayanti taṃ saññāaṭṭhakanti vuttaṃ ubhayaṃ. Parato āvi bhavissatīti, ‘‘catasso rūpasaññī’’tiādinā upari pakāsessati. Vakkhati hi – ‘‘koṭṭhāsato aṭṭha, atthato pana satta saññā hontī’’ti (ma. ni. aṭṭha. 3.22). Etthāti, ‘‘etaṃ vā panā’’ti etasmiṃ vākye. Samatikkamituṃ sakkonti tattha ādīnavadassanena taduddhaṃ ānisaṃsadassanena ca brūhitasaddhādi guṇattā, vipariyāyena asakkuṇanaṃ veditabbaṃ. Ye sakkonti, teva gahitā tesaṃyeva vasena vakkhamānassa visesassa vattuṃ sakkuṇeyyattā. Sakkontānañca nesaṃ upātivattanaṃ attano ñāṇabalānurūpanti imamatthaṃ upamāya dassetuṃ, ‘‘tesaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha appamāṇanti appamāṇārammaṇo[Pg.223], appamāṇārammaṇatā cassa āgamanavasena veditabbā anantārammaṇato vā. Na hi ārammaṇe anantanti paramānantassa pamāṇaṃ vā gaṇhāti. Sukhadukkhehi aniñjanato rūpavirāgabhāvanāvisesatāya ca āneñjaṃ patvā tiṭṭhati, ayaṃ no attāti abhivadantā tiṭṭhanti. Viññāṇakasiṇameketi viññāṇañcāyatanaṃ eke diṭṭhigatikā attāti vadanti. Tenāha – ‘‘viññāṇañcāyatanaṃ tāva dassetu’’nti. Tassa pana ārammaṇabhūtaṃ kasiṇugghāṭimākāse pavattaviññāṇanti apare. Tañhi kasiṇaṃ manasikāravasena, ‘‘viññāṇakasiṇa’’nti, viññāṇañca taṃ ārammaṇaṭṭhena āyatanañcāti, ‘‘viññāṇañcāyatana’’nti ca vuccati. Ākiñcaññāyatanameketi etthāpi eseva nayo.

"ဧတံ" ဟူသည် "ရူပိံ ဝါ" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အတ္တဝါဒကို ဆိုသည်။ "ဧကေသံ" ဟူသည် အချို့သောသူတို့၏။ "ဥပါတိဝတ္တတံ" ဟူသည် လွန်မြောက်၍ သွားကြကုန်သောသူတို့၏။ ဤသာမိဝစနသည် နိဒ္ဓါရဏအနက်၌ ရှိ၏။ "ဝိညာဏကသိဏံ ဧကေ အဘိဝဒန္တိ" ဟု သမ္ဗန်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် "သညံ...ပ... အဘိဝဒန္တိ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "သညာကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော သုံးပါးတို့" ဟူသော ဤစကားသည် သညာ၏ လေးခုလုံးကိုလည်း အပြည့်အစုံ ယူ၍ အခြားသောဆရာတို့သည် "အဋ္ဌက" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "တဒုဘယံ" ဟူသည် ထို "သညာအဋ္ဌက" ဟု ဆိုအပ်သော နှစ်မျိုးလုံးကို ဆိုသည်။ "နောက်၌ ထင်ရှားလတ္တံ့" ဟူသည် "စတဿော ရူပသညီ" စသည်ဖြင့် အထက်၌ ပြလတ္တံ့။ စင်စစ်သော်ကား— "အဖို့အစုအားဖြင့် ရှစ်ပါး၊ အနက်အားဖြင့်မူ ခုနစ်ပါးသော သညာတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူလတ္တံ့။ "ဧတ္ထ" ဟူသည် "ဧတံ ဝါ ပန" ဟူသော ဤဝါကျ၌။ ထိုသညာ၌ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှအထက်၌ အကျိုးကျေးဇူးကို မြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပွားများအပ်သော သဒ္ဓါစသော ဂုဏ်ရှိသည်ဖြစ်၍ လွန်မြောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကြကုန်၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မစွမ်းနိုင်ခြင်းကို သိအပ်၏။ စွမ်းနိုင်သောသူတို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဟောလတ္တံ့သော ထူးခြားမှုကို ပြောဆိုခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သောကြောင့်တည်း။ စွမ်းနိုင်ကုန်သော ထိုသူတို့၏ လွန်မြောက်ခြင်းသည် မိမိ၏ ဉာဏ်အားလျော်စွာ ဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ဥပမာဖြင့် ပြခြင်းငှာ "တေသံ ပန" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "အပ္ပမာဏံ" ဟူသည် အတိုင်းမသိသော အာရုံရှိသော၊ ယင်း၏ အတိုင်းမသိသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ရောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဆုံးမရှိသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ အာရုံ၌ အဆုံးမရှိဟူသည် အလွန်အဆုံးမရှိသော သဘော၏ အတိုင်းအတာကို ယူသည်မဟုတ်ပေ။ ချမ်းသာဆင်းရဲတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရူပဝိရာဂဘာဝနာ၏ ထူးခြားသော အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း အာနဉ္စသို့ ရောက်၍ တည်၏၊ "ဤသည်ကား ငါတို့၏ အတ္တတည်း" ဟု အခိုင်အမာ ပြောဆိုလျက် တည်ကြကုန်၏။ "ဝိညာဏကသိဏမေကေ" ဟူသည် အချို့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူတို့သည် ဝိညာဏဉ္စာယတနကို "အတ္တ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝိညာဏဉ္စာယတနကို ရှေးဦးစွာ ပြခြင်းငှာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အချို့သောသူတို့ကမူ ထိုဝိညာဏဉ္စာယတန၏ အာရုံဖြစ်သော ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသ၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်ကို ဆိုကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဝိညာဉ်ကို ကသိဏ်းကို နှလုံးသွင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် "ဝိညာဏကသိဏ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုဝိညာဉ်သည် အာရုံ၏အနက်ဖြင့် အာယတနလည်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဝိညာဏဉ္စာယတန" ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ "အာကိဉ္စညာယတနမေကေ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Tayidanti ya-kāro padasandhikaroti āha ‘‘taṃ ida’’nti. Diṭṭhigatanti yathā vuttaṃ ‘‘saññī attā’’ti evaṃ vuttaṃ diṭṭhiṃ. Diṭṭhiyeva hi diṭṭhigataṃ ‘‘muttagataṃ (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11), saṅkhāragata’’ntiādīsu (mahāni. 41) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattaṃ diṭṭhigataṃ, diṭṭhiyā gahaṇamattanti attho. Diṭṭhipakāro vā diṭṭhigataṃ. Lokiyā hi vidhayuttagatapakārasadde samānatthe icchanti. Diṭṭhipaccayo diṭṭhikāraṇaṃ, avijjādi diṭṭhiṭṭhānanti attho. Tattha avijjāpi hi diṭṭhiṭṭhānaṃ upanissayādibhāvato. Yathāha – ‘‘assutavā, bhikkhave, puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido’’tiādi (dha. sa. 1007). Phassopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathāha ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti (dī. ni. 1.118-124). Saññāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathāha ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’ti (su. ni. 880; mahāni. 109). Vitakkopi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti (su. ni. 892; mahāni. 121). Ayonisomanasikāropi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Yathāha – ‘‘tassevaṃ manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati, atthi me attāti tassa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī’’ti (ma. ni. 1.19). Diṭṭhārammaṇanti diṭṭhiārammaṇabhūtaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ. Tenāha – ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādi (paṭi. ma. 1.130). Rūpavedanādivinimuttassa diṭṭhiyā ārammaṇassa abhāvato anādiyitvā idameva [Pg.224] dasseti – ‘‘iminā paccayena idaṃ nāma dassanaṃ gahita’’nti. Iminā paccayenāti vā ettha paccayaggahaṇena ārammaṇampi gahitamevāti daṭṭhabbaṃ.

"တယိဒံ" ဟူရာ၌ ယ-အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ခြင်းကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "တံ ဣဒံ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဒိဋ္ဌိဂတံ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသည့်အတိုင်း "သညီ အတ္တာ" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ဆိုသည်။ "မုတ္တဂတံ"၊ "သင်္ခါရဂတံ" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဒိဋ္ဌိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ဒိဋ္ဌိဂတ မည်၏။ သို့မဟုတ် သွားအပ်ရာမရှိသောကြောင့် ဒိဋ္ဌိသို့ ရောက်ရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိဂတ မည်၏၊ ဒိဋ္ဌိအားဖြင့် ယူရုံမျှသာဟူသည် အနက်တည်း။ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိ၏ အပြားသည် ဒိဋ္ဌိဂတ မည်၏။ လောကီကျမ်းတတ်တို့သည် ဝိဓ၊ ယုတ္တ၊ ဂတ၊ ပကာရ သဒ္ဒါတို့ကို အနက်တူအဖြစ် အလိုရှိကြကုန်၏။ "ဒိဋ္ဌိပစ္စယော" ဟူသည် ဒိဋ္ဌိ၏အကြောင်း၊ အဝိဇ္ဇာစသော ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဟူသည် အနက်တည်း။ ထိုစကား၌ အဝိဇ္ဇာသည်လည်း ဥပနိဿယအဖြစ် စသည်တို့ကြောင့် ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "ရဟန်းတို့... အကြားအမြင်မရှိသော ပုထုဇဉ်သည် အရိယာတို့ကို မဖူးမြင်ဖူးသည်ဖြစ်၍ အရိယာဝတ္တရား၌ မလိမ္မာ" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဖဿသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "ထိုဒိဋ္ဌိသည်လည်း ဖဿကြောင့်ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သညာသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "သညာလျှင် အကြောင်းရှိကုန်သော ပပဉ္စတရားစုတို့သည်" ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဝိတက်သည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၌ ကြံစည်တွေးတောခြင်းကို ပြု၍ ဟုတ်မှန်၏၊ မဟုတ်မမှန်ဟု နှစ်မျိုးသောတရားကို ဆိုကြကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အယောနိသောမနသိကာရသည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏။ "ထိုသို့ နှလုံးသွင်းသော ထိုသူအား ခြောက်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့တွင် တစ်ခုခုသော ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ငါ့အား အတ္တရှိ၏ဟု ထိုသူအား ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ စွဲမြဲစွာ ဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "ဒိဋ္ဌာရမ္မဏံ" ဟူသည် ဒိဋ္ဌိ၏ အာရုံဖြစ်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးကို ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ရုပ်ကို အတ္တအားဖြင့် ရှု၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ရုပ်၊ ဝေဒနာစသည်တို့မှ ကင်းလွတ်သော ဒိဋ္ဌိ၏ အာရုံမရှိသောကြောင့် အခြားကိုမယူဘဲ "ဤအကြောင်းကြောင့် ဤအယူအမြင်ကို ယူအပ်၏" ဟူ၍ ဤဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးကိုသာလျှင် ပြတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် "ဤအကြောင်းကြောင့်" ဟူသော ဤနေရာ၌ အကြောင်းကို ယူခြင်းဖြင့် အာရုံကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

Tadevāti diṭṭhigatañceva diṭṭhipaccayañca. Rūpasaññānanti ettha iti-saddo ādiattho. Evaṃ-saddo pakārattho, ‘‘yadi rūpasaññāna’’ntiādinā pakārena vuttasaññānanti attho. Nirupakkilesā nīvaraṇādi upakkilesavimuttito. Uttamā paṇītabhāvappattito, tato eva seṭṭhā, seṭṭhattā eva uttaritarābhāvato anuttariyā. Akkhāyatīti upaṭṭhāti. Ākiñcaññāyatanasaññāya visuṃ vuccamānattā catutthāruppasaññāya ca imasmiṃ saññīvāde anotaraṇato, ‘‘yadi āruppasaññānanti iminā ākāsānañcāyatana-viññāṇañcāyatanasaññā’’icceva vuttaṃ. Itarehi pana dvīhīti, ‘‘yadi ekattasaññānaṃ, yadi nānattasaññāna’’nti imehi dvīhi padehi. Samāpannakavāro ca tathā idha kathitoti adhippāyo. Koṭṭhāsato aṭṭha saññā catukkadvayasaṅgahato. Ekattasaññīpadaṃ ṭhapetvā atthato pana satta saññā honti aggahitaggahaṇenāti adhippāyo. Tenāha – ‘‘samāpannaka…pe… saṅgahitoyevā’’ti.

"တဒေဝ" ဟူသည် ဒိဋ္ဌိဂတကိုလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း ဆိုသည်။ "ရူပသညာနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အာဒိအနက်ရှိ၏။ "ဧဝံ" သဒ္ဒါသည် ပကာရအနက်ရှိ၏၊ "ရူပသညာတို့၏ အကယ်၍..." စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အပြားအားဖြင့် ဟောအပ်သော သညာတို့ကို ဆိုလိုသည်ဟူသည် အနက်တည်း။ "နိရုပက္ကိလေသာ" ဟူသည် နီဝရဏစသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့်တည်း။ "ဥတ္တမာ" ဟူသည် မွန်မြတ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်၏၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် မြတ်၏၊ မြတ်သည်ဖြစ်၍သာလျှင် ထိုထက်လွန်သော တရားမရှိသောကြောင့် "အနုတ္တရိယာ" မည်၏။ "အက္ခာယayati" ဟူသည် ထင်ရှား၏။ အာကိဉ္စညာယတနသညာကို သီးခြားဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထအရူပသညာသည် ဤသညီဝါဒ၌ သက်ဝင်ခြင်းမရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း "အာရုပ္ပသညာတို့၏ အကယ်၍..." ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အာကာသာနဉ္စာယတနသညာ၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနသညာတို့ကိုသာ ဆိုအပ်၏။ "ကြွင်းသော နှစ်ပါးတို့ဖြင့်" ဟူသည် "ဧကတ္တသညာတို့၏ အကယ်၍..."၊ "နာနတ္တသညာတို့၏ အကယ်၍..." ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဈာန်သမာပတ်သို့ ရောက်သောပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝါရကိုလည်း ဤနေရာ၌ ထိုနည်းတူ ဟောတော်မူအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အဖို့အစုအားဖြင့် လေးခုအစု နှစ်ခုကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းကြောင့် သညာရှစ်ပါး ဖြစ်၏။ "ဧကတ္တသညီ" ဟူသော ပုဒ်ကို ချန်လှပ်၍ မယူအပ်သေးသည်ကို ယူခြင်းအားဖြင့် အနက်အားဖြင့်မူ ခုနစ်ပါးသော သညာတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် "သမာပန္နက...ပ... သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်သာလျှင်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Saññāgatanti saññāvasena gataṃ, saññāsaṅgahaṃ gataṃ vā. Tassa pana adiṭṭhigatassapi upalabbhamānattā, ‘‘saddhiṃ diṭṭhigatenā’’ti vuttaṃ. Paccayehi samāgantvā katanti saha kāraṇabhūtehi paccayehi teneva saha kāraṇabhāvena samāgantvā nibbattitaṃ; paṭiccasamuppannanti attho. Saṅkhatattā oḷārikaṃ uppādavayaññathattasabbhāvato. Yassa hi uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati, taṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvato passantassa pākaṭabhūtavikāraṃ oḷārikaṃ siyā. Na cettha maggaphaladhammā nidassetabbā tesaṃ tathā ananupassitabbato; tesampi saṅkhatabhāvena itarehi samānayogakkhamatāya dunnivārayabhāvato. Tathā hi ‘‘asesavirāganirodhā’’ti (udā. 3) vacanato maggassapi nissaraṇabhāvena ‘‘atthi kho pana saṅkhārānaṃ nirodho’’ti nibbānamevettha paṭiyogabhāvena uddhaṭaṃ ‘‘nirujjhanti etthā’’ti katvā. Nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ nāma atthīti ettha, – ‘‘atthi, bhikkhave, ajātaṃ [Pg.225] abhūtaṃ asaṅkhata’’nti suttapadaṃ (udā. 73) ānetvā vattabbaṃ. Nibbānadassīti sacchikiriyābhisamayavasena nibbānadassī, tato eva itarābhisamayatthasiddhiyā taṃ saṅkhataṃ atikkanto.

“သညာဂတံ” ဟူသည် သညာ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော၊ သို့မဟုတ် သညာအစု၌ ပါဝင်သော အရာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသညာသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသို့ မရောက်သောသူအားလည်း ထင်ရှားရှိသောကြောင့် “မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်တကွ” ဟု ဆိုအပ်သည်။ “အကြောင်းတရားတို့နှင့် ပေါင်းဆုံ၍ ပြုအပ်သော” ဟူသည် အကြောင်းဖြစ်သော ပစ္စယတရားတို့နှင့် ထိုအကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ပေါင်းဆုံ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ “ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဖြစ်သော” ဟု အနက်ရသည်။ ပြုပြင်အပ်သောတရား (သင်္ခတ) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း၊ တည်ရှိစဉ် တခြားတစ်ပါးသို့ ပြောင်းလဲခြင်းတို့ ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ကြမ်းတမ်းလှ၏။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်တရား၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ပျက်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ တည်ရှိစဉ် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ထိုတရားကို ခဏမစဲ ပျက်စီးတတ်သော သဘောအားဖြင့် ရှုသောသူအား ထင်ရှားသော ဖောက်ပြန်မှုရှိသောကြောင့် ကြမ်းတမ်းသည် ဖြစ်ရာ၏။ ဤ၌ မဂ်တရား ဖိုလ်တရားတို့ကို သာဓကမပြအပ်ပေ၊ ထိုမဂ်ဖိုလ်တရားတို့ကို ထိုကဲ့သို့ မရှုအပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့သော်လည်း ထိုမဂ်ဖိုလ်တရားတို့သည်လည်း သင်္ခတဖြစ်သောကြောင့် အခြားသင်္ခတတရားတို့နှင့် တူညီသော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ တားမြစ်ရန် ခဲယဉ်းလှပေ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “အကြွင်းမဲ့ စွဲမက်မှုကင်း၍ ချုပ်ခြင်းကြောင့်” (ဥဒါန ၃) ဟူသော ပါဌ်အရ မဂ်သည်လည်း လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သောကြောင့် “ရုပ်နာမ်သင်္ခါရတို့၏ ချုပ်ရာသည် ရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်၏” ဟု ဤ၌ နိဗ္ဗာန်ကိုသာလျှင် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားအဖြစ်ဖြင့် “ဤနိဗ္ဗာန်၌ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏” ဟု ပြု၍ ထုတ်ဆောင်အပ်၏။ နိရောဓဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်မည်သည် ရှိ၏ဟူသော ဤနေရာ၌ “ရဟန်းတို့... မဖြစ်ဖူးသော၊ မထင်ရှားဖူးသော၊ ပြုပြင်မထားသော တရားသည် ရှိ၏” (ဥဒါန ၇၃) ဟူသော သုတ်ပါဌ်ကို ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်၏။ “နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သောသူ” ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုခြင်း ထိုးထွင်းသိမြင်မှုအစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သောသူဖြစ်သည်၊ ထိုမြင်ခြင်းကြောင့်ပင် ကျန်သော သစ္စာလေးပါး ထိုးထွင်းသိမြင်မှု အကျိုးကိစ္စ ပြီးစီးသဖြင့် ထိုသင်္ခတတရားကို ကျော်လွန်သွားသောသူ ဖြစ်၏။

23. Aṭṭhasu asaññīvādesūti idaṃ brahmajāle (dī. ni. 1.78-80) āgatanayena vuttameva hi sandhāya heṭṭhā, ‘‘saññīti iminā aṭṭha asaññīvādā kathitā’’ti vuttaṃ. Idha pana cattāro vādā eva uddhaṭā. Tenāha ‘‘asaññī’’tiādi. Esa nayo parato ‘‘aṭṭhasu nevasaññīnāsaññīvādesū’’ti etthāpi. Saññāya sati tāya vedanāgāhasabbhāvato ‘‘ābādhanaṭṭhena saññā rogo’’ti vuttaṃ. Dukkhatāsūlayogato kilesāsucipaggharaṇato uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkapabhijjanato ca saññā gaṇḍo; svāyamattho dosaduṭṭhatāya eva hotīti āha – ‘‘sadosaṭṭhena gaṇḍo’’ti. Pīḷājananato antotudanato duruddharaṇato ca saññā sallaṃ; svāyamattho attabhāvaṃ anupavisitvā avaṭṭhānenāti āha ‘‘anupaviṭṭhaṭṭhena salla’’nti. Paṭisandhiggahaṇe viññāṇaṃ kutoci āgataṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘paṭisandhivasena āgati’’nti. Gatinti pavattiṃ. Sā pana tāsu tāsu gatīsu vutti hotīti vuttaṃ – ‘‘cutivasena gati’’nti; vaḍḍhanavasena ghanapabandhavasenāti attho. Tenāha ‘‘aparāpara’’nti. Aparāparañhi pabandhavasena pavattamānaṃ viññāṇaṃ nandūpasecanaṃ; itaraṃ khandhattayaṃ vā nissāya abhivuddhiṃ patiṭṭhaṃ mahantañca pāpuṇātīti. Pavaḍḍhavasena vā gatiṃ, nikkhepavasena cutiṃ, tato aparāparañca rūpapavattanavasena upapattiṃ, indriyaparipākavasena vuḍḍhiṃ tassa tassa kammassa katūpacitabhāvena viruḷhiṃ; tassa kammassa phalanibbattiyā vepullanti yojetabbaṃ.

၂၃. “သညာမရှိဟု ယူသော ဝါဒရှစ်ပါးတို့၌” ဟူသည် ဤအရာကို ဗြဟ္မဇာလသုတ် (ဒီ၊ နိ၊ ၁၊ ၇၈-၈၀) ၌ လာသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ အောက်၌ “သညာရှိ၏ ဟူသော ဤစကားဖြင့် သညာမရှိဟု ယူသော ဝါဒရှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤ၌မူကား ဝါဒလေးပါးတို့ကိုသာ ထုတ်နုတ်ပြအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “သညာမရှိသော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤနည်းသည် နောင်အခါ “သညာရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ သညာမရှိသည်လည်း မဟုတ်ဟု ယူသော ဝါဒရှစ်ပါးတို့၌” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏။ သညာရှိသော် ထိုသညာဖြင့် ဝေဒနာကို စွဲလမ်းမှု ရှိနိုင်သောကြောင့် “နှိပ်စက်တတ်သော အနက်ကြောင့် သညာသည် ရောဂါဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဆင်းရဲခြင်းတည်းဟူသော ငြောင့်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတည်းဟူသော မစင်ကြယ်သော အညစ်အကြေးများ ယိုစီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်း၊ အိုခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းတို့ဖြင့် ဖောင်းပွခြင်း၊ မှည့်ခြင်း၊ ပေါက်ကွဲခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း သညာသည် သွေးစုနာ ဖြစ်၏။ ထိုအနက်သည် ဒေါသဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သည်ဖြစ်၍သာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “အပြစ်ရှိသော အနက်ကြောင့် သွေးစုနာဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ညှဉ်းဆဲမှုကို ဖြစ်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတွင်း၌ ထိုးဆွတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ယူရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သညာသည် ငြောင့်ဖြစ်၏။ ထိုအနက်သည် ကိုယ်ခန္ဓာသို့ ဝင်ရောက်၍ တည်ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “ဝင်ရောက်စွဲကပ်တတ်သော အနက်ကြောင့် ငြောင့်ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပဋိသန္ဓေနေရာ၌ ဝိညာဉ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်မှ ရောက်လာသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် “ပဋိသန္ဓေ၏အစွမ်းဖြင့် လာခြင်း (အာဂတိ)” ဟု ဆိုအပ်သည်။ လားရာ (ဂတိ) ဟူသည် ဖြစ်ပွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဖြစ်ပွားခြင်းသည် ထိုထိုသော လားရာဘဝတို့၌ ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “စုတေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သွားခြင်း (ဂတိ)” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြီးပွားခြင်းအစွမ်းဖြင့် အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် “အဖန်တလဲလဲ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဖန်တလဲလဲ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပွားနေသော တဏှာ (နန္ဒီ) ဖြင့် စိုစွတ်အပ်သော ဝိညာဉ်သည် ကျန်သော နာမက္ခန္ဓာသုံးပါးကို အမှီပြု၍ တိုးပွားခြင်း၊ တည်တံ့ခြင်းနှင့် ပြန့်ပြောကြီးထွားခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ သို့မဟုတ်လျှင် တိုးပွားခြင်း အစွမ်းဖြင့် “လားရာ (ဂတိ)” ကိုလည်းကောင်း၊ စွန့်ပစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် “စုတေခြင်း” ကိုလည်းကောင်း၊ ထို့နောက် အဖန်တလဲလဲ ရုပ်နာမ်ဖြစ်ပွားခြင်း အစွမ်းဖြင့် “ဥပပတ္တိ (ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်း)” ကိုလည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေတို့ ရင့်ကျက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် “ကြီးပွားခြင်း (ဝုဒ္ဓိ)” ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထိုသော ကံကို ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်သော အဖြစ်ဖြင့် “စည်ပင်ပြန့်ပွားခြင်း (ဝိရုဠှိ)” ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုကံ၏ အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းဖြင့် “ပြန့်ပြောခြင်း (ဝေပုလ္လ)” ကိုလည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Kāmañcātiādinā ‘‘aññatra rūpā’’tiādikā codanā lakkhaṇavasena vuttāti dassetvā ayañca nayo codanāya avisiṭṭhavisayatāya siyā; visiṭṭhavisayā panāyaṃ codanāti dassetuṃ, ‘‘ayaṃ pana pañho’’tiādi vuttaṃ. Ettake khandheti yathāvutte rūpavedanādike cattāro khandhe. Aññatra rūpāti iminā yattha katthaci rūpena vinā viññāṇassa pavatti natthīti dīpitaṃ hoti. Bhavavisesacodanāya sabhāvato [Pg.226] eva viññāṇena vinā rūpassapi pavatti natthīti dīpitaṃ hotīti āha – ‘‘arūpabhavepi rūpaṃ, asaññābhave ca viññāṇaṃ atthī’’ti. Nirodhasamāpannassāti saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassapi viññāṇaṃ atthi. Byañjanacchāyāya ce atthaṃ paṭibāhasīti yadi saddatthameva gahetvā adhippāyaṃ na gaṇhasi neyyatthaṃ suttanti. Ettha ca asaññabhave nibbattasattavasena paṭhamavādo; saññaṃ attato samanupassatīti ettha vuttanayena saññaṃyeva attāti gahetvā tassa kiñcanabhāvena ṭhitāya aññāya saññāya abhāvato asaññīti pavatto dutiyavādo; tathā saññāya saha rūpadhamme sabbe eva vā rūpārūpadhamme attāti gahetvā pavatto tatiyavādo; takkaggāhavaseneva pavatto catutthavādo. Tesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Nevasaññīnāsaññīvādepi asaññabhave nibbattassa sattassa cutipaṭisandhīsu; sabbattha vā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthāya sukhumāya saññāya atthibhāvapaṭijānanavasena paṭhamavādo; asaññīvāde vuttanayena sukhumāya saññāya vasena sañjānanasabhāvatāpaṭijānanavasena ca dutiyavādādayo pavattāti. Evamettha etesaṃ vādānaṃ sabbhāvo veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva.

“စင်စစ်သော်ကား” စသည်ဖြင့် “ရုပ်မှတစ်ပါး...” စသော စောဒနာသည် လက္ခဏာ၏အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ကို ပြ၍၊ ဤနည်းသည် စောဒနာ၏ ထူးခြားမှုမရှိသော အရာ၌ ဖြစ်ရာ၏။ ဤစောဒနာသည်ကား ထူးခြားသော အရာရှိ၏ဟု ပြခြင်းငှာ “ဤပြဿနာသည်ကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ဤမျှသော ခန္ဓာတို့ကို” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးခဲ့သော ရုပ်၊ ဝေဒနာစသော ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ရုပ်မှတစ်ပါး” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဘယ်နေရာ၌မဆို ရုပ်မရှိဘဲ ဝိညာဉ်၏ ဖြစ်ပွားခြင်း မရှိနိုင်သည်ကို ပြရာရောက်၏။ ဘဝထူးကို စောဒနာခြင်းအားဖြင့် သဘာဝအားဖြင့်ပင် ဝိညာဉ်မရှိဘဲ ရုပ်၏ ဖြစ်ပွားခြင်းလည်း မရှိနိုင်သည်ကို ပြရာရောက်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ “အရူပဘုံ၌လည်း ရုပ်သည် ရှိ၏၊ အသညသတ်ဘုံ၌လည်း ဝိညာဉ်သည် ရှိ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားသောသူအား” ဟူသည် သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားသောသူအားလည်း ဝိညာဉ်သည် ရှိ၏။ “အက္ခရာဗျည်း၏ အရိပ်ဖြင့် အနက်ကို တားမြစ်အံ့” ဟူသည် အကယ်၍ စကားလုံးအနက်မျှကိုသာ ယူ၍ အလိုဆန္ဒ (အဓိပ္ပာယ်) ကို မယူဘဲ နေပါက နယတ္ထသုတ် (သွယ်ဝိုက်သော အနက်ရှိသော သုတ်) ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ဤ၌လည်း အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပထမဝါဒ ဖြစ်၏။ “သညာကို အတ္တဟု ရှု၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် သညာကိုသာလျှင် အတ္တဟု ယူ၍၊ ထိုအတ္တ၌ ကိန်းဝပ်လျက်ရှိသော အခြားသော သညာမရှိခြင်းကြောင့် “သညာမရှိသောသူ” ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုတိယဝါဒ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သညာနှင့်တကွသော ရုပ်တရားအားလုံးကို သော်လည်းကောင်း၊ ရုပ်နာမ်တရား အားလုံးကိုသော်လည်းကောင်း အတ္တဟု ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော တတိယဝါဒ ဖြစ်၏။ ကြံဆတွေးတောယူဆမှု (တက္ကဂ္ဂါဟ) အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာသော စတုတ္ထဝါဒ ဖြစ်၏။ ထိုဝါဒတို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ “နေဝသညာနာသညာဝါဒ” ၌လည်း အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါ၏ စုတေခြင်း ပဋိသန္ဓေယူခြင်းတို့၌လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော ဘုံဘဝတို့၌ ထင်ရှားသော သညာ၏ ကိစ္စကို မပြုလုပ်နိုင်သော သိမ်မွေ့သော သညာရှိသည်ကို ဝန်ခံသော အစွမ်းဖြင့် ပထမဝါဒ ဖြစ်၏။ သညာမရှိဟု ယူသော ဝါဒ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် သိမ်မွေ့သော သညာ၏ အစွမ်းဖြင့် သိမှတ်တတ်သော သဘာဝရှိသည်ကို ဝန်ခံခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဒုတိယဝါဒ စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ ဤဝါဒတို့၏ တည်ရှိပုံကို သိအပ်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

24. Yattha na saññā, tattha ñāṇassa sambhavo eva natthīti āha – ‘‘asaññā sammoho’’ti, asaññabhāvo nāma sammohappavattīti attho. Yathā niyyantīti niyyāniyāti bahulaṃ vacanato kattusādhano niyyāniyasaddo, evaṃ idha viññātabbasaddoti āha – ‘‘vijānātīti viññātabba’’nti, vijānanaṃ viññāṇanti attho. Tena diṭṭhasutamutaviññātabbamattenāti diṭṭhasutamutaviññāṇappamāṇenāti attho daṭṭhabbo. Tenāha – ‘‘pañcadvārikasaññāpavattimattenā’’ti, nibbikappabhāvato pañcadvārikasaññāpavattisamena bhāvanābhinīhārenāti attho. Oḷārikasaṅkhārappavattimattenāti oḷārikānaṃ saṅkhārānaṃ pavattiyā. Oḷārikasaṅkhārāti cettha ākiñcaññāyatanapariyosānā samāpattidhammā adhippetā. Upasampadanti ye saññāya, asaññibhāve ca dosaṃ disvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ vaṇṇentāpi rūpajjhānapaṭilābhamattena tassa sampādanaṃ paṭilābhaṃ adhigamaṃ paññapenti, tesaṃ tassa byasanaṃ akkhāyati anupāyabhāvato. Tenāha ‘‘vināso’’tiādi. Vuṭṭhānanti sadisasamāpajjanapubbakaṃ parivuṭṭhānaṃ. Samāpatti eva tesaṃ natthi anadhigatattā. Oḷārikasaṅkhārappavattiyā antamaso ākiñcaññāyatanasaṅkhārappavattiyāpi pattabbanti na akkhāyati [Pg.227] tepi samatikkamitvā pattabbato. Saṅkhārānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Avasesāti ito paraṃ sukhumabhāvo nāma natthīti sukhumabhāvāpattiyā avasesā. Tenāha – ‘‘bhāvanāvasena sabbasukhumabhāvaṃ pattā saṅkhārā’’ti. Etanti nevasaññānāsaññāyatanaṃ, pattabbaṃ nāma hoti tādisasaṅkhārappattiyaṃ tabbohārato. Saṅkhataṃ samecca sambhuyya paccayehi katattā.

၂၄. အကြင်အရပ်၌ သညာမရှိ၊ ထိုအရပ်၌ ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်ပင် မရှိဟု ဆိုလိုသဖြင့် “အသညာ သမ္မောဟော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အသညာဖြစ်ခြင်းဟူသည် သမ္မောဟဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် နိယျာနိယမည်၏ဟူ၍ ကတ္တုသာဓနအဖြစ်ဖြင့် များစွာသော ဝစန၌ နိယျာနိယသဒ္ဒါ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤ၌လည်း ဝိညာတဗ္ဗသဒ္ဒါ ဖြစ်၏ဟူ၍ “သိတတ်သောကြောင့် ဝိညာတဗ္ဗမည်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သိခြင်းသည် ဝိညာဉ်ဟူသော အနက်တည်း။ ထို့ကြောင့် “မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေ့ထိအပ်၊ သိအပ်ရုံမျှဖြင့်” ဟူသည် မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေ့ထိအပ်သော ဝိညာဉ်၏ ပမာဏမျှဖြင့်ဟု အနက်မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ငါးဒွါရ၌ သညာဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြံစည်မှု ကင်းသောအဖြစ်ကြောင့် ငါးဒွါရ၌ သညာဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့်တူသော ဘာဝနာအားထုတ်မှုဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ “ရုန့်ရင်းသော သင်္ခါရ ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့်” ဟူသည် ရုန့်ရင်းသော သင်္ခါရတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ ဤ၌ “ရုန့်ရင်းသော သင်္ခါရတို့” ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနအဆုံးရှိသော သမာပတ်တရားတို့ကို ရည်ရွယ်သည်။ “ဥပသမ္ပဒံ” ဟူသည်ကား အကြင်သူတို့သည် သညာ၌လည်းကောင်း၊ အသညာဖြစ်ခြင်း၌လည်းကောင်း အပြစ်ကိုမြင်၍ နေဝသညာနာသညာယတနကို ချီးမွမ်းကြသော်လည်း ရူပဇ္ဈာန်ကို ရရုံမျှဖြင့် ထိုနေဝသညာနာသညာယတနကို ပြည့်စုံခြင်း၊ ရရှိခြင်း၊ ဆိုက်ရောက်ခြင်းဟု ပညတ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့အား အကြောင်းဥပ္ပါယ် မဟုတ်သောအဖြစ်ကြောင့် ထိုဈာန်၏ ပျက်စီးခြင်းကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ပျက်စီးခြင်း” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ဝုဋ္ဌာနံ” ဟူသည် တူညီသော သမာပတ်ဝင်စားခြင်းလျှင် ရှေးဦးရှိသော ထမြောက်ခြင်းတည်း။ မရရှိအပ်ဖူးသေးသောကြောင့် ထိုသူတို့အား သမာပတ်သည်ပင် မရှိပေ။ ရုန့်ရင်းသော သင်္ခါရဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် အနည်းဆုံး အာကိဉ္စညာယတနသင်္ခါရဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်း ရောက်အပ်၏ဟု မဟောအပ်ပေ၊ ထိုသင်္ခါရတို့ကိုပင် ကျော်လွန်၍ ရောက်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “သင်္ခါရာနံ” ဟူသည် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း (နိဒ္ဓာရဏ) ၌ ဖြစ်သော သာမိဝိဘတ်တည်း။ “အဝသေသာ” ဟူသည် ဤမှတစ်ပါး သိမ်မွေ့သောအဖြစ် မည်သည်မရှိဟု သိမ်မွေ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၏ အကြွင်းအကျန် ဖြစ်ကုန်သော။ ထို့ကြောင့် “ဘာဝနာစွမ်းအားဖြင့် အလွန်သိမ်မွေ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော သင်္ခါရတို့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဧတံ” ဟူသည် နေဝသညာနာသညာယတနတည်း။ ထိုသို့သော သင်္ခါရဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းအပ်သောကြောင့် ရောက်အပ်သည်မည်၏။ “သင်္ခတံ” ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံညီညွတ်၍ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

25. ‘‘Ye te samaṇabrāhmaṇā sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapentī’’ti (ma. ni. 3.25) vakkhamānattā sabuddhiyaṃ viparivattamāne ekajjhaṃ gahetvā, ‘‘tatrā’’ti bhagavatā vuttanti āha – ‘‘tatrāti sattasu ucchedavādesu bhumma’’nti. Uddhaṃ saranti uddhaṃ gataṃ sarantāti taṃ dassento āha ‘‘uddhaṃ vuccatī’’tiādi. Sarantāti yattha patthenti na labhanti, taṃ jānantā. Āsattinti āsīsanaṃ. Peccāti paraloke. Vāṇijūpamā viyāti bhavapariyāpannaphalavisesāpekkhāya paṭipajjanato. Sakkāyassa bhayāti santo kāyoti sakkāyo, paramatthato vijjamāno dhammasamūhoti katvā upādānakkhandhapañcakaṃ, tato bhāyanena. Mā khīyi mā parikkhayaṃ agamāsi. Mā osīdi mā heṭṭhā bhassi. Abbhanti ākāsaṃ mā undriyi mā bhijjitvā pati. Gaddulena baddho gaddulabaddho. Daḷhathambho viya khīlo viya ca sakkāyo dummocanīyato. Sā viya diṭṭhigatiko tassa anuparivattanato. Daṇḍako viya diṭṭhi chedanakaraṇāya asamatthabhāvakaraṇato. Rajju viya taṇhā bandhanato ca, ārammaṇakaraṇavasena samannāgamanavasena ca sambaddhabhāvato. Tena vuttaṃ – ‘‘diṭṭhidaṇḍake pavesitāya taṇhārajjuyā’’ti.

၂၅. “အကြင်သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ထင်ရှားရှိသော သတ္တဝါ၏ ပြတ်စဲခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်းကို ပညတ်ကြကုန်၏” ဟု (မ၊ နိ၊ ၃။၂၅ ၌) ဟောတော်မူလတ္တံ့သည်ဖြစ်၍ မိမိဉာဏ်၌ လှည့်လည်လှုပ်ရှားနေသော အရာတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းယူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် “တတြ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် “တတြာတိ သတ္တသု ဥစ္ဆေဒဝါဒေသု ဘုမ္မံ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ (တတြ ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဝါဒ ခုနစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သော ဘုမ္မဝိဘတ်တည်း။) အထက်သို့ ပြေးသွားတတ်ကုန်၏၊ အထက်သို့ ရောက်သည်ရှိသော် ပြေးသွားတတ်ကုန်၏ဟု ထိုအရာကို ပြသလိုသဖြင့် “ဥဒ္ဓံ ဝုစ္စတိ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “သရန္တာ” ဟူသည် အကြင်အရပ်၌ တောင့်တသော်လည်း မရရှိကြကုန်၊ ထိုအရာကို သိကြကုန်လျက်။ “အာသတ္တိံ” ဟူသည် တောင့်တခြင်းတည်း။ “ပေစ္စ” ဟူသည် တမလွန်လောက၌။ “ကုန်သည်နှင့် တူသကဲ့သို့” ဟူသည် ဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော ထူးခြားသော အကျိုးရလဒ်ကို မျှော်ကိုး၍ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “သက္ကာယဿ ဘယာ” ဟူသည် ထင်ရှားရှိသော ကိုယ်သည် သက္ကာယမည်၏၊ ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော တရားအစုအပုံဟု ယူဆအပ်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတည်း၊ ထိုသက္ကာယမှ ကြောက်ရွံ့ခြင်းဖြင့်။ “မကုန်ဆုံးပါစေလင့်” ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ မရောက်ပါစေလင့်။ “မနစ်မွန်းပါစေလင့်” ဟူသည် အောက်သို့ လျှောကျမသွားပါစေလင့်။ “အဗ္ဘံ” ဟူသည် ကောင်းကင်တည်း၊ “မပြိုကွဲပါစေလင့်” ဟူသည် ပျက်စီး၍ မကျပါစေလင့်။ သားရေလွန်ဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သောကြောင့် “ဂဒ္ဒုလဗဒ္ဓေါ” မည်၏။ မြဲမြံသော တိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တံပိုးကဲ့သို့လည်းကောင်း သက္ကာယသည် လွတ်မြောက်ရန် ခဲယဉ်းသောအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုခွေးမကဲ့သို့ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူသည် ထိုသက္ကာယကို အစဉ်လိုက်၍ လှည့်လည်နေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ တုတ်တံကဲ့သို့ ဒိဋ္ဌိသည် ဖြတ်တောက်ခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်အောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကြိုးကဲ့သို့ တဏှာသည် ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်တွဲခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆက်စပ်နေသောအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော တုတ်တံ၌ သွင်းအပ်သော တဏှာတည်းဟူသော ကြိုးဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

26. Bhagavā attano desanāvilāsena veneyyajjhāsayavasena (catucattārīsa aparantakappikavādā tattha tattha antogadhāti) uddesavasena pañceva saṅgahetvā yathuddesaṃ nigamento, ‘‘imāneva pañcāyatanānī’’ti [Pg.228] āha. Tattha dukkhassa nimittabhāvato diṭṭhigatānaṃ kāraṇaṭṭhena āyatanatthoti vuttaṃ – ‘‘imāneva pañca kāraṇānī’’ti. Saññīādivasena tīṇi ucchedavādoti cattāri bhājitāni. Itaraṃ pana diṭṭhadhammanibbānaṃ kuhiṃ paviṭṭhaṃ? Sarūpato abhājitattā yathābhājitesu vādesu kattha antogadhanti pucchati. Uddese pana sarūpato gahitameva, ‘‘diṭṭhadhammanibbānaṃ vā paneke abhivadantī’’ti. Itaro ekattasaññīvāde nānattasaññīvāde antogadhanti dassento ‘‘ekatta…pe… veditabba’’nti āha yathāsukhañcetaṃ vuttaṃ. Paṭhamo hi diṭṭhadhammanibbānavādo nānattasaññīvāde antogadho, itare cattāro ekattasaññīvāde.

၂၆. မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ဒေသနာဝိလာသအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝေနေယျတို့၏ အဇ္ဈာသယအားဖြင့်လည်းကောင်း (လေးဆယ့်လေးပါးသော အပရန္တကပ္ပိကဝါဒတို့သည် ထိုထိုအရပ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏ဟု) ညွှန်ပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) အားဖြင့် ငါးပါးတို့ကိုသာလျှင် သိမ်းကျုံးယူ၍ ညွှန်ပြသည့်အတိုင်း နိဂုံးချုပ်တော်မူလျက် “ဤငါးပါးသော အာယတနတို့သည်သာလျှင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်းအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း အာယတန၏ အနက်ကို ဆိုလိုသဖြင့် “ဤငါးပါးသော အကြောင်းတို့သည်သာလျှင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သညာရှိ၏ အစရှိသောအားဖြင့် သုံးပါး၊ ဥစ္ဆေဒဝါဒအားဖြင့် တစ်ပါး စုစုပေါင်း လေးပါးတို့ကို ခွဲခြားအပ်ပြီ။ ကြွင်းသောအခြား ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်သည်ကား အဘယ်အရပ်၌ သက်ဝင်သနည်း။ ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ မခွဲခြားအပ်သောကြောင့် ခွဲခြားအပ်ပြီးသော ဝါဒတို့၌ အဘယ်အရပ်၌ အကျုံးဝင်သနည်းဟု မေးမြန်း၏။ ညွှန်ပြခြင်း၌ကား ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ ယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ “အချို့သောသူတို့သည် ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်ကို ပြောဆိုကြကုန်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အခြားသူသည် ဧကတ္တသညာဝါဒနှင့် နာနတ္တသညာဝါဒတို့၌ အကျုံးဝင်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် “ဧကတ္တ...ပေ... သိအပ်၏” ဟု အဆင်ပြေရုံမျှ မိန့်တော်မူ၏။ ပထမဖြစ်သော ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်ဝါဒသည် နာနတ္တသညာဝါဒ၌ အကျုံးဝင်၏၊ ကြွင်းသော လေးပါးတို့သည် ဧကတ္တသညာဝါဒ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။

27. Atītakoṭṭhāsasaṅkhātanti atītaṃ khandhakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ pubbantaṃ. Pubbe nivutthadhammavisayā kappanā idhādhippetā, tasmā atītakālavācako idha pubbasaddo, rūpādikhandhavinimuttañca kappanāvatthu natthi, antasaddo ca koṭṭhāsavācako. Tena vuttaṃ ‘‘atītakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ pubbantaṃ kappetvā’’ti. ‘‘Kappetvā’’ti ca tasmiṃ pubbante taṇhāyanābhinivisānaṃ samatthanaṃ pariniṭṭhāpanaṃ vadati. Sesampīti ‘‘pubbantānudiṭṭhī’’ti evamādikaṃ. Pubbe vuttappakāranti ‘‘aparantānudiṭṭhino’’tiādīsu vuttappakāraṃ. Ekekasmiñca attāti āhito ahaṃmāno etthāti katvā, lokoti lokiyanti ettha puññapāpāni tabbipākā cāti katvā, taṃ taṃ gahaṇavisesaṃ upādāya paññāpanaṃ hotīti āha – ‘‘rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā’’ti. Sabbadābhāvena sassato. Amaro nicco dhuvoti tasseva vevacanāni. Maraṇābhāvena amaro, uppādābhāvena sabbakālaṃ vattanato nicco, thiraṭṭhena vikārābhāvena dhuvo, yathāhātiādinā yathāvuttamatthaṃ niddesapaṭisambhidāpāḷīhi vibhāveti. Ayañca attho ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.130-131) imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto. ‘‘Rūpavanta’’ntiādikāya (paṭi. ma. 1.130-131) pana pañcadasavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro cattāro khandhe, ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññaṃ – ‘‘loko’’ti paññapentīti ayampi attho labbhati, tathā ekaṃ khandhaṃ, ‘‘attā’’ti gahetvā tadaññe ‘‘loko’’ti paññapentīti evamettha attho daṭṭhabbo. Eseva nayoti iminā yathā ‘‘rūpādīsu aññataraṃ attāti [Pg.229] ca lokoti ca gahetvā sassato…pe… dhuvo’’ti attho vutto; evaṃ asassato anicco adhuvo ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā; nicco ca anicco ca nevanicco nāniccoti evamādimatthaṃ atidisati.

၂၇. “အတိတ်အဖို့အစုဟု ဆိုအပ်သော” ဟူသည် အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာအဖို့အစုဟု ဆိုအပ်သော ရှေးအစွန်း (ပုဗ္ဗန္တ) ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော တရားတို့ကို အာရုံပြု၍ ကြံစည်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ “ပုဗ္ဗ” ဟူသော ပုဒ်သည် အတိတ်ကာလကို ဟော၏။ ရုပ် စသော ခန္ဓာတို့မှ ကင်းသော ကြံစည်မှု၏ တည်ရာသည် မရှိ။ “အန္တ” ဟူသော ပုဒ်သည်လည်း အဖို့အစုကို ဟော၏။ ထို့ကြောင့် “အတိတ်အဖို့အစုဟု ဆိုအပ်သော ရှေးအစွန်းကို ကြံစည်၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ကြံစည်၍” ဟူသည် ထိုရှေးအစွန်း၌ တဏှာဖြင့် တောင့်တခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းတို့ကို ပြီးမြောက်စေခြင်း၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောအနက်ကိုလည်း “ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ” အစရှိသော စကားဖြင့် သိအပ်၏။ “ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော” ဟူသည် “အပရန္တာနုဒိဋ္ဌိနော” စသည်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ၌ “အတ္တ” ဟု ဆိုအပ်သော ငါဟူသော မာနကို ဤ၌ သက်ဝင်စေအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ “လောက” ဟူသည် လောကီဖြစ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံနှင့် ထိုကံ၏ အကျိုးတရားတို့ ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုထို ယူပုံယူနည်း အထူးကို စွဲ၍ ပညတ်ခြင်း ဖြစ်၏ ဟူ၍ ရည်ရွယ်၍ “ရုပ်စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကို အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကဟူ၍လည်းကောင်း ယူ၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အခါခပ်သိမ်း ရှိနေသော သဘောကြောင့် “သဿတ (မြဲ၏)” မည်၏။ အမရ၊ နိစ္စ၊ ဓုဝ ဟူသည်တို့မှာ ထို သဿတ ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) များ ဖြစ်ကြသည်။ သေခြင်းမရှိသဖြင့် “မသေသော (အမရ)”၊ တစ်ဖန် အသစ်ဖြစ်ပေါ်မှု မရှိဘဲ အခါခပ်သိမ်း ဖြစ်တည်နေသဖြင့် “မြဲသော (နိစ္စ)”၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော သဘောဖြင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း မရှိသဖြင့် “တည်တံ့သော (ဓုဝ)” မည်၏။ “ယထာဟ” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို နိဒ္ဒေသ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါပါဠိတို့ဖြင့် ရှင်းပြတော်မူ၏။ ဤအနက်သည် “ရုပ်ကို အတ္တအားဖြင့် ရှု၏၊ ဝေဒနာကို... သညာကို... သင်္ခါရတို့ကို... ဝိညာဉ်ကို အတ္တအားဖြင့် ရှု၏” ဟူသော ဤငါးပါးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ “ရူပဝန္တံ” စသည်ဖြင့် လာသော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့်မူကား လေးခုစီသော ခန္ဓာတို့ကို “အတ္တ” ဟု ယူ၍ ထိုမှ တစ်ပါးသော တရားကို “လောက” ဟု ပညတ်ကြကုန်၏ဟူသော ဤအနက်ကိုလည်း ရအပ်၏။ ထို့အတူ ခန္ဓာတစ်ပါးကို “အတ္တ” ဟု ယူ၍ ကြွင်းသော ခန္ဓာတို့ကို “လောက” ဟု ပညတ်ကြကုန်၏ ဟူ၍လည်း ဤ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ “ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏” ဟူသော စကားဖြင့် “ရုပ်စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကို အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကဟူ၍လည်းကောင်း ယူ၍ မြဲ၏...ပ... တည်တံ့ခိုင်မြဲ၏” ဟူသော အနက်ကို ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မမြဲ၊ စုတေပြီးနောက် ပြတ်စဲ၏၊ ပျက်စီး၏၊ သေသည်မှ နောက်၌ မဖြစ်တော့ပြီ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြဲလည်းမြဲ၏ မမြဲလည်းမမြဲ၊ မြဲသည်လည်း မဟုတ် မမြဲသည်လည်း မဟုတ် ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော အနက်ကို ညွှန်းဆိုပြသည်။

Cattāro sassatavādāti lābhīvasena tayo, takkīvasena ekoti evaṃ cattāro. Pubbenivāsañāṇalābhī titthiyo mandapañño anekajātisatasahassamattaṃ anussarati, majjhimapañño dasa saṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, tikkhapañño cattārīsa saṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, na tato paraṃ. So evaṃ anussaranto attā ca loko cāti abhivadati. Takkī pana takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ sassato attā ca loko cāti abhivadati. Tena vuttaṃ – ‘‘lābhīvasena tayo, takkīvasena ekoti evaṃ cattāro sassatavādā’’ti. Eteneva ca adhiccasamuppattikavādo viya sassatavādo kasmā duvidhena na vibhattoti ce? Paṭikkhittattāti daṭṭhabbaṃ.

“သဿတဝါဒ လေးမျိုး” ဟူသည် အဘိညာဉ်ရသူ (လာဘီ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် သုံးမျိုး၊ ကြံဆတွေးတောသူ (တက္ကီ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် တစ်မျိုးအားဖြင့် ဤသို့ လေးမျိုးဖြစ်သည်။ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ရသော ပညာနုသော တိတ္ထိသည် အရာမကသော ဘဝရာထောင်တို့ကို ပြန်လည်အောက်မေ့နိုင်၏။ ပညာအလတ်စားရှိသူသည် ကမ္ဘာပျက်ကမ္ဘာတည် ကပ်ဆယ်ကပ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာထက်မြက်သူသည် ကပ်လေးဆယ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြန်လည်အောက်မေ့နိုင်၏၊ ထိုထက်လွန်၍ မအောက်မေ့နိုင်။ ထိုသူသည် ဤသို့ အောက်မေ့နိုင်သဖြင့် “အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏” ဟု ပြောဆို၏။ ကြံဆတွေးတောသူ (တက္ကီ) သည်ကား မိမိ၏ ကြံစည်တွေးတောမှု၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်မှု၊ ကိုယ်တိုင်ဉာဏ်၌ ထင်မြင်မှုတို့ဖြင့် “အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏” ဟု ပြောဆို၏။ ထို့ကြောင့် “အဘိညာဉ်ရသူ၏ စွမ်းအားဖြင့် သုံးမျိုး၊ ကြံဆတွေးတောသူ၏ စွမ်းအားဖြင့် တစ်မျိုးအားဖြင့် ဤသို့ သဿတဝါဒ လေးမျိုးရှိ၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင် အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒ ကဲ့သို့ သဿတဝါဒကို အဘယ်ကြောင့် နှစ်မျိုးအားဖြင့် မခွဲခြားသနည်းဟု မေးအံ့။ (ဘုရားရှင်က) ငြင်းပယ်အပ်သောကြောင့်ဟု မှတ်အပ်၏။

Ettha ca, ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vāde ayamayuttatāvibhāvanā – yadi hi parena parikappito attā, loko vā sassato siyā, tassa nibbikāratāya purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ hite ca paṭipattiatthaṃ upadeso eva nippayojano siyā sassatavādino. Kathaṃ vā so upadeso pavattīyati vikārābhāvato; evañca attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā hiṃsādikiriyā ca na sambhavati; tathā sukhassa dukkhassa ca anubhavananibandho eva sassatavādino na yujjati kammabaddhābhāvato, jātiādīnaṃ asambhavato kuto vimokkho. Atha pana dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca, yassa vasenāyaṃ kiriyādivohāroti vadeyya. Evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ; te vā panassa dhammā avatthābhūtā tato aññe vā siyuṃ anaññe vā, yadi aññe, na tāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi. Yo hi karoti paṭisaṃvedeti cavati upapajjati cāti icchitaṃ. Tasmā tadavattho eva yathāvuttadoso, kiñca dhammakappanāpi niratthakā siyā. Atha anaññe, uppādavināsavantīhi avatthāhi [Pg.230] anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasambhavāpattito kuto niccatāvakāso. Tāsampi vā attano viya niccatāti bandhanavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjati eva sassatavādo; na cettha koci vādī dhammānaṃ sassatabhāve parisuddhaṃ yuttiṃ vattuṃ samattho atthi; yuttirahitañca vacanaṃ na paṇḍitānaṃ cittamārādhetīti viññūhi chaḍḍito evāyaṃ sassatavādoti.

ဤ၌လည်း “အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏” ဟူသော ဝါဒတွင် မလျော်ကန်သော အချက်ကို ဖော်ပြခြင်းကား ဤသို့တည်း။ အကယ်၍ သူတစ်ပါးတို့ ကြံဆအပ်သော အတ္တ သို့မဟုတ် လောကသည် မြဲအံ့၊ ထိုအတ္တသည် ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုမရှိဘဲ ယခင်သဘာဝကို မစွန့်လွှတ်သောကြောင့် တစ်စုံတစ်ရာ ထူးခြားကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ရကား၊ မကောင်းမှုမှ တားမြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကောင်းမှု၌ ကျင့်ကြံစေခြင်းငှာလည်းကောင်း ဟောပြောအပ်သော ဆုံးမဩဝါဒသည် သဿတဝါဒီအား အကျိုးမဲ့ (အချည်းနှီး) သာ ဖြစ်ရာ၏။ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုမရှိသောကြောင့် ထိုဆုံးမဩဝါဒသည် မည်သို့လျှင် ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဟာလာဟင်းလင်း ကောင်းကင်ပြင်ကဲ့သို့ ဖောက်ပြန်မှုမရှိသော အတ္တအား အလှူပေးခြင်းစသော ပြုလုပ်မှု၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းစသော ပြုလုပ်မှုတို့သည် မဖြစ်နိုင်ကုန်။ ထို့အတူ သဿတဝါဒီအား ကံနှင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်း မရှိသောကြောင့် သုခ ဒုက္ခတို့ကို ခံစားရခြင်း အကြောင်းရင်းသည်လည်း မလျော်ကန်ပါ၊ ဘဝအသစ်ဖြစ်ခြင်း (ဇာတိ) စသည်တို့ မရှိပါက အဘယ်မှာလျှင် လွတ်မြောက်ခြင်း (ဝိမုတ္တိ) ရှိနိုင်ပါအံ့နည်း။ တစ်ဖန် “ထိုအတ္တ၏ တရားမျှသာ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျက်စီး၏၊ ထိုတရား၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းစသော ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်ရ၏” ဟု ပြောဆိုငြားအံ့။ ဤသို့ဆိုသော်လည်း ယခင်သဘာဝကို မစွန့်ဘဲ တည်ရှိနေသော အတ္တ၌ ထိုတရားမျှသာ ရှိ၏ဟု မမှတ်ထိုက်နိုင်။ ထို့ပြင် ထိုအတ္တ၏ အခြေအနေဖြစ်သော တရားတို့သည် ထိုအတ္တထက် အခြားတစ်ပါး ဖြစ်ကုန်သလော သို့မဟုတ် မခြားနားသလော။ အကယ်၍ အခြားတစ်ပါး ဖြစ်အံ့၊ ထိုတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ထိုအတ္တအား တစ်စုံတစ်ရာ ထူးခြားမှု မရှိနိုင်။ ပြုလုပ်သူ၊ ခံစားသူ၊ စုတေသူ၊ ပဋိသန္ဓေနေသူဟူ၍ (အတ္တကို) အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအခြေအနေသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်အတိုင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ထို့ပြင် တရားတို့ကို ကြံဆခြင်းသည်လည်း အချည်းနှီး ဖြစ်ရာ၏။ အကယ်၍ မခြားနားအံ့၊ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းရှိသော အခြေအနေတို့နှင့် မခြားနားသော အတ္တသည် ထိုအခြေအနေတို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းသို့ ရောက်ရမည်ဖြစ်ရာ အဘယ်မှာလျှင် မြဲသောသဘော ရှိနိုင်အံ့နည်း။ သို့မဟုတ် ထိုအခြေအနေတို့သည်လည်း အတ္တကဲ့သို့ မြဲ၏ဟု ဆိုအံ့၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း လွတ်မြောက်ခြင်းတို့သည် မဖြစ်နိုင်သည်သာ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် သဿတဝါဒသည် မလျော်ကန်သည်သာတည်း။ ဤ၌ မည်သည့်ဝါဒီမျှ တရားတို့၏ မြဲသောသဘော၌ စင်ကြယ်သော အကြောင်းယုတ္တိကို ပြောဆိုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ အကြောင်းယုတ္တိကင်းသော စကားသည် ပညာရှိတို့၏ စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်သောကြောင့် ဤသဿတဝါဒကို ပညာရှိတို့သည် စွန့်ပယ်အပ်သည်သာတည်း။

Satta ucchedavādāti ettha te sarūpamattato heṭṭhā dassitā eva, tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti lābhī ca alābhī ca. Tattha lābhī nāma dibbacakkhuñāṇalābhī dibbena cakkhunā arahato cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto. Yo vā puthujjanānampi cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti, pubbayogābhāvena parikammākaraṇena vā upapātaṃ daṭṭhuṃ na sakkoti. So ‘‘tattha tattheva attā ucchijjatī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī – ‘‘ko paralokaṃ jānāti, ettako jīvavisayo, yāva indriyagocaro’’ti attano dhītuyā hatthaggaṇhanakarājā viya kāmasukhagiddhatāya vā, ‘‘yathā rukkhapaṇṇāni rukkhato patitāni na paṭisandhiyanti, evaṃ sabbepi sattā appaṭisandhikamaraṇameva gacchanti, jalabubbuḷakūpamā sattā’’ti takkamattavasena vā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Tattha yaṃ heṭṭhā vuttaṃ – ‘‘manussattabhāve kāmāvacaradevattabhāve rūpāvacaradevattabhāve catubbidhaarūpattabhāve cavitvā sattassa ucchedapaññāpanavasena satta ucchedavādā kathitā’’ti. Tattha yuttaṃ tāva purimesu tīsu vādesu ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ; pañcavokārabhavapariyāpannaṃ attabhāvaṃ ārabbha pavattattā tesaṃ vādānaṃ, na yuttaṃ catuvokārabhavapariyāpannaṃ attabhāvaṃ nissāya pavattesu catutthādīsu catūsu vādesu, ‘‘kāyassa bhedā’’ti vuttaṃ. Na hi arūpīnaṃ kāyo atthīti? Saccametaṃ, rūpabhave pavattavohāreneva diṭṭhigatiko arūpabhavepi kāyavohāramāropetvā āha ‘‘kāyassa bhedā’’ti. Yathā diṭṭhigatikehi diṭṭhiyo paññattā, tatheva bhagavā dassesīti. Arūpakāyabhāvato vā phassādidhammasamūhabhūte arūpattabhāve kāyaniddeso daṭṭhabbo.

ခုနစ်ပါးသော ဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ဟူသည် ဤစကား၌ ထိုဝါဒတို့ကို သဘောမျှအားဖြင့် အောက်၌ ပြခဲ့ပြီးလေပြီ။ ထိုဝါဒတို့၌ လာဘီပုဂ္ဂိုလ် (ဈာန်အဘိညာဉ်ရသူ) နှင့် အလာဘီပုဂ္ဂိုလ် (ဈာန်အဘိညာဉ်မရသူ) ဟူ၍ လူနှစ်မျိုးတို့သည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူကြကုန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် လာဘီမည်သည်ကား ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ရရှိသူဖြစ်၍ နတ်မျက်စိဖြင့် ရဟန္တာ၏ စုတေခြင်းကို မြင်သော်လည်း တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း (ဥပပတ္တိ) ကို မမြင်ရသဖြင့် ယူသူ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပုထုဇဉ်တို့၏ပင် စုတေခါနီးမျှကိုသာ မြင်နိုင်၍ ရှေးရှေးသော အားထုတ်မှု မရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပရိကမ္မ မပြုလုပ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်းကို မမြင်နိုင်သောသူ ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် "ထိုထိုဘဝ၌ပင်လျှင် အတ္တသည် ပြတ်စဲပျက်စီး၏" ဟု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူလေ၏။ အလာဘီမူကား— "နောင်တမလွန်လောကကို မည်သူ သိနိုင်အံ့နည်း၊ သက်ရှိတို့၏ နယ်ပယ်သည် ဤမျှသာ ဖြစ်၏၊ အာရုံခံစားမှု အတိုင်းအတာ ရှိသမျှသာ ဖြစ်၏" ဟု မိမိသမီးတော်၏ လက်ကို ကိုင်ယူသော မင်းကြီးကဲ့သို့ ကာမဂုဏ်ချမ်းသာ၌ တပ်မက်လွန်းသဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် "သစ်ပင်မှ ကြွေကျသော သစ်ရွက်တို့သည် တစ်ဖန် ပြန်၍ မပေါက်နိုင်ကြသကဲ့သို့ ထို့အတူ သတ္တဝါအားလုံးတို့သည်လည်း တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေမနေရသော သေခြင်းသို့သာ ရောက်ကြကုန်၏၊ သတ္တဝါတို့သည် ရေပွက်နှင့် တူကုန်၏" ဟု ကြံဆတွေးတောမှုမျှဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူလေ၏။ ထိုဝါဒတို့တွင် အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော— "လူ့ဘဝ၊ ကာမာဝစရ နတ်ဘဝ၊ ရူပါဝစရ ဗြဟ္မာ့ဘဝ၊ လေးပါးသော အရူပဗြဟ္မာ့ဘဝတို့မှ စုတေ၍ သတ္တဝါ၏ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသောအားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော ဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏" ဟူသော စကားရှိ၏။ ထိုစကား၌ ရှေးဦးစွာသော ဝါဒသုံးပါးတို့၌ကား "ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ သင့်လျော်ပေ၏၊ ထိုဝါဒတို့သည် ငါးဝေါကာရဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော အတ္တဘောကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ လေးဝေါကာရဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော အတ္တဘောကို အမှီပြု၍ဖြစ်သော စတုတ္ထအစရှိသော ဝါဒလေးပါးတို့၌ကား "ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရုပ်မရှိသော အရူပဗြဟ္မာတို့အား ကိုယ်ခန္ဓာမရှိသောကြောင့် မဟုတ်ပါလော? ဤဆိုချက်သည် မှန်ပေ၏။ သို့သော်လည်း ရူပဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်နေကျဖြစ်သော ဝေါဟာရဖြင့်ပင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူသည် အရူပဘုံ၌လည်း ကာယဟူသော ဝေါဟာရကို တင်စား၍ "ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမားတို့သည် မိမိတို့၏ အယူဝါဒများကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ကြသည့်အတိုင်းပင် မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုအတိုင်း ပြသတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် နာမ်ခန္ဓာကိုယ်ရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဖဿအစရှိသော တရားတို့၏ အပေါင်းအစုဖြစ်သော နာမ်အတ္တဘော၌ ကာယ (အပေါင်းအစု) ဟု ညွှန်ပြချက်ဟူ၍သော်လည်းကောင်း မှတ်အပ်၏။

Etthāha – ‘‘kāmāvacaradevattabhāvādiniravasesavibhavapatiṭṭhāpakānaṃ dutiyavādādīnaṃ yutto aparantakappikabhāvo anāgataddhavisayattā tesaṃ [Pg.231] vādānaṃ; na pana diṭṭhigatika-paccakkhabhūta-manussattabhāva-samucchedapatiṭṭhāpakassa paṭhamavādassa paccuppannavisayattā’’ti. Yadi evaṃ yathā hi dutiyādivādānaṃ, purimapurimavādasaṅgahitasseva attano uttaruttarabhavopapattiyā samucchedanato yujjati aparantakappikatā, tathā ca ‘‘no ca kho, bho, ayaṃ attā ettāvatā sammā samucchinno hotī’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ anāgatasseva manussattabhāvasamucchedassa adhippetattā paṭhamavādassapi aparantakappikatā yujjati. Evaṃ sabbassapi pubbantato āgatassa ucchedapaññāpanavasena idha pubbantakappikesu desanā gatā. Ete ucchedavādā heṭṭhā aparantakappikesu desanā gatā. Ete ucchedavādā heṭṭhā aparantakappikesu tattha tattheva ucchijjati, na tato uddhaṃ pavatti atthīti dassanatthaṃ vuttā. Jalabubbuḷakūpamā hi sattāti tassa laddhi.

ဤအရာ၌ ကန့်ကွက်၍ ဆိုသည်မှာ— "ကာမာဝစရ နတ်ဘဝ စသည်တို့၌ တစ်စုံတစ်ရာ မကျန်ကြွင်းဘဲ ပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသော ဒုတိယအစရှိသော ဝါဒတို့အား အနာဂတ်ကာလသည် ထိုဝါဒတို့၏ ကျက်စားရာအာရုံ ဖြစ်သောကြောင့် အပရန္တကပ္ပိက (အနာဂတ်ကို ကြံဆသော) အဖြစ်သည် သင့်လျော်ပေ၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသမားတို့၏ မျက်မှောက်ထင်ရှား ဖြစ်သော လူ့ဘဝ၌ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသော ပထမဝါဒအားကား ပစ္စုပ္ပန်သည် ကျက်စားရာအာရုံ ဖြစ်သောကြောင့် အပရန္တကပ္ပိကအဖြစ်သည် မသင့်လျော်ပေ" ဟု ဆို၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ၊ ဒုတိယအစရှိသော ဝါဒတို့၌ ရှေးဦးရှေးဦးသော ဝါဒများ၌ အကျုံးဝင်သော မိမိ၏ အထက်ထက်သော ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေမှုမှ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကြောင့် အပရန္တကပ္ပိကအဖြစ်သည် သင့်လျော်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် "အို အချင်းတို့၊ ဤအတ္တသည် ဤမျှဖြင့် လုံးဝ ပြတ်စဲသည် မဟုတ်သေး" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသကဲ့သို့လည်းကောင်း။ ထို့အတူ အနာဂတ်၌ဖြစ်မည့် လူ့ဘဝ၏ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် ပထမဝါဒအားလည်း အပရန္တကပ္ပိကအဖြစ်သည် သင့်လျော်ပေ၏။ ဤသို့လျှင် အတိတ်မှ လာသောသူအားလုံး၏ ပြတ်စဲပျက်စီးခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းသောအားဖြင့် ဤအရာ၌ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက (အတိတ်ကို ကြံဆသော) ဝါဒတို့၌ ဒေသနာတော်သည် သက်ဝင်၏။ ဤဥစ္ဆေဒဝါဒတို့သည် အောက်၌ အပရန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ ဒေသနာတော် သက်ဝင်ခဲ့ပြီ။ ဤဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ကို အောက်ရှိ အပရန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ "ထိုထိုဘဝ၌သာလျှင် ပျက်စီး၏၊ ထိုမှတစ်ပါး အထက်သို့ ဖြစ်ခြင်းမရှိ" ဟု ပြသခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ "သတ္တဝါတို့သည် ရေပွက်နှင့်တူကုန်၏" ဟူသည်ကား ထိုသူတို့၏ အယူဝါဒတည်း။

Idhāti pubbantakappikesu. Idheva manussattabhāvādike ucchijjati vinaṭṭhavināsavasena. Evaṃ anāgate anuppattidassanaparānaṃ ucchedavādānaṃ aparantakappikesu gahaṇaṃ; pubbantato pana āgatassa attano idheva ucchedadassanaparānaṃ pubbantakappikesu gahaṇaṃ. Ito paraṃ na gacchatīti pana idaṃ atthato āpannassa atthassa dassanaṃ. Sattesu saṅkhāresu ca ekaccasassatanti pavatto ekaccasassatavādo. So pana brahmakāyika-khiḍḍāpadosika-manopadosikattabhāvato cavitvā idhāgatānaṃ takkino ca uppajjanavasena catubbidhoti āha ‘‘cattāro ekaccasassatavādā’’ti. ‘‘Saṅkhārekaccasassatikā’’ti idaṃ tehi sassatabhāvena gayhamānānaṃ dhammānaṃ yathāsabhāvadassanavasena vuttaṃ, na panekaccasassatikamatadassanavasena. Tassa hi sassatābhimataṃ asaṅkhatamevāti laddhi. Tathā hi vuttaṃ (dī. ni. 1.49) brahmajāle – ‘‘cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā ayaṃ attā nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. Na hi yassa bhāvassa paccayehi abhisaṅkhatabhāvaṃ paṭijānāti; tasseva niccadhuvādibhāvo anummattakena na sakkā paṭiññātuṃ. Etena, ‘‘uppādavayadhuvatāyuttabhāvā siyā niccā, siyā aniccā, siyā na vattabbā’’tiādinā pavattassa sattabhaṅgavādassa ayuttatā vibhāvitā hoti.

"ဤအရာ၌" ဟူသည် ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ ဆိုလိုသည်။ ဤလူ့ဘဝအစရှိသည်၌ပင်လျှင် အပြီးတိုင် ပျက်စီးခြင်းအားဖြင့် ပြတ်စဲ၏။ ဤသို့လျှင် အနာဂတ်၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ မဖြစ်ခြင်းကို ပြသလိုသော ဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ကို အပရန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ ယူအပ်ကုန်၏။ အတိတ်ဘဝမှ လာသော မိမိကိုယ်ကို ဤဘဝ၌ပင် ပျက်စီးခြင်းကို ပြသလိုသော ဝါဒတို့ကိုမူ ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကဝါဒတို့၌ ယူအပ်ကုန်၏။ "ဤဘဝမှတစ်ပါး နောင်သို့ မသွားတော့ပြီ" ဟူသော ဤစကားသည်ကား အနက်သဘောအားဖြင့် ရောက်ရှိလာသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့၌လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတရားတို့၌လည်းကောင်း "အချို့ကား မြဲ၏၊ အချို့ကား မမြဲ" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါဒသည် "ဧကစ္စသဿတဝါဒ" မည်၏။ ထိုဝါဒသည်လည်း ဗြဟ္မကာယိက၊ ခိဍ္ဍာပဒေါသိက၊ မနောပဒေါသိက အတ္တဘောတို့မှ စုတေ၍ ဤလူ့ပြည်သို့ ရောက်လာကြကုန်သော ကြံဆတတ်သော တက္ကီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံအားဖြင့် လေးပါးသော အပြားရှိ၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "လေးပါးသော ဧကစ္စသဿတဝါဒတို့" ဟု ဟောတော်မူ၏။ "သင်္ခါရတရားတို့သည် အချို့မြဲကုန်၏" ဟူသော ဤစကားသည် ထိုသူတို့က မြဲသောသဘောအားဖြင့် ယူဆအပ်သော တရားတို့၏ အစစ်အမှန် သဘောတရားကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဧကစ္စသဿတိကတို့၏ အယူဝါဒကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ခြင်းကား မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူတို့၏အယူ၌ မြဲသည်ဟု အသိအမှတ်ပြုအပ်သော အရာသည် အသင်္ခတတရားမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့ဖြစ်၍လည်း ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ "စိတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မနောဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိညာဉ်ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော ဤအတ္တသည် မြဲ၏၊ ခိုင်ခံ့၏၊ တည်တံ့၏၊ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်း မရှိသော သဘောရှိ၏၊ မြဲသော သဘောနှင့်အညီ ထိုအတိုင်းပင် တည်လတ္တံ့" ဟု ဟောတော်မူအပ်သတည်း။ အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ပြုပြင်အပ်သော သဘောတရားတစ်ခု၏ ပြုပြင်အပ်သောအဖြစ်ကို ဝန်ခံလျက်၊ ထိုတရားကိုပင် မြဲ၏ ခိုင်ခံ့၏ စသည်ဖြင့် ဝန်ခံခြင်းကို ရူးသွပ်သူမဟုတ်လျှင် မည်သူမျှ မပြောဆိုနိုင်ပေ။ ဤသို့ ရှင်းပြချက်ဖြင့်— "ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း၊ မြဲခြင်း သဘောတို့နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် အချို့လည်း မြဲတန်ရာ၏၊ အချို့လည်း မမြဲတန်ရာ၏၊ အချို့လည်း မပြောအပ်တန်ရာ၏" စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဘင်္ဂဝါဒ၏ မသင့်လျော်ပုံကို ထင်ရှားစေအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Tatthāyaṃ [Pg.232] (dī. ni. ṭī. 1.38) ayuttatāvibhāvanā – yadi, ‘‘yena sabhāvena yo dhammo atthīti vuccati, teneva sabhāvena so dhammo natthī’’tiādinā vucceyya, siyā anekantavādo; atha aññena, siyā na anekantavādo; na cettha desantarādisambaddhabhāvo yutto vattuṃ tassa sabbalokasiddhattā vivādābhāvato. Ye pana vadanti – ‘‘yathā suvaṇṇaghaṭe makuṭe kate ghaṭabhāvo nassati, makuṭabhāvo uppajjati, suvaṇṇabhāvo tiṭṭhatiyeva, evaṃ sabbabhāvānaṃ koci dhammo nassati, koci uppajjati, sabhāvo pana tiṭṭhatī’’ti. Te vattabbā – kiṃ taṃ suvaṇṇaṃ, yaṃ ghaṭe makuṭe ca avaṭṭhitaṃ? Yadi rūpādi, so saddo viya anicco, atha rūpādisamūho, samūho nāma sammutimattaṃ. Tassa vohāramattassa atthitā natthitā niccatā vā na vattabbā. Tassa paramatthasabhāvena anupalabbhanatoti anekantavādo na siyā. Dhammā ca dhammito aññe vā siyuṃ anaññe vā. Yadi aññe, na tesaṃ aniccatāya dhammī anicco aññattā. Na hi rūpā cakkhuviññāṇaṃ aññattā, na ca rūpe cakkhuviññāṇasaddo hoti; kiñca dhammakappanāpi niratthikā siyā dhammino niccāniccatāya asijjhanato atha anaññe; uppādavināsavantehi anaññassa dhammino tesaṃ viya uppādavināsasabbhāvato kuto niccatāvakāso, tesampi vā dhammino viya niccatāpatti siyā. Apica niccāniccanavattabbarūpo attā ca loko ca paramatthato vijjamānatāpaṭijānanato yathā niccādīnaṃ aññataraṃ rūpaṃ, yathā vā dīpādayo. Na hi dīpādīnaṃ udayabbayasabhāvānaṃ niccāniccanavattabbasabhāvatā sakkā vattuṃ jīvassa niccādīsu aññataraṃ rūpaṃ viyāti evaṃ sattabhaṅgassa viya sesabhaṅgānampi asambhavoyevāti sattabhaṅgavādassa ayuttatā veditabbāti.

ထိုဝါဒ၌ မသင့်လျော်ပုံကို ထင်ရှားအောင်ပြခြင်း (ဒီဃနိကာယဋီကာ ၁.၃၈) ကား ဤသို့တည်း — အကယ်၍ 'အကြင်သဘာဝအားဖြင့် အကြင်တရားသည် ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသဘာဝဖြင့်ပင် ထိုတရားသည် မရှိ' အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုပါက အနေကန္တဝါဒ (အစွန်းမကင်းသောဝါဒ) ဖြစ်နိုင်ရာ၏။ အကယ်၍ အခြားသဘောအားဖြင့် ဆိုပါက အနေကန္တဝါဒ မဖြစ်နိုင်ရာ။ ဤဝါဒ၌ အခြားသောအရပ်ဒေသ စသည်နှင့် ဆက်စပ်နေသော သဘောကို ပြောဆိုရန် မသင့်လျော်ပေ၊ ထိုသဘောသည် တစ်လောကလုံး၌ ထင်ရှားပြီးဖြစ်၍ အငြင်းပွားဖွယ် မရှိသောကြောင့်တည်း။ အကြင်သူတို့သည်ကား — 'ရွှေအိုးကို သရဖူ ပြုလုပ်သောအခါ အိုး၏အဖြစ်သည် ပျက်စီး၍ သရဖူ၏အဖြစ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ရွှေ၏အဖြစ်မူကား တည်မြဲနေသည်သာတည်း။ ထို့အတူ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့တွင် အချို့သောတရားသည် ပျက်စီး၏၊ အချို့သောတရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သဘာဝမူကား တည်မြဲနေသည်သာတည်း' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို ဤသို့ မေးမြန်းအပ်၏ — အိုး၌လည်းကောင်း၊ သရဖူ၌လည်းကောင်း တည်ရှိနေသော ထိုရွှေဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း။ အကယ်၍ ရူပစသည် ဖြစ်ပါက ၎င်းသည် အသံကဲ့သို့ပင် မမြဲသောတရား ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ရူပစသည်တို့၏ အစုအဝေး ဖြစ်ပါက အစုအဝေးဟူသည် သမ္မုတိမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုဝေါဟာရမျှသာဖြစ်သော တရားအား ရှိသည်၊ မရှိ သို့မဟုတ် မြဲသည်ဟု မပြောဆိုအပ်ပေ။ ထိုအရာကို ပရမတ်သဘောအားဖြင့် မရနိုင်သောကြောင့် အနေကန္တဝါဒ မဖြစ်နိုင်ရာ။ တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မီ (တရားရှိသောအရာ) သည်လည်းကောင်း အခြားစီလော သို့မဟုတ် မခြားနားသလော။ အကယ်၍ အခြားစီဖြစ်ပါက ထိုတရားတို့၏ မမြဲသောကြောင့် ဓမ္မီသည် မမြဲသည် မဖြစ်ရာ၊ အခြားစီ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စက္ခုဝိညာဉ်သည် ရူပါရုံနှင့် အခြားစီဖြစ်သောကြောင့် ရူပါရုံ၌ စက္ခုဝိညာဉ်ဟူသော အခေါ်အဝေါ် မရှိသကဲ့သို့တည်း။ ထို့ပြင် ဓမ္မီ၏ မြဲခြင်း၊ မမြဲခြင်းသည် မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် တရားကို ကြံဆခြင်းသည်လည်း အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ရာ၏။ အကယ်၍ မခြားနားပါက ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းရှိသော တရားတို့နှင့် မခြားနားသော ဓမ္မီအား ထိုတရားတို့ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းရှိနေသဖြင့် အဘယ်မှာ မြဲခွင့်ရှိအံ့နည်း။ သို့မဟုတ်ပါက ထိုတရားတို့သည်လည်း ဓမ္မီကဲ့သို့ မြဲခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ ထို့ပြင် မြဲသည်ဖြစ်စေ၊ မမြဲသည်ဖြစ်စေ မပြောဆိုအပ်သော သဘောရှိသော အတ္တနှင့် လောကသည် ပရမတ်အားဖြင့် ရှိ၏ဟု ဝန်ခံခြင်းကြောင့်၊ မြဲသောတရားစသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော တရားကဲ့သို့ ဖြစ်စေ၊ ဆီမီးစသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်စေ ဖြစ်ရမည်။ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းသဘောရှိသော ဆီမီးစသည်တို့ကို မြဲသည်ဖြစ်စေ၊ မမြဲသည်ဖြစ်စေ မပြောဆိုအပ်သော သဘောရှိသည်ဟု မဆိုနိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဇီဝအား မြဲသောတရားစသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော တရားကဲ့သို့ မဆိုနိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သတ္တဘင်္ဂကဲ့သို့ ကျန်ရှိသော ဘင်္ဂတို့သည်လည်း မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်းဟု သတ္တဘင်္ဂဝါဒ၏ မသင့်လျော်ပုံကို သိအပ်၏။

Ettha ca, ‘‘issaro nicco, aññe sattā aniccā’’ti evaṃ pavattavādā sattekaccasassatavādā; seyyathāpi issaravādādayo. ‘‘Paramāṇavo niccā dhuvā, dviaṇukādayo aniccā’’ti evaṃ pavattavādā saṅkhārekaccasassatavādā; seyyathāpi kaṇādavādādayo. Nanu ca ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce [Pg.233] asassatā’’ti; etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatatāsanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva, tayidaṃ kathaṃ micchādassananti, ko evamāha – ‘‘cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassana’’nti? Asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvābhiniveso idha micchādassanaṃ; tena pana ekavāre pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodho vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato; visasaṃsaṭṭho viya sappimaṇḍo sakiccakāraṇāsamattatāya sammādassanapakkhe ṭhapetabbataṃ nārahati. Atha vā asassatabhāvena nicchitāpi cakkhuādayo samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigati kehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Tathā hi vuttaṃ brahmajāle (dī. ni. 1.49) – ‘‘cakkhunti vā…pe… kāyoti vā ayaṃ me attā’’tiādi. Evañca katvā asaṅkhatāya saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ekacce dhammā sassatā; ekacce asassatāti evaṃ pavatto vibhajjavādopi ekaccasassatavādo āpajjatīti evaṃpakārā codanā anokāsā hoti aviparītadhammasabhāvasampaṭipattibhāvato.

ဤဝါဒတို့၌လည်း 'အရှင်ဖန်ဆင်းရှင် (အီသွရ) သည် မြဲ၏၊ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် မမြဲကုန်' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ဝါဒတို့သည် သတ္တေkစ္စသဿတဝါဒ (အချို့သော သတ္တဝါတို့ မြဲ၏ဟု ယူသောဝါဒ) မည်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် — အီသွရဝါဒ (ဖန်ဆင်းရှင်ဝါဒ) စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ 'မြူမှုန် (ပရမာဏု) တို့သည် မြဲကုန်၏၊ တည်တံ့ကုန်၏၊ ဒွိအဏုက (မြူမှုန်နှစ်ခုပေါင်းစပ်ခြင်း) စသည်တို့သည် မမြဲကုန်' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ဝါဒတို့သည် သင်္ခါရေကစ္စသဿတဝါဒ (အချို့သော သင်္ခါရတို့ မြဲ၏ဟု ယူသောဝါဒ) မည်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် — ကဏာဒဝါဒစသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ 'အချို့သောတရားတို့သည် မြဲကုန်၏၊ အချို့သောတရားတို့သည် မမြဲကုန်' ဟူသော ဤဝါဒ၌ စက္ခုစသည်တို့၏ မမြဲသောသဘောကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်းသာ ဖြစ်ပေရာ၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် ဤအယူဝါဒသည် အဘယ်ကြောင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ရသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ 'စက္ခုစသည်တို့၏ မမြဲသောသဘောကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြစ်၏' ဟု မည်သူပြောဆိုဖူးသနည်း။ စင်စစ်သော်ကား မမြဲသောတရားတို့၌သာလျှင် အချို့သောတရားတို့ကို 'မြဲ၏' ဟု စွဲလမ်းခြင်းသည်သာ ဤ၌ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်အတူ တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ပွားနေသောကြောင့် စက္ခုစသည်တို့၏ မမြဲသောသဘောကို သိမြင်ခြင်းသည် ရောနှောနေသောသဘောရှိသဖြင့် ပျက်စီးရ၏။ အဆိပ်နှင့် ရောနှောနေသော ထောပတ်ဦးကဲ့သို့ မိမိ၏ ကိစ္စနှင့် အကြောင်းတရား မပြည့်စုံသောကြောင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိအစု၌ ထားခြင်းငှာ မထိုက်ပေ။ သို့မဟုတ်ပါက မမြဲသောသဘောအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သော်လည်း စက္ခုစသည်တို့ကို အချို့သောအယူရှိသူတို့သည် ဇီဝ (အတ္တ) သဘောကို တင်စား၍သာ ယူဆကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သိမြင်ခြင်း၏ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြစ်သော အဖြစ်ကို မတားမြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ဗြဟ္မဇာလသုတ် (ဒီဃနိကာယ ၁.၄၉) ၌ 'စက္ခုသည်လည်းကောင်း...။ပ။... ကိုယ်သည်လည်းကောင်း ငါ၏ အတ္တဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ပြု၍ အသင်္ခတဓာတ်နှင့် သင်္ခတဓာတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း အချို့သောတရားတို့သည် မြဲကုန်၏၊ အချို့သောတရားတို့သည် မမြဲကုန်ဟု ဤသို့ဖြစ်ပွားသော ဝိဘဇ္ဇဝါဒသည်လည်း ဧကစ္စသဿတဝါဒသို့ ရောက်ရာ၏ဟူသော ဤသို့သော စောဒနာချက်သည် မမှန်ကန်သော တရားသဘာဝအားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မဟုတ်ဘဲ ကောင်းစွာသိမြင်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် အခွင့်မရှိပေ။

Na maratīti amarā. Kā sā? ‘‘Evantipi me no’’tiādinā (dī. ni. 1.62) nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ca vācā ca, amarāya diṭṭhiyā vācāya vividho khepoti amarāvikkhepo. So etassa atthīti amarāvikkhepo. Atha vā amarāti ekā macchajāti, sā ummujjananimmujjanādivasena udake sandhāvamānā gāhaṃ na gacchati; evamevaṃ ayampi vādo ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ nāgacchatīti amarāvikkhepo, so eva amarāvikkhepiko. Svāyaṃ vādo musāvādaanuyogachandarāgamohahetukatāya catudhā pavattoti āha – ‘‘cattāro amarāvikkhepikā vuttā’’ti. Nanu cettha (dī. ni. ṭī. 1.65-66) catubbidhopi amarāvikkhepiko kusalādike dhamme paralokattikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno, tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjatīti tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitamatthaṃ ajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti? Na hevaṃ pucchāvikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā icchitā, atha kho micchābhinivesena. Sassatavasena micchābhiniviṭṭhoyeva hi mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokattikādīni [Pg.234] ca, yāthāvato appaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asamatthatāya musāvādādibhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Tathā hissa vādassa sassatadiṭṭhisaṅgaho vutto. Atha vā puññapāpānaṃ, tabbipākānañca anavabodhena, asaddahanena ca, ‘‘tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva yuttaṃ sundarañcā’’ti, khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyevekā esā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbā. Tathā ceva vuttaṃ – ‘‘pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā cā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.61). Kathaṃ panassā sassatadiṭṭhisaṅgaho? Ucchedavasena anabhinivesato. ‘‘Natthi koci dhammānaṃ yathābhūtavedī vivādabahulattā lokassa; ‘evameva’nti pana saddantarena dhamme nijjhānanā anādikālikā loke’’ti gāhavasena sassatalesopettha labbhatiyeva.

မသေတတ်သောကြောင့် အမရာ မည်၏။ ထိုအမရာသည် အဘယ်နည်း။ 'ဤသို့လည်း ငါ့အား မဟုတ်' စသည် (ဒီ၊ နိ၊ ၁၊ ၆၂) ဖြင့်လာသော နည်းလမ်းဖြင့် အပိုင်းအခြား အကန့်အသတ်မရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၏ အယူဝါဒသည်လည်းကောင်း၊ စကားသည်လည်းကောင်း၊ ဖမ်းယူကိုင်တွယ်၍ မရသော အယူဝါဒ၊ စကားဖြင့် အမျိုးမျိုး တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ခြင်းသည် အမရာဝိက္ခေပ မည်၏။ ထိုအမရာဝိက္ခေပသည် ဤသူအား ရှိသဖြင့် အမရာဝိက္ခေပ (အမရာဝိက္ခေပိက) မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက အမရာဟူသည် ငါးအမျိုးအစားတစ်မျိုး ဖြစ်၏။ ထိုငါးသည် ရေတွင် ပေါ်ခြင်း၊ ငုပ်ခြင်း စသည်ဖြင့် ကူးခတ်ပြေးလွှားနေသဖြင့် ဖမ်းယူ၍ မရနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤဝါဒသည်လည်း ဟိုမှသည်မှ ပြေးလွှားနေသဖြင့် ဖမ်းဆုပ်ကိုင်တွယ်၍ မရသောကြောင့် အမရာဝိက္ခေပ မည်၏။ ထိုဝါဒရှိသူသည်ပင် အမရာဝိက္ခေပိက မည်၏။ ထိုဝါဒသည် မုသာဝါဒကို ပတ်သက်ရခြင်း၊ ဆန္ဒရာဂရှိခြင်း၊ မောဟရှိခြင်း အကြောင်းတို့ကြောင့် လေးမျိုး ပြားလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒ လေးမျိုးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အကယ်၍ ဤအရာ၌ (ဒီ၊ နိ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၆၅-၆၆) လေးမျိုးသော အမရာဝိက္ခေပသမားသည်ပင် ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိနားမလည်ဘဲ၊ ထိုထိုပြဿနာကို မေးမြန်းအပ်သော် မေးခွန်းကို တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ကာ ဖြေကြားရုံမျှသာ ပြုလုပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ထိုသူအား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ (ဒိဋ္ဌိဂတိက) အဖြစ်သည် မည်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ မပြောလိုသောသူကဲ့သို့ မေးမြန်းအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိသောကြောင့် လွှဲဖယ်ရှောင်တိမ်းခြင်းကို ပြုရုံမျှဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ ဖြစ်ရခြင်းသည် မလျော်ကန်ပါချေလော။ ဤသို့ မေးခွန်းကို တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ရုံမျှဖြင့် ထိုသူအား ဒိဋ္ဌိဂတိကဖြစ်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်၊ စင်စစ်သော်ကား မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (မိစ္ဆာဘိနိဝေသ) ကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ သဿတအယူအားဖြင့် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းသဖြင့်သာ လျှင် ပညာနုနယ်သောကြောင့် ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ကောင်းစွာ မသိရှိဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် မသိအပ်သော အနက်ကို သူတစ်ပါးအား သိစေရန် မစွမ်းနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မုသာဝါဒ စသည်ဖြစ်မည်ကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း စကားကို တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ သို့ဖြစ်၍သာ ထိုသူ၏ဝါဒကို သဿတဒိဋ္ဌိ၌ အကျုံးဝင်ကြောင်း မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သို့မဟုတ်ပါက ကုသိုလ်ကုသိုလ်ကံ၊ ထိုကံ၏အကျိုးတို့ကို မသိနားမလည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မယုံကြည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ထိုအရာနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မေးမြန်းအပ်သော မေးခွန်းကို တိမ်းရှောင်လွှဲဖယ်ခြင်းသည်သာ လျော်ကန်၏၊ ကောင်းမြတ်၏' ဟု နှစ်သက်လိုလားမှုကို ဖြစ်စေ၍ စွဲလမ်းသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤအယူသည် သတ္တဘင်္ဂီဒိဋ္ဌိ ကဲ့သို့ သီးခြားဖြစ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတစ်မျိုး ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၏ အပိုင်းအခြား အကန့်အသတ်မရှိသော အယူသည်လည်းကောင်း၊ စကားသည်လည်းကောင်း' (ဒီ၊ နိ၊ အဋ္ဌ၊ ၁၊ ၆၁) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် သဿတဒိဋ္ဌိ၌ မည်သို့ အကျုံးဝင်သနည်း။ ဥစ္ဆေဒအယူအားဖြင့် မစွဲလမ်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'လောက၌ ငြင်းခုံခြင်းများပြားလှသဖြင့် တရားတို့၏ အမှန်တရားကို သိသောသူ မည်သူမျှ မရှိ၊ ဤသို့သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူ၍ အခြားသော စကားလုံးတို့ဖြင့် တရားကို ဆင်ခြင်ခြင်းသည် လောက၌ အစမထင် ကာလပတ်လုံး တည်ရှိ၏' ဟု ဆုပ်ကိုင်စွဲလမ်းမှုကြောင့် ဤအရာ၌ သဿတဒိဋ္ဌိ၏ အရိပ်အမြွက် (အပိုင်းအစ) ကို ရနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။

Amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto, mariyādo, so etassa atthīti antavā. Tenāha ‘‘sapariyanto’’ti. Avaḍḍhitakasiṇassa puggalassa evaṃ hotīti yojanā. Dutiyavādo ‘‘anantavā loko’’ti vādo. Tatiyavādo ‘‘antavā ca anantavā cā’’ti vādo. Catutthavādo ‘‘nevantavā nānantavā’’ti vādo. Ete eva cattāro vādino sandhāya brahmajāle (dī. ni. 1.53) – ‘‘antānantikā antānantaṃ lokassa paññapenti catūhi vatthūhī’’ti vuttaṃ. Tattha (dī. ni. ṭī. 1.53) yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃ antattañca anantattañca antānantattañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ. Pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhavasena pavattavādattā kathamantānantikattanti? Tadubhayapaṭisedhavasena pavattavādattā eva. Yasmā paṭisedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā. Apare āhu – ‘‘yathā tatiyavāde sambhedavasena etasseva antavantatā anantatā ca sambhavati, evaṃ takkīvādepi kālabhedavasena ubhayasambhavato aññamaññapaṭisedhena ubhayaññeva vuccati. Kathaṃ? Antavantatāpaṭisedhena hi anantatā vuccati, anantatāpaṭisedhena ca antavantatā, antānantānañca tatiyavādabhāvo kālabhedassa adhippetattā. Idaṃ vuttaṃ hoti yasmā ayaṃ lokasaññito attā jhāyīhi adhigatavisesehi ananto kadāci sakkhi diṭṭho anusuyyati; tasmā nevantavā. Yasmā pana tehi [Pg.235] eva kadāci antavā sakkhi diṭṭho anusuyyati, tasmā na pana anantavā’’ti. Yathā ca anussutitakkīvasena, evaṃ jātissaratakkiādīnañca vasena yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Ayañhi takkiko avaḍḍhitabhāvapubbakattā paṭibhāganimittānaṃ vaḍḍhitabhāvassa vaḍḍhitakālavasena apaccakkhakāritāya anussavādimatte ṭhatvā – ‘‘nevantavā’’ti paṭikkhipati, avaḍḍhitakālavasena pana ‘‘nānanto’’ti. Na pana antavantatānantatānaṃ accantamabhāvena yathā taṃ ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti, avassañca etaṃ evaṃ viññātabbaṃ, aññathā vikkhepapakkhaṃyeva bhajeyya catutthavādo. Na hi antavantatānantatātadubhayavinimutto attano pakāro atthi, takkīvādī ca yuttimaggako, kālabhedavasena ca tadubhayampi ekasmiṃ na na yujjatīti. Anantaracatukkanti ekattasaññīti āgatasaññīcatukkaṃ.

ဤအရာ၌ စိတ်သည် ရောက်တတ်၏ (သို့မဟုတ်) သဘောတရားတို့၏ အဆုံးသတ်သည် 'အန္တ' မည်၏၊ (ထိုအန္တသည်) အပိုင်းအခြား အကန့်အသတ်တည်း။ ထိုအဆုံးသတ် အပိုင်းအခြားသည် ဤလောကအား ရှိသဖြင့် အန္တဝါ (အပိုင်းအခြားရှိသော လောက) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'အပိုင်းအခြားနှင့်တကွဖြစ်သော' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကသိုဏ်းဝန်းကို မချဲ့အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ဒုတိယဝါဒကား 'လောကသည် အပိုင်းအခြားမရှိ' ဟူသော ဝါဒတည်း။ တတိယဝါဒကား 'လောကသည် အပိုင်းအခြားလည်းရှိ၏ အပိုင်းအခြားလည်းမရှိ' ဟူသော ဝါဒတည်း။ စတုတ္ထဝါဒကား 'လောကသည် အပိုင်းအခြားရှိသည်လည်းမဟုတ် အပိုင်းအခြားမရှိသည်လည်းမဟုတ်' ဟူသော ဝါဒတည်း။ ထိုလေးမျိုးသော ဝါဒရှိသူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ (ဒီ၊ နိ၊ ၁၊ ၅၃) 'အန္တာနန္တိကဝါဒီတို့သည် အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် လောက၏ အပိုင်းအခြားရှိခြင်း အပိုင်းအခြားမရှိခြင်းကို ပညတ်ကြကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။ ထိုအရာ၌ (ဒီ၊ နိ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၅၃) ရှေးဦးဖြစ်သော ဝါဒီသုံးဦးတို့သည် အပိုင်းအခြားရှိခြင်း၊ အပိုင်းအခြားမရှိခြင်း၊ အပိုင်းအခြားရှိခြင်းလည်းရှိ မရှိခြင်းလည်းမရှိခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော ဝါဒရှိသဖြင့် အန္တာနန္တိကဝါဒီ ဖြစ်ခြင်းသည် သင့်လျော်ပေ၏။ သို့သော် နောက်ဆုံးဝါဒီသည် ထိုနှစ်ပါးစုံကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သော ဝါဒရှိသဖြင့် မည်သို့လျှင် အန္တာနန္တိကဝါဒီ ဖြစ်ပါအံ့နည်း။ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သော ဝါဒရှိသောကြောင့်သာလျှင်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငြင်းပယ်သောဝါဒသည်လည်း အပိုင်းအခြားရှိခြင်း မရှိခြင်းဟူသော အာရုံရှိသည်သာ ဖြစ်၍၊ ထိုအာရုံကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ - 'တတိယဝါဒ၌ ရောပြွမ်းခြင်းအားဖြင့် ဤလောက၏ အပိုင်းအခြားရှိခြင်း အပိုင်းအခြားမရှိခြင်း နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကြံစည်တွေးတောတတ်သော တက္ကီပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝါဒ၌လည်း အချိန်အခါ ကာလကွဲပြားခြင်းကြောင့် နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်နိုင်သဖြင့် အချင်းချင်း ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ပြောဆိုအပ်၏။ မည်သို့နည်း။ အပိုင်းအခြားရှိခြင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် အပိုင်းအခြားမရှိခြင်းကို ပြောဆိုအပ်၏၊ အပိုင်းအခြားမရှိခြင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် အပိုင်းအခြားရှိခြင်းကို ပြောဆိုအပ်၏။ အပိုင်းအခြားရှိခြင်း မရှိခြင်းတို့၏ တတိယဝါဒဖြစ်ခြင်းသည် ကာလကွဲပြားခြင်းကို ရည်ရွယ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည် - လောကဟု သမုတ်အပ်သော ဤအတ္တသည် တရားထူးကို ရရှိကြကုန်သော ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်တို့က အပိုင်းအခြားမရှိဟု တစ်ရံတစ်ဆစ် ကိုယ်တိုင်တွေ့မြင်၍ တစ်ဆင့်စကား ကြားရသဖြင့် လောကသည် အပိုင်းအခြားရှိသည်မဟုတ် ဟု ယူဆ၏။ တစ်ရံတစ်ဆစ်သော်ကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကပင် လောကသည် အပိုင်းအခြားရှိ၏ဟု ကိုယ်တိုင်တွေ့မြင်၍ တစ်ဆင့်စကား ကြားရပြန်သဖြင့် သို့သော် လောကသည် အပိုင်းအခြားမရှိသည်လည်းမဟုတ် ဟု ယူဆ၏။' ကြားနာမှုအပေါ် အခြေခံ၍ ကြံစည်တွေးတောတတ်သော တက္ကီပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် သင့်လျော်သလို စပ်စပ်ရသကဲ့သို့၊ ဇာတိဿရဉာဏ်ကို အမှီပြု၍ ကြံစည်တတ်သော တက္ကီစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း သင့်လျော်သလို စပ်စပ်အပ်၏။ စင်စစ် ဤတက္ကီပုဂ္ဂိုလ်သည် ပဋိဘာဂနိမိတ်တို့ကို မပြန့်ပွားစေခြင်း (မချဲ့ခြင်း) ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ဖူးသောကြောင့် ပြန့်ပွားစေအပ်သော အခါ၌ ပြန့်ပွားသော သဘောကို ကိုယ်တိုင်မတွေ့မြင်ရဘဲ တစ်ဆင့်စကား ကြားရရုံမျှ၌ တည်လျက် 'အပိုင်းအခြားရှိသည်မဟုတ်' ဟု ငြင်းပယ်၏။ မပြန့်ပွားသောအခါကို စွဲ၍မူ 'အပိုင်းအခြားမရှိသည်မဟုတ်' ဟု (ယူဆ၏)။ 'နေဝသည္နာသည္' ဟု ဆိုအပ်သော တရားကဲ့သို့ အပိုင်းအခြားရှိခြင်း အပိုင်းအခြားမရှိခြင်း နှစ်ပါးလုံး လုံးဝမရှိခြင်းကြောင့်ကား မဟုတ်ပေ။ ဤအချက်ကို ဤသို့ မလွဲမသွေ သိမှတ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက စတုတ္ထဝါဒသည် အမရာဝိက္ခေပဘက်သို့သာ ယိမ်းယိုင်သွားပေလိမ့်မည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အပိုင်းအခြားရှိခြင်း၊ အပိုင်းအခြားမရှိခြင်း ဟူသော ထိုနှစ်မျိုးလုံးမှ လွတ်မြောက်သော မိမိကိုယ်ပိုင် သဘောတရားမျိုး မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တက္ကီဝါဒီသည်လည်း ကြံစည်တွေးတောတတ်သော လမ်းစဉ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာလကွဲပြားမှုအားဖြင့် ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည် တစ်ခုတည်းသော လောက၌ မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ 'နောက်ထပ် လေးပါး' ဟူသည်မှာ 'ဧကတ္တသညီ' (တစ်ခဲနက်သော သညာရှိ၏) စသည်ဖြင့် လာသော သညီစတုက္က (သညာရှိသော ဝါဒလေးပါး) ကို ဆိုလိုသည်။

Ekantasukhīti ekanteneva sukhī. Taṃ panassa sukhaṃ dukkhena avomissaṃ hotīti āha ‘‘nirantarasukhī’’ti. Ekantasukhamevāti idaṃ sukhabahulataṃ sandhāya vuttaṃ. Atītāsu sattasu jātīsūti idaṃ tato paraṃ jātissarañāṇena anussarituṃ na sakkāti katvā vuttaṃ. Tādisamevāti sukhasamaṅgimeva attabhāvaṃ. ‘‘Evaṃ sukhasamaṅgī’’ti taṃ anussarantassa jātissarassa atītajātiyampi idha viya dukkhaphuṭṭhassa taṃ anussarantassa.

'ဧကန္တသုခီ' ဟူသည် အမြဲတစေ ချမ်းသာခြင်း ရှိသူတည်း။ ထိုသူ၏ ချမ်းသာသည် ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့် ရောပြွမ်းမှုမရှိသော ချမ်းသာဖြစ်သောကြောင့် 'နိရန္တရသုခီ' (အကြားမရှိ ချမ်းသာသူ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'စင်စစ် ချမ်းသာခြင်းသာတည်း' ဟူသော ဤစကားကို ချမ်းသာခြင်းများပြားမှုကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'လွန်လေပြီးသော ခုနစ်ဘဝတို့၌' ဟူသော ဤစကားကို ထိုဘဝထက်လွန်၍ ဇာတိဿရဉာဏ်ဖြင့် မအောက်မေ့ (မဆင်ခြင်) နိုင်သောကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ထိုသို့သော သဘောရှိသည်သာလျှင်' ဟူသည် ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသော အတ္တဘောကိုသာ ဆိုလိုသည်။ 'ဤသို့ ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံ၏' ဟူသည် ဇာတိဿရဉာဏ်ရှိသောသူက ထိုအတ္တဘောကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လွန်ခဲ့သော ဘဝ၌လည်း ယခုဘဝ၌ကဲ့သို့ ဆင်းရဲခြင်းနှင့် တွေ့ကြုံရသောအခါ ထိုအတ္တဘောကို အောက်မေ့ဆင်ခြင်ခြင်းမျိုးလည်း ဖြစ်၏။

Sabbesampīti lābhīnaṃ takkīnampi. Tathāti iminā ‘‘sabbesampī’’ti idaṃ padaṃ ākaḍḍhati. Kāmāvacaraṃ nāma adukkhamasukhaṃ anuḷāraṃ avibhūtanti āha ‘‘catutthajjhānavasenā’’ti. Catutthajjhānaṃ kāraṇabhūtaṃ etassa atthi, tena vā nibbattanti catutthajjhānikaṃ. Majjhattassāti majjhattabhūtassa majjhattavedanābahulassa. Majjhattabhūtaṭṭhānameva attano majjhattatāpattameva bhūtapubbaṃ anussarantassa. Ekaccasassatikāti ekaccasassatavādino vuttā. Puggalādhiṭṭhānena hi ekaccasassatikā. Esa nayo sesesupi. Adhiccasamuppannavādo sassatavādasamuddiṭṭhoti katvā ‘‘dve adhiccasamuppannikā’’ti ca vuttaṃ.

"သဗ္ဗေသမ္ပိ" ဟူသည်မှာ (ဈာန်) ရရှိသူတို့နှင့် ကြံစည်တွေးတောသူတို့အားလုံးကိုလည်း (ဆိုလိုသည်။) "တထာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် "သဗ္ဗေသမ္ပိ" ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဆွဲငင်သည်။ ကာမာဝစရဖြစ်သော အဒုက္ခမသုခ ဝေဒနာသည် မပြန့်ပြော၊ မထင်ရှားဟု "စတုတ္ထဇ္ဈာနဝသေန" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စတုတ္ထဈာန်သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ထိုစတုတ္ထဈာန်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "စတုတ္ထဇ္ဈာနိက" (စတုတ္ထဈာန်နှင့်စပ်ဆိုင်သော) ဟု ခေါ်သည်။ "မဇ္ဈတ္တဿ" ဟူသည် အလယ်အလတ်ဖြစ်သော၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာ အဖြစ်များသော သူအား (ဆိုလိုသည်။) ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော မိမိ၏ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော အဖြစ်တည်းဟူသော အလယ်အလတ်ဖြစ်ရာ ဌာနကိုသာလျှင် အဖန်ဖန် အောက်မေ့သူအား။ "ဧကစ္စသဿတိကာ" ဟူသည်မှာ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ အမြဲတည်ရှိသည်ဟု ယူဆသော ဝါဒီတို့ကို မိန့်ဆိုသည်။ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် "ဧကစ္စသဿတိက" မည်၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒ (အလိုလိုဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူသောဝါဒ) သည် သဿတဝါဒတွင် အကျုံးဝင်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ "ဒွေ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ" ဟုလည်း မိန့်ဆိုအပ်၏။

28. Diṭṭhuddhāranti yathāvuttānaṃ diṭṭhīnaṃ aniyyānikabhāvadassanavasena paduddharaṇaṃ. Paccattaṃyeva ñāṇanti aparappaccayaṃ attaniyeva ñāṇaṃ. Taṃ pana attapaccakkhaṃ [Pg.236] hotīti āha ‘‘paccakkhañāṇa’’nti. Suvaṇṇassa viya dosāpagamena upakkilesavigamena ñāṇassa visuddhanti āha ‘‘parisuddhanti nirupakkilesa’’nti. Kilesandhakāravigamato sappabhāsamujjalameva hotīti vuttaṃ – ‘‘pariyodātanti pabhassara’’nti bāhirasamayasmimpi honti jhānassa samijjhanato. Mayamidaṃ jānāmāti ‘‘sassato attā ca loko ca idameva saccaṃ moghamañña’’nti ca micchāgāhavasena aññāṇabhāgameva paribrūhetvā tato eva yathāgahitaṃ gāhaṃ sandhāya – ‘‘mayamidaṃ atthaṃ tattha jānāmā’’ti evaṃ tattha micchāgāhe avijjamānaṃ ñāṇakoṭṭhāsaṃ otārentiyeva anuppavesentiyeva. Na taṃ ñāṇaṃ, micchādassanaṃ nāmetaṃ, kiṃ pana taṃ micchādassanaṃ nāma? Sassato attā ca loko cātiādinā micchābhinivesabhāvato. Tenāha ‘‘tadapi…pe… attho’’ti. Yaṃ taṃ diṭṭhiyā upanissayabhūtaṃ ñāṇaṃ, taṃ sandhāyāha – ‘‘jānanamattalakkhaṇattā ñāṇabhāgamattamevā’’ti. Ñāṇampi hi diṭṭhiyā upanissayo hotiyeva lābhino itarassa ca tathā tathā micchābhinivesato. Anupātivattanato anatikkamanato. Asādhāraṇato na upātivattanti etenāti anupātivattanaṃ, tato. Upādānapaccayatoti upādānassa paccayabhāvato. Etena phalūpacāreneva upādānamāha. Yadi brahmajāle āgatā sabbāpi diṭṭhiyo idha kathitā honti, evaṃ sante idaṃ suttaṃ brahmajālasuttena ekasadisanti āha – ‘‘brahmajāle panā’’tiādi. ‘‘Aññatra rūpaṃ aññatra vedanā sakkāyaṃyeva anuparidhāvantī’’ti vacanato idha sakkāyadiṭṭhi āgatā. Brahmajālaṃ kathitameva hoti tattha āgatānaṃ dvāsaṭṭhiyāpi diṭṭhīnaṃ idhāgatattā. Sassatucchedābhiniveso attābhinivesapubbako, ‘‘attā sassato attā ucchedo’’ti pavattanato.

၂၈. "ဒိဋ္ဌုဒ္ဓါရံ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ) မထွက်မြောက်နိုင်သော သဘောကို ပြသခြင်းအားဖြင့် စကားရပ်ကို ထုတ်နုတ်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပစ္စတ္တံယေဝ ဉာဏံ" ဟူသည် တစ်ပါးသူကို အမှီမပြုဘဲ မိမိ၌သာ ဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြစ်သည်။ ထိုဉာဏ်သည် မိမိကိုယ်တိုင် မျက်မှောက် ဖြစ်သောကြောင့် "ပစ္စက္ခဉာဏံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရွှေ၏ အညစ်အကြေးကို ဖယ်ရှားသကဲ့သို့ ကိလေသာညစ်ညူးမှု ကင်းဝေးခြင်းကြောင့် ဉာဏ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို "ပရိသုဒ္ဓံ (စင်ကြယ်ခြင်း) ဟူသည် ကိလေသာညစ်ညူးမှုမရှိခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင် ကင်းကွာသွားသောကြောင့် တောက်ပထွန်းလင်းသော အဆင်းရှိသည်ကို ရည်ရွယ်၍ "ပရိယောဒါတံ (ဖြူစင်ခြင်း) ဟူသည် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပခြင်းဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပြင်ပ သာသနာပ၌လည်း ဈာန်ရရှိခြင်းကြောင့် ဤသို့ ဖြစ်တတ်သည်။ "ငါတို့သည် ဤအရာကို သိကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ "အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏၊ ဤသည်သာ သစ္စာဖြစ်၍ အခြားမူကား အချည်းနှီးသာတည်း" ဟု မိစ္ဆာအယူအစွဲဖြင့် မသိမှု (အဝိဇ္ဇာ) အစိတ်အပိုင်းကိုသာ ပွားများစေ၍ ထိုအယူမှ မိမိယူထားသည့်အတိုင်း စွဲလမ်းပြီးလျှင် "ငါတို့သည် ထိုအယူ၌ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိကြကုန်၏" ဟု ထိုမိစ္ဆာအယူ၌ မရှိသော ဉာဏ်၏ အစိတ်အပိုင်းကိုသာ သွင်းယူစေခြင်း (ဝင်ရောက်စေခြင်း) ဖြစ်သည်။ ထိုအရာသည် ဉာဏ်မဟုတ်၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသာ မည်၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟူသည် အဘယ်နည်း? "အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏" စသည်ဖြင့် မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်း ဝင်ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "တဒပိ... ပေ..." အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဒိဋ္ဌိ၏ မှီရာ ဥပနိဿယဖြစ်သော ထိုဉာဏ်ကို ရည်ညွှန်း၍ "သိရုံမျှသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဉာဏ်၏ အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ (ဈာန်) ရရှိသူနှင့် မရရှိသူ နှစ်မျိုးလုံးအား ထိုထိုသို့ မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ဉာဏ်သည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ ဥပနိဿယ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေ၏။ "အနုပါတိဝတ္တနတော" ဟူသည် မလွန်ဆန်နိုင်ခြင်းကြောင့်၊ မကျော်လွန်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အများဆိုင်ရာမဟုတ်သောကြောင့် ဤတရားဖြင့် မကျော်လွန်နိုင်ခြင်းကို "အနုပါတိဝတ္တန" ဟု ခေါ်၏၊ ထိုသဘောကြောင့်တည်း။ "ဥပါဒါနပစ္စယတော" ဟူသည် ဥပါဒါန်၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အကျိုးကို အကြောင်း၌ တင်စားသော ဖလူပစာရဖြင့် ဥပါဒါန်ကို မိန့်ဆိုသည်။ အကယ်၍ ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ လာသော အယူဝါဒ အားလုံးကို ဤနေရာ၌လည်း ဟောကြားအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဤသုတ်သည် ဗြဟ္မဇာလသုတ်နှင့် တူညီလှပေသည်ဟု ရည်ရွယ်၍ "ဗြဟ္မဇာလေ ပန" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ရုပ်ကား အခြား၊ ဝေဒနာကား အခြားဖြစ်လျက် သက္ကာယ (မိမိရုပ်နာမ်) ၌သာလျှင် အဖန်ဖန် လှည့်လည်၍ စွဲလမ်းကြကုန်၏" ဟူသော စကားရပ်ကြောင့် ဤသုတ်၌ သက္ကာယဒိဋ္ဌိသည် လာ၏။ ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ လာသော ဒိဋ္ဌိခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးလုံး ဤနေရာ၌ လာသောကြောင့် ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို ဟောကြားပြီးသား ဖြစ်ပေသည်။ သဿတအယူနှင့် ဥစ္ဆေဒအယူကို စွဲလမ်းခြင်းသည် အတ္တစွဲကို အခြေခံပြီးမှ "အတ္တသည် မြဲ၏၊ အတ္တသည် ပြတ်စဲ၏" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

30. Dvāsaṭṭhi…pe… dassetunti kathaṃ panāyamattho ‘‘idha, bhikkhave, ekacco’’tiādipāḷiyā dassito hotīti? Appahīnasakkāyadiṭṭhikassa pubbantāparantadiṭṭhiupādiyanajotanato. Pariccāgenāti vikkhambhanena. Catutthajjhānanirodhā tatiyajjhānaṃ upasampajja viharatīti ettha na parihīnacatutthajjhānassa tatiyajjhānaṃ bhavati, tatiyajjhānā vuṭṭhitassa pana catutthajjhānā vuṭṭhitassa ca tatiyaṃ paṭilomanayena sambhavati. Tenāha ‘‘ayaṃ [Pg.237] panetthā’’tiādi. Evaṃsampadamidaṃ veditabbanti ‘‘pavivekā pīti nirujjhatī’’ti idaṃ, ‘‘nirāmisasukhassanirodhā’’ti ettha viya vuṭṭhānanirodhavasena vuttanti veditabbanti attho. Hīnajjhānapariyādānakadomanassanti nīvaraṇasahagatadomanassamāha. Tañhi jhānapariyādānakaraṃ. Kammanīyabhāvoti samāpattiṃ patto viya samāpattisamāpajjanabhāve kammakkhamabhāvo. Somanassavidhurattā domanassaṃ viyāti domanassanti vuttaṃ. ‘‘Uppajjati pavivekā pītī’’ti puna vuttā pīti jhānadvayapīti. Yaṃ ṭhānaṃ chāyā jahatīti yaṃ padesaṃ ātapena abhibhuyyamānaṃ chāyā jahati. Tattha ātape chāyāti padesena ātapasaññitānaṃ bhūtasaṅkhatānaṃ pahānaṭṭhānamāha. Tenāha ‘‘yasmiṃ ṭhāne’’tiādi.

၃၀. "ဒွါသဋ္ဌိ... ပေ... ပြခြင်းငှာ" ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို "ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူသည်..." စသော ပါဠိတော်ဖြင့် အဘယ်သို့ ပြသနည်းဟူမူ - မပယ်ရသေးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ရှိသူအား ရှေးဦးစွန်း အဆုံးစွန်းနှင့် စပ်သော ဒိဋ္ဌိကို စွဲယူခြင်းကို ထင်ရှားစေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ပရိစ္စာဂေန" ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာထုတ်ခြင်း) အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "စတုတ္ထဈာန်ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် တတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏" ဟူသော ဤနေရာ၌ စတုတ္ထဈာန်မှ မဆုတ်ယုတ်သေးသော သူအား တတိယဈာန် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ စတုတ္ထဈာန်မှ ထမြောက်ပြီး၍ တတိယဈာန်မှလည်း ထမြောက်ပြီးသော သူအားသာလျှင် ပဋိလောမ (ဆုတ်ယုတ်သော) နည်းဖြင့် တတိယဈာန် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် "အယံ ပနေတ္ထ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဤသို့ ယှဉ်စပ်၍ သိအပ်၏" ဟူသည်မှာ "ဝိဝေကကြောင့် ဖြစ်သော ပီတိ ချုပ်ငြိမ်း၏" ဟူသော ဤစကားကို "နိရာမိသသုခ၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၌" ကဲ့သို့ ဝုဋ္ဌာနနိရောဓ (ဈာန်မှထခြင်းကြောင့် ချုပ်ခြင်း) အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ "ယုတ်ညံ့သော ဈာန်ကို ကုန်ခန်းစေတတ်သော ဒေါမနဿ" ဟူသည်မှာ နီဝရဏနှင့်တကွဖြစ်သော ဒေါမနဿကို မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဒေါမနဿသည် ဈာန်ကို ပျက်စီးစေတတ် (ကုန်ခန်းစေတတ်) သောကြောင့်တည်း။ "ကမ္မနီယဘာဝေါ" ဟူသည် သမာပတ်သို့ ရောက်သကဲ့သို့ သမာပတ်ကို ဝင်စားနိုင်သည့် လုပ်ငန်း၌ ထိုက်တန်သော (စွမ်းဆောင်နိုင်သော) အဖြစ်ဖြစ်သည်။ သောမနဿနှင့် ကင်းကွာခြင်းကြောင့် ဒေါမနဿနှင့် တူသောကြောင့် "ဒေါမနဿ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ကိလေသာမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ပီတိ ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု ထပ်မံမိန့်ဆိုသော ပီတိသည် ပထမဈာန်နှင့် ဒုတိယဈာန် နှစ်ပါးလုံး၌ ဖြစ်သော ပီတိ ဖြစ်သည်။ "အရိပ် စွန့်ရာ အရပ်" ဟူသည်မှာ နေပူရှိန် (အပူ) ဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်သဖြင့် အရိပ် စွန့်ခွာသွားသော အရပ်ဒေသကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရပ်၌ "ပူအိုက်သော အရပ်၌ အရိပ်" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် အပူဟု သမုတ်အပ်သော မဟာဘုတ်နှင့် ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို ပယ်ရာဌာနကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ယသ္မိံ ဌာနေ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

31. Nirāmisaṃ sukhanti tatiyajjhānasukhaṃ dūrasamussāritakāmāmisattā.

၃၁. "နိရာမိသသုခ" ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အာမိသကို ဝေးစွာ ဖယ်ထုတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် တတိယဈာန်သုခကို ဆိုလိုသည်။

32. Adukkhamasukhanti catutthajjhānavedanaṃ, na yaṃ kiñci upekkhāvedanaṃ.

၃၂. "အဒုက္ခမသုခ" ဟူသည် စတုတ္ထဈာန် ဝေဒနာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမှတစ်ပါးသော ကြုံရာဥပေက္ခာဝေဒနာကို မဆိုလိုပေ။

33. Niggahaṇoti mamaṃkārabhāvena kiñcipi agaṇhanto. Nibbānassa sappāyanti nibbānādhigamassa, nibbānasseva vā avilomavasena ekantikupāyatāya sappāyaṃ. Tenāha ‘‘upakārabhūta’’nti. Sabbatthāti sabbesu tebhūmakadhammesu. Etanti etaṃ yathāvuttasamathabhāvanāya kilesānaṃ vikkhambhanaṃ. Sabbattha nikantiyā asukkhāpitattā kathaṃ nibbānassa upakārapaṭipadā nāma jātaṃ? Na jāyate vātyadhippāyo. Sabbatthāti pubbantānudiṭṭhiādike sabbasmiṃ. Aggaṇhanavasenāti taṇhāgāhena aggahaṇavasena. Yattha hi taṇhāgāho vimocito, tattha diṭṭhimānaggāhā sukkhā viya honti tadekaṭṭhabhāvato. Tādisassa nibbānagāminī paṭipadā eva āsanne, na dūre. Tena vuttaṃ – ‘‘upakārapaṭipadā nāma jāta’’nti. Tādisassa ca santohamasmītiādikā samanupassanā adhimānapakkhe tiṭṭhatīti āha – ‘‘abhivadatīti abhimānena upavadatī’’ti. Idameva upādiyatīti niyamābhāvato ‘‘aṭṭhārasavidhampī’’ti vuttaṃ. Sesapadepi eseva nayo. Diṭṭhupādāne sati sesaupādānasambhavo avuttasiddhoti tadeva uddhaṭaṃ.

၃၃. "နိဂ္ဂဟဏော" ဟူသည် ငါ့ဥစ္စာဟူသော အစွဲဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နိဗ္ဗာနဿ သပ္ပါယံ" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျိုးငှာ သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်နှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ ဧကန်အမှန် ရရှိစေနိုင်သော နည်းလမ်းဖြစ်သောကြောင့် သင့်လျော်သောအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ဥပကာရဘူတံ (အထောက်အပံ့ဖြစ်သော)" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သဗ္ဗတ္ထ" ဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားအားလုံးတို့၌ ဖြစ်သည်။ "ဧတံ" ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သမထဘာဝနာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာထုတ်ခြင်း) ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အရပ်ခပ်သိမ်းတို့၌ တပ်မက်မှု (နိကန္တိ) ကို မခြောက်သွေ့စေအပ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း (မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါတကား) ဟု ရည်ရွယ်သည်။ "သဗ္ဗတ္ထ" ဟူသည် ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ အစရှိသော ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ "အဂ္ဂဏှနဝသေန" ဟူသည် တဏှာစွဲဖြင့် မယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကြင်တရား၌ တဏှာစွဲကို လွှတ်အပ်၏၊ ထိုတရား၌ ဒိဋ္ဌိစွဲနှင့် မာနစွဲတို့သည် တစ်ခုတည်းသော ဌာန၌ တည်ရှိသောကြောင့် ခြောက်သွေ့သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့သော သူအား နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သော အကျင့်လမ်းသည် နီးသည်သာ ဖြစ်၍ မဝေးလှပေ။ ထို့ကြောင့် "ဥပကာရပဋိပဒါ နာမ ဇာတံ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့သော သူအား "ငါသည် ငြိမ်းအေးလျက် ရှိ၏" အစရှိသော ရှုမြင်မှုသည် အဓိမာန (လွန်ကဲသော ထင်မှတ်မှု) ဘက်၌ တည်ရှိသောကြောင့် "အဘိဝဒတိ ဟူသည် အဓိမာနဖြင့် အနီးကပ် ပြောဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဤသည်ကိုသာလျှင် စွဲလမ်း၏" ဟု သတ်မှတ်ချက် မရှိသောကြောင့် "တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးလုံးလည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဒိဋ္ဌုပါဒါန် ရှိလတ်သော် ကြွင်းသော ဥပါဒါန်တို့ ဖြစ်နိုင်ခြင်းသည် မပြောဘဲလျက် ပြီးမြောက်သောကြောင့် ထိုဒိဋ္ဌုပါဒါန်ကိုသာ ထုတ်နုတ်ပြတော်မူ၏။

Se āyatane veditabbeti nirodhassa kāraṇaṃ nibbānaṃ veditabbaṃ. Dvinnaṃ āyatanānanti cakkhāyatanādīnaṃ dvinnaṃ āyatanānaṃ. Paṭikkhepena nibbānaṃ dassitaṃ veneyyajjhāsayavasena.

ထိုအာယတနကို သိအပ်၏ဟူသည်မှာ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို သိအပ်၏ဟူလို။ အာယတနနှစ်ပါးတို့၏ ဟူသည်မှာ စက္ခာယတနစသော အာယတနနှစ်ပါးတို့၏။ ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအစွမ်းဖြင့် ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ပြတော်မူသည်။

Na [Pg.238] gādhatīti na patiṭṭhāti. Atoti asmā nibbānā. Sarāti taṇhā. Saṅkhārapaṭikkhepenāti saṅkhārekadesabhūtānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ paṭikkhepena.

မထောက်တည်နိုင်ဟူသည်မှာ မတည်တံ့နိုင်။ ဤမှဟူသည်မှာ ဤနိဗ္ဗာန်မှ။ ရေအယဉ်တို့ဟူသည်မှာ တဏှာ။ သင်္ခါရကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့်ဟူသည်မှာ သင်္ခါရ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်ကုန်သော မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့်။

Viññāṇanti visiṭṭhena ñāṇena jānitabbaṃ. Tato eva anidassanaṃ acakkhuviññeyyaṃ anindriyagocaraṃ. Anantanti antarahitaṃ, niccanti attho. Sabbato pabhanti kilesandhakārābhāvato ca samantato pabhassaraṃ. ‘‘Sabbato papa’’nti vā pāṭho, sabbato patatitthanti attho. Cattārīsakammaṭṭhānasaṅkhātehi titthehi otaritvā anupavisitabbaṃ amatasaranti vuttaṃ hoti. Anupādā kañci dhammaṃ aggahetvā vimuccanti etthāti anupādāvimokkho, nibbānaṃ. Anupādā vimuccati etenāti anupādāvimokkho, aggamaggo. Anupādāvimokkhantikatāya pana arahattaphalaṃ anupādāvimokkhoti vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

ဝိညာဉ်ဟူသည်မှာ ထူးကဲသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရား။ ထို့ကြောင့်ပင် မျက်စိဖြင့် မမြင်အပ်သော၊ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မသိအပ်သော၊ စက္ခုစသော အိန္ဒြေတို့၏ ကျက်စားရာ မဟုတ်သောတရား ဖြစ်၏။ အနန္တဟူသည်မှာ ပျောက်ကွယ်ခြင်းမရှိသော၊ မြဲသောတရားဟု အနက်ရ၏။ အရပ်ခပ်သိမ်းမှ အရောင်ရှိသော ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင် အရပ်ခပ်သိမ်း၌ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် ထွန်းလင်းတောက်ပသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'သဗ္ဗတောပပံ' ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ အရပ်ခပ်သိမ်းမှ ဆိပ်ကမ်းရှိသောတရားဟု အနက်ရ၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးဆယ်ဟု ဆိုအပ်သော ဆိပ်ကမ်းတို့ဖြင့် သက်ဆင်း၍ ဝင်ရောက်အပ်သော အမြိုက်ရေကန်ကြီး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်စုံတစ်ခုသောတရားကိုမျှ စွဲလမ်းခြင်းမရှိဘဲ ဤနိဗ္ဗာန်၌ လွတ်မြောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အနုပါဒါဝိမောက္ခ မည်၏၊ ထိုတရားသည် နိဗ္ဗာန် ဖြစ်၏။ ဤအရဟတ္တမဂ်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသောတရားကိုမျှ စွဲလမ်းခြင်းမရှိဘဲ လွတ်မြောက်၏၊ ထို့ကြောင့် အနုပါဒါဝimောက္ခ မည်၏၊ ထိုတရားသည် အရဟတ္တမဂ် ဖြစ်၏။ အနုပါဒါဝိမောက္ခ၏ အနီး၌ ဖြစ်သောကြောင့်မူကား အရဟတ္တဖိုလ်ကို 'အနုပါဒါဝိမောက္ခ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

Pañcattayasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ပဉ္စတ္တယသုတ် အဋ္ဌကထာဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. Kintisuttavaṇṇanā

၃. ကိန္တိသုတ်အဖွင့်

34. Bhavoti paritto. Abhavoti mahanto. Vuddhiattho hi ayaṃ a-kāro, ‘‘saṃvarāsaṃvaro, phalāphala’’ntiādīsu viya, tasmā bhavābhavahetūti khuddakassa mahantassa vā bhavassa hetu, taṃ paccāsīsamānoti attho. Tenāha – ‘‘tasmiṃ tasmiṃ bhave sukhaṃ vedissāmī’’tiādi.

၃၄. ဘဝဟူသည်မှာ နည်းပါးသောဘဝ။ အဘဝဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်သောဘဝ။ သံဝရာသံဝရ၊ ဖလာဖလစသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤ 'အ' အက္ခရာသည် ကြီးပွားခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဘဝါဘဝဟေတု' ဟူသည်မှာ ငယ်သော သို့မဟုတ် ကြီးသော ဘဝ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုဘဝကို တောင့်တလျက်ရှိသောသူဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုထိုဘဝ၌ ချမ်းသာကို ခံစားရအံ့' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

35. Lokuttarabodhipakkhiyadhamme uddissa puthujjanānaṃ vivādo sambhavatīti āha – ‘‘lokiyalokuttarāva kathitā’’ti. Lokiyāpi hi bodhipakkhiyadhammā lokuttaradhammādhigamassa āsannakāraṇattā visesakāraṇanti yāva aññehi lokiyadhammehi abhivisiṭṭhoti katvā, ‘‘imesu sattatiṃsabodhipakkhiyadhammesū’’ti avisesena vuttaṃ. Atthato nānaṃ hotīti atthato bhedo hoti bodhipakkhiyadhammānaṃ samadhigatattā. Na hi kāyādayo bhāvetabbā, satiyeva pana bhāvetabbāti. Byañjanato nānaṃ bhedaṃ. Imināpi kāraṇenāti imāyapi yuttiyā. Idāni taṃ yuttiṃ dassento – ‘‘atthañca byañjanañcā’’tiādimāha[Pg.239]. Tattha samānetvāti suttantarato samānetvā, suttantarapadehi ca samānetvā. Aññathāti aññato, bhūtato apagataṃ katvāti attho. Micchā ropitabhāvoti ayāthāvato ṭhapitabhāvo. Atthañca byañjanañca viññāpanakāraṇamevāti aviparītatthassa saddassa ca bujjhanahetutāya.

၃၅. လောကုတ္တရာ ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပုထုဇဉ်တို့အား ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် 'လောကီ လောကုတ္တရာတို့ပင် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လောကီဖြစ်သော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည်လည်း လောကုတ္တရာတရားကို ရယူခြင်း၏ အနီးကပ်ဆုံးအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်၏၊ အခြားသော လောကီတရားတို့ထက် ထူးကဲလွန်မြတ်၏ဟု ယူဆ၍ 'ဤသုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၌' ဟု အထူးမပြုဘဲ ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'အနက်အားဖြင့် ကွဲပြားခြင်းရှိ၏' ဟူသည်မှာ ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ရရှိအပ်သောကြောင့် အနက်အားဖြင့် ကွဲပြားခြင်း ရှိ၏။ ကာယစသည်တို့ကို ပွားများအပ်သည်မဟုတ်၊ သတိကိုသာလျှင် ပွားများအပ်၏ဟူလို။ 'ဗျည်းအားဖြင့် ကွဲပြားခြင်း' ဟူသည်မှာ ဗျည်းကွဲပြားခြင်းတည်း။ 'ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း' ဟူသည်မှာ ဤအကြောင်းပြချက်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိုအကြောင်းပြချက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ဗျည်းကိုလည်းကောင်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'နှိုင်းယှဉ်၍' ဟူသည်မှာ အခြားသုတ်တို့မှ နှိုင်းယှဉ်၍လည်းကောင်း၊ အခြားသုတ်လာ ပုဒ်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍လည်းကောင်း။ 'တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ အခြားတစ်ပါးသောအားဖြင့်၊ ဟုတ်မှန်သောသဘောမှ ဖယ်ခွာစေ၍ဟု အနက်ရ၏။ 'မှားယွင်းစွာ စွပ်စွဲတင်ပြခြင်း' ဟူသည်မှာ မမှန်မကန် ထားရှိခြင်း။ 'အနက်နှင့် ဗျည်းသည် သိစေတတ်သော အကြောင်းသာတည်း' ဟူသည်မှာ မဖောက်ပြန်သော အနက်နှင့် စကားလုံးကို သိရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

37. Idha dhammavinayaṭṭhāne satiyeva satipaṭṭhānanti gahitā, atthato sameti nāma yāthāvato atthassa gahitattā. Asabhāvaniruttibhāvato byañjanato nānattanti taṃ liṅgabhedena vacanabhedena ca dassento, ‘‘satipaṭṭhānoti vā satipaṭṭhānāti vā micchā ropethā’’ti āha. Appamattakanti aṇumattaṃ sallahukaṃ, na garutaraṃ adhanitaṃ katvā vattabbampi dhanitaṃ ghosavantaṃ katvā ropite vuttadosābhāvatoti tenāha – ‘‘nibbutiṃ pattuṃ sakkā hotī’’ti.

၃၇. ဤသာသနာတော်၌ သတိကိုသာလျှင် 'သတိပဋ္ဌာန်' ဟု ယူအပ်၏၊ ဟုတ်မှန်သော အနက်ကို ယူအပ်သောကြောင့် အနက်အားဖြင့် ညီညွတ်သည်မည်၏။ သဘာဝမဟုတ်သော နိရုတ္တိဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဗျည်းအားဖြင့် ကွဲပြားခြင်းရှိ၏၊ ထိုဗျည်းကွဲပြားခြင်းကို လိင်ကွဲပြားခြင်း၊ ဝစနကွဲပြားခြင်းတို့ဖြင့် ပြလိုသဖြင့် 'သတိပဋ္ဌာနော ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သတိပဋ္ဌာနာ ဟူ၍လည်းကောင်း မှားယွင်းစွာ စွပ်စွဲတင်ပြကြကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အနည်းငယ်မျှဟူသည်မှာ မြူမှုန်မျှ အလွန်ပေါ့ပါးသော၊ မလေးလံသော။ အသံမပြင်းဘဲ ဆိုအပ်သော စကားကိုလည်း အသံပြင်းစွာ အသံကျယ်စွာပြု၍ ပြောဆိုသော်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြစ်မရှိသောကြောင့် 'ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်နိုင်သည်သာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Byañjanassa micchāropanaṃ na visesantarāyakaraṃ hotīti ñāpanatthaṃ, catusu maggesu pañhaṃ kathetvāva parinibbuto. Suttantabyañjanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘appamattakaṃ kho panā’’ti.

ဗျည်းကို မှားယွင်းစွာ စွပ်စွဲပြောဆိုခြင်းသည် အထူးအန္တရာယ်မပြုနိုင်ကြောင်း သိစေရန်အလို့ငှာ၊ မဂ်လေးပါးတို့၌ ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူပြီးမှ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏။ သုတ္တန်ဗျည်းကို ရည်ရွယ်၍ 'အနည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်၏' ဟူသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

38. Atha catutthavāre vivādo kasmā jāto? Yāvatā nesaṃ vacanaṃ atthato ceva sameti byañjanato cāti adhippāyo. Saññāya vivādoti kiñcāpi sameti atthato ceva byañjanato ca, saññā pana nesaṃ avisuddhā, tāya saññāya vasena vivādo jātoti dassento ‘‘aha’’ntiādimāha. Ahaṃ satipaṭṭhānanti vadāmi, ayaṃ satipaṭṭhānoti vadatīti evaṃ tesaṃ ñāṇaṃ hotīti imamatthaṃ, ‘‘eseva nayo’’ti iminā atidisati.

၃၈. ထိုအခါ စတုတ္ထအကြိမ်၌ အဘယ်ကြောင့် ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်သနည်း။ သူတို့၏စကားသည် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ညီညွတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မှတ်သားမှုကြောင့် ငြင်းခုံခြင်း' ဟူသည်မှာ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ညီညွတ်သော်လည်း သူတို့၏ မှတ်သားမှုသည် မစင်ကြယ်၊ ထိုမှတ်သားမှု၏ အစွမ်းဖြင့် ငြင်းခုံခြင်းဖြစ်ရသည်ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ငါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ငါသည် သတိပဋ္ဌာန်ဟု ပြောဆို၏၊ ဤသူသည် သတိပဋ္ဌာန်ဟု ပြောဆို၏' ဟု ဤသို့ သူတို့အား အသိဉာဏ်ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို 'ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့် လွှဲညွှန်းတော်မူသည်။

39. Na codanatthāya vegāyitabbanti sīghaṃ sīghaṃ na codanā kātabbāti attho. Tasmāti yasmā ekacco kodhanabhāvena evaṃ paṭipphari, tasmā. Anādānadiṭṭhīti ādiyitvā anabhinivisanato anādānadiṭṭhī adaḷhaggāhī. Pakkhipanto viyāti gilitvā pakkhipanto viya.

၃၉. စွပ်စွဲခြင်းငှာ လျင်မြန်စွာ မပြုအပ်ဟူသည်မှာ အလျင်အမြန် စွပ်စွဲခြင်း မပြုအပ်ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့်ဟူသည်မှာ အချို့သောသူသည် အမျက်ထွက်သောသဘောဖြင့် ဤသို့ တုံ့ပြန်ပြောဆိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စွဲလမ်းမှုမရှိသော အမြင်ရှိသူဟူသည်မှာ စွဲလမ်း၍ သက်ဝင်မတည်သောကြောင့် ခိုင်မာစွာ စွဲလမ်းခြင်းမရှိသူ။ ထည့်သွင်းသကဲ့သို့ဟူသည်မှာ မျိုချ၍ ထည့်သွင်းသကဲ့သို့။

Upaghātoti cittappaghāto pharasupaghāto viya. Vaṇaghaṭṭitassa viyāti vaṇe ghaṭṭitassa viya dukkhuppatti cittadukkhuppatti. Dve vāre vatvāpi visajjetīti suppaṭinissaggī evaṃ pageva coditamatte vissajjeti ceti adhippāyo[Pg.240]. Kathanavasena ca kāyacittakilamatho. Evarūpoti sahasā avissajjentena codakassa vihesāvādo hutvāpi akkodhanādisabhāvo.

ထိခိုက်ပျက်စီးခြင်းဟူသည်မှာ ပုဆိန်ဖြင့် ထိခိုက်ခြင်းကဲ့သို့ စိတ်၏ ထိခိုက်ခြင်း။ အနာကို အထိခံရသူကဲ့သို့ဟူသည်မှာ အနာ၌ ထိခိုက်မိသကဲ့သို့ စိတ်ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်ခြင်း။ နှစ်ကြိမ်ပြောသော်လည်း စွန့်လွှတ်၏ဟူသည်မှာ လွယ်ကူစွာ စွန့်လွှတ်နိုင်သူသည် ဤသို့ စွပ်စွဲရုံမျှဖြင့်လည်း စွန့်လွှတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ပြောဆိုခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကိုယ်စိတ်ပင်ပန်းခြင်းလည်း ရှိ၏။ ဤသို့သောသဘောရှိသူဟူသည်မှာ ချက်ချင်းမစွန့်လွှတ်သဖြင့် စွပ်စွဲသူအား နှောင့်ယှက်သောစကားဖြစ်သော်လည်း အမျက်မထွက်ခြင်းစသော သဘာဝရှိသူ။

Upekkhāti sakena kammena paññāyissatīti tasmiṃ puggale ajjhupekkhaṇā. Upekkhaṃ atimaññati nāma tassa anācārassa anajjhupekkhaṇato.

ဥပေက္ခာဟူသည်မှာ 'မိမိကံဖြင့် သိလိမ့်မည်' ဟု ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌ လျစ်လျူရှုခြင်း။ ဥပေက္ခာကို လွန်ကျူး၏ဟူသည်မှာ ထိုသူ၏ မလျောက်ပတ်သော အကျင့်ကို လျစ်လျူမရှုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

40. Vacanasañcāroti pesuññavasena aññathāvacanupasaṃhāro. Diṭṭhipaḷāsoti yugaggāhavasena laddhi. Sā pana cittassa anārādhaniyabhāvo satthucittassa anārādhakabhāvo. Kalahoti adhikaraṇuppādavasena pavatto viggaho bhaṇḍanassa pubbabhāgo.

၄၀. စကားကို ဟိုဘက်ဒီဘက် ပို့ဆောင်ခြင်းဟူသည်မှာ ကုန်းတိုက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် စကားကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲ၍ ဆောင်ယူခြင်း။ အယူအမြင်ဖြင့် ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်းဟူသည်မှာ ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မိမိအယူဝါဒကို စွဲလမ်းခြင်း။ ထိုတရားသည် စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်ခြင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏စိတ်တော်ကို မကြည်ညိုစေနိုင်ခြင်း သဘောရှိ၏။ ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းဟူသည်မှာ ငြင်းခုံမှုဖြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းခုံခြင်းဖြစ်ပြီး ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း၏ ရှေ့ပြေးအခြေအနေ ဖြစ်၏။

Yena kāraṇenāti yena dhammena satthusāsanena. Tameva hi sandhāya vadati – ‘‘dhammoti sāraṇīyadhammo adhippeto’’ti. Etthāti ‘‘dhammassa cānudhamma’’nti ettha. Dhammoti sambuddhassa tassa tathā pavattaṃ byākaraṇaṃ yathā vivādāpannā saññattiṃ gacchanti. Tenāha – ‘‘tesaṃ bhikkhūnaṃ saññattikaraṇa’’nti. Tadeva byākaraṇaṃ anudhammoti bhikkhunā vuccamāno anupavatto dhammo. Tenāha – ‘‘tadeva byākaroti nāmā’’ti. Kocīti yo koci. Sahadhammiko sakāraṇo. Aññattho ayaṃ kiṃ saddoti āha ‘‘añño’’ti. Assāti vuttanayena paṭipannabhikkhuno, tassa paṭipatti na kenaci garahaṇīyā hotīti attho. Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyameva.

အကြင်အကြောင်းကြောင့်ဟူသည် အကြင်ဓမ္မဖြင့် (ဝါ) မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ဖြင့် ဟူလို။ ထိုသာသနာတော်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏ - 'ဓမ္မဟူသည် စာရဏီယဓမ္မ (သတိရထိုက်သောတရား) ကို ဆိုလိုသည်' ဟု။ ဤ၌ (Ettha) ဟူသည် 'ဓမ္မဿ စာနုဓမ္မံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဟူလို။ ဓမ္မဟူသည် ဘုရားရှင်၏ ငြင်းခုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သောသူတို့သည် သဘောပေါက် နားလည်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်အံ့သောငှာ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ဖြေရှင်းချက် (စကား) ပေတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထိုရဟန်းတို့အား နားလည်သဘောပေါက်စေခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဖြေရှင်းချက်ပင်လျှင် အနုဓမ္မမည်၏၊ ရဟန်းက ပြောဆိုအပ်သည်ဖြစ်၍ လိုက်နာအပ်သော တရားတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထိုတရားကိုပင် ဖြေရှင်းပြသည်မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ (koci) ဟူသည် အကြင်သူမဆို။ သဟဓမ္မိကဟူသည် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော။ ဤ 'ကိံ' သဒ္ဒါသည် အခြားသောအနက်၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အခြားသော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူအား (assā) ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ကျင့်သောရဟန်းအား၊ ထိုရဟန်း၏ အကျင့်သည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ ကဲ့ရဲ့အပ်သည် မဖြစ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောအလုံးစုံသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

Kintisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ကိန္တိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. Sāmagāmasuttavaṇṇanā

၄. သာမဂါမသုတ် အဖွင့်

41. Dvedhikajātāti jātadvedhikā sañjātabhedā. Dvejjhajātāti duvidhabhāvaṃ pattā. Bhaṇḍanti paribhāsanti etenāti bhaṇḍanaṃ, viruddhacittatā. Tanti bhaṇḍanaṃ. Dhammavinayanti pāvacanaṃ. Vitujjantā mukhasattīhi. Sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ pubbāparasambandhaṃ atthayuttaṃ. Tenāha [Pg.241] ‘‘atthasaṃhita’’nti. Adhiciṇṇanti āciṇṇaṃ. Viparāvattanti virodhadassanavasena parāvattitaṃ, parāvattaṃ dūsitanti attho. Tenāha – ‘‘cirakālavasena…pe… nivatta’’nti. Pariyesamāno cara, tattha tattha gantvā sikkhāhīti attho. Sace sakkosi, idānimeva mayā veṭhitadosaṃ nibbeṭhehi. Maraṇamevāti aññamaññaghātavasena maraṇameva.

၄၁. ဒွေဓိကဇာတာ ဟူသည် နှစ်စုကွဲပြားခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်၊ ကွဲပြားခြင်း ဖြစ်ပွားလာသည် ဟူလို။ ဒွေဇ္ဈဇာတာ ဟူသည် နှစ်မျိုးသော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော။ ဤအမျက်ထွက်ခြင်းဖြင့် ဆဲရေးရေရွတ်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘဏ္ဍန (ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း) မည်၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်စိတ် ရှိသည်၏အဖြစ်တည်း။ ထို (တံ) ဟူသည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းကို။ ဓမ္မဝိနယ ဟူသည် သာသနာတော် (ပါဝစန) ကို။ နှုတ်လှံတို့ဖြင့် ထိုးဆွလျက်။ ငါ၏စကားသည် သဟိတ (သင့်လျော်လျောက်ပတ်သည်) မည်၏ ဟူသည် ငါ၏စကားသည် ရှေ့နောက်ဆက်စပ်လျက် အနက်နှင့် ပြည့်စုံ၍ စေ့စပ်ညှိနှိုင်းမှုရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'အတ္ထသံဟိတ' (အကျိုးနှင့် စပ်ယှဉ်သည်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဓိစิဏ္ဏ ဟူသည် အစဉ်အမြဲ လေ့ကျင့်အပ်သော။ ဝိပရာဝတ္တ ဟူသည် ဆန့်ကျင်မှုကို ပြခြင်းအားဖြင့် ဖောက်ပြန်အပ်သော၊ ဖောက်ပြန်၍ ပျက်စီးအပ်သောဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ရှည်ကြာသော ကာလအားဖြင့်...ပ... လည်ပြန်ဆုတ်နစ်အပ်သော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်လော့ ဟူသည် ထိုထိုအရပ်သို့ သွား၍ သင်ယူလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ တတ်နိုင်ပါမူ ယခုပင် ငါပတ်ဖွဲ့အပ်သော (အပြစ်တင်အပ်သော) အပြစ်ကို ဖြေရှင်းလော့။ သေခြင်းသာတည်း (maraṇameva) ဟူသည် အချင်းချင်း သတ်ဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် သေခြင်းသာတည်း။

Nāṭaputtassa imeti nāṭaputtiyā. Te pana tassa sissāti āha ‘‘antevāsikesū’’ti. Purimapaṭipattito paṭinivattanaṃ paṭivānaṃ, taṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti paṭivānarūpā. Tenāha ‘‘nivattanasabhāvā’’ti. Kathanaṃ atthassa ācikkhanaṃ. Pavedanaṃ tassa hetudāharaṇāni āharitvā bodhanaṃ. Na upasamāya saṃvattatīti anupasamasaṃvattanaṃ, tadeva anupasamasaṃvattanikaṃ, tasmiṃ. Samussitaṃ hutvā patiṭṭhāhetubhāvato thūpaṃ patiṭṭhāti āha – ‘‘bhinnathūpeti bhinnapatiṭṭhe’’ti. Thūpoti vā dhammassa niyyānabhāvo veditabbo, aññadhamme abhibhuyya samussitaṭṭhena. So nigaṇṭhassa samaye kehici abhinnasammatopi bhinno vinaṭṭhoyeva sabbena sabbaṃ abhāvatoti bhinnathūpo. So eva niyyānabhāvo vaṭṭadukkhato muccitukāmānaṃ paṭisaraṇaṃ, taṃ ettha natthīti appaṭisaraṇo, tasmiṃ bhinnathūpe appaṭisaraṇeti evamettha attho veditabbo.

နာဋပုတ္တ၏ တပည့်တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နာဋပုတ္တိယ မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ထိုနိဂဏ္ဌ၏ တပည့်တို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'အန္တေဝါသိကတို့၌' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရှေးအကျင့်မှ ဆုတ်နစ်ခြင်းသည် ပဋိဝါန မည်၏၊ ထိုသို့ ဆုတ်နစ်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ပဋိဝါနရူပ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဆုတ်နစ်ခြင်း သဘောရှိကုန်သော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပြောဆိုခြင်း (ကထန) ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ညွှန်ပြခြင်းတည်း။ ကြေညာခြင်း (ပဝေဒန) ဟူသည် ထိုတရား၏ အကြောင်းဥပမာတို့ကို ဆောင်၍ သိစေခြင်းတည်း။ ငြိမ်းအေးခြင်းငှာ မဖြစ်တတ်သောကြောင့် အနုပသမသံဝတ္တန မည်၏၊ ထိုသဘောရှိသောကြောင့် အနုပသမသံဝတ္တနိက၊ ထိုတရား၌ ဟူလို။ မြင့်မြတ်စွာ တည်ရှိသည်ဖြစ်၍ တည်ရာအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် သေဌ် (စေတီ) သည် တည်ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဘိန္နထူပ ဟူသည် ပျက်စီးသော တည်ရာရှိသော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် သေဌ် (ထူပ) ဟူသည် တရား၏ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း အဖြစ်ကို သိအပ်၏၊ အခြားသော တရားတို့ကို လွှမ်းမိုး၍ မြင့်မြတ်သော အနက်ဖြင့်။ ထိုဝါဒသည် နိဂဏ္ဌ၏ သာသနာ၌ အချို့သောသူတို့က မပျက်စီးသေးဟု သမုတ်အပ်သော်လည်း၊ အလုံးစုံသော အဖြစ်အားဖြင့် မရှိခြင်းကြောင့် ပျက်စီးအပ်သည်သာ ဖြစ်၍ ဘိန္နထူပ မည်၏။ ထိုကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း အဖြစ်သည်သာလျှင် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုသောသူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏၊ ထိုကိုးကွယ်ရာသည် ဤဝါဒ၌ မရှိသောကြောင့် အပ္ပဋိသရဏ (ကိုးကွယ်ရာမရှိသော) မည်၏၊ ဤသို့လျှင် 'ပျက်စီးသော တည်ရာရှိသော၊ ကိုးကွယ်ရာမရှိသော ထိုဝါဒ၌' ဟု ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Ācariyappamāṇanti ācariyamuṭṭhi hutvā pamāṇabhūtaṃ. Nānānīhārenāti nānākārena. ‘‘Vivādo na uppajjī’’ti vatvā tassa anuppattikāraṇaṃ dassento, ‘‘satthā hi…pe… avivādakāraṇaṃ katvāva parinibbāyī’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘bhagavatā hī’’tiādi vuttaṃ. Patiṭṭhā ca avassayo ca, ‘‘ayaṃ dhammo ayaṃ vinayo idaṃ satthusāsana’’nti vinicchayane mahāpadesā, pañhabyākaraṇāni ca, yasmā tesu patiṭṭhāya te avassāya dhammavinayadharā ca nicchayaṃ gacchanti. Tathā hi suttantamahāpadesato vinaye kenaci pucchito attho catunnaṃ pañhabyākaraṇānaṃ vasena suvinicchitarūpo, tasmā dhammavinayo idha satthu kiccaṃ kātuṃ sakkotīti āha – ‘‘tenevā’’tiādi, tasmā uḷārāya desanāya bhājananti adhippāyo.

ဆရာလျှင် အတိုင်းအရှည်ရှိသော (ācariyappamāṇa) ဟူသည် ဆရာ၏ လျှို့ဝှက်ထားသော လက်ဆုပ် (အာစရိယမုဋ္ဌိ) ဖြစ်၍ အတိုင်းအရှည် အခွင့်အရေး ဖြစ်သော။ အမျိုးမျိုးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် (nānānīhārena) ဟူသည် အထူးထူးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်။ 'ငြင်းခုံခြင်း မဖြစ်ပေါ်ပါ' ဟု ဆို၍ ထိုငြင်းခုံခြင်း မဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့်၊ 'မြတ်စွာဘုရားသည်... ပ... မငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြုတော်မူ၍သာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏' ဟု ဆို၍ ထိုအချက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ 'မြတ်စွာဘုရားသည်ကား...' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ တည်ရာလည်းကောင်း၊ မှီခိုရာလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ 'ဤကား တရားတည်း၊ ဤကား ဝိနည်းတည်း၊ ဤကား မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်တည်း' ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ မဟာပဒေသတို့နှင့် ပြဿနာ ဖြေဆိုချက်တို့သည် ရှိကုန်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုမဟာပဒေသတို့၌ တည်၍ ထိုပြဿနာတို့ကို မှီဝဲသဖြင့် ဓမ္မဝိနယဓရ ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ မှန်ပေအံ့၊ သုတ္တန် မဟာပဒေသမှလည်းကောင်း၊ ဝိနည်း၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက မေးအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ပြဿနာဖြေဆိုခြင်း လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ ဆုံးဖြတ်အပ်သော သဘောရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မဝိနယသည် ဤသာသနာတော်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏ဟု ပြလို၍ 'ထို့ကြောင့်ပင်...' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ကြီးမြတ်သော ဒေသနာတော်၏ တည်ရာ (အိုး) ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

42. Paṭipaviṭṭhaṃ katvā āharitabbato, saccaṃ kāritabbato pābhataṃ mūlanti āha – ‘‘kathāpābhata’’nti, dhammakathāya mūlakāraṇanti attho. Yesaṃ [Pg.242] vasena vivādo uppanno, teyeva adhammavādino, tesaṃ tāva so ahitāya dukkhāya saṃvattatu, tato aññesaṃ devamanussānaṃ kathanti, codanā paramparāya saṃkilesavatthubhāvatoti parihāro. Tenāha – ‘‘kosambakakkhandhake viyā’’tiādi.

၄၂. ရှေးဦးစွာ သွင်းယူ၍ ဆောင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အမှန်တကယ် ပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း လက်ဆောင် (ပါဘတ) ကို အရင်းအနှီး (မူလ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကထာပါဘတ' ဟူသည် တရားစကား၏ မူလအကြောင်းရင်းဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကြောင့် ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုသူတို့သည်သာ အဓမ္မဝါဒီတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုငြင်းခုံခြင်းသည် ထိုသူတို့အား အစီးအပွားမဲ့ခြင်းငှာ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်ပါစေဦး၊ ထိုမှတစ်ပါးသော နတ်လူတို့အား အသို့နည်းဟု စောဒနာခြင်းသည် တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် ကိလေသာဖြစ်ပွားရာ ဝတ္ထုအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဖြေရှင်းချက် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကောသမ္ဗကက္ခန္ဓက၌ ကဲ့သို့' အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

43. Abhiññā desitāti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitvā bodhitā. Patissayamānarūpāti apadissa patissayamānā garukavasena nissayamānasabhāvā. Tenāha – ‘‘upanissāya viharantī’’ti, garutaraṃ nissayaṃ katvā viharantīti attho. Parivāre paññattānīti, ‘‘ājīvahetu ājīvakāraṇā’’ti, evaṃ niddhāretvā parivārapāḷiyaṃ (pari. 336) āsaṅkaravasena ṭhapitāni. ‘‘Evañca pana, bhikkhave, imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyā’’ti (pārā. 39, 42, 43) vibhaṅgapāṭhavaseneva hi tāni bhagavatā paññattāni. Tāni ṭhapetvā sesāni sabbasikkhāpadāni adhipātimokkhaṃ nāmāti, idaṃ gobalībaddañāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ tesampi adhipātimokkhabhāvato.

၄၃. ထူးမြတ်သောဉာဏ်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သည် (abhiññā desitā) ဟူသည် ထူးကဲမြတ်ပြတ်သော ပညာဖြင့် သိ၍ ဟောကြားအပ်သော။ မှီခိုအားထားရာ သဘောရှိကုန်သော (patissayamānarūpā) ဟူသည် အမှီပြု၍ မှီခိုတတ်ကုန်သော၊ ရိုသေကိုးကွယ်မှုအားဖြင့် မှီခိုတတ်သော သဘောရှိကုန်သော။ ထို့ကြောင့် 'မှီဝဲ၍ နေကြကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ကြီးလေးသော မှီခိုမှုကို ပြု၍ နေကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ပရိဝါရ၌ ပညတ်အပ်ကုန်သည် (parivāre paññattāni) ဟူသည် 'အသက်မွေးခြင်း အကြောင်းကြောင့်၊ အသက်မွေးခြင်း အကြောင်းရင်းကြောင့်' ဟု ဤသို့ ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ပရိဝါရပါဠိတော်၌ သံသယဖြစ်ဖွယ်အားဖြင့် ထားအပ်ကုန်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ရဟန်းတို့၊ ဤသိက္ခာပုဒ်ကိုလည်း ဤသို့ ပြဆိုရာ၏' ဟူသော ဝိဘင်းပါဠိတော်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပညတ်တော်မူအပ်ကုန်၏။ ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော သိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့သည် 'အဓိပါတိမောက်' မည်ကုန်၏၊ ဤသည်ကို နွားလားဥပမာနည်း (ဂေါဗလီဗဒ္ဓနျာယ) ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့သည်လည်း အဓိပါတိမောက် အဖြစ်ရှိသောကြောင့်တည်း။

Tatrāyaṃ nayoti tasmiṃ suppajahanāya appamattakabhāve ayaṃ vakkhamāno. Tānīti paṇītabhojanāni. Yo kocīti bhikkhu vā bhikkhunī vā. Dukkaṭavatthukanti yaṃ kiñci dukkaṭāpattivatthukaṃ. Tenāti suppajahanabhāvena mūlāpattivītikkamassa aṇumattatāya.

ထိုအရပ်၌ ဤနည်းလမ်းရှိ၏ (tatrāyaṃ nayo) ဟူသည် လွယ်ကူစွာ စွန့်လွှတ်နိုင်သော အနည်းငယ်သော အဖြစ်၌ ဤပြောလတ္တံ့သော နည်းတည်း။ ထိုပစ္စည်းတို့ (tāni) ဟူသည် မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ (yo koci) ဟူသည် ရဟန်း သို့မဟုတ် ရဟန်းမ။ ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုရှိသော (dukkaṭavatthuka) ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဒုက္ကဋ်အာပတ်၏ ဝတ္ထုရှိသော။ ထိုစွန့်လွှတ်လွယ်သော အဖြစ်ကြောင့် (tenā) ဟူသည် မူလအာပတ်ကို လွန်ကျူးခြင်း၏ အနည်းငယ်မျှသော အဖြစ်ကြောင့် ဟူလို။

Pubbabhāgamagganti lokiyamaggaṃ. Tatrāti tasmiṃ pubbabhāgamaggaṃ nissāya vivāduppāde. Obhāsañāṇanti obhāsassa uppattihetubhūtaṃ ñāṇaṃ. Tattha pana so maggasaññibhāvena maggo ca catubbidhoti sutattā, ‘‘paṭṭhamamaggo nāmā’’tiādimāha. Evanti evaṃ asandiddhaṃ aparisaṅkitaṃ pariccattaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ kathetuṃ na sakkoti.

ပုဗ္ဗဘာဂမဂ္ဂ ဟူသည် လောကီမဂ်ကို။ ထိုအရပ်၌ (tatrā) ဟူသည် ထိုပုဗ္ဗဘာဂမဂ်ကို အမှီပြု၍ ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရာ၌။ ဩဘာသဉာဏ် ဟူသည် အရောင်အလင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဉာဏ်ကို။ ထို၌ကား ထိုတရားသည် မဂ်ဟု မှတ်ထင်သော သဘောအားဖြင့် မဂ်သည် လေးပါးရှိ၏ဟု ကြားဖူးသောကြောင့် 'ပထမမဂ်မည်သည်' အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ (evaṃ) ဟူသည် ဤသို့ သံသယမရှိ၊ တွေးတောခြင်းမရှိ၊ လွတ်လပ်စွာ စွန့်လွှတ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်။

Cetiyaṃ na diṭṭhanti tassa kataṃ thūpaṃ vadati. Nindiye puthujjanabhāve ṭhitaṃ pāsaṃsaṃ ariyabhāvaṃ āropetvā taṃ micchāladdhiṃ abhinivissa paggayha voharaṇato saggopi maggopi vāritoyevāti. Vuttañhetaṃ –

စေတီတော်ကို မဖူးမြင်ရ (cetiyaṃ na diṭṭhaṃ) ဟူသည် ထိုနိဂဏ္ဌအတွက် ပြုအပ်သော သေဌ် (စေတီ) ကို ဆိုလိုသည်။ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော ပုထုဇဉ်အဖြစ်၌ တည်လျက် ချီးမွမ်းထိုက်သော အရိယာအဖြစ်ကို တင်စား၍၊ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို စွဲလမ်းလျက်၊ ချီးမြှောက်၍ ပြောဆိုခြင်းကြောင့် နတ်ရွာသုဂတိသည်လည်းကောင်း၊ မဂ်ဖိုလ်သည်လည်းကောင်း ပိတ်ပင်အပ်သည်သာတည်း။ ဤသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်ပြီတည်း -

‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati, taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo;

Vicināti mukhena so kaliṃ, kalinā tena sukhaṃ na vindatī’’ti. (su. ni. 663;

saṃ. ni. 1.180-181;

a. ni. 4.3;

netti. 92);

“အကြင်သူသည် ကဲ့ရဲ့ထိုက်သူကို ချီးမွမ်း၏၊ သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းထိုက်သူကို ကဲ့ရဲ့၏၊ ထိုသူသည် မိမိနှုတ်ဖြင့် ကာလကဏ္ဏီဆိုးယုတ်မှုကို စုဆောင်း (ရှာမှီး) သည်မည်၏၊ ထိုကာလကဏ္ဏီဆိုးယုတ်မှုဖြင့် ချမ်းသာကို မရနိုင်ရာ။”

‘‘Khaṇeneva [Pg.243] arahattaṃ pāpuṇituṃ samatthakammaṭṭhānakathaṃ ācikkhissāmī’’ti hi iminā tattha kohaññampi dissati; itaresu pana vattabbameva natthi. Uppāṭetvāti uddharitvā. ‘‘Atha te bhikkhū’’tiādi sesaṃ nāma. ‘‘Amataṃ te paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṃ paribhuñjantī’’ti (a. ni. 1.600) vacanaṃ duggahitaṃ gaṇhāpetvā, ‘‘ettāvatā vo amataṃ paribhuttaṃ nāma bhavissatī’’ti āha.

“ငါသည် ခဏချင်းဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ဟောကြားပေအံ့” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုသူ၌ စဉ်းလဲဟန်ဆောင်မှု (ကုဟန) ကိုလည်း တွေ့မြင်ရ၏။ အခြားသူများ၌မူကား ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ ‘ဥပ္ပါဋေတွာ’ ဟူသည် နုတ်ပယ်၍ (နှုတ်ယူ၍) ဟူသော အနက်တည်း။ ‘အထ တေ ဘိက္ခူ’ အစရှိသည်မှာ ကြွင်းသောစကားရပ်တည်း။ “အကြင်သူတို့သည် ကာယဂတာသတိကို သုံးဆောင်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် နိဗ္ဗာန် (အမြိုက်တရား) ကို သုံးဆောင်ကြကုန်၏” ဟူသော (အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်လာ) စကားတော်ကို မှားယွင်းစွာ ယူစေပြီးလျှင် “ဤမျှဖြင့် သင်တို့သည် အမြိုက်တရားကို သုံးဆောင်ပြီး ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ဆိုလို၏။

44. Evanti ākāralakkhaṇametaṃ, na ākāraniyamanaṃ. Tena imināva kāraṇena ca yo vivādo uppajjeyyāti vuttaṃ hoti. Garusmiṃ garūti pavattaṃ cittaṃ garuvisayattā taṃsahacaritattā garu, tassa bhāvo gāravaṃ, garukaraṇaṃ, taṃ ettha natthīti agāravo. Tenāha ‘‘gāravavirahito’’ti. Garussa gāravavasena patissayanaṃ patissoti vuccati nīcavuttitā, tappaṭipakkhato appatissoti āha – ‘‘appatissayo anīcavuttī’’ti. Ettha yathāyaṃ puggalo satthari agāravo nāma hoti, taṃ dassetuṃ, ‘‘ettha panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tīsukālesu upaṭṭhānaṃ na yātītiādi samudāyakittanaanavasesadassanaṃ, avayavato pana agāravasiddhi yathā taṃ sāmaññato sikkhāpadasamādānaṃ tabbiseso bhedo. Esa nayo sesesupi.

၄၄. ‘ဧဝံ’ ဟူသော ဤစကားသည် အခြင်းအရာကို ပြခြင်းလက္ခဏာဖြစ်၏၊ အခြင်းအရာကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြားခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း အကြင်ငြင်းခုံမှုသည် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ ရိုသေထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် (ဂရု) အပေါ်၌ ရိုသေထိုက်သော အရာဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်သည် ဂရုအာရုံရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုစိတ်နှင့် ယှဉ်ဘက်တရားဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဂရု’ မည်၏၊ ထိုစိတ်၏အဖြစ်သည် ‘ဂါရဝ’ (ရိုသေခြင်း) မည်၏၊ ထိုရိုသေခြင်းသည် ဤသူ၌ မရှိသဖြင့် ‘အဂါရဝ’ (မရိုသေသူ) ဟု ဆိုရသည်။ ထို့ကြောင့် “ရိုသေခြင်း ကင်းသောသူ” ဟု ဆိုသည်။ ရိုသေထိုက်သောသူအား ရိုသေမှုအားဖြင့် နာခံခြင်း (ဝန်ခံခြင်း) ကို ‘ပတိဿ’ (နှိမ့်ချစွာ ပြုမူခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ ထိုတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ‘အပ္ပတိဿ’ ဟု ဆိုရာ၌ “မရိုသေ မနှိမ့်ချသူ” ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် မြတ်စွာဘုရား၌ အဘယ်သို့လျှင် မရိုသေသူ မည်သနည်းဟူသည်ကို ပြခြင်းငှါ “ဤ၌ မူကား” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “ကာလသုံးပါးတို့၌ လုပ်ကျွေးခြင်းသို့ မသွား” အစရှိသည်ကား အပေါင်းအစုအားဖြင့် ပြဆိုခြင်းဖြင့် အကြွင်းမရှိ ပြခြင်းဖြစ်၏၊ အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် မရိုသေမှု ထင်ရှားခြင်းကား ယေဘုယျအားဖြင့် သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်ခြင်းနှင့် ထိုသိက္ခာပုဒ်၏ အထူးသဖြင့် ပျက်စီးခြင်းတို့ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော အရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Sakkaccaṃ na gacchatīti ādaravasena na gacchati. Saṅghe katoyeva hoti saṅghapariyāpannattā tassa, yathā saṅghaṃ uddissa dinnaṃ ekena bhikkhunā paṭiggahitaṃ saṅghassa dinnameva hoti. Aparipūrayamānova sikkhāya agāravo. Tenāha bhagavā – ‘‘sikkhāya na paripūrakārī’’ti (ma. ni. 2.135). Attano parisāya uppannaṃ vivādamūlaṃ visesato attanā vūpasametabbato attano ca anatthāvahato ‘‘ajjhatta’’ntveva vuttaṃ. Esa nayo bahiddhāti etthāpi.

‘သက္ကစ္စံ န ဂစ္ဆတိ’ ဟူသည် ရိုသေလေးမြတ်စွာ မသွားခြင်းတည်း။ သံဃာ့အဝင်အပါဖြစ်ခြင်းကြောင့် သံဃာ၌ ပြုသည်သာမည်၏၊ သံဃာကို ရည်ညွှန်း၍ လှူဒါန်းအပ်သော အလှူကို ရဟန်းတစ်ပါးက ခံယူသော်လည်း သံဃာအား လှူဒါန်းသည်သာ မည်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သိက္ခာပုဒ်ကို မဖြည့်ကျင့်ခြင်းသည်သာလျှင် သိက္ခာ၌ မရိုသေခြင်း မည်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “သိက္ခာပုဒ်ကို ပြည့်စုံအောင် မပြုသူ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မိမိ၏ ပရိသတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းခုံမှု၏ အကြောင်းရင်းကို အထူးသဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် ငြိမ်းအေးစေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအား အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘အဇ္ဈတ္တ’ (အတွင်းအဖို့) ဟုသာ ဆိုသည်။ ‘ဗဟိဒ္ဓါ’ (ပြင်ပအဖို့) ဟူသော ဤ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

46. Chaṭhānānīti chamūlāni. Yathā samanavasena samathānaṃ vivādādīsu adhikattubhāvo, evaṃ vivādādīnaṃ tehi adhikattabbatāpīti āha – ‘‘vūpasamanatthāya…pe… adhikaraṇānī’’ti. Tena adhikaraṇasaddassa kammatthataṃ āha. Samathā vā samanavasena adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni, vivādādayo.

၄၆. ‘ဆဋ္ဌာနာနိ’ ဟူသည် အကြောင်းရင်း ခြောက်ပါးတို့တည်း။ ငြိမ်းအေးစေခြင်း (သမန) အားဖြင့် ငြိမ်းအေးကြောင်း တရား (သမထ) တို့သည် ငြင်းခုံခြင်း အစရှိသည်တို့၌ လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်တတ်သော အဖြစ် (အဓိကတ္တုဘာဝ) ရှိသကဲ့သို့၊ ငြင်းခုံခြင်း အစရှိသည်တို့သည်လည်း ထိုသမထတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်အပ်သည် (ငြိမ်းအေးစေအပ်သည်) လည်း ဖြစ်သောကြောင့် “ငြိမ်းအေးစေခြင်း အကျိုးငှါ...။ပ။... အဓိကရုဏ်းတို့သည်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားဖြင့် ‘အဓိကရုဏ်’ ဟူသော ပုဒ်၏ ကံအနက် ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် ငြိမ်းအေးစေခြင်းအားဖြင့် သမထတို့သည် ဤနေရာ၌ လွှမ်းမိုးချုပ်ကိုင်အပ် (ပြုလုပ်အပ်) ကုန်၏ဟူ၍ ‘အဓိကရုဏ်း’ မည်ကုန်၏၊ ငြင်းခုံခြင်း အစရှိသည်တို့တည်း။

Vivādo [Pg.244] uppannamattova hutvā parato kakkhaḷatthāya saṃvattanato yaṃ vatthuṃ nissāya paṭhamaṃ uppanno vivādānusārena mūlakaṃ viya anubandharogo tameva tadaññaṃ vā vatthuṃ katvā pavaḍḍhanto vivādādhikaraṇaṃ patvā upari vaḍḍhati nāma, anuvādāpattikiccādhikaraṇaṃ patvā vivādassa ca vaḍḍhanaṃ pākaṭameva. Tena vuttaṃ – ‘‘cattāri adhikaraṇāni patvā upari vaḍḍhanto so vivādo’’ti. Uppannānaṃ uppannānanti (dī. ni. ṭī. 3.331) uṭṭhitānaṃ uṭṭhitānaṃ. Samathatthanti samanatthaṃ.

ငြင်းခုံခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ကာမျှသာ ဖြစ်၍ နောင်အခါ၌ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်ခြင်းအလို့ငှါ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်၊ အကြင်အကြောင်းအရာကို အမှီပြု၍ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းခုံခြင်း၏အစဉ်အားဖြင့်၊ အမြစ်တွယ်နေသော ကပ်ငြိတတ်သော ရောဂါကဲ့သို့၊ ထိုအကြောင်းအရာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အကြောင်းအရာကိုသော်လည်းကောင်း ပြု၍ စည်ပင်ပြန့်ပွားလျက် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းသို့ ရောက်၍ အထက်သို့ တိုးပွားသည်မည်၏။ အနုဝါဒါဓိကရုဏ်း၊ အာပတ္တာဓိကရုဏ်း၊ ကိစ္စာဓိကရုဏ်းတို့သို့ ရောက်၍ ငြင်းခုံမှု တိုးပွားလာခြင်းကား ထင်ရှားလှပေသည်။ ထို့ကြောင့် “ထိုငြင်းခုံမှုသည် အဓိကရုဏ်းလေးပါးတို့သို့ ရောက်၍ အထက်သို့ တိုးပွား၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဥပ္ပန္နာနံ ဥပ္ပန္နာနံ’ ဟူသည် ပေါ်ပေါက်လာတိုင်း ပေါ်ပေါက်လာတိုင်းသော (တရားတို့၏)။ ‘သမထတ္ထံ’ ဟူသည် ငြိမ်းအေးခြင်းအကျိုးငှါ။

Aṭṭhārasahi vatthūhīti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘yadi me byādhī dāheyyuṃ. Dātabbamidamosadha’’nti (saṃ. ni. ṭī. 2.3.39-42; kaṅkhā. abhi. ṭī. adhikaraṇasamathavaṇṇanā), tasmā tesu aññatarena vivadantā, ‘‘aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantī’’ti vuccanti. Upavadanāti akkoso. Codanāti anuyogo.

‘အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ’ (အကြောင်းအရာ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ဖြင့်) ဟူသည် “အကယ်၍ ငါ့အား အဖျားရောဂါများ ပူလောင်စေအံ့၊ ဤဆေးကို ပေးအပ်၏” ဟု လက္ခဏာကို ပြဆိုသော စကားဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းအရာတို့တွင် တစ်ပါးပါးဖြင့် ငြင်းခုံကြကုန်သောကြောင့် “အကြောင်းအရာ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ဖြင့် ငြင်းခုံကြကုန်၏” ဟု ဆိုရသည်။ ‘ဥပဝဒနာ’ ဟူသည် ဆဲရေးခြင်းတည်း။ ‘စောဒနာ’ ဟူသည် စောဒနာခြင်း (မေးမြန်းစိစစ်ခြင်း) တည်း။

Adhikaraṇassa sammukhāva vinayanato sammukhāvinayo. Sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yebhuyyasikakammassa karaṇaṃ yebhuyyasikā. Kārakasaṅghassa sāmaggivasena sammukhībhāvo, na yathā tathā kārakapuggalānaṃ sammukhatāmattaṃ. Bhūtatāti tacchatā. Saccapariyāyo hi idha dhamma-saddo ‘‘dhammavādī’’tiādīsu (dī. ni. 1.9) viya. Vineti etenāti vinayo, tassa tassa adhikaraṇassa vūpasamāya bhagavatā vuttavidhi, tassa vinayassa sammukhatā vinayasammukhatā. Vivādavatthusaṅkhāte atthe paccatthikā atthapaccatthikā, tesaṃ atthapaccatthikānaṃ. Saṅghasammukhatā parihāyati sammatapuggaleheva vūpasamanato.

အဓိကရုဏ်းကို မျက်မှောက်၌ပင် ငြိမ်းအေးစေအပ်သောကြောင့် ‘သမ္မုခါဝိနယ’ မည်၏။ စည်းဝေးရောက်ရှိလာသော ပရိသတ်တွင် ဓမ္မဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အများစုဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘ယေဘုယျသိကကံ’ ပြုခြင်းသည် ‘ယေဘုယျသိကာ’ မည်၏။ ကံပြုသော သံဃာ၏ ညီညွတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (သမ္မုခီဘာဝ) တည်း၊ ထိုထိုပြုလုပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ကာမျှမျှသာ မဟုတ်ပေ။ ‘ဘူတတာ’ ဟူသည် ဟုတ်မှန်သောအဖြစ် (သစ္စာအဖြစ်) တည်း။ “ဓမ္မဝါဒီ” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤ၌လည်း ‘ဓမ္မ’ သဒ္ဒါသည် သစ္စာတရားကို ဆိုလိုသော ပရိယာယ်စကားဖြစ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဆုံးမတတ် (ငြိမ်းအေးစေတတ်) သောကြောင့် ‘ဝိနယ’ မည်၏၊ ထိုထိုအဓိကရုဏ်း ငြိမ်းအေးရန် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းတည်း၊ ထိုဝိနည်းတရား၏ မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဝိနယသမ္မုခတာ’ မည်၏။ ငြင်းခုံအပ်သော အကြောင်းအရာဟု ဆိုအပ်သော အနက်အကျိုး၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသူတို့သည် ‘အတ္ထပစ္စတ္ထိက’ မည်ကုန်၏၊ ထိုဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသူတို့၏ (သမ္မုခတာတည်း)။ သံဃာ့မျက်မှောက်ဖြစ်ခြင်း (သံဃသမ္မုခတာ) မှ ဆုတ်ယုတ်၏ (ကင်းလွတ်၏) သမုတ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့်သာ ငြိမ်းအေးစေအပ်သောကြောင့်။

Nanti vivādādhikaraṇaṃ. ‘‘Na chandāgatiṃ gacchatī’’tiādinā (pari. 383) vuttaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ. Guḷhakādīsu alajjussannāya parisāya guḷhako salākaggāho kātabbo; lajjussannāya vivaṭako, bālussannāya sakaṇṇajappako. Yassā kiriyāya dhammavādino bahutarā, sā yebhuyyasikāti āha – ‘‘dhammavādīnaṃ yebhuyyatāyā’’tiādi.

‘နံ’ ဟူသည် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းကိုတည်း။ “ဆန္ဒာဂတိသို့ မလိုက်မပါ” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ လျှို့ဝှက်သော (ဂုဠှက) စသည်တို့တွင် အရှက်မရှိသူ (အလဇ္ဇီ) များပြားသော ပရိသတ်၌ ဆန္ဒမဲ (သလ္လာက) ကို ကွယ်ဝှက်၍ (လျှို့ဝှက်စွာ) ယူအပ်၏။ အရှက်ရှိသူ (လဇ္ဇီ) များပြားသော ပရိသတ်၌ ထင်ရှားစွာ (ဝိဝဋက) ယူအပ်၏၊ မိုက်မဲသူများပြားသော ပရိသတ်၌ နားနားကပ်၍ ပြောကြားခြင်း (သကဏ္ဏဇပ္ပက) အားဖြင့် ယူအပ်၏။ အကြင်အမှုကိစ္စကြောင့် ဓမ္မဝါဒီတို့သည် သာလွန်များပြားကုန်၏၊ ထိုအမှုသည် ယေဘုယျသိကာ မည်၏ဟု ပြခြင်းငှါ “ဓမ္မဝါဒီတို့၏ အများစုဖြစ်ခြင်းကြောင့်” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

Evaṃ vinicchitanti āpattiṃ dassetvā ropanavasena vinicchitaṃ, paṭikammaṃ pana āpattādhikaraṇasamathe parato āgamissati. Na samaṇasāruppaṃ assāmaṇakaṃ, samaṇehi akātabbaṃ, tasmiṃ. Ajjhācāre vītikkamesati. Paṭicaratoti [Pg.245] paṭicchādentassa. Pāpussannatāya pāpiyo, puggalo, tassa kātabbakammaṃ tassapāpiyasikaṃ.

‘ဧဝံ ဝိနိစ္ဆိတံ’ ဟူသည် အာပတ်ကို ပြသ၍ စွဲချက်တင်ခြင်း (ရောပန) အားဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သည်တည်း၊ ကုစားခြင်း (ပဋိကမ္မ) ကား နောင်အခါ အာပတ္တာဓိကရုဏ်း ငြိမ်းအေးကြောင်း၌ လာလတ္တံ့။ ရဟန်းတို့အား မလျောက်ပတ်သော အမှုသည် ‘အဿာမဏက’ (ရဟန်းနှင့် မထိုက်တန်သောအမှု) မည်၏၊ ရဟန်းတို့ မပြုအပ်သောအမှု၊ ထိုအမှု၌။ ‘အဇ္ဈာစာရ’ ဟူသည် လွန်ကျူးခြင်း ရှိသော်။ ‘ပဋိစရတော’ ဟူသည် ဖုံးကွယ်ထားသူအား။ ယုတ်ညံ့မှု (ပါပ) များပြားသောကြောင့် ‘ပါပိယ’ မည်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပြုအပ်သော ကံသည် ‘တဿပါပိယသိကာကံ’ မည်၏။

Sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi paṭiññāya, tathārūpāya khantiyā vā vinā avūpasamanato. Etthāti āpattidesanāyaṃ. Paṭiññāte āpannabhāvādike karaṇakiriyā, ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti, parivāsadānādivasena ca pavattaṃ vacīkammaṃ paṭiññātakaraṇaṃ.

ဝန်ခံကတိပြုခြင်း (ပဋိညာ) သို့မဟုတ် ထိုသို့သော သဘောတူ ဝန်ခံခြင်း ကင်းလျှင် သမ္မုခါဝိနယ သက်သက်ဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်း မရှိပေ၊ ထိုသို့သော ဝန်ခံခြင်း (ဝါ) နှစ်သက်သဘောတူခြင်း မရှိဘဲ မငြိမ်းအေးနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် အာပတ်ဒေသနာပြုရာ၌။ လွန်ကျူးမိသောအဖြစ် (အာပန္နဘာဝ) စသည်ကို ဝန်ခံအပ်သော် ပြုအပ်သော အမှုသည်လည်းကောင်း၊ “နောင်အခါ၌ စောင့်စည်းပါလော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပရိဝါသ်ပေးခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝစီကံသည် ‘ပဋိညာတkရဏ’ (ဝန်ခံချက်အတိုင်း ပြုလုပ်ခြင်း) မည်၏။

Yathānurūpanti ‘‘dvīhi catūhi tihi ekenā’’ti evaṃ vuttanayena yathānurūpaṃ. Etthāti imasmiṃ sutte, etasmiṃ vā samathavicāre. Vinicchayanayoti vinicchaye nayamattaṃ. Tenāha ‘‘vitthāro panā’’tiādi.

‘ယထာနုရူပံ’ ဟူသည် “နှစ်ပါးဖြင့်၊ လေးပါးဖြင့်၊ သုံးပါးဖြင့်၊ တစ်ပါးဖြင့်” ဟူ၍ ဤသို့ ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း လျောက်ပတ်လျော်ကန်စွာ ဖြစ်သည်။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ဤသုတ်၌၊ သို့မဟုတ် ဤသမထကို စိစစ်ခြင်း၌။ ‘ဝိနိစ္ဆယနယ’ ဟူသည် ဆုံးဖြတ်ချက်၌ နည်းလမ်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “အကျယ်ကိုမူကား” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

47. Saṅkhepatova vutto, na samathakkhandhake viya vitthārato. Tathāti iminā ‘‘dhammā’’ti padaṃ ākaḍḍhati, ettha iti-saddo ādiattho, evamādinā iminā pakārenāti vāti vuttaṃ hoti. Bodhipakkhiyadhammānaṃ ekantānavajjabhāvato natthi adhammabhāvo, bhagavato desitākāraṃ hāpetvā vaḍḍhetvā vā kathanaṃ yathādhammaṃ akatanti katvā adhammabhāvoti dassento āha – ‘‘tayo satipaṭṭhānā’’tiādi.

၄၇. သမထက္ခန္ဓက၌ကဲ့သို့ အကျယ်အားဖြင့်မဟုတ်ဘဲ အကျဉ်းအားဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'တထာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် 'ဓမ္မာ' ဟူသော ပုဒ်ကို ဆွဲငင်ယူ၏၊ ဤ၌ 'ဣတိ' သဒ္ဒါသည် အစရှိသည်ဟူသော အနက်ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် 'ဤသို့စသော ဤအပြားအားဖြင့်' ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည် စင်စစ် အပြစ်မရှိသော သဘောရှိသောကြောင့် တရားမဟုတ်သောသဘော (အဓမ္မသဘော) မရှိချေ၊ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော အခြင်းအရာကို ယုတ်လျော့စေ၍သော်လည်းကောင်း၊ တိုးပွားစေ၍သော်လည်းကောင်း ပြောဆိုခြင်းသည် တရားနှင့်အညီ မပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် တရားမဟုတ်သောသဘော ဖြစ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'တယော သတိပဋ္ဌာနာ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Niyyānikanti sapāṭihīraṃ appaṭivānaṃ hutvā pavattati. Tathevāti iminā ‘‘evaṃ amhāka’’ntiādinā vuttamatthaṃ ākaḍḍhati. Bhūtena…pe… kātabbakammaṃ dhammo nāma yathādhammaṃ karaṇato, vuttavipariyāyato ito paraṃ adhammo. Ayaṃ vinayo nāma rāgādīnaṃ saṃvaraṇato pahānato paṭisaṅkhānato ca. Ayaṃ avinayo nāma rāgādīnaṃ avinayanato. Ayaṃ vinayo nāma yathāvinayakaraṇato, vuttavipariyāyena itaro avinayo. Vatthusampattiādinā eva sabbesaṃ vinayakammānaṃ akuppatāti āha – ‘‘vatthusampatti…pe… ayaṃ vinayo nāmā’’ti, tappaṭipakkhato avinayo veditabbo. Tenāha ‘‘vatthuvipattī’’tiādi.

'နိယျာနိကံ' ဟူသည် ပြာဋိဟာရိယနှင့်တကွဖြစ်၍ နောက်မဆုတ်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရားတည်း။ 'တထေဝ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် 'ဧဝံ အမှာကံ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို ဆွဲငင်ယူ၏။ ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့်...ပ... ပြုအပ်သော ကံသည် တရားနှင့်အညီ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် 'ဓမ္မ' မည်၏၊ ၎င်းပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဤအရာမှတစ်ပါးသော ကံသည် 'အဓမ္မ' မည်၏။ ဤအရာသည် ရာဂစသည်တို့ကို ပိတ်ပင်ခြင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ကြောင့် 'ဝိနည်း' မည်၏။ ဤအရာသည် ရာဂစသည်တို့ကို မဆုံးမခြင်းကြောင့် 'အဝိနည်း' မည်၏။ ဤအရာသည် ဝိနည်းနှင့်အညီ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် 'ဝိနည်း' မည်၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အခြားအရာသည် 'အဝိနည်း' မည်၏။ ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိစသည်တို့ဖြင့်သာလျှင် အလုံးစုံသော ဝိနည်းကံတို့၏ မပျက်စီးခြင်း အဖြစ်ကြောင့် 'ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိ...ပ... အယံ ဝိနယော နာမ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် 'အဝိနည်း' ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝတ္ထုဝိပတ္တိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Sammāpaṭipattiyā nayanaṭṭhena yathāvutto dhammo eva netti, tato eva sattassa viya rajju asithilapavattihetutāya dhammarajjūti attho vutto. Suttantapariyāyena tāva dasa kusalakammapathā dhammoti evaṃ vuttā. Sā eva vā hotu dhammanetti, yo idha imissā vaṇṇanāya, ‘‘chattiṃsa bodhipakkhiyadhammā’’tiādinā dhammena ca vinayena ca vutto, so eva [Pg.246] vā dhammanetti hotūti ānetvā yojanā. Tāya dhammanettiyā sameti tāya yathāvuttāya dhammanettiyā saṃsandati, ekalakkhaṇameva hotīti attho. Evaṃ vivādavatthubhūto dhammo ce ‘‘dhammo’’ti, adhammo ce ‘‘adhammo’’ti, vinayo ce ‘‘vinayo’’ti, avinayo ce ‘‘avinayo’’ti nicchinantena ekaccānaṃ vivādādhikaraṇameva dassitaṃ tassa vūpasamadhammānaṃ apariyosāpitattā.

သမ္မာပဋိပတ်သို့ ဆောင်တတ်သော အနက်ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော တရားသည်သာလျှင် 'နတ္တိ' မည်၏၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် သတ္တဝါတို့အား မလျော့သော ကြိုးကဲ့သို့ မပြတ်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဓမ္မရဇ္ဇု' ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ သုတ္တန္တပရိယာယ်အားဖြင့်သော်ကား ကုသလကမ္မပထတရား ဆယ်ပါးတို့ကို 'ဓမ္မ' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ ထိုကုသလကမ္မပထတရားသည်ပင် 'ဓမ္မနတ္တိ' ဖြစ်ပါစေ၊ သို့မဟုတ် ဤကျမ်း၏ဖွင့်ဆိုချက်၌ 'သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့' စသည်ဖြင့် တရားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော တရားသည်ပင် 'ဓမ္မနတ္တိ' ဖြစ်ပါစေဟု ဆွဲယူ၍ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ 'တေန ဓမ္မနတ္တိယာ သမေတိ' ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော ဓမ္မနတ္တိနှင့် ညီညွတ်၏၊ လက္ခဏာ တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့ ငြင်းခုံခြင်း၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားကို 'တရား' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တရားမဟုတ်သည်ကို 'တရားမဟုတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းကို 'ဝိနည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်ကို 'ဝိနည်းမဟုတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆုံးဖြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် အချို့သောသူတို့၏ ငြင်းခုံခြင်းအဓိကရုဏ်းကိုသာ ပြအပ်၏၊ အကြောင်းမူကား ထိုအဓိကရုဏ်းကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သော တရားတို့ကို အဆုံးသို့ မရောက်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။

48. Taṃ panetanti vivādādhikaraṇaṃ paccāmasati. Vāre atthasaṃvaṇṇanāvasena pattepi. Dvīhīti yasmiṃ āvāse vivādādhikaraṇaṃ uppannaṃ, tattha vāsīhi dvīhipi bhikkhūhi atirekatarā.

၄၈. 'တံ ပနေတံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်းကို ပြန်လည်ညွှန်းဆို၏။ အလှည့်၌ အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရောက်သော်လည်း။ 'ဒွီဟိ' ဟူသည် အကြင်ကျောင်းတိုက်၌ ဝိဝါဒါဓိကရုဏ်း ဖြစ်ပွားရာ ထိုကျောင်းတိုက်၌ နေထိုင်ကြသော ရဟန်းနှစ်ပါးတို့ထက် ပိုလွန်သော ရဟန်းတို့တည်း။

49. Khandhasāmantanti āpattikkhandhabhāvena samīpaṃ. Āpattisāmantaṃ nāma pubbabhāgā āpajjitabbaāpatti. Methunarāgavasena kāyasaṃsagge dukkaṭassa vatthūti āha – ‘‘paṭhamapārājikassa pubbabhāge dukkaṭa’’nti. Sesānaṃ tiṇṇaṃ pārājikānaṃ pubbabhāge thullaccayameva.

၄၉. 'ခန္ဓသာမန္တံ' ဟူသည် အာပတ္တိက္ခန္ဓာ၏အဖြစ်ဖြင့် နီးစပ်ခြင်းတည်း။ 'အာပတ္တိသာမန္တ' မည်သည် ရှေးဦးအဖို့၌ သင့်ရောက်အပ်သော အာပတ်တည်း။ မေထုန်မှီဝဲလိုသော ရာဂဖြင့် ကိုယ်ချင်းထိတွေ့ခြင်း၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'ပဌမပါရာဇိကဿ ပုဗ္ဗဘာဂေ ဒုက္ကဋံ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကျန်ရှိသော ပါရာဇိကသုံးပါးတို့၏ ရှေးဦးအဖို့၌ကား ထုလ္လစ္စဉ်းသာ ဖြစ်၏။

50. Parikkamitvā upakkamitvā. Āpattādhikaraṇaṃ dassitaṃ tattheva visesato paṭiññāya kāretabbatāya icchitabbattā.

၅၀. 'ပရိက္ကမိတွာ' ဟူသည် ချဉ်းကပ်၍ (လုံးလပြု၍)။ ဝန်ခံကတိပြု၍ ကုစားရမည်ဖြစ်သောကြောင့် အာပတ္တာဓိကရုဏ်းကို ထိုအရာ၌ပင် အထူးသဖြင့် ပြအပ်၏။

52. Kammassa vatthu dassitaṃ na samathoti adhippāyo. Nanu cāyaṃ samathādhikāroti? Saccaṃ, samathassa pana kāraṇe dassite samatho dassitova hotīti dassetuṃ ‘‘evarūpassa hī’’tiādi vuttaṃ.

၅၂. ကံ၏ တည်ရာကို ပြတော်မူအပ်၏၊ သမထကို ပြသည်မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤအရာသည် သမထနှင့် စပ်လျဉ်းသော အခွင့်မဟုတ်လော? မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း သမထ၏ အကြောင်းကို ပြအပ်သည်ရှိသော် သမထကိုလည်း ပြပြီးသားဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ 'ဧဝရူပဿ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

53. Idaṃ kammanti ‘‘idaṃ amhākaṃ bhaṇḍanajātāna’’ntiādinā vuttakammaṃ. Tiṇavatthārakasadisattāti taṃsadisatāya tabbohāroti dasseti yathā – ‘‘esa brahmadatto’’ti. Ākāramattameva tiṇavatthārakakammaṃ nāma, na pana tassa sabbaso karaṇavidhānaṃ. Tenāha ‘‘khandhake’’tiādi. Gihīnaṃ hīnena khuṃsanavambhanaṃ yathā ‘‘tilasaṃguḷikā natthī’’ti. Dhammikapaṭissavesu visaṃvādanavasena āpannā āpatti. Assāti kiccādhikaraṇassa. Sammukhāvinayeneva vūpasamo saṅghasammukhatādināva vūpasamanato.

၅၃. 'ဣဒံ ကမ္မံ' ဟူသည် 'ဣဒံ အမှာကံ ဘဏ္ဍနဇာတာနံ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ကံတည်း။ မြက်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းခြင်းနှင့် တူသောကြောင့် ထိုမြက်ဖုံးလွှမ်းခြင်းနှင့် တူသောအဖြစ်ဖြင့် 'တိဏဝတ္ထာရက' ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်းကို 'ဧသ ဗြဟ္မဒတ္တော' ဟု ဥပမာပြသကဲ့သို့ ပြတော်မူ၏။ တိဏဝတ္ထာရကကံ မည်သည် အခြင်းအရာမျှသာဖြစ်၏၊ ၎င်း၏ အလုံးစုံသော ပြုလုပ်ပုံ နည်းလမ်းကား မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ခန္ဓကေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ လူတို့ကို ယုတ်ညံ့သော စကားဖြင့် ကဲ့ရဲ့ရှုံ့ချခြင်းသည် 'နှမ်းဆုပ် မရှိတော့ပြီ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ တရားနှင့်ညီသော ကတိဝန်ခံချက်တို့၌ ကတိဖျက်ခြင်းကြောင့် သင့်ရောက်အပ်သော အာပတ်ဖြစ်၏။ 'အဿ' ဟူသည် ကိစ္စာဓိကရုဏ်းအား။ သံဃာ့သမ္မုခတာ စသည်တို့ဖြင့်သာ ငြိမ်းအေးစေအပ်သောကြောင့် သမ္မုခါဝိနည်းဖြင့်သာလျှင် ငြိမ်းအေးခြင်းဖြစ်၏။

54. Sotāpattiphalasacchikiriyavacanato kosambiyasutte (ma. ni. 1.492) sotāpattimaggasammādiṭṭhi kathitā, idha pana ‘‘diṭṭhisāmaññagato viharati’’cceva [Pg.247] vuttattā, ‘‘imasmiṃ sutte sotāpattiphalasammādiṭṭhi vuttāti veditabbā’’ti vuttaṃ. Pāpakammassa appatā mahantatā sāvajjabhāvassa mudutikkhabhāvena veditabbāti āha ‘‘aṇunti appasāvajjaṃ. Thūlanti mahāsāvajja’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva.

၅၄. ကောသမ္ဗိယသုတ် (မ၊ နိ၊ ၁။ ၄၉၂) ၌ သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ဟောတော်မူသောကြောင့် သောတာပတ္တိမဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဤသုတ်၌မူကား 'ဒိဋ္ဌိသာမညဂတော ဝိဟရတိ' ဟုသာ မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် 'ဤသုတ်၌ သောတာပတ္တိဖိုလ်သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကုသိုလ်ကံ၏ ငယ်သောအဖြစ်၊ ကြီးသောအဖြစ်ကို အပြစ်ရှိသောအဖြစ်၏ နူးညံ့ခြင်း၊ ထက်မြက်ခြင်းအားဖြင့် သိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အဏုံ ဟူသည် အပြစ်နည်းသော တရား၊ ထူလံ ဟူသည် အပြစ်ကြီးသော တရား' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်အပ်သည်သာတည်း။

Sāmagāmasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

သာမဂါမသုတ် အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Sunakkhattasuttavaṇṇanā

၅. သုနက္ခတ္တသုတ်အဖွင့်

55. Heṭṭhimamaggehi ñātamariyādāya pajānanato aññā, maggapaññā. Tassa phalabhāvato aggaphalapaññā, taṃsahagatā sammāsaṅkappādayo ca ‘‘aññā’’ti vuttāti āha ‘‘aññāti arahatta’’nti. Catūhi padehi kathitā, ‘‘pariciṇṇā me bhagavā’’tiādīsu viya na ekapadeneva. ‘‘Lokuttaro dhammo adhigato mayā’’ti maññanāmattaṃ adhimānoti dassento, ‘‘appatte pattasaññino’’tiādimāha.

၅၅. အောက်မဂ်တို့ဖြင့် သိအပ်သော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သိခြင်းကြောင့် 'အညာ' မည်သည် မဂ်ပညာဖြစ်၏။ ထိုမဂ်၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ပညာနှင့် ထိုပညာနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော သမ္မာသင်္ကပ္ပစသည်တို့ကိုလည်း 'အညာ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် 'အညာ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ပရိစိဏ္ဏာ မေ ဘဂဝါ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပုဒ်တစ်ခုတည်းဖြင့်မဟုတ်ဘဲ ပုဒ်လေးခုတို့ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ငါသည် လောကုတ္တရာတရားကို ရအပ်ပြီ' ဟု အောက်မေ့ထင်မှတ်ရုံမျှသည် အဓိမာန ဖြစ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အပတ္တေ ပတ္တသညိနော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

56. Idaṃ ṭhānanti idaṃ obhāsādisammutihetubhūtaṃ uḷārataraṃ udayabbayañāṇaṃ. Uḷāratarabhāvena hi taṃ maggaphalapaññāya paccayo hutvā yāthāvato dubbiññeyyatāya vipassakaṃ visaṃvādeti. Tenāha ‘‘avibhūtaṃ andhakāra’’nti. Imaṃ pañhanti imaṃ suttaṃ gambhīraṃ lokuttarapaṭisaṃyuttaṃ attanā ñātuṃ icchitaṃ atthaṃ. Uggahetvāti kevalaṃ piṭakasampādanavaseneva uggaṇhitvā. Tenāha ‘‘ajānitvā’’ti. Visevamānāti kilesavise avamānentā, sāsanassa vā anupakāravirūpapaccaye sevamānā. Evamassāti evaṃ vuttanayena tesaṃ karaṇahetu assa cittassa dhammadesanāvasena pavattassa. Aññathābhāvo adesetukāmatā hoti. Tanti yathāvuttamatthaṃ sandhāya. Etanti ‘‘tassapi hoti aññathatta’’nti evaṃ vuttaṃ.

၅၆. 'ဣဒံ ဌာနံ' ဟူသည် ရောင်ခြည်တော်စသည်တို့ကို တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယဟု ထင်မှတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော သာလွန်ထူးကဲသော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်တည်း။ ထူးကဲသော အဖြစ်ကြောင့် ထိုဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်သည် မဂ်ဖိုလ်ပညာ၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း သိနိုင်ခဲသောအဖြစ်ကြောင့် ဝိပဿနာပွားများသောသူကို လှည့်စားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အဝိဘူတံ အန္ဓကာရံ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဣမံ ပဉှံ' ဟူသည် နက်နဲသော လောကုတ္တရာနှင့် စပ်လျဉ်းသော ဤသုတ်၏ မိမိသိလိုသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ဥဂ္ဂဟေတွာ' ဟူသည် စင်စစ် ပိဋကတ်တော်ကို ဆောင်ရွက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သင်ယူ၍။ ထို့ကြောင့် 'အဇာနိတွာ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဝိသေဝမာနာ' ဟူသည် ကိလေသာတည်းဟူသော အဆိပ်ကို မထင်မှတ်ဘဲ သုံးဆောင်ကြကုန်လျက် သို့မဟုတ် သာသနာတော်အား အကျိုးမပြုသော ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတရားတို့ကို မှီဝဲကြကုန်လျက်။ 'ဧဝမဿ' ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ထိုသူတို့ကို ပြုလုပ်စေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ တရားဟောခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ထိုသူ၏ စိတ်အား။ 'အညထာဘာဝ' ဟူသည် တရားမဟောလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'တံ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ရည်ညွှန်း၍။ 'ဧတံ' ဟူသည် 'တဿာပိ ဟောတိ အညထတ္တံ' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်၏။

58. Kilesehi āmasīyatīti āmisaṃ, lokepariyāpannaṃ āmisanti idha pañca kāmaguṇā adhippetāti tesu vaṭṭāmisabhāvepi labhite kāmāmisabhāvo siddhoti āha – ‘‘vaṭṭāmisakāmāmisalokāmisabhūtesū’’ti. Kāmaguṇā hi vaṭṭassa vaḍḍhanato vaṭṭāmisaṃ, kāmetabbato kāmataṇhāya āmasitabbato kāmāmisaṃ, yebhūyyato sattalokassa āmisabhāvato [Pg.248] lokāmisaṃ. Kāmaguṇasabhāgāti kāmaguṇānulomā kāmaguṇapaṭisaṃyuttā. Āneñjasamāpattipaṭisaṃyuttāyāti kilesiñjanarahitatāya idha āneñjāti adhippetāhi heṭṭhimāhi arūpasamāpattīhi paṭisaṃyuttāya. Evarūpoti lokāmisabhūtesu paccayesu adhimutto tanninno taggaruko tappabbhāro. Ettāvatāti evaṃ saddhānaṃ manussānaṃ dassanena tesaṃ pavattitāsayena ca. Sīsaṃ nikkhantaṃ hotīti lābhāsāya sīsaṃ bahi nikkhantaṃ viya hoti. Udaraṃ phalitanti atibahubhaṇḍaṃ pakkhipiyamānaṃ pasibbakaṃ viya laddhabbassa atipahūtabhāvena udaraṃ phītaṃ hoti.

၅၈. ကိလေသာတို့ဖြင့် သုံးသပ်အပ်သောကြောင့် အာမိသမည်၏၊ လောက၌ အကျုံးဝင်သော အာမိသဟူသည် ဤနေရာ၌ ကာမဂုဏ်ငါးပါးကို ဆိုလိုသည်၊ ထိုကာမဂုဏ်တို့၌ ဝဋ္ဋာမိသအဖြစ်ကို ရသော်လည်း ကာမာမိသအဖြစ်သည် ပြီးမြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဝဋ္ဋာမိသ၊ ကာမာမိသ၊ လောကာမိသ ဖြစ်ကုန်သော' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ကာမဂုဏ်တို့သည် ဝဋ်ဆင်းရဲကို တိုးပွားစေတတ်သောကြောင့် ဝဋ္ဋာမိသမည်၏၊ တောင့်တအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမတဏှာဖြင့် သုံးသပ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ကာမာမိသမည်၏၊ များသောအားဖြင့် သတ္တလောက၏ အာမိသဖြစ်သောကြောင့် လောကာမိသမည်၏။ 'ကာမဂုဏ်သဘာဂ' ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့အား လျော်သော၊ ကာမဂုဏ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်သောတရားတို့တည်း။ 'အာနဉ္စသမာပတ္တိပဋိသံယုတ္တာယ' ဟူသည် ကိလေသာလှုပ်ရှားမှု ကင်းသောကြောင့် ဤနေရာ၌ 'အာနဉ္စ' ဟု ရည်ညွှန်းအပ်သော အောက်အာရူပသမာပတ်တို့နှင့် ယှဉ်သောစိတ်ဖြင့်။ 'ဧဝရူပေါ' ဟူသည် လောကာမိသဖြစ်သော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းသော၊ ၎င်းကိုသာ အလေးဂရုပြုသော၊ ၎င်းသို့သာ လျှောကျသော သဘောရှိသူတည်း။ 'ဧတ္တာဝတာ' ဟူသည် ဤသို့ သဒ္ဓါတရားရှိသော လူတို့ကို ဖူးမြင်ရသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုလူတို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာသော အလိုဆန္ဒအားဖြင့်လည်းကောင်း။ 'ဦးခေါင်းထွက်၏' ဟူသည် လာဘ်ကို မျှော်ကိုး၍ ဦးခေါင်းကို အပြင်သို့ ထုတ်ထားဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ဝမ်းဗိုက်ပြည့်လျှံ၏' ဟူသည် အလွန်များပြားသော အရာဝတ္ထုတို့ကို ထည့်သွင်းထားသော အိတ်ကဲ့သို့၊ ရအပ်သောပစ္စည်း အလွန်များပြားသဖြင့် ဝမ်းဗိုက်သည် စည်ကားပြည့်ဖြိုးဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

59. Yathā purimā dve arūpasamāpattiyo attano paccanīkakilesehi aniñjanato ‘‘aniñjā’’ti vuccanti, evaṃ itarāpi. Taṃ pavuttanti lokāmisasaṃyojanaṃ vigataṃ.

၅၉. ရှေးဦးဖြစ်သော အာရူပသမာပတ်နှစ်ပါးတို့သည် မိမိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့ကြောင့် တုန်လှုပ်မှုမရှိသဖြင့် 'အနိဉ္ဇာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ကျန်ရှိသော သမာပတ်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကုန်၏။ 'ထိုတရားသည် ကင်းပျောက်၏' ဟူသည် လောကာမိသတည်းဟူသော သံယောဇဉ်သည် ကင်းပျောက်ပြီးဖြစ်၏။

60. Nighaṃsanti ‘‘ettako aya’’nti paricchedanti attho. Silesenāti cammakārasilesādisilesena, vajiralepasilese vattabbameva natthi. Taṃ bhinnanti āneñjasaṃyojanaṃ bhinnaṃ vidhamitaṃ samatikkantaṃ tāsu samāpattīsu apekkhābhāvato. Ajjhāsayena asambaddhattā vuttaṃ – ‘‘dvedhābhinnā selā viya hotī’’ti. Tenāha – ‘‘taṃ samāpajjissāmīti cittaṃ na uppajjatī’’ti.

၆၀. 'ပွတ်တိုက်ခြင်း' ဟူသည် 'ဤမျှလောက်သာရှိသည်' ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'စေးကပ်သောကော်ဖြင့်' ဟူသည် ဖိနပ်ချုပ်သမား၏ ကော်စသည်ဖြင့် စေးကပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ ဝဇီရလွှာကပ်သော ကော်ဖြင့် စေးကပ်ခြင်း၌မူ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပေ။ 'ထိုနှောင်ကြိုးကို ဖြတ်တောက်အပ်၏' ဟူသည် အာနဉ္စသံယောဇဉ်ကို ဖျက်ဆီးအပ်၊ ပယ်ဖျက်အပ်၊ ကျော်လွန်အပ်ပြီ၊ ထိုသမာပတ်တို့၌ တွယ်တာတောင့်တမှု မရှိတော့သောကြောင့်တည်း။ စိတ်အလိုဆန္ဒနှင့် ဆက်စပ်မှုမရှိတော့သဖြင့် 'နှစ်ခြမ်းကွဲသွားသော ကျောက်တောင်ကြီးကဲ့သို့ ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ထိုသမာပတ်ကို ငါဝင်စားအံ့ဟူသော စိတ်သည် မဖြစ်ပေါ်တော့ပေ' ဟု ဆိုခဲ့သည်။

61. Vantanti chaḍḍitaṃ, vissaṭṭhanti attho.

၆၁. 'အန်ထုတ်အပ်ပြီ' ဟူသည် စွန့်ပစ်အပ်ပြီ၊ လွှတ်အပ်ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

62. Uparisamāpattilābhinoti ettha uparisamāpattīti arahattaphalasamāpatti adhippetā, arahato ca maggādhigameneva anāgāmiphalasamāpatti, sekkhānaṃ visayā heṭṭhimā phalasamāpattiyo paṭippassaddhā. Lokiyā pana nikantippahānena paṭinissaṭṭhāti āha – ‘‘heṭṭhā…pe… na uppajjatī’’ti.

၆၂. ဤနေရာ၌ 'အထက်သမာပတ်ကို ရသောပုဂ္ဂိုလ်' ဟူသည် အထက်သမာပတ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်သမာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား အရဟတ္တမဂ်ကို ရခြင်းဖြင့်သာလျှင် အနာဂါမိဖိုလ်သမာပတ်နှင့် သိက္ခာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အရာဖြစ်သော အောက်ဖိုလ်သမာပတ်တို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ လောကီသမာပတ်တို့သည်ကား တဏှာငြိတွယ်မှုကို ပယ်ခြင်းဖြင့် စွန့်လွှတ်အပ်ကုန်ပြီ။ ထို့ကြောင့် 'အောက်ထပ်၌...ပ... မဖြစ်ပေါ်တော့ပေ' ဟု ဆိုခဲ့သည်။

63. ‘‘Pañca kho ime, sunakkhatta, kāmaguṇā’’tiādinā āraddhadesanā, ‘‘sammā nibbānādhimutto purisapuggalo’’ti arahattakittanena niṭṭhāpitāti tato paraṃ, ‘‘ṭhānaṃ kho panā’’tiādikā desanā, ‘‘pāṭiyekko anusandhī’’ti [Pg.249] vuttā. Tenāha ‘‘heṭṭhā hī’’tiādi. Tattha yathā khīṇāsavassa samāpattilābhinoti yojanā, evaṃ vā khīṇāsavassa sukkhavipassakassāti yojetabbā. Paṭikkhittaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Tassa paṭikkhepassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘samāpattilābhino hī’’tiādi vuttaṃ. Yathā sukkhavipassako adhimāniko samāpattilābhino samānayogakkhamo appatte pattasaññitāya bhedābhāvato, evaṃ sukkhavipassako khīṇāsavo samānayogakkhamo khīṇāsavabhāvena visesābhāvato, tasmā ‘‘samāpattilābhimhi kathite itaropi kathitova hotī’’ti vuttaṃ. Dvinnaṃ bhikkhūnanti samāpattilābhino adhimānikassa khīṇāsavassa ca. Tenevāha ‘‘puthujjanassa tāvā’’tiādi.

၆၃. “သုနက္ခတ္တ၊ ဤကာမဂုဏ်တို့သည် ငါးပါးတို့တည်း” စသည်ဖြင့် အစပျိုးအပ်သော ဒေသနာတော်ကို “နိဗ္ဗာန်သို့ ကောင်းစွာ ညတ်ကိုင်းသော ယောကျ်ားပုဂ္ဂိုလ်” ဟူသော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် အဆုံးသတ်အပ်၏။ ထို့နောက် “ဤသို့သော အကြောင်းရှိသည်သာလျှင်တည်း” စသည်ဖြင့် ပြအပ်သော ဒေသနာတော်ကို “သီးခြားအနုသန္ဓေဆက်ခြင်း” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “အောက်၌မူကား” စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ ထိုဒေသနာ၌ သမာပတ်ရသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် စုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဤသို့ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ ပယ်မြစ်အပ်၏။ ထိုပယ်မြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှါ “သမာပတ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်သာလျှင်” စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ စုက္ခဝိပဿက ဖြစ်သော အထင်ကြီးသူ ပုဂ္ဂိုလ်သည် သမာပတ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ယောဂက္ခမချင်း တူညီသကဲ့သို့ (မရသေးသောတရားကို ရပြီဟု ထင်မှတ်တတ်သော သညာမှ ကွဲပြားမှုမရှိသောကြောင့်)၊ ထို့အတူ စုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ရဟန္တာအဖြစ်ဖြင့် ထူးခြားမှုမရှိသောကြောင့် သမာပတ်ရသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ယောဂက္ခမချင်း တူညီပေသည်။ ထို့ကြောင့် “သမာပတ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဟောကြားအပ်သော် ကျန်တစ်ယောက်ကိုလည်း ဟောကြားပြီးသားပင် ဖြစ်တော့သည်” ဟု ဆိုခဲ့သည်။ “ရဟန်းနှစ်ပါးတို့အား” ဟူသည် သမာပတ်ရသော အဓိမာနိကပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် နှစ်ပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ပုထုဇဉ်အား ဦးစွာ” စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။

Yadaggenāti yena bhāgena. Yadipi khīṇāsavassa asappāyārammaṇaṃ kilesānaṃ uppattiyā paccayo na hoti tesaṃ sabbaso samucchinnattā. Santavihāraparipantho pana siyā visabhāgatoti vuttaṃ – ‘‘khīṇāsavassapi asappāyamevā’’ti. Tenāha – ‘‘visaṃ nāma…pe… visamevā’’ti. Etena ‘‘yathā visajānanaṃ appamāṇaṃ, vikāruppādanato pana taṃ pariharitabbaṃ, evaṃ pariññātampi vattu atthavisesābhāvena ekarūpamevāti taṃ pariharitabbamevā’’ti dasseti. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Na hi asaṃvutena bhavitabbaṃ asāruppabhāvato. Yuttapayuttenevāti sabhāgārammaṇassa ālokanādīsu yutteneva bhavituṃ vaṭṭati.

'ယဒဂ္ဂေန' ဟူသည် အကြင်အဖို့အစုအားဖြင့်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား မလျောက်ပတ်သော အာရုံသည် ကိလေသာတို့ အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းမဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မတူညီသော သဘာဝရှိခြင်းကြောင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်ခြင်း၏ အန္တရာယ်ကား ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် 'ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း မလျောက်ပတ်သည်သာတည်း' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် 'အဆိပ်ဟူသည်...ပ... အဆိပ်သာတည်း' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် 'အဆိပ်ကို သိရှိနားလည်သူအား အဆိပ်သည် ဘေးမပြုနိုင်သော်လည်း ဖောက်ပြန်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ၎င်းကို ရှောင်ကြဉ်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားသိမြင်အပ်သော အရာဝတ္ထုသည်လည်း ထူးခြားသော အကျိုးကျေးဇူးမရှိဘဲ တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်သဖြင့် ၎င်းကို ရှောင်ကြဉ်အပ်သည်သာတည်း' ဟု ပြသတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'စောင့်စည်းမှုမရှိသည် မဖြစ်အပ်' စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ မလျောက်ပတ်သော သဘာဝရှိသောကြောင့် စောင့်စည်းမှု မရှိဘဲ မနေအပ်ပေ။ 'သင့်လျော်စွာ ယှဉ်စပ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင်' ဟူသည် သဘာဂအာရုံကို ကြည့်ရှုခြင်းစသည်တို့၌ သင့်လျော်စွာသာ နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်ထိုက်ပေသည်။

64. Yattha sayaṃ nipatati uppajjati, tassa santānassa vippasannavasena ruppanato, visasaṅkhātassa dukkhassa mūlabhāvato ca ‘‘avijjāsaṅkhāto visadoso’’ti vuttaṃ. Ruppatīti kattabbādimucchāpādanena vikāraṃ uppādeti. Anuddhaṃseyyāti vibādheyya. Rāgo hi uppajjamānova kusalacittappavattiyā okāsaṃ adento taṃ vibādhati; tathābhūto saddhāsinehassa samathavipassanābhivuḍḍhiyā vamanena ca taṃ visoseti milāpeti. Tenāha ‘‘soseyya milāpeyyā’’ti. Sagahaṇasesanti gahetabbavisaṃ sāvasesaṃ katvāti attho. Na alaṃ na samatthanti analaṃ. Sūkapariyāyo pāḷiyaṃ vutto suka-saddoti āha – ‘‘vīhisukādi ca sūka’’nti.

၆၄. မိမိကိုယ်တိုင် ကျရောက်ရာ ဖြစ်ပေါ်ရာ သန္တာန်၏ ကြည်လင်သန့်ရှင်းမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆိပ်ဟု ဆိုအပ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခ၏ အခြေခံအမြစ် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အဆိပ်သင့်ခြင်း' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ဖောက်ပြန်စေ၏' ဟူသည် ပြုလုပ်ဖွယ်စသည်တို့၌ မိန်းမောတွေဝေမှုကို ဖြစ်စေသဖြင့် ဖောက်ပြန်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သည်။ 'နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးရာ၏' ဟူသည် ညှဉ်းဆဲရာ၏။ ရာဂသည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခွင့်ကို မပေးဘဲ ထိုကုသိုလ်စိတ်ကို နှိပ်စက်တတ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော ရာဂသည် သဒ္ဓါတရား၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးမှုကိုလည်းကောင်း၊ သမထ ဝိပဿနာတို့၏ တိုးပွားမှုကိုလည်းကောင်း အန်ထုတ်ခြင်းဖြင့် ခြောက်သွေ့စေတတ်၏၊ ညှိုးနွမ်းစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ခြောက်သွေ့စေရာ၏၊ ညှိုးနွမ်းစေရာ၏' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ 'အဆိပ်ကြွင်းနှင့်တကွ' ဟူသည် ယူဆောင်အပ်သော အဆိပ်ကို အကြွင်းအကျန်ရှိအောင် ပြုလုပ်၍ဟု အဓိပ္ပယ်ရ၏။ 'မစွမ်းနိုင်' ဟူသည် မတတ်နိုင်။ ပါဠိတော်၌ ဟောကြားအပ်သော 'သူက' ဟူသော ပရိယာယ်စကားသည် 'သုက' အသံရှိသောကြောင့် 'စပါးမြှောင့်စသည်တို့သည်လည်း သူကမည်၏' ဟု ဆိုခဲ့သည်။

Saupādānasalluddhāro [Pg.250] viya appahīno avijjāvisadoso daṭṭhabbo mahānatthuppādanato. Asappāya…pe… asaṃvutakālo daṭṭhabbo attabhāvassa apariharaṇabhāvato. Maraṇaṃ viya sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattanaṃ adhisīlasaṅkhātassa āyuno apetattā. Maraṇamattaṃ dukkhaṃ viya āpattiyā āpajjanaṃ yathāvuttassa āyuno upapīḷanakabhāvato. Imināva nayena opammasaṃsandananti ettha anupādisesasalluddhāro viya pahīno avijjāvisadoso; sappāya…pe… susaṃvutakālo, tadubhayena vaṇe puthuttaṃ na gate maraṇābhāvo viya sikkhāya apaccakkhānaṃ, maraṇamattadukkhābhāvo viya aññatarāya saṃkiliṭṭhāya āpattiyā anāpajjananti yojanā veditabbā.

ဆူးကို အကြွင်းအကျန်နှင့်တကွ နှုတ်ပစ်ရသကဲ့သို့၊ မပယ်ရသေးသော အဝိဇ္ဇာအဆိပ်သင့်မှုကို ကြီးစွာသော အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ရှုမြင်အပ်၏။ မလျောက်ပတ်သော အရာ...ပ... မစောင့်စည်းသော အချိန်ကာလကို မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို မကာကွယ် မစောင့်ရှောက်နိုင်ခြင်းကြောင့် ရှုမြင်အပ်၏။ သေခြင်းကဲ့သို့ သိက္ခာကို စွန့်ပယ်၍ လူထွက်ခြင်းသည် အဓိသီလဟု ဆိုအပ်သော အသက်ကင်းမဲ့သွားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သေလုနီးပါး ဆင်းရဲဒုက္ခကဲ့သို့ အာပတ်သင့်ခြင်းသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော သီလတည်းဟူသော အသက်ကို နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ချက်ကို စပ်ယှဉ်အပ်၏၊ ထိုနှိုင်းယှဉ်ချက်၌— ဆူးကို အကြွင်းအကျန်မရှိ နှုတ်ပစ်ရသကဲ့သို့ ပယ်သတ်ပြီးသော အဝိဇ္ဇာအဆိပ်သင့်မှု၊ လျောက်ပတ်သော...ပ... ကောင်းစွာ စောင့်စည်းသော အချိန်ကာလ၊ ထိုနှစ်ပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် အနာဝ၌ ပြန့်ပွားမှုမရှိသဖြင့် မသေရသကဲ့သို့ သိက္ခာကို မစွန့်လွှတ်ခြင်း၊ သေလုနီးပါး ဆင်းရဲဒုက္ခမရှိသကဲ့သို့ ညစ်နွမ်းသော အာပတ်တစ်စုံတစ်ခုကို မသင့်ရောက်ခြင်းဟု စပ်ယှဉ်ခြင်းကို သိအပ်၏။

65. Satiyāti ettha yasmā ‘‘ariyāyā’’ti na visesitanti āha – ‘‘sati paññāgatikā’’tiādi. Paññā cettha lokiyā adhippetā, na lokuttarāti āha – ‘‘parisuddhāya vipassanāpaññāyā’’ti.

၆၅. ဤနေရာ၌ 'သတိဖြင့်' ဟူရာ၌ 'အရိယာဖြစ်သော' ဟု ထူးခြားစွာ မသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် 'သတိသည် ပညာလျှင် လားရာရှိ၏' စသည်ဖြင့် ဆိုခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ ပညာဟူသည် လောကီပညာကို ဆိုလိုသည်၊ လောကုတ္တရာပညာကို မဆိုလိုသောကြောင့် 'သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဝိပဿနာပညာဖြင့်' ဟု ဆိုခဲ့သည်။

Khīṇāsavassa balanti uḷāratamesu dibbasadisesupi ārammaṇesu manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ anupanamanahetubhūtaṃ susaṃvutakārisaṅkhātaṃ khīṇāsavabalaṃ dassento, ‘‘saṃvutakārī’’ti vuttaṃ, ukkaṃsagatasativepullattā yathā asaṃvarassa asaṃvaro hoti, evaṃ satisampajaññabalena cakkhādidvārāni saṃvaritvā dassanādikiccakārī. Evaṃ jānitvāti ‘‘upadhi dukkhassa mūla’’nti evaṃ vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya jānitvā. Upadhīyati dukkhaṃ etehīti upadhī, kilesāti āha – ‘‘kilesupadhipahānā nirupadhī’’ti. Tato eva upādīyati dukkhaṃ etehīti kilesā ‘‘upādānā’’tipi vuccantīti āha – ‘‘nirupādānoti attho’’ti. Upadhī sammadeva khīyanti ettāti upadhisaṅkhayo, nibbānanti āha – ‘‘upadhīnaṃ saṅkhayabhūte nibbāne’’ti. Ārammaṇatoti ārammaṇaṃ katvā tadārammaṇāya phalavimuttiyā vimutto. Kāmupadhismiṃ kāyaṃ upasaṃharissatīti ‘‘kāmesevissāmī’’ti tattha kāyaṃ upanāmessati; kāyūpasaṃhāro tāva tiṭṭhatu, tathā cittaṃ vā uppādessatīti etaṃ kāraṇaṃ natthīti. Sesaṃ suviññeyyameva.

“ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ အား” ဟူသည်ကား အလွန်မွန်မြတ်လှစွာသော နတ်တို့၏ အာရုံနှင့်တူသော အာရုံတို့၌ပင် စိတ်လျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို မညွတ်စေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ ကောင်းစွာ စောင့်စည်းသူဟု ဆိုအပ်သော ရဟန္တာ၏ စွမ်းအားကို ပြသလိုသဖြင့် “စောင့်စည်းမှု ပြုလေ့ရှိသူ (သံဝုတကာရီ)” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော သတိပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မစောင့်စည်းသူအား မစောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် သတိသမ္ပဇဉ် အစွမ်းဖြင့် မျက်စိစသော ဒွါရတို့ကို စောင့်စည်း၍ မြင်ခြင်းစသော ကိစ္စကို ပြုလေ့ရှိသည်။ “ဤသို့ သိ၍” ဟူသည်ကား “ဥပဓိသည် ဆင်းရဲခြင်း၏ အခြေခံမူလဖြစ်သည်” ဟု ဤသို့ ဝိပဿနာပညာနှင့် တကွဖြစ်သော မဂ်ပညာဖြင့် သိ၍ ဟူလို။ ဆင်းရဲခြင်းကို ဤတရားတို့ဖြင့် ဆည်းပူးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပဓိ မည်၏။ ကိလေသာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာတည်းဟူသော ဥပဓိကို ပယ်ခြင်းကြောင့် ဥပဓိမရှိသူ (နိရုပဓိ)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ဆင်းရဲခြင်းကို ဤတရားတို့ဖြင့် စွဲလမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကိလေသာတို့ကို “ဥပါဒါန်” ဟုလည်း ခေါ်အပ်၏ ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “ဥပါဒါန်မရှိသူ ဟူသော အနက်ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဥပဓိတို့သည် ဤနိဗ္ဗာန်၌ ကောင်းစွာ ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပဓိသင်္ခယ မည်၏။ နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ဥပဓိတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အာရုံအားဖြင့် ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဖလဝိမုတ္တိဖြင့် လွတ်မြောက်ပြီးသော။ ကာမဥပဓိ၌ ကိုယ်ကို ဆောင်ယူလိမ့်မည် ဟူသည်မှာ “ကာမဂုဏ်တို့ကို မှီဝဲအံ့” ဟု ထိုကာမဂုဏ်၌ ကိုယ်ကို ညွတ်စေလိမ့်မည်။ ကိုယ်ကို ဆောင်ယူခြင်းသည် ရှိပါစေဦး၊ ထိုသို့ စိတ်ကိုပင် ဖြစ်စေလိမ့်မည်ဟူသော ဤအကြောင်းသည် မရှိ။ ကျန်သောအနက်သည် ကောင်းစွာ သိလွယ်သည်သာတည်း။

Sunakkhattasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

သုနက္ခတ္တသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. Āneñjasappāyasuttavaṇṇanā

၆. အာနေဉ္ဇသပ္ပါယသုတ် အဖွင့်

66. Khaṇapabhaṅgutāya [Pg.251] na niccā na dhuvāti aniccā. Tato eva paṇḍitehi na iccā na upagantabbātipi aniccā. So cāyaṃ aniccattho udayavayaparicchinnatāya veditabboti dassento, ‘‘hutvā abhāvaṭṭhena aniccā’’ti āha; uppajjitvā vinassanatoti attho. Ayañca aniccatā vakkhamānā ca tucchāditā dvinnampi kāmānaṃ sādhāraṇoti āha – ‘‘vatthukāmāpi kilesakāmāpī’’ti. Rittā vivittā, tesaṃ niccasārādīnaṃ attani abhāvato tehi visuṃbhūtā. Yathā pana sabbaso sabhāvarahitamākāsaṃ ‘‘tucchaṃ ritta’’nti vuccati, na evamete. Ete pana kevalaṃ niccasārādivirahato eva tucchā rittāti dassento ‘‘na panā’’tiādimāha. ‘‘Na hi tucchamuṭṭhi nāma natthī’’ti idaṃ lokasamaññāvasena vuttaṃ, lokasamaññā lokiyakathā na laṅghitabbā.

၆၆. ခဏချင်း ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် မမြဲကုန်၊ မခိုင်ခံ့ကုန်၊ ထို့ကြောင့် “အနိစ္စ” မည်ကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ပညာရှိတို့သည် မနှစ်သက်အပ်၊ မချဉ်းကပ်အပ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့်လည်း “အနိစ္စ” မည်ကုန်၏။ ထိုဤအနိစ္စအနက်ကို ဖြစ်ပျက်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သည်ဖြစ်၍ သိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိခြင်း အနက်ကြောင့် အနိစ္စ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤမမြဲသောသဘောနှင့်တကွ နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ဆိတ်သုဉ်းခြင်းစသော သဘောသည် ကာမနှစ်ပါးလုံးနှင့် ဆက်ဆံ (ထိုက်တန်) သောကြောင့် “ဝတ္ထုကာမတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကာမတို့သည်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆိတ်သုဉ်းကုန်၏ ဟူသည် ကင်းဆိတ်ကုန်၏၊ ထိုမြဲသော အနှစ်သာရစသည်တို့ မိမိ၌ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုအနှစ်သာရတို့နှင့် တသီးတခြား ကင်းကွာကုန်၏။ သို့သော်လည်း အလုံးစုံ သဘောတရား ကင်းဆိတ်သော ကောင်းကင်ကို “ဗလာ၊ ဆိတ်သုဉ်းသည်” ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဤတရားတို့သည် ထိုသို့မဟုတ်ကုန်။ ဤတရားတို့သည်ကား မြဲသောအနှစ်သာရစသည် ကင်းရုံမျှဖြင့်သာ ဗလာဖြစ်ကုန်၏၊ ဆိတ်သုဉ်းကုန်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “စင်စစ်သော်ကား” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ဗလာလက်ဆုပ်ဟူသည် မရှိ” ဟူသော ဤစကားကို လောကဝေါဟာရ အနေဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ လောကဝေါဟာရ လောကီစကားကို မကျော်လွန်အပ်ပေ။

Musāti ittarapaccupaṭṭhānatāya na dissatīti āha ‘‘musāti nāsanakā’’ti. Visaṃvādanaṭṭhena vā musā. Ete hi asubhādisabhāvāpi bālānaṃ subhādibhāvena upaṭṭhahantā subhādiggahaṇassa paccakkhabhāvena satte visaṃvādenti. Nassanasabhāvāti khaṇabhaṅgattā ittarapaccupaṭṭhānatāya dissamānā viyapi hutvā apaññāyanakapakatikā. Tenāha ‘‘khettaṃ viyā’’tiādi. Dhammasaddo cettha ‘‘jātidhammāna’’ntiādīsu (dī. ni. 2.398) viya pakatipariyāyo, tathā sabhāvasaddo cāti daṭṭhabbaṃ. Mosadhammāti mosanapakatikā, kusalabhaṇḍaharaṇasabhāvāti attho. Māyākatanti māyāya kataṃ udakādimaṇiādiākārena māyādinā upaṭṭhāpitaṃ; māyākataṃ viya māyākataṃ aññasabhāvā hutvā atathā upaṭṭhahanato. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Cakkhupathe eva katavijjāya, na tato paranti vuttaṃ – ‘‘dassanūpacāre ṭhitasseva tathā paññāyatī’’ti. Tayidaṃ sambaravijjāvasena vuttaṃ.

“မုသာ” ဟူသည် ခေတ္တခဏမျှ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောရှိသဖြင့် မထင်ရှား (ကွယ်ပျောက်) တတ်သောကြောင့် “မုသာဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် လှည့်ပတ်တတ်သောအနက်ကြောင့် “မုသာ” မည်၏။ စင်စစ် ဤတရားတို့သည် အသုဘစသော သဘောရှိသော်လည်း လူမိုက်တို့အား သုဘစသည်အားဖြင့် ထင်ရှားလျက် သုဘစသည်ဖြင့် ယူခြင်း၏ မျက်မှောက်ထင်ရှား ဖြစ်ခြင်းဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို လှည့်ပတ်ကြကုန်၏။ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏ ဟူသည် ခဏချင်းပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် ခဏမျှ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လျက် ပေါ်လွင်သကဲ့သို့ဖြစ်၍ မထင်ရှားခြင်း သဘောရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “လယ်ယာကဲ့သို့” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌လည်း “ဓမ္မ” သဒ္ဒါသည် “ဇာတိဓမ္မ” အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပကတိ (သဘော) အနက်ရဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ “သဘာဝ” သဒ္ဒါလည်း ထိုနည်းတူဖြစ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း မှတ်အပ်၏။ “မောသဓမ္မ” ဟူသည် လှည့်ပတ်တတ်သောသဘော ရှိကုန်၏၊ ကုသိုလ်ဟူသော ပစ္စည်းဥစ္စာကို ခိုးယူတတ်သော သဘောရှိကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “မာယာကတံ” ဟူသည် မျက်လှည့်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ရေနှင့် ပတ္တမြားစသည်တို့၏ အသွင်ဖြင့် မျက်လှည့်ဆရာစသည်တို့ ပြသအပ်သော။ တစ်မျိုးတစ်ဖုံသော သဘောရှိပါလျက် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် မျက်လှည့်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မျက်လှည့်နှင့်တူ၏။ ထို့ကြောင့် “အဘယ်သို့နည်းဟူမူ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မျက်စိမြင်ကွင်း၌သာ ပြုလုပ်အပ်သော မျက်လှည့်ပညာကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုထက်မလွန်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “မြင်ကွင်းအတွင်း၌ တည်ရှိသူအားသာ ထိုသို့ ထင်ရ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားသည် သမ္ဗရဝိဇ္ဇာ (မျက်လှည့်အတတ်) အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Evaṃ tāvakālikabhāvena kāmānaṃ māyākatabhāvaṃ dassetvā idāni tato aññenapi pakārena dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ. Aniccādisabhāvānaṃ kāmānaṃ niccādisabhāvadassanaṃ vipallāsasahagatatāya veditabbaṃ. Bālānaṃ lāpanatoti apariññātavatthukānaṃ andhabālānaṃ puggalānaṃ vipallāsahetuto. Manussaloke ṭhatvā [Pg.252] manussānaṃ vā vasena bhagavatā bhāsitattā vuttaṃ – ‘‘diṭṭhadhammikā kāmāti mānusakā pañca kāmaguṇā’’ti. Tato eva ca ‘‘samparāyikāti te ṭhapetvā avasesā’’tiādi vuttaṃ. Tattha diṭṭhadhammā paccakkhasabhāvā ārammaṇabhūtā etāsaṃ atthīti diṭṭhadhammikā. Samparāyike kāme ārabbha uppannasaññā samparāyikā. Te samecca dhīyati ettha āṇāti dheyyaṃ, āṇāpavattiṭṭhānaṃ. Mārassa dheyyanti māradheyyaṃ tassa issariyapavattanattā. Tenāha ‘‘yehī’’tiādi. Gahitanti visayavisayībhāvena gahitaṃ, ārammaṇavasena ārammaṇakaraṇavasena ca gahitanti attho. Tattha ārammaṇakaraṇavasena gahaṇaṃ nāma ‘‘idaṃ mayha’’nti avibhāgena pariggahakaraṇaṃ; ārammaṇavasena pana gahaṇaṃ bhāgaso ārammaṇānubhavananti vadanti. Ubhayassapi pana taṇhārāgavasena gahaṇaṃ sandhāya, ‘‘ubhayametaṃ gahita’’nti vuttaṃ. Māroti kilesamāro. Yadaggena kilesamāro, tadaggena devaputtamāropi te attano vasaṃ vatteti. Taṃ sandhāyāti dhammamukhena puggalaggahaṇaṃ sandhāya.

ဤသို့ ခေတ္တခဏမျှဖြစ်သော သဘောရှိသဖြင့် ကာမတို့၏ မျက်လှည့်သဖွယ် ဖြစ်ခြင်းကို ပြသ၍ ယခုအခါ ထိုမှတစ်ပါးသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်း ပြသခြင်းငှာ “အဘယ်သို့နည်းဟူမူ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မမြဲခြင်းစသော သဘောရှိသော ကာမတို့ကို မြဲခြင်းစသော သဘောရှိသည်ဟု မြင်ခြင်းသည် ဝိပ္ပလ္လာသနှင့်တကွ ဖြစ်သည်ကို သိအပ်၏။ “လူမိုက်တို့၏ ဖြားယောင်းရာဖြစ်သော” ဟူသည်ကား အမှန်တရားကို ကောင်းစွာမသိသော အကန်းသဖွယ် လူမိုက်တို့၏ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ယူခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ လူ့ပြည်၌ တည်လျက် လူတို့၏အစွမ်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် “မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်သော ကာမတို့ဟူသည် လူတို့၏ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့တည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် “နောင်ဘဝ၌ဖြစ်သော ကာမတို့ဟူသည် ထိုလူ့ကာမဂုဏ်တို့ကို ဖယ်ထား၍ ကျန်ရှိသော နတ်ကာမဂုဏ်စသည်တို့တည်း” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုတရားတို့တွင် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ထင်ရှားသော သဘောရှိကုန်သော အာရုံဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည် ဤသညာတို့၌ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မိက (မျက်မှောက်ဘဝ၌ဖြစ်သော) မည်ကုန်၏။ နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော ကာမတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာသည် သမ္ပရာယိက (နောင်ဘဝ၌ဖြစ်သော) မည်၏။ ထိုကာမတို့ကို ကောင်းစွာပေါင်းစပ်၍ ဤ၌ တန်ခိုးအာဏာကို ဖြစ်စေ၏၊ ထို့ကြောင့် ဓေယျ (အာဏာပျံ့နှံ့ရာအရပ်) မည်၏။ မာရ်မင်း၏ အာဏာပျံ့နှံ့ရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် “မာရဓေယျ” မည်၏၊ မာရ်မင်းသည် ထို၌ မိမိ၏ အစိုးရခြင်း တန်ခိုးကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “အကြင်သူတို့သည်” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ဖမ်းယူအပ်သော” ဟူသည် အာရုံနှင့် အာရုံခံယူသူ၏ အဖြစ်အားဖြင့် ဖမ်းယူအပ်သော၊ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုတတ်သောအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖမ်းယူအပ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုဖမ်းယူခြင်းတွင် အာရုံပြုတတ်သောအစွမ်းဖြင့် ဖမ်းယူခြင်းဟူသည် “ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏” ဟု အပိုင်းအခြားမရှိ သိမ်းပိုက်ခြင်း ဖြစ်၏။ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ဖမ်းယူခြင်းကိုမူကား အစိတ်အပိုင်းအလိုက် အာရုံကို ခံစားခြင်းဟု ဆိုကြကုန်၏။ နှစ်မျိုးလုံးကိုပင် တဏှာရာဂအစွမ်းဖြင့် ဖမ်းယူခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ “ဤနှစ်မျိုးလုံးကို ဖမ်းယူအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မာရ်ဟူသည် ကိလေသာမာရ်တည်း။ အကြင်မျှလောက် ကိလေသာမာရ်ဖြစ်၏၊ ထိုမျှလောက်ပင် ဒေဝပုတ္တမာရ်သည်လည်း ထိုသူတို့ကို မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်စေ၏။ ထိုသူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟူသည် တရား၏မျက်နှာဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ယူခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်၏။

Appahīnavipallāsā hi puggalā kāmādhimuttā mārassa issariyavattanaṭṭhānatāya ‘‘māradheyya’’nti vuttā, tathā mārassa nivāpagocarapariyāyehipi te evaṃ vuttāti dassento, ‘‘yathā coḷassā’’tiādimāha. Nivapatīti nivāpo, so eva bījanti nivāpabījaṃ. Teti kāmaguṇā. Yatthāti yasmiṃ padese.

စင်စစ် မပယ်ရသေးသော ဝိပ္ပလ္လာသ ရှိကုန်သော ကာမ၌ လွန်စွာ ညွတ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မာရ်မင်း၏ အစိုးရခြင်း ဖြစ်ရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့် “မာရဓေယျ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ မာရ်မင်း၏ ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အစာကျွေးရာ အရပ်နှင့် ကျက်စားရာ အရပ်ဟူသော ဝေါဟာရတို့ဖြင့်လည်း ထိုသူတို့ကို ဤသို့ပင် ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ခိုးသူ၏...” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ (သားကောင်တို့ကို ဖမ်းရန်) ချပေးတတ်သောကြောင့် “နိဝါပ” (အစာ) မည်၏၊ ထိုအစာသည်ပင် မျိုးစေ့ဖြစ်သောကြောင့် “အစာမျိုးစေ့” မည်၏။ ထိုသူတို့ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့တည်း။ “အကြင်” ဟူသည် အကြင်အရပ်ဒေသ၌။

Manasi bhavāti mānasāti āha ‘‘cittasambhūtā’’ti. Te pana avijjādayo pāḷiyaṃ āgatā. Evañhi lohitasannissayo pubbo viya anurodhūpanissayo virodhoti dassento, ‘‘mamāyite vatthusmi’’ntiādimāha. Tedhāti ettha idhāti nipātamattaṃ ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.30) viya. Kāmalokanti kāmaguṇasaṅkhātaṃ saṅkhāralokaṃ, yattha vā loke kāmaguṇavantaṃ lokaṃ. Cittena adhiṭṭhahitvāti jhānārammaṇaṃ paṭibhāganimittaṃ bhāvanācittena uppādetvā. Parittaṃ nāma vikkhambhanaasamatthattā kilesehi parito khaṇḍitaṃ viya hoti. Tassa paṭikkhepenāti parittabhāvapaṭikkhepena. Pamāṇantipi kāmāvacarameva [Pg.253] pāpakānaṃ pamāṇakaraṇadhammānaṃ vikkhambhanavasena appajahanato. Tappaṭikkhepavasena appamāṇaṃ nāma mahaggatanti āha – ‘‘rūpāvacaraṃ arūpāvacara’’nti. Samucchedavasena kilesānaṃ appahānena mahaggatajjhānampi subhāvitaṃ nāma na hoti, pageva parittajjhānanti āha – ‘‘subhāvitanti…pe… lokuttarassevetaṃ nāma’’nti. Etassa vasenāti ‘‘subhāvita’’nti padassa vasena.

စိတ်၌ဖြစ်သောကြောင့် ‘မာနသ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော’ (စိတ္တသမ္ဘူတ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာစသည်တို့သည် ပါဠိတော်၌ လာကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သွေးကိုမှီ၍ဖြစ်သော ပြည်ကဲ့သို့၊ အနုရောဓကို အမှီပြု၍ဖြစ်သော ဝိရောဓဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ငါ၏ ဥစ္စာဟု သိမ်းပိုက်အပ်သော ဝတ္ထု၌’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘တေဓာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ဣဓ’ ဟူသည်ကား ‘ရဟန်းတို့၊ ငါသည် ဤသာသနာတော်၌ ဆွမ်းစားပြီးသည် ဖြစ်ရာ၏’ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ (မ၊ နိ၊ ၁။၃၀) နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ‘ကာမလောက’ ဟူသည် ကာမဂုဏ်ဟု ဆိုအပ်သော သင်္ခါရလောက၊ သို့မဟုတ် အကြင်လောက၌ ကာမဂုဏ်ရှိသော လောကတည်း။ ‘စိတ်ဖြင့် ဆောက်တည်၍’ ဟူသည် ဈာန်အာရုံ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို ဘာဝနာစိတ်ဖြင့် ဖြစ်စေ၍။ ‘ပရိတ္တ’ မည်သည် ကိလေသာကို ခွာထားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ကိလေသာတို့ဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ဖြတ်တောက်အပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘ထိုပရိတ္တဖြစ်ခြင်းကို ငြင်းပယ်သဖြင့်’ ဟူသည် ပရိတ္တအဖြစ်ကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့်တည်း။ ‘ပမာဏ’ ဟူသည်လည်း ကာမဝစရတရားသာတည်း၊ အပြစ်ရှိသော ပမာဏကို ပြုတတ်သော တရားတို့ကို ခွာထားခြင်းဖြင့် မပယ်စွန့်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုပမာဏကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ‘အပ္ပမာဏ’ မည်သည် မဟဂ္ဂုတ်ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သမုစ္ဆေဒအားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို မပယ်ခြင်းကြောင့် မဟဂ္ဂုတ်ဈာန်သည်ပင် ကောင်းစွာပွားများအပ်သည် (သုဘာဝိတ) မည်သည် မဟုတ်ပေ၊ နည်းပါးသောဈာန် (ပရိတ္တဈာန်) ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီဟု ပြလိုသဖြင့် ‘သုဘာဝိတန္တိ...ပေ... လောကုတ္တရဿေဝေတံ နာမံ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဤတရား၏ စွမ်းအားဖြင့်’ ဟူသည် ‘သုဘာဝိတ’ ဟူသော ပုဒ်၏ စွမ်းအားဖြင့်တည်း။

Tameva paṭipadanti tameva abhijjhādipahānāvahaṃ jhānapaṭipadaṃ. Arahatte tassa upāyabhūtāya vipassanāya vā catutthajjhāne tassa upāyabhūte upacāre vā sati cittaṃ pasannameva hotīti āha – ‘‘arahattaṃ vā…pe… upacāraṃ vā’’ti. Adhimokkhasampasādoti ‘‘ajjeva arahattaṃ gaṇhissāmī’’ti vā vipassanāya vīthipaṭipannattā; ‘‘ajjeva catutthajjhānaṃ nibbattessāmī’’ti vā upacārasamādhinā cittassa samāhitattā adhimuccanabhūto sampasādo. Paṭilābhasampasādoti arahattassa catutthajjhānassa vā adhigamasaṅkhāto sampasādo. Paṭilābhopi hi kilesakālusiyābhibhavanato cittassa suppasannabhāvāvahattā ‘‘sampasādo’’ti vutto. Paccayāti nāmarūpapaccayā avijjādayo. Sabbathāti samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇatoti sabbappakārena. Āsāti adhimuccanavasena āsīsanā. Tenāha – ‘‘āsā santiṭṭhati, adhimokkhaṃ paṭilabhatī’’ti.

‘ထိုအကျင့်ကိုပင်’ ဟူသည် အဘိဇ္ဈာစသည်တို့ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ထိုဈာန်အကျင့်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ အရဟတ္တဖိုလ်၌၎င်း၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်၏ ဥပါယ်အကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာ၌၎င်း၊ စတုတ္ထဈာန်၌၎င်း၊ ထိုစတုတ္ထဈာန်၏ ဥပါယ်အကြောင်းဖြစ်သော ဥပစာရသမာဓိ၌၎င်း ရှိသော် စိတ်သည် ကြည်လင်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အရဟတ္တံ ဝါ...ပေ... ဥပစာရံ ဝါ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒ’ ဟူသည် ‘ယနေ့ပင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ယူအံ့’ ဟု ဝိပဿနာဝီထိသို့ သက်ဝင်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ‘ယနေ့ပင် စတုတ္ထဈာန်ကို ဖြစ်စေအံ့’ ဟု ဥပစာရသမာဓိဖြင့် စိတ်၏ တည်ကြည်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဆုံးဖြတ်ခြင်းသဘောရှိသော ကြည်လင်ခြင်းတည်း။ ‘ပဋိလာဘသမ္ပသာဒ’ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ် သို့မဟုတ် စတုတ္ထဈာန်ကို ရခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြည်လင်ခြင်းတည်း။ ရခြင်းသည်လည်း ကိလေသာ၏ ညစ်နွမ်းမှုကို နှိပ်စက်ခြင်းကြောင့် စိတ်၏ အလွန်ကြည်လင်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သည်ဖြစ်၍ ‘သမ္ပသာဒ’ (ကြည်လင်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ပစ္စည်းတို့’ ဟူသည် နာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာစသည်တို့တည်း။ ‘ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့်’ ဟူသည် ဖြစ်ကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ချုပ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထွက်မြောက်ရာအားဖြင့်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘မျှော်လင့်ချက်’ (အာသာ) ဟူသည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် တောင့်တခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘မျှော်လင့်ချက်သည် တည်၏၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ရ၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Pādakanti padaṭṭhānaṃ. Kilesā sannisīdantīti nīvaraṇasahagatā eva kilesā vikkhambhanavasena vūpasamanti. Satīti upacārajjhānāvahā sati santiṭṭhati. Saṅkhāragatanti bhāvanāya samatāya pavattamānattā, ime dhammavicayasambojjhaṅgādayo ekarasā hutvā pavattantīti, bhāvanācittuppādapariyāpannaṃ saṅkhāragataṃ vibhūtaṃ pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti. Cittuppādoti bhāvanācittuppādo. Lepapiṇḍeti silesapiṇḍe laggamāno viya appito viya hoti. Upacārena samādhiyati upacārajjhānena samādhiyati. Ayanti ayaṃ duvidhopi adhimuccanākāro adhimokkhasampasādo nāma. Tasmiṃ sampasāde satīti etasmiṃ vipassanālakkhaṇe, upacārajjhāne vā adhimokkhasampasāde sati. Yo pana arahattaṃ vā paṭilabhati catutthajjhānaṃ vā, tassa cittaṃ vippasannaṃ hotiyeva, ayaṃ nippariyāyato paṭilābhasampasādo, evaṃ santepi idhāmippetameva dassetuṃ[Pg.254], ‘‘idha panā’’tiādi vuttaṃ. Vipassanā hītiādi vuttassa samatthanaṃ. Tattha paññāyāti arahattapaññāya. Adhimuccanassāti saddahanaṃ ussukkāpajjanassa. Upacāranti upacārajjhānaṃ. Āneñjasamāpattiyā adhimuccanassa kāraṇanti yojanā.

‘ခြေချုပ်’ (ပါဒက) ဟူသည် နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန) တည်း။ ‘ကိလေသာတို့ ငြိမ်ဝပ်ကုန်၏’ ဟူသည် နီဝရဏနှင့်တကွဖြစ်သော ကိလေသာတို့သည် ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာထားခြင်း) အားဖြင့် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ ‘သတိ’ ဟူသည် ဥပစာရဈာန်ကို ဆောင်တတ်သော သတိသည် တည်တံ့၏။ ‘သင်္ခါရဂတ’ ဟူသည် ဘာဝနာ၏ ညီမျှစွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် စသည်တို့သည် တစ်ခုတည်းသော ရသဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဘာဝနာစိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌ ပရိယာပန်ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားစုသည် ကောင်းစွာ ထင်ရှားပေါ်လွင်၍ ထင်လာ၏။ ‘စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု’ (စိတ္တုပ္ပါဒ) ဟူသည် ဘာဝနာစိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုတည်း။ ‘စေးကပ်သော အစေးတုံး၌’ ဟူသည် ကော်စေးတုံး၌ ကပ်ငြိသကဲ့သို့ စွဲကပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘ဥပစာရအားဖြင့် တည်ကြည်၏’ ဟူသည် ဥပစာရဈာန်ဖြင့် တည်ကြည်၏။ ‘ဤ’ ဟူသည် ဤနှစ်မျိုးသော ဆုံးဖြတ်ခြင်းအခြင်းအရာသည် အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒ မည်၏။ ‘ထိုကြည်လင်ခြင်းရှိသော်’ ဟူသည် ဤဝိပဿနာလက္ခဏာ၌လည်းကောင်း၊ ဥပစာရဈာန်၌လည်းကောင်း အဓိမောက္ခသမ္ပသာဒ ရှိသော်။ အကြင်သူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်ကိုသော်လည်းကောင်း ရ၏၊ ထိုသူ၏ စိတ်သည် အထူးကြည်လင်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား သွယ်ဝိုက်ခြင်းမရှိ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် ပဋိလာဘသမ္ပသာဒ မည်၏၊ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သောအရာကိုသာ ပြလိုသဖြင့် ‘ဤသာသနာတော်၌မူကား’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဝိပဿနာ ဟိ’ စသည်သည် မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထောက်ခံခြင်းတည်း။ ထိုပုဒ်တို့၌ ‘ပညာဖြင့်’ ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ပညာဖြင့်။ ‘ဆုံးဖြတ်ခြင်း၏’ ဟူသည် ယုံကြည်အားထုတ်ခြင်း၏။ ‘ဥပစာရ’ ဟူသည် ဥပစာရဈာန်တည်း။ ‘အာနဉ္ဇသမာပတ်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း၏ အကြောင်း’ ဟု သံယောဇဉ်စပ်အပ်၏။

Etarahi vāti idānimeva. Āneñjaṃ vāti catutthajjhānaṃ vā. Samāpajjatīti adhigacchati. Idaṃ hītiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarati. Arahattasacchikiriyā nāma aggamaggabhāvanāya sati atthato āpannā hoti, aggamaggapaññā eva tadatthaṃ adhimuccitabbāti dassento, ‘‘atha vā’’ti vikappantaramāha. Tattha yathā nāma pāsādassa atthāya samānītadabbasambhārāvayave appahonte kūṭāgāraṃ kātuṃ na pahontiyeva, evaṃsampadamidanti dassento, ‘‘taṃ anabhisambhuṇanto āneñjaṃ vā samāpajjatī’’ti āha. Catusaccaṃ vā sacchikaroti heṭṭhimamaggādhigamanavasena āneñjaṃ vā samāpajjati ubhayassapi hetupariggahitattā.

‘ယခုသော်လည်းကောင်း’ ဟူသည် ယခုအခါ၌ပင်။ ‘အာနဉ္ဇကိုသော်လည်းကောင်း’ ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်ကိုသော်လည်းကောင်း။ ‘ဝင်စား၏’ ဟူသည် ရ၏ (ဆိုက်ရောက်၏)။ ‘ဤသို့လျှင်’ စသည်ဖြင့် အကျဉ်းချုပ် မိန့်ဆိုအပ်သော အနက်ကို ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းမည်သည် အဂ္ဂမဂ်ဘာဝနာ ရှိလတ်သော် အနက်အားဖြင့် သက်ရောက်ပြီးဖြစ်၏၊ အဂ္ဂမဂ်ပညာကိုသာလျှင် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်အကျိုးငှာ ဆုံးဖြတ်အပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘သို့မဟုတ်’ ဟူ၍ တစ်ပါးသော ဝိကပ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ ဥပမာသော်ကား ပြာသာဒ်အလို့ငှာ ဆောင်ယူအပ်သော အဆောက်အအုံ အစိတ်အပိုင်း အဆောက်အဦးပစ္စည်းတို့သည် မပြည့်စုံသော် ပြာသာဒ်အထွတ် (ကူဋာဂါရ) ကို မပြုလုပ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအရာသည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကို မရနိုင်သော် အာနဉ္ဇကိုသော်လည်းကောင်း ဝင်စား၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် အောက်မဂ်ကို ရခြင်းအားဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို မျက်မှောက်ပြု၏၊ သို့မဟုတ် အာနဉ္ဇကို ဝင်စား၏၊ အကြောင်းနှစ်ပါးလုံးသည် အကြောင်းတရားဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့်တည်း။

Tatrāti tasmiṃ ‘‘paññāya vā adhimuccati, āneñjaṃ vā samāpajjatī’’ti yathāvutte visesādhigame ayaṃ idāni vuccamāno yojanānayo. Evaṃ hotīti idāni vuccamānākārena cittābhinīhāro hoti. Kiccanti pabbajitakiccaṃ. Tatoti arahattādhigamanato. Osakkitamānasoti saṃkucitacitto. Antarā na tiṭṭhatīti asamāhitabhūmiyaṃ na tiṭṭhati. Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yathā tassa purisassa vanamahiṃsaṃ gahetuṃ ussāhavato osakkantassa sasagodhādiggahaṇe vattabbameva natthi, evaṃ imassapi bhikkhuno arahattaṃ gahetuṃ ussāhavato tato osakkitvā catutthajjhānasamāpajjane vattabbameva natthīti. Eseva nayoti yathāvuttaṃ upamaṃ upamāsaṃsandanañca maggabhāvanāyojanāyaṃ catusaccasacchikiriyāyojanāyañca atidisati.

‘ထို၌’ ဟူသည် ထို ‘ပညာဖြင့် ဆုံးဖြတ်၏၊ သို့မဟုတ် အာနဉ္ဇကို ဝင်စား၏’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော ထူးခြားသော တရားထူးကို ရခြင်း၌ ယခုအခါ မိန့်ဆိုလတ္တံ့သော အနက်ဆက်စပ်နည်း ဖြစ်၏။ ‘ဤသို့ ဖြစ်၏’ ဟူသည် ယခု မိန့်ဆိုလတ္တံ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် စိတ်ကို ရှေးရှုပို့ဆောင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ကိစ္စ’ ဟူသည် ရဟန်းကိစ္စတည်း။ ‘ထိုမှ’ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရခြင်းမှ။ ‘ဆုတ်နစ်သော စိတ်ရှိသူ’ ဟူသည် တွန့်ဆုတ်သော စိတ်ရှိသူတည်း။ ‘အကြား၌ မရပ်တည်’ ဟူသည် မတည်ကြည်သော ဘူမိ၌ မရပ်တည်။ ယခုအခါ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ‘ယထာ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ်အနက်တည်း - ဥပမာသော်ကား တောပြောင် (တောကျွဲ) ကို ဖမ်းယူရန် အားထုတ်သော ယောကျ်ားသည် တောပြောင်ကို မရဘဲ ဆုတ်ယုတ်သွားသော်လည်း ယုန်၊ ဖွတ် စသည်တို့ကို ဖမ်းယူနိုင်ခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရယူရန် အားထုတ်သော ရဟန်းသည် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်မှ ဆုတ်ယုတ်၍ စတုတ္ထဈာန်ကို ဝင်စားခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပေ။ ‘ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင်’ ဟူသည် မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော ဥပမာကိုလည်းကောင်း၊ ဥပမာ နှိုင်းယှဉ်ချက်ကိုလည်းကောင်း မဂ်ဘာဝနာ ယှဉ်စပ်ခြင်း၌၎င်း၊ သစ္စာလေးပါး မျက်မှောက်ပြုခြင်း ယှဉ်စပ်ခြင်း၌၎င်း လွန်ကဲ၍ ညွှန်ပြ၏။

Hetuatthajotano yanti nipāto, karaṇe vā etaṃ paccattavacananti āha ‘‘yena kāraṇenā’’ti. Tassa saṃvattanaṃ arahati, taṃ vā payojanaṃ etassāti taṃsaṃvattanikaṃ. Viññāṇanti vipākaviññāṇaṃ. Āneñjasabhāvaṃ upagacchatīti āneñjūpagaṃ. Yathā kusalaṃ āneñjasabhāvaṃ, evaṃ taṃ vipākaviññāṇampi āneñjasabhāvaṃ upagataṃ assa bhaveyya. Tenāha – ‘‘kādisameva bhaveyyāti attho’’ti. Kecīti abhayagirivāsino. Kusalaviññāṇanti [Pg.255] vipākaviññāṇampi taṃ kusalaṃ viya vadanti. Tannāmakamevāti kusalaṃ viya āneñjanāmakameva siyā. Ettha ca purimavikappe ‘‘āneñjūpaga’’nti taṃsadisatā vuttā, dutiyavikappe tato eva taṃsamaññatā. So panāyamatthoti āneñjasadisatāya vipākakālepi taṃnāmakameva assāti yathāvutto attho. Iminā nayenāti iminā vuttanayena. Ettha hi āneñjābhisaṅkhārahetuvipākaviññāṇaṃ ‘‘āneñjūpagaṃ hoti viññāṇa’’nti vuttattā taṃnāmakameva katvā dīpitaṃ. Arahattassāpīti apisaddena aggamaggabhāvanāyapi heṭṭhimamaggabhāvanāyapīti attho saṅgahitoti daṭṭhabbo. Samādhivasena osakkanā kathitāti ‘‘vipulena mahaggatena cetasā vihareyya’’nti samathanayaṃ dassetvā desanā kathitā.

'ယံ' ဟူသော နိပါတ်သည် အကြောင်းအနက်ကို ပြတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကရဏကာရကအနက်၌ ဤပစ္စတ္တဝုစ် (ပထမာဝိဘတ်) ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'yena kāraṇena (အကြင်အကြောင်းကြောင့်)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအကျိုးသို့ ဖြစ်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုအကျိုးသည် ဤတရား၏ အကျိုးဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'taṃsaṃvattanikaṃ (ထိုအကျိုးသို့ ဖြစ်စေတတ်သော)' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'viññāṇaṃ' ဟူသည် ဝိပါက်ဝိညာဉ်တည်း။ အာနဉ္စသဘော (မလှုပ်မရှားသော သဘော) သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'āneñjūpagaṃ (အာနဉ္စသဘောသို့ ရောက်သော)' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ကုသိုလ်သည် အာနဉ္စသဘော ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုဝိပါက်ဝိညာဉ်သည်လည်း အာနဉ္စသဘောသို့ ရောက်သည် ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် 'အဘယ်သို့သော သဘောရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်ရာသနည်းဟူသော အနက်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'Kecī' ဟူသည် အဘယဂီရိဝါသီ ဂိုဏ်းသားတို့ကို ဆိုသည်။ 'Kusalaviññāṇaṃ' ဟူသည် ဝိပါက်ဝိညာဉ်ကိုလည်း ထိုကုသိုလ်ကဲ့သို့ပင် ပြောဆိုကြကုန်၏။ 'Tannāmakameva' ဟူသည် ကုသိုလ်ကဲ့သို့ပင် အာနဉ္စအမည်ရှိသည်သာ ဖြစ်ရာ၏။ ဤ၌လည်း ရှေးဝိကပ္ပ (အပြား) ၌ 'āneñjūpagaṃ' ဟု ထိုကုသိုလ်နှင့် တူသည်၏အဖြစ်ကို ဆိုအပ်၏၊ ဒုတိယဝိကပ္ပ၌မူ ထိုတူသည်၏အဖြစ်ကြောင့်ပင် ထိုကဲ့သို့ ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ 'So panāyamattho' ဟူသည် အာနဉ္စနှင့် တူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဝိပါက်ဖြစ်ရာ ကာလ၌လည်း ထိုအမည်ရှိသည်သာ ဖြစ်ရာ၏ဟု အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်တည်း။ 'Iminā nayena' ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်တည်း။ ဤ၌ အာနဉ္စာဘိသင်္ခါရဟိတ်ရှိသော ဝိပါက်ဝိညာဉ်ကို 'viññāṇaṃ āneñjūpagaṃ hoti' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုအမည်ရှိသည်သာ ပြု၍ ပြတော်မူအပ်၏။ 'Arahattassāpi' ဟူရာ၌ 'api' သဒ္ဒါဖြင့် အရဟတ္တမဂ် (အထက်မဂ်) ဘာဝနာကိုလည်းကောင်း၊ အောက်မဂ်ဘာဝနာကိုလည်းကောင်း ယူအပ်သော အနက်ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ 'သမာဓိအစွမ်းဖြင့် နောက်ဆုတ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟူသည် 'ပြန့်ပြောသော၊ မဟဂ္ဂုတ်ဖြစ်သော စိတ်ဖြင့် နေရာ၏' ဟု သမထနည်းကို ပြ၍ ဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။

67. Ayañhi bhikkhūti yaṃ uddissa ayaṃ dutiyāneñjasappāyadesanāya bhikkhu vutto. Paññavantataroti vatvā taṃ dassetuṃ, ‘‘dvinnampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasatī’’ti vuttaṃ. Heṭṭhimassa hi ‘‘ye ca diṭṭhadhammikā kāmā’’tiādinā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāneva rūpamukhena vipassanābhiniveso kato, imassa pana ‘‘yaṃ kiñci rūpa’’ntiādinā sakalarūpadhammavasena. Bhagavā hi kammaṭṭhānaṃ kathento kammaṭṭhānikassa bhikkhuno kāraṇabalānurūpameva paṭhamaṃ bhāvanābhinivesaṃ dasseti; so pacchā ñāṇe vipulaṃ gacchante anavasesato dhammaṃ pariggaṇhāti. Rūpapaṭibāhanenāti rūpavirāgabhāvanāya sabbaso samatikkamena. Sabbatthāti sabbesu tatiyāneñjādīsu.

၆၇. 'Ayañhi bhikkhū' ဟူသည် ဤဒုတိယ အာနဉ္စသပ္ပါယဒေသနာ၌ ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သော ရဟန်းတည်း။ 'သာ၍ ပညာရှိသောသူ' ဟု ဆို၍ ထိုအချက်ကို ပြခြင်းငှာ 'ကမ္မဋ္ဌာန်းနှစ်ခုလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ သုံးသပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ အောက်ပုဂ္ဂိုလ်အားကား 'ye ca diṭṭhadhammikā kāmā' စသည်ဖြင့် ရူပ၊ သဒ္ဒ၊ ဂန္ဓ၊ ရသ၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗတို့ကိုသာလျှင် ရူပဝတ္ထု၏အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာနှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်အားမူကား 'yaṃ kiñci rūpaṃ' စသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ရူပတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူသောအခါ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းသော ရဟန်း၏ အကြောင်းဉာဏ်အစွမ်းအားလျော်စွာသာလျှင် ရှေးဦးစွာ ဘာဝနာနှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းသည် နောက်အခါ၌ ဉာဏ်ပညာ ပြန့်ပြောကြီးထွားလာသောအခါ အကြွင်းမဲ့ တရားကို ပိုင်းခြားသိမြင်လေ၏။ 'Rūpapaṭibāhanena' ဟူသည် ရူပဝိရာဂဘာဝနာဖြင့် အလုံးစုံ လွန်မြောက်ခြင်းအားဖြင့်တည်း။ 'Sabbatthā' ဟူသည် တတိယ အာနဉ္စသပ္ပါယစသော ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌တည်း။

Paññavantataroti paññuttaro. Tiṇṇampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvāti kāmaguṇā sabbarūpadhammā kāmasaññāti evaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ kammaṭṭhānavasena tidhā vutte sammasanūpagadhamme ekato katvā, ‘‘sabbametaṃ anicca’’nti ekajjhaṃ gahetvā, sammasati yathā – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4, 7, 8; tissametteyyamāṇavapucchāniddesa 10, 11; paṭi. ma. 2.30). Tenāha – ‘‘ubhayametaṃ anicca’’ntiādi. Kāmarūpasaññāvasena diṭṭhadhammikasamparāyikabhedato aṭṭha ekekakoṭṭhāsāti evaṃ kataṃ ubhayanti vuttanti āha – ‘‘diṭṭhadhammika…pe… vasena saṅkhipitvā ubhayanti vutta’’nti. Taṇhādiṭṭhivasenāti taṇhābhinandanāvasena ‘‘etaṃ mamā’’ti, diṭṭhābhinandanāvasena [Pg.256] ‘‘eso me attā’’ti evaṃ abhinandituṃ. Eseva nayoti iminā taṇhādiṭṭhivasena ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti abhinandituṃ ajjhosāya gilitvā pariniṭṭhāpetvā ṭhātunti imamatthaṃ atidisati. Kāmapaṭibāhanenāti idaṃ āgamanapaṭipadādassanatthaṃ, vaṇṇabhaṇanatthañca vuttaṃ. Rūpapaṭibāhanaṃ hissa āsannaṃ, tatopi ākāsānañcāyatanasamatikkamo, taṃsamatikkamena saheva sabbe tā vipassanāvasena osakkanā kathitā ‘‘ubhayametaṃ anicca’’ntiādivacanato.

'Paññavantataro' ဟူသည် ပညာလွန်ကဲသောသူ။ 'ကမ္မဋ္ဌာန်းသုံးမျိုးလုံးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍' ဟူသည် ကာမဂုဏ်၊ ခပ်သိမ်းသော ရူပတရား၊ ကာမသညာဟု ဤသို့ ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းအစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော သုံးသပ်အပ်သော တရားတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ 'ဤခပ်သိမ်းသောတရားသည် အနိစ္စဖြစ်၏' ဟု တစ်ပေါင်းတည်းယူ၍ 'ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိသော တရားဟူသမျှသည် ချုပ်ခြင်းသဘောရှိ၏' ဟု သုံးသပ်သကဲ့သို့ သုံးသပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ubhayametaṃ aniccaṃ' (ဤနှစ်ပါးလုံးသည် အနိစ္စတည်း) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ကာမ၊ ရူပ၊ သညာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ဘဝ၊ တမလွန်ဘဝဟူသော ကွဲပြားခြင်းကြောင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော အဖို့အပိုင်းရှစ်ခုတို့ကို ဤသို့ ပြုအပ်သော နှစ်ပါးသောအစုကို 'ubhayaṃ' ဟု ဆိုလို၍ 'မျက်မှောက်ဘဝ ... စသည်၏ အစွမ်းဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ နှစ်မျိုးလုံးဟု ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'တဏှာ ဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် တဏှာဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် 'ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏' ဟုလည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်သက်ခြင်းငှာ။ 'ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း' ဟူသည် ဤတဏှာဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့် 'ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏' ဟု နှစ်သက်၍ သက်ဝင်စွဲလမ်းကာ မြိုချလျက် ပြီးဆုံးစေ၍ တည်ခြင်းငှာ ဟူသော ဤအနက်ကို လွှဲပြောင်းညွှန်ပြ၏။ 'Kāmapaṭibāhanena' (ကာမကို ပယ်ဆီးခြင်းဖြင့်) ဟူသည် ဤတရားသည် ရောက်ရာလမ်းကြောင်းကျင့်စဉ်ကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကျေးဇူးချီးမွမ်းခြင်းငှာလည်းကောင်း မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရူပကို ပယ်ဆီးခြင်းသည် နီး၏၊ ထိုမှတစ်ပါးလည်း အာကာသာနဉ္စာယတနကို လွန်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုလွန်မြောက်ခြင်းနှင့်အတူ 'ubhayametaṃ aniccaṃ' (ဤနှစ်ပါးလုံးသည် အနိစ္စတည်း) စသော ဝါကျကြောင့် ထိုအလုံးစုံတို့ကို ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် နောက်ဆုတ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။

68. Idha attano cāti ākiñcaññāyatanakammaṭṭhānaṃ sandhāyāha. Nirujjhanti tappaṭibaddhachandarāganirodhena, samāpajjanakkhaṇe pana anuppādanenapi. Tenāha ‘‘ākiñcaññāyatanaṃ patvā’’ti. Atappakaṭṭhenāti uḷāratarabhāvena jhānasamāpattiyā atittikarabhāvena. Tameva paṭipadanti ākiñcaññāyatanabhāvanamāha. Samādhivasena osakkanā kathitā tatiyāruppakammaṭṭhānassa vuttattā ‘‘yatthetā’’tiādinā.

၆၈. 'ဤ၌ မိမိ၏လည်းကောင်း' ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ 'ချုပ်ကုန်၏' ဟူသည် ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ဆက်စပ်သော ဆန္ဒရာဂချုပ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်ဝင်စားစဉ်အခါ၌ကား တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ချုပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ākiñcaññāyatanaṃ patvā' (အာကိဉ္စညာယတနသို့ ရောက်၍) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'Atappakaṭṭhena' ဟူသည် သာလွန်ထူးကဲမွန်မြတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဈာန်သမာပတ်ဖြင့် ရောင့်ရဲတင်းတိမ်မှုကို မပြုနိုင်သောသဘောကြောင့်တည်း။ 'ထိုကျင့်စဉ်ကိုသာလျှင်' ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနဘာဝနာကို ဆိုသည်။ 'သမာဓိအစွမ်းဖြင့် နောက်ဆုတ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟူသည် 'yatthetā' စသည်ဖြင့် တတိယ အရူပကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Idha attanoti dvikoṭikasuññatāmanasikārasaṅkhātaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ. Heṭṭhā vuttapaṭipadanti anantaraṃ vuttaākiñcaññāyatanakammaṭṭhānaṃ. Sati samathabhāvanāyaṃ suññatāmanasikārassa idha sātisayattā vuttaṃ. ‘‘Dutiyākiñcaññāyatane vipassanāvasena osakkanā kathitā’’ti.

'ဤ၌ မိမိ၏' ဟူသည် အဖို့နှစ်ပါးရှိသော သုညတနှလုံးသွင်းခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း။ 'အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ကျင့်စဉ်' ဟူသည် အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အာကိဉ္စညာယတနကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း။ သမထဘာဝနာ ရှိပါသော်လည်း ဤနေရာ၌ သုညတနှလုံးသွင်းခြင်း၏ ထူးကဲလွန်ကဲသော အဖြစ်ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဒုတိယအာကိဉ္စညာယတန၌ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် နောက်ဆုတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏' ဟု ဆိုသည်။

70. Tatiyākiñcaññāyatane attanoti catukoṭikasuññatāmanasikārasaṅkhātaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ. Etthāti etasmiṃ suññatānupassanādhikāre. Kvacīti katthaci ṭhāne, kāle, dhamme vā. Atha vā kvacīti ajjhattaṃ, bahiddhā vā. Attano attānanti sakattānaṃ. ‘‘Ayaṃ kho, bho brahmā…pe… vasī pitā bhūtabhabyāna’’ntiādinā (dī. ni. 1.42) paraparikappitaṃ attānañca kassaci kiñcanabhūtaṃ na passatīti dassento ‘‘kassacī’’tiādimāha. Tattha parassāti ‘‘parā pajā’’ti ‘‘paro puriso’’ti ca evaṃ gahitassa. Na ca mama kvacanīti ettha mama-saddo aṭṭhānapayuttoti āha ‘‘mamasaddaṃ tāva ṭhapetvā’’ti. Parassa cāti attato aññassa, ‘‘paro puriso nāma atthi mamatthāya sajito, tassa vasena mayhaṃ sabbaṃ [Pg.257] ijjhatī’’ti evaṃ ekaccadiṭṭhigatikaparikappitavasena paraṃ attānaṃ, tañca attano kiñcanabhūtaṃ na passatīti dassento, ‘‘na ca kvacanī’’tiādimāha. Ettha ca nāhaṃ kvacanīti sakaattano abhāvaṃ passati. Na kassaci kiñcanatasminti sakaattano eva kassaci anattaniyataṃ passati. Na ca, mamāti etaṃ dvayaṃ yathāsaṅkhyaṃ sambandhitabbaṃ, atthīti paccekaṃ. ‘‘Na ca kvacani parassa attā atthī’’ti parassa attano abhāvaṃ passati, ‘‘tassa parassa attano mama kismiñci kiñcanatā na catthī’’ti parassa attano anattaniyataṃ passati. Evaṃ ajjhattaṃ bahiddhā ca khandhānaṃ attattaniyasuññatā suddhasaṅkhārapuñjatā catukoṭikasuññatāpariggaṇhanena diṭṭhā hoti. Heṭṭhā vuttapaṭipadanti idhāpi ākiñcaññāyatanakammaṭṭhānameva vadati. Vipassanāvaseneva osakkanā kathitā catukoṭikasuññatādassanavisesabhāvato, tappadhānattā cassa manasikārassa.

၇၀. တတိယမြောက် အာကိဉ္စညာယတနသုတ်၌ ‘အတ္တနော’ ဟူသည် စတုကောဋိကသုညတမနသိကာရ (လေးဘက်လေးတန် ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကို နှလုံးသွင်းခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ဤသုညတာနုပဿနာ အရာ၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။) ‘ကွစိ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌သော်လည်းကောင်း၊ အခါ၌သော်လည်းကောင်း၊ တရား၌သော်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ‘ကွစိ’ ဟူသည် အတွင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ အပြင်၌သော်လည်းကောင်း။ ‘အတ္တနော’ ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် (မိမိ၏ အတ္တ) ကို။ “အချင်းဗြဟ္မာ...ပ... ဖြစ်ပြီး ဖြစ်လတ္တံ့သော သတ္တဝါတို့၏ အစိုးရသော အဖဖြစ်၏” ဟူသော ပါဌ်စသည်ဖြင့် (ဒီ၊ နိ၊ ၁၊ ၄၂) သူတပါးတို့ ကြံစည်အပ်သော အတ္တကိုလည်း တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား တစ်စုံတစ်ခုသော ပိုင်ဆိုင်ခြင်းသဘောရှိသည်ကို မမြင် ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ကဿစိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဌ်၌ ‘ပရဿ’ ဟူသည် “သူတပါးသော သတ္တဝါ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သူတပါးသော ယောက်ျား” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ယူအပ်သော သူတပါးအား။ ‘န စ မမ ကွစနိ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘မမ’ သဒ္ဒါသည် မလျော်သော အရပ်၌ သုံးစွဲအပ်သည်ဖြစ်၍ ‘မမသဒ္ဒါကို ရှေးဦးစွာ ထား၍’ ဟု ဆိုသည်။ ‘ပရဿ စ’ ဟူသည် မိမိမှတပါး အခြားသော သူတပါး၏၊ “ငါ့အကျိုးငှာ ဖန်ဆင်းအပ်သော သူတပါးဟူသည် ရှိ၏၊ ထိုသူတပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ငါ့အား အလုံးစုံ ပြီးစီး၏” ဟု ဤသို့ အချို့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူတို့ ကြံစည်အပ်သော အစွမ်းဖြင့် သူတပါးသော အတ္တကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသူတပါးသော အတ္တသည်လည်း မိမိအား တစ်စုံတစ်ခုသော ပိုင်ဆိုင်ခြင်းသဘောရှိသည်ကို မမြင် ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘န စ ကွစနိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌လည်း ‘နာဟံ ကွစနိ’ (ငါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ မရှိ) ဟု မိမိ၏ အတ္တ မရှိခြင်းကို မြင်၏။ ‘န ကဿစိ ကိဉ္စနတသ္မိံ’ (တစ်စုံတစ်ယောက်၏ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌လည်း မရှိ) ဟု မိမိ၏ အတ္တသည်ပင် တစ်စုံတစ်ယောက်သော သူအား မိမိပိုင် မဟုတ်သောအဖြစ်ကို မြင်၏။ ‘န စ’ နှင့် ‘မမ’ ဟူသော ဤနှစ်ပါးကို အစဉ်အတိုင်း စပ်အပ်၏၊ ‘အတ္ထိ’ ဟူသော သဒ္ဒါကိုလည်း တစ်ခုစီ စပ်အပ်၏။ “တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌လည်း သူတပါး၏ အတ္တသည် မရှိ” ဟု သူတပါး၏ အတ္တ မရှိခြင်းကို မြင်၏။ “ထိုသူတပါး၏ အတ္တသည် ငါ့အား တစ်စုံတစ်ခုသော အရာ၌ ငါ့ပိုင် မဟုတ်သောအဖြစ်သည်လည်း မရှိ” ဟု သူတပါး အတ္တ၏ မိမိပိုင် မဟုတ်သောအဖြစ်ကို မြင်၏။ ဤသို့လျှင် အတွင်း အပြင်၌ ခန္ဓာတို့၏ အတ္တ၊ အတ္တနိယမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း၊ သက်သက်သော သင်္ခါရအစုအပုံမျှသာ ဖြစ်ခြင်းသည် လေးဘက်လေးတန် ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် မြင်အပ်သည် ဖြစ်၏။ ‘အောက်၌ ဟောအပ်ပြီးသော အကျင့်’ ဟူသည် ဤနေရာ၌လည်း အာကိဉ္စညာယတန ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့်သာ ဆုတ်နစ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ လေးဘက်လေးတန် ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကို မြင်ခြင်း၏ ထူးခြားသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း၊ ထိုနှလုံးသွင်းခြင်းသည် ထိုဝိပဿနာ၌ အဓိကဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Idha attanoti nevasaññānāsaññāyatanakammaṭṭhānamāha. Sabbasaññāti rūpasaññā paṭighasaññā nānattasaññā heṭṭhimā tisso arūpasaññāti evaṃ sabbasaññā anavasesā nirujjhantīti vadanti. ‘‘Heṭṭhā vuttā’’ti pana visesitattā imasmiṃ āgatā catutthajjhānasaññādayo api saññāti apare. Tanti sammutimattaṃ kāmasaññāpaṭibāhanavaseneva tesaṃ nānattasaññādinirodhassa atthasiddhattā. Samādhivasena osakkanā kathitā nevasaññānāsaññāyatanabhāvanāya samathakammaṭṭhānabhāvato.

ဤသုတ်၌ ‘အတ္တနော’ ဟူသည် နေဝသညာနာသညာယတန ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘သဗ္ဗသညာ’ ဟူသည် ရူပသညာ၊ ပဋိဃသညာ၊ နာနတ္တသညာနှင့် အောက်၌ ဖြစ်သော အရူပသညာသုံးပါး ဟူ၍ ဤသို့ အလုံးစုံသော သညာတို့သည် အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ကုန်၏ ဟု (ဆရာတို့သည်) ဆိုကြကုန်၏။ “အောက်၌ ဟောအပ်ပြီးသော” ဟု ထူးခြားစွာ ပြဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသုတ်၌ လာသော စတုတ္ထဈာန်သညာ စသည်တို့သည်လည်း သညာတို့ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟု အခြားသော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် သမုတိမျှသာတည်း၊ ကာမသညာကို ပယ်မြစ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာ ထိုသူတို့၏ နာနတ္တသညာ စသည်တို့ ချုပ်ခြင်း အကျိုး ပြီးစီးသောကြောင့်တည်း။ သမာဓိအစွမ်းဖြင့် ဆုတ်နစ်ခြင်းကို ဟောအပ်၏၊ နေဝသညာနာသညာယတန ဘာဝနာသည် သမထကမ္မဋ္ဌာန်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

71. Pubbe pañcavidhaṃ kammavaṭṭanti purimakammabhavasmiṃ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā nikantitaṇhā upagamanaṃ upādānaṃ cetanā bhavoti evamāgato saparikkhāro kammappabandho. Na āyūhitaṃ assāti na cetitaṃ pakappitaṃ bhaveyya. Etarahi evaṃ pañcavidhaṃ vipākavaṭṭanti viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsaṅkhāto paccuppanno vipākappabandho nappavatteyya kāraṇassa anipphannattā. Sace āyūhitaṃ na bhavissatīti yadi cetitaṃ pakappitaṃ na siyā. Yaṃ atthīti yaṃ paramatthato vijjamānakaṃ. Tenāha ‘‘bhūta’’nti. Tañhi paccayanibbattatāya ‘‘bhūta’’nti vuccati. Taṃ pajahāmīti tappaṭibaddhachandarāgappahānena tato eva āyatiṃ anuppattidhammatāpādanavasena pajahāmi pariccajāmi.

၇၁. ‘ပုဗ္ဗေ ပဉ္စဝိဓံ ကမ္မဝဋ္ဋံ’ ဟူသည် ရှေးကမ္မဘဝ၌ တွေဝေခြင်း ‘အဝိဇ္ဇာ’၊ အားထုတ်ခြင်း ‘သင်္ခါရ’၊ သာယာခြင်း ‘တဏှာ’၊ ကပ်ရောက်ခြင်း ‘ဥပါဒါန်’၊ စေတနာ ‘ဘဝ’ ဟု ဤသို့ လာရှိသော အခြံအရံနှင့်တကွသော ကံ၏ အစဉ်အဆက်တည်း။ ‘န အာယူဟိတံ အဿ’ ဟူသည် မကြံစည် မအားထုတ်အပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ ‘ဧတရဟိ ဧဝံ ပဉ္စဝိဓံ ဝိပါကဝဋ္ဋံ’ ဟူသည် ဝိညာဉ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာ ဟု ဆိုအပ်သော ပစ္စုပ္ပန် ဝိပါက်အစဉ်သည် အကြောင်းမပြီးစီးသောကြောင့် မဖြစ်ရာ။ ‘သစေ အာယူဟိတံ န ဘဝိဿတိ’ ဟူသည် အကယ်၍ မကြံစည် မအားထုတ်အပ်သည် ဖြစ်အံ့။ ‘ယံ အတ္ထိ’ ဟူသည် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော တရား။ ထို့ကြောင့် “ဖြစ်ပေါ်လာသော တရား (ဘူတ)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတရားသည် အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည် ဖြစ်သောကြောင့် “ဘူတ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘တံ ပဇဟာမိ’ ဟူသည် ထိုတရား၌ စပ်ယှဉ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ထိုမှစ၍ နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စေသော အစွမ်းဖြင့် ပယ်စွန့်၏ (ဟု ဆိုလိုသည်။)

Parinibbāyīti [Pg.258] saha parikappanena atītattheti āha ‘‘parinibbāyeyyā’’ti. Parinibbāyeyya nu khoti vā pāṭho, so evattho. Na kiñci kathitanti nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā saṅkhārāvasesasukhumabhāvena ñāṇuttarasseva visayabhāvato sarūpato na kiñci kathitaṃ, nayena panassa visesaṃ ñāpetukāmattā. Bhagavato kira etadahosi – ‘‘imissaṃyeva parisati nisinno ānando anusandhikusalatāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ pādakaṃ katvā ṭhitassa bhikkhuno paṭisandhiṃ arahattañca sandhāya pañhaṃ pucchissati, iminā pucchānusandhinā tamatthaṃ desessāmī’’ti. Osakkanāya ca idhādhippetattā bhinnarasadesanā hotīti pucchānusandhi pucchitā. Tasmiñhi asati anusandhibhedabhinnesā desanā, na ca buddhāciṇṇā bhinnarasadesanāti. Vipassanānissitanti tannissitaṃ. Tassa bhikkhuno. Upādiyati etenāti ca upādānaṃ. Na parinibbāyati pahātabbassa appajahanato. Tenāha bhagavā – ‘‘dhammāpi kho, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti (ma. ni. 1.240). Upādānaseṭṭhanti idaṃ nevasaññānāsaññāyatanabhavassa sabbabhavaggatādassanaparaṃ, na pana ariyabhavaggassa upādānaseṭṭhatāpaṭisedhaparaṃ.

‘ပရိနိဗ္ဗာယိ’ ဟူသည် ကြံစည်မှုနှင့်တကွ အတိတ်အနက်၌ မိန့်တော်မူသည် ဖြစ်၍ ‘ပရိနိဗ္ဗာယေယျ’ (ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာ၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ပရိနိဗ္ဗာယေယျ နု ခေါ’ ဟူ၍လည်း စာဌ်ရှိ၏၊ ထိုလည်း ဤအနက်ပင်တည်း။ ‘တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မဟောအပ်’ ဟူသည် နေဝသညာနာသညာယတန သမာပတ်၏ သင်္ခါရအကြွင်းမျှသာဖြစ်သော သိမ်မွေ့သော သဘောရှိသဖြင့် မြတ်သောဉာဏ်၏သာလျှင် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ အထင်အရှား တစ်စုံတစ်ခုမျှ မဟောအပ်ပေ၊ သို့သော်လည်း နည်းနာအားဖြင့် ယင်း၏ ထူးခြားမှုကို သိစေလိုသောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်တော်မူသတတ် - “ဤပရိသတ်၌ပင် ထိုင်နေသော အာနန္ဒာသည် အနုသန္ဓေစပ်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်သည်ဖြစ်၍ နေဝသညာနာသညာယတနကို အခြေခံပြု၍ တည်သော ရဟန်း၏ ပဋိသန္ဓေနှင့် ရဟတ်တဖိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မေးခွန်းမေးလိမ့်မည်၊ ငါသည် ဤမေးခွန်း၏ အနုသန္ဓေအားဖြင့် ထိုအနက်ကို ဟောတော်မူအံ့” ဟု (ကြံတော်မူ၏)။ ဤနေရာ၌ ဆုတ်နစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် တစ်ခြားသော အရသာရှိသော ဒေသနာ ဖြစ်လတ္တံ့ဟု မေးခွန်း၏ အနုသန္ဓေကို မေးမြန်းအပ်၏။ ထိုမေးခွန်း မရှိပါက ဤဒေသနာသည် အနုသန္ဓေ ပြတ်ခြင်းဖြင့် ပြတ်တောက်သော ဒေသနာ ဖြစ်ရာ၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက် အရသာရှိသော ဒေသနာသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အလေ့အကျင့် မဟုတ်ပေ။ ‘ဝိပဿနာနိဿိတံ’ ဟူသည် ထိုဝိပဿနာကို မှီသော တရား (ထိုရဟန်း၏ ဝိပဿနာကို ဆိုလိုသည်။) ဤတရားဖြင့် စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် ‘ဥပါဒါန်’ မည်၏။ ပယ်အပ်သော တရားကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် ပရိနိဗ္ဗာန် မပြုနိုင်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ ကုသိုလ်တရား (တရားကောင်း) တို့ကိုပင် ပယ်အပ်သေး၏၊ အကုသိုလ်တရား (တရားဆိုး) တို့ကိုမူကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ” ဟု (မ၊ နိ၊ ၁၊ ၂၄၀ ၌) မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဥပါဒါနသေဋ္ဌံ’ ဟူသော ဤစကားသည် နေဝသညာနာသညာယတန ဘဝ၏ အလုံးစုံသော ဘဝတို့၏ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်ပုံကို ပြလိုသည်သာတည်း၊ အရိယာတို့၏ ဘဝဂ်၌ ဥပါဒါန်၏ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်ကို မြစ်ပယ်လို၍ မိန့်တော်မူသည်မဟုတ်။

73. Nissāyāti bhavapariyāpannaṃ nāma dhammaṃ nissāya tappariyāpannaṃ nāma nissāya oghanittharaṇā bhagavatā akkhātā; aho acchariyametaṃ, aho abbhutametanti.

၇၃. ‘နိဿာယ’ ဟူသည် ဘဝပရိယာပန္န (ဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော) တရားကို မှီ၍၊ ထိုဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော တရားကိုပင် မှီ၍ ဩဃ (သံသရာဝဲဩဃ) မှ ကူးမြောက်ခြင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဤအရာသည် အလွန်အံ့ဩဖွယ် ကောင်းလှဘိသတည်း၊ အလွန်မဆန်းကြယ်ဖူးသော အမှု ဖြစ်ပေစွတည်း။

Navasupi ṭhānesu samathayānikasseva vasena desanāya āgatattā, idha ca kassacipi pādakajjhānassa anāmaṭṭhattā vuttaṃ – ‘‘ariyasāvakoti sukkhavipassako ariyasāvako’’ti. Navannampi kammaṭṭhānaṃ ekato katvā sammasatīti idaṃ jhānadhammepi anussavaladdhe gahetvā sammasanaṃ sambhavatīti katvā vuttaṃ; tebhūmakasaṅkhāragataṃ idha vuttanti anavasesato pariggahaṇaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘yāvatā sakkāyo’’ti.

နေရာကိုးပါးတို့၌ပင် သမထယာနိက (သမထလျှင် ယာဉ်ရှိသော) ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဒေသနာ လာရှိသောကြောင့်၊ ဤနေရာ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အခြေခံဈာန်ကို မထိမတွေ့ (မသုံးစွဲ) သောကြောင့် “အရိယာသာဝကော ဟူသည် သုက္ခဝိပဿက (သမထဈာန်မရှိသော) အရိယာသာဝကတည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ကိုးပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ သုံးသပ်၏” ဟူသော ဤစကားသည် တစ်ဆင့်ကြားရသဖြင့် ရအပ်သော ဈာန်တရားတို့ကိုပင် ယူ၍ သုံးသပ်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဟောအပ်သော ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ သိမ်းဆည်းခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “သက္ကာယ ရှိသမျှ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Etaṃ amatanti amataṃ nibbānaṃ ārabbha pavattiyā etaṃ arahattaṃ amatarasaṃ. Tenāha – ‘‘etaṃ amataṃ santaṃ, etaṃ paṇīta’’nti. ‘‘Anupādāya kiñcipi aggahetvā cittaṃ vimuccī’’ti vuttattāpi anupādā cittassa vimokkho nibbānaṃ aññattha sutte vuccati.

‘ဧတံ အမတံ’ ဟူသည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤအရဟတ္တဖိုလ်သည် အမြိုက်အရသာ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤအမြိုက်တရားသည် ငြိမ်းအေး၏၊ ဤအမြိုက်တရားသည် မွန်မြတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်သည် လွတ်မြောက်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်း မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်၏ လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အခြားသော သုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်၏။

Tiṇṇaṃ [Pg.259] bhikkhūnanti abhinivesabhedena tividhānaṃ. Pādakaṃ katvā ṭhitassa osakkanāya abhāve kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Samodhānetvāti sammadeva odahitvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne asaṅkarato vavatthapetvā. Sukathitaṃ nāma hoti kathetabbassa anavasesetvā kathitattā.

‘‘Tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ’’ ဟူသည်မှာ စွဲလမ်းမှု အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားခြင်းကြောင့် သုံးမျိုးသော ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ (ဈာန်ကို) အခြေခံပြု၍ တည်နေသော ရဟန်းအား ဆုတ်ယုတ်မှု မရှိခြင်း အကြောင်းကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ‘‘Samodhānetvā’’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ သွေးဆောင် စုစည်း၍ ထိုထိုနေရာ၌ မရောယှက်စေဘဲ ပိုင်းခြား သတ်မှတ်၍ ဟူလို။ ဟောကြားအပ်သော တရားတော်ကို အကြွင်းအကျန်မရှိ ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် ‘‘ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သည် (သုကထိတ)’’ မည်၏။

Āneñjasappāyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

အာနဉ္ဇသပ္ပါယသုတ်အဖွင့် ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

7. Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanā

၇. ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်အဖွင့်

74. Yathā heṭṭhimasopānaphalakaṃ orohantassa pacchimaṃ nāma hoti, evaṃ ārohantassa paṭhamaṃ nāma hotīti vuttaṃ – ‘‘yāva pacchimasopānakaḷevarāti yāva paṭhamasopānaphalakā’’ti. Vatthuṃ sodhetvāti vatthuvijjācariyena vuttavidhinā pāsādavatthuno sodhanavidhiṃ katvā. Etthāti pāsādakaraṇe. Sattadhā bhinnassa vālaggassa aṃsukoṭivedhako vālavedhi nāma. Ṭhānasampādananti vesākhamaṇḍalādīnaṃ sampādanaṃ. Muṭṭhikaraṇādīhīti usumuṭṭhikaraṇajiyāgāhajiyāvijjhādīhi. Evaṃ gaṇāpemāti ekaṃ nāma ekameva, dve dukā cattāri, tīṇi tikāni nava, cattāri catukkāni soḷasātiādinā evaṃ gaṇanaṃ sikkhāpema.

၇၄. ဆင်းသက်သောသူအား အောက်ဆုံး လှေကားထစ်သည် နောက်ဆုံးမည်သကဲ့သို့ တက်သောသူအား ပထမဦးဆုံး မည်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် ‘‘yāva pacchimasopānakaḷevarā’’ ဟူသည် ပထမဆုံး လှေကားထစ်တိုင်အောင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘Vatthuṃ sodhetvā’’ ဟူသည် မြေပြင်သန့်ရှင်းရေးအတတ်သင် ဆရာ (ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာဆရာ) ညွှန်ကြားသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြာသာဒ်ဆောက်လုပ်မည့် မြေရာကို သန့်ရှင်းစေခြင်းကို ပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘Ettha’’ ဟူသည် ပြာသာဒ်ဆောက်လုပ်ရာ၌ ဖြစ်သည်။ ခုနစ်စိပ် စိပ်ထားသော သားမြီးဖျား၏ အပိုင်းအစကို မှန်အောင် ပစ်ခတ်နိုင်သူကို ‘‘သန်းမြီးဖျားကို မှန်အောင် ပစ်နိုင်သူ (ဝါလဝေဓိ)’’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘‘Ṭhānasampādanaṃ’’ ဟူသည် ဝေသာခဝန်း စသည်တို့ကို ပြုပြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘Muṭṭhikaraṇādīhi’’ ဟူသည် မြှားဆုပ်ခြင်း၊ လေးကြိုးကို ကိုင်ခြင်း၊ လေးကြိုးကို လွှတ်၍ ပစ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘‘Evaṃ gaṇāpema’’ ဟူသည်မှာ တစ်ခုကို တစ်ခုတည်း၊ နှစ်ခု နှစ်လီသည် လေးခု၊ သုံးခု သုံးလီသည် ကိုးခု၊ လေးခု လေးလီသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ခု စသည်ဖြင့် ဤသို့ ရေတွက်နည်းကို သင်ကြားပေးကုန်၏ ဟူလို။

75. Kerāṭikā hontīti samayassa anupakkiliṭṭhakaraṇamāyāsāṭheyyena samannāgatā honti. Taṃ damanaṃ jīvitahetupi nātikkamati, ayamassa jātidosābhāvo.

၇၅. ‘‘Kerāṭikā honti’’ ဟူသည်မှာ သာသနာတော်ကို ညစ်နွမ်းအောင် မပြုလုပ်ဘဲ လှည့်ပတ်ခြင်း၊ စဉ်းလဲခြင်း (မာယာ သာဌေယျ) နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ ထိုယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမခြင်းသည် အသက်အတွက်ကြောင့်ပင် လွန်ကျူးခြင်း မရှိပေ၊ ဤသည်ကား ထိုသူ၏ ဇာတိဉာဉ်၌ အပြစ်မရှိခြင်း (ဇာတိဒေါသ ကင်းစင်ခြင်း) ဖြစ်သည်။

76. Satisampajaññāhi samaṅgibhāvatthāyāti satatavihāribhāvasādhanehi satisampajaññehi samannāgamatthāya. Nanu ca khīṇāsavā sativepullappattā paññāvepullappattā ca, kathaṃ tassa satisampajaññaṃ payogasādhanīyaṃ pavattanti āha ‘‘dve hī’’tiādi. Satatavihārīti satataṃ samāpattivihāribahulā, tasmā te icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti. Vuttavipariyāyena nosatatavihārino daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Appetuṃ na sakkoti anāciṇṇabhāvato.

၇၆. ‘‘Satisampajaññāhi samaṅgibhāvatthāya’’ ဟူသည် အမြဲမပြတ် နေလေ့ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြီးစေတတ်ကုန်သော သတိ၊ သမ္ပဇဉ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းအလို့ငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သတိပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသား၊ ပညာပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသား ဖြစ်ကြသည် မဟုတ်ပါလော၊ ထိုရဟန္တာအား သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်သည် အားထုတ်၍ ပြီးစေအပ်သည် ဖြစ်၍ အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း ဟူသော မေးခွန်းအတွက် ‘‘dve hi’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Satatavihārī’’ ဟူသည် အမြဲတစေ သမာပတ်ဖြင့် နေလေ့ရှိသူများ ဖြစ်ကြသည်၊ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန္တာတို့သည် အလိုရှိတိုင်းသော ခဏ၌ ဖလသမာပတ်သို့ ဝင်စားနိုင်ကြကုန်သည်။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အမြဲတစေ မနေလေ့ရှိသူ (နောသတတဝိဟာရီ) တို့ကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘tattha’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ မလေ့ကျင့်ဖူးသော အဖြစ်ကြောင့် (စိတ်ကို) အပ္ပနာသို့ မရောက်စေနိုင်ပေ။

Taṃ vitakkentoti ‘‘sāmaṇerassa senāsanaṃ natthi, araññañca sīhādīhi saparissayaṃ, kiṃ nu kho tassa bhavissatī’’ti taṃ vitakkento. Evarūpoti [Pg.260] ediso yathāvuttasāmaṇerasadiso khīṇāsavo. Ime dhammeti imasmiṃ sutte āgate sīlādidhamme. Āvajjitvāvāti attano parisuddhasīlatādiāvajjanahetu eva samāpajjituṃ sakkhissati.

‘‘Taṃ vitakkento’’ ဟူသည် ‘‘သာမဏေရအား ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ မရှိ၊ တောကလည်း ခြင်္သေ့ စသည်တို့ဖြင့် ဘေးရန် ရှိလှ၏၊ ထိုသာမဏေရအား အဘယ်သို့ ဖြစ်ပါအံ့နည်း’’ ဟု ထိုအရေးကို ကြံစည် စဉ်းစားသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘‘Evarūpo’’ ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သာမဏေနှင့် တူသော ဤကဲ့သို့သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ ‘‘Ime dhamme’’ ဟူသည် ဤသုတ်၌ လာရှိသော သီလ စသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘‘Āvajjitvāvā’’ ဟူသည် မိမိ၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော သီလ စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် သမာပတ် ဝင်စားနိုင်လိမ့်မည် ဟု ဆိုလိုသည်။

78. ‘‘Yeme, bho gotamā’’ti vacanassa sambandhaṃ dassetuṃ, ‘‘tathāgate kirā’’tiādi vuttaṃ. Evanti ‘‘yeme, bho gotamā’’tiādiākārehi vattumāraddho.

၇၈. ‘‘Yeme, bho gotama’’ ဟူသော စကား၏ အဆက်အစပ်ကို ပြခြင်းငှာ ‘‘tathāgate kira’’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Evaṃ’’ ဟူသည် ‘‘yeme, bho gotama’’ စသော အခြင်းအရာအားဖြင့် စကားကို စတင်ပြောဆိုသည် ဟု ဆိုလိုသည်။

Ajjadhammesūti apurātanadhammesu. Takkanamattāni hi tehi kappetvā sayaṃpaṭibhānaṃ viracitāni. Purātanatāya paripuṇṇatāya ekantaniyyānikatāya ca paramo uttamo. Tenāha – ‘‘tesu…pe… uttamoti attho’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘‘Ajjadhammesu’’ ဟူသည် ရှေးဟောင်းမဟုတ်သော ခေတ်သစ်တရားတို့၌ ဟူလို။ ထိုခေတ်သစ် ဆရာတို့သည် ကြံဆရုံမျှဖြင့် စိတ်ကူးယဉ်၍ မိမိကိုယ်ပိုင် ဉာဏ်ဖြင့်သာ ရေးသား စပ်ဆိုထားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ (မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်သည်) ရှေးဦးကပင် ရှိခြင်း၊ ပြည့်စုံခြင်း၊ ဧကန်မုချ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေနိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် အလွန်အကဲ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘ထိုတရားတို့တွင်... အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်လှ၏။

Gaṇakamoggallānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဂဏကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်အဖွင့် ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

8. Gopakamoggallānasuttavaṇṇanā

၈. ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်အဖွင့်

79. Kammaṃyeva kammanto, so ettha atthīti kammakaraṇaṭṭhānaṃ ‘‘kammanto’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘kammantaṭṭhāna’’nti. Tehi dhammehīti buddhaguṇehi. Te pana sabbaññutaññāṇappamukhāti katvā āha ‘‘sabbaññutaññāṇadhammehī’’ti. Sabbena sabbanti sabbappakārena anavasesaṃ, ettako guṇānaṃ pakārabhedo, tesu kiñcipi pakāraṃ anavasesetvā. Sabbakoṭṭhāsehi sabbanti yattakā guṇabhāgā, tehi sabbehi anavasesaṃ nissesameva katvā. Yopi ahosīti yopi kosambivāsīnaṃ bhikkhūnaṃ vasena kosambiyaṃ kalaho ahosi. Sopi tattheva uppannaṭṭhāneyeva uppannamatto vūpasamito. Parinibbutakāle panassāti assa sammāsambuddhassa parinibbutakāle pana. Bhiyyosomattāya bhikkhū samaggā jātā, kathañca saṃvego jātoti dassetuṃ ‘‘aṭṭhasaṭṭhī’’tiādi vuttaṃ. Sātisayaṃ abhiṇhañca upasamappattiyā ativiya upasantupasantā. Anusaṃyāyamānoti anu anu sammadeva jānanto vicārento vosāsamāno. ‘‘Anusaññāyamāno’’ti vā pāṭho. Tattha ya-kārassa ña-kāraṃ katvā niddesoti āha ‘‘anuvicaramāno’’ti.

၇၉. အမှုကိစ္စသည်သာလျှင် ‘‘ကမ္မန္တ’’ မည်၏၊ ထိုအမှုသည် ဤနေရာ၌ ရှိသောကြောင့် အမှုပြုလုပ်ရာ နေရာကို ‘‘ကမ္မန္တ’’ ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘အမှုလုပ်ရာ နေရာ (ကမ္မန္တဋ္ဌာန)’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Tehi dhammehi’’ ဟူသည် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် ဟူလို။ ထိုဂုဏ်တော်တို့သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို အမှူးပြုကြသောကြောင့် ‘‘သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် တည်းဟူသော တရားတို့ဖြင့်’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Sabbena sabbaṃ’’ ဟူသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အကြွင်းမဲ့၊ ဤမျှလောက်သော ဂုဏ်တော်တို့၏ အပြားတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော အပြားကိုမျှ မကြွင်းစေဘဲ ဟူလို။ ‘‘Sabbakoṭṭhāsehi sabbaṃ’’ ဟူသည် ဂုဏ်အဖို့အစု ရှိသရွေ့ ထိုဂုဏ်အဖို့အစု အားလုံးတို့ဖြင့် အကြွင်းအကျန်မရှိ အကုန်အစင်ပင် ဖြစ်သည်။ ‘‘Yopi ahosi’’ ဟူသည် ကောသမ္ဗီပြည်၌ နေထိုင်ကြသော ရဟန်းတို့၏ အကြောင်းကြောင့် ကောသမ္ဗီပြည်၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ခိုက်ရန်ဒေါသသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုခိုက်ရန်ဒေါသသည်လည်း ထိုဖြစ်ပွားရာ အရပ်၌ပင် ဖြစ်ပွားကာမျှဖြင့် ငြိမ်းအေးသွားခဲ့သည်။ ‘‘Parinibbutakāle panassa’’ ဟူသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူသော ကာလ၌မူကား ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန်းတို့သည် သာလွန်ထူးကဲစွာ ညီညွတ်ကြပုံနှင့် သံဝေဂ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘‘aṭṭhasaṭṭhi’’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် အလွန်ထူးကဲစွာနှင့် အမြဲမပြတ် အလွန် ငြိမ်းအေးကြကုန်သော။ ‘‘Anusaṃyāyamāno’’ ဟူသည် အစဉ်တစိုက် ကောင်းစွာ သိလျက်၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်လျက်၊ စီရင်ဆုံးဖြတ်လျက် ဟူလို။ သို့မဟုတ် ‘‘Anusaññāyamāno’’ ဟူ၍လည်း ဖတ်ထုံးရှိ၏။ ထိုဖတ်ထုံး၌ ‘‘ယ’’ အက္ခရာကို ‘‘ည’’ အက္ခရာ ပြု၍ ပြသခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘‘လှည့်လည် စူးစမ်းဆင်ခြင်လျက် (အနုဝိစရမာနော)’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

80. Heṭṭhimapucchamevāti [Pg.261] gopakamoggallānena pucchitapucchameva. So hi ‘‘tehi dhammehī’’tiādinā, ‘‘atthi koci tumhākaṃ sāsanassa sārabhūto bhikkhū’’ti pucchi. Ayañca tameva ‘‘paṭisaraṇo’’ti pariyāyena pucchi. Appaṭisaraṇeti yaṃ tumhe bhikkhuṃ paṭibodheyyātha, tādisassa abhāvena appaṭisaraṇe. Tathāgatena pavedito dhammo paṭisaraṇaṃ etesanti dhammapaṭisaraṇā. Tenāha ‘‘dhammo avassayo’’ti.

၈၀. ‘‘Heṭṭhimapucchameva’’ ဟူသည် ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာန မေးမြန်းခဲ့သော မေးခွန်းဟောင်းကိုပင် ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ထိုသူသည် ‘‘tehi dhammehi’’ စသည်ဖြင့် ‘‘အရှင်ဘုရားတို့၏ သာသနာတော်၌ အနှစ်သာရဖြစ်သော ရဟန်း တစ်ပါးပါး ရှိပါသလော’’ ဟု မေးမြန်းခဲ့သည်။ ဤသူ (အာနန္ဒာမထေရ်) သည်လည်း ထိုမေးခွန်းကိုပင် ‘‘ကိုးကွယ်ရာ (ပဋိသရဏ)’’ ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် တစ်လှည့် မေးမြန်းတော်မူသည်။ ‘‘Appaṭisaraṇe’’ ဟူသည် သင်တို့ ညွှန်ပြ အားကိုးထိုက်သော ထိုသို့သော ရဟန်းမျိုး မရှိခြင်းကြောင့် ကိုးကွယ်ရာ မရှိသောအခါ၌ ဟူလို။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသော တရားတော်သည် ထိုသူတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘‘ဓမ္မပဋိသရဏ (တရားလျှင် ကိုးကွယ်ရာ ရှိသူများ)’’ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘တရားတော်သည်သာ အမှီသဟဲ (အဝဿယ) ဖြစ်သည်’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

81. Āgacchatīti vācuggatabhāvena āgacchati. Vatthuvītikkamasaṅkhāte garugarutaralahulahutarādibhede ajjhācāre āpattisamaññāti āha – ‘‘āpatti…pe… āṇātikkamanamevā’’ti. Yathādhammanti dhammānurūpaṃ. Yathāsiṭṭhanti yathānusiṭṭhaṃ. Dhammo noti ettha no-saddo avadhāraṇe ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatenā’’tiādīsu (khu. pā. 6.3; su. ni. 226) viya. Tenevāha ‘‘dhammova kāretī’’ti.

၈၁. ‘‘Āgacchati’’ ဟူသည် နှုတ်တက် ရွတ်ဆိုနိုင်သော အနေဖြင့် လာရှိသည် (အာဂုံဆောင်ထားသည်) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဝတ္ထုကို ကျူးလွန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြီးလေးသော အပြစ်၊ သာလွန်ကြီးလေးသော အပြစ်၊ ပေါ့ပါးသော အပြစ်၊ သာလွန်ပေါ့ပါးသော အပြစ် စသော အပြားရှိသော လွန်ကျူးမှု၌ အာပတ်ဟူသော အမည် ယေဘုယျအားဖြင့် ရှိသောကြောင့် ‘‘အာပတ်သည်... ပညတ်တော်ကို လွန်ကျူးခြင်းသာ ဖြစ်သည်’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Yathādhammaṃ’’ ဟူသည် တရားနှင့် လျော်ညီစွာ ဖြစ်သည်။ ‘‘Yathāsiṭṭhaṃ’’ ဟူသည် ညွှန်ကြား ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘Dhammo no’’ ဟူသော စကား၌ ‘‘no’’ သဒ္ဒါသည် ‘‘na no samaṃ atthi tathāgatena’’ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ လျှော့ပေ့ါခြင်း မရှိဘဲ ဧကန်သတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်၌ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘တရားတော်သည်သာ ပြုစေအပ်၏ (ဓမ္မောဝ ကာရေတိ)’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

83. ‘‘Yathā taṃ tumhādisehi rakkhakehi gopakehī’’ti evaṃ pasannavesena attānaṃ ukkaṃsāpetukāmo. Ariyūpavādapāpaṃ khamāpane sati antarāyāya na hotīti āha – ‘‘iccetaṃ kusala’’nti. Gonaṅgalamakkaṭoti gonaṅguṭṭhamakkaṭo.

၈၃. ‘‘အရှင်ဘုရားတို့ကဲ့သို့သော စောင့်ရှောက်တတ်သော၊ ထိန်းသိမ်းတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကဲ့သို့...’’ ဟု ဤသို့ ကြည်ညိုသော ဟန်ပန်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်စေလိုသည်။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ခြင်း အပြစ်သည် တောင်းပန်ကန်တော့ခြင်း ရှိလတ်သော် အန္တရာယ် မပြုနိုင်တော့သောကြောင့် ‘‘ဤသို့ ဖြစ်လျှင် ကောင်းလှပေစွ (ဣစ္စေတံ ကုသလံ)’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘‘Gonaṅgalamakkaṭo’’ ဟူသည် နွားမြီးကဲ့သို့ အမြီးရှိသော မျောက် (ဝါ) ကုန်းကောင် မျောက်မျိုး ဖြစ်သည်။

84. Ayaṃ ukkaṃsāpetuṃ icchitaṃ yathāraddhamatthaṃ visaṃvādeti avaṇṇitampi vaṇṇitaṃ katvā kathento; imassa vacanassa paṭikkhepena iminā dātabbapiṇḍapātassa antarāyo mā hotūti evaṃ piṇḍapātaṃ rakkhituṃ na kho pana sakkāti yojanā. Idanti ‘‘na kho, brāhmaṇa, so bhagavā’’tiādidesanaṃ. Abbhantaraṃ karitvāti nibbānantogadhaṃ katvā, antaraṃ vā tassa nijjhānassa kāraṇaṃ katvā. Kāmarāgavasena hi taṃ nijjhānaṃ hotīti. Idhāti imasmiṃ suttapadese. Sabbasaṅgāhikajjhānanti lokiyalokuttarassa antarāyo mā hotūti evaṃ katvāpi rūpāvacarassa maggajhānassa phalajhānassāti sabbassapi saṅgaṇhanavasena desitattā sabbasaṅgāhakajjhānaṃ nāma kathitaṃ.

၈၄. ဤသူသည် ချီးမွမ်းခြင်းကို အလိုရှိအပ်သော အစပြုအပ်သော အနက်ကို၊ မချီးမွမ်းအပ်သည်ကိုလည်း ချီးမွမ်းအပ်သည်ပြု၍ ပြောဆိုလျက် လွဲမှားစေတတ်၏၊ ဤစကားကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့် ဤသူလှူအပ်သော ဆွမ်းအား အန္တရာယ်မဖြစ်ပါစေလင့်ဟု ဤသို့ ဆွမ်းကို စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေဟု သံဝဏ္ဏနာစပ်အပ်၏။ ‘ဣဒံ’ ဟူသည် ‘န ခေါ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ သော ဘဂဝါ’ စသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော ဒေသနာတည်း။ ‘အဗ္ဘန္တရံ ကရိတွာ’ ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်စေ၍၊ သို့မဟုတ် ထိုစူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်း၏ အကြောင်းကို အတွင်း၌ ပြု၍။ ကာမရာဂအစွမ်းဖြင့် ထိုသို့ စူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ‘ဣဓ’ ဟူသည် ဤသုတ်ဒေသနာ၌။ ‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဇ္ဈာနံ’ ဟူသည် လောကီလောကုတ္တရာ၏ အန္တရာယ်မဖြစ်ပါစေလင့်ဟု ဤသို့ ပြုသော်လည်း ရူပါဝစရဈာန်၊ မဂ်ဈာန်၊ ဖိုလ်ဈာန်ဟူသော အလုံးစုံကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဈာန်’ မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။

Yaṃ no mayanti ettha noti nipātamattaṃ. Taṃ noti ettha pana noti amhākanti attho. Usūyati rājakiccapasutatādhīnatāya ekatthābhinivesabhāvato[Pg.262]. Mandapaññatāya vassakāragataissābhibhūtacittatāya paripuṇṇaṃ katvā vuttampi atthaṃ anupadhārento āha – ‘‘ekadesameva kathesī’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘ယံ နော မယံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘နော’ ဟူသည် နိပါတ်မျှသာတည်း။ ‘တံ နော’ ဟူသော ဤပုဒ်၌မူ ‘နော’ ဟူသည် ‘ငါတို့၏’ ဟု အနက်ရ၏။ မင်း၏ကိစ္စ၌ လုံ့လပြုခြင်း၊ မင်း၏အလိုသို့ လိုက်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ငြူစူတတ်၏။ ဉာဏ်ပညာနည်းပါးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝဿကာရပုဏ္ဏားအပေါ်၌ ဖြစ်သော ငြူစူခြင်းစိတ် လွှမ်းမိုးအပ်သည်ဖြစ်၍ ပြည့်စုံအောင် ဟောအပ်သော်လည်း အနက်ကို ကောင်းစွာ နှလုံးမသွင်းနိုင်ဘဲ ‘တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ ပြောဆိုအပ်၏’ ဟု ဆို၏။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

Gopakamoggallānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးပြီ။

9. Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanā

၉. မဟာပုဏ္ဏမသုတ်အဖွင့်

85. Tasmiṃ ahūti tasmiṃ ahanīti āha ‘‘tasmiṃ divase’’ti. Anasanenāti sabbaso āhārassa abhuñjanena sāsanikasīlena bāhirakaanasanena upetā hutvāti yojanā. Vā-saddena khīrapānamadhusāyanādividhiṃ saṅgaṇhāti. Upecca vasitabbato uposatho, pātimokkhuddeso. Upetena samannāgatena hutvā vasitabbato santāne vāsetabbato uposatho, sīlaṃ. Anasanādidhammādiṃ vā upecca vasanaṃ upavāso uposatho. Tathārūpe hatthijātivisese uposathoti samaññāmattanti āha – ‘‘uposatho nāma nāgarājātiādīsu paññattī’’ti. Vuttanayena upavasanti etthāti uposatho, divaso. So panesa uposatho. Māsapuṇṇatāyāti māsassa pūritabhāvena. Sampuṇṇāti sabbaso puṇṇā. Tāya hi rattiyā vasena māso anavasesato puṇṇo hoti. Māsaddhamāsādibhedaṃ kālaṃ māti minanto viya hotīti ca ‘‘mā’’iti cando vuccati. Etthāti etissā rattiyā. Puṇṇo paripuṇṇakalo jātoti puṇṇamā. Tañhi candapāripūriyā māsapāripūriyā evamāha. Etena tassa uposathabhāvaṃ dasseti.

၈၅. ‘တသ္မိံ အဟူ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ထိုနေ့၌’ ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် ‘တသ္မိံ ဒိဝသေ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အနသနေန’ ဟူသည် အလုံးစုံသော အာဟာရကို မစားခြင်းဖြင့်၊ သာသနာတော်၌ ဖြစ်သော သီလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာသနာပြင်ပ၌ ဖြစ်သော အာဟာရ မစားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၍ဟု သံဝဏ္ဏနာစပ်အပ်၏။ ‘ဝါ’ သဒ္ဒါဖြင့် နို့ရည်သောက်ခြင်း၊ ပျားရည်မြည်းစမ်းခြင်း စသော နည်းလမ်းကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ချဉ်းကပ်၍ နေအပ်သောကြောင့် ‘ဥပေါသထ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် ပါတိမောက်ပြခြင်းတည်း။ (ဂုဏ်နှင့်) ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ နေအပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် မိမိသန္တာန်၌ ကိန်းဝပ်စေအပ်သောကြောင့် ‘ဥပေါသထ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် သီလတည်း။ သို့မဟုတ် အာဟာရမစားခြင်း စသော တရားတို့ကို ချဉ်းကပ်၍ နေခြင်းသည် ‘ဥပဝါသ’ မည်သော ‘ဥပေါသထ’ တည်း။ ထိုသို့သော ဆင်အနွယ်ထူး၌ ‘ဥပေါသထ’ ဟူသည် အမည်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဥပေါသထော နာမ နာဂရာဇာ’ စသည်ဖြင့် ပညတ်ခြင်းဖြစ်၏ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ဤနေ့၌ ဥပုသ်စောင့်ကြသောကြောင့် ‘ဥပေါသထ’ (ဥပုသ်နေ့) မည်၏။ ထိုဥပုသ်နေ့သည် ‘မာသပုဏ္ဏတာယ’ ဟူသည် လပြည့်ခြင်းကြောင့်။ ‘သမ္ပုဏ္ဏာ’ ဟူသည် အလုံးစုံ ပြည့်စုံသော။ ထိုညဉ့်၏ အစွမ်းဖြင့် လသည် အကြွင်းမရှိ ပြည့်စုံ၏။ လ၊ လဝက် စသော အပိုင်းအခြားရှိသော ကာလကို တိုင်းတာသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် လကို ‘မာ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ဤညဉ့်၌။ ပြည့်စုံသော အရောင်အဝါ ဝန်းဝိုင်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘ပုဏ္ဏမာ’ (လပြည့်ညဉ့်) ဟု ခေါ်၏။ ထိုစကားကို လပြည့်ခြင်း၊ လပြည့်ဝန်းခြင်းတို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆို၏။ ၎င်းဖြင့် ထိုနေ့၏ ဥပုသ်နေ့ဖြစ်ကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။

Dissati phalaṃ sandissatīti deso, hetūti āha ‘‘desanti kāraṇa’’nti. Sabbaṃ kathenti sabbaṃ attanā pariggahitappakāraṃ kathenti. Kathetuṃ na sakkonti avisayattā. Pāsādapariveṇeti pāsādassa purato vivaṭaṅgaṇe. Heṭṭhā vuttanayenāti sekhasutte (ma. ni. aṭṭha. 2.22) vuttanayena vitthāretabbaṃ.

အကျိုးတရားသည် ထင်ရှား၏၊ ကောင်းစွာ ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေသ’ မည်၏၊ (၎င်းသည်) အကြောင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဒေသန္တိ ကာရဏံ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သဗ္ဗံ ကထေန္တိ’ ဟူသည် မိမိတို့ သိမ်းဆည်းအပ်သော အခြင်းအရာ အားလုံးကို ပြောဆိုကြ၏။ မိမိတို့၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့် ပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ‘ပါသာဒပရိဝေဏေ’ ဟူသည် ပြာသာဒ်၏ ရှေ့မျက်နှာစာ လွင်ပြင်၌။ ‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနာ’ ဟူသည် သေခသုတ် (မ၊ အဋ္ဌ၊ ၂။၂၂) ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ချဲ့အပ်၏။

86. Ime nu khoti ettha nūti saṃsayajotanoti āha – ‘‘vimatipucchā viya kathitā’’ti. Jānantenātiādi pucchāvattadassanaparaṃ daṭṭhabbaṃ, na [Pg.263] pucchakassa satthu attano ajānanabhāvadīpanaparaṃ. Jānāti hi bhagavā. Ajānantena viya hutvā pucchite. Yathābhūtasabhāvaṃ jānanto viya pucchati kohaññe ṭhatvā. Tenāha – ‘‘thero evarūpaṃ vacanaṃ kiṃ karissatī’’ti kāraṇassa suppahīnattāti adhippāyo.

၈၆. ‘ဤမေ နု ခေါ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘နု’ ဟူသည် ယုံမှားခြင်းကို ပြတတ်သောကြောင့် ‘ဝိမတိပုစ္ဆာ ဝိယ ကထိတာ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဇာနန္တေန’ စသည်သည် မေးမြန်းခြင်း၏ ဝတ်ကို ပြခြင်းကို ရှေးရှု၏၊ မေးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်တိုင် မသိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းကို မရှေးရှုပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူသည်သာတည်း။ မသိသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ မေးအပ်သည်ရှိသော်။ မှန်ကန်သော သဘောကို သိသကဲ့သို့ မေး၏၊ အခြားသူသည် အဘယ်၌ တည်၍ မေးအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် ‘မထေရ်သည် ဤသို့သော စကားကို အဘယ်သို့ ပြုလတ္တံ့နည်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ အကြောင်းတရားကို ကောင်းစွာ ပယ်အပ်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Chandamūlakāti taṇhāchandamūlakā. Taṇhā hi dukkhasamudayo. Kusalasañño vā thiravisadanipuṇasañño vā, kusalasaṅkhāro vā tikhiṇathiravisadasaṅkhāro vā; suvisuddhavipulodāraviññāṇo vāti imamatthaṃ ‘‘saññādīsupi eseva nayo’’ti iminā atidisati. Kasmā panettha anāgatakālavaseneva desanā āgatāti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi.

‘ဆန္ဒမူလကာ’ ဟူသည် တဏှာဆန္ဒလျှင် အခြေခံရှိကုန်သော။ တဏှာသည် ဒုက္ခသမုဒယ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကုသိုလ်ဖြစ်သော သညာ သို့မဟုတ် ခိုင်မြဲလျက် ကြည်လင်သန့်ရှင်းကာ သိမ်မွေ့သော သညာ၊ ကုသိုလ်ဖြစ်သော သင်္ခါရ သို့မဟုတ် ထက်မြက်လျက် ခိုင်မြဲကာ ကြည်လင်သန့်ရှင်းသော သင်္ခါရ၊ အလွန်စင်ကြယ်ပြန့်ပြောကာ မြတ်သော ဝိညာဉ် ဟူသော ဤအနက်ကို ‘သညာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အလားတူ လမ်းညွှန်ပြသ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤသုတ်၌ နောင်လာလတ္တံ့သော ကာလအစွမ်းဖြင့်သာ ဒေသနာတော် လာသနည်းဟူမူ— ‘ယသ္မာ ပန’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Khandhānaṃ khandhapaṇṇattīti khandhasaddābhidheyyānaṃ ruppanānubhavanasañjānanābhisaṅkharavijānanasabhāvānaṃ atthānaṃ ‘‘khandho’’ti ayaṃ samaññā. Kittakenāti kiṃparimāṇena atthena, rāsatthabhāgatthādīsu kīdisenāti adhippāyo.

‘ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တိ’ ဟူသည် ‘ခန္ဓာ’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်ကုန်သော ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ခံစားခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း၊ ပြုပြင်ခြင်း၊ သိခြင်း သဘောရှိသော တရားတို့အား ‘ခန္ဓာ’ ဟူသော ဤအမည်ပညတ်တည်း။ ‘ကိတ္တကေန’ ဟူသည် အဘယ်မျှသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော အနက်အားဖြင့်နည်း၊ အစုအပုံအနက်၊ အဖို့အစုအနက် စသည်တို့တွင် အဘယ်ကဲ့သို့သော အနက်အားဖြင့်နည်းဟု ဆိုလိုသည်။

Hetuhetūti hetupaccayabhūto hetu. Yo hi lobhādīnaṃ sahajātadhammesu mūlaṭṭhenupakārakabhāvo nippariyāyena hetuttho; so pathavīādīsupi paccayabhāvamattena hetupariyāyadassanato dutiyena hetu-saddena visesetvā vutto ‘‘hetuhetū’’ti. Avijjā puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇapaccayattā sādhāraṇahetu, ‘‘atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipāka’’nti ettha vijjamānesupi aññesu paccayesu iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā kammaṃ tassa padhānakāraṇanti āha – ‘‘kusalākusalaṃ attano attano vipākadāne uttamahetū’’ti. ‘‘Mahābhūtā hetū’’ti ayamevattho ‘‘mahābhūtā paccayo’’ti imināpi vuttoti hetusaddapaccayasaddānaṃ samānatthattā paccayo eva hetu paccayahetu, yo ca rūpakkhandhassa hetu, so eva tassa paññāpanāya paccayoti vuttoti āha – ‘‘idha paccayahetu adhippeto’’ti. Yadaggena paccayadhammo attano paccayuppannassa uppādāya ṭhitiyā ca paccayo, tadaggena tassa bhāvato samaññāto paññāpanāyapi so paccayoti vattabbataṃ arahatīti. Pāḷiyaṃ avibhāgena vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ, ‘‘tattha pathavīdhātū’’tiādi vuttaṃ. Tattha paññāpanāyāti sahetuahetukantiādiākārehi bodhanāya[Pg.264]. Taṃ pana sabbodhanaṃ ñāṇena dassanaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘dassanatthāyā’’ti.

‘ဟေတုဟေတူ’ ဟူသည် ဟေတုပစ္စည်းဖြစ်သော အကြောင်းတည်း။ လောဘစသည်တို့၏ ယှဉ်ဘက်တရားတို့၌ အမြစ်သဖွယ် ကျေးဇူးပြုတတ်သော သဘောသည် အဓိပ္ပါယ်အားဖြင့် ဟေတု၏ အနက်စင်စစ်ဖြစ်၏။ ထိုဟေတုအနက်ကို ပထဝီစသည်တို့၌လည်း အကြောင်းမျှသာဖြစ်သောကြောင့် ‘ဟေတု’ ပရိယာယ်အားဖြင့် ယူဆအပ်သောကြောင့် ဒုတိယ ‘ဟေတု’ သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားအောင် ပြု၍ ‘ဟေတုဟေတု’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အဝိဇ္ဇာသည် ပုညာဘိသင်္ခါရ စသည်တို့၏ သာဓာရဏပစ္စည်း ဖြစ်သောကြောင့် သာဓာရဏအကြောင်း ဖြစ်၏။ ‘အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ကမ္မသမာဒါနာနံ ဌာနသော ဟေတုသော ဝိပါကံ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ အခြားသော ပစ္စည်းများ ရှိကြသော်လည်း ကံသည် အလိုရှိအပ်၊ အလိုမရှိအပ်သော ဝိပါက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်တတ်သောကြောင့် ၎င်းကံသည် အဓိကအကြောင်းဖြစ်သည်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏— ‘ကုသိုလ် အကုသိုလ်သည် မိမိမိမိ၏ ဝိပါက်ကို ပေးရာ၌ အမြတ်ဆုံးသော အကြောင်း ဖြစ်၏’ ဟူ၍တည်း။ ‘မဟာဘူတာ ဟေတု’ ဟူသော ဤအနက်ကို ‘မဟာဘူတာ ပစ္စယော’ ဟူ၍လည်း မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဟေတုသဒ္ဒါနှင့် ပစ္စယသဒ္ဒါတို့သည် အနက်တူသောကြောင့် ပစ္စည်းသည်သာလျှင် ဟေတုဖြစ်သော ‘ပစ္စယဟေတု’ တည်း။ ရူပက္ခန္ဓာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုတရားသည်သာလျှင် ၎င်းရူပက္ခန္ဓာကို ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဤ၌ ပစ္စယဟေတုကို အလိုရှိအပ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်မျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ပစ္စည်းတရားသည် မိမိ၏ ပစ္စယုပ္ပန်တရား၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် တည်တံ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုမျှလောက်သော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ သမုတ်အပ်သောကြောင့် ပညတ်ခြင်း၌လည်း ထိုတရားကို ပစ္စည်း (အကြောင်း) ဟု ဆိုထိုက်၏။ ပါဠိတော်၌ မခွဲခြားဘဲ ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို ခွဲခြား၍ ပြခြင်းငှာ ‘တတ္ထ ပထဝီဓာတု’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘တတ္ထ ပညာပနာယ’ ဟူသည် ဆဟေတုက၊ အဟေတုက စသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိစေခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ သိစေခြင်း အလုံးစုံသည် ဉာဏ်ဖြင့် မြင်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒဿနတ္ထာယ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Phassoti phassasamaṅgībhāvo. So cettha sakiccanipphādanasamatthassa phassassa nibbatti. Nibbatto hi phasso tathārūpāya vedanāya paccayo hotīti. Etadatthamevettha bhagavatā puggalādhiṭṭhānā desanā katā, tasmā paccuppannātītakālavasena dvikāliko phassasaddo veditabbo. Phasse sati vedeti phassapaccayā vedanāicceva vuttaṃ hoti. Sesapadadvayepi eseva nayo. Yatheva hi vedanāya evaṃ saññāya saṅkhārānampi phasso visesapaccayo tasmiṃ asati abhāvato. Cetanāggahaṇena āyūhanānurūpatāya tappadhānattā saṅkhārakkhandhadhammā gahitā. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhabhājanīye (vibha. 21, 22) ca ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tiādinā cetanāva niddiṭṭhā. Viññāṇakkhandhassāti ettha ekasmiṃ bhave ādibhūtaviññāṇassa nāmarūpapaccayataṃ dassetuṃ, ‘‘paṭisandhiviññāṇena tāvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha gabbhaseyyakassa sabhāvakassa rūpapavattiṃ sandhāya ‘‘uparimaparicchedenā’’ti vuttaṃ samatiṃsato upari paṭisandhikkhaṇe tassa rūpānaṃ asambhavato. Idāni pavattiviññāṇassa nāmarūpapaccayaṃ dvāravasena dassetuṃ, ‘‘cakkhudvāre’’tiādi vuttaṃ. Nanu ca viññāṇassapi phasso paccayo, kasmā tayo eva khandhā phassapaccayā vuttāti? Saccametaṃ, yathā pana viññāṇasahito phasso vedanādīnaṃ paccayo, na evaṃ viññāṇassa. Tenāha bhagavā – ‘‘tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44, 45; 2.4.60) phasso viya nāmarūpaṃ viññāṇassa visesapaccayo yathā nāmarūpapaccayāpi viññāṇanti. Tasmā imaṃ visesaṃ dassetuṃ nāmarūpasseva viññāṇapaccayatā vuttā, na phassassa.

ဖဿဟူသည် ဖဿနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ ၎င်းသည် ဤ၌ မိမိ၏ ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေနိုင်စွမ်းသော ဖဿ၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဖဿသည် ထိုသို့သော သဘောရှိသော ဝေဒနာအား အကြောင်းဖြစ်၏ဟူသော ဤအကျိုးအလို့ငှာသာလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသာသနာတော်၌ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်နှင့် အတိတ်ကာလအားဖြင့် နှစ်ကာလရှိသော ဖဿသဒ္ဒါကို သိအပ်၏။ ဖဿရှိသော် ခံစား၏၊ "ဖဿကြောင့် ဝေဒနာဖြစ်၏" ဟုသာ ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဝေဒနာအား ဖဿသည် ထူးခြားသောအကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့ သညာ၊ သင်္ခါရတို့အားလည်း ဖဿသည် ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်၏။ ထိုဖဿမရှိပါက မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ စေတနာကို ယူခြင်းဖြင့် (ကမ္မ) အားထုတ်မှုနှင့် လျော်ညီစွာ ၎င်းသည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် သင်္ခါရက္ခန္ဓာတရားတို့ကို ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သုတ္တန္တဘာဇနီယ၌လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာဘာဇနီယ၌လည်းကောင်း "စက္ခုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ" စသည်ဖြင့် စေတနာကိုသာ ညွှန်ပြတော်မူ၏။ "ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဘဝတစ်ခုတွင် အစဦးဆုံးဖြစ်သော ဝိညာဉ်၏ နာမ်ရုပ်အပေါ် အကြောင်းပြုပုံကို ပြသရန် "ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်ဖြင့် ဦးစွာ..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ သားအိမ်ဝယ် ကိန်းအောင်းသော သန္ဓေသား၏ ရုပ်ဖြစ်ပေါ်မှုကို ရည်ရွယ်၍ "အထက်ပိုင်း အပိုင်းအခြားအားဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကမ္မဇရုပ် သုံးဆယ်ထက် ပိုလွန်သော ရုပ်သည် ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ထိုသန္ဓေသားအား မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ယခုအခါ ပဝတ္တိဝိညာဉ်၏ နာမ်ရုပ်အကြောင်းဖြစ်ပုံကို ဒွါရအားဖြင့် ပြသရန် "စက္ခုဒွါရ၌..." စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဝိညာဉ်အားလည်း ဖဿသည် အကြောင်းဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ခန္ဓာသုံးပါးတို့ကိုသာ ဖဿပစ္စယာ (ဖဿကြောင့်ဖြစ်သောတရား) ဟု မိန့်တော်မူသနည်း။ ဤစကားသည် မှန်၏။ သို့သော် ဝိညာဉ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဖဿသည် ဝေဒနာစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့ ဝိညာဉ်၏ အကြောင်းကား မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "တရားသုံးပါးတို့၏ ပေါင်းဆုံခြင်းသည် ဖဿမည်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဖဿကဲ့သို့ပင် နာမ်ရုပ်သည် ဝိညာဉ်၏ ထူးခြားသောအကြောင်းဖြစ်၏၊ နာမ်ရုပ်ကြောင့်လည်း ဝိညာဉ်ဖြစ်ပေါ်ရသကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် ဤထူးခြားချက်ကို ပြသရန် နာမ်ရုပ်၏ ဝိညာဉ်အပေါ် အကြောင်းပြုမှုကိုသာ မိန့်တော်မူ၏၊ ဖဿ၏ အကြောင်းပြုမှုကိုမူ မိန့်တော်မမူပေ။

87. Yāva sakkāyadiṭṭhi samuppajjati, tāva vaṭṭassa pariyanto natthevāti appahīnasakkāyadiṭṭhiko vaṭṭe paribbhamatīti āha – ‘‘kathaṃ pana, bhanteti vaṭṭaṃ pucchanto’’ti. Yathā ca sakkāyadiṭṭhijotanā vaṭṭapucchā, evaṃ tabbhedanajotanā vivaṭṭapucchāti āha – ‘‘sakkāyadiṭṭhi na hotīti vivaṭṭaṃ pucchanto’’ti.

၈၇. သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်နေသမျှ ကာလပတ်လုံး ဝဋ်သံသရာ၏ အဆုံးဟူသည် မရှိသည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို မပယ်ရသေးသူသည် ဝဋ်သံသရာ၌ လည်ပတ်နေရ၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်သို့နည်း" ဟု ဝဋ်သံသရာကို မေးမြန်းကြောင်း မိန့်တော်မူ၏။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပြသခြင်းသည် ဝဋ်သံသရာကို မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုသက္ကာယဒိဋ္ဌိ ပြိုကွဲမှုကို ပြသခြင်းသည် ဝိဝဋ်ကို မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "သက္ကာယဒိဋ္ဌိ မဖြစ်ပါ" ဟု ဝိဝဋ်ကို မေးမြန်းကြောင်း မိန့်တော်မူ၏။

88. Ayaṃ [Pg.265] rūpe assādoti yāthāvato dassanaṃ pariññābhisamayo, dukkhasaccapariyāpannañca rūpanti āha – ‘‘iminā pariññāpaṭivedho ceva dukkhasaccañca kathita’’nti. ‘‘Yaṃ rūpaṃ anicca’’ntiādivacanato aniccādibhāvo tattha ādīnavo, so cassa paccayādhīnavuttitāya paccayo samudayasaccanti samudayappahānena ādīnavasamatikkamoti ādīnavaggahaṇena siddhamatthamāha – ‘‘pahānapaṭivedho ceva samudayasaccañcā’’ti. Sabbasaṅkhatanissaraṇaṃ nibbānañca sacchikiriyābhisamayavasena paṭivijjhitabbanti āha – ‘‘iminā sacchikiriyāpaṭivedho ceva nirodhasaccañcā’’ti. Imesu tīsu ṭhānesūti yathāvuttesu dukkhādīsu tīsu abhisamayaṭṭhānesu. Ye sammādiṭṭhiādayo dhammāti ye ariyamaggasaññitā sammādiṭṭhiādayo aṭṭha, satta vā dhammā. Bhāvanāpaṭivedho maggasaccanti bhāvanābhisamayavasena pavattaṃ maggasaccaṃ. Sesapadesupīti, ‘‘ayaṃ vedanāya assādo’’tiādipadesupi.

၈၈. "ဤသည်ကား ရုပ်၏ သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်၏" ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်းသည် ပရိညာဘိသမယ (ပိုင်းခြားသိခြင်း) ဖြစ်၏၊ ရုပ်သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာ၌ အကျုံးဝင်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤစကားဖြင့် ပရိညာပဋိဝေဓ (ပိုင်းခြားထိုးထွင်းသိခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ ဒုက္ခသစ္စာကိုလည်းကောင်း ဟောကြားအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အကြင်ရုပ်သည် မမြဲ..." စသော စကားတော်ကြောင့် မမြဲခြင်းစသည်ဖြစ်ခြင်းသည် ထိုရုပ်၌ အပြစ် (အာဒီနဝ) ဖြစ်၏။ ထိုအပြစ်သည်လည်း အကြောင်းတရားတို့အပေါ်၌ တည်၍ ဖြစ်ပေါ်ရခြင်းကြောင့် ထိုအကြောင်းတရားသည် သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်၏။ သမုဒယကို ပယ်ခြင်းဖြင့် အပြစ်ကို လွန်မြောက်နိုင်၏ဟု အပြစ် (အာဒီနဝ) ကို ယူခြင်းဖြင့် ရရှိသော အနက်ကို ပြသရန် "ပဟာနပဋိဝေဓ (ပယ်ခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ သမုဒယသစ္စာကိုလည်းကောင်း ပြအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရားအားလုံးတို့မှ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယ) အားဖြင့် ထိုးထွင်းသိအပ်၏ဟု ပြသရန် "ဤစကားဖြင့် သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓ (မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ နိရောဓသစ္စာကိုလည်းကောင်း ပြအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဤဌာနသုံးပါးတို့၌" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဒုက္ခစသော ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ဌာနသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ "အကြင်သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော တရားတို့" ဟူသည် အရိယမဂ်ဟု သတ်မှတ်အပ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော ရှစ်ပါး သို့မဟုတ် ခုနစ်ပါးသော တရားတို့ ဖြစ်၏။ "ဘာဝနာပဋိဝေဓသည် မဂ္ဂသစ္စာဖြစ်၏" ဟူသည် ဘာဝနာဘိသမယ (ပွားများခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မဂ္ဂသစ္စာ ဖြစ်၏။ "ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း" ဟူသည် "ဤသည်ကား ဝေဒနာ၏ သာယာဖွယ်တည်း" စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

89. Imasminti āsannapaccakkhatāya sakaattabhāvo gahito, tadeva ajjhattā khandhāti tappaṭiyogitāya, ‘‘bahiddhāti parassa saviññāṇake kāye’’ti vuttaṃ. Sabbanimittesūti sabbesu rūpanimittādīsupi. Tāni pana indriyabaddhānipi anindriyabaddhānipi taṃsabhāvānīti āha ‘‘anindriyabaddhampi saṅgaṇhātī’’ti. Viññāṇaggahaṇenevettha vedanādayopi gahitā avinābhāvatoti, ‘‘saviññāṇake kāye’’ti vuttaṃ. ‘‘Kāyo’’ti vā khandhasamūhoti attho.

၈၉. "ဤ..." ဟူသော စကားဖြင့် နီးကပ်စွာ မျက်မှောက်ထင်ရှား ရှိနေခြင်းကြောင့် မိမိ၏ အတ္တဘော (ကိုယ်ခန္ဓာ) ကို ယူအပ်၏။ ၎င်းသည်ပင် အဇ္ဈတ္တခန္ဓာ ဖြစ်၏။ ထိုအဇ္ဈတ္တခန္ဓာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် "ဗဟိဒ္ဓဟူသည် တစ်ပါးသောသူ၏ ဝိညာဉ်နှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်၌ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "နိမိတ်အားလုံးတို့၌" ဟူသည် ရုပ်နိမိတ်စသော အလုံးစုံတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုနိမိတ်တို့သည် အိန္ဒြေနှင့် စပ်စပ်သည်ဖြစ်စေ၊ အိန္ဒြေနှင့် မစပ်စပ်သည်ဖြစ်စေ ထိုသို့သော သဘာဝရှိကုန်၏ဟု ပြသရန် "အိန္ဒြေနှင့်မစပ်စပ်သော တရားကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ ဝိညာဉ်ကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ဝေဒနာစသည်တို့ကိုလည်း ကင်းကွာ၍မရသော (အဝိနာဘာဝ) သဘောကြောင့် ယူအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝိညာဉ်နှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်၌" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် "ကာယ" ဟူသည် ခန္ဓာအစုအပုံဟု အနက်ရ၏။

90. Anattani ṭhatvāti attarahite anattasabhāve khandhakoṭṭhāse ṭhatvā taṃ ādhāraṃ katvā katāni kammāni. Katarasmiṃ attani ṭhatvāti kīdise attani nissayavipākaṃ dassanti vipaccissanti. Etena kārakavedakarahitattā attapakkhakammakāni na yujjantīti dasseti, khandhānaṃ khaṇikattā ca katanāsaakatabbhāgamadoso ca āpajjatīti.

၉၀. "အတ္တမဟုတ်သော တရား၌ တည်၍" ဟူသည် အတ္တကင်းဆိတ်သော၊ အနတ္တသဘာဝရှိသော ခန္ဓာအဖို့အစု၌ တည်လျက် ထိုခန္ဓာကို အမှီပြု၍ ပြုလုပ်အပ်သော ကံတို့ကို ဆိုလို၏။ "အဘယ်သို့သော အတ္တ၌ တည်၍" ဟူသည် အဘယ်သို့သော အတ္တ၌ မှီတည်၍ အကျိုးဝိပါတ်ကို ပေးကြကုန်အံ့နည်း၊ အကျိုးပေးကြကုန်အံ့နည်း။ ဤစကားဖြင့် ပြုလုပ်သူ (ကာရက) နှင့် ခံစားသူ (ဝေဒက) ကင်းဆိတ်သောကြောင့် အတ္တ၏အဖို့အစုဖြစ်သော ကံတို့သည် မသင့်လျော်ပုံကို ပြသ၏။ ခန္ဓာတို့၏ ခဏမစဲ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်း ပြုလုပ်ပြီးသောကံ ပျက်စီးခြင်း (ကတနာသ) ဘေးနှင့် မပြုလုပ်အပ်သောကံ၏ အကျိုးကို ခံစားရခြင်း (အကတဗ္ဘဟာဂမ) ဘေးဟူသော အပြစ်တို့ သက်ရောက်နိုင်ပုံကို ပြသ၏။

Tatrāyaṃ (itivu. aṭṭha. 74; sārattha. ṭī. 1.5) codanāsodhanāvidhi – pāṇātipātavasena tāva kammapathasambandhavibhāvanā, khaṇe khaṇe hi nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hanti, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, so arūpattā [Pg.266] na chedanabhedanādivasena vikopanasamattho, napi vikopanīyo. Atha rūpasantāno, so acetanattā kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipātāpuññaṃ pasavati yathā matasarīre. Payogopi pāṇātipātassa paharaṇappahārādiko atītesu vā saṅkhāresu bhaveyya, anāgatesu, paccuppannesu vā, tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato, paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā, vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappahārādippayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo? Khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa kiriyāpariyosānakālānavaṭṭhānato kassa pāṇātipātakammabaddhoti?

ထို၌ ဤသည်ကား စောဒနာကို ဖြေရှင်းပုံ နည်းလမ်း ဖြစ်၏။ ပထမဦးစွာ ပါဏာတိပါတအားဖြင့် ကမ္မပထ ဆက်စပ်မှုကို ရှင်းလင်းပြသအံ့။ ခဏမစဲ ချုပ်ပျက်တတ်သော သဘာဝရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ အဘယ်သူသည် သတ်သနည်း၊ သို့မဟုတ် အဘယ်သူသည် အသတ်ခံရသနည်း။ အကယ်၍ စိတ်၊ စေတသိကအစဉ် (နာမ်သန္တာန်) ဖြစ်ပါက၊ ၎င်းသည် နာမ်တရား ဖြစ်သောကြောင့် ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖောက်ပြန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သကဲ့သို့၊ ဖောက်ပြန်စေအပ်သည်လည်း မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ရုပ်အစဉ် (ရုပ်သန္တာန်) ဖြစ်ပါမူ၊ ၎င်းသည် စေတနာမရှိသောကြောင့် သစ်တုံး၊ တောတောင်နှင့် တူလှသဖြင့် သေဆုံးပြီးသော ခန္ဓာကိုယ်၌ ကဲ့သို့ ဖြတ်တောက်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ပါဏာတိပါတ အကုသိုလ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ ပါဏာတိပါတ၏ ပယောဂဖြစ်သော ရိုက်နှက်ခြင်း၊ ပုတ်ခတ်ခြင်း စသည်သည်လည်း အတိတ်သင်္ခါရတို့၌ ဖြစ်ရာသလော၊ အနာဂတ် သင်္ခါရတို့၌ ဖြစ်ရာသလော၊ သို့မဟုတ် ပစ္စုပ္ပန် သင်္ခါရတို့၌ ဖြစ်ရာသလော။ ထို၌ အတိတ်၊ အနာဂတ် သင်္ခါရတို့သည် မရှိကြသဖြင့် ၎င်းတို့၌ ပယောဂ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ပစ္စုပ္ပန် သင်္ခါရတို့သည်လည်း ခဏမစဲ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိပြီး မိမိအလိုအလျောက်ပင် ချုပ်ပျက်တတ်သဖြင့်၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရှေးရှုနေသော ထိုတရားတို့၌ ပယောဂပြုခြင်းသည် အချည်းနှီးသာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ပြင် ပျက်စီးခြင်း (သေခြင်း) သည် အကြောင်းတရား ကင်းဆိတ်၍ ဖြစ်ရသဖြင့် ရိုက်နှက်ခြင်း၊ ပုတ်ခတ်ခြင်း စသော ပယောဂကြောင့် သေရခြင်း မဟုတ်ပေ။ သင်္ခါရတို့သည် အားထုတ်မှု ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ထိုပယောဂသည် အဘယ်သူ၏ ပယောဂ ဖြစ်သနည်း။ ခဏမစဲ ဖြစ်ပျက်နေသောကြောင့် သတ်လိုသောအကြံနှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပျက်စီးတတ်သော တရားသည် ကိစ္စပြီးဆုံးသည့်အချိန်အထိ တည်တံ့ခြင်း မရှိသဖြင့် အဘယ်သူအား ပါဏာတိပါတကံ ထိုက်ပါသနည်း။

Vuccateyathāvuttavadhakacetanāsahito saṅkhārapuñjo sattasaṅkhāto hanti. Tena pavattitavadhappayoganimittaṃ apagatausmāviññāṇajīvitindriyo matavohārapavattinibandhano yathāvuttavappayogakaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno. Vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattitavibandhakavisadirūpuppattiyā vigate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo; nāpi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katappayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito. Khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ; na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano attano anurūpaphaluppādane niyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā – ‘‘padīpo pakāseti, nisākaro candimā’’ti. Na ca kevalassa vacādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato; santānavasena pavattamānānañca [Pg.267] padīpādīnaṃ atthakiriyasiddhi dissatīti attheva pāṇātipātena kammunā baddho; tato eva yasmiṃ santāne pāṇātipātacetanā pavattā; tattheva santāne paccayantarasamavāyena bhavantare nirayādīsu tassā phalappavattīti nattheva katavināso akatabbhāgamo ca. Iminā nayena adinnādānādīnañca vasena yathārahaṃ kammapathasambandhavibhāvanā veditabbāti.

ဆိုအပ်ပြီးသော သတ်လိုသော စေတနာနှင့် ယှဉ်သော သတ္တဝါဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော သင်္ခါရအစုသည် သတ်တတ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူ ဖြစ်စေအပ်သော သတ်ခြင်းလုံ့လတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ငွေ့ငြိမ်းခြင်း (ဥသ္မာ)၊ ဝိညာဉ်၊ ဇီဝိတိန္ဒြေတို့ ကင်းပြတ်လျက် သေပြီဟူသော ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အခြေခံဖြစ်သော၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သတ်ခြင်းလုံ့လကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော ရုပ်နာမ်တရားအစုသည် အသတ်ခံရ၏၊ သို့မဟုတ် စိတ်စေတသိကအစဉ် သက်သက်မျှသာလျှင် အသတ်ခံရ၏။ ငါးဝေါကာရဘုံ၌ ထိုစိတ်စေတသိကအစဉ်သည် ရုပ်အစဉ်ကို မှီ၍ဖြစ်ရသဖြင့် သတ်ခြင်းလုံ့လ၏ အာရုံမဟုတ်သော်လည်း၊ သူတစ်ပါးတို့ စီရင်အပ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်တတ်သော လုံ့လ၏အစွမ်းဖြင့် ထိုလုံ့လကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော (ဇီဝိတိန္ဒြေကို) ဆီးတားတတ်သော မတူညီသော ရုပ်၏ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် (ရုပ်အစဉ်) ကင်းပြတ်သွားသောအခါ၌ (နာမ်အစဉ်၏) ပြတ်စဲခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပါဏာတိပါတ မဖြစ်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ပါဏာတိပါတသည် အကြောင်းမဲ့ ဖြစ်သည်လည်း မဟုတ်၊ လုံ့လပြုခြင်းသည် အကျိုးမရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် သင်္ခါရတရားတို့၌ ပြုအပ်သော လုံ့လ၏အစွမ်းကြောင့် ထိုလုံ့လ၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ထိုက်သော သင်္ခါရအစုသည် ထိုကဲ့သို့ (ဇီဝိတိန္ဒြေမပြတ်ဘဲ) ထပ်မံ၍ မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ခဏတ္တယအပိုင်းအခြားရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ခဏမရဏ (ခဏတိုင်း သေခြင်း) ကို ဤ၌ 'သေခြင်း' အဖြစ်ဖြင့် မရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သန္တတိမရဏ (အစဉ်ပြတ်၍ သေခြင်း) သည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အကြောင်းမဲ့ သေခြင်း မဟုတ်ပေ။ လှုပ်ရှားမှုမရှိကုန်သော သင်္ခါရတရားတို့၌ပင်လျှင် နီးကပ်စွာ တည်ရှိနေခြင်းမျှဖြင့် မိမိ မိမိနှင့် လျော်ကန်သော အကျိုးကို ဖြစ်ထိုက်ကုန်သော အချင်းချင်း အထောက်အကူပြုကုန်သော စင်စစ်ဖြစ်ကုန်သော အကြောင်းတရားတို့၌ ကတ္တား (ပြုလုပ်သူ) ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ ဥပမာ - 'ဆီမီးသည် လင်းစေ၏၊ လသည် ညဉ့်ကို ပြုတတ်၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပြုလုပ်သူ (ကတ္တား) ကင်းသော ပါဏာတိပါတ လုံ့လသည်လည်း မဟုတ်ပေ။ ပြောဆိုလိုသော အလိုနှင့်အတူဖြစ်သော စိတ်စေတသိကအစု သက်သက်အားဖြင့်သာ ပါဏာတိပါတ ဖြစ်သည်ဟု အလိုရှိအပ်သည်မဟုတ်၊ အစဉ် (သန္တတိ) အားဖြင့် တည်ရှိနေသည်ကိုသာလျှင် ဝန်ခံအပ်သောကြောင့်တည်း။ အစဉ်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေကြကုန်သော ဆီမီးစသည်တို့၏ အကျိုးကို ပြီးစေနိုင်ခြင်းကို မြင်တွေ့ရသကဲ့သို့ (ထိုအစဉ်အတိုင်းပင်) ပါဏာတိပါတကံဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့်သာလျှင် အကြင် (စိတ်) အစဉ်၌ ပါဏာတိပါတစေတနာသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏၊ ထို (စိတ်) အစဉ်၌ပင်လျှင် အခြားသော အကြောင်းအထောက်အကူတို့ ပေါင်းဆုံမိသောအခါ ဘဝတစ်ပါး၌ ငရဲစသည်တို့၌ ထိုစေတနာ၏ အကျိုးပေးခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် ပြုလုပ်ပြီးသောကံ ပျက်စီးသွားခြင်း မရှိ၊ မပြုလုပ်ရသေးသော ကံ၏အကျိုး ရောက်လာခြင်းလည်း မရှိပေ။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အဒိန္နာဒါန စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း လျော်ကန်သလို ကမ္မပထနှင့် ဆက်စပ်ပုံကို သိသာထင်ရှားအောင် ပြသခြင်းကို သိအပ်၏။

Sabbo diṭṭhiggāho taṇhāvasagatasseva hotīti āha ‘‘taṇhādhipateyyenā’’ti. Tesu tesu dhammesūti mayā desiyamānadassanadhammesu. Pakatikammaṭṭhānanti tassa therassa santike gahetvā parihariyamānakammaṭṭhānaṃ. Aññaṃ navakammaṭṭhānanti bhagavato desanānusārena gahitaṃ aññaṃ navaṃ kammaṭṭhānaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို စွဲလမ်းခြင်း အားလုံးသည် တဏှာ၏ အလိုသို့ လိုက်ပါသူအားသာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'တဏှာဓိပတေယျေန' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ 'တေသု တေသု ဓမ္မေသု' ဟူသည် ငါဟောကြားအပ်သော ဝိပဿနာတရားတို့၌ ဟူလို။ 'ပကတိကမ္မဋ္ဌာနံ' ဟူသည် ထိုမထေရ်၏ထံ၌ ယူ၍ ဆောင်ရွက်ဆဲဖြစ်သော (မူလ) ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အညံ နဝကမ္မဋ္ဌာနံ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်နှင့်အညီ ယူအပ်သော အခြားသော ကမ္မဋ္ဌာန်းသစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သောအရာသာ ဖြစ်၏။

Mahāpuṇṇamasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

မဟာပုဏ္ဏမသုတ်ဝဏ္ဏနာ၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanā

၁၀. စူဠပုဏ္ဏမသုတ်ဝဏ္ဏနာ

91. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti āmeḍitavacanaṃ byāpanicchāvasena vuttanti āha – ‘‘yaṃ yaṃ disa’’ntiādi. Anuviloketvāti ettha anusaddopi byāpanicchāyamevāti anu anu viloketvāti attho. Tenevāha – ‘‘tato tato viloketvā’’ti. Asanto nīco purisoti asappurisoti āha – ‘‘pāpapuriso lāmakapuriso’’ti. Soti asappuriso. Tanti asappurisaṃ jānituṃ na sakkoti asappurisadhammānaṃ yāthāvato ajānanato. Pāpadhammasamannāgatoti kāyaduccaritādiasantuṭṭhitādilāmakadhammasamannāgato. Asappurise bhatti etassāti asappurisabhatti. Tenāha – ‘‘asappurisasevano’’ti. Asappurisadhammo asappuriso uttarapadalopena, tesaṃ cintanasīloti asappurisacintī. Tenāha ‘‘asappurisacintāya cintako’’ti, duccintitacintīti attho. Asappurisamantananti asādhujanavicāraṃ asappurisavīmaṃsaṃ. Asappurisavācanti catubbidhaṃ dubbhāsitaṃ. Asappurisakammaṃ nāma tividhampi kāyaduccaritaṃ. Asappurisadiṭṭhi nāma visesato dasavatthukā micchādiṭṭhi, tāya samannāgato asappurisadiṭṭhiyā samannāgato, asappurisadānaṃ [Pg.268] nāma asakkaccadānādi. Sabbopāyamattho pāḷito eva viññāyati.

၉၁. 'တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတံ' ဟူသော နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ ဆိုအပ်သော စကားကို (ပျံ့နှံ့ခြင်း) အနှံ့အပြား အလိုရှိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ယံ ယံ ဒိသံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အနုဝိလောကေတွာ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အနု' သဒ္ဒါသည်လည်း အနှံ့အပြား အလိုရှိခြင်း၌သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အဖန်ဖန် ကြည့်ရှု၍' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုကြောင့်ပင် 'ထိုထိုအရပ်မှ ကြည့်ရှု၍' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သူတော်ကောင်းမဟုတ်သော၊ ယုတ်ညံ့သော ယောက်ျားသည် 'အသပ္ပုရိသ' မည်၏၊ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ပါပပုရိသော လာမကပုရိသော (ယုတ်မာသောယောက်ျား၊ ယုတ်ညံ့သောယောက်ျား)' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'သော' ဟူသည် ထိုအသပ္ပုရိသ (လူယုတ်မာ) တည်း။ 'တံ' ဟူသည် ထိုအသပ္ပုရိသ (လူယုတ်မာ) ကို သိခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ အသပ္ပုရိသတရားတို့ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မသိသောကြောင့်တည်း။ 'ပါပဓမ္မသမန္နာဂတော' ဟူသည် ကာယဒုစရိုက် စသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ရောင့်ရဲမှုမရှိခြင်း စသော ယုတ်ညံ့သော တရားတို့နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ထိုသူအား အသပ္ပုရိသတို့၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အသပ္ပုရိသဘတ္တိ' မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'အသပ္ပုရိသသေဝနော (လူယုတ်မာတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်သူ)' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် အသပ္ပုရိသဓမ္မကိုပင် 'အသပ္ပုရိသ' ဟု ခေါ်၏၊ ထိုတရားတို့ကို ကြံစည်လေ့ရှိသောကြောင့် 'အသပ္ပုရိသစိန္တီ' မည်၏။ ထိုကြောင့်ပင် 'အသပ္ပုရိသစိန္တာယ စိန္တကော (အသပ္ပုရိသ၏ ကြံစည်ခြင်းကို ကြံစည်သူ)' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်အပ်သောအရာကို ကြံစည်တတ်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အသပ္ပုရိသမန္တနံ' ဟူသည် သူတော်ကောင်းမဟုတ်သူတို့၏ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်း၊ စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်းတည်း။ 'အသပ္ပုရိသဝါစံ' ဟူသည် လေးပါးသော ဝစီဒုစရိုက် (မကောင်းသောစကား) တည်း။ 'အသပ္ပုရိသကမ္မံ' မည်သည် သုံးပါးသော ကာယဒုစရိုက်တည်း။ 'အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌိ' မည်သည် အထူးသဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဝတ္ထုရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်း၊ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသူသည် 'အသပ္ပုရိသဒိဋ္ဌိယာ သမန္နာဂတော' မည်၏။ 'အသပ္ပုရိသဒါနံ' မည်သည် ရိုသေမှုမရှိဘဲ ပေးလှူခြင်း စသည်တည်း။ အလုံးစုံသော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ပါဠိတော်အတိုင်းသာလျှင် သိသာထင်ရှားလှပေ၏။

‘‘Pāṇaṃ hanissāmī’’tiādikā cetanā kāmaṃ parabyābādhāyapi hotiyeva, yathā pana sā attano balavataradukkhatthāya hoti, tathā na parassāti imamatthaṃ dassetuṃ, ‘‘attano dukkhatthāya cinteti’’icceva vutto. Yathā asuko asukantiādīhi pāpako pāpavipākekadesaṃ balavaṃ garutaraṃ vā paccanubhontopi yathā paro paccanubhoti, na tathā sayanti dasseti. Tenāha ‘‘parabyābādhāyā’’ti. Gahetvāti pāpakiriyāya sahāyabhāvena gahetvā.

'ငါသည် အသက်ကို သတ်အံ့' စသည်ဖြင့် ဖြစ်သော စေတနာသည် စင်စစ်အားဖြင့် သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲရန်လည်း ဖြစ်သည်သာတည်း။ သို့သော်လည်း ထိုစေတနာသည် မိမိအား ပိုမိုပြင်းထန်သော ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်ရန် ဖြစ်သကဲ့သို့ သူတစ်ပါးအား ထိုကဲ့သို့ (ပြင်းထန်သော ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်ရန်) မဟုတ်ပေ၊ ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'မိမိ၏ ဆင်းရဲခြင်းအလို့ငှာ ကြံစည်၏' ဟူ၍သာ ဆိုတော်မူ၏။ ဤမည်သောသူသည် ဤမည်သောသူအား (ညှဉ်းဆဲအပ်၏) စသည်ဖြင့် မကောင်းမှုပြုသောသူသည် မကောင်းမှု၏ အကျိုးဖြစ်သော ပြင်းထန်လှစွာသော သို့မဟုတ် ကြီးလေးလှစွာသော ဆင်းရဲ၏ တစိတ်တဒေသကို ခံစားရသော်လည်း၊ သူတစ်ပါးသည် ခံစားရသကဲ့သို့ မိမိကိုယ်တိုင် ထိုသို့ မခံစားရသကဲ့သို့ ပြလိုသဖြင့် 'သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲရန်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဂဟေတွာ' ဟူသည် မကောင်းမှုပြုရာ၌ အဖော်အဖြစ်ဖြင့် သိမ်းသွင်း၍ (ခေါ်ဆောင်၍) ဟူလို။

Asakkaccanti anādaraṃ katvā. Deyyadhammassa asakkaraṇaṃ appasannākāro, puggalassa asakkaraṇaṃ agarukaraṇanti imamatthaṃ dassento, ‘‘deyyadhammaṃ na sakkaroti nāmā’’tiādimāha. Acittīkatvāti na citte katvā, na pūjetvāti attho. Pūjento hi pūjetabbavatthuṃ citte ṭhapeti, tato na bahi karoti. Cittaṃ vā acchariyaṃ katvā paṭipatti cittīkaraṇaṃ, sambhāvanakiriyā. Tappaṭikkhepato acittīkaraṇaṃ, asambhāvanakiriyā. Apaviddhanti ucchiṭṭhādichaḍḍanīyadhammaṃ viya avakhittakaṃ. Tenāha – ‘‘chaḍḍetukāmo viyā’’tiādi. Rogaṃ pakkhipanto viyāti rogikasarīraṃ odanādīhi pamajjitvā vammike rogaṃ pakkhipanto viya. Addhā imassa dānassa phalaṃ mameva āgacchatīti evaṃ yassa tathā diṭṭhi atthi, so āgamanadiṭṭhiko, ayaṃ pana na tādisoti āha ‘‘anāgamanadiṭṭhiko’’ti. Tenāha – ‘‘no phalapāṭikaṅkhī hutvā detī’’ti.

'အသက္ကစ္စံ' ဟူသည် မရိုမသေ ပြု၍တည်း။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို အရိုအသေမပြုခြင်းသည် မကြည်ညိုသော အမူအရာဖြစ်၍၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကို အရိုအသေမပြုခြင်းသည် မလေးမြတ်ခြင်းဖြစ်၏၊ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို မရိုသေသည်မည်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အစိတ္တီကတွာ' ဟူသည် စိတ်၌ မထားမူ၍၊ မပူဇော်ဘဲ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပူဇော်သောသူသည် ပူဇော်ထိုက်သော ဝတ္ထုကို စိတ်၌ ထားတတ်၏၊ ထိုကြောင့် စိတ်၏ အပြင်သို့ မပြုပေ။ သို့မဟုတ် စိတ်ကို အံ့ဩဖွယ်ဖြစ်စေ၍ ကျင့်ခြင်းသည် 'စိတ္တီကာရ' (မြတ်နိုးစွာပြုခြင်း) မည်၏၊ ချီးမြှောက်မြတ်နိုးသော အပြုအမူတည်း။ ထိုအပြုအမူကို ငြင်းပယ်ခြင်းကြောင့် 'အစိတ္တီကာရ' (မမြတ်နိုးဘဲ ပြုခြင်း) မည်၏၊ မချီးမြှောက် မမြတ်နိုးသော အပြုအမူတည်း။ 'အပဝိဒ္ဓံ' ဟူသည် စားကြွင်းစားကျန် စသော စွန့်ပစ်အပ်သော အရာကဲ့သို့ စွန့်ပစ်ထားခြင်းတည်း။ ထိုကြောင့်ပင် 'စွန့်ပစ်လိုသူကဲ့သို့' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ရောဂံ ပက္ခိပန္တော ဝိယ' ဟူသည် နာကျင်နေသော ခန္ဓာကိုယ်ကို ဆွမ်းစသည်တို့ဖြင့် ပွတ်သပ်၍ တောင်ပို့၌ ရောဂါပိုးမွှားတို့ကို စွန့်ပစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ဧကန် စင်စစ် ဤအလှူ၏ အကျိုးသည် ငါ့ထံသို့သာ ရောက်လိမ့်မည်' ဟု ဤကဲ့သို့ အယူရှိသောသူသည် 'အာဂမနဒိဋ္ဌိက' (အကျိုးတရား ရောက်လာမည်ဟု ယူဆသူ) မည်၏။ ဤသူကား ထိုသို့သောသူမဟုတ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'အနာဂမနဒိဋ္ဌိကော' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုကြောင့်ပင် 'အကျိုးကို မမျှော်လင့်ဘဲ ပေးလှူ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Kāmañcāyaṃ yathāvuttapuggalo asaddhammādīhi pāpadhammehi samannāgato, tehi pana sabbehipi micchādassanaṃ mahāsāvajjanti dassetuṃ, ‘‘tāya micchādiṭṭhiyā niraye upapajjatī’’ti vuttaṃ. Vuttapaṭipakkhanayenāti kaṇhapakkhe vuttassa atthassa vipariyāyena sukkapakkhe attho veditabbo. ‘‘Sadevakaṃ loka’’ntiādīsu (pārā. 1) devasaddo chakāmāvacaradevesu, evamidhāti āha ‘‘chakāmāvacaradevā’’ti. Tattha brahmānaṃ visuṃ gahitattā kāmāvacaradevaggahaṇanti ce? Idha dānaphalassa adhippetattā kāmāvacaradevaggahaṇaṃ[Pg.269], tatthāpi chakāmāvacaraggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ devamahattatādivacanato. Tiṇṇaṃ kulānaṃ sampattīti khattiyamahattādīnaṃ tiṇṇaṃ kulānaṃ sampatti, na kevalaṃ kulasampadā eva adhippetā, atha kho tattha āyuvaṇṇayasabhogaissariyādisampadāpi adhippetāti daṭṭhabbaṃ uḷārassa dānamayapuññassa vasena tesampi samijjhanato. Suddhavaṭṭavaseneva kathitaṃ sukkapakkhepi sabbaso vivaṭṭassa anāmaṭṭhattā. Saddhādayo hi lokiyakusalasambhārā evettha adhippetāti. Sesaṃ suviññeyyameva.

အမှန်စင်စစ် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အသဒ္ဓမ္မစသော ယုတ်မာသောတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း၊ ထိုယုတ်မာသော တရားအားလုံးတို့တွင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည်သာ အပြစ်အတုမရှိ ကြီးလေးသောအပြစ်ရှိ၏ဟု ပြသခြင်းငှာ 'ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကြောင့် ငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းဖြင့်' ဟူသည် အမည်းဘက်၌ ဆိုအပ်သော အနက်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အဖြူဘက်၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ 'နတ်နှင့်တကွသော လောက' စသည်တို့၌ 'ဒေဝ' သဒ္ဒါသည် ကာမာဝစရနတ် ခြောက်ဘုံ၌ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌လည်း ထို့အတူ ဖြစ်သောကြောင့် 'ကာမာဝစရနတ် ခြောက်ဘုံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုနေရာ၌ ဗြဟ္မာတို့ကို သီးခြားယူအပ်သောကြောင့် ကာမာဝစရနတ်တို့ကို ယူခြင်းဖြစ်သလောဟု မေးသော်? ဤနေရာ၌ အလှူ၏အကျိုးကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ကာမာဝစရနတ်တို့ကို ယူခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုသို့ယူရာ၌လည်း နတ်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းစသော စကားတို့ကြောင့် ကာမာဝစရနတ် ခြောက်ဘုံကို ယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'အမျိုးသုံးပါးတို့၏ ပြည့်စုံခြင်း' ဟူသည် မင်းမျိုးကြီးစသော အမျိုးသုံးပါးတို့၏ ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏၊ အမျိုးနှင့်ပြည့်စုံခြင်း သက်သက်ကိုသာ အလိုရှိသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုအမျိုးတို့၌ အသက်၊ အဆင်း၊ အခြံအရံ၊ စည်းစိမ်၊ အစိုးရခြင်းစသော ပြည့်စုံခြင်းတို့ကိုလည်း အလိုရှိအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏၊ မြတ်သော ဒါနမယကုသိုလ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုအသက်အဆင်း စသည်တို့သည်လည်း ပြည့်စုံနိုင်သောကြောင့်တည်း။ သုက္ကပက္ခ၌လည်း ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ရာ ဝိဝဋ္ဋကို လုံးဝ မသုံးသပ်သောကြောင့် စင်ကြယ်သော သံသရာဝဋ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၏။ သဒ္ဓါတရားစသော လောကီကုသိုလ်အဆောက်အဦတို့ကိုသာ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ကျန်ရှိသောစကားသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

Cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

စူဠပုဏ္ဏမသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော လီနတ္ထပ္ပကာသနီ (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Niṭṭhitā ca devadahavaggavaṇṇanā.

ဒေဝဒဟဝဂ်အဖွင့်သည်လည်း ပြီးဆုံးပြီ။

2. Anupadavaggo

၂. အနုပဒဝဂ်။

1. Anupadasuttavaṇṇanā

၁. အနုပဒသုတ်အဖွင့်။

93. Iddhimāti [Pg.270] guṇo pākaṭo paratoghosena vinā pāsādakampanadevacārikādīhi sayameva pakāsabhāvato; dhutavādādiguṇānampi tathābhāve eteneva nayena tesaṃ guṇānaṃ pākaṭayogato ca paresaṃ nicchitabhāvato ca. Paññavato guṇāti paññāpabhedapabhāvite guṇavisese sandhāya vadati. Te hi yebhuyyena paresaṃ avisayā. Tenāha – ‘‘na sakkā akathitā jānitu’’nti. Visabhāgā sabhāgā nāma ayonisomanasikārabahulesu puthujjanesu, te pana appahīnarāgadosatāya parassa vijjamānampi guṇaṃ makkhetvā avijjamānaṃ avaṇṇameva ghosentīti āha – ‘‘visabhāga…pe… kathentī’’ti.

၉၃. "တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံသောသူ" ဟူသော ဂုဏ်သည် သူတစ်ပါးတို့၏ ပြောကြားချက်မရှိဘဲ ပြာသာဒ်ကို တုန်လှုပ်စေခြင်း၊ နတ်ပြည်သို့ ကြွခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်တိုင်ပင် ထင်ရှားဖြစ်သောကြောင့် ထင်ရှားသောဂုဏ် ဖြစ်၏။ ဓုတင်ဆောင်ခြင်းစသော ဂုဏ်တို့၏ ဖြစ်ပုံ၌လည်း ဤနည်းဖြင့်လျှင် ထိုဂုဏ်တို့၏ ထင်ရှားသင့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏ ဆုံးဖြတ်ပြီးသော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ "ပညာရှိသောသူ၏ ဂုဏ်" ဟူသည် ပညာအပြားဖြင့် ဖြစ်ပွားစေအပ်သော ထူးမြတ်သော ဂုဏ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဂုဏ်တို့သည် အများအားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အာရုံမဟုတ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် "မပြောကြားဘဲ သိခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောသူ၊ တူညီသောသူဟူသည် အလွန်အမင်း အယောနိသောမနသိကာရများသော ပုထုဇဉ်တို့တွင်၊ ထိုပုထုဇဉ်တို့သည်ကား မပယ်အပ်ရသေးသော ရာဂ၊ ဒေါသရှိကြသဖြင့် သူတစ်ပါး၏ ထင်ရှားရှိသော ဂုဏ်ကိုပင် ဖုံးလွှမ်း၍ မရှိသော အပြစ်ကိုသာလျှင် ကျော်စောစေကုန်အံ့ဟု "ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောသူ...ပ... ပြောဆိုကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Yā aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato yathābhūtaṃ pajānanā, ayaṃ dhātukusalatā. Āyatanakusalatāyapi eseva nayo. Avijjādīsu dvādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu kosallaṃ paṭiccasamuppādakusalatā. Idaṃ imassa phalassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ, idaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇanti evaṃ ṭhānañca ṭhānato, aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānanā, ayaṃ ṭhānāṭṭhānakusalatā. Yo pana imesu dhātuādīsu pariññābhisamayādivasena nissaṅgagatiyā paṇḍāti laddhanāmena ñāṇena ito gato pavatto, ayaṃ paṇḍito nāmāti āha – ‘‘imehi catūhi kāraṇehi paṇḍito’’ti. Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño. Sesapadesupi eseva nayoti āha – ‘‘mahāpaññādīhi samannāgatoti attho’’ti.

တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ သာယာဖွယ်ရှိခြင်း၊ အပြစ်ရှိခြင်းအားဖြင့် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိခြင်းသည် ဓာတုကုသလတာ ဖြစ်၏။ အာယတန၌ လိမ္မာသည်ဖြစ်ခြင်း၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ အဝိဇ္ဇာစသော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကုသလတာ ဖြစ်၏။ "ဤအရာသည် ဤအကျိုးတရား၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် အကြောင်းမဟုတ်" ဟု ဤသို့ အကြောင်းကို အကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းမဟုတ်သည်ကို အကြောင်းမဟုတ်သည့်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိခြင်းသည် ဌာနာဌာနကုသလတာ ဖြစ်၏။ အကြင်သူသည် ထိုဓာတ်စသည်တို့၌ ပရိညာ၊ အဘိသမယစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကပ်ငြိမှုကင်းသော လားရာရှိသည်ဖြစ်၍ "ပဏ္ဍ" ဟု ရအပ်သော အမည်ရှိသော ဉာဏ်ဖြင့် ဤတရားသို့ လားရောက်ဖြစ်ပွား၏၊ ထိုသူကို ပညာရှိ (ပဏ္ဍိတ) ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် "ဤအကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် ပညာရှိဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြီးမြတ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို သိမ်းဆည်းတတ်သောကြောင့် ကြီးမြတ်သောပညာ ရှိသောသူသည် မဟာပညာရှိ မည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်းဟု ပြခြင်းငှာ "ကြီးမြတ်သော ပညာစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူဟူသော အနက်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Nānattanti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā thero ‘‘mahāpañño’’tiādinā kittīyati, tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā. Yassa kassaci (dī. ni. ṭī. 3.216; saṃ. ni. ṭī. 1.1.110; a. ni. ṭī. 1.1.584) visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento, ‘‘mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā’’tiādimāha. Tattha hetumahantatāya paccayamahantatāya nissayamahantatāya pabhedamahantatāya kiccamahantatāya [Pg.271] phalamahantatāya ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo veditabbo. Tattha hetū alobhādayo, paccayā hirottappasaddhāsativīriyādayo. Nissayā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā taṃsamaṅgino ca purisavisesā. Pabhedo cārittādivibhāgo. Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhassa vidhamanaṃ. Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca. Ānisaṃso piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.9) ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) ca āgatanayena veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā veditabbā, ṭhānāṭṭhānādīnaṃ pana mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo. Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasutte (ma. ni. 3.124 ādayo) sayameva āgamissati. Vihārasamāpattīnaṃ samādhikkhandhe niddhāritanayena veditabbā, ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgahaṇato saccavibhaṅge (vibha. 189 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189 ādayo) āgatanayena. Satipaṭṭhānādīnaṃ vibhaṅgādīsu (vibha. 355 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanādīsu (vibha. aṭṭha. 355 ādayo) ca āgatanayena. Sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca. Abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito ca. Nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito mahantatā veditabbā.

"ထူးခြားမှု (နာနတ္တ)" ဟူသည် အကြင် ကြီးမြတ်သောပညာစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် မထေရ်ကို "မဟာပညာရှိ" စသည်ဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်၏၊ ထိုကြီးမြတ်သော ပညာစသည်တို့၏ ဤထူးခြားမှု၊ ဤကွဲပြားခြားနားမှု ဖြစ်၏။ အကြင် တစ်စုံတစ်ခုသော (အထူးသဖြင့်) နာမ်တရား၏ ကြီးမြတ်ခြင်းမည်သည် ကိစ္စပြီးစီးခြင်းဖြင့် သိအပ်၏ဟု ထိုမထေရ်အား ကိစ္စပြီးစီးပုံကို ပြလိုသဖြင့် "ကြီးမြတ်သော သီလက္ခန္ဓာကို သိမ်းဆည်းတတ်သောကြောင့် မဟာပညာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသီလက္ခန္ဓာ၌ အကြောင်း၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထောက်အပံ့ (ပစ္စည်း) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှီရာ (နိဿယ) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပြား (ပဘေဒ) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိစ္စ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုး (ဖလ) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးထူး (အာနိသင်) ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သီလက္ခန္ဓာ၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အကြောင်းတို့သည် အလောဘစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ပစ္စည်းတို့သည် ဟိရိ၊ သြတ္တပ္ပ၊ သဒ္ဓါ၊ သတိ၊ ဝီရိယစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မှီရာတို့သည် သာဝကဗောဓိ၊ ပစ္စေကဗောဓိ၊ သမ္မာသမ္ဗောဓိတို့၌ မြဲသည်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ထိုတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ထူးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အပြားသည် စာရိတ္တသီလစသော အပြားဖြစ်၏။ ကိစ္စသည် တဒင်္ဂစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြစ်၏။ အကျိုးသည် နတ်ပြည်၌ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်၌ ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်၏။ အကျိုးထူးသည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်ရှိခြင်းစသည် ဖြစ်၏။ ဤအရာသည် ဤနေရာ၌ အကျဉ်းမျှသာတည်း၊ အကျယ်ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်နှင့် အာကင်္ခေယျသုတ်စသည်တို့၌ လာသောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဤနည်းဖြင့် သမာဓိက္ခန္ဓာစသည်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကိုလည်း သင့်တော်သလို ခွဲခြား၍ သိအပ်၏၊ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည် စသည်တို့၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကိုမူ ကျယ်ဝန်းသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သိအပ်၏။ ထိုအရာ၌ အကြောင်းဟုတ်သည် မဟုတ်သည်တို့၏ ကျယ်ဝန်းသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ဗဟုဓာတုကသုတ်၌ ကိုယ်တိုင် ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။ ဝိဟာရသမာပတ်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို သမာဓိက္ခန္ဓာ၌ ခွဲခြားအပ်သောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ အရိယသစ္စာတို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို သာသနာတော်အားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူတတ်သောကြောင့် သစ္စာဝိဘင်းနှင့် ထိုအဖွင့်ကျမ်းတို့၌ လာသောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို ဝိဘင်းနှင့် ထိုအဖွင့်ကျမ်းစသည်တို့၌ လာသောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ သာမညဖိုလ်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို ကြီးမြတ်သော အကျိုးစီးပွား၊ ကြီးမြတ်သော ချမ်းသာ၊ ကြီးမြတ်သော အကျိုးထူး၊ ကြီးမြတ်သော ဘေးကင်းရာ (ယောဂက္ခေမ) သို့ ရောက်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ငြိမ်သက်ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း၊ သိမ်မွေ့ခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်းဖြင့် မသိနိုင်ခြင်း၊ ပညာရှိတို့သာ သိအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ အဘိညာဉ်တို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို ကြီးမြတ်သော အဆောက်အဦ ရှိခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော အာရုံရှိခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော ကိစ္စရှိခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိခြင်း၊ ကြီးမြတ်သော ပြီးစီးခြင်းရှိခြင်းတို့ကြောင့် သိအပ်၏။ နိဗ္ဗာန်၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကို မာန်ယစ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းစသော ကြီးမြတ်သောအကျိုးကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် သိအပ်၏။

Puthupaññāti etthāpi vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti, ‘‘ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmā’’ti, evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesupi ‘‘ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho, ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho, ekavidhena saññākkhandho…pe… ekavidhena viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādibhedavasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tathā ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ āyatananānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.

ပုထုပညာ (ပြန့်ပြောသောပညာ) ဟူသည်၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ထူးခြားချက်ကား ဤသို့ဖြစ်သည်— 'အထူးထူးအပြားပြားသော ခန္ဓာတို့၌ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ 'ဤကား ရူပက္ခန္ဓာမည်၏...ပ... ဤကား ဝိညာဏက္ခန္ဓာမည်၏' ဟု ဤသို့ ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုခန္ဓာတို့၌လည်း 'တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ၊ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာ၊ တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ များစွာသော အပြားအားဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် သညာက္ခန္ဓာ...ပ... တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၊ များစွာသော အပြားအားဖြင့် ဝိညာဏက္ခန္ဓာ' ဟု ဤသို့ တစ်ပါးသော အပြားစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ်စသော ကွဲပြားခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ခန္ဓာတစ်ခုချင်းစီ၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'ဤကား စက္ခာယတနမည်၏...ပ... ဤကား ဓမ္မာယတနမည်၏။ ထိုအာယတနတို့တွင် အာယတနတစ်ဆယ်တို့သည် ကာမာဝစရဖြစ်ကုန်၏၊ နှစ်ပါးတို့သည် စတုဘူမက (ဘုံလေးပါးလုံး၌ဖြစ်သောတရား) ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ အာယတနတို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။

Nānādhātūsūti [Pg.272] ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve catubhūmakā’’ti evaṃ nānādhātūsu paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tayidaṃ upādiṇṇakadhātuvasena vuttanti veditabbaṃ. Paccekabuddhānañhi dvinnañca aggasāvakānaṃ upādiṇṇakadhātūsuyeva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tañca kho ekadesatova, no nippadesato, anupādiṇṇakadhātūnaṃ pana nānākaraṇaṃ na jānantiyeva. Sabbaññubuddhānaṃyeva pana, ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kaṇho, imassa bahalattaco, imassa tanuttaco, imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ, imassa pupphaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ, phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ pharusaṃ sugandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ ambilaṃ kaṭukaṃ kasāvaṃ, kaṇṭako tikhiṇo atikhiṇo ujuko kuṭilo lohito odāto hotī’’ti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.

အထူးထူးအပြားပြားသော ဓာတ်တို့၌ ဟူသည်မှာ 'ဤကား စက္ခုဓာတ်မည်၏...ပ... ဤကား မနောဝိညာဏဓာတ်မည်၏။ ထိုဓာတ်တို့တွင် ဓာတ်တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့သည် ကာမာဝစရဖြစ်ကုန်၏၊ နှစ်ပါးတို့သည် စတုဘူမကဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ အထူးထူးအပြားပြားသော ဓာတ်တို့ကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုစကားကို ဥပါဒိဏ္ဏကဓာတ် (စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ဓာတ်) ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကြင်ကြောင့်ဆိုသော် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့နှင့် အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးတို့အား ဥပါဒိဏ္ဏကဓာတ်တို့၌သာ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်ဖြစ်၏။ ထိုဉာဏ်သည်လည်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံအားဖြင့် မဟုတ်ပေ၊ အနုပါဒိဏ္ဏကဓာတ် (စိတ်ကြောင့်မဟုတ်ဘဲ ဖြစ်သော ရုပ်ဓာတ်) တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကိုမူ မသိကြကုန်သည်သာတည်း။ သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့အားသာလျှင် 'ဤမည်သော ဓာတ်ကြီးမားထက်သန်ခြင်းကြောင့် ဤသစ်ပင်၏ ပင်စည်သည် ဖြူ၏၊ ဤသစ်ပင်၏ ပင်စည်သည် မည်း၏၊ ဤသစ်ပင်သည် အခေါက်ထူ၏၊ ဤသစ်ပင်သည် အခေါက်ပါး၏၊ ဤသစ်ပင်၏ အရွက်သည် အဆင်း သဏ္ဌာန် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဤသို့သဘောရှိ၏၊ ဤသစ်ပင်၏ အပွင့်သည် ညို၏၊ ဝါ၏၊ နီ၏၊ ဖြူ၏၊ မွှေး၏၊ နံ၏၊ အသီးသည် ငယ်၏၊ ကြီး၏၊ ရှည်၏၊ ဝိုင်း၏၊ ကောင်းသောသဏ္ဌာန်ရှိ၏၊ ချောမွေ့၏၊ ကြမ်းတမ်း၏၊ မွှေး၏၊ ချို၏၊ ခါး၏၊ ချဉ်၏၊ စပ်၏၊ ဖန်၏၊ ဆူးသည် ထက်မြက်၏၊ အလွန်ထက်မြက်၏၊ ဖြောင့်၏၊ ကောက်၏၊ နီ၏၊ ဖြူ၏' ဟု ဤသို့ ဓာတ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို အမှီပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်၏။

Atthesūti rūpādīsu ārammaṇesu. Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato santānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgānañhi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāti. Tenāha – saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahato suññasabhāvesu, tato eva itthipurisaattaattaniyādivasena anupalabbhesu sabhāvesu. Ma-kāro hettha padasandhikaro. Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādinānāatthesu. Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu. Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātāsu nānāniruttīsu. Paṭibhānesūti ettha atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu, ‘‘imāni idamatthajotakānī’’ti (vibha. 725-745) tathā tathā paṭibhānato paṭibhānānīti laddhanāmesu ñāṇesu. Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva. Itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha – ‘‘puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’ti. Tenassa madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ paridīpitaṃ hoti.

အနက်တို့၌ (အတ္ထေသု) ဟူသည် ရူပါရုံစသော အာရုံတို့၌တည်း။ အထူးထူးသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့၌ ဟူသည်မှာ အတွင်းအပ ကွဲပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သန္တာန်ကွဲပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အထူးထူးသော အပြားရှိကုန်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါရပ်တို့၌တည်း။ အဝိဇ္ဇာစသော အင်္ဂါရပ်တို့သည် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သံခါရပိဋက၌ 'အကြောင်းတရား တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အထူးထူးသော ဆိတ်ညံမှု မရရှိနိုင်ခြင်းတို့၌ ဟူသည် အထူးထူးသော သဘောတရားတို့တွင် မြဲသော အနှစ်သာရ စသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ဆိတ်ညံသော သဘောတရားတို့၌တည်း၊ ထိုဆိတ်ညံသော သဘောကြောင့်ပင် မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ အတ္တ၊ အတ္တနိယ (ငါ၏ဥစ္စာ) စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မရရှိနိုင်ကုန်သော သဘောတရားတို့၌တည်း။ ထိုပုဒ်၌ 'မ' အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ခြင်းကို ပြuတတ်၏။ အထူးထူးသော အနက်တို့၌ ဟူသည် အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၏ အရာဖြစ်ကုန်သော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သောတရား (ပစ္စယုပ္ပန္န) စသော အထူးထူးသော အနက်တို့၌တည်း။ တရားတို့၌ ဟူသည် ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၏ အရာဖြစ်ကုန်သော အကြောင်းတရားစသော အထူးထူးသော တရားတို့၌တည်း။ နိရုတ္တိတို့၌ ဟူသည် ထိုအနက်နှင့် တရားတို့ကိုပင် ခွဲခြား၍ပြသော စကားဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အထူးထူးသော နိရုတ္တိဘာသာစကားတို့၌တည်း။ ပဋိဘာန်တို့၌ ဟူသည် ဤနေရာ၌ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါစသည်တို့၏ အရာဖြစ်ကုန်သော၊ 'ဤစကားတို့သည် ဤအနက်ကို ပြတတ်ကုန်၏' ဟု ထိုထိုသို့ ထင်မြင်လာခြင်းကြောင့် ပဋိဘာန်ဟူသောအမည်ကို ရရှိကုန်သော ဉာဏ်တို့၌တည်း။ 'ပြန့်ပြောသော ကွဲပြားသော သီလက္ခန္ဓာတို့၌' စသည်တို့တွင် သီလ၏ ပြန့်ပြောသည်၏အဖြစ်နှင့် ကွဲပြားခြားနားသည်၏အဖြစ်ကို ဆိုခဲ့ပြီးတည်း။ ကြွင်းသောတရားတို့၌မူ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အလွယ်တကူ သိနိုင်သောကြောင့် ထင်ရှားလှပေသည်။ မကွဲမပြား တစ်ခုတည်းသာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌မူ တင်စားမှုစွမ်းအားဖြင့် ပြန့်ပြောခြင်းကို ယူအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'များစွာသော လူအများနှင့် သက်ဆိုင်သော တရားတို့ကို လွန်မြောက်၍' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်အား မာန်ယစ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းစသော ဝေဝုစ်တို့ဖြင့် ပြန့်ပြောသောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာပြအပ်သည် ဖြစ်၏။

Evaṃ [Pg.273] visayavasena paññāya mahattaṃ puthuttañca dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ, pavattiākāravasena javanabhāvaṃ, kiccavasena tikkhādibhāvañca dassetuṃ, ‘‘katamā hāsapaññā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hāsabahuloti pītibahulo. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā pītisahagatāya paññāya. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena ārammaṇe phullā vikasitā viya pavattati; na upekkhāsahagatāti pātimokkhasīlaṃ ṭhapetvā hāsanīyaṃ paraṃ tividhampi sīlaṃ paripūretīti attho. Visuṃ vuttattā puna sīlakkhandhamāha. Samādhikkhandhantiādīsupi eseva nayo.

ဤသို့လျှင် အာရုံ၏စွမ်းအားဖြင့် ပညာ၏ ကြီးမြတ်သည်၏အဖြစ်နှင့် ပြန့်ပြောသည်၏အဖြစ်ကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရွှင်လန်းသောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပုံအခြင်းအရာ၏ စွမ်းအားဖြင့် လျင်မြန်သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကိစ္စ၏စွမ်းအားဖြင့် ထက်မြက်သည်စသော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ 'ရွှင်လန်းသောပညာဟူသည် အဘယ်နည်း' စသည်ကို ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်တို့၌ 'ရွှင်လန်းမှုများသောသူ' ဟူသည် ပီတိများသောသူ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့သည် ထိုပုဒ်၏ ဝေဝုစ်တို့သာတည်း။ 'သီလကို ပြည့်စုံစေ၏' ဟူသည် အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ တက်ကြွလှုပ်ရှားသည်ဖြစ်၍ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ပညာဖြင့် (ပြည့်စုံစေ၏)။ အကြောင်းမူကား ပီတိသောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော ပညာသည် မွေ့လျော်ခြင်း၏စွမ်းအားဖြင့် အာရုံ၌ ဖူးပွင့်ပွင့်လန်းသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်၏၊ ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သည်ကား မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ပါတိမောက်သီလကို ချန်လှပ်၍ ရွှင်လန်းဖွယ်ဖြစ်သော အခြားသုံးပါးသော သီလကိုလည်း ပြည့်စုံစေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သီးခြားဆိုအပ်သောကြောင့် 'သီလက္ခန္ဓာ' ကို တစ်ဖန်ထပ်၍ ဆိုတော်မူ၏။ သမာဓိက္ခန္ဓာစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti rūpakkhandhaṃ aniccanti sīghaṃ vegena pavattiyā paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena vissaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ paṭivijjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegasā paṭivijjhati, tasmā sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ, ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva bhijjanato khayasabhāvattā. Bhayaṭṭhenāti bhayānakabhāvato. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca. Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāpaññāya tuletvā. Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā. Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pañcakkhandhaṃ vibhūtaṃ katvā. Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne ninnapoṇapabbhāravasena. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ, puna ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenāti keci.

ရုပ်ကို အနိစ္စအားဖြင့် လျင်မြန်စွာ ပြေးသွား၏ ဟူသည်မှာ ရူပက္ခန္ဓာကို အနိစ္စဟု လျင်မြန်စွာ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့နှင့် ဝေးကွာသွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးပြုပြင်အားထုတ်မှု လွန်ကဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သိကြားမင်း လွှတ်လိုက်သော ဝရဇိန်လက်နက်ကဲ့သို့ လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်လျက်၊ နှေးကွေးခြင်းမရှိဘဲ ရူပက္ခန္ဓာ၌ အနိစ္စလက္ခဏာကို လျင်မြန်စွာ ထိုးထွင်းသိမြင်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပညာသည် ဇဝနပညာ (လျင်မြန်သောပညာ) မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် လက္ခဏာကိုအာရုံပြုသော ဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဇဝနပညာကို ပြသပြီး၍၊ အားကောင်းသော ဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ 'ရုပ်ကို...' စသည်ကို ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်တို့၌ 'ကုန်ဆုံးသော အနက်သဘောအားဖြင့်' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ရာအရပ်တိုင်း၌ ထိုထိုနေရာ၌ပင် ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ကုန်ဆုံးခြင်းသဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဘေးအန္တရာယ်ရှိသော အနက်သဘောအားဖြင့်' ဟူသည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အနှစ်သာရမရှိသော အနက်သဘောအားဖြင့်' ဟူသည် အတ္တအနှစ်သာရ ကင်းဆိတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြဲသောအနှစ်သာရစသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ချိန်ဆ၍' ဟူသည် ချိန်ခွင်နှင့်တူသော ဝိပဿနာပညာဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ချိန်ဆ၍တည်း။ 'ဆုံးဖြတ်၍' ဟူသည် ထိုဆုံးဖြတ်တတ်သော ဝိပဿနာပညာဖြင့်ပင် ဆုံးဖြတ်၍တည်း။ 'ထင်ရှားစေ၍' ဟူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထင်ရှားအောင်ပြု၍ ခန္ဓာငါးပါးကို ထင်ရှားစေ၍တည်း။ 'ရုပ်၏ချုပ်ရာ၌' ဟူသည် ရူပက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိပ်တိုင်ရောက်သော (သိခါပ္ပတ္တ) ဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဇဝနပညာကို ပြသခြင်းငှာ 'ရုပ်ကို...' စသည်ကို တစ်ဖန် ဆိုတော်မူပြန်၏။ အချို့သောဆရာတို့ကမူ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Ñāṇassa tikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindanena veditabboti, ‘‘khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento, ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādimāha. Tikkhapañño hi khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha – ‘‘ekasmiṃ āsane cattāro ariyamaggā adhigatā hontī’’tiādi.

ဉာဏ်၏ ထက်မြက်သောအဖြစ် (တိက္ခဘာဝ) မည်သည်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်တရား (ကိလေသာ) ကို အထူးသဖြင့် အကြွင်းမဲ့ပယ်ဖြတ်ခြင်းဖြင့် သိအပ်၏။ ‘ကိလေသာတို့ကို လျင်မြန်စွာ ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ထက်မြက်သောပညာ (တိက္ခပညာ) မည်၏’ ဟု ဆို၍ ထိုကိလေသာတို့ကို ကွဲပြားခြားနားစွာ ပြလိုသဖြင့် ‘ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်...’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဉာဏ်ထက်မြက်သူသည် လျင်မြန်စွာ သိလွယ်သော အဘိညာဉ် (ခိပ္ပါဘိည) ရှိသူဖြစ်၍ ၎င်း၏ကျင့်စဉ်သည်လည်း တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် ‘တစ်ခုတည်းသော နေရာ၌ အရိယာမဂ်လေးပါးတို့ကို ရရှိအပ်ကုန်၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccasampaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ, ‘‘sabbasaṅkhāresu [Pg.274] ubbegabahulo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhaṃ pavattasaṃvego. Uttāsabahuloti ñāṇutrāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso. Tena ādīnavānupassanamāha. Ukkaṇṭhanabahuloti pana iminā nibbidānupassanaṃ āha – aratibahulotiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ. Bahimukhoti sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho, tathā vā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthi, nibbijjhatīti vā nibbedhā, sāva paññā nibbedhikā. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva.

‘ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့သည် မမြဲ၊ ဆင်းရဲကုန်၏၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ ပြုပြင်အပ်ကုန်၏၊ အကြောင်းကိုစွဲ၍ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကုန်ဆုံးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ ချုပ်ငြိမ်းတတ်သော သဘောရှိကုန်၏’ ဟု မှန်ကန်စွာ မြင်ခြင်းဖြင့် သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည် ပြီးစီး၏၊ အခြားသောနည်းဖြင့် မပြီးစီးနိုင်ဟု အကြောင်းလမ်းကြောင်းဖြင့် ထိုးထွင်းတတ်သောပညာ (နိဗ္ဗေဓိကပညာ) ကို ပြသရန် ‘ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ထိတ်လန့်ခြင်းများသူ ဖြစ်၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ထိတ်လန့်ခြင်းများသူ (ဥဗ္ဗေဂဗဟုလ)’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ အမြဲမပြတ် ဖြစ်ပေါ်သော သံဝေဂတရား ဖြစ်သည်။ ‘ကြောက်လန့်ခြင်းများသူ (ဥတ္တာသဗဟုလ)’ ဟူသည် ဉာဏ်ကြောင့်ဖြစ်သော ကြောက်ရွံ့မှုဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ အဖန်ဖန် ကြောက်ရွံ့သောစိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏ်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘ငြီးငွေ့ခြင်းများသူ (ဥက္ကဏ္ဌနဗဟုလ)’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏ်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘မမွေ့လျော်ခြင်းများသူ (အရတိဗဟုလ)’ စသည်ဖြင့် ထိုနိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ၏ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘အပြင်သို့ မျက်နှာမူသူ (ဗဟိမုခ)’ ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ အပြင်ဘက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်သော ဉာဏ်မျက်နှာ ရှိသူ၊ သို့မဟုတ် ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိမောက္ခမျက်နှာ ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ဖောက်ထွင်းခြင်းသည် ‘နိဗ္ဗေဓ’ မည်၏၊ ထိုနိဗ္ဗေဓသည် ဤပညာ၌ ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ဖောက်ထွင်းတတ်သောကြောင့် ‘နိဗ္ဗေဓ’ မည်၏၊ ထိုပညာသည်ပင် ‘နိဗ္ဗေဓိကပညာ’ မည်၏။ ဤ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မခွဲခြားအပ်သေးသော အရာသည် အောက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြစ်သောကြောင့် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Pajjati etena vipassanādikoti padaṃ, samāpatti, tasmā anupadanti anusamāpattiyoti attho. Padaṃ vā sammasanupagā dhammā vipassanāya pavattiṭṭhānabhāvato. Tenāha ‘‘samāpattivasena vā’’ti. Jhānaṅgavasena vāti jhānaṅgavasenāti ca attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana kamattho idha padasaddo, tasmā anupadaṃ anukkamenāti ayamettha atthoti āha ‘‘anupaṭipāṭiyā’’ti. Dhammavipassananti taṃtaṃsamāpatticittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ vipassanaṃ. Vipassatīti samāpattiyo jhānamukhena te te dhamme yāthāvato pariggahetvā, ‘‘itipi dukkhā’’tiādinā sammasati. Addhamāsena arahattaṃ patto ukkaṃsagatassa sāvakānaṃ sammasanacārassa nippadesena pavattiyamānattā, sāvakapāramīñāṇassa ca tathā paṭipādetabbattā. Evaṃ santepīti yadipi mahāmoggallānatthero na cirasseva arahattaṃ patto; dhammasenāpati pana tato cirena, evaṃ santepi yasmā moggallānattheropi mahāpaññova, tasmā sāriputtattherova mahāpaññataroti. Idāni tamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ, ‘‘mahāmoggallānatthero hī’’tiādi vuttaṃ. Sammasanaṃ carati etthāti sammasanacāro, vipassanābhūmi, taṃ sammasanacāraṃ. Ekadesamevāti sakaattabhāve saṅkhāre anavasesato pariggahetuñca sammasituñca asakkontaṃ attano abhinīhārasamudāgatañāṇabalānurūpaṃ ekadesameva pariggahetvā sammasanto. Nanu ca ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāyā’’ti (saṃ. ni. 4.26) vacanato vaṭṭadukkhato muccitukāmena sabbaṃ pariññeyyaṃ parijānitabbameva? Saccametaṃ, tañca kho sammasanupagadhammavasena vuttaṃ. Tasmā sasantānagate sabbadhamme[Pg.275], parasantānagate ca tesaṃ santānavibhāgaṃ akatvā bahiddhābhāvasāmaññato sammasanaṃ, ayaṃ sāvakānaṃ sammasanacāro. Thero pana bahiddhādhammepi santānavibhāgena keci keci uddharitvā sammasi, tañca kho ñāṇena phuṭṭhamattaṃ katvā. Tena vuttaṃ – ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viya ekadesameva sammasanto’’ti. Tattha ñāṇena nāma yāvatā neyyaṃ pavattitabbaṃ, tathā apavattanato ‘‘yaṭṭhikoṭiyā uppīḷento viyā’’tiādi vuttaṃ. Anupadadhammavipassanāya abhāvato ‘‘ekadesameva sammasanto’’ti vuttaṃ.

ဤတရားဖြင့် ဝိပဿနာစသည်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ‘ပဒ’ မည်၏၊ သမာပတ် (ကို ဆိုလိုသည်)၊ ထို့ကြောင့် ‘အနုပဒ’ ဟူသည် အစဉ်အတိုင်းသော သမာပတ် (အနုသမာပတ်) ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာဖြစ်ပေါ်ရာဌာန ဖြစ်သောကြောင့် သုံးသပ်ခြင်းသို့ ရောက်သော တရားတို့သည် ‘ပဒ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သမာပတ်၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဈာနင်္ဂဝသေန ဝါ’ ဟူသည် ဈာန်အင်္ဂါ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ဤ ‘ပဒ’ သဒ္ဒါသည် အစဉ် (ကမ) အနက် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အနုပဒ’ ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း (အနုက္ကမ) ဟူသော အနက်ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ‘အစဉ်အတိုင်း’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဓမ္မဝိပဿနာ’ ဟူသည် ထိုထိုသော သမာပတ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်မှု၌ အကျုံးဝင်သော တရားတို့ကို ဝိပဿနာရှုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝိပဿတိ’ ဟူသည် သမာပတ်တို့ကို ဈာန်လမ်းကြောင်းဖြင့် ထိုထိုတရားတို့ကို အဟုတ်အမှန် ပိုင်းခြားသိမှတ်၍ ‘ဤသို့လျှင် ဆင်းရဲကုန်၏’ စသည်ဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လခွဲ (၁၅ ရက်) မျှဖြင့် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော သာဝက၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော သုံးသပ်ခြင်း၏ ကျက်စားရာနယ်ပယ် (သမ္မသနစာရ) ကို အကြွင်းမဲ့ အစိုးရသောအားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သာဝကပါရမီဉာဏ်ကိုလည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း’ ဟူသည် - အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်သည် မကြာမီပင် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော်လည်း၊ တရားစစ်သူကြီး (အရှင်သာရိပုတ္တရာ) ကား ထိုထက် ကြာမြင့်စွာ ကျင့်တော်မူရ၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း အရှင်မောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်သည်လည်း မဟာပညာရှိ ဖြစ်သကဲ့သို့ အရှင်သာရိပုတ္တရာထေရ်သည်သာလျှင် ပို၍ ကြီးမြတ်သော ပညာရှိ (မဟာပညာတရ) ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေရန် ‘အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်သည်ကား...’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌ သုံးသပ်ခြင်းသည် ကျက်စား၏ ဟု ‘သမ္မသနစာရ (သုံးသပ်ခြင်း ကျက်စားရာ)’ မည်၏၊ ဝိပဿနာ၏ မြေ (ဝိပဿနာဘူမိ) ဖြစ်သည်။ ထို သမ္မသနစာရကို။ ‘တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာလျှင်’ ဟူသည် မိမိ၏ ရုပ်နာမ်အစဉ်၌ ရှိသော သင်္ခါရတရားတို့ကို အကြွင်းမရှိ ပိုင်းခြားသိမှတ်ရန်နှင့် သုံးသပ်ရန် မစွမ်းနိုင်ဘဲ မိမိ၏ ဆုတောင်းပါရမီကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်အားလျော်စွာ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ ပိုင်းခြားသိမှတ်၍ သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ‘ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသောတရားကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မသိမူ၍၊ ပိုင်းခြား၍ မသိမူ၍၊ မပြတ်စေမူ၍၊ မပယ်စွန့်မူ၍ ဆင်းရဲကုန်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်’ ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုသူသည် ပိုင်းခြားသိအပ်သော ခပ်သိမ်းသောတရားကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သည်မဟုတ်လော? မှန်ပေ၏၊ သို့သော် ထိုစကားရပ်သည် သုံးသပ်ခြင်းသို့ ရောက်ထိုက်သော တရားတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ဖြစ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း သန္တာန်အားဖြင့် မခွဲခြားဘဲ ပြင်ပတရား၏ အများဆိုင်ရာ သဘောတရားအဖြစ်ဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းသည် သာဝကတို့၏ သုံးသပ်ရာကျက်စားရာနယ်ပယ် (သမ္မသနစာရ) ဖြစ်သည်။ ထေရ်အရှင် (အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်) ကား ပြင်ပတရားတို့ကိုလည်း သန္တာန်ခွဲခြား၍ အချို့အချို့ကို ထုတ်နုတ်၍ သုံးသပ်တော်မူ၏၊ ထိုသို့ သုံးသပ်ရာ၌လည်း ဉာဏ်ဖြင့် ထိရုံမျှသာ ပြုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘တုတ်ဖျားဖြင့် ထိုးဆွဖိနှိပ်သကဲ့သို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာလျှင် သုံးသပ်တော်မူ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သမျှ သိရန် မပြန့်ပွားစေဘဲ၊ ထိုကဲ့သို့ မပြန့်ပွားစေသောကြောင့် ‘တုတ်ဖျားဖြင့် ထိုးဆွဖိနှိပ်သကဲ့သို့...’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော တရားတို့ကို ဝိပဿနာရှုမှု (အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ) မရှိခြင်းကြောင့် ‘တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ သုံးသပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Buddhānaṃ sammasanacāro dasasahassilokadhātuyaṃ sattasantānagatā, anindriyabaddhā ca saṅkhārāti vadanti, koṭisatasahassacakkavāḷesūti apare. Tathā hi addhattayavasena paṭiccasamuppādanayaṃ osaritvā chattiṃsakoṭisatasahassamukhena buddhānaṃ mahāvajirañāṇaṃ pavattaṃ. Paccekabuddhānaṃ sasantānagatehi saddhiṃ majjhimadesavāsisattasantānagatā anindriyabaddhā ca sammasanacāroti vadanti, jambudīpavāsisattasantānagatāti keci. Dhammasenāpatinopi yathāvuttasāvakānaṃ vipassanābhūmiyeva sammasanacāro. Tattha pana thero sātisayaṃ niravasesaṃ anupadadhammaṃ vipassi. Tena vuttaṃ – ‘‘sāvakānaṃ sammasanacāraṃ nippadesaṃ sammasī’’ti.

မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သုံးသပ်ခြင်းကျက်စားရာနယ်ပယ် (သမ္မသနစာရ) သည် လောကဓာတ်တစ်သောင်း၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ရှိသော တရားများနှင့် အိန္ဒြေနှင့်မစပ်သော သင်္ခါရတရား (သက်မဲ့သင်္ခါရ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုကုန်၏။ ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့၌ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု အခြားသော ဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားတို့၏ မဟာဝဇိရဉာဏ်တော်သည် ကာလသုံးပါး၏ အစွမ်းအားဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်းလမ်းသို့ သက်ဝင်၍ သုံးဆယ့်ခြောက်သိန်းသော ကုဋေရှိသော နည်းလမ်း (မျက်နှာ) အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လည်ပတ်တော်မူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ သုံးသပ်ခြင်းကျက်စားရာနယ်ပယ်သည် မိမိတို့သန္တာန်၌ဖြစ်သော တရားများနှင့်တကွ မဇ္ဈိမဒေသ၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော တရားများ၊ အိန္ဒြေနှင့်မစပ်သော သင်္ခါရတရားများ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ဆိုကုန်၏။ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော တရားများ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု အချို့သော ဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။ တရားစစ်သူကြီး (အရှင်သာရိပုတ္တရာ) အားလည်း ဆိုအပ်ပြီးသော သာဝကတို့၏ ဝိပဿနာမြေ (ဝိပဿနာဘူမိ) သည်သာလျှင် သုံးသပ်ခြင်းကျက်စားရာနယ်ပယ် ဖြစ်၏။ ထိုဝိပဿနာမြေ၌မူကား ထေရ်အရှင်သည် အလွန်ထူးကဲစွာ အကြွင်းမဲ့ အစဉ်အတိုင်းသောတရားကို ဝိပဿနာရှုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘သာဝကတို့၏ သုံးသပ်ခြင်းကျက်စားရာနယ်ပယ်ကို အကြွင်းမဲ့ သုံးသပ်တော်မူ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tattha ‘‘sāvakānaṃ vipassanābhūmī’’ti ettha sukkhavipassakā lokiyābhiññappattā pakatisāvakā aggasāvakā paccekabuddhā sammāsambuddhāti chasu janesu sukkhavipassakānaṃ jhānābhiññāhi anadhigatapaññānepuññattā andhānaṃ viya icchitapadesokkamanaṃ vipassanākāle icchikicchitadhammavipassanā natthi. Te yathāpariggahitadhammamatteyeva ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhenti. Lokiyābhiññappattā pana pakatisāvakā yena mukhena vipassanaṃ ārabhanti; tato aññena vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti vipulañāṇattā. Mahāsāvakā abhinīhārasampannattā tato sātisayaṃ vipassanaṃ vitthārikaṃ kātuṃ sakkonti. Aggasāvakesu dutiyo abhinīhārasampattiyā samādhānassa sātisayattā vipassanaṃ tatopi vitthārikaṃ karoti. Paṭhamo pana tato mahāpaññatāya sāvakehi asādhāraṇaṃ vitthārikaṃ karoti. Paccekabuddho tehipi mahābhinīhāratāya attano abhinīhārānurūpaṃ tatopi vitthārikavipassanaṃ karonti. Buddhānaṃ, sammadeva, paripūritapaññāpāramipabhāvita-sabbaññutaññāṇādhigamanassa anurūpāyāti. Yathā [Pg.276] nāma katavālavedhaparicayena sarabhaṅgasadisena dhanuggahena khitto saro antarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkhaṇeyeva patati; na sajjati na virajjhati, evaṃ antarā asajjamānā avirajjhamānā vipassanā sammasanīyadhammesu yāthāvato nānānayehi pavattati. Yaṃ mahāñāṇanti vuccati, tassa pavattiākārabhedo gaṇato vuttoyeva.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'သာဝကတို့၏ ဝိပဿနာနယ်ပယ်' ဟူသော ဤအရာ၌ သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်၊ လောကီအဘိညာဉ်ရ ပကတိသာဝက၊ မဟာသာဝက၊ အဂ္ဂသာဝက၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ ဟု ဆိုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ခြောက်ဦးတို့တွင် သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဈာန် အဘိညာဉ်တို့ဖြင့် မရအပ်သေးသော ပညာစွမ်းရည် မရှိကြသဖြင့် မျက်မမြင်တို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိရာ အရပ်သို့ သွားသကဲ့သို့ ဝိပဿနာ ရှုပွားရာ အခါ၌ မိမိတို့ အလိုရှိတိုင်းသော တရားတို့ကို ဝိပဿနာရှုခြင်း မရှိနိုင်ကြကုန်။ ထိုသူတို့သည် မိမိတို့ ပိုင်းခြားသိမှတ်အပ်ရုံမျှသော တရား၌သာ တည်၍ ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေကုန်၏။ လောကီအဘိညာဉ်ရ ပကတိသာဝကတို့မူကား မိမိတို့ ဝိပဿနာကို အစပြုရာ နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြန့်ပြောကျယ်ပြန့်သော ဉာဏ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဝိပဿနာကို ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုလုပ်နိုင်ကြကုန်၏။ မဟာသာဝကတို့မူကား ဆုတောင်းပါရမီ (အဘိနီဟာရ) နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ထိုထက်လွန်ကဲ၍ ဝိပဿနာကို ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုလုပ်နိုင်ကြကုန်၏။ အဂ္ဂသာဝက နှစ်ပါးတို့တွင် ဒုတိယ အဂ္ဂသာဝကသည် ဆုတောင်းပါရမီ အောင်မြင်မှု တည်ကြည်မှု လွန်ကဲသောကြောင့် ဝိပဿနာကို ထိုထက်လည်း ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုတော်မူ၏။ ပထမ အဂ္ဂသာဝကမူကား ထိုထက်မက ကြီးမြတ်သော ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ သာဝကတို့နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ ထူးခြားစွာ ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုတော်မူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် ထိုသူတို့ထက်လည်း ဆုတောင်းပါရမီ ကြီးမြတ်မှုကြောင့် မိမိ၏ ဆုတောင်းမှုနှင့် လျော်ညီစွာ ဝိပဿနာကို ထိုထက်လည်း ကျယ်ပြန့်စွာ ပြုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဝိပဿနာသည်ကား ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်အပ်သော ပညာပါရမီကြောင့် ဖြစ်ထွန်းအပ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းနှင့် လျော်ညီစွာ ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ဆံပင်ကို ပစ်ခွင်းနိုင်သော အလေ့အကျင့်ရှိသော သရဘင်္ဂလေးသမားနှင့်တူသော လေးသမားတစ်ဦး ပစ်ခတ်လိုက်သော မြှားသည် အကြားရှိ သစ်ပင် နွယ်ပင် စသည်တို့၌ မငြိတွယ်ဘဲ ပစ်မှတ်၌သာ တည့်တည့် ကျရောက်သကဲ့သို့၊ မငြိမစွန်း မလွဲချော်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အကြား၌ မငြိမစွန်း မလွဲချော်သော ဝိပဿနာသည် သုံးသပ်အပ်သော တရားတို့၌ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ နည်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။ မဟာဉာဏ် ဟု ဆိုအပ်သော ထိုဉာဏ်၏ ဖြစ်ပျက်ပုံ နည်းလမ်း အပြားကို အရေအတွက်အားဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသာ ဖြစ်၏။

Etesu ca sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro khajjotapabhāsadiso, abhiññappattapakatisāvakānaṃ dīpapabhāsadiso, mahāsāvakānaṃ okkāpabhāsadiso, aggasāvakānaṃ osadhitārakāpabhāsadiso, paccekabuddhānaṃ candapabhāsadiso, sammāsambuddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadiso upaṭṭhāsi. Tathā sukkhavipassakānaṃ vipassanācāro andhānaṃ yaṭṭhikoṭiyā gamanasadiso, lokiyābhiññappattapakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanasadiso, mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanasadiso, aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanasadiso, paccekabuddhānaṃ mahājaṅghamaggagamanasadiso, sammāsambuddhānaṃ mahāsakamaggagamanasadisoti veditabbo.

ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ် (ဝိပဿနာစာရ) သည် ပိုးစုန်းကြူး၏ အရောင်နှင့် တူ၏။ အဘိညာဉ်ရ ပကတိသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ဆီမီးအရောင်နှင့် တူ၏။ မဟာသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် မီးတုတ်အရောင်နှင့် တူ၏။ အဂ္ဂသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ဩသဓီကြယ်၏ အရောင်နှင့် တူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် လမင်း၏ အရောင်နှင့် တူ၏။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည်ကား ရောင်ခြည်တော်တစ်ထောင်ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဆောင်းဦးကာလ နေဝန်း၏ အရောင်နှင့် တူ၏ဟု ထင်ရှားလာ၏။ ထို့အတူ သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် မျက်မမြင်တို့၏ တုတ်ဖျားဖြင့် စမ်းသပ်၍ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ ลောကီအဘိညာဉ်ရ ပကတိသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် တုတ်တံတား (ဝါ) သစ်သားတံတားငယ်ပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ မဟာသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ခြေလျင်တံတားပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ အဂ္ဂသာဝကတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် လှည်းတံတားပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ခြေလျင်လမ်းမကြီးပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည်ကား လှည်းလမ်းမကြီးပေါ်၌ သွားခြင်းနှင့် တူ၏ဟု သိအပ်၏။

Arahattañca kira patvāti ettha kira-saddo anussavaladdhoyamatthoti dīpetuṃ vutto. Patvā aññāsi attano vipassanācārassa mahāvisayattā tikkhavisadasūrabhāvassa ca sallakkhaṇena. Kathaṃ panāyaṃ mahāthero dandhaṃ arahattaṃ pāpuṇanto sīghaṃ arahattaṃ pattato paññāya attānaṃ sātisayaṃ katvā aññāsīti āha – ‘‘yathā hī’’tiādi. Mahājaṭanti mahājālasākhaṃ ativiya sibbitajālaṃ. Yaṭṭhiṃ pana sāraṃ vā ujuṃ vā na labhati veṇuggahaṇe anuccinitvā veṇussa gahitattā. Evaṃsampadanti yathā tesu purisesu eko veḷuggahaṇe anuccinitvā veḷuyaṭṭhiṃ gaṇhāti, eko uccinitvā, evaṃ nipphattikaṃ. Padhānanti bhāvanānuyuñjanaṃ.

‘အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သတတ်’ ဟူသော ဤအရာ၌ ‘ကိရ’ သဒ္ဒါသည် တစ်ဆင့်စကားဖြင့် ရရှိအပ်သော ဤအနက်ကို ပြရန် ဆိုအပ်၏။ ရဟတ်တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ မိမိ၏ ဝိပဿနာဖြစ်စဉ်သည် ကြီးမြတ်သော အာရုံရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထက်မြက် သန့်ရှင်း ရဲရင့်သည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပိုင်းခြားဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် သိတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤမဟာထေရ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ နှေးကွေးစွာ ရောက်သော်လည်း လျင်မြန်စွာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောသူထက် ပညာဖြင့် မိမိကိုယ်ကို သာလွန်ထူးကဲအောင် ပြု၍ သိပါသနည်းဟူမူ - ‘ယထာ ဟိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘မဟာဇဋံ’ ဟူသည် အလွန်အမင်း ယှက်ဖြာနေသော ကွန်ရက်သဖွယ် ဝါးခက်ကြီးကို ဆိုလို၏။ ဝါးကို ယူရာ၌ မရွေးချယ်ဘဲ ဝါးလုံးကို ယူမိသောကြောင့် အနှစ်ရှိသော သို့မဟုတ် ဖြောင့်မတ်သော ဝါးတုတ်ကို မရနိုင်ပေ။ ‘ဧဝံသမ္ပဒံ’ ဟူသည် ထိုယောကျာ်းတို့တွင် တစ်ယောက်သည် ဝါးယူရာ၌ မရွေးချယ်ဘဲ ဝါးလုံးကို ယူသကဲ့သို့၊ တစ်ယောက်သည် ရွေးချယ်၍ ယူသကဲ့သို့ ဤသို့ ပြီးစီးခြင်းကို ဆိုလို၏။ ‘ပဓာနံ’ ဟူသည် ဘာဝနာ၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း (စီးဖြန်းခြင်း) ဖြစ်၏။

Sattasaṭṭhi ñāṇānīti paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.73 mātikā) āgatesu tesattatiyā ñāṇesu ṭhapetvā cha asādhāraṇañāṇāni sutamayañāṇādīni paṭibhānapaṭisambhidāñāṇapariyosānāni sattasaṭṭhi ñāṇāni. Tāni hi sāvakehi pavicitabbāni, na itarāni. Soḷasavidhaṃ paññanti (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.379; saṃ. ni. ṭī. 3.5.379) mahāpaññādikā, navānupubbavihārasamāpattipaññāti idaṃ soḷasavidhaṃ paññaṃ.

‘ဉာဏ်ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ပါး’ ဟူသည် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်၌ လာရှိသော ဉာဏ်ခုနစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့တွင် သာဝကတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော အသာဓာရဏဉာဏ် ခြောက်ပါးကို ချန်လှပ်၍၊ သုတမယဉာဏ် အစရှိသည်မှစ၍ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် အဆုံးရှိသော ဉာဏ်ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့ကို ဆိုလို၏။ ထိုဉာဏ်တို့ကို သာဝကတို့သည် စူးစမ်းဆင်ခြင်အပ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသော ဉာဏ်တို့ကိုမူ မစူးစမ်းအပ်ကုန်။ ‘တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပညာ’ ဟူသည် မဟာပညာ အစရှိသည်တို့နှင့် နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ္တိပညာ တည်းဟူသော ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပညာကို ဆိုလို၏။

Tatrāti [Pg.277] tassa. Idaṃ hotīti idaṃ dāni vuccamānaṃ anupubbasammasanaṃ hoti. Vipassanākoṭṭhāsanti vitakkādisammasitabbadhammavibhāgena vibhattavipassanābhāgaṃ.

‘တတြ’ ဟူသည် ထိုအရာ၏။ ‘ဤသို့ဖြစ်၏’ ဟူသည် ယခုအခါ ပြောဆိုလတ္တံ့သော အစဉ်အတိုင်း သုံးသပ်ခြင်း (အနုပုဗ္ဗသမ္မသန) ဖြစ်၏။ ‘ဝိပဿနာအဖို့အစု’ ဟူသည် ဝိတက်စသည်ဖြင့် သုံးသပ်အပ်သော တရားတို့ကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာခြင်းဖြင့် ဝေဖန်အပ်သော ဝိပဿနာ၏ အစိတ်အပိုင်းကို ဆိုလို၏။

94. Paṭhame jhāneti upasilese bhummaṃ, tasmā ye paṭhame jhāne dhammāti ye paṭhamajjhānasaṃsaṭṭhā dhammāti attho. Antosamāpattiyanti ca samāpattisahagate cittuppāde samāpattisamaññaṃ āropetvā vuttaṃ. Vavatthitāti katavavatthanā nicchitā. Paricchinnāti ñāṇena paricchinnā salakkhaṇato paricchijja ñātā. Olokentoti ñāṇacakkhunā paccakkhato passanto. Abhiniropanaṃ ārammaṇe cittassa āropanaṃ. Anumajjanaṃ ārammaṇe cittassa anuvicāraṇaṃ. Pharaṇaṃ paṇītarūpehi kāyassa byāpanaṃ, vipphārikabhāvo vā. Sātanti sātamadhuratā. Adhikkhepo vikkhepassa paṭipakkhabhūtaṃ samādhānaṃ. Phusanaṃ indriyavisayaviññāṇassa tato uppajjitvā ārammaṇe phusanākārena viya pavatti. Vedayitaṃ ārammaṇānubhavanaṃ. Sañjānanaṃ nīlādivasena ārammaṇassa sallakkhaṇaṃ. Cetayitaṃ cetaso byāpāro. Vijānanaṃ ārammaṇūpaladdhi. Kattukamyatā cittassa ārammaṇena atthikatā. Tasmiṃ ārammaṇe adhimuccanaṃ, sanniṭṭhānaṃ vā adhimokkho. Kosajjapakkhe patituṃ adatvā cittassa paggaṇhanaṃ paggāho, adhiggahoti attho. Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ, anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ. Samappavattesu assesu sārathi viya sakiccapasutesu sampayuttesu ajjhupekkhanaṃ majjhattatā. Sampayuttadhammānaṃ ārammaṇe anunayanaṃ saṃcaraṇaṃ anunayo. Sabhāvatoti yathābhūtasabhāvato. Soḷasannaṃ eva cettha dhammānaṃ gahaṇaṃ tesaṃyeva therena vavatthāpitabhāvato, te evassa tadā upaṭṭhahiṃsu, na itareti vadanti. Vīriyasatiggahaṇena cettha indriyabhāvasāmaññato saddhāpaññā; satiggahaṇeneva ekantānavajjabhāvasāmaññato passaddhiādayo cha yugaḷā; alobhādosā ca saṅgahitā jhānacittuppādapariyāpannattā tesaṃ dhammānaṃ. Therena ca dhammā vavatthānasāmaññato āraddhā. Te na upaṭṭhahiṃsūti na sakkā vattunti apare.

၉၄. 'ပထမေ ဈာနေ' ဟူရာ၌ (ဈာန်နှင့်) ကပ်ငြိခြင်းဟူသော အနက်၌ တည်သော ဘုမ္မဝိဘတ်တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'ယေ ပထမေ ဈာနေ ဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်နှင့် ယှဉ်စပ်ကုန်သော တရားတို့ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အန္တောသမာပတ္တိယံ' ဟူသည်လည်း သမာပတ်နှင့်တကွဖြစ်သော စိတ္တုပ္ပါဒ်၌ သမာပတ်ဟူသော အမည်ကို တင်စား၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဝဝတ္ထိတာ' ဟူသည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်ပြီးသော၊ ဆုံးဖြတ်အပ်ပြီးသော တရားတို့။ 'ပရိစ္ဆိန္နာ' ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော၊ မိမိတို့၏ သဘောလက္ခဏာအားဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ကုန်သော။ 'ဩလောကေန္တော' ဟူသည် ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြု၍ ကြည့်ရှုလျက်။ 'အဘိနိရောပနံ' ဟူသည် အာရုံသို့ စိတ်ကို ရှေးရှုတင်ပေးခြင်း။ 'အနုမဇ္ဇနံ' ဟူသည် အာရုံ၌ စိတ်၏ အဖန်ဖန် သုံးသပ်ခြင်း။ 'ဖရဏံ' ဟူသည် မွန်မြတ်သောရုပ်တို့ဖြင့် ကိုယ်ကို ပျံ့နှံ့စေခြင်း၊ သို့မဟုတ် ပျံ့နှံ့တက်ကြွသော အဖြစ်။ 'သာတံ' ဟူသည် သာယာဖွယ် ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်။ 'အဓိက္ခေပေါ' ဟူသည် ပြန့်လွင့်မှု၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တည်ကြည်မှု (သမာဓိ)။ 'ဖုသနံ' ဟူသည် ဣန္ဒြေ၊ အာရုံ၊ ဝိညာဉ်တို့မှ ဖြစ်ပေါ်လာ၍ အာရုံ၌ ထိတွေ့ခြင်း အခြင်းအရာကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။ 'ဝေဒယိတံ' ဟူသည် အာရုံကို ခံစားခြင်း။ 'သဉ္ဇာနနံ' ဟူသည် အပြာစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံကို မှတ်သားခြင်း။ 'စေတယိတံ' ဟူသည် စိတ်၏ အားထုတ်မှု လုပ်ငန်း။ 'ဝိဇာနနံ' ဟူသည် အာရုံကို သိရှိခြင်း။ 'ကတ္တုကမျတာ' ဟူသည် အာရုံဖြင့် စိတ်၏ အလိုရှိအပ်သော အဖြစ်။ ထိုအာရုံ၌ စိတ်၏ သက်ဝင်ခြင်း သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် 'အဓိမောက္ခ' မည်၏။ ပျင်းရိခြင်း၏ အဖို့အစုသို့ မကျရောက်စေဘဲ စိတ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်းသည် 'ပဂ္ဂါဟ' မည်၏၊ လွန်စွာယူခြင်း ဟူသောအနက်တည်း။ အာရုံသို့ ကပ်၍တည်ခြင်း သို့မဟုတ် စွန့်မပစ်ခြင်းသည် 'ဥပဋ္ဌာန' မည်၏။ ညီညွတ်စွာ သွားကုန်သော မြင်းတို့ကို ရထားထိန်းသည် ကြည့်ရှုသကဲ့သို့၊ မိမိတို့ လုပ်ငန်း၌ လုံ့လပြုလျက်ရှိကုန်သော ယှဉ်ဖက်တရားတို့၌ လျစ်လျူရှုခြင်းသည် 'မဇ္ဈတ္တတာ' မည်၏။ ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကို အာရုံသို့ ဆွဲဆောင်ခြင်း သို့မဟုတ် လှည့်လည်စေခြင်းသည် 'အနုနယ' မည်၏။ 'သဘာဝတော' ဟူသည် ဟုတ်မှန်သော သဘောအားဖြင့်။ ဤ၌ တရားတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ကိုသာ သိမ်းဆည်းခြင်းသည် ထိုတရားတို့ကိုသာလျှင် မထေရ်မြတ်သည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုစဉ်က ထိုတရားတို့သာလျှင် မထေရ်မြတ်အား ထင်ရှားလာကုန်၏၊ အခြားတရားတို့ကား ထင်ရှားမလာကုန်ဟု ဆရာတို့သည် မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ဤ၌ ဝီရိယနှင့် သတိကို သိမ်းဆည်းယူသဖြင့် ဣန္ဒြေ၏ အဖြစ်ဖြင့် တူညီသောကြောင့် သဒ္ဓါနှင့် ပညာကိုလည်းကောင်း၊ သတိကို သိမ်းဆည်းယူသဖြင့်သာလျှင် စင်စစ် အပြစ်မရှိသော သဘောဖြင့် တူညီသောကြောင့် ပဿဒ္ဓိစသော အစုံခြောက်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အလောဘ၊ အဒေါသတို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းဆည်းအပ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုတရားတို့သည် ဈာန်စိတ်ဖြစ်မှု၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့်တည်း။ မထေရ်မြတ်သည်လည်း တရားတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းနှင့် တူညီသောကြောင့် (ဝိပဿနာကို) အားထုတ်တော်မူအပ်၏။ ထိုတရားတို့သည် မထင်ရှားကုန်ဟု မဆိုနိုင်ဟု အခြားသော ဆရာတို့သည် မိန့်ဆိုကြကုန်၏။

Viditā uppajjantīti uppādepi nesaṃ vedanānaṃ pajānanaṃ hotiyevāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Taṃ jānātīti taṃñāṇo, tassa [Pg.278] bhāvo taṃñāṇatā, ñāṇassa attasaṃvedananti attho. Taṃsamānayogakkhamāhi sampayuttadhammā. Ñāṇabahutāti ñāṇassa bahubhāvo, ekacittuppāde anekañāṇatāti attho. Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ, ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Na sakkā jānituṃ ārammaṇakaraṇassa abhāvato. Asammohāvabodho ca īdisassa ñāṇassa natthi. Ekekameva ñāṇaṃ uppajjati tasmiṃ khaṇe ekasseva āvajjanassa uppajjanato, na ca āvajjanena vinā cittuppatti atthi. Vuttañhetaṃ –

'ဝိဒိတာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ' ဟူသည် ထိုဝေဒနာတို့ ဖြစ်ပေါ်ရာ၌လည်း သိမှုသည် ဖြစ်သည်သာလျှင် ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုတရားကို သိတတ်သောကြောင့် 'တံဉာဏ' မည်၏၊ ထိုသိတတ်သောသူ၏ အဖြစ်သည် 'တံဉာဏတာ' မည်၏၊ ဉာဏ်ကိုယ်တိုင်က ပြန်လည်၍ ခံစားသိရှိခြင်း ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ယှဉ်ဖက်တရားတို့သည် ထိုဉာဏ်နှင့်တူညီသော ဘေးကင်းရာ (ယောဂက္ခမ) သို့ ရောက်ကြကုန်၏။ 'ဉာဏဗဟုတာ' ဟူသည် ဉာဏ်၏ များပြားသောအဖြစ်၊ စိတ်တစ်ကြိမ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌ ဉာဏ်များစွာဖြစ်ခြင်း ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ယခုအခါ၌ ထိုအနက်ကိုပင် ဖွင့်ပြခြင်းငှါ 'ယထာ ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ အာရုံပြုခြင်း မရှိသောကြောင့် မသိနိုင်ပေ။ ထိုကဲ့သို့သော ဉာဏ်အား မတွေဝေဘဲ သိခြင်းလည်း မရှိ။ ထိုခဏ၌ အာဝဇ္ဇန်း (ဆင်ခြင်ခြင်း) တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဉာဏ်သည် တစ်ခုချင်းစီသာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ အာဝဇ္ဇန်းမရှိဘဲ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Cullāsītisahassāni, kappā tiṭṭhanti ye marū;

Na tveva tepi jīvanti, dvīhi cittehi saṃyutā’’ti. (mahāni. 10, 39) ca,

“ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ကမ္ဘာပတ်လုံး တည်ကုန်သော အကြင်နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ရှိကြကုန်၏။ ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့သည်ပင်လျှင် စိတ်နှစ်ခုနှင့် ယှဉ်လျက် မရှင်သန် (မတည်နေ) နိုင်ကြကုန်။” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Natthi citte yugā gahī’’ti ca –

“စိတ်၌ အစုံလိုက် ဖြစ်ခြင်းမရှိ” ဟူ၍လည်းကောင်း -

Vatthārammaṇānaṃ pariggahitatāyāti yasmiñca ārammaṇe ye jhānadhammā pavattanti, tesaṃ vatthārammaṇānaṃ pageva ñāṇena paricchijja gahitattā. Yathā nāma migasūkarādīnaṃ āsayepariggahite tatra ṭhitā migā vā sūkarā vā tato uṭṭhānatopi āgamanatopi nesādassa sukhaggahaṇā honti, evaṃsampadamidaṃ. Tenāha ‘‘therena hī’’tiādi. Tenāti vatthārammaṇānaṃ pariggahitabhāvena. Assāti therassa. Tesaṃ dhammānanti jhānacittuppādapariyāpannānaṃ dhammānaṃ. Uppādaṃ āvajjantassātiādinā uppādādīsu yaṃ yadeva ārabbha ñāṇaṃ uppajjati; tasmiṃ tasmiṃ khaṇe tassa tasseva cassa pākaṭabhāvo dīpito. Na hi āvajjanena vinā ñāṇaṃ uppajjati. Ahutvā sambhontīti pubbe avijjamānā hutvā sambhavanti, anuppannā uppajjantīti attho. Udayaṃ passati tesaṃ dhammānaṃ, ‘‘ahutvā sambhontī’’ti uppādakkhaṇasamaṅgibhāvadassanato. Pubbe abhāvabodhako hi attalābho dhammānaṃ udayo. Hutvāti uppajjitvā. Paṭiventīti paṭi khaṇe khaṇe vinassanti. Vayaṃ passati, ‘‘hutvā paṭiventī’’ti tesaṃ dhammānaṃ bhaṅgakkhaṇasamaṅgibhāvadassanato. Viddhaṃsabhāvabodhako hi dhammānaṃ vijjamānato vayo.

'ဝတ္ထာရမ္မဏာနံ ပရိဂ္ဂဟိတတာယ' ဟူသည် အကြင်အာရုံ၌ အကြင်ဈာန်တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထိုတည်ရာဝတ္ထုနှင့် အာရုံတို့ကို ရှေးဦးစွာကပင် ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဥပမာသော်ကား သားကောင်၊ တောဝက်စသည်တို့၏ အောင်းရာ (နေရာ) ကို သိမ်းဆည်းမိလျှင် ထိုနေရာ၌ တည်ရှိသော သားကောင် သို့မဟုတ် တောဝက်တို့သည် ထိုနေရာမှ ထသွားရာ၌လည်းကောင်း၊ ပြန်လာရာ၌လည်းကောင်း မုဆိုးအတွက် လွယ်ကူစွာ ဖမ်းယူနိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထေရေန ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'တေန' ဟူသည် တည်ရာဝတ္ထုနှင့် အာရုံတို့ကို သိမ်းဆည်းအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အဿ' ဟူသည် မထေရ်အား ဖြစ်၏။ 'တေသံ ဓမ္မာနံ' ဟူသည် ဈာန်စိတ်ဖြစ်မှု၌ အကျုံးဝင်သော တရားတို့၏ ဖြစ်၏။ 'ဥပ္ပါဒံ အာဝဇ္ဇန္တဿ' အစရှိသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်မှုစသည်တို့၌ အကြင်အကြင် (အခြင်းအရာ) ကို အာရုံပြု၍ ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုထိုခဏ၌ ထိုထိုဉာဏ်၏သာလျှင် ထင်ရှားသောအဖြစ်ကို ပြအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အာဝဇ္ဇန်းမရှိဘဲ ဉာဏ်သည် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ 'အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ' ဟူသည် ရှေး၌ မရှိဘဲဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ မဖြစ်ပေါ်သေးဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏ဟု အဓိပ္ပယ်ရ၏။ 'အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ' ဟူသော နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ဆဲခဏ (ဥပါဒ်ခဏ) နှင့် ပြည့်စုံသောအဖြစ်ကို မြင်ရသောကြောင့် ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်မှု (ဥဒယ) ကို မြင်၏။ ရှေး၌ မရှိသောအဖြစ်ကို သိစေတတ်သော ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ရခြင်းသည် တရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥဒယ) မည်၏။ 'ဟုတွာ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၍။ 'ပဋိဝေန္တိ' ဟူသည် ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း ပျက်စီးကုန်၏။ 'ဟုတွာ ပဋိဝေန္တိ' ဟူသော နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ချုပ်ပျက်ဆဲခဏ (ဘင်ခဏ) နှင့် ပြည့်စုံသောအဖြစ်ကို မြင်ရသောကြောင့် ထိုတရားတို့၏ ပျက်စီးမှု (ဝယ) ကို မြင်၏။ ပျက်စီးခြင်းသဘောကို သိစေတတ်သော ရှိရင်းစွဲတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်းသည် 'ဝယ' မည်၏။

Tesu dhammesu natthi etassa upayo rāgavasena upagamananti anupayo, ananurodho. Hutvā viharatīti yojanā. Tathā natthi etassa apāyo paṭighavasena apagamananti anapāyo, avirodho. ‘‘Etaṃ mama, [Pg.279] eso me atthā’’ti tassa taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato taṇhādiṭṭhinissayehi anissito. Appaṭibaddhoti anupayānissitabhāvato vipassanāya paribandhavasena chandarāgena na paṭibaddho na vibandhito. Vippamuttoti tato eva vikkhambhanavimuttivasena kāmarāgato vimutto. Visaṃyutto vikkhambhanavaseneva paṭipakkhadhammehi visaṃyutto.

ထိုတရားတို့၌ ဤမထေရ်အား ရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့် ကပ်ရောက်ခြင်း 'ဥပယ' သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'အနုပယ' မည်၏၊ သာယာမှုမရှိခြင်းတည်း။ 'ဟုတွာ ဝိဟရတိ' (ဖြစ်၍ နေ၏) ဟု စပ်ရမည်။ ထို့အတူပင် ဤမထေရ်အား ဒေါသ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖယ်ခွာခြင်း 'အပါယ' သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'အနပါယ' မည်၏၊ ဆန့်ကျင်မှုမရှိခြင်းတည်း။ “ဤသည်ကား ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား ငါ၏ကိုယ်ဖြစ်၏” ဟု ထိုမထေရ်အား တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းမရှိသောကြောင့် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိအမှီတို့ဖြင့် မမှီသော (မမှီဝဲအပ်သော)။ 'အပ္ပဋိဗဒ္ဓေါ' ဟူသည် သာယာကပ်ငြိခြင်း၊ မှီဝဲခြင်းမရှိသောကြောင့် ဝိပဿနာ၏ အဟန့်အတားဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂဖြင့် မပတ်သက်အပ်၊ မနှောင်ဖွဲ့အပ်။ 'ဝိပ္ပမုတ္တော' ဟူသည် ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်ပင်လျှင် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိအစွမ်းဖြင့် ကာမရာဂမှ လွတ်မြောက်အပ်သော။ 'ဝိသံယုတ္တော' ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနအစွမ်းဖြင့်ပင် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့မှ ကင်းကွာအပ်သော။

Kilesamariyādā tena katā bhaveyyāti antosamāpattiyaṃ pavatte soḷasa dhamme ārabbha pavattamānaṃ vipassanāvīthiṃ bhinditvā sace rāgādayo uppajjeyyuṃ; tassa vipassanāvīthiyā kilesamariyādā tena cittena, cittasamaṅginā vā katā bhaveyya. Tesūti tesu dhammesu. Assāti therassa. Ekopīti rāgādīsu ekopīti ca vadanti. Vuttākārena ekaccānaṃ anāpāthagamane sati vipassanā na tesu dhammesu nirantarappavattāti ārammaṇamariyādā bhaveyya. Vikkhambhitapaccanīkattāti vipassanāya paṭipakkhadhammānaṃ pageva vikkhambhitattā idānipi vikkhambhetabbā kilesā natthīti vuttaṃ.

'ကိလေသမရိယာဒါ တေန ကတာ ဘဝေယျ' ဟူသည် သမာပတ်အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော တရားတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်နေသော ဝိပဿနာဝီထိကို ဖျက်ဆီး၍ အကယ်၍ ရာဂစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုဝိပဿနာဝီထိ၏ ကိလေသာဟူသော အပိုင်းအခြားသည် ထိုစိတ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ စိတ်နှင့်ယှဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ပြုအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ 'တေသု' ဟူသည် ထိုတရားတို့၌ ဖြစ်၏။ 'အဿ' ဟူသည် မထေရ်အား ဖြစ်၏။ 'ဧကောပိ' ဟူသည် ရာဂစသည်တို့တွင် တစ်ခုမျှပင်ဟူ၍ မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အချို့သောတရားတို့၏ အာရုံ၌ မထင်ရှားခြင်း ဖြစ်လတ်သော် ဝိပဿနာသည် ထိုတရားတို့၌ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိသဖြင့် အာရုံ၏ အပိုင်းအခြား ဖြစ်ရာ၏။ 'ဝိက္ခမ္ဘိတပစ္စနီကတ္တာ' ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ရှေးဦးစွာကပင် ခွာထားအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ယခုအခါ၌လည်း ခွာထားအပ်သော ကိလေသာတို့ မရှိကုန်ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Itoti paṭhamajjhānato. Anantaroti uparimo jhānādiviseso. Tassa pajānanassāti, ‘‘atthi uttari nissaraṇa’’nti evaṃ pavattajānanassa. Bahulīkaraṇenāti punappunaṃ uppādanena.

"ဤမှ" ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်မှတည်း။ "အခြားမဲ့" ဟူသည်မှာ အထက်၌ဖြစ်သော ဈာန်စသော ထူးခြားသောတရားတည်း။ "ထိုသို့ သိခြင်းအား" ဟူသည်မှာ "အထက်၌ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရား ရှိသေး၏" ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော သိခြင်းအား ဆိုသည်။ "အဖန်တလဲလဲ ပြုခြင်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဖန်ဖန် အဖန်အလဲ ဖြစ်ပွားစေခြင်းဖြင့်တည်း။

Sampasādanaṭṭhenāti kilesakālusiyāpagamanena, tassa vicārakkhobhavigamena vā cetaso sammadeva pāsādikabhāvena.

"ကြည်လင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်" ဟူသည်မှာ ကိလေသာညစ်ညူးမှု ကင်းပျောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုစိတ်၏ ဝိစာရကြောင့် လှုပ်ရှားမှု ကင်းပျောက်ခြင်းဖြင့် စိတ်၏ ကောင်းစွာ ကြည်လင်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်)။

Vīriyaṃ sati upekkhāti āgataṭṭhāne pārisuddhiupekkhā, adukkhamasukhāvedanāti ettha jhānupekkhāti, ‘‘sukhaṭṭhāne vedanupekkhāvā’’ti vuttaṃ. Sukhaṭṭhāneti ca paṭhamajjhānādīsu sukhassa vuttaṭṭhāne. Passaddhattāti samadhuracetayitabhāvena ārammaṇe visaṭavitthatabhāvato yo so cetaso ābhogo vutto. Sāmaññaphalādīsu satiyā pārisuddhi, sā thana atthato sativinimuttā natthīti āha ‘‘parisuddhāsatiyevā’’ti. Pārisuddhiupekkhā, na jhānupekkhādayo.

"ဝီရိယ သတိ ဥပေက္ခာ" ဟု လာသော နေရာ၌ (ဥပေက္ခာသည်) ပါရိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာ ဖြစ်၏၊ "အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ" ဟူသော ဤနေရာ၌ကား ဈာနုပေက္ခာ ဖြစ်၏၊ "သုခရှိသော နေရာ၌ ဝေဒနုပေက္ခာ ဖြစ်စေ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "သုခရှိသော နေရာ၌" ဟူသည်မှာလည်း ပထမဈာန်စသည်တို့၌ သုခကို ဆိုအပ်သော နေရာ၌တည်း။ "ငြိမ်သက်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ ညီမျှစွာ ဆောင်ရွက်သော စိတ်အစီအစဉ်ဖြင့် အာရုံ၌ ပြန့်ပွားကျယ်ပြန့်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် စိတ်၏ နှလုံးသွင်းမှု အကြင်သို့သော သဘောကို ဆိုအပ်၏။ သာမညဖိုလ်စသည်တို့၌ သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် အနက်သဘောအားဖြင့် သတိမှ ကင်းလွတ်သည်မဟုတ်သောကြောင့် "စင်ကြယ်သော သတိသာလျှင်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပါရိသုဒ္ဓိဥပေက္ခာသာတည်း၊ ဈာနုပေက္ခာစသည်တို့ မဟုတ်ကုန်။

95. Īdisesu ṭhānesu satiyā na kadācipi ñāṇaviraho atthīti āha – ‘‘ñāṇena sampajāno hutvā’’ti. Tathā hi tatiyajjhāne, ‘‘satimā sukhavihārī’’ti ettha sampajānoti ayamattho vutto eva hoti[Pg.280]. Na sāvakānaṃ anupadadhammavipassanā hoti saṅkhārāvasesasukhumappavattiyā duviññeyyattā vinibbhujitvā gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvato. Tenāha – ‘‘kalāpavipassanaṃ dassento evamāhā’’ti.

၉၅. "ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ သတိရှိလျှင် မည်သည့်အခါမျှ ဉာဏ်ကင်းခြင်း မရှိဟူ၍ – "ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်တုံတရားရှိသူ (သမ္ပဇာန) ဖြစ်၍" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့မှန်ပေ၏၊ တတိယဈာန်၌ "သတိရှိသူ၊ ချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိသူ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "သမ္ပဇာန" ဟူသော ဤအနက်သည် ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းကျန်သော သင်္ခါရတရားတို့၏ သိမ်မွေ့စွာ ဖြစ်ပျက်မှုသည် သိနိုင်ခဲသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီးခြားခွဲခြား၍ ယူရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း သာဝကတို့အား တစ်ခုချင်းသောတရားကို ဝိပဿနာရှုခြင်း (အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာ) သည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် "ကလာပဝိပဿနာ (အစုလိုက်ရှုသောဝိပဿနာ) ကို ပြသလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

96. Paññāya cassadisvā āsavā parikkhīṇā hontīti dassanasamakālaṃ khīyamānā āsavā, ‘‘disvā parikkhīṇā hontī’’ti vuttā. Samānakālepi hi ediso saddappayogo dissati –

၉၆. "ထိုတရားတို့ကို ပညာဖြင့် မြင်၍ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းကုန်၏" ဟူသည်မှာ မြင်ခြင်းနှင့် တစ်ပြိုင်နက် ကုန်ခန်းသွားသော အာသဝေါတရားတို့ကို "မြင်၍ ကုန်ခန်းကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ပျက်သော ကာလ၌လည်း ဤသို့သော စကားအသုံးအနှုန်းကို တွေ့မြင်ရ၏။

‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 2.4.60; kathā. 465, 467).

"စက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ ရူပါရုံတို့ကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ စက္ခုဝိညာဉ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Nihantvā timiraṃ sabbaṃ, uggatejo samuggato;

Verocano rasmimālī, lokacakkhupabhaṅkaro’’ti. (paṭṭhā. anuṭī. 1.25-34;

visuddhi. mahāṭī. 2.580) ca –

"အလုံးစုံသော အမှောင်ထုကို ပယ်ဖျောက်လျက်၊ ထက်မြက်သော အရှိန်အစော်ရှိသော၊ ရောင်ခြည်အဆူဆူ ရှိသော၊ လောက၏မျက်စိသဖွယ် အလင်းကို ပြုတတ်သော နေမင်းသည် ထွက်ပေါ်လာ၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊

Evamādīsu. Hetuattho vā ayaṃ disvāsaddo asamānakattuko yathā – ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’ti (visuddhi. mahāṭī. 2.802). Dassanahetuko hi āsavānaṃ parikkhayo pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamaye sati pahānābhisamayassa labbhanato. Yuganaddhaṃ āharitvāti paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha jhānadhamme sammasanto samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ bhāveti. Evaṃ yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha sammasanto samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā yathā thero arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘arahattaṃ pattavāro idha gahito’’ti. Idhāti imasmiṃ sutte. Dīghanakhasuttadesanāya (ma. ni. 2.205-206) hi thero arahattaṃ patto. Tadā ca anāgāmī hutvā nirodhaṃ samāpajjatīti vacanaavasaro natthi, tasmā vuttaṃ – ‘‘arahattaṃ pattavāro idha gahito’’ti. Yadi evaṃ – ‘‘sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharatī’’ti idaṃ kasmā vuttanti? There vijjamāne paṇḍitaguṇe anavasesato dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpetuṃ. Nirodhasamāpajjanaṃ pana therassa āciṇṇasamāciṇṇaṃ. Tenāha ‘‘nirodhaṃ pana…pe… vadantī’’ti. Tena phalasamāpattimpi antarā samāpajjatiyevāti dasseti.

"ဤသို့စသော နေရာတို့၌ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် ဤ "မြင်၍" ဟူသော စကားလုံးသည် ကတ္တားမတူသော်လည်း အကြောင်းပြသော အနက်ရှိ၏။ သာဓကအားဖြင့် - "ထောပတ်ကို သောက်သဖြင့် ခွန်အားရှိ၏၊ ခြင်္သေ့ကို မြင်သဖြင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း ဖြစ်၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းသည် မြင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ပရိညာ၊ သစ္ဆိကိရိယ၊ ဘာဝနာ အဘိသမယတို့ ရှိလတ်သော် ပဟာနအဘိသမယကို ရရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ "တွဲဖက်၍ ဆောင်ယူကာ" ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်သို့ ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ထိုဈာန်တရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက် သမထနှင့် ဝိပဿနာကို တွဲဖက်၍ ပွားများ၏။ ဤသို့ဖြင့် နေဝသညာနာသညာယတနတိုင်အောင် ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ထိုဈာန်၌ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ကာ သမထနှင့် ဝိပဿနာကို တွဲဖက်ပြုလျက် မထေရ်သည် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအချက်ကို ရည်ရွယ်၍ "ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောအခါကို ဤနေရာ၌ ယူအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဤနေရာ၌" ဟူသည်မှာ ဤသုတ်၌တည်း။ ဒီဃနခသုတ် ဒေသနာတော်၌ မထေရ်သည် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ထိုအခါ၌မူကား အနာဂါမ်ဖြစ်၍ นိရောဓသမာပတ် ဝင်စား၏ ဟူသော စကားမျိုးကို ပြောရန် အခွင့်မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် "ရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သောအခါကို ဤနေရာ၌ ယူအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက - "အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် နေဝသညာနာသညာယတနဘုံကို ကျော်လွန်၍ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ်သို့ ရောက်၍ နေ၏" ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်ပါသနည်း။ မထေရ်၌ ရှိသော ပညာရှိဂုဏ်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ပြသလျက် ရဟတ္တဖိုလ်ဟူသော ထိပ်တိုင်သို့ရောက်အောင် ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်လိုသောကြောင့်တည်း။ นိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းသည်ကား မထေရ်၏ အမြဲမပြတ် လေ့ကျင့်အပ်သော အလေ့အကျင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "နိရောဓကိုမူကား ...ပ... ဟု ဆိုကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် ဖလသမာပတ်ကိုလည်း အကြားကာလ၌ ဝင်စားသည်သာ ဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူသည်။

Vomissaṃ [Pg.281] vivarituṃ ‘‘tatthassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘nirodhaṃ samāpajjissāmī’’ti ābhogena samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ āharitvā ṭhitassa nirodhasamāpatti sīsaṃ nāma hoti, tassa ābhogavasena nirodhassa vāro āgacchati. Phalasamāpatti gūḷho hoti, ‘‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’’ti ābhogassa abhāvato. Phalasamāpatti sīsaṃ hotīti etthāpi vuttanayena attho veditabbo. Etena ābhogapaṭibaddhametesaṃ āgamananti dīpitanti veditabbaṃ. Jambudīpavāsino therā panātiādi aṭṭhakathāruḷhameva taṃ vacanaṃ. Antosamāpattiyanti nirodhaṃ samāpannakāle. Tisamuṭṭhānikarūpadhammeti utukammāhāravasena tisamuṭṭhānikarūpadhamme.

"ရောနှောနေသည်ကို ရှင်းလင်းဖွင့်ပြရန် "ထို၌ ဖြစ်အံ့" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုနေရာ၌ "နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားအံ့" ဟူသော နှလုံးသွင်းမှုဖြင့် သမထနှင့် ဝိပဿနာကို တွဲဖက်ကာ ဆောင်ယူ၍ တည်နေသောသူအား နိရောဓသမာပတ်သည်သာ အဓိက (ဦးခေါင်း) မည်၏၊ ထိုသူ၏ နှလုံးသွင်းမှုစွမ်းအားကြောင့် နိရောဓသမာပတ်၏ အလှည့်သည် ရောက်လာ၏။ ဖလသမာပတ်သည်ကား မထင်ရှား (ဆိတ်ကွယ်) ဖြစ်၏၊ "ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားအံ့" ဟူသော နှလုံးသွင်းမှု မရှိသောကြောင့်တည်း။ "ဖလသမာပတ်သည် ဦးခေါင်းဖြစ်၏" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဤတရားတို့ ရောက်ရှိလာခြင်းသည် နှလုံးသွင်းမှုနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ပြသအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "ဇမ္ဗုဒီပကျွန်း၌ နေထိုင်ကြကုန်သော မထေရ်တို့သည်ကား" စသော စကားသည် အဋ္ဌကထာ၌ အစဉ်အဆက်လာသော စကားသာလျှင်တည်း။ "သမာပတ်အတွင်း၌" ဟူသည်မှာ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားနေစဉ်အခါ၌တည်း။ "သမုဋ္ဌာန်သုံးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တရားတို့" ဟူသည်မှာ ဥတု၊ ကံ၊ အာဟာရဟူသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော သမုဋ္ဌာန်သုံးပါးရှိ ရုပ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။

97. Ciṇṇavasitanti paṭipakkhadūribhāvena subhāvitavasībhāvaṃ. Nipphattiṃ pattoti ukkaṃsaparinipphattiṃ patto. Ure vāyāmajanitāya oraso. Pabhāvitanti uppāditaṃ. Dhammenāti ariyamaggadhammena. Tassa hi adhigamena ariyāya jātiyā jāto nibbattoti katvā, ‘‘dhammajo dhammanimmito’’ti vuccati. Dhammadāyassāti navavidhassa lokuttaradhammadāyassa. Ādiyanatoti gaṇhanato, sasantāne uppādanatoti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.

၉၇. "လေ့ကျင့်အပ်သော ဝသီဘော် (နိုင်နင်းခြင်း)" ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ဝေးကွာစေသဖြင့် ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော နိုင်နင်းခြင်းတည်း။ "ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်သော" ဟူသည်မှာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်၍ ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်သော (သူတည်း)။ ရင်၌ ဝီရိယကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် "ရင်မှဖြစ်သော သား (ဩရသ)" မည်၏။ "ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောတည်း။ "တရားတော်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်တရားတော်ဖြင့်တည်း။ ထိုမဂ်တရားကို ရရှိခြင်းကြောင့် အရိယာအဖြစ်တည်းဟူသော အမျိုး၌ မွေးဖွားဖြစ်ပေါ်လာသူဖြစ်၍ "တရားတော်မှ မွေးဖွားသူ၊ တရားတော်က ဖန်ဆင်းသူ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "တရားအမွေကို" ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားအမွေကိုတည်း။ "ခံယူခြင်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ယူခြင်းဖြင့်၊ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်လှ၏။

Anupadasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

"အနုပဒသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြရာ (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။"

2. Chabbisodhanasuttavaṇṇanā

၂. "ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ်အဖွင့် (ဋီကာ)"

98. Khīṇā jātīti attano jātikkhayaṃ paṭijānantena arahattaṃ byākataṃ hoti arahato tadabhāvato. Tathā vusitaṃ brahmacariyanti maggabrahmacariyavāso me pariyositoti paṭijānantenapi. Kataṃ karaṇīyanti catūhi maggehi catūsu saccesu pariññādivasena soḷasavidhassapi kiccassa attanā niṭṭhāpitabhāvaṃ paṭijānantenapi. Nāparaṃ itthattāyāti āyatiṃ punabbhavābhāvaṃ, āyatiṃ vā pariññādikaraṇīyābhāvaṃ paṭijānantenapīti āha – ‘‘ekenapi padena aññā byākatāva hotī’’ti. Dvikkhattuṃ baddhaṃ pana subaddhaṃ viyāti vuttaṃ. Idha pana aññābyākaraṇaṃ catūhi padehi āgataṃ, tasmā vattabbameva cettha natthīti [Pg.282] adhippāyo. Cetanāya diṭṭhavāditā nāma ariyavohāro. Sabhāvoti pakatiattho hi ayaṃ dhammasaddo, ‘‘jātidhammā jarādhammā’’tiādīsu (ma. ni. 1.274-275) viya tasmā, anudhammoti ariyabhāvaṃ anugatā pakatīti attho. Paramappicchatāya ariyā attano guṇe anāvikarontāpi sāsanassa niyyānikabhāvapavedanatthañceva sabrahmacārīnaṃ sammāpaṭipattiyaṃ ussāhajananatthañca tādisānaṃ parinibbānasamayeyeva āvikarontīti adhippāyenāha – ‘‘parinibbutassa…pe… kātabbo’’ti.

၉၈. "ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း ကုန်ပြီ" ဟူသော စကားဖြင့် မိမိ၏ ပဋိသန္ဓေကုန်ဆုံးခြင်းကို ဝန်ခံပြောဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပွင့်လင်းစွာ ပြောကြားသည်မည်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသော အရဟတ်ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုပဋိသန္ဓေနေရခြင်း မရှိတော့သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ "မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးပြီ" ဟူသော စကားဖြင့် မိမိ၏ မဂ်ဗြဟ္မစရိယအကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးဆုံးပြီဟု ဝန်ခံပြောဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း၊ "ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပြီးပြီ" ဟူသော စကားဖြင့် မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့၌ ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စတို့ကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြီးစီးစေခဲ့သည့်အဖြစ်ကို ဝန်ခံပြောဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း၊ "ဤမဂ်ကိစ္စအလို့ငှာ တစ်ပါးသော ပြုဖွယ်မရှိတော့ပြီ" ဟူသော စကားဖြင့် နောင်အခါ၌ ပဋိသန္ဓေတစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်း မရှိတော့သည့်အဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နောင်အခါ၌ ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်းစသော ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့သည့်အဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဝန်ခံပြောဆိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း (ရဟတ်ဖိုလ်ကို ပွင့်လင်းစွာ ပြောကြားသည်မည်၏) ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "တစ်ခုတည်းသော ပုဒ်ဖြင့်လည်း အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပွင့်လင်းစွာ ပြောကြားပြီးသား ဖြစ်သည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် တုပ်နှောင်အပ်သော အနှောင်အဖွဲ့သည် ကောင်းစွာ တုပ်နှောင်အပ်သည်ဖြစ်သကဲ့သို့" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌မူ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပွင့်လင်းစွာ ပြောကြားခြင်းသည် ပုဒ်လေးခုဖြင့် လာသဖြင့် ထိုသို့ပြောကြားခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စေတနာဖြင့် မြင်သည့်အတိုင်း ပြောဆိုခြင်းသည် အရိယာတို့၏ စကားအပြောအဆို မည်၏။ "သဘောတရား" ဟူသည်မှာ ဤ "ဓမ္မ" သဒ္ဒါသည် "ဇာတိဓမ္မာ ဇရာဓမ္မာ" စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပကတိ (သဘောတရား) အနက်ရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "အနုဓမ္မ" ဟူသည် အရိယာအဖြစ်သို့ အစဉ်လိုက်သော ပကတိ (သဘောတရား) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အလွန်အလိုနည်းသောကြောင့် မိမိတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားစွာ မပြုကြသော်လည်း၊ သာသနာတော်၏ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းအဖြစ်ကို သိစေရန်လည်းကောင်း၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့အား မှန်ကန်သော ကျင့်ဝတ်၌ အားထုတ်လိုစိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်လည်းကောင်း ထိုသို့သော ဂုဏ်ထူးများကို ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့ဆဲဆဲ အချိန်၌သာ ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်ကြသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသော...ပ... ပြုအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

99. Dubbalanti pheggu viya subhejjanīyaṃ balavirahitaṃ, asāranti attho. Virāgutanti palujjanasabhāvaṃ. Vigacchanasabhāvanti vināsagamanasabhāvaṃ. Aniccadukkhavipariṇāmattā assāsalesassapi abhāvato assāsavirahitaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena samannāgamanavasena ca yathārahaṃ upenti upagacchantīti upayā, ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’ti upādiyanti daḷhaggāhaṃ gaṇhantīti upādānā. Adhitiṭṭhati cetaso abhinandanabhūtāti cetaso adhiṭṭhānaṃ. Tāhīti taṇhādiṭṭhīhi. Tanti cittaṃ. Abhinivisatīti abhirativasena nivisati, ayañhettha attho – sakkāyadhammesu cittaṃ abhinivisati ‘‘etaṃ mamaṃ, eso me attā’’ti ajjhosāya tiṭṭhati etāhi abhinivesāhi, tathā sakkāyadhammesu cittaṃ anuseti etāhīti anusayā, taṇhādiṭṭhiyo. Yadaggena hi tebhūmakadhammesu rāgādayo anusenti, tadaggena taṃsahagatadhammā tattha anusentīti pariyāyena, ‘‘taṃ anusetī’’ti vuttaṃ. Khayā virāgāti hetumhi nissakkavacananti ‘‘khayena virāgenā’’ti hetumhi karaṇavasena attho vutto. Virāgenāti ca itisaddo ādi attho. Tena ‘‘nirodhenā’’ti evamādikaṃ gahitaṃ hoti. Aññamaññavevacanāneva upayādīnaṃ samucchedasseva bodhanato.

၉၉. "ဒုဗ္ဗလံ" ဟူသည် အကာကဲ့သို့ လွယ်ကူစွာ ကျိုးပျက်လွယ်သော၊ ခွန်အားကင်းမဲ့သော၊ အနှစ်မရှိသော အနက်တည်း။ "ဝိရာဂုတံ" ဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသည်။ "ဝိဂစ္ဆနသဘာဝံ" ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ သွားတတ်သော သဘောရှိသည်။ မမြဲခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိသဖြင့် သက်သာရာရကြောင်း အနည်းငယ်မျှပင် မရှိသောကြောင့် သက်သာရာကင်းသည်။ အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်တွဲဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ချဉ်းကပ်တတ်၊ ရောက်ရှိတတ်သောကြောင့် "ဥပယ" (ချဉ်းကပ်တတ်သောတရား) မည်၏။ "ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏" ဟု အစွဲအလမ်းကြီးစွာ ယူတတ်၊ ဆုပ်ကိုင်တတ်သောကြောင့် "ဥပါဒါန" (စွဲလမ်းတတ်သောတရား) မည်၏။ စိတ်၏ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် စိတ်အားဖြင့် အစဉ်တည်နေရာသည် "စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနံ" (စိတ်၏ စွဲမြဲစွာ တည်ရာ) မည်၏။ "တာဟိ" ဟူသည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့်။ "တံ" ဟူသည် ထိုစိတ်ကို။ "အဘိနိဝိသတိ" ဟူသည် မွေ့လျော်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သက်ဝင်တည်နေသည်၊ ဤ၌ ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ရ၏ - ထိုစွဲဝင်တည်နေကြောင်း ဖြစ်သော အဘိနိဝေသ (တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ) တို့ဖြင့် သက္ကာယတရားတို့၌ စိတ်သည် စွဲဝင်တည်နေတတ်၏၊ "ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏" ဟု ငြိကပ်၍ တည်နေတတ်၏။ ထို့အတူ သက္ကာယတရားတို့၌ စိတ်သည် ယင်းတရားတို့ဖြင့် အစဉ်ကိန်းဝပ်နေတတ်သောကြောင့် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ကို "အနုသယ" ဟု ဆိုရသည်။ အကြင်အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အကျဉ်းအားဖြင့် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့၌ ရာဂစသည်တို့သည် ကိန်းဝပ်တတ်ကုန်၏၊ ထိုအထွတ်အထိပ်ဖြင့် ထိုရာဂစသည်တို့နှင့် အတူဖြစ်သော တရားတို့သည် ထိုတရားတို့၌ ကိန်းဝပ်ကုန်၏ဟူသော ပရိယာယ်ဖြင့် "ထိုစိတ်၌ ကိန်းဝပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ခယာ ဝိရာဂါ" ဟူသည် အကြောင်းပြရာ၌ သုံးသော ပဉ္စမီဝိဘတ် (နိဿက္ကဝစန) ဖြစ်သဖြင့် "ကုန်ခြင်းကြောင့်၊ ကင်းခြင်းကြောင့်" ဟု အကြောင်းပြ ကရိုဏ်းဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ဆိုအပ်သည်။ "ဝိရာဂေန" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက်ကို ပြ၏။ ထိုစကားဖြင့် "နိရောဓေန" (ချုပ်ခြင်းဖြင့်) စသည်တို့ကို ယူအပ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဥပယစသည်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ အုပ်စီးဖျက်ဆီးခြင်းကိုသာ သိစေသောကြောင့် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်ပုဒ်) များသာ ဖြစ်ကြသည်။

100. Patiṭṭhāti ettha sesabhūtattayaṃ upādārūpañcāti patiṭṭhānā, nijjīvaṭṭhena dhātucāti patiṭṭhānadhātu. Nhānīyacuṇṇaṃ bāhiraudakaṃ viya sesabhūtattayaṃ ābandhatīti ābandhanaṃ. Pacanīyabhattaṃ bāhiratejo viya sesabhūtattayaṃ paripācetīti paripācanaṃ. Bāhiravāto viya sesabhūtattayaṃ vitthambhetīti vitthambhanaṃ. Dhātusaddattho vuttoyeva. Asamphuṭṭhadhātūti [Pg.283] asamphusitabhāvo tesaṃ viparimaṭṭhatābhāvato. Vijānanaṃ ārammaṇūpaladdhi. Ahaṃ attāti ahaṃ, ‘‘rūpadhammo me attā’’ti attakoṭṭhāsena attabhāvena na upagamiṃ na gaṇhiṃ. Nissitanissitāpi nissitā eva nāmāti āha ‘‘pathavīdhātunissitāvā’’ti. Attanā vā pana tannissitāti ‘‘ekena pariyāyenā’’ti. Upādārupampi kāmaṃ nissitampi hoti. Tathāpi taṃ nissitaṃ hotiyevāti taṃ na uddhaṭaṃ. Paricchedakarattā paricchedākāsassa ‘‘avinibbhogavasenā’’ti vuttaṃ. Tena ca tathā paricchinnattā sabbampi bhūtupādārūpaṃ ākāsadhātunissitaṃ nāma. Taṃ nissāya pavattiyā upādārūpaṃ viya bhūtarūpāni, arūpakkhandhā viya ca vatthurūpāni, ‘‘taṃnissitarūpavatthukā arūpakkhandhā’’ti vuttanayena ākāsadhātunissitacakkhādirūpadhammavatthukā vedanādayo arūpakkhandhā ākāsadhātunissitā nāmāti imamatthaṃ tathā-saddena upasaṃharati. Idhāpīti ākāsadhātunissitapadepi, na pathavīdhātunissitapadādīsu eva. Rūpārūpanti sabbampi rūpārūpaṃ gahitameva hoti, aggahitaṃ natthi. Sahajātā…pe… nissitanti idaṃ nippariyāyasiddhaṃ nissayattaṃ gahetvā vuttaṃ. Heṭṭhā vuttanayena pariyāyasiddhe nissayatte gayhamāne – ‘‘pacchājātapaccayoti pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.11) vacanato sabbaṃ catusamuṭṭhānikarūpaṃ, ‘‘viññāṇadhātunissita’’nti vattabbaṃ. Tathā anantaraviññāṇadhātupaccayā pavattanato, ‘‘viññāṇadhātunissita’’nti vattabbaṃ.

၁၀၀. "ပတိဋ္ဌာ" (တည်ရာ) ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကြွင်းသော မဟာဘုတ်သုံးပါးနှင့် ဥပါဒါရုပ်သည် တည်ရာမည်၏။ အသက်ဝိညာဉ်မရှိသော အနက်ကြောင့် "ဓာတု" (ဓာတ်) လည်း ဖြစ်သောကြောင့် "ပတိဋ္ဌာနဓာတု" (တည်ရာဓာတ်) မည်၏။ ရေချိုးမှုန့်ကို ပြင်ပရေကဲ့သို့ ကြွင်းသော မဟာဘုတ်သုံးပါးကို ဖွဲ့စည်းတတ်သောကြောင့် "အာဗန္ဓန" (ဖွဲ့စည်းခြင်း) မည်၏။ ချက်ပြုတ်အပ်သော ထမင်းကို ပြင်ပတေဇောဓာတ်ကဲ့သို့ ကြွင်းသော မဟာဘုတ်သုံးပါးကို ရင့်ကျက်စေတတ်သောကြောင့် "ပရိပါစန" (ရင့်ကျက်စေခြင်း) မည်၏။ ပြင်ပလေကဲ့သို့ ကြွင်းသော မဟာဘုတ်သုံးပါးကို ထောက်ကန်တတ်သောကြောင့် "ဝိတ္ထမ္ဘန" (ထောက်ကန်ခြင်း) မည်၏။ ဓာတ်သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးပြီသာတည်း။ "အသမ္ဖုဋ္ဌဓာတု" ဟူသည် ထိုဓာတ်တို့၏ ပွတ်တိုက်မိခြင်း မရှိသောကြောင့် မထိတွေ့အပ်သော အဖြစ်တည်း။ "ဝိဇာနနံ" ဟူသည် အာရုံကို သိရှိခြင်းတည်း။ "ငါ၊ အတ္တ" ဟူသည်မှာ "ရုပ်တရားသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏" ဟု အတ္တ၏ အဖို့အစုအားဖြင့်၊ အတ္တဘောအားဖြင့် မချဉ်းကပ်၊ မယူဆခဲ့ပေ။ မှီရာကို မှီသော တရားသည်လည်း "မှီသောတရား" ပင် မည်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "ပထဝီဓာတ်ကို မှီသည်ဖြစ်စေ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မိမိကိုယ်တိုင်ကမူ ထိုပထဝီဓာတ်ကို မှီသောကြောင့် "တစ်ပါးသော ပရိယာယ်အားဖြင့်" ဟု ဆိုသည်။ ဥပါဒါရုပ်သည်လည်း အလိုအလျောက် မှီရာတရားပင် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုဥပါဒါရုပ်သည် မှီအပ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို မထုတ်နုတ်ခဲ့ပေ။ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်တတ်သောကြောင့် ပိုင်းခြားတတ်သော အာကာသဓာတ်ကို "မကွဲမပြား တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုသို့ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ် အားလုံးသည်လည်း "အာကာသဓာတ်ကို မှီသောတရား" မည်၏။ ထိုအာကာသဓာတ်ကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဥပါဒါရုပ်ကဲ့သို့ မဟာဘုတ်ရုပ်များသည်လည်းကောင်း၊ နာမ်ခန္ဓာတို့ကဲ့သို့ ဝတ္ထုရုပ်များသည်လည်းကောင်း၊ "ထိုမှီရာရုပ်ဝတ္ထုရှိသော နာမ်ခန္ဓာများ" ဟု ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် အာကာသဓာတ်ကို မှီကုန်သော စက္ခုစသော ရုပ်တရားဟူသော ဝတ္ထုရှိကြကုန်သော ဝေဒနာစသော နာမ်ခန္ဓာတို့သည် အာကာသဓာတ်ကို မှီသောတရားတို့ မည်ကုန်၏ဟူသော ဤအနက်ကို "တထာ" (ထို့အတူ) ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ပေါင်းစပ်ပြထားသည်။ "ဤ၌လည်း" ဟူသည် အာကာသဓာတ်ကို မှီသော ပုဒ်၌လည်း ဖြစ်၏၊ ပထဝီဓာတ်ကို မှီသော ပုဒ်စသည်တို့၌သာ မဟုတ်ပေ။ "ရူပါရူပံ" ဟူသည် ရုပ်နာမ်အားလုံးကို ယူအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏၊ မယူအပ်သော ရုပ်နာမ်မရှိပေ။ "သဟဇာတ...ပ... မှီ၏" ဟူသည် ဤပရိယာယ်မဟုတ်ဘဲ တိုက်ရိုက်ထင်ရှားပြီးသော မှီရာအဖြစ် (နိဿယပစ္စည်း) ကို ယူ၍ ဆိုအပ်သည်။ အောက်တွင် ဆိုခဲ့သောနည်းဖြင့် ပရိယာယ်အားဖြင့် ထင်ရှားသော မှီရာအဖြစ်ကို ယူသော် - "ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းဟူသည် နောက်၌ဖြစ်ကုန်သော စိတ်စေတသိက်တရားတို့သည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်နှင့်သော ဤရုပ်အပေါင်းအား ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏" ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ၊ အကြောင်းလေးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်အားလုံးကို "ဝိညာဏဓာတ်ကို မှီ၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ အခြားမဲ့ ဝိညာဏဓာတ်ပစ္စည်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် "ဝိညာဏဓာတ်ကို မှီ၏" ဟု ဆိုထိုက်ပေသည်။

101. Ruppati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpanti ayamattho cakkhudvāre āpāthagate rūpāyatane nippariyāyato labbhati, na āpāthamanāgate. Cakkhuviññāṇaviññātabbabhāvo pana āpāthamanāgatepi tasmiṃ labbhateva taṃsabhāvānativatthanato. Rūpāyatanaṃ dvidhā vibhajitvā. Thero pana āpāthaṃ anāgatassāpi rūpāyatanassa rūpabhāvaṃ na sakkā paṭikkhipitunti dvidhākaraṇaṃ nānujānanto channovādaṃ nidasseti, ‘‘upari channovāde kinti karissathā’’ti. Tattha hi ‘‘cakkhuṃ, āvuso channa, cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme’’ti (ma. ni. 3.391) āgataṃ, na cettha cakkhudvāre āpāthaṃ āgatameva rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbapadena gahitaṃ, na āpāthaṃ anāgatanti sakkā viññātuṃ [Pg.284] aviseseneva rūpāyatanena taṇhāmānadiṭṭhigāhābhāvassa jotitattā. Tenāha ‘‘na yidaṃ labbhatī’’ti. Rūpamevāti rūpāyatanameva. Yadi evaṃ ‘‘cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesū’’ti padaṃ kathaṃ netabbanti āha – ‘‘cakkhuviññāṇasampayuttā panā’’tiādi. Cakkhuviññāṇena saddhiṃ viññātabbesūti yena manoviññāṇena cakkhuviññāṇaṃ aniccantiādinā cakkhuviññāṇena saddhiṃ tena viññātabbesu taṃsampayuttadhammesūti attho. Taṇhāchandoti tassanasabhāvo chando, na kattukamyatā chandoyevāti taṇhāchando. Rajjanavasenāti vatthaṃ viya raṅgajātaṃ cittassa anurañjanavasena. Abhinandanavasenāti ārammaṇe abhiramitvā nandanavasena. Sappītikataṇhā hi nandīti vuccati. Taṇhāyanavasena taṇhā.

၁၀၁. ဖောက်ပြန်တတ်၏၊ အဆင်း၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်လျက် နှလုံးသား၌ ရှိသော သဘောကို ထင်ရှားစေတတ်၏ ဟူ၍ 'ရူပ' မည်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် စက္ခုဒွါရ၌ အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ ရောက်ရှိသော ရူပါရုံ၌ တိုက်ရိုက် ရရှိအပ်၏၊ အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ မရောက်သေးသော ရူပါရုံ၌ မရရှိအပ်။ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော အဖြစ်သည်ကား အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ မရောက်သေးသော ထိုရူပါရုံ၌လည်း ရရှိနိုင်သည်သာတည်း၊ ထိုရူပါရုံ၏ သဘောကို မကျော်လွန်သောကြောင့်တည်း။ ရူပါရုံကို နှစ်မျိုးခွဲခြား၍...။ မထေရ်သည်ကား အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ မရောက်သေးသော ရူပါရုံ၏ ရူပသဘောကိုလည်း ပယ်မြှင့်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ဟု နှလုံးသွင်းလျက် (ရူပါရုံကို) နှစ်မျိုးနှစ်စား ပြုလုပ်ခြင်းကို ခွင့်မပြုဘဲ ဆန္နောဝါဒသုတ်ကို သာဓကပြ၍ ‘အထက်ပါ ဆန္နောဝါဒသုတ်၌ အသို့ပြုအံ့နည်း’ ဟု ဆို၏။ ထိုဆန္နောဝါဒသုတ်၌ ‘ငါ့သျှင်ဆန္န... စက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း’ ဟု လာရှိ၏။ ဤ၌ စက္ခုဒွါရ၌ အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ ရောက်လာသော ရူပါရုံကိုသာ ‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ယူအပ်၏၊ အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ မရောက်သေးသော ရူပါရုံကို မယူအပ်ဟု သိနိုင်ခွင့်မရှိ။ အထူးမပြုဘဲ ရူပါရုံအားဖြင့် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း မရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဤသို့ မရအပ်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ရူပမေဝ’ ဟူသည် ရူပါရုံကိုသာလျှင်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ‘စက္ခုဝိညာဏဝိညာတဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု’ ဟူသော ပုဒ်ကို မည်သို့ ဆောင်ယူအပ်သနည်း ဟူမူ - ‘စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ ပန’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘စက္ခုဝိညာဉ်နှင့်အတူ သိအပ်ကုန်သော တရားတို့၌’ ဟူသည် - အကြင်မနောဝိညာဉ်ဖြင့် စက္ခုဝိညာဉ်သည် အနိစ္စဖြစ်၏ စသည်ဖြင့် စက္ခုဝိညာဉ်နှင့်အတူ ထိုမနောဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော ထိုစက္ခုဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်ဖက်တရားတို့၌ဟု အနက်ရ၏။ ‘တဏှာဆန္ဒ’ ဟူသည် တပ်မက်ခြင်း သဘောရှိသော ဆန္ဒတည်း။ ပြုလိုသော ဆန္ဒ (ကတ္တုကမျတာဆန္ဒ) မျှသာ မဟုတ်သောကြောင့် ‘တဏှာဆန္ဒ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ရဇ္ဇနဝသေန’ ဟူသည် အဝတ်ကို ဆိုးဆေးဖြင့် ဆိုးသကဲ့သို့ စိတ်ကို ဆိုးရောင်သွင်းခြင်း (စွဲလမ်းတပ်မက်စေခြင်း) အစွမ်းဖြင့်တည်း။ ‘အဘိနန္ဒနဝသေန’ ဟူသည် အာရုံ၌ မွေ့လျော်၍ နှစ်သက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်တည်း။ သီတိ (ပီတိ) နှင့် တကွဖြစ်သော တဏှာကို ‘နန္ဒီ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ စွဲလမ်းတပ်မက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ‘တဏှာ’ မည်၏။

102. Ahaṅkāroti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā (dha. sa. 1121, 1239; vibha. 832, 866; saṃ. ni. 4.108; mahāni. 21, 178) ahaṃkaraṇaṃ. Yena hi mamaṃ karoti, etaṃ mamaṅkāro. Svevāti ‘‘ahaṅkāro’’ti vuttamāno. Evaṃ catutthajjhāne niddiṭṭhe sabbāsu lokiyābhiññāsu vuccamānāsu heṭṭhā vijjādvayaṃ vattabbanti adhippāyena, ‘‘pubbenivāsaṃ dibbacakkhuñca avatvā kasmā vutta’’nti āha? Itaro idha sabbavāresupi lokuttaradhammapucchā adhikatā tasmā ‘‘so evaṃ samāhite’’tiādinā tatiyā vijjā kathitāti dassento, ‘‘bhikkhū lokiyadhammaṃ na pucchantī’’tiādimāha. Ekavissajjitasuttaṃ nāmetaṃ tatiyavijjāya eva āgatattā. Ariyadhammavasenapissa samaññā atthevāti dassento, ‘‘chabbisodhanantipissa nāma’’nti vatvā tesu dhammesu bhedaṃ dassetuṃ, ‘‘ettha hī’’tiādi vuttaṃ. Visuddhāti tassā codanāya sodhanavasena visodhitā. Ekameva katvāti ekavāravaseneva pāḷiyaṃ ekajjhaṃ āgatattā ekameva koṭṭhāsaṃ katvā. Yadi evaṃ kathaṃ vā chabbisodhanatāti āha – ‘‘catūhi āhārehi saddhi’’nti kathaṃ panettha cattāro āhārā gahetabbāti? Keci tāva āhu – ‘‘sādhūti bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uttari pañho pucchitabbo’’ti heṭṭhā āgatena nayena āhāravāro āharitvā vattabboti. ‘‘Bahiddhā sabbanimittesū’’ti ettha āhārānampi saṅgahitattā āhārā atthato āgatā evāti aññe. Apare pana rūpakkhandhaggahaṇena kabaḷīkāro āhāro[Pg.285], saṅkhārakkhandhaggahaṇena phassāhāro, manosañcetanāhāraggahaṇena viññāṇāhāro sarūpatopi gahitoti vadanti.

၁၀၂. ‘အဟင်္ကာရ’ ဟူသည် ‘ငါသည် မြတ်၏’ စသည်ဖြင့် (ငါဟူသော စိတ်ထားကို) ပြုခြင်းတည်း။ အကြင်တရားဖြင့် ‘ငါ့ဥစ္စာ’ ဟု ပြုတတ်၏၊ ထိုတရားသည် ‘မမင်္ကာရ’ မည်၏။ ‘သော ဧဝ’ ဟူသည် ‘အဟင်္ကာရ’ ဟု ဆိုအပ်သော ထိုတရားပင်တည်း။ ဤသို့ စတုတ္ထဈာန်ကို ညွှန်ပြအပ်သည်ရှိသော် ခပ်သိမ်းသော လောကီအဘိညာဉ်တို့ကို ဆိုအပ်သည်ရှိသော် အောက်၌ ဝိဇ္ဇာနှစ်ပါးကို ဆိုအပ်၏ဟူသော အလိုဖြင့် ‘ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်နှင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်တို့ကို မမိန့်ဆိုဘဲ အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုသနည်း’ ဟု မေးမြန်း၏။ တစ်ပါးသောဆရာသည် ဤသုတ်၌ ခပ်သိမ်းသော ဝါရတို့၌လည်း လောကုတ္တရာတရား မေးခွန်းကိုသာ အထူးပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ထိုသို့ စိတ်တည်ကြည်လတ်သော်’ စသည်ဖြင့် တတိယမြောက် ဝိဇ္ဇာကို ဟောကြားအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ရဟန်းတို့သည် လောကီတရားကို မမေးမြန်းကြကုန်’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ တတိယဝိဇ္ဇာသာ လာရှိသောကြောင့် ဤသုတ်ကို ‘ဧကဝိဿဇ္ဇိတသုတ်’ ဟု အမည်ရ၏။ အရိယာတရား အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုသုတ်၏ အမည်သည် ရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် ‘ဆဗ္ဗိသောဓန ဟူ၍လည်း ထိုသုတ်၏ အမည်ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုပြီးလျှင် ထိုတရားတို့၌ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပြခြင်းငှာ ‘ဧတ္ထ ဟိ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘ဝိသုဒ္ဓါ’ ဟူသည် ထိုစွပ်စွဲချက် (မေးခွန်း) ကို ဖြေရှင်းသုတ်သင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စင်ကြယ်စေအပ်၏။ ‘တစ်ခုတည်းသာ ပြု၍’ ဟူသည် တစ်ကြိမ်တည်းသော အစွမ်းဖြင့် ပါဠိတော်၌ တစ်ပေါင်းတည်း လာရှိသောကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အစုကိုသာ ပြု၍တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် ‘ဆဗ္ဗိသောဓန’ (ခြောက်ပါးသော စင်ကြယ်ခြင်း) ဖြစ်သနည်း ဟူမူ - ‘အာဟာရလေးပါးနှင့်တကွ’ ဟု ဆို၏။ ဤ၌ အာဟာရလေးပါးကို မည်သို့ ယူအပ်သနည်း ဟူမူ - အချို့သော ဆရာတို့သည် - ‘ကောင်းပါပြီဟု ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်၍ အနုမောဒနာပြုပြီးလျှင် အထက်၌ မေးခွန်းကို မေးအပ်၏’ ဟု အောက်၌ လာရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အာဟာရဝါရကို ဆောင်ယူ၍ ဆိုအပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘ပြင်ပ၌ ခပ်သိမ်းသော နိမိတ်တို့၌’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အာဟာရတို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းအပ်သောကြောင့် အာဟာရတို့သည် အနက်အားဖြင့် ရောက်ရှိပြီးဖြစ်သည်သာတည်းဟု အခြားသော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ ရူပက္ခန္ဓာကို ယူခြင်းဖြင့် ကဗဠီကာရာဟာရကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာကို ယူခြင်းဖြင့် ဖဿာဟာရကိုလည်းကောင်း၊ မနောသဉ္စေတနာဟာရကို ယူခြင်းဖြင့် ဝိညာဏာဟာရကိုလည်းကောင်း ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ (သရုပ်အားဖြင့်) ယူအပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။

‘‘Chabbisodhana’’nti imassa suttassa samaññāya anvatthataṃ dassetvā āyatimpi tādisena byākaraṇena bhikkhūnaṃ paṭipattimpi dassanatthaṃ, ‘‘ime panā’’tiādi āraddhaṃ. Vinayaniddesapariyāyenāti vinayaniddese āgatena kāraṇena. Vinaye vā āgataniddesānukkamena.

‘ဆဗ္ဗိသောဓန’ ဟူသော ဤသုတ်၏ အမည်၏ အနက်နှင့် လျော်ညီပုံကို ပြသ၍ နောင်အခါ၌လည်း ထိုကဲ့သို့သော ဖြေကြားခြင်းဖြင့် ရဟန်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို ပြသခြင်းငှာ ‘ဣမေ ပန’ စသည်ကို အစပြုအပ်၏။ ‘ဝိနယနိဒ္ဒေသပရိယာယေန’ ဟူသည် ဝိနည်းနိဒ္ဒေသ၌ လာရှိသော အကြောင်းအရာအားဖြင့်တည်း။ သို့မဟုတ် ဝိနည်း၌ လာရှိသော ညွှန်ပြချက် အစဉ်အတိုင်းတည်း။

Adhigantabbato adhigamo, jhānādiadhigamapucchā. Tenāha – ‘‘jhānavimokkhādīsū’’tiādi. Upāyapucchāti adhigamopāyapucchā. Kintīti kena pakārena vidhināti attho.

ရောက်ရှိအပ်သောကြောင့် ‘အဓိဂမ’ မည်၏၊ ဈာန်စသည်တို့ကို ရရှိခြင်းကို မေးမြန်းခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဈာန်၊ ဝိမောက္ခ စသည်တို့၌’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘ဥပါယပုစ္ဆာ’ ဟူသည် ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဥပါယ်ကို မေးမြန်းခြင်းတည်း။ ‘ကိန္တိ’ ဟူသည် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာ နည်းလမ်းဖြင့်နည်း ဟု အနက်ရ၏။

Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti idaṃ pana pubbe ‘‘kiṃ te adhigata’’nti aniddhāritabhedā jhānādivisesā pucchitāti idāni tesaṃ niddhāretvā pucchanākāradassanaṃ. Tasmāti yasmā yathāvuttehi ākārehi adhigamabyākaraṇaṃ sodhetabbaṃ, tasmā. Ettāvatāvāti ettakena byākaraṇamatteneva na sakkāro kātabbo. Byākaraṇañhi ekaccassa ayāthāvatopi hoti, yathā nāma jātarūpapatirūpaṃ jātarūpaṃ viya khāyatīti jātarūpaṃ nighaṃsanatāpanachedanehi sodhetabbaṃ evamevaṃ imesu idāneva vuttesu chasu ṭhānesu pakkhipitvā sodhanatthaṃ vattabbo vimokkhādīsūti ādi-saddena samādhi-samāpatti-ñāṇadassana-maggabhāvanā-phalasacchikiriyā saṅgaṇhāti.

‘သင်သည် အဘယ်တရားတို့ကို ရသနည်း’ ဟူသော ဤမေးခွန်းသည်ကား ရှေး၌ ‘သင့်အား အဘယ်တရားကို ရအပ်သနည်း’ ဟု ကွဲပြားခြားနားမှုကို မခွဲခြားဘဲ ဈာန်စသော ထူးခြားမှုတို့ကို မေးမြန်းအပ်သဖြင့် ယခုအခါ၌ ထိုတရားတို့ကို ခွဲခြား၍ မေးမြန်းခြင်း အခြင်းအရာကို ပြသခြင်းတည်း။ ‘တသ္မာ’ ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ရရှိကြောင်းကို ဖြေကြားခြင်းကို စစ်ဆေးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့်တည်း။ ‘ဧတ္တာဝတာ’ ဟူသည် ဤမျှလောက်သော ဖြေကြားရုံမျှဖြင့် ပူဇော်သက္ကာရကို မပြုအပ်။ ဖြေကြားခြင်းသည် အချို့သူအား မမှန်မကန်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ရွှေတုသည် ရွှေစစ်ကဲ့သို့ ထင်ရသဖြင့် ရွှေစစ်ကို ပွတ်တိုက်ခြင်း၊ ပူတိုက်ခြင်း၊ ဖြတ်တောက်ခြင်းတို့ဖြင့် စမ်းသပ်စစ်ဆေးအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ယခု မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော ဤခြောက်ပါးသော ဌာနတို့၌ ထည့်သွင်း၍ စမ်းသပ်သုတ်သင်ခြင်းငှာတည်း။ ‘ဝိမောက္ခာဒီသု’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် သမာဓိ၊ သမာပတ်၊ ဉာဏဒဿန၊ မဂ္ဂဘာဝနာ၊ ဖလသစ္ဆိကိရိယာတို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်၏။

Pākaṭo hoti adhigatavisesassa satisammosābhāvato. Sesapucchāsupi ‘‘pākaṭo hotī’’ti pade eseva nayo. Uggahaparipucchākusalāti sajjhāyamaggasaṃvaṇṇanāsu nipuṇā. Yāya paṭipadāya yassa ariyamaggo āgacchati, sā pubbabhāgapaṭipatti āgamanapaṭipadā. Sodhetabbāti suddhā udāhu asuddhāti vicāraṇavasena sodhetabbā. Na sujjhatīti tattha tattha pamādapaṭipattibhāvato. Apanetabbo attano paṭiññāya. ‘‘Sujjhatī’’ti vatvā sujjhanākāraṃ dassetuṃ, ‘‘dīgharatta’’ntiādi vuttaṃ. Paññāyatīti ettha ‘‘yadī’’ti padaṃ ānetvā yadi so bhikkhu tāya paṭipadāya yadi paññāyatīti sambandho. Khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti dīgharattaṃ vikkhambhitakilesattā.

ရရှိအပ်သော ထူးခြားသောတရား၌ သတိမေ့လျော့ခြင်း မရှိသောကြောင့် ထင်ရှား၏။ ကြွင်းသော မေးခွန်းတို့၌လည်း ‘ပါကဋော ဟောတိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင်တည်း။ ‘ဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာကုသလာ’ ဟူသည် သင်အံခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း နည်းလမ်းများကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူတို့တည်း။ အကြင်အကျင့်လမ်းစဉ်ဖြင့် အရိယမဂ်သည် ရောက်ရှိလာ၏၊ ထိုပုဗ္ဗဘာဂအကျင့်လမ်းစဉ်သည် ‘အာဂမနပဋိပဒါ’ (မဂ်ဉာဏ်ရောက်ကြောင်း အကျင့်တရား) မည်၏။ ‘သောဓေတဗ္ဗာ’ ဟူသည် စင်ကြယ်သလော သို့မဟုတ် မစင်ကြယ်သလောဟု စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စစ်ဆေးအပ်၏။ ‘န သုဇ္ဈတိ’ ဟူသည် ထိုထိုဌာန၌ မေ့လျော့သောအကျင့် ရှိခြင်းကြောင့် မစင်ကြယ်။ မိမိ၏ ဝန်ခံချက်မှ ဖယ်ရှားအပ်၏။ ‘သုဇ္ဈတိ’ ဟု ဆို၍ စင်ကြယ်သော အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ ‘ဒီဃရတ္တံ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘ပညာယတိ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ယဒိ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ‘အကယ်၍ ထိုရဟန်းသည် ထိုအကျင့်ဖြင့် သိအပ်၏’ ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ကိလေသာကို ခွာထားအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအကျင့်လမ်းစဉ်သည် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ကျင့်ဝတ်နှင့် တူညီသော အကျင့် ဖြစ်၏။

Nadiyā [Pg.286] samuddaṃ pakkhandanaṭṭhānaṃ nadīmukhadvāraṃ. Maddamānoti badarasāḷavaṃ sarasaṃ patte pakkhitto hutvā maddamāno. Sesaṃ suviññeyyameva.

မြစ်သည် သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဝင်ရာအရပ်သည် မြစ်ဝ (မြစ်ပေါက်ဝ) ဖြစ်သည်။ ‘မဒ္ဒမာနော’ (နယ်ဖတ်/ညှစ်ယူသည်) ဟူသည်ကား ဆီးသီးပျဉ်းရည်ကို သပိတ်၌ ထည့်၍ နယ်ဖတ်ခြင်းတည်း။ ကြွင်းသောအနက်သည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

Chabbisodhanasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဆဗ္ဗိသောဓနသုတ်အဖွင့်၏ စာကိုယ်ခက်ဆစ်ကို ဖွင့်ပြသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. Sappurisadhammasuttavaṇṇanā

၃. သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ် အဖွင့် (ဋီကာ)။

105. Sappurisadhammanti sappurisabhāvakaraṃ dhammaṃ. So pana yasmā sappurisānaṃ paveṇiko dhammo hoti. Tasmā āha – ‘‘sappurisānaṃ dhamma’’nti, esa nayo asappurisadhammanti etthāpi. Evaṃ padhānaṃ anuṭṭhātabbañca sappurisadhammaṃ ādiṃ katvā mātikaṃ ṭhapetvā ayathānupubbiyā niddisanto ‘‘katamo ca, bhikkhave, asappurisadhammo’’tiādimāha. Tathā pana niddisanto udāharaṇapubbakaṃ hetuṃ dassetuṃ, ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tena icchitabbapariccāgapubbakaṃ gahetabbaggahaṇaṃ nāma ñāyapaṭipatti, tasmā sappurisadhammā sampādetabbāti dīpento satthā ayathānupubbiyā niddhārīyatīti imamatthaṃ dasseti. Tathā aññatthāpi ‘‘asevanā ca bālānaṃ, paṇḍitānañca sevanā’’ti. Etadeva hi kuladvayaṃ ‘‘uccakula’’nti vuccati nippariyāyato. Tathāhi antimabhavikā bodhisattā tattheva paṭisandhiṃ gaṇhanti. Soti sāmīcippaṭipanno bhikkhu. Antaraṃ karitvāti taṃ kāraṇaṃ katvā. Paṭipadā hi viññūnaṃ pūjāya kāraṇaṃ, na uccakulīnatā. Mahākulāti vipulakulā upāditoditakulasampavattikāti attho.

၁၀၅. ‘သပ္ပုရိသဓမ္မံ’ ဟူသည် သူတော်ကောင်းအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော တရားတည်း။ ထိုတရားသည်ကား အကြင်ကြောင့် သူတော်ကောင်းတို့၏ အစဉ်အဆက် လာခဲ့သော တရားဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သူတော်ကောင်းတို့၏ တရား’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ‘အသပ္ပုရိသဓမ္မံ’ (သူတော်မဟုတ်သူတို့၏တရား) ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ အရေးကြီး၍ ကျင့်ဆောင်အပ်သော သူတော်ကောင်းတရားကို ရှေးဦးစွာ ထားလျက် မာတိကာကို တည်ဆောက်၍၊ အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ ပြဆိုတော်မူလိုသဖြင့် ‘ရဟန်းတို့၊ သူတော်မဟုတ်သူတို့၏ တရားသည် အဘယ်နည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့ ပြဆိုတော်မူသည်ရှိသော် ဥပမာသာဓကနှင့်တကွ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ‘ဥပမာအားဖြင့်’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် စွန့်လွှတ်ထိုက်သည်ကို ရှေးဦးစွာ စွန့်လွှတ်၍ ယူအပ်သည်ကို ယူခြင်းသည်သာလျှင် နည်းလမ်းမှန်သော အကျင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် သူတော်ကောင်းတရားတို့ကို ပြည့်စုံစေအပ်၏ဟု ပြညွှန်တော်မူလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ ခွဲခြားပြတော်မူသည်ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏။ ထို့အတူ အခြားတစ်ပါးသော သုတ်၌လည်း ‘လူမိုက်တို့ကို မဆည်းကပ်ခြင်း၊ ပညာရှိတို့ကို ဆည်းကပ်ခြင်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤအမျိုးနှစ်မျိုးကိုသာလျှင် ပရိယာယ်မရှိဘဲ (တိုက်ရိုက်အားဖြင့်) ‘မြင့်မြတ်သော အမျိုး’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်တော်မူသော ဗောဓိသတ်တို့သည် ထိုအမျိုး၌သာ ပဋိသန္ဓေကို ယူတော်မူကြကုန်၏။ ‘သော’ ဟူသည် ရိုသေထိုက်သော အကျင့်ကို ကျင့်သော ရဟန်းတည်း။ ‘အန္တရံ ကရိတွာ’ ဟူသည် ထိုမြင့်မြတ်သောအမျိုးကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်၏။ အကျင့်သည်သာ ပညာရှိတို့ ပူဇော်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ မြင့်မြတ်သောအမျိုး၌ ဖြစ်ခြင်းသည် အကြောင်းမဟုတ်ပေ။ ‘မဟာကုလာ’ ဟူသည် ပြန့်ပြောများပြားသော အမျိုး၊ အစဉ်တစိုက် ကြီးပွားတိုးတက်လျက်ရှိသော အမျိုးဟု အနက်ရ၏။

106. Yasasaddo parivāravācako. Yasassīti ca sātisayaparivāravantatā vuccatīti āha ‘‘parivārasampanno’’ti. Ādhipateyyābhāvato paresaṃ uparinatti etesaṃ īso īsanaṃ issariyanti akkhātabbāti appesakkhā. Tenāha ‘‘appaparivārā’’ti. Abhāvattho hi idha appa-saddo.

၁၀၆. ‘ယသ’ သဒ္ဒါသည် အခြံအရံကို ဟော၏။ ‘ယသဿီ’ ဟူသည် အထူးသဖြင့် လွန်ကဲသော အခြံအရံရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသောကြောင့် ‘အခြံအရံနှင့် ပြည့်စုံသော’ ဟု ဆိုအပ်၏။ စိုးပိုင်နိုင်နင်းမှုမရှိသဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အပေါ်၌ စိုးမိုးအုပ်ချုပ်မှု အစိုးရခြင်း မရှိသူတို့ကို ‘အပ္ပေသက္ခာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အခြံအရံ နည်းပါးသူများ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ ‘အပ္ပ’ သဒ္ဒါသည် မရှိခြင်းအနက်ကို ဟော၏။

107. Naveva dhutaṅgāni āgatānīti ettha yathā ukkaṭṭhapaṃsukūlikassa tecīvarikatā sukarā. Evaṃ ukkaṭṭhapiṇḍapātikassa sapadānacārikatā sukarā. Ekāsanikassa ca pattapiṇḍikakhalupacchābhattikatā sukarā evāti – ‘‘paṃsukūliko hotī’’tiādivacaneneva pāḷiyā anāgatānampi āgatabhāvo veditabbo pariharaṇasukaratāya tesampi samādānasambhavato. Tenāha ‘‘terasa hontī’’ti.

၁၀၇. ‘ဓုတင် ၉ ပါးတို့သာ လာရှိကုန်၏’ ဟူသော ဤနေရာ၌ အလွန်မြတ်သော ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင် ပုဂ္ဂိုလ်အား တိစီဝရိတ်ဓုတင် ဆောင်ခြင်းသည် လွယ်ကူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အလွန်မြတ်သော ပိဏ္ဍပါတ်ဓုတင်ဆောင် ပုဂ္ဂိုလ်အား သပဒါနစာရိကဓုတင် ဆောင်ခြင်းသည် လွယ်ကူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဧကသနိက်ဓုတင်ဆောင် ပုဂ္ဂိုလ်အား ပတ္တပိဏ္ဍိက်ဓုတင်၊ ခလုပစ္ဆာဘတ္တိကဓုတင် ဆောင်ခြင်းသည် လွယ်ကူသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင်သူ ဖြစ်၏’ စသော ပါဠိတော်စကားဖြင့်သာ ပါဠိ၌ မလာရှိသော ဓုတင်တို့သည်လည်း လာရှိပြီးဖြစ်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဆောင်ရွက်ရန် လွယ်ကူသောကြောင့် ထိုဓုတင်တို့ကိုလည်း ဆောက်တည်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘၁၃ ပါး ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

108. Kāmataṇhādikāya [Pg.287] tāya taṇhāya nibbattāti tammayā, puthujjanā, pakatibhāvūpagamanena tesaṃ bhāvo tammayatā, tappaṭikkhepato atammayatā, nittaṇhatā. Taṃyeva kāraṇaṃ katvāti paṭhamajjhānepi taṇhāpahānaṃyeva kāraṇaṃ katvā. Citte uppādetvāti atammayatāpariyāyena vutte taṇhāya paṭipakkhadhamme sampādetvā. Na maññatīti maññanānaṃ ariyamaggena sabbaso samucchinnattā kismiñci okāse kāmabhavādike kenaci vatthunā hatthiassakhettavatthādinā pattacīvaravihārapariveṇādinā ca puggalaṃ na maññati. Sesaṃ suviññeyyameva.

၁၀၈. ကာမတဏှာစသည်ဖြစ်သော ထိုတဏှာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သောကြောင့် ‘တမ္မယ’ (ထိုတဏှာနှင့် ရောနှောသူ) မည်ကုန်သော ပုထုဇဉ်တို့၏ ပကတိသဘောသို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ထိုပုထုဇဉ်တို့၏ ဖြစ်ကြောင်းကို ‘တမ္မယတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုတမ္မယတာကို ဆန့်ကျင်တားမြစ်ခြင်းကြောင့် ‘အတမ္မယတာ’ (တဏှာကင်းခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘တံယေဝ ကာရဏံ ကတွာ’ ဟူသည် ပထမဈာန်၌လည်း တဏှာကို ပယ်ခြင်းကိုသာလျှင် အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်၏။ ‘စိတ္တေ ဥပ္ပါဒေတွာ’ ဟူသည် အတမ္မယတာ ပရိယာယ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော တဏှာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ဖြစ်စေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘န မညတိ’ ဟူသည် အရိယာမဂ်ဖြင့် မညနာတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အချို့သောအရာ၌ ကာမဘဝစသည်တို့၌ ဖြစ်စေ၊ ဆင်၊ မြင်း၊ လယ်ယာ၊ တိုက်အိမ် စသော အရာဝတ္ထုဖြင့်ဖြစ်စေ၊ သပိတ်၊ သင်္ကန်း၊ ကျောင်း၊ ဝိဟာရစသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့်ဖြစ်စေ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ငါ၊ သူတစ်ပါး၊ ငါ့ဥစ္စာ စသည်ဖြင့် မမှတ်ထင်၊ မတပ်မက်။ ကြွင်းသောအနက်သည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

Sappurisadhammasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

သပ္ပုရိသဓမ္မသုတ်အဖွင့်၏ စာကိုယ်ခက်ဆစ်ကို ဖွင့်ပြသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanā

၄. သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ် အဖွင့် (ဋီကာ)။

109. Aññamaññanti aññaṃ aññaṃ. Tenāha ‘‘aññaṃ sevitabba’’ntiādi. Sattahi padehīti sattahi vākyehi. Pajjati etena yathādhippeto atthoti padaṃ, vākyaṃ. Sāriputtattherassa okāsakaraṇaṃ dhammadāyāde (ma. ni. 1.31) vuttanayena veditabbaṃ.

၁၀၉. ‘အညမညံ’ ဟူသည် တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါးတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘တစ်ပါးသော မှီဝဲအပ်သော တရား’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘သတ္တဟိ ပဒေဟိ’ ဟူသည် စာကြောင်းခုနစ်ကြောင်း (ဝါကျခုနစ်ခု) ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အနက်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် ‘ပဒ’ (ဝါကျ) မည်၏။ ရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်အား အခွင့်ပေးတော်မူခြင်းကို ဓမ္မဒါယာဒသုတ် (မ၊ နိ၊ ၁။၃၁) ၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

113. Diṭṭhiyeva paccayavasena paṭiladdhatāya diṭṭhipaṭilābho. Saññāpaṭilābhepi eseva nayo. Micchādiṭṭhisammādiṭṭhiyo…pe… na gahitā kammapathappattānaṃ tesaṃ manosamācārabhāvena gahitattā. Yadi evaṃ kasmā diṭṭhi cittuppādavāre na gahitāti? Kāmaṃ micchādiṭṭhiyā avayavibhāvo labbhati, tathāpi cittuppādakkhaṇe lokiyalokuttaracittuppādesu kammapathakoṭṭhāso na uddhaṭo.

၁၁၃. အကြောင်းအားလျော်စွာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သို့မဟုတ် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရရှိခြင်းကြောင့် ‘ဒိဋ္ဌိပဋိလာဘော’ (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ သို့မဟုတ် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရရှိခြင်း) မည်၏။ သညာကို ရရှိခြင်း ‘သညာပဋိလာဘ’ ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိတို့ကို ...ပေ... ကမ္မပထသို့ ရောက်ကုန်သော ထိုတရားတို့ကို မနောသမာစာရ (စိတ်ဖြင့် ကျင့်အပ်သော တရား) အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် သီးခြားမယူအပ်ပေ။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ အဘယ်ကြောင့် ဒိဋ္ဌိကို စိတ္တုပ္ပါဒဝါရ၌ မယူသနည်း? စင်စစ်အားဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်ကို ရရှိနိုင်သော်လည်း၊ စိတ္တုပ္ပါဒ်ခဏ၌ လောကီ လောကုတ္တရာ စိတ္တုပ္ပါဒ်တို့တွင် ကမ္မပထအစုကို သီးခြား ထုတ်နုတ်မပြအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

115. Kāmasaññādīnanti ettha ādi-saddena yathā byāpādavihiṃsāsaññā saṅgahitā, evaṃ anabhijjhāabyāpādaavihiṃsāsaññā saṅgahitā paṭhamena ādisaddena ‘‘anabhijjhāsahagatāya saññāyā’’tiādipāṭhassa saṅgahitattā.

၁၁၅. ‘ကာမသညာဒီနံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် ဗျာပါဒသညာ၊ ဝိဟိံသာသညာတို့ကို ယူအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ အနဘိဇ္ဈာသညာ၊ အဗျာပါဒသညာ၊ အဝိဟိံသာသညာတို့ကိုလည်း ပထမ အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် ‘အနဘိဇ္ဈာနှင့် တကွဖြစ်သော သညာအားဖြင့်’ စသော ပါဠိတော်ကို ယူအပ်သောကြောင့် ယူအပ်သည်သာတည်း။

117. Ti kāmabhavādīnaṃ apariyosānāya pariyosānaṃ icchatopi tādisassa bhavānaṃ apariyosānameva hoti[Pg.288]. Cattāro honti puggalavasena. Tenāha ‘‘puthujjanopi hī’’tiādi. Akusalā dhammā vaḍḍhantīti tesaṃ pahānāya appaṭipajjamānassāti adhippāyo, tato eva kusalā dhammā parihāyanti. Tenassa kilesadukkhena vipākadukkhena ca sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti. Orambhāgiyasaṃyojanāni pahāya suddhāvāsesu nibbattanāraho anāgāmī kathaṃ…pe… abhivaḍḍhantīti āha ‘‘anāgāmīpī’’tiādi. Sadukkhameva attabhāvaṃ abhinibbatteti, yāya labbhamānaakusalābhivuddhiṃ kusalaparihāniñca gahetvā anāgāminopi sabyābajjhaattabhāvābhinibbattanaṃ vuttaṃ. Evaṃ yathālabbhamānaṃ akusalaparihāniṃ kusalābhivuddhiñca gahetvā puthujjanassapi antimabhavikassa abyābajjhaattabhāvābhinibbattanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘puthujjanopī’’tiādi. Akusalameva hāyati,na kusalaṃ tassa buddhipakkhe ṭhitattā. Tatthāpi vipassanameva gabbhaṃ gaṇhāpeti, na vaṭṭagabbhaṃ antimabhavikatāya vivaṭṭūpanissitattā ajjhāsayassa, ñāṇassa ca pākagamanato.

၁၁၇. ကာမဘဝစသည်တို့၏ မဆုံးနိုင်ခြင်းသည် မဆုံးခြင်းကို အလိုရှိသော်လည်း ထိုကဲ့သို့သော သူအား ဘဝတို့၏ မဆုံးနိုင်ခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် လေးယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ပုထုဇဉ်သည်လည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘အကုသိုလ်တရားတို့ တိုးပွားကုန်၏’ ဟူသည် ထိုအကုသိုလ်တို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ မကျင့်သောသူအား ရည်ရွယ်၍ ဆိုလို၏၊ ထိုသို့ မကျင့်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ကုသိုလ်တရားတို့ ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ကိလေသာဆင်းရဲဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပါက်ဆင်းရဲဖြင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲနှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကိုသာ ဖြစ်စေ၏။ အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်၍ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ ဖြစ်ထိုက်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဘယ်သို့ ...ပေ... တိုးပွားကုန်သနည်း ဟူမူ၊ ထို့ကြောင့် ‘အနာဂါမ်သည်လည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဆင်းရဲနှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကိုသာ ဖြစ်စေ၏ဟူသော စကားဖြင့် ရရှိအပ်သော အကုသိုလ်တိုးပွားခြင်းနှင့် ကုသိုလ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ယူ၍ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဆင်းရဲဒုက္ခရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ရရှိအပ်သော အကုသိုလ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်းနှင့် ကုသိုလ်တိုးပွားခြင်းကို ယူ၍ နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်သော ပုထုဇဉ်အားလည်း ဆင်းရဲမရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ပုထုဇဉ်သည်လည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အကုသိုလ်သာလျှင် ဆုတ်ယုတ်၏၊ ကုသိုလ်သည်ကား ဆုတ်မယုတ်ပေ၊ ထိုကုသိုလ်သည် ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၌ တည်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအရာ၌လည်း ဝိပဿနာကိုသာ ကိုယ်ဝန်တည်စေ၏၊ ဝဋ်ကိုယ်ဝန်ကို မတည်စေပေ၊ နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ဝိဝဋ္ဋ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရှေးရှုသော အလိုဆန္ဒရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ရင့်ကျက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

119. Ekaccassāti sāmivacanaṃ ‘‘abhinandatī’’tiādīsu paccattavasena pariṇāmetabbaṃ, tathā ‘‘nibbindatī’’tiādīsupi. Uggaṇhitvāpīti pi-saddo luttaniddiṭṭho. Bhagavato bhāsitassa atthaṃ ajānantā tāva dīgharattaṃ hitasukhato paribāhirā hontu jānantānampi sabbesaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotīti anekaṃsikataṃ codento ‘‘evaṃ santepī’’tiādimāha. Itaro sabbesampi dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotiyevāti, ‘‘appaṭisandhikā’’tiādinā anekaṃsikataṃ pariharati. Sesaṃ suviññeyyameva.

၁၁၉. "Ekaccassa" ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်စကားကို "abhinandatī" စသည်တို့၌ ပထမာဝိဘတ်အစွမ်းဖြင့် ပြောင်းလဲအပ်၏၊ ထို့အတူ "nibbindatī" စသည်တို့၌လည်း ပြောင်းလဲအပ်၏။ "Uggaṇhitvāpi" ဟူရာ၌ "pi" သဒ္ဒါသည် ချန်လှပ်၍ ပြသအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိကြကုန်သော သူတို့သည် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာမှ ပြင်ပဖြစ်ကြပါစေဦး၊ သိကြကုန်သော သူအားလုံးတို့အားလည်း ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်ပါသလောဟု မရေရာသော သဘောကို ကန့်ကွက်မေးမြန်းလျက် "evaṃ santepī" စသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ တစ်ဖက်ဖြစ်သော အဋ္ဌကထာဆရာကမူ သိကြကုန်သော သူအားလုံးတို့အားလည်း ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်သည်သာတည်းဟု "appaṭisandhikā" စသည်ဖြင့် မရေရာသော သဘောကို ပယ်ဖျောက်ဖြေရှင်းတော်မူ၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် လွယ်ကူစွာ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

Sevitabbāsevitabbasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ် အဖွင့်၏ အနက်ခက်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

5. Bahudhātukasuttavaṇṇanā

၅. ဗဟုဓာတုကသုတ်အဖွင့်

124. Bhayanti (a. ni. ṭī. 2.3.1) cittasaṃsappatāti āha ‘‘cittutrāso’’ti. Upaddavoti antarāyo. Tassa pana vikkhepakāraṇattā vuttaṃ ‘‘anekaggatākāro’’ti. Upasaggoti upasajjanaṃ. Tato appatīkāravighātāpatti [Pg.289] yasmā patīkārābhāvena vihaññamānassa kiñci kātuṃ asamatthassa osīdanakāraṇaṃ, tasmā vuttaṃ – ‘‘tattha tattha lagganākāro’’ti. Vañcetvā āgantuṃ yathāvutte divase anāgacchantesu. Bahi anikkhamanatthāya dvāre aggiṃ datvā.

၁၂၄. "ဘယ" (ဘေး) ဟူသည်ကား စိတ်တုန်လှုပ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်း (cittutrāso)" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "ဥပဒ္ဒဝ" ဟူသည်ကား အန္တရာယ် ဖြစ်၏။ ထိုအန္တရာယ်သည် စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "မတည်ကြည်သော အခြင်းအရာ (anekaggatākāro)" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ဥပသဂ္ဂ" ဟူသည်ကား ကပ်ရောက်နှိပ်စက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဥပသဂ္ဂမှ ကုစားခြင်းမရှိဘဲ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်းသည် ကုစားနိုင်မှုမရှိသဖြင့် ပင်ပန်းကာ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြုလုပ်နိုင်ဘဲ နစ်မွန်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်— "ထိုထိုအာရုံ၌ ငြိကပ်ခြင်းအခြင်းအရာ (tattha tattha lagganākāro)" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ လှည့်ပတ်ဖြားယောင်း၍ လာစေရန် ပြောဆိုထားသောနေ့၌ မလာကြကုန်လတ်သော်။ ပြင်ပသို့ မထွက်နိုင်စေရန် တံခါးဝ၌ မီးရှို့၍။

Naḷehīti naḷacchannasaṅkhepena upari chādetvā tehiyeva dārukacchadananiyāmena paritopi chāditā. Eseva nayoti iminā tiṇehi channataṃ, sesasambhārānaṃ rukkhamayatañca atidisati. Vidhavāputteti adantabhāvopalakkhaṇaṃ. Te hi nippitikā avinītā asaṃyatā akiccakārino honti.

"Naḷehī" ဟူသည်မှာ ကျူတို့ဖြင့် မိုးအပ်သော အကျဉ်းချုပ်အပြင် အထက်မှ မိုး၍ ထိုကျူတို့ဖြင့်ပင် သစ်သားအမိုးပြုလုပ်ပုံနည်းလမ်းအတိုင်း ပတ်ပတ်လည်၌လည်း မိုးအပ်ကုန်သော။ "Eseva nayo" ဟူသော ဤစကားဖြင့် မြက်တို့ဖြင့် မိုးအပ်သည်ဟူသော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောအဆောက်အဦး အဆောက်အအုံတို့၏ သစ်သားဖြင့်ပြီးသည်ဟူသော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း တိုးချဲ့ညွှန်ပြတော်မူ၏။ "Vidhavāputte" ဟူသည် မဆုံးမအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို မှတ်ကြောင်းပြုခြင်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုမုဆိုးမသားတို့သည် ဖခင်မရှိကြသဖြင့် မဆုံးမအပ်ကုန်၊ မစောင့်စည်းအပ်ကုန်၊ မပြုထိုက်သည်တို့ကို ပြုတတ်ကုန်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Matthakaṃ apāpetvāva niṭṭhāpitāti kasmā bhagavā evamakāsīti? Ānandattherassa pucchākosalladīpanatthameva, tattha nisinnānaṃ sannipatitabhikkhūnaṃ desanāya jānanatthañca. Te kira saṅkhepato vuttamatthaṃ ajānantā andhakāraṃ paviṭṭhā viya ṭhitā. Pucchānusandhivasena pariggayha jānissantīti.

"အထွတ်အထိပ်သို့ မရောက်စေဘဲသာလျှင် ပြီးဆုံးစေအပ်၏" ဟူရာ၌ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ပြုတော်မူသနည်းဟူမူ— အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်၏ မေးခွန်းမေးခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်မှုကို ပြသခြင်းငှာသာလျှင်လည်းကောင်း၊ ထိုအရပ်၌ ထိုင်နေကြကုန်သော စည်းဝေးရောက်ရှိနေကြသော ရဟန်းတို့အား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို သိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို မသိကြကုန်သဖြင့် အမှောင်ထုထဲသို့ ဝင်ရောက်နေကြရသကဲ့သို့ တည်ရှိနေကြကုန်၏။ မေးခွန်း၏ အဆက်အစပ်အစွမ်းဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ သိကြလိမ့်မည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် (ဤသို့ ပြုတော်မူ၏)။

125. Rūpapariggahova kathito, na aññaṃ kiñcīti attho. Idāni tato saccāni niddhāretvā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassetuṃ, ‘‘sabbāpī’’tiādi vuttaṃ. Pañcakkhandhā hontīti addhekādasa dhātuyo rūpakkhandho, addhaṭṭhamā dhātuyo yathārahaṃ vedanādayo cattāro arūpino khandhāti evaṃ aṭṭhārasa dhātuyo pañcakkhandhā honti. Pañcapi khandhā taṇhāvajjā dukkhasaccaṃ. Appavattīti appavattinimittaṃ. Nirodhapajānanāti paññāsīsena maggakiccamāha. Sammādiṭṭhipamukho hi ariyamaggo. Matthakaṃ pāpetvā kathitaṃ hoti sammasanassa bhūmiyā nipphattiyā ca kathitattā. Jānāti passatīti iminā ñāṇadassanaṃ kathitaṃ taṃ pana lokiyaṃ lokuttaranti duvidhanti tadubhayampi dassento āha – ‘‘saha vipassanāya maggo vutto’’ti.

၁၂၅. ရုပ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်းကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏၊ အခြားတစ်ပါးသော အရာကို မဟောဟူသော အနက်တည်း။ ယခုအခါ၌ ထိုရုပ်သိမ်းဆည်းခြင်းမှ သစ္စာတို့ကို ထုတ်နုတ်၍ သစ္စာလေးပါးကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြခြင်းငှာ "sabbāpī" စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏ဟူသည်ကား— ဆယ်ပါးခွဲသော ဓာတ်တို့သည် ရူပက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏၊ ခုနစ်ပါးခွဲသော ဓာတ်တို့သည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဝေဒနာစသော နာမ်ခန္ဓာလေးပါး ဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့သည် ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ တဏှာကို ချန်လှပ်၍ ခန္ဓာငါးပါးလုံးသည် ဒုက္ခသစ္စာ ဖြစ်၏။ "Appavatti" ဟူသည် မဖြစ်ခြင်း၏ နိမိတ် (နိဗ္ဗာန်) တည်း။ "Nirodhapajānanā" ဟူသည် ပညာကို အဦးမူသဖြင့် မဂ်၏ ကိစ္စကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား အရိယမဂ်သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ အမှူးရှိ၏။ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ရာ ဘူမိ၏လည်းကောင်း၊ ပြီးစီးခြင်း၏လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သောကြောင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်စေ၍ ဟောကြားအပ်သည် ဖြစ်၏။ "Jānāti passati" (သိ၏၊ မြင်၏) ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဉာဏဒဿနကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုဉာဏဒဿနသည် လောကီ၊ လောကုတ္တရာဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိရာ ထိုနှစ်မျိုးလုံးကို ပြလိုသဖြင့်— "ဝိပဿနာနှင့်တကွ မဂ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

Ettāvatāpi khoti pi-saddaggahaṇena aññena pariyāyena satthā dhātukosallaṃ desetukāmoti thero, ‘‘siyā pana, bhante’’ti pucchatīti bhagavā pathavīdhātuādivasenapi dhātukosallaṃ vibhāveti. Tattha pathavīdhātuādisaddena desanākāraṇaṃ vibhāvento, ‘‘pathavīdhātu…pe… vuttā’’ti āha. Tāpi hi ādito cha dhātuyo. ‘‘Viññāṇadhātuto [Pg.290] nīharitvā pūretabbā’’ti vatvā kathaṃ rūpadhātuyo nīharīyantīti codanaṃ sandhāya taṃ nayaṃ dassetuṃ, ‘‘viññāṇadhātū’’tiādi vuttaṃ. Kāmañcettha kāyaviññāṇadhātuyā ārammaṇaṃ phoṭṭhabbadhātupathavīdhātu ādivasena desanāruḷameva, kāyadhātu pana nīharitabbāti ekaṃsameva nīharaṇavidhiṃ dassento, ‘‘esa nayo sabbatthā’’ti āha. Purimapacchimavasena manodhātūti pacchimabhāgavasena kiriyāmanodhātu gahetabbā tassānurūpabhāvato. Nanu cettha manodhātu nāmāyaṃ manoviññāṇadhātuyā asaṃsaṭṭhā, visuṃyeva cesā dhātūti? Saccametaṃ aṭṭhārasadhātudesanāya, cittavibhattiniddese chaviññāṇakāyadesanāyaṃ pana sā manoviññāṇakāyasaṅgahitāvāti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.517) vuttanayena veditabbaṃ. Atha vā purimapacchimavasenāti purecarānucaravasena. Manodhātūti vipākamanodhātu gahetabbā purecaraṇato, parato uppajjanakiriyāmanoviññāṇadhātuyā anantaraṃ manodhātuyā, kiriyāmanodhātuyā anantaraṃ manoviññāṇadhātuyā anuppajjanato ca.

"Ettāvatāpi kho" ဟူရာ၌ "pi" သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အခြားတစ်ပါးသော အစီအရင်ဖြင့် ဓာတ်တို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကို ဟောကြားလိုတော်မူသည်ကို သိသဖြင့် မထေရ်သည် "siyā pana, bhante" (အရှင်ဘုရား၊ ဖြစ်နိုင်ပါသေးသလော) ဟု မေးမြန်း၏၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ပထဝီဓာတ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဓာတ်တို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကို ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏။ ထို၌ ပထဝီဓာတ်စသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောကြားတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် "pathavīdhātu…pe… vuttā" (ပထဝီဓာတ်...ပ... ဟောအပ်၏) ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုဓာတ်တို့သည်လည်း အစမှစ၍ ဓာတ်ခြောက်ပါး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "ဝိညာဉ်ဓာတ်မှ ထုတ်နုတ်၍ ဖြည့်စွက်အပ်၏" ဟု ဆိုပြီးနောက် အဘယ်ကြောင့် ရုပ်ဓာတ်တို့ကို ထုတ်နုတ်အပ်သနည်းဟူသော ကန့်ကွက်ချက်ကို ရည်ရွယ်၍ ထိုနည်းလမ်းကို ပြခြင်းငှာ "viññāṇadhātū" စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤ၌ ကာယဝိညာဏဓာတ်၏ အာရုံဖြစ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတ်သည် ပထဝီဓာတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားချက်သို့ ရောက်ပြီးသား ဖြစ်သော်လည်း၊ ကာယဓာတ်ကိုမူကား ထုတ်နုတ်အပ်၏ဟု ဧကန်ဖြစ်သော ထုတ်နုတ်ပုံနည်းစနစ်ကို ပြသလျက် "esa nayo sabbatthā" (ဤနည်းလမ်းသည် ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌တည်း) ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ရှေးဦးနောက်ဦးအစွမ်းဖြင့် မနောဓာတ်ဟူသည် နောက်ပိုင်းအပိုင်းအစွမ်းဖြင့် ကိရိယာမနောဓာတ်ကို ယူအပ်၏၊ ထိုကိရိယာမနောဓာတ်သည် ထိုနောက်ပိုင်း၌ ဖြစ်ထိုက်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ မနောဓာတ်ဟူသည် မနောဝိညာဏဓာတ်နှင့် မရောနှောဘဲ သီးခြားဖြစ်သော ဓာတ်ပင် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်— ၁၈ ပါးသော ဓာတ်ဟောကြားချက်၌ ဤစကားသည် မှန်၏၊ သို့သော်လည်း စိတ္တဝိဘတ္တိနိဒ္ဒေသ၌ ဝိညာဉ်ခြောက်ပါးအစုကို ဟောကြားရာ၌မူကား ထိုမနောဓာတ်သည် မနောဝိညာဉ်အစု၌ ထည့်သွင်းယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အဖွင့် မဟာဋီကာ (ဝိသုဒ္ဓိ။ မဟာဋီ။ ၂။၅၁၇) ၌ မိန့်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ "ရှေးဦးနောက်ဦးအစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် ရှေးဦးသွား နောက်လိုက်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "မနောဓာတ်" ဟူသည် ရှေးဦးစွာ သွားတတ်သောကြောင့် ဝိပါက်မနောဓာတ်ကို ယူအပ်၏၊ နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိရိယာမနောဝိညာဏဓာတ်၏ အခြားမဲ့၌ မနောဓာတ်သည် ဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိရိယာမနောဓာတ်၏ အခြားမဲ့၌ မနောဝိညာဏဓာတ်သည် မဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Dhammānaṃ yāvadeva nissattanijjīvavibhāvanatthāya satthu dhātudesanāti aññesu sabhāvadhāraṇādiatthesu labbhamānesupi ayamettha attho padhānoti āha – ‘‘esanayo sabbatthā’’ti. Sappaṭipakkhavasenāti sappaṭibhāgavasena sukhaṃ dukkhena sappaṭibhāgaṃ, dukkhaṃ sukhena, evaṃ somanassadomanassāti. Yathā sukhādīnaṃyeva samudācāro vibhūto, na upekkhāya, evaṃ rāgādīnaṃyeva samudācāro vibhūto, na mohassa, tena vuttaṃ ‘‘avibhūtabhāvenā’’ti. Kāyaviññāṇadhātu pariggahitāva hoti tadavinābhāvato. Sesāsu somanassadhātuādīsu, pariggahitāva hoti avinābhāvato eva. Na hi somanassādayo manodhātuyā vinā vattanti. Upekkhādhātuto nīharitvāti ettha cakkhuviññāṇadhātuādayo catasso viññāṇadhātuyo tāsaṃ vatthārammaṇabhūtā cakkhudhātuādayo cāti aṭṭha rūpadhātuyo, manodhātu, upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu, upekkhāsahagatā eva dhammadhātūti evaṃ pannarasa dhātuyo upekkhādhātuto nīharitabbā. Somanassadhātuādayo pana catasso dhātuyo dhammadhātuantogadhā[Pg.291], evaṃ sukhadhātuto kāyaviññāṇadhātuyā tassā vatthārammaṇabhūtānaṃ kāyadhātuphoṭṭhabbadhātūnañca nīharaṇā heṭṭhā dassitanayāti, ‘‘upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā’’icceva vuttaṃ.

တရားတို့၏ သတ္တဝါမဟုတ်၊ အသက်မဟုတ်သော အဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်း အကျိုးငှာသာလျှင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဓာတုဒေသနာတော်သည် ဖြစ်၏။ အခြားသော သဘာဝဓာရဏ (မိမိသဘောကို ဆောင်ခြင်း) စသော အနက်တို့ကို ရနိုင်သော်လည်း ဤနေရာ၌ ဤအနက်သည်သာ ပဓာနဖြစ်သည်ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် "esanayo sabbatthā"ti (ဤနည်းစနစ်သည် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌တည်း) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်" ဟူသည် အပြန်အလှန် တူညီသောအားဖြင့် ဖြစ်၏။ သုခသည် ဒုက္ခနှင့် အပြန်အလှန် တူညီ၏၊ ဒုက္ခသည် သုခနှင့် အပြန်အလှန် တူညီ၏၊ ဤနည်းအတိုင်း သောမနဿနှင့် ဒေါမနဿတို့လည်း ထို့အတူ ဖြစ်ကြသည်။ သုခစသည်တို့၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည်သာ ထင်ရှား၍ ဥပေက္ခာ၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည် မထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရာဂစသည်တို့၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည်သာ ထင်ရှား၍ မောဟ၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည် မထင်ရှားပေ၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် "avibhūtabhāvenā"ti (မထင်ရှားသော အဖြစ်ကြောင့်) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကာယဝိညာဏဓာတ်ကို ထို(ကာယဓာတ်၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗဓာတ်)နှင့် မကင်းနိုင်သောကြောင့် သိမ်းယူအပ်ပြီးသားသာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော သောမနဿဓာတ်စသည်တို့၌လည်း မကင်းနိုင်သောကြောင့်သာလျှင် သိမ်းယူအပ်ပြီးသား ဖြစ်သည်။ သောမနဿစသည်တို့သည် မနောဓာတ်မပါဘဲ မဖြစ်နိုင်ကြကုန်။ "ဥပေက္ခာဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍" ဟူသော ဤနေရာ၌ စက္ခုဝိညာဏဓာတ်စသော ဝိညာဏဓာတ်လေးပါး၊ ထိုဝိညာဏဓာတ်တို့၏ တည်ရာအာရုံဖြစ်သော စက္ခုဓာတ်စသော ရူပဓာတ်ရှစ်ပါး၊ မနောဓာတ်၊ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် မနောဝိညာဏဓာတ်၊ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်ဖြစ်သော ဓမ္မဓာတ် ဟူ၍ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဓာတ်တို့ကို ဥပေက္ခာဓာတ်မှ ထုတ်ယူအပ်ကုန်၏။ သောမနဿဓာတ်စသော ဓာတ်လေးပါးတို့သည်ကား ဓမ္မဓာတ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် သုခဓာတ်မှ ကာယဝိညာဏဓာတ်နှင့် ထိုကာယဝိညာဏဓာတ်၏ တည်ရာအာရုံဖြစ်ကုန်သော ကာယဓာတ်၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗဓာတ်တို့ကို ထုတ်ယူခြင်းကို အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "upekkhādhātuto nīharitvā pūretabbā" (ဥပေက္ခာဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍ ဖြည့်စွက်အပ်၏) ဟုသာ မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Kāmavitakkādayo idha kāmadhātuādipariyāyena vuttāti ‘‘kāmadhātuādīnaṃ dvedhāvitakke kāmavitakkādīsu vuttanayena attho veditabbo’’ti āha. Tattha hi ‘‘kāmavitakkoti kāmapaṭisaṃyutto vitakko, byāpādavitakkoti byāpādapaṭisaṃyutto vitakko, vihiṃsāvitakkoti vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko, nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko, so yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko, so mettāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko, so karuṇāya pubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panattho abhidhamme vitthārato āgato evāti dassetuṃ, ‘‘abhidhamme’’tiādi vuttaṃ. Kāmadhātuto nīharitvāti ettha kāmaggahaṇena gahitā rūpadhātuādayo cha, taṃvisayā sattaviññāṇadhātuyo, tattha pañcannaṃ viññāṇadhātūnaṃ cakkhudhātuādayo pañcāti aṭṭhārasa. Nekkhammadhātuādayo pana dhammadhātuantogadhā eva.

ကာမဝိတက်စသည်တို့ကို ဤနေရာ၌ ကာမဓာတ်စသော ပရိယာယ်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် "ကာမဓာတ်စသည်တို့၌ ဒွေဓာဝိတက်ကို ကာမဝိတက်စသည်တို့၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်ကို သိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုကျမ်းစာ၌ "ကာမဝိတက်ဟူသည် ကာမနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက် ဖြစ်၏၊ ဗျာပါဒဝိတက်ဟူသည် ဗျာပါဒနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက် ဖြစ်၏၊ ဝိဟိံသာဝိတက်ဟူသည် ဝိဟိံသာနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက် ဖြစ်၏၊ နေက္ခမ္မနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက်သည် နေက္ခမ္မဝိတက် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိတက်သည် ပထမဈာန်တိုင်အောင် ဖြစ်၏။ အဗျာပါဒနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက်သည် အဗျာပါဒဝိတက် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိတက်သည် မေတ္တာ၏ ရှေ့အဖို့မှစ၍ ပထမဈာန်တိုင်အောင် ဖြစ်၏။ အဝိဟိံသာနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက်သည် အဝိဟိံသာဝိတက် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိတက်သည် ကရုဏာ၏ ရှေ့အဖို့မှစ၍ ပထမဈာန်တိုင်အောင် ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤအနက်သည်ကား အဘိဓမ္မာ၌ အကျယ်လာပြီးဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ "အဘိဓမ္မာ၌"စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ "ကာမဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍" ဟူသော ဤနေရာ၌ ကာမဟူသော အယူဖြင့် သိမ်းယူအပ်ကုန်သော ရူပဓာတ်စသော ဓာတ် ၆ ပါး၊ ထိုဓာတ်တို့ကို အာရုံပြုသော ဝိညာဏဓာတ် ၇ ပါး၊ ထိုဝိညာဏဓာတ် ၇ ပါးတို့တွင် ပဉ္စဝိညာဏဓာတ်တို့၏ (မှီရာ) စက္ခုဓာတ်စသော ဓာတ် ၅ ပါး အားဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်၏။ နေက္ခမ္မဓာတ်စသည်တို့သည်ကား ဓမ္မဓာတ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Kāmataṇhāya visayabhūtā dhammā kāmadhātūti āha – ‘‘pañca kāmāvacarakkhandhā kāmadhātū’’ti. Tathā rūpataṇhāya visayabhūtā dhammā rūpadhātu, arūpataṇhāya visayabhūtā dhammā arūpadhātūti āha – ‘‘cattāro arūpāvacarakkhandhā’’tiādi. Kāmataṇhā kāmo uttarapadalopena, evaṃ rūpārūpataṇhā rūpārūpaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena tā yattha avacaranti, te kāmāvacarādayoti evaṃ kāmāvacarakkhandhādīnaṃ kāmataṇhādibhāvo veditabbo. Ādinā nayenāti etena ‘‘uparito paranimmitavasavattideve antokaritvā etthāvacarā’’tiādipāḷiṃ (vibha. 1020) saṅgaṇhāti. Etthāvacarāti avīciparanimmitaparicchinnokāsāya kāmataṇhāya visayabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, tadokāsatā ca taṇhāya tanninnattā veditabbā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Paripuṇṇaaṭṭhārasadhātukattā kāmāvacaradhammānaṃ ‘‘kāmadhātuto nīharitvā pūretabbā’’ti [Pg.292] vuttaṃ. Manoviññāṇadhātudhammadhātu ekadesamattameva hi rūpārūpāvacaradhammāti.

ကာမတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့သည် ကာမဓာတ်ဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "ကာမဝစရခန္ဓာငါးပါးသည် ကာမဓာတ်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့အတူ ရူပတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့သည် ရူပဓာတ်၊ အရူပတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့သည် အရူပဓာတ်ဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "အရူပဝစရခန္ဓာလေးပါး"စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကာမတဏှာကို နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် "ကာမ" ဟု ခေါ်သည်၊ ထို့အတူ ရူပတဏှာ၊ အရူပတဏှာကို "ရူပ၊ အရူပ" ဟု ခေါ်သည်။ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ထိုတဏှာတို့သည် အကြင်ခန္ဓာတို့၌ လှည့်လည်ကျက်စားကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည် ကာမာဝစရစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် ကာမာဝစရခန္ဓာစသည်တို့၏ ကာမတဏှာစသည်တို့၏ အာရုံဖြစ်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ "စသောနည်းဖြင့်" ဟူသော စကားဖြင့် "အထက်မှ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်တို့ကို အတွင်းသွင်း၍ ဤဘုံ၌ ကျက်စားသော" စသော ပါဠိတော် (ဝိဘင်း။ ၁၀၂၀) ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ "ဤဘုံ၌ ကျက်စားသော" ဟူသည် အဝီစိမှသည် ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီတိုင်အောင် ပိုင်းခြားထားသော ကောင်းကင်ပမာဏ၌ ကာမတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သော အဖြစ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်၊ ထိုတဏှာ၏ ထိုနေရာ၌ ကျက်စားသောအဖြစ်ကို ထိုတဏှာ၏ ထိုနေရာသို့ ညွတ်ကိုင်းသောအဖြစ်ဖြင့် သိအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကာမာဝစရတရားတို့သည် ပြည့်စုံသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ဓာတ် ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် "ကာမဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍ ဖြည့်စွက်အပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရတရားတို့သည် မနောဝိညာဏဓာတ်နှင့် ဓမ္မဓာတ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Samāgantvāti sahitā hutvā. Yattakañhi paccayadhammā attano phalassa kāraṇaṃ, tattha tannibbattane samāgatā viya hoti vekalle tadanibbattanato. Saṅkhatadhātuto nīharitvā pūretabbā asaṅkhatāya dhātuyā dhammadhātuekadesabhāvato.

"ပေါင်းဆုံမိ၍" ဟူသည် အတူတကွ ပေါင်းစည်း၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းတရားတို့သည် မိမိတို့၏ အကျိုးတရားကို ဖြစ်ထွန်းစေရန် မည်မျှလောက်သော အတိုင်းအတာအထိ အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုအကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေရာ၌ ထိုအကြောင်းတရားတို့သည် ပေါင်းဆုံမိကြသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ အကြောင်းတရားတစ်ခုခု ချို့ယွင်းပါက ထိုအကျိုးတရား မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ သင်္ခတဓာတ်မှ ထုတ်ယူ၍ ဖြည့်စွက်အပ်၏၊ အသင်္ခတဓာတ်သည် ဓမ္မဓာတ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

126. Evaṃ pavattamānā mayaṃ attāti gahaṇaṃ gamissāmāti iminā viya adhippāyena attānaṃ adhikicca uddissa pavattā ajjhattā, tesu bhavā tappariyāpannattāti ajjhattikāni. Tato bahibhūtāni bāhirāni. Āyatanakathā paṭiccasamuppādakathā ca visuddhimagge (visuddhi. 2.510, 570, 571) vuttanayeneva veditabbāti na vitthāritā.

၁၂၆. "ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်နေသော ငါတို့သည် 'အတ္တ' ဟူသော စွဲလမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်အံ့" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အမှီပြု၍ (ဦးတည်၍) ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရားတို့သည် "အဇ္ဈတ္တ" မည်ကုန်၏၊ ထိုအဇ္ဈတ္တတရားတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော တရားတို့သည် "အဇ္ဈတ္တိက" (အတွင်း) မည်ကုန်၏။ ထိုအဇ္ဈတ္တတရားတို့မှ ပြင်ပဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည် "ဗာဟိရ" (ပြင်ပ) မည်ကုန်၏။ အာယတနကထာနှင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒကထာတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ အကျယ်မချဲ့တော့ပြီ။

127. Avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhānaṃ (a. ni. ṭī. 1.1.268; vibha. mūlaṭī. 809), natthi ṭhānanti vā aṭṭhānaṃ. Anavakāsoti ettha eseva nayo. Tadatthanigamanameva hi ‘‘netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacananti. Tenāha ‘‘ubhayenapī’’tiādi. Yanti kāraṇe paccattavacanaṃ, hetuattho ca kāraṇatthoti āha – ‘‘yanti yena kāraṇenā’’ti. Ukkaṭṭhaniddesena ettha diṭṭhisampatti veditabbāti vuttaṃ ‘‘maggadiṭṭhiyā sampanno’’ti. Kuto panāyamattho labbhatīti? Liṅgato. Liṅgañhetaṃ, yadidaṃ niccato upagamanapaṭikkhepo. Catubhūmakesūti idaṃ catutthabhūmakasaṅkhārānaṃ ariyasāvakassa visayabhāvūpagamanato vuttaṃ; na pana te ārabbha niccato upagamanasabbhāvato. Vakkhati ca ‘‘catutthabhūmakasaṅkhārā panā’’tiādinā. Abhisaṅkhatasaṅkhāraabhisaṅkharaṇakasaṅkhārānaṃ sappadesattā nippadesasaṅkhāraggahaṇatthaṃ ‘‘saṅkhatasaṅkhāresū’’ti vuttaṃ. Lokuttarasaṅkhārānaṃ pana nivattane kāraṇaṃ sayameva vakkhati. Etaṃ kāraṇaṃ natthi setughātattā. Tejussadattāti saṃkilesavidhamanatejassa adhikabhāvato. Tathā hi te gambhīrabhāvena duddasā. Akusalānaṃ ārammaṇaṃ na hontīti idaṃ pakaraṇavasena vuttaṃ. Appahīnavipallāsānaṃ sattānaṃ kusaladhammānampi te ārammaṇaṃ na honti.

၁၂၇. ထင်ရှားမရှိသော အကြောင်းသည် အဋ္ဌာန (မဖြစ်နိုင်သောအကြောင်း) မည်၏၊ သို့မဟုတ် အကြောင်းမရှိခြင်းသည် အဋ္ဌာန မည်၏။ 'အနဝကာသော' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ထိုသဘောကို နိဂုံးချုပ်ပြခြင်းသည်ပင် 'နိဒံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ' ဟူသော စကားတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဥဘယေနပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ယံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အကြောင်းအရာ၌ ပဌမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ဖြစ်၏၊ ဟေတုအနက်နှင့် ကာရဏအနက်တို့သည် တူညီသောကြောင့် 'ယန္တိ ယေန ကာရဏေန' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌ မွန်မြတ်သော ညွှန်ပြချက်အားဖြင့် ဒိဋ္ဌိသမ္ပတ္တိ (အမြင်မှန်ပြည့်စုံခြင်း) ကို သိအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'မဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ သမ္ပန္နော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤအနက်ကို အဘယ်မှ ရသနည်း? လက္ခဏာ (လိင်္ဂ) မှ ရ၏။ (အမြဲဖြစ်သောအားဖြင့် ဆည်းကပ်မှုကို မြစ်ပယ်ခြင်းဟူသော ဤအချက်သည် လက္ခဏာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။) 'စတုဘူမကေသု' ဟူသော ဤစကားကို စတုတ္ထဘူမိကသင်္ခါရတရားတို့သည် အရိယာသာဝကအား အာရုံဖြစ်နိုင်သောအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ထိုတရားတို့ကို အာရုံပြု၍ အမြဲဟု ယူဆခြင်းရှိသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ 'စတုတ္ထဘူမကသင်္ခါရာ ပန' စသည်ဖြင့်လည်း ရှေ့၌ မိန့်ဦးအံ့။ အဘိသင်္ခတသင်္ခါရနှင့် အဘိသင်္ခရဏကသင်္ခါရတို့သည် အကျုံးဝင်မှုတစ်စိတ်တစ်ဒေသသာ ရှိသောကြောင့်၊ အကြွင်းမဲ့ (နိပ္ပဒေသ) သင်္ခါရကို သိမ်းယူခြင်းငှာ 'သင်္ခတသင်္ခါရေသု' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လောကုတ္တရာသင်္ခါရတို့ကို ဖယ်ထုတ်ခြင်း၌ အကြောင်းကိုမူ မိမိဘာသာ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ဤအကြောင်းသည် ကိလေသာတည်းဟူသော ပေါင်းကူးတံတားကို ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် မရှိပေ။ 'တေဇုဿဒတ္တာ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာညစ်ညူးမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သော တန်ခိုးရှိန်စော် အလွန်ကြီးမားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုတရားတို့သည် နက်နဲသောအဖြစ်ကြောင့် မြင်နိုင်ခဲကုန်၏။ 'အကုသိုလ်တို့၏ အာရုံမဖြစ်ကုန်' ဟူသော ဤစကားသည် ပကရဏ (ကျမ်း) ၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ဝိပ္ပလ္လာသ မပယ်ရသေးသော သတ္တဝါတို့အား ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း အာရုံမဖြစ်ကုန်။

Asukhe ‘‘sukha’’nti vipallāso ca idha sukhato upagamanassa ṭhānanti adhippetanti dassento, ‘‘ekanta…pe… vutta’’nti. Attadiṭṭhivasenāti padhānadiṭṭhimāha[Pg.293]. Diṭṭhiyā nibbānassa avisayabhāvo heṭṭhā vutto evāti ‘‘kasiṇādipaṇṇattisaṅgahattha’’nti vuttaṃ. Paricchedoti saṅkhārānaṃ paricchedo saṅkhārānaṃ paricchijjagahaṇaṃ. Svāyaṃ yesaṃ niccādito upagamanaṃ bhavati tesaṃyeva vasena kātabboti dassento ‘‘sabbavāresū’’tiādimāha. Sabbavāresūti niccādisabbavāresu. Puthujjano hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā yaṃ yaṃ saṅkhāraṃ niccādivasena puthujjanakāle upagacchati, taṃ taṃ ariyamaggādhigamena aniccādivasena gaṇhanto yāthāvato jānanto taṃ gāhaṃ taṃ diṭṭhiṃ viniveṭheti vissajjeti. Tasmā yattha gāho tattha vissajjanāti catutthabhūmakasaṅkhārā idha saṅkhāraggahaṇena na gayhatīti attho.

မချမ်းသာသောတရား၌ 'ချမ်းသာ၏' ဟု ဖောက်ပြန်စွာယူမှု (ဝိပ္ပလ္လာသ) သည်လည်း ဤ၌ ချမ်းသာအားဖြင့် ဆည်းကပ်ခြင်း၏ အကြောင်း (အာရုံ) ဖြစ်သည်ဟု ရည်ရွယ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'ဧကန္တ...ပေ... ဝုတ္တံ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အတ္တဒိဋ္ဌိဝသေန' ဟူသည်မှာ ပဓာနဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိကို မိန့်တော်မူသည်။ ဒိဋ္ဌိအား နိဗ္ဗာန်သည် အာရုံမဖြစ်နိုင်ပုံကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာဖြစ်၍ 'ကသိဏာဒိပညတ္တိသင်္ဂဟတ္ထံ' (ကသိဏ်းစသော ပညတ်တို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းငှာ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ပရိစ္ဆေဒေါ' ဟူသည်မှာ သင်္ခါရတို့ကို ပိုင်းခြားခြင်း၊ သင်္ခါရတို့ကို ပိုင်းခြား၍ ယူခြင်းတည်း။ ထိုပိုင်းခြားခြင်းသည် အကြင်သင်္ခါရတရားတို့ကို အမြဲစသည်ဖြင့် ဆည်းကပ်မှု ဖြစ်၏၊ ထိုတရားတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ပြုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'သဗ္ဗဝါရေသု' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'သဗ္ဗဝါရေသု' ဟူသည်မှာ အမြဲစသည်ဖြင့် ယူသော ဝါရအားလုံးတို့၌တည်း။ 'ပုထုဇ္ဇနော ဟိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဟိ' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြ (ဟေတုနက်) ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ပုထုဇဉ်ဘဝ၌ အမြဲစသည်ဖြင့် အကြင်အကြင် သင်္ခါရတရားသို့ ဆည်းကပ်၏၊ ထိုထိုသင်္ခါရတရားကို အရိယာမဂ်ကို ရခြင်းဖြင့် အမြဲမဟုတ် (အနိစ္စ) စသည်ဖြင့် ယူလျက် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိကာ ထိုစွဲလမ်းမှု အယူမှားမှုကို ဖြေဖျောက်၍ စွန့်လွှတ်၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်အရပ်၌ စွဲလမ်းမှု ရှိ၏၊ ထိုအရပ်၌သာ စွန့်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်ရကား၊ ဤ၌ သင်္ခါရတရားကို သိမ်းယူခြင်းဖြင့် စတုတ္ထဘူမိကသင်္ခါရတရားကို မယူရဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

128. Puttasambandhena mātāpitusamaññā, dattakittimādivasenapi puttavohāro loke dissati, so ca kho pariyāyato nippariyāyasiddhaṃ taṃ dassetuṃ, ‘‘janikā va mātā janako pitā’’ti vuttaṃ. Tathā ānantariyakammassa adhippetattā ‘‘manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto’’ti vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhānameta’’ntiādinā mātuādīnaṃyeva jīvitā voropane ariyasāvakassa abhabbabhāvadassanato tadaññaṃ ariyasāvako jīvitā voropetīti idaṃ atthato āpannamevāti maññamāno vadati – ‘‘kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyā’’ti? ‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti vacanato, ‘‘etampi aṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Tenāha ‘‘sacepi hī’’tiādi. Baladīpanatthanti saddhādibalasamannāgamadīpanatthaṃ. Ariyamaggenāgatasaddhādibalavasena hi ariyasāvako tādisaṃ sāvajjaṃ na karoti.

၁၂၈. သားနှင့် စပ်ဆိုင်သဖြင့် မိဘဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း၊ မွေးစားသားစသည်ဖြင့်လည်း သားဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို လောက၌ တွေ့ရ၏၊ ထိုခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် ပရိယာယ်အားဖြင့်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိယာယ်မဟုတ်ဘဲ အစစ်အမှန် ပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ 'ဇနိကာ ဝ မာတာ ဇနကော ပိတာ' (မွေးဖွားသူသည်သာ အမိ၊ ဖြစ်စေသူသည်သာ အဖ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့အတူ အာနန္တရိယကံကို ရည်ရွယ်သောကြောင့် 'မနုဿဘူတောဝ ခီဏာသဝေါ အရဟာတိ အဓိပ္ပေတော' (လူဖြစ်သော ရဟန္တာသည်သာ ရည်ရွယ်အပ်သော ရဟန္တာဖြစ်သည်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အဋ္ဌာနမေတံ' စသည်ဖြင့် အမိစသည်တို့ကိုသာ အသက်မှ ချွေခြင်း၌ အရိယာသာဝက၏ မပြုနိုင်သောအဖြစ် (အဘဗ္ဗဘာဝ) ကို ပြသဖြင့်၊ ထိုမှတစ်ပါးသော သူကို အရိယာသာဝကသည် အသက်မှ ချွေဦးအံ့လောဟု ဤသို့ အနက်သဘောအားဖြင့် ရောက်သည်ကိုသာ ကြံဆ၍ 'အဘယ်ကြောင့် အရိယာသာဝကသည် အခြားသူကို အသက်မှ ချွေပါအံ့နည်း' ဟု မေးမြန်းလျက် ဆိုသည်။ "ရဟန်းတို့၊ ဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တမင်သက်သက် သတ္တဝါကို အသက်မှ ချွေအံ့ဟူသော ဤအရာသည် မရှိနိုင်၊ အကြောင်းမရှိ၊ ထိုသို့သော အကြောင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ" ဟူသော ပါဠိတော်စကားကြောင့် 'ဤအရာသည်လည်း မဖြစ်နိုင်သော အကြောင်းတည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'သစေပိ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ဗလဒီပနတ္ထံ' ဟူသည် သဒ္ဓါစသော အား (ဗလ) နှင့် ပြည့်စုံပုံကို ပြခြင်းငှာတည်း။ အရိယာမဂ်ဖြင့် ရရှိသော သဒ္ဓါစသော ဗလစွမ်းအားကြောင့် အရိယာသာဝကသည် ထိုကဲ့သို့သော အပြစ်ရှိသောအမှုကို မပြုပေ။

Pañcahi kāraṇehīti idaṃ atthanipphādakāni tesaṃ pubbabhāgiyāni ca kāraṇāni kāraṇabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ, na pana sabbesaṃ pañcannaṃ sahayogakkhamato. Ākārehīti kāraṇehi. Anussāvanenāti anurūpaṃ sāvanena. Bhedassa anurūpaṃ yathā bhedo hoti, evaṃ bhinditabbānaṃ bhikkhūnaṃ attano vacanassa sāvanena viññāpanena. Tenāha ‘‘nanu tumhe’’tiādi. Kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvāti etena [Pg.294] ‘‘pākaṭaṃ katvā bhedakaravatthudīpanaṃ vohāro, tattha attano nicchitamatthaṃ rahassavasena viññāpanaṃ anussāvana’’nti dasseti.

'အကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့်' ဟူသော ဤစကားသည် အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော အကြောင်းများနှင့် ထိုအကြောင်းတို့၏ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကြောင်းတို့ကို အကြောင်းအဖြစ်တူညီသော သာမညဖြင့် တပေါင်းတည်း ယူ၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ အလုံးစုံသော အကြောင်းငါးပါးတို့၏ အတူတကွ ယှဉ်တွဲနိုင်သောအဖြစ်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ 'အာကာရေဟိ' ဟူသည် အကြောင်းတို့ဖြင့်တည်း။ 'အနုဿာဝနေန' ဟူသည် လျော်ကန်သောအားဖြင့် ကြားစေခြင်းတည်း။ ဂိုဏ်းကွဲခြင်း၏ လျော်ကန်စွာ ဂိုဏ်းကွဲခြင်း ဖြစ်ပေါ်စေရန်၊ ထိုသို့ သွေးခွဲအပ်သော ရဟန်းတို့အား မိမိ၏စကားကို ကြားစေခြင်းဖြင့် သိစေခြင်းငှာတည်း။ ထို့ကြောင့် 'နနု တုမှေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'နားရင်း၌ နှုတ်ကို ခွဲခြားခြင်းကို ပြု၍' ဟူသော ဤစကားဖြင့် "ထင်ရှားစွာပြု၍ ဂိုဏ်းကွဲကြောင်းဝတ္ထုကို ပြခြင်းသည် ဝေါဟာရဖြစ်၏၊ ထိုဝေါဟာရ၌ မိမိ၏ ဆုံးဖြတ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို လျှို့ဝှက်သော နည်းအားဖြင့် သိစေခြင်းသည် အနုဿာဝန မည်၏" ဟု ပြသည်။

Kammameva uddeso vā pamāṇanti tehi saṅghabhedasiddhito vuttaṃ, itare pana tesaṃ pubbabhāgabhūtā. Tenāha ‘‘vohārā’’tiādi. Tatthāti vohāre. Cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare niyuttāni tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni, anantarappayojanāni cāti ānantariyāni, tāni eva ‘‘ānantariyakammānī’’ti vuttāni.

ကံသည်လည်းကောင်း၊ ဥဒ္ဒေသသည်လည်းကောင်း ပမာဏဖြစ်၏ဟု ထိုကံနှင့် ဥဒ္ဒေသတို့ဖြင့် သံဃဘေဒ (သံဃာကွဲပြားခြင်း) ပြီးမြောက်သောကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ကြွင်းသောတရားတို့သည်ကား ထိုကံနှင့် ဥဒ္ဒေသတို့၏ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သောတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝေါဟာရာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'တတ္ထ' ဟူသည် ဝေါဟာရ၌တည်း။ စုတေမှု၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော အကျိုးသည် အနန္တရမည်၏၊ ထိုအခြားမဲ့၌ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်သော၊ ထိုအကျိုးကို ဖြစ်စေသဖြင့် အခြားမဲ့၌ ပြုတတ်သော သဘောရှိကုန်သော၊ အခြားမဲ့၌ အကျိုးပေးတတ်သော ကံတို့သည် အာနန္တရိယမည်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ကိုပင် 'အာနန္တရိယကံများ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Kammatoti ‘‘evaṃ ānantariyakammaṃ hoti, evaṃ anantariyakammasadisa’’nti evaṃ kammavibhāgato. Dvāratoti kāyādidvārato. Kappaṭṭhitiyatoti ‘‘idaṃ kappaṭṭhitikavipākaṃ, idaṃ na kappaṭṭhitikavipāka’’nti evaṃ kappaṭṭhitiyavibhāgato. Pākāti ‘‘idamettha vipaccati, idaṃ na vipaccatī’’ti vipaccanavibhāgato. Sādhāraṇādīhīti gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇato, ādi-saddena vedanādivibhāgato ca.

'ကမ္မတော' ဟူသည် "ဤသို့လျှင် အာနန္တရိယကံ ဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် အာနန္တရိယကံနှင့် တူသောကံ ဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ ကံကို ဝေဖန်ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့်တည်း။ 'ဒွါရတော' ဟူသည် ကာယဒွါရ စသည်တို့အားဖြင့်တည်း။ 'ကပ္ပဋ္ဌိတိယတော' ဟူသည် "ဤကံသည် ကမ္ဘာပတ်လုံး အကျိုးပေးတတ်၏၊ ဤကံသည် ကမ္ဘာပတ်လုံး အကျိုးမပေးတတ်" ဟု ဤသို့ ကမ္ဘာပတ်လုံး အကျိုးပေးခြင်းကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့်တည်း။ 'ပါကာ' ဟူသည် "ဤကံသည် ဤ၌ ကျက်၏ (အကျိုးပေး၏)၊ ဤကံသည် ဤ၌ မကျက် (အကျိုးမပေး)" ဟု ဤသို့ အကျိုးပေးပုံကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့်တည်း။ 'သာဓာရဏာဒီဟိ' ဟူသည် လူ၊ ရဟန်းတို့အား ဆက်ဆံခြင်း (သာဓာရဏ)၊ မဆက်ဆံခြင်း (အသာဓာရဏ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် ဝေဒနာ စသည်တို့ကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Yasmā manussattabhāve ṭhitasseva ca kusaladhammānaṃ tikkhavisadasūrabhāvāpatti, yathā taṃ tiṇṇampi bodhisattānaṃ bodhittayanibbattiyaṃ, evaṃ manussabhāve ṭhitasseva akusaladhammānampi tikkhavisadasūrabhāvāpattīti āha ‘‘manussabhūtassevā’’ti. Pākatikamanussānampi ca kusaladhammānaṃ visesappatti vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ (vi. va. aṭṭha. 3) vuttanayena veditabbā. Yathā vutto ca attho samānajātiyassa vikopane kammaṃ garutaraṃ, na tathā vijātiyassāti vuttaṃ – ‘‘manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā’’ti. Liṅge parivatte ca so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho, jīvitindriyappabandho ca, na aññoti āha ‘‘api parivattaliṅga’’nti. Arahantepi eseva nayo. Tassa vipākantiādi kammassa ānantariyabhāvasamatthanaṃ, catukoṭikañcettha sambhavati. Tattha paṭhamā koṭi dassitā, itarāsu visaṅketaṃ dassetuṃ, ‘‘yo panā’’tiādi vuttaṃ. Yadipi tattha visaṅketo, kammaṃ pana garutaraṃ ānantariyasadisaṃ bhāyitabbanti āha – ‘‘ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhatī’’ti. Ayaṃ pañhoti ñāpanicchānibbattā kathā.

အကြင်ကြောင့် လူ့ဘဝ၌ တည်ရှိနေသူအားသာလျှင် ကုသိုလ်တရားတို့၏ ထက်မြက်ခြင်း၊ ကြည်လင်ခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ၎င်းသည် ဘုရားအလောင်းသုံးပါးတို့၏ ဗောဓိသုံးရပ်ကို ရရှိစေခြင်း၌ ကဲ့သို့တည်း။ ထို့အတူ လူ့ဘဝ၌ တည်ရှိနေသူအားသာလျှင် အကုသိုလ်တရားတို့၏လည်း ထက်မြက်ခြင်း၊ ကြည်လင်ခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "လူဖြစ်သူအားသာလျှင်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သာမန်လူတို့၏လည်း ကုသိုလ်တရားတို့၏ ထူးခြားသော အကျိုးကျေးဇူးသို့ ရောက်ခြင်းကို ဝိမာနဝတ္ထုအဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဖော်ပြပါ အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ တူညီသော အမျိုးအစားရှိသူကို ပြစ်မှားဖျက်ဆီးခြင်း၌ ကံသည် ပို၍ လေးလံ၏၊ ကွဲပြားသော အမျိုးအစားရှိသူအား ပြစ်မှားခြင်း၌မူ ထိုသို့မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "လူဖြစ်သော မိခင် သို့မဟုတ် ဖခင်ကို" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လိင်ပြောင်းလဲသွားသော်လည်း ထိုကံတစ်ခုတည်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဘဝင်အစဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ဇီဝိတိန္ဒြေအစဉ်သည်လည်းကောင်း ထို(မူလ)အတိုင်းသာ ဖြစ်၏၊ အခြားမဟုတ်ဟု ပြဆိုရန် "လိင်ပြောင်းလဲသော်လည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရဟန္တာတို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "တဿ ဝိပါကံ" စသည်ဖြင့် ကံ၏ အာနန္တရိယဖြစ်မှုကို ထောက်ခံခြင်းဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ လေးပါးသော အဖို့အစု (စတုကောဋိက) လည်း ရှိနိုင်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ပထမအဖို့အစုကို ပြသခဲ့ပြီးဖြစ်၏။ ကြွင်းသော အဖို့အစုတို့၌ မတူညီသော သဘော (ဝိသင်္ကေတ) ကို ပြသရန် "အကြင်သူသည်ကား" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုနေရာ၌ မတူညီသော သဘောရှိသော်လည်း၊ ကံသည်ကား အလွန်လေးလံသော အာနန္တရိယကံနှင့်တူသဖြင့် ကြောက်ရွံ့အပ်၏ဟု ပြဆိုရန် "အာနန္တရိယကံသည် ထိပါး၍သာ တည်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤပြဿနာ စကားရပ်သည် သိစေလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားဖြစ်၏။

Ānantariyaṃ phusati maraṇādhippāyeneva ānantariyavatthuno vikopitattā. Ānantariyaṃ na phusati ānantariyavatthuabhāvato. Sabbattha [Pg.295] hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇaṃ jīvitindriyañca ānantariyanānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Saṅgāmacatukkaṃ sampattavasena yojetabbaṃ.

သေစေလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့်သာ အာနန္တရိယကံ၏ အရာဝတ္ထုကို ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် အာနန္တရိယကံသည် ထိပါး၏။ အာနန္တရိယကံ၏ အရာဝတ္ထု မရှိခြင်းကြောင့် အာနန္တရိယကံသည် မထိပါး။ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ရှေးဦးဖြစ်သော ကြံစည်မှုစိတ်သည် ပမာဏမဟုတ်၊ သတ်လိုသောစိတ်နှင့် ထိုစိတ်၏ အာရုံဖြစ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေတို့သည်သာ အာနန္တရိယဖြစ်ခြင်း၊ မဖြစ်ခြင်း၌ ပမာဏဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ စစ်ပွဲနှင့်စပ်လျဉ်းသော စတုက္ကကို ပြည့်စုံခြင်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Tenevāti teneva payogena. Arahantaghāto hotiyeva arahato māritattā. Puthujjanasseva dinnaṃ hotīti yasmā yathā vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi pabandhavicchedavasena ca jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati, na evaṃ cāgacetanā, sā hi cajitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasantakabhāvakaraṇañca tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ. Tasseva dinnaṃ hotīti.

"ထိုကြောင့်သာလျှင်" ဟူသည်မှာ ထိုပယောဂဖြင့်သာလျှင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန္တာကို သတ်မိသောကြောင့် ရဟန္တာသတ်သည့်ကံသည် ဧကန်ဖြစ်၏။ "ပုထုဇဉ်အားသာလျှင် ပေးလှူသည်ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ- သတ်လိုသောစိတ်သည် ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသော်လည်း အစဉ်ပြတ်စဲခြင်းအားဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ စာဂစေတနာသည် ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ စာဂစေတနာသည် စွန့်လွှတ်အပ်သော ဝတ္ထုကို အာရုံပြု၍ စွန့်လွှတ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ စွန့်လွှတ်ခြင်းသည်လည်း သူတစ်ပါးပိုင်ဆိုင်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို အကြင်သူ၏ ဥစ္စာဖြစ်အောင် ပြုအပ်၏၊ ထိုသူအားသာလျှင် ပေးလှူပြီးဖြစ်၏။

Lohitaṃ samo saratīti abhighātena pakuppamānaṃ sañcitaṃ hoti. Mahantataranti garutaraṃ. Sarīrapaṭijaggane viyāti satthurūpakāyapaṭijaggane viya.

"သွေးသည် ညီမျှစွာ စီးဆင်း၏" ဟူသည်မှာ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ပျက်စီးလှုပ်ရှားလျက် စုဝေးလာခြင်း ဖြစ်၏။ "သာလွန်၍ ကြီးမား၏" ဟူသည်မှာ သာလွန်၍ လေးကံ၏။ "ခန္ဓာကိုယ်ကို ပြုစုလုပ်ကျွေးသကဲ့သို့" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ရူပကာယတော်ကို လုပ်ကျွေးပြုစုသကဲ့သို့တည်း။

Asannipatiteti idaṃ sāmaggiyadīpanaṃ. Bhedo ca hotīti saṅghassa bhedo hoti. Vaṭṭatīti saññāyāti īdisakaraṇaṃ saṅghassa bhedāya na hotīti saññāya. Navato ūnaparisāyaṃ karontassa tathāti yojetabbaṃ, tathāti iminā ‘‘na ānantariyakammanti’’ imaṃ ākaḍḍhati, na pana ‘‘bhedo hotī’’ti idaṃ. Heṭṭhimantena hi navannameva vasena saṅghabhedo. Dhammavādino anavajjā yathādhammaṃ avaṭṭhānato. Saṅghabhedassa pubbabhāgo saṅgharāji.

"မညီညွတ်ကြကုန်သည်ရှိသော်" ဟူသည်မှာ ညီညွတ်ခြင်း မရှိသည်ကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်၏။ "ကွဲပြားခြင်းလည်းဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ သံဃာကွဲပြားခြင်း ဖြစ်၏။ "အပ်၏ဟု ထင်မှတ်သဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဤသို့ပြုလုပ်ခြင်းသည် သံဃာပြိုကွဲရန် မဟုတ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းဖြင့်တည်း။ ကိုးပါးထက် နည်းသော ပရိသတ်အပေါင်း၌ ပြုလုပ်သူအားလည်း "ထို့အတူ" ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ "ထို့အတူ" ဟူသော ဤစကားလုံးဖြင့် "အာနန္တရိယကံ မဟုတ်" ဟူသော ဤအနက်ကို ဆွဲယူ၏၊ "ပြိုကွဲခြင်းဖြစ်၏" ဟူသော ဤအနက်ကို ဆွဲယူသည်မဟုတ်။ အနည်းဆုံးအားဖြင့် ကိုးပါးသော ရဟန်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သံဃာပြိုကွဲခြင်း ဖြစ်၏။ ဓမ္မဝါဒီရဟန်းတို့သည် တရားတော်နှင့်အညီ တည်ရှိကြသောကြောင့် အပြစ်မရှိကြကုန်။ သံဃာပြိုကွဲခြင်း၏ ရှေးဦးအဖို့သည် သံဃာ့အက်ကြောင်း (သံဃရာဇိ) မည်၏။

Kāyadvārameva pūrenti kāyakammabhāveneva lakkhitabbato.

ကာယကံအဖြစ်ဖြင့်သာ မှတ်အပ်သောကြောင့် ကာယဒွါရကိုသာလျှင် ပြည့်စေကုန်၏။

‘‘Saṇṭhahante hi…pe… muccatī’’ti idaṃ kappaṭṭhakathāya na sameti. Tathā hi kappaṭṭhakathāyaṃ (kathā. aṭṭha. 654-657) vuttaṃ – ‘‘āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya, taṃ āyukappaṃ sandhāya vutta’’nti. Kappavināseyevāti pana āyukappavināseyevāti atthe sati natthi virodho. Ettha ca saṇṭhahanteti idampi ‘‘svevavinassissatī’’ti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ. Ekadivasameva niraye paccati tato paraṃ kappābhāve āyukappassapi abhāvatoti avirodhato [Pg.296] atthayojanā daṭṭhabbā. Sesānīti saṅghabhedato aññāni ānantariyakammāni.

"တည်လတ်သော်...ပ... လွတ်မြောက်၏" ဟူသော ဤစကားသည် ကပ်အဋ္ဌကထာနှင့် မညီညွတ်ပေ။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ ကပ်အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုအပ်သည်မှာ- "ငရဲ၌ ဖြစ်၏ဟူသော ဤသုတ်တော်သည် အကြင်သူသည် ကပ်တစ်ခုကို အပုံရှစ်ဆယ်ပုံ၍ ထိုအပုံတို့တွင် တစ်ပုံမျှသော ကာလပတ်လုံး တည်ရာ၏၊ ထိုစကားကို အာယုကပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု လာရှိ၏။ "ကပ်ပျက်စီးရာ၌သာလျှင်" ဟူသည်ကား အာယုကပ် ပျက်စီးရာ၌သာလျှင်ဟူသော အနက်ရှိသော် ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိ။ ဤနေရာ၌ "တည်လတ်သော်" ဟူသော ဤစကားသည်လည်း "မနက်ဖြန်၌ ပျက်စီးလတ္တံ့" ဟူသကဲ့သို့ မဖြစ်သေးသောအရာကို ကြံစည်မှုအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်၏။ တစ်ရက်မျှသာ ငရဲ၌ ကျက်ရ၏၊ ထိုမှတစ်ပါး ကပ်မရှိခြင်းကြောင့် အာယုကပ်လည်း မရှိတော့သဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ကြွင်းသောကံတို့" ဟူသည်မှာ သံဃဘေဒကကံမှတစ်ပါး အခြားသော အာနန္တရိယကံများ ဖြစ်၏။

Ahosikammaṃ…pe… saṅkhyaṃ gacchanti, evaṃ sati kathaṃ nesaṃ ānantariyatā cutianantaraṃ vipākadānābhāvato. Atha sati phaladāne cutianantaro eva etesaṃ phalakālo, na aññoti phalakālaniyamena niyatatā nicchitā, na phaladānaniyamena, evampi niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānañca niyatatā āpajjeyya. Tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatatā ānantariyatā ca veditabbā. Avassañca ānantariyasabhāvā tato eva niyatasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ aññassa balavato ānantariyassa abhāve cutianantaraṃ ekantena phaladānato.

အဟောသိကံ...ပ... သို့ ရောက်ရှိကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက စုတေပြီးနောက် အကျိုးပေးမှု မရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့အား အာနန္တရိယဖြစ်မှုသည် မည်သို့ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ အကယ်၍ အကျိုးပေးခွင့် ရရှိသောအခါ စုတေပြီးနောက် ချက်ချင်းသည်သာ ၎င်းတို့၏ အကျိုးပေးရာ ကာလဖြစ်၏၊ အခြားမဟုတ်ဟု အကျိုးပေးချိန်ကို ကန့်သတ်ခြင်းဖြင့်သာ မြဲမြံခြင်းကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏၊ အကျိုးပေးရမည်ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်သည်မဟုတ်ပါက၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် အကျိုးပေးချိန် ကန့်သတ်ချက်ရှိသော အခြားဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံနှင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံတို့၏လည်း မြဲမြံခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် အကျိုးပေးတတ်သော တရားတို့သည် အခြားသော အကြောင်းတရား ချို့တဲ့ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် အကျိုးမပေးနိုင်ကြသော်လည်း မိမိ၏ သဘောအားဖြင့် အကျိုးပေးတတ်သော သဘောရှိသကဲ့သို့၊ အလွန်အားကြီးသော အာနန္တရိယကံတစ်ခုက အကျိုးပေးအပ်သည်ရှိသော် အကျိုးမပေးနိုင်ကြတော့သော အခြားအာနန္တရိယကံတို့၏လည်း အကျိုးပေးခြင်း၌ မြဲမြံသော သဘာဝနှင့် အာနန္တရိယ သဘာဝသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ သဘောအားဖြင့် အကျိုးပေးခြင်း၏ မြဲမြံခြင်းစနစ်ဖြင့်သာ အာနန္တရိယဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ စုတေပြီးနောက် အခြားသော အားကြီးသော အာနန္တရိယကံ မရှိပါက ဧကန်မုချ အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့်၊ ၎င်းတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် အာနန္တရိယသဘောရှိပြီး ထိုအာနန္တရိယသဘောကြောင့်ပင် မြဲမြံသော သဘောရှိသည်ဟူသော ဤအချက်ကို မုချ လက်ခံအပ်ပေသည်။

Nanu evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantaramekantena phaladānato niyatasabhāvā anantariyasabhāvā ca pavatti āpajjatīti? Nāpajjati. Asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantare ekantaphaladāyakattābhāvā. Na pana ānantariyakānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyānaṃ avīciphalattā. Na ca heṭṭhūpapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyaphalaṃ nivattetuṃ samattho cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato, na ca ānantariyopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi, tasmā tesaṃyeva anantare ekantavipākajanakasabhāvā pavattīti. Anekāni ca ānantariyāni katāni ekanteneva vipāke niyatasabhāvattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva. Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kātabbakiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyaṃ vā paṭisandhiṃ karonti. Na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ ānantariyakatā nivatti; garutarabhāvo pana tesu labbhatevāti saṅghabhedassa siyā [Pg.297] garutarabhāvoti, ‘‘yena…pe… vipaccatī’’ti āha. Ekassa pana aññāni upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbāni. Paṭisandhivasena vipaccatīti vacanena itaresaṃ pavattivipākadāyitā anuññātā viya dissati. No vā tathā sīlavatīti yathā pitā sīlavā, tathā sīlavatī no vā hotīti yojanā. Sace mātā sīlavatī, mātughāto paṭisandhivasena vipaccatīti yojanā.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက အခြားသော ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံတို့သည်လည်း အခြားအကျိုးကို ပေးတတ်သောကံ မရှိလတ်သော် စုတိ၏ အခြားမဲ့၌ ဧကန်အကျိုးကို ပေးခြင်းကြောင့် (အကျိုးပေး) မြဲသောသဘောရှိသည်လည်းကောင်း၊ အာနန္တရိယကံနှင့်တူသော သဘောရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ခြင်းသို့ မရောက်ပါလောဟု မေးသော်— မရောက်နိုင်ပါ။ မတူသော အမျိုးအစားရှိသော စိတ်၏ဆုတောင်းခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးတတ်သောကံအားဖြင့်လည်းကောင်း တားမြစ်အပ်သော အကျိုးရှိသည်ဖြစ်၍ အခြားမဲ့၌ ဧကန်အကျိုးကို ပေးတတ်သောသဘော မရှိသောကြောင့်တည်း။ ပထမဈာန် စသော အာနန္တရိကကံတို့အား ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ကဲ့သို့ မတူသော အမျိုးအစားဖြစ်၍ အကျိုးကို တားမြစ်တတ်သောတရားသည် မရှိသည်သာတည်း၊ အာနန္တရိယကံအားလုံးတို့သည် အဝီစိငရဲ၌ အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့်တည်း။ အောက်ဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိသော သီလရှိသူ၏ စိတ်၏ဆုတောင်းခြင်းသည် အထက်ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၏အကျိုးကို တားမြစ်နိုင်သကဲ့သို့ အာနန္တရိယကံ၏ အကျိုးကို တားမြစ်နိုင်စွမ်းသော စိတ်၏ဆုတောင်းခြင်းသည် မရှိပေ၊ အလိုမရှိဘဲလျက်ပင် အဝီစိငရဲသို့ ကျရောက်ရသောကြောင့်တည်း။ အာနန္တရိယကံကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ကံတစ်စုံတစ်ခုမျှလည်း မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုအာနန္တရိယကံတို့၌သာလျှင် အခြားမဲ့၌ ဧကန်အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ အာနန္တရိယကံ အများအပြားကို ပြုအပ်သော်လည်း ဧကန်အားဖြင့် အကျိုးပေးရာ၌ မြဲသောသဘောရှိသောကြောင့်၊ အကျိုးမပေးဘဲ ချုပ်ငြိမ်းသွားသော သဘောမရှိဟု ဆုံးဖြတ်အပ်သောကြောင့် သဘောအားဖြင့် မြဲသည်သာတည်း။ သို့သော် ထိုတူညီသောသဘောရှိသော အာနန္တရိယကံတို့တွင် တစ်ခုသောကံသည် အကျိုးကို ပေးအပ်သော် အခြားသောကံတို့သည် မိမိတို့ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ထိုအကျိုးပေးပြီးသော ကံက ပြုပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဒုတိယ သို့မဟုတ် တတိယ ပဋိသန္ဓေကို မဖြစ်စေကုန်။ စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်း ပျက်စီးသွားသောကြောင့် မဟုတ်သဖြင့် ထိုကံတို့၏ အာနန္တရိယဖြစ်မှုသည် ကွယ်ပျောက်မသွားပေ။ သို့သော် ထိုကံတို့တွင် သာ၍ကြီးလေးသော အဖြစ်ကို ရရှိနိုင်သည်သာဖြစ်၍ သံဃဘေဒကကံသည်သာ အကြီးလေးဆုံး ဖြစ်ရာ၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'အကြင်သံဃဘေဒကကံဖြင့်...ပ... အကျိုးပေး၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တစ်ခုသော အာနန္တရိယကံအား အခြားသောကံတို့သည် ထောက်ပံ့တတ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ 'ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အကျိုးပေး၏' ဟု ဆိုသော စကားဖြင့် အခြားကံတို့၏ ပဝတ္တိအခါ၌ အကျိုးပေးနိုင်စွမ်းကို ခွင့်ပြုသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ 'နော ဝါ တထာ သီလဝတီ' ဟူသော စကားရပ်ကို ဖခင်သည် သီလရှိသကဲ့သို့ မိခင်သည် သီလရှိသည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သီလမရှိသည်ဖြစ်စေ ဟု စပ်ရမည်။ အကယ်၍ မိခင်သည် သီလရှိပါက မိခင်ကို သတ်ခြင်းသည် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အကျိုးပေး၏ဟု စပ်ရမည်။

Pakatattoti anukkhitto. Samānasaṃvāsakoti apārājiko. Samānasīmāyanti ekasīmāyaṃ.

'ပကတတ္တော' ဟူသည် (သံဃာမှ) နှင်ထုတ်မထားအပ်သူ။ 'သမာနသံဝါသကော' ဟူသည် ပါရာဇိက မကျသူ။ 'သမာနသီမာယံ' ဟူသည် သိမ်တစ်ခုတည်း၌။

Satthukiccaṃ kātuṃ asamatthoti yaṃ satthārā kātabbakiccaṃ anusāsanādi, taṃ kātuṃ asamatthoti bhagavantaṃ paccakkhāya. Aññaṃ titthakaranti aññaṃ satthāraṃ.

'သတ္ထုကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထော' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားရှင် ပြုတော်မူအပ်သော အနုသာသနီစသော ကိစ္စကို ပြုခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်သူဟု မြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်၍။ 'အညံ တိတ္ထကရံ' ဟူသည် အခြားသော ဆရာ (တိတ္ထိ) ကို။

129. Abhijātiādisu (a. ni. ṭī. 1.1.277) pakappanena devatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena samānayogakkhemaṃ dasasahassaparimāṇaṃ ṭhānaṃ jātikhettaṃ, saraseneva āṇāpavattiṭṭhānaṃ āṇākhettaṃ, visayabhūtaṃ ṭhānaṃ visayakhettaṃ. Dasasahassī lokadhātūti imāya lokadhātuyā saddhiṃ imaṃ lokadhātuṃ parivāretvā ṭhitā dasasahassī lokadhātu. Tattakānaṃyeva jātikhettabhāvo dhammatāvasena veditabbo. ‘‘Pariggahavasenā’’ti keci. ‘‘Sabbesampi buddhānaṃ tattakaṃ eva jātikhettaṃ tannivāsīnaṃyeva ca devatānaṃ dhammābhisamayo’’ti ca vadanti. Mātukucchiokkamanakālādīnaṃ channaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhamānato. Āṇākhettaṃ nāma yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati ca vivaṭṭati ca. Āṇā vattati āṇāya tannivāsīnaṃ devatānaṃ sirasā sampaṭicchanena, tañca kho kevalaṃ buddhānaṃ ānubhāveneva, na adhippāyavasena, adhippāyavasena pana ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti (a. ni. 3.81) vacanato tato parampi āṇā pavatteyya.

၁၂၉. အဘိဇာတိသုတ်စသည်တို့၌ ကြံစည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ ချဉ်းကပ်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဇာတိစကြာဝဠာနှင့်တကွ ဘေးကင်းရာ၌ တူညီသော စကြဝဠာ တစ်သောင်းအတိုင်းအရှည်ရှိသော အရပ်သည် 'ဇာတိခေတ်' မည်၏။ မိမိ၏ အာဏာပျံ့နှံ့ရာဖြစ်သော အရပ်သည် 'အာဏာခေတ်' မည်၏။ သိမြင်အပ်သော အာရုံဖြစ်သော အရပ်သည် 'ဝိသယခေတ်' မည်၏။ 'ဒသသဟဿီ လောကဓာတု' ဟူသည် ဤလောကဓာတ်နှင့်တကွ ဤလောကဓာတ်ကို ခြံရံ၍ တည်ရှိသော လောကဓာတ်တစ်သောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမျှလောက်သော အရပ်တို့၏သာလျှင် ဇာတိခေတ်ဖြစ်ခြင်းကို ဓမ္မတာအားဖြင့် သိအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ 'သိမ်းပိုက်ခြင်းအားဖြင့်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ဘုရားရှင်အားလုံးတို့အား ထိုမျှလောက်သော စကြဝဠာသည်သာ ဇာတိခေတ်ဖြစ်၏၊ ထိုစကြဝဠာ၌ နေထိုင်ကြသော နတ်ဗြဟ္မာတို့၏သာ တရားသိမြင်ခြင်း (ဓမ္မာဘိသမယ) ဖြစ်၏' ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ မိခင်၏ဝမ်းတိုက်သို့ သက်ဆင်းသောအခါစသော အချိန်ခြောက်ခုတို့ကိုသာ ယူခြင်းသည် ဥပမာပြခြင်းမျှသာတည်း၊ မဟာဘိနိဟာရ (ဆုတောင်းတော်မူစဉ်) စသော အခါ၌လည်း ထိုမြေတုန်လှုပ်ခြင်းကို ရရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'အာဏာခေတ်' မည်သည် တစ်ပေါင်းတည်း ပျက်စီး၍ တစ်ပေါင်းတည်း ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စကြဝဠာတည်း။ ထိုစကြဝဠာ၌ နေထိုင်ကြသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ရိုသေစွာ ဦးထိပ်ရွက်၍ ခံယူခြင်းကြောင့် အာဏာပျံ့နှံ့၏။ ထိုသို့ အာဏာပျံ့နှံ့ခြင်းသည်လည်း ဘုရားရှင်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်တော်သက်သက်ကြောင့်သာ ဖြစ်၏၊ အလိုတော်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ အလိုတော်အားဖြင့်မူကား 'အလိုရှိသမျှသော အရပ်တိုင်အောင်' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုထက်လွန်၍လည်း အာဏာပျံ့နှံ့နိုင်ပေ၏။

Na uppajjantīti pana atthīti, ‘‘na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjatī’’tiādiṃ (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11; kathā. 405; mi. pa. 4.5.11) imissaṃ lokadhātuyaṃ ṭhatvā vadantena bhagavatā, ‘‘kiṃ panāvuso sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā [Pg.298] bhagavatā samasamā sambodhiyanti, evaṃ puṭṭho ahaṃ, bhante, noti vadeyya’’nti (dī. ni. 3.161), vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ, ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā’’ti imaṃ suttaṃ (dī. ni. 3.161; mi. pa. 5.1.1) dassentena dhammasenāpatinā ca buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo.

'မပွင့်ကုန်' ဟူသော စကား၌မူ— 'ငါ့အား ဆရာမရှိ၊ ငါနှင့်တူသောသူသည် မရှိ' စသည်ဖြင့် ဤလောကဓာတ်၌ တည်၍ ဟောတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း၊ 'ငါ့ရှင် သာရိပုတ္တရာ၊ ယခုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားနှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ချင်း တူမျှသော အခြား သမဏ သို့မဟုတ် ဗြဟ္မဏတို့ ရှိပါသလောဟု မေးသော်၊ အရှင်ဘုရား၊ မရှိပါဟု အကျွန်ုပ် ဖြေကြားပါအံ့' ဟု လျှောက်ထား၍ ထိုစကား၏ အကြောင်းရင်းကို ပြခြင်းငှာ 'တစ်ခုသော လောကဓာတ်၌ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် နှစ်ဆူ ပြိုင်တူပွင့်ရန် အကြောင်းမရှိ၊ အခွင့်မရှိ' ဟူသော ဤသုတ်တော်ကို ထုတ်ဆောင်ပြသတော်မူသော ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည်လည်းကောင်း ဘုရားခေတ်ဖြစ်သော ဤလောကဓာတ်ကို ချန်လှပ်၍ အခြားအရပ်၌ (ဘုရားရှင်တို့) မပွင့်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ယူအပ်၏။

Ekatoti saha, ekasmiṃ kāleti attho. So pana kālo kathaṃ paricchinnoti carimabhave paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya yāva dhātuparinibbānāti dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Nisinnakālato paṭṭhāyāti paṭilomakkamena vadati. Parinibbānato paṭṭhāyāti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānato paṭṭhāya. Etthantareti carimabhave bodhisattassa paṭisandhiggahaṇaṃ dhātuparinibbānanti etesaṃ antare.

'ဧကတော' ဟူသည် အတူတကွ၊ တစ်ခုတည်းသော အခါ၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုအခါကို မည်သို့ သတ်မှတ်သနည်းဟူသော်— နောက်ဆုံးသော ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေ နေသည်မှစ၍ ဓာတ်တော်များ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်အထိ ဖြစ်သည်ဟု ပြခြင်းငှာ 'တတ္ထ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'သီတင်းသုံးတော်မူသော အခါမှစ၍' ဟူသည် ပြောင်းပြန်အစဉ် (ပဋိလောမ) အားဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်မှစ၍' ဟူသည် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသည်မှ စ၍ ဖြစ်သည်။ 'ဤအကြား၌' ဟူသည် နောက်ဆုံးသောဘဝ၌ အလောင်းတော် ပဋိသန္ဓေ ယူခြင်းနှင့် ဓာတ်တော်များ ပရိနိဗ္ဗာန်စံခြင်း ဤနှစ်ခုတို့၏ အကြား၌ ဖြစ်သည်။

Aññassa buddhassa uppatti na nivāritā, tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tīṇi hī’’tiādi vuttaṃ. Paṭipattiantaradhānena hi sāsanassa osakkitattā aparassa buddhassa uppatti laddhāvasarā hoti. Paṭipadāti paṭivedhāvahā pubbabhāgapaṭipadā. ‘‘Pariyatti pamāṇa’’nti vatvā tamatthaṃ bodhisattaṃ nidassanaṃ katvā dassetuṃ, ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ tayidaṃ hīnaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Niyyānikadhammassa ṭhitiñhi dassento aniyyānikadhammaṃ nidasseti.

အခြားသော ဘုရားရှင် ပွင့်ထွန်းလာခြင်းကို တားမြစ်ထားသည်မဟုတ်၊ ထိုအရာ၌ အကြောင်းရင်းကို ပြခြင်းငှာ 'တီးဏိ ဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကျင့်ဝတ်ပဋိပတ် ကွယ်ပျောက်ခြင်းဖြင့် သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်သွားသောကြောင့် အခြားသော ဘုရားရှင် ပွင့်ထွန်းလာရန် အခွင့်အလမ်း ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဋိပဒါ' ဟူသည် မဂ်ဖိုလ်ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ဆောင်မည့် ရှေးဦးအပိုင်း ဖြစ်သော ပဋိပတ်လမ်းစဉ် ဖြစ်သည်။ 'ပရိယတ္တိသာလျှင် အတိုင်းအရှည် (စံနှုန်း) ဖြစ်၏' ဟု ဆို၍ ထိုအနက်ကို ဘုရားလောင်းအား သာဓကပြု၍ ပြခြင်းငှာ 'ယထာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်ကို ချို့ယွင်းချက်ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရား (နိယျာနိကဓမ္မ) တည်တံ့ပုံကို ပြလိုသဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းမဟုတ်သောတရား (အနိယျာနိကဓမ္မ) ကို သာဓက ပြတော်မူ၏။

Mātikāya antarahitāyāti, ‘‘yo pana bhikkhū’’tiādinayappattā sikkhāpadapāḷi mātikā, tāya antarahitāya nidānuddesasaṅkhāte pātimokkhuddese pabbajjāyupasampadākammesu ca sāsanaṃ tiṭṭhatīti attho. Atha vā pātimokkhe dharanteyeva pabbajjā upasampadā ca, evaṃ sati tadubhayaṃ pātimokkhe antogadhaṃ tadubhayābhāve pātimokkhābhāvato, tasmā tayidaṃ tayaṃ sāsanassa ṭhitihetūti āha – ‘‘pātimokkhapabbajjāupasampadāsu ṭhitāsu sāsanaṃ tiṭṭhatī’’ti. Yasmā vā upasampadādhīnaṃ pātimokkhaṃ, upasampadā ca pabbajjādhīnā, tasmā pātimokkhe siddhe, siddhāsu pabbajjāupasampadāsu ca sāsanaṃ tiṭṭhati. Pacchimapaṭivedhato hi paraṃ paṭivedhasāsanaṃ, pacchimasīlato ca paraṃ paṭipattisāsanaṃ vinaṭṭhaṃ nāma hoti. Osakkitaṃ nāmāti pacchimakapaṭivedhasīlabhedadvayaṃ ekato katvā tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti attho.

"မာတိကာ ကွယ်ပျောက်သော်" ဟူသည်ကား "ယော ပန ဘိက္ခု" အစရှိသော နည်းလမ်းသို့ ရောက်သော သိက္ခာပုဒ်ပါဠိသည် မာတိကာမည်၏၊ ထိုမာတိကာ ကွယ်ပျောက်သော်လည်း နိဒါနုဒ္ဒေသဟု ဆိုအပ်သော ပါတိမောက်ဥဒ္ဒေသ၌လည်းကောင်း၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာ (ရှင်ပြုခြင်း)၊ ဥပသမ္ပဒါ (ရဟန်းခံခြင်း) ကံတို့၌လည်းကောင်း သာသနာတော် တည်ရှိသေး၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် ပါတိမောက် တည်ရှိနေဆဲ၌သာ ရှင်ပြုခြင်းနှင့် ရဟန်းခံခြင်းတို့ တည်ရှိ၏၊ ထိုသို့ရှိသော် ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည် ပါတိမောက်၌ အကျုံးဝင်၏၊ ထိုနှစ်မျိုးမရှိလျှင် ပါတိမောက်လည်း မရှိနိုင်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသုံးပါးအပေါင်းသည် သာသနာတော် တည်မြဲခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ဟူ၍ "ပါတိမောက်၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာ၊ ဥပသမ္ပဒါတို့ တည်ရှိနေသရွေ့ သာသနာတော် တည်ရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် ပါတိမောက်သည် ဥပသမ္ပဒါအပေါ်၌ တည်မှီနေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥပသမ္ပဒါသည်လည်း ပဗ္ဗဇ္ဇာအပေါ်၌ တည်မှီနေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် ပါတိမောက် တည်ရှိပြီးမြောက်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ပဗ္ဗဇ္ဇာနှင့် ဥပသမ္ပဒါတို့ တည်ရှိပြီးမြောက်သောအခါ၌လည်းကောင်း သာသနာတော် တည်ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား နောက်ဆုံးသော ပဋိဝေဓ (တရားထူးရခြင်း) မှ လွန်မြောက်လျှင် ပဋိဝေဓသာသနာသည်လည်းကောင်း၊ နောက်ဆုံးသော သီလမှ လွန်မြောက်လျှင် ပဋိပတ္တိသာသနာသည်လည်းကောင်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်မည်၏။ "ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (သို့မဟုတ် ဆုတ်နစ်ခြင်း)" မည်သည်ကား နောက်ဆုံးသော ပဋိဝေဓနှင့် သီလပျက်စီးခြင်း နှစ်မျိုးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ ထိုမှတစ်ပါး ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Tena [Pg.299] kāmaṃ ‘‘sāsanaṭṭhitiyā pariyatti pamāṇa’’nti vuttaṃ, pariyatti pana paṭipattihetukāti paṭipattiyā asati appatiṭṭhā hoti, tasmā paṭipattiantaradhānaṃ sāsanosakkanassa visesakāraṇanti dassetvā tayidaṃ sāsanosakkanaṃ dhātuparinibbānosānanti dassetuṃ, ‘‘tīṇi parinibbānānī’’ti vuttaṃ.

ထို့ကြောင့် "သာသနာတော် တည်တံ့ရန်အတွက် ပရိယတ္တိသည်သာ အတိုင်းအရှည် (စံနှုန်း) ဖြစ်သည်" ဟု အလိုအလျောက် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပရိယတ္တိသည်လည်း ပဋိပတ်လျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့် ပဋိပတ်မရှိသော် မတည်တံ့နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ပဋိပတ်ကွယ်ပျောက်ခြင်းသည် သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၏ ထူးခြားသော အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ကို ပြသ၍၊ ထိုသာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသည် ဓာတ်တော်များ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသည်ကို ပြသခြင်းငှာ "ပရိနိဗ္ဗာန် သုံးပါး" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Kāruññanti paridevanakāruññaṃ. Jambudīpe dīpantaresu devanāgabrahmalokesu ca vippakiritvā ṭhitānaṃ dhātūnaṃ mahābodhipallaṅke ekajjhaṃ sannipatanaṃ, rasmivissajjanaṃ, tattha tejodhātuyā uṭṭhānaṃ, ekajālībhāvo cāti sabbametaṃ satthu adhiṭṭhānavaseneva veditabbaṃ.

"ကရုဏ်းညှာ" ဟူသည် စိုးရိမ်ပူဆွေး သနားစဖွယ် ငိုကြွေးခြင်းတည်း။ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၊ ကျွန်းငယ်အပါးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ နတ်၊ နဂါး၊ ဗြဟ္မာ့ပြည်တို့၌လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့၍ တည်ရှိနေသော ဓာတ်တော်တို့သည် မဟာဗောဓိပလ္လင်တော်၌ တစ်ပေါင်းတည်း စုရုံးလာခြင်း၊ ရောင်ခြည်တော်များ လွှတ်ခြင်း၊ ထိုဓာတ်တော်များ စုဝေးရာ၌ တေဇောဓာတ် (မီး) ထွက်ပေါ်လာခြင်းနှင့် တစ်ပြင်တည်း ငြိမ်းအေးစွာ တောက်လောင်ခြင်း အားလုံးတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အဓိဋ္ဌာန်တော်အစွမ်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Anacchariyattāti dvīsupi uppajjamānesu acchariyattābhāvadosatoti attho. Buddhā nāma majjhe bhinnaṃ suvaṇṇaṃ viya ekasadisāti tesaṃ desanāpi ekarasā evāti āha – ‘‘desanāya ca visesābhāvato’’ti. Etenapi anacchariyattameva sādheti. Vivādabhāvatoti etena vivādābhāvatthaṃ dve ekato na uppajjantīti dasseti.

"အံ့ဖွယ်မရှိသောကြောင့်" ဟူသည် (ဘုရားနှစ်ဆူ) အတူတကွ ပွင့်ထွန်းလာပါက အံ့ဩဖွယ်ကောင်းမှု မရှိခြင်းဟူသော ချို့ယွင်းချက်ကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဘုရားရှင်တို့မည်သည် အလယ်မှခွဲအပ်သော ရွှေတုံးကဲ့သို့ တစ်ပုံစံတည်း တူညီကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဘုရားရှင်တို့၏ ဒေသနာတော်သည်လည်း တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိသည်သာဖြစ်သောကြောင့် "ဒေသနာတော်၌ ထူးခြားမှုမရှိခြင်းကြောင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့ဖြင့်လည်း အံ့ဖွယ်မရှိပုံကိုသာ သက်သေထူ၏။ "ငြင်းခုံခြင်းမရှိစေရန်" ဟူသည် ဤစကားဖြင့် ငြင်းခုံခြင်း မဖြစ်စေရန်အတွက် ဘုရားရှင်နှစ်ဆူတို့သည် တစ်ပြိုင်နက် ပွင့်ထွန်းတော်မမူကြကုန်ဟု ပြသသည်။

Tatthāti milindapañhe. Ekaṃ buddhaṃ dhāretīti ekabuddhadhāraṇī. Etena evaṃ sabhāvā ete buddhaguṇā, yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti. Paccayavisesanipphannānañhi guṇadhammānaṃ bhāriyo viseso na sakkā dhāretunti, ‘‘na dhāreyyā’’ti vatvā tameva adhāraṇaṃ pariyāyantarenapi pakāsento ‘‘caleyyā’’tiādimāha. Tattha caleyyāti paripphandeyya. Kampeyyāti pavedheyya. Nameyyāti ekapassena nameyya. Onameyyāti osīdeyya. Vinameyyāti vividhaṃ itocito ca nameyya. Vikireyyāti vātena thusamuṭṭhi viya vippakireyya. Vidhameyyāti vinasseyya. Viddhaṃseyyāti sabbaso viddhastā bhaveyya. Tathābhūtā ca katthaci na tiṭṭheyyāti āha ‘‘na ṭhānamupagaccheyyā’’ti.

ထို၌ "ထို၌" ဟူသည် မိလိန္ဒပဉှာ၌ တည်း။ "မြတ်စွာဘုရားတစ်ဆူတည်းကိုသာ ဆောင်နိုင်၏" ဟူသည် ဧကဗုဒ္ဓဓာရဏီ မည်၏။ ဤစကားဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့သည် ဤကဲ့သို့သော သဘောရှိကုန်၏၊ ထိုဂုဏ်တော်တို့ကြောင့် ဤလောကဓာတ်သည် ဒုတိယဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို ဆောင်ထားခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပါဟု ပြသသည်။ အကြောင်းထူးဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော ဂုဏ်ရည်တရားတို့၏ ကြီးမားထူးခြားသော အလေးချိန်ကို မဆောင်ထားနိုင်သောကြောင့် "မဆောင်နိုင်ရာ" ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင်၊ ထိုမဆောင်နိုင်ပုံကိုပင် တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် ထင်ရှားစေလျက် "တုန်လှုပ်ရာ၏" အစရှိသည်တို့ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို၌ "caleyya (တုန်လှုပ်ရာ၏)" ဟူသည် သိမ့်သိမ့်တုန်ရာ၏။ "kampeyya (လှုပ်ရှားရာ၏)" ဟူသည် ပြင်းစွာတုန်လှုပ်ရာ၏။ "nameyya (ညွတ်ရာ၏)" ဟူသည် တစ်ဖက်သို့ စောင်းညွတ်ရာ၏။ "onameyya (နိမ့်ဆင်းရာ၏)" ဟူသည် နစ်မြုပ်ရာ၏။ "vinameyya (လည်ပတ်ညွတ်ကွေးရာ၏)" ဟူသည် ဤမှထိုမှ အထူးထူးအပြားပြား ယိမ်းယိုင်ညွတ်ကိုင်းရာ၏။ "vikireyya (ပျံ့လွင့်ရာ၏)" ဟူသည် လေတိုက်သဖြင့် ဖွဲဆုပ်ကဲ့သို့ လွင့်စင်ပျံ့လွင့်ရာ၏။ "vidhameyya (ပျက်စီးရာ၏)" ဟူသည် ကွယ်ပျောက်ပျက်စီးရာ၏။ "viddhaṃseyya (ပြိုကွဲရာ၏)" ဟူသည် အလုံးစုံ ပျက်စီးပြိုကွဲရာ၏။ ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ရှိသော် အဘယ်နေရာ၌မျှ မတည်တံ့နိုင်ရာဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "တည်တံ့ခြင်းသို့ မရောက်ရာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Idāni tattha nidassanaṃ dassento, ‘‘yathā, mahārājā’’tiādimāha. Tattha samupādikāti samaṃ uddhaṃ pajjati pavattatīti samupādikā, udakassa upari samaṃ gāminīti attho. Vaṇṇenāti saṇṭhānena. Pamāṇenāti ārohena[Pg.300]. Kisathūlenāti kisathūlabhāvena, pariṇāhenāti attho.

ယခုအခါ ထိုအရာ၌ ဥပမာကို ပြလိုသဖြင့် "မင်းမြတ်... ပုံစံအားဖြင့်မူကား" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို၌ "သမူပါဒိကာ" ဟူသည် ညီညာစွာ အထက်သို့တက်၍ လှုပ်ရှားသွားလာတတ်သောကြောင့် သမူပါဒိကာမည်၏၊ ရေပြင်ပေါ်၌ ညီညာစွာ သွားတတ်သော လှေ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "vaṇṇena (အဆင်းအားဖြင့်)" ဟူသည် သဏ္ဌာန်အားဖြင့် တည်း။ "pamāṇena (အတိုင်းအရှည်အားဖြင့်)" ဟူသည် အလျား အမြင့်အားဖြင့် တည်း။ "kisathūlena (ပိန်ခြင်း ဆူခြင်းအားဖြင့်)" ဟူသည် ပိန်ခြင်း ဆူခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ လုံးပတ် (ဗျက်) အားဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Chādentanti rocentaṃ ruciṃ uppādentaṃ. Tandīkatoti tena bhojanena tandībhūto. Anonamitadaṇḍajātoti yāvadatthaṃ bhojanena onamituṃ asakkuṇeyyatāya anonamitadaṇḍo viya jāto. Sakiṃ bhutto vameyyāti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvā vameyyāti attho.

"နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော" ဟူသည် နှစ်သက်လိုချင်စိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသော။ "ထိုင်းမှိုင်းခြင်းရှိသော" ဟူသည် ထိုအစားအစာကြောင့် ထိုင်းမှိုင်းလေးလံခြင်းသို့ ရောက်သော။ "မကွေးညွတ်နိုင်သော တုတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သော" ဟူသည် အလိုရှိသမျှ အလွန်အကျွံ စားရသဖြင့် မကုန်းနိုင် မကွေ့နိုင်ဘဲ မကွေးညွတ်နိုင်သော တုတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်လာခြင်း။ "တစ်ကြိမ်မျှ စားသည်ရှိသော် အန်ရာ၏" ဟူသည် ဆွမ်းတစ်လုပ်မျှကို မျိုချပြီးသော်လည်း ပြန်၍ အန်ထွက်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Atidhammabhārena pathavī calatīti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya. Sā kiṃ teneva calati vinassatīti adhippāyena pucchati. Puna thero ‘‘ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ. Evaṃdhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅginaṃ dhārento abhimato ca viññūnaṃ gambhīrappameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī’’ti dassento, ‘‘idha, mahārāja, dve sakaṭā’’tiādimāha. Eteneva tathāgatassa mātukucchiokkamanādikāle pathavīkampanakāraṇaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Ekasakaṭato ratananti ekasmā, ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ, tasmā sakaṭato gahetvāti attho.

"အလွန်အမင်း ကြီးလေးသော တရားတော်၏ အလေးချိန်ကြောင့် မြေကြီး လှုပ်ရှား၏" ဟူသည် မြေကြီးသည် တရားသဘောဖြင့် တည်တံ့ရာ၏။ ထိုမြေကြီးသည် ထိုတရားသဘောကြောင့်ပင် အဘယ်ကြောင့် တုန်လှုပ်ပျက်စီးရသနည်း ဟု ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် မထေရ်သည် "လောက၌ ရတနာမည်သည် အိမ်ထောင်စုကို ထောက်ပံ့တတ်၍ လောကသားတို့ အလိုရှိအပ်သော်လည်း မိမိ၏ လေးလံသော သဘောကြောင့် လှည်းကို ကျိုးပျက်စေတတ်သော အလွန်လေးလံသော အရာအဖြစ် မြင်အပ်၏။ ထို့အတူပင် တရားတော်သည်လည်း ထူးခြားသော အကျိုးစီးပွား၊ ချမ်းသာတို့ဖြင့် ထိုတရားရှိသူကို ထောက်ပံ့လျက် ပညာရှိတို့ အလိုရှိအပ်သော်လည်း၊ နက်နဲ၍ အတိုင်းမသိနိုင်သော သဘောဖြင့် ကြီးလေးသောကြောင့် အလွန်အကျွံ လေးလံသောအရာ ဖြစ်ရကား မြေကြီးလှုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏" ဟု ပြလိုသဖြင့် "မင်းမြတ်... ဤလောက၌ လှည်းနှစ်စီးတို့သည်..." အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤအချက်ဖြင့်ပင် မြတ်စွာဘုရား မိခင်ဝမ်းတိုက်သို့ သက်ဆင်းတော်မူစဉ် စသည်တို့၌ မြေကြီးတုန်လှုပ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းအပ်ပြီဟု မှတ်သားအပ်၏။ "လှည်းတစ်စီးမှ ရတနာ" ဟူသည် လှည်းတစ်စီးမှသော်လည်းကောင်း၊ လှည်းတစ်စီး၏ ရတနာကိုသော်လည်းကောင်း ထိုလှည်းမှ ယူဆောင်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Osāritanti uccāritaṃ, vuttanti attho. Aggoti sabbasattehi aggo.

"ထုတ်ဖော်အပ်သော" ဟူသည် ရွတ်ဆိုအပ်သော၊ ပြောကြားအပ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အမြတ်ဆုံး" ဟူသည် သတ္တဝါအားလုံးတို့ထက် မြတ်လှစွာသော။

Sabhāvapakatīti sabhāvabhūtā akittimā pakati. Kāraṇamahantatāyāti mahantehi buddhakārakadhammehi pāramitāsaṅkhātehi kāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti. Pathaviādīni mahantāni vatthūni, mahantā ca sakkabhāvādayo attano attano visaye ekekā eva, sammāsambuddhopi mahanto attano visaye ekova, ko ca tassa visayo? Buddhabhūmi, yāvatakaṃ vā ñeyyaṃ. Evaṃ ‘‘ākāso viya anantavisayo bhagavā ekova hotī’’ti vadanto paracakkavāḷesu dutiyassa buddhassa abhāvaṃ dasseti.

"သဘာဝပကတိ" ဟူသည် ဓမ္မတာအတိုင်း ဖြစ်သော ပြုပြင်မထားသော ပကတိသဘော တည်း။ "အကြောင်းတရားတို့၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည် ပါရမီတော်ဟု ဆိုအပ်သော ဘုရားဖြစ်စေတတ်သော ကြီးမြတ်သော အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်များ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မြေကြီးအစရှိသော ကြီးကျယ်သော ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ သိကြားမင်း၏ သဘောအစရှိသော ကြီးကျယ်သော သဘောတရားတို့သည်လည်းကောင်း မိမိမိမိတို့၏ နယ်ပယ် (ဝိသယ) ၌ တစ်ခုစီသာ ရှိကုန်၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်သည်လည်း ကြီးမြတ်တော်မူသဖြင့် မိမိ၏ ဝိသယ၌ တစ်ဆူတည်းသာ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဝိသယကား အဘယ်နည်း။ ဗုဒ္ဓဘူမိ (ဘုရားရှင်၏ အရာဌာန) သို့မဟုတ် သီတင်းသုံးရာ ဉေယျဓံတရား အလုံးစုံတည်း။ ဤသို့လျှင် "ကောင်းကင်ပြင်ကဲ့သို့ အတိုင်းမသိ ကျယ်ဝန်းသော အရာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ဆူတည်းသာ ဖြစ်တော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုလျက် အခြားသော စကြဝဠာတို့၌ ဒုတိယဘုရားရှင် မပွင့်တော်မူနိုင်ပုံကို ပြသတော်မူသည်။

Imināva [Pg.301] padenāti ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti iminā eva padena. Dasacakkavāḷasahassāni gahitāni jātikhettattā. Ekacakkavāḷenevāti iminā ekacakkavāḷeneva. Yathā – ‘‘imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjantī’’ti vutte imasmimpi cakkavāḷe jambudīpeyeva, tatthapi majjhimapadese evāti paricchindituṃ vaṭṭati; evaṃ ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti jātikhette adhippetepi imināva cakkavāḷena paricchindituṃ vaṭṭati.

"ဤပုဒ်ဖြင့်သာ" ဟူသည် "တစ်ခုတည်းသော လောကဓာတ်၌" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်သာ တည်း။ ဇာတိခေတ် ဖြစ်သောကြောင့် စကြဝဠာ တစ်သောင်းကို ယူအပ်၏။ "စကြဝဠာတစ်ခုတည်းဖြင့်သာ" ဟူသည် ဤစကြဝဠာ တစ်ခုတည်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် - "ဤစကြဝဠာ၌သာ ပွင့်တော်မူကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သော် ဤစကြဝဠာ၌ပင် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ၊ ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌လည်း မဇ္ဈိမဒေသ၌သာ ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် "တစ်ခုတည်းသော လောကဓာတ်၌" ဟု ဇာတိခေတ်ကို ရည်ရွယ်သော်လည်း ဤစကြဝဠာတစ်ခုတည်းဖြင့်သာ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထိုက်ပေသည်။

Vivādūpacchedatoti vivādūpacchedakāraṇā. Dvīsu uppannesu yo vivādo bhaveyya, tassa anuppādoyevettha vivādupacchedo. Ekasmiṃ dīpetiādinā dīpantarepi ekajjhaṃ na uppajjanti, pageva ekadīpeti dasseti. So parihāyethāti cakkavāḷassa padese eva vattitabbattā parihāyeyya.

ငြင်းခုံခြင်းကို ဖြတ်တောက်ခြင်းကြောင့်ဟူသည် ‘ငြင်းခုံခြင်းကို ဖြတ်တောက်ခြင်း အကြောင်းကြောင့်’ ဟူလို။ (ဘုရားနှစ်ဆူ) ပွင့်ထွန်းလာပါက ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော အငြင်းပွားမှု တစ်စုံတစ်ရာ ရှိခဲ့သော် ထိုအငြင်းပွားမှု လုံးဝမဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်ပင် ဤ၌ ‘အငြင်းပွားမှုကို ဖြတ်တောက်ခြင်း’ မည်၏။ ‘ကျွန်းတစ်ကျွန်း၌’ စသည်ဖြင့် (ပြဆိုရာ၌) ကျွန်းတစ်ကျွန်းမှ တစ်ပါး အခြားကျွန်း၌သော်လည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း မပွင့်နိုင်ကြကုန်၊ ကျွန်းတစ်ကျွန်းတည်း၌မူကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိဟူ၍ ပြသတော်မူသည်။ ‘ထိုသြကာသသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရာ၏’ ဟူသည် စကြဝဠာ၏ တစ်ခုသော အရပ်ဒေသ၌သာ တည်ရှိရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးရာ၏ (ဟူလို)။

130. Manussattanti manussabhāvo tasseva pabbajjādiguṇasampattiādīnaṃ yoggabhāvato. Liṅgasampattīti purisabhāvo. Hetūti manovacīpaṇidhānapubbikā hetusampadā. Satthāradassananti satthusammukhībhāvo. Pabbajjāti kammakiriyavādīsu tāpasesu, bhikkhūsu vā pabbajjā. Guṇasampattīti abhiññādiguṇasampadā. Adhikāroti buddhaṃ uddissa adhiko sakkāro. Chandatāti sammāsambodhiṃ uddissa sātisayo kattukamyatākusalacchando. Aṭṭhadhammasamodhānāti etesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samāyogena. Abhinīhāroti kāyapaṇidhānaṃ. Samijjhatīti nipphajjatīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakavaṇṇanāya (cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā) vuttanayeneva veditabbo.

၁၃၀. ‘လူဖြစ်ခြင်း’ ဟူသည် လူ၏အဖြစ်တည်း၊ ထိုလူ၏အဖြစ်သည်သာလျှင် ရဟန်းအဖြစ် စသော ဂုဏ်သမ္ပတ္တိစသည်တို့အား သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အဖြစ်ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘လိင်သမ္ပတ္တိ’ ဟူသည် ယောက်ျား၏အဖြစ်တည်း။ ‘အကြောင်း’ ဟူသည် စိတ်၊ နှုတ်တို့ဖြင့် ဆုတောင်းခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော အကြောင်းသမ္ပတ္တိတည်း။ ‘မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရခြင်း’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်၌ ရှိသောအဖြစ်တည်း။ ‘ရဟန်းပြုခြင်း’ ဟူသည် ကမ္မဝါဒီ ကိရိယဝါဒီဖြစ်ကုန်သော ရသေ့တို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့၌ သော်လည်းကောင်း ရဟန်းပြုခြင်းတည်း။ ‘ဂုဏ်သမ္ပတ္တိ’ ဟူသည် အဘိညာဉ်စသော ဂုဏ်သမ္ပတ္တိတည်း။ ‘အလှူဒါန ကောင်းမှုမြတ်’ (အဓိကာရ) ဟူသည် ဘုရားရှင်ကို ရည်ညွှန်း၍ လွန်ကဲသော ပူဇော်သက္ကာရ ပြုခြင်းတည်း။ ‘အလိုဆန္ဒရှိခြင်း’ ဟူသည် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရည်ညွှန်း၍ လွန်ကဲသော ပြုလိုသော ဆန္ဒတည်းဟူသော ကုသိုလ်ဆန္ဒ ရှိခြင်းတည်း။ ‘တရားရှစ်ပါးတို့ ပေါင်းဆုံခြင်း’ ဟူသည် ဤတရားရှစ်ပါးတို့၏ အညီအမျှ ပေါင်းဆုံမိခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘ဆုပန်ခြင်း’ (အဘိနီဟာရ) ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ဆုတောင်းခြင်းတည်း။ ‘ပြည့်စုံ၏’ ဟူသည် ‘ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်၏’ ဟု ဆိုလို၏။ ဤသည်ကား ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှတည်း။ အကျယ်ကိုမူကား ပရမတ္ထဒီပနီအမည်ရှိသော စရိယာပိဋကအဋ္ဌကထာ (စရိယာ၊ ဋ္ဌ၊ ပကိဏ္ဏကကထာ) ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Sabbākāraparipūramevāti paripuṇṇalakkhaṇatāya sattussadādīhi sabbākārehi sampannameva. Na hi itthiyā kosohitavatthaguyhatā sambhavati, dutiyapakati ca nāma paṭhamapakatito nihīnā eva. Tenevāha anantaravāre ‘‘yasmā’’tiādi.

‘အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ပြည့်စုံသည်သာ’ ဟူသည် ပြည့်စုံသော လက္ခဏာရှိသည် ဖြစ်၍ ကုန်းခုနစ်ပါး စသည်တို့ဖြင့် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြည့်စုံသည်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ မိန်းမအား ယောက်ျားတို့၏ လျှို့ဝှက်အပ်သော အင်္ဂါဇာတ်မျိုး ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ ဒုတိယ သဘာဝ (မိန်းမအဖြစ်) ဟူသည် ပထမ သဘာဝ (ယောက်ျားအဖြစ်) ထက် ယုတ်ညံ့သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် နောက်ဆက်တွဲ ဝါရ၌ ‘ယသ္မာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Idha purisassa tattha nibbattanatoti imasmiṃ manussaloke purisabhūtassa tattha brahmaloke brahmattabhāvena nibbattanato. Tena asatipi purisaliṅge purisākārā brahmāno hontīti dasseti. Taṃyeva hi purisākāraṃ [Pg.302] sandhāya vuttaṃ – ‘‘yaṃ puriso brahmattaṃ kareyyā’’ti. Tenevāha ‘‘samānepī’’tiādi. Yadi evaṃ itthiyo brahmaloke na uppajjantīti āha ‘‘brahmatta’’ntiādi.

‘ဤ၌ ယောက်ျားဖြစ်သူသည် ထိုဘုံ၌ ဖြစ်ရသောကြောင့်’ ဟူသည် ဤလူ့ပြည်၌ ယောက်ျားဖြစ်သူသည် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဗြဟ္မာအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ရသောကြောင့်တည်း။ ထိုစကားဖြင့် ယောက်ျားလိင် မရှိသော်လည်း ဗြဟ္မာတို့သည် ယောက်ျား၏ အသွင်သဏ္ဌာန် ရှိကြကုန်၏ဟု ပြသတော်မူသည်။ ထိုယောက်ျား၏ အသွင်သဏ္ဌာန်ကိုပင် ရည်ရွယ်၍ ‘ယောက်ျားသည် ဗြဟ္မာ့အဖြစ်ကို ပြုနိုင်ရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘တူညီကြသော်လည်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် မိန်းမတို့သည် ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ မဖြစ်ကြကုန်လောဟု မေးက တုံ့ပြန်ရန် ‘ဗြဟ္မတ္တံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

131. Kāyaduccaritassātiādipāḷiyā kammaniyāmo nāma kathito. Samañjanaṃ samaṅgo, so etassa atthīti samaṅgī, samannāgato. Samañjanasīlo vā samaṅgī. Pubbabhāge āyūhanasamaṅgitā, sanniṭṭhāpakacetanāvasena cetanāsamaṅgitā. Cetanāsantativasena vā āyūhanasamaṅgitā, taṃtaṃcetanākhaṇavasena cetanāsamaṅgitā. Katūpacitassa avipakkavipākassa kammassa vasena kammasamaṅgitā, kamme pana vipaccituṃ āraddhe vipākappavattivasena vipākasamaṅgitā. Kammādīnaṃ upaṭṭhānakālavasena upaṭṭhānasamaṅgitā. Kusalākusalakammāyūhanakkhaṇeti kusalakammassa ca akusalakammassa ca samīhanakkhaṇe. Tathāti iminā kusalākusalakammapadaṃ ākaḍḍhati. Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Vipākārahanti dutiyabhavādīsu vipaccanārahaṃ. Uppajjamānānaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhātīti yojanā. Calatīti parivattati. Ekena hi kammunā tajje nimitte upaṭṭhāpite paccayavisesavasena tato aññena kammunā aññassa nimittassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ.

၁၃၁. ‘ကာယဒုစ္စရိုက်၏’ စသော ပါဠိတော်ဖြင့် ကံ၏နိယာမ (ကမ္မနိယာမ) ကို ဟောကြားအပ်၏။ ကောင်းစွာ ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် သမင်္ဂီ မည်၏၊ ထိုသူအား ပေါင်းစပ်မှုရှိသောကြောင့် သမင်္ဂီ (ခေါ်) ပြည့်စုံသူ မည်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ ပေါင်းစပ်တတ်သော သဘောရှိသူသည် သမင်္ဂီ မည်၏။ ရှေးဦးအပိုင်း၌ (ကံကို) အားထုတ်မှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (အာယူဟနသမင်္ဂီတာ)၊ ပြီးဆုံးစေတတ်သော စေတနာ၏ အစွမ်းဖြင့် စေတနာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (စေတနာသမင်္ဂီတာ) မည်၏။ သို့မဟုတ် စေတနာအစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် အားထုတ်မှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ထိုထို စေတနာခဏ၏ အစွမ်းဖြင့် စေတနာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း မည်၏။ ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်၍ အကျိုးမပေးရသေးသော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (ကမ္မသမင်္ဂီတာ)၊ ကံသည်ကား အကျိုးပေးရန် အစပျိုးသောအခါ ဝိပါက် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပါက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း (ဝိပါကသမင်္ဂီတာ) မည်၏။ ကံစသည်တို့ ထင်ရှားရှိသော ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် (အာရုံ) ထင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (ဥပဋ္ဌာနသမင်္ဂီတာ) မည်၏။ ‘ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကံကို အားထုတ်ရာ ခဏ၌’ ဟူသည် ကုသိုလ်ကံ၏ လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်ကံ၏ လည်းကောင်း လုံ့လပြုရာ ခဏ၌ ဖြစ်၏။ ‘ထို့အတူ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကုသိုလ်အကုသိုလ်ကံပုဒ်ကို ဆွဲယူ၏။ ပြုအပ်သော ကံသည် အကျိုးပေးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်၏။ ‘အကျိုးပေးထိုက်သော’ ဟူသည် ဒုတိယဘဝ စသည်တို့၌ အကျိုးပေးထိုက်သော ကံကို ဆိုလိုသည်။ ဖြစ်လတ္တံ့သော သတ္တဝါတို့အား ဖြစ်ရာဘဝ၏ နိမိတ်သည် ထင်လာ၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ‘လှုပ်ရှား၏’ ဟူသည် လည်ပတ် ပြောင်းလဲ၏။ ကံတစ်ခုကြောင့် ဖြစ်ထိုက်သော နိမိတ်သည် ထင်ရှားစေအပ်သော်လည်း အကြောင်းထူး၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုကံမှတစ်ပါး အခြားသော ကံကြောင့် အခြားသော နိမိတ်တစ်ခု ထင်လာခြင်းသည် ‘ပြောင်းလဲခြင်း’ မည်၏။

Sunakhajīvikoti sunakhehi jīvanasīlo. Talasantharaṇapūjanti bhūmitalassa pupphehi santaraṇapūjaṃ. Āyūhanacetanākammasamaṅgitāvasenāti kāyaduccaritassa aparāparaṃ āyūhanena sanniṭṭhāpakacetanāya tasseva pakappane kammakkhayakarañāṇena akhepitattā yathūpacitakammunā ca samaṅgibhāvassa vasena.

‘ခွေးဖြင့် အသက်မွေးသူ’ ဟူသည် ခွေးတို့ဖြင့် အသက်မွေးတတ်သော သဘောရှိသူတည်း။ ‘မြေပြင်၌ ပန်းခင်း၍ ပူဇော်ခြင်း’ ဟူသည် မြေပြင်၌ ပန်းတို့ဖြင့် ခင်းကျင်း၍ ပူဇော်ခြင်းတည်း။ ‘အားထုတ်သော စေတနာ ကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် ကာယဒုစ္စရိုက်ကို အဖန်ဖန် အားထုတ်ခြင်းဖြင့် ပြီးဆုံးစေတတ်သော စေတနာဖြင့် ထိုကံကိုပင် ကြံစည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကုန်စေတတ်သော ဉာဏ်ဖြင့် မဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆည်းပူးအပ်သည့်အတိုင်း ဖြစ်သော ကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။

132. Evaṃ sassirikanti vuttappakārena anekadhātuvibhajanādinā nānānayavicittatāya paramanipuṇagambhīratāya ca atthato byañjanato ca sasobhaṃ katvā.

၁၃၂. ‘ဤသို့ ကျက်သရေရှိသော’ ဟူသည် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း များစွာသော ဓာတ်တို့ကို ခွဲခြားခြင်း စသည်ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော နည်းလမ်းအမျိုးမျိုး ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန် သိမ်မွေ့ နက်နဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့် လည်းကောင်း၊ အက္ခရာဗျည်းအားဖြင့် လည်းကောင်း တင့်တယ်ခြင်းရှိအောင် ပြု၍ (ဟူလို)။

Naṃ dhārehīti ettha nanti nipātamattaṃ. Dhātuādivasena parivaṭṭīyanti atthā etehīti parivaṭṭā, desanābhedā. Cattāro parivaṭṭā etassa, etasmiṃ vāti catuparivaṭṭo, dhammapariyāyo. Dhammo ca so pariyattibhāvato yathāvuttenatthena ādāsoti dhammādāso. Upaṭṭhānaṭṭhena yathādhammānaṃ ādāsotipi dhammādāso. Yathā hi ādāsena [Pg.303] sattānaṃ mukhe maladosaharaṇaṃ, evaṃ imināpi suttena yogīnaṃ mukhe maladosaharaṇaṃ. Tasmāti yasmā iminā suttena kilese madditvā samathādhigamena yogino jayappattā; tasmā amatapurappavesane ugghosanamahābheritāya ca amatadundubhi. Idha vuttanti imasmiṃ sutte vuttaṃ. Anuttaro saṅgāmavijayoti anuttarabhāvato kilesasaṅgāmavijayo, ‘‘vijeti etenā’’ti katvā. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘ထိုတရားကို ဆောင်ထားလော့’ ဟူရာ၌ ‘နံ’ ဟူသည်ကား နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ဓာတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို လည်ပတ်စေတတ်သောကြောင့် ‘ပရိဝဋ္ဋ’ မည်၏၊ (ဆိုလိုသည်မှာ) ဒေသနာအပြားများတည်း။ ထိုဓမ္မပရိယာယ်အား လေးခုသော အလှည့် (ပရိဝဋ္ဋ) ရှိသောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် လေးခုသော အလှည့်ရှိသော ဓမ္မပရိယာယ် ဖြစ်သောကြောင့် ‘စတုပရိဝဋ္ဋ’ မည်၏။ ထိုတရားသည်လည်း ပရိယတ်အဖြစ်ကြောင့် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်အားဖြင့် မှန်နှင့်တူသောကြောင့် ‘ဓမ္မာဒါသ’ (တရားမှန်) မည်၏။ သို့မဟုတ် ထင်ရှားခြင်းအနက်ဖြင့် တရားတို့ကို အမှန်အတိုင်း ထင်စေသော မှန်နှင့်တူသောကြောင့်လည်း ‘ဓမ္မာဒါသ’ မည်၏။ မှန်သည် သတ္တဝါတို့၏ မျက်နှာ၌ ရှိသော အညစ်အကြေး စသော အပြစ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ပေးသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤသုတ်တော်သည်လည်း ယောဂီတို့၏ (စိတ်)မျက်နှာ၌ ရှိသော ကိလေသာ အညစ်အကြေးတို့ကို ပယ်ဖျောက်ပေး၏။ ‘ထို့ကြောင့်’ ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ဤသုတ်တော်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို နှိမ်နင်း၍ သမထကို ရရှိခြင်းဖြင့် ယောဂီတို့သည် အောင်ပွဲသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ပြည်သို့ ဝင်ရောက်ရာ၌ ကြွေးကြော်သံပေးသော စည်ကြီးသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် ‘အမတဒုန္ဒုဘိ’ (နိဗ္ဗာန်စည်တော်ကြီး) လည်း မည်၏။ ‘ဤ၌ ဟောတော်မူအပ်သော’ ဟူသည် ဤသုတ်၌ ဟောအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အတုမဲ့ စစ်ပွဲအောင်ခြင်း’ ဟူသည် အတုမရှိသောကြောင့် ကိလေသာစစ်ပွဲကို အောင်ခြင်းတည်း။ ‘ထိုသုတ်တော်ဖြင့် ကိလေသာကို အောင်၏’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသော စကားလုံးတို့၏ အနက်သည် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သည်သာတည်း။

Bahudhātukasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဗဟုဓာတုကသုတ် အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. Isigilisuttavaṇṇanā

၆. ဣသိဂိလိသုတ် အဖွင့်

133. Samaññāyati etāyāti samaññā, nāmanti attho. Ayamayaṃ nāmāti paññāpenti etāya, tathāpaññāpanamattanti vā paññatti, nāmameva. Tenāha ‘‘purimapadasseva vevacana’’nti. Sesesupīti ‘‘paṇḍavassa pabbatassā’’tiādīsu tīsu vāresupi.

၁၃၃. ‘ထိုစကားလုံးဖြင့် သတ်မှတ်ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့်’ သမည္ညာ (ခေါ်ဆိုခြင်း) မည်၏၊ ‘အမည်’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ဤသူသည် ဤအမည်ရှိ၏’ ဟု ထိုစကားဖြင့် သိစေအပ်သောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် ထိုသို့ သိစေခြင်းမျှသာဖြစ်သောကြောင့် ‘ပညတ်’ မည်၏၊ အမည်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ရှေးပုဒ်၏ ဝေဝုစ်မျှသာတည်း’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ကြွင်းသော ဝါရတို့၌လည်း’ ဟူသည် ‘ပဏ္ဍဝတောင်၏’ စသည်ဖြင့် သုံးခုသော ဝါရတို့၌လည်း ဖြစ်၏။

Samuṭṭhānaṃ tāva suttassa kathetvā atthasaṃvaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘tadā kirā’’tiādi vuttaṃ. Na pabbatehi atthoti na bhagavato pabbatehi kathitehi attho atthi. Isigilibhāvoti isigilināmatā. Itīti iminā kāraṇena, imaṃ aṭṭhuppattiṃ avekkhantoti attho.

ရှေးဦးစွာ သုတ်တော်ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းရင်းကို ပြောကြားပြီးမှ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရန် ‘ထိုအခါ၌’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘တောင်တို့ဖြင့် အကျိုးမရှိ’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားအား တောင်တို့အကြောင်း ပြောကြားခြင်းဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးမရှိဟူလို။ ‘ဣသိဂိလိအဖြစ်’ ဟူသည် ဣသိဂိလိဟူသော အမည်ရှိခြင်းတည်း။ ‘ဤသို့’ ဟူသည် ဤအကြောင်းကြောင့်၊ ဤဖြစ်ရပ်ကို ငဲ့ညှာသောအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Cetiyagabbheti cetiyaghare cetiyassa abbhantare. Yamakamahādvāranti yamakakavāṭayuttaṃ mahantaṃ dvāraṃ. Dvedhā katvāti pabbatassa abbhantare maṇḍapasaṅkhepena leṇaṃ nimminitvā dvedhā katvā tadā te tattha vasiṃsu.

‘စေတီ၏ ဝမ်းခေါင်း၌’ ဟူသည် စေတီအိမ်အတွင်း စေတီ၏ အတွင်း၌တည်း။ ‘အစုံရှိသော တံခါးကြီး’ ဟူသည် အစုံဖြစ်သော တံခါးရွက်ရှိသော တံခါးမကြီးတည်း။ ‘နှစ်ခြမ်းခွဲ၍’ ဟူသည် တောင်၏အတွင်း၌ မဏ္ဍပ်အကျဉ်းချုပ်သဖွယ် လိုဏ်ဂူကို ဖန်ဆင်း၍ နှစ်ခြမ်းခွဲကာ ထိုအခါ၌ ထိုအရှင်တို့သည် ထိုလိုဏ်ဂူ၌ နေထိုင်တော်မူကြကုန်၏။

Vasitakālañca kathento tesaṃ mātuyā yāva tatiyabhavato paṭṭhāya samudāgamaṃ dassetuṃ, ‘‘atīte kirā’’tiādi vuttaṃ. Patthesīti tassā kira khettakuṭiyā vīhayo bhajjantiyā tattha mahākarañjapupphappamāṇā mahantā manoharā pañcasatamattā lājā jāyiṃsu. Sā tā gahetvā mahante paduminipatte ṭhapesi. Tasmiñca samaye eko paccekabuddho tassā anuggahatthaṃ avidūre khettapāḷiyā gacchati. Sā taṃ disvā [Pg.304] pasannamānasā supupphitaṃ mahantaṃ ekaṃ padumaṃ gahetvā tattha lāje pakkhipitvā paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā, ‘‘imassa, bhante, puññassa ānubhāvena ānubhāvasampanne pañcasataputte labheyya’’nti pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva khaṇeti yadā sā yathāvuttaṃ patthanaṃ paṭṭhapesi; tasmiṃyeva khaṇe pañcasatā migaluddakā sambhatasambhārā paripakkapaccekabodhiñāṇā tasseva paccekabuddhassa madhuramaṃsaṃ datvā, ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Atītāsu anekajātīsu tassā puttabhāvena āgatattā tathā tesaṃ ahosīti vadanti. Pāduddhāreti pāduddhāre pāduddhāre. Pāduddhārasīsena cettha nikkhipanaṃ āha.

(၎င်းမင်းတို့၏) အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော ကာလကို ပြောပြလိုသဖြင့် ၎င်းတို့၏ မိခင်ဖြစ်သူ၏ သုံးဘဝတိုင်တိုင် နောက်ကြောင်းမှစ၍ ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းလာပုံ (သမုဒါဂမ) ကို ပြသရန် "atīte kirā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ "patthesī" ဟူသည်မှာ ကြားရဖူးသည်ကား ထိုမိန်းမသည် လယ်တဲ၌ စပါးတို့ကို လှော်သည်ရှိသော် ထိုလယ်တဲ၌ပင် ကရည်းပန်းကြီးခန့် ပမာဏရှိသော၊ ကြီးမြတ်ကုန်သော၊ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်သော ငါးရာခန့်မျှသော ပေါက်ပေါက်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုမိန်းမသည် ထိုပေါက်ပေါက်တို့ကို ယူ၍ ကြီးစွာသော ကြာဖက်၌ ထား၏။ ထိုအချိန်၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးသည် ထိုမိန်းမအား ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ မနီးမဝေးသော လယ်ကန်သင်းဖြင့် ကြွတော်မူ၏။ ထိုမိန်းမသည် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို မြင်၍ ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ ပွင့်ထွန်းသော ကြီးစွာသော ကြာပန်းတစ်ပွင့်ကို ယူ၍ ထိုကြာပန်း၌ ပေါက်ပေါက်တို့ကို ထည့်ပြီးလျှင် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရှိခိုးခြင်းငါးပါးဖြင့် ရှိခိုးကာ "အရှင်ဘုရား၊ ဤကောင်းမှု၏ အာနုဘော်ကြောင့် အာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော သားငါးရာကို ရပါစေသတည်း" ဟု သားငါးရာတို့ကို တောင်းပန်ဆုတောင်းခဲ့၏။ "tasmiṃyeva khaṇe" ဟူသည်မှာ ထိုမိန်းမသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဆုတောင်းမှုကို ပြုလုပ်သည့် ခဏ၌ပင် ဖြစ်၏။ ထိုခဏ၌ပင်လျှင် ပါရမီအဆောက်အအုံတို့ကို ဆည်းပူးအပ်ပြီး၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ် ရင့်ကျက်ပြီးဖြစ်ကုန်သော ငါးရာသော သားမုဆိုးတို့သည် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား ချိုမြိန်သော အသားကို လှူဒါန်း၍ "ဤမိန်းမ၏ သားများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်း" ဟု ဆုတောင်းခဲ့ကြကုန်၏။ လွန်လေပြီးသော ဘဝများစွာတို့၌ ထိုမိန်းမ၏ သားအဖြစ်ဖြင့် လာခဲ့ကြဖူးသောကြောင့် ထိုမုဆိုးတို့အား ထိုသို့ ဖြစ်ရသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "pāduddhāre" ဟူသည်မှာ ခြေလှမ်းတိုင်း ခြေလှမ်းတိုင်း၌။ ဤနေရာ၌ ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်းကို အမှူးထား၍ ခြေချခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။

Gabbhamalaṃ nissāyāti bahi nikkhantaṃ gabbhamalaṃ nissayaṃ katvā saṃsedajabhāvena nibbattā. Opapātikabhāvenāti keci. Khayavayaṃ paṭṭhapetvāti vipassanaṃ ārabhitvā. Vipassanāti aniccānupassanāpubbikā sappaccayanāmarūpadassanapubbikā ca, saṅkhāre sammasantassa aniccalakkhaṇe diṭṭhe, ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti sesalakkhaṇāni suviññeyyāneva honti. Paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsūti dve asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca paccekabodhipāramitāya parinipphannattā ñāṇassa paripākattā vuttanayena sayameva vipassanaṃ pavattetvā matthakaṃ pāpetvā paccekabodhiñāṇaṃ adhigacchiṃsu. Sabbepi te taṃyeva gāthaṃ abhāsiṃsūti āha – ‘‘ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosī’’ti.

"gabbhamalaṃ nissāya" ဟူသည်မှာ ပြင်ပသို့ ထွက်လာသော သားအိမ်ညစ်ကြေးကို မှီ၍ သံသေဒဇအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ ဥပပါတိကအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "khayavayaṃ paṭṭhapetvā" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်၍။ ဝိပဿနာ ဟူသည်မှာ အနိစ္စာနုပဿနာလျှင် ရှေးဦးစွာ ရှိခြင်း၊ အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်ကို မြင်ခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာ ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်သောသူအား အနိစ္စလက္ခဏာကို မြင်အပ်သည်ရှိသော် "မမြဲသောတရားသည် ဆင်းရဲ၏၊ ဆင်းရဲသောတရားသည် အတ္တမဟုတ်" ဟု ကျန်ရှိသော လက္ခဏာတို့သည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ "paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu" ဟူသည်မှာ အသင်္ချေနှစ်တန်းနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းတိုင်တိုင် ပစ္စေကဗောဓိပါရမီကို ပြီးစီးစေခဲ့ခြင်းကြောင့် ဉာဏ်တော်ရင့်ကျက်သဖြင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မိမိအလိုလိုသာလျှင် ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေ၍ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်စေလျက် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အားလုံးတို့သည်လည်း ထိုဂါထာကိုပင် ရွတ်ဆိုတော်မူကြကုန်၏ဟူ၍ ပြလိုသဖြင့် "ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosī" (ဤသည်မှာ ၎င်းတို့၏ တရားကို ဖြေကြားသောဂါထာ ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Saroruhanti sarasi jātaṃ. Padumapalāsapattajanti khuddakamahantehi kamaladalehi sahajātaṃ. Khuddakamahantakamaladalasaṅkhātāni vā padumapalāsapattāni ettha santīti padumapalāsapattaṃ, padumagacchaṃ. Tattha jātanti padumapalāsapattajaṃ. Supupphitanti suṭṭhu pupphitaṃ sammā vikasitaṃ. Bhamaragaṇānuciṇṇanti bhamaragaṇehi anukulañceva anuparibbhamitañca. Aniccatāyupagatanti khaṇe khaṇe vaṇṇabhedādivasena aniccatāya upagataṃ. Viditvāti vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya jānitvā. Eko careti tasmā aññopi mādiso hotukāmo evaṃ paṭipajjitvā eko care khaggavisāṇakappoti.

"saroruhaṃ" ဟူသည်မှာ ရေအိုင်၌ ပေါက်ရောက်သော ကြာပန်း။ "padumapalāsapattajaṃ" ဟူသည်မှာ အငယ်စား အကြီးစား ကြာပွင့်ဖတ်တို့နှင့်အတူ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြာပန်း။ သို့မဟုတ် အငယ်စား အကြီးစား ကြာပွင့်ဖတ်ဟု ဆိုအပ်သော ကြာဖတ်တို့သည် ဤနေရာ၌ ရှိကုန်၏ဟု "padumapalāsapatta" ကြာပင် ဖြစ်၏။ ထိုကြာပင်၌ ဖြစ်သောကြောင့် "padumapalāsapattaja" (ကြာပင်၌ ဖြစ်သောကြာ) မည်၏။ "supupphitaṃ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ပွင့်ထွန်းအပ်သော၊ ကောင်းစွာ လန်းဆန်းသော ကြာပန်း။ "bhamaragaṇānuciṇṇaṃ" ဟူသည်မှာ ပိတုန်းအုပ်စုတို့သည် အစဉ်တစိုက် မှီဝဲအပ်သော၊ ပတ်ပတ်လည် ပျံဝဲအပ်သော။ "aniccatāyupagataṃ" ဟူသည်မှာ ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း အဆင်းအရောင် ပျက်စီးခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မမြဲခြင်းတရားသို့ ရောက်ရှိသွားသော။ "viditvā" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့်တကွသော မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် သိမြင်၍။ "eko care" ဟူသည်မှာ ထို့ကြောင့် အခြားသော ငါကဲ့သို့ ဖြစ်လိုသောသူသည်လည်း ဤသို့ ကျင့်ကြံ၍ ခံ့ညားသော ကြံ့ဂျိုကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်တည်း လှည့်လည်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

135. Satisārasīlasārādisamannāgamanena [Pg.305] sattesu sārabhūtā. Sabbaso vaṭṭadukkhassa vigatattā niddukkhā. Samucchinnataṇhatāya nittaṇhā. Mānacchidoti thutivacanaṃ.

၁၃၅. သတိတည်းဟူသော အနှစ်၊ သီလတည်းဟူသော အနှစ် စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သတ္တဝါတို့တွင် အနှစ်သာရရှိသောသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝဋ်ဆင်းရဲသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကင်းစင်ပြီးသောကြောင့် ဆင်းရဲကင်းကုန်၏။ တဏှာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသောကြောင့် တဏှာကင်းကုန်၏။ "mānacchida" ဟူသည်မှာ ချီးမွမ်းသောစကား ဖြစ်၏။

Etesaṃ ekanāmakāyevāti etesaṃ āgatānaṃ paccekabuddhānaṃ pāḷiyaṃ anāgatā aññe paccekabuddhā samānanāmakā eva. Vuttamevatthaṃ pākaṭīkaraṇatthaṃ ‘‘imesu hī’’tiādi vuttaṃ. Visuṃ visuṃ avatvāti paccekaṃ sarūpato avatvā. Aññe cāti asādhāraṇattā āha. Sesaṃ suviññeyyameva.

"etesaṃ ekanāmakāyeva" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပါဠိတော်၌ လာကုန်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ပါဠိတော်၌ မလာသော အခြားသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် အမည်တူများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထင်ရှားစေရန် "imesu hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ "visuṃ visuṃ avatvā" ဟူသည်မှာ အသီးသီးသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အမည်ကို တသီးတခြား မဆိုဘဲ။ "aññe ca" ဟူသည်မှာ အများတကာနှင့် မသက်ဆိုင်သော ထူးခြားသောအဖြစ်ကြောင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကျန်ရှိသော စကားရပ်သည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်၏။

Isigilisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဣသိဂိလိသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

7. Mahācattārīsakasuttavaṇṇanā

၇. မဟာစတ္တာရီသကသုတ်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ)။

136. Dosehi ārakāti ariyaṃ. Tenāha ‘‘niddosa’’nti. Sā pana niddosatā lokuttarabhāvena savisesāti āha ‘‘lokuttara’’nti. Sammā sundaro pasattho niyyāniko samādhi sammāsamādhīti āha – ‘‘sammāsamādhinti maggasamādhi’’nti. Upanisīdati ettha phalaṃ tappaṭibaddhavuttitāyāti upanisaṃ, kāraṇanti āha – ‘‘saupanisanti sappaccaya’’nti. Parikaroti parivāretīti parikkhāroti āha – ‘‘saparikkhāranti saparivāra’’nti.

၁၃၆. အပြစ်တို့မှ ဝေးကွာသောကြောင့် အရိယမည်၏။ ထို့ကြောင့် "niddosaṃ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအပြစ်ကင်းခြင်းသည် လောကုတ္တရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထူးခြားသောအဖြစ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "lokuttaraṃ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကောင်းမွန်သော၊ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ (သံသရာမှ) ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော သမာဓိသည် သမ္မာသမာဓိ မည်၏။ ထို့ကြောင့် "sammāsamādhiṃ" ဟူသည်မှာ မဂ်သမာဓိကို ဆိုလိုသည်ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကျိုးတရားသည် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်၍ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် "upanisā" မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "saupanisaṃ" ဟူသည်မှာ အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ခြံရံတတ်သောကြောင့် "parikkhāra" မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "saparikkhāraṃ" ဟူသည်မှာ အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သော ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Parivāritāti sahajātādipaccayabhāvena parivārantehi viya upagatā. Purecārikāti vuṭṭhānagāminibhāvanā sahajātādipaccayavasena paccayattā purassarā. Tenāha – ‘‘vipassanāsammādiṭṭhi cā’’ti. Idāni tāni kiccato dassetuṃ, ‘‘vipassanāsammādiṭṭhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha parivīmaṃsaggahaṇaṃ tattha tattha cittuppāde vīmaṃsādhipateyyena pavattiyā sammādiṭṭhiyā pubbaṅgamabhāvadassanatthaṃ. Tenassa maggasamādhissa nānākhaṇikaṃ pubbaṅgamabhāvaṃ dasseti. Vīmaṃsanapariyosāneti tathāpavattaanulomañāṇassa osāne. Bhūmiladdhaṃ vaṭṭaṃ samugghāṭayamānāti attano santāne dīgharattaṃ anusayitaṃ kilesavaṭṭaṃ samucchindanti. Vūpasamayamānāti tasseva vevacanaṃ. Vūpasamayamānāti vā tato eva avasiṭṭhampi vaṭṭaṃ appavattikaraṇavasena vūpasamenti. Tenevāha – ‘‘maggasammādiṭṭhi…pe… uppajjatī’’ti. Sāti sammādiṭṭhi. Duvidhāpīti [Pg.306] yathāvuttā duvidhāpi. Idha adhippetā vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya kiccassa dassitattā.

"parivāritā" ဟူသည်မှာ သဟဇာတပစ္စည်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြံရံကုန်သော တရားတို့ကဲ့သို့ ချဉ်းကပ်အပ်ကုန်သော။ "purecārikā" ဟူသည်မှာ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဘာဝနာသည် သဟဇာတပစ္စည်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းအဖြစ်ကြောင့် ရှေ့သွား ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "vipassanāsammādiṭṭhi ca" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုတရားတို့ကို ကိစ္စအားဖြင့် ပြသရန် "vipassanāsammādiṭṭhi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "parivīmaṃsa" ကို ယူခြင်းသည် ထိုထိုသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌ ဝီမံသာဓိပတိ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ ရှေ့သွားဖြစ်ပုံကို ပြသရန် ဖြစ်၏။ ထိုစကားဖြင့် ထိုမဂ်သမာဓိ၏ မတူညီသော ခဏ၌ ရှေ့သွားဖြစ်ပုံကို ပြသ၏။ "vīmaṃsanapariyosāne" ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်သော အနုလောမဉာဏ်၏ အဆုံး၌။ မိမိ၏ သန္တာန်၌ ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ကိန်းအောင်းနေသော ကိလေသာဝဋ်ကို နှုတ်ပယ်ကုန်လျက်။ "vūpasamayamānā" ဟူသည်မှာ ထိုစကား၏ ပရိယာယ်စကားပင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "vūpasamayamānā" ဟူသည်မှာ ထိုမဂ်ကြောင့်ပင် ကျန်ရှိသော ဝဋ်ကိုလည်း မဖြစ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ငြိမ်းအေးစေကုန်လျက်။ ထို့ကြောင့်ပင် "maggasammādiṭṭhi...pe... uppajjati" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "sā" ဟူသည်မှာ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိတည်း။ "duvidhāpi" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နှစ်မျိုးလုံးလည်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ဝိပဿနာပညာနှင့်တကွသော မဂ်ပညာ၏ ကိစ္စကို ပြသအပ်သောကြောင့် အလိုရှိအပ်၏။

Lakkhaṇe paṭivijjhamāne lakkhaṇiko dhammo paṭividdho hotīti āha – ‘‘micchādiṭṭhiṃ…pe… ārammaṇato pajānātī’’ti. Vipassanāsammādiṭṭhiyampi eseva nayo. Kiccatoti bhāvanākiccato. Sammādiṭṭhiyaṃ tadadhigataasammohatāya asammohato pajānāti. Kiccatoti paṭivedhakiccato. Taṃ pana sabbathā asammuyhanamevāti āha ‘‘asammohato’’ti. Evaṃ pajānanāti micchādiṭṭhi micchādiṭṭhīti yāthāvato avabodho. Assāti taṃsamaṅgino puggalassa.

လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိသည်ရှိသော် လက္ခဏာရှိသောတရားကို ထိုးထွင်းသိပြီး ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "micchādiṭṭhiṃ...pe... ārammaṇato pajānāti" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ "kiccato" ဟူသည်မှာ ဘာဝနာကိစ္စအားဖြင့်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် ရရှိအပ်သော မတွေဝေခြင်းကြောင့် မတွေမဝေဘဲ သိ၏။ "kiccato" ဟူသည်မှာ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း ကိစ္စအားဖြင့်။ ထိုသို့ သိခြင်းသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မတွေဝေခြင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် "asammohato" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ သိခြင်းသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟူ၍ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ "assa" ဟူသည်မှာ ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်၏။

Dvāyanti -kāro dīghaṃ katvā vutto. Tenāha ‘‘dvayaṃ vadāmī’’ti. Dve avayavā etassāti dvayaṃ. Tenāha ‘‘duvidhakoṭṭhāsaṃ vadāmī’’ti. Puññassa eko bhāgo so eva puññabhāgiko, ka-kārassa ya-kāraṃ katvā itthiliṅgavasena ‘‘puññabhāgiyā’’ti vuttaṃ. Upadhisaṅkhātassāti khandhapabandhasaṅkhātassa.

"ဒွါယံ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဝ-ကာရကို အသံရှည် (ဒီဃ) ပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒွယံ (နှစ်ပါး) ကို ငါပြောဆို၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤတရားအား အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခု ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "ဒွယံ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "နှစ်မျိုးသော အဖို့အစုကို ငါပြောဆို၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကုသိုလ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ အဖို့အစုသည် "ပုညဘာဂိက" မည်၏၊ က-ကာရကို ယ-ကာရပြု၍ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် "ပုညဘာဂိယာ" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ "ဥပဓိသခါၤတဿ" ဟူသည် ခန္ဓာအစဉ်ဟု ဆိုအပ်သော (ဥပဓိ၏)။

Amatadvāranti ariyamaggaṃ. Paññapetīti niyyānādipakārato paññapeti. Tenāha ‘‘vibhajitvā dassetī’’ti. Tattha sammohassa viddhaṃsanena asammohato dasseti. Tasmiṃ attheti amatadvārapaññāpane atthe. Bojjhaṅgappattāti bojjhaṅgabhāvappattā. Maggabhāvena niyyānabhāvena pavattiyā maggapaññāya aṭṭhannampi sādhāraṇattā samudāyassa ca avayavo aṅganti katvā sesadhamme aṅgikabhāvena dassento ‘‘ariyamaggassa aṅga’’nti āha. So bhikkhūti micchādiṭṭhiṃ ‘‘micchādiṭṭhī’’ti sammādiṭṭhiṃ ‘‘sammādiṭṭhī’’ti jānanto bhikkhu. Pajahanatthāyāti samucchedavasena pajahanāya. Paṭilābhatthāyāti maggasammādiṭṭhiyā adhigamāya. Kusalavāyāmoti vipassanāsampayuttova kosallasambhūto vāyāmo. Saratīti sato, taṃ panassa saraṇaṃ satisamaṅgitāyāti āha ‘‘satiyā samannāgato’’ti. Kāmañcettha vipassanāsammādiṭṭhiṃ yathābhūtā sammāvāyāmasatiyo sahajātā ca purejātā ca hutvā parivārenti, ‘‘itiyime tayo dhammā sammādiṭṭhiṃ anuparidhāvanti anuparivattantī’’ti pana vacanato, ‘‘ettha hī’’tiādinā maggasammādiṭṭhiyā eva sesadhammānaṃ yathārahaṃ sahacaraṇabhāvena parivāraṇaṃ yojitaṃ. Sammāsaṅkappādīnanti ādi-saddena sammāvācākammantājīvānaṃ gahaṇaṃ itaresaṃ parivārabhāvena gahitattā[Pg.307]. Na hi sakkā te eva parivāre parivāravante ca katvā vattuṃ saṅkarato sammohajananato ca. Tayoti sammādiṭṭhivāyāmasatiyo sahajātaparivārāva honti maggakkhaṇikānaṃ tesaṃ adhippetattā vipassanākhaṇaviratīnaṃ asambhavato.

"အမတဒွါရံ" ဟူသည် အရိယမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပညပေတိ" ဟူသည် (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ) ထွက်မြောက်ကြောင်း စသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြသ (ပညတ်) တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ဝေဖန်၍ ပြသတော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ပြသရာ၌ တွေဝေမှု (သမ္မောဟ) ကို ဖျက်ဆီးသဖြင့် မတွေဝေဘဲ ထင်ရှားပြသတော်မူ၏။ "တသ္မိံ အတ္ထေ" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်တံခါးကို ပြသတော်မူခြင်းဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌။ "ဗောဇ္ဈင်္ဂပတ္တာ" ဟူသည် ဗောဇ္ဈင်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော။ လမ်းခရီးအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ (ဝဋ်မှ) ထွက်မြောက်ကြောင်းအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သော မဂ်ပညာသည် (မဂ္ဂင်) ရှစ်ပါးလုံး၌ သာဓာရဏ (ထိုက်တန်စွာ သက်ဆိုင်သည်) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပေါင်းအစု၏ အစိတ်အပိုင်းသည် "အင်္ဂ" မည်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောတရားတို့ကို အင်္ဂါရှိသောတရား (အင်္ဂီ) အဖြစ်ဖြင့် ပြလိုသဖြင့် "အရိယမဂ်၏ အင်္ဂါ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "သော ဘိက္ခု" ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို "သမ္မာဒိဋ္ဌိ" ဟူ၍လည်းကောင်း သိသော ရဟန်းတည်း။ "ပဇဟနတ္ထာယ" ဟူသည် သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့် ပယ်စွန့်ခြင်းငှာ။ "ပဋိလာဘထ္တာယ" ဟူသည် မဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရရှိခြင်းငှာ။ "ကုသလဝါယာမ" ဟူသည် ဝိပဿနာနှင့် ယှဉ်သည်သာလျှင်ဖြစ်သော သို့မဟုတ် ကုသိုလ်ကောင်းမှု (ဉာဏ်ပညာ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လုံ့လ (ဝါယာမ) ဖြစ်သည်။ အောက်မေ့တတ်သောကြောင့် "သတော" မည်၏၊ ထိုရဟန်း၏ ထိုသို့အောက်မေ့ခြင်းသည် သတိနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ "သတိနှင့် ပြည့်စုံသော" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤအရာ၌ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာသော သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိတို့သည် အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်လာသည်လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ ခြံရံကုန်၏၊ သို့သော်လည်း "ဤသို့လျှင် ဤတရားသုံးပါးတို့သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိသို့ အစဉ်ပြေးဝင်ကုန်၏၊ အစဉ်လှည့်လည်ကုန်၏" ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ၊ "ဧတ္ထ ဟိ" စသည်ဖြင့် မဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိအား သာလျှင် ကြွင်းသော တရားတို့၏ အထိုက်အလျောက် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းအဖြစ်ဖြင့် ခြံရံခြင်းကို တွဲဖက်စပ်ဟပ်အပ်၏။ "သမ္မာသင်္ကပ္ပာဒီနံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝတို့ကို ယူအပ်၏၊ အခြားသော တရားတို့ကို ခြံရံတတ်သောတရားအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတရားတို့ကိုပင် ခြံရံတတ်သောတရား (ခြံရံသူ) အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ခြံရံအပ်သောတရား (ခြံရံခံရသူ) အဖြစ်လည်းကောင်း ပြု၍ ပြောဆိုခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းပေ၊ ရောထွေးမှုဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တွေဝေမှု ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "တယော" (သုံးပါး) ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိတို့သည် အတူဖြစ်ဖက် ခြံရံတတ်သောတရားတို့သာ လျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ မဂ်ခဏ၌ ဖြစ်ကုန်သော ထိုတရားတို့ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာခဏ၌ ဝိရတီတို့ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

137. Takkanavasena lokasiddhenāti adhippāyo. ‘‘Evañcevañca bhavitabba’’nti vividhaṃ takkanaṃ kūpe viya udakassa ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkanaṃ vitakko. Saṅkappanavasenāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ gahetvā kappanavasena. Takkanaṃ kappananti ca ataṃsahajātānamevāti daṭṭhabbaṃ. Ekaggoti iminā samādhinā laddhupakārasseva vitakkassa appanāpariyāyo hotīti dasseti. Visesena vā appanā vitakkassa vasena cittaṃ ārammaṇaṃ abhiropeti, vitakke asati kathanti āha ‘‘vitakke panā’’tiādi. Attanoyeva dhammatāya cittaṃ ārammaṇaṃ abhiruhatīti, etena ārammaṇadhammānaṃ gahaṇaṃ nāma sabhāvasiddhaṃ, na dhammantaramapekkhati, vitakko pana pavattamāno ārammaṇābhiniropanavaseneva pavattatīti dasseti. Evaṃ santepi sabhāvāvitakkacittuppādato savitakkacittuppādassa ārammaṇaggahaṇaviseso vitakkena jātoti katvā vitakko cittassa ārammaṇaggahaṇe visesapaccayoti pākaṭoyamattho. Apare pana bhaṇanti – yathā koci rājavallabhaṃ, taṃsambandhīnaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati vitakkassa ārammaṇābhiniropanasabhāvattā, aññesaṃ dhammānañca avitakkasabhāvato. Tenāha bhagavā – ‘‘cetaso abhiniropanā’’ti (dha. sa. 7).

၁၃၇. ကြံစည်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် လောက၌ ထင်ရှားသောအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဤသို့ ဤသို့ ဖြစ်အပ်၏" ဟု အမျိုးမျိုး ကြံစည်ခြင်းသည် ရေတွင်း၌ ရေကို ငင်ယူသကဲ့သို့ အာရုံကို ဆွဲငင်ယူခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဝိတက်" မည်၏။ "သင်္ကပ္ပနဝသေန" ဟူသည် ထိုထိုအာရုံကို ယူ၍ ကြံစည်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်။ ကြံစည်ခြင်း (တက္ကန) နှင့် ကြံစည်စိတ်ကူးခြင်း (ကပ္ပန) ဟူသည် ထိုဝိတက်နှင့် အတူမဖြစ်သော တရားတို့၏သာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "ဧကဂ္ဂေါ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမာဓိထံမှ အထောက်အပံ့ ရရှိပြီးသော ဝိတက်၏သာလျှင် အပ္ပနာဖြစ်ကြောင်း အပြား (နည်းလမ်း) ဖြစ်သည်ကို ပြ၏။ သို့မဟုတ် ထူးခြားသောအစွမ်းဖြင့် ဝိတက်၏ အပ္ပနာအစွမ်းကြောင့် စိတ်သည် အာရုံသို့ တင်ပေးအပ်၏။ ဝိတက်မရှိပါက မည်သို့ တင်ပေးနိုင်အံ့နည်းဟူမူ "ဝိတက္ကေ ပန" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စိတ်သည် မိမိ၏ သဘောတရားမျှဖြင့်သာ အာရုံသို့ တက်ရောက်၏ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အာရုံကို ယူခြင်းမည်သည် သဘာဝအားဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော အရာဖြစ်၍ အခြားတရားကို မမျှော်ကိုးပေ၊ ဝိတက်မူကား ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ အာရုံသို့ တင်ပေးခြင်းအစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟု ပြတော်မူသည်။ ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း သဘာဝအားဖြင့် ဝိတက်မရှိသော စိတ်၏ဖြစ်ပေါ်မှုထက် ဝိတက်ရှိသော စိတ်၏ဖြစ်ပေါ်မှုသည် အာရုံကို ယူရာ၌ ထူးခြားခြင်းကို ဝိတက်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ပြု၍ ဝိတက်သည် စိတ်၏ အာရုံယူခြင်း၌ ထူးခြားသော အကြောင်းထောက်အပံ့ ဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှားလှပေသည်။ အခြား ဆရာတို့မူကား - ဥပမာအားဖြင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူသည် မင်းမျက်နှာသာရသူကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုသူနှင့် စပ်ဆိုင်သော အဆွေခင်ပွန်းကိုသော်လည်းကောင်း အမှီပြု၍ နန်းတော်သို့ တက်ရောက် ဝင်ရောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်သည် ဝိတက်ကို အမှီပြု၍ အာရုံသို့ တက်ရောက်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိတက်သည် အာရုံသို့ တင်ပေးခြင်းသဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော စေတသိကတရားတို့သည် ဝိတက်သဘော မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "စိတ်ကို အာရုံသို့ တင်ပေးခြင်း" (ဓမ္မသင်္ဂဏီ ၇) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Yadi evaṃ kathaṃ avitakkacittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Vitakkabaleneva. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Paricayenāti ca santāne pavattavitakkabhāvanāsaṅkhātena paricayena. Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhiruhanaṃ ciraparicitaṃ; tena taṃ kadāci vitakkena vināpi tattha pavattateva; yathā ñāṇasahagataṃ cittaṃ sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci [Pg.308] ñāṇarahitampi sammasanavasena pavattati; yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဝိတက်မရှိသော စိတ်သည် အာရုံသို့ အဘယ်သို့ တက်ရောက်သနည်း? ဝိတက်၏ အစွမ်းအာနုဘော်ကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ ပုံစံအားဖြင့် ထိုယောက်ျားသည် ကျွမ်းဝင်အသားကျမှု (အလေ့အလာ) ကြောင့် ထိုမင်းမျက်နှာသာရသူ မပါဘဲလျက်လည်း ယုံမှားသံသယမရှိဘဲ နန်းတော်သို့ ဝင်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အလေ့အကျင့်ရှိမှုကြောင့် ဝိတက်မပါဘဲလျက်လည်း ဝိတက်ကင်းသော စိတ်သည် အာရုံသို့ တက်ရောက်၏။ "ပရိစယေန" (ကျွမ်းဝင်မှု) ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ဝိတက်ပွားများခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကျွမ်းဝင်အလေ့အကျင့်ရှိခြင်းဖြင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား သန္တာန်၌ အကြိမ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်အပ်သော ဝိတက်၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်သည် အာရုံသို့ တက်ရောက်ခြင်းကို ကာလကြာမြင့်စွာ ကျွမ်းဝင်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ထိုစိတ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ ဝိတက်မရှိသော်လည်း ထိုအာရုံ၌ ဖြစ်မြဲဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သောစိတ်သည် (တရားတို့ကို) ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကာလကြာမြင့်စွာ ကျွမ်းဝင်အပ်သည်ဖြစ်၍ တစ်ခါတစ်ရံ ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သော်လည်း ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သောစိတ်သည် လုံးဝ ကိလေသာကင်းသော်လည်း ကျွမ်းဝင်မှုဖြစ်သော ကိလေသာဝါသနာ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဤအရာ၌လည်း မှတ်ယူအပ်၏။

Vācaṃ saṅkharotīti vācaṃ uppādeti, vacīghosuppattiyā visesapaccayo hotīti attho. Lokiyavitakko dvattiṃsacittasahagato vācaṃ saṅkharoti vacīviññattijananato. Vacīsaṅkhārotveva panassa nāmaṃ hoti ruḷhito, taṃsamatthatānirodhato vā sambhavato pana saṅkhāroti. ‘‘Lokuttarasammāsaṅkappaṃ parivārentī’’ti vatvā tividhe sammāsaṅkappe kadāci katamaṃ parivārentīti? Codanaṃ sandhāyāha ‘‘etthā’’tiādi. Nānācittesu labbhanti nānāsamannāhārahetukattā, pubbabhāgeyeva ca te uppajjantīti. Tīṇi nāmāni labhati tividhassapi paṭipakkhassa samucchindanena sātisayaṃ tiṇṇampi kiccakaraṇato. Esa nayo sammāvācādīsupi.

"ဝါစံ သင်္ခရောတိ" ဟူသည် စကားကို ဖြစ်စေ၏၊ နှုတ်မြွက်သံ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ ထူးခြားသော အကြောင်းထောက်အပံ့ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ လောကီဝိတက်သည် စိတ်ပေါင်း သုံးဆယ့်နှစ်ပါးနှင့် အတူဖြစ်သည်ဖြစ်၍ ဝစီဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် စကားကို ပြုပြင်တတ်၏။ သို့ရာတွင် ထိုဝိတက်အား ရူဠှီ (ဝေါဟာရအစဉ်အဆက်) အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုစကားပြောနိုင်စွမ်းရှိခြင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း "ဝစီသင်္ခါရ" ဟုသာ အမည်ရ၏။ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောကြောင့်မူ "သင်္ခါရ" မည်၏။ "လောကုတ္တရာသမ္မာသင်္ကပ္ပကို ခြံရံကုန်၏" ဟု ဆိုပြီးနောက် သုံးပါးသော သမ္မာသင်္ကပ္ပတို့တွင် တစ်ခါတစ်ရံ အဘယ်သင်္ကပ္ပသည် ခြံရံသနည်း? ဟူသော စောဒနာကို ရည်ရွယ်၍ "ဧတ္ထ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ မတူညီသော နှလုံးသွင်းခြင်း (အာရုံပြုခြင်း) လျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့် ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပတို့သည် မတူကွဲပြားသော စိတ်တို့၌ ရအပ်ကုန်၏၊ မဂ်၏ ရှေးဦးအဖို့၌သာလျှင်လည်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ သုံးမျိုးသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့် ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် သုံးပါးလုံးသော ကိစ္စကို ထူးကဲစွာ ဆောင်ရွက်တတ်သောကြောင့် အမည်သုံးမျိုးကို ရရှိ၏။ ဤနည်းလမ်းသည် သမ္မာဝါစာ စသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။

138. Viramati etāyāti veramaṇī virati vuccati. Sā musāvādato viramaṇassa kāraṇabhāvato cetanāpi verassa maṇanato vināsanato viratipīti āha – ‘‘viratipi cetanāpi vaṭṭatī’’ti. Ārakā ramatīti samucchinnehi dūrato samussāreti. Vinā tehi ramatīti accantameva tehi vinā bhavati. Tato tatoti diṭṭhe adiṭṭhavādādito musāvādā. Visesato anuppattidhammattā paṭinivattā hutvā.

၁၃၈. ဤတရားဖြင့် ရှောင်ကြဉ်တတ်သောကြောင့် "ဝေရမဏီ" ဟု ဆိုအပ်သော ရှောင်ကြဉ်ခြင်း "ဝိရတီ" မည်၏။ ထိုရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် မုသာဝါဒမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် စေတနာသည်လည်းကောင်း၊ ဘေးရန် (ဝေရ) ကို ဖျက်ဆီးတတ် (မဏန) သောကြောင့် ဝိရတီသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ထိုက်ရကား "ဝိရတီသော်လည်းကောင်း စေတနာသော်လည်းကောင်း သင့်လျော်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ "အာရကာ ရမတိ" ဟူသည် (သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့်) အကြွင်းမဲ့ ပယ်အပ်ပြီးသော တရားတို့မှ ဝေးစွာ ဖယ်ခွာစေ၏။ "ထိုတရားတို့နှင့် ကင်း၍ မွေ့လျော်၏" ဟူသည် ထိုတရားတို့နှင့် အကြွင်းမဲ့ ကင်းဆိတ်သည် ဖြစ်၏။ "တတော တတော" ဟူသည် မြင်အပ်သော အရာ၌ မမြင်ဖူးဟု ပြောဆိုခြင်း စသော မုသာဝါဒမှ။ အထူးသဖြင့် နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ဆုတ်နစ်ပြန်လှည့်လာသည် ဖြစ်၏။

140. Tividhena kuhanavatthunāti paccayapaṭisevana-sāmantajappana-iriyāpathapavattanasaṅkhātena pāpicchatā nibbattena tividhena kuhanavatthunā. Etāya kuhanāya karaṇabhūtāya paccayuppādanatthaṃ nimittaṃ sīlaṃ etesanti yojanā. Attavisayalābhahetu akkosanakhuṃsanavambhanādivasena pisanaṃ ghaṭṭanaṃ viheṭhanaṃ nippeso. Ito laddhaṃ aññassa, tato laddhaṃ parassa datvā evaṃ lābhena lābhaṃ nijigīṃsatīti lābhena lābhaṃ nijigīṃsanā. Pāḷiyaṃ āgato kuhanādivasena micchāājīvo. Ko pana soti āha ‘‘ājīvahetū’’tiādi. Tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ, ‘‘ājīvo kuppamāno kāyavacīdvāresu eva kuppatī’’ti katvā vuttaṃ.

၁၄၀. သုံးပါးသော လှည့်ပတ်ခြင်း အကြောင်းရင်းဖြင့် ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းကို သုံးစွဲခြင်း၊ အနီးအပါး၌ ပြောဆိုခြင်း၊ ဣရိယာပုထ်ကို ဖြစ်စေခြင်း ဟုဆိုအပ်သော ယုတ်ညံ့သော အလိုရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သုံးပါးသော လှည့်ပတ်ခြင်း အကြောင်းရင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုလှည့်ပတ်ခြင်းသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ပစ္စည်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းငှာ (လှည့်ပတ်ကြောင်းဖြစ်သော) သီလ ဟု အမှတ်သညာပြုခြင်းသည် ထိုသူတို့အား ဖြစ်၏ ဟု သမ္ဗန် (ယောဇနာ) စပ်ရမည်။ မိမိ၏ လာဘ်အာရုံကို ရခြင်းအလို့ငှာ ဆဲရေးခြင်း၊ နှိမ်ချခြင်း၊ ရှုတ်ချခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ထိပါးခြင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်း၊ ကြိတ်နယ်ခြင်းတို့သည် နိပ္ပေသိကတာ မည်၏။ ဤမှရသည်ကို ထိုသူအား ပေး၍၊ ထိုမှရသည်ကို အခြားသူအား ပေးခြင်းဖြင့် ဤသို့ လာဘ်ဖြင့် လာဘ်ကို ရှာမှီးလိုခြင်းသည် 'လာဘ်ဖြင့် လာဘ်ကို ရှာမှီးခြင်း' (လောဘေန လောဘံ နိဇိဂီံသနာ) မည်၏။ ပါဠိတော်၌ လာသော ကူဟနာ (လှည့်ပတ်ခြင်း) စသည်တို့ဖြင့် မှားယွင်းသော အသက်မွေးမှု (မိစ္ဆာအာဇီဝ) ဖြစ်၏။ ထိုသူကား အဘယ်သူနည်း ဟူမူ - 'အာဇီဝဟေတု' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'တသံယေဝ' ဟူသည်ကား ကန့်သတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) ဖြစ်၏။ 'အသက်မွေးမှု ပျက်စီးသည်ရှိသော် ကိုယ်၊ နှုတ် ဒွါရတို့၌သာ ပျက်စီး၏' ဟု ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။

141. Sammā [Pg.309] pasatthā sobhanā niyyānikā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi, puggalo. Tassa pana yasmā sammādiṭṭhi saccābhisamayassa nibbānasacchikiriyāya avassayo, tasmā vuttaṃ – ‘‘maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassā’’ti. Pahoti bhavati tāya saheva uppajjati pavattati. Paccavekkhaṇañāṇaṃ yāthāvato jānanaṭṭhena sammāñāṇanti idhādhippetaṃ, tañca kho maggasamādhimhi ṭhite eva hotīti imamatthaṃ dassetuṃ āha – ‘‘maggasammāsamādhimhi…pe… sammāñāṇaṃ pahotī’’tiādi. Iminā kiṃ dassetīti? Yathā maggasammādiṭṭhiyaṃ ṭhito puggalo, ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vutto, evaṃ maggaphalapaccavekkhaṇañāṇe ṭhito, ‘‘sammāñāṇo’’ti vutto, tassa ca maggaphalasammāsamādhipavattiyā pahoti sammāñāṇassa sammāvimuttiyā pahotīti imamatthaṃ dasseti. Phalasamādhi tāva pavattatu, maggasamādhi pana kathanti? Tampi akuppabhāvatāya accantasamādhibhāvato kiccanipphattiyā pavattatevāti vattabbataṃ labhati. Ṭhapetvā aṭṭhaphalaṅgānīti phalabhūtāni sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni, ‘‘sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī’’tiādinā visuṃ gahitattā ṭhapetvā. Sammāñāṇaṃ paccavekkhaṇaṃ katvāti paccavekkhaṇañāṇaṃ sammāñāṇaṃ katvā. Phalaṃ kātunti phaladhammasahacaritatāya vipākasabhāvatāya ca ‘‘phala’’nti laddhanāme phalasampayuttadhamme sammāvimuttiṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Tathā ca vuttaṃ sallekhasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.83) ‘‘phalasampayuttāni pana sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni ṭhapetvā sesadhammā sammāvimuttīti veditabbā’’ti.

၁၄၁. ကောင်းစွာ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ တင့်တယ်သော၊ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော မိစ္ဆာမဟုတ်သော အယူရှိသူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ (သမ္မာဒိဋ္ဌိပုဂ္ဂိုလ်) မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ရန်၊ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် အားထားရာဖြစ်သောကြောင့် 'မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ တည်သောသူအား' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ပဟောတိ' ဟူသည်မှာ ဖြစ်၏၊ ထိုမဂ်နှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဖြစ်ပွား၏။ ဆင်ခြင်တတ်သောဉာဏ် (ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်) သည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသော အနက်ကြောင့် ဤနေရာ၌ 'သမ္မာဉာဏ်' ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏။ ထိုဉာဏ်သည်လည်း မဂ္ဂသမာဓိ၌ တည်နေသူအားသာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'မဂ္ဂသမ္မာသမာဓိမှိ...ပ... သမ္မာဉာဏံ ပဟောတိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤစကားဖြင့် အဘယ်ကို ပြသနည်း။ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟု မိန့်ဆိုသကဲ့သို့၊ မဂ်ဖိုလ်ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၌ တည်သောသူကို 'သမ္မာဉာဏော' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသူအား မဂ်ဖိုလ်သမ္မာသမာဓိ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သမ္မာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သမ္မာဉာဏ်ကြောင့် သမ္မာဝိမုတ္တိ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ ဖိုလ်သမာဓိသည် ဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ပါစေ၊ မဂ်သမာဓိကား အဘယ်သို့နည်း။ ထိုမဂ်သမာဓိသည်လည်း မတုန်မလှုပ်သော အဖြစ်ကြောင့်၊ အစဉ်သဖြင့် တည်ကြည်သော သမာဓိအဖြစ်ကြောင့် ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဌပေတွာ အဋ္ဌဖလင်္ဂါနိ' ဟူသည် ဖိုလ်အဖြစ်ဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိ စသော အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့ကို 'သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ သမ္မာသင်္ကပ္ပေါ ပဟောတိ' စသည်ဖြင့် သီးခြားစီ ယူအပ်သောကြောင့် ဖယ်ထား၍ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ 'သမ္မာဉာဏံ ပစ္စဝေက္ခဏံ ကတွာ' ဟူသည် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို သမ္မာဉာဏ် ပြု၍ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ ဖိုလ်ကို ပြုခြင်းငှာ - ဖိုလ်တရားတို့နှင့် အတူဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးဝိပါက်သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဖိုလ်' ဟု အမည်ရသော ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သောတရားတို့ကို သမ္မာဝိမုတ္တိပြုရန် သင့်လျော်၏ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍ သလ္လေခသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ 'ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိစသော အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသောတရားတို့ကို သမ္မာဝိမုတ္တိဟူ၍ သိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

142. Nijjiṇṇāti nijjīritā, viddhastā vināsitāti attho. Phalaṃ kathitanti ‘‘sammādiṭṭhissa, bhikkhave, micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī’’ti iminā vārena sāmaññaphalaṃ kathitanti vadanti, nijjīraṇaṃ paṭippassambhananti adhippāyo. Nijjīraṇaṃ pana samucchindananti katvā, majjhimabhāṇakā…pe… maggo kathitoti vadanti. Dassanaṭṭhenāti pariññābhisamayādivasena catunnaṃ saccānaṃ paccakkhato dassanaṭṭhena. Viditakaraṇaṭṭhenāti paccakkhena yathādiṭṭhānaṃ maggaphalānaṃ pākaṭakaraṇaṭṭhena. Tadadhimuttaṭṭhenāti tasmiṃ yathāsacchikate nibbāne adhimuccanabhāvena.

၁၄၂. 'နိဇ္ဇိဏ္ဏာ' ဟူသည်မှာ ကုန်ခန်းစေအပ်သော၊ ဖျက်ဆီးအပ်သော၊ ပျက်စီးစေအပ်သော ဟု အနက်ရ၏။ 'ဖလံ ကထိတန္တိ' ဟူသည် 'ရဟန်းတို့... သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိသောသူအား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ကုန်ခန်းအပ်၏' ဟူသော ဤဝါရဖြင့် သာမညဖိုလ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ကုန်ခန်းခြင်း (နိဇ္ဇီရဏ) ဟူသည် ငြိမ်းအေးခြင်း (ပဋိပဿမ္ဘန) အနက်ရ၏။ သို့သော်လည်း ကုန်ခန်းခြင်းကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်း (သမုစ္ဆိန္ဒန) ဟု ပြု၍ မဇ္ဈိမဘာဏက မထေရ်တို့သည် မဂ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏ ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ 'ဒဿနဋ္ဌေန' ဟူသည် ပရိညာတရား၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း စသည်ဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို မျက်မှောက်၌ မြင်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန' ဟူသည် မျက်မှောက်၌ မြင်အပ်သော မဂ်ဖိုလ်တို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ 'တဒဓိမုတ္တဋ္ဌေန' ဟူသည် ထိုသို့ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။

Kusalapakkhāti anavajjakoṭṭhāsā. Mahāvipākadānenāti mahato vipulassa lokuttarassa sukhavipākassa ceva kāyikādidukkhavipākassa ca dānena.

'ကုသလပက္ခာ' ဟူသည် အပြစ်မရှိသော အဖို့အစုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'မဟာဝိပါကဒါနေနာ' ဟူသည် ကြီးမြတ်ကျယ်ပြန့်သော လောကုတ္တရာ ချမ်းသာဝိပါက်ကိုလည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဆင်းရဲခြင်းစသော ဝိပါက်ကိုလည်းကောင်း ပေးခြင်းဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်)။

Yathā [Pg.310] mahāvipākassa dānena mahācattārīsakaṃ, tathā bahutāyapi mahācattārīsakoti dassetuṃ, ‘‘imasmiñca pana sutte pañca sammādiṭṭhiyo kathitā’’tiādi vuttaṃ. Bahuatthopi hi mahā-saddo hoti ‘‘mahājano’’tiādīsu (ma. ni. 2.65). Ettha ca ‘‘natthi dinna’’ntiādinā vatthubhedena dasa micchādiṭṭhidhammā kathitā, vatthubhedeneva, ‘‘atthi dinna’’ntiādinā dasa sammādiṭṭhidhammāti vīsati hoti. Yathā ‘‘sammādiṭṭhissa, bhikkhave, sammāsaṅkappo pahotī’’tiādinā maggavasena dasa sammattadhammā, tappaṭipakkhabhūtā ‘‘micchādiṭṭhissa micchāsaṅkappo pahotī’’tiādinā atthato dasa micchattadhammāti vīsati, tathā phalavasena tesu evaṃ vīsati. Kathaṃ vārepi sammādiṭṭhiādayo dasāti vīsati? Evamete dve cattārīsakāni purimena saddhiṃ tayo cattārīsakā vibhāvitāti veditabbā.

ကြီးမြတ်သော ဝိပါက်ကို ပေးခြင်းဖြင့် 'မဟာစတ္တာရီသက' (ကြီးမြတ်သော လေးဆယ်) ဖြစ်သကဲ့သို့၊ များပြားသော အဖြစ်ကြောင့်လည်း 'မဟာစတ္တာရီသက' ဖြစ်၏ ဟု ပြခြင်းငှာ - 'ဤသုတ်၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ငါးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'မဟာ' သဒ္ဒါသည် 'မဟာဇနော' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ များပြားသော အနက်၌လည်း ရှိ၏။ ထို၌လည်း 'နတ္ထိ ဒိန္နံ' စသည်ဖြင့် ဝတ္ထုအပြားအားဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတရား တစ်ဆယ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဝတ္ထုအပြားအားဖြင့်ပင် 'အတ္ထိ ဒိန္နံ' စသည်ဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိတရား တစ်ဆယ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏ ဟု (စုစုပေါင်း) နှစ်ဆယ် ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့... သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိသောသူအား သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် သမ္မတ္တတရား တစ်ဆယ်၊ ထိုတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသောသူအား မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပသည် ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် အနက်အားဖြင့် မိစ္ဆတ္တတရား တစ်ဆယ် ဟု နှစ်ဆယ် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဖိုလ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုတရားတို့၌ နှစ်ဆယ် ဖြစ်၏။ ဝါရ၌လည်း သမ္မာဒိဋ္ဌိစသည် တစ်ဆယ် ဟု အဘယ်သို့ နှစ်ဆယ် ဖြစ်သနည်း။ ဤသို့လျှင် ဤလေးဆယ်အပိုင်းအခြား နှစ်ခုတို့သည် ရှေးဦးအပိုင်းအခြားနှင့်တကွ သုံးခုသော လေးဆယ်အပိုင်းအခြားတို့အားဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်ကုန်၏ ဟု သိအပ်၏။

143. Pasaṃsiyassa ujuvipaccanīkaṃ nindiyaṃ pasaṃsantopi atthato pasaṃsiyaṃ nindanto nāma hoti. Pasaṃsiyassa guṇaparidhaṃsanamukheneva hi nindiyassa pasaṃsāya pavattanatoti āha – ‘‘micchādiṭṭhināmāyaṃ sobhanāti vadantopi sammādiṭṭhiṃ garahati nāmā’’tiādi. Evamādīti ādisaddena ‘‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’ti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.227) evamādiṃ saṅgaṇhāti; tasmā evaṃvādinoti evaṃ hetu paṭikkhepavādinoti attho. Okkantaniyāmāti ogāḷhamicchattaniyāmā. Evarūpaṃ laddhiṃ gahetvātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ cūḷapuṇṇamasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayameva tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Ediso hi ‘‘buddhānampi atekiccho’’tiādi vuttasadiso.

၁၄၃. ချီးမွမ်းထိုက်သော တရား၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကဲ့ရဲ့ထိုက်သောတရားကို ချီးမွမ်းသူသည်လည်း အနက်အားဖြင့် ချီးမွမ်းထိုက်သောတရားကို ကဲ့ရဲ့သည်မည်၏။ ချီးမွမ်းထိုက်သောတရား၏ ဂုဏ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့်သာလျှင် ကဲ့ရဲ့ထိုက်သောတရားအား ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် - 'ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို တင့်တယ်၏ ဟု ပြောဆိုသူသည်လည်း သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ကဲ့ရဲ့သည်မည်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဧဝမာဒီတိ' ဟူသော 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် 'သတ္တဝါတို့ ညစ်နွမ်းရန် အကြောင်းမရှိ၊ အထောက်အပံ့မရှိ' စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဧဝံဝါဒိနော' ဟူသည်မှာ ဤသို့ အကြောင်းတရားကို ပယ်၍ ပြောဆိုသူများ ဟု အနက်ရ၏။ 'ဥက္ကန္တနိယာမာ' ဟူသည် သက်ဝင်နစ်မြုပ်အပ်သော မိစ္ဆတ္တနိယာမ (မိစ္ဆာအယူ၌ မြဲသူများ) ဖြစ်၏။ 'ဤသို့သော အယူဝါဒကို ယူ၍' စသည်တို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို စူဠပုဏ္ဏမသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ ဖွင့်ပြအပ်သည့်နည်းအတိုင်းသာလျှင် သိအပ်၏။ ဤသို့သော သူသည် 'ဘုရားရှင်တို့သော်လည်း ကုသ၍မရနိုင်သူ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော သူနှင့် တူလှ၏။

Attano nindābhayenāti ‘‘sammādiṭṭhiñca nāmete garahantī’’ādinā upari parehi vattabbanindābhayena. Ghaṭṭanabhayenāti tathā paresaṃ āsādanābhayena. Sahadhammena parena attano upari kātabbaniggaho upārambho, garahato parittāso upārambhabhayaṃ, taṃ pana atthato upavādabhayaṃ hotīti āha ‘‘upavādabhayenā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

'အတ္တနော နိန္ဒာဘယေနာ' ဟူသည် 'ဤသူတို့သည် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ကဲ့ရဲ့ကြကုန်၏' စသည်ဖြင့် နောင်အခါ သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုမည့် မိမိအား ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဃဋ္ဌနဘယေနာ' ဟူသည် ထိုအတူ သူတစ်ပါးတို့ ထိပါးပုတ်ခတ်ခြင်းကို ကြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဓမ္မနှင့်အညီ သူတစ်ပါးတို့က မိမိအပေါ် ပြုအပ်သော နှိပ်ကွပ်ခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ကဲ့ရဲ့သူ၏ ကြောက်ရွံ့ခြင်းသည် 'ဥပါရမ္ဘဘယ' (ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်ခြင်း) မည်၏။ ထိုဘေးသည် အနက်အားဖြင့် စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ခြင်းကို ကြောက်ခြင်း (ဥပဝါဒဘယ) ဖြစ်သောကြောင့် 'ဥပဝါဒဘယေန' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

Mahācattārīsakasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

မဟာစတ္တာရီသကသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ လီနတ္ထပကာသနာ (အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပြီ။

8. Ānāpānassatisuttavaṇṇanā

၈. အာနာပါနဿတိသုတ်အဋ္ဌကထာ

144. Pubbenāti [Pg.311] nissakke karaṇavacanaṃ. ‘‘Aparaṃ visesa’’nti vuttattā visesavisayo ca pubbasaddoti āha – ‘‘sīlaparipūraṇādito pubbavisesato’’ti.

၁၄၄. "Pubbenāti" ဟူသည်မှာ အပါဒါန်အနက်၌ ကရဏဝိဘတ်တည်း။ "Aparaṃ visesa" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'Pubba' သဒ္ဒါသည်လည်း ထူးခြားမှု (visesa) ၏ အာရုံဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "သီလပြည့်စုံခြင်း စသည်ဖြင့် ရှေးဦးထူးခြားမှုကြောင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

145. Āraddho yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā ārādhito. Yadatthāya sāsane pabbajjā, visesāpatti ca, tadevettha appattanti adhippetaṃ, taṃ jhānavipassanānimittanti āha – ‘‘appattassa arahattassā’’ti. Komudīti kumudavatī. Tadā kira kumudāni supupphitāni honti. Tenāha – ‘‘kumudānaṃ atthitāya komudī’’ti. Kumudānaṃ samūho, kumudāni eva vā komudā, te ettha atthīti komudīti. Pavāraṇasaṅgahanti mahāpavāraṇaṃ akatvā āgamanīyasaṅgahaṇaṃ.

၁၄၅. "Āraddho" ဟူသည် ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်/နှစ်သက်စေအပ်သော။ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုခြင်းနှင့် ထူးခြားမှုသို့ ရောက်ခြင်းသည် အကြင်အကျိုးငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအကျိုးကိုပင် ဤနေရာ၌ မရသေးသောတရားဟူ၍ ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ထိုမရသေးသောတရားသည် ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "မရအပ်သေးသော အရဟတ္တဖိုလ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Komudī" ဟူသည် ကြာဖြူတို့နှင့် ပြည့်စုံသောကာလတည်း။ ထိုအခါ၌ ကြာဖြူတို့သည် ကောင်းစွာ ပွင့်ကြကုန်သတတ်။ ထို့ကြောင့် "ကြာဖြူတို့ ရှိခြင်းကြောင့် ကောမုဒီ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကြာဖြူတို့၏ အပေါင်းသည် သော်လည်းကောင်း၊ ကြာဖြူတို့သည်ပင်လျှင် သော်လည်းကောင်း ကောမုဒ မည်ကုန်၏၊ ထိုကြာဖြူတို့သည် ဤလ၌ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ကောမုဒီ မည်၏။ "Pavāraṇasaṅgaha" ဟူသည် မဟာပဝါရဏာကို မပြုဘဲ (နောက်ထပ် ဆိုင်းငံ့သော) ပဝါရဏာကို သိမ်းဆည်းခြင်းတည်း။

Āraddhavipassakassāti ārabhitavipassanassa, vipassanaṃ vaḍḍhetvā ussukkāpetvā vipassissa. Bhikkhū idha osarissanti vutthavassā pavāritapavāraṇā ‘‘bhagavantaṃ vandissāma, kammaṭṭhānaṃ sodhessāma, yathāladdhaṃ visesañca pavedissāmā’’ti ajjhāsayena. Ime bhikkhūti ime taruṇasamathavipassanā bhikkhū. Visesaṃ nibbattetuṃ na sakkhissanti senāsanasappāyādialābhena. Apalibuddhanti aññehi anupaddutaṃ. Senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti antovassabhāvato. Ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnoyeva hoti, tasmā sutasutaṭṭhāneyeva ekamāsaṃ vasitvā osariṃsu.

"Āraddhavipassakassa" ဟူသည် ဝိပဿနာကို စတင်အားထုတ်သော၊ ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေ၍ ကြိုးစားအားထုတ်ကာ ရှုမှတ်သောသူ၏။ ရဟန်းတို့သည် ဝါကျွတ်၍ ပဝါရဏာပြုပြီးကြသောအခါ "မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ကိုးကွယ်ကြကုန်အံ့၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို သုတ်သင်ကြကုန်အံ့၊ ရရှိသမျှသော တရားထူးကိုလည်း လျှောက်ထားကြကုန်အံ့" ဟူသော အာသီသ (ရည်ရွယ်ချက်) ဖြင့် ဤနေရာသို့ စုရုံးရောက်ရှိလာကြပေလိမ့်မည်။ "Ime bhikkhū" ဟူသည် ဤနုနယ်သော သမထဝိပဿနာ ရှိကြကုန်သော ရဟန်းတို့တည်း။ သေနသန သပ္ပာယ စသည်တို့ကို မရရှိခြင်းကြောင့် တရားထူးကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ "Apalibuddha" ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့ မနှောင့်ယှက်အပ်သော (ဘေးရန်ကင်းသော)။ ဝါတွင်းကာလ ဖြစ်သောကြောင့် သေနသနကို ယူခွင့်မရကြကုန်။ တစ်ပါးတည်းအား ပေးအပ်သော်လည်း အားလုံးအား ပေးအပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကြားသိရသော နေရာတို့၌ပင် တစ်လပတ်လုံး နေထိုင်ကြပြီးမှ စုရုံးရောက်ရှိလာကြကုန်၏။

146. Alanti yuttaṃ, opāyikanti attho, ‘‘alameva nibbinditu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.272; saṃ. ni. 2.124, 128, 134, 143) viya. Puṭabaddhaṃ pariharitvā asitaṃ puṭosaṃ a-kārassa o-kāraṃ katvā. Tenāha ‘‘pātheyya’’nti.

၁၄၆. "Alaṃ" ဟူသည် သင့်လျော်သော၊ အကြောင်းဥပါယ်နှင့် ပြည့်စုံသော ဟု အနက်ရ၏။ "Alameva nibbindituṃ" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ "Puṭabaddha" ဟူသော ပုဒ်ကို ဖယ်ရှား၍ စားအပ်သော "puṭasa" အနက်ရှိသော ပုဒ်၌ အ-ကာရကို အို-ကာရပြု၍ "puṭosa" ဟု ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ခရီးရိက္ခာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

147. Vipassanā kathitāti aniccasaññāmukheneva vipassanābhāvanā kathitā. Na hi kevalāya aniccānupassanāya vipassanākiccaṃ samijjhati. Bahū bhikkhū te ca vitthārarucikāti adhippāyo. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.

၁၄၇. "ဝိပဿနာကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏" ဟူသည် အနိစ္စသညာ၏ တံခါး (အဦးအစ) ဖြင့်သာ ဝိပဿနာဘာဝနာကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အနိစ္စနုပဿနာ သက်သက်ဖြင့် ဝိပဿနာ၏ ကိစ္စသည် မပြီးမြောက်နိုင်ပေ။ ရဟန်းတို့သည် များပြားလှကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း အကျယ်တဝံ့ သိလိုသော အလိုရှိကြကုန်၏ ဟူသည် ရည်ရွယ်ချက်တည်း။ ထို့ကြောင့် "tasmā" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

149. Sabbatthāti [Pg.312] sabbavāresu. ‘‘Tasmā tiha, bhikkhave, vedanānupassī’’tiādīsupi pītipaṭisaṃveditādivaseneva vedanānupassanāya vuttattā, ‘‘sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vutta’’nti āha. Satipaṭṭhānabhāvanāmanasikāratāya vuttaṃ – ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti. Saññānāmena paññā vuttā tesaṃ payogattā. Manasikāranāmena vedanā vuttā, bhāvanāya paricitattā ārammaṇassa manasikāranti katvā. Vitakkavicāre ṭhapetvāti vuttaṃ vacīsaṅkhārattā tesaṃ.

၁၄၉. "Sabbattha" ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဝါရတို့၌တည်း။ "Tasmā tiha, bhikkhave, vedanānupassī" စသည်တို့၌လည်း ပီတိကို ခံစားခြင်းစသည်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဝေဒနာနုပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် "သုခဝေဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာကို နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သညာဟူသော အမည်ဖြင့် ပညာကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုတရားတို့ကို ယှဉ်စပ်အားထုတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ မနသိကာရ (နှလုံးသွင်းခြင်း) ဟူသော အမည်ဖြင့် ဝေဒနာကို ဟောတော်မူ၏၊ ဘာဝနာ၌ လေ့လာဆည်းပူးအပ်သောကြောင့် အာရုံကို နှလုံးသွင်းခြင်းဟု ပြု၍ ဖြစ်၏။ ဝိတက် ဝိစာရတို့ကို ဖယ်ထား၍ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုတရားတို့သည် ဝစီသင်္ခါရ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

Evaṃ santepīti yadipi manasikārapariyāpannatāya ‘‘manasikāro’’ti vuttaṃ, evaṃ sante vedanānupassanābhāvo na yujjati, assāsapassāsā hissa ārammaṇaṃ. Vatthunti sukhādīnaṃ vedanānaṃ pavattiṭṭhānabhūtaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vediyati, vedanāya ekantabhāvadassanena tassa vedanānupassanābhāvo yujjati evāti imamatthaṃ dasseti. Etassa anuyogassa.

ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း အကယ်၍ မနသိကာရ၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် "မနသိကာရ" ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဝေဒနာနုပဿနာ ဖြစ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ၊ ထိုသူအား ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည်သာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သုခစသော ဝေဒနာတို့၏ ဖြစ်ရာတည်ရာဖြစ်သော ဝတ္ထုကို အာရုံပြု၍ ဝေဒနာကိုသာလျှင် ခံစားအပ်၏၊ ဝေဒနာ၏ စင်စစ်ဖြစ်သော သဘောကို ပြသခြင်းဖြင့် ထိုသူအား ဝေဒနာနုပဿနာ ဖြစ်ခြင်းသည် သင့်လျော်သည်သာတည်း ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤစောဒနာ (မေးခွန်း) ၏ (အဖြေတည်း)။

Dvīhākārehīti ye sandhāya vuttaṃ, te dassento ‘‘ārammaṇato asammohato cā’’ti āha. Sappītike dve jhāneti pītisahagatāni paṭhamadutiyajjhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Samāpattikkhaṇeti samāpajjanakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgībhāvena. Ārammaṇato ārammaṇamukhena tadārammaṇajhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃviditova hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā; evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattā. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya visesato dassanakkhaṇe. Lakkhaṇapaṭivedhāti pītiyā salakkhaṇassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yañhi pītiyā visesato sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite sā yāthāvato viditā hoti. Tenāha – ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.

"အခြင်းအရာနှစ်ပါးတို့ဖြင့်" ဟု အကြင်အခြင်းအရာတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထိုအခြင်းအရာတို့ကို ပြလိုသဖြင့် "အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်နှစ်ပါး" ဟူသည် ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန်နှင့် ဒုတိယဈာန်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဝင်စားဆဲခဏ၌" ဟူသည် ဝင်စားသော ခဏ၌တည်း။ "ဈာန်ကို ရခြင်းဖြင့်" ဟူသည် ဈာန်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြင့်တည်း။ "အာရုံအားဖြင့်" ဟူသည် အာရုံ၏တံခါးဖြင့် ထိုအာရုံရှိသော ဈာန်၌ အကျုံးဝင်သော ပီတိကို သိအပ်၏၊ အာရုံကို သိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဥပမာသော်ကား မြွေကို ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်သောသူသည် မြွေ၏ တွင်းအောင်းရာကို သိအပ်သော်၊ မန္တရားဆေးဝါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုမြွေကို ဖမ်းယူခြင်းသည် လွယ်ကူသောကြောင့် ထိုမြွေကိုလည်း သိအပ်သည်သာ မည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပီတိ၏ တည်ရာဖြစ်သော အာရုံကို သိအပ်သော် ထိုပီတိ၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာနှင့် အများဆိုင်လက္ခဏာဖြင့် ဖမ်းယူ (သိမြင်) ခြင်းသည် လွယ်ကူသောကြောင့် ထိုပီတိကို သိအပ်သည်သာ မည်၏။ "ဝိပဿနာခဏ၌" ဟူသည် ဝိပဿနာပညာ ရှေ့သွားရှိသော မဂ်ပညာဖြင့် အထူးသဖြင့် သိမြင်သော ခဏ၌တည်း။ "လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့်" ဟူသည် ပီတိ၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာနှင့် အများဆိုင်လက္ခဏာတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့်တည်း။ အကြင် ပီတိ၏ အထူးလက္ခဏာနှင့် အများဆိုင်လက္ခဏာသည် ရှိ၏၊ ထိုလက္ခဏာကို သိအပ်သော် ထိုပီတိကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိအပ်သည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် "မတွေမဝေဘဲ ပီတိကို သိအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Idāni tamatthaṃ pāḷiyā vibhāvetuṃ, ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha dīghaṃ assāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ avikkhepoti laddhanāmaṃ [Pg.313] cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva honti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃ assāsavasena jhānasampayuttā sati tasmiṃ ārammaṇe upaṭṭhite ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā eva nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Avasesapadānipīti ‘‘dīghaṃ passāsavasenā’’tiādipadānipi.

ယခုအခါ၌ ထိုအနက်ကို ပါဠိတော်ဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ "vuttampi cetaṃ" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုပါဠိတော်၌ "dīghaṃ assāsavasena" ဟူသည် အာရုံဖြစ်သော ရှည်သော ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ "cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato" ဟူသည် ဈာန်၌ အကျုံးဝင်သော၊ မပျံ့လွင့်ခြင်း (avikkhepa) ဟူသော အမည်ကို ရရှိသော စိတ်၏ တည်ကြည်မှု (ဧကဂ္ဂတာ) ကို ထိုစိတ်နှင့် ယှဉ်သော ပညာဖြင့် သိသောသူ၏။ အာရုံ၏ တံခါးဖြင့် ပီတိကို သိအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုစိတ်နှင့် ယှဉ်သော တရားတို့သည်လည်း အာရုံ၏ တံခါးဖြင့် သိအပ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ "သတိသည် ထင်ရှားဖြစ်၏" ဟူသည် ရှည်သော ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဈာန်နှင့် ယှဉ်သော သတိသည် ထိုအာရုံ၌ ထင်ရှားရှိသော်၊ အာရုံ၏ တံခါးဖြင့် ဈာန်၌လည်း ထင်ရှားရှိသည်သာ မည်၏။ "ထိုသတိဖြင့်" ဟူသည် ဤသို့ ထင်ရှားရှိသော ထိုသတိဖြင့်၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ထိုဉာဏ်ဖြင့် အာရုံကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သောကြောင့် ထိုအာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုအာရုံရှိသော ပီတိကို သိအပ်၏။ "ကြွင်းသော ပုဒ်တို့သည်လည်း" ဟူသည် "dīghaṃ passāsavasena" စသော ပုဒ်တို့သည်လည်း (ထို့အတူပင် ဖြစ်ကုန်၏)။

Evaṃ paṭisambhidāmagge vuttamatthaṃ imasmiṃ sutte yojetvā dassetuṃ, ‘‘itī’’tiādi vuttaṃ. Imināpi yoginā manasikārena paṭilabhitabbato paṭilābhoti vuttaṃ – ‘‘jhānasampayutte vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhenā’’ti.

ဤသို့ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ဤသုတ်၌ ယှဉ်စပ်၍ ပြခြင်းငှာ "iti" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သောကြောင့် ရခြင်း (paṭilābha) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာဟု ဆိုအပ်သော မနသိကာရကို ရရှိခြင်းဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Assāsapassāsanimittanti assāsapassāse nissāya paṭiladdhapaṭibhāganimittaṃ ārammaṇaṃ kiñcāpi karoti; satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato ārammaṇamukhena tadārammaṇassa paṭisaṃviditattā citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Evaṃ cittānupassanāpi satisampajaññabaleneva hotīti āha ‘‘na hī’’tiādi. Pajahati etena, sayaṃ vā pajahatīti pahānaṃ, ñāṇaṃ. Domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ tadekaṭṭhabhāvato. Tassāti nīvaraṇapabbassa. Pahānakarañāṇanti pajahanañāṇaṃ. Vipassanāparamparanti paṭipāṭiyā vipassanamāha. Samathapaṭipannanti majjhimasamathanimittaṃ paṭipannacittaṃ ajjhupekkhati. Ekato upaṭṭhānanti paṭipakkhavigamena ekabhāvena upaṭṭhānaṃ. Sahajātānaṃ ajjhupekkhanā hotīti paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārassa anāpajjitattā ārammaṇānaṃ ajjhupekkhanā, ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ taṃ pajahati upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti, evaṃ vuttaajjhupekkhanā pavattāti paṭipannā. Kevalaṃ nīvaraṇādidhammeti nīvaraṇādidhamme eva pahīne disvā, atha kho tesaṃ pajahanañāṇampi yāthāvato paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘dhammāpi kho, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā’’ti (ma. ni. 1.240).

“ထွက်သက်ဝင်သက်နိမိတ်” ဟူသည်မှာ ထွက်သက်ဝင်သက်ကို မှီ၍ ရအပ်သော ပဋိဘာဂနိမိတ်အာရုံကို တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြုလုပ်၏။ သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်ကို ထင်ရှားစေ၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အာရုံ၏မျက်နှာဖြင့် ထိုအာရုံကို သိအပ်သောကြောင့် စိတ်၌ စိတ္တာနုပဿနာရှိသူသာလျှင် မည်၏။ ဤသို့ စိတ္တာနုပဿနာသည်လည်း သတိ သမ္ပဇဉ်၏ အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူ၍ “န ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤဉာဏ်ဖြင့် ပယ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် ပယ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဟာန (ပယ်ခြင်း) မည်သည် ဉာဏ်တည်း။ ဒေါမနဿ၏ အစွမ်းဖြင့် ဗျာပါဒနီဝရဏကို ပြတော်မူ၏၊ ထိုဒေါမနဿနှင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ “တဿ” ဟူသည် နီဝရဏပဗ္ဗ၏။ “ပဟာနkရဉာဏံ” ဟူသည် ပယ်တတ်သော ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဝိပဿနာပရမ္ပရံ” ဟူသည် အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာကို ဆိုသည်။ “သမထပဋိပန္နံ” ဟူသည် အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်သို့ ရောက်သောစိတ်ကို လျစ်လျူရှု (အညီအမျှ ရှု) သည်။ “ဧကတော ဥပဋ္ဌာနံ” ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့ ကင်းခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောဖြင့် ထင်ရှားခြင်းတည်း။ “သဟဇာတာနံ အဇ္ဈုပေက္ခနာ ဟောတိ” ဟူသည် (စိတ်ကို) ချီးမြှောက်ခြင်း၊ နှိမ်ခြင်း၊ ရွှင်လန်းစေခြင်းတို့၌ လုံ့လမပြုတော့သဖြင့် အာရုံတို့ကို လျစ်လျူရှုခြင်းတည်း၊ “ရှိရှိသမျှသော ဖြစ်ပြီးသောတရားကို ပယ်၏၊ ဥပေက္ခာကို ရ၏” ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ဥပေက္ခာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို လျစ်လျူရှုသောဉာဏ်သို့ ရောက်သည် (ကျင့်သည်) မည်၏။ “ကေဝလံ နီဝရဏာဒိဓမ္မေ” ဟူသည် နီဝရဏစသော တရားတို့ ပယ်အပ်သည်ကိုသာ မြင်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုနီဝရဏစသည်တို့ကို ပယ်တတ်သော ဉာဏ်ကိုလည်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ပညာဖြင့်မြင်၍ လျစ်လျူရှုသည် (ဥပေက္ခာပြုသည်) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ (ကုသိုလ်) တရားတို့ကိုပင်လျှင် ပယ်အပ်ကုန်၏၊ အကုသိုလ်တရားတို့ကိုမူကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

150. Aniccādivasena [Pg.314] pavicinatīti aniccādippakārehi vicinati passati. Nirāmisāti kilesāmisarahitā. Kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyāti kāyacittānaṃ sādhubhāvūpagamanena vikkhambhitattā. Sahajātadhammānaṃ ekasabhāvena pavattiyā sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.

၁၅၀. “အနိစ္စာဒိဝသေန ပဝိစိနတိ” ဟူသည် အနိစ္စစသော အပြားတို့ဖြင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်၏၊ ရှုမြင်၏။ “နိရာမိသာ” ဟူသည် ကိလေသာတည်းဟူသော အာမိသမှ ကင်းကုန်သော။ “ကာယိကစေတသိကဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ” ဟူသည် ရုပ်နာမ်နှစ်ပါးတို့ ကောင်းမွန်သော သဘောသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ပူပန်မှု ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကြောင့်တည်း။ အတူတကွဖြစ်သော တရားတို့၏ တစ်ခုတည်းသော သဘောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သဟဇာတဥပေက္ခာဖြင့် လျစ်လျူရှုအပ်သည် ဖြစ်၏။

Tasmiṃ kāye pavattā kāyārammaṇā sati, pubbabhāgiyo satisambojjhaṅgo. Esa nayo sesesupi. Somanassasahagatacittuppādavasena cetaṃ okkamanaṃ oliyanaṃ kosajjaṃ, tato ativattanaṃ atidhāvanaṃ uddhaccaṃ, tadubhayavidhurā bojjhaṅgupekkhābhūtā anosakkanaanativattanasaṅkhātā majjhattākāratā. Idāni yatheva hītiādinā tameva majjhattākāraṃ upamāya vibhāveti. Tudanaṃ vā patodena. Ākaḍḍhanaṃ vā rasminā. Natthi na kātabbaṃ atthi. Ekacittakkhaṇikāti ekekasmiṃ citte vipassanāvasena saha uppajjanakā. Nānārasalakkhaṇāti nānākiccā ceva nānāsabhāvā ca.

ထိုရုပ်အပေါင်း၌ ဖြစ်သော၊ ရုပ်အာရုံရှိသော သတိသည် ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော သတိသမ္ဗောဇ္ဈင် မည်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ဖြစ်၏။ သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ္တုပ္ပါဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုစိတ်၏ သက်ဆင်းခြင်း၊ ပျော့ညံ့ခြင်းသည် ကောသဇ္ဇ (ပျင်းရိခြင်း) မည်၏၊ ထိုမှ လွန်ကဲခြင်း၊ လွန်စွာပြေးခြင်းသည် ဥဒ္ဓစ္စ (ပျံ့လွင့်ခြင်း) မည်၏၊ ထိုနှစ်ပါးမှ လွတ်ကင်းသော၊ ဆုတ်နစ်ခြင်းမရှိ၊ လွန်ကဲခြင်းမရှိဟု ဆိုအပ်သော၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော အခြင်းအရာသည် ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ ဖြစ်၏။ ယခုအခါ၌ “ယထေဝ ဟိ” စသည်ဖြင့် ထိုအလယ်အလတ်ဖြစ်သော အခြင်းအရာကိုပင် ဥပမာအားဖြင့် ရှင်းပြတော်မူ၏။ နှက်တံဖြင့် ထိုးဆွခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ ဇက်ကြိုးဖြင့် ဆွဲငင်ခြင်းသော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်ရန် မရှိသည် မဟုတ်၊ ရှိ၏။ “ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ” ဟူသည် တစ်ခုချင်းသော စိတ်၌ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် အတူတကွ ဖြစ်ကုန်သော။ “နာနာရသလက္ခဏာ” ဟူသည် အထူးထူးသော ကိစ္စရှိသည်လည်းဖြစ်၍ အထူးထူးသော သဘောရှိသည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

152. Vuttatthāneva sabbāsavasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 27) ānāpānārammaṇā aparāparaṃ pavattasatiyo ārammaṇasīsena tadārammaṇā dhammā gahitā, tā panekasantāne lokiyacittasampayuttāti lokiyā, tā vaḍḍhamānā lokiyaṃ catubbidhampi satipaṭṭhānaṃ paripūrenti. Vijjāvimuttiphalanibbānanti vimuttīnaṃ phalabhūtaṃ tehiyeva veditabbaṃ kilesanibbānaṃ, amatamahānibbānameva vijjāvimuttīnaṃ adhigamena adhigantabbatāya tathā vuttaṃ. Paripūraṇañcassa ārammaṇaṃ katvā amatassānubhavanameva. Idha sutte lokiyāpi bojjhaṅgā kathitā lokuttarāpīti ettakaṃ gahetvā, ‘‘iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṃ kathita’’nti ca atthavaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ kathitaṃ. Theroti mahādhammarakkhitatthero. Aññattha evaṃ hotīti aññasmiṃ lokiyalokuttaradhammānaṃ tattha tattha vomissakanayena āgatasutte evaṃ lokiyaṃ āgataṃ, idha lokuttaraṃ āgatanti kathetabbaṃ hoti. Lokuttaraṃ upari āgatanti vijjāvimuttiṃ paripūrentīti evaṃ lokuttaraṃ upari desanāyaṃ āgataṃ; tasmā lokiyā eva bojjhaṅgā vijjāvimutti paripūrikā kathetabbā [Pg.315] lokuttarānaṃ bojjhaṅgānaṃ vijjāgahaṇena gahitattā, tasmā therena vuttoyevettha attho gahetabbo. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

၁၅၂. သဗ္ဗာသဝသုတ်အဖွင့် (မ၊ ဋ္ဌ၊ ၁၊ ၂၇) ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်တို့သာတည်း။ အာနာပါနအာရုံရှိသော၊ အဖန်တလဲလဲဖြစ်သော သတိတို့ကို အာရုံ၏ဦးစီးမှုဖြင့် ထိုအာရုံရှိသော တရားတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုသတိတို့သည်လည်း တစ်ခုသော သန္တာန်၌ လောကီစိတ်နှင့် ယှဉ်ကုန်သောကြောင့် လောကီတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည် ပွားများအပ်သည်ရှိသော် လောကီဖြစ်သော လေးပါးသော သတိပဋ္ဌာန်ကို ပြည့်စုံစေကုန်၏။ “ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိဖလနိဗ္ဗာနံ” ဟူသည် ဝိမုတ္တိတို့၏ အကျိုးဖြစ်သော၊ ထိုဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိတို့ဖြင့်သာ သိအပ်သော ကိလေသာငြိမ်းခြင်းတည်းဟူသော အမတမဟာနိဗ္ဗာန်ကိုပင် ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိသို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ရောက်အပ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုနိဗ္ဗာန်၏ ပြည့်စုံခြင်းသည်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ အမတတရားကို ခံစားခြင်းသာတည်း။ “ဤသုတ်၌ လောကီဗောဇ္ဈင်တို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏၊ လောကုတ္တရာတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏” ဟူ၍ ဤမျှကိုယူ၍ “ဤသို့ လောကီတရား ရောက်ရာအရပ်၌ လောကီကို ဟောတော်မူအပ်၏” ဟု အနက်အဖွင့်အားဖြင့် အဋ္ဌကထာ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်သည်။ “ထေရော” ဟူသည် မဟာဓမ္မရက္ခိတမထေရ်တည်း။ “အညတ္ထ ဧဝံ ဟောတိ” ဟူသည် အခြားသော လောကီလောကုတ္တရာတရားတို့၏ ထိုထိုအရပ်၌ ရောနှောသောနည်းဖြင့် ရောက်သော သုတ်၌ ဤသို့ လောကီရောက်၏၊ ဤသုတ်၌ လောကုတ္တရာရောက်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ လောကုတ္တရာတရားသည် အထက်၌ ရောက်၏ ဟူသည်မှာ “ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိကို ပြည့်စုံစေကုန်၏” ဟု ဤသို့ လောကုတ္တရာတရားသည် အထက်ဒေသနာ၌ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် လောကီဗောဇ္ဈင်တို့သည်သာလျှင် ဝိဇ္ဇာဝိမုတ္တိကို ပြည့်စုံစေတတ်ကုန်၏ ဟု ဆိုအပ်၏၊ လောကုတ္တရာဗောဇ္ဈင်တို့ကို “ဝိဇ္ဇာ” ဟူသော အယူဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့်တည်း၊ ထို့ကြောင့် မထေရ်မြတ် မိန့်တော်မူအပ်သော အနက်ကိုသာ ဤ၌ ယူအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းရှိသောကြောင့် သိလွယ်သည်သာတည်း။

Ānāpānassatisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

အာနာပါနဿတိသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (အနက်ခက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း) ပြီးဆုံးပြီ။

9. Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā

၉. ကာယဂတာသတိသုတ်အဖွင့်

153-4. Tappaṭisaraṇānaṃ kāmāvacarasattānaṃ paṭisaraṇaṭṭhena gehā kāmaguṇā, gehe sitā ārabbha pavattiyā allīnāti gehassitā. Sarantīti vegasā pavattanti. Vegena hi pavatti dhāvatīti vuccati. Saṅkappāti ye keci micchāsaṅkappā, byāpādavihiṃsāsaṅkappādayopi kāmaguṇasitā evāti. Gocarajjhattasmiṃyevāti pariggahite kammaṭṭhāne eva vattanti. Tañhi dhammavasena upaṭṭhitāya bhāvanāya gocarabhāvato ‘‘gocarajjhatta’’nti vuttaṃ. Assāsapassāsakāye gatā pavattāti kāyagatā, taṃ kāyagatāsatiṃ. Satisīsena taṃsahagate bhāvanādhamme vadati assāsapassāsakāyādike taṃtaṃkoṭṭhāse samathavatthubhāvena pariggahetvā satiyā pariggahitattā; tathāpariggahite vā te ārabbha aniccādimanasikāravasena pavattā kāyārammaṇā satī satibhāvena vatvā ekajjhaṃ dassento ‘‘kāyapariggāhika’’ntiādimāha.

၁၅၃-၄. ထိုကာမဂုဏ်တို့ကို မှီရာရှိကြကုန်သော ကာမာဝစရသတ္တဝါတို့၏ မှီခိုရာ အနက်ကြောင့် ‘အိမ်’ မည်သည် ကာမဂုဏ်တို့တည်း၊ ‘အိမ်၌ မှီကုန်သော’ (ဂေဟဿိတ) ဟူသည်မှာ ထိုကာမဂုဏ်တို့ကို အစပျိုး၍ ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ကပ်ငြိကုန်သောအရာတည်း။ “သရန္တိ” ဟူသည် လျင်မြန်သော အရှိန်ဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကို ပြေးခြင်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ “သက္ကပ္ပါ” ဟူသည် အကြင်မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ၊ ဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ၊ ဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ စသည်တို့သည်လည်း ကာမဂုဏ်ကို မှီကုန်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “ဂေါစရဇ္ဈတ္တသ္မိံယေဝ” ဟူသည် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်း၌သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းသည် တရား၏အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားသော ဘာဝနာ၏ ကျက်စားရာ (ဂေါစရ) ဖြစ်သောကြောင့် “ဂေါစရဇ္ဈတ္တ” ဟူ၍ ဆိုအပ်သည်။ ထွက်သက်ဝင်သက်ရုပ်အပေါင်းသို့ သွားသော၊ ဖြစ်သော သတိသည် “ကာယဂတာ” မည်၏၊ ထိုကာယဂတာသတိကို။ သတိကို ဦးစီးစေခြင်းဖြင့် ထိုသတိနှင့် အတူတကွဖြစ်သော ဘာဝနာတရားတို့ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ထွက်သက်ဝင်သက်ရုပ်အပေါင်းစသော ထိုထိုအဖို့အစုတို့ကို သမထ၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ပိုင်းခြားယူ၍ သတိဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် ထိုသို့ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော ထိုအဖို့အစုတို့ကို အစပျိုး၍ အနိစ္စစသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော၊ ရုပ်အာရုံရှိသော သတိကို သတိ၏အဖြစ်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၍ တစ်ပေါင်းတည်း ပြလိုသဖြင့် “ကာယပရိဂ္ဂါဟိကံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Satipaṭṭhāneti mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.378; ma. ni. 1.111), cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā, cuṇṇakajātāni aṭṭhikāni pariyosānaṃ katvā kāyānupassanā niddiṭṭhā, idha pana kesādīsu vaṇṇakasiṇavasena nibbattitānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena uparidesanāya vaḍḍhitattā aṭṭhārasavidhena kāyagatāsatibhāvanā.

“သတိပဋ္ဌာန” ဟူသည် မဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ် (ဒီ၊ ၂၊ ၃၇၈။ မ၊ ၁၊ ၁၁၁) ၌ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ကာယာနုပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ဖြစ်ကုန်သော အရိုးတို့ကို အဆုံးရှိစေ၍ ကာယာနုပဿနာကို ပြတော်မူအပ်၏။ ဤ၌မူကား ဆံပင်စသည်တို့၌ ဝဏ္ဏကသိုဏ်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဈာန်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အထက်ဒေသနာ၌ ပွားများအပ်သောကြောင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အပြားရှိသော ကာယဂတာသတိဘာဝနာ ဖြစ်သည်။

156. Tassa bhikkhunoti yo kāyagatāsatibhāvanāya vasībhūto, tassa bhikkhuno. Sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti sahajāta-aññamañña-nissaya-sampayutta-atthi-avigatapaccayavasena vijjaṃ bhajanti, tāya saha ekībhāvamiva gacchantīti attho. Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse [Pg.316] vattantīti vijjāsabhāgatāya tadekadese vijjākoṭṭhāse vattanti. Tāhi sampayuttadhammā phassādayo. Nanu cettha vijjānaṃ vijjābhāgiyatā na sambhavatīti? No na sambhavati. Yāya hi vijjāya vijjāsampayuttānaṃ vijjābhāgiyatā, sā taṃnimittāya vijjāya upacarīyatīti. Ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti aṭṭhasu vijjāsu ekaṃ ‘‘vijjā’’ti gahetvā itarā tassā bhāgatāya ‘‘vijjābhāgiyā’’ti veditabbā. Saddhiṃ pavattanasabhāvāsu ayameva vijjāti vattabbāti niyamassa abhāvato vijjābhāgo viya vijjābhāgiyāpi pavattati evāti vattabbaṃ. Āpopharaṇanti paṭibhāganimittabhūtena āpokasiṇena sabbaso mahāsamuddapharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Dibbacakkhuñāṇassa kiccaṃ pharaṇanti katvā, dibbacakkhuatthaṃ vā ālokapharaṇaṃ dibbacakkhupharaṇanti daṭṭhabbaṃ. Ubhayasmimpi pakkhe samuddaṅgamānaṃ kunnadīnaṃ samuddantogadhattā tesaṃ cetasā phuṭatā veditabbā. Kunnadiggahaṇañcettha kañcimeva kālaṃ sanditvā tāsaṃ udakassa samuddapariyāpannabhāvūpagamanattā, na bahi mahānadiyo viya parittakālaṭṭhitikāti.

၁၅၆. "Tassa bhikkhuno" ဟူသည် ကာယဂတာသတိဘာဝနာ၌ ဝသီဘော်သို့ ရောက်ပြီးသော ထိုရဟန်းအား။ "Sampayogavasena vijjaṃ bhajanti" ဟူသည် သဟဇာတ၊ အညမည၊ နိဿယ၊ သမ္ပယုတ္တ၊ အတ္ထိ၊ အဝိဂတပစ္စည်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဇ္ဇာကို မှီဝဲကြကုန်၏၊ ထိုဝိဇ္ဇာနှင့်တကွ တစ်သားတည်းဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattanti" ဟူသည် ဝိဇ္ဇာနှင့် သဘာဂတူသဖြင့် ထိုဝိဇ္ဇာ၏ အဖို့အစုဖြစ်သော ဝိဇ္ဇာအစု၌ ဖြစ်ကုန်၏။ "Tāhi" ဟူသည် ထိုဝိဇ္ဇာတို့နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော ဖဿစသော တရားတို့တည်း။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဝိဇ္ဇာတို့အား ဝိဇ္ဇာဘာဂိယဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်လောဟု မေးသော်၊ မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ဖြစ်နိုင်ပါပေ၏။ အကြင်ဝိဇ္ဇာကြောင့် ဝိဇ္ဇာနှင့်ယှဉ်သောတရားတို့၏ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိဇ္ဇာဘာဂိယဖြစ်ခြင်းကို ထိုဝိဇ္ဇာဘာဂိယဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝိဇ္ဇာ၌ တင်စား၍ ပြောဆိုအပ်၏။ "Ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyā" ဟူသည် ရှစ်ပါးသော ဝိဇ္ဇာတို့တွင် တစ်ပါးကို "ဝိဇ္ဇာ" ဟု ယူ၍ ကြွင်းသော ဝိဇ္ဇာတို့ကို ထိုဝိဇ္ဇာ၏ အဖို့အစု ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "ဝိဇ္ဇာဘာဂိယ" ဟု သိအပ်၏။ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း သဘောရှိသော တရားတို့တွင် "ဤသည်သာလျှင် ဝိဇ္ဇာဖြစ်၏" ဟု အတိအကျ ဆိုအပ်သော စည်းကမ်းမရှိသောကြောင့် ဝိဇ္ဇာအဖို့အစုကဲ့သို့ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယတရားသည်လည်း ဖြစ်သည်သာတည်းဟု ဆိုအပ်၏။ "Āpopharaṇa" ဟူသည် ပဋိဘာဂနိမိတ်ဖြစ်သော အာပေါကသိုဏ်းဖြင့် သမုဒ္ဒရာကြီးတစ်ခုလုံးကို ပျံ့နှံ့စေခြင်းကို "အာပေါဖရဏ" မည်၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ ကိစ္စဖြစ်သော ပျံ့နှံ့စေခြင်းကို ပြု၍၎င်း၊ သို့မဟုတ် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ အကျိုးငှာ အလင်းရောင် ပျံ့နှံ့စေခြင်းကို "ဒိဗ္ဗစက္ခုဖရဏ" ဟု၎င်း မှတ်အပ်၏။ နှစ်ဦးသော ပက္ခ၌လည်း သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဝင်ကြကုန်သော မြစ်ငယ်တို့သည် သမုဒ္ဒရာအတွင်းသို့ သက်ဝင်ကုန်သောကြောင့် ထိုမြစ်ငယ်တို့ကို စိတ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့အပ်သည်ကို သိအပ်၏။ ဤ၌ မြစ်ငယ်တို့ကို ယူခြင်းကား အနည်းငယ်သော ကာလမျှသာ စီးဆင်းပြီးလျှင် ထိုမြစ်ငယ်တို့၏ ရေသည် သမုဒ္ဒရာအတွင်းသို့ သက်ဝင်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့်တည်း၊ ပြင်ပရှိ မြစ်ကြီးများကဲ့သို့မဟုတ်ဘဲ အနည်းငယ်သော ကာလမျှသာ တည်တတ်သောကြောင့်တည်း။

Otāranti kilesuppattiyā avasaraṃ, taṃ pana vivaraṃ chiddanti ca vuttaṃ. Ārammaṇanti kilesuppattiyā olambanaṃ. Yāva pariyosānāti mattikāpuñjassa yāva pariyosānā.

"Otāra" ဟူသည် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ရန် အခွင့်အလမ်းဖြစ်၏၊ ထိုအခွင့်အလမ်းကိုပင် "အပေါက်" "အက်ကြောင်း" ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ "Ārammaṇa" ဟူသည် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ရန် ဖက်တွယ်ရာ (အာရုံ) တည်း။ "Yāva pariyosānā" ဟူသည် မြေပုံ၏ အဆုံးတိုင်အောင်တည်း။

158. Abhiññāyāti iddhividhādiabhiññāya. Sacchikātabbassāti paccakkhato kātabbassa adhiṭṭhānavikubbanādidhammassa. Abhiññāva kāraṇanti āha – ‘‘sacchikiriyāpekkhāya, abhiññākāraṇassa pana siddhiyā pākaṭā’’ti. Mariyādabaddhāti udakamātikāmukhe katā.

၁၅၈. "Abhiññāya" ဟူသည် ဣဒ္ဓိဝိဓစသော အဘိညာဉ်ဖြင့်။ "Sacchikātabbassa" ဟူသည် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အဓိဋ္ဌာနဝိကုဗ္ဗနစသော တရား၏။ အဘိညာဉ်သည်သာလျှင် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ငဲ့ကွင်းသဖြင့်၊ အဘိညာဉ်တည်းဟူသော အကြောင်း၏ ပြီးစီးခြင်းကြောင့် ထင်ရှား၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Mariyādabaddhā" ဟူသည် ရေပြွန်ဝ၌ ပြုအပ်သော ရေတားပေါင် (မြောင်းပေါင်) တို့တည်း။

Yuttayānaṃ viya katāya icchiticchite kāle sukhena paccavekkhitabbattā. Patiṭṭhākatāyāti sampattīnaṃ patiṭṭhābhāvaṃ pāpitāya. Anuppavattitāyāti bhāvanābahulīkārehi anuppavattitāya. Paricayakatāyāti āsevanadaḷhatāya suciraṃ paricayāya. Susampaggahitāyāti sabbaso ukkaṃsaṃ pāpitāya. Susamāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattikatāya. Sesaṃ suviññeyyameva.

ကုန်းရထားကို ကောင်းစွာကပ်အပ်သကဲ့သို့ ပြုအပ်သဖြင့် အလိုရှိတိုင်းသော အခါ၌ ချမ်းသာစွာ ဆင်ခြင်အပ်သောကြောင့်တည်း။ "Patiṭṭhākatāya" ဟူသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၏ တည်ရာအဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။ "Anuppavattitāya" ဟူသည် ဘာဝနာပွားများခြင်း၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုခြင်းတို့ဖြင့် အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။ "Paricayakatāya" ဟူသည် အမြဲမပြတ် မှီဝဲခြင်း၏ မြဲမြံခိုင်ခံ့သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် အဓွန့်ရှည်စွာ လေ့လာအပ်သောကြောင့်တည်း။ "Susampaggahitāya" ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် လွန်ကဲထူးခြားခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။ "Susamāraddhāya" ဟူသည် အလွန် ကောင်းမွန်စွာပင် ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်သည်သာတည်း။

Kāyagatāsatisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ကာယဂတာသတိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

10. Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā

၁၀. သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ်အဖွင့်။

160. Saṅkhārupapattinti [Pg.317] vipākakkhandhasaññitānaṃ saṅkhārānaṃ uppattiṃ, nibbattinti attho. Yasmā avadhāraṇaṃ etasmiṃ pade icchitabbanti, ‘‘saṅkhārānaṃyeva upapatti’’nti vatvā tena nivattitaṃ dassento, ‘‘na sattassā’’ti āha. Tena satto jīvo uppajjatīti micchāvādaṃ paṭikkhipati. Evaṃ uppajjanakadhammavasena uppattiṃ dassetvā idāni uppattijanakadhammavasenapi taṃ dassetuṃ, ‘‘puññābhisaṅkhārena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmesu puññābhisaṅkhārenapi upapatti hoti, sā pana imasmiṃ sutte gahitāti. Puññābhisaṅkhārena vāti vā-saddo avuttatthāpekkhaṇavikappattho, avuttatthāpekkhāya pana na āgato ‘‘āneñjābhisaṅkhārenā’’ti. Atha vā upapatti āgatā, evaṃ kiccaṃ āgataṃ, āneñjābhisaṅkhāro panettha sarūpena anāgatopi puññābhisaṅkhāraggahaṇeneva gahitoti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘puññāneñjābhisaṅkhārenā’’ti paṭhanti. Bhavūpagakkhandhānanti sugatibhavūpagānaṃ upādānakkhandhānaṃ.

၁၆၀. "Saṅkhārupapatti" ဟူသည် ဝိပါက်ခန္ဓာဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော သင်္ခါရတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အကြင်ကြောင့် ဤပုဒ်၌ ကန့်သတ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "သင်္ခါရတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသာလျှင်တည်း" ဟု ဆို၍ ထိုကန့်သတ်ခြင်းဖြင့် တားမြစ်အပ်သော သဘောကို ပြလိုသဖြင့် "သတ္တဝါ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမဟုတ်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားဖြင့် "သတ္တဝါ၊ ဇီဝသည် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူသော မိစ္ဆာဝါဒကို ပယ်မြစ်တော်မူသည်။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရား၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော တရား၏အစွမ်းဖြင့်လည်း ထိုဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "puññābhisaṅkhārena vā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုတွင် ကာမဘုံ၌ ပုညာဘိသင်္ခါရဖြင့်လည်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုမူကား ဤသုတ်၌ ယူအပ်၏။ "Puññābhisaṅkhārena vā" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဝါ" သဒ္ဒါသည် မဆိုအပ်သေးသော အနက်ကို ငဲ့ခြင်း၊ ဝိကပ်ပြုခြင်း အနက်ရှိ၏၊ မဆိုအပ်သေးသော အနက်ကို ငဲ့ခြင်းအားဖြင့် "အာနဉ္စာဘိသင်္ခါရဖြင့်" ဟု မလာရှိပေ။ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် လာ၏၊ ဤသို့ ကိစ္စသည် လာ၏၊ ဤသုတ်၌ အာနဉ္စာဘိသင်္ခါရသည် ကိုယ်တိုင် မလာသော်လည်း ပုညာဘိသင်္ခါရကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ပြီဟု မှတ်အပ်၏။ အချို့သူတို့မူကား "puññāneñjābhisaṅkhārena" ဟု ဖတ်ကြကုန်၏။ "Bhavūpagakkhandhānaṃ" ဟူသည် သုဂတိဘဝသို့ ရောက်ကုန်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၏။

161. Lokikā vaṭṭanti kammavaṭṭassa gahaṇato. Bhavūpapattihetubhūtā okappanīyasaddhā catupārisuddhisīlaṃ tādisaṃ buddhavacanabāhusaccaṃ āmisapariccāgo kammassakatāñāṇaṃ kammaphaladiṭṭhi ca ime saddhādayo veditabbā. Ṭhapetīti paṇidahanavasena ṭhapeti. Paṇidahatīti hi ayamettha attho. Patiṭṭhāpetīti tattha suppatiṭṭhitaṃ katvā ṭhapeti. Sahapatthanāyāti, ‘‘aho vatāhaṃ…pe… upapajjeyya’’nti evaṃ pavattapatthanāya saha. Saddhādayovāti yathāvuttā saddhādayo eva pañca dhammā upapattiyā saṅkharaṇaṭṭhena saṅkhārā, tasmā eva aññehi visiṭṭhabhavūpaharaṇaṭṭhena vihārā nāmāti. Tasmiṃ ṭhāneti tasmiṃ upapattiṭṭhāne.

၁၆၁. "Lokikā" ဟူသည် ကမ္မဝဋ်ကို ယူခြင်းကြောင့် လောကီဝဋ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော သက်ဝင်ယုံကြည်သော သဒ္ဓါ၊ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ၊ ထိုသို့သော ဗုဒ္ဓဝစနဗဟုသုတ၊ အာမိသစွန့်ကြဲခြင်း (ဒါန)၊ ကမ္မဿကတာဉာဏ်နှင့် ကမ္မဖလဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ဤသဒ္ဓါစသော တရားတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ "Ṭhapeti" ဟူသည် ပဏိဓာန် (ဆုတောင်းခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆောက်တည်ထား၏။ ဤပုဒ်၌ "ဆုတောင်း၏" ဟူသည်သာ အနက်တည်း။ "Patiṭṭhāpeti" ဟူသည် ထိုဖြစ်ရာဘဝ၌ ကောင်းစွာ တည်စေလျက် ထား၏။ "Sahapatthanāya" ဟူသည် "အို... ငါသည် ...ပေ... ဖြစ်ရပါမူ ကောင်းလေစွ" ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော တောင်းဆုနှင့်တကွ။ "Saddhādayova" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သဒ္ဓါစသော တရားငါးပါးတို့သည်သာလျှင် ဘဝသစ်ကို ပြုပြင်တတ်သော အနက်ကြောင့် "သင်္ခါရ" မည်ကုန်၏၊ ထိုကြောင့်သာလျှင် တစ်ပါးသော တရားတို့ထက် ထူးမြတ်သော ဘဝကို ဆောင်တတ်သော အနက်ကြောင့် "ဝိဟာရ" မည်ကုန်၏။ "Tasmiṃ ṭhāne" ဟူသည် ထိုဖြစ်ပေါ်ရာ အရပ်၌။

Pañcadhammāva taṃsamaṅgīpuggalo upapattiṃ maggati gavesati etenāti maggo. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Cetanā panettha suddhasaṅkhāratāya saddhādiggahaṇeneva gahitā, tasmā avadhāraṇaṃ kataṃ. Upapattipakappanavaseneva pavattiyā patthanāgahaṇeneva tassā gahaṇanti keci. Cittakarayuttagatinibbattanadhammavasena avadhāraṇassa katattā. Cetanā hi nāma kammaṃ, tassā upapattinibbattane vattabbameva natthi, tassā pana kiccakaraṇā saddhādayo patthanā cāti ime dhammā sahakārino bhavūpapattiyā niyāmakā hontīti tatrūpapattiyā pavattantīti tesaṃ maggādibhāvo vutto. Tenāha [Pg.318] ‘‘yassa hī’’tiādi. Tena saddhā patthanā cāti ubhaye dhammā sahitā hutvā kammaṃ visesentā gatiṃ niyamentīti dasseti, paṭisandhiggahaṇaṃ aniyataṃ kevalassa kammassa vasenāti adhippāyo. Kāmañcettha ‘‘kammaṃ katvā’’ti vuttaṃ, kammāyūhanato pana pageva patthanaṃ ṭhapetumpi vaṭṭatiyeva. Kammaṃ katvāti cettha ‘‘tāpetvā bhuñjati, bhutvā sayatī’’tiādīsu viya na kālaniyamo, kammaṃ katvā yadā kadāci patthanaṃ kātuṃ vaṭṭatīti ca idaṃ cārittadassanaṃ viya vuttaṃ. Yathā hi bhavapatthanā yāva maggena na samucchijjati, tāva anuppannābhinavakatūpacitassa kammassa paccayo hotiyeva. Puna tathā visesapaccayo, yathā niyametvā uppāditā. Tena vuttaṃ – ‘‘yassa pañca dhammā atthi, na patthanā tassa gati anibaddhā’’ti.

ထိုတရားငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤတရားဖြင့် ဖြစ်ရာဘဝကို ရှာမှီးတတ်၊ ရှာဖွေတတ်သောကြောင့် မဂ္ဂ (လမ်းကြောင်း) မည်၏။ ဤတရားဖြင့် လျှောက်လှမ်းတတ်သောကြောင့် ပဋိပဒါ (လမ်းစဉ်) မည်၏။ ဤ၌ စေတနာကို သက်သက်သော သင်္ခါရတရား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သဒ္ဓါ စသည်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ပြီး ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် (ဧဝကာရဖြင့်) ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား “ဖြစ်ရာဘဝကို ကြံစည်မှု အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆုတောင်းမှုကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ထိုစေတနာကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်သည်” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ စိတ်ကို ပြုပြင်တတ်သော တရားနှင့် ယှဉ်လျက် လားရာဂတိကို ဖြစ်စေတတ်သော တရား၏ အစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စေတနာဟူသည် ကံဖြစ်ရာ ထိုစေတနာသည် ဖြစ်ရာဘဝကို ဖြစ်စေခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပြီ။ သို့သော်လည်း ထိုစေတနာ၏ ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ပေးတတ်သော သဒ္ဓါ အစရှိသော တရားတို့နှင့် ဆုတောင်းခြင်းဟူသော ဤတရားတို့သည် ပေါင်းစပ်လျက် ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို အဆုံးအဖြတ် ပေးတတ်သော တရားများ ဖြစ်ကြကုန်သောကြောင့်၊ ထိုဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ထိုတရားတို့၏ မဂ်အစရှိသည် ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ယဿ ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် သဒ္ဓါနှင့် ဆုတောင်းခြင်းဟူသော ဤတရားနှစ်ပါးတို့သည် ပေါင်းစပ်မိကြကုန်လျက် ကံကို အထူးပြု၍ လားရာဂတိကို အဆုံးအဖြတ် ပေးတတ်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ ကံသက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းသည် မမြဲ (မသေချာ) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ “ကံကိုပြု၍” ဟု ဆိုသော်လည်း ကံကို ဆည်းပူးအားထုတ်ခြင်းထက် အလျင်ဦးစွာ ဆုတောင်းခြင်းကို ထားရန်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤ “ကံကိုပြု၍” ဟူသော စကား၌ “ပူအောင် ပြုလုပ်ပြီးမှ စား၏၊ စားပြီးမှ အိပ်၏” ဟု စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ အချိန်ကာလ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း မရှိပေ။ ကံကို ပြုပြီးနောက် တစ်ချိန်ချိန်၌ ဆုတောင်းခြင်းကို ပြုအပ်သည်ဟူ၍ ဤသည်ကား ကျင့်ထုံးကို ပြသသကဲ့သို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အမှန်သော်လည်း ဘဝဆုတောင်းခြင်းသည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် မပယ်သတ်ရသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး၊ မဖြစ်ပေါ်သေးသော အသစ်ပြုပြင် ဆည်းပူးအပ်သော ကံ၏ အထောက်အပံ့ ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ပြင် စနစ်တကျ သတ်မှတ်၍ ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် ထိုကဲ့သို့ ထူးခြားသော အထောက်အပံ့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် - “အကြင်သူအား တရားငါးပါးရှိသော်လည်း ဆုတောင်းမှုမရှိလျှင် ထိုသူ၏ လားရာဂတိသည် မမြဲ (မသေချာ) ပါ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

165. Sabbasovāti ‘‘idaṃ kāḷakaṃ sāmaṃ setaṃ haritaṃ maṇḍalaṃ aparimaṇḍalaṃ caturaṃsaṃ paripuṇṇaṃ khuddakaṃ mahanta’’ntiādinā sabbasova pākaṭaṃ hoti.

၁၆၅. “သဗ္ဗသော” ဟူသည် “ဤအဆင်းသည် မည်းနက်သော အဆင်း၊ ညိုသော အဆင်း၊ ဖြူသော အဆင်း၊ စိမ်းသော အဆင်း၊ အဝိုင်းသဏ္ဌာန်၊ မဝိုင်းသော သဏ္ဌာန်၊ လေးထောင့်သဏ္ဌာန်၊ ပြည့်စုံသော သဏ္ဌာန်၊ ငယ်သော သဏ္ဌာန်၊ ကြီးသော သဏ္ဌာန်” အစရှိသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

167. Sundaroti kāḷakādidosarahitatāya sobhano. Ākarasampanno sampannaākaruppattiyā. Dhovanādīhīti dhovanatāpanamajjanādīhi.

၁၆၇. “သုန္ဒရော” ဟူသည် မည်းနက်ခြင်း အစရှိသော အပြစ်ကင်းသောကြောင့် လှပတင့်တယ်သော။ “အာကာရသမ္ပန္နော” ဟူသည် ပြည့်စုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ပြည့်စုံသော သဏ္ဌာန်ရှိသော။ “ဓေါဝနာဒီဟိ” ဟူသည် ဆေးကြောခြင်း၊ ပူတိုက်ခြင်း (မီးဖုတ်ခြင်း)၊ ပွတ်တိုက်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။

168. Lokadhātūnaṃ satasahassaṃ attano vase vattanato satasahasso. Tassa pana tattha obhāsakaraṇaṃ pākaṭanti āha ‘‘ālokapharaṇabrahmā’’ti. Ayameva nayo heṭṭhā ‘‘sahasso brahmā’’tiādīsupi. Nikkhena katanti nikkhaparimāṇena jambonadena kataṃ. Nikkhaṃ pana vīsatisuvaṇṇanti keci. Pañcavīsatisuvaṇṇanti apare. Suvaṇṇaṃ nāma catudharaṇanti vadanti. Ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti parittabhāvato. Atirekenāti pañcasuvaṇṇaatirekena nikkhappamāṇaṃ asampattena. Vaṇṇavantaṃ pana na hoti avipulatāya uḷāraṃ hutvā anupaṭṭhānato. Avaṇṇavantatāya eva pharusadhātukaṃ khāyati. Tāsūti tāsu bhūmīsu, yattha sākhā vaḍḍhitvā ṭhitā. Teti suvaṇṇaṅkurā. Pacitvāti tāpetvā. Sampahaṭṭhanti samujjalīkatanti āha – ‘‘dhotaghaṭṭitapamajjita’’nti, tambamattikalepaṃ katvā dhotañceva pāsāṇādinā ghaṭṭitañca eḷakalomādinā pamajjitañcāti attho.

၁၆၈. “သဟဿော” ဟူသည် လောကဓာတ် တစ်သိန်းကို မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်စေတတ်သောကြောင့် သတသဟဿ (တစ်သိန်းသော လောကဓာတ်ကို အစိုးရသော ဗြဟ္မာ) မည်၏။ ထိုဗြဟ္မာ၏ ထိုလောကဓာတ်၌ အလင်းရောင် ဖြာထွက်စေခြင်းသည် ထင်ရှားသောကြောင့် “အာလောကဖရဏဗြဟ္မာ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤနည်းသည်ပင် အောက်၌ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော “သဟဿော ဗြဟ္မာ” အစရှိသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ “နိက္ခေန ကတံ” ဟူသည် နိက္ခ (နိက္ခတမတ်) ပမာဏရှိသော ဇမ္ဗူရာဇ်ရွှေဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော။ နိက္ခဟူသည် အချို့ဆရာတို့အလိုအရ ရွှေဒင်္ဂါး နှစ်ဆယ် ဖြစ်၏၊ အခြားဆရာတို့မူကား ရွှေဒင်္ဂါး နှစ်ဆယ့်ငါးပြားဟု ဆိုကြကုန်၏။ သုဝဏ္ဏမည်သည် လေးဓရဏရှိသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သေးငယ်လွန်းသောကြောင့် တိုက်ချွတ်ပွတ်တိုက်ခြင်းကို မခံနိုင်ပေ။ “အတိရေကေန” ဟူသည် ရွှေငါးပြားထက် ပိုသော်လည်း နိက္ခပမာဏသို့ မပြည့်မီသော အတိုင်းအတာဖြင့် ဖြစ်သည်။ မပြန့်ပြောသဖြင့် ကြီးမြတ်ထင်ရှားစွာ မပေါ်လွင်သောကြောင့် ကောင်းသော အရောင်အသွေး မရှိပေ။ အရောင်အသွေး မရှိခြင်းကြောင့်ပင် ကြမ်းတမ်းသော သဘောရှိသည်ဟု ထင်ရ၏။ “တာသူ” ဟူသည် သစ်ကိုင်းများ စည်ပင်ပြန့်ပွား၍ တည်ရှိရာ ထိုမြေတို့၌ ဖြစ်သည်။ “တေ” ဟူသည် ထိုရွှေညှောက် (ရွှေညွန့်) တို့ ဖြစ်သည်။ “ပစိတွာ” ဟူသည် ပူတိုက် (ကျိုချက်) ပြီးမှ ဖြစ်သည်။ “သမ္ပဟဋ္ဌံ” ဟူသည် အလွန်တောက်ပစေအပ်သောဟု ဆိုလိုသဖြင့် “ဓောတဃဋ္ဌိတပမဇ္ဇိတံ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ကြေးနီ ရွှံ့စေးလိမ်းကျံ၍ ဆေးကြောအပ်သည်လည်းကောင်း၊ ကျောက်ခဲ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်အပ်သည်လည်းကောင်း၊ သိုးမွေး အစရှိသည်တို့ဖြင့် သုတ်သင်အပ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရရှိ၏။

Etadevāti [Pg.319] ālokaṃ vaḍḍhetvā ettha ālokapharaṇameva. Atha vā yaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ, ālokapharaṇampi etadeva. Yattakañhi ṭhānaṃ yogī kasiṇālokena pharati; tattakaṃ ṭhānaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ phusatīti dibbacakkhupharaṇe dassite ālokapharaṇaṃ dassitamevāti attho. Sabbatthāti sabbasmiṃ ‘‘pharitvā’’ti āgataṭṭhāne. Avināsentenāti asambhinnena.

“ဧတဒေဝ” ဟူသည် အလင်းရောင်ကို တိုးပွားစေ၍ ဤ၌ အလင်းရောင် ဖြန့်ကြက်ခြင်းသက်သက်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်မူကား အကြင် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ် ဖြန့်ကြက်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ အလင်းရောင် ဖြန့်ကြက်ခြင်းသည်လည်း ဤသည်ပင် ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ကသိဏအလင်းရောင်ဖြင့် အကြင်မျှလောက်သော အရပ်ကို ဖြန့်ကြက်၏၊ ထိုမျှလောက်သော အရပ်သို့ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် ထိတွေ့ (ရောက်ရှိ) ၏။ ထို့ကြောင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ် ဖြန့်ကြက်ခြင်းကို ပြသသော် အလင်းရောင် ဖြန့်ကြက်ခြင်းကိုလည်း ပြသပြီး ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရရှိ၏။ “သဗ္ဗတ္ထ” ဟူသည် “ဖရိတွာ” (ဖြန့်ကြက်၍) ဟု လာသမျှသော အရပ်တိုင်း၌ ဖြစ်သည်။ “အဝိနာသေန္တေန” ဟူသည် မပျက်စီးစေဘဲ (မရောယှက်စေဘဲ) ဟု အနက်ရ၏။

Kasiṇapharaṇaṃ viyāti kasiṇobhāsena pharaṇaṃ viya dissati upaṭṭhāti, maṇipabhāpharaṇassa viya brahmaloke dhātupharaṇassa dassitattāti adhippāyo. Sarīrapabhā pana nikkhapabhāsadisāti, ‘‘nikkhopamme sarīrapharaṇaṃ viya dissatī’’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathā nāma natthīti pāḷipadassa atthavaṇṇanāya nāma nicchitāya bhavitabbaṃ, avinicchitāya pana natthi viyāti akathanaṃ nāma aṭṭhakathāya anāciṇṇanti tassa vādaṃ paṭikkhipitvā. Yathā hi vattabbaṃ, tathā avatvā ‘‘viyā’’ti vacanaṃ kimatthiyanti adhippāyo. Buddhānaṃ byāmappabhā byāmappadese sabbakālaṃ adhiṭṭhāti viya tassa brahmuno sarīrapharaṇaṃ sarīrābhāya pattharaṇaṃ sabbakālikaṃ. Cattārimāni itarāni pharaṇāni avināsetvā aññamaññamabhinditvā kathetabbaṃ. Pharaṇapadasseva vevacanaṃ ‘‘adhimuccaneneva pharaṇa’’nti. Pattharatīti yathāvuttaṃ pharaṇavasena pattharati. Jānātīti adhimuccanavasena jānāti.

“ကသိဏဖရဏံ ဝိယ” ဟူသည် ကသိဏအလင်းရောင်ဖြင့် ဖြန့်ကြက်ခြင်းကဲ့သို့ ထင်ရှားပေါ်လွင်၏။ ပတ္တမြားအရောင် ဖြန့်ကြက်ခြင်းကဲ့သို့ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဓာတ်တရား ဖြန့်ကြက်ခြင်းကို ပြသအပ်သောကြောင့်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါသည်ကား နိက္ခ (ရွှေတုံး) အရောင်နှင့် တူသောကြောင့် “နိက္ခောပမ္မေ သရီရဖရဏံ ဝိယ ဒိဿတိ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ “အဋ္ဌကထာ နာမ နတ္ထိ” ဟူသည် ပါဠိပုဒ်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ဆုံးဖြတ်ပြီး ဖြစ်အပ်၏၊ မဆုံးဖြတ်ရသေးပါက မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ရာ၊ ဖွင့်ဆိုချက် မပြုခြင်းဟူသည် အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ အလေ့အထ မဟုတ်ဟု ထိုသူ၏ ဝါဒကို ပယ်မြစ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပြောဆိုထိုက်သည်ကို မပြောဘဲ “ဝိယ” (ကဲ့သို့) ဟူသော စကားကို အဘယ်အကျိုးရှိရန် ပြောဆိုသနည်းဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ လံပြည့်ကိုယ်ရောင်ခြည်တော်သည် လံပတ်ပတ်လည်၌ အခါခပ်သိမ်း တည်ရှိနေသကဲ့သို့၊ ထိုဗြဟ္မာ၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ ဖြန့်ကြက်ခြင်းသည်လည်း အခါခပ်သိမ်း ဖြစ်ပေါ်နေ၏။ အခြားသော ဖြန့်ကြက်ခြင်း လေးပါးတို့ကိုမူ မဖျက်ဆီးဘဲ တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး မရောယှက်စေဘဲ ပြောဆိုအပ်၏။ “အဓိမုစ္စနေနေဝ ဖရဏံ” ဟူသည် ဖရဏပုဒ်၏ ဝေဝုစ်စကား ဖြစ်သည်။ “ပတ္ထရတိ” ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ဖြန့်ကြက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြန့်ပြောစေ၏။ “ဇာနာတိ” ဟူသည် နှလုံးသွင်း ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဓိမောက္ခ) အစွမ်းဖြင့် သိ၏။

169. Ādayoti ādi-saddena subhe saṅgaṇhāti. Ābhāti dutiyajjhānabhūmike deve ekajjhaṃ gahetvā sādhāraṇato vuttaṃ. Tato subhāti tatiyajjhānabhūmike. Tenāha – ‘‘pāṭiyekkā devā natthī’’tiādi. Sādhāraṇato katāyapi patthanāya jhānaṅgaṃ parittaṃ bhāvitañce, parittābhesu upapatti hoti, majjhimañce, appamāṇābhesu, paṇītañce, ābhassaresu upapatti hotīti daṭṭhabbaṃ. Subhāti etthāpi eseva nayo. Heṭṭhā vuttanayeneva suviññeyyoti āha – ‘‘vehapphalādivārā pākaṭāyevā’’ti.

၁၆၉. “အာဒယော” ဟူရာ၌ အာဒိ-သဒ္ဒါဖြင့် သုဘဘုံသား နတ်ဗြဟ္မာတို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ “အာဘာ” ဟူသည် ဒုတိယဈာန်ဘုံ၌ ရှိသော နတ်ဗြဟ္မာတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ယူ၍ ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ “တတော သုဘာ” ဟူသည် တတိယဈာန်ဘုံ၌ ရှိသော နတ်ဗြဟ္မာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ပါဋိယေက္ကာ ဒေဝါ နတ္ထိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆုတောင်းမှုကို ပြုအပ်သော်လည်း ဈာန်အင်္ဂါကို အနည်းငယ်မျှသာ ပွားများအပ်ပါက ပရိတ္တာဘဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏၊ အလယ်အလတ် ပွားများအပ်ပါက အပ္ပမာဏာဘဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏၊ အလွန်အကဲ ပွားများအပ်ပါက အာဘဿရဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏ဟု မှတ်အပ်၏။ “သုဘာ” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်သည်။ အောက်၌ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်ပင် လွယ်ကူစွာ သိနိုင်သောကြောင့် “ဝေဟပ္ဖလာဒိဝါရာ ပါကဋာယေဝါ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Kāmāvacaresu nibbattatūtiādinā saddhādīnaṃ ajjhānavipassanānaṃ kathaṃ tadadhiṭṭhānaṃ hotīti āsaṅkati. Itaro saddhādīnaṃ ajjhānasabhāvattepi jhānavipassanānaṃ adhiṭṭhānaṃ nissayapaccayādivasena sappaccayattā brahmalokūpapattiṃ nibbānañca āvahantīti dassento, ‘‘ime pañca dhammā’’tiādimāha[Pg.320]. Tattha sīlanti sambhārasīlaṃ. Anāgāmī samucchinnaorambhāgiyasaṃyojano samāno sace sabbaso upapattiyo atikkamituṃ na sakkoti, ariyabhūmīsu eva nibbattati yathūpacitajhānakammunāti āha – ‘‘anāgāmi…pe… nibbattatī’’ti. Uparimagganti aggamaggaṃ bhāvetvā. Āsavakkhayanti sabbaso āsavānaṃ khayaṃ pahānaṃ pāpuṇāti. Sesaṃ suviññeyyameva.

ကာမာဝစရဘုံတို့၌ ဖြစ်ပါစေဟူသော စကားအစရှိသည်ဖြင့် သဒ္ဓါအစရှိသည်တို့နှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန် ဝိပဿနာတို့အား ထိုသို့ ဆောက်တည်ခြင်း (အဓိဋ္ဌာန်) သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်းဟု သံသယဖြစ်၏။ တစ်ပါးသောဆရာသည် သဒ္ဓါအစရှိသည်တို့သည် အဇ္ဈာသယသဘောရှိသော်လည်း ဈာန် ဝိပဿနာတို့၏ အခြေခံတည်ရာသည် နိဿယပစ္စည်း စသည်၏ အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်ရခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဆောင်တတ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ သီလဟူသည် အခြံအရံသီလ (သမ္ဘာရသီလ) တည်း။ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသည်ဖြစ်၍ အကယ်၍ ခပ်သိမ်းသော ဘဝဖြစ်ခြင်းတို့ကို လုံးဝမကျော်လွန်နိုင်ပါက ဆည်းပူးအပ်သော ဈာန်ကံအားလျော်စွာ အရိယာတို့၏ ဘုံတို့၌သာ ဖြစ်ရ၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ‘အနာဂါမီ...ပ... နိဗ္ဗတ္တတိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဥပရိမဂ္ဂံ ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ကို ပွားများ၍။ အာသဝက္ခယံ ဟူသည် အလုံးစုံသော အာသဝေါတရားတို့၏ ကုန်ရာဖြစ်သော ပယ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်သည်သာတည်း။

Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Niṭṭhitā ca anupadavaggavaṇṇanā.

အနုပဒဝဂ်အဖွင့် (အနုပဒဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ) လည်း ပြီးဆုံးပြီ။

3. Suññatavaggo

၃. သုညတဝဂ်

1. Cūḷasuññatasuttavaṇṇanā

၁. စူဠသုညတသုတ်အဖွင့်

176. Kālaparicchedaṃ [Pg.321] katvāti samāpajjantehi nāma kālaparicchedo kātabbo. Thero pana bhagavato vattakaraṇatthaṃ kālaparicchedaṃ karoti, ‘‘ettake kāle vītivatte idaṃ nāma bhagavato kātabba’’nti. So tatthakaṃyeva samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kālaparicchedaṃ katvā’’ti. Suññatāphalasamāpattiṃ appetvāti etena itare, ‘‘na sotāpannasakadāgāmī phalasamāpattiṃ samāpajjantī’’ti vadanti, taṃ vādaṃ paṭisedheti. Suññatoti attasuññato ca niccasuññato ca saṅkhārā upaṭṭhahiṃsu. Sekkhānañhi suññatāpaṭivedho pādesiko subhasukhasaññānaṃ appahīnattā, tasmā so thero suññatākathaṃ sotukāmo jāto. Dhurena dhuraṃ paharantena viyāti rathadhurena rathadhuraṃ paharantena viya katvā ujukameva suññatā…pe… vatthuṃ na sakkāti yojanā. Ekaṃ padanti ekaṃ suññatāpadaṃ.

၁၇၆. ‘ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ’ ဟူသည် သမာပတ်ဝင်စားသောသူတို့သည် အချိန်အပိုင်းအခြားကို ပြုအပ်၏။ မထေရ်သည်ကား မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ပြုခြင်းငှာ “ဤမျှသော ကာလလွန်မြတ်သော် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမည်သော အမှုကို ပြုတော်မူအပ်၏” ဟု အချိန်အပိုင်းအခြားကို ပြု၏။ ထိုမထေရ်သည် ထိုမျှသော ကာလရှိသော သမာပတ်ကိုသာလျှင် ဝင်စား၍ ထ၏၊ ထိုသမာပတ်ဝင်စား၍ ထခြင်းကို ရည်စူး၍ “ကောလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘သုညတာဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် “သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဖလသမာပတ်ကို မဝင်စားကြကုန်” ဟု ပြောဆိုကြကုန်သော အခြားဆရာတို့၏ ဝါဒကို တားမြစ်တော်မူ၏။ ‘သုညတော’ ဟူသည် အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြဲသောအဖြစ်မှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း သင်္ခါရတရားတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ကျင့်ဆဲ (သေက္ခ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သုညတတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည် တင့်တယ်ဟူသော သညာ၊ ချမ်းသာဟူသော သညာတို့ကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမထေရ်သည် သုညတတရားစကားကို နာကြားလိုသော အလိုရှိသည် ဖြစ်၏။ ‘ဓုရေန ဓုရံ ပဟရန္တေန ဝိယ’ ဟူသည် ရထားသန်စင်ချင်း ရိုက်ခတ်မိသကဲ့သို့ ပြု၍ တိုက်ရိုက်ပင် သုညတ...ပ... အရာကို မတတ်နိုင်ဟု သံဝဏ္ဏနာ (ယောဇနာ) အပ်၏။ ‘ဧကံ ပဒံ’ ဟူသည် တစ်ခုသော သုညတပုဒ်တည်း။

Pubbepāhantiādinā bhagavā paṭhamabodhiyampi attano suññatāvihārabāhullaṃ pakāsetīti dassento ‘‘paṭhamabodhiyampī’’ti āha. Ekotiādi therassa suññatākathāya bhājanabhāvadassanatthaṃ. Sotunti aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā sotumpi. Uggahetumpiti yathābhūtaṃ dhammaṃ dhāraṇaparipucchāparicayavasena hadayena uggahitaṃ suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasā viya avinaṭṭhe kātumpi. Kathetumpīti vitthārena paresaṃ dassetumpi sakkā. Tatthāti migāramātupāsāde. Kaṭṭharūpapotthakarūpacittarūpavasena katāti thambhādīsu uttiritvā katānaṃ kaṭṭharūpānaṃ, niyyūhādīsu paṭimāvasena racitānaṃ potthakarūpānaṃ, sittipasse cittakammavasena viracitānaṃ cittarūpānañca katā niṭṭhapitā. Vessavaṇamandhātādīnanti paṭimārūpena katānaṃ vessavaṇamandhātusakkādīnaṃ. Cittakammavasenāti ārāmādicittakammavasena. Saṇṭhitampīti avayavabhāvena saṇṭhitaṃ hutvā ṭhitampi. Jiṇṇapaṭisaṅkharaṇatthanti jiṇṇānaṃ niyyūhakūṭāgārapāsādāvayavānaṃ abhisaṅkharaṇatthāya tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne rahassasaññāṇena ṭhapitaṃ. ‘‘Paribhuñjissāmī’’ti tasmiṃ [Pg.322] tasmiṃ kicce viniyuñjanavasena paribhuñjitabbassa. Etaṃ vuttanti, ‘‘ayaṃ migāramātupāsādo suñño’’tiādikaṃ vuttaṃ.

‘ပုဗ္ဗေပါဟံ’ စသော စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ပဌမဗောဓိ၌လည်း မိမိ၏ သုညတဝိဟာရ အလွန်များပြားခြင်းကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ပဌမဗောဓိယမ္ပိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဧကော’ စသော စကားသည် မထေရ်၏ သုညတတရားစကားကို ခံယူထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ‘သောတုံ’ ဟူသည် အလေးဂရုပြု၍၊ နှလုံးသွင်း၍၊ စိတ်အားလုံးဖြင့် ရှေးရှုဆောင်၍ နာကြားခြင်းငှာလည်းကောင်း။ ‘ဥဂ္ဂဟေတုမ္ပိ’ ဟူသည် ဟုတ်မှန်သောတရားကို ဆောင်ထားခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ လေ့လာကျွမ်းကျင်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်နှလုံးဖြင့် သင်ယူအပ်သော ရွှေခွက်၌ ထည့်အပ်သော ခြင်္သေ့ဆီကဲ့သို့ ပျက်စီးခြင်းမရှိအောင် ပြုခြင်းငှာလည်းကောင်း။ ‘ကထေတုမ္ပိ’ ဟူသည် အကျယ်အားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့အား ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း တတ်နိုင်၏။ ‘တတ္ထ’ ဟူသည် မိဂါရမာတုပြာသာဒ်၌။ ‘သစ်သားရုပ်၊ ပေါတ္ထကရုပ်၊ ပန်းချီရုပ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သော’ ဟူသည် တိုင်စသည်တို့၌ ထွင်းထု၍ ပြုအပ်သော သစ်သားရုပ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ပြတင်းပေါက်စသည်တို့၌ ရုပ်တုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စီမံအပ်သော ပေါတ္ထကရုပ်တို့၏လည်းကောင်း၊ နံရံဘေးတို့၌ ပန်းချီဆေးရေးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရေးဆွဲအပ်သော ပန်းချီရုပ်တို့၏လည်းကောင်း ပြုအပ်၊ ပြီးစီးအပ်ကုန်သော။ ‘ဝေဿဝဏမန္ဓာတာဒီနံ’ ဟူသည် ရုပ်တုအသွင်ဖြင့် ပြုအပ်ကုန်သော ဝေဿဝဏ်၊ မန္ဓာတ်မင်း၊ သိကြားမင်း စသည်တို့၏။ ‘စိတ္တကမ္မဝသေန’ ဟူသည် အရံစသော ပန်းချီပန်းပုတို့၏ အစွမ်းဖြင့်။ ‘သဏ္ဌိတမ္ပိ’ ဟူသည် အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေသော်လည်း။ ‘ဇိဏ္ဏပဋိသင်္ခရဏတ္ထံ’ ဟူသည် ဟောင်းနွမ်းဆွေးမြည့်သော မျောက်ပြတင်း၊ ပြာသာဒ်အထွတ်၊ ပြာသာဒ်အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ရန်အတွက် ထိုထိုနေရာ၌ တိတ်တဆိတ် အမှတ်အသားဖြင့် ထားအပ်သော။ ‘ပရိဘုဉ္ဇိဿာမိ’ ဟူသည် ထိုထိုအမှုကိစ္စ၌ စေခိုင်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သုံးစွဲအပ်သော။ ‘ဧတံ ဝုတ္တံ’ ဟူသည် ‘ဤမိဂါရမာတုပြာသာဒ်သည် ဆိတ်သုဉ်း၏’ ဟူသော စကားအစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

Niccanti sabbakālaṃ rattiñca divā ca. Ekabhāvaṃ ekaṃ asuññatanti paccatte upayogavacanaṃ, ekattaṃ eko asuññatoti attho. Gāmoti pavattanavasenāti gehasannivesavīthicaccarasiṅghāṭakādike upādāya gāmoti lokuppattivasena. Kilesavasenāti tattha anunayapaṭighavasena. Eseva nayoti iminā ‘‘pavattavasena vā kilesavasena vā uppannaṃ manussasañña’’nti imamatthaṃ atidisati. Ettha ca yathā gāmaggahaṇena gharādisaññā saṅgahitā, evaṃ manussaggahaṇena itthipurisādisaññā saṅgahitā. Yasmā rukkhādike paṭicca araññasaññā tattha pabbatavanasaṇḍādayo antogadhā, tasmā tattha vijjamānampi taṃ vibhāgaṃ aggahetvā ekaṃ araññaṃyeva paṭicca araññasaññaṃ manasi karoti. Otaratīti anuppavisati. Adhimuccatīti nicchinoti. Pavattadarathāti tathārūpāya passaddhiyā abhāvato oḷārikadhammappavattisiddhā darathā. Kilesadarathāti anunayapaṭighasambhavā kilesadarathā. Dutiyapadeti ‘‘ye assu darathā manussasaññaṃ paṭiccā’’ti imasmiṃ pade. Manasikārasantatāya, – ‘‘nāyaṃ pubbe viya oḷārikā, dhammappavattī’’ti saṅkhāradassanadarathānaṃ sukhumatā sallahukatā ca caritatthāti āha ‘‘pavattadarathamattā atthī’’ti.

‘နိစ္စံ’ ဟူသည် နေ့ညပတ်လုံး ခပ်သိမ်းသောကာလပတ်လုံး။ ‘ဧကဘာဝံ ဧကံ အသုညတံ’ ဟူသည် ပစ္စတ္တသရုပ်၌ ဥပယောဂဝိဘတ် စကားတည်း၊ တစ်ခုတည်းသောအဖြစ်၊ တစ်ခုတည်းသော မဆိတ်သုဉ်းသောအရာ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘ရွာ’ ဟူသည် တည်ရှိပုံအစွမ်းဖြင့် အိမ်ရာတည်ဆောက်ပုံ၊ လမ်းမ၊ လမ်းဆုံ၊ လမ်းကွေ့ စသည်တို့ကို စွဲ၍ လောက၌ ပေါ်ပေါက်လာပုံအစွမ်းဖြင့် ရွာဟု ခေါ်၏။ ‘ကိလေသာအစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် ထိုရွာ၌ နှစ်သက်မှု (အနုနယ)၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့မှု (ပဋိဃ) အစွမ်းဖြင့်။ ‘ဤနည်းလည်းကောင်း’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘တည်ရှိပုံအစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာအစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော လူဟူသော သညာ’ ဟူသော ဤအနက်ကို လွှဲပြောင်းညွှန်ပြ၏။ ဤ၌လည်း ရွာကို ယူခြင်းဖြင့် အိမ်စသော သညာကို သိမ်းကျုံးယူအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လူကို ယူခြင်းဖြင့် မိန်းမ ယောက်ျား စသော သညာကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် သစ်ပင်စသည်တို့ကို စွဲ၍ တောသညာသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုတောသညာ၌ တောင်၊ တောအုပ်စသည်တို့သည် ပါဝင်နေကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတော၌ ရှိနေသော်လည်း ထိုကွဲပြားခြားနားမှုကို မယူဘဲ တစ်ခုတည်းသော တောကိုသာ စွဲ၍ တောသညာကို နှလုံးသွင်း၏။ ‘ဩတရတိ’ ဟူသည် သက်ဝင်၏။ ‘အဓိမုစ္စတိ’ ဟူသည် ဆုံးဖြတ်၏။ ‘ပဝတ္တဒရထာ’ ဟူသည် ထိုသို့သော ပဿဒ္ဓိငြိမ်းအေးမှု မရှိခြင်းကြောင့် ကြမ်းတမ်းသောတရားဖြစ်ပေါ်မှုဖြင့် ပြီးသော ပူပန်မှုတို့တည်း။ ‘ကိလေသဒရထာ’ ဟူသည် နှစ်သက်မှု၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့မှုတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာပူပန်မှုတို့တည်း။ ‘ဒုတိယပဒေ’ ဟူသည် ‘လူသညာကို စွဲ၍ ဖြစ်ကုန်သော အကြင်ပူပန်မှုတို့သည် ရှိကုန်အံ့’ ဟူသော ဤပုဒ်၌။ နှလုံးသွင်းခြင်း အစဉ်ရှိသဖြင့်— ‘ဤတရားဖြစ်ပေါ်မှုသည် ရှေးကကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းသည်မဟုတ်’ ဟု သင်္ခါရတို့ကို ရှုမြင်သောကြောင့် ဖြစ်သော ပူပန်မှုတို့၏ သိမ်မွေ့ခြင်း၊ ပေါ့ပါးခြင်းနှင့် လှည့်လည်ကျက်စားခြင်း သဘောတို့ရှိသောကြောင့် ‘ဖြစ်ပေါ်မှု ပူပန်ခြင်းမျှသာ ရှိ၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Yaṃ kilesadarathajātaṃ, taṃ imissā darathasaññāya na hotīti yojanā. Pavattadarathamattaṃ avasiṭṭhaṃ hoti, vijjamānameva atthi idanti pajānātīti yojanā. Suññatā nibbattīti suññatanti pavatti. Suññatā sahacaritañhi suññaṃ, idha suññatāti vuttā.

အကြင် ကိလေသာပူပန်မှုအစုသည် ရှိ၏၊ ထိုပူပန်မှုသည် ဤပူပန်မှုရှိသော သညာ၌ မရှိဟု သံဝဏ္ဏနာ (ယောဇနာ) အပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်မှုပူပန်ခြင်းမျှသာ ကြွင်းကျန်၏၊ ထင်ရှားရှိနေသော တရားသည်သာလျှင် ဤဘဝ၌ ရှိ၏ဟု သိ၏ဟု သံဝဏ္ဏနာ အပ်၏။ ‘သုညတာ နိဗ္ဗတ္တိ’ ဟူသည် သုညတဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။ သုညတရားနှင့် အတူဖြစ်သော တရားသည်သာလျှင် ဆိတ်သုဉ်း၏၊ ဤ၌ သုညတဟူ၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။

177. Assāti bhagavato evaṃ idāni vuccamānākārena cittappavatti ahosi. Accantasuññatanti ‘‘paramānuttara’’nti vuttaṃ arahattaṃ desessāmīti. Araññasaññāya visesānadhigamanatoti, ‘‘araññaṃ arañña’’nti manasikārena jhānādivisesassa adhigamābhāvato, ‘‘pathavī’’ti manasikārena visesādhigamanato. Idāni tamevatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ santeti evaṃ vapite sāliādayo sampajjanti. Dhuvasevananti niyatasevanaṃ pārihāriyakammaṭṭhānaṃ. Paṭiccāti ettha ‘‘sambhūta’’nti vacanaseso icchitoti āha ‘‘paṭicca sambhūta’’nti. Pathaviṃ paṭicca sambhūtā hi saññāti.

၁၇၇. 'အဿ' ဟူသည် ယခု ပြောဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား စိတ်၏ဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ 'အစ္စန္တသုညတ' ဟူသည် 'ပရမာနုတ္တရ' ဟု ဆိုအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဟောကြားတော်မူအံ့ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'တောသညာဖြင့် ထူးခြားသောတရားကို မရခြင်းကြောင့်' ဟူသည်ကား 'တော တော' ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ဈာန်စသော ထူးခြားသောတရားကို မရရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'မြေ' ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ထူးခြားသောတရားကို ရရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ယခု ထိုအနက်ကို ဥပမာဖြင့် ရှင်းလင်းပြသရန် 'ယထာ ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'ဧဝံ သန္တေ' ဟူသည် ဤသို့ စိုက်ပျိုးအပ်သော် သလေးစပါး စသည်တို့သည် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ 'ဓုဝသေဝန' ဟူသည် မြဲမြံစွာ မှီဝဲအပ်သော ပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာန်းတည်း။ 'ပဋိစ္စ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'သမ္ဘူတ' ဟူသော စကားကြွင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ပဋိစ္စ သမ္ဘူတ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မြေကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သညာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Pathavīkasiṇe [Pg.323] so pathavīsaññī hoti, na pakatipathaviyaṃ. Tassāti pathavīkasiṇassa. Tehīti gaṇḍādīhi. Suṭṭhu vihatanti yathā valīnaṃ lesopi na hoti, evaṃ sammadeva ākoṭitaṃ. Nadītaḷākādīnaṃ tīrappadeso udakassa ākaraṭṭhena kūlaṃ, unnatabhāvato uggataṃ kūlaṃ viyāti ukkūlaṃ, bhūmiyā uccaṭṭhānaṃ. Vigataṃ kūlanti vikkūlaṃ, nīcaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘uccanīca’’nti. Ekaṃ saññanti ekaṃ pathavītisaññaṃyeva.

ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ပထဝီကသိုဏ်း၌ ပထဝီသညာရှိသူ ဖြစ်၏၊ ပကတိမြေ၌ မဟုတ်။ 'တဿ' ဟူသည် ထိုပထဝီကသိုဏ်း၏။ 'တေဟိ' ဟူသည် အဖုအထစ် စသည်တို့ဖြင့်။ 'သုဋ္ဌု ဝိဟတံ' ဟူသည် အရေးအကြောင်း၏ အနည်းငယ်မျှသော အခြေအနေပင် မရှိသကဲ့သို့ ထိုသို့ ကောင်းစွာပင် ထုရိုက်နှက်အပ်သော။ မြစ်၊ ကန် စသည်တို့၏ ကမ်းနားအရပ်သည် ရေ၏တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ကူလ' မည်၏၊ မြင့်မားသော အခြေအနေကြောင့် ပေါ်တက်နေသော ကမ်းနဖူးကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဥက္ကူလ' မည်၏၊ မြေ၏ မြင့်သော အရပ်တည်း။ ကမ်းပြတ်နေသော အရပ်သည် 'ဝိက္ကူလ' မည်၏၊ နိမ့်သော အရပ်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဥစ္စနီစံ' (အနိမ့်အမြင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဧကံ သညံ' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော 'မြေ' ဟူသော သညာကိုသာလျှင်တည်း။

182. Satipi saṅkhāranimittavirahe yādisānaṃ nimittānaṃ abhāvena ‘‘animitta’’nti vuccati, tāni dassetuṃ, ‘‘niccanimittādivirahito’’ti vuttaṃ. Catumahābhūtikaṃ catumahābhūtanissitaṃ. Saḷāyatanapaṭisaṃyuttaṃ cakkhāyatanādisaḷāyatanasahitaṃ.

၁၈၂. သင်္ခါရနိမိတ်မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းရှိသော်လည်း အကြင်သို့သော နိမိတ်တို့၏ ကင်းမဲ့ခြင်းကြောင့် 'အနိမိတ္တ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုနိမိတ်တို့ကို ပြသခြင်းငှာ 'မြဲသော နိမိတ် စသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'စတုမဟာဘူတိက' ဟူသည် မဟာဘုတ်လေးပါးကို မှီပွားသော။ 'သဠာယတနပဋိသံယုတ္တ' ဟူသည် စက္ခာယတန စသော အာယတနခြောက်ပါးနှင့် တကွဖြစ်သော။

183. Vipassanāya paṭivipassananti dhammānañca puna vipassanaṃ. Idhāti attano paccakkhabhūtayathādhigatamaggaphalaṃ vadatīti āha – ‘‘ariyamagge ceva ariyaphale cā’’ti. Upādisesadarathadassanatthanti sabbaso kilesupadhiyā pahīnāya khandhopadhi avisiṭṭhā, tappaccayā darathā upādisesadarathā, taṃ dassanatthaṃ. Yasmā visayato gāmasaññā oḷārikā, manussasaññā sukhumā, tasmā manussasaññāya gāmasaññaṃ nivattetvā. Yasmā pana manussasaññāpi sabhāgavatthupariggahato oḷārikā, sabhāgavatthuto araññasaññā sukhumā, tasmā araññasaññāya manussasaññaṃ nivattetvā. Pathavīsaññādinivattane kāraṇaṃ heṭṭhā suttantaresu ca vuttameva. Anupubbenāti maggappaṭipāṭiyā. Niccasārādīnaṃ sabbaso avatthutāya accantameva suññattā accantasuññatā.

၁၈၃. 'ဝိပဿနာအား တစ်ဖန် ဝိပဿနာတင်ခြင်း' ဟူသည် တရားတို့ကို တစ်ဖန် ပြန်၍ ဝိပဿနာရှုခြင်းတည်း။ 'ဤ၌' ဟူသည် မိမိ၏ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ရရှိပြီးသော မဂ်ဖိုလ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူလို၍ 'အရိยมဂ်၌လည်းကောင်း၊ အရိယဖိုလ်၌လည်းကောင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဥပါဒိသေသကိလေသာ၏ အကြွင်းအကျန်ဖြစ်သော ပူပန်မှု (ဒရထ) ကို ပြခြင်းငှာ' ဟူသည်ကား ကိလေသူပဓိအားလုံးကို ပယ်သတ်ပြီးသော်လည်း ခန္ဓူပဓိသည် ကျန်ရှိနေသေး၏၊ ထိုခန္ဓူပဓိကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်မှုတို့သည် ဥပါဒိသေသဒရထ မည်ကုန်၏၊ ထိုအပူကို ပြသခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ရွာသညာသည် ကြမ်းတမ်းပြီး လူသညာသည် သိမ်မွေ့သောကြောင့် လူသညာဖြင့် ရွာသညာကို ဖယ်ရှား၍။ တစ်ဖန် လူသညာသည်လည်း တူညီသောဝတ္ထုကို သိမ်းပိုက်ခြင်းကြောင့် ကြမ်းတမ်းပြီး ထိုတူညီသောဝတ္ထုထက် တောသညာသည် ပို၍ သိမ်မွေ့သောကြောင့် တောသညာဖြင့် လူသညာကို ဖယ်ရှား၍။ ပထဝီသညာ စသည်တို့ကို ဖယ်ရှားခြင်း၌ အကြောင်းရင်းကို အောက်ပိုင်းရှိ သုတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသောသုတ်တို့၌လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်ပြီးသာ ဖြစ်သည်။ 'အစဉ်သဖြင့်' ဟူသည် မဂ်၏အစဉ်အားဖြင့်။ မြဲသော အနှစ်သာရ စသည်တို့ အလုံးစုံ မရှိခြင်းကြောင့် အလွန်အမင်း ဆိတ်သုဉ်းသည်ဖြစ်၍ 'အစ္စန္တသုညတာ' (အလွန်အမင်း ဆိတ်သုဉ်းခြင်း) မည်၏။

184. Suññataphalasamāpattinti suññatavimokkhassa phalabhūtattā, suññatānupassanāya vasena samāpajjitabbattā ca suññataphalasamāpattinti laddhanāmaṃ arahattaphalasamāpattiṃ. Yasmā atīte paccekasambuddhā ahesuṃ, anāgate bhavissanti, idāni pana buddhasāsanassa dharamānattā paccekabuddhā na vattanti, tasmā paccekabuddhaggahaṇaṃ akatvā, ‘‘etarahipi buddhabuddhasāvakasaṅkhātā’’icceva vuttaṃ. Na hi buddhasāsane dharante paccekabuddhā bhavanti. Sesaṃ suviññeyyameva.

၁၈၄. 'သုညတဖလသမာပတ်' ဟူသည် သုညတဝိမောက်၏ ဖိုလ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုညတာနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဝင်စားအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'သုညတဖလသမာပတ်' ဟု အမည်ရသော အရဟတ္တဖလသမာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ အတိတ်ကာလ၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ပွင့်တော်မူခဲ့ကြကုန်၏၊ အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ပွင့်တော်မူကြကုန်အံ့၊ ယခုအခါ၌မူ သာသနာတော် တည်ရှိဆဲဖြစ်သောကြောင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ မပွင့်နိုင်ကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို မယူဆဘဲ 'ယခုအခါ၌လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဘုရားတပည့်သာဝကဟု ဆိုအပ်သော' ဟူ၍သာ မိန့်တော်မူသည်။ သာသနာတော် တည်ရှိဆဲအခါဝယ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ မပွင့်နိုင်ကြကုန်သည်သာတည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

Cūḷasuññatasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

စူဠသုညတသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Mahāsuññatasuttavaṇṇanā

၂. မဟာသုညတသုတ်အဖွင့် (မဟာသုညတသုတ္တဝဏ္ဏနာ)။

185. Chavivaṇṇena [Pg.324] so kāḷo, na nāmena. Palālasanthāroti ādīnīti ādi-saddena kocchacimilikākaṭasārādīnaṃ gahaṇaṃ. Gaṇabhikkhūnanti gaṇabandhanavasena bhikkhūnaṃ.

၁၈၅. ထိုသူသည် အသားအရေ အဆင်းအားဖြင့်သာ မည်းနက်သောသူ ဖြစ်၏၊ အမည်အားဖြင့် မဟုတ်။ 'ကောက်ရိုးခင်းခြင်း' အစရှိသည်တို့၌ 'အစရှိသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အင်းပျဉ်၊ ဖျာကြမ်း၊ သင်ဖြူး စသည်တို့ကို ယူအပ်သည်။ 'ဂဏဘိက္ခု' ဟူသည် ဂိုဏ်းအုပ်စု ဖွဲ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။

Yadi saṃsayo nāma natthi, ‘‘sambahulā nu kho’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘vitakkapubbabhāgā’’tiādi. Tattha vitakko pubbabhāgo etissāti vitakkapubbabhāgā, pucchā. Sā ‘‘sambahulā no ettha bhikkhūviharantī’’ti vacanaṃ, vitakko pana ‘‘sambahulā nu kho idha bhikkhū viharantī’’ti iminā ākārena tadā bhagavato uppanno cittasaṅkappo, tassa parivitakkassa tabbhāvajotanoyaṃ nu-kāro vuttoti dassento āha – ‘‘vitakkapubbabhāge cāyaṃ nu-kāro nipātamatto’’ti. Kiñcāpi gacchanto disvā, ‘‘sambahulā no ettha bhikkhū viharantī’’ti pucchāvasena bhagavatā vutto, atha kho ‘‘na kho, ānanda, bhikkhu sobhati saṅgaṇikārāmo’’tiādi (ma. ni. 3.185) uparidesanāvasena matthakaṃ gacchante avinicchito nāma na hoti, atha kho visuṃ vinicchito eva hoti, disvā nicchinitvāva kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ tathā pucchati. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti (pārā. 16). Tenāha ‘‘ito kirā’’tiādi.

အကယ်၍ ယုံမှားသံသယဟူသည် မရှိပါမူ 'များစွာသော (ရဟန်းတို့သည် သီတင်းသုံးနေကြသလော)' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် မေးသနည်းဟူမူ 'ဝိတက်လျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပုဒ်၌ ကြံစည်ခြင်း 'ဝိတက်' သည် ရှေးဦးစွာ ရှိသောအရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိတက္ကပုဗ္ဗဘာဂါ' မည်၏၊ မေးခွန်းတည်း။ ထိုမေးခွန်းသည် 'ဤ၌ ရဟန်းများစွာ သီတင်းသုံးနေကြသလော' ဟူသော စကားဖြစ်၏၊ ကြံစည်မှု 'ဝိတက်' ကား 'ဤနေရာ၌ များစွာသော ရဟန်းတို့သည် သီတင်းသုံးနေကြသလော' ဟူသော ဤနည်းလမ်းဖြင့် ထိုစဉ်က မြတ်စွာဘုရားအား ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်အကြံအစည် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော ကြံစည်မှု၏ ထိုအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော ဤ 'နု' အက္ခရာကို ဆိုအပ်သည်ဟု ပြသလိုသဖြင့် 'ဝိတက်လျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော မေးခွန်း၌ ဤ နု-အက္ခရာသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွတော်မူစဉ် မြင်တော်မူ၍ 'ဤ၌ ရဟန်းများစွာ သီတင်းသုံးနေကြသလော' ဟု မေးမြန်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူသော်လည်း၊ 'အာနန္ဒာ... အပေါင်းအဖော်ဖြင့် မွေ့လျော်သောရဟန်းသည် မတင့်တယ်ပေ' အစရှိသော အထက်ဒေသနာ၏ အစွမ်းဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်လတ္တံ့သော အနက်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်မရှိသည် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား သီးခြား ဆုံးဖြတ်ပြီးသားပင် ဖြစ်၏၊ မြင်တော်မူ၍ ဆုံးဖြတ်တော်မူပြီးမှသာ စကားစတင်ရန် ထိုသို့ မေးမြန်းတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော— 'မြတ်စွာဘုရားတို့သည် သိတော်မူကြပါလျက်လည်း မေးမြန်းတော်မူကြကုန်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဤမှ ကြားသိရသည်ကား' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

Yathā nadīotiṇṇaṃ udakaṃ yathāninnaṃ pakkhandati, evaṃ sattā dhātuso saṃsandanti, tasmā ‘‘gaṇavāso nadīotiṇṇaudakasadiso’’ti vuttaṃ. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ – ‘‘nirayatiracchānayonī’’tiādi vuttaṃ. Kuruvindādinhānīyacuṇṇāni saṇhasukhumabhāvato nāḷiyaṃ pakkhittāni nirantarāneva tiṭṭhantīti āha – ‘‘cuṇṇabharitā nāḷi viyā’’ti. Sattapaṇṇāsa kulasatasahassānīti sattasatasahassādhikāni paññāsa kulānaṃyeva satasahassāni, manussānaṃ pana vasena satta koṭiyo tadā tattha vasiṃsu.

မြစ်ထဲသို့ စီးဝင်သော ရေသည် နိမ့်ရာသို့သာ စီးဆင်းသကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့သည်လည်း ဓာတ်သဘာဝတူရာသို့ ပေါင်းစည်းကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဂိုဏ်းအုပ်စုနှင့် နေထိုင်ခြင်းသည် မြစ်ထဲသို့ စီးဝင်သော ရေနှင့်တူ၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ယခု ထိုအနက်ကို အကျယ်ပြသခြင်းငှာ 'ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ကရုဝိန္ဒ (ကျောက်နီ) စသော ချိုးရေသုံး မှုန့်ညက်တို့သည် သိမ်မွေ့နူးညံ့သော အဖြစ်ကြောင့် ပြွန် (ကျည်တောက်) ၌ ထည့်သွင်းအပ်သော် ကြားမရှိဘဲ ပြည့်နှက်စွာ တည်ရှိကြကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'မှုန့်ညက်တို့ဖြင့် ပြည့်နေသော ပြွန်ကဲ့သို့' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သတ္တပဏ္ဏာသ ကုလသတသဟဿာနိ' ဟူသည် ခုနစ်သိန်းပိုလွန်သော ငါးဆယ်သော အမျိုးအနွယ်သိန်းတို့ (ငါးဆယ့်ခုနစ်သိန်းသော အိမ်ထောင်စုတို့) တည်း၊ လူတို့၏အစွမ်းဖြင့်မူ ထိုစဉ်က ထိုအရပ်၌ လူဦးရေ ခုနစ်ကုဋေ နေထိုင်ခဲ့ကြကုန်သည်။

Tato cintesi, kathaṃ? Kāmañcāyaṃ lokapakati, mayhaṃ pana sāsane ayuttova soti āha – ‘‘mayā’’tiādi. Dhammanti sabhāvasiddhaṃ. Saṃvegoti sahottappañāṇaṃ vuccati. Na kho panetaṃ sakkā gilānupaṭṭhānaovādānusāsaniādivasena samāgamassa icchitabbattā. Gaṇabhedananti gaṇasaṅgaṇikāya vivecanaṃ.

ထိုမှတစ်ပါး ကြံစည်တော်မူ၏၊ အဘယ်သို့နည်း? 'ဤသည်ကား လောက၏ ပကတိသဘော ဖြစ်သော်လည်း ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌မူ မသင့်တော်သည်သာ ဖြစ်၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ 'ငါသည်...' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'ဓမ္မံ' ဟူသည် သဘာဝအားဖြင့် ပြီးစီးသော။ 'သံဝေဂ' ဟူသည် ဩတ္တပ္ပနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဏ်ကို ခေါ်ဆိုသည်။ ဖျားနာသူအား ပြုစုခြင်း၊ ဆုံးမဩဝါဒပေးခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အတူတကွ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဤ (အပေါင်းအဖော်ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း) ကို မတတ်နိုင်ပေ။ 'ဂဏဘေဒန' ဟူသည် ဂိုဏ်းအပေါင်းအဖော်ဖြင့် ရှုပ်ထွေးစွာ နေထိုင်ခြင်းမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းတည်း။

186. Kataparibhaṇḍanti [Pg.325] pubbe katasaṃvidhānassa cīvarassa vuttākārena paṭisaṅkharaṇaṃ. Noti amhākaṃ. Anattamanoti anārādhitacitto.

၁၈၆. 'ကတပရိဘဏ္ဍံ' ဟူသည် ရှေးက စီမံအပ်ပြီးသော သင်္ကန်းကို ဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်း ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်း (ချုပ်လုပ်ခြင်း) တည်း။ 'နော' ဟူသည် ငါတို့အား (သို့မဟုတ် ငါတို့၏)။ 'အနတ္တမနော' ဟူသည် နှစ်သက်ကျေနပ်မှုမရှိသော စိတ်ရှိသူ။

Sakagaṇena sahabhāvato saṅgaṇikāti āha ‘‘sakaparisasamodhāna’’nti. Gaṇoti pana idha janasamūhoti vuttaṃ ‘‘nānājanasamodhāna’’nti. Sobhati yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānato. Kāmato nikkhamatīti nikkhamo, evaṃ nikkhamavasena uppannaṃ sukhaṃ. Gaṇasaṅgaṇikākilesasaṅgaṇikāhi pavivitti paviveko. Pavivekavasena uppannaṃ sukhaṃ. Rāgādīnaṃ upasamāvahaṃ sukhaṃ upasamasukhaṃ. Maggasambodhāvahaṃ sukhaṃ sambodhisukhaṃ. Nikāmetabbassa, nikāmaṃ vā lābhī nikāmalābhī. Nidukkhaṃ sukheneva labhatīti adukkhalābhī. Kasiraṃ vuccati appakanti āha – ‘‘akasiralābhīti vipulalābhī’’ti.

မိမိ၏ အပေါင်းအဖော်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'သံဂဏိကာ' (အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မိမိ၏ ပရိသတ်နှင့် စည်းဝေးခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ 'ဂဏ' ဟူသည် လူအပေါင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် 'အမျိုးမျိုးသော လူတို့၏ စည်းဝေးခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆုံးမညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း ကျင့်ဆောင်ခြင်းကြောင့် တင့်တယ်၏။ ကာမဂုဏ်တို့မှ ထွက်မြောက်ခြင်းကြောင့် 'နိက္ခမ' မည်၏၊ ဤသို့ ထွက်မြောက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာတည်း။ အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောခြင်း (ဂဏသံဂဏိကာ)၊ ကိလေသာနှင့် ရောနှောခြင်း (ကိလေသသံဂဏိကာ) တို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းသည် 'ပဝိဝေက' (ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) မည်၏။ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းသာတည်း။ ရာဂစသည်တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ချမ်းသာသည် 'ဥပသမသုခ' (ငြိမ်းအေးခြင်းချမ်းသာ) မည်၏။ မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော သစ္စာလေးပါး သိမြင်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ချမ်းသာသည် 'သမ္ဗောဓိသုခ' (ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းချမ်းသာ) မည်၏။ အလိုရှိအပ်သော၊ သို့မဟုတ် အလိုရှိသမျှကို ရရှိတတ်သူသည် 'နိကာမလာဘီ' မည်၏။ ဆင်းရဲကင်းလျက် ချမ်းသာရုံမျှဖြင့်သာ ရတတ်သူသည် 'အဒုက္ခလာဘီ' မည်၏။ 'ကသိရ' ဟူသည် နည်းပါးခြင်းကို ဆိုလိုသည်ဟု ပြဆိုတော်မူ၏ - 'အကသိရလာဘီဟူသည် များစွာ ရရှိတတ်သူ' ဟု ဆိုလိုသည်။

Sāmāyikanti samaye kilesavimuccanaṃ accantamevāti sāmāyikaṃ ma-kāre a-kārassa dīghaṃ katvā. Tenāha – ‘‘appitappitasamaye kilesehi vimutta’’nti. Kantanti aṅgasantatāya ārammaṇasantatāya ca kamanīyaṃ manorammaṃ. Asāmāyikaṃ accantavimuttaṃ.

'သာမာယိကံ' ဟူသည် ထိုထိုအချိန်ကာလ၌ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း၊ မ-အက္ခရာ၌ အ-ကာရကို ဒီဃပြု၍ 'သာမာယိက' ဟု ဖြစ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် 'သက်ဝင်တည်ကျက်ရာ အချိန်အခါ၌ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ကန္တံ' ဟူသည် အင်္ဂါအစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံအစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်သက်ဖွယ်၊ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်သောအရာတည်း။ 'အသာမာယိကံ' ဟူသည် အမြဲထာဝရ အပြီးအပိုင် လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း။

Ettāvatātiādinā saṅgaṇikārāmassa visesādhigamassa antarāyikabhāvaṃ anvayato byatirekato ca saha nidassanena dasseti. Tattha sā duvidhā antarāyikatā vodānadhammānaṃ anuppattihetukā, saṃkilesadhammānaṃ uppattihetukā ca.

'ဧတ္တာဝတာ' စသည်တို့ဖြင့် အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်း (သံဂဏိကာရာမ) သည် ထူးခြားသော တရားထူးကို ရရှိရန် အနှောင့်အယှက်ဖြစ်ပုံကို အနုဝယ (အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျတိရေက (ဖီဆန်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဥပမာပုံပြင်နှင့်တကွ ပြသတော်မူ၏။ ထိုအနှောင့်အယှက်ဖြစ်ခြင်း (အန္တရာယိကဘာဝ) သည် နှစ်မျိုးရှိ၏ - စင်ကြယ်သောတရားများ မဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းနှင့် ညစ်နွမ်းသောတရားများ ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

Te paṭhamaṃ ‘‘saṅgaṇikārāmo’’tiādinā vibhāvetvā itaraṃ vibhāvetuṃ, ‘‘idāni dosuppattiṃ dassento’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca cammañca paṭicca maṃsañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya idha rūpasaddo karajakāyapariyāyoti ‘‘rūpanti sarīra’’nti āha. ‘‘Nāhaṃ, ānanda…pe… domanassupāyāsā’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu kāye ca jīvite ca anapekkhacittānaṃ āraddhavipassakānampi asappāyavajjanasappāyasevanavasena kāyassa pariharaṇaṃ hotīti? Saccaṃ, taṃ pana yo kallasarīraṃ nissāya dhammasādhanāya anuyuñjitukāmo hoti, tasseva dhammasādhanatāvasena. Dhammasādhanabhāvañhi apekkhitvā asappāyaṃ vajjetvā sappāyavasena posetvā suṭṭhutaraṃ hutvā [Pg.326] anuyuñjanato kāyassa pariharaṇaṃ, na so kāye abhirato nāma hoti paccavekkhaṇāyattattā apekkhāya vinoditabbo tādisoti. Upāligahapatinoti etthāpi ‘‘dasabalasāvakattupagamanasaṅkhātenā’’ti ānetvā yojetabbaṃ.

ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ပထမတရားကို 'သံဂဏိကာရာမော' စသည်ဖြင့် ဝေဖန်၍ အခြားတရားကို ဝေဖန်ရန် 'ယခုအခါ ပြစ်မှုဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသလိုသဖြင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အရိုးကိုလည်းကောင်း၊ အကြောကိုလည်းကောင်း၊ အရေကိုလည်းကောင်း၊ အသားကိုလည်းကောင်း စွဲ၍ ကောင်းကင်သည် ဝန်းရံအပ်သည်ရှိသော် ရုပ်ဟူ၍သာ သမုတ်ခြင်းသို့ ရောက်၏' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ 'ရူပ' သဒ္ဒါသည် ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ၏ အဟောတရားဖြစ်သောကြောင့် 'ရူပံ ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ငါသည် အာနန္ဒာ...ပ... ဒေါမနဿ ဥပါယာသတည်း' ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အသက်၌ တွယ်တာမှုကင်းသော စိတ်ရှိကြကုန်သော၊ အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော ဝိပဿနာပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း မသင့်လျော်သောအရာကို ရှောင်ကြဉ်၍ သင့်လျော်သောအရာကို မှီဝဲခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို စောင့်ရှောက်ရသည် မဟုတ်ပါလော။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော် ထိုသို့စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် ကျန်းမာသော ကိုယ်ခန္ဓာကို အမှီပြု၍ တရားအားထုတ်ခြင်းကို ဆောင်ရွက်လိုသူအား တရားအားထုတ်ခြင်းအကျိုးငှာသာ ဖြစ်၏။ တရားထူးရရှိခြင်းကို မြော်ကိုး၍ မသင့်လျော်သည်ကို ရှောင်၍ သင့်လျော်သည်ကို မှီဝဲလျက် ပြုစုပျိုးထောင်ကာ ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ အားထုတ်ခြင်းကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြစ်သဖြင့် ထိုသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ မွေ့လျော်သူ မည်သည်မဟုတ်ပေ၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှု၌ တည်နေခြင်းကြောင့် ထိုသို့သော တွယ်တာမှုကို ပယ်ဖျောက်အပ်၏။ 'ဥပါလိဂဟပတိနော' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း 'ဒသဗလ၏ တပည့်အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဟူသော အရည်အချင်းဖြင့်' ဟု ယူဆောင်၍ ယှဉ်စပ်ရမည်။

187. Mahākaruṇāvasena parivutāya parisāya majjhe nisinnopi ekantavivekajjhāsayattā ekakova. Etena satthuno pavivittassa pavivekattena vivittataṃ dasseti. Rūpārūpapaṭibhāganimittehi nivattanatthaṃ ‘‘rūpādīnaṃ saṅkhatanimittāna’’nti vuttaṃ. Ativiya santatarapaṇītatamabhāvena visesato sinoti bandhatīti visayo, so eva sasantatipariyāpannatāya ajjhattaṃ. Kiṃ pana tanti āha – ‘‘suññatanti suññataphalasamāpatti’’nti. Upadhivivekatāya asaṅkhatā dhātu idha vivekoti adhippetoti āha – ‘‘vivekaninnenā’’tiādi. Bhaṅgamattampi asesetvā āsavaṭṭhāniyānañca dhammānaṃ tattha vigatattā tesaṃ vasena vigatantena, evaṃbhūtaṃ tesaṃ byantibhāvaṃ pattanti pāḷiyaṃ ‘‘byantibhūtenā’’ti vuttaṃ. Uyyojanaṃ vissajjanaṃ, taṃ etassa atthi, uyyojeti vissajjetīti vā uyyojanikaṃ. Yasmā na sabbakathā uyyojanavaseneva pavattati, tasmā vuttaṃ ‘‘uyyojanikapaṭisaṃyutta’’nti.

၁၈၇. မဟာကရုဏာအစွမ်းဖြင့် ခြံရံအပ်သော ပရိသတ်တို့၏ အလယ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော်လည်း ဧကန်ဆိတ်ငြိမ်သော အလိုအဇ္ဈာသယရှိတော်မူသောကြောင့် တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်တော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဆိတ်ငြိမ်မှုဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်ပုံကို ပြသတော်မူ၏။ ရုပ်၊ နာမ် ပဋိဘာဂနိမိတ်တို့မှ မြစ်ပယ်ရန်အလို့ငှာ 'ရုပ်စသော ပြုပြင်အပ်သော နိမိတ်တို့၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အလွန်အမင်း သာလွန်ငြိမ်းချမ်း၍ မွန်မြတ်လှသည်ဖြစ်သောကြောင့် ထူးခြားစွာ နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် 'ဝိသယ' မည်၏၊ ထိုဝိသယသည်ပင် မိမိ၏ သန္တာန်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် 'အဇ္ဈတ္တ' (အတွင်း) မည်၏။ ထိုအရာသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် - 'သုညတဟူသည် သုညတဖလသမာပတ်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဥပဓိမှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် အသင်္ခတဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) ကို ဤနေရာ၌ 'ဝိဝေက' (ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ဟု အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ဝိဝေကနိန္နေန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ပျက်စီးခြင်းမျှကိုပင် မကျန်စေဘဲ အာသဝေါတရားတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားတို့သည် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်၌ ကင်းပြတ်သွားသောကြောင့် ထိုတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကင်းဆိတ်သွားသော၊ ဤသို့ဖြစ်သော ထိုတရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်သည်ကို ပါဠိတော်၌ 'ဗျန္တီဘူတေန' (ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်အပ်သော) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဥယျောဇန' ဟူသည် လွှတ်လိုက်ခြင်း (ပြန်စေခြင်း) တည်း၊ ထိုလွှတ်ခြင်းသည် ဤစကား၌ ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ပြန်လွှတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဥယျောဇနိက' မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စကားအားလုံးသည် ပြန်လွှတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သည်မဟုတ်သောကြောင့် 'ပြန်လွှတ်ခြင်းနှင့် စပ်ဆိုင်သော စကား' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Telapākaṃ gaṇhanto viyāti yathā telapāko nāma paricchinnakālo na atikkamitabbo, evaṃ attano samāpattikālaṃ anatikkamitvā. Yathā hi kusalo vejjo telaṃ pacanto taṃ taṃ telakiccaṃ cintetvā yadi vā patthinnapāko, yadi vā majjhimapāko, yadi vā kharapāko icchitabbo, tassa kālaṃ upadhāretvā pacati, evaṃ bhagavā dhammaṃ desento veneyyānaṃ ñāṇaparipākaṃ upadhāretvā taṃ taṃ kālaṃ anatikkamitvā dhammaṃ desetvā parisaṃ uyyojento ca vivekaninneneva cittena uyyojeti. Dve pañcaviññāṇānipi tadabhinīhatamanoviññāṇavasena nibbānaninnāneva. Buddhānañhi saṅkhārānaṃ suṭṭhu pariññātatāya paṇītānampi rūpādīnaṃ āpāthagamane pageva itaresaṃ paṭikūlatāva supākaṭā hutvā upaṭṭhāti, tasmā ghammābhitattassa viya sītajalaṭṭhānaninnatā nibbānaninnameva cittaṃ hoti, tassa ativiya santapaṇītabhāvato.

'ဆီချက်ခြင်းကို စောင့်ဆိုင်းသကဲ့သို့' ဟူသည် - ဆီချက်ရာ၌ ပိုင်းခြားထားသော အချိန်ကို မလွန်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မိမိ၏ သမာပတ်ဝင်စားချိန်ကို မလွန်စေဘဲ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် လိမ္မာသော ဆရာဝန်သည် ဆီကို ချက်သည်ရှိသော် ထိုထိုဆီချက်ခြင်းလုပ်ငန်းကို ဆင်ခြင်၍ နူးညံ့စွာချက်ခြင်းဖြစ်စေ၊ အလတ်စားချက်ခြင်းဖြစ်စေ၊ ပြင်းထန်စွာချက်ခြင်းဖြစ်စေ အလိုရှိအပ်သော အချိန်အခါကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ချက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောတော်မူသောအခါ ဝေနေယျတို့၏ ဉာဏ်ရင့်ကျက်မှုကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ထိုထိုအချိန်ကာလကို မလွန်စေဘဲ တရားဟောတော်မူပြီးလျှင် ပရိသတ်ကို ပြန်လွှတ်တော်မူသောအခါ၌လည်း ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းသို့ ညွတ်သော စိတ်ဖြင့်သာ ပြန်လွှတ်တော်မူ၏။ ဒွေးပဉ္စဝိညာဉ်တို့သည်လည်း ထိုဒွေးပဉ္စဝိညာဉ်နောက်သို့ လိုက်၍ဖြစ်သော မနောဝိညာဉ်၏အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုးသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့အား သင်္ခါရတရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားထင်ထင် သိတော်မူပြီးဖြစ်သောကြောင့် မွန်မြတ်လှစွာသော ရုပ်စသည်တို့သည် အာရုံ၌ ထင်လာသော်လည်း (မမွန်မြတ်သော) အခြားအရာတို့မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာရှိအံ့နည်း၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်သည်သာ အထူးထင်ရှားလျက် ထင်လာ၏။ ထို့ကြောင့် နေပူရှိန်တောက်လောင်ခံရသူအား အေးမြသောရေရှိရာအရပ်သို့ ညွတ်သကဲ့သို့၊ နိဗ္ဗာန်သည် အလွန်တရာ ငြိမ်းအေး၍ မွန်မြတ်လှသောကြောင့် စိတ်သည် နိဗ္ဗာန်သို့သာ ညွတ်ကိုးလျက် ဖြစ်၏။

188. Ajjhattamevāti [Pg.327] idha jhānārammaṇaṃ adhippetanti āha ‘‘gocarajjhattamevā’’ti. Idha niyakajjhattaṃ suññataṃ. Apaguṇapādakajjhānañhi ettha ‘‘niyakajjhatta’’nti adhippetaṃ vipassanāvisesassa adhippetattā, niyakajjhattaṃ nijjīvanissattataṃ, anattatanti attho. Asampajjanabhāvajānanenāti idāni me kammaṭṭhānaṃ vīthipaṭipannaṃ na hoti, uppathameva pavattatīti jānanena.

၁၈၈. 'အဇ္ဈတ္တမေဝ' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဈာန်၏အာရုံကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ဂေါစရဇ္ဈတ္တမေဝ' (အာရုံတည်းဟူသော အတွင်း၌သာ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ မိမိကိုယ်တည်းဟူသော အတွင်းသည် ဆိတ်သုဉ်းအပ်၏။ စင်စစ် ဤနေရာ၌ ဝိပဿနာထူးကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် အစွမ်းမပြည့်စုံသော အခြေခံဈာန်ကို 'နิယကဇ္ဈတ္တ' (မိမိကိုယ်တည်းဟူသော အတွင်း) ဟု အလိုရှိအပ်၏။ မိမိကိုယ်တည်းဟူသော အတွင်းဟူသည် အသက်ကင်းခြင်း၊ သတ္တဝါကင်းခြင်း၊ အတ္တမဟုတ်ခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အသမ္ပဇ္ဇနဘာวဇာနနေန' ဟူသည် - 'ယခုအခါ ငါ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လမ်းကြောင်းသို့ မသက်ဝင်သေးဘဲ လမ်းလွဲသို့သာ ဖြစ်ပေါ်နေ၏' ဟု သိခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။

Kasmā panettha bhagavatā vipassanāya eva pādake jhāne avatvā pādakajjhānaṃ gahitanti āha – ‘‘appaguṇapādakajjhānato’’tiādi. Na pakkhandati sammā na samāhitattā. So pana ‘‘ajjhattadhammā mayhaṃ nijjaṭā nigumbā hutvā na upaṭṭhahanti, handāhaṃ bahiddhādhamme manasi kareyyaṃ ekaccesu saṅkhāresu upaṭṭhitesu itarepi upaṭṭhaheyyumevā’’ti parassa…pe… manasi karoti. Pādakajjhānavasena viya sammasitajjhānavasenapi ubhatobhāgavimutto hotiyevāti āha – ‘‘arūpasamāpattiyaṃ nu kho kathanti āneñjaṃ manasi karotī’’ti. Na me cittaṃ pakkhandatīti mayhaṃ vipassanācittaṃ vīthipaṭipannaṃ hutvā na vahatīti. Pādakajjhānamevāti vipassanāya pādakabhūtameva jhānaṃ. Punappunaṃ manasi kātabbanti punappunaṃ samāpajjitabbaṃ vipassanāya tikkhavisadatāpādanāya. Avahante nipuṇābhāvena chedanakiriyāya appavattante. Samāpajjitvā vipassanāya tikkhakammakaraṇaṃ samathavipassanāvihārenāti āha – ‘‘kammaṭṭhāne manasikāro vahatī’’ti.

ထိုအရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်တို့ကိုသာ မဟောဘဲ အဘယ်ကြောင့် အခြေခံဈာန်ကို ယူတော်မူသနည်းဟူမူ - “မကျွမ်းကျင်သော အခြေခံဈာန်ကြောင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မပြေးဝင်၊ ကောင်းစွာ စိတ်မတည်ကြည်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသူသည်ကား “ငါ့အား အတွင်းတရားတို့သည် ရှုပ်ထွေးပွေလီ၍ မထင်ရှားကုန်၊ ငါသည် ပြင်ပတရားတို့ကို နှလုံးသွင်းရမူ ကောင်းအံ့၊ အချို့သော သင်္ခါရတရားတို့ ထင်ရှားရှိသော် ကြွင်းသောတရားတို့သည်လည်း ထင်ရှားလာကုန်လတ္တံ့သာတည်း” ဟု သူတစ်ပါး၏...ပ... စိတ်၌ နှလုံးသွင်း၏။ အခြေခံဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ကဲ့သို့ သုံးသပ်အပ်သော ဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ ဖြစ်သည်သာတည်းဟု ပြလို၍ “အရူပသမာပတ်၌ အသို့နည်း၊ အာနဉ္စ (မလှုပ်မရှားသောတရား) ကို နှလုံးသွင်းသနည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ငါ၏စိတ်သည် မပြေးဝင်” ဟူသည် ငါ၏ ဝိပဿနာစိတ်သည် ဝီထိလမ်းကြောင်းသို့ သက်ဝင်၍ မဖြစ်ပေါ် (မစီးဆင်း) ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပဒကဇ္ဈာနံယေဝ” ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။ “အဖန်ဖန် နှလုံးသွင်းအပ်၏” ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ ထက်မြက်စင်ကြယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေရန် အဖန်ဖန် ဝင်စားအပ်၏ ဟူလိုသည်။ မဖြစ်ပေါ်သော် ရဲရင့်ကျွမ်းကျင်မှု မရှိသဖြင့် (ကိလေသာကို) ဖြတ်တောက်ခြင်း အမှု မဖြစ်ပေါ်လတ်သော်။ ဝင်စား၍ ဝိပဿနာဖြင့် ထက်မြက်စွာ ပြုလုပ်ခြင်းသည် သမထဝိပဿနာဝိဟာရဖြင့် ဖြစ်၏ဟု ပြလို၍ “ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ နှလုံးသွင်းမှုသည် ဖြစ်၏ (စီးဆင်း၏)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

189. Sampajjati meti vīthipaṭipattiyā pubbenāparaṃ visesābhāvato sampajjati me kammaṭṭhānanti jānanena. Iriyāpathaṃ ahāpetvāti yathā parissamo nāgacchati, evaṃ attano balānurūpaṃ tassa kālaṃ netvā pamāṇameva pavattanena iriyāpathaṃ ahopetvā. Sabbavāresūti ṭhānanisajjāsayanavāresu. Kathāvāresu pana visesaṃ tattha tattha vadanti. Idaṃ vuttanti idaṃ, ‘‘iminā vihārenā’’tiādivacanaṃ vuttaṃ.

၁၈၉. “ငါ့အား ပြည့်စုံ၏” ဟူသည် ဝီထိလမ်းကြောင်းသို့ သက်ဝင်ခြင်းဖြင့် ရှေ့နောက် ထူးခြားမှုမရှိခြင်းကြောင့် “ငါ့အား ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ပြည့်စုံ၏” ဟု သိခြင်းဖြင့်တည်း။ “ဣရိယာပုထ်ကို မဖျက်ဆီးဘဲ” ဟူသည် ပင်ပန်းမှု မဖြစ်ပေါ်စေရန် ဤသို့ မိမိ၏ အားအင်နှင့် လျော်ညီစွာ ထိုအချိန်ကို ကုန်လွန်စေ၍ အတိုင်းအရှည်မျှသာ ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ဣရိယာပုထ်ကို မပြောင်းလဲဘဲ။ “ခပ်သိမ်းသော အခိုက်အတန့်တို့၌” ဟူသည် ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ လျောင်းခြင်း အခိုက်အတန့်တို့၌တည်း။ စကားပြောဆိုရာ အခိုက်အတန့်တို့၌ကား ထူးခြားမှုကို ထိုထိုနေရာ၌ ဆိုကြကုန်၏။ “ဤသို့ ဆိုအပ်၏” ဟူသည် ဤ “ဤသို့သော နေခြင်းဖြင့်” စသော စကားကို ဆိုလိုသည်။

190. Kāmavitakkādayo oḷārikakāmarāgabyāpādasabhāgāti āha – ‘‘vitakkapahānena dve magge kathetvā’’ti. Kāmaguṇesūti niddhāraṇe bhummaṃ. Kismiñcideva kilesuppattikāraṇeti tassa puggalassa kilesuppattikāraṇaṃ [Pg.328] sandhāya vuttaṃ, aññathā sabbepi pañca kāmaguṇā kilesuppattikāraṇameva. Samudācaratīti samudācāroti āha ‘‘samudācaraṇato’’ti. So pana yasmā cittassa, na sattassa, tasmā vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘cetaso’’ti. Ma-kāro padasandhikaro e-kārassa ca akāro katoti āha ‘‘evaṃ sante etanti.

၁၉၀. ကာမဝိတက် စသည်တို့သည် ကြမ်းတမ်းသော ကာမရာဂ၊ ဗျာပါဒတို့နှင့် တူသော သဘောရှိကုန်၏ဟု ပြလို၍ “ဝိတက်ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် မဂ်နှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူ၍” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကာမဂုဏ်တို့၌” ဟူသော ပုဒ်သည် ထုတ်နုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်၌ ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ “တစ်စုံတစ်ခုသော ကိလေသာဖြစ်ကြောင်း၌” ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်လျှင်မူ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်အားလုံးတို့သည် ကိလေသာဖြစ်ကြောင်းများသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဖြစ်ပေါ်ပွတ်တိုက်တုံ့ပြန်တတ်၏ဟူသည် တုံ့ပြန်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (သမုဒါစာရ) ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် “အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်တုံ့ပြန်ခြင်းကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဖြစ်ပေါ်မှုသည်ကား စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုသာ ဖြစ်၍ သတ္တဝါ၏ ဖြစ်ပေါ်မှု မဟုတ်သောကြောင့် ပါဠိတော်၌ “စေတသော - စိတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မ-အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ် (ပဒသန္ဓိ) ပြုလုပ်သောအက္ခရာ ဖြစ်၍ ဧ-အက္ခရာကို အ-အက္ခရာ ပြုထားသောကြောင့် “ဤသို့ရှိသော် ဤအရာကို” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

191. Anusayoti mānānusayo bhavarāgānusayo avijjānusayoti tividhopi anusayo pahīyati arahattamaggena. Vuttanayenevāti, ‘‘tato maggānantaraṃ phalaṃ, phalato vuṭṭhāya paccavekkhamāno pahīnabhāvaṃ jānāti, tassa jānanena sampajāno hotī’’ti vuttanayena.

၁၉၁. “ကိန်းအောင်းတတ်သောတရား (အနုသယ)” ဟူသည် မာနာနုသယ၊ ဘဝရာဂါနုသယ၊ အဝိဇ္ဇာနုသယ ဟု ဆိုအပ်သော သုံးပါးသော အနုသယတို့သည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ “ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာလျှင်” ဟူသည် “ထိုမဂ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖိုလ်စိတ်ဖြစ်၏။ ဖိုလ်မှ ထ၍ ဆင်ခြင်လတ်သော် ပယ်အပ်ပြီးသော အဖြစ်ကို သိ၏။ ထိုသို့ သိခြင်းဖြင့် သမ္ပဇာန (ဆင်ခြင်ဉာဏ်ရှိသူ) ဖြစ်၏” ဟူသော ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင်တည်း။

Kusalato āyātīti āyato, so etesanti kusalāyatikā. Tenāha ‘‘kusalato āgatā’’ti. Taṃ pana nesaṃ kusalāyatikattaṃ upanissayavasena hoti sahajātavasenapīti tadubhayaṃ dassetuṃ, ‘‘seyyathida’’ntiādi vuttaṃ.

ကုသိုလ်တရားမှ လာတတ်သဖြင့် “အာယတ” မည်၏၊ ထို (လာခြင်း) သည် ဤသူတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “ကုသလာယတိက” (ကုသိုလ်မှ လာသူများ) မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ကုသိုလ်မှ ရောက်လာကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူတို့၏ ကုသိုလ်မှ လာသော အဖြစ်သည် ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့်လည်း ဖြစ်၏၊ သဟဇာတအစွမ်းဖြင့်လည်း ဖြစ်၏ဟု ထိုနှစ်ပါးလုံးကို ပြခြင်းငှာ “ဤသည်တို့ကား အဘယ်နည်းဟူမူ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

Yasmā pana yathāvuttadhammesu keci lokiyā, keci lokuttarā; atha kasmā visesena ‘‘lokuttarā’’ti vuttanti āha – ‘‘loke uttarā visiṭṭhā’’ti. Tena lokiyadhammesu uttamabhāvena jhānādayo lokuttarā vuttā, na lokassa uttaraṇatoti dasseti. Yaṃ kiñci mahaggatacittaṃ mārassa avisayo akāmāvacarattā, pageva taṃ vipassanāya pādakabhūtaṃ suvikkhālitamalanti āha – ‘‘jānituṃ na sakkotī’’ti. Eko ānisaṃso atthi bhāvanānuyogassa sappāyadhammakathāpaṭilābho.

စင်စစ်သော်ကား ဆိုအပ်ပြီးသော တရားတို့တွင် အချို့သည် လောကီတရား၊ အချို့သည် လောကုတ္တရာတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့ဖြစ်လျက် အဘယ်ကြောင့် အထူးသဖြင့် “လောကုတ္တရာ” ဟု ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ - “လောကထက် မြတ်ကုန်၏၊ ထူးကဲကုန်၏” ဟု ပြလို၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် လောကီတရားတို့ထက် မြတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဈာန်စသည်တို့ကို လောကုတ္တရာဟု ဆိုအပ်၏၊ လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကြောင့် မဟုတ်ဟု ပြတော်မူသည်။ ကာမဝစရ မဟုတ်သောကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော မဟဂ္ဂုတ်စိတ်သည်ပင် မာရ်မင်း၏ အာရုံမဟုတ်ရာ၊ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော၊ အညစ်အကြေး ကောင်းစွာ ဆေးကြောပြီးသော ထိုစိတ်သည် မာရ်မင်း၏ အာရုံမဟုတ်သည်ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီဟု ပြလို၍ “မသိနိုင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သင့်လျော်သော တရားစကားကို ရရှိခြင်းဟူသော ဘာဝနာလုပ်ငန်း အားထုတ်ခြင်း၏ အကျိုးထူးတစ်ခု ရှိ၏။

192. Etadatthanti kevalassa sutassa atthāya. Sappāyāsappāyavasenāti kasmā vuttaṃ? Nanu sappāyavasena dasakathāvatthūni āgatānīti? Saccametaṃ, asappāyakathāvajjanapubbikāya sappāya kathāya vasena āgatattā ‘‘sappāyāsappāyavasena āgatānī’’ti vuttaṃ. Sutapariyattivasenāti sarūpena tattha anāgatānipi dasakathāvatthūni suttageyyādiantogadhattā, ‘‘sutapariyattivasena āgatānī’’ti vuttaṃ. Paripūraṇavasena sarūpato āgatattā imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā kathetabbāni. Atthoti sāmaññattho.

၁၉၂. “ဤအကျိုးရှိသည်” ဟူသည် အလုံးစုံသော အကြားအမြင် (သုတ) ၏ အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ “သင့်လျော်မှု၊ မသင့်လျော်မှု အစွမ်းဖြင့်” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကထာဝတ္ထု တစ်ဆယ်ပါးတို့သည် သင့်လျော်သောအစွမ်းဖြင့်သာ လာသည်မဟုတ်လောဟူမူ - ဤစကားသည် မှန်၏၊ မသင့်လျော်သော စကားကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော သင့်လျော်သော စကား၏ အစွမ်းဖြင့် လာသောကြောင့် “သင့်လျော်မှု၊ မသင့်လျော်မှု အစွမ်းဖြင့် လာကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိအစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ (သရုပ်အားဖြင့်) ထိုနေရာ၌ မလာသော်လည်း ကထာဝတ္ထု တစ်ဆယ်ပါးတို့သည် သုတ္တ၊ ဂေယျ စသည်တို့၌ သက်ဝင်ကုန်သောကြောင့် “သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိအစွမ်းဖြင့် လာကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ပြည့်စုံခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကိုယ်ပိုင် သရုပ်အားဖြင့် လာသောကြောင့် ဤနေရာ၌ တည်၍ ပြောဆိုအပ်ကုန်၏။ “အနက် (အတ္ထ)” ဟူသည် အများဆိုင်ရာ အနက် (သာမညတ္ထ) တည်း။

193. Anuāvattantīti [Pg.329] anuanu abhimukhā hutvā vattanti, payirupāsanādivasena anukūlayanti. Mucchanataṇhanti paccayesu mucchanākāraṃ. Taṇhāya patthanā nāma tenākārena pavattīti āha – ‘‘pattheti pavattetī’’ti. Kilesūpaddavenāti kilesasaṅkhātena upaddavena. Kilesā hi sattānaṃ mahānatthakaraṇato ‘‘upaddavo’’ti vuccanti. Attano abbhantare uppannena kilesūpaddavena antevāsino, upaddavo antevāsūpaddavo, brahmacariyassa upaddavo brahmacārupaddavoti imamatthaṃ ‘‘sesupaddavesupi eseva nayo’’ti iminā atidisati. Guṇamaraṇaṃ kathitaṃ, na jīvitamaraṇaṃ.

၁၉၃. “နောက်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏” ဟူသည် အဖန်ဖန် မျက်နှာမူ၍ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း စသည်ဖြင့် အစဉ်လိုက်လျောစေကုန်၏။ “တွေဝေမူးယစ်သော တဏှာ” ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ တွေဝေမူးယစ်ခြင်း အခြင်းအရာတည်း။ တဏှာ၏ တောင့်တခြင်းမည်သည် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “တောင့်တ၏၊ ဖြစ်စေ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ကိလေသာ၏ ဖျက်ဆီးမှု (ဥပဒ္ဒဝ) ဖြင့်” ဟူသည် ကိလေသာဟု ဆိုအပ်သော ဘေးရန် ဖျက်ဆီးမှုဖြင့်တည်း။ ကိလေသာတို့သည် သတ္တဝါတို့အား ကြီးစွာသော အကျိုးမဲ့ကို ပြုတတ်သောကြောင့် “ဥပဒ္ဒဝ (ဘေးဥပဒ်)” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ မိမိ၏ အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကိလေသာဘေးရန်ကြောင့် တပည့်ဖြစ်သူ၏ ဘေးဥပဒ်သည် “အန္တေဝါသူပဒ္ဒဝ” မည်၏၊ သာသနာတော်မြတ် (ဗြဟ္မစရိယ) ၏ ဘေးဥပဒ်သည် “ဗြဟ္မစာရူပဒ္ဒဝ” မည်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို “ကြွင်းသော ဘေးဥပဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း” ဟု ဤစကားဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ သီလစသော ဂုဏ်တို့၏ သေခြင်း (ဂုဏမရဏ) ကို ဆိုအပ်၏၊ အသက်သေခြင်း (ဇီဝိတမရဏ) ကို မဆိုလို။

Appalābhāti appamattakalābhī visesānaṃ. Evaṃ vuttoti yathāvuttabrahmacārupaddavo dukkhavipākataro ceva kaṭukavipākataro cāti evaṃ vutto. Ācariyantevāsikūpaddavo hi bāhirakasamayavasena vutto, brahmacārupaddavo pana sāsanavasena. Durakkhāte hi dhammavinaye duppaṭipatti na mahāsāvajjā micchābhinivesassa sithilavāyāmabhāvato; svākhyāte pana dhammavinaye duppaṭipatti mahāsāvajjā mahato atthassa bāhirabhāvakaraṇato. Tenāha ‘‘sāsane panā’’tiādi.

“လာဘ်နည်းသူများ” ဟူသည် ထူးခြားသော တရားထူးတရားမြတ်တို့ကို အနည်းငယ်မျှသာ ရရှိသူများ ဖြစ်သည်။ “ဤသို့ ဆိုအပ်၏” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဗြဟ္မစရိယ၏ ဘေးဥပဒ်သည် ဆင်းရဲသော အကျိုးပေးရှိသည်လည်း ဖြစ်၍ ကြမ်းတမ်းသော အကျိုးပေးရှိသည်လည်း ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ ဆိုလိုသည်။ ဆရာနှင့် တပည့်တို့၏ ဘေးဥပဒ်သည် ပြင်ပဘာသာ မိစ္ဆာဝါဒ၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ဗြဟ္မစရိယ၏ ဘေးဥပဒ်သည်ကား သာသနာတော်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ မကောင်းသဖြင့် ဟောအပ်သော ဓမ္မဝိနယ၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းသည် မှားယွင်းစွာ သက်ဝင်စွဲလမ်းမှု၌ လုံ့လဝီရိယ လျော့ရဲသောကြောင့် ကြီးစွာသော အပြစ်မရှိချေ။ ကောင်းစွာ ဟောအပ်သော ဓမ္မဝိနယ၌မူကား မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းသည် ကြီးစွာသော အကျိုးစီးပွားမှ ဖယ်ရှားတတ်သောကြောင့် ကြီးစွာသော အပြစ်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “သာသနာတော်၌မူကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

196. Tasmāti idaṃ pubbaparāpekkhaṃ purimassa ca atthassa kāraṇabhāvena paccāmasananti āha ‘‘yasmā’’tiādi. Mittaṃ etassa atthīti mittavā, tassa bhāvo mittavatā, tāya. Mittavasena paṭipajjananti āha ‘‘mittapaṭipattiyā’’ti. Sapattavatāyāti etthāpi eseva nayo.

၁၉၆. “ထို့ကြောင့် (တသ္မာ)” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရှေ့နောက် ဆက်စပ်မှုကို ငဲ့ညှာသောအားဖြင့် ရှေ့အနက်၏ အကြောင်းအဖြစ်ကို ညွှန်းဆိုတတ်သောကြောင့် “အကြင်ကြောင့် (ယသ္မာ)” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အဆွေခင်ပွန်းသည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “မိတ္တဝါ” (အဆွေခင်ပွန်းရှိသူ) မည်၏၊ ထိုသူ၏အဖြစ်သည် “မိတ္တဝတာ” မည်၏၊ ထိုအဖြစ်ဖြင့် (မိတ္တဝတာယ)။ မိတ်ဆွေ၏ အစွမ်းဖြင့် ကျင့်ခြင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် “မိတ်ဆွေကဲ့သို့ ကျင့်ခြင်းဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ရန်သူကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းဖြင့် (သပတ္တဝတာယ)” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။

Dukkaṭadubbhāsitamattampīti iminā pageva itaraṃ vītikkamantoti dasseti. Sāvakesu hitaparakkamanaṃ ovādānusāsanīhi paṭipajjananti āha – ‘‘tathā na paṭipajjissāmī’’ti. Āmakamattanti kulālabhājanaṃ vuccati. Nāhaṃ tumhesu tathā paṭipajjissāmīti kumbhakāro viya āmakabhājanesu ahaṃ tumhesu kevalaṃ jānāpento na paṭipajjissāmi. Niggaṇhitvāti nīharitvā. Lokiyaguṇāpi idha sārotveva adhippetā lokuttaraguṇānaṃ adhiṭṭhānabhāvato. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘‘ဒုက္ကဋဒုဗ္ဘာသိတမတ္တမ္ပိ’’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အခြားသော လွန်ကျူးမှုပြုသည်ကို အသာထားဦး (ထိုမျှလောက်သော အပြစ်ကိုပင်) လွန်ကျူးခြင်းမပြုကြောင်း ပြသ၏။ တပည့်သားတို့၌ အကျိုးစီးပွားကို အားထုတ်ခြင်းကို ဆုံးမဩဝါဒပေးခြင်းဖြင့် ကျင့်သုံးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် ‘‘တထာ န ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ’’ (ထိုသို့ ငါမကျင့်ပါအံ့) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘အာမကမတ္တံ’’ ဟူသည် အိုးထိန်းသည်၏ မြေအိုးအစိမ်းကို ဆိုသည်။ ‘‘နာဟံ တုမှေသု တထာ ပဋိပဇ္ဇိဿာမိ’’ ဟူသည် အိုးထိန်းသည်သည် မြေအိုးစိမ်းတို့၌ ပြုသကဲ့သို့ ငါသည် သင်တို့၌ သက်သက်သိစေရုံမျှဖြင့် မကျင့်အံ့ (သည်းမခံဘဲ မနေအံ့)။ ‘‘နိဂ္ဂဏှိတွာ’’ ဟူသည် နှင်ထုတ်၍ (နှိမ်နင်း၍)။ ဤ၌ လောကီဂုဏ်တို့ကိုလည်း လောကုတ္တရာဂုဏ်တို့၏ တည်ရာအခြေခံ ဖြစ်သောကြောင့် ‘‘အနှစ်’’ ဟူ၍ပင် ရည်ရွယ်အပ်သည်။ ကြွင်းသောအနက်သည် သိလွယ်လှ၏။

Mahāsuññatasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

မဟာသုညတသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. Acchariyabbhutasuttavaṇṇanā

၃. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ်အဖွင့်

197. Vibhattipatirūpakā [Pg.330] ca nipātā hontīti yathārahaṃ taṃtaṃvibhattiatthadīpakā, idha paccattavacano yatrasaddo, hisaddo hetuattho, nāmasaddo acchariyattho, padattayassa pana acchariyatthaniddiṭṭhatāya ‘‘acchariyatthe nipāto’’ti vuttaṃ. Ekaṃsato panetaṃ padattayaṃ. Tathā hi vakkhati, ‘‘yatrāti nipātavasena anāgatavacana’’nti. Papañcasaddo heṭṭhā vutto. Chinnavaṭumeti iminā sabbakilesavaṭṭassa akusalakammavaṭṭassa ca chinnattā vipākavaṭṭassa ca upari vakkhamānattā āha – ‘‘vaṭumanti kusalākusalakammavaṭṭaṃ vuccatī’’ti. Nipātavasena yatrasaddayogena. Anāgatavacananti idaṃ anāgatavacanasadisattā vuttaṃ. Anāgatatthavācī hi anāgatavacanaṃ, attho cettha atītoti. Anussarīti idaṃ anussaritabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘na anussarissatī’’ti saddapayogassa atītavisayattā. Yadā pana tehi bhikkhūhi yā kathā pavattitā, tato pacchāpi bhagavato tesaṃ buddhānaṃ anussaraṇaṃ hotiyeva.

၁၉၇. ‘‘ဝိဘတ္တိပတိရူပကာ စ နိပါတာ ဟောန္တီတိ’’ ဟူသည် သင့်လျော်သလို ထိုထိုဝိဘတ်၏ အနက်ကို ပြတတ်သော နိပါတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤ၌ ‘‘ယတြ’’ သဒ္ဒါသည် ပစ္စတ္တဝစန (ပထမာဝိဘတ်) အနက်ရှိ၏၊ ‘‘ဟိ’’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ဟေတု) အနက်ရှိ၏၊ ‘‘နာမ’’ သဒ္ဒါသည် အံ့ဖွယ် (အစ္ဆရိယ) အနက်ရှိ၏၊ ပုဒ်သုံးပါးစလုံး အံ့ဖွယ်အနက်ကို ညွှန်ပြသောကြောင့် ‘‘အံ့ဖွယ်အနက်၌ ရှိသော နိပါတ်’’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤသည် ပုဒ်သုံးပါးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘‘ယတြာတိ နိပါတဝသေန အနာဂတဝစနံ’’ ဟု နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ‘‘ပပဉ္စ’’ သဒ္ဒါကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီ။ ‘‘ဆိန္နဝဋုမေ’’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကိလေသာဝဋ်အားလုံးနှင့် အကုသိုလ်ကမ္မဝဋ်ကို ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးဖြစ်၍ ဝိပါကဝဋ်ကိုလည်း နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့သောကြောင့် ‘‘ဝဋုမန္တိ ကုသလာကုသလကမ္မဝဋ္ဋံ ဝုစ္စတိ’’ (လမ်းခရီးဟူသည် ကုသိုလ် အကုသိုလ် ကမ္မဝဋ်ကို ဆိုသည်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘နိပါတဝသေန’’ ဟူသည် ယတြသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘‘အနာဂတဝစနံ’’ ဟူသည် ဤ၌ အနာဂတ်ဝစနနှင့် တူသောကြောင့် ဆိုအပ်သည်။ အနာဂတ်အနက်ကို ဟောတတ်သည်မှာ အနာဂတ်ဝစန မည်၏၊ ဤ၌မူကား အနက်သည် အတိတ်ဖြစ်၏။ ‘‘အနုဿရိ’’ ဟူသည် အောက်မေ့ပြီးသော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သည်၊ ‘‘န အနုဿရိဿတိ’’ ဟူသော သဒ္ဒါအသုံးသည် အတိတ်အာရုံရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကြင်အခါ၌ ထိုရဟန်းတို့သည် စကားကို ဖြစ်စေအပ်၏၊ ထိုမှ နောက်၌လည်း မြတ်စွာဘုရားအား ထိုဘုရားရှင်တို့ကို အောက်မေ့သတိရခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။

Khattiyajaccātiādikālato paṭṭhāya asambhinnāya khattiyajātiyā uditoditāya. Brahmajaccāti brāhmaṇajaccā. Evaṃgottepi eseva nayo. Lokiyalokuttarasīlenāti pāramitāsambhūtena buddhāveṇikattā anaññasādhāraṇena lokiyena lokuttarena ca sīlena. Evaṃsīlāti anavasesasīlānaṃ visuṃ paccavekkhaṇakaraṇena evaṃsīlāti anussarissati. Esa nayo sesesu. Yathā vijjābhāgiyā vijjāsampayuttadhammā, evaṃ samādhipakkhā samādhisampayuttadhammāpi sativīriyādayoti āha – ‘‘heṭṭhā samādhipakkhānaṃ dhammānaṃ gahitattā vihāro gahitovā’’ti. Tasmā samādhipakkhadhammavinimutto eva idha vihāro adhippetoti vuttaṃ ‘‘idaṃ hī’’tiādi.

‘‘ခတ္တိယဇစ္စာ’’ စသည်ဖြင့် အစကနဦး ကာလမှစ၍ မရောမရှက်ဘဲ တိုးတက်စည်ပင်လာသော မင်းမျိုးရှိခြင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘ဗြဟ္မဇစ္စာ’’ ဟူသည် ပုဏ္ဏားမျိုး ရှိခြင်းကြောင့်။ ‘‘ဧဝံဂေါတ္တေပိ’’ ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘‘လောကိယလောကုတ္တရသီလေနာ’’ ဟူသည် ပါရမီတော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ဘုရားရှင်တို့၌သာ သီးခြားရှိ၍ အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော လောကီ လောကုတ္တရာ သီလဖြင့်။ ‘‘ဧဝံသီလာ’’ ဟူသည် အကြွင်းမဲ့သော သီလတို့ကို အသီးသီး ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် ‘‘ဤသို့သော သီလရှိတော်မူကုန်၏’’ ဟု အောက်မေ့အံ့။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ဝိဇ္ဇာဘာဂိယတရားတို့သည် ဝိဇ္ဇာနှင့် ယှဉ်သောတရားတို့ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သမာဓိပက္ခတရားတို့သည် သမာဓိနှင့် ယှဉ်သောတရားတို့ဖြစ်သည့် သတိ ဝီရိယ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘အောက်၌ သမာဓိပက္ခတရားတို့ကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဝိဟာရကို ယူအပ်ပြီးသားပင် ဖြစ်သည်’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် သမာဓိပက္ခတရားတို့မှ ကင်းလွတ်သော ဝိဟာရကိုသာ ဤ၌ ရည်ရွယ်အပ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘‘ဣဒံ ဟိ’’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

Yathā vā aṭṭhasamāpattivipassanāmaggaphalasaṅgahitā lokiyalokuttarā samādhipaññā ‘‘evaṃdhammā evaṃpaññā’’ti padehi heṭṭhā gahitāpi yathāsakaṃ paṭipakkhato muccanassa pavattivisesaṃ upādāya ‘‘evaṃvimuttā’’ti ettha puna gahitā, tathā ‘‘evaṃdhammā’’ti ettha gahitāpi samādhipakkhadhammā dibbabrahmaāneñjaariyavihārasaṅkhātaṃ attano pavattivisesaṃ upādāya, ‘‘evaṃvihārī’’ti ettha puna gahitāti vuccamāne na koci virodho. Phaladhammānaṃ pavattikālepi [Pg.331] kilesānaṃ paṭippassaddhi na taṃānubhāvajātā, atha kho ariyamaggena kilesānaṃ samucchinnattāti āha – ‘‘maggānubhāvena kilesānaṃ paṭipassaddhante uppannattā’’ti. Yo yaṃ pajahati, so pahāyako pahātabbato vimuttoti vuccati visaṃsaṭṭhabhāvatoti pahānavibhāgena vuccamāne apahāyakassa nibbānassa kathaṃ vimuttatā? Visaṃsaṭṭhābhāvato eva. Tañhi pakatiyāva sabbaso kilesehi visaṃsaṭṭhaṃ vinissaṭaṃ suvidūravidūre ṭhitaṃ, tasmāssa tato nissaṭattā nissaraṇavimutti nissaraṇapahānanti vuccatīti āha ‘‘nibbāna’’ntiādi.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း... သမာပတ်ရှစ်ပါး၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့၌ အကျုံးဝင်သော လောကီလောကုတ္တရာ သမာဓိနှင့် ပညာကို ‘‘ဧဝံဓမ္မာ ဧဝံပညာ’’ ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အောက်၌ ယူအပ်ပြီးသော်လည်း၊ မိမိမိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော ထူးခြားသော ဖြစ်ခြင်းကို စွဲ၍ ‘‘ဧဝံဝိမုတ္တာ’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ ယူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ‘‘ဧဝံဓမ္မာ’’ ဟူသော ပုဒ်၌ ယူအပ်ပြီးသော်လည်း သမာဓိပက္ခတရားတို့ကို ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အာနဉ္စဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရဟု ဆိုအပ်သော မိမိတို့၏ ထူးခြားသော ဖြစ်ခြင်းကို စွဲ၍ ‘‘ဧဝံဝိဟာရီ’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ ယူသည်ဟု ဆိုပါက တစ်စုံတရား ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိနိုင်။ ဖိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပွားရာ ကာလ၌လည်း ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် ထိုဖိုလ်တရား၏ စွမ်းအားကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား အရိယမဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘‘မဂ္ဂါနုဘာဝေန ကိလေသာနံ ပဋိပဿဒ္ဓန္တေ ဥပ္ပန္နတ္တာ’’ (မဂ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးရာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်သူသည် အကြင်ကိလေသာကို ပယ်စွန့်၏၊ ထိုသူသည် ပယ်တတ်သူ မည်၏၊ ပယ်အပ်သော ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သူ မည်၏၊ ကင်းကွာသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ပယ်စွန့်ခြင်း အဝေဖန်အားဖြင့် ဆိုအပ်သော် ပယ်တတ်သူ မဟုတ်သော နိဗ္ဗာန်အား အဘယ်သို့ လွတ်မြောက်ခြင်း (ဝိမုတ္တတာ) မည်သနည်း။ ကင်းကွာသော အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင်တည်း။ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် သဘာဝအားဖြင့်ပင် ကိလေသာအားလုံးတို့မှ ကင်းကွာ၏၊ လွတ်မြောက်၏၊ အလွန်ဝေးကွာသော အရပ်၌ တည်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် ‘‘နိဿရဏဝိမုတ္တိ’’ (လွတ်မြောက်ခြင်း) ‘‘နိဿရဏပဟာန’’ (ပယ်စွန့်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘‘နိဗ္ဗာနံ’’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

199. Ime tathāgatassa acchariyaabbhutadhammā, na sāvakavisayā, mama pana desanā tayā sutā evāti te therasseva bhāraṃ karonto, ‘‘taṃ bhiyyosomattāya paṭibhantū’’ti āha. Sato sampajānoti ettha kālabhedavasena labbhamānampi sampajānabhāvaṃ anāmasitvā gativibhāgena taṃ dassetuṃ, ‘‘dve sampajaññānī’’tiādi vuttaṃ – aṭṭha vare gaṇhantoti ettha kathaṃ varaṃ devatā deti, parassa dīyamānañca taṃ kathaṃ parassa samijjhatīti? Kammabaleneva. Yadi hi taṃ kammaṃ katokāsaṃ yassa tadapadesena phalaṃ vipaccati, evaṃ devatāya tassa varaṃ dinnaṃ, itarena ca laddhanti vohāro hotīti. Apica parassa patthitavarāni nāma vipaccamānassa kammassa paccayabhūto payogavisesoti daṭṭhabbaṃ. Tāni vipaccane ekantikānipi appesakkhā devatā – ‘‘ayamassa patthanā samijjhissati, no’’ti na jānanti, sakko pana paññavā tāni ekaccaṃ jānātiyeva. Tena vuttaṃ – ‘‘sakkena pasīditvā dinne aṭṭha vare gaṇhanto’’tiādi.

၁၉၉. ‘‘ဤသည်တို့ကား မြတ်စွာဘုရား၏ အံ့ဖွယ်သရဲတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ တပည့်တို့၏ နယ်ပယ်မဟုတ်၊ ငါ၏ တရားဒေသနာကိုမူကား သင်သည် ကြားနာဖူးပြီးသာ ဖြစ်၏’’ ဟု ထိုမထေရ်အားပင် တာဝန်ပေးလိုသဖြင့် ‘‘တံ ဘိယျောသောမတ္တာယ ပဋိဘာန္တု’’ (ထိုတရားသည် သင့်အား သာလွန်၍ ထင်ရှားပါစေ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘သတော သမ္ပဇာနော’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အချိန်ကာလ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ရအပ်သော်လည်း သမ္ပဇာနဖြစ်မှုကို မညွှန်းဘဲ လားရာလမ်းကြောင်း ခွဲခြားမှုအားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် ‘‘ဒွေ သမ္ပဇည္ဉာနိ’’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဆုရှစ်ပါးကို ယူလျက် ဟူသော ဤနေရာ၌ နတ်သည် အဘယ်သို့ ဆုကို ပေးသနည်း၊ သူတစ်ပါးအား ပေးအပ်သော ထိုဆုသည် သူတစ်ပါးအား အဘယ်သို့ ပြည့်စုံသနည်း။ ကံ၏ အစွမ်းကြောင့်သာတည်း။ အကယ်၍ ထိုသူအား အကျိုးပေးခွင့်ရှိသော ကံရှိအံ့၊ ထိုကံကို အကြောင်းပြု၍ အကျိုးတရားသည် ရင့်ကျက်၏၊ ဤသို့လျှင် ‘‘နတ်သည် ဆုပေးအပ်၏၊ တစ်ဖက်လူသည်လည်း ရအပ်၏’’ ဟု ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် သူတစ်ပါး တောင့်တအပ်သော ဆုတို့သည် ရင့်ကျက်လတ္တံ့သော ကံ၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်သော လုံ့လအထူး (ပယောဂဝိသေသ) ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုဆုတောင်းများ ပြည့်စုံရန် သေချာသော်လည်း တန်ခိုးနည်းသော နတ်တို့သည် ‘‘ဤသူ၏ ဆုတောင်းသည် ပြည့်စုံမည်လော သို့မဟုတ် မပြည့်စုံဘဲ နေမည်လော’’ ဟု မသိကြကုန်၊ ပညာရှိသော သိကြားမင်းမူကား ထိုဆုအချို့ကို သိရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘သိကြားမင်းသည် ကြည်ညို၍ ပေးအပ်သော ဆုရှစ်ပါးကို ယူလျက်’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

Paṭhamajavanavāreti uppannassa sabbapaṭhamajavanavāre. So hi paṭisandhiyā āsannabhāvato avisado hoti, devabhāve nikantivasena uppajjanato na jānāti. Aññāhi devatāhi asādhāraṇajānanaṃ hoti dutiyajavanavārato paṭṭhāya pavattanato.

‘‘ပထမဇဝနဝါရေ’’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရှေးဦးစွာသော ဇောဝါရ၌ ဖြစ်၏။ ထိုဇောဝါရသည် ပဋိသန္ဓေနှင့် နီးကပ်သောကြောင့် မထင်ရှားပါးလှပေ၊ နတ်ဘဝ၌ သာယာတပ်မက်မှု (နိကန္တိ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် မသိနိုင်ပေ။ အခြားသော နတ်တို့နှင့် မဆက်ဆံသော ထူးခြားသော သိခြင်းသည် ဒုတိယဇောဝါရမှစ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်၏။

Aññepi devātiādinā bodhisattassa tattha sampajaññeneva ṭhitabhāvaṃ byatirekamukhena vibhāveti. Āhārūpacchedena kālaṅkarontīti idaṃ khiḍḍāpadosikavasena vuttaṃ. Itaresampi dibbabhogehi mucchitataṃ ajjhāpannānaṃ tiṭṭhantānaṃ sampajaññābhāvo hotiyeva. Kiṃ tathārūpaṃ ārammaṇaṃ [Pg.332] natthīti yathārūpaṃ uḷāraṃ paṇītañca ārammaṇaṃ paṭicca te devā saṃmucchitā āhārūpacchedampi karonti, kiṃ tathārūpaṃ uḷāraṃ paṇītañca ārammaṇaṃ bodhisattassa natthīti bodhisattassa sampajaññānubhāvaṃ vibhāvetuṃ codanaṃ samuṭṭhāpeti? Bodhisatto hi yattha yattha nibbattati, tattha tattha aññe satte dasahi visesehi adhiggaṇhāti, pageva tattha devabhūto, tathāpi ‘‘sato sampajāno’’ti ayamettha acchariyadhammo vutto.

“အခြားသော နတ်တို့သည်လည်း” စသည်ဖြင့် ဘုရားအလောင်းတော်၏ ထိုတုသိတာနတ်ပြည်၌ သမ္ပဇဉ် (ဆင်ခြင်တုံတရား) ဖြင့်သာ တည်ရှိနေပုံကို ဆန့်ကျင်ဘက်နည်း (ဗျတိရေကနည်း) ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏။ “အာဟာရပြတ်စဲခြင်းဖြင့် စုတေကြကုန်၏” ဟူသော ဤစကားကို ခိဍ္ဍာပဒေါသိကနတ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ နတ်စည်းစိမ်တို့၌ မိန်းမောတွေဝေလျက် တည်ရှိနေကြကုန်သော အခြားသော နတ်တို့အားလည်း သမ္ပဇဉ်ကင်းမဲ့ခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထိုကဲ့သို့သော အာရုံသည် မရှိသလော? အကြင်ကဲ့သို့သော ကြီးကျယ်မွန်မြတ်သော အာရုံကို အမှီပြု၍ ထိုနတ်တို့သည် မိန်းမောတွေဝေလျက် အာဟာရပြတ်စဲခြင်းကိုပင် ပြုကြကုန်၏။ ဘုရားအလောင်းတော်အား ထိုကဲ့သို့သော ကြီးကျယ်မွန်မြတ်သော အာရုံသည် မရှိသလော? ဟု ဘုရားအလောင်းတော်၏ သမ္ပဇဉ်တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ စောဒနာကို တင်ပြ၏။ ဘုရားအလောင်းတော်သည် အကြင်အကြင်ဘဝ၌ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ထိုထိုဘဝ၌ အခြားသော သတ္တဝါတို့ကို အချက်တစ်ဆယ်တို့ဖြင့် လွန်ကဲ၍ တည်တော်မူ၏၊ ထိုနတ်ပြည်၌ နတ်ဖြစ်တော်မူစဉ်အခါ၌ကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ။ သို့သော်လည်း “သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်လျက်” ဟူသော ဤစကားကို ဤနေရာ၌ အံ့ဖွယ်တရားအဖြစ် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

200. Sampattibhave dīghāyukatā nāma paññābalena hoti, bodhisatto ca mahāpañño, tasmā tattha tattha bhave tena dīghāyukena bhavitabbanti adhippāyena, ‘‘sesattabhāvesu kiṃ yāvatāyukaṃ na tiṭṭhatī’’ti codeti. Itaro ‘‘āma na tiṭṭhatī’’ti paṭijānitvā, ‘‘aññadā hī’’tiādinā tattha kāraṇamāha. ‘‘Idha na bhavissāmī’’ti adhimuccanavasena kālakiriyā adhimuttikālakiriyā. Pāramidhammānañhi ukkaṃsappattiyā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve abhiññāsamāpattīhi santānassa visesitattā attasinehassa tanubhāvena sattesu ca mahākaruṇāya uḷārabhāvena adhiṭṭhānassa tikkhavisadabhāvāpattiyā bodhisattānaṃ adhippāyā samijjhanti, citte viya kammesu ca tesaṃ vasibhāvo, tasmā yatthupapannānaṃ pāramiyo sammadeva paribrūhenti, vuttanayena kālaṃ katvā tattha upapajjanti. Tathā hi ayaṃ mahāsatto imasmiṃyeva kappe nānājātīsu aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatto appakameva kālaṃ tattha ṭhatvā tato cavitvā idha nibbatto. Tenāha – ‘‘ayaṃ kālakiriyā aññesaṃ na hotī’’ti. Sabbapāramīnaṃ pūritattāti iminā payojanābhāvato tattha ṭhatvā adhimuttikālakiriyā nāma na hotīti dasseti. Apica carimabhave catumahānidhisamuṭṭhānapubbikāya dibbasampattisadisāya mahāsampattiyā nibbatti viya buddhabhūtassa asadisadānādivasena anaññasādhāraṇalābhuppatti viya ca ito paraṃ mahāpurisassa dibbasampattianubhavanaṃ nāma natthīti yāvatāyukaṭṭhānaṃ ussāhajātassa puññasambhārassa vasenāti daṭṭhabbaṃ. Ayañhettha dhammatā.

၂၀၀. ပြည့်စုံသောဘဝ (သမ္ပတ္တိဘဝ) ၌ အသက်ရှည်ခြင်းဟူသည် ပညာဗလကြောင့် ဖြစ်၏။ ဘုရားအလောင်းတော်သည်လည်း ကြီးမြတ်သောပညာရှိ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုဘဝ၌ ထိုအလောင်းတော်သည် အသက်ရှည်ရှည် တည်နေရမည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “အခြားသော အတ္တဘောတို့၌ အဘယ်ကြောင့် အသက်တမ်းပတ်လုံး မတည်သနည်း” ဟု မေးခွန်းထုတ် စောဒနာ၏။ တစ်ပါးသောသူက “မှန်ပါသည်၊ (အသက်ထက်တိုင်) မတည်ပါ” ဟု ဝန်ခံ၍ “အခြားသောအခါ၌...” စသည်ဖြင့် ထို၌ အကြောင်းပြချက်ကို ဆို၏။ “ဤဘဝ၌ ငါမဖြစ်တော့အံ့” ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဓိမုတ္တိ) အစွမ်းဖြင့် စုတေခြင်းသည် “အဓိမုတ္တိကာလကိရိယာ” မည်၏။ ပါရမီတရားတို့၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုအတ္တဘော၌ အဘိညာဉ် သမာပတ်တို့ဖြင့် မိမိသန္တာန်ကို ထူးခြားစေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို တွယ်တာခြင်း (အတ္တသီနေဟ) အားနည်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မဟာကရုဏာ ကြီးမားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဓိဋ္ဌာန်စိတ်၏ ထက်မြက်ကြည်လင်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဘုရားအလောင်းတော်တို့၏ အလိုအကြံများသည် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ စိတ်၌ ကဲ့သို့ ကံတို့၌လည်း ထိုအလောင်းတော်တို့အား ဝသီဘော်နိုင်နင်းမှု ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်ဘဝ၌ ဖြစ်သည်ရှိသော် ပါရမီတို့ကို ကောင်းစွာ ဖြည့်ကျင့်နိုင်ကုန်အံ့၊ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် စုတေ၍ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်တော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤမဟာသတ္တ (ဘုရားအလောင်းတော်) သည် ဤကမ္ဘာ၌ပင် များစွာသော ဘဝတို့၌ ဈာန်မလျှောဘဲ စုတေ၍ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်တော်မူပြီးလျှင် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ အနည်းငယ်သော ကာလပတ်လုံးသာ တည်၍ ထိုမှ စုတေကာ ဤ (တုသိတာ) နတ်ပြည်၌ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ စုတေခြင်းသည် အခြားသူတို့အား မဖြစ်နိုင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ပါရမီအားလုံး ပြည့်စုံပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်” ဟူသော ဤစကားဖြင့် အကျိုးမရှိတော့သဖြင့် ထိုတုသိတာနတ်ပြည်၌ တည်လျက် အဓိမုတ္တိကာလကိရိယာပြုခြင်း မည်သည် မရှိတော့ကြောင်း ပြသ၏။ တစ်နည်းကား၊ နောက်ဆုံးဘဝ၌ ရွှေအိုးကြီး ၄ လုံး ပေါ်ပေါက်လာခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော နတ်စည်းစိမ်နှင့်တူသော မဟာစည်းစိမ်ကို ရရှိခြင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ အတုမရှိသော အလှူဒါန စသည်တို့ဖြင့် အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော လာဘ်သပ္ပကာ ပေါ်ပေါက်ခြင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤတုသိတာပြည်မှ စုတေပြီးနောက် မဟာပုရိသဖြစ်သော အလောင်းတော်အား နတ်စည်းစိမ်ကို ခံစားခြင်းဟူသည် မရှိတော့သဖြင့်၊ အသက်ထက်တိုင် တည်နေခြင်းသည် ကြိုးစားအားထုတ်အပ်သော ကုသိုလ်အရှိန်အဟုန် (ပုညသမ္ဘာရ) ၏ အစွမ်းကြောင့်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ ဓမ္မတာပေတည်း။

Manussagaṇanāvasena, na devagaṇanāvasena. Pubbanimittānīti cutiyā pubbanimittāni. Amilāyitvāti ettha amilātaggahaṇeneva tāsaṃ mālānaṃ vaṇṇasampadāpi gandhasampadāpi sobhāsampadāpi dassitāti daṭṭhabbaṃ. Bāhirabbhantarānaṃ [Pg.333] rajojallānaṃ lesassapi abhāvato devānaṃ sarīragatāni vatthāni sabbakālaṃ parisuddhapabhassarāneva hutvā tiṭṭhantīti āha ‘‘vatthesupi eseva nayo’’ti. Neva sītaṃ na uṇhanti yassa sītassa patīkāravasena adhikaṃ seviyamānaṃ uṇhaṃ, sayameva vā kharataraṃ hutvā adhibhavantaṃ sarīre sedaṃ uppādeyya, tādisaṃ neva sītaṃ na uṇhaṃ hoti. Tasmiṃ kāleti yathāvutte maraṇāsannakāle. Bindubinduvasenāti muttaguḷikā viya bindu bindu hutvā sedā muccanti. Dantānaṃ khaṇḍitabhāvo khaṇḍiccaṃ. Kesānaṃ palitabhāvo pāliccaṃ. Ādi-saddena valittacataṃ saṅgaṇhāti. Kilantarūpo attabhāvo hoti, na pana khaṇḍiccapāliccādīhīti adhippāyo. Ukkaṇṭhitāti anabhirati, sā natthi uparūpari uḷāruḷārānameva bhogānaṃ visesato rucijanakānaṃ upatiṭṭhanato.

လူတို့၏ ရေတွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ နတ်တို့၏ ရေတွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မဟုတ်။ “ပုဗ္ဗနိမိတ်တို့” ဟူသည် စုတေခါနီး၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပုဗ္ဗနိမိတ်တို့တည်း။ “မညှိုးနွမ်းဘဲ” ဟူသော ဤစကား၌ မညှိုးနွမ်းခြင်းကို ယူခြင်းဖြင့်သာ ထိုပန်းမန်တို့၏ အရောင်အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အနံ့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အဆင်းလှပခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတို့ကို ပြသအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ပြင်ပ အတွင်းဖြစ်သော မြူ အညစ်အကြေးတို့၏ အနည်းငယ်မျှလည်း မရှိခြင်းကြောင့် နတ်တို့၏ ကိုယ်၌ ဝတ်ဆင်အပ်သော အဝတ်တို့သည် အခါခပ်သိမ်း စင်ကြယ်ကြည်လင်တောက်ပလျက်သာ တည်ရှိကုန်၏ဟူ၍ “အဝတ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ချမ်းလည်းမချမ်း ပူလည်းမပူ” ဟူသည် အကြင်ချမ်းအေးခြင်းကို ကာကွယ်ခြင်းငှာ လွန်ကဲစွာ မှီဝဲအပ်သော အပူသည်လည်းကောင်း၊ မိမိအလိုအလျောက် ပိုမိုပြင်းထန်လာပြီး လွှမ်းမိုးလျက် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ချွေးထွက်စေတတ်သော အပူသည်လည်းကောင်း၊ ထိုကဲ့သို့သော ချမ်းအေးခြင်း သို့မဟုတ် ပူလောင်ခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ထိုအခါ၌” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သေခါနီး (မရဏာသန္န) အခါ၌ ဖြစ်၏။ “တစ်စက်ချင်း တစ်စက်ချင်း အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ပုလဲလုံးများကဲ့သို့ တစ်စက်ချင်း တစ်စက်ချင်း စက်စက်ကျလျက် ချွေးများ ထွက်ကုန်၏။ သွားတို့၏ ကျိုးပျက်သောအဖြစ်သည် ခဏ္ဍိစ္စ (သွားကျိုးခြင်း) မည်၏။ ဆံပင်တို့၏ ဖြူသောအဖြစ်သည် ပါလိစ္စ (ဆံဖြူခြင်း) မည်၏။ “စသည်” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အရေတွန့်ခြင်းကို သိမ်းယူ၏။ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သော သဏ္ဌာန်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ် (အတ္တဘော) သာ ဖြစ်၏၊ သွားကျိုးခြင်း၊ ဆံဖြူခြင်း စသည်တို့ဖြင့် မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ဥက္ကဏ္ဌိတ” ဟူသည် မပျော်မွေ့ခြင်း (အနဘိရတိ) ဖြစ်၏၊ ထိုမပျော်မွေ့ခြင်းသည် အထက်ထက်သော သာ၍ ကြီးကျယ်မွန်မြတ်ကုန်သော၊ အထူးသဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းကုန်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၏ အစဉ်တစိုက် ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် မရှိပေ။

Paṇḍitā evāti buddhisampannā eva devatā. Yathā devatā ‘‘sampati jātā kīdisena puññakammena idha nibbattā’’ti cintetvā, ‘‘iminā nāma puññakammena idha nibbattā’’ti jānanti, evaṃ atītabhave attanā kataṃ ekaccaṃ aññampi puññaṃ jānantiyeva mahāpuññāti āha – ‘‘ye mahāpuññā’’tiādi.

“ပညာရှိတို့သာ” ဟူသည် ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော နတ်တို့သာတည်း။ နတ်တို့သည် “ယခုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော နတ်သည် အဘယ်ကဲ့သို့သော ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဤ၌ ဖြစ်လာသနည်း” ဟု ဆင်ခြင်တွေးတောကာ “ဤမည်သော ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဤ၌ ဖြစ်လာ၏” ဟု သိကြကုန်သကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် အတိတ်ဘဝ၌ မိမိပြုခဲ့သော အချို့သော အခြားသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကိုလည်း သိကြကုန်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဘုန်းကြီးသောနတ် (မဟာပုည) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “အကြင် ဘုန်းကြီးသော နတ်တို့သည်” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Na paññāyanti ciratarakālattā paramāyuno. Aniyyānikanti na niyyānāvahaṃ sattānaṃ abhājanabhāvato. Sattā na paramāyuno honti nāma pāpussannatāyāti āha – ‘‘tadā hi sattā ussannakilesā hontī’’ti. Etthāha – ‘‘kasmā sambuddhā manussaloke eva uppajjanti, na devabrahmalokesū’’ti. Devaloke tāva nuppajjanti brahmacariyavāsassa anokāsabhāvato tathā anacchariyabhāvato. Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto, tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ. Devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvatova loko dahati, na buddhānubhāvato, tathā sati sammāsambuddhe nādhimuccati na sampasīdati issarakuttaggāhaṃ na vissajjeti, devattabhāvassa ca cirakālapavattanato ekaccasassatavādato na parimuccati. ‘‘Brahmaloke nuppajjantī’’ti etthāpi eseva [Pg.334] nayo. Sattānaṃ tādisagāhavimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti; na devasugatiyaṃ, manussasugatiyaṃ uppajjantāpi opapātikā na honti, sati ca opapātikūpapattiyaṃ vuttadosānativattanato. Dhammaveneyyānaṃ atthāya dhammatantiyā ṭhapanassa viya dhātuveneyyānaṃ atthāya dhātūnaṃ ṭhapanassa icchitabbattā ca. Na hi opapātikānaṃ parinibbānato uddhaṃ sarīradhātuyo tiṭṭhanti, tasmā na opapātikā honti, carimabhave ca mahābodhisattā, manussabhāvassa pākaṭakaraṇāya dārapariggahampi karontā yāva puttamukhadassanā agāramajjhe tiṭṭhanti. Paripākagatasīlanekkhammapaññādipāramikāpi na abhinikkhamanti, kiṃ vā etāya kāraṇacintāya? Sabbabuddhehi āciṇṇasamāciṇṇā, yadidaṃ manussabhūtānaṃyeva abhisambujjhanā, na devabhūtānanti ayamettha dhammatā. Tathā hi tadattho mahābhinīhāropi manussabhūtānaṃyeva ijjhati, na itaresaṃ.

သက်တမ်း အလွန်ရှည်လျားသောကြောင့် အလွန်ရှည်သော သက်တမ်းရှိသူတို့ကို မသိအပ် (မထင်ရှား) ကုန်။ အနိယျာနိက ဟူသည် သတ္တဝါတို့၌ တရားသိနိုင်သော အင်္ဂါ မပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ အကုသိုလ်တရား ထူပြောသောကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် အလွန်ရှည်သော သက်တမ်းရှိသူများ မဖြစ်ကြကုန်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် “ထိုအခါ၌ သတ္တဝါတို့သည် ထူပြောသော ကိလေသာ ရှိကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤကျမ်းစာ၌ မေးအပ်သည်ကား - “အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် လူ့ပြည်၌သာ ပွင့်တော်မူကြပြီး နတ်ဗြဟ္မာ့ပြည်တို့၌ မပွင့်ကြကုန်သနည်း” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ နတ်ပြည်၌ ဦးစွာပထမ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးရန် အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန်းကြယ်အံ့ဩဖွယ် မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မပွင့်ကြကုန်။ အမှန်စင်စစ် ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဆန်းကြယ်အံ့ဩဖွယ်ရှိသော တရားရှိတော်မူကြကုန်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဆန်းကြယ်အံ့ဩဖွယ်ရှိသော အဖြစ်သည် လူသားဖြစ်နေစဉ်အခါ၌ ထင်ရှားသကဲ့သို့ နတ်ဘဝ၌ တည်နေသူတို့အား မထင်ရှားပေ။ နတ်ဘဝ၌ ဖြစ်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၌ ထင်ရှားစွာမြင်ရသော ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်ကို လောကသားတို့သည် နတ်၏ အာနုဘော်ဟုသာ ယူဆကြကုန်၏၊ ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်ဟု မယူဆကြပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၌ ဆုံးဖြတ်ယုံကြည်ခြင်း မရှိ၊ မကြည်ညိုနိုင်၊ ဖန်ဆင်းရှင်အယူကို မစွန့်လွှတ်နိုင်ပေ။ နတ်ဘဝသည် ရှည်လျားစွာ ဖြစ်တည်နေသောကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ အမြဲတည်ရှိသည်ဟူသော သဿတဝါဒမှလည်း မလွတ်မြောက်နိုင်ပေ။ “ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ မပွင့်ကြကုန်” ဟူသော အရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သတ္တဝါတို့အား ထိုသို့သော အယူဝါဒများမှ လွတ်မြောက်စေရန်အလို့ငှာ ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် လူ့သုဂတိ၌သာ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏၊ နတ်သုဂတိ၌ မပွင့်ကြကုန်။ လူ့သုဂတိ၌ ပွင့်တော်မူကြသော်လည်း ဥပပါတိက (ကိုယ်ထင်ရှားဖြစ်သော) သတ္တဝါများ မဖြစ်ကြကုန်၊ ဥပပါတိက ပဋိသန္ဓေနေခြင်း ဖြစ်ခဲ့သော် ဖော်ပြပါ အပြစ်များမှ မလွန်မြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တရားအားဖြင့် ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါတို့အလို့ငှာ တရားတော်၏ တည်တံ့ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သကဲ့သို့၊ ဓာတ်တော်အားဖြင့် ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါတို့အလို့ငှာ ဓာတ်တော်များ ကြွင်းကျန်ရစ်ခြင်းကိုလည်း အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဥပပါတိကပုဂ္ဂိုလ်တို့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးနောက် ခန္ဓာကိုယ် ဓာတ်တော်များ မကျန်ရစ်နိုင်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ဥပပါတိကပုဂ္ဂိုလ်များ မဖြစ်ကြကုန်။ နောက်ဆုံးဘဝ၌ မဟာဗောဓိသတ်တို့သည် လူသားစင်စစ်ဖြစ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေရန်အလို့ငှာ သား၏မျက်နှာကို မြင်သည်တိုင်အောင် အိမ်ထောင်ဖက်ကို သိမ်းပိုက်ခြင်းကိုပင် ပြုလုပ်လျက် လူ့ဘောင်အလယ်၌ နေတော်မူကြကုန်၏။ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသော သီလ၊ နေက္ခမ္မ၊ ပညာစသော ပါရမီတော် ရှိကြပါသော်လည်း (ချက်ချင်း) တောမထွက်ကြပေ။ သို့မဟုတ်လျှင် ဤသို့သော အကြောင်းအကျိုးကို ကြံဆနေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ မြတ်စွာဘုရား အားလုံးတို့ အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးတော်မူအပ်သော အလေ့အကျင့်ကား လူသားစင်စစ်အဖြစ်ဖြင့်သာ ဘုရားဖြစ်တော်မူကြကုန်၏၊ နတ်ဘဝဖြင့် ဘုရားမဖြစ်ကြကုန်ဟူသော ဤအချက်သည် ဤနေရာ၌ ဓမ္မတာ (သဘာဝတရား) ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုဘုရားဖြစ်ခြင်းအကျိုးငှာ ပြုအပ်သော ကြီးမြတ်သော ဆုပန်ခြင်း (မဟာဘိနီဟာရ) သည်လည်း လူသားဖြစ်သူတို့အားသာ ပြည့်စုံနိုင်၏၊ အခြားသူတို့အား မပြည့်စုံနိုင်ပေ။

Kasmā pana sammāsambuddhā jambudīpeyeva uppajjanti, na sesadīpesūti? Keci tāva āhu – ‘‘yasmā pathaviyā nābhibhūtā buddhānubhāvasahitā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpeyeva uppajjati, tasmā jambudīpeyeva uppajjantī’’ti; ‘‘tathā itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhamānato’’ti. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yasmā purimabuddhānaṃ mahābodhisattānaṃ paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro sāvakapāramīnaṃ sambharaṇaṃ paripācanañca buddhakhettabhūte imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpeyeva ijjhati, na aññattha. Veneyyānaṃ vinayanattho ca buddhuppādoti aggasāvakādiveneyyavisesāpekkhāya ekasmiṃ jambudīpeyeva buddhā nibbattanti, na sesadīpesu. Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti tesaṃ uttamapurisānaṃ tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññupanissayato aparāparaṃ vattatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha – ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantīti dīpaṃ passatī’’ti. Iminā nayena desaniyamepi kāraṇaṃ vattabbaṃ.

အဘယ်ကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့သည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ပွင့်တော်မူကြပြီး ကြွင်းသော ကျွန်းကြီးများ၌ မပွင့်ကြကုန်သနည်း။ အချို့ဆရာတို့သည် ဦးစွာပထမ ဆိုကြသည်ကား - “အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြေကြီး၏ချက်သဖွယ်ဖြစ်သော၊ ဘုရားရှင်၏အာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသော၊ မလှုပ်မယှက် တည်ကြည်ရာဌာနဖြစ်သော ဗောဓိမဏ္ဍိုင်မြေပြင်သည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏” ဟုလည်းကောင်း၊ “ထိုနည်းတူစွာ အခြားသော မစွန့်အပ်သော ဌာနတို့သည်လည်း ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်” ဟုလည်းကောင်း ဆိုကြကုန်၏။ ဤအရာ၌ ငါတို့၏ နှစ်သက်သဘောကျမှု (အယူအဆ) ကား - ရှေးဘုရားများ၊ မဟာဗောဓိသတ်များနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများ ဖြစ်ထွန်းရန်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ သာဝကဗောဓိသတ်တို့၏ သာဝကဗောဓိအလို့ငှာ ဆုပန်ခြင်း (အဘိနီဟာရ)၊ သာဝကပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းနှင့် ရင့်ကျက်စေခြင်းတို့သည် ဘုရားခေတ်ဖြစ်သော ဤစကြဝဠာအတွင်း ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ပြီးမြောက်နိုင်၏၊ အခြားအရပ်၌ မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဘုရားပွင့်တော်မူခြင်းသည် ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမရန်အလို့ငှာ ဖြစ်သဖြင့် အဂ္ဂသာဝကစသော ဝေနေယျထူးတို့ကို Ngဲ့ကွက်သောအားဖြင့် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း တစ်ခုတည်း၌သာ မြတ်စွာဘုရားတို့ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏၊ ကြွင်းသောကျွန်းတို့၌ မပွင့်ကြကုန်။ ဤနည်းလမ်းသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားအားလုံးတို့ အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးအပ်သော အလေ့အကျင့် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဥတ္တမပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထိုဇမ္ဗူဒိပ်၌ ပွင့်ထွန်းခြင်းသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာစက်ဝိုင်းတို့ကဲ့သို့ အချင်းချင်း အမှီသဟဲပြုကာ တစ်ခုပြီးတစ်ခု လည်ပတ်လျက်ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ကျွန်းကြီးသုံးကျွန်းတို့၌ မြတ်စွာဘုရားတို့ မပွင့်ကြကုန်၊ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာ ပွင့်တော်မူကြကုန်၏ ဟု ကျွန်းကို ကြည့်တော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဒေသ (ပွင့်ရာအရပ်) ကို သတ်မှတ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း ပြောဆိုအပ်ပေသည်။

Idāni ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ brāhmaṇānampi pūjanīyabhāvato. Rājā me pitā bhavissatīti kulaṃ passi pituvasena kulassa niddisitabbato[Pg.335]. Dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānīti passi tena attano antarāyābhāvaṃ aññāsi, tassā ca tusitabhave dibbasampattipaccanubhavanaṃ.

ယခုအခါ၌လည်း မင်းမျိုးသည် လောကသမုတ်အပ်သော အမျိုးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားတို့ကပင် ပူဇော်ထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း (မင်းမျိုးသည် မြတ်၏)။ “မင်းသည် ငါ၏ခမည်းတော် ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ဖခင်၏အစွမ်းဖြင့် အမျိုးကို ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် အမျိုးကို ကြည့်တော်မူ၏။ “ဆယ်လ၏အထက် ခုနစ်ရက်မျှသာ ရှိတော့သည်” ဟု (မိခင်၏ သက်တမ်းကို) ကြည့်တော်မူ၏၊ ထိုသို့ ကြည့်ခြင်းဖြင့် မိမိအား ဘေးအန္တရာယ်မရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမိခင်၏ တုသိတာဘုံ၌ နတ်စည်းစိမ်ကို ခံစားရမည့် အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိတော်မူ၏။

Tā devatāti dasasahassicakkavāḷadevatā. Kathaṃ pana tā bodhisattassa pūritapāramibhāvaṃ bhāvinañca sambuddhabhāvaṃ jānantīti? Mahesakkhānaṃ devatānaṃ vasena, yebhuyyena ca tā devatā abhisamayabhāgino. Tathā hi bhagavato ca dhammadānasaṃvibhāge anekavāraṃ dasasahassacakkavāḷavāsidevatāsannipāto ahosi.

“ထိုနတ်တို့” ဟူသည် စကြဝဠာတစ်သောင်းမှ နတ်ဗြဟ္မာများကို ဆိုလိုသည်။ သို့သော် ထိုနတ်တို့သည် ဗောဓိသတ်၏ ပါရမီတော်များ ဖြည့်ကျင့်ပြီးစီးပုံနှင့် နောင်အခါ၌ ဘုရားဖြစ်လတ္တံ့သော အဖြစ်ကို အဘယ်သို့ သိကြကုန်သနည်း။ တန်ခိုးကြီးသော နတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အများအားဖြင့် ထိုနတ်တို့သည် တရားသိမြင်ထိုက်သော (အဘိသမယဘာဂီ) ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားအလှူ ပေးဝေတော်မူသောအခါ၌ စကြဝဠာတစ်သောင်း၌ နေထိုင်ကြသော နတ်တို့၏ စည်းဝေးခြင်းသည် အကြိမ်ပေါင်းများစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဖူးလေသည်။

Cavāmīti pajānāti cutiāsannajavanehi ñāṇasahitehi cutiyā upaṭṭhitabhāvassa paṭisaṃviditattā. Cuticittaṃ na jānāti cuticittakkhaṇassa ittarabhāvato. Tathā hi taṃ cutūpapātañāṇassapi avisayo eva. Paṭisandhicittepi eseva nayo. Āvajjanapariyāyoti āvajjanakkamo. Yasmā ekavāraṃ āvajjitamattena ārammaṇaṃ nicchinituṃ na sakkā, tasmā tamevārammaṇaṃ dutiyaṃ tatiyañca āvajjitvā nicchīyati, āvajjanasīsena cettha javanavāro gahito. Tenāha – ‘‘dutiyatatiyacittavāreyeva jānissatī’’ti. Cutiyā puretaraṃ katipayacittavārato paṭṭhāya maraṇaṃ me āsannanti jānanato, ‘‘cutikkhaṇepi cavāmīti pajānātī’’ti vuttaṃ. Paṭisandhiyā pana apubbabhāvato paṭisandhicittaṃ na jānāti. Nikantiyā uppattito parato asukasmiṃ ṭhāne mayā paṭisandhi gahitāti pajānāti, dutiyajavanato paṭṭhāya jānātīti vuttovāyamattho. Tasmiṃ kāleti paṭisandhiggahaṇakāle. Dasasahassī kampatīti ettha kampanakāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparatāya bahulaṃ somanassikāva hontīti tesaṃ paṭhamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. 498; ma. ni. aṭṭha. 3.199) vuttaṃ. Mahāsīvatthero pana yadipi mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparā, vivekajjhāsayā pana visaṅkhāraninnā sabbasaṅkhāresu ajjhupekkhaṇabahulāti pañcamena mahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇamāha.

“ငါရွေ့လျောတော့မည်” ဟု သိ၏။ စုတိနီးသော ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော ဇောတို့ဖြင့် စုတိ၏ ထင်ရှားဖြစ်လာသော အဖြစ်ကို သိရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ စုတိစိတ်ကိုကား စုတိစိတ်ခဏ၏ လျင်မြန်စွာ ချုပ်ပျောက်တတ်သော အဖြစ်ကြောင့် မသိနိုင်။ သို့ဖြစ်၍ ထိုစုတိစိတ်သည် စုတူပပါတဉာဏ်၏ပင် အာရုံမဟုတ် (အရာမဟုတ်) ချေ။ ပဋိသန္ဓေစိတ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ “အာဝဇ္ဇနပရိယာယ” ဟူသည် အာဝဇ္ဇနအစဉ် ဖြစ်သည်။ အကြိမ်တစ်ခေါက် နှလုံးသွင်းရုံမျှဖြင့် အာရုံကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့်၊ ထိုအာရုံကိုပင် ဒုတိယအကြိမ် တတိယအကြိမ် နှလုံးသွင်း၍ ဆုံးဖြတ်ရ၏။ ဤ၌ အာဝဇ္ဇနကို ဦးစီးခေါင်းဆောင်ပြု၍ ဇောဝါရကို ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒုတိယ၊ တတိယ စိတ္တဝါရတို့၌သာ သိလိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စုတိမဖြစ်မီ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော စိတ္တဝါရအချို့မှစ၍ “ငါ့အား သေခြင်းသည် နီးကပ်လာပြီ” ဟု သိသောကြောင့်၊ “စုတိခဏ၌လည်း ရွေ့လျောတော့အံ့ဟု သိ၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ပဋိသန္ဓေ၏မူကား မကြုံဖူးသေးသော အသစ်အဆန်းဖြစ်သော အဖြစ်ကြောင့် ပဋိသန္ဓေစိတ်ကို မသိပေ။ တပ်မက်ခြင်း (နိကန္တိ) ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက်ပိုင်းတွင် “ငါသည် ထိုထိုအရပ်၌ ပဋိသန္ဓေယူခဲ့ပြီ” ဟု သိ၏။ ဒုတိယဇောမှစ၍ သိ၏ ဟု ဤအနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးတည်း။ “ထိုအခါ၌” ဟူသည် ပဋိသန္ဓေယူသော အခါ၌ ဖြစ်သည်။ “တသောင်းသော လောကဓာတ် တုန်လှုပ်၏” ဟူသော ဤစကား၌ တုန်လှုပ်ခြင်းအကြောင်းကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသားသာ ဖြစ်သည်။ မဟာကရုဏာရှင်ဖြစ်တော်မူကြသော မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့သည် သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဖြစ်စေခြင်း၌ လုံ့လပြုတော်မူကြသဖြင့် များသောအားဖြင့် သောမနဿအဖြစ်များလှကုန်သောကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ ပထမမဟာဝိပါတ်စိတ်ဖြင့် ပဋိသန္ဓေယူခြင်းကို အဋ္ဌကထာ၌ (ဒီ၊ ဋ္ဌ၊ ၂၊ ၁၇။ ဓမ္မသင်္ဂဏီ၊ ဋ္ဌ၊ ၄၉၈။ မ၊ ဋ္ဌ၊ ၃၊ ၁၉၉) ၌ ဆိုအပ်၏။ မဟာသီဝမထေရ်ကမူ “မဟာကရုဏာရှင်ဖြစ်တော်မူကြသော မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့သည် သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ရွက်ခြင်း၌ လုံ့လရှိကြသော်လည်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း အဇ္ဈာသယရှိကြကုန်သောကြောင့်၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ဥပေက္ခာပြုခြင်း များလှကုန်၏” ဟု ဆိုကာ ပဉ္စမမဟာဝိပါတ်စိတ်ဖြင့် ပဋိသန္ဓေယူတော်မူသည်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāyāti puṇṇamāya pure sattamadivasato paṭṭhāya, sukkapakkhe navamito paṭṭhāyāti attho. Sattame divaseti [Pg.336] āsāḷhīpuṇṇamāya. Idaṃ supinanti idāni vuccamānākāraṃ supinaṃ. Nesaṃ deviyoti mahārājūnaṃ deviyo.

“လပြည့်မတိုင်မီ သတ္တမနေ့မှစ၍” ဟူသည် လပြည့်မတိုင်မီ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့မှစ၍ ဟု ဆိုလိုသည်၊ လဆန်း ၉ ရက်နေ့မှ စတင်၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ခုနစ်ရက်မြောက်သော နေ့၌” ဟူသည် ဝါဆိုလပြည့်နေ့၌ ဖြစ်သည်။ “ဤအိပ်မက်” ဟူသည် ယခု ပြောဆိုလတ္တံ့သော အခြင်းအရာရှိသော အိပ်မက်ကို ဆိုလိုသည်။ “ထိုမင်းတို့၏ မိဖုရားတို့သည်” ဟူသည် မင်းကြီးတို့၏ မိဖုရားများကို ဆိုလိုသည်။

So ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissatīti ettakameva te brāhmaṇā attano supinasatthanayena kathesuṃ. Sace agāraṃ ajjhāvasissatītiādi pana devatāviggahena bhāvinamatthaṃ yāthāvato pavedesuṃ.

“ထိုသန္ဓေသားသည်လည်း ယောကျ်ားသန္ဓေသားသာလျှင်ဖြစ်၏၊ မိန်းမသန္ဓေသားမဟုတ်၊ သင့်အား သားရတနာ ဖွားမြင်လတ္တံ့” ဟူ၍ ဤမျှလောက်ကိုသာလျှင် ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် မိမိတို့၏ အိပ်မက်ကျမ်းနည်းဖြင့် ဟောပြောခဲ့ကြကုန်၏။ “အကယ်၍ လူ့ဘောင်၌ နေအံ့...” အစရှိသည်ကိုမူ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ကိုယ်ထင်ပြ၍ နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော အကျိုးအကြောင်းကို မှန်ကန်စွာ ဖော်ပြခဲ့ကြကုန်၏။

Gabbhāvakkantiyoti ettha gabbho vuccati mātukucchi, tattha uppatti avakkanti, tāva gabbhāvakkanti, yāva na nikkhamati. Ṭhitakāva nikkhamanti dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya.

“ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ (သန္ဓေသက်ဝင်ခြင်း)” ဟူသော ဤစကား၌ “ဂဗ္ဘ (ဝမ်း)” ဟူသည် အမိဝမ်းတိုက်ကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုဝမ်းတိုက်၌ ဖြစ်ခြင်းကို “အဝက္ကန္တိ” ဟု ခေါ်၏။ အမိဝမ်းမှ မထွက်မချင်း ထိုအချိန်ကာလတိုင်အောင် “ဂဗ္ဘာဝက္ကန္တိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ တရားပလ္လင်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓမ္မကထိကရဟန်းကဲ့သို့ မတ်တပ်ရပ်လျက်သာလျှင် ဖွားမြင်တော်မူကြကုန်၏။

201. Vattamānasamīpe vattamāne viya voharīyatīti okkamatīti vuttanti āha – ‘‘okkanto hotīti attho’’ti. Evaṃ hotīti evaṃ vuttappakārenassa sampajānanā hoti. Na okkamamāne paṭisandhikkhaṇassa duviññeyyattā. Tathā ca vuttaṃ – ‘‘paṭisandhicittaṃ na jānātī’’ti. Dasasahassacakkavāḷapattharaṇena vā appamāṇo. Ativiya samujjalabhāvena uḷāro. Devānubhāvanti devānaṃ pabhānubhāvaṃ. Devānañhi pabhaṃso obhāso adhibhavati, na tesaṃ ādhipaccaṃ. Tenāha ‘‘devāna’’ntiādi.

၂၀၁. ပစ္စုပ္ပန်နှင့် နီးကပ်သောကာလ၌ ပစ္စုပ္ပန်ကဲ့သို့ သုံးနှုန်းအပ်သောကြောင့် “သက်ဝင်၏ (ကျ၏)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် “သက်ဝင်ပြီးဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဤသို့ ဖြစ်၏” ဟူသည် ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုသူအား သမ္ပဇဉ် (သိရှိမှု) ဖြစ်၏။ ပဋိသန္ဓေတည်ဆဲအခါ၌မူ ပဋိသန္ဓေခဏ၏ သိနိုင်ခဲသော အဖြစ်ကြောင့် မသိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း “ပဋိသန္ဓေစိတ်ကို မသိ” ဟု ဆိုအပ်သတည်း။ သို့မဟုတ် တသောင်းသော စကြာဝဠာသို့ ပြန့်နှံ့သွားခြင်းဖြင့် အတိုင်းအဆမရှိသော အလင်းရောင်တည်း။ အလွန်တရာ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အဖြစ်ကြောင့် ပြန့်ပြောကြီးမြတ်သော အလင်းရောင်တည်း။ “နတ်တို့၏ အာနုဘော်ကို” ဟူသည် နတ်တို့၏ အရောင်အဝါ အာနုဘော်ကို ဆိုလိုသည်။ နတ်တို့၏ အရောင်အဝါကို လွှမ်းမိုး၍ ထိုအလင်းရောင်သည် ဖြစ်၏၊ နတ်တို့၏ စိုးပိုင်မှုကို လွှမ်းမိုးခြင်းမဟုတ်။ ထို့ကြောင့် “ဒေဝါနံ (နတ်တို့၏)” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Rukkhagacchādinā kenaci na haññatīti aghā, abādhā. Tenāha ‘‘niccavivaṭā’’ti. Asaṃvutāti heṭṭhā upari ca kena ci na pihitā. Tenāha ‘‘heṭṭhāpi appatiṭṭhā’’ti. Tattha pi-saddena yathā heṭṭhā udakassa pidhāyikā pathavī natthīti asaṃvutā lokantarikā, evaṃ uparipi cakkavāḷesu viya devavimānānaṃ abhāvato asaṃvutā appatiṭṭhāti dasseti. Andhakāro ettha atthīti andhakārā. Cakkhuviññāṇaṃ na jāyati ālokassābhāvato, na cakkhuno. Tathā hi ‘‘tena obhāsena aññamaññaṃ sañjānantī’’ti vuttaṃ. Jambudīpe ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ pubbavidehavāsīnaṃ atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyati, aparagoyānavāsīnaṃ uggamanavasena, evaṃ sesadīpesupīti āha – ‘‘ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyantī’’ti. Ito aññathā pana dvīsu eva dīpesu ekappahāreneva paññāyatīti. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāravidhamanampi iminā nayena daṭṭhabbaṃ. Pabhāya nappahontīti [Pg.337] attano pabhāya obhāsituṃ na abhisambhuṇanti. Yugandharapabbatamatthakappamāṇe ākāse vicaraṇato, ‘‘cakkavāḷapabbatassa vemajjhena carantī’’ti vuttaṃ.

သစ်ပင်၊ ခြုံနွယ် စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုဖြင့် ဆီးတားခြင်း မရှိသောကြောင့် “အဃ (ကြားမရှိသော၊ လဟာပြင်ဖြစ်သော)” မပိတ်ဆို့အပ်သော နေရာများတည်း။ ထို့ကြောင့် “အမြဲ ဖွင့်ဟအပ်ကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “မလုံခြုံကုန်သော” ဟူသည် အောက်၌လည်းကောင်း၊ အထက်၌လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုဖြင့် ဖုံးအုပ်မထားအပ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် “အောက်၌လည်း တည်ရာမရှိကုန်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ “ပိ” သဒ္ဒါဖြင့် အောက်၌ ရေကို ဖုံးအုပ်တတ်သော မြေကြီး မရှိသဖြင့် လောကန္တရိက်ငရဲသည် မလုံခြုံသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အထက်၌လည်း စကြာဝဠာတို့၌ ကဲ့သို့ နတ်ဗိမာန်များ မရှိခြင်းကြောင့် မလုံခြုံသော၊ တည်ရာမရှိသော အဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ ဤ၌ အမှောင်ထု ရှိသောကြောင့် “အမိုက်မှောင်ရှိကုန်သော” ဟု ဆိုရသည်။ စက္ခုဝိညာဉ်စိတ်သည် အလင်းရောင် မရှိသောကြောင့် မဖြစ်ပေါ်နိုင်၊ မျက်စိမရှိ၍ မဟုတ်ပေ။ သို့ဖြစ်၍လည်း “ထိုအလင်းရောင်ဖြင့် အချင်းချင်း သိကြကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဇမ္ဗုဒိပ်ကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် တည်ရှိနေစဉ် အရှေ့ဝိဒေဟကျွန်းသားတို့အား နေဝင်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနောက်ဂေါယာကျွန်းသားတို့အား နေထွက်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နေဝန်းဝက်မျှ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏၊ ထို့အတူ ကျန်ရှိသော ကျွန်းတို့၌လည်း ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာလျှင် ကျွန်းသုံးကျွန်း၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤမှတစ်ပါး အခြားသောနည်းဖြင့်မူ ကျွန်းနှစ်ကျွန်း၌သာလျှင် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏။ အရပ်မျက်နှာ တစ်ခုတစ်ခု၌ ယူဇနာ ကိုးသိန်း ကိုးသိန်းမျှသော အမှောင်ထုကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းကိုလည်း ဤနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ “အရောင်အဝါဖြင့် မတတ်နိုင်ကုန်” ဟူသည် မိမိတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် လင်းစေခြင်းငှာ မတတ်စွမ်းနိုင်ကြကုန်။ ယုဂန္ဓိုရ်တောင်ထိပ်ခန့် ပမာဏရှိသော ကောင်းကင်၌ လှည့်လည်သွားလာကြသောကြောင့် “စကြာဝဠာတောင်၏ အလယ်ဗဟို၌ လှည့်လည်ကြကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။

Vāvaṭāti khādanatthaṃ gaṇhituṃ upakkamantā. Viparivattitvāti vivaṭṭitvā. Chijjitvāti mucchāpattiyā ṭhitaṭṭhānato muccitvā, aṅgapaccaṅgacchedanavasena vā chijjitvā. Accantakhāreti ātapasantāpābhāvena atisītabhāvaṃ sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhānaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsakaudakaṃ viya khāraṃ bhavitumarahati. Tathā hi sati pathavīpi vilīyeyya. Tesaṃ vā pāpakammabalena petānaṃ pakatiudakassa pubbakheḷabhāvāpatti viya tassa udakassa tadā khārabhāvāpatti hotīti vuttaṃ ‘‘accantakhāre udake’’ti. Samantatoti sabbabhāgato chappakārampi.

“အားထုတ်ကုန်သော (မအားမလပ် ရှိကုန်သော)” ဟူသည် စားသောက်ရန်အလို့ငှာ ဖမ်းယူရန် ကြိုးစားနေကြကုန်သော။ “ပြောင်းပြန်လှန်၍” ဟူသည် တပတ်လည်၍။ “ပြတ်၍” ဟူသည် မိန်းမောတွေဝေခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် တည်ရာအရပ်မှ လွတ်ကျ၍သော်လည်းကောင်း၊ ခြေလက်အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ ပြတ်တောက်သွားခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပြတ်၍။ “အလွန်တရာ ငန်သော/ခါးသော (ရေ၌)” ဟူသည် နေပူရှိန် အပူဒဏ် မရှိသဖြင့် အလွန်အမင်း အေးမြလှသော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ အလွန်တရာ ငန်ခါးသော အဖြစ်ကို ဆိုလိုတန်ရာ၏။ စင်စစ်သော်ကား ကမ္ဘာတည်စေတတ်သော၊ ကောင်းကျိုးကို ပြုတတ်သော မိုးကြီးရွာသွန်းခြင်းမှ ဖြစ်ပေါ်သော၊ မြေကြီးကို ဆောင်ထားတတ်သော ထိုရေသည် ကမ္ဘာဖျက်တတ်သော ရေကဲ့သို့ ငန်ခါးခြင်း မဖြစ်ထိုက်ပေ။ ထိုသို့ ဖြစ်ခဲ့သော် မြေကြီးသည်လည်း ပျော်ကျသွားပေလိမ့်မည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ထိုပြိတ္တာတို့၏ ယုတ်မာသော ကမ္မဗလကြောင့် ပကတိရေသည် ပြည်သလိပ်ဖြစ်သွားသကဲ့သို့၊ ထိုရေသည်လည်း ထိုအခါ၌ ငန်ခါးသောအဖြစ်သို့ ရောက်ရလေသည်ဟူ၍ “အလွန်တရာ ငန်ခါးသော ရေ၌” ဟု ဆိုအပ်သည်။ “ပတ်ပတ်လည်မှ” ဟူသည် အရပ်မျက်နှာ အားလုံးမှ ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာဖြင့်လည်းကောင်း။

202. Catunnaṃ mahārājūnaṃ vasenāti vessavaṇādicatumahārājabhāvasāmaññena.

၂၀၂. “နတ်မင်းကြီး လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ကုဝေရ (ဝေဿဝဏ်) အစရှိသော စတုမဟာရာဇ် နတ်မင်းကြီး လေးပါးအဖြစ် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုလိုသည်။

203. Sabhāvenevāti parassa santike gahaṇena vinā attano sabhāveneva sayameva adhiṭṭhahitvā sīlasampannā.

၂၀၃. “ပင်ကိုယ်သဘောအားဖြင့်သာလျှင်” ဟူသည် သူတပါးထံမှ ခံယူဆောက်တည်ခြင်း မရှိဘဲ မိမိ၏ ပင်ကိုယ်သဘောဖြင့်သာလျှင် ကိုယ်တိုင် ဆောက်တည်၍ သီလနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။

Manussesūti idaṃ pakaticārittavasena vuttaṃ – ‘‘manussitthiyā nāma manussapurisesu purisādhippāyacittaṃ uppajjeyyā’’ti, bodhisattamātu pana devesūpi tādisaṃ cittaṃ nuppajjateva. Yathā bodhisattassa ānubhāvena bodhisattassa mātu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati, evaṃ tassa ānubhāveneva sā kenaci purisena anatikkamanīyāti āha – ‘‘pādā na vahanti, dibbasaṅkhalikā viya bajjhantī’’ti.

"လူတို့၌" ဟူသည် သဘာဝအလေ့အထအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော စကားတည်း။ "လူမိန်းမအား လူယောက်ျားတို့အပေါ်၌ ယောက်ျားကို တပ်မက်လိုလားသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော်အားမူကား နတ်တို့အပေါ်၌သော်လည်း ထိုသို့သောစိတ်သည် မဖြစ်ပေါ်သည်သာတည်း။ ဘုရားအလောင်းတော်၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့် ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော်အား ယောက်ျားကို တပ်မက်လိုလားသောစိတ် မဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ထိုအာနုဘော်တော်ကြောင့်ပင် မယ်တော်အား မည်သည့်ယောက်ျားမျှ လွန်ကျူးဖောက်ပြန်၍ မရနိုင်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "ခြေတို့သည် မသယ်ဆောင်နိုင်ကြကုန်၊ နတ်သံခြေချင်းတို့ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့ထားဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Pubbe ‘‘kāmaguṇūpasaṃhitaṃ cittaṃ nuppajjatī’’ti vuttaṃ, puna ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāretī’’ti vuttaṃ, kathamidaṃ aññamaññaṃ na virujjhatīti āha ‘‘pubbe’’tiādi. Vatthupaṭikkhepoti abrahmacariyavatthupaṭisedho. Tenāha ‘‘purisādhippāyavasenā’’ti. Ārammaṇapaṭilābhoti rūpādipañcakāmaguṇārammaṇasseva paṭilābho.

ရှေးဦး၌ "ကာမဂုဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သောစိတ် မဖြစ်ပေါ်" ဟု မိန့်ဆို၍၊ နောက်တဖန် "ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ဖြင့် ပြည့်စုံလျက်၊ တညီတညွတ်တည်း ဖြစ်လျက် ပျော်မွေ့၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားနှစ်ရပ်သည် အချင်းချင်း မည်သို့မဆန့်ကျင်သနည်းဟူမူ "ရှေးဦး၌" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "အရာဝတ္ထုကို ပယ်မြစ်ခြင်း (ဝတ္ထုပဋိက္ခေပ)" ဟူသည် မမြတ်သောမေထုန်အကျင့်ဟူသော အရာဝတ္ထုကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ယောက်ျားကို တပ်မက်လိုလားသော စွမ်းအားဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "အာရုံကို ရရှိခြင်း" ဟူသည် ရူပါရုံ စသော ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်အာရုံကိုသာ ရရှိခြင်းဖြစ်သည်။

204. Kilamathoti khedo. Kāyassa hi garubhāvakaṭhinabhāvādayopi tassā tadā na honti eva. ‘‘Tirokucchigataṃ passatī’’ti vuttaṃ, kadā [Pg.338] paṭṭhāya passatīti āha – ‘‘kalalādikālaṃ atikkamitvā’’tiādi. Dassane payojanaṃ sayameva vadati, tassa abhāvato kalalādikāle na passati. Puttenāti daharena mandena uttānaseyyakena. Yaṃ taṃ mātūtiādi pakaticārittavasena vuttaṃ. Cakkavattigabbhatopi hi savisesaṃ bodhisattagabbho parihāraṃ labhati puññasambhārassa sātisayattā, tasmā bodhisattamātā ativiya sappāyāhārācārā ca hutvā sakkaccaṃ pariharati. Puratthābhimukhoti mātu puratthābhimukho. Idāni tirokucchigatassa dissamānatāya abbhantaraṃ bāhirañca kāraṇaṃ dassetuṃ, ‘‘pubbe katakamma’’ntiādi vuttaṃ. Assāti deviyā. Vatthunti kucchiṃ. Phalikaabbhapaṭalādino viya bodhisattamātukucchitacassa paṭalabhāvena ālokassa vibandhābhāvato yathā bodhisattamātā kucchigataṃ bodhisattaṃ passati, kimevaṃ bodhisattopi mātaraṃ aññañca purato rūpagataṃ passati, noti āha, ‘‘bodhisatto panā’’tiādi. Kasmā pana sati cakkhumhi āloke ca na passatīti āha – ‘‘na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjatī’’ti. Assāsapassāsā viya hi tattha cakkhuviññāṇampi na uppajjati tajjāsamannāhārassābhāvato.

၂၀၄. "ပင်ပန်းခြင်း (ကိလမထ)" ဟူသည် နွမ်းနယ်ခြင်းတည်း။ ထိုအခါ၌ မယ်တော်အား ခန္ဓာကိုယ်၏ လေးလံခြင်း၊ ခိုင်မာခက်ထန်ခြင်း စသည်တို့သည်လည်း မရှိကြသည်သာတည်း။ "ဝမ်းတွင်း၌ ရှိသည်ကို မြင်ရ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်ရာ မည်သည့်အချိန်မှစ၍ မြင်ရသနည်းဟူမူ "ကလလရေကြည် စသော ကာလကို လွန်မြောက်၍" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ မြင်ရခြင်း၏ အကျိုးကို ကိုယ်တိုင်ပင် မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုအကျိုးမရှိသောကြောင့် ကလလရေကြည်စသော အခါ၌ မမြင်ရပေ။ "သားငယ်" ဟူသည် နုနယ်၍ အိပ်ရာထက်၌ ပက်လက်အိပ်တတ်သော သားငယ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မိခင်၏ အဘယ်သို့သော..." စသည်ကို သဘာဝအလေ့အထအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ အမှန်သော်ကား စကြာမင်း၏ ပဋိသန္ဓေထက်ပင် ဘုရားအလောင်းတော်၏ ပဋိသန္ဓေသည် ပိုမို၍ ထူးခြားသော စောင့်ရှောက်မှုကို ရရှိပေသည်၊ ကုသိုလ်ပါရမီအစုအပုံ လွန်ကဲသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော်သည် အလွန်တရာ သင့်လျော်သော အာဟာရနှင့် အမူအရာရှိသည်ဖြစ်၍ ရိုသေစွာ စောင့်ရှောက်တော်မူသည်။ "ရှေ့သို့ မျက်နှာမူလျက်" ဟူသည် မယ်တော်၏ ရှေ့သို့ မျက်နှာမူလျက်ရှိခြင်းတည်း။ ယခုအခါ ဝမ်းတွင်း၌ ရှိနေသူကို မြင်နိုင်ခြင်း၏ အတွင်းအပြင် အကြောင်းရင်းကို ပြခြင်းငှာ "ရှေးက ပြုခဲ့ဖူးသော ကံ" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "ထိုသူမအား" ဟူသည် မိဖုရားအားတည်း။ "အရာဝတ္ထု" ဟူသည် ဝမ်းဗိုက်တည်း။ ဖန်ကျောက် သို့မဟုတ် တိမ်တိုက်လွှာ ကဲ့သို့ ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော် ဝမ်းဗိုက်အရေပြားသည် အမြှေးအလွှာကဲ့သို့ ဖြစ်သဖြင့် အလင်းရောင်ကို ပိတ်ဆို့မှု မရှိသောကြောင့် ဘုရားအလောင်းတော်၏ မယ်တော်သည် ဝမ်းတွင်း၌ ရှိသော ဘုရားအလောင်းကို မြင်ရသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဘုရားအလောင်းတော်သည်လည်း မယ်တော်နှင့် ရှေ့၌ရှိသော အခြားသော ရုပ်အဆင်းတို့ကို မြင်ရပါသလောဟူမူ မမြင်ရပါဟု "ဘုရားအလောင်းတော်မူကား..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့် မျက်စိနှင့် အလင်းရောင် ရှိပါလျက် မမြင်ရသနည်းဟူမူ "ဝမ်းတွင်း၌ စက္ခုဝိညာဉ် မဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထွက်သက်ဝင်သက်ကဲ့သို့ ထိုဝမ်းတွင်း၌ စက္ခုဝိညာဉ်သည်လည်း ထိုသို့သော နှလုံးသွင်းခြင်း (မနသိကာရ) မရှိခြင်းကြောင့် မဖြစ်ပေါ်ပေ။

205. Yathā aññā itthiyo vijātapaccayā tādisena rogena abhibhūtāpi hutvā maranti, bodhisattamātu pana bodhisatte kucchigate na koci rogo uppajjati; kevalaṃ āyuparikkhayeneva kālaṃ karoti, svāyamattho heṭṭhā vuttoyeva. Bodhisattena vasitaṭṭhānaṃ hītiādinā tattha kāraṇamāha. Apanetvāti aggamahesiṭṭhānato nīharitvā. Anurakkhituṃ na sakkotīti sammā gabbhaparihāraṃ nānuyuñjati, tena gabbho bahvābādho hoti. Vatthuvisadaṃ hotīti gabbhāsayo parisuddho hoti. Mātu majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse bodhisattassa gabbhokkamanampi tassā āyuparimāṇavilokaneneva saṅgahitaṃ vayovasena uppajjanakavikārassa parivajjanato, itthisabhāvena uppajjanakavikāro pana bodhisattassa ānubhāveneva vūpasammati.

၂၀၅. အခြားသော မိန်းမတို့သည် သားဖွားခြင်း အကြောင်းကြောင့် ထိုသို့သော ရောဂါနှိပ်စက်ခံရ၍ သေဆုံးကြသကဲ့သို့၊ ဘုရားအလောင်းတော် မယ်တော်အားမူကား ဘုရားအလောင်းတော် ဝမ်းတွင်း၌ ရှိစဉ် မည်သည့်ရောဂါမျှ မဖြစ်ပေါ်ပေ။ အသက်တမ်း ကုန်ဆုံးခြင်းကြောင့်သာ ကွယ်လွန်တော်မူရ၏။ ထိုအနက်ကို အောက်၌ ဟောခဲ့ပြီးပေပြီ။ "ဘုရားအလောင်းတော် သီတင်းသုံးရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့်" စသည်ဖြင့် ထို၌ အကြောင်းပြတော်မူသည်။ "ဖယ်ရှား၍" ဟူသည် မိဖုရားကြီးအရာမှ ဖယ်ရှား၍တည်း။ "မစောင့်ရှောက်နိုင်" ဟူသည် ကိုယ်ဝန်ကို ကောင်းစွာ မစောင့်ရှောက်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ ထို့ကြောင့် ကိုယ်ဝန်သည် ရောဂါများတတ်သည်။ "အရာဝတ္ထု သန့်ရှင်း၏" ဟူသည် သားအိမ်သည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မိခင်၏ ပထမ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပစ္ဆိမ ဟူသော အရွယ်သုံးပါးတို့တွင် မဇ္ဈိမအရွယ်၏ တတိယအဖို့၌ ဘုရားအလောင်းတော် သန္ဓေတည်ခြင်းသည်လည်း မယ်တော်၏ အသက်တမ်း အတိုင်းအတာကို ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့်ပင် ပါဝင်ပြီးဖြစ်၏။ အရွယ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အပြစ်များကို ရှောင်ကြဉ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မိန်းမသဘာဝကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ဖောက်ပြန်မှုမူကား ဘုရားအလောင်းတော်၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့်ပင် ငြိမ်းအေးသွားလေသည်။

Sattamāsajātoti paṭisandhiggahaṇato sattame māse jāto. So sītuṇhakkhamo na hoti ativiya sukhumālatāya. Aṭṭhamāsajāto kāmaṃ sattamāsajātato buddhiavayavo, ekacce pana cammapadesā [Pg.339] buddhiṃ pāpuṇantā ghaṭṭanaṃ na sahanti, tena so na jīvati. Sattamāsajātassa pana na tāva te jātāti vadanti.

"ခုနစ်လဖြင့် မွေးဖွားသူ" ဟူသည် ပဋိသန္ဓေတည်သည်မှ ခုနစ်လမြောက်တွင် မွေးဖွားသူကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကလေးသည် အလွန်တရာ နုနယ်လှသဖြင့် အအေးအပူကို မခံနိုင်ပေ။ ရှစ်လဖြင့် မွေးဖွားသော ကလေးသည် ခုနစ်လဖြင့် မွေးဖွားသော ကလေးထက် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ဖွံ့ဖြိုးသည်မှာ မှန်သော်လည်း၊ အချို့သော အရေပြားနေရာများသည် ဖွံ့ဖြိုးလာစဥ် ထိခိုက်ပွတ်တိုက်မှုကို မခံနိုင်ကြသဖြင့် ထိုကလေးသည် မရှင်သန်နိုင်ပေ။ ခုနစ်လဖြင့် မွေးဖွားသော ကလေးအားမူကား ထိုအရေပြားနေရာများ မဖြစ်ပေါ်သေးဟု ဆိုကြသည်။

Ṭhitāva hutvāti niddukkhatāya ṭhitā eva hutvā. Dukkhassa hi balavabhāvato taṃ dukkhaṃ asahamānā aññā itthiyo nisinnā vā nipannā vā vijāyanti. Upavijaññāti upagatavijāyanakālā. Sakalanagaravāsinoti kapilavatthuṃ parivāretvā ṭhitesu devadahādīsu chasu nagaresu vasantā.

"မတ်တပ်ရပ်လျက်သာလျှင်" ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခ မရှိသည်ဖြစ်၍ မတ်တပ်ရပ်လျက်သာလျှင် ဖြစ်၏။ အမှန်သော်ကား ဝေဒနာ ပြင်းထန်သောကြောင့် ထိုဆင်းရဲကို မခံမရပ်နိုင်ဘဲ အခြားသော မိန်းမတို့သည် ထိုင်လျက် သို့မဟုတ် လျောင်းလျက် မွေးဖွားကြရကုန်၏။ "ဖွားအံ့ဆဲဆဲဖြစ်သော" ဟူသည် မွေးဖွားမည့်အချိန်သို့ ရောက်ရှိနေသော။ "တစ်မြို့လုံးတွင် နေထိုင်ကြသူတို့" ဟူသည် ကပိလဝတ်ပြည်ကို ဝန်းရံလျက်ရှိသော ဒေဝဒဟ စသော မြို့ခြောက်မြို့တို့၌ နေထိုင်ကြသူတို့ ဖြစ်သည်။

Devā naṃ paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti lokanāthaṃ mahāpurisaṃ mayameva paṭhamaṃ paṭiggaṇhāmāti sañjātagāravabahumānā attano pītiṃ pavedentā khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno ādito paṭiggaṇhanti. Sūtivesanti sūtijagganadhātivesaṃ. Eketi uttaravihāravāsino. Macchakkhisadisaṃ chavivasena.

"နတ်တို့သည် ထိုအလောင်းတော်ကို ရှေးဦးစွာ ခံယူကြကုန်၏" ဟူသည် လောက၏ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မဟာပုရိသမြတ်ကို ငါတို့သည်သာလျှင် ရှေးဦးစွာ ခံယူကြကုန်အံ့ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ရိုသေကိုးကွယ်မှုဖြင့် မိမိတို့၏ ကြည်နူးဝမ်းမြောက်မှုကို ဖော်ပြလျက်၊ ကိလေသာကုန်ပြီးသော သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့သည် ရှေးဦးစွာ ခံယူကြကုန်၏။ "သားဖွားဆရာမ၏ အသွင်" ဟူသည် ကလေးငယ်ကို ပြုစုစောင့်ရှောက်သော ထိန်းမွေးသူ၏ အသွင်တည်း။ "အချို့သော ဆရာတို့" ဟူသည် ဥတ္တရဝိဟာရ ကျောင်းနေပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ အရေပြား အဆင်းအားဖြင့် ငါးမျက်စိနှင့် တူ၏။

206. Ajinappaveṇiyāti ajinacammehi sibbetvā katapaveṇiyā. Mahātejoti mahānubhāvo. Mahāyasoti mahāparivāro vipulakittighoso ca.

၂၀၆. "သစ်နက်ရေ အခင်း" ဟူသည် သစ်နက်ရေတို့ဖြင့် ချုပ်လုပ်အပ်သော အခင်းတည်း။ "ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိသော" ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသော။ "ကြီးမြတ်သော အခြံအရံရှိသော" ဟူသည် ကြီးမြတ်သော အခြံအရံနှင့် ပြန့်ပြောသော ကျော်စောသံရှိသော။

Bhaggavibhaggāti sambādhaṭṭhānato nikkhamanena vibhāvitattā bhaggā vibhaggā viya ca hutvā. Tena nesaṃ avisadabhāvameva dasseti. Alaggo hutvāti gabbhāsaye yonipadese ca katthaci alaggo asatto hutvā. Udakenāti gabbhāsayagatena udakena amakkhito nikkhamati sammakkhitassa tādisassa udakasemhādikasseva tattha abhāvato. Bodhisattassa hi puññānubhāvena paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ visuddhaṃ paramasugandhagandhakuṭi viya candanagandhaṃ vāyantaṃ tiṭṭhati. Udakavaṭṭiyoti udakakkhandhā.

"ကျိုးပျက် ဖရိုဖရဲဖြစ်ကုန်လျက်" ဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းသော အရပ်မှ ထွက်လာရသဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ကြရသောကြောင့် ကျိုးပျက်လှုပ်ရှားသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်လျက်။ ထိုစကားဖြင့် ၎င်းတို့၏ မကြည်လင်သော သဘာဝကိုသာ ပြတော်မူ၏။ "မငြိမစွန်းဘဲ" ဟူသည် သားအိမ်၌သော်လည်းကောင်း၊ မွေးလမ်းကြောင်း၌သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခု၌ ညှိတွယ်ငြိစွန်းခြင်း မရှိဘဲ။ "ရေဖြင့်" ဟူသည် သားအိမ်အတွင်းရှိ ရေဖြင့် ပေကျံခြင်းမရှိဘဲ ထွက်လာတော်မူ၏၊ ပေကျံစရာဖြစ်သော ထိုသို့သော ရေ၊ သလိပ် စသည်တို့သည် ထိုသားအိမ်၌ မရှိသောကြောင့်တည်း။ အမှန်သော်ကား ဘုရားအလောင်းတော်၏ ကုသိုလ်အာနုဘော်တော်ကြောင့် ပဋိသန္ဓေယူသည်မှစ၍ ထိုသားအိမ်သည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်လျက်၊ အလွန်မွှေးကြိုင်သော ဂန္ဓကုဋိတိုက်ကဲ့သို့ စန္ဒကူးနံ့ သင်းပျံ့လျက် တည်ရှိနေပေသည်။ "ရေအစုအဝေးတို့" ဟူသည် ရေအပြင်အလွှာတို့တည်း။

207. Muhuttajātoti muhuttena jāto hutvā muhuttamattova. Anudhāriyamāneti anukūlavasena nīyamāne. Āgatānevāti taṃ ṭhānaṃ upagatāni eva.

၂၀၇. "မွေးဖွားပြီးစ" ဟူသည် မွေးဖွားပြီး၍ ခဏမျှသာ ရှိသေးသော။ "ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော်" ဟူသည် သင့်လျော်သောအလားဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော်။ "ရောက်လာကြကုန်သည်သာ" ဟူသည် ထိုနေရာသို့ ဆိုက်ရောက်လာကြကုန်သည်သာတည်း။

Anekasākhanti ratanamayānekasatapatiṭṭhānahīrakaṃ. Sahassamaṇḍalanti tesaṃ upari patiṭṭhitaṃ anekasahassamaṇḍalahīrakaṃ. Marūti devā.

"အကိုင်းအခက် အများရှိသော" ဟူသည် ရတနာဖြင့်ပြီးသော ရာပေါင်းများစွာသော အကိုင်းအခက် တပ်ဆင်ထားသော စိန်လက်စွပ် (သို့မဟုတ် ထီးချက်)။ "ဝန်းဝိုင်းသော အဝန်းတစ်ထောင်ရှိသော" ဟူသည် ထိုအကိုင်းအခက်တို့၏ အထက်၌ တည်ရှိသော ထောင်ပေါင်းများစွာသော စက်ဝန်းအဝိုင်းရှိသော စိန်လက်စွပ်။ "မရု" ဟူသည် နတ်တို့တည်း။

Na [Pg.340] kho panevaṃ daṭṭhabbanti sattapadavītihārato pageva disāvilokanassa katattā. Tenāha ‘‘mahāsatto hī’’tiādi. Ekaṅgaṇānīti vivaṭabhāvena vihāraṅgaṇapariveṇaṅgaṇāni viya ekaṅgaṇasadisāni ahesuṃ. Sadisopi natthīti tumhākaṃ idaṃ vilokanaṃ visiṭṭhe passituṃ idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaroti āhaṃsu. Sabbapaṭhamoti sabbappadhāno. Padhānapariyāyo hi idha paṭhamasaddo. Tenāha ‘‘itarānī’’tiādi. Ettha ca mahesakkhā tāva devā tathā vadanti, itare pana kathanti? Mahāsattassa ānubhāvadassaneneva. Mahesakkhānañhi devānaṃ mahāsattassa ānubhāvo viya tena sadisānampi ānubhāvo paccakkho ahosi. Itare pana tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahantā anuminantā tathā āhaṃsu.

ခြေလှမ်းခုနစ်လှမ်း လှမ်းခြင်းထက် အလျင်ဦးစွာ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ခြင်းကို ပြုအပ်သောကြောင့် ဤသို့ (ခြေလှမ်း ခုနစ်လှမ်း လှမ်းပြီးမှ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်သည်ဟု) မရှုမြင်အပ်။ ထို့ကြောင့် “မဟာသတ္တော ဟိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဧကင်္ဂဏာနိ” ဟူသည်မှာ ပွင့်လင်းကျယ်ဝန်းသော အဖြစ်ကြောင့် ကျောင်းရင်ပြင်၊ သိမ်ရင်ပြင်တို့ကဲ့သို့ တစ်ပြင်တည်း တညီတည်း ဖြစ်ကုန်၏။ “သဒိသောပိ နတ္ထိ” ဟူသည်မှာ “သင်တို့၏ ဤသို့ ထူးခြားစွာ ကြည့်ရှုခြင်းကို မြင်ရန် ဤလောက၌ သင်တို့နှင့် တူသောသူပင် မရှိ၊ သင်တို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသောသူကား အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း” ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ “သဗ္ဗပဌမော” ဟူသည်မှာ အလုံးစုံထက် မြတ်သောသူ (အကြီးအမှူး) တည်း။ ဤ၌ “ပဌမ” သဒ္ဒါသည် အဓိက (အမြတ်) ဟူသော အနက်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “ဣတရာနိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌ တန်ခိုးကြီးသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ထိုသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ကြွင်းသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အဘယ်သို့ ပြောဆိုကြသနည်းဟူမူ - မဟာဗောဓိသတ်၏ အာနုဘော်တော်ကို ဖူးမြင်ရခြင်းကြောင့်သာလျှင်တည်း။ တန်ခိုးကြီးသော နတ်ဗြဟ္မာတို့အား မဟာဗောဓိသတ်၏ အာနုဘော်တော်သည် ထိုမဟာဗောဓိသတ်နှင့် တူညီသော (နတ်ဗြဟ္မာတို့၏) အာနုဘော်ကဲ့သို့ မျက်မှောက်ထင်ထင် သိမြင်အပ်၏။ ကြွင်းသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည်ကား ထိုတန်ခိုးကြီးသော နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ စကားကို ကြားရ၍ ယုံကြည်သဖြင့် မှန်းဆကာ ထိုသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။

Jātamattasseva bodhisattassa ṭhānādīni yesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhūtānīti te niddhāretvā dassento, ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Tattha patiṭṭhānaṃ catuiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ iddhipādavasena lokuttaradhammesu suppatiṭṭhitabhāvasamijjhanato. Uttarābhimukhabhāvo lokassa uttaraṇavasena gamanassa pubbanimittaṃ. Sattapadagamanaṃ sattabojjhaṅgādigamanassa pubbanimittaṃ, visuddhachattadhāraṇaṃ suvisuddhavimuttichattadhāraṇassa pubbanimittaṃ, pañcarājakakudhabhaṇḍāni pañcavidhavimuttiguṇaparivāratāya pubbanimittaṃ, anāvaṭadisānuvilokanaṃ anāvaṭañāṇatāya pubbanimittaṃ, ‘‘aggohamasmī’’tiādivacanaṃ appaṭivattiyadhammacakkapavattanassa pubbanimittaṃ; ayamantimā jātīti āyatiṃ jātiyā abhāvakittanā anupādi…pe… pubbanimittanti veditabbaṃ; tassa tassa anāgate laddhabbavisesassa taṃ taṃ nimittaṃ abyabhicārīnimittanti daṭṭhabbaṃ. Na āgatoti imasmiṃ sutte aññattha ca vakkhamānāya anupubbiyā anāgatataṃ sandhāya vuttaṃ. Āharitvāti tasmiṃ tasmiṃ sutte aṭṭhakathāsu ca āgatanayena āharitvā dīpetabbo.

ဖွားမြင်စဖြစ်သော ဗောဓိသတ်၏ မတ်တတ်ရပ်ခြင်း အစရှိသော အခြင်းအရာတို့သည် အကြင်ထူးခြားသော တရားထူးများကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ထိုတရားထူးတို့ကို ခွဲခြား၍ ပြလိုသဖြင့် “ဧတ္ထ စ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တို့၌ မတ်တတ်ရပ်ခြင်းသည် ဣဒ္ဓိပါဒ်တရားတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် လောကုတ္တရာတရားတို့၌ ကောင်းစွာတည်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ မြောက်အရပ်သို့ မျက်နှာမူခြင်းသည် သတ္တလောကကို ကူးမြောက်စေခြင်း အစီအစဉ်ဖြင့် ကြွလှမ်းခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ခြေလှမ်းခုနစ်လှမ်း ကြွခြင်းသည် ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး အစရှိသော တရားတို့ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ဖြူစင်သော ထီးဖြူကို ဆောင်းမိုးခြင်းသည် အလွန်စင်ကြယ်သော အရဟတ္တဖိုလ် အရဟတ္တဝိမုတ္တိတည်းဟူသော ထီးဖြူကို ဆောင်းမိုးရခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ မင်းမြှောက်တန်ဆာ ငါးပါးတို့သည် ငါးပါးသော ဝိမုတ္တိဂုဏ်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သည်၏ အဖြစ်၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ အဆီးအတားမရှိ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ရှုခြင်းသည် အဆီးအတားမရှိသော အနာဝရဏဉာဏ်ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ “အဂ္ဂေါဟမသ္မိ” အစရှိသော စကားသည် မည်သူမျှ မတားဆီးနိုင်သော ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ “အယမန္တိမာ ဇာတိ” ဟု နောင်တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေမရှိတော့ခြင်းကို ကြေညာခြင်းသည် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အနာဂတ်၌ ရရှိအပ်သော ထိုထိုထူးခြားသော တရားထူးတို့၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်သည် မချွတ်ယွင်းသော နိမိတ်ဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ “မလာပေ” (န အာဂတော) ဟူသည် ဤသုတ်၌လည်းကောင်း၊ အခြားသုတ်၌လည်းကောင်း နောက်၌ ဟောကြားလတ္တံ့သော အစဉ်အတိုင်း အနာဂတ်ကာလကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဆောင်ယူ၍” (အာဟရိတွာ) ဟူသည် ထိုထိုသုတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာတို့၌လည်းကောင်း လာသောနည်းလမ်းအတိုင်း ဆောင်ယူ၍ ပြသအပ်၏။

Dasasahassilokadhātu kampīti pana idaṃ satipi idha pāḷiyaṃ āgatatte vakkhamānānamacchariyānaṃ mūlabhūtaṃ dassetuṃ vuttaṃ, evaṃ aññampīdisaṃ daṭṭhabbaṃ. Tanti baddhā vīṇā, cammabaddhā bheriyoti pañcaṅgikatūriyassa nidassanamattaṃ, ca-saddena vā itaresampi saṅgaho daṭṭhabbo. Bhijjiṃsūti pādesu baddhaṭṭhānesuyeva [Pg.341] bhijjiṃsu. Vigacchiṃsūti vūpasamiṃsu. Sakatejobhāsitānīti ativiya samujjalāya attano pabhāya obhāsitāni ahesuṃ. Na pavattīti na sandī. Vāto na vāyīti kharo vāto na vāyi, mudusukho pana sattānaṃ sukhāvaho vāyi. Pathavīgatā ahesuṃ uccaṭṭhāne ṭhātuṃ avisahantā. Utusampannoti anuṇhāsītatāsaṅkhātena utunā sampanno. Vāmahatthaṃ ure ṭhapetvā dakkhiṇena puthupāṇinā hatthatāḷanena saddakaraṇaṃ apphoṭanaṃ. Mukhena usseḷanaṃ saddamuñcanaṃ seḷanaṃ. Ekaddhajamālā ahosīti ettha iti-saddo ādiattho. Tena vicittapupphasugandhapupphavassadevā vassiṃsu, sūriye dibbamāne eva tārakā obhāsiṃsu, acchaṃ vippasannaṃ udakaṃ pathavito ubbhijji, bilāsayā darisayā tiracchānā āsayato nikkhamiṃsu; rāgadosamohāpi tanu bhaviṃsu, pathaviyaṃ rajo vūpasami, aniṭṭhagandho vigacchi, dibbagandho vāyi, rūpino devā sarūpeneva manussānaṃ āpāthamagamaṃsu, sattānaṃ cutupapātā nāhesunti imesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Yāni mahābhinīhārasamaye uppannāni dvattiṃsa pubbanimittāni, tāni anavasesāni tadā ahesunti.

“ဒသသဟဿီလောကဓာတု ကမ္ပိ” ဟူသော ဤစကားကို ဤပါဠိတော်၌ လာသော်လည်း နောက်မှ ဟောကြားလတ္တံ့သော အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုတို့၏ အခြေခံအကြောင်းရင်းကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ဤအတူ အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော အရာတို့ကိုလည်း ရှုမြင်အပ်၏။ “ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်အပ်သော စောင်း၊ သားရေဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော စည်” ဟူသည် ငါးပါးသော တူရိယာတို့ကို ညွှန်ပြရုံမျှသာ ဖြစ်၏၊ “စ” သဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း အခြားသော တူရိယာတို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ “ပြတ်ကုန်၏” (ဘိဇ္ဇိံသု) ဟူသည် လက်ခြေတို့၌ ချည်နှောင်ရာ အရပ်တို့၌သာလျှင် ပြတ်တောက်ကုန်၏။ “ကင်းငြိမ်းကုန်၏” (ဝိဂစ္ဆိံသု) ဟူသည် ငြိမ်းအေးကုန်၏။ “သကတေဇောဘာသိတာနိ” ဟူသည် အလွန်တရာ တောက်ပသော မိမိ၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါဖြင့် ထွန်းလင်းကုန်၏။ “မစီးဆင်း” (န ပဝတ္တိ) ဟူသည် မစီးဆင်းကုန်။ “လေမတိုက်” (ဝါတော န ဝါယိ) ဟူသည် ပြင်းထန်သော လေသည် မတိုက်ခတ်၊ သတ္တဝါတို့အား ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော နူးညံ့ချမ်းမြေ့သော လေသည်သာ တိုက်ခတ်၏။ မြင့်မားသော အရပ်၌ မရပ်တည်နိုင်ကြသဖြင့် မြေပြင်သို့ သက်ဆင်းကြကုန်၏။ “ဥတုသမ္ပန္နော” ဟူသည် အလွန်မပူအလွန်မအေးသော ဥတုနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ လက်ဝဲလက်ကို ရင်ဘတ်၌ ထား၍ လက်ယာလက်ဖဝါးဖြင့် လက်ခုပ်တီး၍ အသံပြုခြင်းကို “အပ္ဖေါဋနံ” (လက်ခုပ်တီးခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ နှုတ်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ အော်ဟစ်ခြင်းကို “သေဠနံ” ဟု ခေါ်၏။ “ဧကဒ္ဓဇမာလာ အဟောသိ” ဟူသော ဤ၌ “ဣတိ” သဒ္ဒါသည် “အစရှိသော” ဟူသော အနက်ကို ဆောင်၏။ ထို့ကြောင့် ဆန်းကြယ်သော ပန်းမိုး၊ နံ့သာပန်းမိုးတို့ကို နတ်တို့သည် ရွာသွန်းစေကုန်၏၊ နေမင်း ထွန်းလင်းနေစဉ်ပင် ကြယ်တို့သည် တောက်ပကြကုန်၏၊ ကြည်လင်သော ရေသည် မြေကြီးမှ ပန်းထွက်၏၊ တွင်းအောင်း သားကောင်တို့သည် ၎င်းတို့၏ ခိုအောင်းရာမှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ ရာဂ ဒေါသ မောဟတို့သည်လည်း ခေါင်းပါးကုန်၏၊ မြေပြင်၌ ဖုန်မှုန့်တို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်၏၊ မကောင်းသော အနံ့ဆိုးတို့သည် ကင်းပျောက်၍ နတ်တို့၏ အမွှေးနံ့သာတို့ တိုက်ခတ်ကုန်၏၊ ရူပဗြဟ္မာတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ထင်ရှားဖြင့် လူတို့၏ မျက်စိတံခါးသို့ ရောက်လာကြကုန်၏၊ သတ္တဝါတို့၏ သေခြင်း ပဋိသန္ဓေနေခြင်းတို့သည် မရှိကြကုန်ဟူသော အနက်တို့ကို သိမ်းယူအပ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ အကြင် မဟာဘိနီဟာရ (အဓိဋ္ဌာန်ပြုရာ) အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ရှေ့ပြေးနိမိတ်တို့သည် ထိုအခါ၌ အကြွင်းမဲ့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြကုန်၏။

Tatrāpīti tesupi pathavikampādīsu evaṃ pubbanimittabhāvo veditabbo, na kevalaṃ sampatijātassa ṭhānādīsu evāti adhippāyo. Sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ sabbassa ñeyyassa titthakaramatassa ca cālanato. Kenaci anussāhitānaṃyeva imasmiṃyeva ekacakkavāḷe sannipāto, kenaci anussāhitānaṃyeva ekappahāreneva sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ, paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ dibbavihārapaṭilābhassa, pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ tattheva ṭhānassa niccalasabhāvato āneñjavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Vīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ parūpadesena vinā sayameva anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Bherīnaṃ vajjanaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya pavedanasamatthassa dhammabheriyā anusāvanassa amatadundubhighosanassa pubbanimittaṃ. Andubandhanādīnaṃ chedo mānavinibandhachedanassa pubbanimittaṃ; supaṭṭanasampāpuṇanaṃ atthādi anurūpaṃ atthādīsu ñāṇassa bhedādhigamassa pubbanimittaṃ.

“တတြာပိ” ဟူသည် ထိုမြေလှုပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤသို့ ရှေ့ပြေးနိမိတ်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏၊ ဖွားမြင်စဖြစ်သော ဗောဓိသတ်၏ မတ်တတ်ရပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့၌သာ မဟုတ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အလုံးစုံသော ဉေယျဓံတရားနှင့် တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒကို တုန်လှုပ်စေသောကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ တစ်စုံတစ်ဦးမျှ မတိုက်တွန်းအပ်ပါဘဲ ဤစကြဝဠာတစ်ခုတည်း၌ စုဝေးမိခြင်းသည်၊ တစ်စုံတစ်ဦးမျှ မတိုက်တွန်းအပ်ပါဘဲ တစ်ပြိုင်နက်တည်း စုဝေး၍ တရားတော်ကို နာယူ (ခံယူ) ခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ရှေးဦးစွာ နတ်ဗြဟ္မာတို့က ခံယူခြင်းသည် ဒိဗ္ဗဝိဟာရကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း၊ နောက်မှ လူတို့က ခံယူခြင်းသည် ထိုနေရာ၌ပင် မတုန်မလှုပ် တည်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် အာနဉ္ဇဝိဟာရကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ စောင်းတို့ အလိုအလျောက် မြည်ခြင်းသည် သူတစ်ပါး၏ သွန်သင်ညွှန်ကြားမှုမရှိဘဲ အလိုအလျောက် အနုပုဗ္ဗဝိဟာရကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ စည်ကြီးတို့၏ မြည်ဟည်းခြင်းသည် စကြဝဠာ အဆုံးရှိသော ပရိသတ်အား ကြားသိစေနိုင်စွမ်းရှိသော ဓမ္မစည်ကြီးကို ဆော်သြခြင်းတည်းဟူသော အမတစည်သံ (နိဗ္ဗာန်စည်သံ) ကို ဟစ်ကြွေးခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ထိပ်ခတ်နှောင်ကြိုး အစရှိသည်တို့ ပြတ်တောက်ခြင်းသည် မာနတည်းဟူသော နှောင်ဖွဲ့မှုကို ဖြတ်တောက်ခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ဆိပ်ကမ်းကောင်းသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် အစရှိသည်တို့အား လျော်ကန်စွာ အနက် အစရှိသော တရားတို့၌ ထိုးထွင်းသိမြင်သော ဉာဏ်ကို ရရှိခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။

Nibbānarasenāti kilesānaṃ nibbāyanarasena. Ekarasabhāvassāti sāsanassa sabbattha ekarasabhāvassa. Vātassa avāyanaṃ kissa pubbanimittanti āha ‘‘dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassā’’ti. Ākāsādiappatiṭṭhavisamacañcalaṭṭhānaṃ pahāya [Pg.342] sakuṇānaṃ pathavīgamanaṃ tādisaṃ micchāgāhaṃ pahāya sattānaṃ pāṇehi ratanattayasaraṇagamanassa pubbanimittaṃ. Devatānaṃ apphoṭanādīhi kīḷanaṃ pamodanuppattiudānassa bhavavantagamanena dhammasabhāvabodhanena ca pamodavibhāvanassa pubbanimittaṃ. Dhammavegavassanassāti desanāñāṇavegena dhammāmatassa vassanassa pubbanimittaṃ. Kāyagatāsativasena laddhajjhānaṃ pādakaṃ katvā uppāditamaggaphalasukhānubhavo kāyagatāsatiamatapaṭilābho, tassa pana kāyassapi atappakasukhāvahattā khudāpipāsāpīḷanābhāvo pubbanimittaṃ vutto. Ariyaddhajamālāmālitāyāti sadevakassa lokassa ariyamaggabojjhaṅgadhajamālāhi mālitabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ panettha anuddhaṭaṃ, taṃ suviññeyyameva.

‘နိဗ္ဗာနရသေန’ ဟူသည် ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းဟူသော အရသာအားဖြင့်။ ‘ဧကရသဘာဝဿ’ ဟူသည် သာသနာတော်၏ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိသော အဖြစ်၏။ လေမတိုက်ခတ်ခြင်းသည် အဘယ်အရာ၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်နည်းဟူမူ - ‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးကို ဖျက်ဆီးခြင်း၏’ ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ကောင်းကင်စသော မှီခိုရာမရှိ၊ မညီညွတ်၊ လှုပ်ရှားတတ်သော အရပ်ကို စွန့်ပယ်၍ ငှက်တို့၏ မြေပြင်သို့ သက်ဆင်းခြင်းသည် ထိုသို့သော မိစ္ဆာအယူကို စွန့်လွှတ်၍ သတ္တဝါတို့၏ အသက်ထက်ဆုံး ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ နတ်တို့၏ လက်ခုပ်တီးခြင်းစသည်ဖြင့် ကစားခြင်းသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်မှု ဥဒါန်းကျူးရင့်ခြင်း၏၎င်း၊ ဘဝင်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားသဘောကို သိမြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်မှုကို ထင်ရှားစေခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ ‘ဓမ္မဝေဂဝဿနဿ’ ဟူသည် ဒေသနာဉာဏ်စွမ်းအားဖြင့် တရားရေအေး အမြိုက်ဆေးမိုး ရွာသွန်းခြင်း၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သည်။ ကာယဂတာသတိအားဖြင့် ရအပ်သော ဈာန်ကို အခြေခံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော မဂ်ဖိုလ်ချမ်းသာကို ခံစားခြင်းသည် ‘ကာယဂတာသတိအမတပဋိလာဘ’ (ကာယဂတာသတိ ဟူသော အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း) မည်၏၊ ထိုတရားသည် ကိုယ်ခန္ဓာတိုင်အောင်ပင် ပူပန်မှုမရှိ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း နှိပ်စက်မှုမရှိခြင်းသည် ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သည်ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘အရိယဒ္ဓဇမာလာမာလိတာယ’ ဟူသည် နတ်နှင့်တကွသော လောကသည် အရိယာမဂ် ဘောဇ္ဈင်တည်းဟူသော တံခွန်ပန်းမန်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်၏ အဖြစ်၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ်တည်း။ ဤ၌ မထုတ်နုတ်ရသေးသော အရာသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

Etthāti ‘‘sampatijāto’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. Vissajjitova, tasmā amhehi idha apubbaṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo. Tadā pathaviyaṃ gacchantopi mahāsatto ākāsena gacchanto viya mahājanassa upaṭṭhāsīti ayamettha niyati dhammaniyāmo bodhisattānaṃ dhammatāti idaṃ niyativādavasena kathanaṃ. ‘‘Pubbe purimajātīsu tādisassa puññasambhārakammassa katattā upacitattā mahājanassa tathā upaṭṭhāsī’’ti idaṃ pubbekatakammavādavasena kathanaṃ. Imesaṃ sattānaṃ upari īsanasīlatāya yathāsakaṃ kammameva issaro nāma, tassa nimmānaṃ attano phalassa nibbattanaṃ, mahāpurisopi sadevakaṃ lokaṃ abhibhavituṃ samatthena uḷārena puññakammunā nibbattito tena issarena nimmito nāma, tassa cāyaṃ nimmānaviseso, yadidaṃ mahānubhāvatā. Yāya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ issaranimmānavādavasena kathanaṃ. Evaṃ taṃ taṃ bahuṃ vatvā kiṃ imāya pariyāyakathāyāti avasāne ujukameva evaṃ byākāsi. Sampatijāto pathaviyaṃ kathaṃ padasā gacchati, evaṃmahānubhāvo ākāsena maññe gacchatīti parikappanassa vasena ākāsena gacchanto viya ahosi. Sīghataraṃ pana sattapadavītihārena gatattā dissamānarūpopi mahājanassa adissamāno viya ahosi. Acelakabhāvo khuddakasarīratā ca tādisassa iriyāpathassa ananucchavikāti kammānubhāvasañjanitapāṭihāriyavasena alaṅkārapaṭiyatto viya; soḷasavassuddesiko viya ca mahājanassa upaṭṭhāsīti veditabbaṃ; buddhabhāvānucchavikassa [Pg.343] bodhisattānubhāvassa yāthāvato paveditattā buddhena viya…pe… attamanā ahosi.

‘ဧတ္ထ’ ဟူသည် ‘သမ္ပတိဇာတော’ စသည်ဖြင့် လာသော ဤနေရာ၌။ ဖြေကြားပြီးဖြစ်၍၊ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် ဤ၌ ထူးခြားသောစကားကို ပြောရန်မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုစဉ်အခါ မြေပြင်၌ ကြွလှမ်းတော်မူသော်လည်း မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) သည် ကောင်းကင်ဖြင့် ကြွတော်မူသကဲ့သို့ လူအများအား ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟူသော ဤအချက်သည် ဤ၌ ဓမ္မနိယာမ (နိယတိ)၊ ဘုရားလောင်းတို့၏ သဘာဝ (ဓမ္မတာ) ဖြစ်သည်ဟူ၍ ဤကား နိယတိဝါဒအားဖြင့် မိန့်ဆိုချက်တည်း။ “ရှေးရှေးသော ဘဝတို့၌ ထိုကဲ့သို့သော ကောင်းမှုအစုစုတည်းဟူသော ကံကို ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့် လူအများအား ထိုသို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူသော ဤကား ပုဗ္ဗေကတကမ္မဝါဒအားဖြင့် မိန့်ဆိုချက်တည်း။ ဤသတ္တဝါတို့အပေါ်၌ စိုးပိုင်နိုင်နင်းသော သဘောရှိသဖြင့် မိမိတို့၏ ကံသည်သာလျှင် ‘ဣဿရ’ (ဖန်ဆင်းရှင်) မည်၏၊ ၎င်း၏ ဖန်ဆင်းခြင်းသည် မိမိ၏အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းတည်း။ မဟာပုရိသသည်လည်း နတ်နှင့်တကွသော လောကကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းရှိသော ကြီးမြတ်သော ကောင်းမှုကံဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် ထိုကံတည်းဟူသော ဣဿရက ဖန်ဆင်းအပ်သည် မည်၏၊ ထိုမဟာပုရိသ၏ ဖန်ဆင်းခြင်းထူးခြားချက်ကား ဤတန်ခိုးအာနုဘော်ကြီးမြတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုတန်ခိုးတော်ကြောင့် လူအများအား ထိုသို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ ဟူသော ဤကား ဣဿရနိမ္မာနဝါဒအားဖြင့် မိန့်ဆိုချက်တည်း။ ဤသို့ ထိုထိုစကားတို့ကို အများအပြား မိန့်ဆိုတော်မူပြီးလျှင် “ဤပရိယာယ်စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု အဆုံး၌ တိုက်ရိုက်ပင် ဤသို့ ဖြေရှင်းတော်မူ၏။ မွေးဖွားကာစကလေးသည် မြေပြင်ပေါ်၌ ခြေကျင် အဘယ်သို့ သွားနိုင်အံ့နည်း၊ ဤမျှ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြီးမားလှသဖြင့် ကောင်းကင်ဖြင့် ကြွသွားလေသလောဟု ကြံဆအပ်သော အစွမ်းအားဖြင့် ကောင်းကင်ဖြင့် သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့၏။ သို့သော် အလွန်လျင်မြန်စွာ ခြေလှမ်း ခုနစ်လှမ်းဖြင့် ကြွတော်မူသောကြောင့် ကိုယ်ထင်ရှားရှိသော်လည်း လူအများအား မမြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်ခဲ့၏။ အဝတ်မဆင်ခြင်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ ငယ်ခြင်းတို့သည် ထိုကဲ့သို့သော ဣရိယာပုထ်နှင့် မလျောက်ပတ်သောကြောင့် ကံ၏အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တန်ခိုးပြာဋိဟာရ အစွမ်းဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သကဲ့သို့၎င်း၊ အသက် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ် လူပျိုဖော်ဝင်စကဲ့သို့၎င်း လူအများအား ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု သိအပ်၏။ ဘုရားဖြစ်ခြင်းနှင့် လျောက်ပတ်သော ဘုရားလောင်း၏ အာနုဘော်ကို အရှိအတိုင်း ကောင်းစွာပြသအပ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကဲ့သို့ ...ပ... နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိခဲ့၏။

Pākaṭā hutvāti vibhūtā hutvā. Buddhānaṃ ye ye saṅkhāre vavatthapetukāmā, te te uppādakkhaṇepi sabbaso suppaṭividitā supākaṭā hatthatale āmalakaṃ viya suṭṭhu vibhūtā eva hutvā upaṭṭhahanti. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Anokāsagateti pariggahassa anokāsakāle pavatte. Nippadeseti niravasese. Okāsappatteti ṭhānagamanādikāle uppanne, te hi sammasanassa yogyakāle uppattiyā okāsappattāti adhippāyo. Sattadivasabbhantareti idaṃ buddhānaṃ pākatikasammasanavasena vuttaṃ, ākaṅkhantā pana te yadā kadāci uppannasaṅkhāre sammasantiyeva. Sesaṃ suviññeyyameva.

‘ပါကဋာ ဟုတွာ’ ဟူသည် ထင်ရှားဖြစ်၍။ မြတ်စွာဘုရားတို့အား အကြင်အကြင် သင်္ခါရတရားတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်လိုကုန်သည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုထိုသင်္ခါရတရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ဆဲခဏ၌ပင် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိအပ် ကောင်းစွာထင်ရှားအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ လက်ဖဝါးပေါ်ရှိ သီးသီးကဲ့သို့ အလွန်ထင်ရှားစွာပင် လာ၍ ထင်ဟပ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ယထာ ဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘အနောကာသဂတေ’ ဟူသည် (အာရုံကို) သိမ်းဆည်းခြင်း၏ အခွင့်မဟုတ်သော အခါ၌ ဖြစ်သော။ ‘နိပ္ပဒေသေ’ ဟူသည် အကြွင်းမရှိသော (အလုံးစုံသော အဖို့အစု၌)။ ‘ဩကာသပ္ပတ္တေ’ ဟူသည် နေရာသို့ သွားခြင်းစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်သော အခါ၌။ ထိုတရားတို့သည် ဆင်ခြင်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သောအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘အခွင့်ရအပ်သည်’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ခုနစ်ရက်အတွင်း၌’ ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သာမန်အားဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ အလိုရှိတော်မူမူကား ထိုဘုရားရှင်တို့သည် အခါခပ်သိမ်း ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရတရားတို့ကို ဆင်ခြင်တော်မူသည်သာတည်း။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

Acchariyabbhutasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုချက် (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. Bākulasuttavaṇṇanā

၄. ဗာကုလသုတ်အဖွင့်

209. Yathā ‘‘dvattiṃsā’’ti vattabbe dvi-saddassa bā-ādesaṃ katvā bāttiṃsāti vuccati, evaṃ ettha bā-kārādesaṃ katvā bākuloti samaññā ahosi, sāyaṃ tassa anvatthasaññāti dassetuṃ, ‘‘tassa hī’’tiādi vuttaṃ. Sīsaṃ nhāpetvāti maṅgalatthaṃ mahāgaṅgāya sīsaṃ nhāpetvā. Nimujjanavasenāti jaṇṇupamāṇe udake thokaṃyeva nimujjanavasena. Chaḍḍetvā palātā maraṇabhayatajjitā. Pahariyamānā maranti, na jālena bandhitamattena. Dārakassa tejenāti dārakassa puññatejena. Nīhaṭamattova mato, tassa maraṇatthaṃ upakkamo na kato, yena upakkamena dārakassa bādho siyā. Tanti macchaṃ. Sakalamevāti paripuṇṇāvayavameva.

၂၀၉. ‘ဒွတ္တိံသ’ ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ‘ဒွိ’သဒ္ဒါကို ‘ဗာ’အပြုပြု၍ ‘ဗတ္တိံသ’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤ၌လည်း ‘ဗာ’ အက္ခရာ အပြုပြု၍ ‘ဗာကုလ’ ဟု အမည်သမုတ်ခြင်း ဖြစ်ခဲ့၏၊ ထိုအမည်သည် ၎င်း၏ သဘောနှင့် လျော်ညီသော အမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ‘တဿ ဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘သီသံ နှာပေတွာ’ ဟူသည် မင်္ဂလာအလို့ငှာ ဂင်္ဂါမြစ်ကြီး၌ ဦးခေါင်းဆေးလျှော်စေ၍။ ‘နိမုဇ္ဇနဝသေန’ ဟူသည် ဒူးဆစ်ခန့်မျှရှိသော ရေ၌ အနည်းငယ်မျှသာ မြုပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်။ သေဘေးဖြင့် ခြိမ်းခြောက်အပ်သည်ဖြစ်၍ စွန့်ပစ်ကာ ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ သေကြကုန်၏၊ ပိုက်ကွန်ဖြင့် ငြိမိရုံမျှဖြင့် မသေကြကုန်။ ‘ဒါရကဿ တေဇေန’ ဟူသည် သူငယ်၏ ကောင်းမှုတန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့်။ ဆယ်ယူကာမျှဖြင့် သေဆုံး၏၊ ထိုငါး သေဆုံးရန်အတွက် လုံ့လပြုခြင်းကို မပြုအပ်၊ ထိုသို့ လုံ့လပြုပါက သူငယ်အား ထိခိုက်နစ်နာမှု ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ‘တံ’ ဟူသည် ထိုငါးကို။ ‘သကလမေဝ’ ဟူသည် ပြည့်စုံသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ရှိသည်ကိုသာလျှင်။

Na kelāyatīti na mamāyati kismiñci na maññati. Dārakassa puññatejena piṭṭhito phālentī. Dārakaṃ labhatīti ugghosanavasena bheriṃ carāpetvā. Pavattiṃ ācikkhi, attano puttabhāvaṃ kathesi. Kucchiyā dhāritattā amātā kātuṃ na sakkā jananībhāvato. Macchaṃ gaṇhantāpīti macchaṃ kiṇitvā gaṇhantāpi. Tathā gaṇhantā ca tappariyāpannaṃ sabbaṃ gaṇhāti nāmāti [Pg.344] āha – ‘‘vakkayakanādīni bahi katvā gaṇhantā nāma natthī’’ti. Ayampi amātā kātuṃ na sakkā sāmikabhāvato. Dārako ubhinnampi kulānaṃ dāyādo hotu dvinnaṃ puttabhāvato.

‘န ကေလာယတိ’ ဟူသည် ငါ၏ဥစ္စာဟု မမှတ်ထင်၊ တစ်စုံတစ်ခု၌ မစွဲလမ်း။ သူငယ်၏ ကောင်းမှုတန်ခိုးကြောင့် ကျောဘက်မှ ခွဲစိတ်ကုန်လျက်။ “သူငယ်ကို ရ၏” ဟု ကြွေးကြော်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စည်လည်စေ၍။ အဖြစ်အပျက်ကို ပြောကြား၏၊ မိမိ၏ သားအဖြစ်ကို ပြောဆို၏။ ဝမ်း၌ လွယ်ထားရသောကြောင့် မိခင်မဟုတ်ဟု မပြုနိုင်၊ မိခင်ရင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘မစ္ဆံ ဂဏှန္တာပိ’ ဟူသည် ငါးကို ဝယ်ယူ၍ ယူငြားသော်လည်း။ ထိုသို့ ဝယ်ယူသူတို့သည်လည်း ၎င်းငါး၏အဝင်အပါ အားလုံးကို ယူသည်မည်၏ဟု ပြသရန် - “ကျောက်ကပ်စသည်တို့ကို ဖယ်ထုတ်၍ ယူသူဟူ၍ မရှိ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသူမကိုလည်း ပိုင်ရှင်အဖြစ်ရှိသောကြောင့် မိခင်မဟုတ်ဟု မပြုနိုင်။ သူငယ်သည် နှစ်ဦးစလုံး၏ သားအဖြစ်ရှိသောကြောင့် အမျိုးနှစ်ဖက်စလုံး၏ အမွေခံ ဖြစ်ပါစေ။

Asītimeti jātiyā asītime vasse. Pabbajjāmattena kilesānaṃ asamucchijjanato vītikkamituṃ kāmasaññā uppannapubbāti pucchā pana pucchitabbā. Tenāha – ‘‘evañca kho maṃ, āvuso kassapa, pucchitabba’’nti.

‘အသီတိမေ’ ဟူသည် ဖွားမြင်သည်မှ ရှစ်ဆယ်မြောက်သော နှစ်၌။ ရဟန်းပြုရုံမျှဖြင့် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ မပယ်သတ်နိုင်သေးသောကြောင့် “လွန်ကျူးရန် ကာမသညာ ဖြစ်ဖူးသလော” ဟု မေးခွန်းကို မေးအပ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် “ငါ့ရှင်ကဿပ၊ ငါ့ကို ဤသို့လျှင် မေးအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

210. Niyametvāti taṃ taṃvāre sesavārena niyametvā. Kammapathabhedakoti kammapathavisesakaro. Tattha kāmavitakko yathā kāyavacīdvāresu copanappatto kammapathappatto nāma hoti; manodvāre parabhaṇḍassa attano pariṇāmanavasena pavattaabhijjhāsahagato; evaṃ kāmasaññāti, tathā byāpādavihiṃsāvitakkasaññāti thero, ‘‘ubhayampetaṃ kammapathabhedakamevā’’ti āha. Kammapathaṃ appattaṃ saññaṃ sandhāya, ‘‘saññā uppannamattāvā’’ti vuccamāne vitakkitampi samānaṃ kammapathaṃ appattameva, ubhayassa pana vasena suttapadaṃ pavattanti therassa adhippāyo.

၂၁၀. "သတ်မှတ်၍" ဟူသည်မှာ ထိုထိုအလှည့်၌ ကျန်သောအလှည့်ဖြင့် သတ်မှတ်၍ ဖြစ်သည်။ "ကမ္မပထဘေဒက" ဟူသည်မှာ ကမ္မပထကို ထူးခြားအောင် ပြုတတ်သောတရား ဖြစ်သည်။ ထိုတရားတို့တွင် ကာမဝိတက်သည် ကိုယ်နှုတ်ဒွါရတို့၌ လှုပ်ရှားခြင်းသို့ ရောက်သည်ရှိသော် ကမ္မပထသို့ ရောက်သည်မည်သကဲ့သို့၊ မနောဒွါရ၌ သူတပါး၏ဥစ္စာကို မိမိအား ညွတ်စေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော အဘိဇ္ဈာနှင့် တကွဖြစ်၏။ ဤသို့ ကာမသညာသည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ဗျာပါဒ၊ ဝိဟိံသာ ဝိတက် သညာသည်လည်းကောင်း (ကမ္မပထသို့ ရောက်၏) ဟု မထေရ်သည် "ဤနှစ်မျိုးလုံးသည် ကမ္မပထကို ထူးခြားအောင် ပြုတတ်သော တရားသာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကမ္မပထသို့ မရောက်သေးသော သညာကို ရည်ညွှန်း၍ "သညာသည် ဖြစ်ကာမျှသာတည်း" ဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော်၊ ကြံစည်အပ်သော်လည်း ကမ္မပထသို့ မရောက်သေးသည်သာတည်း၊ နှစ်ပါးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် သုတ်ပုဒ်သည် ဖြစ်၏ဟု မထေရ်၏ အာဘော်ရှိ၏။

211. Āyūhanakammanti attanā āyūhitabbakammaṃ. Lomakiliṭṭhānīti kiliṭṭhalomāni, kiliṭṭhaṃsūnīti attho. Kimevaṃ bhogesu paranimmitabhave vasavattidevānaṃ viya sabbaso āyūhanakammena vinā aññassapi pabbajitassa paccayalābho diṭṭhapubbo sutapubboti āha ‘‘anacchariyañceta’’nti. Kulūpakatherānametaṃ kammaṃ, thero pana kadācipi kulūpako nāhosi.

၂၁၁. "အားထုတ်အပ်သောကံ" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် အားထုတ်အပ်သော ကံ ဖြစ်သည်။ "လောမကိလိဋ္ဌာနိ" ဟူသည်မှာ ညစ်နွမ်းသော အမွေးအမျှင်ရှိသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၌ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ နတ်တို့ကဲ့သို့ လုံးဝကိုယ်တိုင် အားထုတ်မှုကံမရှိဘဲ အခြားသော ရဟန်းအားလည်း ပစ္စည်းလာဘ်ရခြင်းကို မြင်ဖူး၊ ကြားဖူးသလောဟု (ရည်ရွယ်၍) "ဤသည်မှာ မဆန်းကြယ်လှပါ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသည်မှာ အိမ်နီးကပ် မထေရ် (ကုလူပကမထေရ်) တို့၏ ကိစ္စဖြစ်သည်။ ထိုမထေရ်သည်ကား တစ်ခါမျှ ကုလူပက မဖြစ်ဖူးချေ။

Gadduhanamattanti goduhanamattakālaṃ. Idha pana sakalo goduhano adhippetoti dassento, ‘‘gāviṃ…pe… kālamattampī’’ti āha. Nibandhīti nibaddhadātabbaṃ katvā ṭhapesi.

"နို့တစ်ညှစ်စာမျှ" ဟူသည်မှာ နွားနို့ညှစ်ရုံမျှသော ကာလတည်း။ ဤနေရာ၌မူ နို့ညှစ်ခြင်း အလုံးစုံကို ရည်ရွယ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "နွားမကို...ပ... အချိန်မျှလည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "နိဗန္ဓိ" ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ် ပေးလှူအပ်သည်ပြု၍ ထားတော်မူ၏။

Sakilesapuggalassa aseribhāvakaraṇena raṇena sadisatāya raṇo, saṃkileso. Aññā udapādīti panāha, tasmā arahattaṃ na paṭiññātanti dasseti. Nanu tathā vacanaṃ paṭijānanaṃ viya hotīti āha ‘‘apicā’’tiādi.

ကိလေသာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ မလွတ်လပ်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် စစ်ပွဲ (ရန်) နှင့် တူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ရဏ (ငြောင့်တံသင်း) မည်၏။ ထိုရဏသည် ကိလေသာတည်း။ "အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်ပြီ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ရဟန္တာအဖြစ်ကို ဝန်ခံခြင်းမဟုတ်ကြောင်းကို ပြ၏။ ထိုကဲ့သို့သော စကားသည် ဝန်ခံခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သည်မဟုတ်လောဟု (မေးသော်) "သို့သော်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

212. Avāpurati [Pg.345] dvāraṃ etenāti avāpuraṇaṃ. Paṭhamasaṅgahato pacchā desitattā dutiyasaṅgahe saṅgitaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

၂၁၂. ဤအရာဖြင့် တံခါးကို ဖွင့်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အဝါပုရဏ" (သော့မြှေ) မည်၏။ ပထမသံဂါယနာတင်ပြီးနောက် ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ဒုတိယသံဂါယနာ၌ သံဂါယနာတင်အပ်၏။ ကျန်သောစကားသည် နားလည်လွယ်လှ၏။

Bākulasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဗာကုလသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

5. Dantabhūmisuttavaṇṇanā

၅. ဒန္တဘူမိသုတ်အဖွင့်

213. Phuseyyāti ñāṇaphusanā nāma adhippetā, tasmā labheyyāti adhigaccheyya. Evaṃ paṭipannoti, ‘‘appamatto ātāpī pahitatto’’ti vuttappakārena paṭipanno. Ajānanakoṭṭhāseyevāti avadhāraṇena attani kataṃ dosāropanaṃ nivatteti.

၂၁၃. "တွေ့ထိရာ၏" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်ဖြင့် တွေ့ထိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ရအပ်ရာ၏၊ ရောက်အပ်ရာ၏ ဟူလို။ "ဤသို့ ကျင့်သောသူ" ဟူသည်မှာ "မမေ့မလျော့ တက်ကြွသော လုံ့လရှိသည်ဖြစ်၍ နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသူ" ဟု ဆိုအပ်သော နည်းဖြင့် ကျင့်သောသူတည်း။ "မသိသော အစု၌သာလျှင်" ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် မိမိအပေါ်၌ ပြုအပ်သော အပြစ်တင်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၏။

214. Appanāupacāranti appanañceva upacārañca pāpetvā kathesīti atthaṃ vadanti, appanāsahito pana upacāro appanāupacāro, taṃ pāpetvā kathesīti attho.

၂၁၄. "အပ္ပနာဥပစာ" ဟူသည်မှာ အပ္ပနာသို့လည်းကောင်း၊ ဥပစာသို့လည်းကောင်း ရောက်စေ၍ ဟောတော်မူ၏ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ အပ္ပနာနှင့်တကွဖြစ်သော ဥပစာသည် အပ္ပနာဥပစာမည်၏။ ထိုအပ္ပနာဥပစာသို့ ရောက်စေ၍ ဟောတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Nikkhamatīti nikkhamo, avaggāhakāmato nikkhamanaṃ nikkhamo eva nekkhammo, paṭhamajjhānādi. Sati kilesakāme attano upahāraṃ upacāretvā assādetvā paribhuñjati nāmāti āha – ‘‘duvidhepi kāme paribhuñjamāno’’ti. Duvidhepīti hīnapaṇītādivasena duvidhe.

ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် နိက္ခမမည်၏။ ကာမတို့၌ ငြိကပ်ခြင်းမှ ထွက်မြောက်ခြင်းသည် နိက္ခမမည်၏၊ ထိုနိက္ခမသည်ပင် နေက္ခမ္မ (ပထမဈာန် စသည်) တည်း။ ကိလေသာကာမ ရှိသည်ရှိသော် မိမိ၏ ဆောင်ယူဖွယ်ကို ချဉ်းကပ်စေ၍ သာယာ၍ သုံးဆောင်အပ်သည် မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ - "နှစ်မျိုးသော ကာမတို့ကို သုံးဆောင်စဉ်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "နှစ်မျိုးလုံး၌လည်း" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း စသောအစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးသော ကာမတို့၌တည်း။

215. Kūṭākāranti gāḷhasāṭheyyaṃ appatirūpe ṭhāne khandhagatapātanādi. Dantagamananti dantehi nibbisevanehi gandhabbagatiṃ. Pattabbaṃ bhūminti sammākiriyāya laddhabbasampattiṃ.

၂၁၅. "ကူဋာကာရ" ဟူသည်မှာ မလျောက်ပတ်သော အရပ်၌ ကိုယ်ကို လှဲချခြင်းစသည်ဖြင့် ပြုအပ်သော ပြင်းထန်သော ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲမှု (လှည့်ပတ်မှု) တည်း။ "ယဉ်ကျေးစွာ သွားခြင်း" ဟူသည်မှာ ယဉ်ကျေးကုန်သော၊ ကိလေသာမရှိကုန်သော သူတို့၏ ဂန္ဓဗ္ဗ (ဂီတ) အတိုင်း သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ရောက်အပ်သော မြေ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ကျင့်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သော သမ္ပတ္တိ (ပြည့်စုံခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။

216. Byatiharaṇavasena laṅghakaṃ vilaṅghakaṃ, aññamaññahatthaggahaṇaṃ. Tenāha – ‘‘hatthena hatthaṃ gahetvā’’ti.

၂၁၆. ပြောင်းလဲခြင်း အစွမ်းဖြင့် ခုန်လွှားခြင်းသည် ဝိလင်္ဃကမည်၏။ အချင်းချင်း လက်ချင်း ဆွဲကိုင်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူသည်မှာ - "လက်ဖြင့် လက်ကို ကိုင်ဆွဲ၍" ဟူသတည်း။

217. Gahetuṃ samatthoti gaṇikārahatthinīhi upalāpetvā araññahatthiṃ vacanavasena gahetuṃ samattho. Atipassitvā atiṭṭhānavasena passitvā. Etthagedhāti etasmiṃ araññe nāgavane pavattagedhā. Sukhāyatīti sukhaṃ ayati pavatteti, ‘‘sukhaṃ haratī’’ti vā pāṭho. Ḍiṇḍimo ānako. Nihitasabbavaṅkadosoti apagatasabbasāṭheyyadoso. Apanītakasāvoti apetasārambhakasāvo.

၂၁၇. "ဖမ်းယူခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူ" ဟူသည်မှာ ဆင်မတို့ဖြင့် ဖျားယောင်း သွေးဆောင်၍ တောဆင်ရိုင်းကို စကား (အမိန့်) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖမ်းယူရန် စွမ်းနိုင်သူတည်း။ "ကျော်လွန်၍ ကြည့်ရှု၍" ဟူသည်မှာ မရပ်တည်သော အနေဖြင့် ကြည့်ရှု၍ ဖြစ်သည်။ "ဤတော၌ ငြိကပ်ခြင်း" ဟူသည်မှာ ဤတောဖြစ်သော ဆင်တော၌ ဖြစ်ပေါ်သော တပ်မက်ခြင်းတည်း။ "ချမ်းသာကို ဖြစ်စေ၏" ဟူသည်မှာ ချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်၏။ "ချမ်းသာကို ဆောင်၏" ဟူ၍လည်း စာဖတ်နည်းရှိ၏။ "ဒိဏ္ဍိမ" ဟူသည်မှာ စည်တို (အာနကဗုံ) တည်း။ "ကောက်ကျစ်ခြင်း အပြစ်အားလုံးကို ချထားအပ်ပြီးသော" ဟူသည်မှာ စဉ်းလဲကောက်ကျစ်ခြင်း အပြစ်အားလုံး ကင်းပျောက်ပြီးသော သူတည်း။ "အညစ်အကြေးကို ဖယ်ရှားပြီးသော" ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း အညစ်အကြေး ကင်းပြီးသော သူတည်း။

219. Pañcakāmaguṇanissitasīlānanti [Pg.346] akusalānaṃ. Gehassitasīlānanti vā vaṭṭasannissitasīlānaṃ.

၂၁၉. "ကာမဂုဏ်ငါးပါးကို မှီသော အလေ့ရှိသူတို့၏" ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်တရားတို့၏ ဖြစ်သည်။ "လူတို့၏ စည်းစိမ်ကို မှီသော အလေ့ရှိသူတို့၏" ဟူသည်လည်းကောင်း၊ ဝဋ်ကို မှီသော အလေ့ရှိသူတို့၏ ဟူလို။

222. Esa nayo sabbatthāti, ‘‘majjhimo, daharo’’ti āgatesu upamāvāresu, ‘‘thero’’tiādinā āgatesu upameyyavāresūti pañcasu saṃkilesapakkhiyesu vāresu esa yathāvuttova nayoti veditabbo. Sesaṃ suviññeyyameva.

၂၂၂. "ဤနည်းသည် ခပ်သိမ်းသော အရာ၌တည်း" ဟူသည်မှာ "အလတ်စား၊ ပျိုရွယ်သူ" ဟု လာသော ဥပမာဝါရတို့၌လည်းကောင်း၊ "မထေရ်" စသည်ဖြင့် လာသော ဥပမေယျဝါရတို့၌လည်းကောင်း၊ ကိလေသာဘက်၌ ဖြစ်သော ဝါရငါးပါးတို့၌ ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ကျန်သောစကားသည် နားလည်လွယ်လှ၏။

Dantabhūmisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဒန္တဘူမိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

6. Bhūmijasuttavaṇṇanā

၆. ဘူမိဇသုတ်အဖွင့်

223. Āsañcepi karitvāti, ‘‘imināhaṃ brahmacariyena devo vā bhaveyyaṃ devaññataro vā, dukkhato vā mucceyya’’nti patthanaṃ katvā cepi caranti, abhabbā phalassa adhigamāya taṇhāya brahmacariyassa vidūsitattāti adhippāyo. Anāsañcepi karitvāti vuttanayena patthanaṃ akatvā. Abhabbā phalassa adhigamāya aniyamitabhāvato. Paṇidhānavasena hi puññaphalaṃ niyataṃ nāma hoti, tadabhāvato kataṃ puññaṃ na labhatīti adhippāyo. Tatiyapakkhe ubhayaṭṭhānehi vuttaṃ, catutthapakkho sammāvatāro iti catukoṭiko pañho jālavasena āhaṭo, tattha āsā nāma patthanā, micchāgāhasmiṃ sati na vipaccati, sammāgāhasmiṃ sati vipaccati, ubhayathāpi ubhayāpekkhānāma, yo micchattadhamme purakkhatvā brahmacariyaṃ carati, tassa yathādhippāyaphalaṃ samijjhatīti na vattabbaṃ ayoniso brahmacariyassa ciṇṇattā; yo pana sammattaṃ purakkhatvā brahmacariyaṃ carati, tassa yathādhippāyaṃ brahmacariyaphalaṃ na samijjhatīti na vattabbaṃ yoniso brahmacariyassa ciṇṇattā. Tena vuttaṃ – ‘‘āsañcepi karitvā ayoniso brahmacariyaṃ carantī’’tiādi. Sesaṃ suviññeyyameva.

၂၂၃. "မျှော်လင့်တောင့်တခြင်းကို ပြု၍လည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ "ငါသည် ဤမြတ်သော အကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ဖြင့် နတ်သော်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပါရစေ၊ ဆင်းရဲမှလည်း လွတ်ပါရစေ" ဟု တောင့်တမှုပြု၍ ကျင့်ကြကုန်သော်လည်း တဏှာဖြင့် ဗြဟ္မစရိယကို ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် ဖိုလ်ကို ရခြင်းငှာ မထိုက်တန်ကုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "မျှော်လင့်တောင့်တခြင်းကို မပြုဘဲလည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် တောင့်တမှု မပြုဘဲ ကျင့်ခြင်းတည်း။ မသတ်မှတ်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖိုလ်ကို ရခြင်းငှာ မထိုက်တန်ကုန်။ ဆုတောင်းခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ကောင်းမှု၏ အကျိုးသည် မြဲသည်မည်၏။ ထိုဆုတောင်းခြင်း မရှိခြင်းကြောင့် ပြုအပ်သော ကောင်းမှုကို မရနိုင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တတိယအဖို့၌ ဌာနနှစ်ပါးလုံးဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ စတုတ္ထအဖို့ကား ကောင်းစွာ သက်ဝင်ခြင်းတည်း။ ဤသို့ လေးပါးသော အစုရှိသော ပြဿနာကို ကွန်ရက်အစွမ်းဖြင့် ဆောင်ယူအပ်၏။ ထိုပြဿနာ၌ တောင့်တခြင်း (အာသာ) မည်သည် ဆုတောင်းခြင်းတည်း။ မှားယွင်းစွာ ယူခြင်းရှိသော် အကျိုးမပေးတတ်၊ မှန်ကန်စွာ ယူခြင်းရှိသော် အကျိုးပေးတတ်၏။ နှစ်မျိုးလုံး၌လည်း နှစ်မျိုးလုံးကို မျှော်ကိုးခြင်း မည်၏။ မိစ္ဆတ္တတရားကို ရှေ့သွားပြု၍ ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သောသူအား မိမိ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးသည် ပြီးစီး၏ဟု မဆိုအပ်၊ မသင့်လျော်သဖြင့် ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်အပ်သောကြောင့်တည်း။ သမ္မတ္တတရားကို ရှေ့သွားပြု၍ ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သောသူအား မိမိ အလိုရှိအပ်သော ဗြဟ္မစရိယအကျိုးသည် မပြီးစီးဟု မဆိုအပ်၊ သင့်လျော်သောအကျင့်ဖြင့် ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်မှာ - "တောင့်တမှုကို ပြုသော်လည်း မသင့်လျော်သော နည်းဖြင့် ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်ကြကုန်၏" စသည်တည်း။ ကျန်သောစကားသည် နားလည်လွယ်လှ၏။

Bhūmijasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဘူမိဇသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

7. Anuruddhasuttavaṇṇanā

၇. အနုရုဒ္ဓသုတ်အဖွင့်

230. Upasaṅkamitvā [Pg.347] evamāhaṃsūti vuttaṃ upasaṅkamanakāraṇaṃ dassento, ‘‘tassa upāsakassa aphāsukakālo ahosī’’ti āha. Avirādhitanti avirajjhanakaṃ. Yadi vā te dhammā nānatthā, yadi vā ekatthā, yaṃ tattha avirajjhanakaṃ, taṃ taṃyeva paṭibhātūti yojanā. Jhānamevāti appamāṇajjhānameva, ‘‘cetovimuttī’’ti pana vuttattā cittekaggatāyeva evaṃ vuccatīti upāsakassa adhippāyo.

၂၃၀. "ချဉ်းကပ်၍ ဤသို့ လျှောက်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သော ချဉ်းကပ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် "ထိုဥပါသကာအား မကျန်းမမာသော အချိန် ဖြစ်ခဲ့၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အဝိရာဓိတ" ဟူသည်မှာ မလွဲမှားစေတတ်သော တရားတည်း။ ထိုတရားတို့သည် အနက်အမျိုးမျိုးရှိသည်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အနက်တစ်ခုတည်း ရှိသည်ဖြစ်စေ ထိုတရားတို့တွင် မလွဲမှားသော အရာသည် အကြင်သို့ဖြစ်၏။ ထိုအရာသည်သာ သင့်အား ထင်ရှားပါစေ ဟု သမ္ဗန်စပ်ယှဉ်ရမည်။ "ဈာန်ကိုသာလျှင်" ဟူသည်မှာ အပ္ပမာဏဈာန်ကိုသာတည်း။ "စေတောဝိမုတ္တိ" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု (ဧကဂ္ဂတာ) ကိုသာ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ဟု ဥပါသကာ၏ အာဘော်ရှိ၏။

231. Yāvatā majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā ‘‘rukkhamūla’’nti vuccatīti evaṃ vuttaṃ ekarukkhamūlappamāṇaṭṭhānaṃ. Kasiṇanimittena ottharitvāti kasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ samāpajjanto tasmiṃ kasiṇa…pe… viharatīti vutto. Ābhogo natthi jhānakkhaṇe. Kāmaṃ samāpattikkhaṇe ābhogo natthi tato pana pubbe vā siyā so ābhogo, tampi sandhāya mahaggatanti keci. Idāni tāsaṃ cetovimuttīnaṃ satipi kenaci visesena abhede visayādito labbhamānabhedaṃ dassetuṃ, ‘‘etthā’’tiādi vuttaṃ. Nimittaṃ na vaḍḍhati vaḍḍhetabbassa nimittasseva abhāvato. Pathavīkasiṇādīnaṃ viya ākāsabhāvanāya ugghāṭanaṃ na jāyati. Tāni jhānānīti brahmavihārajjhānāni. Cuddasavidhena paridamanābhāvato abhiññānaṃ pādakāni na honti. Nimittugghāṭasseva abhāvato arūpajjhānānaṃ anadhiṭṭhānatāya nirodhassa pādakāni na hontīti. Kammavaṭṭabhāvena kilesavaṭṭavipākavaṭṭānaṃ tiṇṇaṃ vaṭṭānaṃ paccayabhāvo vaṭṭapādakatā. Upapajjanavaseneva taṃ taṃ bhavaṃ okkamati etehīti bhavokkamanāni. Dutiyanayassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Ugghāṭanassa labbhanato arūpajjhānopari samatikkamo hotīti ayameva viseso. Evanti yathāvuttena nimittāvaḍḍhananimittavaḍḍhanādippakārena. Nānatthāti nānāsabhāvā. Evanti appamāṇamahaggatasaddavacanīyatāya nānābyañjanā. Kāmañcettha appamāṇasamāpattitopi nīharitvā vakkhamānabhavūpapattikāraṇaṃ dassetuṃ sakkā, aṭṭhakathāyaṃ pana kasiṇajhānatova nīharitvā yojanā katāti tathā vuttaṃ. Atha vā mahaggatagahaṇenettha appamāṇāti vuttabrahmavihārānampi saṅgaho veditabbo tassā samaññāya ubhayesampi sādhāraṇabhāvato.

၂၃၁. နေလယ်အချိန်၌ အရိပ်သည် မည်မျှအတိုင်းအတာရှိသော အရပ်သို့ ပျံ့နှံ့တည်ရှိသနည်း၊ လေငြိမ်သောအခါ၌ သစ်ရွက်တို့သည် မည်မျှအတိုင်းအတာရှိသော အရပ်သို့ ကျဆင်းကုန်သနည်း၊ ထိုမျှလောက်သော အတိုင်းအတာရှိသော အရပ်ကို "ရုက္ခမူလ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော သစ်တစ်ပင်တည်း၏ အခြေ၌ရှိသော အတိုင်းအတာရှိသော အရပ်။ "ကသိုဏ်းနိမိတ်ဖြင့် လွှမ်းမိုး၍" ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းအာရုံရှိသော ဈာန်သို့ ဝင်စားလျက် ထိုကသိုဏ်း၌ ...ပ... နေ၏ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဈာန်ခဏ၌ နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂ) မရှိ။ ဧကန်စင်စစ် သမာပတ်ခဏ၌ နှလုံးသွင်းခြင်း မရှိ၊ သို့သော်လည်း ထိုသမာပတ်၏ ရှေး၌မူ ထိုနှလုံးသွင်းခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုနှလုံးသွင်းခြင်းကိုလည်း ရည်ညွှန်း၍ "မဟဂ္ဂုတ်" ဟု အချို့သော ဆရာတို့ ဆိုကြသည်။ ယခုအခါ ထိုစေတောဝိမုတ္တိတို့၏ အနည်းငယ်မျှသော ထူးခြားမှုရှိသော်လည်း အပြားမရှိပုံကို အာရုံစသည်တို့ဖြင့် ရရှိအပ်သော ကွဲပြားခြားနားမှုကို ပြခြင်းငှာ "ဧတ္ထ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ပွားများအပ်သော နိမိတ်မရှိခြင်းကြောင့် နိမိတ်သည် မပွားများ။ ပထဝီကသိုဏ်း စသည်တို့ကဲ့သို့ အာကာသဘာဝနာ၌ ခွာခြင်း (ဥဂ္ဃါဋန) သည် မဖြစ်ပေါ်။ ထိုဈာန်တို့ဟူသည် ဗြဟ္မဝိဟာရဈာန်တို့တည်း။ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော နည်းလမ်းဖြင့် ဆုံးမမှု မရှိခြင်းကြောင့် အဘိညာဉ်တို့၏ အခြေခံ (ပါဒက) မဖြစ်ကုန်။ နိမိတ်ကို ခွာခြင်းမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရူပဈာန်တို့ကို အဓိဋ္ဌာန်၍ မရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နိရောဓသမာပတ်၏ အခြေခံ မဖြစ်ကုန်။ ကမ္မဝဋ်အဖြစ်ဖြင့် ကိလေသဝဋ်၊ ဝိပါကဝဋ်ဟူသော ဝဋ်သုံးပါးတို့၏ အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ခြင်းသည် ဝဋ်၏ အခြေခံဖြစ်ခြင်း (ဝဋ္ဋပါဒကတာ) မည်၏။ ဖြစ်ပွားခြင်း (ဥပပဇ္ဇန) အစွမ်းဖြင့် ထိုထိုဘဝသို့ သက်ဝင်ကုန်၏၊ ဤတရားတို့ဖြင့် သက်ဝင်တတ်သောကြောင့် "ဘဝေါက္ကမန" (ဘဝသို့ သက်ဝင်ခြင်း) မည်ကုန်၏။ ဒုတိယနည်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသည်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။ နိမိတ်ကိုခွာခြင်းကို ရရှိအပ်ခြင်းကြောင့် အရူပဈာန်ထက် သာလွန်၍ လွန်မြောက်ခြင်း ဖြစ်၏ဟူသော ဤသည်ပင် ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ "ဧဝံ" ဟူသည် အထက်တွင် မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော နိမိတ်မပွားခြင်း၊ နိမိတ်ပွားခြင်း စသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "နာနတ္ထာ" ဟူသည် ကွဲပြားခြားနားသော သဘောရှိကုန်၏။ "ဧဝံ" ဟူသည် အပ္ပမာဏ၊ မဟဂ္ဂတ ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော ပြားခြားမှုရှိသော ဗျည်းတို့ ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဤ၌ အပ္ပမာဏသမာပတ်မှလည်း ထုတ်နုတ်၍ ဟောလတ္တံ့သော ဘဝဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ သို့သော်လည်း အဋ္ဌကထာ၌မူ ကသိုဏ်းဈာန်မှသာ ထုတ်နုတ်၍ ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုအပ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက "မဟဂ္ဂတ" ဟူသော ဂြဟဏ်ဖြင့် ဤ၌ "အပ္ပမာဏ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော ဗြဟ္မဝိဟာရတို့၏ အကျုံးဝင်မှုကိုလည်း သိအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအမည်သည် နှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော သာਧာရဏဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

232. Evaṃ [Pg.348] vuttoti asatipi tathārūpe ābhoge ‘‘parittābhāti pharitvā adhimuccitvā viharatī’’ti vutto. Appamāṇaṃ katvā kasiṇaṃ vaḍḍhentassa kasiṇavaḍḍhanavasena bahulīkārasambhavato siyā jhānassa balavataratā, tadabhāve ca dubbalatā, āciṇṇavasitāya pana paccanīkadhammānaṃ sammā aparisodhane vattabbameva natthīti pañcahākārehi jhānassa appaguṇataṃ dassento, ‘‘suppamatte vā’’tiādimāha. Jhānassa appānubhāvatāya eva tannimittā pabhāpi appatarā aparisuddhāva hotīti āha – ‘‘vaṇṇo…pe… saṃkiliṭṭho cā’’ti. Dutiyanayo vuttavipariyāyena veditabbo. Tatthāpi kasiṇassa parittabhāvena vaṇṇassa parittatā, parittārammaṇāya anurūpatāya vā nimittaṃ pabhāmaṇḍalakampi parittameva siyāti adhippāyo. Vipulaparikammanti vipulabhāvena parikammaṃ. Sesaṃ tatiyacatutthanayesu vattabbaṃ paṭhamadutiyanayesu vuttasadisameva.

၂၃၂. "ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂ) မရှိသော်လည်း "ပရိတ္တာဘာ (နည်းသော အရောင်ရှိကုန်၏) ဟူသည် ပျံ့နှံ့စေ၍ သက်ဝင်နှလုံးသွင်းလျက် နေ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကသိုဏ်းကို အတိုင်းအရှည်မရှိ ပြု၍ ပွားများသောသူအား ကသိုဏ်းပွားများခြင်း အစွမ်းဖြင့် အဖန်ဖန်ပြုလုပ်ခြင်း (ဗဟုလီကာရ) ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဈာန်၏ ပိုမိုအားကောင်းခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသို့မရှိလျှင်မူ အားနည်းခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ လေ့လာဆည်းပူးအပ်သော ဝသီဘော်ရှိသော်လည်း ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ မသုတ်သင်နိုင်ပါက ပြောဖွယ်ရာပင်မရှိပြီဟု အခြင်းအရာငါးပါးတို့ဖြင့် ဈာန်၏ မလေ့လာအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် "သုပ္ပမတ္တေ ဝါ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဈာန်၏ အာနုဘော် နည်းပါးခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုဈာန်၏ နိမိတ်ဖြစ်သော အရောင်သည်လည်း အလွန်နည်းပါး၍ မစင်ကြယ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ "ဝဏ္ဏော...ပ... သံကိလိဋ္ဌော စ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဒုတိယနည်းကို မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသည်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုဒုတိယနည်း၌လည်း ကသိုဏ်း၏ နည်းပါးသော အဖြစ်ကြောင့် အရောင်၏ နည်းပါးသောအဖြစ် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် နည်းပါးသော အာရုံအား လျော်ကန်သောအဖြစ်ကြောင့် နိမိတ်ဖြစ်သော အရောင်အဝန်းသည်လည်း နည်းပါးသည်သာ ဖြစ်ရာ၏ဟု ရည်ရွယ်သည်။ "ဝိပုလပရိကမ္မံ" ဟူသည် ပြန့်ပြောသော အပြားအားဖြင့် ပြုပြင်ပြင်ဆင်ခြင်း (ပရိကံ) ဖြစ်သည်။ တတိယနှင့် စတုတ္ထနည်းတို့၌ ဆိုအပ်သော ကြွင်းသောစကားသည် ပထမနှင့် ဒုတိယနည်းတို့၌ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။

Vaṇṇanānattanti yadi pītaṃ yadi lohitaṃ yadi vā odātanti sarīravaṇṇanānattaṃ. Ābhānānattanti parittavipulatāvasena pabhāya nānattaṃ. Accinānattanti tejodhātussa dīghādivasena vemattatā. Abhinivisantīti abhirativasena nivisanti nisīdanti tiṭṭhanti. Tenāha ‘‘vasantī’’ti.

"ဝဏ္ဏနာနတ္တံ" ဟူသည် ဝါသော အရောင်သော်လည်းကောင်း၊ နီသော အရောင်သော်လည်းကောင်း၊ ဖြူသော အရောင်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။ "အာဘာနာနတ္တံ" ဟူသည် နည်းပါးခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်း အစွမ်းဖြင့် အရောင်၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။ "အစ္စိနာနတ္တံ" ဟူသည် တေဇောဓာတ်၏ ရှည်ခြင်းစသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။ "အဘိနိဝိသန္တိ" ဟူသည် မွေ့လျော်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် သက်ဝင်ကုန်၏၊ နေကုန်၏၊ တည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝသန္တိ" (နေကုန်၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

234. Ābhanti dibbantīti ābhāti āha ‘‘ābhāsampannā’’ti. Tadaṅgenāti vā tassā parittatāya appamāṇatāya ca ābhākāraṇaṃ, taṃ pana atthato bhavūpapattikāraṇamevāti āha – ‘‘tassā bhavūpapattiyā aṅgenā’’ti. Kāyālasiyabhāvo tandīādīnaṃ hetubhūtā kāyassa vitthāyitatā.

၂၃၄. "အာဘံ" ဟူသည် တောက်ပတတ်သောကြောင့် အာဘာ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သဖြင့် "အရောင်နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် "တဒင်္ဂေန" ဟူသည် ထိုအရောင်၏ နည်းပါးသောအဖြစ်၊ အတိုင်းမရှိသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သော အရောင်၏ အကြောင်းတည်း၊ ထိုအကြောင်းသည် အနက်အားဖြင့် ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် "ထိုဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း (အင်္ဂ) ဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ကာယာလသိယဘာဝေါ" ဟူသည် ပျင်းရိခြင်း စသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိုယ်၏ လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်းတည်း။

235. Pāramiyoti mahāsāvakasaṃvattanikā sāvakapāramiyo pūrento. Brahmaloketi brahmattabhāve, brahmaloke vā uppattiṃ paṭilabhi, vuttampi cetaṃ theragāthāsu. Avokiṇṇanti aññehi asammissanti attho. Pubbe sañcaritanti atītabhavesu jātivasena sañcaraṇaṃ mama, sañcaritanti taṃ mamassāti attho. Sesaṃ suviññeyyameva.

၂၃၅. "ပါရမိယော" ဟူသည် မဟာသာဝက ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သော သာဝကပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်လျက်။ "ဗြဟ္မလောကေ" ဟူသည် ဗြဟ္မာ၏ ကိုယ်အဖြစ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌သော်လည်းကောင်း ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်းကို ရရှိခဲ့၏၊ ဤအရာကို ထေရဂါထာတို့၌လည်း မိန့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ "အဝေါကိဏ္ဏံ" ဟူသည် အခြားသော တရားတို့နှင့် မရောပြွမ်းသော ဟူသော အနက်တည်း။ "ပုဗ္ဗေ သဉ္စရိတံ" ဟူသည် အတိတ်ဘဝတို့၌ အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် ငါ၏ ကျင်လည်ခြင်းတည်း၊ "သဉ္စရိတံ" ဟူသည် ထိုကျင်လည်ခြင်းသည် ငါ့အား ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် အလွယ်တကူ သိနိုင်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

Anuruddhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

အနုရုဒ္ဓသုတ်အဖွင့်၏ လျှို့ဝှက်သောအနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

8. Upakkilesasuttavaṇṇanā

၈. ဥပက္ကိလေသသုတ်အဖွင့်

236. Tasmāti [Pg.349] atthakāmattā evamāha, na bhagavato vacanaṃ anādiyanto. Ye pana tadā satthuvacanaṃ na gaṇhiṃsu, te kiñci avatvā tuṇhībhūtā maṅkubhūtā aṭṭhaṃsu, tasmā ubhayesampi satthari agāravapaṭipatti nāhosi.

၂၃၆. "တသ္မာ" ဟူသည် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို မရိုသေသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ထိုစဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို မနာယူခဲ့ကြသော ရဟန်းတို့သည်လည်း တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြောဆိုဘဲ ဆိတ်ဆိတ်နေလျက် မျက်နှာပျက်လျက် တည်ရှိခဲ့ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နှစ်ဦးလုံးတို့အား မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ မရိုသေသော အကျင့်သည် မဖြစ်ခဲ့ပေ။

Yenapi janena na diṭṭhoti yena ubhayajanena aññavihitatāya kuḍḍakavāṭādiantarikatāya vā na diṭṭho. Damanatthanti tehi upāsakehi nimmadabhāvaṃ āpāditānaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ damanatthaṃ. Ṭhapayiṃsūti yo imesaṃ bhikkhūnaṃ deti, tassa sataṃ daṇḍoti, sahassanti ca vadanti.

"ယေနပိ ဇနေန န ဒိဋ္ဌော" ဟူသည် အခြားသော အလုပ်ဖြင့် ပျာယာခတ်နေခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ နံရံ တံခါး စသည်တို့ဖြင့် ခြားကွယ်နေခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထိုနှစ်ဦးသော လူတို့သည် မမြင်အပ်။ "ဒမနတ္ထံ" ဟူသည် ထိုဥပါသကာတို့သည် မာန်ယစ်ခြင်းမရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်ကုန်သော ထိုရဟန်းတို့ကို ဆုံးမခြင်းငှာ။ "ဌပယိံသု" ဟူသည် "အကြင်သူသည် ဤရဟန်းတို့အား လှူဒါန်းအံ့၊ ထိုသူအား အပြစ်ဒဏ် တစ်ရာ၊ သို့မဟုတ် တစ်ထောင် ဖြစ်စေ" ဟု ပြောဆို၍ သတ်မှတ်ကြကုန်၏။

237. Vaggabhāveneva (sārattha. ṭī. mahāvaggo 3.464) nānāsaddo assāti puthusaddo. Samajanoti bhaṇḍane samajjhāsayo jano. Bālalakkhaṇe ṭhitopi ‘‘ahaṃ bālo’’ti na maññati. Bhiyyo cāti attano bālabhāvassa ajānanatopi bhiyyo ca bhaṇḍanassa upari phoṭo viya saṅghabhedassa attano kāraṇabhāvampi uppajjamānaṃ na maññi naññāsi.

၂၃၇. ကွဲပြားခြားနားသောအစု၏ အဖြစ်ဖြင့်သာလျှင် ကွဲပြားခြားနားသော အနက်ရှိသောကြောင့် "ပုထု" သဒ္ဒါ မည်၏။ "သမဇနော" ဟူသည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း၌ တူညီသော အလိုဆန္ဒရှိသော လူအစုအဝေးတည်း။ လူမိုက်၏ အင်္ဂါလက္ခဏာ၌ တည်ရှိနေသော်လည်း "ငါသည် လူမိုက်ဖြစ်၏" ဟု မမှတ်ထင်။ "ဘိယျော စ" ဟူသည် မိမိ၏ မိုက်မဲသော အဖြစ်ကို မသိခြင်းထက်လည်း ပိုလွန်၍၊ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အထက်၌ အနာစိမ်းပေါက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံဃာကွဲပြားခြင်း၌ မိမိသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်နေသည်ကိုပင် မအောက်မေ့၊ မသိရှိပေ။

Kalahavasena pavattavācāyeva gocaro etesanti vācāgocarā hutvā. Mukhāyāmanti vivādavasena mukhaṃ āyametvā bhāṇino. Na taṃ jānantīti taṃ kalahaṃ na jānanti. Kalahaṃ karonto ca taṃ na jānanto nāma natthi. Yathā pana na jānanti, taṃ dassetuṃ āha – ‘‘evaṃ sādīnavo aya’’nti. Ayaṃ kalaho nāma attano paresañca atthajāpanato anatthuppādanato diṭṭheva dhamme samparāye ca sādīnavo, sadosoti attho.

ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော စကားသည်သာလျှင် ဤသူတို့၏ ကျက်စားရာ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် "ဝါစာဂေါစရ" (စကားလျှင် ကျက်စားရာရှိသူ) ဖြစ်ကုန်၍။ "မုခါယာမံ" ဟူသည် ငြင်းခုံခြင်း အစွမ်းဖြင့် နှုတ်ခမ်းကို ဖြဲ၍ ပြောဆိုတတ်ကုန်သော။ "န တံ ဇာနန္တိ" ဟူသည် ထိုခိုက်ရန်ဒေါသကို မသိကြကုန်။ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားနေစဉ် ထိုခိုက်ရန်ဖြစ်သည်ကို မသိသောသူဟူ၍ မရှိပေ။ သို့သော်လည်း မည်သို့ မသိကြပုံကို ပြခြင်းငှာ "ဧဝံ သာဒီနဝေါ အယံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်းမည်သည် မိမိ၏လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏လည်းကောင်း အကျိုးကို ပျက်စီးစေခြင်းကြောင့်၊ အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း ဘေးအပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ အပြစ်ရှိ၏ ဟူသော အနက်တည်း။

Upanayhantīti upanāhavasena anubandhanti. Porāṇoti purimehi buddhādīhi āciṇṇasamāciṇṇatāya purātano.

"ဥပနယှန္တိ" ဟူသည် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း (ဥပနာဟ) အစွမ်းဖြင့် အစဉ်တစိုက် နှောင်ဖွဲ့ကုန်၏။ "ပေါရာဏော" ဟူသည် ရှေးရှေးသော ဘုရားရှင် စသည်တို့သည် အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးအပ်သော အလေ့အကျင့်ဖြစ်သောကြောင့် ရှေးဟောင်း ဖြစ်သည်။

Na jānantīti aniccasaññaṃ na paccupaṭṭhāpenti.

“မသိကြကုန်” ဟူသည်မှာ အနိစ္စသညာကို ရှေးရှုမထင်စေကြကုန် (နှလုံးမသွင်းကြကုန်)။

Tathā pavattaverānanti aṭṭhichinnādibhāvaṃ nissāya upanayavasena cirakālaṃ pavattaverānaṃ.

“ထို့အတူ ဖြစ်ပွားသော ရန်ရှိသူတို့၏” ဟူသည်မှာ အရိုးဖြတ်ခြင်းစသည်ကို အမှီပြု၍ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကာလရှည်ကြာစွာ ရန်ဖြစ်ပွားနေသူတို့၏။

Bālasahāyatāya [Pg.350] ime bhikkhū kalahapasutā, paṇḍitasahāyānaṃ pana idaṃ na siyāti paṇḍitasahāyassa bālasahāyassa ca vaṇṇāvaṇṇadīpanatthaṃ vuttā. Sīhabyagghādike pākaṭaparissaye rāgadosādike paṭicchannaparissaye ca abhibhavitvā.

လူမိုက် အဖော်ရှိခြင်းကြောင့် ဤရဟန်းတို့သည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း၌ အားထုတ်ကြကုန်၏၊ ပညာရှိ အဖော်ရှိသူတို့အားမူကား ဤသို့မဖြစ်ရာ ဟု ပညာရှိ အဖော်ရှိခြင်းနှင့် လူမိုက် အဖော်ရှိခြင်းတို့၏ ကျေးဇူးစကား၊ အပြစ်စကားကို ထင်ရှားပြခြင်းငှာ (ဤဂါထာကို) ဟောတော်မူအပ်သည်။ ခြင်္သေ့၊ ကျား စသည်တို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားသော ဘေးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရာဂ၊ ဒေါသ စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖုံးကွယ်နေသော ဘေးတို့ကိုလည်းကောင်း နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၍။

Mātaṅgo araññe mātaṅgaraññeti saralopena sandhi. Mātaṅgasaddeneva hatthibhāvassa vuttattā nāgavacanaṃ tassa mahattavibhāvanatthanti āha – ‘‘nāgoti mahantādhivacanameta’’nti. Mahantapariyāyopi hi nāga-saddo hoti ‘‘evaṃ nāgassa nāgena, īsādantassa hatthino’’tiādīsu (udā. 25; mahāva. 467).

“မာတင်္ဂေါ အရညေ” ဟူသော ပုဒ်ကို သရချေခြင်းဖြင့် “မာတင်္ဂရညေ” ဟု သန္ဓိစပ်ထားသည်။ “မာတင်္ဂ” သဒ္ဒါဖြင့်ပင် ဆင်၏အဖြစ်ကို ဟောပြီးဖြစ်သောကြောင့် “နာဂ” ဟူသော စကားသည် ထိုဆင်၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလို၍ “နာဂေါတိ မဟန္တာဓိဝစနမေတံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စင်စစ်သော်လည်း “နာဂ” သဒ္ဒါသည် “ဧဝံ နာဂဿ နာဂေန၊ ဤသာဒန္တဿ ဟတ္ထိနော” စသည်တို့၌ ကြီးမြတ်သူ၏ ပရိယာယ်လည်း ဖြစ်သည်။

238. Kirasaddo anussavasūcanattho nipāto. Tena ayamettha sutiparamparāti dasseti. Bhagavatā hi so ādīnavo pageva pariññāto, na tena satthā nibbiṇṇo hoti; tasmiṃ pana antovasse keci buddhaveneyyā nāhesuṃ; tena aññattha gamanaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ damanupāyoti pālileyyakaṃ uddissa gacchanto ekavihāriṃ āyasmantaṃ bhaguṃ, samaggavāsaṃ vasante ca anuruddhattherādike sampahaṃsetuṃ anuruddhattherassa ca. Imaṃ upakkilesovādaṃ dātuṃ tattha gato, tasmā kalahakārake kirassāti etthāpi kirasaddaggahaṇe eseva nayo. Vuttanayameva gosiṅgasālasutte (ma. ni. 1.325 ādayo).

၂၃၈. “ကိရ” သဒ္ဒါသည် တစ်ဆင့်ကြားစကားကို ညွှန်ပြတတ်သော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ ထိုသဒ္ဒါဖြင့် ဤအရာ၌ ဤသည်ကား တစ်ဆင့်စကားဖြင့် ကြားသိရခြင်း အစဉ်ဖြစ်ကြောင်း ပြသသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအပြစ်ကို စောစောကပင် ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူအပ်ပြီ၊ ထိုအပြစ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ငြီးငွေ့တော်မူသည်မဟုတ်၊ သို့သော်လည်း ထိုဝါတွင်း၌ မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မရှိကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် အခြားတစ်ပါးသို့ ကြွခြင်းသည် ထိုရဟန်းတို့ကို ဆုံးမကြောင်း ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြစ်သည်ဟု ပါလိလေယျကတောသို့ ဦးတည်၍ ကြွတော်မူစဉ် တစ်ပါးတည်း နေတော်မူသော အရှင်ဘဂုကိုလည်းကောင်း၊ ညီညွတ်စွာ နေကြကုန်သော အရှင်အနုရုဒ္ဓါ အစရှိသော မထေရ်တို့ကို သွေးဆောင်ချီးမြှောက်ရန်နှင့် အရှင်အနုရုဒ္ဓါအား ဤဥပက္ကိလေသ ဩဝါဒကို ပေးရန် ထိုသို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားသူတို့၏ “ကိရဿ” ဟူသော အရာ၌လည်း “ကိရ” သဒ္ဒါကို ယူခြင်း၌ ဤနည်းပင်ဖြစ်သည်။ ဤဆိုအပ်ပြီးသောနည်းကိုပင် ဂေါသိင်္ဂသာလသုတ်၌လည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

241. ‘‘Yathā kathaṃ panā’’ti vuttapucchānaṃ pacchimabhāvato ‘‘atthi pana voti pacchimapucchāyā’’ti vuttaṃ, na puna ‘‘atthi pana vo’’ti pavattanassa pucchanassa atthibhāvato. So pana lokuttaradhammo. Therānanti anuruddhattherādīnaṃ natthi. Parikammobhāsaṃ pucchatīti dibbacakkhuñāṇe katādhikārattā tassa uppādanatthaṃ parikammobhāsaṃ pucchati. Parikammobhāsanti parikammasamādhinibbattaṃ obhāsaṃ, upacārajjhānasañjanitaṃ obhāsanti attho. Catutthajjhānalābhī hi dibbacakkhuparikammatthaṃ obhāsakasiṇaṃ bhāvetvā upacāre ṭhapito samādhi parikammasamādhi, tattha obhāso parikammobhāsoti vutto. Taṃ sandhāyāha – ‘‘obhāsañceva sañjānāmāti parikammobhāsaṃ sañjānāmā’’ti. Yattake hi ṭhāne dibbacakkhunā rūpagataṃ daṭṭhukāmo, tattakaṃ ṭhānaṃ obhāsakasiṇaṃ pharitvā ṭhito. Taṃ [Pg.351] obhāsaṃ tattha ca rūpagataṃ dibbacakkhuñāṇena passati, therā ca tathā paṭipajjiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘obhāsañceva sañjānāma dassanañca rūpāna’’nti. Yasmā pana tesaṃ rūpagataṃ passantānaṃ parikammavāro atikkami, tato obhāso antaradhāyi, tasmiṃ antarahite rūpagatampi na paññāyati. Parikammanti hi yathāvuttakasiṇārammaṇaṃ upacārajjhānaṃ, rūpagataṃ passantānaṃ kasiṇobhāsavasena rūpagatadassanaṃ, kasiṇobhāso ca parikammavasenāti tadubhayampi parikammassa appavattiyā nāhosi, tayidaṃ kāraṇaṃ ādikammikabhāvato therā na maññiṃsu, tasmā vuttaṃ ‘‘nappaṭivijjhāmā’’ti.

၂၄၁. “သို့သော် အဘယ်သို့နည်း” ဟူသော မေးခွန်းများ၏ နောက်ဆုံးဖြစ်ခြင်းကြောင့် “သင်တို့အား ရှိသလော ဟူသော နောက်ဆုံးမေးခွန်းဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ တစ်ဖန် “သင်တို့အား ရှိသလော” ဟု ဖြစ်ပေါ်သော မေးခွန်းရှိနေခြင်းကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ထိုတရားသည်ကား လောကုတ္တရာတရား ဖြစ်သည်။ “မထေရ်တို့အား” ဟူသည်မှာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ အစရှိသော မထေရ်တို့အား မရှိပေ။ “ပရိကမ္မအလင်းကို မေးတော်မူ၏” ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၌ ပြုအပ်သော အဓိကာရရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်စေရန် ပရိကမ္မအလင်းကို မေးတော်မူသည်။ “ပရိကမ္မအလင်း” ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မသမာဓိကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလင်း၊ ဥပစာရဈာန်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလင်းဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။ စတုတ္ထဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ ပရိကမ္မအကျိုးငှာ အလင်းကသိုဏ်းကို ပွားများ၍ ဥပစာရ၌ တည်စေအပ်သော သမာဓိသည် ပရိကမ္မသမာဓိ မည်၏၊ ထိုသမာဓိ၌ ဖြစ်သော အလင်းကို ပရိကမ္မအလင်းဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုအရာကို ရည်ညွှန်း၍ “အလင်းကိုလည်း သိကြကုန်၏ ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မအလင်းကို သိကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်မျှလောက်သော အရပ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် ရူပရုံကို မြင်လိုသနည်း၊ ထိုမျှလောက်သော အရပ်ကို အလင်းကသိုဏ်းဖြင့် ပြန့်နှံ့စေ၍ တည်၏။ ထိုအလင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအရပ်၌ရှိသော ရူပရုံကိုလည်းကောင်း ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် မြင်၏၊ မထေရ်တို့သည်လည်း ထို့အတူ ကျင့်ကြကုန်ပြီ။ ထို့ကြောင့် “အလင်းကိုလည်း သိကြကုန်၏၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်တို့ကို မြင်ခြင်းကိုလည်း သိကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့သော်လည်း ထိုမထေရ်တို့သည် ရူပရုံကို ကြည့်ရှုနေစဉ်အတွင်း ပရိကမ္မအလှည့် လွန်သွားသောကြောင့် ထိုခဏ၌ အလင်းသည် ကွယ်ပျောက်သွား၏၊ ထိုအလင်း ကွယ်ပျောက်သွားသော် ရူပရုံသည်လည်း မထင်ရှားတော့ပေ။ “ပရိကမ္မ” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ကသိုဏ်းအာရုံရှိသော ဥပစာရဈာန် ဖြစ်သည်။ ရူပရုံကို ကြည့်ရှုနေသူတို့အား ကသိုဏ်းအလင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရူပရုံကို မြင်ရခြင်းဖြစ်၏၊ ကသိုဏ်းအလင်းသည်လည်း ပရိကမ္မ၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးလုံးသည် ပရိကမ္မ မဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် မရှိတော့ပေ။ ဤအကြောင်းရင်းကို အသစ်ပြုလုပ်စ ဖြစ်သောကြောင့် မထေရ်တို့သည် မသိကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် “ထိုးထွင်း၍ မသိကြကုန်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။

Nimittaṃ paṭivijjhitabbanti kāraṇaṃ paccakkhato dassetvā suvisuddhadibbacakkhuñāṇe theraṃ patiṭṭhāpetukāmo satthā vadati. Kiṃ na āḷulessantīti kiṃ na byāmohessanti, byāmohessanti evāti attho. Vicikicchā udapādīti dibbacakkhuno yathāupaṭṭhitesu rūpagatesu apubbatāya, ‘‘idaṃ nu kho rūpagataṃ kiṃ, idaṃ nu kho ki’’nti maggena asamucchinnattā vicikicchā saṃsayo uppajji. Samādhi cavīti vicikicchāya uppannattā parikammasamādhi vigacchi. Tato eva hi parikammobhāsopi antaradhāyi, dibbacakkhunāpi rūpaṃ na passi. Na manasi karissāmīti manasikāravasena me rūpāni upaṭṭhahiṃsu, rūpāni passato vicikicchā uppajjati, tasmā idāni kiñci na manasi karissāmīti tuṇhī ahosi taṃ pana tuṇhībhāvappattiṃ sandhāyāha ‘‘amanasikāro udapādī’’ti.

“နိမိတ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိအပ်၏” ဟူသည်မှာ အကြောင်းရင်းကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ပြသခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်လှစွာသော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၌ မထေရ်ကို တည်စေလိုသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည်။ “အဘယ်ကြောင့် မရှုပ်ထွေးစေအံ့နည်း” ဟူသည်မှာ အဘယ်ကြောင့် မတွေဝေစေအံ့နည်း၊ တွေဝေစေသည်သာတည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝိစိကိစ္ဆာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၌ ရှေးရှုထင်လာသော ရူပရုံတို့၌ ဆန်းကြယ်သောကြောင့် “ဤရူပရုံသည် အဘယ်နည်း၊ ဤအရာသည် အဘယ်နည်း” ဟု မဂ်ဖြင့် မပယ်သတ်ရသေးသဖြင့် ယုံမှားသံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ “သမာဓိ လျှောကျ၏” ဟူသည်မှာ ဝိစိကိစ္ဆာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ပရိကမ္မသမာဓိ ကွယ်ပျောက်သွားသည်။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် ပရိကမ္မအလင်းသည်လည်း ကွယ်ပျောက်သွား၏၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့်လည်း ရုပ်ကို မမြင်ရတော့ပေ။ “နှလုံးမသွင်းတော့အံ့” ဟူသည်မှာ နှလုံးသွင်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ငါ့အား ရူပရုံတို့သည် ထင်လာကုန်၏၊ ရူပရုံတို့ကို ကြည့်ရှုသောသူအား ဝိစိကိစ္ဆာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယခုအခါ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ နှလုံးမသွင်းတော့အံ့ ဟု ဆိတ်ဆိတ်နေလေ၏၊ ထိုသို့ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ “အမနသိကာရ ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။

Tathābhūtassa amanasikārassa abhāvaṃ āgamma uppilaṃ udapādi. Vīriyaṃ gāḷhaṃ paggahitanti thinamiddhachambhitattānaṃ vūpasamanatthaṃ accāraddhavīriyaṃ ahosi, tena citte samādhidūsikā gehassitā balavapīti uppannā. Tenāha ‘‘uppilaṃ uppanna’’nti. Tatoti sithilavīriyattā. Patameyyāti ativiya khinnaṃ bhaveyya. Taṃ mamāti patthanāabhibhavanīyamanasīsena jappetīti abhijappā, taṇhā. Nānattā nānāsabhāvā saññā nānattasaññā. Ativiya upari katvā nijjhānaṃ pekkhanaṃ atinijjhāyitattaṃ.

ထိုသို့သော အမနသိကာရ မရှိတော့ခြင်းကြောင့် စိတ်တက်ကြွခြင်း (ဥပ္ပိလ) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ “လွန်စွာ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယ” ဟူသည်မှာ ထိနမိဒ္ဓနှင့် တုန်လှုပ်ခြင်းတို့ကို ငြိမ်းစေရန် လွန်စွာ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယ ဖြစ်ပေါ်လာသည်၊ ထိုဝီရိယကြောင့် စိတ်၌ သမာဓိကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အိမ်ရာကိုမှီသော ပြင်းစွာသော ပီတိ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် “စိတ်တက်ကြွခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ထိုမှ” ဟူသည်မှာ လျှော့သော ဝီရိယရှိခြင်းကြောင့်။ “ညှိုးနွမ်းရာ၏” ဟူသည်မှာ အလွန်ပင်ပန်းရာ၏။ “ထိုငါ၏” ဟူသည်မှာ တောင့်တခြင်း၊ လွှမ်းမိုးခြင်း သဘောရှိသော စိတ်ဖြင့် ရေရွတ်တတ်သောကြောင့် “အဘိဇပ္ပာ” မည်၏၊ တဏှာပင်တည်း။ ဆန်းကြယ်သော သဘောအမျိုးမျိုးရှိသော သညာသည် “နာနတ္တသညာ” မည်၏။ အလွန်အမင်း အထက်၌ပြု၍ စူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်းသည် “အတိနိဇ္ဈာယိတတ္တ” မည်၏။

243. Parikammobhāsamevāti parikammasamuṭṭhitaṃ obhāsameva. Na ca rūpāni passāmīti obhāsamanasikārapasutatāya dibbacakkhunā rūpāni na passāmi. Visayarūpamevāti tena pharitvā ṭhitaṭṭhāneva dibbacakkhuno visayabhūtaṃ rūpagatameva manasi karomi.

၂၄၃. “ပရိကမ္မအလင်းကိုသာလျှင်” ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလင်းကိုသာလျှင်။ “ရုပ်တို့ကိုလည်း မမြင်ရ” ဟူသည်မှာ အလင်းကို နှလုံးသွင်းခြင်း၌ အားထုတ်နေသောကြောင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် ရုပ်တို့ကို မမြင်ရ။ “အာရုံဖြစ်သော ရုပ်ကိုသာလျှင်” ဟူသည်မှာ ထိုအလင်းဖြင့် ပြန့်နှံ့၍ တည်သောအရပ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော ရူပရုံကိုသာလျှင် နှလုံးသွင်း၏။

Kasiṇarūpānaṃ [Pg.352] vasenettha obhāsassa parittatāti āha ‘‘parittaṭṭhāne obhāsa’’nti. Parittāni rūpānīti katipayāni, sā ca nesaṃ parittatā ṭhānavasenevāti āha ‘‘parittakaṭṭhāne rūpānī’’ti. ‘‘Appamāṇañcevā’’tiādinā vutto dutiyavāro. Obhāsaparittataṃ sandhāya parikammasamādhi ‘‘paritto’’ti vutto tasseva obhāsassa appamāṇatāya appamāṇasamādhīti vacanato. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ parittasamādhino uppannasamaye. Dibbacakkhupi parittakaṃ hoti parittarūpagatadassanato.

ဤအရာ၌ ကသိုဏ်းရုပ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အလင်း၏ နည်းပါးခြင်းကြောင့် “နည်းပါးသောအရပ်၌ အလင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “နည်းပါးသော ရုပ်တို့” ဟူသည်မှာ အနည်းငယ်မျှသော ရုပ်တို့ဖြစ်သည်၊ ထိုရုပ်တို့၏ နည်းပါးခြင်းသည်လည်း အရပ်၏အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် “နည်းပါးသောအရပ်၌ ရုပ်တို့” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အတိုင်းအရှည်မရှိသော...” စသည်ဖြင့် ဒုတိယဝါရကို မိန့်တော်မူအပ်သည်။ အလင်း၏ နည်းပါးခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ပရိကမ္မသမာဓိကို “နည်းပါးသော သမာဓိ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ထိုအလင်း၏ပင် အတိုင်းအရှည်မရှိခြင်းကြောင့် “အတိုင်းအရှည်မရှိသော သမာဓိ” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ “ထိုအခါ၌” ဟူသည်မှာ ထိုနည်းပါးသော သမာဓိ ဖြစ်ပေါ်သော အခါ၌။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည်လည်း နည်းပါးသော ရူပရုံကို မြင်ခြင်းကြောင့် နည်းပါးသည် ဖြစ်၏။

245. Dukatikajjhānasamādhinti catukkanaye dukajjhānasamādhiṃ, pañcakanaye tikajjhānasamādhinti yojanā. Dukajjhānasamādhinti catukkanaye tatiyacatutthavasena dukajjhānasamādhiṃ, pañcakanaye catutthapañcamavasena dukajjhānasamādhiṃ. Tikacatukkajjhānasamādhinti catukkanaye tikajjhānasamādhiṃ, pañcakanaye catukkajjhānasamādhinti yojanā.

၂၄၅. "ဒုကတိကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ" ဟူသည် စတုက္ကနည်း၌ "ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း၊ ပဉ္စကနည်း၌ "တိကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်) ဟု သံဝဏ္ဏနာစပ်အပ်၏။ "ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ" ဟူသည် စတုက္ကနည်း၌ တတိယ၊ စတုတ္ထဈာန်တို့၏အစွမ်းဖြင့် "ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း၊ ပဉ္စကနည်း၌ စတုတ္ထ၊ ပဉ္စမဈာန်တို့၏အစွမ်းဖြင့် "ဒုကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်)။ "တိကစတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိန္တိ" ဟူသည် စတုက္ကနည်း၌ "တိကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း၊ ပဉ္စကနည်း၌ "စတုက္ကဇ္ဈာနသမာဓိ" ကိုလည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်) ဟု သံဝဏ္ဏနာစပ်အပ်၏။

Tividhanti sappītikavasena tippakāraṃ samādhiṃ. Tadantogadhāti sappītikādisabhāvā. Kāmaṃ bhagavā purimayāme pubbenivāsānussatiñāṇaṃ, pacchimayāme dibbacakkhuñāṇaṃ nibbattentopi imāni ñāṇāni bhāvesiyeva. Vipassanāpādakāni pana ñāṇāni sandhāya, ‘‘pacchimayāme’’ti vuttaṃ, tenāha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Pañcamajjhānassāti pañcamajjhānikassa vasena paṭhamajjhāniko maggo natthi. Soti pañcakanayo bhagavato lokiyo ahosi. Etanti etaṃ, ‘‘savitakkampi savicāraṃ samādhiṃ bhāvemī’’tiādivacanaṃ. Lokiyalokuttaramissakaṃ sandhāya vuttaṃ, na ‘‘lokiyaṃ vā lokuttarameva vā’’ti. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

"တိဝိဓန္တိ" ဟူသည် သပ္ပီတိကစသောအစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသောအပြားရှိသော သမာဓိကို (ဆိုလိုသည်)။ "တဒန္တောဂဓာတိ" ဟူသည် သပ္ပီတိကစသော သဘာဝတရားတို့တည်း။ အကယ်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် ပဌမယာမ်၌ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပစ္ဆိမယာမ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်စေတော်မူသော်လည်း ဤဉာဏ်တို့ကို ပွားများတော်မူသည်သာတည်း။ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဉာဏ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ "ပစ္ဆိမယာမေ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဘဂဝတော ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ပဉ္စမဇ္ဈာနဿာတိ" ဟူသည် ပဉ္စမဈာန်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ပဌမဈာန်ရှိသော မဂ်သည် မရှိ။ ထိုပဉ္စကနည်းသည် မြတ်စွာဘုရားအား လောကီ (နည်း) သာ ဖြစ်ခဲ့၏။ "ဧတန္တိ" ဟူသည်ကား "သဝိတက္ကမ္ပိ သဝိစာရံ သမာဓိံ ဘာဝေမိ" ဟူသော ဤသို့စသော စကားတည်း။ လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောသောအရာကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ "လောကီသော်လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာသက်သက်သော်လည်းကောင်း" ဟု ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်မဟုတ်။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

Upakkilesasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဥပက္ကိလေသသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (အနက်ခက်ဖွင့်ပြချက်) ပြီးဆုံးပြီ။

9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā

၉. ဗာလပဏ္ဍိတသုတ်ဝဏ္ဏနာ။

246. Etehīti ducintitādīhi. Etena lakkhaṇasaddassa karaṇatthatamāha. Tānevāti lakkhaṇāni eva. Tassāti bālassa. ‘‘Ayaṃ bālo’’ti nimīyati sañcānīyati etehīti bālanimittāni. Apadānaṃ vuccati vikhyātaṃ kammaṃ. Ducintitādīni ca bāle vikhyātāni, avadhāraṇabhāve vā, tasmā bālassa apadānānīti bālāpadānāni. Abhijjhādīhi [Pg.353] duṭṭhaṃ dūsitaṃ cintetīti ducintitacintī. Lobhādīhi duṭṭhaṃ bhāsitaṃ musāvādādiṃ bhāsatīti dubbhāsitabhāsī. Tesaṃ tesaṃyeva vasena kattabbato dukkaṭakammaṃ pāṇātipātādiṃ karotīti dukkaṭakammakārī. Tenāha ‘‘cintayanto’’tiādi. Tāni upanissāya jātanti tajjaṃ. Tato eva tesaṃ sāruppaṃ anurūpanti tassāruppaṃ. Tenāha ‘‘tajjātika’’ntiādi. Kacchamānāyāti kathiyamānāya.

၂၄၆. "ဧတေဟီတိ" ဟူသည် မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်အပ်သော စသည်တို့ဖြင့်။ ထိုသို့ဆိုခြင်းဖြင့် "လက္ခဏ" ဟူသော ပုဒ်၏ ကရိုဏ်းအနက် (ကရဏတ္ထ) ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်းကို မိန့်တော်မူသည်။ "တာနေဝါတိ" ဟူသည် လက္ခဏာတို့သာတည်း။ "တဿာတိ" ဟူသည် ထိုလူမိုက်၏။ "ဤသူသည် လူမိုက်တည်း" ဟု ဤတရားတို့ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်၏၊ သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဗာလနိမိတ္တ (လူမိုက်၏အမှတ်အသား) မည်ကုန်၏။ "အပဒါန" ဟု ထင်ရှားသောအမှုကိစ္စကို ဆိုအပ်၏။ မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်ခြင်းစသည်တို့သည် လူမိုက်၌ ထင်ရှားကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသဘောရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် လူမိုက်တို့၏ အပြုအမူတို့ဖြစ်၍ "ဗာလာပဒါန" (လူမိုက်တို့၏ အပြုအမူ) မည်ကုန်၏။ အဘိဇ္ဈာစသည်တို့ဖြင့် ပျက်စီးအပ်သော၊ ပြစ်မှားအပ်သော အကြံကို ကြံတတ်သောကြောင့် "ဒုစ္စိန္တိတစိန္တီ" မည်၏။ လောဘစသည်တို့ဖြင့် ပျက်စီးအပ်သော၊ ပြောဆိုအပ်သော မုသာဝါဒစသော စကားကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် "ဒုဗ္ဘာသိတဘာသီ" မည်၏။ ထိုထို စိတ်၊ နှုတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် မကောင်းသော ပါဏာတိပါတစသော ကံကို ပြုတတ်သောကြောင့် "ဒုက္ကဋကမ္မကာရီ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "စိန္တယန္တော" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတရားတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် "တဇ္ဇံ" (ထိုမှဖြစ်သော) မည်၏။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် ထိုတရားတို့အား သင့်လျော်သော၊ လျောက်ပတ်သောကြောင့် "တဿာရုပ္ပံ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "တဇ္ဇာတိကံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ကစ္ဆမာနာယာတိ" ဟူသည် ပြောဆိုအပ်သောအခါ။

248. Yasmā sattānaṃ yathūpacitāni kammāni katokāsāni tadupaṭṭhāpitāni kammanimittagatinimittāni maraṇassa āsannakāle cittassa āpāthaṃ āgacchantāni, tadā olambantāni viya abhibhavantāni viya ajjhottharantāni viya upaṭṭhahanti, tasmā vuttaṃ – ‘‘olambanādiākārena hi tāni upaṭṭhahantī’’ti. Upaṭṭhānākāro eva tadā cittassa gocarabhāvaṃ gacchatīti āha – ‘‘tasmiṃ upaṭṭhānākāre āpāthagate’’ti.

၂၄၈. အကြင်ကြောင့် သတ္တဝါတို့အား ဆည်းပူးအပ်သမျှသော ကံတို့သည် အခွင့်ရကုန်သည်ဖြစ်၍ ထိုကံတို့က ထင်ရှားစေအပ်သော ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်တို့သည် သေခါနီးကာလ၌ စိတ်၏ အာရုံသို့ ရှေးရှုရောက်လာကုန်လျက်၊ ထိုအခါ၌ တွဲလွဲဆွဲထားဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လွှမ်းမိုးဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လွှမ်းခြုံဘိသကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်ရှားလာကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "တွဲလွဲဆွဲခြင်းစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုနိမိတ်တို့သည် ထင်ရှားလာကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုအခါ၌ ထင်ရှားခြင်းအခြင်းအရာသည်သာ စိတ်၏ ကျက်စားရာအာရုံအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် "ထိုထင်ရှားခြင်းအခြင်းအရာသည် အာရုံ၏လမ်းကြောင်းသို့ ရောက်လတ်သော်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

249. Na sakkāti na vadatīti etena dvepi paṭisedhā pakatiatthāti ayamattho vutto hoti. Na sukarāti pana iminā dukkarabhāvo dīpito, dukkarañca tāva upāyena sakkā kātunti dassento āha – ‘‘na sukaraṃ panā’’tiādi. Tenāti vinivijjhitvā gamanena aññamaññaṃ saṃvijjhanena. Assāti corassa. Ito uttaripīti majjhanhikasamayaṃ sāyanhasamayañca sattisatena.

၂၄၉. "န သက္ကာ" ဟု မပြောဆို ဟူသော ဤသို့သောစကားဖြင့် ငြင်းပယ်ခြင်း (န သရုပ်) နှစ်ခုစလုံးသည် ပကတိအနက် (စွမ်းနိုင်သောအနက်) ကို ပြသည်ဟူသော ဤအနက်ကို မိန့်တော်မူလိုရင်းဖြစ်သည်။ "န သုကရာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်ကား ခဲယဉ်းသောသဘောကို ပြတော်မူ၏၊ ခဲယဉ်းသောအမှုကိုမူကား ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ပြုခြင်းငှာ တတ်နိုင်၏ဟု ပြတော်မူလို၍ "မလွယ်ကူသော်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "တေနာတိ" ဟူသည် အချင်းချင်း ထိုးဖောက်သွားခြင်းဖြင့်၊ အချင်းချင်း စူးဝင်ခြင်းဖြင့် (ဆိုလိုသည်)။ "အဿာတိ" ဟူသည် ခိုးသူအား။ "ဤထက်အလွန်လည်း" ဟူသည် နေ့လယ်အချိန်၌လည်းကောင်း၊ ညနေအချိန်၌လည်းကောင်း လှံတစ်ရာဖြင့် (ထိုးခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။

250. Saṅkhampi na upetīti iminā saṅkhātabbamattaṃ natthīti dīpitaṃ hotīti āha – ‘‘gaṇanāmattampi na gacchatī’’ti. Upanikkhepanamattampīti etthāpi eseva nayo. Kalabhāganti kalānaṃ saṅgaṇanakoṭṭhāsaṃ. Tenāha ‘‘satimaṃ kala’’ntiādi. Olokitamattampīti upanikkhepanavasena olokanamattakampi. Taṃ kammakāraṇanti taṃ pañcavidhabandhanakammakāraṇaṃ catunnampi passānaṃ vasena samparivattetvā karontiyeva, pāḷiyaṃ pana ekapassavasena āgatā. Gehassāti mahato gehassa. Sabbatoti sabbāvayavato. Sampajjalite ekajālībhūte. Supakkuthitāyāti suṭṭhu nipakkāya.

၂၅၀. "ရေတွက်ခြင်းသို့လည်း မရောက်" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ရေတွက်အပ်သောအရာမျှပင် မရှိကြောင်းကို ပြရာရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် "ရေတွက်ခြင်းမျှသို့ပင် မရောက်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "နှိုင်းယှဉ်အပ်ရုံမျှလည်း" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ "ကလာဘာဂံ" ဟူသည် အစိတ်အပိုင်းတို့၏ ရေတွက်အပ်သော အဖို့အစုတည်း။ ထို့ကြောင့် "အပုံတစ်ရာတွင် တစ်ပုံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ကြည့်ရှုရုံမျှလည်း" ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကြည့်ရှုရုံမျှကိုလည်း (ဆိုလိုသည်)။ "ထိုညှဉ်းဆဲခြင်း" ဟူသည် ထိုငါးပါးသော အနှောင်အဖွဲ့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ဘေးလေးဖက်လုံးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လှည့်ပတ်၍ ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ပါဠိတော်၌မူကား တစ်ဖက်၏အစွမ်းဖြင့် လာရှိသည်။ "အိမ်၏" ဟူသည် ကြီးစွာသောအိမ်၏။ "ခပ်သိမ်းသောအရပ်မှ" ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော အစိတ်အပိုင်းမှ။ "တောက်လောင်အပ်သော်" ဟူသည် တစ်ပြင်တည်း တစ်လျှံတည်းဖြစ်၍ ငြိပတ်တောက်လောင်အပ်သော်။ "ကောင်းစွာ ပွက်ပွက်ဆူအပ်သော" ဟူသည် ကောင်းစွာ ကျိုချက်အပ်သော။

Vibhattoti tattha nibbattakasattānaṃ sādhāraṇakammunā vibhatto viya nibbatto. Ayopākārena parito atto gahitoti ayopākārapariyatto parikkhitto.

"ဝေဖန်အပ်သော" ဟူသည် ထိုငရဲ၌ ဖြစ်ပွားကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ ဘုံဆိုင်ရာကံဖြင့် ခွဲဝေဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းတည်း။ "သံတံတိုင်းဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ယူအပ်သော" ဟူသည် သံတံတိုင်းဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ဝန်းရံအပ်သော။

Yamakagoḷakāti [Pg.354] dārakānaṃ kīḷanayugaḷā. Evampi dukkhoti yathāvuttaussadanirayavasenapi sota-ghāna-jivhā-kāya-mano-gocaratāvasenapi iminā ākārena dukkhoti.

"ယမကဂေါဠက" ဟူသည် ကလေးငယ်တို့၏ ကစားစရာ အလုံးစုံအစုံတည်း။ "ဤသို့လျှင် ဆင်းရဲခြင်း" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဥဿဒငရဲ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယ၊ မနောတို့၏ ကျက်စားရာအာရုံဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းတည်း။

251. Dantehi ullehitvāti uttaradantehi añchitvā. Rasavasena atitto assādo rasādo. Tenāha ‘‘rasagedhena paribhuttaraso’’ti.

၂၅၁. "သွားတို့ဖြင့် ခြစ်၍" ဟူသည် အထက်သွားတို့ဖြင့် ဆွဲခြစ်၍။ အရသာ၏အစွမ်းဖြင့် မရောင့်ရဲနိုင်ဘဲ စားသုံးခြင်းသည် "ရသာဒ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "အရသာ၌ တပ်မက်ခြင်းဖြင့် စားသုံးအပ်သော အရသာရှိသော" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

252. Durūpoti virūpo. Duddasoti teneva virūpabhāvena aniṭṭhadassano. Lakuṇṭhakoti rasso. Paviṭṭhagīvoti khandhantaraṃ anupaviṭṭhagīvo. Mahodaroti vipulakucchi. Yebhuyyena hi lakuṇṭakā sattā rassagīvā puthulakucchikāva hontīti tathā vuttaṃ. Kāṇo nāma cakkhuvikaloti vuttaṃ – ‘‘ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā’’ti. Kuṇīti hatthavikalo vuccatīti āha – ‘‘ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā’’ti. Vātādinā upahatakāyapakkho idha pakkhahatoti adhippeto, na pakkhihatoti āha – ‘‘pakkhahatoti pīṭhasappī’’ti. Dukkhānupabandhadassanatthanti aparāparajātīsu vipākadukkhassa anupabandhavasena pavattidassanatthaṃ.

၂၅၂. "ဒုရူပ" ဟူသည် ရုပ်ဆိုးသော။ "ဒုဒ္ဒသ" ဟူသည် ထိုရုပ်ဆိုးသော အဖြစ်ကြောင့်ပင် မနှစ်သက်ဖွယ် မြင်ရသော။ "လကုဏ္ဌက" ဟူသည် ပုကွသော။ "ပဝိဋ္ဌဂီဝ" ဟူသည် ပခုံးကြားသို့ ဝင်နေသော လည်ပင်းရှိသော။ "မဟောဒရ" ဟူသည် ကြီးသောဗိုက်ရှိသော။ များသောအားဖြင့် ပုကွသောသတ္တဝါတို့သည် လည်ပင်းတိုလျက် ဗိုက်ပူတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူသည်။ "ကဏ" ဟူသည် မျက်စိချို့တဲ့သူကို ဆိုလို၍ "မျက်စိတစ်ဖက်ကန်းသူ သို့မဟုတ် မျက်စိနှစ်ဖက်လုံးကန်းသူ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ကုဏီ" ဟူသည် လက်ကောက်သူ၊ လက်ချို့တဲ့သူကို ဆိုလို၍ "လက်တစ်ဖက်ကောက်သူ သို့မဟုတ် လက်နှစ်ဖက်လုံးကောက်သူ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လေစသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်တစ်ခြမ်းသေသောသူကို ဤနေရာ၌ "ပက္ခဟတ" ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ငှက်တောင်ပံကျိုးသူကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် "ပက္ခဟတ ဟူသည် ဝမ်းလျားသွား (လေဖြတ်သူ)" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဆင်းရဲခြင်း အစဉ်လိုက်ပုံကို ပြခြင်းငှာ" ဟူသည် နောက်နောင်သော ဘဝတို့၌ ဝိပါက်ဆင်းရဲ၏ အစဉ်လိုက်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားပုံကို ပြခြင်းငှာ (ဆိုလိုသည်)။

Kalīyati khalīyati appahīyati sāsanaṃ etenāti kali, jutaparājayo. So eva gahasadisatāya ‘‘kaliggaho’’ti vutto. Adhibandhanti kuṭumbassa adhivutthassa mūlabhūtassa attano bandhitabbataṃ. Tenāha ‘‘attanāpi bandhaṃ nigaccheyyā’’ti. Bālabhūmiyā bālabhāvassa matthakappatti nirayagāmikammakāritāti ‘‘niraye nibbattati’’cceva vuttaṃ. Taggahaṇeneva pana tato mudumudutarādikammavasena sesāpāyesu aparāparanibbattādibālabhūmi vibhāvitā hotīti.

ဤအရာဖြင့် ဆုံးရှုံးခြင်း၊ လျော့နည်းခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ကလိ" မည်၏၊ လောင်းကစားရာ၌ ရှုံးနိမ့်ခြင်းတည်း။ ထိုအရှုံးသည်ပင်လျှင် ဖမ်းယူခြင်း (ရရှိခြင်း) နှင့်တူသောကြောင့် "ကလိဂ္ဂဟ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ "အဓိဗန္ဓ" ဟူသည် တည်နေသော၊ အခြေခံဖြစ်သော မိသားစု၏ မိမိနှောင်ဖွဲ့ခံရခြင်းအဖြစ်တည်း။ ထို့ကြောင့် "မိမိကိုယ်တိုင်လည်း အနှောင်အဖွဲ့သို့ ရောက်ရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လူမိုက်၏ အဖြစ်အဆင့်အတန်းသည် လူမိုက်အဖြစ်၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်း၊ ငရဲသို့ ရောက်ကြောင်းကံကို ပြုခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "ငရဲ၌ ဖြစ်၏" ဟုသာ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုငရဲကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် ထိုငရဲထက် နူးညံ့သော၊ သာ၍နူးညံ့သော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသော အပါယ်ဘုံတို့၌ အဖန်ဖန် ဖြစ်ရခြင်းစသော လူမိုက်၏အဆင့်အတန်းကို ထင်ရှားစေအပ်ပြီးဖြစ်၏။

253. Vuttānusārenāti ‘‘bālo aya’’ntiādinā vuttassa atthavacanassa ‘‘paṇḍito aya’’nti etehi lakkhīyatītiādinā anusārena. Manosucaritādīnaṃ vasenāti cintento anabhijjhā-abyāpāda-sammādassanaṃ sucintitameva cintetītiādinā manosucaritānaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena yojetabbāni.

၂၅၃. “ဝုတ္တာနုသာရေန” ဟူသည် “ဤသူကား လူမိုက်တည်း” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်စကား၏ “ဤသူကား ပညာရှိတည်း” စသည်တို့ဖြင့် မှတ်အပ်၏ စသော နည်းအားဖြင့် (အနက်ကို ယူအပ်၏)။ “မနောသုစရိတာဒီနံ ဝသေန” ဟူသည် ကြံစည်သော် အဘိဇ္ဈာမရှိခြင်း၊ ဗျာပါဒမရှိခြင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ခြင်းဟူသော ကောင်းစွာ ကြံစည်အပ်သည်ကိုသာ ကြံစည်၏ စသည်ဖြင့် မနောသုစရိုက် သုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။

Cakkaratanavaṇṇanā

စက္ကရတနဝဏ္ဏနာ

256. Uposathaṃ [Pg.355] (dī. ni. ṭī. 2.243) vuccati aṭṭhaṅgasamannāgataṃ sabbadivasesu gahaṭṭhehi rakkhitabbasīlaṃ, samādānavasena taṃ etassa atthīti uposathiko, tassa. Tenāha ‘‘samādinnauposathaṅgassā’’ti. Tadāti tasmiṃ kāle, yasmiṃ pana kāle cakkavattibhāvasaṃvattaniya-dāna-sīlādi-puññasambhārasamudāgamasampanno pūritacakkavattivatto kādīpadesavisesapaccājātiyā ceva kularūpabhogādhipateyyādiguṇavisesasampattiyā ca tadanurūpe attabhāve ṭhito hoti, tasmiṃ kāle. Tādise hi kāle cakkavattibhāvī purisuttamo yathāvuttaguṇasamannāgato rājā khattiyo hutvā muddhāvasitto visuddhasīlo anuposathaṃ satasahassavissajjanādinā sammāpaṭipattiṃ paṭipajjati, na yadā cakkaratanaṃ uppajjati, tadā eva. Tenāha – ‘‘pāto…pe… dhammatā’’ti. (Tattha damo indriyasaṃvaro, saṃyamo sīlasaṃvaro.)

၂၅၆. “ဥပေါသထံ” ဟူသည် လူတို့ အမြဲစောင့်ထိန်းအပ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော သီလကို ဆိုအပ်၏၊ ဆောက်တည်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ထိုသီလသည် ထိုသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူကို “ဥပေါသထိက” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဥပေါသထိကဖြစ်သောမင်း၏။ ထို့ကြောင့် “သမာဒိန္နုပေါသထင်္ဂဿ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “တဒါ” ဟူသည် ထိုအခါ၌၊ အကြင်အခါ၌မူကား စကြာမင်းအဖြစ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော အလှူ၊ သီလစသော ပုညသမ္ဘာရတို့ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ဖြည့်ကျင့်အပ်သော စကြာမင်းကျင့်ဝတ် ရှိသည်ဖြစ်၍ သင့်လျော်သော အရပ်ဒေသထူး၌ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း၊ အမျိုး၊ ရူပ၊ ဘောဂ၊ အဓိပတေယျစသော ဂုဏ်ထူးအကျိုးတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ထိုက်တန်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၌ တည်ရှိ၏၊ ထိုအခါ၌ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော အခါ၌ စကြာမင်း ဖြစ်လတ္တံ့သော ယောကျာ်းမြတ်သည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ မင်းဖြစ်၍ ဘိသိက်ခံပြီးသော်၊ သန့်ရှင်းသော သီလရှိသည်ဖြစ်၍ ဥပုသ်နေ့၌ အသပြာတစ်သိန်း စွန့်ကြဲခြင်းစသော ကောင်းသော အကျင့်ကို ကျင့်၏၊ စကြာရတနာ ပေါ်ပေါက်သော အခါ၌သာ ကျင့်သည် မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် “ပါတော...ပေ... ဓမ္မတာ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ (ထိုပါဠိ၌ ဒမ ဟူသည် ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်းဖြစ်၏၊ သံယမ ဟူသည် သီလဖြင့် စောင့်စည်းခြင်းဖြစ်၏။)

Vuttappakārapuññakammapaccayanti cakkavattibhāvāvahadānadamasaṃyamādipuññakammahetukaṃ. Nīlamaṇisaṅghāṭasadisanti indanīlamaṇisañcayasamānaṃ. Dibbānubhāvayuttattāti dassanīyatā manuññaghosatā ākāsagāmitā obhāsavissajjanā appaṭighātatā rañño icchitatthanipphattikāraṇatāti evamādīhi dibbasadisehi ānubhāvehi samannāgatattā. Sabbehi ākārehīti sabbehi sundarehi ākārehi. Paripūranti paripuṇṇaṃ. Sā cassa pāripūri idāneva vitthārīyati.

“ဝုတ္တပ္ပကာရပုညကမ္မပစ္စယံ” ဟူသည် စကြာမင်းအဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သော အလှူ၊ ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း၊ သီလစောင့်စည်းခြင်း စသော ကောင်းမှုကံ အကြောင်းရှိသော။ “နီလမဏိသင်္ဃာဋသဒိသံ” ဟူသည် အန္ဒနီလာ ပတ္တမြားပုံနှင့် တူသော။ “ဒိဗ္ဗာနုဘာဝယုတ္တတ္တာ” ဟူသည် ကြည့်ချင်စဖွယ်ရှိခြင်း၊ သာယာသော အသံရှိခြင်း၊ ကောင်းကင်သို့ ပျံသန်းနိုင်ခြင်း၊ အရောင်အဝါ လွှတ်နိုင်ခြင်း၊ ဆီးတားမှုမရှိခြင်း၊ မင်းကြီး အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော အကြောင်းရှိခြင်း စသော နတ်နှင့်တူသော တန်ခိုးအာနုဘော်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်။ “သဗ္ဗေဟိ အာကာရေဟိ” ဟူသည် အလုံးစုံသော တင့်တယ်လှပသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်။ “ပရိပူရံ” ဟူသည် ပြည့်စုံသော။ ထိုစကြာရတနာ၏ ပြည့်စုံပုံကို ယခုပင် ချဲ့ဦးအံ့။

Panāḷīti chiddaṃ. Suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāyāti adhippāyo. Nābhipanāḷi parikkhepapaṭṭesūti nābhiparikkhepapaṭṭe ceva nābhiyā panāḷiparikkhepapaṭṭe ca. Suvibhattāvāti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇattā suṭṭhu vibhattā. Paricchedalekhantaresu maṇikā suvibhattā hutvā paññāyantīti vadanti.

“ပနာဠိ” ဟူသည် အပေါက်တည်း။ စင်ကြယ် ချောမွတ်သော သွားတန်းကဲ့သို့ ကြားအကြား မရှိသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “နာဘိပနာဠိ ပရိက္ခေပပဋ္ဋေသု” ဟူသည် လည်ခုံပတ်ပတ်လည် ပြား၌လည်းကောင်း၊ လည်ခုံ၏ အပေါက်ပတ်ပတ်လည် ပြား၌လည်းကောင်း။ “သုဝိဘတ္တာ” ဟူသည် အချင်းချင်း မရောယှက်ဘဲ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော။ ပိုင်းခြားအပ်သော အစင်းကြောင်းတို့၏ ကြားတို့၌ ပတ္တမြားလုံးတို့သည် ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားလျက် ထင်ရှားကုန်၏ ဟု ဆိုကြကုန်သည်။

Paricchedalekhādīnīti ādi-saddena mālākammādiṃ saṅgaṇhāti. Surattātiādīsu surattaggahaṇena mahānāmavaṇṇataṃ paṭikkhipati, suddhaggahaṇena saṃkiliṭṭhataṃ, siniddhaggahaṇena lūkhataṃ. Kāmaṃ tassa cakkaratanassa nemimaṇḍalaṃ asandhikaṃva nibbattaṃ, sabbatthakameva pana kevalaṃ pavāḷavaṇṇova [Pg.356] na sobhatīti pakaticakkassa sandhiyuttesu ṭhānesu rattajambunadaparikkhataṃ ahosi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sandhīsu panassā’’tiādi.

“ပရိစ္ဆေဒလေခါဒီနိ” ဟူသော ပုဒ်၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် ပန်းပြောက်လုပ်ငန်း စသည်ကို ယူ၏။ “သုရတ္တ” စသော ပုဒ်တို့၌ ကောင်းစွာ နီမြန်းသောဟူသော အနက်ကို ယူခြင်းဖြင့် မည်းနက်သော အရောင်ရှိခြင်းကို ပယ်မြစ်၏၊ စင်ကြယ်သော ဟူသော အနက်ကို ယူခြင်းဖြင့် ညစ်နွမ်းခြင်းကို ပယ်မြစ်၏၊ ချောမွတ်သော ဟူသော အနက်ကို ယူခြင်းဖြင့် ကြမ်းတမ်းခြင်းကို ပယ်မြစ်၏။ ထိုစကြာရတနာ၏ ကန်တော့ပတ်ဝိုင်းသည် ဆက်ကြောင်း မရှိသကဲ့သို့ ပေါ်ပေါက်လာသည်ကား အမှန်ပင်ဖြစ်၏၊ သို့သော်လည်း နေရာတိုင်း၌ သန္တာရောင်သက်သက်မျှဖြင့် မတင့်တယ်နိုင်သဖြင့် သာမန်ရထားဘီး၏ အဆက်ရှိသော နေရာတို့၌ နီသော ဇမ္ဗူရာဇ်ရွှေဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ခြံရံအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုသဘောကို ရည်ရွယ်၍ “သန္ဓီသု ပနဿာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti nemimaṇḍalassa piṭṭhipadese. Dasannaṃ dasannaṃ arānamantareti dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antarasamīpe padese. Chiddamaṇḍalacittoti maṇḍalasaṇṭhānachiddavicitto. Sukusalasamannāhatassāti suṭṭhu kusalena sippinā pahatassa, vāditassāti attho. Vaggūti manoramo rajanīyoti suṇantānaṃ rāguppādako. Kamanīyoti kanto. Samosaritakusumadāmāti olambitasugandhakusumadāmā. Nemiparikkhepassāti nemipariyantaparikkhepassa. Nābhipanāḷiyā dvinnaṃ passānaṃ vasena ‘‘dvinnampi nābhipanāḷīna’’nti vuttaṃ. Ekā eva hi sā panāḷi. Yehīti yehi dvīhi sīhamukhehi. Puna yehīti muttākalāpehi.

“နေမိမဏ္ဍလပိဋ္ဌိယံ” ဟူသည် ကန်တော့ပတ်ဝန်း၏ ကျောဘက်အရပ်၌။ “ဒသန္နံ ဒသန္နံ အရာနမန္တရေ” ဟူသည် ဆယ်ခု ဆယ်ခုသော အကန့်တို့၏ ကြားဆုံရာ အရပ်၌။ “ဆိဒ္ဒမဏ္ဍလစိတ္တော” ဟူသည် စက်ဝိုင်းသဏ္ဌာန် အပေါက်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော။ “သုကုသလသမန္နာဟတဿ” ဟူသည် ကောင်းစွာ ကျွမ်းကျင်သော ပန်းပုဆရာ တီးခတ်အပ်သော (တီးမှုတ်အပ်သော ဟူလို)။ “ဝဂ္ဂူ” ဟူသည် နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် တပ်မက်ဖွယ် (ကြားနာရသူတို့အား ရာဂကို ဖြစ်စေတတ်သော)။ “ကမနီယော” ဟူသည် နှစ်သက်ဖွယ်။ “သမောသရိတကုသုမဒါမာ” ဟူသည် တွဲလဲဆွဲထားအပ်သော မွှေးကြိုင်သော ပန်းကုံးရှိသော။ “နေမိပရိက္ခေပဿ” ဟူသည် ကန်တော့ပတ်ဝန်း အဝန်းအဝိုင်း၏။ လည်ခုံပေါက်၏ ဘေးနှစ်ဖက်၏ အစွမ်းဖြင့် “ဒွိန္နမ္ပိ နာဘိပနာဠီနံ” (လည်ခုံပေါက် နှစ်ဖက်တို့၌လည်း) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အမှန်မူကား ထိုအပေါက်သည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်။ “ယေဟိ” ဟူသည် အကြင် ခြင်္သေ့မျက်နှာ နှစ်ခုတို့ဖြင့်။ တစ်ဖန် “ယေဟိ” ဟူသည် ပုလဲကုံးတို့ဖြင့်။

Odhāpayamānanti sotuṃ avahitāni kurumānaṃ. Cando purato, cakkaratanaṃ pacchāti evaṃ pubbāpariyena pubbāparabhāgena.

“ဩဓာပယမာနံ” ဟူသည် နားထောင်ရန် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြုစေလျက်။ လသည် ရှေ့က၊ စကြာရတနာသည် နောက်က စသည်ဖြင့် ဤသို့ ရှေ့နောက်အစဉ်အားဖြင့်။

Ante purassāti anurādhapure rañño antepurassa uttarasīhapañjaraāsanne tadā rañño pāsāde tādisassa uttaradisāya sīhapañjarassa labbhamānattā vuttaṃ. Sukhena sakkāti kiñci anāruhitvā sarīrañca anullaṅghitvā yathāṭhiteneva hatthena pupphamuṭṭhiyo khipitvā sukhena sakkā hoti pūjetuṃ.

“အန္တေ ပုရဿ” ဟူသည် အနုရာဓမြို့၌ မင်း၏ နန်းတော်အတွင်း မြောက်ဘက် လေသာပြတင်း အနီး၌၊ ထိုစဉ်အခါက မင်း၏ ပြာသာဒ်၌ ထိုသို့သော မြောက်ဘက်အရပ်၌ လေသာပြတင်း ရှိသောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ “သုခေန သက္ကာ” ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရာပေါ်သို့ မတက်ဘဲ၊ ကိုယ်ကိုလည်း မလှုပ်ရှားစေဘဲ တည်မြဲတိုင်းသော လက်ဖြင့် ပန်းဆုပ်တို့ကို ပစ်ပေါက်၍ လွယ်ကူစွာ ပူဇော်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်၏။

Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti nānāvidhacittavaṇṇaratanobhāsapabhassaraṃ. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti. Āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.

“နာနာဝိရာဂရတနပ္ပဘာသ မုဇ္ဇလံ” ဟူသည် အထူးထူးသော အဆင်းရှိသော ရတနာတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် ထွန်းပပြောင်ပြောင် တောက်သော။ “အာကာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ပဝတ္တေတိ” ဟူသည် လာ၍ တည်ရာအရပ်မှ အထက်ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ လှည့်လည်၏။

Sannivesakkhamoti khandhavārasannivesayogyo. Sulabhāhārūpakaraṇoti sukheneva laddhabbadhaññagorasadārutiṇādibhojanasādhano. Paracakkanti parassa rañño senā, āṇā vā.

“သန္နိဝေသက္ခမော” ဟူသည် တပ်စခန်းချရန် သင့်လျော်သော။ “သုလဘာဟာရူပکရဏော” ဟူသည် လွယ်ကူစွာ ရအပ်သော ဆန်စပါး၊ နို့ရည်၊ ထင်း၊ မြက် စသော စားနွယ်သောက်ဖွယ် အထောက်အပံ့ ရှိသော။ “ပရစက္ကံ” ဟူသည် တစ်ပါးသော မင်း၏ စစ်သည်တော် သို့မဟုတ် အာဏာ။

Āgatanandanoti āgato hutvā nandijanano. Āgataṃ vā āgamanaṃ, tena nandatīti āgatanandano. Gamanena socetīti gamanasocano. Upakappethāti uparūpari kappetha saṃvidahatha, upanethāti [Pg.357] attho. Upaparikkhitvāti hetutopi sabhāvatopi phalatopi diṭṭhadhammikasamparāyikaādīnavatopi vīmaṃsitvā.

“အာဂတနန္ဒနော” ဟူသည် ရောက်လာသဖြင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော။ သို့မဟုတ် ရောက်လာခြင်းကို “အာဂတ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုရောက်လာခြင်းကြောင့် ဝမ်းမြောက်တတ်သောကြောင့် “အာဂတနန္ဒန” ဟု ဆိုအပ်၏။ သွားခြင်းကြောင့် ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် “ဂမနသောစန” မည်၏။ “ဥပကပ္ပေထ” ဟူသည် အထက်ထက်၌ ပြုပြင်စီရင်ကြကုန်လော့၊ ဆောင်ယူခဲ့ကြကုန်လော့ ဟု အနက်ရ၏။ “ဥပပရိက္ခိတွာ” ဟူသည် အကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဘောသဘာဝအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန် သံသရာ နှစ်ဦးသော အပြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း စူးစမ်းဆင်ခြင်၍။

Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto. Anuyantāti anuvattakā. Ogacchamānanti osīdantaṃ. Yojanamattanti vitthārato yojanamattaṃ padesaṃ. Gambhīrabhāvena pana yathā bhūmi dissati, evaṃ ogacchati. Tenāha ‘‘mahāsamuddatala’’ntiādi. Ante cakkaratanaṃ udakena senāya anajjhottharaṇatthaṃ.

“ဝိဘာေဝန္တိ” ဟူသည် ပညာဖြင့် အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဝိဘာဝိနော” (ပညာရှိကုန်သော) ဟု ဆိုအပ်၏။ “အနုယန္တာ” ဟူသည် နောက်လိုက် ခြံရံကုန်သော။ “ဩဂစ္ဆမာနံ” ဟူသည် နစ်မြုပ်သွားသော။ “ယောဇနမတ္တံ” ဟူသည် အကျယ်အားဖြင့် တစ်ယူဇနာခန့်ရှိသော အရပ်ဒေသ။ နက်နဲခြင်း သဘောကြောင့် မြေကြီးကို မြင်ရသကဲ့သို့ ဤသို့ သက်ဆင်း၏။ ထို့ကြောင့် “မဟာသမုဒ္ဒတလံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အဆုံး၌ စကြာရတနာသည် ရေဖြင့် စစ်သည်တော်ကို မလွှမ်းမိုးစေခြင်း အကျိုးငှာ (သက်ဆင်း၏)။

257. Puratthimo samuddo pariyanto assāti puratthimasamuddapariyanto, puratthimasamuddaṃ pariyantaṃ katvā. Cāturantāyāti cātusamuddantāya pubbavidehādicatukoṭṭhāsantāya.

၂၅၇. “ပုရတ္ထိမော သမုဒ္ဒေါ ပရိယန္တော အဿ” ဟူသည် အရှေ့သမုဒ္ဒရာ အဆုံးအပိုင်းအခြား ရှိသော၊ အရှေ့သမုဒ္ဒရာကို အဆုံးအပိုင်းအခြား ပြု၍။ “စာတုရန္တာယ” ဟူသည် သမုဒ္ဒရာလေးစင်း အဆုံးရှိသော၊ ပြုဗ္ဗဝိဒေဟစသော လေးပါးသော အဖို့အပိုင်းအခြား အဆုံးရှိသော။

Hatthiratanavaṇṇanā

ဟတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ

258. Haricandanādīhīti ādi-saddena catujjātiyagandhādiṃ saṅgaṇhāti. Āgamanaṃ cintethāti vadanti cakkavattivattassa pūritatāya paricitattā. Bhūmiphusanakehi vāladhi, varaṅgaṃ hatthoti imehi ca tīhi, catūhi pādehi cāti sattahi avayavehi ṭhitattā sattapatiṭṭho. Itaresaṃ amaccādīnaṃ cintayantānaṃ na āgacchati. Apanetvāti attano ānubhāvena apanetvā. Gandhameva hi tassa itare hatthino na sahanti.

၂၅၈. 'ဟရိစန္ဒနာဒီဟိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် စတုဇ္ဇာတိယဂန္ဓ (နံ့သာလေးပါး) အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းယူ၏။ စကြဝတ္တေးမင်း၏ ကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်အပ်သဖြင့် အထုံပါရမီရှိသည်ဖြစ်၍ 'လာခြင်းကို ကြံဆကြကုန်လော့' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မြေသို့ထိသော အင်္ဂါတို့တွင် အမြီး၊ ရတနာ (ဖိုအင်္ဂါ)၊ နှာမောင်း ဤသုံးပါးနှင့် ခြေလေးဖက် ဤခုနစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့ဖြင့် တည်သောကြောင့် 'သတ္တပတိဋ္ဌ' (ခုနစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့ဖြင့် တည်တံ့သောဆင်) မည်၏။ အခြားသော အမတ်အစရှိသည်တို့ ကြံစည်နေကြသော်လည်း မလာပေ။ 'အပနေတွာ' ဟူသည် မိမိ၏ အာနုဘော်ဖြင့် ဖယ်ရှား၍။ ထိုဆင်၏ အနံ့ကိုပင် အခြားသော ဆင်တို့သည် မခံမရပ်နိုင်ကြကုန်။

Assaratanavaṇṇanā

အဿရတနဝဏ္ဏနာ (မြင်းရတနာအဖွင့်)

Sindhavakulatoti sindhavassājānīyakulato.

'သိန္ဓဝကုလတော' ဟူသည် သိန္ဓောမြင်းအာဇာနည်မျိုးမှ။

Maṇiratanavaṇṇanā

မဏိရတနဝဏ္ဏနာ (ပတ္တမြားရတနာအဖွင့်)

Sakaṭanābhisamappamāṇanti pariṇāhato mahāsakaṭassa nābhiyā samappamāṇaṃ. Ubhosu antesūti heṭṭhā upari cāti dvīsu antesu. Kaṇṇikapariyantatoti dvinnaṃ kañcanapadumānaṃ kaṇṇikāya pariyantato. Muttājālake ṭhapetvāti suvisuddhe muttāmaye jālake patiṭṭhapetvā.

'သကဋနာဘိသမပ္ပမာဏံ' ဟူသည် လုံးပတ်အားဖြင့် လှည်းအိမ်ကြီး၏ ချက်နှင့်အမျှ အတိုင်းအတာရှိသော။ 'ဥဘောသု အန္တေသု' ဟူသည် အောက်နှင့်အထက်ဟူသော အစွန်းနှစ်ဖက်တို့၌။ 'ကဏ္ဏိကပရိယန္တတော' ဟူသည် ရွှေကြာပန်းနှစ်ပွင့်တို့၏ ဝတ်ဆံအဝန်း၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားမှ။ 'မုတ္တာဇာလကေ ဌပေတွာ' ဟူသည် အလွန်စင်ကြယ်သော ပုလဲကွန်ရက်၌ တည်ထား၍။

Itthiratanavaṇṇanā

ဣတ္ထိရတနဝဏ္ဏနာ (မိဖုရားရတနာအဖွင့်)

‘‘Itthiratanaṃ [Pg.358] pātubhavatī’’ti vatvā assa pātubhavanākāraṃ dassetuṃ, ‘‘maddarājakulato vā’’tiādi vuttaṃ. Maddaraṭṭhaṃ kira abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Saṇṭhānapāripūriyāti hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitatāya. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi. Rūpanti sarīraṃ. Dassanīyāti surūpabhāvena passitabbayuttā. Somanassavasena cittaṃ pasādeti yoniso cintentānaṃ kammaphalasaddhāya vasena. Pasādāvahattāti kāraṇavacanena yathā pāsādikatāya vaṇṇapokkharatāsiddhi vuttā, evaṃ dassanīyatāya pāsādikatāsiddhi, abhirūpatāya ca dassanīyatāsiddhi vattabbāti nayaṃ dasseti. Paṭilomato vā vaṇṇapokkharatāya pāsādikatāsiddhi, pāsādikatāya dassanīyatāsiddhi, dassanīyatāya abhirūpatāsiddhi yojetabbā. Evaṃ sarīrasampattivasena abhirūpatādike dassetvā idāni sarīre dosābhāvavasenapi te dassetuṃ, ‘‘abhirūpā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca pāsādikā nātidīghatādayo. Evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattipīti ‘‘appattā dibbavaṇṇa’’nti vuttaṃ. Kāyavipattiyāti sarīradosassa. Abhāvoti accantameva dūrībhāvo.

"ဣတ္ထိရတနံ ပါတုဘဝတိ" ဟု မိန့်တော်မူပြီးနောက် ထိုမိဖုရားရတနာ၏ ပေါ်ထွန်းလာပုံ အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ "မဒ္ဒရာဇကုလတော ဝါ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မဒ္ဒတိုင်းသည် အဆင်းလှသော အမျိုးသမီးများ ဖြစ်ထွန်းရာ အရပ်ဖြစ်၏။ "သဏ္ဌာနပါရိပူရိယာ" ဟူသည် လက်ခြေစသော ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ ကောင်းစွာတည်ဆောက်ထားခြင်းကြောင့်တည်း။ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံး ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ရသည် မဟုတ်ပါလော။ "ရူပံ" ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာတည်း။ "ဒဿနီယာ" ဟူသည် အဆင်းလှသည်ဖြစ်၍ ကြည့်ရှုထိုက်သော အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံခြင်း။ နှလုံးသွင်းမှန်စွာ ကြံစည်သောသူတို့အား ကံ၊ ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရားအားဖြင့် ဝမ်းမြောက်မှု ဝေဖန်ခြင်းဖြင့် စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်၏။ "ပသာဒါဝဟတ္တာ" ဟူသော အကြောင်းပြစကားဖြင့် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသည်ဖြစ်၍ အဆင်းလှပခြင်း ပြီးမြောက်ပုံကို ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်း ပြီးမြောက်ပုံ၊ အဆင်းလှခြင်းကြောင့် ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်ခြင်း ပြီးမြောက်ပုံကို ဆိုအပ်၏ ဟူသော နည်းကို ပြ၏။ သို့မဟုတ် ပြောင်းပြန်အားဖြင့်လည်းကောင်း အဆင်းလှပခြင်းကြောင့် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်း ပြီးမြောက်ပုံ၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်းကြောင့် ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်ခြင်း ပြီးမြောက်ပုံ၊ ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဆင်းလှခြင်း ပြီးမြောက်ပုံကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့ ကိုယ်ခန္ဓာပြည့်စုံခြင်းအားဖြင့် အဆင်းလှခြင်း အစရှိသည်ကို ပြပြီးလျှင် ယခုအခါ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ချို့ယွင်းချက်မရှိခြင်း အားဖြင့်လည်း ထိုအခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ "အဘိရူပါ ဝါ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ အတိုင်းအရှည်နှင့် ညီညွတ်သကဲ့သို့၊ အမြင့်အဝန်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မရှည်လွန်းခြင်း အစရှိသည်ဖြင့် ကြည်ညိုဖွယ် ရှိ၏။ ဤသို့ လူတို့တွင် နတ်သမီးကဲ့သို့သော အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ရည်၍ "အပ္ပတ္တာ ဒိဗ္ဗဝဏ္ဏံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ကာယဝိပတ္တိယာ" ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ ချို့ယွင်းချက်၏။ "အဘာဝေါ" ဟူသည် အလွန်တရာ ကင်းဝေးခြင်းတည်း။

Satavihatassāti satakkhattuṃ vihatassa. Satavihatassāti ca idaṃ kappāsapicuvasena vuttaṃ, tūlapicuno pana vihananameva natthi. Kuṅkumatagaraturukkhayavanapupphāni catujjāti. Tamālatagaraturukkhayavanapupphānīti apare.

'သတဝိဟတဿ' ဟူသည် အကြိမ်တစ်ရာ ရိုက်ခတ် (ခါဆိတ်) အပ်သော။ 'သတဝိဟတဿ' ဟူသော ဤစကားကို ဝါဂွမ်းဖတ်ကို ရည်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ လဲမှို့ဖတ်၌မူကား ရိုက်ခတ်ခြင်းပင် မရှိပေ။ ကုံးကုမံ (ဂုံမင်း)၊ တဂရ (ဇာတိပ္ဖိုလ်)၊ တုရုက္ခ (ကရမက်)၊ ယဝနပုပ္ဖ (စံပယ်) တို့သည် နံ့သာလေးပါး (စတုဇ္ဇာတိယ) မည်၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည် တမာလ (သစ်ဂျပိုး)၊ တဂရ၊ တုရုက္ခ၊ ယဝနပုပ္ဖတို့ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Aggidaḍḍhā viyāti āsanagatena agginā daḍḍhā viya. Paṭhamamevāti aññakiccato paṭhamameva, dassanasamakālamevāti attho. Taṃ taṃ attanā rañño kātabbakiccaṃ kiṃ karomīti pucchitabbatāya kiṃ karaṇanti paṭissāvetīti kiṅkārapaṭissāvinī.

'အဂ္ဂိဒဍ္ဎာ ဝိယ' ဟူသည် ထိုင်ခုံ၌ရှိသော မီးဖြင့် အပူတိုက်ခံရသကဲ့သို့ (သို့မဟုတ် မီးလောင်ခံရသကဲ့သို့)။ 'ပဌမမေဝ' ဟူသည် အခြားသော အမှုကိစ္စထက် ရှေးဦးစွာသာလျှင်၊ တွေ့မြင်ရသော ခဏချင်း၌သာလျှင် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မိမိသည် မင်းကြီးအား ပြုအပ်သော ထိုထိုအမှုကိစ္စကို "အဘယ်အမှုကို ပြုရပါအံ့နည်း" ဟု မေးမြန်းအပ်သည်ဖြစ်၍ "အဘယ်အမှုကို ပြုရပါမည်နည်း" ဟု ပြန်လည်လျှောက်ထားတတ်သောကြောင့် 'ကိင်္ကာရပဋိဿာဝိနီ' (အဘယ်အမှုကို ပြုရအံ့နည်းဟု နာခံတတ်သူ) မည်၏။

Mātugāmo nāma yebhuyyena saṭhajātiko, itthiratanassa pana taṃ natthīti dassetuṃ, ‘‘svāssā’’tiādi vuttaṃ. Guṇāti rūpaguṇā ceva ācāraguṇā ca. Purimakammānubhāvenāti tassā purimakammānubhāvena. Itthiratanassa tabbhāvasaṃvattaniyapurimakammassa ānubhāvena, cakkavattinopi parivārasaṃvattaniyaṃ puññakammaṃ tādisassa phalavisesassa upanissayo hotiyeva. Tenāha ‘‘cakkavattino puññaṃ upanissāyā’’ti. Etena sesaratanesupi [Pg.359] tesaṃ visesānaṃ tadupanissayatā vibhāvitā evāti daṭṭhabbaṃ. Pubbe ekadesavasena labbhamānapāripūrī rañño cakkavattibhāvūpagamanato paṭṭhāya sabbākārapāripūrā jātā.

အမျိုးသမီးဟူသည် များသောအားဖြင့် ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသော သဘောရှိ၏၊ မိဖုရားရတနာအားမူကား ထိုသို့သော ကောက်ကျစ်ခြင်း မရှိသည်ကို ပြခြင်းငှာ "သွာဿာ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ဂုဏာ" ဟူသည် အဆင်းဂုဏ်နှင့် အကျင့်သီလဂုဏ်တို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ "ပုရိမကမ္မာနုဘာေဝန" ဟူသည် ထိုမိဖုရားရတနာ၏ ရှေးကောင်းမှုကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့်တည်း။ မိဖုရားရတနာဖြစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ရှေးကောင်းမှုကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့်ဖြစ်သော်လည်း၊ စကြဝတ္တေးမင်း၏လည်း အခြံအရံကို ဖြစ်စေတတ်သော ကောင်းမှုကံသည် ထိုသို့သော အကျိုးထူးကို ရရှိစေရန် အမှီသဟဲ (ဥပနိဿယ) ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် "စက္ကဝတ္တိနော ပုညံ ဥပနိဿာယ" (စကြဝတ္တေးမင်း၏ ကောင်းမှုကို အမှီပြု၍) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ကြွင်းသော ရတနာတို့၌လည်း ထိုရတနာတို့၏ ထူးခြားမှုသည် စကြဝတ္တေးမင်း၏ ကောင်းမှုကံကို အမှီပြုသည်သာဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေအပ်ပြီဟု မှတ်အပ်၏။ ရှေးအခါက အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ပြည့်စုံရရှိခဲ့သော်လည်း မင်းကြီးသည် စကြဝတ္တေးမင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိချိန်မှစ၍ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြည့်စုံလာခဲ့လေသည်။

Gahapatiratanavaṇṇanā

ဂဟပတိရတနဝဏ္ဏနာ (သူဌေးရတနာအဖွင့်)

Pakatiyāvāti sabhāveneva, cakkaratanapātubhāvato pubbepi.

'ပကတိယာဝ' ဟူသည် ပင်ကိုယ်သဘာဝအားဖြင့်ပင် (စကြဝတ္တေးမင်း၏ စကြာရတနာ မပေါ်ထွန်းမီ ရှေးကပင်လျှင် ဖြစ်၏)။

Pariṇāyakaratanavaṇṇanā

ပရိဏာယကရတနဝဏ္ဏနာ (သားကြီးရတနာ သို့မဟုတ် စစ်သူကြီးရတနာအဖွင့်)

Nissāyāti upanissāya.

'နိဿာယ' ဟူသည် အမှီပြု၍ (ဥပနိဿယပြု၍)။

260. Kaṭaggaho vuccati jayaggaho sakānaṃ paṇānaṃ kaṭabhāvena atthasiddhivasena saṅgaṇhananti katvā. Tenāha ‘‘jayaggāhenā’’ti. Ekappahārenevāti ekappayogeneva satasahassāni adhigaccheyyāti yojanā. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

၂၆၀. မိမိတို့ တင်ထားသော အကြေး (အလောင်းအစား) တို့ကို အနိုင်ရရှိခြင်းဖြင့် အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်းကို သိမ်းယူတတ်သောကြောင့် 'ကဋဂ္ဂဟ' ဟူသည် အောင်နိုင်မှုကို ယူခြင်း (အနိုင်ရခြင်း) ကို ဆို၏။ ထို့ကြောင့် "ဇယဂ္ဂါဟေန" (အနိုင်ရခြင်းဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဧကပ္ပဟာရေနေဝ" ဟူသည် တစ်ကြိမ်တည်းသော လုံ့လအားဖြင့်သာလျှင် အသပြာတစ်သိန်းကို ရရှိနိုင်၏ဟု စပ်ရမည်။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေ၏။

Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဗာလပဏ္ဍိတသုတ်အဖွင့်၏ အနက်ခက်ခဲသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. Devadūtasuttavaṇṇanā

၁၀. ဒေဝဒူတသုတ်အဖွင့် (ဒေဝဒူတသုတ္တဝဏ္ဏနာ)

261. Dve agārātiādīti ādi-saddena ‘‘sadvārā…pe… anuvicarantepī’’ti etamatthaṃ saṅgaṇhāti. Ettakameva hi assapurasutte (ma. ni. 1.432; ma. ni. aṭṭha. 1.432) vitthāritaṃ veditabbaṃ. ‘‘Dibbena cakkhunā’’tiādi pana visuddhimagge (visuddhi. 2.397) tathā vitthāritampi suttasaṃvaṇṇanā hotīti katvā, ‘‘assapurasutte vitthāritamevā’’ti vuttaṃ.

၂၆၁. "ဒွေ အဂါရာ" အစရှိသော စကား၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် "သဒွါရာ...ပ... အနုဝိစရန္တေပိ" ဟူသော ဤအနက်ကို သိမ်းယူ၏။ ဤမျှသော အတိုင်းအတာကိုသာလျှင် အဿပုရသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သည်ကို သိအပ်၏။ "ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ" အစရှိသည်ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ထိုသို့ အကျယ်ဖွင့်ဆိုထားသော်လည်း သုတ်တော်၏ အဖွင့်ဖြစ်သောကြောင့် "အဿပုရသုတ်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

262. Nirayato paṭṭhāya desanaṃ devalokena osāpetīti saṃkilesadhammehi saṃvejetvā vodānadhammehi niṭṭhāpento. Dutiyaṃ pana vuttavipariyāyena veditabbaṃ, tadidaṃ veneyyajjhāsayavisiṭṭhanti daṭṭhabbaṃ. Idāni saṅkhipitvā vuttamatthaṃ vivarituṃ, ‘‘sace’’tiādi vuttaṃ. Soti bhagavā.

၂၆၂. ငရဲမှ စတင်၍ တရားဒေသနာကို နတ်ပြည်ဖြင့် အဆုံးသတ်တော်မူ၏ ဟူသည် ကိလေသာညစ်နွမ်းကြောင်း တရားတို့ဖြင့် ထိတ်လန့်စေ၍ စင်ကြယ်ကြောင်းတရားတို့ဖြင့် ပြီးဆုံးစေခြင်း ဖြစ်၏။ ဒုတိယနည်းကိုမူကား ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သိအပ်၏၊ ထိုတရားဒေသနာသည် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် အထူးဆန်းပြားသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ယခုအခါ အကျဉ်းချုပ်၍ ဆိုအပ်သော အနက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ "သစေ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'သော' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားတည်း။

Ekacce [Pg.360] therāti (kathā. anuṭī. 866-868; a. ni. ṭī. 2.3.36) andhakādike, viññāṇavādino ca sandhāya vadati. Nerayike niraye pālenti tato niggantumappadānavasena rakkhantīti nirayapālā. Nerayikānaṃ narakadukkhena pariyonaddhāya alaṃ samatthāti vā nirayapālā. Tanti ‘‘natthi nirayapālā’’tivacanaṃ. Paṭisedhitamevāti ‘‘atthi niraye nirayapālā, atthi ca kāraṇikā’’tiādinā nayena abhidhamme (kathā. 866) paṭisedhitameva. Yadi nirayapālā nāma na siyuṃ, kammakāraṇāpi na bhaveyya. Sati hi kāraṇike kammakāraṇāya bhavitabbanti adhippāyo. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Etthāha – ‘‘kiṃ panete nirayapālā nerayikā, udāhu anerayikā’’ti. Kiñcettha – yadi tāva nerayikā, ime nirayasaṃvattaniyena kammunā nibbattāti sayampi nirayadukkhaṃ anubhaveyyuṃ, tathā sati aññesaṃ nerayikānaṃ yātanāya asamatthā siyuṃ, ‘‘ime nerayikā, ime nirayapālā’’ti vavatthānañca na siyā, ye ca ye yātenti, tehi samānarūpabalappamāṇehi itaresaṃ bhayasantāsā na siyuṃ. Atha anerayikā, nesaṃ tattha kathaṃ sambhavoti vuccate – anerayikā nirayapālā anirayagatisaṃvattaniyakammanibbattito. Nirayūpapattisaṃvattaniyakammato hi aññeneva kammunā te nibbattanti rakkhasajātikattā. Tathā hi vadanti sabbatthivādino –

"အချို့သော ထေရ်တို့သည်" ဟု ဆိုရာ၌ (ကထာဝတ္ထု အနုဋီကာ ၈၆၆-၈၆၈၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဋီကာ ၂.၃.၃၆) အန္ဓက စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိညာဏဝါဒီတို့ကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ ငရဲသားတို့ကို ငရဲ၌ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်တတ်သော၊ ထိုငရဲမှ ထွက်ပြေးခွင့်မပြုခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ငရဲထိန်း (နိရယပါလ) မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ငရဲသားတို့ကို ငရဲဆင်းရဲဖြင့် လွှမ်းမိုးပိတ်ပင်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် ငရဲထိန်း မည်ကုန်၏။ ထိုစကားသည် "ငရဲထိန်းများ မရှိကုန်" ဟူသော စကားတည်း။ "ပယ်မြစ်အပ်သည်သာတည်း" ဆိုသည်မှာ "ငရဲတို့၌ ငရဲထိန်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ညှဉ်းဆဲတတ်သော ကာရဏိကတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏" စသည်ဖြင့် အဘိဓမ္မာ (ကထာဝတ္ထု ၈၆၆) ၌ ပယ်မြစ်အပ်သည်သာတည်း။ အကယ်၍ ငရဲထိန်းဟူသည် မရှိခဲ့ပါက ငရဲဒဏ်ညှဉ်းပန်းမှု (ကမ္မကာရဏ) သည်လည်း မရှိရာ။ ညှဉ်းဆဲတတ်သူ ရှိမှသာလျှင် ငရဲဒဏ်ညှဉ်းပန်းမှု ရှိရမည်ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ပုံစံအားဖြင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ မေးခွန်းထုတ်အပ်သည်မှာ - "ထိုငရဲထိန်းတို့သည် ငရဲသားများပင် ဖြစ်ကြသလော၊ သို့မဟုတ် ငရဲသားမဟုတ်သူများ ဖြစ်ကြသလော" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် အကယ်၍ ငရဲသားများဖြစ်ကြပါက၊ ထိုသူတို့သည်လည်း ငရဲသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသူများ ဖြစ်သဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်လည်း ငရဲဆင်းရဲကို ခံစားကြရပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အခြားသော ငရဲသားတို့ကို ညှဉ်းဆဲရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်ရာ။ "ဤသူတို့ကား ငရဲသားများတည်း၊ ဤသူတို့ကား ငရဲထိန်းများတည်း" ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ချက်သည်လည်း မရှိနိုင်ရာ။ ညှဉ်းဆဲတတ်သူတို့နှင့် ညှဉ်းဆဲခံရသူတို့သည် ရူပ၊ ဗလ၊ ပမာဏ တူညီကြပါက အခြားသူတို့၌ ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိနိုင်ကုန်ရာ။ အကယ်၍ ငရဲသားမဟုတ်သူများ ဖြစ်ကြပါက၊ ထိုသူတို့သည် ငရဲဘုံ၌ မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သနည်းဟု ဆိုလျှင် - ငရဲထိန်းတို့သည် ငရဲဂတိသို့ ရောက်စေတတ်သည်မဟုတ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသဖြင့် ငရဲသားမဟုတ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငရဲဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေစေတတ်သော ကံနှင့် တခြားစီဖြစ်သော ကံကြောင့် ဘီလူး (ရက္ခိုသ်) မျိုးနွယ်များအဖြစ် ထိုငရဲထိန်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားအတိုင်းပင် သဗ္ဗတ္ထိဝါဒီတို့သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုကြကုန်၏ -

‘‘Kodhanā kurūrakammantā, pāpābhirucino sadā;

Dukkhitesu ca nandanti, jāyanti yamarakkhasā’’ti. (kathā. anuṭī. 866-868;

a. ni. ṭī. 2.3.36);

"အမြဲတစေ အမျက်ဒေါသကြီးကုန်သော၊ ကြမ်းတမ်းသော အမှုရှိကုန်သော၊ မကောင်းမှု၌ မွေ့လျော်ကုန်သော၊ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်နေသူတို့ကို မြင်လျှင် ဝမ်းမြောက်တတ်ကုန်သော ယမမင်း၏ ဘီလူး (ယမရက္ခိုသ်) တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုကြ၏။ (ကထာဝတ္ထု အနုဋီကာ ၈၆၆-၈၆၈၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဋီကာ ၂.၃.၃၆)။

Tattha yadeke vadanti ‘‘yātanādukkhaṃ paṭisaṃvedeyyuṃ, atha vā aññamaññaṃ yāteyyu’’ntiādi, tayidaṃ asāraṃ nirayapālānaṃ nerayikabhāvasseva abhāvato. Yadipi anerayikā nirayapālā, ayomayāya pana ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya nirayabhūmiyā parikkamamānā kathaṃ dāhadukkhaṃ nānubhavantīti? Kammānubhāvato. Yathā hi iddhimanto cetovasippattā mahāmoggallānādayo nerayike anukampantā iddhibalena nirayabhūmiṃ upagatā dāhadukkhena na bādhīyanti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်လာရာတွင် အချို့သောသူတို့က "ငရဲထိန်းတို့သည် ညှဉ်းဆဲခြင်း ဆင်းရဲကို ကိုယ်တိုင် ခံစားကြရပေမည်၊ သို့မဟုတ် အချင်းချင်း ညှဉ်းဆဲကြပေလိမ့်မည်" စသည်ဖြင့် ဆိုကြသော ထိုစကားသည် အနှစ်သာရမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငရဲထိန်းတို့၌ ငရဲသားအဖြစ် မရှိခြင်းကြောင့်သာတည်း။ အကယ်၍ ငရဲထိန်းတို့သည် ငရဲသားမဟုတ်ကြသော်လည်း ရဲရဲတောက် လောင်မြိုက်လျက်ရှိသော သံမဏိ ငရဲမြေပြင်ထက်၌ လှည့်လည်သွားလာနေကြရာတွင် ပူလောင်ခြင်း ဆင်းရဲကို အဘယ်ကြောင့် မခံစားကြရသနည်း? မိမိတို့ပြုခဲ့သော ကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ခံစားရခြင်းမရှိပေ။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - တန်ခိုးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၍ စိတ်ကို ဝသီဘော် နိုင်နင်းတော်မူကြကုန်သော အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန် စသော အရှင်သူမြတ်တို့သည် ငရဲသားတို့အား သနားကရုဏာထားသဖြင့် တန်ခိုးတော်အားဖြင့် ငရဲဘုံသို့ ကြွရောက်တော်မူကြသော်လည်း ပူလောင်ခြင်းဆင်းရဲဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းကို မခံကြရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤအရာ၌လည်း မှတ်ယူအပ်၏။

Iddhivisayassa [Pg.361] acinteyyabhāvatoti ce? Idampi taṃsamānaṃ kammavipākassa acinteyyabhāvato. Tathārūpena hi kammunā te nibbattā. Yathā nirayadukkhena abādhitā eva hutvā nerayike yātenti, na cettakena bāhiravisayābhāvo yujjati iṭṭhāniṭṭhatāya paccekaṃ dvārapurisesu vibhattasabhāvattā. Tathā hi ekaccassa dvārassa purisassa ca iṭṭhaṃ ekaccassa aniṭṭhaṃ, ekaccassa ca aniṭṭhaṃ ekaccassa iṭṭhaṃ hoti. Evañca katvā yadeke vadanti – ‘‘natthi kammavasena tejasā parūpatāpana’’ntiādi, tadapāhataṃ hoti. Yaṃ pana vadanti – ‘‘anerayikānaṃ nesaṃ kathaṃ tattha sambhavo’’ti niraye nerayikānaṃ yātanāsabbhāvato. Nerayikasattayātanāyogyañhi attabhāvaṃ nibbattentaṃ kammaṃ tādisanikantivināmitaṃ nirayaṭṭhāneyeva nibbatteti. Te ca nerayikehi adhikatarabalārohapariṇāhā ativiya bhayānakadassanā kurūratarapayogā ca honti. Eteneva tattha nerayikānaṃ vibādhakakākasunakhādīnampi nibbatti saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ.

တန်ခိုး၏ အရာ (ဣဒ္ဓိဝိသယ) သည် မကြံစည်အပ်သော အရာ (အစိန္တေယျ) ဖြစ်သောကြောင့် မပူလောင်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါမူ - ဤအရာသည်လည်း ကံ၏အကျိုး (ကမ္မဝိပါက) သည် မကြံစည်အပ်သော အရာဖြစ်သောကြောင့် ထိုတန်ခိုးနှင့် တူညီလှပေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူတို့သည် ထိုကဲ့သို့သော ကံထူးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသောကြောင့်တည်း။ ထိုသူတို့သည် ငရဲဆင်းရဲဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်ဘဲ ငရဲသားတို့ကို ညှဉ်းဆဲနိုင်ကြကုန်၏။ မျှမျှတတ စဉ်းစားလျှင် ဤမျှမျှဖြင့် ပြင်ပအာရုံ မရှိဟူ၍ မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တံခါးစောင့် ယောက်ျားတို့၏ ချစ်ခင်ဖွယ် (ဣဋ္ဌ) နှင့် မုန်းတီးဖွယ် (အနိဋ္ဌ) သဘာဝကို တစ်ဦးစီ ပိုင်းခြား သတ်မှတ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် အချို့သော တံခါးစောင့်အား နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော အရာသည် အခြားတစ်ဦးအား မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်တတ်၏။ အချို့အား မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်သောအရာသည် အခြားတစ်ဦးအား နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်တတ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အချို့သူတို့က "ကံ၏စွမ်းအားကြောင့် အပူရှိန်ဖြင့် အခြားသူတို့ကို ညှဉ်းဆဲခြင်းမရှိ" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသော စကားသည် ပယ်ဖျက်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် "ငရဲသားမဟုတ်သော ထိုသူတို့သည် ထိုငရဲဘုံ၌ မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သနည်း" ဟု မေးရာ၌ - ငရဲ၌ ငရဲသားတို့ကို ညှဉ်းဆဲခြင်း သဘောတရား ရှိသောကြောင့်တည်း။ အမှန်စင်စစ် ငရဲသားသတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲရန် လျောက်ပတ်သော ကိုယ်ခန္ဓာအတ္တဘော်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ကံသည် ထိုကဲ့သို့သော ဘုံတဏှာ (နိကန္တိ) ၏ ညွှတ်ကိုင်းမှုကြောင့် ငရဲဌာန၌သာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏။ ထိုငရဲထိန်းတို့သည်လည်း ငရဲသားတို့ထက် သာလွန်သော ခွန်အား၊ အရပ်အမောင်း၊ ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည် ရှိကြလျက် အလွန်ပင် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ရုပ်အဆင်း ရှိကြကုန်၏။ အလွန်ကြမ်းတမ်းသော လုံ့လဝီရိယလည်း ရှိကြကုန်၏။ ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့်ပင် ငရဲဘုံ၌ ငရဲသားတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သော ကျီး၊ ခွေး စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာပုံကိုလည်း ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Kathaṃ aññagatikehi aññagatikabādhananti ca na vattabbaṃ aññatthāpi tathā dassanato. Yaṃ paneke vadanti – ‘‘asattasabhāvā eva nirayapālā nirayasunakhādayo cā’’ti tampi tesaṃ matimattaṃ aññattha tathā adassanato. Na hi kāci atthi tādisī dhammappavatti, yā asattasabhāvā, sampatisattehi appayojitā ca sattakiccaṃ sādhentī diṭṭhapubbā. Petānaṃ pānīyanivārakānaṃ daṇḍādihatthapurisānampi sabbhāve, asattabhāve ca visesakāraṇaṃ natthi. Supinopaghātopi atthi, kiccasamatthatā pana appamāṇaṃ dassanādimattenapi tadatthasiddhito. Tathā hi supine āhārūpabhogādinā na atthasiddhi, iddhinimmānarūpaṃ panettha laddhaparihāraṃ iddhivisayassa acinteyyabhāvato. Idhāpi kammavipākassa acinteyyabhāvatoti ce? Taṃ na, asiddhattā. Nerayikānaṃ kammavipākato nirayapālāti asiddhametaṃ, vuttanayena pana pāḷito ca tesaṃ sattabhāvo eva siddhoti. Sakkā hi vattuṃ, ‘‘sattasaṅkhātā nirayapālasaññitā dhammappavatti sābhisandhikaparūpaghātī atthi kiccasabbhāvato ojāhārādirakkhasasantati [Pg.362] viyā’’ti. Abhisandhipubbakatā cettha na sakkā paṭikkhipituṃ tathā tathā abhisandhiyā yātanato, tato eva na saṅghātapabbatādīhi anekantikatā. Ye pana vadanti – ‘‘bhūtavisesā eva ete vaṇṇasaṇṭhānādivisesavanto bheravākārā ‘narakapālā’ti samaññaṃ labhantī’’ti. Tadasiddhaṃ ujukameva pāḷiyaṃ, – ‘‘atthi nirayesu nirayapālā’’ti (kathā. 866) vādassa patiṭṭhāpitattā.

"အခြားတစ်ပါးသော ဂတိရှိသူတို့က အခြားဂတိရှိသူတို့ကို မည်သို့ ညှဉ်းဆဲနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟူ၍လည်း မပြောဆိုအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားနေရာတို့၌လည်း ထိုကဲ့သို့ တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ တစ်ဖန် အချို့သူတို့က "ငရဲထိန်းနှင့် ငရဲခွေး စသည်တို့သည် သက်ရှိသတ္တဝါ (သတ္တသဘာဝ) မဟုတ်ကြကုန်" ဟု ဆိုကြသော စကားသည်လည်း ထိုသူတို့၏ အယူအဆမျှသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားအရပ်၌ ထိုသို့ မတွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သတ္တဝါမဟုတ်ဘဲ၊ မျက်မှောက်ရှိသော သတ္တဝါတို့နှင့်လည်း မသက်ဆိုင်ဘဲလျက် သတ္တဝါတို့၏ ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော ထိုကဲ့သို့သော တရားအဖြစ်မျိုးကို တစ်ခါဖူးမျှ မမြင်ဖူးသောကြောင့်တည်း။ ရေကို တားမြစ်တတ်သော၊ လက်၌ တုတ်စသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်ထားသော ပိတ္တာတို့၏ တည်ရှိမှု၌လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါမဟုတ်သော အဖြစ်၌လည်းကောင်း ထူးခြားသော အကြောင်းပြချက် မရှိပေ။ အိပ်မက်ဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းသည်လည်း ရှိ၏။ သို့သော် ကိစ္စကို စွမ်းဆောင်နိုင်မှုဟူသည် မြင်ရရုံမျှဖြင့်လည်း ထိုအကျိုးကို ပြီးမြောက်စေနိုင်သောကြောင့် အတိုင်းအဆမရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား အိပ်မက်၌ အစားအစာကို စားသုံးခြင်း စသည်ဖြင့် အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်း မရှိပေ။ ဤအရာ၌ တန်ခိုးဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်သည် တန်ခိုး၏အရာ မကြံစည်အပ်သောကြောင့် ချွင်းချက်ရရှိထားပြီး ဖြစ်၏။ "ဤငရဲ၌လည်း ကံ၏အကျိုးသည် မကြံစည်အပ်သော အရာဖြစ်သောကြောင့်" ဟု အကယ်၍ ဆိုပါမူ - ထိုသို့ မဟုတ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ ငရဲသားတို့၏ ကံအကျိုးကြောင့် ငရဲထိန်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟူသော အချက်သည် မပြီးမြောက်ပေ။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုသူတို့၏ သတ္တဝါအဖြစ်သည်သာ ပြီးမြောက်ထင်ရှားပေ၏။ စင်စစ်သော်လည်း "ဩဇာရှိသော အစာကို စားသုံးသော ဘီလူးအဆက်ဆက်ကဲ့သို့၊ မိမိတို့၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ တည်ရှိနေသောကြောင့် သတ္တဝါဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော၊ ငရဲထိန်းဟု သမုတ်အပ်သော၊ စေတနာရှေ့သွားရှိပြီး သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲတတ်သော တရားသဘောတရားစုသည် ရှိ၏" ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ထို့ပြင် ဤအရာ၌ စေတနာရှေ့သွားရှိသည်ကို ငြင်းပယ်ရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုထို စေတနာအလျောက် ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ စေတနာရှိသောကြောင့်ပင် သံဃာတတောင် (ကျောက်တောင်) စသည်တို့နှင့် မတူဘဲ သီးခြားကွဲပြားမှု ရှိပေသည်။ အချို့သူတို့က "ထိုသူတို့သည် အရောင်သဏ္ဌာန် စသည် ထူးခြားထင်ရှားပြီး ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ဘုတ် (မဟာဘုတ်) ထူးများသာ ဖြစ်ကြပြီး 'ငရဲထိန်း' ဟူသော အမည်ကို ရကြကုန်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မပြီးမြောက်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "ငရဲတို့၌ ငရဲထိန်းတို့သည် ရှိကုန်၏" ဟူသော ဝါဒကို ပါဠိတော် (ကထာဝတ္ထု ၈၆၆) ၌ တိုက်ရိုက်ပင် အခိုင်အမာ တည်ဆောက်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Apica yathā ariyavinaye narakapālānaṃ bhūtamattatā asiddhā, tathā paññattimattavādinopi tesaṃ bhūtamattatā asiddhāva sabbaso rūpadhammānaṃ atthi bhāvasseva appaṭijānanato. Na hi tassa bhūtāni nāma paramatthato santi. Yadi paramatthaṃ gahetvā voharati, atha kasmā cakkhurūpādīni paṭikkhipatīti? Tiṭṭhatesā anavaṭṭhitatakkānaṃ appahīnasammohavipallāsānaṃ vādavīmaṃsā, evaṃ, ‘‘attheva niraye nirayapālā’’ti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Sati ca nesaṃ sabbhāve, asatipi bāhire visaye narake viya desādiniyamo hotīti vādo na sijjhati, sati eva pana bāhire visaye desādiniyamoti daṭṭhabbaṃ.

ထို့ပြင် အရိယဝိနည်း၌ ငရဲထိန်းတို့၏ (ထင်ရှားရှိသော) ဘူတသတ္တဝါအဖြစ်သည် မပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ပညတ်မျှသာ ပြောဆိုလေ့ရှိသော ဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ရုပ်တရားတို့၏ ထင်ရှားရှိသည်အဖြစ်ကို လုံးဝဝန်မခံသောကြောင့် ထိုငရဲထိန်းတို့၏ ဘူတသတ္တဝါအဖြစ်သည် မပြီးမြောက်သည်သာတည်း။ ထိုပညတ်မျှသာ ဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်အား ပရမတ်အားဖြင့် မဟာဘုတ်တို့သည် မရှိကြကုန်။ အကယ်၍ ပရမတ်ကိုယူ၍ ဝေါဟာရပြုအံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် စက္ခု ရူပစသည်တို့ကို ငြင်းပယ်သနည်း? မတည်ကြည်သော ကြံဆခြင်းရှိကုန်သော၊ မပယ်ရသေးသော သမ္မောဟ (တွေဝေခြင်း) နှင့် ဝိပ္ပလ္လာသ (ဖောက်ပြန်စွာ သိခြင်း) ရှိကုန်သော သူတို့၏ စကားအယူကို စိစစ်ခြင်းသည် ရှိပါစေဦး။ ဤသို့ 'ငရဲ၌ ငရဲထိန်းတို့သည် ဧကန်ရှိကြကုန်၏' ဟု ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်၏။ ထိုငရဲထိန်းတို့၏ ထင်ရှားရှိခြင်းသည် ရှိသော်လည်း ပြင်ပအာရုံ မရှိသော်လည်း ငရဲ၌ကဲ့သို့ အရပ်ဒေသ စသည်တို့ကို ကန့်သတ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟူသော ဝါဒသည် မပြီးမြောက်။ ပြင်ပအာရုံ ထင်ရှားရှိမှသာလျှင် အရပ်ဒေသ စသည်တို့ကို ကန့်သတ်ခြင်း ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Devadūtasarāpanavasena satte yathūpacite puññakamme yameti niyametīti yamo, tassa yamassa vemānikapetānaṃ rājabhāvato rañño. Tenāha – ‘‘yamarājā nāma vemānikapetarājā’’ti. Kammavipākanti akusalakammavipākaṃ. Vemānikapetāti kaṇhasukkavasena missakakammaṃ katvā vinipātikadevatā viya sukkena kammunā paṭisandhiṃ gaṇhanti. Tathā hi te maggaphalabhāginopi honti, pavattiyaṃ pana kammānurūpaṃ kadāci puññaphalaṃ, kadāci apuññaphalaṃ paccanubhavanti. Yesaṃ pana ariyamaggo uppajjati, tesaṃ maggādhigamato paṭṭhāya puññaphalameva uppajjatīti daṭṭhabbaṃ. Apuññaphalaṃ pubbe viya kaṭukaṃ na hoti. Manussattabhāve ṭhitānaṃ mudukameva hotīti apare. Dhammiko rājāti ettha tassa dhammikabhāvo dhammadevaputtassa viya uppattiniyamitadhammavaseneva veditabbo. Dvāresūti avīcimahānarakassa catūsu dvāresu.

ဒေဝဒူတတို့ကို အောက်မေ့စေခြင်းအားဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို မိမိတို့ဆည်းပူးအပ်သော ကောင်းမှုကံ၌ ဆုံးမတတ် ညွှန်ကြားတတ်သောကြောင့် ယမမင်းမည်၏။ ထိုယမမင်းသည် ဝေမာနိကပြိတ္တာတို့၏ မင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'မင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ကား - 'ယမမင်းမည်သည် ဝေမာနိကပြိတ္တာမင်းတည်း' ဟု ဖြစ်၏။ ကမ္မဝိပါကံ ဟူသည် အကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးတည်း။ ဝေမာနိကပြိတ္တာတို့သည် ကဏှ (မည်းညစ်သောကံ)၊ သုက္က (ဖြူစင်သောကံ) အားဖြင့် ရောနှောသောကံကို ပြု၍ ဝိနိပါတိကနတ်တို့ကဲ့သို့ ဖြူစင်သော ကုသိုလ်ကံဖြင့် ပဋိသန္ဓေကို ယူကြကုန်၏။ ထိုဝေမာနိကပြိတ္တာတို့သည် မဂ်ဖိုလ်ကို ရထိုက်သူများလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဘဝ၏ ဖြစ်စဉ် (ပဝတ္တိ) ၌မူ ကံအားလျော်စွာ တစ်ခါတစ်ရံ ကောင်းမှုအကျိုးကို လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ မကောင်းမှုအကျိုးကို လည်းကောင်း ခံစားကြရကုန်၏။ အရိယမဂ်ဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်သော သူတို့အားမူကား မဂ်သို့ရောက်သည်မှစ၍ ကောင်းမှု၏ အကျိုးသက်သက်သာ ဖြစ်ပေါ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ မကောင်းမှုအကျိုးသည် ရှေးကကဲ့သို့ ပြင်းထန်စပ်ရှားခြင်း မရှိပေ။ လူ့ဘဝ၌ တည်နေသော သူတို့အား (မကောင်းမှုအကျိုးသည်) နုနယ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု အချို့ (ဆရာတို့) ဆိုကုန်၏။ 'ဓမ္မိကော ရာဇာ (တရားသဖြင့် စိုးစံသောမင်း)' ဟူသော ဤစကား၌ ထိုယမမင်း၏ တရားရှိသူအဖြစ်ကို ဓမ္မဒေဝပုတ္တားကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်မှုဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော သဘောတရားအားဖြင့်သာ သိအပ်၏။ 'ဒွါရေသု' ဟူသည်ကား အဝီစိမဟာငရဲ၏ တံခါးလေးခုတို့၌ ဖြစ်၏။

Jātidhammoti kammakilesavasena jātipakatiko. Tenāha ‘‘jātisabhāvo’’ti. Sabhāvo ca nāma tejodhātuyā uṇhatā viya na kadācipi vigacchatīti āha ‘‘aparimutto jātiyā’’tiādi.

ဇာတိဓမ္မော ဟူသည် ကံ၊ ကိလေသာ၏ အစွမ်းကြောင့် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း သဘောရှိသော သူတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဇာတိသဘာဝေါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သဘာဝမည်သည်ကား တေဇောဓာတ်၏ ပူသောအရှိန်ကဲ့သို့ ဘယ်သောအခါမျှ ကင်းပျောက်မသွားတတ်သောကြောင့် 'ဇာတိယာ အပရိမုတ္တော (ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမှ မလွတ်မြောက်သေးသူ)' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

263. Idāni [Pg.363] jātiyā devadūtabhāvaṃ niddhāretvā dassetuṃ, ‘‘daharakumāro’’tiādi vuttaṃ. Atthato evaṃ vadati nāmāti vācāya avadantopi atthāpattito evaṃ vadanto viya hoti viññūnanti attho. Evaṃ tumhākampi jāti āgamissatīti evaṃ saṃkiliṭṭhajegucchaasamatthadaharāvatthā jāti tumhākaṃ āgamissati. Kāmañcāyaṃ āgatā eva, sā pana atītānāgatāya uparipi āgamanāya payogo icchitabbo, anāgatāya na icchitabboti āha ‘‘jāti āgamissatī’’ti. Tenevāha – ‘‘iti tassā…pe… karothā’’ti. Tenāti tena kāraṇena viññūnaṃ vedavatthubhāvenāti attho.

၂၆၃. ယခုအခါ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း (ဇာတိ) ၏ ဒေဝဒူတအဖြစ်ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ပြခြင်းငှါ 'ဒဟရကုမာရော' စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'အတ်ထတော ဧဝံ ဝဒတိ နာမ' ဟူသည် နှုတ်ဖြင့် မပြောသော်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ညွှန်ပြမှုအားဖြင့် ဤသို့ပြောဆိုသကဲ့သို့ ပညာရှိတို့အား ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ ဇာတိ အာဂမိဿတိ' ဟူသည် ဤသို့ ညစ်နွမ်းသော၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်သော၊ မစွမ်းဆောင်နိုင်သော ငယ်ရွယ်သော အခြေအနေတည်းဟူသော ပဋိသန္ဓေနေခြင်းသည် သင်တို့အားလည်း ရောက်လိမ့်မည်။ အကယ်စင်စစ် ဤဇာတိသည် ရောက်လာခဲ့သည်သာ ဖြစ်၏၊ သို့သော် ထိုဇာတိသည် အတိတ် အနာဂတ်၌ ထပ်မံဖြစ်ပေါ်လာမှုအတွက် အားထုတ်မှုကို အလိုရှိအပ်၏၊ အနာဂတ်အတွက်မူ (ကုသိုလ်ပြုခြင်းကို) အလိုမရှိအပ်ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဇာတိ အာဂမိဿတိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဣတိ တဿာ...ပေ... ကရောထာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'တေန' ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့် ပညာရှိတို့ သိမြင်အပ်သော အရာဖြစ်သောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Ūrubalanti ūrubalī. Tena dūrepi gamanāgamanalaṅghanādisamatthataṃ dasseti, bāhubalanti pana iminā hatthehi kātabbakiccasamatthataṃ, javaggahaṇena vegassa pavattisamatthataṃ. Antarahitā naṭṭhā. Sesaṃ paṭhamadevadūte vuttanayameva.

ဉုရုဗလံ ဟူသည် ပေါင်၌ ခွန်အားရှိခြင်းတည်း။ ထိုစကားဖြင့် ဝေးလံသော အရပ်၌ သွားခြင်း၊ လာခြင်း၊ ခုန်လွှားခြင်း စသည်တို့၌ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို ပြ၏။ 'ဗာဟုဗလံ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် လက်တို့ဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့၌ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို ပြ၏။ 'ဇဝဂ္ဂဟဏေန' ဟူသည် မြန်ဆန်သောအဟုန်ကို ဖြစ်စေနိုင်မှုကို ပြ၏။ 'အန္တရဟိတာ' ဟူသည် ကွယ်ပျောက်ကုန်၏၊ ပျက်စီးကုန်၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ပထမဒေဝဒူတ၌ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Vividhaṃ dukkhaṃ ādahatīti byādhi, visesena vā ādhīyati etenāti byādhi, tena byādhinā. Abhihatoti bādhito, upaddutoti attho.

အမျိုးမျိုးသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပေးတတ်သောကြောင့် 'ဗျာဓိ (နာကျင်မကျန်းဖြစ်ခြင်း)' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုနာကျင်မကျန်းဖြစ်ခြင်းဖြင့် အထူးသဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့် ဗျာဓိ မည်၏၊ ထိုနာဖျားခြင်းတည်း။ 'အဘိဟတော' ဟူသည် နှိပ်စက်အပ်သော၊ ဖျက်ဆီးအပ်သောဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

265. Kāraṇā nāma ‘‘hatthacchedādibhedā adhikapīḷā karīyati etāyā’’ti katvā yātanā, sā eva kāraṇikehi kātabbaṭṭhena kammanti kammakāraṇā yātanākammanti attho.

၂၆၅. ကာရဏာ မည်သည် 'လက်ဖြတ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အထူးနှိပ်စက်ခြင်းကို ဤညှဉ်းဆဲခြင်းဖြင့် ပြုအပ်၏' ဟူ၍ ပြုအပ်သော ညှဉ်းဆဲခြင်းတည်း။ ထိုညှဉ်းဆဲခြင်းသည်ပင် ငရဲထိန်းတို့ ပြုအပ်သော အနက်ကြောင့် 'ကမ္မ' မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ကမ္မကာရဏာ ဟူသည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအမှုဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

266. Bahuṃ pāpaṃ katanti bahuso pāpaṃ kataṃ. Tena pāpassa bahulīkaraṇamāha. Bahūti vā mahantaṃ. Mahatthopi hi bahusaddo dissati, ‘‘bahu vata kataṃ assā’’tiādīsu, garukanti vuttaṃ hoti. Soti garukaṃ bahulaṃ vā pāpaṃ katvā ṭhito niraye nibbattatiyeva, na yamapurisehi yamassa santikaṃ nīyati. Parittanti pamāṇaparittatāya kālaparittatāya ca parittaṃ, purimasmiṃ pakkhe agarunti attho, dutiyasmiṃ abahulanti. Yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ, ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Kattabbamevāti daṇḍameva. Anuvijjitvā vīmaṃsitvā. Vinicchayaṭṭhānanti aṭṭakaraṇaṭṭhānaṃ. Parittapāpakammāti dubbalapāpakammā. Te hi pāpakammassa dubbalabhāvato katūpacitassa ca okāsārahakusalakammassa balavabhāvato attano dhammatāyapi saranti.

၂၆၆. ဗဟုံ ပါပံ ကတံ ဟူသည် များစွာသော မကောင်းမှုကို ပြုအပ်ပြီ။ ထိုစကားဖြင့် မကောင်းမှုကို အဖန်ဖန်ပြုခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'ဗဟု' ဟူသည် ကြီးမားသောကံတည်း။ ကြီးမြတ်သော အနက်၌လည်း ဗဟုသဒ္ဒါကို တွေ့ရ၏၊ 'ဗဟု ဝတ ကတံ အဿ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ လေးလံသော (ဂရုကကံ) ကို မိန့်ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် ကြီးလေးသော သို့မဟုတ် များစွာသော မကောင်းမှုကို ပြု၍ တည်ပြီးလျှင် ငရဲ၌ ဧကန်ဖြစ်ရ၏၊ ယမမင်း၏ တမန်တို့သည် ယမမင်းထံသို့ ဆောင်မသွားကြကုန်။ 'ပရိတ္တံ' ဟူသည် ပမာဏနည်းပါးခြင်း၊ အချိန်ကာလတိုတောင်းခြင်းတို့ကြောင့် နည်းပါးသောကံတည်း။ ရှေးဦးအဖို့၌ မလေးလံသော (အဂရုက) ကံဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ဒုတိယအဖို့၌ မများသောကံဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ဥပမာဖြင့် ရှင်းလင်းပြသရန် 'ယထာ ဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ကတ္တဗ္ဗမေဝ' ဟူသည် ဒဏ်ပေးခြင်းကိုသာတည်း။ 'အနုဝိဇ္ဇိတွာ' ဟူသည် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍။ 'ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာနံ' ဟူသည် တရားစီရင်ရာ ဇရပ်တည်း။ 'ပရိတ္တပါပကမ္မာ' ဟူသည် အားနည်းသော မကောင်းမှုရှိသော သူတို့တည်း။ ထိုသူတို့သည် မကောင်းမှုကံ၏ အားနည်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆည်းပူးအပ်သော အခွင့်ရထိုက်သော ကုသိုလ်ကံ၏ အားကောင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မိမိတို့၏ သဘာဝအားဖြင့်ပင် ကောင်းမှုကို သတိရကြကုန်၏။

Ākāsacetiyanti [Pg.364] girisikhare vivaṭaṅgaṇe katacetiyaṃ. Aggijālasaddanti ‘‘paṭapaṭā’’ti pavattamānaṃ aggijālāya saddaṃ sutvā, ‘‘mayā tadā ākāsacetiye pūjitarattapaṭā viyā’’ti attano pūjitapaṭaṃ anussari. Pañcahipi na saratīti balavatā pāpakammena byāmohito pañca saññāṇāni na gaṇhāti. Tuṇhī hoti kammāraho ayanti tattha patīkāraṃ apassanto.

အာကာသစေတိယံ ဟူသည် တောင်ထိပ်၏ လွင်ပြင်၌ ပြုလုပ်အပ်သော စေတီတည်း။ 'အဂ္ဂိဇာလသဒ္ဒံ' ဟူသည် 'ပဋပဋာ' ဟု ဖြစ်ပေါ်နေသော မီးလျှံ၏ အသံကို ကြား၍၊ 'ငါသည် ထိုစဉ်အခါက အာကာသစေတီတော်၌ ပူဇော်အပ်သော နီသောပုဆိုး ကဲ့သို့တည်း' ဟု မိမိပူဇော်ခဲ့သော ပုဆိုးကို သတိရခြင်း ဖြစ်၏။ 'ပဉ္စဟိပိ န သရတိ' ဟူသည် အားကောင်းသော မကောင်းမှုကံကြောင့် တွေဝေလျက် (ယမမင်း မေးအပ်သော) အမှတ်သညာ ငါးပါးတို့ကို မမှတ်မိခြင်းတည်း။ 'တုဏှီ ဟောတိ' ဟူသည် ဤသူကား ကံနှင့် ထိုက်တန်သူတည်းဟု ယူဆကာ ထိုငရဲ၌ ကုစားရာကို မမြင်သဖြင့် ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းတည်း။

267. Avīcimahānirayo ubbedhenapi yojanasatamevāti vadanti. Navanavayojanikā hoti puthulato. Mahānirayassa mahantattā tathāpi bhittisataṃ yojanasahassaṃ hotīti ussadassa sabbassa parikkhepato ‘‘dasayojanasahassaṃ hotī’’ti vuttaṃ.

၂၆၇. အဝီစိမဟာငရဲသည် အမြင့်အားဖြင့်လည်း ယူဇနာတစ်ရာမျှသာ ရှိ၏ဟု (ဆရာတို့) ဆိုကုန်၏။ အနံ (အကျယ်) အားဖြင့် ကိုးယူဇနာစီ ရှိ၏။ မဟာငရဲ၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကြောင့် ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း နံရံရာသည် ယူဇနာတစ်ထောင် ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဥဿဒငရဲအားလုံးကို ဝန်းရံထားခြင်းကြောင့် 'ယူဇနာတစ်သောင်း ရှိ၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

268. Jhāyatīti paṭipākatikaṃ hoti. Tādisamevāti purimasadisattā ‘‘ubbhataṃ sadisameva hotī’’ti evaṃ vuttaṃ. Bahusampattoti vā bahuṭṭhānaṃ atikkamitvā puratthimadvāraṃ sampatto hoti.

၂၆၈. ဈာယတိ ဟူသည် ပကတိအတိုင်း ပြန်ဖြစ်၏။ 'တာဒိသမေဝ' ဟူသည် ရှေးနှင့် တူသောကြောင့် 'မြှောက်တင့်အပ်သော တံခါးသည် ရှေးနှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဗဟုသမ္ပတ္တော' ဟူသည် များစွာသော အရပ်ကို ကျော်လွန်၍ အရှေ့တံခါးသို့ ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Channaṃ jālānanti catūhi disāhi heṭṭhā upari ca ubbhatānaṃ channaṃ jālānaṃ. Sattānaṃ nirantaratā nirayasaṃvattaniyakammakatānañca bahubhāvato jālānaṃ tāva sattānañca nirantarattā avīci hotu; dukkhassa pana kathaṃ nirantaratāti taṃ dassento, ‘‘kāyadvāre…pe… ekaṃ dukkhasahagata’’ntiādimāha. Tattha āvajjanaṃ sampaṭicchanaṃ santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ dve tadārammaṇacittānīti cha upekkhāsahagatāni. Evaṃ santepīti yadipi tattha upekkhāsahagatacittānipi pavattanti upekkhāvedanāpi laddhāvasarā; dukkhavedanā pana balavatarā nisitanisitena tikhiṇena satthena nirantaraṃ sarīraṃ chindantī viya dukkhaṃ upanentī viya tā vedanā abhibhavantī ajjhottharantī uppajjantī nirantarā viya hoti. Tenāha ‘‘anudahanabalavatāyā’’tiādi. Upekkhāvedanāti vā tattha ativiya aniṭṭhaphalatāya aniṭṭhārammaṇā upekkhāvedanā dukkhāti vuccati, yathā iṭṭhaphalabahutāya iṭṭhārammaṇā jhānādipariyāpanne ca sugatibhave ca upekkhāvedanā sukhāti vuccati, evaṃ dukkhassa nirantaratāya avīcīti veditabbaṃ.

ပိုက်ကွန်ခြောက်ခုတို့ဟူသည် အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အောက်ဖက်နှင့် အထက်ဖက်တို့၌ ထောင်ပင့်ထားအပ်သော ပိုက်ကွန်ခြောက်ခုတို့၏ (အနက်တည်း)။ ငရဲသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကို ပြုကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ များပြားလှသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပိုက်ကွန်တို့၏လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့၏လည်းကောင်း အကြားမရှိ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဝီစိငရဲ မည်၏။ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြားမရှိ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းကား အဘယ်သို့နည်းဟု ထိုအချက်ကို ပြလို၍ ‘‘ကာယဒွါရ၌…ပ… ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်တစ်ခု…’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစိတ်တို့တွင် အာဝဇ္ဇန်း၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း၊ သန္တီရဏ၊ ဝုဋ္ဌော နှင့် တဒါရုံစိတ် နှစ်ခုတို့ဟူသော ခြောက်ပါးသော စိတ်တို့သည် ဥပေက္ခာနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်ငြားသော်လည်း၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာသည်လည်း အခွင့်ရသော်လည်း၊ ဒုက္ခဝေဒနာသည်သာ အလွန်အားကြီးလှ၍ ထက်လှစွာသော လက်နက်ဖြင့် အဆက်မပြတ် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဖြတ်တောက်နေသကဲ့သို့ ဆင်းရဲခြင်းကို ရောက်စေသကဲ့သို့ ထိုဝေဒနာတို့ကို လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် အဆက်မပြတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘လောင်မြိုက်ခြင်း အားကြီးသောကြောင့်’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းကား ထိုငရဲ၌ အလွန်မလိုလားအပ်သော အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် မလိုလားအပ်သော အာရုံရှိသော ဥပေက္ခာဝေဒနာကို ဒုက္ခဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဈာန်စသည်၌လည်းကောင်း၊ သုဂတိဘဝ၌လည်းကောင်း လိုလားအပ်သော အကျိုးများပြားခြင်းကြောင့် လိုလားအပ်သော အာရုံရှိသော ဥပေက္ခာဝေဒနာကို သုခဟူ၍ ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဤသို့ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြားမရှိ အဆက်မပြတ်ခြင်းကြောင့် အဝီစိဟူ၍ သိအပ်၏။

269. Eko [Pg.365] pādo mahāniraye hoti, eko gūthaniraye nipatati, kammavegukkhitto antarā padamāvahati sesārambhatāya. Hatthigīvappamāṇā pariṇāhena. Ekadoṇikanāvāppamāṇā āyāmena.

၂၆၉. ခြေဖဝါးတစ်ဖက်သည် မဟာငရဲ၌ ရှိ၏၊ ခြေဖဝါးတစ်ဖက်သည် ဘင်ပုပ်ငရဲသို့ ကျ၏၊ ကံအဟုန်ဖြင့် လွှတ်တင်အပ်သဖြင့် အကြား၌ ကြွင်းကျန်သော အားထုတ်မှုကြောင့် ခြေလှမ်းကို လှမ်း၏။ လုံးပတ်အားဖြင့် ဆင်လည်ပင်းပမာဏ ရှိကုန်၏။ အလျားအားဖြင့် လှေတစ်စင်းပမာဏ ရှိကုန်၏။

Pokkharapattānīti khuradhārāsadisāni tikhiṇaggāni ayosūlamayāneva padumapattāni. Heṭṭhā khuradhārāti heṭṭhābhūmiyaṃ nikkhittā, vettalatāyo ca tikhiṇadhārakaṇṭakā ayomayā eva. Tenāha – ‘‘so tattha dukkhā’’tiādi. Kusatiṇānīti kusatiṇajātitāya tathā vuttāni. Kharavālikāti kharā tikhiṇakoṭikā siṅghāṭakasaṇṭhānā vālikā.

‘‘ကြာရွက်တို့’’ ဟူသည် သင်တုန်းဓားသွားနှင့်တူသော ထက်သောအဖျားရှိကုန်သော၊ သံဆူးဖြင့်ပြီးသော ကြာရွက်တို့သာတည်း။ ‘‘အောက်၌ သင်တုန်းဓားသွားတို့’’ ဟူသည် အောက်မြေပြင်၌ ချထားအပ်ကုန်သော၊ ကြိမ်နွယ်တို့သည်လည်း ထက်သော ဓားသွားဆူးရှိကုန်သော သံဖြင့်ပြီးသည်တို့သာတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘ထိုငရဲသားသည် ထိုငရဲ၌ ဆင်းရဲခြင်းကို…’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘သမန်းမြက်တို့’’ ဟူသည် သမန်းမြက်အမျိုးအစား ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘‘ကြမ်းတမ်းသော သဲတို့’’ ဟူသည် ကြမ်းတမ်း၍ ထက်သောအစွန်းရှိကုန်သော ကလိန်စေ့ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော သဲတို့တည်း။

270. Dante samphusetīti heṭṭhimadante yathā kiñci mukhe pakkhipituṃ na sakkā, evaṃ suphusite karoti. Tambalohapānato paṭṭhāyāti vuttakāraṇato paṭilomatopi evaṃ kammakāraṇānaṃ kāraṇamāha. Dutiyenāti kuṭhārīhi tacchanena. Tatiyenāti vāsīhi tacchanena. Avijahitameva saṃvegahetutāya lokassa mahato atthassa saṃvattanato.

၂၇၀. ‘‘သွားချင်း ထိခတ်စေ၏’’ ဟူသည် အောက်သွားတို့ကို ခံတွင်းထဲသို့ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မထည့်နိုင်အောင် ဤသို့ ကောင်းစွာ ထိတွေ့စေ၏။ ‘‘ကြေးနီရည်ပူကို သောက်စေခြင်းမှစ၍’’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသောအကြောင်းကြောင့် ပြောင်းပြန်အားဖြင့်လည်း ဤသို့ ကံ၏ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဒဏ်ချက်) တို့၏ အကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘‘ဒုက္ခနည်းဖြင့်’’ ဟူသည် ပုဆိန်တို့ဖြင့် ရွေခြင်းတည်း။ ‘‘တတိယနည်းဖြင့်’’ ဟူသည် ပဲခွပ်တို့ဖြင့် ရွေခြင်းတည်း။ ထိတ်လန့်ခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် လောကသားတို့၏ ကြီးစွာသောအကျိုးကို ဆောင်ရွက်တတ်သဖြင့် မစွန့်လွှတ်အပ်သည်သာတည်း။

271. Hīnakāyaṃ hīnaṃ vā attabhāvaṃ upagatā. Upādāneti catubbidhepi upādāne. Taṃ atthato taṇhādiṭṭhiggāhoti āha ‘‘taṇhādiṭṭhigahaṇe’’ti. Sambhavati jarāmaraṇaṃ etenāti sambhavo, upādānanti āha – ‘‘jātiyā maraṇassa ca kāraṇabhūte’’ti. Anupādāti anupādāya. Tenāha ‘‘anupādiyitvā’’ti.

၂၇၁. ယုတ်ညံ့သော ကိုယ်ခန္ဓာ သို့မဟုတ် ယုတ်ညံ့သော အတ္တဘောသို့ ရောက်ကုန်သော။ ‘‘ဥပါဒါန်၌’’ ဟူသည် လေးပါးသော ဥပါဒါန်တို့၌တည်း။ ထိုဥပါဒါန်သည် အနက်အားဖြင့် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ဆုပ်ကိုင်ခြင်း၌’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤဥပါဒါန်ကြောင့် အိုခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သမ္ဘဝ (ဥပါဒါန်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းကို ‘‘ပဋိသန္ဓေနေခြင်းနှင့် သေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘အနုပါဒါ’’ ဟူသည် မစွဲလမ်းဘဲ။ ထို့ကြောင့် ‘‘မစွဲလမ်းဘဲ’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Sabbadukkhātikkantā nāmāti sakalampi vaṭṭadukkhaṃ atikkantā eva honti carimacittanirodhena vaṭṭadukkhalesassapi asambhavato.

‘‘ဆင်းရဲအားလုံးကို လွန်မြောက်ကုန်သည်မည်သည်’’ ကား နောက်ဆုံးစိတ် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ဝဋ်ဆင်းရဲ အနည်းငယ်မျှပင် မဖြစ်နိုင်တော့သဖြင့် လုံးဝဥဿုံ ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံးကို လွန်မြောက်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏။

Devadūtasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဒေဝဒူတသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (အနက်သိမ်မွေ့ပုံကို ပြသခြင်း) ပြီးဆုံးပြီ။

Niṭṭhitā ca suññatavaggavaṇṇanā.

သုညတဝဂ်အဖွင့်သည်လည်း ပြီးဆုံးပြီ။

4. Vibhaṅgavaggo

၄. ဝိဘင်္ဂဝဂ်

1. Bhaddekarattasuttavaṇṇanā

၁. ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်

272. Ekā [Pg.366] ratti ekaratto, bhaddo ekaratto etassāti bhaddekarattaṃ, vipassanaṃ paribrūhento puggalo. Tenāha – ‘‘vipassanānuyogasamannāgatattā’’ti. Taṃ uddissa pavattiyā pana bhaddekarattasahacaraṇato bhaddekaratto. Tenāha bhagavā – ‘‘bhaddekarattassa vo, bhikkhave, uddesañca vibhaṅgañca desessāmī’’ti. Desetabbamatthaṃ uddisati etenāti uddeso, saṅkhepadesanā eva. Yasmā pana niddesapadānaṃ jananiṭṭhāne ṭhitattā mātā viyāti mātikāti vuccati, tasmāha ‘‘uddesanti mātika’’nti. Uddiṭṭhamatthaṃ vibhajati etenāti vibhaṅgo vitthāradesanā, tenāha – ‘‘vitthārabhājaniya’’nti ‘‘yathāuddiṭṭhamatthaṃ vitthārato bhājeti vibhajati etenā’’ti katvā.

၂၇၂. ညဉ့်တစ်ဖက်သည် ဧကရတ္တ မည်၏၊ ကောင်းမြတ်သော တစ်ညဉ့်တည်းရှိသောသူသည် ဘဒ္ဒေကရတ္တ မည်၏၊ (ထိုသူကား) ဝိပဿနာကို ပွားများစေသော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘ဝိပဿနာအလုပ်၌ အားထုတ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘဒ္ဒေကရတ္တပုဂ္ဂိုလ်နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ဤသုတ်ကို) ဘဒ္ဒေကရတ္တဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘‘ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်၏ အကျဉ်းညွှန်ပြချက် (ဥဒ္ဒေသ) နှင့် အကျယ်ဝေဖန်ချက် (ဝိဘင်္ဂ) ကို ဟောကြားပေအံ့’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဟောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤဥဒ္ဒေသဖြင့် ညွှန်ပြတတ်သောကြောင့် ဥဒ္ဒေသ မည်၏၊ အကျဉ်းဟောကြားခြင်းသာတည်း။ အကျယ်ဖွင့်ပြအပ်သော ပုဒ်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရာအရပ်၌ တည်သောကြောင့် မိခင်ကဲ့သို့ ဖြစ်သဖြင့် မာတိကာဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘‘ဥဒ္ဒေသဟူသည် မာတိကာ’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ညွှန်ပြအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤဝိဘင်္ဂဖြင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားတတ်သောကြောင့် ဝိဘင်္ဂ မည်၏၊ အကျယ်ဟောကြားခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘ညွှန်ပြအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် ဝေဖန်ပိုင်းခြားတတ်သောကြောင့်’’ ဟူသော အနက်ကို ပြု၍ ‘‘အကျယ်ဝေဖန်ခြင်း’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Uppādādikhaṇattayaṃ patvā atikkamaṃ atikkantaṃ atītaṃ. Taṃ pana atthato vigataṃ khandhapañcakanti āha ‘‘atīte khandhapañcake’’ti. Taṇhādiṭṭhīhi nānugaccheyyāti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi nānubhaveyya, nābhinandeyyāti attho. Yathā ‘‘nicca’’ntiādinā viparītaggāhavasena atītesu rūpādīsu micchāabhinivisanaṃ parāmāso diṭṭhābhinandanā; evaṃ ‘‘nicca’’ntiādinā viparītaggāhavasena anāgatesu rūpādīsu micchāabhinivisanaṃ parāmāso diṭṭhi kammasamādānaṃ diṭṭhipatthanāti taṃ paṭikkhipanto āha – ‘‘taṇhādiṭṭhīhi na pattheyyā’’ti. Yadatītanti ettha iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘apatta’’nti padaṃ saṅgaṇhāti. Tampi hi kāraṇavacanaṃ. Tenāha ‘‘yasmā cā’’ti. Tatthāyamadhippāyo, ‘‘atītaṃ taṇhādivasena nābhinanditabbaṃ sabbaso avijjamānattā sasavisāṇaṃ viya, tathā anāgatampi na patthetabba’’nti. Tattha siyā – atītaṃ nābhinanditabbaṃ abhinandanāya nippayojanattā, anāgatapatthanā pana saphalāpi siyāti na sabbaso paṭikkhipitabbāti? Na, tassāpi savighātabhāvena paṭikkhipitabbato. Tenāha ‘‘yasmā’’tiādi. Tattha pahīnanti nissaṭṭhasabhāvaṃ. Niruddhanti bhaggaṃ. Atthaṅgatanti vināsaṃ. Appattanti sabhāvaṃ uppādādikaṃ asampattaṃ. Ajātanti na jātaṃ. Anibbattanti tasseva vevacanaṃ.

ဥပါဒ် စသော ခဏသုံးပါးသို့ ရောက်၍ ကျော်လွန်လွန်မြောက်အပ်သောကြောင့် အတိတ် မည်၏။ ထိုအတိတ်သည် အနက်အားဖြင့် ချုပ်ပျောက်သွားသော ခန္ဓာငါးပါးဖြစ်သောကြောင့် ‘‘အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့၌’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် အစဉ်မလိုက်ရာ’’ ဟူသည် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းတို့ဖြင့် အစဉ်မခံစားရာ၊ မနှစ်သက်ရာဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ‘‘မြဲ၏’’ ဟူစသည်ဖြင့် ဖောက်ပြန်သော အယူဖြင့် အတိတ်ဖြစ်သော ရူပါရုံ စသည်တို့၌ မှားယွင်းစွာ သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်းသည် သုံးသပ်ခြင်း ဒိဋ္ဌိဖြင့် နှစ်သက်ခြင်း မည်၏။ ထို့အတူ ‘‘မြဲ၏’’ ဟူစသည်ဖြင့် ဖောက်ပြန်သော အယူအားဖြင့် အနာဂတ်ဖြစ်သော ရူပါရုံ စသည်တို့၌ မှားယွင်းစွာ သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်းသည် သုံးသပ်ခြင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် ကံကို ဆောက်တည်ခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် တောင်းတခြင်း မည်၏။ ထိုအရာကို ပယ်မြစ်လိုသဖြင့် ‘‘တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မတောင်းတရာ’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘ယဒတီတံ’’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဣတိ-သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက်ရှိ၏။ ထိုဣတိ-သဒ္ဒါဖြင့် ‘‘အပတ္တံ’’ ဟူသော ပုဒ်ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ထိုပုဒ်သည်လည်း အကြောင်းပြသော စကားတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘အကြင်ကြောင့်လည်းကောင်း’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား ဤသို့တည်း၊ ‘‘အတိတ်ကို တဏှာစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မနှစ်သက်အပ်၊ ယုန်ချိုကဲ့သို့ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ အနာဂတ်ကိုလည်း မတောင်းတအပ်’’ ဟု ဖြစ်၏။ ထိုအရာ၌ ယုံမှားစရာ ရှိကောင်းရှိအံ့ - အတိတ်ကို နှစ်သက်ခြင်းသည် အကျိုးမရှိသောကြောင့် မနှစ်သက်အပ်သည် မှန်၏၊ သို့သော် အနာဂတ်ကို တောင်းတခြင်းသည်ကား အကျိုးရှိကောင်းရှိနိုင်သဖြင့် အလုံးစုံ ပယ်မြစ်အပ်သည် မဟုတ်လော ဟု မေးငြားအံ့၊ မဟုတ်ပေ၊ ထိုအနာဂတ်တောင်းတခြင်းသည်လည်း ပင်ပန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် ပယ်မြစ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘အကြင်ကြောင့်…’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘‘ပဟီနံ’’ ဟူသည် စွန့်လွှတ်အပ်သော သဘောရှိသည်တည်း။ ‘‘နိရုဒ္ဓံ’’ ဟူသည် ပျက်စီးအပ်သည်တည်း။ ‘‘အတ္ထင်္ဂတံ’’ ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်တည်း။ ‘‘အပတ္တံ’’ ဟူသည် ဥပါဒ် စသော သဘောတရားသို့ မရောက်သေးသည်တည်း။ ‘‘အဇာတံ’’ ဟူသည် မဖြစ်ပေါ်သေးသည်တည်း။ ‘‘အနိဗ္ဗတ္တံ’’ ဟူသည် ထိုအဇာတပုဒ်၏ ဝေဝုစ်တည်း။

Yattha yatthāti yasmiṃ yasmiṃ khaṇe, yasmiṃ yasmiṃ vā dhammapuñje uppannaṃ, taṃ sabbampi asesetvā. Araññādīsu vāti vā-saddo aniyamattho. Tena [Pg.367] araññe vā rukkhamūle vā pabbatakandarādīsu vāti ṭhānaniyamābhāvā anupassanāya sātaccakāritaṃ dasseti. Yamakādivasena paribrūhiyamānā vipassanā viya paṭipakkhehi akopaniyāva hotīti āha – ‘‘asaṃhīraṃ asaṃkuppanti idaṃ vipassanāpaṭivipassanādassanatthaṃ vutta’’nti. Gāthāyamayamattho vipassanāvasena yujjatīti āha – ‘‘vipassanā hī’’tiādi. Kiṃ etāya pariyāyakathāyāti nippariyāyatova asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ dassetuṃ, ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Kathaṃ pana niccassa nibbānassa anubrūhanā hotīti āha ‘‘punappuna’’ntiādi. Etena tadārammaṇadhammā brūhanāya, tesaṃ ārammaṇampi atthato anubrūhitaṃ nāma hoti bahulaṃ manasikārenāti dasseti.

"Yattha yattha" ဟူသည်ကား အကြင်အကြင် ခဏ၌ သော်လည်းကောင်း၊ အကြင်အကြင် တရားအစု၌ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုအားလုံးသော တရားတို့ကိုပင် မကြွင်းမကျန် (ရှုခြင်းတည်း)။ "Araññādīsu vā" ဟူသော ပုဒ်၌ "vā" သဒ္ဒါသည် အနိယမတ္ထ (အတည်မမြဲသော အနက်) ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် တော၌ဖြစ်စေ၊ သစ်ပင်ရင်း၌ဖြစ်စေ၊ တောင်ကန္တာရစသည်၌ဖြစ်စေ နေရာအပိုင်းအခြားမရှိသဖြင့် အနုပဿနာ၏ အစဉ်မပြတ် အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်အပ်သည်အဖြစ်ကို ပြ၏။ ယမကစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ထပ်လောင်းပွားများအပ်သော ဝိပဿနာကဲ့သို့ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ဖြင့် မတုန်လှုပ်နိုင်သည်သာ ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "asaṃhīraṃ asaṃkuppa" ဟူသော ဤစကားကို ဝိပဿနာနှင့် ပဋိဝိပဿနာတို့ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဂါထာ၌ ဤအနက်သည် ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် သင့်လျော်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "vipassanā hī" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤပရိယာယ်စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ နိပ္ပရိယာယ် (တိုက်ရိုက်) အားဖြင့်သာလျှင် မဆောင်ယူနိုင်ခြင်း၊ မတုန်လှုပ်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "atha vā" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ နိစ္စဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အဘယ်သို့လျှင် ထပ်လောင်းပွားများခြင်း (အနုဗြူဟန) ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟူမူ "punappuna" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော တရားတို့ကို ပွားများခြင်းကြောင့် ထိုတရားတို့၏ အာရုံသည်လည်း အထပ်ထပ် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် အနက်အားဖြင့် ပွားများအပ်သည် မည်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

Ādito tāpanaṃ ātāpanaṃ, tena ārambhadhātumāha. Parito tāpanaṃ paritāpanaṃ, tena nikkamadhātuparakkamadhātuyo cāti. Tassa senāti tassa maccuno sahakaraṇaṭṭhena senā viyāti senā. Saṅgarotiādīsu mittākāraggahaṇena sāmapayogamāha. Lañjaggahaṇena lañjadānaṃ, tena dānappayogaṃ. Balarāsīti hatthiassādibalakāyo. Tena daṇḍabhedāni vadati. Bhedopi hi balavato eva ijjhati, svāyaṃ catubbidhopi upāyayogena sampavattīyati. Tattha tattha ca saṅgaṃ āsattiṃ arati detīti saṅgaro pubbabhāge vā saṅgaraṇavasena tassa paṭijānanavasena pavattanato.

ရှေးဦးစွာ ပူပန်စေတတ်ခြင်းသည် အာတာပန မည်၏၊ ထိုအာတာပနဖြင့် အာရမ္ဘဓာတ်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အလုံးစုံ ပူပန်စေတတ်ခြင်းသည် ပရိတာပန မည်၏၊ ထိုပရိတာပနဖြင့် နိက္ကမဓာတ်နှင့် ပရက္ကမဓာတ်တို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုမစ္စုမင်း၏ အတူတကွ ပြုလုပ်တတ်သော အနက်ကြောင့် စစ်သည်ရဲမတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် "senā" (စစ်သည်) မည်၏။ "Saṅgaro" စသည်တို့၌ မိတ်ဆွေ၏ အခြင်းအရာကို ယူခြင်းဖြင့် သာမပယောဂ (ဖျောင်းဖျခြင်း) ကို မိန့်တော်မူသည်။ လာဘ်သပ်ပကာကို ယူခြင်းဖြင့် လာဘ်ထိုးခြင်းကို ပြ၏၊ ထိုလာဘ်ထိုးခြင်းဖြင့် ဒါနပယောဂ (ပေးကမ်းခြင်း) ကို မိန့်တော်မူသည်။ "Balarāsī" ဟူသည် ဆင်၊ မြင်း စသော စစ်အင်အားစုတည်း။ ထိုစစ်အင်အားစုဖြင့် ဒဏ္ဍပယောဂနှင့် ဘေဒပယောဂတို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကွဲပြားခြင်း (ဘေဒ) သည်လည်း အင်အားကြီးမားသူအားသာလျှင် အောင်မြင်တတ်၏၊ ထိုလေးပါးသော ဥပါယ်တရားတို့သည်လည်း နည်းလမ်းတကျ ဖြစ်ပေါ်အပ်ကုန်၏။ ထိုထို အာရုံ၌ ငြိကပ်ခြင်း၊ တွယ်တာခြင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်းကို ပေးတတ်သောကြောင့် "saṅgara" မည်၏။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပိုင်း၌ လက်ခံခြင်း (ဝန်ခံခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "saṅgara" မည်၏။

Uṭṭhāhakaṃ uṭṭhānavīriyasampannaṃ. Saparahitasīvanalakkhaṇena asādhubhāvaparammukhabhāvagamanena vā santo.

"Uṭṭhāhakaṃ" ဟူသည် ထကြွလုံ့လ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို သီကုံးတတ်သော လက္ခဏာရှိခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ မကောင်းသောအဖြစ်မှ မျက်နှာလွှဲ၍ သွားခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း "santo" (သူတော်ကောင်း) မည်၏။

273. Manuññarūpavaseneva evaṃrūpo ahosīnti atītaṃ anvāgameti tattha nandiyāsamanvānayanato. Vedanādīsupi eseva nayo. Kusalasukhasomanassavedanāvasenāti kusalavedanāvasena sukhavedanāvasena somanassavedanāvasenāti paccekaṃ vedanāsaddo yojetabbo. Taṇhābhinandanāya sati diṭṭhābhinandanā siddhā evāti – ‘‘taṇhaṃ samanvāneti’’icceva vuttaṃ. Hīnarūpādi…pe… na maññati amanuññopi samāno samanuññabhāvasseva vasena maññanāya pavattanato. Nānupavattayati vikkhambhanavasena nandiyā dūrīkatattā.

၂၇၃. နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံ၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် "ဤသို့သော ရူပါရုံရှိသူ ဖြစ်ခဲ့ဖူးပြီ" ဟု အတိတ်သို့ အစဉ်လိုက်၏၊ ထိုရူပါရုံ၌ တဏှာရာဂဖြင့် အစဉ်တစ်စိုက် လိုက်၍ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဝေဒနာစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "Kusalasukhasomanassavedanāvasena" ဟူသည် ကုသိုလ်ဝေဒနာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုခဝေဒနာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သောမနဿဝေဒနာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟု ဝေဒနာသဒ္ဒါကို တစ်ခုစီ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ တဏှာဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းရှိလတ်သော် ဒိဋ္ဌိဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းသည် ပြီးစီးအပ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "taṇhaṃ samanvāneti" ဟူ၍သာ မိန့်တော်မူသည်။ ယုတ်ညံ့သော ရူပါရုံ စသည်တို့ကို…ပ… ထင်မှတ်မမှားပေ၊ မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်သော်လည်း နှစ်သက်ဖွယ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ထင်မှတ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ (တဏှာ) ကို အစဉ်မဖြစ်စေပေ၊ ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာထားခြင်း) အစွမ်းဖြင့် နှစ်သက်ခြင်း (နန္ဒီ) ကို ဝေးစွာပြုအပ်ပြီးသောကြောင့်တည်း။

274. Uḷārasundarabhāvamukheneva [Pg.368] anāgatesupi rūpādīsu taṇhādiṭṭhikappanā pavattatīti āha – ‘‘evaṃrūpo…pe… veditabbā’’ti.

၂၇၄. မွန်မြတ်လှပသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာလျှင် အနာဂတ်ကာလ ဖြစ်လတ္တံ့သော ရူပါရုံစသည်တို့၌ တဏှာ ဒိဋ္ဌိဖြင့် ကြံစည်မှုသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "evaṃrūpo…pe… veditabbā" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

275. Vattabbaṃ siyāti yathā nandiyā asamanvānayanajotanaṃ byatirekamukhena patiṭṭhapetuṃ, ‘‘atītaṃ na nvāgameyyā’’ti uddesassa, ‘‘kathañca, bhikkhave, atītaṃ anvāgametī’’tiādinā (ma. ni. 3.273) vibhaṅgo vutto, evaṃ ‘‘paccuppannañca yo dhamma’’ntiādikassa uddesassa byatirekamukhena vibhaṅge vuccamāne vipassanāpaṭikkhepavasena, ‘‘kathañca…pe… vattabbaṃ siyā’’ti vuttaṃ. Tayidaṃ paramagambhīraṃ satthudesanānayaṃ anupadhāretvā coditaṃ, yasmā ‘‘paccuppannañca yo dhamma’’ntiādikassa uddesassa byatirekamukheneva vipassanāpaṭikkhepavasena, ‘‘kathañca, bhikkhave, paccuppannesū’’ti vibhaṅgadesanā sampavattati. Tenāha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Tattha tassā evāti vipassanāya eva. Abhāvaṃ dassetuṃ saṃhīratīti mātikaṃ uddharitvāti kathetukamyatāya mātikāvasena paduddhāraṃ katvā, ‘‘idha, bhikkhave, asutavā sutavā’’ti ca ādinā vitthāro vutto. Vipassanāya abhāvatoti vipassanāya abhāvitatāya avikkhambhitatāya taṇhādiṭṭhīhi sapattehi viya tattha tattha ṭhapanāya ākaḍḍhīyati, tattha tattha visaye tato eva apāyasamuddaṃ saṃsārasamuddaṃ ānīyati. Sukkapakkho vuttavipariyāyena veditabbo. Sesaṃ suviññeyyameva.

၂၇၅. "Vattabbaṃ siyā" ဟူသည်ကား တဏှာရာဂဖြင့် အစဉ်မလိုက်ခြင်းကို ပြခြင်းကို ဖက်ပြိုင်ဘက် (ဗျတိရေက) အစွမ်းဖြင့် တည်စေခြင်းငှာ "atītaṃ na nvāgameyyā" ဟူသော ဥဒ္ဒေသ၏ ဝိဘင်းကို "kathañca, bhikkhave, atītaṃ anvāgametī" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ "paccuppannañca yo dhamma" စသော ဥဒ္ဒေသ၏ ဖက်ပြိုင်ဘက်အစွမ်းဖြင့် ဝိဘင်းကို ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ဝိပဿနာကို ပယ်မြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် "kathañca…pe… vattabbaṃ siyā" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားသည် အလွန်နက်နဲသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာနည်းလမ်းကို မဆင်ခြင်ဘဲ ကန့်ကွက်အပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "paccuppannañca yo dhamma" စသော ဥဒ္ဒေသ၏ ဖက်ပြိုင်ဘက်အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဝိပဿနာကို ပယ်မြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် "kathañca, bhikkhave, paccuppannesū" ဟူသော ဝိဘင်းဒေသနာသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "yasmā panā" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "tassā eva" ဟူသည် ဝိပဿနာ၏သာလျှင် ဖြစ်၏။ မရှိခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "saṃhīrati" ဟူသော မာတိကာကို ထုတ်နုတ်၍ ဟောကြားလိုသောကြောင့် မာတိကာအစွမ်းဖြင့် ပုဒ်ကို ထုတ်နုတ်ပြီးလျှင် "idha, bhikkhave, asutavā sutavā" စသည်ဖြင့် အကျယ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဝိပဿနာ မရှိခြင်းကြောင့် ဟူသည် ဝိပဿနာကို မပွားများအပ်သဖြင့်၊ မခွာထားအပ်သဖြင့် တဏှာ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ရန်သူတို့သည် ထိုထိုအာရုံ၌ ထားခြင်းငှာ ဆွဲငင်အပ်၏၊ ထိုထိုအာရုံ၌ ထိုတဏှာဒိဋ္ဌိကြောင့်ပင် အပါယ်သမုဒ္ဒရာ၊ သံသရာသမုဒ္ဒရာသို့ ဆောင်ယူအပ်၏။ ကုသိုလ်ဘက် (သုက္ကပက္ခ) ကို ဟောအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိသာအပ်သည်သာတည်း။

Bhaddekarattasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

2. Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanā

၂. အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်

276. Bahiddhā puthuttārammaṇato nivattetvā ekasmiṃyeva ārammaṇe cittassa sammadeva layanaṃ appanaṃ paṭisallānaṃ, yo koci samāpattivihāro, idha pana ariyavihāro adhippetoti āha – ‘‘paṭisallānā vuṭṭhito’’tiādi. Jānantova bhagavā kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchi. Vuttañhetaṃ – ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchanti, jānantāpi na pucchantī’’tiādi (pārā. 16).

၂၇၆. ပြင်ပရှိ အထူးထူးသော အာရုံမှ တားမြစ်၍ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌သာလျှင် စိတ်၏ ကောင်းစွာ လျောင်းညွတ်ခြင်း၊ ကပ်ငြိခြင်း၊ တစ်ပါးတည်း ကိန်းအောင်းခြင်း (ပဋိသလ္လာန) သည် အကြင်ကဲ့သို့သော သမာပတ်ဖြင့် နေခြင်းဖြစ်၏၊ ဤနေရာ၌မူ အရိယဝိဟာရ (အရိယာတို့၏ နေခြင်း) ကို ရည်ရွယ်အပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "paṭisallānā vuṭṭhito" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူပါလျက်ပင် စကားအစပျိုးခြင်းငှာ မေးတော်မူ၏။ ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏တည်း— "မြတ်စွာဘုရားတို့သည် သိတော်မူကြသော်လည်း မေးတော်မူကုန်၏၊ သိတော်မူကြသော်လည်း မေးတော်မမူကုန်" စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

278. Sādhukāramadāsīti [Pg.369] sādhusaddaṃ sāvesi. Taṃ pana pasaṃsā hotīti pasaṃsattho sādhusaddo. Tenāha ‘‘desanaṃ pasaṃsanto’’ti. Vijjamānehi vaṇṇehi guṇavante udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ, kevalaṃ guṇasaṃkittanavasena thomanā pasaṃsāti ayametesaṃ viseso.

၂၇၈. "Sādhukāramadāsi" ဟူသည် သာဓုသံကို ကြားစေ၏။ ထိုသာဓုသံသည် ချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် သာဓုသဒ္ဒါသည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "desanaṃ pasaṃsanto" (ဒေသနာကို ချီးမွမ်းလျက်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထင်ရှားရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသူကို တက်ကြွဝမ်းမြောက်စေခြင်းသည် "သမ္ပဟံသန" မည်၏၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးကျူးရုံမျှဖြင့် ချီးမွမ်းထောပနာပြုခြင်းသည် "ပသံသာ" မည်၏၊ ဤသည်ကား ထိုနှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်၏။

Ānandabhaddekarattasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

အာနန္ဒဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanā

၃. မဟာကစ္စည်းဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်

279. Uṇhabhāvena tapanato tapaṃ udakaṃ etassāti tapodā, rahado. Tenāha ‘‘tattodakassa rahadassā’’ti. Saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ, ‘‘vebhārapabbatassā’’tiādi vuttaṃ. Tato udakarahadato, taṃ rahadaṃ upanissāyāti attho. Nāgabhavanāgatopi hi so rahado tato upari manussaloke jalāsayena sambaddho hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘tapodā nāma nadī sandatī’’ti. Edisāti kuthitā uṇhā, anvatthanāmavasena tapodāti ca vuccatīti attho. Petalokoti petānaṃ vasanaṭṭhānaṃ paccekanirayaṃ sandhāyāha. Imassa pana ārāmassāti tapodārāmassa. Tatoti tapodāsaṅkhātanadito. Mahāudakarahadoti mahāudakabharitaṃ pallalaṃ.

၂၇၉. ပူပြင်းသောအဖြစ်ဖြင့် ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် ပူသောရေ ရှိသော ဤအိုင်သည် တပေါဒါ မည်၏။ ထို့ကြောင့် "tattodakassa rahadassa" (ရေပူရှိသော ရေအိုင်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ကို အကျယ်အားဖြင့် ပြခြင်းငှာ "vebhārapabbatassa" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရေအိုင်မှ ဟူသည် ထိုရေအိုင်ကို အမှီပြု၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ နဂါးပြည်မှ လာသော်လည်း ထိုရေအိုင်သည် ထိုမှအထက် လူ့ပြည်၌ ရေကန်နှင့် ဆက်စပ်လျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "tapodā nāma nadī sandati" (တပေါဒါမည်သော မြစ်သည် စီးဆင်း၏) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤသို့ သဘောရှိသော ရေပူသည် အနက်နှင့်လျော်သော အမည်အားဖြင့် "တပေါဒါ" ဟုလည်း ခေါ်အပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Petaloko" ဟူသည် ပြိတ္တာတို့၏ နေရာဖြစ်သော ပစ္စေကငရဲကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ "Imassa pana ārāmassa" ဟူသည် တပေါဒါရာမကျောင်း၏တည်း။ "Tato" ဟူသည် တပေါဒါဟု ဆိုအပ်သော မြစ်မှတည်း။ "Mahāudakarahado" ဟူသည် ရေအပြည့်ရှိသော အိုင်ကြီးတည်း။

280. Samiddhoti uḷāro, paripuṇṇoyevāti attho. Ādimhi brahmacariyamassāti ādibrahmacariyo, so eva ādibrahmacariyako. Tenāha ‘‘pubbabhāgappaṭipattibhūto’’ti. ‘‘Atītaṃ anāgataṃ paccuppanna’’nti addhabhedamukhena saṅkhatadhammabodhavacanaṃ.

၂၈၀. ‘‘သမိတ်ဓော’’ဟူသည်ကား မြတ်သော၊ ပြည့်စုံသောဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အစ၌ သာသနဗြဟ္မစရိယ ရှိသူသည် ‘‘အာဒိဗြဟ္မစရိယ’’ မည်၏၊ ထိုသူသည်ပင် ‘‘အာဒိဗြဟ္မစရိယက’’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်တည်းဟူသော’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္နံ’’ဟူသည် အခါကာလအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းအပြားအားဖြင့် ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရားတို့ကို သိစေကြောင်း စကားဖြစ်၏။

282. Kāmaṃ khandhādivasena vibhajanaṃ sādhāraṇaṃ, paṭhamadutiyacatutthasuttesu pana khandhavasena vibhajanaṃ katvā idha tathā akatvā evaṃ desanāya ṭhapanaṃ tato aññathā āyatanavasena vibhajanatthaṃ. Evaṃ vibhinnā hi saṅkhepavitthārato anavasesā sammasanupagā dhammā vibhajitvā dassitā honti; ayaṃ kirettha bhagavato ajjhāsayo therena nayato gahitoti dassetuṃ, ‘‘imasmiṃ kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dvādasāyatanavaseneva mātikaṃ ṭhapesīti lokiyāni dvādasāyatanāni eva sandhāya [Pg.370] mātikaṃ ṭhapesi, yathā tīsu suttesu khandhavasena vibhattaṃ, evaṃ yadi bhagavatā idhāpi vibhajanaṃ icchitaṃ siyā, tathā vibhajeyya, yasmā pana tathā avibhajitvāva gandhakuṭiṃ paviṭṭho, tasmā dvādasāyatanavasenevettha vibhajanaṃ bhagavatā ca adhippetanti nayaggāhe ṭhatvā thero vibhaji. Tenāha – ‘‘nayaṃ paṭilabhitvā evamāhā’’ti. Bhāriyaṃ katanti dukkaraṃ kataṃ. Apade padaṃ dassitaṃ ākāse padaṃ kataṃ sādhāraṇassa atthassa visiṭṭhavisayatāya dassitattā. Nikantiviññāṇanti nikantitaṇhāya sampayuttaṃ viññāṇaṃ, ‘‘chandarāgappaṭibaddhaṃ hotī’’ti vacanato. Manoti bhavaṅgacittaṃ manodvārikajavanānaṃ dvārabhūtaṃ.

၂၈၂. စင်စစ်အားဖြင့် ခန္ဓာစသည်ဖြင့် ခွဲခြားခြင်းသည် သာမန်အားဖြင့် တူသော်လည်း ပထမ၊ ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထသုတ်တို့၌မူ ခန္ဓာအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းကို ပြု၍၊ ဤသုတ်၌ ထိုသို့မပြုဘဲ ဤကဲ့သို့ ဟောတော်မူချက်ကို ထားခြင်းမှာ ထိုထက်တစ်ပါးသော အာယတနအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားပြခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ကွဲပြားကုန်သော အကျဉ်းအကျယ်အားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ သုံးသပ်ထိုက် (ဆင်ခြင်ထိုက်) ကုန်သော တရားတို့ကို ခွဲခြား၍ ပြအပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌ ဤဘုရားရှင်၏ အလိုတော်ကို မထေရ်မြတ်သည် နည်းစနစ်အားဖြင့် ယူတော်မူအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘ဤသုတ်၌’’စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနအပြားအားဖြင့်သာ မာတိကာကို ထားတော်မူ၏ ဟူသည်မှာ လောကီဖြစ်သော ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနတို့ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မာတိကာကို ထားတော်မူခဲ့၏။ သုတ်သုံးသုတ်တို့၌ ခန္ဓာအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားအပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ အကယ်၍ ဘုရားရှင်သည် ဤသုတ်၌လည်း ခွဲခြားခြင်းကို အလိုရှိတော်မူပါမူ ထိုသို့ ခွဲခြားတော်မူရာ၏၊ အကြင်ကြောင့်မူကား ထိုသို့မခွဲခြားဘဲ ဂန္ဓကုဋိတိုက်သို့ ကြွဝင်တော်မူခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်၌ ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနအပြားအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းကိုသာ ဘုရားရှင်သည် အလိုရှိအပ်၏ဟု နည်းလမ်းယူခြင်း၌ တည်၍ မထေရ်မြတ်သည် ခွဲခြား၍ ပြတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘နည်းစနစ်ကို ရရှိ၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘ဘာရိယံ ကတံ’’ ဟူသည် ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုအပ်ပြီ။ ခြေရာမရှိသော အရပ်၌ ခြေရာကို ပြအပ်ပြီ၊ ကောင်းကင်ပြင်၌ ခြေရာကို ပြုအပ်ပြီ၊ သာမန်ဖြစ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထူးခြားသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ပြအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘‘နိကန္တိဝိညာဏ်’’ ဟူသည် ‘‘ဆန္ဒရာဂနှင့် စပ်ယှဉ်စပ်ပတ်သည် ဖြစ်၏’’ ဟူသော စကားတော်ကြောင့် သာယာစွဲမက်မှု တဏှာနှင့် ယှဉ်သော ဝိညာဉ်တည်း။ ‘‘မနော’’ ဟူသည် မနောဒွါရိကဇောတို့၏ တံခါးသဖွယ်ဖြစ်သော ဘဝင်စိတ်တည်း။

283. Patthanāvasena ṭhapesīti patthanāvasena cittaṃ pavattesi.

၂၈၃. ‘‘ပတ္ထနာဝသေန ဌပေသိ’’ဟူသည် ဆုတောင်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ဖြစ်စေ၏ (ညွတ်စေ၏)။

Mahākaccānabhaddekarattasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā

မဟာကစ္စာနဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာ။

Samattā.

ပြီးဆုံးပါပြီ။

4. Lomasakakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanā

၄. လောမသကကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်။

286. Ghananicitalomo lomaso, ayaṃ pana appatāya lomasakoti āha – ‘‘īsakalomasākāratāyā’’ti, lomasako aṅgiko lomasakakaṅgiyo, paṭhamo ka-kāro appattho, dutiyaṃ pana padavaḍḍhanameva. Rattakambalasilāyanti rattakambalavaṇṇasilāyaṃ. Oruyhāti ākāsato otaritvā. Pāṭihāriyaṃ disvā dinnalābhasakkārassa asādiyanato manussapathe na vasanti.

၂၈၆. ထူထပ်သိပ်သည်းသော အမွေးရှိသူသည် ‘လောမသ’ မည်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်မူကား အမွေးနည်းပါးသောကြောင့် ‘‘အနည်းငယ်မျှသော အမွေးရှိသော အခြင်းအရာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူ၍ ‘‘လောမသက’’ ဟု ဆို၏။ လောမသက ဖြစ်သော အင်္ဂိကသည် ‘‘လောမသကကင်္ဂိယ’’ မည်၏၊ ပထမ ‘က’ အက္ခရာသည် အနည်းငယ်သော အနက်ရှိ၏၊ ဒုတိယ ‘က’ အက္ခရာမူကား ပုဒ်ကို တိုးပွားစေခြင်းမျှသာတည်း။ ‘‘ရတ္တကမ္ဗလသိလာယံ’’ ဟူသည် နီသော ကမ္ဗလာအရောင်ရှိသော ကျောက်ဖျာထက်၌။ ‘‘ဩရုယှ’’ ဟူသည် ကောင်းကင်မှ သက်ဆင်း၍။ တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယကို မြင်၍ လှူဒါန်းအပ်သော လာဘသက္ကာရကို သာယာနှစ်သက်မှု မရှိကြသောကြောင့် လူတို့သွားလာရာ လမ်းခရီး၌ မနေကြကုန်။

Dasahi cakkavāḷasahassehīti nissakkavacanato āgantvāti adhippāyo. Sannipatitāhi devatāhīti karaṇavacanaṃ. Paññāpayogamandatāya paṭivijjhituṃ asakkontānaṃ devānaṃ ñāṇassa tikkhavisadabhāvāpādanena samuttejetuṃ saṃvegajananatthaṃ…pe… abhāsi. Tatrāti tasmiṃ devasannipāte, tissaṃ vā desanāyaṃ. Devattassāti devabhāvassa, dibbasampattiyāti attho. Bhaddekarattassa suttassa etāti bhaddekarattiyā.

‘‘ဒသဟိ စက္ကဝါဠသဟဿေဟိ’’ ဟူသည် နိဿက္ကဝိဘတ် (မှ) ဖြစ်သောကြောင့် လာရောက်၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘‘သန္နိပတိတာဟိ ဒေဝတာဟိ’’ ဟူသည် ကရဏဝိဘတ်တည်း။ ပညာလုံ့လ ညံ့ဖျင်းသဖြင့် မထိုးထွင်းနိုင်ကြကုန်သော နတ်တို့၏ ဉာဏ်တော်ကို ထက်မြက်ကြည်လင်စေခြင်းဖြင့် ထက်သန်ရဲရင့်စေရန်၊ သံဝေဂဖြစ်စေရန်...ပ... ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ‘‘တတြ’’ ဟူသည် ထိုနတ်အစည်းအဝေး၌ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုဒေသနာတော်၌ သော်လည်းကောင်း။ ‘‘ဒေဝတ္တဿ’’ ဟူသည် နတ်၏အဖြစ်ဖြစ်သော၊ နတ်စည်းစိမ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်၏ ဤဂါထာတို့သည် ‘‘ဘဒ္ဒေကရတ္တိယာ’’ မည်ကုန်၏။

Savanamukhena byañjanaso atthaso ca upadhāraṇaṃ uggaṇhananti āha – ‘‘tuṇhībhūto nisīditvā suṇanto uggaṇhāti nāmā’’ti. Vācuggatakaraṇaṃ pariyāpuṇananti āha – ‘‘vācāya sajjhāyaṃ karonto pariyāpuṇāti nāmā’’ti. Ganthassa parihaṇaṃ dhāraṇaṃ, taṃ pana paresu patiṭṭhāpanaṃ [Pg.371] pākaṭaṃ hotīti āha – ‘‘aññesaṃ vācento dhāreti nāmā’’ti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ကြားနာခြင်းဖြင့် အက္ခရာဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းခြင်းသည် သင်ယူခြင်း ‘ဥဂ္ဂဏှန’ မည်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘ဆိတ်ဆိတ်နေလျက် ထိုင်၍ နာယူကာ သင်ယူသည်မည်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ နှုတ်တက်အာဂုံဆောင်ခြင်းသည် သင်အံလေ့ကျက်ခြင်း ‘ပရိယာပုဏန’ မည်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘နှုတ်ဖြင့် သရဇ္ဈာယ်လျက် သင်အံလေ့ကျက်သည်မည်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကျမ်းစာကို ဆောင်ထားခြင်းသည် ဆောင်ခြင်း ‘ဓာရဏ’ မည်၏၊ ထိုဆောင်ခြင်းသည် သူတပါးတို့၌ တည်စေခြင်းဖြင့် ထင်ရှား၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘သူတပါးတို့အား ပို့ချလျက် ဆောင်ထားသည်မည်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောအနက်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာတည်း။

Lomasakakaṅgiyabhaddekarattasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā

လောမသကကင်္ဂိယဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာ။

Samattā.

ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanā

၅. စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်။

289. Aṅgasubhatāyāti aṅgānaṃ hatthapādādisarīrāvayavānaṃ sundarabhāvena. Yaṃ apaccaṃ kucchitaṃ muddhaṃ vā, tattha loke māṇavavohāro, yebhuyyena sattā daharakāle suddhadhātukā hontīti vuttaṃ, ‘‘taruṇakāle vohariṃsū’’ti. Adhipatittāti issarabhāvato.

၂၈၉. ‘‘အင်္ဂသုဘတာယ’’ ဟူသည် လက်ခြေစသော ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့၏ ကောင်းမြတ်တင့်တယ်ခြင်းကြောင့်။ စက်ဆုပ်ဖွယ်သော သို့မဟုတ် နုနယ်သော အကြင်သားသမီးရှိ၏၊ ထိုသားသမီး၌ လောကတွင် ‘မာဏဝ’ ဟူသော ဝေါဟာရကို သုံးနှုန်းကြ၏၊ အများအားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ငယ်စဉ်အခါ၌ ဖြူစင်သန့်ရှင်းသော ဓာတ်သဘာဝရှိကြကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘‘ပျိုရွယ်နုပျိုသော ကာလ၌ ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘အဓိပတိတ္တာ’’ ဟူသည် အစိုးရသော အဖြစ်ကြောင့်။

Samāhāranti sannicayaṃ. Paṇḍito gharamāvaseti yasmā appatarepi byayamāne bhogā khīyanti, appatarepi sañcayamāne vaḍḍhanti, tasmā viññujātiko kiñci byayaṃ akatvā ayameva uppādento gharāvāsaṃ anutiṭṭheyyāti lobhādesitamatthaṃ vadati.

‘‘သမာဟာရံ’’ ဟူသည် စုဆောင်းခြင်းကို။ ပညာရှိသည် အိမ်ရာထောင်လျက် လူ့ဘောင်၌ နေ၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အနည်းငယ်မျှပင် ဖြစ်သော်လည်း သုံးဖြုန်းနေပါက စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့သည် ကုန်ခန်းတတ်ကုန်၏၊ အနည်းငယ်မျှပင် ဖြစ်သော်လည်း စုဆောင်းပါက တိုးပွားတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ပညာရှိသောသူသည် တစ်စုံတစ်ခုမျှ ဖြုန်းတီးခြင်းမပြုဘဲ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကိုသာ ဖြစ်ထွန်းစေလျက် အိမ်ထောင်မှုကို လုပ်ဆောင်အပ်၏ဟု လောဘကြောင့် ပြအပ်သောအနက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Dhanalobhena…pe… nibbatto. Lobhavasikassa hi gati nirayo vā tiracchānayoni vā. Vuttañhetaṃ – ‘‘nimittassādagathitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati anubyañjanassādagathitaṃ vā. Tasmiṃ samaye kālaṅkareyya, dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti (saṃ. ni. 4.235). Niraye nibbattissati katokāsassa kammassa paṭibāhituṃ asakkuṇeyyabhāvato.

စည်းစိမ်ဥစ္စာ၌ လောဘတပ်ခြင်းကြောင့်...ပ... ဖြစ်လေ၏။ လောဘ၏ အလိုသို့ လိုက်ပါသူ၏ ဂတိ (လားရာ) သည် ငရဲသော်လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော — ‘‘ရဟန်းတို့၊ စိတ်ဝိညာဉ်သည် အာရုံ၏ နိမိတ်ကို သာယာစွဲလမ်းလျက် တည်သော်လည်းကောင်း၊ အနုဗျည်း (အသေးစိတ်) ကို သာယာစွဲလမ်းလျက် တည်သော်လည်းကောင်း တည်၏။ ထိုအချိန်၌ စုတေအနိစ္စရောက်ပါမူ (ထိုသူအား) လားရာဂတိနှစ်မျိုးတွင် တစ်မျိုးမျိုးသော ဂတိ — ငရဲ သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်ဘုံသို့ ရောက်ရအံ့ဟု ငါဘုရား ဟောတော်မူ၏’’ (သံယုတ္တနိကာယ်)။ ခွင့်ပြုအပ်ပြီးသော (အကျိုးပေးရန် အခွင့်ရပြီးသော) ကံကို တားမြစ်ရန် မတတ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ငရဲ၌ ဖြစ်လတ္တံ့။

Pattakkhandhaadhomukhabhāvaṃ sandhāya ‘‘onāmetvā’’ti vuttaṃ. Brāhmaṇacārittassa bhāvitataṃ sandhāyāha ‘‘brahmaloke nibbatto’’ti. Taṃ pavattiṃ pucchīti sutametaṃ mayā, ‘‘mayhaṃ pitā sunakho hutvā nibbatto’’ti, etaṃ bhotā gotamena vuttanti. Kimidaṃ vuttanti imaṃ pavattiṃ pucchi.

ပခုံးညွတ်ကျလျက် မျက်နှာငုံ့ထားသော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘‘အောနာမေတွာ (ညွတ်စေ၍)’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဗြာဟ္မဏတို့၏ အကျင့်ကို ပွားများအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘‘ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းခဲ့၏ ဟူသည်မှာ — ‘‘ငါ့ဖခင်သည် ခွေးဖြစ်၍ ဖြစ်လေပြီ’’ ဟု အသျှင်ဂေါတမ မိန့်တော်မူခဲ့သည်ကို အကျွန်ုပ် ကြားသိရပါသည်၊ ဤသို့ အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟု ဤအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းခြင်းတည်း။

Tatheva vatvāti yathā sunakhassa vuttaṃ, tatheva vatvā. Avisaṃvādanatthanti, ‘‘todeyyabrāhmaṇo sunakho jāto’’ti attano vacanassa avisaṃvādanatthaṃ, visaṃvādanābhāvadassanatthanti adhippāyo. Ñātomhi [Pg.372] imināti iminā mama puttena mayhaṃ purimajātiyaṃ pitāti evaṃ ñāto amhīti jānitvā. Buddhānubhāvena kira sunakho tathā dasseti, na jātissaratāya. Bhagavantaṃ disvā bhukkaraṇaṃ pana purimajātisiddhavāsanāya. Bhavapaṭicchannanti bhavantarabhāvena paṭicchannaṃ. Nāma-saddo sambhāvane. Paṭisandhiantaranti aññajātipaṭisandhiggahaṇena heṭṭhimajātaṃ gatiṃ. Aṅgavijjāpāṭhako kiresa, tena appāyukadīghāyukatādivasena cuddasa pañhe abhisaṅkhari; evaṃ kirassa ahosi, ‘‘imesaṃ sattānaṃ appāyukatādayo visesā aṅgapaccaṅgavasena sallakkhiyanti. Na kho panetaṃ yuttaṃ ‘aṅgapaccaṅgāni yāva tesaṃ tesaṃ kāraṇa’nti; tasmā bhavitabbamettha aññeneva kāraṇena. Samaṇo gotamo taṃ kāraṇaṃ vibhajitvā kathessati, evāyaṃ sabbaññūti nicchayo me apaṇṇako bhavissatī’’ti. Apare pana bhaṇanti, ‘‘tiracchānagataṃ manussaṃ vā āvisitvā icchitatthakasāvanaṃ nāma mahāmantavijjāvasena hoti; tasmā na ettāvatā samaṇassa gotamassa sabbaññutā sunicchitā hoti. Yaṃ nūnāhaṃ kammaphalamassa uddissa pañhaṃ puccheyyaṃ, tattha ca me cittaṃ ārādhento pañhaṃ byākarissati. Evāyaṃ sabbaññūti vinicchayo me bhavissatīti te pañhe pucchatī’’ti.

“ထို့အတူပင် ပြောဆို၍” ဟူသည် ခွေးအား ပြောဆိုသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “မချွတ်ယွင်းစေရန်” ဟူသည် “တောဒေယျပုဏ္ဏားသည် ခွေးဖြစ်သွားပြီ” ဟု မိမိပြောသောစကား မချွတ်ယွင်းစေရန်၊ မမှားယွင်းကြောင်း ပြသရန်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “ဤသူသည် ငါ့ကို သိပြီ” ဟူသည် ငါ၏ ဤသားသည် “ဤသူကား ငါ၏ ရှေးဘဝက ဖခင်တည်း” ဟု ဤသို့ ငါ့ကို သိပြီဟု သိရှိ၍ ဖြစ်၏။ ဘုရားရှင်၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့်သာ ခွေးသည် ထိုသို့ ပြသခြင်းဖြစ်၏၊ အတိတ်ဘဝကို အောက်မေ့နိုင်သော ဇာတိဿရဉာဏ်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားကို မြင်၍ ဟောင်ခြင်းမှာမူ ရှေးဘဝက ရရှိခဲ့သော အထုံဝါသနာကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ဘဝဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော” ဟူသည် အခြားဘဝဖြစ်ခြင်းဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော။ “နာမ” သဒ္ဒါသည် ထင်မြင်ယူဆခြင်း (သမ္ဘာဝန) အနက်၌ ရှိ၏။ “ပဋိသန္ဓေအကြား” ဟူသည် အခြားဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းဖြင့် အောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ခဲ့သော ဂတိကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသုဘလုလင်သည် အင်္ဂဝိဇ္ဇာကျမ်းကို ဖတ်ရှုတတ်မြောက်သူ ဖြစ်သတတ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် အသက်တိုခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မေးခွန်းတစ်ဆယ့်လေးခုကို ပြုစုခဲ့၏။ ထိုသူအား ဤသို့ စိတ်ကူးဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏ - “ဤသတ္တဝါတို့၏ အသက်တိုခြင်း စသော ကွဲပြားခြားနားမှုများကို အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့၏ အခြေအနေအားဖြင့် မှတ်သားအပ်၏။ သို့ရာတွင် ‘အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် ထိုထိုအကျိုးတရားတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်’ ဟူသော ဤအယူအဆသည် မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အခြားအကြောင်းရင်းတစ်ခုခု ရှိရမည်။ ရဟန်းဂေါတမသည် ထိုအကြောင်းရင်းကို ခွဲခြား၍ ဟောကြားလိမ့်မည်၊ ဤသို့ဖြင့် ဤရဟန်းဂေါတမသည် သဗ္ဗညုဖြစ်သည်ဟူသော ငါ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် သံသယကင်းလိမ့်မည်” ဟု (ကြံစည်ခဲ့၏)။ အခြားဆရာတို့ကမူ ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏ - “တိရစ္ဆာန်၌ ဖြစ်စေ၊ လူ၌ ဖြစ်စေ ပူးကပ်၍ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ပြောကြားစေခြင်းကို မဟာမန္တဝိဇ္ဇာ (မန္တန်အစီအရင်) ၏ အစွမ်းဖြင့် ပြုလုပ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤမျှဖြင့် ရဟန်းဂေါတမ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ကောင်းစွာ ဆုံးဖြတ်၍ မရနိုင်သေးပေ။ ငါသည် ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ရည်ညွှန်း၍ မေးခွန်းမေးပါက ကောင်းပေလိမ့်မည်။ ထိုမေးခွန်း၌ ငါ၏စိတ်ကို ကျေနပ်စေလျက် မေးခွန်းကို ဖြေဆိုလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြေဆိုလျှင် ဤရဟန်းဂေါတမသည် သဗ္ဗညုဖြစ်သည်ဟူသော ငါ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ရှိလိမ့်မည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထိုမေးခွန်းတို့ကို မေးမြန်းခြင်းဖြစ်၏” ဟု (ဆိုကြကုန်၏)။

Bhaṇḍakanti sāpateyyaṃ, santakanti attho. Kammunā dātabbaṃ ādiyantīti kammadāyādā, attanā katūpacitakammaphalabhāgīti attho. Taṃ pana kammadāyajjaṃ kāraṇopacārena vadanto, ‘‘kammaṃ etesaṃ dāyajjaṃ bhaṇḍakanti attho’’ti āha – yathā ‘‘kusalānaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80). Yavati phalaṃ sabhāvato bhinnampi abhinnaṃ viya missitaṃ hoti, etenāti yonīti āha – ‘‘kammaṃ etesaṃ yoni kāraṇa’’nti. Mamattavasena bajjhati saṃbajjhatīti bandhu, ñāti sālohito ca. Kammaṃ pana ekantasambandhamevāti āha – ‘‘kammaṃ etesaṃ bandhū’’ti. Patiṭṭhāti avassayo. Kammasadiso hi sattānaṃ avassayo natthi, añño koci issaro brahmā vā na karoti tādisaṃ kattuṃ sajjituṃ asamatthabhāvato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Kammamevāti kasmā avadhāritaṃ, nanu kilesāpi sattānaṃ hīnapaṇītabhāvakāraṇaṃ, na kevalanti[Pg.373]? Saccametaṃ, kilesapayogena vipākavaṭṭaṃ nibbattaṃ kammapavattitamevāti katvā vuttaṃ. ‘‘Kathitassa atthaṃ na sañjānāsī’’ti saṅkhepato vatvā nanu bhagavā mahākāruṇiko paresaṃ ñāpanatthameva dhammaṃ desetīti āha – ‘‘mānanissito kiresā’’tiādi.

“အမွေဥစ္စာ (ဘဏ္ဍက)” ဟူသည် မိမိပိုင်ပစ္စည်း ဥစ္စာပစ္စည်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “ကံက ပေးအပ်သောအရာကို ယူတတ်ကုန်သောကြောင့်” ကမ္မဒါယာဒ (ကံလျှင် အမွေရှိသူများ) မည်ကုန်၏။ မိမိပြုလုပ်ဆည်းပူးအပ်သော ကံ၏အကျိုးကို ခံစားရသူများဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုကံလျှင် အမွေရှိသည်ဟူသောအဖြစ်ကို အကြောင်းကို အကျိုးအရာ၌ တင်စား၍ ပြောဆိုလျက် “ကံသည် ထိုသတ္တဝါတို့၏ အမွေဥစ္စာ ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ရဟန်းတို့၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောက်တည်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဤကောင်းမှုသည် တိုးပွားလာ၏” (ဒီ. နိ. ၃.၈၀) ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကျိုးတရားသည် သဘာဝအားဖြင့် ကွဲပြားသော်လည်း မကွဲပြားသကဲ့သို့ ရောနှောတည်ရှိရာဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို အကြောင်း (ယောနိ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ကံသည် ထိုသတ္တဝါတို့၏ အကြောင်းရင်း (ယောနိ) ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ငါ့ဥစ္စာဟူသော အစွဲဖြင့် ချည်နှောင်အပ်၊ ပတ်သက်အပ်သောကြောင့် ဆွေမျိုး (ဗန္ဓု) မည်၏၊ ဆွေမျိုးနှင့် သွေးချင်းတော်စပ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ကံသည်သာ စင်စစ် ဧကန် ပတ်သက်မှု ရှိသောကြောင့် “ကံသည် ထိုသတ္တဝါတို့၏ ဆွေမျိုးဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “တည်မှီရာ (ပတိဋ္ဌာ)” ဟူသည် မှီခိုရာတည်း။ သတ္တဝါတို့အား ကံနှင့်တူသော မှီခိုရာ မရှိပေ၊ အခြားဖြစ်သော အရှင်အစိုးရသူ သို့မဟုတ် ဗြဟ္မာသည် ထိုကဲ့သို့သော ဖန်ဆင်းခြင်း၊ ပြုပြင်ခြင်းကို မပြုနိုင်ပေ၊ ထိုသို့ပြုလုပ်ရန် သို့မဟုတ် ဖန်ဆင်းရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ “ကံကိုသာလျှင်” ဟု အဘယ်ကြောင့် ကန့်သတ်၍ ဟောတော်မူသနည်း၊ ကိလေသာတို့သည်လည်း သတ္တဝါတို့၏ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း မဟုတ်ပါလော၊ ကံတစ်ခုတည်းသာ အကြောင်းမဟုတ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော် - ဤစကားသည် မှန်၏၊ သို့သော် ကိလေသာတို့၏ အားထုတ်မှုဖြင့် ဝိပါကဝဋ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ၎င်းကို ကံကသာ အစဉ်တစိုက် ဖြစ်ပေါ်စေသောကြောင့် ကံကိုသာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ “ပြောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိဘဲလျက်” ဟု အကျဉ်းချုပ် မိန့်တော်မူပြီးနောက် - “မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာကရုဏာရှင် ဖြစ်တော်မူပါလျက် သူတပါးတို့ သိရှိစေရန်သာ တရားဟောတော်မူသည် မဟုတ်ပါလော” ဟု မေးသော် - “ဤသုဘလုလင်သည် မာန်မူနေသူဖြစ်သတတ်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

290. Samattenāti pariyattena, yathā taṃ phalaṃ dātuṃ samatthaṃ hoti, evaṃ katena, upacitenāti attho. Tādisaṃ pana attano kicce anūnaṃ nāma hotīti āha ‘‘paripuṇṇenā’’ti. Samādinnenāti ettha samādānaṃ nāma taṇhādiṭṭhīhi gahaṇaṃ parāmasananti āha – ‘‘gahitena parāmaṭṭhenā’’ti. Paṭipajjati etāya sugatiduggatīti paṭipadā, kammaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘kammapatho’’ti vuccati.

၂၉၀. “ပြီးစီးပြည့်စုံစွာဖြင့် (သမတ္တေန)” ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြီးဆုံးစေအပ်သဖြင့်၊ ထိုကံသည် အကျိုးပေးနိုင်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သည်ဖြစ်အောင် ဤသို့ ပြုလုပ်အပ်သော၊ ဆည်းပူးအပ်သောဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုကဲ့သို့သော ကံသည် မိမိ၏ ကိစ္စ၌ လိုလေသေးမရှိ ဖြစ်သောကြောင့် “ပြည့်စုံစွာဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဆောက်တည်အပ်သဖြင့် (သမာဒိန္နေန)” ဟူသော ဤစကား၌ ဆောက်တည်ခြင်း (သမာဒါန) မည်သည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း၊ သုံးသပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသဖြင့် “စွဲလမ်းအပ်သော၊ သုံးသပ်အပ်သော အားဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအကျင့်ဖြင့် သုဂတိ၊ ဒုဂ္ဂတိသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ပဋိပဒါ (အကျင့်လမ်း) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကံကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုကံကို “ကမ္မပထ (ကံတရား၏ လမ်းကြောင်း)” ဟု ခေါ်ဆိုကြ၏။

Esāti paṭipadā. Dubbalaṃ upaghātakameva siyāti upapīḷakassa visayaṃ dassetuṃ, ‘‘balavakammenā’’tiādi vuttaṃ. Balavakammenāti puññakammena. Vadati nāmāti vadanto viya hoti. Nibbattāpeyyanti kasmā vuttaṃ, nanu upapīḷakasabhāvaṃ kammaṃ janakasabhāvaṃ na hotīti? Sabbametaṃ parikappanavacanaṃ, yathā manussā paccatthikaṃ paṭipakkhaṃ kiñci kātuṃ asamatthāpi keci ālambanavasena samatthā viya attānaṃ dassenti, evaṃsampadamidanti keci. Apare pana bhaṇanti – yassidaṃ kammassavipākaṃ pīḷeti, sace tasmiṃ anokāse eva sayaṃ vipaccituṃ okāsaṃ labheyya, apāyesu eva taṃsamaṅgipuggalaṃ nibbattāpeyya, yasmā taṃ kammaṃ balavaṃ hutvā avasesapaccayasamavāyena vipaccituṃ āraddhaṃ, tasmā itaraṃ tassa vipākaṃ vibādhentaṃ upapīḷakaṃ nāma jātaṃ. Etadatthameva cettha ‘‘balavakammena nibbatta’’nti balavaggahaṇaṃ kataṃ. Kiccavasena hi nesaṃ kammānaṃ etā samaññā, yadidaṃ upapīḷakaṃ upacchedakaṃ janakaṃ upatthambhakanti, na kusalāni viya upatthambhāni honti nibbattatthāya. Pīḷetvāti viheṭhetvā paṭighāṭanādivasena ucchutelayantādayo viya ucchutilādike vibādhetvā. Nirojanti nittejaṃ. Niyūsanti nirasaṃ. Kasaṭanti nissāraṃ. Parissayanti upaddavaṃ.

“ဤသည်ကား (ဧသာ)” ဟူသည် အကျင့်တည်း။ အားနည်းသော ကံသည် ဥပဃာတကကံ (ဖြတ်တောက်တတ်သောကံ) သာ ဖြစ်ရာ၏ဟု ဥပပီဠကကံ (နှိပ်စက်တတ်သောကံ) ၏ အရာကို ပြသရန် “အားကောင်းသော ကံဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ “အားကောင်းသော ကံဖြင့်” ဟူသည် ကုသိုလ်ကံဖြင့် ဟူ၏။ “ပြောဆိုသည်မည်သည်” ဟူသည် ပြောဆိုနေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ “ဖြစ်စေရာ၏ (နိဗ္ဗတ္တာပေယျံ)” ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း၊ နှိပ်စက်တတ်သော သဘောရှိသော ဥပပီဠကကံသည် (ဘဝအသစ်ကို) ဖြစ်စေတတ်သော ဇနကကံသဘော မဟုတ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော် - ဤအားလုံးသည် ဥပမာတင်စား၍ ကြံဆပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ လူတို့သည် ရန်သူကို တစ်စုံတစ်ခု နှောင့်ယှက်ခြင်းငှာ မစွမ်းဆောင်နိုင်သော်လည်း အချို့သော အမှီသဟဲကို အကြောင်းပြု၍ စွမ်းဆောင်နိုင်သကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို ပြသကြသကဲ့သို့၊ ဤဥပမာသည် ထိုသဘောနှင့် တူညီ၏ဟု အချို့ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ အခြားဆရာတို့ကမူ ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏ - ဤကံသည် အကြင်သူ၏ ကံ၏အကျိုးကို နှိပ်စက်တတ်၏၊ ထိုကံသည် မိမိကိုယ်တိုင် အကျိုးပေးရန် အခွင့်မသင့်သော နေရာ၌သာ အကျိုးပေးခွင့် ရရှိခဲ့ပါက ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို အပါယ်ဘုံ၌သာ ဖြစ်စေရာ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကံသည် အားကောင်းသောကြောင့် ကျန်သောအကြောင်းတရားတို့ စုံညီမှုဖြင့် အကျိုးပေးရန် စတင်ခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အခြားသော ကံသည် ထိုကံ၏ အကျိုးကို ပိတ်ပင်တားဆီးလျက် နှိပ်စက်သောကြောင့် “ဥပပီဠကကံ” ဟု မည်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကြောင့်ပင် ဤနေရာ၌ “အားကောင်းသော ကံဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော” ဟု “အားကောင်းသော” ဟူသော စကားကို ထည့်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုကံတို့၏ ကိစ္စအလိုက် ဤသို့သော အမည်များ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုအမည်များမှာ ဥပပီဠကကံ، ဥပစ္ဆေဒကကံ၊ ဇနကကံ၊ ဥပတ္ထမ္ဘကကံတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုကံတို့သည် ကုသိုလ်ကံများကဲ့သို့ (ဘဝအသစ်) ဖြစ်ပေါ်စေရန် ထောက်ပံ့ကူညီတတ်သည် မဟုတ်ပေ။ “နှိပ်စက်၍ (ပီဠေတွာ)” ဟူသည် နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီး၍ ဖြစ်၏၊ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကြံညှစ်စက် စသည်တို့သည် ကြံချောင်း စသည်တို့ကို ညှစ်ယူဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ (နှိပ်စက်ဖျက်ဆီး၍ ဟူ၏)။ “ဩဇာမရှိသည် (နိရောဇံ)” ဟူသည် အစွမ်းသတ္တိ (တေဇော) မရှိသော။ “အရည်မရှိသည် (နိယူသံ)” ဟူသည် အရသာမရှိသော။ “အဖတ်မျှသာဖြစ်သည် (ကသဋံ)” ဟူသည် အနှစ်သာရမရှိသော။ “ဘေးရန် (ပရိဿယံ)” ဟူသည် ဘေးဥပဒ်တည်း။

Idāni parissayassa upanayanākāraṃ dassentena tattha, ‘‘dārakassā’’tiādiṃ vatvā bhogānaṃ vināsanākāraṃ dassetuṃ, puna ‘‘dārakassā’’tiādi vuttaṃ. Kumbhadohanāti kumbhapūrakhīrā. Gomaṇḍaleti goyūthe.

ယခုအခါ ဘေးဥပဒ် ရောက်ရှိလာပုံကို ပြသလိုသဖြင့် ထိုနေရာ၌ “သူငယ်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူပြီးလျှင်၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ ပျက်စီးပုံကို ပြသရန် တဖန် “သူငယ်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ “အိုးပြည့်ညှစ်ရသော နွားမ (ကုမ္ဘဒေါဟာ)” ဟူသည် အိုးပြည့်အောင် နို့ရည်ထွက်သော နွားမများတည်း။ “နွားစု၌ (ဂေါမဏ္ဍလေ)” ဟူသည် နွားအုပ်အတွင်း၌ ဟူ၏။

Aṭṭhusabhagamanaṃ [Pg.374] katvāti aṭṭhausabhappamāṇaṃ padesaṃ paccatthikaṃ uddissa dhanuggaho anuyāyiṃ katvā. Tanti saraṃ. Aññoti paccatthiko. Tattheva pāteyya accāsannaṃ katvā sarassa khittattā. Vāḷamacchodakanti makarādivāḷamacchavantaṃ udakaṃ.

“ရှစ်ဥသဘခရီး သွားစေ၍ (အဋ္ဌုသဘဂမနံ ကတွာ)” ဟူသည် ရှစ်ဥသဘအတိုင်းအတာရှိသော အရပ်ဒေသကို ရည်ညွှန်း၍ လေးသမားအား ရန်သူကို လိုက်လံပစ်ခတ်စေ၍ ဟူ၏။ “ထိုအရာကို (တံ)” ဟူသည် မြားကို ဖြစ်၏။ “အခြားသူသည် (အညော)” ဟူသည် ရန်သူတည်း။ “ထိုနေရာ၌ပင် ကျစေရာ၏” ဟူသည် မြားကို အလွန်နီးကပ်စွာ ပြုလုပ်၍ ပစ်ခတ်အပ်သောကြောင့် ထိုနေရာ၌ပင် ကျစေရာ၏ ဟူ၏။ “ကြမ်းတမ်းသော ငါးတို့ရှိသော ရေ (ဝါဠမစ္ဆောဒကံ)” ဟူသည် မကန်း (မကာရ) စသော ကြမ်းတမ်းသော ငါး၊ မိကျောင်းတို့ရှိသော ရေကို ဆိုလိုသည်။

Paṭisandhinibbattakaṃ kammaṃ janakakammaṃ nāma paripuṇṇavipākadāyibhāvato, na pavattivipākamattanibbattakaṃ. Bhogasampadādīti ādi-saddena ārogyasampadādi-parivārasampadādīni gaṇhāti. Na dīghāyukatādīni hi appāyukatāsaṃvattanikena kammunā nibbattāni; aññaṃ dīghāyukatākaraṇena upatthambhetuṃ sakkoti; na atidubbaṇṇaṃ appesakkhaṃ nīcakulīnaṃ duppaññaṃ vā vaṇṇavantatādivasena. Tathā hi vakkhati, ‘‘imasmiṃ pana pañhavissajjane’’tiādi, taṃ pana nidassanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံသည် ပြည့်စုံသော အကျိုးကို ပေးတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဇနကကံ မည်၏၊ ပဝတ္တိအကျိုးမျှကိုသာ ဖြစ်စေတတ်သည် မဟုတ်။ 'ဘောဂသမ္ပဒါဒီတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အာရောဂျသမ္ပဒါ (အနာကင်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း)၊ ပရိဝါရသမ္ပဒါ (အခြံအရံနှင့် ပြည့်စုံခြင်း) စသည်တို့ကို ယူ၏။ အသက်တိုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အသက်ရှည်ခြင်း စသည်တို့ကို (အခြားကံက) မထောက်ပံ့နိုင်။ အခြားသော အသက်ရှည်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ကံအားဖြင့်မူ ထောက်ပံ့ရန် စွမ်းနိုင်၏။ အလွန်အဆင်းမလှသူ၊ တန်ခိုးအာဏာနည်းသူ၊ အမျိုးယုတ်သူ သို့မဟုတ် ပညာနည်းသူကိုလည်း အဆင်းလှခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းရည်ဖြင့် (အခြားကံက ထောက်ပံ့ရန် မစွမ်းနိုင်)။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဤပြဿနာအဖြေ၌မူ' စသည်ဖြင့် ဟောလတ္တံ့၊ ၎င်းကို ဥပမာသာဓကအားဖြင့် ဟောတော်မူသည်ဟု မှတ်အပ်၏။

Purimānīti upapīḷakopacchedakāni. Upapīḷakupaghātā nāma kusalavipākapaṭibāhakāti adhippāyena ‘‘dve akusalānevā’’ti vuttaṃ. Upatthambhakaṃ kusalamevāti ettha yathā janakaṃ ubhayasabhāvaṃ, evaṃ itaresampi ubhayasabhāvatāya vuccamānāya na koci virodho. Devadattādīnañhi nāgādīnaṃ ito anuppavacchitānaṃ petādīnañca narakādīsu akusalakammavipākassa upatthambhanupapīḷanupaghātanāni na na sambhavanti. Evañca katvā yā heṭṭhā bahūsu ānantariyesu ekena gahitapaṭisandhikassa itaresaṃ tassa anubalappadāyitā vuttā, sāpi samatthitā hoti. Yasmiñhi kamme kate janakanibbattaṃ kusalaphalaṃ vā akusalaphalaṃ vā byādhidhātusamatādinimittaṃ vibādhīyati, tamupatthambhakaṃ. Yasmiṃ pana kate jātisamatthassa paṭisandhiyaṃ pavattiyañca vipākakaṭattārūpānaṃ uppatti hoti, taṃ janakaṃ. Yasmiṃ pana kate aññena janitassa iṭṭhassa vā aniṭṭhassa vā phalassa vibādhāvicchedapaccayānuppattiyā upabrūhanapaccayuppattiyā ca janakasāmatthiyānurūpaṃ parivutticiratarapabandhā hoti, etaṃ upatthambhakaṃ. Tathā yasmiṃ kate janakanibbattaṃ kusalaphalaṃ akusalaphalaṃ vā byādhidhātusamatādinimittaṃ vibādhīyati, taṃ upapīḷakaṃ. Yasmiṃ pana kate janakasāmatthiyavasena ciratarapabandhārahampi samānaṃ phalaṃ vicchedakapaccayuppattiyā vicchijjati, taṃ upaghātakanti ayamettha sāro.

'ပုရိမာနိ' ဟူသည် ဥပပီဠကကံနှင့် ဥပစ္ဆေဒကကံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဥပပီဠကကံနှင့် ဥပဃာတကကံတို့သည် ကုသိုလ်အကျိုးကို တားမြစ်တတ်ကုန်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'နှစ်ပါးတို့သည် အကုသိုလ်တို့သာတည်း' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဥပတ္ထမ္ဘကကံသည် ကုသိုလ်သာတည်း' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဇနကကံသည် (ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်) နှစ်မျိုးသော သဘောရှိသကဲ့သို့ ကြွင်းသောကံတို့အားလည်း နှစ်မျိုးသော သဘောရှိသည်ဟု ဆိုသော်လည်း တစ်စုံတရား ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိ။ ဒေဝဒတ် အစရှိသော နဂါး စသည်တို့အားလည်းကောင်း၊ ဤလူ့ပြည်မှ အမျှပေးဝေအပ်သော ပြိတ္တာ စသည်တို့အားလည်းကောင်း ငရဲစသည်တို့၌ အကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးကို ထောက်ပံ့ခြင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်း၊ ဖြတ်တောက်ခြင်းတို့သည် မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။ ဤသို့ ပြုသဖြင့် အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့သော အာနန္တရိယကံ များစွာတို့အနက် တစ်ပါးသောကံဖြင့် ပဋိသန္ဓေယူပြီးသောသူအား ကျန်သောကံတို့သည် ထိုသူအား အားပေးကူညီတတ်ကုန်၏ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်း ပြီးမြောက်အောင်မြင်ပေ၏။ အကြင်ကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဇနကကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကုသိုလ်အကျိုး သို့မဟုတ် အကုသိုလ်အကျိုးသည် ရောဂါဝေဒနာ၊ ဓာတ်မမျှတခြင်း စသော အကြောင်းကြောင့် ညှဉ်းဆဲအပ်၏၊ ထိုကံသည် ဥပတ္ထမ္ဘကကံ မည်၏။ တစ်ပါးသောကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် အမျိုးမျိုးသော စွမ်းရည်ရှိသော ပဋိသန္ဓေ၌လည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိ၌လည်းကောင်း အကျိုးဝိပါက် ကဋတ္တာရုပ်တရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုကံသည် ဇနကကံ မည်၏။ တစ်ပါးသောကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် အခြားတစ်ပါးသောကံက ဖြစ်စေအပ်သော အလိုရှိအပ်သော အကျိုး သို့မဟုတ် အလိုမရှိအပ်သော အကျိုး၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း၊ ပြတ်တောက်ခြင်း အကြောင်းကို မရရှိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိုးပွားခြင်း အကြောင်းကို ရရှိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဇနကကံ၏ စွမ်းရည်အားလျော်စွာ အစဉ်ရှည်ကြာစွာ တည်တံ့ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဤကံသည် ဥပတ္ထမ္ဘကကံ မည်၏။ ထို့အတူ တစ်ပါးသောကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဇနကကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကုသိုလ်အကျိုး သို့မဟုတ် အကုသိုလ်အကျိုးသည် ရောဂါဝေဒနာ၊ ဓာတ်မမျှတခြင်း စသော အကြောင်းကြောင့် ညှဉ်းဆဲအပ်၏၊ ထိုကံသည် ဥပပီဠကကံ မည်၏။ တစ်ပါးသောကံကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဇနကကံ၏ စွမ်းရည်အားဖြင့် ရှည်ကြာစွာ တည်တံ့ထိုက်ပါသော်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးသည် ဖြတ်တောက်တတ်သော အကြောင်းကို ရရှိသဖြင့် ပြတ်တောက်သွား၏၊ ထိုကံသည် ဥပဃာတကကံ မည်၏ ဟူ၍ ဤအချက်သည် ဤနေရာ၌ အနှစ်ချုပ်တည်း။

Tatthāti [Pg.375] tesu kammesu. Upacchedakakammenāti āyuno upaghātakakammena. Svāyamupaghātakabhāvo dvidhā icchitabboti taṃ dassetuṃ ‘‘pāṇātipātinā’’tiādi vuttaṃ. Na sakkoti pāṇātipātakammunā santānassa tathābhisaṅkhatattā. Yasmiñhi santāne nibbattaṃ, tassa tena abhisaṅkhatatā avassaṃ icchitabbā tattheva tassa vipākassa vinibandhanato. Etena kusalassa kammassa āyūhanakkhaṇeyeva pāṇātipāto tādisaṃ sāmatthiyupaghātaṃ karotīti dasseti, tato kammaṃ appaphalaṃ hoti. ‘‘Dīghāyukā’’tiādinā upaghātasāmatthiyena khette uppannasassaṃ viya upapattiniyāmakā dhammāti dasseti. Upapatti niyatavisese vipaccituṃ okāse karonte eva kusalakamme ākaḍḍhiyamānapaṭisandhikaṃ pāṇātipātakammaṃ appāyukatthāya niyametīti āha – ‘‘paṭisandhimeva vā niyāmetvā appāyukaṃ karotī’’ti. Pāṇātipātacetanāya accantakaṭukavipākattā sanniṭṭhānacetanāya niraye nibbattati tassā atthassa khīṇābhāvato; itare pana na tathā bhāriyāti āha – ‘‘pubbā…pe… hotī’’ti. Idha pana yaṃ heṭṭhā vuttasadisaṃ, taṃ vuttanayena veditabbaṃ.

'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုကံတို့တွင် ဟူလို။ 'ဥပစ္ဆေဒကကမ္မေန' ဟူသည် အသက်ကို ဖြတ်တောက်တတ်သော ဥပဃာတကကံဖြင့် ဟူလို။ ထို ဥပဃာတကအဖြစ်ကို နှစ်မျိုးသောအားဖြင့် အလိုရှိအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှါ 'ပါဏာတိပါတိနာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ပါဏာတိပါတကံကြောင့် သန္တာန်ကို ထိုသို့ ပြုပြင်စီရင်အပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် (အသက်ရှည်စွာ တည်ရန်) မစွမ်းနိုင်။ အကြင် သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုကံဖြင့် ထိုသန္တာန်၏ ပြုပြင်စီရင်အပ်သည် အဖြစ်ကို မုချအလိုရှိအပ်၏၊ ထိုသန္တာန်၌သာလျှင် ထိုဝိပါက်အကျိုးနှင့် စပ်ယှဉ်နေသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ကုသိုလ်ကံကို အားထုတ်ဆည်းပူးဆဲ ခဏ၌ပင် ပါဏာတိပါတကံသည် ထိုကဲ့သို့သော စွမ်းရည်ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ဟု ပြ၏၊ ထိုကြောင့် ထိုကံသည် အကျိုးနည်းပါးသော ကံ ဖြစ်ရ၏။ 'ဒီဃာယုကာ' အစရှိသော စကားဖြင့် ဖျက်ဆီးတတ်သော စွမ်းရည်အားဖြင့် လယ်ကွင်း၌ ပေါက်ရောက်သော ကောက်ပဲသီးနှံကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို စီမံတတ်သော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြ၏။ စင်စစ်သော်ကား ကုသိုလ်ကံသည် အထူးသဖြင့် စင်စစ် အကျိုးပေးရန် အခွင့်ကို ပြုအပ်သည်ရှိသော်၊ ဆွဲဆောင်အပ်သော ပဋိသန္ဓေရှိသော ပါဏာတိပါတကံသည် အသက်တိုခြင်း အကျိုးငှာ သတ်မှတ်စီမံတတ်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'ပဋိသန္ဓေကိုသာလျှင် ဖြစ်စေ၍ သော်လည်းကောင်း အသက်တိုအောင် ပြုတတ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ပါဏာတိပါတ စေတနာသည် အလွန် ပြင်းထန်သော အကျိုးရှိသောကြောင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ချသော စေတနာဖြင့် ငရဲဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်စေတတ်၏၊ ထိုအကျိုးသည် ကုန်ဆုံးသွားခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း၊ အခြားသော စေတနာတို့ကား ထိုကဲ့သို့ မပြင်းထန်ကုန်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'ပုဗ္ဗာ...ပေ... ဟောတိ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ကား အောက်တွင် ဆိုခဲ့သည်နှင့် တူညီသော အချက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

Manussāmanussaparissayāti mānusakā amānusakā ca upaddavā. Puratoti pubbadvārato. Pacchatoti pacchimavatthuto. Pavaṭṭamānāti parijanassa, devatānaṃ vā desena pavaṭṭamānā. Parehīti purātanehi parehi. Sammukhībhāvanti sāmibhāvavasena paccakkhattaṃ. Āharitvā denti iṇāyikā. Kammantāti vaṇijjādikammāni. Apāṇātipātakammanti pāṇātipātassa paṭipakkhabhūtaṃ kammaṃ; pāṇātipātā virativasena pavattitakammanti attho. Dīghāyukasaṃvattanikaṃ hoti vipākassa kammasarikkhabhāvato. Iminā nayenāti iminā appāyukadīghāyukasaṃvattanikesu kammesu yathāvuttena taṃ saṃvattanikavibhāvananayena.

'မနုဿာမနုဿပရိဿယာ' ဟူသည် လူနှင့် လူမဟုတ်သော ဘေးရန် ဥပဒ္ဒဝေါတို့တည်း။ 'ပုရတော' ဟူသည် ရှေ့တံခါးမှ ဟူလို။ 'ပစ္ဆတော' ဟူသည် နောက်ဘက်မြေကွက်မှ ဟူလို။ 'ပဝတ္တမာနာ' ဟူသည် အခြံအရံ လူတို့၏ သော်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ သော်လည်းကောင်း တိုက်တွန်းညွှန်ကြားချက်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဟူလို။ 'ပရေဟိ' ဟူသည် ရှေးက ရန်သူဟောင်းတို့ဖြင့် ဟူလို။ 'သမ္မုခီဘာဝံ' ဟူသည် ပိုင်ရှင်အဖြစ်ဖြင့် မျက်မှောက်ထင်ထင် တွေ့မြင်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အာဟရိတွာ ဒေန္တိ' ဟူသည် မြွေးရှင် (ကြွေးရှင်) တို့က ယူဆောင်၍ ပေးကြကုန်၏ ဟူလို။ 'ကမ္မန္တာ' ဟူသည် ကုန်သွယ်ခြင်း စသော လုပ်ငန်းဆောင်တာတို့တည်း။ 'အပါဏာတိပါတကမ္မံ' ဟူသည် ပါဏာတိပါတ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကံတည်း၊ ပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကျိုးဝိပါက်သည် ကံနှင့် တူညီသော သဘောရှိသောကြောင့် အသက်ရှည်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ 'ဣမိနာ နယေန' ဟူသည် အသက်တိုခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ဤဆိုအပ်ပြီးသော ကံတို့၌ ဖြစ်စေတတ်သော ကံကို ခွဲခြားပြသသော နည်းလမ်းဖြင့် ဟူလို။

Viheṭhanakammādīnipīti pi-saddena kodhaissāmanakamaccherathaddhaaviddasubhāvavasena pavattitakammāni saṅgaṇhāti. Tathevāti yathā pāṇātipātakammaṃ atthato evaṃ vadati nāmāti vuttaṃ, tatheva vadamānāni viya. ‘‘Yaṃ yadevātipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti (khu. pā. 8.10) vacanato yathā sabbakusalaṃ sabbāsaṃ sampattīnaṃ upanissayo, evaṃ sabbaṃ akusalaṃ sabbāsaṃ vipattīnaṃ upanissayoti, ‘‘upapīḷanena nibbhogataṃ āpādetvā’’tiādi vuttaṃ[Pg.376]. Tathā hi pāṇātipātakammavasenapi ayaṃ nayo dassito. Aviheṭhanādīnīti ettha ādi-saddena akkodhana-anissāmana-dāna-anatimāna-viddasubhāvena pavattakammāni saṅgaṇhāti.

'ဝိဟေဌနကမ္မာဒီနိပိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ပိ' သဒ္ဒါဖြင့် အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ငြူစူခြင်း、 စိတ်ဆိုးခြင်း၊ ဝန်တိုခြင်း၊ ခက်ထန်ခြင်း၊ ပညာမဲ့ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံတို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ 'တထေဝ' ဟူသည် ပါဏာတိပါတကံသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုဘိသကဲ့သို့ ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပြောဆိုနေကြကုန်သကဲ့သို့တည်း။ 'အကြင်အကြင် တောင့်တအပ်သော အရာအားလုံးကို ဤကုသိုလ်ဖြင့် ရနိုင်၏' ဟူသော ဒေသနာတော်အရ ခပ်သိမ်းသော ကုသိုလ်သည် ခပ်သိမ်းသော စည်းစိမ်ချမ်းသာ (သမ္ပတ္တိ) တို့၏ ဥပနိဿယအကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ခပ်သိမ်းသော အကုသိုလ်သည်လည်း ခပ်သိမ်းသော ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) တို့၏ ဥပနိဿယအကြောင်း ဖြစ်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'နှိပ်စက်ခြင်းဖြင့် စည်းစိမ်မရှိခြင်းသို့ ရောက်စေ၍' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ပါဏာတိပါတကံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤနည်းလမ်းကို ပြသအပ်၏။ 'အဝိဟေဌနာဒီနိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အမျက်မထွက်ခြင်း၊ မငြူစူခြင်း၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း၊ ထောင်လွှားမှုမရှိခြင်း၊ ပညာရှိခြင်း သဘောတို့ဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ကံတို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။

293. Issā mano etassāti issāmanakoti āha ‘‘issāsampayuttacitto’’ti. Upakkosantoti akkosavatthūhi akkosanto. Issaṃ bandhatīti issaṃ anubandhati issāsahitameva cittaṃ anupavatteti. Appesakkhoti appānubhāvo appaññāto. Tenāha ‘‘na paññāyatī’’ti. Sā panassa appānubhāvatā parivārābhāvena pākaṭā hotīti āha ‘‘appaparivāro’’ti.

၂၉၃. 'ဣဿာ မနော ဧတဿာတိ ဣဿာမနော' (ငြူစူသော စိတ်ရှိသူ) ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် 'ငြူစူခြင်းနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ရှိသူ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ဥပက္ကောသန္တော' ဟူသည် ဆဲရေးခြင်း အကြောင်းအရာတို့ဖြင့် ဆဲရေးသောသူတည်း။ 'ဣဿံ ဗန္ဓတိ' ဟူသည် ငြူစူခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၏၊ ငြူစူခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ကိုသာလျှင် အစဉ်ဖြစ်စေ၏။ 'အပ္ပေသက္ခော' ဟူသည် တန်ခိုးအာဏာနည်းသူ၊ မထင်ရှားသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မထင်ရှား' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူ၏ တန်ခိုးအာဏာနည်းပါးသော အဖြစ်သည် အခြံအရံ မရှိခြင်းကြောင့် ထင်ရှားဖြစ်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'အခြံအရံနည်းသူ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

294. Macchariyavasena na dātā hotīti sabbaso deyyadhammassa abhāvena na dātā na hoti. Amaccharī hi puggalo sati deyyadhamme yathārahaṃ detiyeva.

၂၉၄. 'ဝန်တိုခြင်း အစွမ်းဖြင့် မပေးလှူတတ်သူ ဖြစ်၏' ဟူသည်မှာ လှူဖွယ်ဝတ္ထု လုံးဝ မရှိခြင်းကြောင့် မလှူနိုင်သူကို မဆိုလို။ ဝန်တိုခြင်း ကင်းသောပုဂ္ဂိုလ်သည် လှူဖွယ်ဝတ္ထု ရှိပါက အားလျော်စွာ ပေးလှူသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

295. Abhivādetabbaṃ khettavasena matthakappattaṃ dassetuṃ, ‘‘buddhaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Aññepi mātupitujeṭṭhabhātarādayo abhivādanādiarahā santi, tesu thaddhādivasena karaṇaṃ nīcakulasaṃvattanikameva. Na hi pavatte sakkā kātunti sambandho. Tena pavattivipākadāyino kammassa visayo esoti dasseti. Tenāha ‘‘paṭisandhimeva panā’’tiādi.

၂၉၅. ရှိခိုးထိုက်သော အာရုံမြေအစွမ်းဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သည်ကို ပြခြင်းငှါ၊ ‘‘မြတ်စွာဘုရားကိုသော်လည်းကောင်း’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ အခြားလည်းဖြစ်ကုန်သော မိဘ၊ နောင်တော်ကြီး အစရှိသော ရှိခိုးခြင်းစသည်ကို ခံထိုက်သောသူတို့ ရှိကြသေး၏၊ ထိုသူတို့၌ ခက်ထန်ခေါင်းမာခြင်း စသည်ဖြင့် ပြုမူခြင်းသည်လည်း အမျိုးယုတ်၌ ဖြစ်စေတတ်သည်သာတည်း။ (ကျိုးပေးဆဲ) ပဝတ္တိအခါ၌ မပြုနိုင်ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကား ပဝတ္တိအကျိုးကို ပေးတတ်သော ကံ၏ အရာ (နယ်ပယ်) ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘ပဋိသန္ဓေကိုသာလျှင်’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

296. Aparipucchanenāti aparipucchāmattena niraye na nibbattati; aparipucchāhetu pana kattabbākaraṇādīhi siyā nirayanibbattīti pāḷiyaṃ, ‘‘na paripucchitā hotī’’tiādi vuttanti dassento, ‘‘aparipucchako panā’’tiādimāha. Yathānusandhiṃ pāpesīti desanaṃ yathānusandhiniṭṭhānaṃ pāpesi. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.

၂၉၆. ‘‘မမေးမြန်းခြင်းကြောင့်’’ ဟူသည်မှာ မမေးမြန်းကာမျှဖြင့် ငရဲ၌ မဖြစ်ပေါ်စေဘဲ၊ မမေးမြန်းမှုမရှိခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပြုသင့်သည်ကို မပြုခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ငရဲ၌ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ပါဠိတော်၌ ‘‘မမေးမြန်းသူ ဖြစ်၏’’ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘‘မေးမြန်းခြင်းမရှိသူသည်ကား’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ‘‘လျော်ကန်သော အနုသန္ဓေသို့ ရောက်စေ၏’’ ဟူသည် ဒေသနာတော်ကို လျော်ကန်သော အနုသန္ဓေအဆုံးသို့ ရောက်စေခြင်းကို ဆိုသည်။ ကြွင်းသောအနက်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း အလွယ်တကူ သိနိုင်ပါသည်။

Cūḷakammavibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

စူဠကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနီ ဋီကာ ပြီးဆုံးပြီ။

6. Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanā

၆. မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်

298. Kammassa moghabhāvo nāma phalena tucchatā phalābhāvoti āha – ‘‘moghanti tucchaṃ aphala’’nti. Tathaṃ bhūtanti saccasaddassa atthamāha. Paribbājako [Pg.377] pana ‘‘sacca’’nti iminā tameva saphalanti vadati. Saphalañhi kammaṃ satthu abhimatamanokammanti adhippāyo. Idañca ‘‘moghaṃ kāyakamma’’ntiādivacanaṃ. Taṃ gahetvāti paramparāya gahetvā. Esāti potaliputto paribbājako. Abhisaññānirodhakathaṃ sandhāya vadati. Sāpi hi titthiyānaṃ antare pākaṭā jātāti. Theroti samiddhitthero. Yathā bhagavatā vuttaṃ, tato ca aññathāva dosāropanabhayena gahetvā tato bhagavantaṃ thero rakkhatīti adhippāyena paribbājako, ‘‘parirakkhitabbaṃ maññissatī’’ti avocāti āha – ‘‘parirakkhitabbanti garahato mocanena rakkhitabba’’nti. Sañcetanā assa atthīti sañcetanikaṃ. Kammanti sañcetanikassapi kammassa attano samaye icchitattā paribbājakena vuttaṃ.

၂၉၈. ကံ၏ အချည်းနှီးဖြစ်ခြင်း (မောဃဖြစ်ခြင်း) မည်သည် အကျိုးအားဖြင့် ဆိတ်သုဉ်းခြင်း၊ အကျိုးမရှိခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြလို၍ ‘‘မောဃံ-ဟူသည် ဆိတ်သုဉ်းသော၊ အကျိုးမရှိသော’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘‘တထံ ဘူတံ-မှန်ကန်စွာ ဖြစ်သော’’ ဟူသည် သစ္စာဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ပရဗိုဇ်သည်ကား ‘‘သစ္စာ’’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုကံကိုသာလျှင် အကျိုးရှိ၏ဟု ပြောဆို၏။ အကျိုးရှိသော ကံသည် မြတ်စွာဘုရား နှစ်သက်လိုလားအပ်သော မနောကံဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသည်ကား ‘‘ကာယကံသည် အချည်းနှီးဖြစ်၏’’ စသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော စကားတည်း။ ‘‘ထိုစကားကို ယူ၍’’ ဟူသည် အစဉ်အဆက်အားဖြင့် ယူ၍ ဟူလို။ ‘‘ဤသူ’’ ဟူသည် ပေါတလိပုတ္တ ပရဗိုဇ် ဖြစ်သည်။ အဘိသညာနိရောဓနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုတရားသည်လည်း တိတ္ထိတို့အလယ်၌ ထင်ရှားဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ‘‘မထေရ်’’ ဟူသည် သမိဒ္ဓိမထေရ် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း မဟုတ်ဘဲ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ စွပ်စွဲပြစ်တင်မည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် (ထိုစကားကို) ယူလျက် မထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လိမ့်မည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ပရဗိုဇ်က ‘‘ကာကွယ်စောင့်ရှောက်အပ်၏ဟု မှတ်ထင်လိမ့်မည်’’ ဟု ပြောဆိုခဲ့ခြင်းကို မိန့်တော်မူလို၍ ‘‘ကာကွယ်စောင့်ရှောက်အပ်၏ ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်စေခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စေတနာရှိသောကြောင့် စေတနိက (စေတနာနှင့်ယှဉ်သော) မည်၏။ စေတနာနှင့်ယှဉ်သော ကံကိုလည်း မိမိတို့ဝါဒ၌ လက်ခံလိုလားသောကြောင့် ပရဗိုဇ်က ‘‘ကံ’’ ဟု ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

Saṅkhatasaṅkhāratāya rūpameva ‘‘tilamattampi saṅkhāra’’nti vuttaṃ. Tenāha – ‘‘maṃsacakkhunāva passatī’’ti. Samāgamadassanaṃ sandhāyāti katthacipi tassa dassanaṃ sandhāya, na pariññādassanaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘kuto panevarūpaṃ kathāsallāpa’’nti.

ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခါရတရားဖြစ်သောကြောင့် ရုပ်တရားကိုသာလျှင် ‘‘နှမ်းစေ့ခန့်မျှသော သင်္ခါရတရား’’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘မံသစက္ခု (သာမန်မျက်စိ) ဖြင့်သာ မြင်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘တွေ့ဆုံဖူးမြင်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍’’ ဟူသည်မှာ တစ်နေရာရာ၌ ထိုသူကို ဖူးမြင်ရခြင်းကို ရည်ညွှန်းခြင်းဖြစ်ပြီး ပိုင်းခြားထင်ထင် သိမြင်ခြင်း (ပရိညာဒဿန) ကို ရည်ညွှန်းခြင်းမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက ‘‘ဤသို့သဘောရှိသော စကားစပ်မိခြင်းသည် အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

299. Vaṭṭadukkhanti saṃsāradukkhaṃ. Kilesadukkhanti kilesasambhavarāgapariḷāhadukkhaṃ. Saṅkhāradukkhanti yadaniccaṃ, taṃ dukkhanti evaṃ vuttadukkhaṃ. Sace bhāsitaṃ bhaveyyāti imaṃ īdisaṃ dukkhaṃ sandhāya āyasmatā samiddhinā bhāsitaṃ siyā nu bhagavā, avibhajitvā byākaraṇaṃ yuttamevāti adhippāyo.

၂၉၉. ‘‘ဝဋ်ဒုက္ခ’’ ဟူသည် သံသရာဆင်းရဲ ဖြစ်၏။ ‘‘ကိလေသာဒုက္ခ’’ ဟူသည် ကိလေသာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ရာဂပူပန်ခြင်း ဆင်းရဲ ဖြစ်၏။ ‘‘သင်္ခါရဒုက္ခ’’ ဟူသည် မမြဲသောတရားသည် ဆင်းရဲဖြစ်၏ဟု ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော ဆင်းရဲ ဖြစ်၏။ ‘‘အကယ်၍ ပြောဆိုခဲ့ပါမူ’’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့သော ဆင်းရဲကို ရည်ညွှန်း၍ အရှင်သမိဒ္ဓိ ပြောဆိုခဲ့ပါမူ၊ မခွဲခြားဘဲ ဖြေကြားခြင်းသည် သင့်လျော်သည်သာတည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

300. Ummaṅganti ummujjanaṃ, kathāmuḷhena antarā aññāṇavisayapañhā ummaṅgaṃ. Tenāha – ‘‘pañhāummaṅga’’nti neva dibbacakkhunāti kasmā vuttaṃ. Na hi taṃ ayoniso ummujjanaṃ dibbacakkhuvisayanti? Kāmañcetaṃ na dibbacakkhuvisayaṃ, dibbacakkhuparibhaṇḍañāvisayaṃ pana siyāti tathā vuttaṃ. Adhippāyenevāti udāyittherassa adhippāyeneva gayhamānena taṃ ayoniyo ummujjanaṃ aññāsi. Sannisīdituṃ pubbe nisinnākārena sannisīdituṃ na sakkoti. Samiddhittherena anabhisaṅkhatasseva atthassa kathitattā, ‘‘yaṃ abhūtaṃ, tadeva kathessatī’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘ayoniso ummujjissatī’’ti. Tisso vedanā pucchitā, ‘‘kiṃ so vediyatī’’ti avibhāgena vediyamānassa jātitattā. Sukhāya vedanāya hitanti sukhavedaniyaṃ. Tenāha [Pg.378] – ‘‘sukhavedanāya paccayabhūta’’nti. Sesesūti, ‘‘dukkhavedaniya’’ntiādīsu.

၃၀၀. ‘‘ဥမ္မင်္ဂ’’ ဟူသည် ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်၏။ စကားမပြတ်မီ အကြား၌ မသိနားမလည်သော နယ်ပယ်ရှိသော မေးခွန်း ပေါ်ထွက်လာခြင်းသည် ဥမ္မင်္ဂ မည်၏。ထို့ကြောင့် ‘‘ပြဿနာဥမ္မင်္ဂ (မေးခွန်းပေါ်ထွက်ခြင်း)’’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ‘‘နတ်မျက်စိဖြင့် မဟုတ်ပါ’’ ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ မသင့်လျော်စွာ ထိုသို့ ပေါ်ထွက်လာခြင်းသည် နတ်မျက်စိ၏ အရာ မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သလော။ စင်စစ် ဤအရာသည် ဒိဗ္ဗစက္ခု (နတ်မျက်စိ) ၏ နယ်ပယ် မဟုတ်သော်လည်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ အခြံအရံဖြစ်သော ဉာဏ်၏ နယ်ပယ်ကား ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘အလိုဆန္ဒအားဖြင့်သာလျှင်’’ ဟူသည်မှာ အရှင်ဥဒါယီမထေရ်၏ စိတ်၌ ယူဆအပ်သော အလိုဆန္ဒဖြင့်သာ ထိုမသင့်လျော်သော ပေါ်ထွက်လာခြင်းကို သိရှိခဲ့သည်။ ရှေးဦးစွာ ထိုင်နေသော ပုံစံအတိုင်း ငြိမ်သက်စွာ မထိုင်နိုင်တော့ပေ။ အရှင်သမိဒ္ဓိမထေရ်သည် မပြုပြင်အပ်သေးသော (တိကျစွာ မဆုံးဖြတ်ရသေးသော) အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘‘မဟုတ်မမှန်သော အရာကိုသာ ပြောဆိုလိမ့်မည်’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘မသင့်လျော်သော နည်းဖြင့် ပေါ်ထွက်လာလိမ့်မည်’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘ထိုသူသည် အဘယ်ကို ခံစားရသနည်း’’ ဟု မခွဲခြားဘဲ မေးမြန်းခြင်းကြောင့် ဝေဒနာသုံးပါးလုံးကို မေးမြန်းရာရောက်၏။ သုခဝေဒနာအား လျော်ကန် (အကျိုးပြု) သောကြောင့် ‘‘သုခဝေဒနိယ’’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကြွင်းသော ‘‘ဒုက္ခဝေဒနိယ’’ စသည်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။

Heṭṭhā tikajjhānacetanāti ettha, ‘‘kusalato’’ti adhikārato rūpāvacarakusalato heṭṭhā tikajjhānacetanāti attho. Etthāti etesu kāmāvacararūpāvacarasukhavedaniyakammesu. Adukkhamasukhampīti pi-saddena iṭṭhārammaṇe sukhampīti imamatthaṃ sampiṇḍeti.

‘‘အောက်ထပ်ဖြစ်သော ဈာန်သုံးပါး၌ ဖြစ်သော စေတနာ’’ ဟူသော ဤစကား၌၊ ‘‘ကုသိုလ်တရားမှ’’ ဟူသော အဓိကာရအရ ရူပါဝစရကုသိုလ်မှ အောက်ထပ်ဖြစ်သော ဈာန်သုံးပါး၌ဖြစ်သော စေတနာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘‘ဤ၌’’ ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ သုခဝေဒနိယကံတို့၌ ဖြစ်သည်။ ‘‘ဥပေက္ခာ (အဒုက္ခမသုခ) ကိုလည်းကောင်း’’ ဟူသော စကား၌ ‘‘ပိ (လည်းကောင်း)’’ သဒ္ဒါဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အာရုံ၌ သုခကိုလည်းကောင်း ဟူသော ဤအနက်ကို ပေါင်းစပ်သိမ်းကျုံးယူသည်။

Yadi kāyadvāre pavattato aññattha adukkhamasukhaṃ janeti, atha kasmā, ‘‘dukkhasseva jananato’’ti vuttanti āha – ‘‘sā pana vedanā’’tiādi.

အကယ်၍ ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမှတစ်ပါးသော အရာ၌ အဒုက္ခမသုခ (ဥပေက္ခာဝေဒနာ) ကို ဖြစ်စေအံ့၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ‘‘ဆင်းရဲကိုသာ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူသနည်းဟူသော မေးခွန်းရှိသော် ‘‘ထိုဝေဒနာသည်ကား’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

Catutthajjhānacetanāti ettha arūpāvacarakusalacetanātipi vattabbaṃ. Yathā hi ‘‘kāyena vācāya manasā’’ti ettha yathālābhaggahaṇavasena manasā sukhavedaniyaṃ adukkhamasukhavedaniyanti ayamattho arūpāvacarakusalepi labbhatīti sukhampi janeti ukkaṭṭhassa ñāṇasampayuttakusalassa soḷasavipākacittanibbattanato, ayañca nayo heṭṭhā, ‘‘adukkhamasukhampī’’ti etthāpi vattabbo. Pubbe pariyāyato dukkhavedanā vuttā, suttantasaṃvaṇṇanā hesāti idāni nippariyāyato puna dassetuṃ, ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tena ettha dukkhavedaniyaṃ pavattivaseneva vaṭṭatīti. Etassāti dukkhavedaniyassa pavattivaseneva yujjamānattā etassa vasena sabbaṃ sukhavedaniyaṃ adukkhamasukhavedaniyañca pavattivaseneva vattuṃ vaṭṭati.

‘‘စတုတ္ထဈာန်စေတနာ’’ ဟူသော ဤစကား၌ အရူပါဝစရကုသိုလ်စေတနာဟူ၍လည်း ပြောဆိုထိုက်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ‘‘ကိုယ်ဖြင့်၊ နှုတ်ဖြင့်၊ စိတ်ဖြင့်’’ ဟူသော ဤစကား၌ ရအပ်သမျှကို ယူခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်၊ စိတ်ဖြင့်ခံစားအပ်သော သုခဝေဒနိယနှင့် အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယဟူသော ဤအနက်သည် အရူပါဝစရကုသိုလ်၌လည်း ရအပ်သဖြင့် သုခကိုလည်း ဖြစ်စေတတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထက်မြက်သော ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော ကုသိုလ်၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝိပါတ်စိတ်တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းကို အောက်၌ဖော်ပြခဲ့သော ‘‘အဒုက္ခမသုခကိုလည်းကောင်း’’ ဟူသော စကား၌လည်း ပြောဆိုထိုက်သည်။ ရှေး၌ ပရိယာယ်အားဖြင့် ဒုက္ခဝေဒနာကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်၊ ဤသည်ကား သုတ္တန်အဖွင့် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ယခုအခါ နိပ္ပရိယာယ် (တိုက်ရိုက်) အားဖြင့် တစ်ဖန် ပြသခြင်းငှါ ‘‘တစ်နည်းကား’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် ဤနေရာ၌ ဒုက္ခဝေဒနိယသည် ပဝတ္တိ (ဖြစ်ပွားမှု) အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် သင့်လျော်၏။ ‘‘ဤဒုက္ခဝေဒနိယ၏’’ ဟူသည်မှာ ဒုက္ခဝေဒနိယသည် ပဝတ္တိအစွမ်းဖြင့်သာ သင့်လျော်သောကြောင့် ဤဒုက္ခဝေဒနိယ၏အစွမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သုခဝေဒနိယနှင့် အဒုက္ခမသုခဝေဒနိယတို့ကိုလည်း ပဝတ္တိအစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ပြောဆိုရန် သင့်လျော်ပေသည်။

Ālayoti abhiruci. Mahākammavibhaṅgañāṇanti mahati kammavibhajane ñāṇaṃ, mahantaṃ vā kammavibhajanañāṇaṃ. Bhājanaṃ nāma niddeso, ayaṃ pana uddesoti katvā āha – ‘‘katame cattāro…pe… mātikāṭṭhapana’’nti.

‘‘အာလယ’’ ဟူသည် အလွန်နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏ်’’ ဟူသည် ကြီးမြတ်သော ကံကို ခွဲခြားခြင်း၌ဖြစ်သော ဉာဏ်၊ သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော ကံခွဲခြားမှုဆိုင်ရာ ဉာဏ် ဖြစ်သည်။ ဝေဖန်ခြင်းဟူသည် နိဒ္ဒေသ (အကျယ်ဖွင့်ဆိုခြင်း) မည်၏။ ဤသည်ကား ဥဒ္ဒေသ (ကျဉ်းပြခြင်း) ဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ ‘‘အဘယ်လေးပါးတို့နည်း... ၎င်း... မာတိကာကို ထားခြင်းတည်း’’ ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

301. Pāṭiyekko anusandhi yathāuddiṭṭhassa mahākammavibhaṅgañāṇassa abhājanabhāvato, pucchānusandhiajjhāsayānusandhīsu ca anantogadhattā. Tenāha ‘‘idaṃ hī’’tiādi. Idaṃ ārammaṇaṃ katvāti idha, ‘‘pāṇātipātiṃ adinnādāyi’’ntiādinā puggalādhiṭṭhānena vuttaṃ kammavibhaṅgaṃ ārabbha. Imaṃ paccayaṃ labhitvāti tasseva vevacanaṃ. Idaṃ dassanaṃ gaṇhantīti idaṃ, ‘‘atthi kira, bho, pāpakāni kammāni, natthi kira, bho, pāpakāni kammānī’’ti ca ādīni hatthidassakaandhāviya diṭṭhamatte eva ṭhatvā acittakadassanañca gaṇhanti. Vīriyaṃ kilesānaṃ ātāpanavasena ātappaṃ, tadeva padahavasena padhānaṃ, [Pg.379] punappunaṃ yuñjanavasena anuyogo, tathā bhāvanāya nappamajjati etenāti appamādo, sammā yoniso manasi karoti etenāti sammāmanasikāroti vuccatīti adhippāyena, ‘‘pañcapi vīriyasseva nāmānī’’ti āha. Appamādo vā satiyā avippavāso. Yasmiṃ manasikāre sati tassa dibbacakkhuñāṇaṃ ijjhati, ayamettha sammāmanasikāroti ettha attho daṭṭhabbo. Cetosamādhinti dibbacakkhuñāṇasahagataṃ cittasamādhiṃ. Tenāha ‘‘dibbacakkhusamādhi’’nti. Aññathāti akusalakammakaraṇato aññathā, taṃ pana kusalakammakaraṇaṃ hotīti āha – ‘‘ye dassannaṃ kusalānaṃ kammapathānaṃ pūritattā’’ti diṭṭhithāmenāti diṭṭhivasena diṭṭhibalena. Diṭṭhiparāmāsenāti diṭṭhivasena dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parāmāsena. Adhiṭṭhahitvāti, ‘‘idameva saccaṃ, moghamañña’’nti adhiṭṭhāya abhinivisitvā. Ādiyitvāti daḷhaggāhaṃ gahetvā. Voharatīti attano gahitaggahaṇaṃ paresaṃ dīpento voharati.

၃၀၁. သီးခြားဖြစ်သော အနုသန္ဓေသည် ညွှန်ပြအပ်ပြီးသောအတိုင်း မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂဉာဏ်၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မေးခွန်းအနုသန္ဓေနှင့် အဇ္ဈာသယအနုသန္ဓေတို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "idaṃ hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဤအာရုံကို ပြု၍" ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌ "သူ့အသက်ကို သတ်သူ၊ သူ့ဥစ္စာကို ခိုးသူ" စသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ကမ္မဝိဘင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်၏။ "ဤအကြောင်းကို ရ၍" ဟူသည် ထိုအာရုံပြုခြင်း၏ ပရိယာယ်ပုဒ်ပင် ဖြစ်၏။ "ဤအယူကို ယူကုန်၏" ဟူသည် "အချင်းတို့... ယုံကြည်အပ်သော အကုသိုလ်ကံတို့သည် ရှိကုန်၏၊ အချင်းတို့... ယုံကြည်အပ်သော အကုသိုလ်ကံတို့သည် မရှိကုန်" စသည်ဖြင့် ဆင်ကိုစမ်းသော မျက်မမြင်တို့ကဲ့သို့ မြင်ကာမျှ၌သာ တည်၍ စိတ်မရှိသော (အကန်းတို့၏) အယူကို ယူကြကုန်၏။ ကိလေသာတို့ကို ပူပန်စေတတ်သော အစွမ်းဖြင့် ဝီရိယကို "အာတာပ" ဟု လည်းကောင်း၊ ထိုဝီရိယကိုပင် ဆောက်တည်အားထုတ်သော အစွမ်းဖြင့် "ပဓာန" ဟု လည်းကောင်း၊ ထပ်တလဲလဲ ယှဉ်စပ်အားထုတ်သော အစွမ်းဖြင့် "အနုယောဂ" ဟု လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ထိုတရားဖြင့် ဘာဝနာ၌ မမေ့မလျော့တတ်သောကြောင့် "အပ္ပမာဒ" ဟု လည်းကောင်း၊ ထိုတရားဖြင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းတတ်သောကြောင့် "သမ္မာမနသိကာရ" ဟု လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "ဤငါးပါးလုံးသည် ဝီရိယ၏ အမည်များသာ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ်လျှင် အပ္ပမာဒဟူသည် သတိနှင့် မကင်းကွာခြင်းတည်း။ အကြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ရှိလတ်သော် ထိုသူအား ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် ပြီးမြောက်အာဏာတည်၏၊ ဤအရာ၌ ဤနှလုံးသွင်းခြင်းကို "သမ္မာမနသိကာရ" ဟု ဆိုအပ်၏ဟူ၍ ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ "စေတောသမာဓိ" ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော စိတ္တသမာဓိတည်း။ ထို့ကြောင့် "ဒိဗ္ဗစက္ခုသမာဓိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ "တခြားနည်းဖြင့်" ဟူသည် အကုသိုလ်ကံကို ပြုခြင်းမှ တခြားနည်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ပြုခြင်းသည် ကုသိုလ်ကံကို ပြုခြင်းဖြစ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်ကား - "ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်းကြောင့်" ဟူ၏။ "ဒိဋ္ဌိဌာမအားဖြင့်" ဟူသည် အယူ၏ အစွမ်းဖြင့်၊ အယူ၏ အားဖြင့် ဖြစ်၏။ "ဒိဋ္ဌိပရာမာသအားဖြင့်" ဟူသည် အယူ၏ အစွမ်းဖြင့် တရားသဘောကို ကျော်လွန်၍ မှားမှားယွင်းယွင်း သုံးသပ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "နှလုံးသွင်း၍" ဟူသည် "ဤအယူသာ မှန်၏၊ အခြားအယူသည် အချည်းနှီးတည်း" ဟု စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်း၍။ "ယူ၍" ဟူသည် မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းယူငြိ၍ ဖြစ်၏။ "ပြောဆိုအာလုပ်၏" ဟူသည် မိမိစွဲလမ်းယူဆချက်ကို သူတပါးတို့အား ပြသလျက် ပြောဆိုပြောကြားခြင်းတည်း။

302. Tatrānandāti ettha iti-saddo ādiattho. Idampīti idaṃ vacanaṃ. ‘‘Tatrānandā’’ti evamādivacanampīti attho. Na mahākammavibhaṅgañāṇassa bhājanaṃ tassa aniddesabhāvato. Assāti mahākammavibhaṅgañāṇassa mātikāṭṭhapanameva dibbacakkhukānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vasena anuññātabbassa ca dassanavasena uddesabhāvato. Tenāha ‘‘ettha panā’’tiādi. Tattha ettha panāti ‘‘tatrānandā’’tiādipāṭhe. Etesaṃ dibbacakkhukānanti etesaṃ heṭṭhā catūsupi vāresu āgatānaṃ dibbacakkhukānaṃ. Ettakāti ekacciyā saccagirā. Anuññātāti anujānitā. Ananuññātāti paṭikkhepitā. Idha ananuññātamukhena dīpitaṃ ananuññātabhāvamattaṃ. Tatrānandātiādike tatrāti niddhāraṇe bhummanti dassento, ‘‘tesu catūsu samaṇabrāhmaṇesū’’ti āha. Idaṃ vacanaṃ ‘‘atthi kira, bho…pe… vipāko’’ti idaṃ evaṃ vuttaṃ. Assāti tathāvādino samaṇabrāhmaṇassa. Aññenākārenāti ‘‘yo kira, bho’’tiādinā vuttakāraṇato aññena kāraṇena. Dvīsu ṭhānesūti ‘‘atthi kira, bho…pe… vipāko’’ti ca, ‘‘apāyaṃ…pe… nirayaṃ upapanna’’nti ca imesu [Pg.380] dvīsu pāṭhapadesesu. Anuññātā tadatthassa atthibhāvato. Tīsu ṭhānesūti ‘‘yo kira, bho…pe… nirayaṃ upapajjati’’, ‘‘yampi so…pe… te sañjānanti’’, ‘‘yampi so yadeva…pe… moghamañña’’nti imesu tīsu pāṭhapadesesu. Ananuññātā tadatthassānekantikattā micchābhinivesato ca. Tenāha bhagavā – ‘‘aññathā hi, ānanda, tathāgatassa mahākammavibhaṅgañāṇa’’nti. Yathā te appahīnavipallāsā padesañāṇasamaṇabrāhmaṇā kammavibhaṅgaṃ sañjānanti, tato aññathāva sabbaso pahīnavipallāsassa tathā āgamanādiatthena tathāgatassa sammāsambuddhassa mahākammavibhaṅgañāṇaṃ hotīti attho.

၃၀၂. "တတြာနန္ဒ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက်ရှိ၏။ "ဤစကားကိုလည်း" ဟူသည် ဤစကားကိုပင် ဆိုလိုသည်။ "တတြာနန္ဒ" စသော စကားကိုလည်း ဟူသော အနက်ရှိ၏။ ထိုစကားသည် မဟာကမ္မဝိဘင်းဉာဏ်၏ ခံယူရာ မဟုတ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဉာဏ်၏ မညွှန်ပြအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ "ထိုဉာဏ်၏" ဟူသည် မဟာကမ္မဝိဘင်းဉာဏ်၏ မာတိကာကို တည်ထားခြင်းမျှသာ ဖြစ်၍ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခွင့်ပြုအပ်သော တရားကို ပြခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဥဒ္ဒေသ (အကျဉ်းပြချက်) မျှ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ettha pana" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ettha pana" ဟူသည် "tatrānanda" စသော ပါဌ်၌ ဖြစ်သည်။ "ဤဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသူတို့၏" ဟူသည် အောက်၌ ဖော်ပြအပ်ပြီးသော ဝါရလေးပါးလုံး၌ လာကုန်သော ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသူတို့၏။ "ဤမျှလောက်သော" ဟူသည် အချို့သော သစ္စာစကား ဖြစ်သည်။ "ခွင့်ပြုအပ်၏" ဟူသည် ဝန်ခံအပ်၊ သဘောတူအပ်၏။ "ခွင့်မပြုအပ်" ဟူသည် ပယ်မြစ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌ ခွင့်မပြုအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခွင့်မပြုအပ်သော သဘောမျှကိုသာ ပြသအပ်၏။ "တတြာနန္ဒ" စသော စကား၌ "တတြ" ဟူသည် ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ်ဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် "ထိုသမဏဗြာဟ္မဏ လေးယောက်တို့တွင်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အချင်းတို့... ဝိပါက်သည် ရှိသတတ်...ပ..." ဟူသော ဤစကားကို ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ထိုသူအား" ဟူသည် ထိုကဲ့သို့ ပြောဆိုလေ့ရှိသော သမဏဗြာဟ္မဏအား ဖြစ်၏။ "တခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့်" ဟူသည် "အချင်းတို့... အကြင်သူသည်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော အကြောင်းမှ တပါးသော တခြားသောအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "ဌာနနှစ်ပါးတို့၌" ဟူသည် "အချင်းတို့... ဝိပါက်သည် ရှိသတတ်...ပ..." ဟုလည်းကောင်း၊ "အပါယ်...ပ... ငရဲသို့ ရောက်၏" ဟုလည်းကောင်း ဤပါဌ်ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌ ဖြစ်သည်။ ထိုပါဌ်ပုဒ်တို့၌ ဖော်ပြသော အနက်သည် အမှန်တကယ် ရှိသောကြောင့် ခွင့်ပြုအပ် (လက်ခံအပ်) ၏။ "ဌာနသုံးပါးတို့၌" ဟူသည် "အချင်းတို့... အကြင်သူသည်...ပ... ငရဲသို့ ရောက်၏" ဟုလည်းကောင်း၊ "ထိုသူသည်...ပ... သိ၏" ဟုလည်းကောင်း၊ "ထိုသူသည်...ပ... အချည်းနှီးတည်း" ဟုလည်းကောင်း ဤပါဌ်ပုဒ်သုံးခုတို့၌ ဖြစ်သည်။ ထိုဌာနတို့၌ ခွင့်မပြုအပ်သည်ကား ထိုပါဌ်ပုဒ်တို့၏ အနက်သည် မသေချာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "အာနန္ဒာ... တထာဂတ၏ မဟာကမ္မဝိဘင်းဉာဏ်သည် တခြားနည်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို ဝိပ္ပလ္လာသတရားကို မပယ်ရသေးသော၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဉာဏ်သာ ရှိသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ကမ္မဝိဘင်းကို သိကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့ သိပုံနှင့် မတူဘဲ တခြားနည်းဖြင့်သာလျှင် ဝိပ္ပလ္လာသတရားတို့ကို အလုံးစုံ ပယ်ပြီးသော၊ တထာဂတဟူသော အမည်နှင့် ညီညွတ်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ မဟာကမ္မဝိဘင်းဉာဏ်သည် ဖြစ်၏ဟု အနက်ရှိသည်။

303. Iminā dibbacakkhukena yaṃ kammaṃ karonto diṭṭho, tato pubbeti yojanā. Tatoti tato kariyamānakammato pubbe. Khandoti kumāro. Sivoti issaro. Pitāmahoti brahmā. Issarādīhīti issarabrahmapajāpatiādīhi. Visaṭṭhoti nimmito. Micchādassanenāti micchādassanavasena. Yanti yaṃ kammaṃ. Tatthāti tesu pāṇātipātādivasena pavattakammesu. Diṭṭheva dhammeti tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ paṭisaṃvedetīti yojanā. Upapajjitvāti dutiyabhave nibbattitvā. Aparasmiṃ pariyāyeti aññasmiṃ yattha katthaci bhave.

၃၀၃. "ဤဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသူ မြင်အပ်သော ကံကို ပြုစဉ်၊ ထိုကံ၏ ရှေးဦး၌" ဟု စပ်ရမည်။ "ထိုမှ" ဟူသည် ထိုပြုဆဲဖြစ်သော ကံ၏ ရှေးဦး၌ ဖြစ်သည်။ "ခန္ဓ" ဟူသည် ကုမာရ (လုလင် သို့မဟုတ် သား)။ "သိဝ" ဟူသည် ဣဿရ (တန်ခိုးရှင်)။ "ပိတာမဟ

Ekaṃ kammarāsinti pāṇātipātādibhedena ekaṃ kammasamudāyaṃ. Ekaṃ vipākarāsinti tasseva aṅgena ekaṃ vipākasamudāyaṃ. Imināti yathāvuttena dibbacakkhukena samaṇena brāhmaṇena vā adiṭṭhā. Tayoti ‘‘pubbe vāssa taṃ kataṃ hotī’’tiādinā vuttā tayo. Dve vipākarāsīti diṭṭhadhammavedaniyo aparāpariyāyavedaniyoti dve vipākarāsī. Upapajjavedaniyaṃ pana tena diṭṭhaṃ, tasmā ‘‘dve’’ti vuttaṃ. Diṭṭho eko, adiṭṭhā tayoti diṭṭhe ca adiṭṭhe ca cattāro kammarāsī, tathā diṭṭho eko, adiṭṭhā dveti tayo vipākarāsī. Imāni satta ṭhānānīti yathāvuttāni satta ñāṇassa pavattanaṭṭhānāni. ‘‘Imassa nāma kammassa idaṃ phalaṃ nibbatta’’nti kammassa, phalassa vā adiṭṭhattā, ‘‘dutiyavāre dibbacakkhukena kiñci na diṭṭha’’nti vuttaṃ. Paṭhamaṃ vuttanayena tayo kammarāsī veditabbā, idha dibbacakkhukena diṭṭhassa abhāvato, ‘‘paccattaṭṭhānānī’’ti vuttaṃ.

"ဧကံ ကမ္မရာသိန်" ဟူသည်မှာ ပါဏာတိပါတ စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ကံအစုအပုံတစ်ခုတည်းကို ဆိုသည်။ "ဧကံ ဝိပါကရာသိန်" ဟူသည်မှာ ထိုကံ၏အင်္ဂါအားဖြင့် ဝိပါက်အစုအပုံတစ်ခုတည်းကို ဆိုသည်။ "ဤသူသည်" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဒိဗ္ဗစက္ခုရှိသော သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏ မမြင်အပ်သောတရားတို့တည်း။ "သုံးပါးတို့" ဟူသည်မှာ "ရှေး၌လည်းကောင်း ထိုသူသည် ထိုကံကို ပြုအပ်ဖူး၏" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော သုံးပါးတို့တည်း။ "ဝိပါက်အစုအပုံနှစ်ခုတို့" ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယနှင့် အပရာပရိယဝေဒနိယဟူသော ဝိပါက်အစုအပုံနှစ်ခုတို့တည်း။ ဥပပဇ္ဇဝေဒနိယကိုမူ ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုရှိသူ မြင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "နှစ်ခု" ဟု ဆိုအပ်၏။ မြင်အပ်သော တစ်ခု၊ မမြင်အပ်သော သုံးခုဟူ၍ မြင်အပ်သည်၌လည်းကောင်း မမြင်အပ်သည်၌လည်းကောင်း ကံအစုအပုံ လေးခုရှိ၏၊ ထို့အတူ မြင်အပ်သော တစ်ခု၊ မမြင်အပ်သော နှစ်ခုဟူ၍ ဝိပါက်အစုအပုံ သုံးခုရှိ၏။ "ဤခုနစ်ဌာနတို့" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဉာဏ်၏ ဖြစ်ရာဌာန ခုနစ်ပါးတို့တည်း။ "ဤမည်သော ကံကြောင့် ဤအကျိုးသည် ဖြစ်ထွန်း၏" ဟု ကံကိုသော်လည်းကောင်း၊ အကျိုးကိုသော်လည်းကောင်း မမြင်အပ်သောကြောင့် "ဒုတိယအကြိမ်တွင် ဒိဗ္ဗစက္ခုရှိသူသည် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မမြင်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကံအစုအပုံ သုံးခုတို့ကို သိအပ်ကုန်၏၊ ဤ၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုရှိသူ မြင်အပ်သောတရား မရှိခြင်းကြောင့် "မိမိ၌သာဖြစ်သော ဌာနတို့" ဟု ဆိုအပ်၏။

Bhavati vaḍḍhati etenāti bhabbaṃ, vaḍḍhinimittaṃ. Na bhabbaṃ abhabbanti āha ‘‘bhūtavirahita’’nti. Attano phale bhāsanaṃ dibbanaṃ ābhāsananti āha – ‘‘ābhāsati abhibhavati paṭibāhatī’’ti. Balavakammanti mahāsāvajjaṃ kammaṃ garusamāsevitādibhedaṃ. Āsanneti maraṇe, abhiṇhaṃ upaṭṭhānena vā [Pg.381] tassa maraṇacittassa āsanne. Balavakammanti garusamāsevitatādivasena balavaṃ kusalakammaṃ. Dubbalakammassāti attano dubbalassa. Āsanne kusalaṃ katanti idhāpi āsannatā pubbe vuttanayeneva veditabbā.

ဤအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ တိုးပွား၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘဗ္ဗ’ (ဖြစ်ထိုက်သူ၊ တိုးပွားထိုက်သူ) မည်၏၊ ကြီးပွားခြင်း၏ အကြောင်းနိမိတ်တည်း။ မဖြစ်ထိုက် မတိုးပွားထိုက်သော အရာကို ‘အဘဗ္ဗ’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မရှိခြင်း’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မိမိ၏ အကျိုးတရား၌ ထွန်းလင်းခြင်း တောက်ပခြင်းကို ‘အာဘာသန’ ဟု ဆို၏၊ ထို့ကြောင့် ‘လွှမ်းမိုး၏၊ တားမြစ်ပယ်ဖျက်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဗလဝကံ’ ဟူသည် ကြီးလေးသော အပြစ်ရှိသောကံ၊ ထပ်ခါတလဲလဲ အဖန်ဖန် ဆည်းကပ်အပ်သော (ဂရုကံ၊ ဗဟုလကံ စသော) ကွဲပြားမှုရှိသော ကံတည်း။ ‘နီးရာ၌ (အာသန္နေ)’ ဟူသည် သေခါနီးကာလ၌ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုသေခါနီးစိတ်၏ အနီး၌ အဖန်ဖန် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘ဗလဝကံ’ ဟူသည် ဂရုကံ၊ ဗဟုလကံ ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အားကြီးသော ကုသိုလ်ကံတည်း။ ‘ဒုဗ္ဗလကံအား’ ဟူသည် မိမိ၏ အားနည်းသော ကံအား ဖြစ်၏။ ‘သေခါနီး၌ ကုသိုလ်ပြုအပ်၏’ ဟူရာ၌လည်း နီးကပ်သော အဖြစ် (အာသန္နတာ) ကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Upaṭṭhānākārenāti maraṇassa āsannakāle kammassa upaṭṭhānākārena. Tassāti tassa puggalassa. Nibbattikāraṇabhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti akusalanti yojanā. Titthiyā kammantaravipākantaresu akusalatāya yaṃ kiñci kammaṃ yassa kassaci vipākassa kāraṇaṃ katvā gaṇhanti hatthidassakaandhādayo viya diṭṭhamattābhinivesinoti, ‘‘aññatitthiyā…pe… upaṭṭhātī’’ti vuttaṃ. Itarasminti bhabbañceva bhabbābhāsañca, bhabbaṃ abhabbābhāsanti imasmiṃ dvaye. Eseva nayo paṭhamadutiyapuggalavasena purimānaṃ dvinnaṃ kammānaṃ yojanānayo vutto upaṭṭhānākāravasena. Ayameva tatiyacatutthapuggalavasena pacchimānaṃ dvinnaṃ kammānaṃ yojanānayo. Tatiyassa hi kammassa kusalattā tassa ca sagge nibbattattā tattha kāraṇabhūtaṃ kusalaṃ hutvā upaṭṭhāti; tathā catutthassapi kammassa kusalattā, tassa pana niraye nibbattattā tattha nibbattikāraṇabhūtaṃ aññatitthiyānaṃ akusalaṃ hutvā upaṭṭhātīti. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

‘ထင်ရှားပေါ်လာပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့်’ ဟူသည် သေခါနီးကာလ၌ ကံ၏ ထင်ရှားပေါ်လာပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘ထိုသူအား (တဿ)’ ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်၏။ အကုသိုလ်တရားသည် ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်လျက် ထင်ရှားပေါ်လာ၏ဟု ဝါကျစပ်ထုံး (ယောဇနာ) ရှိ၏။ တိတ္ထိတို့သည် ကံအမျိုးမျိုးနှင့် အကျိုးဝိပါက် အမျိုးမျိုးတို့၌ မလိမ္မာကြသဖြင့် ဆင်ကို စမ်းသပ်ကြည့်သော မျက်မမြင်များ ကဲ့သို့ မြင်ကာမတ္တဖြင့် စွဲလမ်းလေ့ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော ကံကို တစ်စုံတစ်ခုသော ဝိပါက်၏ အကြောင်းပြု၍ ယူတတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘တစ်ပါးသော တိတ္ထိတို့သည် ...ပေ... ထင်ရှားပေါ်လာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘တစ်ပါးသော အရာ၌ (ဣတရသ္မိံ)’ ဟူသည် ဘဗ္ဗဖြစ်၍ ဘဗ္ဗာဘာသလည်း ဖြစ်သော အရာ၊ ဘဗ္ဗဖြစ်၍ အဘဗ္ဗာဘာသ ဖြစ်သော အရာ ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ပထမနှင့် ဒုတိယ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရှေးဦးကံနှစ်ပါးတို့၏ ထင်ရှားပေါ်လာပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့် ဝါကျစပ်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည်ပင် တတိယနှင့် စတုတ္ထ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် နောက်ဖြစ်သော ကံနှစ်ပါးတို့၏ ဝါကျစပ်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တတိယကံသည် ကုသိုလ်ကံဖြစ်၍ နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေနေစေတတ်သောကြောင့် ထိုနတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကုသိုလ်ကံဖြစ်၍ ထင်ရှားပေါ်လာ၏။ ထို့အတူပင် စတုတ္ထကံသည် ကုသိုလ်ကံဖြစ်သော်လည်း ငရဲဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေစေတတ်သောကြောင့် ထိုငရဲ၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တိတ္ထိတို့၏ အကုသိုလ်ကံ ဖြစ်၍ ထင်ရှားပေါ်လာ၏။ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်မဖွင့်ဆိုအပ်သော အရာသည် အလွယ်တကူ သိသာထင်ရှားလှပေ၏။

Mahākammavibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

မဟာကမ္မဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ ကျမ်းပြီးဆုံးပါပြီ။

7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanā

၇. သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ် အဖွင့်

304. Veditabbānīti ettha yathā viditāni cha ajjhattikāni āyatanāni vaṭṭadukkhasamatikkamāya honti, tathā vedanaṃ adhippetanti āha – ‘‘sahavipassanena maggena jānitabbānī’’ti. Tattha vipassanāya ārammaṇato maggena asammohato jānanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Mano savisesaṃ upavicarati ārammaṇe pavattati etehīti manopavicārā, vitakkavicārā. Ārammaṇe hi abhiniropanānumajjanehi vitakkavicārehi saha cittaṃ pavattati, na tabbirahitaṃ. Tenāha ‘‘vitakkavicārā’’tiādi. Sattā pajjanti etehi yathārahaṃ vaṭṭaṃ vivaṭṭañcāti sattapadā[Pg.382], gehanissitā vaṭṭapadā. Yoggānaṃ damanaācariyā yoggācariyā. Tenāha ‘‘dametabbadamakāna’’nti. Sesanti vuttāvasesaṃ ekasattatividhaviññāṇaṃ saphassarūpakasseva adhippetattā.

၃၀၄. ‘သိအပ်ကုန်၏ (ဝေဒိတဗ္ဗာနိ)’ ဟူသော ဤစကား၌ သိအပ်ကုန်သော အတွင်းအာယတနခြောက်ပါးတို့သည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွန်မြောက်ရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုသို့ သိခြင်း (ဝေဒနာ) ကို ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုသိခြင်းတွင် ဝိပဿနာဖြင့် အာရုံအားဖြင့် သိခြင်း၊ မဂ်ဖြင့် မတွေဝေဘဲ သိခြင်းဟု မှတ်အပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုတရားတို့ဖြင့် စိတ်သည် အာရုံ၌ ထူးခြားစွာ တက်သက်၍ လှည့်လည်တတ်၏၊ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် မနောပဝိစာရ မည်ကုန်၏၊ (၎င်းတို့ကား) ဝိတက်နှင့် ဝိစာရတို့ တည်း။ စင်စစ်သော်ကား စိတ်သည် အာရုံ၌ တင်ပေးခြင်း (အဘိနိရောပန)၊ သုံးသပ်ခြင်း (အနုမဇ္ဇန) ဖြစ်သော ဝိတက်၊ ဝိစာရတို့နှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ ထိုဝိတက်ဝိစာရတို့နှင့် ကင်း၍ မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ဝိတက် ဝိစာရတို့သည်’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သတ္တဝါတို့သည် ဤတရားတို့ဖြင့် သင့်လျော်သလို ဝဋ်တရား သို့မဟုတ် ဝိဝဋ်တရားသို့ ရောက်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘သတ္တပဒ’ (သတ္တဝါတို့ သွားရာလမ်း) မည်ကုန်၏။ အိမ်ရာ၌ တည်သော (ဂေဟနိဿိတ) စိတ်တို့သည် ဝဋ်လမ်း (ဝဋ္ဋပဒ) မည်ကုန်၏။ ဆုံးမထိုက်သော ယောဂီတို့ကို ဆုံးမတတ်သော ဆရာတို့ကို ‘ယောဂါစရိယ’ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဆုံးမထိုက်သူတို့ကို ဆုံးမတတ်သူတို့၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘ကြွင်းသော’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်သော (၇၁) ပါးသော ဝိညာဉ်ဖြစ်၏၊ ဖဿနှင့်တကွသော ရုပ်တရားကိုသာ ရည်ရွယ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

305. Idhāti imissaṃ chaviññāṇakāyadesanāyaṃ. Manodhātuttayavinimuttameva manoviññāṇadhātūti veditabbaṃ.

၃၀၅. ‘ဤ၌ (Idha)’ ဟူသည် ဤဝိညာဉ်အစု ခြောက်ပါးကို ပြသရာ ဒေသနာ၌ ဖြစ်၏။ မနောဓာတ်သုံးပါးမှ လွတ်ကင်းသော တရားကိုသာ မနောဝိညာဏဓာတ်ဟု သိအပ်၏။

Cakkhumhi samphassoti cakkhuṃ nissāya uppanno samphasso. Tenāha – ‘‘cakkhuviñāṇasampayuttasamphassassetaṃ adhivacana’’nti.

‘စက္ခု၌ ဖဿ (စက္ခုမှိ သမ္ဖဿော)’ ဟူသည် စက္ခုပသာဒကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဖဿတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဤသည်ကား စက္ခုဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်သော ဖဿ၏ အမည်တည်း’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Yathā kevalena viññāṇena rūpadassanaṃ na hoti, evaṃ kevalena cakkhupasādenapīti vuttaṃ ‘‘cakkhuviññāṇenā’’ti. Tena pāḷiyaṃ cakkhunāti nissayamukhena nissitakiccaṃ vuttanti dasseti. Ārammaṇavasenāti ārammaṇapaccayabhāvena. ‘‘Upavicarati’’cceva kasmā vuttaṃ, nanu tattha vitakkabyāpāropi atthīti? Saccaṃ atthi. So panettha taggatikoti āha – ‘‘vitakko taṃsampayutto cā’’ti. Sampayuttadhammānampi upavicaraṇaṃ vitakkavicārānaṃyevettha kiccanti ‘‘vitakkavicārasaṅkhātā manopavicārā’’ti vuttaṃ. Somanassayutto upavicāro somanassūpavicāro yathā ‘‘ājaññaratho’’ti āha ‘‘somanassena saddhi’’ntiādi.

ဝိညာဉ်သက်သက်မျှဖြင့် ရုပ်ကို မြင်ခြင်းမဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ စက္ခုပသာဒသက်သက်မျှဖြင့်လည်း မြင်ခြင်းမဖြစ်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် ‘စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားဖြင့် ပါဠိတော်၌ ‘စက္ခုဖြင့်’ ဟု မှီရာ (စက္ခုပသာဒ) ၏ အစွမ်းဖြင့် မှီတတ်သောတရား (စက္ခုဝိညာဉ်) ၏ ကိစ္စကို မိန့်ဆိုအပ်သည်ကို ပြတော်မူသည်။ ‘အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် အာရုံပစ္စည်း၏ အဖြစ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘တက်သက်၍ လှည့်လည်၏ (ဥပဝိစရတိ)’ ဟုသာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ထိုအရာ၌ ဝိတက်၏ လုံ့လပြုမှု (ဗျာပါရ) လည်း ရှိသည်မဟုတ်လော? မှန်ပေသည်၊ ရှိ၏။ သို့သော် ထိုဝိတက်သည် ဤနေရာ၌ ထိုဝိစာရ၏ အလားတူပင် ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိတက်နှင့် ထိုဝိတက်နှင့်ယှဉ်သော တရားသည်လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ယှဉ်ဖက်နာမ်တရားတို့၏ အာရုံ၌ လှည့်လည်ခြင်းသည် ဤနေရာ၌ ဝိတက် ဝိစာရတို့၏ ကိစ္စသာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိတက် ဝိစာရဟု ဆိုအပ်သော မနောပဝိစာရတို့သည်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (သောမနဿ) နှင့် ယှဉ်သော လှည့်လည်ခြင်းသည် သောမနဿုပဝိစာရ မည်၏၊ ‘အာဇာနည်မြင်းကသော ရထား’ ကဲ့သို့ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

306. Upavicārānaṃ upassayaṭṭhena gehaṃ viyāti gehaṃ, rūpādayoti āha – ‘‘gehassitānīti kāmaguṇanissitānī’’ti. Niccasaññādinikkhamanato nekkhammaṃ vipassanāti, ‘‘nekkhammassitānīti vipassanānissitānī’’ti vuttaṃ. Iṭṭhānanti kasivaṇijjādivasena pariyiṭṭhānanti āha ‘‘pariyesitāna’’nti. Piyabhāvo pana kantasaddeneva kathitoti kāmitabbānaṃ mano rametīti manoramānaṃ. Lokena āmasīyatīti lokāmisaṃ, taṇhā. Tāya gahetabbatāya iṭṭhabhāvāpādanena paṭisaṅkhatatāya ca paṭisaṃyuttānaṃ. Atīte kataṃ uppajjati ārammaṇikaanubhavanassa asambhavatoti adhippāyo. Edisaṃ anussaraṇaṃ diṭṭhaggahaṇānussarena ca hotīti dassetuṃ, ‘‘yathāha’’ntiādi vuttaṃ.

၃၀၆. လှည့်လည်ခြင်း (ဥပဝိစာရ) တို့၏ မှီခိုရာအနက်ကြောင့် အိမ်နှင့်တူသောကြောင့် အိမ် (ဂေဟ) မည်၏၊ ထိုအိမ်သည် ရူပါရုံ စသည်တို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အိမ်၌ မှီကုန်သော (ဂေဟဿิတာနိ) ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့ကို မှီကုန်သော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ နိစ္စသညာ စသည်တို့မှ ထွက်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဝိပဿနာသည် နေက္ခမ္မ မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နေက္ခမ္မ၌ မှီကုန်သော (နေက္ခမ္မဿိတာနိ) ဟူသည် ဝိပဿနာ၌ မှီကုန်သော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘အလိုရှိအပ်ကုန်သော (ဣဋ္ဌာနံ)’ ဟူသည် လယ်လုပ်ခြင်း ကုန်သွယ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ရှာမှီးအပ်ကုန်သော အရာတို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ရှာဖွေအပ်ကုန်သော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော အဖြစ်ကိုမူ ကန္တ (ချစ်ခင်အပ်သော) သဒ္ဒါဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၏၊ အလိုရှိအပ်ကုန်သောကြောင့် စိတ်ကို မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မနောရမ (စိတ်ကို မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်သော)’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ လောကသားတို့သည် သုံးသပ်တတ်၊ စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် လောကာမိသ မည်၏၊ (၎င်းကား) တဏှာတည်း။ ထိုတဏှာဖြင့် ဖမ်းယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုရှိအပ်သောသဘောကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် ပြုပြင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်ကုန်သောတရားတို့၏ (အာရုံတို့၏)။ အတိတ်ကာလ၌ ပြုအပ်သောအရာသည် (အာရုံအဖြစ်) ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ အာရုံကို လက်ရှိခံစားခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤကဲ့သို့ အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်းသည် မြင်ဖူးသမျှကို စွဲလမ်း၍ အောက်မေ့ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ ‘ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Aniccākāranti hutvā abhāvākāraṃ. Vipariṇāmavirāganirodhanti jarāya maraṇena cāti dvedhā vipariṇāmetabbañceva, tato eva palokitaṃ bhaṅgañca. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā uppannaṃ rūpaṃ tenevākārena na tiṭṭhati[Pg.383], atha kho uppādāvatthāsaṅkhātaṃ pakatiṃ vijahati, vijahitañca jarāvatthāya tato vigacchati, vigacchantañca bhaṅguppattiyā nirujjhatīti imaṃ visesaṃ dassetuṃ, ‘‘pakativijahanenā’’tiādi vuttaṃ. Kāmañcettha ‘‘yathābhūtaṃ sammappaññāya passato’’ti vuttaṃ, anubodhañāṇaṃ pana adhippetaṃ vīthipaṭipannāya vipassanāya vasenāti ‘‘vipassanāpaññāyā’’ti vuttaṃ upavicāraniddesabhāvato. Tathā hi vakkhati – ‘‘chasudvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate’’tiādi. Saṅkhārānaṃ bhedaṃ passatoti sabbesaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvaṃ vīthipaṭipannena vipassanāñāṇena passato. Tenāha ‘‘saṅkhāragatamhi tikkhe’’tiādi. Tattha saṅkhāgatamhīti saṅkhāragate visayabhūte. Tikkheti bhāvanābalena indriyānañca samatāya tibbe. Sūreti paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, tesañca abhibhavanasamatthatāya visade paṭubhūte pavattante.

“အနိစ္စာကာရန္တိ” ဟူသည် ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိခြင်းဟူသော အခြင်းအရာကို ဆိုလိုသည်။ “ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓန္တိ” ဟူသည် ဇရာနှင့် မရဏအားဖြင့် နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖောက်ပြန်အပ်သည်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့်ပင် ပျက်စီးခြင်းနှင့် ချုပ်ပျက်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား အကြင်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်သည် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် မတည်ဘဲ၊ စင်စစ်သော်ကား ဥပါဒ်အခါဟု ဆိုအပ်သော ပကတိသဘာဝကို စွန့်၏၊ စွန့်အပ်သော ထိုရုပ်သည် ဇရာအခါမှ ထိုထိုသို့ ရွေ့လျောပျက်စီး၏၊ ရွေ့လျောပျက်စီးသော ထိုရုပ်သည် ဘင်္ဂဖြစ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ပျက်၏ဟူသော ဤထူးခြားမှုကို ပြခြင်းငှာ “ပကတိဝိဇဟနေန” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤသုတ်၌ “ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ကောင်းစွာသော ပညာဖြင့် ရှုသောသူအား” ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း၊ ဝီထိသို့သက်ဝင်သော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် အနုဗောဓဉာဏ်ကိုသာ ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့် ဥပဝိစာရညွှန်ပြချက် ဖြစ်သောကြောင့် “ဝိပဿနာပညာဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ အလိုရှိအပ်သော အာရုံသည် ရှေးရှုထင်ရှားရှိလတ်သော်” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူလတ္တံ့။ “သင်္ခါရတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို ရှုသောသူအား” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ခဏမစဲ ပျက်စီးတတ်သော သဘောကို ဝီထိသို့သက်ဝင်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ရှုသောသူအား ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူသည်မှာ “သင်္ခါရဂတမှိ တိက္ခေ” စသည်တည်း။ ထို၌ “သင်္ခါရဂတမှိ” ဟူသည် အာရုံဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့၌။ “တိက္ခေ” ဟူသည် ဘာဝနာအစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေတို့၏ ညီမျှခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထက်မြက်သော။ “သူရေ” ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့က မလွှမ်းမိုးနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားစွာ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပွားလတ်သော်။

Kilesānaṃ vikkhambhanavasena vūpasantatāya santacittassa, saṃsāre bhayassa ikkhanato bhikkhuno, uttarimanussadhammasannissitattā amānusī ratīti vivekarati nekkhammarati. Yato yatoti yathā yathā nayavipassanādīsu yena yena sammasanākārenāti attho. Khandhānaṃ udayabbayanti pañcupādānakkhandhānaṃ uppādañca bhaṅgañca. Amatantaṃ vijānatanti vijānantānaṃ viññūnaṃ āraddhavipassanānaṃ taṃ pītipāmojjaṃ amatādhigamahetutāya amatanti veditabbaṃ.

ကိလေသာတို့ကို ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်သောကြောင့် ငြိမ်းအေးသောစိတ်ရှိသော၊ သံသရာ၌ ဘေးကို ရှုတတ်သောကြောင့် ရဟန်းမည်သောသူအား ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် “အမာနုသီ ရတိ” ဟူသည် ဝိဝေကရတိ (ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း) နှင့် နေက္ခမ္မရတိ (တောထွက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း) တည်း။ “ယတော ယတော” ဟူသည် နယဝိပဿနာစသည်တို့၌ ထိုထို သုံးသပ်ဆင်ခြင်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ “ခန္ဓာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ” ဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ချုပ်ပျက်ခြင်းကို။ “အမတန္တံ ဝိဇာနတံ” ဟူသည် ဝိပဿနာကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော သိတတ်ကုန်သော ပညာရှိတို့အား ထိုပီတိပါမောဇ္ဇသည် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် “အမြိုက်နိဗ္ဗာန်” ဟူ၍ သိအပ်၏။

Chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagateti rūpādivasena chabbidhe iṭṭhārammaṇe yathārahaṃ chasu dvāresu āpāthagate. Visaye cetaṃ bhummavacanaṃ.

“ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ” ဟူသည် ရူပါရုံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါးသော အလိုရှိအပ်သော အာရုံသည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ ရှေးရှုထင်ရှားရှိလတ်သော်။ ဤ၌ ဝိသယသဗ္ဗနာမ်၌ တည်သော ဘုမ္မဝိဘတ်တည်း။

307. Paccuppannanti santatipaccuppannaṃ. Anuttaravimokkho nāma arahattaṃ idha adhippetaṃ ukkaṭṭhaniddesena. Kathaṃ pana tattha pihaṃ upaṭṭhapeti, na hi adhigataṃ arahattaṃ ārammaṇaṃ hoti, na ca taṃ ārabbha pihā pavattatīti? Ko vā evamāha – ‘‘arahattaṃ ārammaṇaṃ katvā pihaṃ upaṭṭhapetī’’ti. Anussutiladdhaṃ pana parikappasiddhaṃ arahattaṃ uddissa patthanaṃ ṭhapeti, tattha cittaṃ paṇidahati. Tenāha bhagavā – ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti. Āyatananti arahattameva chaḷaṅgasamannāgamādikāraṇabhāvato, manāyatanadhammāyatanabhāvato ca tathā vuttaṃ, taṃ panetaṃ domanassaṃ [Pg.384] patthanaṃ paṭṭhapentassa uppajjati patthanāya sahāvattanato. Na hi lobhadosānaṃ saha vutti atthi. Patthanāmūlakattāti iminā upaṭṭhāpayato padassa hetuatthajotakatamāha. Evanti ‘‘kudāssunāmā’’tiādinā vuttākārena. Ussukkāpetunti yathā maggena ghaṭeti, evaṃ ussukkāpetuṃ.

၃၀၇. “ပစ္စုပ္ပန္နံ” ဟူသည် သန္တတိပစ္စုပ္ပန်တည်း။ “အနုတ္တရဝိမောက္ခ” မည်သည် ဤ၌ ဥက္ကဋ္ဌနိဒ္ဒေသ (အထွတ်အထိပ်ညွှန်ပြချက်) အားဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရည်ရွယ်သည်။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်၌ တောင့်တခြင်းကို အဘယ်သို့ ဖြစ်စေသနည်း၊ ရအပ်ပြီးသော အရဟတ္တဖိုလ်သည် အာရုံမဖြစ်နိုင်၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍လည်း တောင့်တခြင်းသည် မဖြစ်ပွားနိုင်ပါတကား။ အဘယ်သူသည် ဤသို့ပြောဖူးသနည်း — “အရဟတ္တဖိုလ်ကို အာရုံပြု၍ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေ၏” ဟု။ သို့သော်လည်း ကြားနာဖူးခြင်းဖြင့် ရအပ်သော ကြံစည်စိတ်ကူးအပ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရည်မှန်း၍ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေ၏၊ ထိုတရား၌ စိတ်ကို ညွတ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် — “အဘယ်အခါ၌ ငါသည် ထိုအာယတန (အရဟတ္တဖိုလ်တရား) သို့ ဆိုက်ရောက်၍ နေရပါအံ့နည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အာယတနံ” ဟူသည် ဆဠင်္ဂသမန္နာဂတစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မနာယတန ဓမ္မာယတနတို့၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း အရဟတ္တဖိုလ်ကိုပင် ထိုသို့ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ တောင့်တခြင်းကို တည်ဆောက်သောသူအား တောင့်တခြင်းနှင့်အတူ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် ထိုနှလုံးမသာယာခြင်း (ဒေါမနဿ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ လောဘနှင့် ဒေါသတို့သည် အတူတကွ ဖြစ်ပွားခြင်း မရှိပေ။ “ပတ္ထနာမူလကတ္တာ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် “ဥပဋ္ဌာပယတော” ဟူသော ပုဒ်၏ အကြောင်းအနက်ကို ပြခြင်းကို မိန့်တော်မူသည်။ “ဧဝံ” ဟူသည် “ကုဒါဿုနာမ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်တည်း။ “ဥဿုက္ကာပေတုံ” ဟူသည် မဂ်ဖြင့် အားထုတ်သကဲ့သို့ ထိုသို့ အားထုတ်စေခြင်းငှာ။

308. Aññāṇupekkhāti aññāṇasahitā upekkhā asamapekkhanapavattā. Tena tena maggodhinā tassa tassa apāyagamanīyakilesodhissa anavasesato jitattā khīṇāsavo nippariyāyato odhijino nāma; tadabhāvato puthujjano nippariyāyatova anodhijino nāma; sekho pana siyā pariyāyato odhijinoti. Tampi nivattento, ‘‘akhīṇāsavassāti attho’’ti āha. Āyatiṃ vipākaṃ jinitvāti appavattikaraṇavasena sabbaso āyatiṃ vipākaṃ jinitvā ṭhitattā khīṇāsavova nippariyāyato vipākajino nāma; tadabhāvato puthujjano nippariyāyato avipākajino nāma; sekho pana siyā pariyāyato vipākajinoti. Tampi nivattento ‘‘akhīṇāsavassevāti attho’’ti āha. Apassantassa rūpanti pāḷito padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Pāḷiyaṃ pubbe ‘‘puthujjanassā’’ti vatvā puna ‘‘assutavato puthujjanassā’’ti vacanaṃ andhaputhujjanassāyaṃ upekkhā, na kalyāṇaputhujjanassāti dassanatthaṃ. Gehassitā upekkhā hi yaṃ kiñci ārammaṇavatthuṃ apekkhasseva, na nirapekkhassāti iṭṭhe, iṭṭhamajjhatte vā ārammaṇe siyāti vuttaṃ ‘‘iṭṭhārammaṇe āpāthagate’’ti. Aññāṇena pana tattha ajjhupekkhanākārappatti hoti. Tenāha ‘‘guḷapiṇḍake’’tiādi.

၃၀၈. “အညာဏုပေက္ခာ” ဟူသည် မသိခြင်းနှင့် ယှဉ်သော ညီမျှစွာမရှုခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ဥပေက္ခာတည်း။ ထိုထိုမဂ်၏ အပိုင်းအခြားဖြင့် ထိုထို အပါယ်သို့ သွားစေတတ်သော ကိလေသာအပိုင်းအခြားကို အကြွင်းမဲ့ အောင်အပ်ပြီးသောကြောင့် ရဟန္တာသည် နိပ္ပရိယာယ် (တိုက်ရိုက်) အားဖြင့် “ဩဓိဇိန” (အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အောင်သောသူ) မည်၏။ ထိုရဟန္တာအဖြစ် မရှိသောကြောင့် ပုထုဇဉ်သည် နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့်သာလျှင် “အနောဓိဇိန” မည်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ပရိယာယ်အားဖြင့် “ဩဓိဇိန” ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း တားမြစ်လိုသဖြင့် “ရဟန္တာ၏ ဟူသော အနက်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “နောင်အခါ ဖြစ်လတ္တံ့သော ဝိပါက်ကို အောင်၍” ဟူသည် မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အနန္တရဝိပါက်ကို အောင်၍ တည်သောကြောင့် ရဟန္တာသည်သာ နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့် “ဝိပါကဇိန” မည်၏။ ထိုရဟန္တာအဖြစ် မရှိသောကြောင့် ပုထုဇဉ်သည် နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့် “အဝိပါကဇိန” မည်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ပရိယာယ်အားဖြင့် “ဝိပါကဇိန” ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း တားမြစ်လိုသဖြင့် “ရဟန္တာ၏သာလျှင် ဟူသော အနက်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “မရှုမမြင်သောသူ၏ ရုပ်ကို” ဟူသော စကားကို ပါဠိတော်မှ ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ စပ်အပ်၏။ ပါဠိတော်၌ ရှေးဦးစွာ “ပုထုဇဉ်၏” ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် “ကြားနာမှုမရှိသော ပုထုဇဉ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခြင်းသည် ဤဥပေက္ခာသည် အန္ဓပုထုဇဉ်၏ ဥပေက္ခာသာဖြစ်၍ ကလျာဏပုထုဇဉ်၏ ဥပေက္ခာမဟုတ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ဂေဟဿိတဥပေက္ခာသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံဝတ္ထုကို ငဲ့ကွက်သောသူအားသာ ဖြစ်၏၊ မငဲ့ကွက်သောသူအား မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် အလိုရှိအပ်သော အာရုံ သို့မဟုတ် အလိုရှိအပ်သော အလတ်စားအာရုံ၌ ဖြစ်ရာ၏ဟု “အလိုရှိအပ်သော အာရုံသည် ရှေးရှုထင်ရှားရှိလတ်သော်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မသိခြင်း (အဝိဇ္ဇာ) ဖြင့်ကား ထိုအာရုံ၌ လျစ်လျူရှုသောအခြင်းအရာသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဂုဠပိဏ္ဍကေ” (တင်လဲခဲ၌) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

Iṭṭhe arajjantassa aniṭṭhe adussantassāti idaṃ yebhuyyena sattānaṃ iṭṭhe rajjanaṃ, aniṭṭhe dussananti katvā vuttaṃ. Ayoniyomanasikāro hi taṃtaṃārammaṇavasena na katthacipi javananiyamaṃ karotīti vuttaviparītepi ārammaṇe rajjanadussanaṃ sambhavati, tathāpissa rajjanadussanaṃ atthato paṭikkhittamevāti daṭṭhabbaṃ. Asamapekkhaneti asamaṃ ayuttadassane ayoniso sammohapubbakaṃ ārammaṇassa gahaṇe.

“အလိုရှိအပ်သော အာရုံ၌ မတပ်မက်သော၊ အလိုမရှိအပ်သော အာရုံ၌ မပြစ်မှားသောသူအား” ဟူသော ဤစကားကို များသောအားဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် အလိုရှိအပ်သောအာရုံ၌ တပ်မက်ခြင်း၊ အလိုမရှိအပ်သောအာရုံ၌ ပြစ်မှားခြင်း ရှိကြသည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ အယောနိသောမနသိကာရသည် ထိုထိုအာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌မျှ ဇော၏ မြဲမြံခြင်းကို မပြုနိုင်သောကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန့်ကျင်ဘက် အာရုံ၌လည်း တပ်မက်ခြင်း ပြစ်မှားခြင်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်၏၊ သို့သော်လည်း ထိုသူ၏ တပ်မက်ခြင်း ပြစ်မှားခြင်းကို အနက်အားဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသည်သာလျှင် ဟူ၍ ရှုအပ်၏။ “အသမပေက္ခနေ” ဟူသည် မညီမမျှ မလျောက်ပတ်စွာ ရှုခြင်း၌ အယောနိသော မောဟလျှင် အစရှိသည်ဖြင့် အာရုံကို ယူခြင်း၌။

309. Pavattanavasenāti uppādanavasena ceva bahulīkaraṇavasena ca. Nissāya ceva āgamma cāti āgamanaṭṭhānabhūte nissayapaccayabhūte ca [Pg.385] katvā. Atikkantāni nāma honti vikkhambhanena ussārentā samussārentā.

၃၀၉. “ဖြစ်ပွားစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ များစွာဖြစ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း။ “မှီ၍လည်းကောင်း၊ အကြောင်းပြု၍လည်းကောင်း” ဟူသည် ရောက်ရာအရပ်ဖြစ်သော မှီရာပစ္စည်းဖြစ်သော တရားကို ပြု၍။ “လွန်မြောက်အပ်ကုန်သည် မည်ကုန်၏” ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်ဖြင့် နှင်ထုတ်ကုန်လျက်၊ အကြွင်းမဲ့ နှင်ထုတ်ကုန်လျက်တည်း။

Somanassabhāvasāmaññaṃ gahetvā, ‘‘sarikkhakeneva sarikkhakaṃ jahāpetvā’’ti vuttaṃ. Idhāpi pahāyakaṃ nāma pahātabbato balavameva, saṃkilesadhammānaṃ balavabhāvato sātisayaṃ pana balavabhāvaṃ sandhāya ‘‘idāni balavatā’’tiādi vuttaṃ. Balavabhāvato vodānadhammānaṃ adhigamassa adhippetattā hettha nekkhammassitadomanassānampi pahānaṃ jotitaṃ.

သောမနဿဖြစ်ခြင်း၏ တူမျှသောသဘောကို ယူ၍ “တူသောတရားဖြင့်သာ တူသောတရားကို စွန့်ပယ်စေ၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌လည်း ပယ်တတ်သောတရားသည် ပယ်အပ်သောတရားထက် အားကောင်းသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ကိလေသာတရားတို့၏ အားကောင်းသော အဖြစ်ကြောင့် ထူးကဲသော အားကောင်းသောအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ “ယခုအခါ အားကောင်းသောတရားဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အားကောင်းသောအဖြစ်ကြောင့် စင်ကြယ်သောတရားတို့ကို ရခြင်းကို ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် ဤ၌ နေက္ခမ္မဿိတ ဒေါမနဿတို့၏ ပယ်ခြင်းကိုလည်း ပြအပ်ပေသည်။

Upekkhāya pahāyakabhāvena adhippetattā ‘‘upekkhākathā veditabbā’’ti vuttaṃ. Jhānassa alābhino ca lābhino ca pakiṇṇakasaṅkhārasammasanaṃ sandhāya, ‘‘suddhasaṅkhāre ca pādake katvā’’ti. Upekkhāsahagatāti bhāvanāya paguṇabhāvaṃ āgamma kadāci ajjhupekkhanavasenapi hi sammasanaṃ hotīti. Pādakajjhānavasena, sammasitadhammavasena vā āgamanavipassanāya bahulaṃ somanassasahagatabhāvato ‘‘vuṭṭhānagāminī pana vipassanā somanassasahagatāvā’’ti niyametvā vuttaṃ. Upekkhāsahagatā hotīti etthāpi eseva nayo. Catutthajjhānādīnīti ādi-saddena arūpajjhānāni saṅgaṇhāti. Purimasadisāvāti purimasadisā eva, upekkhāsahagatā vā hoti somanassasahagatā vāti attho. Idaṃ sandhāyāti yaṃ catutthajjhānādipādakato eva upekkhāsahagataṃ vuṭṭhānagāminivipassanaṃ nissāya somanassasahagatāya vipassanāya pahānaṃ, idaṃ sandhāya. Pahānanti cettha samatikkamalakkhaṇaṃ veditabbaṃ.

ဥပေက္ခာကို ပယ်စွန့်တတ်သော သဘောဖြင့် အလိုရှိအပ်သောကြောင့် “ဥပေက္ခာစကားကို သိအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဈာန်ကို မရဖူးသောသူနှင့် ရဖူးသောသူတို့၏ ရောပြွမ်းသော သင်္ခါရတို့ကို သုံးသပ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “စင်ကြယ်သော သင်္ခါရတို့ကို အခြေခံပြု၍” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော” ဟူသည်မှာ ဘာဝနာ၏ ပွားများပြီးမြောက်သည်ဖြစ်၍ တစ်ခါတစ်ရံ လျစ်လျူရှုခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်း သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ အခြေခံဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ သုံးသပ်အပ်သော တရား၏ အစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း လာသော ဝိပဿနာသည် အများအားဖြင့် သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော သဘောရှိသောကြောင့် “ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ ဝိပဿနာသည်ကား သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သည်သာတည်း” ဟု ကန့်သတ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်၏” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ “စတုတ္ထဈာန်အစရှိသည်တို့” ဟူရာ၌ အစရှိသော စကားလုံးဖြင့် အရူပဈာန်တို့ကို ယူ၏။ “ရှေးနှင့်တူသည်သာ” ဟူသည် ရှေးဦးစွာသော နည်းနှင့်တူသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်စေ၊ သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်စေ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤအရာကို ရည်ရွယ်၍” ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်စသည်ကို အခြေခံပြု၍သာ ဖြစ်သော ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာကို မှီ၍ သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိပဿနာကို ပယ်ခြင်းဖြစ်ရာ ဤအရာကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ဤ၌ “ပယ်ခြင်း” ဟူသည်ကား လွန်မြောက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသည်ဟု သိအပ်၏။

Etaṃ visesaṃ vipassanāya āvajjanaṭṭhānabhūtaṃ. Vuṭṭhānagāminiyā āsanne samāpannajjhānavipassanā pādakajjhānavipassanā, sammasitadhammoti vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā. Puggalajjhāsayoti pādakajjhānassa sammasitajjhānassa ca bhede sati paṭipajjanakassa puggalassa, ‘‘aho vata mayhaṃ pañcaṅgikaṃ jhānaṃ bhaveyya caturaṅgika’’ntiādinā pubbe pavattaajjhāsayo. Tesampi vādeti ettha paṭhamatheravāde. Ayameva…pe… niyameti tato tato dutiyādipādakajjhānato uppannassa saṅkhārupekkhāñāṇassa pādakajjhānātikkantānaṃ [Pg.386] aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatā virāgabhāvanābhāvato itarassa ca atabbhāvato. Eteneva hi paṭhamatheravāde apādakapaṭhamajjhānapādakamaggā paṭhamajjhānikāva honti, itare ca dutiyajjhānikādimaggā pādakajjhānavipassanāniyamehi taṃtaṃjhānikāva. Evaṃ sesavādesupi vipassanāniyamo yathāsambhavaṃ yojetabbo. Tenāha – ‘‘tesampi vāde ayameva pubbabhāge vuṭṭhānagāminivipassanāva niyametī’’ti. Vuttāva, tasmā na idha vattabbāti adhippāyo.

ဤထူးခြားမှုသည် ဝိပဿနာ၏ ဆင်ခြင်ရာဌာန ဖြစ်သည်။ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၏ အနီး၌ ဝင်စားအပ်သော ဈာန်ကို သုံးသပ်သော ဝိပဿနာသည် ပါဒကဈာန်ဝိပဿနာ ဖြစ်သည်။ “သုံးသပ်အပ်သော တရား” ဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့တည်း။ “ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ)” ဟူသည် အခြေခံဈာန်နှင့် သုံးသပ်အပ်သော ဈာန်တို့၏ ကွဲပြားမှုရှိလတ်သော် ကျင့်ကြံပွားများသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ “အို... ငါ့အား ငါးအင်္ဂါရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်ပါစေသား၊ လေးအင်္ဂါရှိသော ဈာန်သည် ဖြစ်ပါစေသား” စသည်ဖြင့် ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော အလိုဆန္ဒတည်း။ “ထိုဆရာတို့၏ ဝါဒ၌လည်း” ဟူသည် ဤပထမ မထေရ်တို့၏ ဝါဒ၌ ဖြစ်သည်။ “ဤသည်သာလျှင်...ပ... ကန့်သတ်၏” ဟူသည် ထိုထို ဒုတိယဈာန်စရှိသော အခြေခံဈာန်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်အား အခြေခံဈာန်မှ လွန်မြောက်သော အင်္ဂါတို့ကို မဝင်စားလိုခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်း ဘာဝနာ မရှိခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်ပါးသောဉာဏ်အား ထိုကဲ့သို့ သဘောမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ပထမမထေရ်တို့၏ ဝါဒ၌ အခြေခံမရှိသော မဂ်တို့နှင့် ပထမဈာန်ကို အခြေခံပြုသော မဂ်တို့သည် ပထမဈာန်ရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အခြားသော ဒုတိယဈာန်အစရှိသော မဂ်တို့သည် အခြေခံဈာန် ဝိပဿနာ၏ ကန့်သတ်ချက်များအရ ထိုထိုဈာန်ရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကျန်ရှိသော ဝါဒတို့၌လည်း ဝိပဿနာ ကန့်သတ်ချက်ကို အားလျော်စွာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုသူတို့၏ ဝါဒ၌လည်း ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော ဤဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာသည်သာလျှင် ကန့်သတ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၍ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ မဆိုအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။

310. Nānattādi kāmāvacarādikusalādivibhāgato nānāvidhā. Tenāha ‘‘anekappakārā’’ti. Nānattasitāti rūpasaddādinānārammaṇanissayā. Ekattā ekasabhāvā jātibhūmiādivibhāgābhāvato. Ekārammaṇanissitāti ekappakāreneva ārammaṇe pavattā. Heṭṭhā aññāṇupekkhā vuttā ‘‘bālassa muḷhassā’’tiādinā (ma. ni. 3.308). Upari chaḷaṅgupekkhā vakkhati ‘‘upekkhako viharatī’’tiādinā (ma. ni. 3.311). Dve upekkhā gahitā dvinnampi ekattā, ekajjhaṃ gahetabbato, nānattasitāya upekkhāya pakāsitabhāvato ca.

၃၁၀. အထူးထူးအပြားပြားဖြစ်သော ဥပေက္ခာသည် ကာမာဝစရစသည် ကုသိုလ်စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် အစုံစုံ အထူးထူးရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “များစွာသော အပြားရှိ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “အထူးထူးသော အာရုံ၌ တည်မှီသော ဥပေက္ခာ” ဟူသည် ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ စသော များစွာသော အာရုံတို့ကို မှီ၍ဖြစ်သော။ “တစ်မျိုးတည်းသော ဥပေက္ခာ” ဟူသည် အမျိုးအစား၊ ဘုံ အစရှိသော အပိုင်းအခြား မရှိသောကြောင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိ၏။ “တစ်မျိုးတည်းသော အာရုံ၌ မှီသော ဥပေက္ခာ” ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာလျှင် အာရုံ၌ ဖြစ်သော။ အောက်၌ “မိုက်သော တွေဝေသောသူ၏” စသည်ဖြင့် အညာဏုပေက္ခာကို ဆိုအပ်ပြီ။ အထက်၌ “လျစ်လျူရှုကာ နေ၏” စသည်ဖြင့် ဆဠင်္ဂုပေက္ခာကို ဆိုလတ္တံ့။ ဥပေက္ခာနှစ်မျိုးလုံးပင် တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပေါင်းတည်း ယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထူးထူးသော အာရုံ၌ တည်မှီသော ဥပေက္ခာကို ပြအပ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဥပေက္ခာနှစ်ပါးတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။

Aññāṇupekkhā aññā saddādīsu tattha tattheva vijjamānattā. Rūpesūti ca iminā na kevalaṃ rūpāyatanavisesā eva gahitā, atha kho kasiṇarūpānipīti āha – ‘‘rūpe upekkhābhāvañca aññā’’tiādi. Ekattasitabhāvopi idha ekattavisayasampayogavaseneva icchito, na ārammaṇavasena cāti dassetuṃ, ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tatthā’’tiādi. Sampayuttavasenāti sampayogavasena. Ākāsānañcāyatanaṃ nissayatīti ākāsānañcāyatananissitā, ākāsānañcāyatanakhandhanissitā. Sesāsupīti viññāṇañcāyatananissitādīsupi.

အညာဏuပေက္ခာသည် အခြားဖြစ်ကုန်သော သဒ္ဒါရုံစသည်တို့၌ ထိုထိုအရပ်၌သာလျှင် ရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ “ရုပ်တရားတို့၌” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရူပါယတန အထူးတို့ကိုသာ ယူသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ကသိဏ်ရုပ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်ကုန်၏ဟူ၍ ပြလိုသဖြင့် “ရုပ်၌ ဥပေက္ခာဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အခြား...” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤ၌ တစ်မျိုးတည်းသော အာရုံ၌ တည်မှီသော သဘောသည်လည်း တစ်မျိုးတည်းသော အာရုံနှင့် ယှဉ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ အလိုရှိအပ်၏၊ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ဟု ပြခြင်းငှာ “အကြင်ကြောင့်မူကား...” စသည်ကို ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ထို၌” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ယှဉ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ယှဉ်စပ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်တည်း။ အာကာသာနဉ္စာယတနကို မှီ၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် အာကာသာနဉ္စာယတနနိဿိတ မည်၏။ အာကာသာနဉ္စာယတန ခန္ဓာတို့ကို တည်မှီသော။ “ကျန်ရှိသော တရားတို့၌လည်း” ဟူသည် ဝိညာဏဉ္စာယတနနိဿိတ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်သည်။

Arūpāvacaravipassanupekkhāyāti arūpāvacaradhammārammaṇāya vipassanupekkhāya. Rūpāvacaravipassanupekkhanti etthāpi eseva nayo. Tāya kāmarūpārūpabhedāya taṇhāya nibbattāti tammayā, tebhūmakadhammā, tesaṃ bhāvo tammayatā, taṇhā yassa guṇassa vasena atthe saddaniveso, tadabhidhānakoti āha – ‘‘tammayatā nāma taṇhā’’ti[Pg.387]. Atammayatā tammayatāya paṭipakkhoti katvā. Vipassanupekkhanti, ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (dī. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgataṃ saṅkhāravicinane majjhattabhūtaṃ upekkhaṃ.

“အရူပဘုံ၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာဥပေက္ခာအားဖြင့်” ဟူသည် အရူပတရားတို့ကို အာရုံပြုသော ဝိပဿနာဥပေက္ခာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ရူပဘုံ၌ဖြစ်သော ဝိပဿနာဥပေက္ခာကို” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ ကာမ၊ ရူပ၊ အရူပ အပြားရှိသော ထိုတဏှာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သောကြောင့် တမ္မယ (ထိုတဏှာတည်းဟူသော သဘောရှိကုန်သော) မည်ကုန်၏။ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့တည်း။ ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းသဘောသည် တမ္မယတာ မည်၏။ တဏှာသည် အကြင်ဂုဏ်အစွမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ စကားလုံးသက်ဝင်စေအပ်၏၊ ထိုတဏှာကို ဟောကြားတတ်သော စကားလုံးအဖြစ်ဖြင့် “တမ္မယတာ မည်သည် တဏှာတည်း” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “အတမ္မယတာ” ဟူသည် တမ္မယတာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “ဝိပဿနာဥပေက္ခာကို” ဟူသည် “ရှိသမျှသော၊ ဖြစ်သမျှသော ထိုတရားကို ပယ်စွန့်၏၊ ဥပေက္ခာကို ရရှိ၏” ဟူ၍ လာရှိသော သင်္ခါရတို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ရာ၌ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော ဥပေက္ခာတည်း။

311. Yadariyoti ettha da-kāro padasandhikaro, upayogaputhuvacane ca ya-saddoti dassento, ‘‘ye satipaṭṭhāne ariyo’’ti āha. Kāmaṃ ‘‘ariyo’’ti padaṃ sabbesampi paṭividdhasaccānaṃ sādhāraṇaṃ, vakkhamānassa pana visesassa buddhāveṇikattā, ‘‘ariyo sammāsambuddho’’ti vuttaṃ. Na hi paccekabuddhādīnaṃ ayamānubhāvo atthi. Tīsu ṭhānesūti na sussūsantīti vā, ekacce na sussūsanti ekacce sussūsantīti vā, sussūsantīti vā, paṭipannāpaṭipannānaṃ sāvakānaṃ paṭipattisaṅkhātesu tīsu satipaṭṭhānesu. Satiṃ paṭṭhapentoti paṭighānunayehi anavassutattā tadubhayanivattattā sabbadā satiṃ upaṭṭhapento. Buddhānameva sā niccaṃ upaṭṭhitasatitā, na itaresaṃ āveṇikadhammabhāvato. Ādarena sotumicchā idha sussūsāti tadabhāvaṃ dassento, ‘‘saddahitvā sotuṃ na icchantī’’ti āha. Na aññāti ‘‘na aññāyā’’ti vattabbe yakāralopena niddesoti āha ‘‘na jānanatthāyā’’ti. Satthu ovādassa anādiyanameva vokkamananti āha – ‘‘atikkamitvā…pe… maññantī’’ti.

၃၁၁. “ယဒရိယော” ဟူသော ဤ၌ ‘ဒ’ကာရသည် ပုဒ်စပ်ခြင်း (ပဒသန္ဓိ) ကို ပြုတတ်၏။ ဥပယောဂ ဝိဘတ် အများကိန်း၌ ‘ယ’သဒ္ဒါဖြစ်ကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် “အကြင် သတိပဋ္ဌာန်တို့၌ မြတ်သောသူသည်...” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အမှန်စင်စစ် “အရိယ” ဟူသော ပုဒ်သည် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီးသော သူအားလုံးတို့နှင့် ဆက်ဆံသော်လည်း ပြလတ္တံ့သော ထူးခြားမှုသည် ဘုရားရှင်တို့၏ သီးခြားဂုဏ် (အာဝေဏိကဓမ္မ) ဖြစ်သောကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားရှင်တည်းဟူသော အရိယပုဂ္ဂိုလ်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အစရှိသည်တို့အား ဤအာနုဘော်သည် မရှိပေ။ “ဌာနသုံးပါးတို့၌” ဟူသည် မနာယူလိုကြကုန်သည်လည်းကောင်း၊ အချို့တို့သည် မနာယူလိုကြဘဲ အချို့တို့သည် နာယူလိုကြကုန်သည်လည်းကောင်း၊ နာယူလိုကြကုန်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်သော၊ ကျင့်သော မကျင့်သော တပည့်သာဝကတို့၏ ကျင့်ဝတ်ဟု ဆိုအပ်သော သတိပဋ္ဌာန်သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ “သတိကို ဖြစ်စေတော်မူ၏” ဟူသည် ဒေါသ၊ ရာဂတို့ဖြင့် ယိုစီးခြင်း မရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို တားမြစ်အပ်သောကြောင့် အခါခပ်သိမ်း သတိကို ထင်ရှားစွာ တည်စေတော်မူ၏။ အစဉ်သဖြင့် သတိထင်ရှားရှိခြင်း သဘောသည် မြတ်စွာဘုရားတို့အားသာ ဖြစ်၏၊ အခြားသောသူတို့အား မဖြစ်၊ သီးခြားဂုဏ် (အာဝေဏိကဓမ္မ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ရိုသေစွာ နာယူလိုခြင်းသည် ဤ၌ ‘သုဿူသာ’ (နာယူလိုခြင်း) မည်၏။ ထိုသဘော မရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် “ယုံကြည်၍ နာယူခြင်းငှာ မလိုလားကြကုန်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “န အညာ” ဟူသည် “န အညာယ” ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ‘ယ’ကာရ ကျေခြင်းအားဖြင့် ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “သိခြင်းအကျိုးငှာ မဟုတ်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဆရာ၏ အဆုံးအမကို မလိုက်နာခြင်းသည်ပင် ဖဲခွာခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “လွန်မြောက်၍...ပ... မှတ်ထင်ကြကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Gehassitadomanassavasenāti idaṃ idha paṭikkhipitabbamattadassanapadaṃ daṭṭhabbaṃ. Nekkhammassitadomanassassapi satthu pasaṅgavasena ‘‘na ceva attamano hotī’’ti attamanapaṭikkhepena anattamanatā vuttā viya hotīti taṃ paṭisedhento – ‘‘appatīto hotīti na evamattho daṭṭhabbo’’ti. Tassa setughāto hi tathāgatānaṃ. Yadi evaṃ kasmā attamanatāpaṭikkhepoti āha – ‘‘appaṭipannakesu pana anattamanatākāraṇassa abhāvenetaṃ vutta’’nti. Paṭighaavassavenāti chahi dvārehi paṭighavissandanena, paṭighappavattiyāti attho. Uppilāvitoti na evamattho daṭṭhabbo uppilāvitattassa bodhimūle eva pahīnattā. Paṭipannakesūti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ, appaṭipannakesupi tathāgatassa anattamanatākāraṇaṃ nattheva. Etaṃ vuttanti etaṃ ‘‘attamano ceva hotī’’tiādivacanaṃ vuttaṃ [Pg.388] sāvakānaṃ sammāpaṭipattiyā satthu anavajjāya cittārādhanāya sambhavato.

"Gehassitadomanassavasena" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဤနေရာ၌ ငြင်းပယ်ထိုက်ရုံမျှကို ပြသသောပုဒ်ဟု မှတ်အပ်၏။ နေက္ခမ္မဿိတဒေါမနဿအားလည်း ဘုရားရှင်၌ သက်ရောက်မှုရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "နှလုံးမသာယာသည်လည်း မဟုတ်" ဟု နှလုံးသာယာမှုကို ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် နှလုံးမသာယာမှုဖြစ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်လိုသဖြင့် "မနှစ်သက်ခြင်းဖြစ်၏ဟူ၍ ဤသို့ အနက်ကို မရှုမြင်အပ်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဒေါမနဿသည် တထာဂတမြတ်စွာဘုရားတို့အား လုံးဝအကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် နှလုံးသာယာမှုကို ငြင်းပယ်ရသနည်းဟူမူ - "မကျင့်သောသူတို့၌မူကား နှလုံးမသာယာခြင်း၏ အကြောင်းမရှိသဖြင့် ဤသို့မိန့်တော်မူအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Paṭighaavassavena" ဟူသည် တံခါးခြောက်ပေါက်တို့ဖြင့် ဒေါသစီးထွက်ခြင်းဖြစ်၏၊ ဒေါသဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ "Uppilāvito" ဟူသော စကား၏ အနက်ကို ထိုသို့မရှုမြင်အပ်၊ ကြည်နူးတက်ကြွခြင်း (ပျံ့လွင့်ခြင်း) ကို ဗောဓိပင်ရင်း၌ပင် ပယ်သတ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "Paṭipannakesu" ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဆိုင်ရာအစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏၊ မကျင့်သောသူတို့၌လည်း တထာဂတမြတ်စွာဘုရားအား နှလုံးမသာယာခြင်း၏ အကြောင်းသည် လုံးဝမရှိသည်သာတည်း။ "Etaṃ varia" ဟူသည် သာဝကတို့၏ ကောင်းစွာကျင့်ခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား အပြစ်ကင်းစွာ စိတ်တော်ကို ကြည်လင်စေခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဤ "နှလုံးသာယာသည်လည်း ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

312. Damitoti nibbisevanabhāvāpādanena sikkhāpito. Iriyāpathaparivattanavasena aparivattitvā ekadisāya eva sattadisāvidhāvanassa idhādhippetattā sāritānaṃ hatthidammādīnaṃ ekadisādhāvanampi anivattanavaseneva yuttanti āha – ‘‘anivattitvā dhāvanto ekaṃyeva disaṃ dhāvatī’’ti. Kāyena anivattitvāvāti kāyena aparivattitvā eva. Vimokkhavasena aṭṭha disā vidhāvati, na puratthimādidisāvasena. Ekappahārenevāti ekanīhāreneva, ekasmiṃyeva vā divase ekabhāgena. ‘‘Pahāro’’ti hi divasassa tatiyo bhāgo vuccati. Vidhāvanañcettha jhānasamāpajjanavasena akalaṅkamappatisātaṃ javanacittapavattanti āha ‘‘samāpajjatiyevā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva.

၃၁၂. "Damito" ဟူသည် (မကောင်းသောအမှုကို) မမှီဝဲခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် ဆုံးမအပ်၊ သင်ကြားအပ်သော။ ဤနေရာ၌ ဣရိယာပုဒ်ကို ပြောင်းလဲခြင်းအစွမ်းဖြင့် မပြောင်းလဲဘဲ အရပ်တစ်မျက်နှာတည်း၌သာ အရပ်ခုနစ်မျက်နှာသို့ ပြေးသွားခြင်းကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် စေလွှတ်အပ်သော ယဉ်ပါးအောင် ဆုံးမဆဲဆင် စသည်တို့၏ အရပ်တစ်မျက်နှာသို့ ပြေးသွားခြင်းသည်လည်း မပြန်လှည့်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်သာ သင့်လျော်၏ဟု မိန့်တော်မူလိုသဖြင့် "မလှည့်ပြန်ဘဲ ပြေးသော် အရပ်တစ်မျက်နှာတည်းသို့သာ ပြေး၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Kāyena anivattitvā" ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် မပြန်လှည့်ဘဲသာ ဖြစ်၏။ ဝိမောက္ခအစွမ်းဖြင့် အရပ်ရှစ်မျက်နှာသို့ ပြေးသွား၏၊ အရှေ့အရပ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ "Ekappahāreneva" ဟူသည် တစ်ကြိမ်တည်းသော အားထုတ်မှုဖြင့်သာ၊ သို့မဟုတ် တစ်ရက်တည်း၌ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဖြင့်။ "Pahāra" ဟူသည် နေ့၏ သုံးပုံတစ်ပုံကို ခေါ်ဆိုသောကြောင့်တည်း။ ဤနေရာ၌ ပြေးသွားခြင်းဟူသည် ဈာန်ဝင်စားခြင်းအစွမ်းဖြင့် အပြစ်ကင်းစင်လျက် ငြိတွယ်မှုကင်းစွာ ဇောစိတ်ဖြစ်ပျက်ခြင်းကို ဆိုလိုသောကြောင့် "ဝင်စားသည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကျန်ရှိသောစကားသည် ကောင်းစွာသိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

Saḷāyatanavibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

သဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

8. Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanā

၈. ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်

313. Desetabbassa atthassa uddisanaṃ uddeso, vibhajanaṃ vibhaṅgoti āha – ‘‘mātikañca vibhajanañcā’’ti tuleyyātiādīni cattāripi padāni paññāvevacanāni. Atha vā tuleyyāti tulanabhūtāya paññāya tassa dhammassa paggahādividhinā parituleyya. Tīreyyāti tīraṇabhūtāya paññāya tattha ñāṇakiriyāsamāpanavasena tīreyya. Pariggaṇheyyāti tathāsamāpanno ānisaṃse assādaādīnave ca vicineyya. Paricchindeyyāti paricchindabhūtena ñāṇena atthaṃ paricchinditvā jāneyya. Ārammaṇesūti rūpādiputhuttārammaṇesu. Nikantivasenāti nikāmanavasena apekkhāvasena. Tiṭṭhamānanti pavattamānaṃ. Gocarajjhatteti jhānārammaṇabhūte. Tañhi bhāvanācittenābhibhuyya avissajjitvā gayhamānaṃ ajjhattaṃ viya hotīti ‘‘gocarajjhatta’’nti vuccati. Bhāvanaṃ āraddhassa bhikkhuno yadi bhāvanārammaṇe nikanti uppajjeyya, tāya nikantiyā upari bhāvanaṃ vissajjetvā cittasaṃkocavasena saṇṭhitaṃ nāma, tadabhāvena asaṇṭhitaṃ nāma hotīti, ‘‘ajjhattaṃ asaṇṭhita’’nti vuttanti dassento, ‘‘gocarajjhatte nikantivasena asaṇṭhita’’nti [Pg.389] āha. Tathā hi vakkhati – ‘‘nikantivasena hi atiṭṭhamānaṃ hānabhāgiyaṃ na hoti, visesabhāgiyameva hotī’’ti. Aggahetvāti rūpādīsu kiñci taṇhādiggāhavasena aggahetvā. Tathā aggahaṇeneva hi taṇhāparitāsādivasena na paritasseyya. Avasesassa ca dukkhassāti sokādidukkhassa. Avasesassa ca dukkhassāti vā jātijarāmaraṇasīsena vipākadukkhassa gahitattā kilesadukkhassa ceva saṃsāradukkhassa cāti attho.

၃၁၃. ဟောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ညွှန်ပြခြင်းသည် ဥဒ္ဒေသမည်၏၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းသည် ဝိဘင်္ဂမည်၏ဟု မိန့်တော်မူလိုသဖြင့် "မာတိကာကိုလည်းကောင်း၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းကိုလည်းကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Tuleyya" စသော ပုဒ်လေးခုလုံးသည် ပညာ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) ပုဒ်များ ဖြစ်ကြ၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ "Tuleyya" ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်တတ်သောပညာဖြင့် ထိုတရားကို ပဂ္ဂဟ (ချီးမြှောက်ခြင်း) စသောနည်းလမ်းဖြင့် နှိုင်းယှဉ်ဆင်ခြင်ရာ၏။ "Tīreyya" ဟူသည် ဆုံးဖြတ်တတ်သောပညာဖြင့် ထိုတရား၌ ဉာဏ်၏ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်ရာ၏။ "Pariggaṇheyya" ဟူသည် ထိုသို့ဝင်စားသောသူသည် အကျိုးကျေးဇူး (သာယာဖွယ်) နှင့် အပြစ် (ဘေးရန်) တို့ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ရာ၏။ "Paricchindeyya" ဟူသည် ပိုင်းခြားတတ်သောဉာဏ်ဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိရာ၏။ "Ārammaṇesu" ဟူသည် ရူပါရုံစသော ထူးခြားသောအာရုံတို့၌။ "Nikantivasena" ဟူသည် စွဲမက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်၊ ငဲ့ကွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်။ "Tiṭṭhamānaṃ" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လှုပ်ရှားနေသော။ "Gocarajjhatte" ဟူသည် ဈာန်၏အာရုံဖြစ်သောတရား၌။ ထိုဈာန်အာရုံကို ဘာဝနာစိတ်ဖြင့် လွှမ်းမိုး၍ မစွန့်လွှတ်ဘဲ ယူအပ်သောကြောင့် အတွင်း (အဇ္ဈတ္တ) ကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "Gocarajjhatta" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဘာဝနာကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော ရဟန်းအား အကယ်၍ ဘာဝနာအာရုံ၌ တဏှာစွဲမက်မှု ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုစွဲမက်မှုကြောင့် အထက်တရားထူးအတွက် ဘာဝနာကို စွန့်လွှတ်၍ စိတ်ကျဉ်းမြောင်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် တည်တံ့သည်မည်၏၊ ထိုသို့မဖြစ်ခြင်းဖြင့် မတည်တံ့သည်မည်၏ ဟု "အဇ္ဈတ္တ၌ မတည်တံ့" ဟု မိန့်တော်မူသည်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဂေါစရဇ္ဈတ္တ (ဈာန်အာရုံ) ၌ စွဲမက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မတည်တံ့ခြင်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့လည်း ရှေ့၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့ - "စွဲမက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မတည်တံ့ခြင်းသည် ဆုတ်ယုတ်ကြောင်းတရား မဟုတ်ပေ၊ ထူးခြားသော တရားထူးရကြောင်းသာ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Aggahetvā" ဟူသည် ရူပါရုံစသည်တို့၌ တစ်စုံတစ်ခုကို တဏှာစသော ဂြဟ (စွဲလမ်းခြင်း) အစွမ်းဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ။ ထိုသို့ မစွဲလမ်းခြင်းဖြင့်သာလျှင် တဏှာပူပန်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မပူပန်ရာ။ "Avasesassa ca dukkhassa" ဟူသည် စိုးရိမ်ခြင်း (သောက) စသော ဆင်းရဲတည်း။ သို့မဟုတ် "Avasesassa ca dukkhassa" ဟူသည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၊ အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ကို အမှူးထား၍ ဝိပါက်ဆင်းရဲကို ယူအပ်သောကြောင့် ကိလေသာဆင်းရဲနှင့် သံသာရဆင်းရဲကို ဆိုလိုသည်ဟု အနက်ရ၏။

316. Rūpameva kilesuppattiyā kāraṇabhāvato rūpanimittaṃ. Rāgādivasena taṃ anudhāvatīti rūpanimittānusārī.

၃၁၆. ရူပါရုံသည်သာလျှင် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ရူပနိမိတ် မည်၏။ ထိုရူပနိမိတ်သို့ ရာဂစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်လိုက်ပြေးတတ်သောကြောင့် ရူပနိမိတ်နောက်သို့ အစဉ်လိုက်သူ (ရူပနိမိတ္တာနုသာရီ) မည်၏။

318. Nikantivasena asaṇṭhitanti apekkhāvasena saṇṭhitaṃ nikantiṃ pahāya pavattamānaṃ upari visesāvahatoti. Tenāha ‘‘nikantivasena hī’’tiādi.

၃၁၈. "Nikantivasena asaṇṭhitaṃ" ဟူသည် ငဲ့ကွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် တည်သော စွဲမက်မှုကို ပယ်၍ အထက်တရားထူးကို ဆောင်ကျဉ်းပေးတတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် "nikantivasena hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

320. Aggahetvā aparitassanāti pañcupādānakkhandhe, ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā taṇhādiggāhavasena upādiyitvā taṇhāparitāsādivasena paritassanā, vuttavipariyāyena aggahetvā aparitassanā veditabbā. Kathaṃ panesā anupādāparitassanā hotīti mahātherassa adhippāyaṃ vivarituṃ codanaṃ samuṭṭhapeti? Upādātabbassa abhāvatoti tassa anupādāparitassanābhāve kāraṇavacanaṃ. Yadi hītiādi tassa samatthanaṃ. Upādāparitassanāva assa tathā upādātabbassa tatheva upādinnattā. Evanti niccādiākārena. Upādinnāpīti gahitaparāmaṭṭhāpi. Anupādinnāva honti ayoniso gahitattā, viññūsu nissāya jānitabbattā ca. Diṭṭhivasenāti micchādiṭṭhiyā gahaṇākāravasena, tassa pana ayathābhūtagāhitāya paramatthato ca abhāvato. Atthatoti paramatthato. Anupādāparitassanāyeva nāma hoti upādātabbākārassa abhāvena taṃ anupādiyitvā eva paritassanāti katvā.

၃၂၀. "Aggahetvā aparitassanā" ဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ "ဒါဟာ ငါ့ဥစ္စာပဲ" စသည်ဖြင့် တဏှာစသော စွဲလမ်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်း၍ တဏှာဖြင့် ပူပန်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပူပန်ခြင်းကို ဆိုလို၏၊ ထိုဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ မပူပန်ခြင်း (အဂ္ဂဟေတွာ အပရိတဿနာ) ဟု မှတ်အပ်၏။ "ဤမစွဲလမ်းဘဲ ပူပန်ခြင်းသည် မည်သို့ဖြစ်သနည်း" ဟု မဟာထေရ်မြတ်၏ အလိုဆန္ဒကို ဖွင့်ပြရန် မေးခွန်းကို တင်ပြ၏။ "Upādātabbassa abhāvato" ဟူသည် ထိုမစွဲလမ်းဘဲ ပူပန်ခြင်းမရှိရာ၌ အကြောင်းရင်းကို ဆိုခြင်းဖြစ်၏။ "Yadi hi" စသည်သည် ထိုအချက်ကို ထောက်ခံခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသို့ စွဲလမ်းထိုက်သောအရာကို ထိုနည်းတူ စွဲလမ်းအပ်သောကြောင့် စွဲလမ်း၍ ပူပန်ခြင်းသာ ဖြစ်ရာ၏။ "Evaṃ" ဟူသည် မြဲ၏စသော အခြင်းအရာအားဖြင့်။ "Upādinnāpi" ဟူသည် (မှားယွင်းစွာ) ယူအပ်၊ သုံးသပ်အပ်သော်လည်း။ နှလုံးသွင်းမှားယွင်းစွာ ယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့ကို အမှီပြု၍ သိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မယူအပ် (မစွဲလမ်းအပ်) သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ "Diṭṭhivasena" ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ ယူပုံအခြင်းအရာအားဖြင့်တည်း၊ သို့သော် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ယူခြင်းမဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပရမတ်အားဖြင့် မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "Atthato" ဟူသည် ပရမတ်အားဖြင့်။ စွဲလမ်းထိုက်သောအခြင်းအရာ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုအရာကို မစွဲလမ်းဘဲ ပူပန်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် မစွဲလမ်းဘဲ ပူပန်ခြင်း (အနုပါဒါပရိတဿနာ) သာ ဖြစ်ပေသည်။

Parivattatīti na tadeva rūpaṃ aññathā pavattaṃ parivattati, atha kho pakatijahanena sabhāvavigamena nassati bhijjati. Vipariṇatanti aññathattaṃ gataṃ vinaṭṭhaṃ. Kammaviññāṇanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ. ‘‘Rūpaṃ attā’’tiādi micchāgāhavasena viññāṇassa rūpabhedena vuttassa bhedānuparivatti hoti. Vipariṇāmaṃ anugantvā viparivattanataṃ ārabbha pavattaṃ vipariṇāmānuparivattaṃ; tato [Pg.390] samuppannā paritassanā vipariṇāmānuparivattajā paritassanāti dassento āha – ‘‘vipariṇāmassa…pe… paritassanā’’ti. Akusaladhammasamuppādā cāti, ‘‘yaṃ ahu vata me, taṃ vata me natthī’’tiādinā pavattā akusalacittuppādadhammā. Khepetvāti pavattituṃ appadānavasena anuppattinimittatāya khepetvā. Bhayatāsenāti bhāyanavasenapi cittutrāsena. Taṇhātāsenāti tassanena. Savighātoti cittavighātanavighātena savighāto. Tato eva cetodukkhena sadukkho. Maṇikaraṇḍakasaññāyāti rittakaraṇḍaṃyeva maṇiparipuṇṇakaraṇḍoti uppannasaññāya. Aggahetvā paritassanāti gahetabbassa abhāvena gahaṇampi avijjamānapakkhiyamevāti aggahetvā paritassanā nāma hoti.

‘ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲ၏’ ဟူသည် ထိုရုပ်သည်ပင် တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ ဖောက်ပြန်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ပကတိသဘောကို စွန့်ခြင်းဖြင့်၊ မိမိသဘော ကင်းပျောက်ခြင်းဖြင့် ပျက်စီးတတ်၏၊ ကျိုးပဲ့တတ်၏။ ‘ဖောက်ပြန်အပ်သော’ ဟူသည် တစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ရောက်သော၊ ပျက်စီးအပ်သော ရုပ်တည်း။ ‘ကမ္မဝိညာဉ်’ ဟူသည် အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်တည်း။ ‘ရုပ်သည် အတ္တဖြစ်၏’ စသော မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သော ရုပ်၏ ပျက်စီးခြင်း၌ ဝိညာဉ်၏ ပျက်စီးခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောတရားသည် ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်သောတရား (ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တ) မည်၏။ ထိုဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တုန်လှုပ်ခြင်းသည် ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော တုန်လှုပ်ခြင်း (ဝိပရိဏာမာနုပရိဝတ္တဇ ပရိတဿနာ) မည်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဝိပရိဏာမဿ...ပေ... ပရိတဿနာ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း’ ဟူသည် “ငါ့အား စင်စစ် ရှိခဲ့ဖူးသော ရုပ်သည် ယခု ငါ့အား စင်စစ် မရှိတော့ပါတကား” ဟူသော အစရှိသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကုသိုလ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတရားတို့တည်း။ ‘ကုန်စေ၍’ ဟူသည် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ရန် အခွင့်မပေးခြင်းဖြင့် ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့် ကုန်ဆုံးစေ၍။ ‘ကြောက်လန့်ခြင်းဖြင့်’ ဟူသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်တုန်လှုပ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း။ ‘တဏှာဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်းဖြင့်’ ဟူသည် တဏှာဖြင့် ပူပန်တုန်လှုပ်ခြင်းဖြင့်။ ‘ပင်ပန်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော’ ဟူသည် စိတ်၏ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းဖြင့် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော။ ထိုစိတ်ပင်ပန်းခြင်းကြောင့်ပင် စိတ်၏ ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော’ (သဒုက္ခ) မည်၏။ ‘ပတ္တမြားကြုတ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းဖြင့်’ ဟူသည် ဗလာဖြစ်သော ကြုတ်ကိုပင်လျှင် ပတ္တမြားဖြင့် ပြည့်နေသော ကြုတ်ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မှတ်ထင်ခြင်းဖြင့်။ ‘မယူရဘဲ ပူပန်တုန်လှုပ်ခြင်း’ ဟူသည် ယူအပ်သောတရား မရှိခြင်းကြောင့် ယူခြင်းသည်လည်း မရှိသော အဖို့အစု၌သာ ပါဝင်သဖြင့် ‘မယူရဘဲ ပူပန်တုန်လှုပ်ခြင်း’ မည်၏။

321. Kammaviññāṇameva natthi sati kammaviññāṇe rūpabhedānuparivatti siyāti kammaviññāṇābhāvadassanamukhena khīṇāsavassa sabbaso kilesābhāvaṃ dasseti. Sesaṃ suviññeyyameva.

၃၂၁. ကမ္မဝိညာဉ်ရှိမှသာလျှင် ရုပ်၏ပျက်စီးခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖောက်ပြန်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ (ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၌) ကမ္မဝိညာဉ်ဟူသည်ပင် မရှိတော့ပေဟု ကမ္မဝိညာဉ်မရှိပုံကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား အလုံးစုံသော ကိလေသာ မရှိပုံကို ပြတော်မူ၏။ ကျန်ရှိသော စကားရပ်သည် အလွယ်တကူ သိသာနိုင်၏။

Uddesavibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဥဒ္ဒေသဝိဘင်္ဂသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanā

၉. အရဏဝိဘင်္ဂသုတ်အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက် (ဋီကာ)

323. Gehassitavasenāti kilesanissitavasena anurodhavasena. Neva ukkhipeyyāti na anuggaṇheyya. Na avakkhipeyyāti gehassitavasena virodhavasena na niggaṇheyya. Anurodhena vinā sampahaṃsanavasena yathābhūtaguṇakathanaṃ nevussādanā vajjābhāvato; tathā virodhena vinā vivecanavasena yathābhūtadosakathanaṃ na apasādanaṃ. Sabhāvamevāti yathābhūtasabhāvameva kassaci puggalassa anādesakaraṇavasena katheyya, seyyathāpi āyasmā subhūtitthero. Vinicchitasukhanti, ‘‘ajjhattaṃ anavajja’’ntiādinā visesato vinicchitasukhāya hoti. Parammukhā avaṇṇanti svāyaṃ rahovādo pesuññūpasaṃhāravasena pavatto idhādhippetoti āha ‘‘pisuṇavācanti attho’’ti. Khīṇātīti khīṇo, yo bhāsati, yañca uddissa bhāsati, dvepi hiṃsati vibādhatīti attho, taṃ khīṇavādaṃ. Svāyaṃ yasmā kilesehi ākiṇṇo saṃkiliṭṭho eva ca hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘ākiṇṇaṃ [Pg.391] saṃkiliṭṭhaṃ vāca’’nti. Tena avasiṭṭhaṃ tividhampi vacīduccaritamāha. Adhiṭṭhahitvāti, ‘‘idameva sacca’’nti ajjhosāya. Ādāyāti paggayha. Vohareyyāti samudācareyya. Lokasamaññanti lokasaṅketaṃ.

၃၂၃. ‘အိမ်ရာ၌ မှီသည်၏ စွမ်းအားဖြင့်’ ဟူသည် ကိလေသာကို မှီသည်၏ စွမ်းအားဖြင့်၊ သာယာနှစ်သက်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်။ ‘မြှောက်လည်း မမြှောက်ရာ’ ဟူသည် ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ခြင်း မပြုရာ။ ‘နှိမ့်လည်း မနှိမ့်ရာ’ ဟူသည် အိမ်ရာ၌ မှီသော ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် နှိမ်နင်းခြင်း မပြုရာ။ နှစ်သက်သာယာခြင်း မရှိဘဲ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်စေခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုခြင်းသည် အပြစ်မရှိသောကြောင့် ချီးမြှောက်ခြင်း (ဥဿာဒနာ) မည်သည် မဟုတ်ပေ။ ထို့အတူ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း မရှိဘဲ ပိုင်းခြားဝေဖန်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း အပြစ်ကို ပြောဆိုခြင်းသည် နှိမ့်ချခြင်း (အပသာဒနာ) မဟုတ်ပေ။ ‘သဘောတရားမျှကိုသာ’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်ပြခြင်း မပြုဘဲ ဟုတ်မှန်သော သဘောတရားမျှကိုသာ ပြောဆိုရာ၏၊ သက်တော်ရှည် အရှင်သုဘူတိထေရ် ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ‘ဆုံးဖြတ်အပ်သော ချမ်းသာ’ ဟူသည် “မိမိသန္တာန်၌ အပြစ်ကင်းသော” ဟူသော အစရှိသည်ဖြင့် အထူးသဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သော ချမ်းသာ ဖြစ်စေရန် ဖြစ်၏။ ‘မျက်ကွယ်၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်း’ ဟူသည် ကွယ်ရာ၌ ပြောဆိုသော ထိုစကားသည် ကုန်းတိုက်ခြင်းကို ဆောင်ယူခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဤ၌ အလိုရှိအပ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ကုန်းစကားဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဖျက်ဆီးတတ်၏’ ဟူသည် ပျက်စီးစေတတ်သော စကားတည်း၊ ပြောဆိုသောသူကိုလည်းကောင်း၊ ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုခံရသော သူကိုလည်းကောင်း နှစ်ဦးလုံးကိုပင် ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးတတ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ထိုဖျက်ဆီးတတ်သော စကားကို (ဆိုလိုသည်။) ထိုစကားသည် ကိလေသာတို့ဖြင့် ရောပြွမ်း၍ ညစ်ညူးသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ရောပြွမ်းညစ်ညူးသော စကား’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် ကျန်ရှိသော သုံးပါးသော ဝစီဒုစရိုက်ကိုလည်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်း၍’ ဟူသည် “ဤသည်သာ သစ္စာဖြစ်၏” ဟု မှားယွင်းစွာ သက်ဝင်စွဲလမ်း၍။ ‘ယူ၍’ ဟူသည် ချီးမြှောက်၍။ ‘ပြောဆိုရာ၏’ ဟူသည် အစဉ်တစိုက် ပြောဆိုသုံးစွဲရာ၏။ ‘လောကသမုတိ’ ဟူသည် လောက၏ သတ်မှတ်ချက် (ဝေါဟာရ) တည်း။

324. Ārammaṇato sampayogato kāmehi paṭisaṃhitattā kāmapaṭisandhi, kāmasukhaṃ. Tenāha ‘‘kāmūpasaṃhitena sukhenā’’ti. Sadukkhoti vipākadukkhena saṃkilesadukkhena sadukkho. Tathā sapariḷāhoti vipākapariḷāhena ceva kilesapariḷāhena ca sapariḷāho.

၃၂၄. အာရုံ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်ဖက်တရား၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ကာမဂုဏ်တို့နှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ကာမပဋိသန္ဓေ၊ ကာမချမ်းသာ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကာမဂုဏ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ချမ်းသာဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော’ ဟူသည် ဝိပါကဆင်းရဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံကိလေသဆင်းရဲခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆင်းရဲခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော။ ထို့အတူ ‘ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော’ ဟူသည် ဝိပါကပူပန်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာပူပန်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော။

326. Vaṭṭato nissarituṃ adatvā tattheva sīdāpanato micchāpaṭipadābhāvena satte saṃyojetīti saṃyojanaṃ, visesato bhavasaṃyojanaṃ taṇhāti āha ‘‘taṇhāyetaṃ nāma’’nti. Na taṇhāyeva mānādayopi saṃyojanattaṃ sādhenti nāma sabbaso saṃyojanato suṭṭhu bandhanato. Tena vuttaṃ – ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ taṇhāsaṃyojanāna’’nti (saṃ. ni. 2.125-126).

၃၂၆. သံသရာဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ရန် အခွင့်မပေးဘဲ ထိုသံသရာဝဋ်၌ပင် နစ်မြုပ်စေခြင်းဖြင့် မှားယွင်းသော အကျင့်ဖြစ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့ကို ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့် သံယောဇဉ် (သံယောဇန) မည်၏၊ အထူးသဖြင့် ဘဝသံယောဇဉ်ဟူသည် တဏှာဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဤသည်ကား တဏှာ၏ အမည်တည်း’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တဏှာမျှသာမဟုတ်၊ မာနစသည်တို့သည်လည်း အလုံးစုံ ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့်၊ ကောင်းစွာ နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် သံယောဇဉ်အဖြစ်ကို ပြီးစေတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ချစ်သားရဟန်းတို့... အဝိဇ္ဇာအတားအဆီးရှိကုန်သော၊ တဏှာသံယောဇဉ်အနှောင်အဖွဲ့ရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့အား...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ခဲ့သည်။

Imaṃ catukkanti, ‘‘ye kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ anuyuttā, ye attakilamathānuyogaṃ anuyuttā’’ti evamāgataṃ imaṃ catukkaṃ nissāya. ‘‘Etadagge ṭhapito’’ti, vatvā taṃ nissāya ṭhapitabhāvaṃ vitthārato dassetuṃ, ‘‘bhagavato hī’’tiādi vuttaṃ. Ussādanāapasādanā paññāyanti tathāgatena vinetabbapuggalavasena dhammadesanāya pavattetabbato. Ayaṃ puggalo…pe… ācārasampannoti vā natthi paresaṃ anuddesakavasena dhammadesanāya pavattanato.

‘ဤလေးပါးအစု’ ဟူသည် “အကြင်သူတို့သည် ကာမပဋိသန္ဓေချမ်းသာ ဖြစ်သော သောမနဿ၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်ခြင်းကို အားထုတ်ကြကုန်၏၊ အကြင်သူတို့သည် ကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်ခြင်းကို အားထုတ်ကြကုန်၏” ဟူ၍ ဤသို့ လာရှိသော ဤလေးပါးအစုကို အမှီပြု၍။ ‘ဤဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၍ ထိုအရှင်အား ဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ ‘မြတ်စွာဘုရားအား စင်စစ်သော်ကား’ ဟူသော အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ချီးမြှောက်ခြင်းနှင့် နှိမ့်ချခြင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စွမ်းအားဖြင့် တရားဒေသနာကို ဖြစ်ပွားစေအပ်သောကြောင့် ထင်ရှားကုန်၏။ “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည်...ပ... အကျင့်သီလနှင့် ပြည့်စုံ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း သူတစ်ပါးတို့ကို ညွှန်ပြခြင်း မပြုသောအားဖြင့် တရားဒေသနာကို ဖြစ်ပွားစေတော်မူသောကြောင့်တည်း။

329. Parammukhā avaṇṇanti nindiyassa dosassa nindanaṃ. Na hi kadāci nindiyo pasaṃsiyo hoti, taṃ pana kālaṃ ñatvāva kathetabbanti āha, ‘‘yuttapattakālaṃ ñatvāvā’’ti. Khīṇavādepi eseva nayo tassa rahovādena samānayogakkhamattā.

၃၂၉. ‘မျက်ကွယ်၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်း’ ဟူသည် ကဲ့ရဲ့အပ်သော အပြစ်ကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ကဲ့ရဲ့အပ်သောသူသည် မည်သည့်အခါမျှ ချီးမွမ်းအပ်သည် မဟုတ်ပေ၊ သို့သော် ထိုကဲ့ရဲ့ခြင်းကို အခါအချိန်ကို သိ၍သာ ပြောဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အခါကို သိ၍သာလျှင်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဖျက်ဆီးတတ်သော စကား (ခီဏဝါဒ) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏၊ အကြောင်းမူကား ထိုစကားသည် ကွယ်ရာ၌ ပြောဆိုသော စကားနှင့် တူညီသော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။

330. Ghātīyatīti vadhīyati. Saddopi bhijjati nassati, bhedo hotīti attho. Gelaññappattoti khedaṃ parissamaṃ patto. Apalibuddhanti dosehi ananupatitaṃ.

၃၃၀. ‘နှိပ်စက်အပ်၏’ ဟူသည် သတ်ဖြတ်အပ်၏။ အသံသည်လည်း ပျက်စီးတတ်၏၊ ချို့ယွင်းပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘နာဖျားခြင်းသို့ ရောက်သော’ ဟူသည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းသို့ ရောက်သော။ ‘အနှောင့်အယှက်မရှိသော’ ဟူသည် အပြစ်တို့ဖြင့် အစဉ်မလိုက်အပ်သော (အပြစ်နှင့် မရောပြွမ်းသော)။

331. Abhinivissa [Pg.392] voharatīti evametaṃ, na ito aññathāti taṃ janapadaniruttiṃ abhinivisitvā samudācarati. Atidhāvananti samaññaṃ nāmetaṃ lokasaṅketasiddhā paññattīti paññattimatte aṭṭhatvā paramatthato thāmasā parāmassa voharaṇaṃ.

၃၃၁. ‘စွဲမြဲစွာ ကိုင်စွဲ၍ ပြောဆို၏’ ဟူသည် “ဤသည်ကား ဤသို့သာ ဖြစ်၏၊ ဤမှတစ်ပါး အခြားမဟုတ်” ဟု ထိုဇနပုဒ်၏ စကားအသုံးအနှုန်းကို စွဲစွဲမြဲမြဲ ကိုင်စွဲ၍ သုံးစွဲပြောဆို၏။ ‘ကျော်လွန်၍ ပြေးခြင်း’ ဟူသည် သမုတိဟူသည် လောကသတ်မှတ်ချက်ဖြင့် ပြီးသော ပညတ်မျှသာဖြစ်၏ဟု ပညတ်မျှ၌သာ မတည်ဘဲ ပရမတ်အားဖြင့် ပြင်းထန်သော စွဲလမ်းခြင်းဖြင့် သုံးစွဲပြောဆိုခြင်းတည်း။

332. Aparāmasantoti anabhinivisanto samaññāmattatova voharati.

၃၃၂. ‘မှားယွင်းစွာ မသုံးသပ်ဘဲ’ ဟူသည် စွဲလမ်းခြင်း မရှိဘဲ သမုတိကာရကမျှဖြင့်သာ သုံးစွဲပြောဆို၏။

333. Mariyādabhājanīyanti yathāvuttasammāpaṭipadāya micchāpaṭipadāya ca aññamaññaṃ saṅkarabhāvavibhājanaṃ. Raṇanti sattā etehi kandanti akandantāpi kandanakāraṇabhāvatoti raṇā; rāgadosamohā, dasapi vā kilesā, sabbepi vā ekantākusalā, tehi nānappakāradukkhanibbattakehi abhibhūtā sattā kandanti; saha raṇehīti saraṇo. Raṇasaddo vā rāgādireṇūsu niruḷho. Tenāha ‘‘sarajo sakileso’’ti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘sadukkho eso dhammo’’tiādinā āgatattā kāmasukhānuyogādayopi ‘‘saraṇo’’ti vuttāti dukkhādīnaṃ raṇabhāvo tannibbattakasabhāvānaṃ akusalānaṃ saraṇatā ca veditabbā. Araṇotiādīnaṃ padānaṃ vuttavipariyāyena attho veditabbo.

၃၃၃. "မရိယာဒဘာဇနီယ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော သမ္မာပဋိပတ်နှင့် မိစ္ဆာပဋိပတ်တို့ကို အချင်းချင်း မရောနှောဘဲ ခွဲခြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ရဏ" ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့သည် ဤတရားတို့ကြောင့် ငိုကြွေးကြကုန်၏၊ ကိုယ်တိုင် မငိုကြွေးသော်လည်း ငိုကြွေးခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ရဏ (ဆင်းရဲခြင်း/ဆူပူခြင်း) မည်ကုန်၏။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာ တစ်ဆယ်တို့ သော်လည်းကောင်း၊ စင်စစ် အကုသိုလ်ဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအမျိုးမျိုးသော ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သော ကိလေသာတို့ လွှမ်းမိုးအပ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ငိုကြွေးကြရကုန်၏။ ဆင်းရဲ (ရဏ) နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် "သရဏ" မည်၏။ သို့မဟုတ် "ရဏ" သဒ္ဒါသည် ရာဂစသော ကိလေသာမြူတို့၌ ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် "မြူရှိသော၊ ကိလေသာရှိသော" ဟု ဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်၌မူ "ဤတရားသည် ဆင်းရဲနှင့်တကွ ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် လာရှိသောကြောင့် ကာမသုခါနုယောဂ (ကာမဂုဏ်ချမ်းသာကို အဖန်တလဲလဲ ခံစားခြင်း) စသည်တို့ကိုလည်း "သရဏ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲစသည်တို့၏ ရဏအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသော အကုသိုလ်တရားတို့၏ သရဏအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ "အရဏ" စသော ပုဒ်တို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသည်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် သိအပ်၏။

Vatthuṃ sodhetīti nirodhasamāpajjanena mahapphalabhāvakaraṇena dakkhiṇeyyavatthubhūtaṃ attānaṃ visodheti; nirodhasamāpattiyā vatthuvisodhanaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā vuṭṭhitānaṃ paccekabuddhānaṃ mahākassapattherādīnaṃ dinnadakkhiṇāvisuddhiyā dīpetabbaṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi. Tathevāti iminā ‘‘piṇḍāya caranto’’tiādiṃ upasaṃharati. Mettābhāvanāya mudubhūtacittabahumānapubbakaṃ dentīti, ‘‘subhūtitthero dakkhiṇaṃ visodhetī’’ti vuttaṃ. Tena dāyakatopi dakkhiṇāvisuddhiṃ dasseti. Vatthusodhanaṃ pana paṭibhāgato. Evaṃ pana kātuṃ sakkāti sāvakānampi kimevaṃ lahuvuṭṭhānādhiṭṭhānaṃ sāvakesu ciṇṇavasībhāvo sambhavatīti pucchati. Itaro aggasāvakamahāsāvakesu kiṃ vattabbaṃ, pakatisāvakesupi vasippattesu labbhatīti te dassento, ‘‘āma sakkā’’tiādimāha. Sesaṃ suviññeyyameva.

"အလှူခံဝတ္ထုကို သုတ်သင်၏" ဟူသည်မှာ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းဖြင့် (အလှူကို) အကျိုးကြီးမြတ်အောင် ပြုလုပ်လျက် အလှူခံထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော မိမိကိုယ်ကို သုတ်သင်တော်မူ၏။ နိရောဓသမာပတ်ဖြင့် အလှူခံဝတ္ထုကို သုတ်သင်ခြင်းကို နိရောဓသမာပတ်မှ ထမြောက်တော်မူကြကုန်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါရှင်မြတ်များ၊ အရှင်မဟာကဿပထေရ် စသည်တို့အား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူဒက္ခိဏာ၏ စင်ကြယ်ခြင်းဖြင့် ပြသအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "စင်စစ်သော်ကား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ထို့အတူသာလျှင်" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် "ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော်" စသည်ကို ပေါင်းစပ်နှိုင်းယှဉ်ပြ၏။ မေတ္တာဘာဝနာကြောင့် နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စိတ်ဖြင့် ရိုသေကိုင်းညွတ်မှုကို ရှေးဦးစွာပြု၍ လှူဒါန်းကြသောကြောင့် "အရှင်သုဘူတိမထေရ်သည် အလှူဒက္ခိဏာကို သုတ်သင်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားဖြင့် အလှူရှင်ဒါယကာ၏ ဘက်မှလည်း အလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ အလှူခံဝတ္ထုကို သုတ်သင်ခြင်းမူကား (ဒါယကာနှင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်) နှစ်ဖက်လုံးနှင့် သက်ဆိုင်၏။ "ဤသို့ ပြုနိုင်ပါသလော" ဟု မေးရာ၌ သာဝကတို့အားလည်း ဤသို့ လျင်မြန်စွာ (သမာပတ်မှ) ထမြောက်ရန် အဓိဋ္ဌာန်ခြင်းနှင့် သာဝကတို့၌ လေ့ကျင့်ထားသော ဝသီဘော် ဖြစ်နိုင်ပါသလောဟု မေးခြင်းဖြစ်၏။ တစ်ပါးသောသူ (အဋ္ဌကထာဆရာ) ကလည်း အဂ္ဂသာဝက၊ မဟာသာဝကတို့၌ အဘယ်မှာ ပြောဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း၊ ဝသီဘော်သို့ ရောက်ကုန်သော ပကတိသာဝကတို့၌ပင် ရနိုင်၏ဟု ထိုသာဝကတို့ကို ညွှန်ပြလျက် "ရနိုင်ပါ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားစုသည် နားလည်လွယ်ကူလှပေ၏။

Araṇavibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

အရဏဝိဘင်္ဂသုတ်အဋ္ဌကထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြခြင်း (လီးနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanā

၁၀. ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့် (ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ်ဝဏ္ဏနာ)

342. Aparikkhīṇāyukaṃ [Pg.393] pukkusātikulaputtaṃ uddissa gamananti katvā vuttaṃ ‘‘turitagamanacārika’’nti. Mama vāsupagamanena tava cittassa aphāsukaṃ aniṭṭhaṃ sace natthi. Soti pubbupagato. Dinnaṃ dinnameva vaṭṭatīti ekavāraṃ dinnaṃ dinnameva yuttaṃ, na puna dātabbanti adhippāyo. Kataṃ katamevāti saṅgahatthaṃ kataṃ anucchavikakammaṃ katameva, na taṃ puna viparivattetabbanti adhippāyo.

၃၄၂. အသက်တမ်း မကုန်သေးသော ပုက္ကုသာတိအမျိုးကောင်းသားကို ရည်စူး၍ ကြွတော်မူခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ "အလျင်အမြန် ကြွချီတော်မူခြင်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ငါတည်းခိုခြင်းကြောင့် သင့်စိတ်အား မချမ်းသာခြင်း၊ မနှစ်သက်ခြင်း မရှိပါမူ"။ "သော" ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ရောက်နှင့်သောသူ (ပုက္ကုသာတိ) ဖြစ်၏။ "ပေးလှူအပ်သည်ကို ပေးလှူအပ်သည်သာလျှင် သင့်လျော်၏" ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ် ပေးလှူအပ်သည်ကို ပေးလှူအပ်သည်သာလျှင် လျော်ကန်၏၊ တစ်ဖန် ထပ်၍ မပေးအပ်တော့ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ပြုအပ်သည်ကို ပြုအပ်သည်သာလျှင်" ဟူသည်မှာ ချီးမြှောက်ခြင်း အကျိုးငှာ ပြုအပ်သော သင့်လျော်သော အမှုကိစ္စကို ပြုပြီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုအမှုကို တစ်ဖန် ပြောင်းလဲရန် မလိုတော့ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Pukkusātimhi ubhayathāpi kulaputtabhāvo paripuṇṇo evāti āha – ‘‘jātikulaputtopi ācārakulaputtopī’’ti. Tatrāti tasmiṃ takkasīlato āgamane. Aṅke nipannadārakaṃ viya janaṃ toseti tuṭṭhiṃ pāpeti. Ratanāni uppajjanti pabbatasamuddādisannissitattā paccantadesassa. Dassanīyanti dassaneneva sukhāvahaṃ. Evarūpanti dassanīyaṃ savanīyañca.

ပုက္ကုသာတိမင်းသား၌ နှစ်ပါးလုံးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်း အမျိုးကောင်းသားအဖြစ်သည် ပြည့်စုံလှသည်သာလျှင်ဖြစ်၍ "ဇာတိအားဖြင့် အမျိုးကောင်းသားလည်း ဖြစ်၏၊ အကျင့်သီလအားဖြင့် အမျိုးကောင်းသားလည်း ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "တတြ" ဟူသည် တက္ကသိုလ်ပြည်မှ လာရာ၌ ဖြစ်သည်။ ရင်ခွင်၌ အိပ်စက်နေသော ကလေးငယ်ကဲ့သို့ လူအများကို နှစ်သက်စေတတ်၏၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်၏။ ပစ္စန္တရာဇ်အရပ်သည် တောင်၊ သမုဒ္ဒရာစသည်တို့ကို မှီ၍တည်သောကြောင့် ရတနာတို့သည် ပေါ်ထွန်းကုန်၏။ "ဖူးမြင်ထိုက်သော" ဟူသည် ဖူးမြင်ရရုံမျှဖြင့် ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော။ "ဤသို့သဘောရှိသော" ဟူသည် ဖူးမြင်ထိုက်ခြင်း၊ နာယူထိုက်ခြင်းလည်း ရှိသော။

Anagghakambale mahagghakambale. Sārakaraṇḍaketi candanasārādisāramayakaraṇḍake. Likhāpetvā ukkirāpetvā. Lākhāya vaṭṭāpetvāti mukhaṃ pidahitvā lākhāparikammaṃ kāretvā.

"အနဂ္ဃကမ္ဗလ" ဟူသည် အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ကမ္ဗလာတို့ ဖြစ်သည်။ "သာရကရဏ္ဍက" ဟူသည် စန္ဒကူးနှစ်စသော အနှစ်တို့ဖြင့် ပြီးသော အခေါင်းပုံးငယ် (သို့မဟုတ်) ရတနာသေတ္တာငယ် ဖြစ်သည်။ "ရေးသားစေ၍" ဟူသည် ထွင်းထု ရေးထွင်းစေ၍ ဖြစ်သည်။ "ချိပ်ဖြင့် လိမ်းကျံပိတ်ဆို့စေ၍" ဟူသည် ဝတ်ဆန် (သေတ္တာ) ဝကို ပိတ်၍ ချိပ်ဖြင့် မွမ်းမံခြယ်သစေ၍ ဖြစ်သည်။

Anto dussabhaṇḍikaṃ atthīti aññāsi nātigarukabhāvato. Anagghā ahesunti vaṇṇasampattiphassasampattipamāṇamahattadunnimmāpiyatāhi mahagghā ahesuṃ, mahāpuñño rājā tassa atthevāti adhippāyo.

သေတ္တာအတွင်း၌ အဝတ်အထည်များ ရှိသည်ကို အလွန် မလေးလံသောကြောင့် သိရှိလေ၏။ "အဖိုးမဖြတ်နိုင်ကုန်" ဟူသည်မှာ အရောင်အဆင်း ပြည့်စုံခြင်း၊ အတွေ့အထိ ပြည့်စုံခြင်း၊ အတိုင်းအတာ ကြီးမားခြင်း၊ ဖန်တီးပြုလုပ်ရန် ခက်ခဲခြင်းတို့ကြောင့် တန်ဖိုးကြီးမားကုန်၏၊ ဖုန်းကံကြီးမားသောမင်း ဖြစ်၍ ထိုမင်းအား ဤသို့သော ကမ္ဗလာမျိုး ရှိထိုက်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Yadi evaṃ, ‘‘kinnu kho pesemī’’ti kasmā vīmaṃsaṃ āpajjīti āha – ‘‘apica kho panā’’tiādi. Soti bimbisāro rājā. Vicinituṃ āraddho ratanassa anekavidhattā uttaruttariñca paṇītatarādibhāvato. Suvaṇṇarajatādīti suvaṇṇarajatapavāḷamaṇimuttāveḷuriyādi. Indriyabaddhanti cakkhādiindriyapaṭibaddhaṃ. Padesanti guṇavasena ekadesaṃ na pāpuṇāti.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက "အဘယ်အရာကို ပေးပို့ရပါမည်နည်း" ဟု အဘယ်ကြောင့် ကြံဆရသနည်း ဟူမူ - "သို့ရာတွင်မူကား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "သော" ဟူသည် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး ဖြစ်၏။ ရတနာသည် အပြားများစွာ ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ဆင့်ထက်တစ်ဆင့် သာလွန်မွန်မြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း စဉ်းစားဆင်ခြင်ခြင်းသို့ ရောက်လေ၏။ "ရွှေငွေစသည်" ဟူသည် ရွှေ၊ ငွေ၊ သန္တာ၊ ပတ္တမြား၊ ပုလဲ၊ မျက်ရွဲ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ "ဣန္ဒြေနှင့် စပ်စပ်သော" ဟူသည် မျက်စိစသော ဣန္ဒြေနှင့် စပ်ဆိုင်သော (သက်ရှိရတနာ) ဖြစ်သည်။ "တစ်စိတ်တစ်ဒေသ" ဟူသည် ဂုဏ်ကျေးဇူးအားဖြင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှကိုပင် မမှီနိုင်ပေ။

Sāmaṃ saccānaṃ abhisambuddhatāsāmaññena, ‘‘buddharatanampi duvidha’’nti vuttaṃ. Buddharatanasamaṃ ratanaṃ nāma natthi, yasmā pana imasmiṃ loke parasmiṃ vā pana buddhena sadiso na vijjatīti. Paṭhamabodhiyaṃyeva pavattatīti katvā vuttaṃ ‘‘ghosopī’’tiādi.

ကိုယ်တိုင် သစ္စာတရားတို့ကို သိမြင်တော်မူခြင်း အတူတူပင်ဖြစ်သဖြင့် "ဗုဒ္ဓရတနာသည်လည်း နှစ်မျိုးရှိ၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဗုဒ္ဓရတနာနှင့် တူသောရတနာ မည်သည် မရှိ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ယခုမျက်မှောက်လောက၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်လောက၌လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသောသူသည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ရှေးဦးစွာ ဘုရားဖြစ်တော်မူစ၌သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ဂုဏ်သိတင်း အသံသည်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

Rājā tuṭṭho cintesi, ‘‘tattha avijjamānaṃyeva pesetuṃ laddha’’nti. Tasmāti yasmā paripuṇṇaṃ ekadivasampi tasmiṃ padese buddhānaṃ āvāsapariggaho [Pg.394] natthi, tasmā. Pubbadisāmukhanti pubbadisābhimukhaṃ sīhapañjaraṃ. Tenassa suvibhūtālokataṃ dasseti.

မင်းကြီးသည် ဝမ်းမြောက်လှသဖြင့် "ထိုအရပ်၌ မရှိသေးသော ရတနာထူးကိုသာလျှင် ပေးပို့ရန် ရရှိလေပြီ" ဟု ကြံစည်လေ၏။ "ထို့ကြောင့်" ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်၌ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ ကျောင်းအာဝါသအဖြစ် သိမ်းပိုက်ခြင်းသည် ပြည့်စုံသော တစ်ရက်မျှပင် မရှိဖူးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အရှေ့မျက်နှာမူသော" ဟူသည် အရှေ့အရပ်သို့ မျက်နှာမူသော လေသာပြတင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားဖြင့် ထိုပြတင်းပေါက်၏ ကောင်းစွာ ထင်ရှားသော အလင်းရောင်ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူ၏။

Evaṃ anaññasādhāraṇassa bhagavato īdiso samudāgamoti dassetuṃ, ‘‘evaṃ dasa pāramiyo pūretvā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ sampannasamudāgamassa tadanurūpā ayaṃ phalasampadāti dassetuṃ, ‘‘tusitabhavanato’’tiādi vuttaṃ.

ဤသို့လျှင် အခြားသူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ဤကဲ့သို့သော ပါရမီတော်တို့၏ အဆောက်အဦး တည်ဆောက်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "ဤသို့လျှင် ပါရမီဆယ်ပါးတို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၍" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ ပြည့်စုံသော အကျင့်တရား (အဆောက်အဦး) ရှိတော်မူသော ဘုရားရှင်အား ထိုအကျင့်နှင့် လျော်ကန်သော ဤအကျိုးရလဒ် ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်သည်ကို ပြခြင်းငှာ "တုသိတာနတ်ပြည်မှ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

Ariyadhammo nāma ariyamaggappadhāno, ariyamaggo ca sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅgaho, te ca uddesamatteneva gahitāti āha – ‘‘sattatiṃsabodhipakkhiye ekadesena likhitvā’’ti. Cūḷasīlādīni brahmajāle (dī. ni. 1.8-9) āgatanayena veditabbāni. Chadvārasaṃvaraṃ satisampajaññanti manacchaṭṭhānaṃ dvārānaṃ saṃvaraṇavasena sattaṭṭhānikaṃ satisampajaññaṃ. Dvādasappabhedaṃ cīvarādicatuppaccayasantosaṃ. Araññarukkhamūlādīnañca vibhaṅgaṃ bhāvanānukūlaṃ senāsanaṃ. ‘‘Abhijjhaṃ loke pahāyā’’tiādinā vuttaṃ nīvaraṇappahānaṃ. Parikammanti kasiṇādiparikammaṃ. Pāḷiyaṃ āgatanayena aṭṭhatiṃsa kammaṭṭhānāni. Visuddhipaṭipāṭiyā yāva āsavakkhayā imaṃ paṭipattiṃ ekadesena likhi. Soḷasavidhanti soḷasavidhabhāvanāya payogaṃ.

"အရိယဓမ္မ" မည်သည် အရိယမဂ်လျှင် အဓိကရှိ၏၊ အရိယမဂ်သည်လည်း သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားအပေါင်း ဖြစ်၏၊ ထိုတရားတို့ကို အကျဉ်းမျှဖြင့်သာ ယူအပ်ကုန်သောကြောင့် "ဗောဓိပက္ခိယတရား သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ရေးသား၍" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စူဠသီလစသည်တို့ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ လာသောနည်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ "ဒွါရခြောက်ပါးကို စောင့်စည်းခြင်း၊ သတိသမ္ပဇဉ်ရှိခြင်း" ဟူသည် မနောဒွါရလျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော ဒွါရတို့ကို စောင့်စည်းခြင်းအားဖြင့် (ဝါ) ဌာနခုနစ်ခု၌ ဖြစ်သော သတိသမ္ပဇဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ "တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အပြားရှိသော" ဟူသည် သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းလေးပါး၌ ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်သည်။ တော၊ သစ်ပင်ရင်း စသည်တို့ကို ခွဲခြားပြခြင်းသည် ဘာဝနာပွားများခြင်းအား လျော်ကန်သော ကျောင်းသေနာသန ဖြစ်သည်။ "လောက၌ အဘိဇ္ဈာကို ပယ်၍" ဟု စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော တရားသည် နီဝရဏတို့ကို ပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပရိကမ္မ" ဟူသည် ကသိဏ်းစသည်တို့၌ ပရိကံပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ပါဠိတော်၌ လာသောနည်းအတိုင်း သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိသုဒ္ဓိစဉ်အားဖြင့် အာသဝေါကုန်ခန်းသည့်တိုင်အောင် ဤအကျင့်မြတ်ကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ရေးသားတော်မူ၏။ "တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားရှိသော" ဟူသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဘာဝနာ၏ အားထုတ်မှု ဖြစ်၏။

Kilañjamayeti nānāvidhabhittivibhatte saṇhasukhumaratanaparisibbite kilañjamayasamugge. Bahi vatthena veṭhetvāti paṭhamaṃ sukhumakambalena veṭhetvā paṭipāṭiyā tettiṃsāya samuggesu pakkhipitvā tato bahi sukhumavatthena veṭhetvā chādetvā. Tiṇagacchapahānasammajjanādinā sodhitamattakameva hotu, kadalipuṇṇaghaṭaṭhapanadhajapaṭākussāpanādialaṅkaraṇena mā niṭṭhāpethāti attho. Rājānubhāvena paṭiyādethāti mama rājānurūpaṃ sajjetha, alaṅkarothāti attho. Antarabhogikānanti anuyuttarājamahāmattānaṃ. Javanadūteti khippaṃ gacchantakadūtapurise. Tāḷehi saha avacarantīti tāḷāvacarā.

"ဖျာဖြင့်ပြီးသော" ဟူသည်မှာ အမျိုးမျိုးသော နံရံ အခန်းကန့်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ နုညက်သိမ်မွေ့သော ရတနာတို့ဖြင့် ရစ်ပတ်ချုပ်လုပ်အပ်သော ဖျာဖြင့်ပြီးသော သေတ္တာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ပြင်ပ၌ အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်၍" ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ သိမ်မွေ့သော ကမ္ဗလာဖြင့် ရစ်ပတ်၍ အစဉ်အတိုင်း သုံးဆယ့်သုံးလုံးသော သေတ္တာတို့၌ ထည့်သွင်းပြီးနောက် ထိုမှပြင်ပ၌ သိမ်မွေ့သော အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်၍ ဖုံးအုပ်ပြီးလျှင် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မြက်ပင် တောချုံတို့ကို ရှင်းလင်းခြင်း တံမြတ်လှည်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စေရုံမျှသာ ဖြစ်ပါစေ၊ ငှက်ပျောပင် ပြည့်သော အိုးတို့ကို ထားခြင်း တံခွန်ကုက္ကားတို့ကို စိုက်ထူခြင်း စသော တန်ဆာဆင်ခြင်းဖြင့် မပြီးစီးစေလင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "မင်းတို့၏ အာနုဘော်ဖြင့် ပြင်ဆင်ကြကုန်လော့" ဟူသည်မှာ ငါ၏ မင်းအင်္ဂါနှင့် လျော်ညီစွာ ပြင်ဆင်ကြကုန်လော့၊ တန်ဆာဆင်ကြကုန်လော့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အန္တရဘောဂိက" ဟူသည်မှာ မင်းအနီး၌ ခစားရသော မင်းမှုထမ်း အမတ်ကြီးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဇဝနဒူတ" ဟူသည်မှာ လျင်မြန်စွာ သွားတတ်သော စေတမန် ယောက်ျားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "တာဠ" (စောင်း ညှင်း စသော တူရိယာ) တို့နှင့်အတူ ကျင်လည်တတ်ကုန်သောကြောင့် "တာဠာဝစရ" (တူရိယာသည်များ) ဟု ခေါ်သည်။

Raññā paṇṇākāraṃ uddissa katapūjāsakkārassa amaccato sutattā paṇṇākāraṃ uccaṭṭhāne ṭhapetvā sayaṃ nīcāsane nisinno. Nāyaṃ aññassa ratanassa bhavissatīti ayaṃ parihāro aññassa maṇimuttādibhedassa ratanassa na bhavissati maṇimuttādīhi abhisaṅkhatattā. Balavasomanassaṃ [Pg.395] uppajji ciratanakālaṃ buddhasāsane bhāvitabhāvanatāya vāsitavāsanatāya ghaṭe dīpo viya abbhantare eva samujjalamānaparipakkatihetukabhāvato.

မင်းကြီးသည် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာကို ရည်ညွှန်း၍ ပြုအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရကို အမတ်ထံမှ ကြားနာရသောကြောင့် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာကို မြင့်သောနေရာ၌ ထား၍ မိမိကိုယ်တိုင်မူကား နိမ့်သောနေရာ၌ ထိုင်၏။ "ဤပူဇော်သက္ကာရ အစီအမံသည် အခြားရတနာအား မထိုက်တန်" ဟူသည်မှာ ဤသို့သော အစီအမံ ပူဇော်မှုသည် ပတ္တမြား ပုလဲ စသည်တို့ဖြင့် ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် အခြားသော ပတ္တမြား ပုလဲ အစရှိသော ရတနာအပြားအား မထိုက်တန်ပေ။ ပြင်းစွာသော သောမနဿသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ အကြောင်းမူကား ရှေးရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ဗုဒ္ဓသာသနာ၌ ပွားများအပ်သော ဘာဝနာရှိသည်ဖြစ်၍ စွဲမြဲအပ်သော အလေ့အကျင့် (ဝါသနာ) ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် အိုးအတွင်း၌ ထွန်းညှိထားသော ဆီမီးကဲ့သို့ အတွင်း၌သာလျှင် တောက်ပလျက် ရင့်ကျက်ပြီးသော တိဟိတ်ဗီဇ အဖြစ်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Dhāremīti icchāmi, gaṇhāmīti attho. Dvejjhavacananti dveḷhakabhāvo. Antaraṃ karotīti dvinnaṃ pādānaṃ antaraṃ taṃ lekhaṃ karoti, ekena pādena atikkamīti attho. Tassā gatamaggenāti tāya deviyā vivaṭṭamānāya nāsitāya gatamaggena. Taṃ pana lekhanti pukkusātinā katalekhaṃ. Paṇṇacchattakanti tālapattamuṭṭhiṃ.

"ဆောင်အံ့" ဟူသည်မှာ အလိုရှိအံ့၊ ခံယူအံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဒွေဇ္ဈဝစန" ဟူသည်မှာ ဒွေးဟ (နှစ်ခွဖြစ်ခြင်း) အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အကြားကို ပြု၏" ဟူသည်မှာ ခြေနှစ်ဖက်၏ အကြားဖြစ်သော ထိုမျဉ်းကြောင်းကို ကျော်လွန်၏၊ ခြေတစ်ဖက်ဖြင့် ကျော်လွန်သွား၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "သူမ သွားရာလမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ပြန်လည်လှည့်လည်လျက် ပျက်စီးသွားသော ထိုမိဖုရား သွားရာ လမ်းခရီးဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ထိုစာလွှာကိုမူကား" ဟူသည်မှာ ပုက္ကုသာတိမင်း ရေးသားအပ်သော စာလွှာကို ဆိုလိုသည်။ "ရွက်ထီးငယ်" ဟူသည်မှာ ထံရွက် (ထန်းရွက်) ဆုပ်ကို ဆိုလိုသည်။

Satthugāravenāti satthari uppannapasādapemabahumānasambhavena. Tadā satthāraṃyeva manasi katvā tanninnabhāvena gacchanto, ‘‘pucchissāmī’’tipi cittaṃ na uppādesi, ‘‘ettha nu kho satthā vasatī’’ti parivitakkasseva abhāvato; rājagahaṃ pana patvā rañño pesitasāsanavasena tattha ca vihārassa bahubhāvato satthā kahaṃ vasatīti pucchi. Satthu ekakasseva nikkhamanaṃ pañcacattālīsa yojanāni padasā gamanañca dhammapūjāvasena katanti daṭṭhabbaṃ. Dhammapūjāya ca buddhānaṃ āciṇṇabhāvo heṭṭhā vitthāritoyeva. Buddhasobhaṃ pana paṭicchādetvā aññātakavesena tattha gamanaṃ tassa kulaputtassa vissatthavasena maggadarathapaṭipassambhanatthaṃ. Appaṭipassaddhamaggadaratho hi dhammadesanāya bhājanaṃ na hotīti. Tathāhi vakkhati, ‘‘nanu ca bhagavā’’tiādi.

"မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြည်ညိုခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း၊ မြတ်နိုးခြင်း အရှိန်အဟုန်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားကိုသာလျှင် နှလုံးသွင်း၍ ထိုဘုရားရှင်ဘက်သို့ ညွတ်ကိုင်းသော အဖြစ်ဖြင့် ကြွသွားစဉ်တွင် "မေးမြန်းအံ့" ဟူ၍လည်း စိတ်ကို မဖြစ်စေခဲ့ပေ၊ "ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူသလော" ဟု ကြံစည်တွေးတောမှုပင် မရှိခဲ့သောကြောင့်တည်း။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ရောက်သောအခါ၌မူကား မင်းကြီး ပေးပို့လိုက်သော စာလွှာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနေရာ၌ ကျောင်းတိုက်များပြားလှသောကြောင့်လည်းကောင်း "မြတ်စွာဘုရား ဘယ်နေရာမှာ သီတင်းသုံးတော်မူပါသနည်း" ဟု မေးမြန်းခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရား တစ်ပါးတည်းသာ ကြွချီတော်မူခြင်းနှင့် လေးဆယ့်ငါးယူဇနာ ခရီးကို ခြေကျင်ကြွတော်မူခြင်းသည် တရားပူဇော်ခြင်း (ဓမ္မပူဇာ) အစွမ်းဖြင့် ပြုတော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်သည်။ တရားပူဇော်ခြင်း၌ ဘုရားရှင်တို့၏ အစဉ်တစိုက် ပြုတော်မူမြဲဖြစ်သော အလေ့အထကို အောက်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်ပေသည်။ ဘုရားရှင်၏ သပ္ပါယ်တော်မူခြင်း အဆင်းကို ဖုံးကွယ်၍ မထင်ရှားသော အသွင်ဖြင့် ထိုနေရာသို့ ကြွတော်မူခြင်းသည် ထိုအမျိုးကောင်းသား၏ ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သော အဖြစ်ဖြင့် ခရီးပန်းသော အပူအပင် ငြိမ်းအေးစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ခရီးပန်းသောဒုက္ခ မငြိမ်းအေးသေးသောသူသည် တရားဒေသနာကို နာယူရန် သင့်တော်သော အိုးကဲ့သို့ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း "မြတ်စွာဘုရားသည် မဟုတ်ပါလော" စသည်ဖြင့် နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။

Uruddhanti visālanti keci. Atirekatiyojanasatantiādinā anvayato byatirekato ca maccheravinayane sabrahmacārīnaṃ ovādadānaṃ. Accantasukhumālotiādinā satthu dhammagāravena saddhiṃ kulaputtassapi dhammagāravaṃ saṃsandati sametīti dasseti. Tena bhagavato katassa paccuggamanassa ṭhānagatabhāvaṃ vibhāvento aññesampi bhabbarūpānaṃ kulaputtānaṃ yathārahaṃ saṅgaho kātabboti dasseti.

"ဥရုဒ္ဓံ" ဟူသည်မှာ ကျယ်ပြန့်သော ဟု အချို့သူတို့ ဆိုကုန်၏။ "ယူဇနာတစ်ရာထက် ကျော်လွန်သော" စသည်ဖြင့် တိုက်ရိုက်နည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်နည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝန်တိုမှု မစ္ဆေရကို ပယ်ဖျောက်ရာ၌ သီတင်းသုံးဖော်တို့အား အဆုံးအမ ပေးတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အလွန် သိမ်မွေ့ နုနယ်သော" စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်အား ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းနှင့်အတူ အမျိုးကောင်းသား၏ တရားတော်အား ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းသည်လည်း တိုက်ဆိုင်ညီညွတ်၏ ဟု ပြသတော်မူသည်။ ထိုသို့ ပြသတော်မူခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြုတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းနှင့် လျော်ကန်သင့်မြတ်ပုံကို ရှင်းလင်းပြသလျက် အခြားသော ကျွတ်ထိုက်သော အမျိုးကောင်းသားတို့ကိုလည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ချီးမြှောက် သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏ ဟု ပြသတော်မူသည်။

Brahmalokappamāṇanti uccabhāvena. Ānubhāvenāti iddhānubhāvena yathā so sotapathaṃ na upagacchati, evaṃ vūpasametuṃ sakkoti. Avibbhantanti vibbhamarahitaṃ nilloluppaṃ. ‘‘Bhāvanapuṃsakaṃ paneta’’nti vatvā tassa vivaraṇatthaṃ, ‘‘pāsādikena iriyāpathenā’’ti vuttaṃ. Itthambhūtalakkhaṇe etaṃ karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘yathā iriyato’’tiādi. Amanāpo [Pg.396] hoti passantānaṃ. Sīhaseyyāya nipannassapi hi ekacce sarīrāvayavā adhokhittavikkhittā viya dissanti. Kaṭiyaṃ dvinnaṃ ūrusandhīnaṃ dvinnañca jāṇusandhīnaṃ vasena catusandhikapallaṅkaṃ. Na patiṭṭhātīti nappavattati, ‘‘kaṃsi tva’’ntiādinā apucchite kathāpavatti eva na hoti. Appatiṭṭhitāya kathāya na sañjāyatīti tathā pana pucchāvasena kathāya appavattitāya upari dhammakathā na sañjāyati na uppajjati. Itīti tasmā. Kathāpatiṭṭhāpanatthaṃ kathāpavattanatthaṃ kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ vā pucchi.

"ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် ကျယ်ပြန့်သော" ဟူသည်မှာ အမြင့်အတိုင်းအတာ အားဖြင့်တည်း။ "အာနုဘော်တော်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးအာနုဘော်တော်ဖြင့် ထိုအသံသည် နားလမ်းကြောင်းသို့ မရောက်ရှိစေရန် ထိုကဲ့သို့ ငြိမ်းအေးစေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ "မပျံ့လွင့်သော" ဟူသည်မှာ စိတ်လှုပ်ရှား တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိသော၊ ငြိမ်သက်သော အဖြစ်တည်း။ "ဘာဝနပုလ္လိင်" (ဝါ) နပုလ္လိင်သဘော တည်ရှိပုံကို ဆိုလိုပြီး၊ ထိုအနက်ကို ဖွင့်ဆိုရန်အတွက် "ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော ဣရိယာပုထ်ဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤတတိယဝိဘတ် (ကရဏဝစန) ကို ဤသို့သောအခြေအနေရှိသော အခြင်းအရာ လက္ခဏာ၌ သုံးစွဲအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် "လှုပ်ရှားသွားလာသကဲ့သို့" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ မြင်ရသူတို့အား မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်တတ်၏။ စင်စစ် ခြင်္သေ့မင်း၏ အိပ်စက်ခြင်းဖြင့် အိပ်သော်လည်း အချို့သော ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်းတို့သည် အောက်သို့ ကျဆင်းလျက် ဖရိုဖရဲ ဖြစ်နေသကဲ့သို့ ထင်ရတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ခါး၊ ပေါင်ဆစ်နှစ်ခုနှင့် ဒူးဆစ်နှစ်ခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော "ဆစ်လေးခု ပလ္လင်ဝတ်" ဖြစ်သည်။ "မတည်တံ့" ဟူသည်မှာ မဖြစ်ပေါ်၊ "သင်သည် မည်သူနည်း" စသည်ဖြင့် မမေးအပ်ပါက စကားပြောဆိုခြင်းသည်ပင် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ စကားပြောဆိုမှု မတည်တံ့ပါက ထိုသို့ မေးမြန်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် စကားမဖြစ်ပေါ်သော် အထက်အထက်သော တရားစကားသည် မဖြစ်ပေါ်၊ မဖြစ်ထွန်းနိုင်တော့ပေ။ "ထို့ကြောင့်" ဟူသော အနက်တည်း။ စကားပြောဆိုမှုကို တည်တံ့စေရန်၊ စကားကို စတင်ရန် သို့မဟုတ် စကားကို ဖြစ်ထွန်းစေရန် အလို့ငှာ မေးမြန်းတော်မူ၏။

Sabhāvameva kathetīti attano bhagavato adiṭṭhapubbattā ‘‘adiṭṭhapubbakaṃ kathamahaṃ jāneyya’’nti sabhāvameva kevalaṃ attano ajjhāsayameva katheti; na pana sadevakassa lokassa supākaṭaṃ sabhāvasiddhaṃ buddharūpakāyasabhāvaṃ. Atha vā sabhāvameva kathetīti ‘‘idameva’’nti jānantopi tadā bhagavato ruciyā tathāpavattamānaṃ rūpakāyasabhāvameva katheti appavikkhambhanti adhippāyo. Tenāha – ‘‘tathā hi na’’ntiādi, vipassanālakkhaṇameva paṭipadanti adhippāyo.

"သဘောကိုသာလျှင် ပြောဆို၏" ဟူသည်မှာ မိမိသည် မြတ်စွာဘုရားကို တစ်ခါမျှ မမြင်ဘူးသေးသောကြောင့် "တစ်ခါမျှ မမြင်ဘူးသေးသည်ကို ငါသည် ဘယ်ပုံသိနိုင်ပါမည်နည်း" ဟု မိမိ၏ စိတ်အလို သဘောသက်သက်ကိုသာ ပြောဆို၏။ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ အလွန်ထင်ရှားသော၊ သဘောအားဖြင့် ပြီးအပ်သော ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ၏ ရူပကာယသဘောကိုမူကား မပြောဆိုပေ။ တစ်နည်းအားဖြင့် "သဘောကိုသာလျှင် ပြောဆို၏" ဟူသည်မှာ "ဤသည်ပင်တည်း" ဟု သိသော်လည်း ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်အားဖြင့် ထိုသို့ ဖြစ်ပျက်နေသော ရူပကာယသဘောကိုသာ ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိဘဲ ပြောဆို၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် "စင်စစ် ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ ဝိပဿနာလက္ခဏာသည်သာလျှင် ကျင့်စဉ် (ပဋိပဒါ) ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

343. ‘‘Pubbabhāgapaṭipadaṃ akathetvā’’ti vatvā pubbabhāgapaṭipadāya akathane kāraṇaṃ pubbabhāgapaṭipadañca sarūpato dassetuṃ, ‘‘yassa hī’’tiādi vuttaṃ. Aparisuddhāyapi pubbabhāgapaṭipadāya vipassanā tathā na kiccakārī, pageva avijjamānāyāti, ‘‘yassa hi…pe… aparisuddhā hoti’’cceva vuttaṃ. Pubbabhāgapaṭipadā ca nāma saṅkhepato pannarasa caraṇadhammāti āha – ‘‘sīlasaṃvaraṃ…pe… imaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ ācikkhatī’’ti. Yānakiccaṃ sādheti maggagamanena akilantabhāvasādhanattā. Cirakālaṃ paribhāvitāya paripakkagatāya hetusampadāya upaṭṭhāpitaṃ sāmaṇerasīlampi paripuṇṇaṃ akhaṇḍādibhāvappattiyā, yaṃ pubbahetuttā ‘‘sīla’’nti vuccati.

၃၄၃. "ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ကို မဟောကြားဘဲ" ဟု မိန့်ဆို၍၊ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ကို မဟောကြားခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ကို ကိုယ်တိုင် ပြသခြင်းငှာလည်းကောင်း "အကြင်သူအား စင်စစ်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်သည် မစင်ကြယ်သော်လည်း ဝိပဿနာသည် ထိုသို့ အကျိုးကို မပြီးစေနိုင်၊ မရှိလျှင်မူကား အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် "အကြင်သူအား...ပ... မစင်ကြယ်သည် ဖြစ်အံ့" ဟုသာ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်စဉ်ဟူသည် အကျဉ်းအားဖြင့် စရဏတရား တစ်ဆယ့်ငါးပါး ဖြစ်သောကြောင့် "သီလသံဝရ...ပ... ဤရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ကျစဉ်ကို ဟောကြားတော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ခရီးသွားခြင်းဖြင့် မပင်ပန်းသော အဖြစ်ကို ပြီးစေသောကြောင့် ယာဉ်၏ ကိစ္စကို ပြီးစေတတ်၏။ ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး ပွားများအပ်သော၊ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်အပ်သော အကြောင်းထူး၏ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော သာမဏေ သီလသည်လည်း မကျိုးမပေါက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ပြည့်စုံ၏။ ထိုသီလကို ရှေး၌ဖြစ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် "သီလ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။

Dhātuyo paramatthato vijjamānā, paññattimattho puriso avijjamāno. Atha kasmā bhagavā arahattassa padaṭṭhānabhūtaṃ vipassanaṃ kathento ‘‘chadhāturo’’ti avijjamānappadhānaṃ desanaṃ ārabhīti āha – ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Katthaci ‘‘tevijjo chaḷabhiñño’’tiādīsu vijjamānena avijjamānaṃ dasseti. Katthaci – ‘‘itthirūpaṃ, bhikkhave, purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’tiādīsu (a. ni. 1.1) avijjamānena vijjamānaṃ dasseti. Katthaci ‘‘cakkhuviññāṇaṃ [Pg.397] sotaviññāṇa’’ntiādīsu (vibha. 121) vijjamānena vijjamānaṃ dasseti. Katthaci – ‘‘khattiyakumāro brāhmaṇakaññāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetī’’tiādīsu (dī. ni. 1.275) avijjamānena avijjamānaṃ dasseti. Idha pana vijjamānena avijjamānaṃ dasseti. ‘‘Chadhāturo’’ti hi samāsattho avijjamāno puggalavisayattā, tassa padassa avayavattho pana appadhānattho vijjamāno, so saddakkamena appadhānopi atthakkamena padhānoti āha – ‘‘vijjamānena avijjamānaṃ dassento’’ti. Puggalādhiṭṭhānāyettha desanāya kāraṇaṃ dassetuṃ, ‘‘sace hī’’tiādi vuttaṃ. Upaṭṭhāpeyyāti – ‘‘dhātuyo’’icceva kulaputtassa cittaṃ niveseyya tathā sañjāneyya, evaṃ dhammaṃ deseyyāti attho. Sandehaṃ kareyyāti asati purise ko karoti? Ko paṭisaṃvedeti, dhātuyo evāti kiṃ nu kho idaṃ, kathaṃ nu kho idanti saṃsayaṃ uppādeyya? Sammohaṃ āpajjeyyāti caturaṅgasamannāgate andhakāre vattamānaṃ viya desiyamāne atthe sammohaṃ āpajjeyya. Tathābhūto ca desanāya abhājanabhūtattā desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkuṇeyya. Evamāhāti evaṃ ‘‘chadhāturo’’ti āha.

ဓာတ်တို့သည် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော်လည်း ပညတ်မျှသာဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ် (ယောက်ျား) သည် ထင်ရှားမရှိပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာကို ဟောကြားတော်မူစဉ် အဘယ်ကြောင့် ‘ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်’ ဟူ၍ ထင်ရှားမရှိသည်ကို အဓိကထားသော ဒေသနာကို အစပြုတော်မူသနည်း ဟူသော မေးခွန်းအား ဖြေဆိုရန် ‘bhagavā hi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အချို့သော ‘ဝိဇ္ဇာသုံးပါးရသူ၊ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရသူ’ စသည်တို့၌ ထင်ရှားရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ အချို့သော ‘ရဟန်းတို့၊ မိန်းမ၏အဆင်းသည် ယောက်ျား၏စိတ်ကို သိမ်းကျုံးယူ၍ တည်၏’ စသည်တို့၌ (အံ၊ နိ၊ ၁.၁) ထင်ရှားမရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ အချို့သော ‘စက္ခုဝိညာဉ်၊ သောတဝိညာဉ်’ စသည်တို့၌ (ဝိဘင်း။ ၁၂၁) ထင်ရှားရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ အချို့သော ‘မင်းသားသည် ပုဏ္ဏားမလေးနှင့် အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းကို ပြု၏’ စသည်တို့၌ (ဒီ၊ နိ၊ ၁.၂၇၅) ထင်ရှားမရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ ဤ (ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသောပုဂ္ဂိုလ်) ၌မူကား ထင်ရှားရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောတရားကို ပြတော်မူ၏။ ‘စဓာတုရော’ (ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်) ဟူသော သမတ်ပုဒ်၏ အနက်သည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ထင်ရှားမရှိ၊ ထိုပုဒ်၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအနက် (ဓာတ်ခြောက်ပါး) ဖြစ်သော အဓိကမဟုတ်သောအနက်သည် ထင်ရှားရှိ၏။ ထိုဓာတ်ခြောက်ပါးသည် သဒ္ဒါအစဉ်အားဖြင့် အဓိကမဟုတ်သော်လည်း အနက်အစဉ်အားဖြင့် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ‘ထင်ရှားရှိသောတရားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောတရားကို ပြတော်မူသည်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤ၌ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာ ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ‘sace hi’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Upaṭṭhāpeyya ဟူသည်မှာ အမျိုးကောင်းသား၏ စိတ်ကို ‘ဓာတ်တို့သာတည်း’ ဟု သွင်းထားရာ၏၊ ထိုသို့ သိမှတ်ရာ၏၊ ဤသို့ တရားဟောရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Sandehaṃ kareyya ဟူသည်မှာ ယောက်ျား (ပုဂ္ဂိုလ်) မရှိပါက မည်သူပြုလုပ်သနည်း၊ မည်သူခံစားသနည်း၊ ဓာတ်မျှသာဖြစ်ပါက ဤသည်ကား အဘယ်နည်း၊ ဤသည်ကား ဘယ်သို့နည်းဟု ယုံမှားသံသယဖြစ်ပေါ်ရာ၏။ Sammohaṃ āpajjeyya ဟူသည်မှာ အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မှောင်မိုက်၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဟောတော်မူအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၌ တွေဝေမိန်းမောခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ ထိုသို့ တွေဝေသောသူသည်လည်း ဒေသနာကို ခံယူထိုက်သောသူ မဟုတ်သောကြောင့် ဒေသနာကို ခံယူနာယူခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ရာ။ Evamāha ဟူသည်မှာ ဤသို့ ‘ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်’ ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Yaṃ tvaṃ purisoti sañjānāsīti yaṃ rūpārūpadhammasamūhaṃ pabandhavasena pavattamānaṃ adhiṭṭhānavisesavisiṭṭhaṃ – ‘‘puriso satto itthī’’tiādinā tvaṃ sañjānāsi, so chadhāturo. Santesupi chadhātuvinimuttesu dhātvantaresu sukhāvaggahaṇatthaṃ tathā vuttaṃ taggahaṇeneva ca tesaṃ gahetabbato, svāyamattho heṭṭhā dassito eva. Sesapadesūti ‘‘chaphassāyatano’’tiādipadesupi. Cattāri adhiṭṭhānāni catasso patiṭṭhā etassāti caturādhiṭṭhāno, adhitiṭṭhati patiṭṭhahati etenāti adhiṭṭhānaṃ, yesu patiṭṭhāya uttamatthaṃ arahattaṃ adhigacchati, tesaṃ paññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Tenāha ‘‘svāyaṃ bhikkhū’’tiādi. Ettoti vaṭṭato. Vivaṭṭitvāti vinivaṭṭitvā apasakkitvā. Ettoti vā etehi chadhātuādīhi. Ettha hi niviṭṭhassa āyattassa uttamāya siddhiyā asambhavoti. Patiṭṭhitanti ariyamaggādhigamavasena suppatiṭṭhitaṃ. Evañhi sabbaso paṭipakkhasamucchindanena tattha patiṭṭhito hoti. Maññassavā nappavattantīti chahipi dvārehi pavattamānasotāya maggena visositāya sabbaso vigatāya sabbaso vicchedappattiyā na sandanti. Tenāha ‘‘nappavattantī’’ti. Yasmā māne [Pg.398] sabbaso samucchinne asamucchinno anupasanto kileso nāma natthi, tasmā āha – ‘‘muni santoti vuccatī’’ti rāgaggiādīnaṃ nibbānena nibbuto.

‘သင်သည် ယောက်ျားဟု မှတ်ထင်သနည်း’ ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်နေသော၊ ထူးခြားသော တည်ရာအထူးဖြင့် ထင်ရှားသော ရုပ်နာမ်တရားအစုအဝေးကို ‘ယောက်ျား၊ သတ္တဝါ၊ မိန်းမ’ စသည်ဖြင့် သင်သိမှတ်သနည်း၊ ထိုအစုအဝေးသည် ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိသည်။ ဓာတ်ခြောက်ပါးမှ လွတ်ကင်းသော အခြားသော ဓာတ်တို့သည် ရှိကြပါသော်လည်း လွယ်ကူစွာ သိမှတ်နိုင်စေရန် ထိုသို့ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်၊ ထိုဓာတ်ခြောက်ပါးကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် ကျန်ရှိသောဓာတ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအနက်ကို အောက်၌ ပြခဲ့ပြီးပြီ။ Sesapadesu ဟူသည်မှာ ‘ဖဿာယတနခြောက်ပါးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်’ စသော ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဖြစ်သည်။ လေးပါးသော အဓိဋ္ဌာန် (တည်ရာ) ရှိသောကြောင့် ‘စတုရာဓိဋ္ဌာန’ မည်၏၊ ဤတရားဖြင့် တည်၏ ထို့ကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်မည်၏၊ ယင်းတို့၌ တည်၍ မြတ်သောအရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ထိုပညာစသော တရားတို့၏ အမည်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုရဟန်းသည်’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Etto ဟူသည်မှာ ဝဋ်တရားမှ။ Vivaṭṭitvā ဟူသည်မှာ လွတ်ကင်း၍၊ ဖဲခွာ၍။ သို့မဟုတ် Etto ဟူသည်မှာ ဤဓာတ်ခြောက်ပါး စသည်တို့မှ။ ဤ၌ ကပ်ငြိနေသော၊ မှီခိုနေသောသူအား မြတ်သောပြီးမြောက်ခြင်း (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ Patiṭṭhitaṃ ဟူသည်မှာ အရိယမဂ်ကို ရခြင်းအားဖြင့် ကောင်းစွာတည်ကြည်ခြင်း။ ဤသို့ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လုံးဝ အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်းဖြင့် ထိုအရိယမဂ်၌ တည်သည်မည်၏။ Maññassavā nappavattanti (တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိအယဉ်တို့သည် မစီးဆင်းကုန်) ဟူသည်မှာ တံခါးခြောက်ပေါက်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပွားတတ်သော အယဉ်တို့သည် မဂ်ဖြင့် ခြောက်သွေ့ကုန်သဖြင့်၊ လုံးဝ ကင်းပြတ်ကုန်သဖြင့် မစီးဆင်းကုန်တော့ပြီ။ ထို့ကြောင့် ‘မစီးဆင်းကုန်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မာနကို လုံးဝ အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်အပ်သည်ရှိသော် မပယ်အပ်သေးသော၊ မငြိမ်းအေးသေးသော ကိလေသာဟူသည် မရှိတော့သဖြင့် ‘မုနိသည် ငြိမ်းအေးသောသူဟူ၍ ဆိုအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ရာဂမီးစသည်တို့ ငြိမ်းအေးခြင်းဖြင့် ငြိေးအေးတော်မူသောကြောင့်တည်း။

Paññaṃ nappamajjeyyāti, ‘‘divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī’’tiādinayappavattāya (ma. ni. 1.423; 2.24; 3.75; saṃ. ni. 4.120; a. ni. 3.15; vibha. 519; mahāni. 161) appamādappaṭipattiyā samādhivipassanāpaññaṃ nappamajjeyya. Etena pubbabhāgiyaṃ samathavipassanābhāvanamāha. Saccamanurakkheyyāti saccānurakkhanāpadesena sīlavisodhanamāha; sacce ṭhito samādinnasīlaṃ avikopetvā paripūrento samādhisaṃvattaniyataṃ karoti. Tenāha ‘‘vacīsaccaṃ rakkheyyā’’ti. Kilesapariccāgaṃ brūheyyāti tadaṅgādivasena kilesānaṃ pariccajanavidhiṃ vaḍḍheyya. Kilesavūpasamanaṃ sikkheyyāti yathā te kilesā tadaṅgādivasena pariccattā yathāsamudācārappavattiyā santāne pariḷāhaṃ na janenti; evaṃ kilesānaṃ vūpasamanavidhiṃ sikkheyya paññādhiṭṭhānādīnanti lokuttarānaṃ paññādhiṭṭhānādīnaṃ. Adhigamatthāyāti paṭilābhatthāya.

‘ပညာကို မမေ့မလျော့ရာ’ ဟူသည်မှာ ‘နေ့သန့်စင်ခြင်း၌ စင်္ကြံသွားခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းဖြင့် နီဝရဏတရားတို့မှ စိတ်ကို သုတ်သင်၏’ စသောနည်းဖြင့် ဖြစ်ပွားအပ်သော မမေ့မလျော့သော အကျင့်ဖြင့် သမာဓိပညာ၊ ဝိပဿနာပညာကို မမေ့မလျော့ရာ။ ဤစကားဖြင့် ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော သမထဝိပဿနာဘာဝနာကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘သစ္စာကို စောင့်ရှောက်ရာ၏’ ဟူသည်မှာ သစ္စာစောင့်ရှောက်ခြင်းဟူသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် သီလစင်ကြယ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ သစ္စာ၌တည်လျက် ဆောက်တည်အပ်သောသီလကို မဖျက်ဆီးဘဲ ပြည့်စုံစေသောသူသည် သမာဓိဖြစ်ရန် အကျိုးရှိသော သီလရှိသူ ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဝစီသစ္စာကို စောင့်ရှောက်ရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ကိလေသာစွန့်လွှတ်ခြင်းကို ပွားများရာ၏’ ဟူသည်မှာ တဒင်္ဂစသည်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းနည်းလမ်းကို တိုးပွားစေရာ၏။ ‘ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းကို ကျင့်ကြံရာ၏’ ဟူသည်မှာ ထိုတဒင်္ဂစသည်ဖြင့် စွန့်ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့သည် အဖန်ဖန်ဖြစ်ပွားခြင်းအားဖြင့် မိမိသန္တာန်၌ ပူပန်မှုကို မဖြစ်စေနိုင်သကဲ့သို့ ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းနည်းလမ်းကို ကျင့်ကြံရာ၏။ paññādhiṭṭhānādīnaṃ ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာဖြစ်သော ပညာဓိဋ္ဌာန်စသည်တို့၏။ Adhigamatthāya ဟူသည်မှာ ရရှိခြင်းအကျိုးငှာ။

347. Pubbe vuttānanti, ‘‘caturādhiṭṭhāno, yattha ṭhitaṃ maññassavā nappavattantī’’ti (ma. ni. 3.343) evaṃ pubbe vuttānaṃ.

၃၄၇. ‘ရှေး၌ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော’ ဟူသည်မှာ ‘လေးပါးသော အဓိဋ္ဌာန်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၊ ထိုအဓိဋ္ဌာန်၌ တည်သောသူအား တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိအယဉ်တို့ မစီးဆင်းကုန်’ ဟု ဤသို့ ရှေး၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော တရားတို့၏။

348. Vattabbaṃ bhaveyyāti niddesavasena vattabbaṃ bhaveyya. Ādīhīti evamādīhi. Kiccaṃ natthi kiccābhāvato. Uppaṭipāṭidhātukanti ayathānupubbikaṃ. Yathādhammavasenevāti desetabbadhammānaṃ yathāsabhāveneva. Sappāyaṃ dhutaṅganti attano kilesaniggaṇhanayoggaṃ dhutaṅgaṃ. Cittarucitanti attano cittapakatiyā ācariyehi virocetabbaṃ, cariyānukūlanti attho. Hatthipadopamasuttādīsūti ādi-saddena visuddhimaggadhātuvibhaṅgādiṃ saṅgaṇhāti.

၃၄၈. ‘ပြောဆိုအပ်ရာ၏’ ဟူသည်မှာ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်ရာ၏။ Ādīhi ဟူသည်မှာ ဤသို့စသည်တို့ဖြင့်။ ပြုဖွယ်ကိစ္စမရှိခြင်းကြောင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့ပြီ။ Uppaṭipāṭidhātukaṃ ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်သော။ Yathādhammavaseneva ဟူသည်မှာ ဟောကြားအပ်သော တရားတို့၏ သဘောအတိုင်းသာလျှင်။ ‘လျောက်ပတ်သော ဓုတင်’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကိလေသာကို နှိပ်ကွပ်ရန် သင့်လျော်သော ဓုတင်။ ‘စိတ်အလိုရှိရာ’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ စိတ်သဘာဝအရ ဆရာတို့ ပွတ်တိုက်ပေးအပ်သောတရား (မိမိ၏ စရိုက်နှင့် သင့်လျော်သောတရား) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဟတ္ထိပဒေါပမသုတ် စသည်တို့၌’ ဟူသော စကား၌ ‘စသည်’ သဒ္ဒါဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၊ ဓာတုဝိဘင်း စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူသည်။

354. Ayampetthāti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘athāparaṃ upekkhāyeva avasissatī’’ti uparidesanaṃ sampiṇḍeti. Sopi hi pāṭiyekko anusandhīti. Nanu cāyaṃ yathāuddiṭṭhāya viññāṇadhātuyā niddesopi [Pg.399] bhavissatīti yathānusandhinayo vijjatīti? Na, viññāṇadhātuniddesanayena desanāya appavattattā tenāha ‘‘heṭṭhato’’tiādi. Yaṃ vā panātiādinā pana desanāya sānusandhitaṃ vibhāveti. Na hi buddhā bhagavanto ananusandhikaṃ desanaṃ desenti. Āgamanīyavipassanāvasenāti yassā pubbe pavattattā āgamanīyaṭṭhāne ṭhitā vipassanā, tassā vasena. Kammakārakaviññāṇanti ‘‘netaṃ mama nesohamasmi, na meso attā’’ti evaṃ vipassanākiccakārakaṃ vipassanāsahitaṃ viññāṇaṃ. Viññāṇadhātuvasenāti yathāuddiṭṭhāya viññāṇadhātuyā bhājanavasena. Satthu kathanatthāyāti satthārā uddesameva katvā ṭhapitattā niddesavasena kathanatthāya. Akathitabhāvo eva hissa avasiṭṭhatā kathanatthāya paṭivijjhanatthāya ca. Paṭipakkhavigamena tassa cittassa parisuddhatāti āha ‘‘nirupakkilesa’’nti. Upakkilesānaṃ pana pahīnabhāvato pariyodātaṃ. Samudayavasena udayadassanatthañceva paccayanirodhavasena atthaṅgamadassanatthañca. Kāraṇabhāvena sukhāya vedanāya hitanti sukhavedaniyaṃ. Tenāha ‘‘sukhavedanāya paccayabhūta’’nti.

၃၅၄. “အယမ္ပတ္ထ” ဟူသော စကား၌ “ပိ” သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထို “ပိ” သဒ္ဒါဖြင့် “ထို့နောင်မှ ဥပေက္ခာသည်သာလျှင် ကြွင်းကျန်လတ္တံ့” ဟု အထက်ဒေသနာကို ပေါင်းစပ်ပြ၏။ ထိုအထက်ဒေသနာသည်လည်း သီးခြားအနုသန္ဓေဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤဝိညာဏဓာတ်ကို ညွှန်ပြသည့်အတိုင်း ဝိညာဏဓာတ်၏ နိဒ္ဒေသသည်လည်း ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု အနုသန္ဓေနည်းသည် ရှိသည်မဟုတ်ပါလော? မရှိပါ၊ ဝိညာဏဓာတ်နိဒ္ဒေသနည်းဖြင့် ဒေသနာတော်မဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “အောက်မှစ၍” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ယံ ဝါ ပန” စသည်ဖြင့် ဒေသနာတော်၏ အနုသန္ဓေနှင့် တကွဖြစ်သည်ကို ပြ၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် အနုသန္ဓေမရှိသော ဒေသနာကို ဟောတော်မမူကြကုန်။ “အာဂမနီယဝိပဿနာဝသေန” ဟု ဆိုရာ၌ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသောကြောင့် ဆိုက်ရောက်အပ်သောဌာန၌ တည်သော ဝိပဿနာ၊ ထိုဝိပဿနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်)။ “ကမ္မကာရကဝိညာဏံ” ဟူသည် “ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်၊ ဤအရာသည် ငါမဟုတ်၊ ဤအရာသည် ငါ၏ကိုယ်အတ္တမဟုတ်” ဟု ဤသို့ ဝိပဿနာကိစ္စကို ပြုတတ်သော ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိညာဉ်ကို ဆိုသည်။ “ဝိညာဏဓာတုဝသေန” ဟူသည် ညွှန်ပြအပ်သည့်အတိုင်း ဝိညာဏဓာတ်ကို ထည့်စရာအိုးသဖွယ် ပြုလုပ်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်တည်း။ “သတ္ထု ကထနတ္ထာယ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ဥဒ္ဒေသကိုသာ ပြု၍ ထားတော်မူအပ်သောကြောင့် နိဒ္ဒေသအာဏာဖြင့် ဟောကြားရန် အကျိုးငှာတည်း။ မဟောကြားရသေးသော အဖြစ်သည်သာလျှင် ဟောကြားရန်လည်းကောင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ရန်လည်းကောင်း ကြွင်းကျန်ရစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့ ကင်းဝေးသွားသဖြင့် ထိုစိတ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “နိရုပက္ကิလေသံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့ ကင်းပျောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖြူစင်၏ (ပရိယောဒါတ)။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်မှုကို မြင်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အကြောင်းချုပ်ငြိမ်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် ချုပ်ပျောက်မှုကို မြင်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း (ဖြစ်၏)။ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် သုခဝေဒနာအား အကျိုးပြုတတ်သောကြောင့် သုခဝေဒနီယ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

360. Rūpakammaṭṭhānampi catudhātuvavatthānavasena, arūpakammaṭṭhānampi sukhadukkhavedanāmukhena paguṇaṃ jātaṃ.

၃၆၀. ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်းသည်လည်း ဓာတ်လေးပါးကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းသည်လည်း သုခ ဒုက္ခ ဝေဒနာ၏ တံခါးလမ်းကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နှုတ်တက်အာရုံ လေ့လာကျွမ်းကျင်ပြီး ဖြစ်လာ၏။

Satthu kathanatthaṃyeva avasissatīti, ‘‘kulaputtassa paṭivijjhanattha’’nti vuttamevatthaṃ nisedheti, tasmā vuttamevatthaṃ samatthetuṃ, ‘‘imasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Kulaputtassa rūpāvacarajjhāneti kulaputtena adhigatarūpāvacarajjhāne. Tenāha – ‘‘bhikkhu paguṇaṃ tava idaṃ rūpāvacaracatutthajjhāna’’nti. Yaṃ kiñci suvaṇṇatāpanayogyaṃ aṅgārabhājanaṃ idha ‘‘ukkā’’ti adhippetanti āha ‘‘aṅgārakapalla’’nti. Sajjeyyāti yathā tattha pakkhittasuvaṇṇañca tappati, evaṃ paṭiyādiyeyya. Nīhaṭadosanti vigatībhūtakāḷakaṃ. Apanītakasāvanti apagatasukhumakāḷakaṃ.

“မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူရန်သာလျှင် ကြွင်းကျန်လိမ့်မည်” ဟူသော စကားဖြင့် “အမျိုးကောင်းသား ထိုးထွင်းသိမြင်ရန်” ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို မြစ်ပယ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို ထောက်ခံရန်အတွက် “ဤသာသနာတော်၌” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ “အမျိုးကောင်းသား၏ ရူပါဝစရဈာန်၌” ဟူသည် အမျိုးကောင်းသား ရရှိအပ်သော ရူပါဝစရဈာန်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ရဟန်း၊ သင်၏ ဤရူပါဝစရ စတုတ္ထဈာန်သည် ကျွမ်းကျင်လှ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ ရွှေကို အရည်ကျိုရန် သင့်လျော်သော မီးသွေးခွက်တစ်မျိုးကို “ဥက္ကာ” (မီးကိရိယာ) ဟု ရည်ရွယ်၍ “မီးသွေးကရား (အင်္ဂါရကပလ္လ)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “သဇ္ဇေယျ” ဟူသည် ထိုမီးခွက်၌ ထည့်ထားသော ရွှေသည် ပူပြင်းလာသကဲ့သို့ ဤသို့ ပြင်ဆင်ရာ၏။ “နီဟဋဒေါသံ” ဟူသည် မည်းနက်သော အညစ်အကြေး ကင်းစင်ပြီးသည်ကို ဆိုသည်။ “အပနီတကသာဝံ” ဟူသည် သိမ်မွေ့သော အညစ်အကြေး ကင်းပျောက်ပြီးသည်ကို ဆိုသည်။

Ariyamagge patiṭṭhāpetukāmena nāma sabbasmimpi lokiyadhamme virajjanatthāya dhammo kathetabboti adhippāyena, ‘‘kasmā panā’’tiādinā codanā katā. Vineyyadamanakusalena bhagavatā veneyyajjhāsayavasena tāva catutthajjhānupekkhāya vaṇṇo kathitoti tassa parihāraṃ vadanto, ‘‘kulaputtassā’’tiādimāha.

အရိယာမဂ်၌ တည်စေလိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ခပ်သိမ်းသော လောကီတရားတို့၌ ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ခြင်း အကျိုးငှာ တရားကို ဟောရမည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “အဘယ်ကြောင့်နည်း” စသည်ဖြင့် စောဒနာကို ပြုအပ်၏။ ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမရာ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ စတုတ္ထဈာန် ဥပေက္ခာ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟောတော်မူ၏ဟု ထိုစောဒနာ၏ အဖြေကို ပြောဆိုလျက် “အမျိုးကောင်းသားအား” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

361. Tadanudhammanti [Pg.400] tassa arūpāvacarassa kusalassa anurūpadhammaṃ, yāya paṭipadāya tassa adhigamo hoti, tassa pubbabhāgapaṭipadanti attho. Tenāha ‘‘rūpāvacarajjhāna’’nti. Taggahaṇāti tassa gahaṇena tassā paṭipattiyā paṭipajjamānena. Ito uttarinti ‘‘viññāṇañcāyatana’’ntiādīsu.

၃၆၁. “တဒနုဓမ္မံ” ဟူသည် ထိုအရူပါဝစရကုသိုလ်အား လျော်ကန်သောတရား၊ အကြင်ကျင့်စဉ်ဖြင့် ထိုအရူပါဝစရကို ရရှိခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုအရူပါဝစရ၏ ရှေးဦးကနဦး ကျင့်စဉ်ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “ရူပါဝစရဈာန်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “တဂ္ဂဟဏာ” ဟူသည် ထိုရူပါဝစရဈာန်ကို ယူခြင်းဖြင့်၊ ထိုကျင့်စဉ်ကို ကျင့်ခြင်းဖြင့်တည်း။ “ဤမှအထက်၌” ဟူသည် “ဝိညာဏဉ္စာယတန” စသည်တို့၌ ဖြစ်၏။

362. Tassevāti arūpāvacarajjhānassa. Etaṃ pana savipākaṃ arūpāvacarajjhānaṃ samecca sambhuyya paccayehi katattā saṅkhataṃ. Pakappitanti paccayavasena savihitaṃ. Āyūhitanti sampiṇḍitaṃ. Karontena karīyatīti paṭipajjanakena paṭipajjīyati saṅkharīyati. Nibbānaṃ viya na niccaṃ na sassataṃ. Atha kho khaṇe khaṇe bhijjanasabhāvatāya tāvakālikaṃ. Tato eva cavanādisabhāvanti sabbametaṃ rūpāvacaradhammesu ādīnavavibhāvanaṃ. Dukkhe patiṭṭhitanti saṅkhāradukkhe patiṭṭhitaṃ. Atāṇanti cavanasabhāvāditāya tāṇarahitaṃ. Aleṇanti tato arakkhattā līyanaṭṭhānarahitaṃ. Asaraṇanti appaṭisaraṇaṃ. Asaraṇībhūtanti sabbakālampi appaṭisaraṇaṃ.

၃၆၂. “တဿေဝ” ဟူသည် ထိုအရူပါဝစရဈာန်၏ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ အကျိုးနှင့်တကွဖြစ်သော ဤအရူပါဝစရဈာန်သည် အကြောင်းတရားတို့ စုပေါင်းညီညွတ်၍ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် “သင်္ခတ” မည်၏။ “ပကပ္ပိတံ” ဟူသည် အကြောင်းအစွမ်းဖြင့် ပြုပြင်အပ်၏။ “အာယူဟိတံ” ဟူသည် ပေါင်းစပ်စည်းပူးအပ်၏။ “ပြုလုပ်သောသူသည် ပြုလုပ်အပ်၏” ဟူသည် ကျင့်ကြံအားထုတ်သူသည် ကျင့်ကြံပြုပြင်အပ်၏။ နိဗ္ဗာန်ကဲ့သို့ မြဲသည်မဟုတ်၊ ခိုင်ခံ့သည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ခေတ္တခဏသာ တည်တတ်၏။ ထိုပျက်စီးတတ်သော သဘောကြောင့်ပင် စုတေခြင်းစသော သဘောရှိ၏ ဟု ဤအားလုံးသည် ရူပါဝစရတရားတို့၌ အပြစ်ကို ပြခြင်းဖြစ်၏။ “ဒုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတံ” ဟူသည် သင်္ခါရဒုက္ခ၌ တည်၏။ “အတ္တာဏံ” ဟူသည် စုတေခြင်းသဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကိုးကွယ်ရာ ကင်း၏။ “အလေဏံ” ဟူသည် ထိုသဘောမှ မကာကွယ်နိုင်သောကြောင့် ပုန်းအောင်းရာ ကင်း၏။ “အသရဏံ” ဟူသည် မှီခိုအားထားရာ ကင်း၏။ “အသရဏီဘူတံ” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ကာလ၌လည်း မှီခိုရာ မဖြစ်နိုင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။

Samattapattavise khandhādīsu gahite duttikicchā siyāti, ‘‘khandhaṃ vā sīsaṃ vā gahetuṃ adatvā’’ti vuttaṃ. Evamevāti etthāyaṃ upamāsaṃsandanā – cheko bhisakko viya sammāsambuddho. Visavikāro viya kilesadukkhānubandho, bhisakkassa visaṃ ṭhānato cāvetvā upari āropanaṃ viya bhagavato desanānubhāvena kulaputtassa kāmabhave nikantiṃ pariyādāya arūpajjhāne bhavanaṃ. Bhisakkassa visaṃ otāretvā pathaviyaṃ pātanaṃ viya kulaputtassa orambhāgiyakilesadukkhāpanayanaṃ.

ပြန့်နှံ့ခြင်းသို့ ရောက်သော အဆိပ်သည် ခန္ဓာကိုယ် စသည်တို့၌ စွဲကပ်လတ်သော် ကုသရန် ခက်ခဲရာ၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “ကိုယ်ခန္ဓာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းကိုသော်လည်းကောင်း အဆိပ်ကို စွဲကပ်ခွင့်မပြုဘဲ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ထို့အတူသာလျှင်” ဟူသော ဤနေရာ၌ ဤသို့ ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ချက် ရှိ၏ — လိမ္မာသော ဆေးသမားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်နှင့် တူ၏။ အဆိပ်တက်ခြင်းသည် ကိလေသာဆင်းရဲ အစဉ်လိုက်ခြင်းနှင့် တူ၏။ ဆေးသမားသည် အဆိပ်ကို ရှိရင်းစွဲနေရာမှ ရွေ့လျားစေပြီး အထက်သို့ ဆွဲတင်သကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော် အာနုဘော်တော်ကြောင့် အမျိုးကောင်းသားသည် ကာမဘဝ၌ တပ်မက်ခြင်းကို ကုန်ခမ်းစေ၍ အရူပဈာန်၌ တည်ရှိခြင်းသည် တူ၏။ ဆေးသမားသည် အဆိပ်ကို အောက်သို့ ချ၍ မြေကြီးပေါ်သို့ ချပစ်သကဲ့သို့၊ အမျိုးကောင်းသား၏ အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ် ကိလေသာဆင်းရဲတို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းသည် တူ၏။

Asampattassāti arūpāvacarajjhānaṃ anadhigatassa. Appaṭiladdhassevāti tassa vevacanaṃ. Sabbametanti ‘‘aniccaṃ adhuva’’ntiādinā vitthārato vuttaṃ sabbametaṃ ādīnavaṃ. Ekapadeneva ‘‘saṅkhatameta’’nti kathesi saṅkhatapadeneva tassa atthassa anavasesato pariyādinnattā.

“အသမ္ပတ္တဿ” ဟူသည် အရူပါဝစရဈာန်ကို မရရှိသေးသော သူအား။ “အပ္ပဋိလဒ္ဓဿေဝ” ဟူသည် ထိုအသမ္ပတ္တဿဟူသော စကား၏ ဝေဝုစ်တည်း။ “သဗ္ဗမေတံ” ဟူသည် “မမြဲ၊ မခိုင်ခံ့” စသည်ဖြင့် အကျယ်ဟောတော်မူအပ်သော ဤအပြစ်အားလုံးကို ဆိုသည်။ “သင်္ခတမေတံ” ဟု တစ်ပုဒ်တည်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူ၏၊ သင်္ခတပုဒ်ဖြင့်သာ ထိုသင်္ခါရတရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကြွင်းမဲ့ ခြုံငုံယူအပ်သောကြောင့်တည်း။

Nāyūhatīti bhavakāraṇacetanāvasena byāpāraṃ na samūheti na sampiṇḍeti. Tenāha – ‘‘na rāsiṃ karotī’’ti. Abhisaṅkharaṇaṃ nāma cetanābyāpāroti āha – ‘‘na abhisañcetayatī’’ti. Taṃ pana phaluppādanasamatthatāya phalena kappananti āha ‘‘na kappetī’’ti. Sace abhisaṅkhāracetanā uḷārā, phalamahattasaṅkhātāya vuḍḍhiyā hoti, anuḷārā ca avuḍḍhiyāti āha – ‘‘vuḍḍhiyā vā parihāniyā vā’’ti. Buddhavisaye ṭhatvāti bhagavā [Pg.401] attano buddhasubuddhatāya sīhasamānavuttitāya ca desanaṃ ukkaṃsato sāvakehi pattabbaṃ visesaṃ anavasesento tathā vadati, na sāvakavisayaṃ atikkamitvā attano buddhavisayameva desento. Tenāha – ‘‘arahattanikūṭaṃ gaṇhī’’ti. Yadi kulaputto attano…pe… paṭivijjhi, atha kasmā bhagavā desanāya arahattanikūṭaṃ gaṇhīti āha ‘‘yathā nāmā’’tiādi.

“နာယူဟတိ” ဟူသည် ဘဝ၏ အကြောင်းဖြစ်သော စေတနာအစွမ်းဖြင့် လုံ့လပြုခြင်းကို မစုဆောင်း မပေါင်းစပ်။ ထို့ကြောင့် “ပုံပုံကြီး မပြုလုပ်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပြုပြင်အားထုတ်ခြင်း (အဘိသင်္ခါရ) မည်သည် စေတနာ၏ လုံ့လကိစ္စဖြစ်သောကြောင့် “ထူးသော စေတနာဖြင့် မစီမံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစေတနာကိုလည်း အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်သော အစွမ်းရှိသောကြောင့် အကျိုးနှင့် နှိုင်းယှဉ်စပ်ဟပ်တတ်၏ ဟူသောအနက်ဖြင့် “မစပ်ဟပ်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ ပြုပြင်အားထုတ်တတ်သော စေတနာသည် မွန်မြတ်ပါမူ၊ အကျိုးကြီးမြတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြီးပွားခြင်းအတွက် ဖြစ်၏၊ မမွန်မြတ်ပါက မကြီးပွားခြင်းအတွက် ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်ဖြင့် “ကြီးပွားခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဗုဒ္ဓဝိသယ၌ တည်၍” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ဘုရားစစ်ဘုရားမှန်ဖြစ်တော်မူခြင်း၊ ခြင်္သေ့မင်းနှင့်တူသော ကျင့်ဝတ်ရှိတော်မူခြင်းတို့ကြောင့် ဒေသနာတော်ကို မြှင့်တင်လျက် သာဝကတို့ ရောက်အပ်သော ထူးခြားသောတရားကို အကြွင်းမရှိ ပြည့်စုံစေလျက် ထိုသို့ ဟောတော်မူ၏၊ သာဝကတို့၏ နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်၍ မိမိ၏ ဗုဒ္ဓဝိသယသက်သက်ကိုသာ ဟောတော်မူသည် မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် “အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်အထိပ်ကို ယူတော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ အမျိုးကောင်းသားသည် မိမိ၏ ...ပ... ထိုးထွင်းသိမြင်ခဲ့ပါမူ၊ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဒေသနာတော်၌ အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်အထိပ်ကို ယူတော်မူသနည်းဟူမူ “ဥပမာသော်ကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

Ito pubbeti ito anāgāmiphalādhigamato uttari upari. Assāti kulaputtassa. Kathentassa bhagavato dhamme neva kaṅkhā na vimati paṭhamamaggeneva kaṅkhāya samucchinnattā. Ekaccesu ṭhānesūti tathā vineyyaṭhānesu. Tathā hi ayampi kulaputto anāgāmiphalaṃ patvā bhagavantaṃ sañjāni. Tena vuttaṃ ‘‘yato anenā’’tiādi.

ဤသို့ မဟုတ်သေးမီ ဟူသည် ဤအနာဂါမိဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း၏ အထက်ဖြစ်သော။ ထိုအရှင်အား ဟူသည် အမျိုးကောင်းသားအား။ မြတ်စွာဘုရား တရားဟောတော်မူစဉ် ပထမမဂ်ဖြင့်သာလျှင် ယုံမှားခြင်းကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ယုံမှားခြင်း သို့မဟုတ် သံသယဖြစ်ခြင်းသည် စင်စစ်မရှိပေ။ အချို့သော ဌာနတို့၌ ဟူသည် ထိုသို့ ဆုံးမထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဌာနတို့၌။ စင်စစ်သော်လည်း ဤအမျိုးကောင်းသားသည်လည်း အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်၍ မြတ်စွာဘုရားကို သိရှိလေ၏။ ထို့ကြောင့် 'ယတော အနေန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

363. Anajjhositāti anajjhosanīyāti ayamatthoti āha – ‘‘gilitvā pariniṭṭhāpetvā gahetuṃ na yuttā’’ti.

၃၆၃. မငြိကပ်အပ်ကုန် ဟူသည် မငြိကပ်ထိုက်ကုန်သောကြောင့်ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ 'မြိုချ၍ ပြီးဆုံးစေလျက် ယူခြင်းငှာ မထိုက်ကုန်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

364. Rāgova anusayo rāgānusayo, so ca paccayasamavāye uppajjanārahoti vattabbataṃ labhatīti vuttaṃ – ‘‘sukhavedanaṃ ārabbha rāgānusayo uppajjeyyā’’ti. Na pana tassa uppādanaṃ atthi khaṇattayasamāyogāsambhavato. Esa nayo sesesupi. Itaranti adukkhamasukhavedanaṃ. Visaṃyuttoti kenaci saññojanena asaṃyuttatāya eva niyatavippayutto. Kāyassa koṭi paramo anto etassāti kāyakoṭikaṃ. Dutiyapadeti ‘‘jīvitapariyantika’’nti imasmiṃ pade. Visevanassāti upādānassa. Sītībhavissantīti padassa ‘‘nirujjhissantī’’ti attho vutto, kathaṃ pana vedayitānaṃ dvādasasu āyatanesu nirujjhanaṃ sītibhāvappattīti codanaṃ sandhāyāha – ‘‘kilesā hī’’tiādi. Samudayapañhenāti mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133) samudayasaccanirodhapañhena. Nanu sabbaso kilesapariḷāhavigame sītibhāvo nāma vedanānirodhamattena adhippeto; tena idha vedayitāni vuttāni, na kilesāti vedayitānaṃ accantanirodhasaṅkhāto sītibhāvopi kilesasamucchedenevāti āha ‘‘vedayitānipī’’tiādi.

၃၆၄. ရာဂသည်သာလျှင် ကိန်းဝပ်တတ်သော အနုသယဖြစ်သောကြောင့် ရာဂါနုသယမည်၏၊ ထိုရာဂါနုသယသည် အကြောင်းတရားတို့ စုံညီလတ်သော် ဖြစ်ထိုက်၏ဟူသော ပြောဆိုခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် 'ချမ်းသာသော ဝေဒနာကို အာရုံပြု၍ ရာဂါနုသယ ဖြစ်ရာ၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့သော်လည်း ခဏသုံးပါး ပေါင်းဆုံခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် ထိုအနုသယ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မရှိပေ။ ကြွင်းသော ကိလေသာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ တစ်ပါးသော ဟူသည် အဒုက္ခမသုخဝေဒနာတည်း။ ယှဉ်စပ်ခြင်းမရှိသော ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သံယောဇဉ်နှင့် မယှဉ်စပ်သည်ဖြစ်၍ သာလျှင် စင်စစ် ကင်းပြတ်သော။ ကိုယ်၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားသည် ဤဝေဒနာအား ရှိ၏ဟူ၍ ကိုယ်လျှင် အဆုံးအပိုင်းအခြားရှိသော။ ဒုတိယပုဒ်၌ ဟူသည် 'ဇီဝိတပရိယန္တိကံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဖြစ်သည်။ မှီဝဲခြင်း၏ ဟူသည် စွဲလမ်းမှု ဥပါဒါန်၏။ အေးငြိမ်းကုန်လတ္တံ့ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို 'ချုပ်ငြိမ်းကုန်လတ္တံ့' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ သို့သော် ဝေဒနာတို့၏ ဒွါဒသအာယတနတို့၌ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် အဘယ်သို့လျှင် အေးငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်သနည်းဟူသော အပြစ်တင် စောဒနာကို ရည်ရွယ်၍ 'ကိလေသာတို့သည် စင်စစ်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သမုဒယပြဿနာဖြင့် ဟူသည် မဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ်၌ သမုဒယသစ္စာနှင့် နိရောဓသစ္စာဆိုင်ရာ ပြဿနာဖြင့် ဖြစ်သည်။ ကိလေသာပူပန်ခြင်းအားလုံး ကင်းပျောက်သောအခါ အေးငြိမ်းခြင်း မည်သည် ဝေဒနာချုပ်ရုံမျှဖြင့် အလိုရှိအပ်သည် မဟုတ်လော၊ ထို့ကြောင့် ဤ၌ ဝေဒနာတို့ကို မိန့်တော်မူ၏၊ ကိလေသာတို့ကို မဟုတ်ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဝေဒနာတို့၏ အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ခြင်းဟူသော အေးငြိမ်းခြင်းသည်လည်း ကိလေသာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟူ၍ 'ဝေဒနာတို့ကိုလည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

365. Idaṃ [Pg.402] opammasaṃsandananti ettha saññojanā dīpasikhā viya, adhiṭṭhānakapallikā viya vedanāya nissayabhūtā cattāro khandhā, telaṃ viya kilesā, vaṭṭi viya kammavaṭṭaṃ, upaharaṇakapuriso viya vaṭṭagāmī puthujjano, tassa sīsacchedakapuriso viya arahattamaggo santānassa samucchedakaraṇato, anāhārāya dīpasikhāya nibbāyanaṃ viya kammakilesānaṃ anantarapaccayato anāhārāya vedanāya anupādisesavasena nibbāyanaṃ.

၃၆၅. ဤသည်ကား ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ချက် ဖြစ်၏— ဤ၌ သံယောဇဉ်တို့သည် ဆီမီးတောက်နှင့် တူကုန်၏၊ ဝေဒနာ၏ မှီရာဖြစ်သော ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် ဆီမီးခွက်နှင့် တူကုန်၏၊ ကိလေသာတို့သည် ဆီနှင့် တူကုန်၏၊ ကမ္မဝဋ်သည် မီးစာနှင့် တူ၏၊ သံသရာလည်သော ပုထုဇဉ်သည် ဆီဖြည့်သော ယောကျ်ားနှင့် တူ၏၊ အရဟတ္တမဂ်သည် သန္တာန်ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ထိုယောကျ်ား၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်သော ယောကျ်ားနှင့် တူ၏၊ အာဟာရမရှိသဖြင့် ဆီမီးတောက် ငြိမ်းသွားသကဲ့သို့ ကမ္မကိလေသာဟူသော အနန္တရပစ္စည်း အာဟာရမရှိသဖြင့် ဝေဒနာ၏ အနုပါဒိသေသအားဖြင့် ငြိမ်းခြင်းနှင့် တူ၏။

Ādimhi samādhivipassanāpaññāhīti pubbabhāgapaṭipadābhūtā tayā paguṇasamādhito arahattassa padaṭṭhānabhūtavipassanāpaññāto ca. Uttaritarāti visiṭṭhatarā. Evaṃ samannāgatoti ettha evaṃ-saddo idaṃsaddatthavacanoti āha – ‘‘iminā uttamena arahattaphalapaññādhiṭṭhānenā’’ti. Sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ khepetīti sabbadukkhakkhayo, aggamaggo, taṃpariyāpannatāya tattha ñāṇanti āha – ‘‘sabbadukkhakkhaye ñāṇaṃ nāma arahattamagge ñāṇa’’nti. Arahattaphale ñāṇaṃ adhippetaṃ vuttanayena sabbadukkhakkhaye sante tannimittaṃ vā uppannañāṇanti katvā. Tassāti, ‘‘evaṃ samannāgato bhikkhu iminā paramena paññādhiṭṭhānena samannāgato hotī’’ti vuttabhikkhuno.

အစ၌ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာပညာတို့ဖြင့် ဟူသည် ရှေးဦးကဏ္ဍ အကျင့်ဖြစ်သော သင်၏ ကျွမ်းကျင်အပ်သော သမာဓိကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာပညာကြောင့်လည်းကောင်း။ သာလွန်ထူးကဲသော ဟူသည် အလွန်ထူးမြတ်သော။ ဤသို့ ပြည့်စုံသောဟူသော ဤ၌ 'ဧဝံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် 'ဤ' ဟူသော အနက်ကို ဟော၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဤမြတ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ပညာတည်းဟူသော တည်ရာဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကမ္မဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံးကို ကုန်စေတတ်သောကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး ကုန်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ထိုမဂ်၌ ရှိသောဉာဏ်ကို 'ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး ကုန်ရာ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်မည်သည် အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး ချုပ်ငြိမ်းပြီးသည်ရှိသော် ထိုချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်အဖြစ်ဖြင့် အရဟတ္တဖိုလ်၌ ရှိသောဉာဏ်ကိုလည်း အလိုရှိအပ်၏။ ထိုရဟန်းအား ဟူသည် 'ဤသို့ ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် ဤအမြတ်ဆုံးသော ပညာတည်းဟူသော တည်ရာဖြင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော ရဟန်းအား ဖြစ်သည်။

366. Hīti yasmā. Vimuttīti arahattaphalavimutti, tasmā sabbadukkhakkhaye ñāṇanti arahattaphalañāṇaṃ adhippetaṃ. Saccanti paramatthasaccaṃ nibbānaṃ, na maggasaccaṃ. Kāmaṃ arahattaphalavimutti paṭipakkhehi akopanīyatāya akuppā, ‘‘sacce ṭhitā’’ti pana vacanato, ‘‘akuppārammaṇakaraṇena akuppāti vuttā’’ti āha. Vitathanti naṭṭhaṃ, jarāya maraṇena ca vipariṇāmetabbatāya yādisaṃ uppādāvatthāya jātaṃ, tato aññādisanti attho. Tathā hi taṃ jarāmaraṇehi parimusitabbarūpatāya ‘‘musā’’ti vuttaṃ. Tenāha – ‘‘mosadhammanti nassanasabhāva’’nti. Taṃ avitathanti taṃ vuttanayena avitathaṃ nāma, taṃ sabhāvo sabbakālaṃ teneva labbhanato. Samathavipassanāvasena vacīsaccatoti samathavipassanāvasena yaṃ visuddhimattaṃ vacīsaccaṃ, tato. Dukkhasaccasamudayasaccehi tacchavipallāsabhūtasabhāvehi. Iti nesaṃ yathāsakaṃ sabhāvena avitathabhāve amosadhammatāya tehipi avitathabhāvā paramatthasaccaṃ nibbānameva uttaritaraṃ. Tasmāti nibbānasseva uttaritarabhāvato.

၃၆၆. စင်စစ် ဟူသည် အကြင်ကြောင့်တည်း။ လွတ်မြောက်ခြင်း ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ် လွတ်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံး ကုန်ရာ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်ကို အလိုရှိအပ်၏။ သစ္စာဟူသည် ပရမတ္ထသစ္စာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏၊ မဂ်သစ္စာမဟုတ်ပေ။ အရဟတ္တဖိုလ် လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့ဖြင့် မလှုပ်ရှားနိုင်သောကြောင့် မပျက်စီးနိုင်သည်ဖြစ်သော်လည်း၊ 'သစ္စာ၌ တည်လျက်' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'မပျက်စီးနိုင်သော အာရုံကို ပြုခြင်းကြောင့် အကုပ္ပ (မပျက်စီးနိုင်သော) ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပျက်စီးတတ်သောတရား ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ဖြင့် ဖောက်ပြန်အပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စ အခြေအနေ၌ မည်သို့ရှိသနည်း၊ ထိုထက် အခြားတစ်ပါးသော သဘောသို့ ပြောင်းလဲခြင်းဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုတရားသည် အိုခြင်း၊ သေခြင်းတို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'မုသာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မောသဓမ္မ ဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောတရား' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအမှန်တရား ဟူသည် ဖော်ပြပါနည်းဖြင့် အမှန်တရားမည်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်၏ သဘောသည် အခါခပ်သိမ်း ထိုသို့သာ ရအပ်သောကြောင့်တည်း။ သမထ၊ ဝိပဿနာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဝစီသစ္စာထက် ဟူသည် သမထ၊ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် စင်ကြယ်ရုံမျှဖြစ်သော ဝစီသစ္စာထက်။ ထိုထက် အခြားဖြစ်သော ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာတို့သည် မှန်ကန်သော သဘောမှ ဖောက်ပြန်သော သဘောရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသစ္စာတို့သည် မိမိတို့သဘောအားဖြင့် မဖောက်ပြန်သော်လည်း ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ထက် ပရမတ္ထသစ္စာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သည်သာလျှင် သာလွန်ထူးကဲလှ၏။ ထို့ကြောင့် ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သည်သာလျှင် သာလွန်ထူးမြတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။

367. Upadhīyati [Pg.403] ettha dukkhanti upadhī, khandhā kāmaguṇā ca. Upadahanti dukkhanti upadhī, kilesābhisaṅkhārā. Paripūrā gahitā parāmaṭṭhāti pariyattabhāvena taṇhāya gahitā diṭṭhiyā parāmaṭṭhā. Samathavipassanāvasena kilesapariccāgatoti vikkhambhanavasena tadaṅgappahānavasena ca kilesānaṃ pariccajanato. Uttaritaro visiṭṭhatarassa pahānappakārassa abhāvato.

၃၆၇. ဤတရား၌ ဆင်းရဲကို ဆောက်တည်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပဓိ မည်၏။ ထိုဥပဓိတို့သည် ခန္ဓာငါးပါးနှင့် ကာမဂုဏ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပဓိ မည်၏။ ထိုဥပဓိတို့သည် ကိလေသာနှင့် အဘိသင်္ခါရတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပြည့်စုံစွာ ယူအပ် စွဲလမ်းအပ်ကုန်၏ ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် ခြံရံသော သဘောအားဖြင့် တဏှာဖြင့် ယူအပ်ကုန်သော၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် သုံးသပ်အပ်ကုန်သော။ သမထ၊ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ကိလေသာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တဒင်္ဂပဟာန်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ သာလွန်ထူးကဲသော စွန့်လွှတ်ခြင်း ဟူသည် ထိုထက် ထူးမြတ်သော စွန့်လွှတ်ပုံနည်းလမ်း မရှိသောကြောင့်တည်း။

368. Āghātakaraṇavasenāti cetasikāghātassa uppajjanavasena. Byāpajjanavasenāti cittassa vipattibhāvavasena. Sampadussanavasenāti sabbaso dussanavasena. Tīhi padehi yadi arahattamaggena kilesānaṃ pariccāgo cāgādhiṭṭhānaṃ, arahattamaggeneva nesaṃ vūpasamo upasamādhiṭṭhānaṃ hotīti dasseti. Ettha visesena pariccāgo sampajahanaṃ anuppattidhammatāpādanaṃ cāgo, tathā pana pariccāgena yo so nesaṃ tadā vūpasantatāya abhāvo, ayaṃ upasamoti ayametesaṃ viseso.

၃၆၈. ဖျက်ဆီးခြင်းကို ပြုခြင်းအားဖြင့် ဟူသည် စိတ်၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့မှု ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအားဖြင့်။ ဖျက်ဆီးခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းအားဖြင့် ဟူသည် စိတ်၏ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းအားဖြင့်။ အလွန်ပြစ်မှားခြင်းအားဖြင့် ဟူသည် အလုံးစုံ ပြစ်မှားခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤပုဒ်သုံးပါးတို့ဖြင့် အကယ်၍ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် စာဂါဓိဋ္ဌာန် ဖြစ်အံ့၊ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့်ပင် ထိုကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် ဥပသမာဓိဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤ၌ ထူးခြားချက်အဖြစ် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ စွန့်ပယ်ခြင်း၊ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သဘောသို့ ဆိုက်ရောက်စေခြင်းသည် 'စာဂ' မည်၏၊ ထိုသို့ စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် ထိုအခါ၌ ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးပြီးသည်ဖြစ်၍ မရှိခြင်းသည် 'ဥပသမ' မည်၏။ ဤသည်ကား ထိုနှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားချက်တည်း။

369. Maññitanti maññanā, ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā kappanāti attho. Avijjāvibandhanataṇhāgāhādīnaṃ sādhāraṇabhāvato ayamahanti ettha ahanti diṭṭhimaññanādassanaṃ, sā pana diṭṭhi mānamaññanāya attaniyagāhavasena hotīti sveva ‘‘aya’’nti iminā gahitoti āha – ‘‘ayamahanti ekaṃ taṇhāmaññitameva vaṭṭatī’’ti. Ābādhaṭṭhenāti paṭipīḷanaṭṭhena. Maññanāvasena hi sattānaṃ tathā hoti. Antodosaṭṭhenāti abbhantaraduṭṭhabhāvena. Maññanādūsitattā hi sattānaṃ attabhāvo dukkhatāmūlāyatto, kilesāsucipaggharaṇato uppādanirodhabhaṅgehi uddhamuddhaṃ pakkapabhinno hotīti phalūpacārena ‘‘maññitaṃ gaṇḍo’’ti vutto. Anupaviṭṭhaṭṭhenāti anupavisitvā hadayamāhacca adhiṭṭhānena. Maññitañhi pīḷājananato antotudanato duruddharaṇato sallaṃ. Khīṇāsavamuni sabbaso kilesānaṃ santattā, tato eva pariḷāhānaṃ parinibbutattā vūpasantattā santo upasanto nibbutoti vuccati. Yattha ṭhitanti yasmiṃ asekkhabhūmiyaṃ ṭhitaṃ. Yadi bhagavā attano desanāñāṇānurūpaṃ desanaṃ pavattāpeyya, mahāpathaviṃ pattharantassa viya, ākāsaṃ pasārentassa viya, anantāparimeyyalokadhātuyo paṭicca tesaṃ ṭhitākāraṃ [Pg.404] anuppūraṃ vicinantassa viya desanā pariyosānaṃ na gaccheyya. Yasmā panassa vineyyajjhāsayānurūpameva desanā pavatti, na tato paraṃ aṇumattampi vaḍḍhati. Tasmā vuttaṃ – ‘‘sabbāpi dhammadesanā saṃkhittāva, vitthāradesanā nāma natthī’’ti. Nanu sattapakaraṇadesanā vitthārakathāti? Na sāpi vitthārakathāti āha – ‘‘samantapaṭṭhānakathāpi saṃkhittāyevā’’ti. Sannipatitadevaparisāya ajjhāsayānurūpameva hi tassāpi pavatti, na satthudesanāñāṇānurūpanti. Yathānusandhiṃ pāpesi yathāuddiṭṭhe anupubbena anavasesato vibhajanavasena desanāya niṭṭhāpitattā. Vipañcitaññū…pe… kathesi nātisaṅkhepavitthāravasena desitattā.

၃၆၉. ထင်မှတ်ခြင်း (မညိတ) ဟူသည်ကား တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် အာရုံပြုခြင်း (မညနာ) တည်း။ "ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏" ဟူသည်စသည်ဖြင့် ကြံစည်စိတ်ကူးခြင်း ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဝိဇ္ဇာအနှောင်အဖွဲ့၊ တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း စသည်တို့၏ သာဓာရဏဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် "ဤငါ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "ငါ" ဟူသည်ကား ဒိဋ္ဌိဖြင့် အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်းကို ပြရာဖြစ်သည်။ ထိုဒိဋ္ဌိသည်လည်း မာနဖြင့် အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်း၏ အတ္တနိယ (ငါ့ဥစ္စာ) ဟု စွဲလမ်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူကိုယ်တိုင်ပင် "ဤ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ယူအပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏— "ဤငါ ဟူသည်ကား တစ်ခုတည်းသော တဏှာဖြင့် အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်း (တဏှာမညိတ) သာ ဖြစ်သင့်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ နှိပ်စက်ခြင်းအနက်ကြောင့် (နာကျင်ခြင်းအနက်ကြောင့်)။ အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ထိုသို့ ဖြစ်ရသဖြင့်တည်း။ အတွင်း၌ ပြစ်မှားတတ်သောအဖြစ် (ဖျက်ဆီးတတ်သောအဖြစ်) ကြောင့်။ အာရုံပြုထင်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ (အတ္တဘော) သည် ဆင်းရဲခြင်းဟူသော အကြောင်းရင်းရှိ၏။ ကိလေသာတည်းဟူသော မစင်ကြယ်သော အညစ်အကြေး ယိုစီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခြင်း၊ ချုပ်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းတို့ဖြင့် အထက်ထက်သို့ ပြိုကွဲပျက်စီးတတ်သည် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အကျိုးကို အကြောင်း၌ တင်စား၍ (ဖလူပစာအားဖြင့်) "ထင်မှတ်ခြင်းသည် အနာစိမ်း ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်စွဲကပ်၍ နှလုံးကို ထိပါးတိုက်ခိုက်ကာ တည်ရှိနေခြင်းအနက်ကြောင့်။ ထင်မှတ်ခြင်း (မညိတ) သည်ကား ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ဖြစ်စေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတွင်း၌ ထိုးဆီးပူပန်စေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နုတ်ယူရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း ငြောင့်တည်း။ အာသဝေါကုန်ပြီးသော မုနိသည် ကိလေသာအားလုံး ပူပြင်းခြင်းမှလည်းကောင်း၊ ထိုကြောင့်ပင် ကိလေသာအပူမီးတို့ ငြိမ်းအေးပြီးဖြစ်၍ ငြိမ်သက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးသောသူ၊ ငြိမ်သက်သောသူ၊ နိဗ္ဗာန်ဝင်စံပြီးသောသူဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "အကြင်အရပ်၌ တည်သော" ဟူသည် အကြင် ရဟန္တာ (အသေက္ခ) ဘုံ၌ တည်သော။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ဒေသနာဉာဏ်တော်နှင့်အညီ ဒေသနာတော်ကို ဖြစ်စေအံ့၊ မဟာပထဝီမြေကြီးကို ဖြန့်ခင်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်ပြင်ကို ဆန့်တန်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အဆုံးမရှိ အတိုင်းမသိသော လောကဓာတ်တို့ကို အမှီပြု၍ ထိုလောကဓာတ်တို့၏ တည်ရှိပုံအခြင်းအရာကို အစဉ်အတိုင်း စုံစမ်းစစ်ဆေးသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဒေသနာတော်သည် အဆုံးသို့ ရောက်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ သို့ရာတွင် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားလျော်စွာသာ ဖြစ်၏၊ ထိုထက် မြူမှုန်မျှသော်လည်း ပို၍ မတိုးပွားပေ။ ထို့ကြောင့် "တရားဒေသနာအားလုံးတို့သည် အကျဉ်းမျှသာတည်း၊ အကျယ်ဒေသနာဟူ၍ မရှိ" ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘိဓမ္မာ ခုနစ်ကျမ်းဒေသနာသည် အကျယ်စကား မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်— ထိုကျမ်းသည်လည်း အကျယ်စကား မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "သမန္တပဋ္ဌာန်းစကားသည်လည်း အကျဉ်းမျှသာတည်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုပဋ္ဌာန်းဒေသနာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်း စည်းဝေးရောက်ရှိလာသော နတ်ဗြဟ္မာပရိသတ်တို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားလျော်စွာသာ ဖြစ်၏၊ ဘုရားရှင်၏ ဒေသနာဉာဏ်တော်နှင့်အညီ မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ ညွှန်ပြအပ်သည့်အတိုင်း အစဉ်အတိုင်း အကြွင်းမရှိ ဝေဖန်ခွဲခြားခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဒေသနာကို ပြီးဆုံးစေအပ်သောကြောင့် အနုသန္ဓေနှင့် ကိုက်ညီအောင် ဆက်စပ်ပေးတော်မူ၏။ "ဝိပဉ္စိတညူ..." စသည်ဖြင့် အလွန်အကျဉ်းလည်းမဟုတ် အလွန်အကျယ်လည်းမဟုတ်သော အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သောကြောင့် မိန့်တော်မူ၏။

370. Aṭṭhannaṃ parikkhārānanti nayidamanavasesapariyādānaṃ, lakkhaṇavacanaṃ panetaṃ, aññatarassāti vacanaseso. Tathā hi, ‘‘mayhaṃ iddhimayaparikkhāralābhāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapetvā pattacīvaraṃ, pattaṃ, cīvarameva vā dinne carimabhave iddhimayaparikkhāro nibbattatīti vadanti. Adinnattāti kecivādo, tenāha ‘‘kulaputto’’tiādi. Okāsābhāvatoti upasampadālakkhaṇassa asambhavato. Tenāha – ‘‘kulaputtassa āyuparikkhīṇa’’nti. Udakatittha…pe… āraddho paramappicchabhāvato.

၃၇၀. "ပရိက္ခရာ ရှစ်ပါးတို့၏" ဟူသည်ကား အကြွင်းမရှိ အကုန်အစင် သိမ်းကျုံးယူခြင်း မဟုတ်၊ ဤသည်ကား လက္ခဏာစကားမျှသာတည်း။ "တစ်ပါးပါးသော" ဟူသည် ကျန်ရှိသော စကားတည်း။ စင်စစ်သော်ကား— "ငါ့အား တန်ခိုးဖြင့်ပြီးသော ပရိက္ခရာကို ရခြင်းအကျိုးငှါ အထောက်အပံ့ ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု ဆုတောင်းမှုကို တည်ဆောက်၍ သပိတ် သင်္ကန်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ သပိတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းကိုသာသော်လည်းကောင်း လှူဒါန်းခဲ့သော် နောက်ဆုံးဘဝ၌ တန်ခိုးဖြင့်ပြီးသော ပရိက္ခရာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မလှူဒါန်းခဲ့ဖူးခြင်းကြောင့်ဟု အချို့သော ဆရာတို့၏ အယူဝါဒ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အမျိုးကောင်းသားသည်..." စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့်ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ်၏ အမှတ်လက္ခဏာ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "အမျိုးကောင်းသား၏ အသက်သည် ကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ရေဆိပ်... စသည်ဖြင့် အလွန်အမင်း အလိုနည်းခြင်းကြောင့် အားထုတ်အပ်၏။

Vibbhantāti bhantacittā. Siṅgena vijjhitvā ghātesi purimajātibaddhāghātatāyāti vadanti.

"ဝိဗ္ဘန္တာ" ဟူသည် စိတ်ပျံ့လွင့်ကုန်သော။ ရှေးဘဝ၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခဲ့ဖူးသောကြောင့် ဦးချိုဖြင့် ခွေ့၍ သတ်အပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Mānusaṃ yoganti manussattabhāvaṃ. Attabhāvo hi yujjati kammakilesehīti ‘‘yogo’’ti vuccati. Upaccagunti upagacchiṃsu. Upakotiādi tesaṃ nāmāni.

"မနုဿံ ယောဂံ" ဟူသည် လူ့အတ္တဘော (လူ့ခန္ဓာကိုယ်) ကို။ အတ္တဘော (ခန္ဓာကိုယ်) သည် ကံ၊ ကိလေသာတို့နှင့် ယှဉ်စပ်တတ်သောကြောင့် "ယောဂ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဥပစ္စဂုံ" ဟူသည် ချဉ်းကပ်ကုန်ပြီ။ ဥပကော စသည်တို့ကား ထိုသူတို့၏ အမည်များတည်း။

Gandhakaṭṭhehīti candanāgarusaḷaladevadāruādīhi gandhadārūhi. Sesaṃ suviññeyyameva.

"နံ့သာထင်းတို့ဖြင့်" ဟူသည် စန္ဒကူး၊ အကျော်၊ ထင်းရှူး၊ ကရမက် စသော နံ့သာသစ်သားတို့ဖြင့်။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်လှသည်သာတည်း။

Dhātuvibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

11. Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanā

၁၁. သစ္စာဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်

371. Ācikkhanāti [Pg.405] – ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasacca’’nti ādito kathanaṃ. Desanāti tasseva atthassa atisajjanaṃ pabodhanaṃ. Paññāpanāti pakārehi ñāpanā, sā pana yasmā itthamidanti veneyyānaṃ paccakkhato dassanā, tesaṃ vā santāne patiṭṭhāpanā hoti, tasmā āha – ‘‘dukkhasaccādīnaṃ ṭhapanā’’ti. Paṭṭhapanāti patiṭṭhāpanā. Yasmā paṭṭhapiyamānasabhāvā desanā bhājanaṃ upagacchantī viya hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘paññāpanā’’ti, jānāpanāti attho. Vivaṭakaraṇāti desiyamānassa atthassa vivaṭabhāvakaraṇaṃ. Vibhāgakiriyāti yathāvuttassa atthavibhāgassa vitthārakaraṇaṃ. Pākaṭabhāvakaraṇanti agambhīrabhāvāpādanaṃ. Aparo nayo – catusaccasaññitassa atthassa paccekaṃ sarūpato dassanavasena idanti ādito sikkhāpanaṃ kathanaṃ ācikkhanā, evaṃ parasantāne pabodhanavasena pavattāpanā desanā, evaṃ vineyyānaṃ cittaparitosajananena tesaṃ buddhiparipācanaṃ ‘‘paññāpanā’’ti vuccati. Evaṃ paññāpentī ca sā desiyamānaṃ atthaṃ veneyyasantāne pakārato ṭhapeti patiṭṭhapetīti ‘‘paṭṭhapanā’’ti vuccati. Pakārato ṭhapentī pana saṃkhittassa vitthārato paṭivuttassa punābhidhānato ‘‘vivaraṇā’’ti, tassevatthassa vibhāgakaraṇato ‘‘vibhajanā’’ti, vuttassa vitthārenābhidhānato vibhattassa hetudāharaṇadassanato, ‘‘uttānīkamma’’nti vuccati. Tenāha – ‘‘pākaṭabhāvakaraṇa’’nti, hetūpamāvasenatthassa pākaṭabhāvakaraṇatoti attho.

၃၇၁. "ကြားပြောခြင်း (အာစိက္ခနာ)" ဟူသည်— "ဤသည်ကား ဒုက္ခအရိယသစ္စာတည်း၊ ဤသည်ကား ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါအရိယသစ္စာတည်း" ဟူ၍ အစဦးစွာ ဟောကြားခြင်းတည်း။ "ဟောကြားခြင်း (ဒေသနာ)" ဟူသည် ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုပင် ထုတ်ဖော်၍ သိစေခြင်းတည်း။ "ပညတ်ခြင်း (ပညာပနာ)" ဟူသည် အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်းတည်း။ ထိုပညတ်ခြင်းသည်ကား "ဤသို့ ဤပုံ ဖြစ်၏" ဟူ၍ ဝေနေယျတို့အား မျက်မှောက်ထင်ထင် ပြသခြင်း သို့မဟုတ် ထိုဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ တည်စေခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဒုက္ခသစ္စာစသည်တို့ကို ထားရှိခြင်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ "စွဲမြဲစေခြင်း (ပဋ္ဌပနာ)" ဟူသည် တည်မြဲစေခြင်းတည်း။ စွဲမြဲတည်ဆောက်အပ်သော သဘောရှိသော ဒေသနာတော်သည် ခံယူရာခွက်သို့ ရောက်ရှိသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် "ပညာပနာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သိစေခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဖွင့်ပြခြင်း (ဝိဝဋကရဏ)" ဟူသည် ဟောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပွင့်လင်းစေခြင်းတည်း။ "ခွဲခြားခြင်း (ဝိဘာဂကိရိယ)" ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်၏ အဖို့အစုကို အကျယ်ချဲ့၍ ပြုလုပ်ခြင်းတည်း။ "ထင်ရှားစေခြင်း (ပါကဋဘာဝကရဏ)" ဟူသည် နက်နဲသောအဖြစ်ကို မရှိစေဘဲ လွယ်ကူစေခြင်းတည်း။ နည်းလမ်းတစ်မျိုးကား— သစ္စာလေးပါးဟု သမုတ်အပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ သဘာဝအားဖြင့် ပြသခြင်းအစွမ်းဖြင့် "ဤသည်..." ဟူ၍ အစမှစကာ သွန်သင်ညွှန်ပြခြင်းသည် "အာစိက္ခနာ" မည်၏။ ဤသို့လျှင် သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ သိနားလည်စေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားစေခြင်းသည် "ဒေသနာ" မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဝေနေယျတို့၏ စိတ်ကို ကျေနပ်နှစ်သက်စေသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ဉာဏ်ပညာကို ရင့်ကျက်စေခြင်းကို "ပညာပနာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ သိစေတတ်သော ဒေသနာတော်သည် ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို ဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ အပြားအားဖြင့် ထားတတ်၊ တည်စေတတ်သောကြောင့် "ပဋ္ဌပနာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အပြားအားဖြင့် တည်စေသော်လည်း အကျဉ်းချုံး၍ ဟောအပ်သည်ကို အကျယ်အားဖြင့် တစ်ဖန်ပြန်၍ ဟောခြင်းကြောင့် "ဝိဝရဏ (ဖွင့်ပြခြင်း)" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုအနက်ကိုပင် ခွဲခြားပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် "ဝိဘဇန (ဝေဖန်ခြင်း)" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဟောကြားအပ်သည်ကို အကျယ်တဝင့် ဟောကြားခြင်းဖြင့် ခွဲခြားအပ်သော အနက်ကို အကြောင်းဥပမာပြသ၍ ရှင်းလင်းစွာ ပြုလုပ်ခြင်းကို "ဥတ္တာနီကမ္မ (ပေါ်လွင်ထင်ရှားစေခြင်း)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ထင်ရှားစေခြင်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းဥပမာအစွမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားအောင် ပြုခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Anuggāhakāti anuggaṇhanakāmā. Svāyamanuggaho saṅgahavatthuvasena pākaṭo hotīti āha ‘‘āmisasaṅgahenā’’tiādi. Janetā janettīti āha ‘‘janikā mātā’’ti. Vuddhiṃ parisaṃ āpādetīti āpādetā. Tenāha ‘‘posetā’’ti. Idāni dvinnaṃ mahātherānaṃ yathākkamaṃ sabrahmacārīnaṃ bhagavatā vuttehi janikaposikamātuṭṭhāniyehi saṅgāhakataṃ vitthārato dassetuṃ, ‘‘janikamātā hī’’tiādi vuttaṃ. Paratoghosena vināpi uparimaggādhigamo hotīti ‘‘paccattapurisakārenā’’ti vuttaṃ. Paṭhamamaggo eva hi sāvakānaṃ ekantato ghosāpekkhoti. Pattesupīti pi-saddena pageva appattesūti dasseti. Bhavassa [Pg.406] appamattakatā nāma ittarakālatāyāti āha ‘‘accharāsaṅghātamattampī’’ti. Janetāti janako, thero pana ariyāya janayitā. Āpādetāti vaḍḍhetā paribrūhetā. Purimasmiṃ saccadvaye sammasanaggahaṇaṃ lokiyattā tassa, itarasmiṃ tassa aggahaṇaṃ lokuttarattā.

“Anuggāhakā” ဟူသည်မှာ ချီးမြှောက်လိုသောသူတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုချီးမြှောက်ခြင်းသည် သင်္ဂဟဝတ္ထု၏ စွမ်းအားဖြင့် ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် “အာမိသသံဂဟေန” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဖြစ်စေတတ်သောသူ၊ ဖြစ်စေတတ်သော မိခင်ဟူသည်ကို “ဇနိကာ မာတာ” (မွေးမိခင်) ဟု ဆိုသည်။ ပရိသတ်ကို ကြီးပွားအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် “အာပါဒေတာ” (ပြုစုတတ်သူ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ပေါသေတာ” (ကျွေးမွေးမွေးမြူတတ်သူ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် မွေးမိခင်နှင့် ပြုစုကျွေးမွေးသော မိခင်ကဲ့သို့သော နေရာ၌ တည်ရှိသော သီတင်းသုံးဖော်ဖြစ်ကြကုန်သော မဟာထေရ်နှစ်ပါးတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ချီးမြှောက်တော်မူပုံကို အကျယ်ပြသခြင်းငှာ “ဇနိကမာတာ ဟိ” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ သူတစ်ပါးထံမှ တရားသံကို မကြားရဘဲလည်း အထက်မဂ်ကို ရနိုင်သည်ဟု ပြခြင်းငှာ “ပစ္စတ္တပုရိသကာရေန” (မိမိကိုယ်ပိုင် ယောက်ျားကောင်းတို့၏ အားထုတ်မှုဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) သည်သာလျှင် သာဝကတို့အား ဧကန်အမှန် သူတစ်ပါးထံမှ တရားသံ (ပရတောဃောသ) ကို စောင့်မျှော်ရသဖြင့် ဖြစ်၏။ “ပတ္တေသုပိ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ပိ” သဒ္ဒါဖြင့် မရသေးသူတို့အား ဆိုဖွယ်ရာမရှိဟူသည်ကို ပြ၏။ ဘဝ၏ အနည်းငယ်မျှသော အဖြစ်သည် ပျက်စီးလွယ်သော ကာလအတိုင်းအတာရှိသောကြောင့် “လက်ဖျစ်တစ်တွဲမျှသော်လည်း” (အစ္ဆရာသင်္ဃာတမတ္တမ္ပိ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဇနေတာ” ဟူသည် မွေးဖွားပေးသူ (ဖခင်) ဖြစ်၏။ မထေရ်သည်မူ အရိယာအဖြစ်ကို မွေးဖွားပေးသူ (ဖြစ်စေတတ်သူ) ဖြစ်သည်။ “အာပါဒေတာ” ဟူသည် ကြီးပွားစေသူ၊ စည်ပင်စေသူ ဖြစ်၏။ ရှေးဦးသစ္စာနှစ်ပါး၌ သမ္မသနဉာဏ်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ယူခြင်းသည် ယင်းသစ္စာနှစ်ပါး၏ လောကီဖြစ်သောကြောင့်တည်း၊ ကြွင်းသောသစ္စာနှစ်ပါး၌ သမ္မသနကို မယူခြင်းသည် ယင်းတို့၏ လောကုတ္တရာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Kāmehi nikkhanto saṅkappo nekkhammasaṅkappo. Svāyamassa tato nikkhamanattho tesaṃ paṭipakkhabhāvato tehi visaṃsaggato virajjanato samucchindanato sabbaso vivittabhāvato ca hotīti dassetuṃ, ‘‘kāmapaccanīkaṭṭhenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmapadaghātanti yathā kāmo padaṃ patiṭṭhaṃ na labhati, evaṃ hananaṃ, kāmasamucchedanti attho. Kāmehi sabbaso vivittattā kāmavivitto, ariyamaggo, tassa anto, ariyaphalaṃ, tasmiṃ kāmavivittante. Eseva nayoti iminā ‘‘byāpādapaccanīkaṭṭhenā’’tiādiyojanaṃ atidisati. Sabbe cete nekkhammasaṅkappādayo nānācittesu labbhantīti yojanā. Yadi ekacitte labbhanti, kathaṃ tividhamicchāsaṅkappānaṃ samugghātoti āha ‘‘tatra hī’’tiādi. Na nānā labbhatīti iminā tividhakiccakāritaṃ sammāsaṅkappassa dasseti. Kiccavasena hi tassa nāmassa lābho. Sammāvācādīnampi maggakkhaṇe ekacitte labbhamānānampi catukiccakāritāya catubbidhanāmāditā veditabbā. Sesaṃ suviññeyyameva.

ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်သော ကြံစည်မှုသည် “နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ” မည်၏။ ထိုနေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပအား ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်သော သဘောသည် ကာမတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမတို့နှင့် မရောနှောခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမတို့၌ မစွဲလမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြွင်းမဲ့ အုပ်ချုပ်ဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် ကာမတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ “ကာမပစ္စနီကဋ္ဌေန” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထို၌ “ကာမပဒဃာတ” ဟူသည် ကာမသည် ခြေကုပ်စရာနေရာ (တည်ရာ) ကို မရရှိနိုင်ရန် ဤသို့ သတ်ဖြတ်ခြင်း “ကာမသမုစ္ဆေဒ” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကာမတို့မှ ခပ်သိမ်းသောအားဖြင့် ကင်းဆိတ်သောကြောင့် “ကာမဝိဝိတ္တ” မည်၏၊ ၎င်းသည် အရိယမဂ်ဖြစ်၏။ ထိုအရိယမဂ်၏ အဆုံးသည် အရိယဖိုလ်ဖြစ်၏၊ ထိုအဆုံး၌ “ကာမဝိဝိတ္တန္တေ” (ကာမဝိဝိတ္တ၏ အဆုံး၌) ဟု ဆိုသည်။ “ဤနည်းလည်းကောင်း” ဟူသော ဤစကားဖြင့် “ဗျာပါဒပစ္စနီကဋ္ဌေန” စသည်တို့ကို ယှဉ်စပ်ပုံကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ ဤနေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ စသည်တို့ အားလုံးသည် မတူညီသော စိတ်အမျိုးမျိုးတို့၌ ရအပ်ကုန်၏ဟု ယှဉ်စပ်ရမည်။ သို့ဖြစ်၍ စိတ်တစ်ခုတည်း၌ ရပါမူ သုံးပါးသော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပတို့ကို အဘယ်သို့ အမြစ်ပြတ် သတ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးသော် “တတြ ဟိ” စသည်ဖြင့် ဖြေတော်မူသည်။ စိတ်အမျိုးမျိုး၌ မရနိုင်ဟု ဆိုသဖြင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပ၏ သုံးပါးသော ကိစ္စပြီးမြောက်မှုကို ပြ၏။ ကိစ္စ၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ထိုသို့သော အမည်ကို ရခြင်းဖြစ်သည်။ သမ္မာဝါစာစသည်တို့သည်လည်း မဂ်ခဏ၌ စိတ်တစ်ခုတည်း၌ ရရှိအပ်ကုန်သော်လည်း ကိစ္စလေးပါး ပြီးမြောက်စေနိုင်သဖြင့် လေးပါးသော အမည်ရှိပုံစသည်တို့ကို သိအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ကောင်းစွာ နားလည်လွယ်ရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။

Saccavibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

သစ္စဝိဘင်းသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (အနက်ကျဉ်းကို ဖွင့်ပြချက်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

12. Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanā

၁၂. ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ် အဖွင့်။

376. Mahāpajāpatigotamīti ettha gotamīti tassa gotamagottato āgataṃ nāmaṃ, mahāpajāpati pana guṇato. Taṃ vivarituṃ, ‘‘nāmakaraṇadivase panassā’’tiādi vuttaṃ. Mahatiṃ uḷāraṃ pajaṃ jananaposanehi parirakkhatīti mahāpajāpati. Paribhogavasena na haññatīti ahataṃ. Sippikānanti tantavāyānaṃ. Vāyanaṭṭhānanti vīnaṭṭhānaṃ. Tāni maṃ na tosenti kāyikassa puññassa abhāvato. Tenāha – ‘‘sahatthā katameva [Pg.407] maṃ tosetī’’ti. Pisitvā nibbattanaṃ katvā. Pothetvāti sukhumabhāvāpādanatthaṃ dhanukena netvā. Kālānukālañca dhātigaṇaparivutā gantvā vemakoṭiṃ aggahesi ekadivasanti adhippāyo. Evañhi ‘‘ekadivasaṃ pana…pe… akāsī’’ti purimavacanena taṃ na virujjheyya.

၃၇၆. “မဟာပဇာပတိဂေါတမီ” ဟူသော အမည်တွင် “ဂေါတမီ” ဟူသည်မှာ သူ၏ ဂေါတမနွယ်မှ လာသော အမည်ဖြစ်၏၊ “မဟာပဇာပတိ” ဟူသည်မူ ဂုဏ်ကြောင့် ဖြစ်သော အမည်တည်း။ ထိုအမည်ကို ဖွင့်ဆိုရန် “နာမကရဏဒိဝသေ ပနဿာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်သော ပရိသတ် (သားသမီး) ကို မွေးဖွားခြင်း၊ ပြုစုခြင်းတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် “မဟာပဇာပတိ” မည်၏။ အသုံးပြခြင်းဖြင့် မပျက်စီးအပ်သေးသောကြောင့် “အဟတ” (အသစ်စက်စက်) မည်၏။ “သိပ္ပိကာနံ” ဟူသည် ရက်ကန်းသည်တို့၏။ “ဝါယနဋ္ဌာနံ” ဟူသည် ရက်ကန်းရက်ရာ နေရာ ဖြစ်သည်။ ထိုရက်ကန်းသည်တို့ ပြုလုပ်အပ်သော အထည်တို့သည် ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်ရခြင်း ဟူသော ကာယိကကုသိုလ် မရှိသောကြောင့် ငါ့ကို မနှစ်သက်စေကုန်။ ထို့ကြောင့် “ကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်အပ်သော အထည်သည်သာ ငါ့ကို နှစ်သက်စေ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဖိညှပ်ပြီးလျှင် ဖြစ်ပေါ်စေ၍။ “ပေါထေတွာ” ဟူသည် နူးညံ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းငှာ လေးမြားကဲ့သို့သော တန်ဆာဖြင့် ငင်ယူ၍။ သင့်တင့်သော အခါ၌ နို့ထိန်းမအပေါင်း ခြံရံလျက် သွား၍ ရက်ကန်းစင်ဦးကို တစ်ရက်မျှ ကိုင်ဆွဲခဲ့သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့ ဖြစ်လျှင် “တစ်ရက်သော်ကား...ပ... ပြုလုပ်၏” ဟူသော ရှေးစကားနှင့် ဆန့်ကျင်မှု မရှိတော့ပေ။

Cha cetanāti chabbidhā cetanā. Na hi tā chayeva cetanāti. Saṅghe gotami dehi…pe… saṅgho cāti idameva suttapadaṃ. Saṅghe gotami dehīti saṅghassa dānāya niyojesi, tasmā saṅghova dakkhiṇeyyataroti ayamevettha attho. Yadi evantiādinā tattha byabhicāraṃ dasseti. Rājamahāmattādayotiādinā tattha byatirekato nidassanaṃ āha. Mahantatarā bhaveyyunti ānubhāvādinā mahantatarā bhaveyyuṃ, na ca taṃ atthīti. Tasmāti yasmā guṇavisiṭṭhahetukaṃ dakkhiṇeyyataṃ anapekkhitvā attano dīyamānassa dāpanaṃ labhati, tasmā. Mā evaṃ gaṇhāti sammāsambuddhato saṅghova dakkhiṇeyyo’’ti mā gaṇha.

“ခြောက်ပါးသော စေတနာတို့” ဟူသည် ခြောက်မျိုးသော စေတနာတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုစေတနာတို့သည် ခြောက်ပါးမျှသာ ဖြစ်သည်မဟုတ်။ “ဂေါတမီ၊ သံဃာအား ပေးလှူလော့...ပ... သံဃာတော်သည်လည်း” ဟူသော ဤသုတ်ပုဒ်သည်သာ။ “ဂေါတမီ၊ သံဃာအား ပေးလှူလော့” ဟု သံဃာအား လှူဒါန်းရန် တိုက်တွန်းတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် သံဃာတော်သည်သာ သာ၍ အလှူခံထိုက်သူ (ဒက္ခိဏေယျ) ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “အကယ်၍ ဤသို့ ဖြစ်ပါက” စသည်ဖြင့် ထို၌ ချွတ်ယွင်းချက်ကို ပြ၏။ “မင်းကြီး၏ အမတ်ကြီးများစသည်တို့” စသည်ဖြင့် ထို၌ ဖီဆန်သောအားဖြင့် သာဓကကို မိန့်တော်မူသည်။ တန်ခိုးအာနုဘော်စသည်ဖြင့် သာ၍ ကြီးမြတ်ကုန်ရာ၏၊ သို့သော် ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် (အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော်) ဂုဏ်ထူးကို အကြောင်းပြုသော အလှူခံထိုက်သူအဖြစ်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ မိမိအား ပေးလှူအပ်သော အလှူကို လှူစေခြင်းကို ရရှိသောကြောင့်တည်း။ “ဤသို့ မမှတ်ယူပါလင့်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားထက် သံဃာတော်သည်သာ သာ၍ အလှူခံထိုက်၏” ဟု မမှတ်ယူပါလင့်။

Tattha nicchayasādhakaṃ suttapadaṃ dassento, ‘‘nayimasmiṃ loke…pe… vipulaphalesina’’nti āha. Svāyamattho ratanasutte (khu. pā. 6.3; su. ni. 226), ‘‘yaṃ kiñci vitta’’nti gāthāya, aggapasādasuttādīhi (itivu. 90) ca vibhāvetabboti. Tenāha – ‘‘satthārā uttaritaro dakkhiṇeyyo nāma natthī’’ti.

ထို၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြီးမြောက်စေသော သုတ်ပုဒ်ကို ပြလိုသဖြင့် “နယိမသ္မိံ လောကေ...ပ... ဝိပုလဖလေသိနံ” (ဤလောက၌...ပ... ကြီးမြတ်သော အကျိုးကို ရှာဖွေသူတို့အား) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအနက်ကို ရတနသုတ်လာ “ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တံ” စသော ဂါထာဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဂ္ဂပသာဒသုတ်စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားထက် သာလွန်ထူးကဲသော အလှူခံထိုက်သူ (ဒက္ခိဏေယျ) မည်သည် မရှိ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Gotamiyā antimabhavikatāya dānassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya anuppādanato na taṃ garutaraṃ saṅghassa pādāpane kāraṇanti āha – ‘‘pacchimāya janatāyā’’tiādi. Vacanatopīti tassa vatthayugassa satthu eva paṭiggahaṇāya vacanatopi. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi.

နောက်ဆုံးဘဝ၌ တည်သော ဂေါတမီအား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာကို မဖြစ်စေနိုင်သောကြောင့် သံဃာအား ပေးလှူစေခြင်း၏ အကြောင်းရင်းသည် သာ၍ လေးနက်သည်မဟုတ်ဟု ပြခြင်းငှာ “ပစ္ဆိမာယ ဇနတာယ” (နောင်လာနောက်သားဖြစ်သော ပရိသတ်တို့အကျိုးငှာ) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ စကားတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုဝတ်လဲတော်အစုံကို မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် ခံယူရန် မိန့်တော်မူသော စကားတော်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “န ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

Satthā saṅghapariyāpannova īdise ṭhāne aggaphalaṭṭhatāya aṭṭha-ariyapuggalabhāvato, sace panassa na sayaṃ saṅghapariyāpannatā, kathaṃ saṅghe pūjite satthā pūjito nāma siyāti adhippāyo. Tīṇi saraṇagamanāni tayo eva aggapasādāti vakkhatīti adhippāyo. Abhidheyyānurūpāni hi liṅgavacanāni. Na ruhati ayāthāvapaṭipattibhāvato, na gihivesaggahaṇādinā gihibhāvassa paṭikkhipitattā. Na vattabbametaṃ ‘‘satthā saṅghapariyāpanno’’ti satthubhāvato. Sāvakasamūho hi saṅgho[Pg.408]. Saṅghagaṇe hi satthā uttaritaro anaññasādhāraṇaguṇehi samannāgatabhāvato mūlaratanabhāvato ca.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤကဲ့သို့သော နေရာ၌ အမြတ်ဆုံးသော အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်တော်မူခြင်းကြောင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ် ရှစ်ပါးအဖြစ်ဖြင့် သံဃာ့အဝင်အပါသာ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ကိုယ်တိုင် သံဃာ့အဝင်အပါအဖြစ် မရှိပါမူ သံဃာအား ပူဇော်သောအခါ မြတ်စွာဘုရားအား ပူဇော်ပြီး ဖြစ်သည်ဟု အဘယ်သို့ ဆိုနိုင်အံ့နည်းဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “သုံးပါးသော သရဏဂုံတို့၊ သုံးပါးသော အမြတ်ဆုံး ကြည်ညိုခြင်းတို့” ဟု ဟောတော်မူလတ္တံ့ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ လိင်နှင့် ဝစနတို့သည် ဟောအပ်သောအနက်အားလျော်စွာ ဖြစ်ကုန်၏။ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းကြောင့် မထိုက်တန်ပေ၊ လူ့အသွင်ကို ယူခြင်းစသည်ဖြင့် လူ့အဖြစ်ကို ပယ်မြစ်ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဘုရားအဖြစ်ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားသည် သံဃာ့အဝင်အပါဖြစ်၏” ဟု ဤသို့ မဆိုအပ်ပေ။ သာဝကအပေါင်းသည်သာ သံဃာမည်၏။ သံဃာ့အပေါင်း၌မူ မြတ်စွာဘုရားသည် အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မူလရတနာ ဖြစ်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သာလွန်ထူးကဲတော်မူ၏။

377. Sampatijātassa mahāsattassa sattapadavītihāragamanaṃ dhammatāvasena jātaṃ, paraṃ tadaññadaharasadisī paṭipattīti āha – ‘‘hatthapādakiccaṃ asādhentesū’’ti.

၃၇၇. မွေးဖွားခါစ မဟာသတ္တု (ဘုရားလောင်း) ၏ ခြေခုနစ်လှမ်း လျှောက်လှမ်းခြင်းသည် ဓမ္မတာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့နောက်တွင်မူ အခြားသော သူငယ်တို့ကဲ့သို့ပင် ပြုမူကျင့်ကြံတော်မူ၏ဟု ပြခြင်းငှာ “လက်ခြေတို့ဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို မပြီးမြောက်စေနိုင်ကြကုန်သည်ရှိသော်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

378. Paccūpakāraṃ na sukaraṃ vadāmi anucchavikakiriyāya kātuṃ asakkuṇeyyattā. Abhivādenti etenāti abhivādanaṃ. Vandamānehi antevāsikehi ācariyaṃ ‘‘sukhī hotū’’tiādinā abhivādenti nāma. Tena vuttaṃ ‘‘abhivādana’’nti. Tadabhimukho…pe… vanditvā nipajjati, seyyathāpi āyasmā sāriputto. Kālānukālaṃ upaṭṭhānaṃ bījayanapādasambāhanādi anucchavikakammassa karaṇaṃ nāma. Anucchavikaṃ kiriyaṃ kātuṃ na sakkotiyeva, yasmā ācariyena katassa dhammānuggahassa antevāsinā kariyamāno āmisānuggaho saṅkhampi kalampi kalabhāgampi na upetiyevāti. Tena vuttaṃ ‘‘na suppatikāraṃ vadāmī’’ti.

၃၇၈. ကျေးဇူးတုံ့ပြန်ခြင်းကို သင့်လျော်သောအမှုဖြင့် ပြုလုပ်ရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် လွယ်ကူစွာ ပြုနိုင်သည်ဟု ငါမဆို။ ထိုအမှုဖြင့် ရိုသေမှုပြုကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်း (အဘိဝါဒန) မည်၏။ ရှိခိုးပူဇော်ကြကုန်သော တပည့်တို့သည် ဆရာသမားအား 'ချမ်းသာပါစေ' စသည်ဖြင့် ရိုသေစွာ ရှိခိုးနှုတ်ဆက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'အဘိဝါဒန' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဆရာသမား၏ ရှေ့မှောက်သို့ ရှေးရှုလျက်...ပ... ရှိခိုး၍ အိပ်စက်၏၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာကဲ့သို့တည်း။ အခါအားလျော်စွာ လုပ်ကျွေးခြင်း၊ ယပ်ခတ်ခြင်း၊ ခြေဆုပ်လက်နယ်ပြုခြင်း စသည်တို့သည် သင့်လျော်သောအမှုကို ပြုလုပ်ခြင်း မည်၏။ သင့်လျော်သောအမှုကို ပြုလုပ်ရန် မစွမ်းနိုင်သည်သာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဆရာသမားက ပြုအပ်သော ဓမ္မဂဟ (တရားဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း) ကို တပည့်က ပြုလုပ်အပ်သော အာမိသဂ္ဂဟ (အာမိသဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်း) သည် အနည်းငယ်မျှသော အစိတ်အပိုင်း၊ အဖို့အစုသို့သော်လည်း မရောက်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ကျေးဇူးဆပ်ရန် မလွယ်ကူကြောင်း ငါဆို၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

379. Pāṭipuggalikaṃ dakkhiṇaṃ ārabbha samuṭṭhitaṃ, ‘‘taṃ me bhagavā paṭiggaṇhatū’’ti mahāpajāpatigotamiyā vacanaṃ nimittaṃ katvā desanāya uṭṭhitattā. Na kevalañca tassā eva vacanaṃ, atha kho ānandattheropi…pe… samādapesi, tasmā vibhāgato cuddasasu…pe… hotīti dassetuṃ, imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha patipaccekaṃ puggalaṃ dīyatīti pāṭipuggalikaṃ. Paṭhamasaddo yathā aggattho, evaṃ seṭṭhapariyāyopīti āha ‘‘jeṭṭhakavasenapī’’ti. Aggā uttame khette pavattattā. Dutiyatatiyāpi paramadakkhiṇāyeva sabbaso sammāvikkhambhitarāgādikilesattā. Rāgādayo hi adakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇaṃ. Tenevāha – ‘‘tiṇadosāni khettāni, rāgadosā ayaṃ pajā’’tiādi (dha. pa. 356). Yasmā pana savāsanaṃ sabbaso samucchinnakilesehi tato eva sabbaso appaṭihatañāṇacārehi anantāparimeyyaguṇagaṇādhārehi sammāsambuddhehi sadiso sadevake loke koci dakkhiṇeyyo natthi. Tasmā ‘‘paramadakkhiṇāyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Yasmā pañcābhiñño aṭṭhasamāpattilābhī eva [Pg.409] hoti lokiyābhiññānaṃ aṭṭhasamāpattiadhiṭṭhānattā, tasmā ‘‘lokiyapañcābhiññe’’icceva vuttaṃ, na ‘‘aṭṭhasamāpattilābhimhī’’ti tāya avuttasiddhattā. Gosīladhātukoti gosīlasabhāvo, sīlavatā sadisasīloti attho. Tenāha ‘‘asaṭho’’tiādi. Tena na alajjidhātuko pakatisiddho idha puthujjanasīlavāti adhippetoti dasseti.

၃၇၉. ပုဂ္ဂလိကအလှူကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ 'ထိုဝတ်လဲတော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် အလှူခံတော်မူပါ' ဟု မဟာပဇာပတိဂေါတမီ၏ စကားကို အကြောင်းရင်းပြု၍ ဒေသနာတော် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်တည်း။ ထိုမဟာပဇာပတိဂေါတမီ၏ စကားကိုသာ မဟုတ်၊ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း...ပ... တိုက်တွန်းခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် အဖို့အစုအားဖြင့် တစ်ဆယ့်လေးပါးတို့၌...ပ... ဖြစ်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ ဤဒေသနာတော်ကို အစပြုခဲ့၏။ ထိုစကား၌ တစ်ဦးချင်းစီသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူအပ်သောကြောင့် 'ပါဋိပုဂ္ဂလိက' မည်၏။ ပထမသဒ္ဒါသည် မြတ်သောအနက် (အဂ္ဂ) ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော (သေဋ္ဌ) ဝေဝုစ်လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ကြီးမြတ်မှုအားဖြင့်လည်းကောင်း' (ဇေဋ္ဌကဝသေနပိ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်သော (အဂ္ဂါ) လယ်ပြင်ကောင်း၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဒုတိယနှင့် တတိယအလှူတို့သည်လည်း အလုံးစုံသော ကိလေသာ (ရာဂစသည်) တို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်ခွာပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလွန်မြတ်သော အလှူ (ပရမဒက္ခိဏာ) သာ ဖြစ်သည်။ ရာဂစသည်တို့သည် အလှူခံထိုက်သောသူ မဟုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'လယ်ပြင်တို့သည် ပေါင်းမြက် အပြစ်ရှိကုန်၏၊ ဤသတ္တဝါအပေါင်းသည် ရာဂ အပြစ်ရှိကုန်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကိလေသာ ဝါသနာနှင့်တကွ အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက်ပြီးသော၊ ထိုသို့ ကိလေသာ ဖြတ်တောက်ပြီးသောကြောင့်ပင် အလုံးစုံ အတားအဆီးမရှိသော ဉာဏ်အရာရှိတော်မူသော၊ အဆုံးမရှိ အတိုင်းမသိသော ဂုဏ်အပေါင်းတို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့နှင့် တူညီသော အလှူခံထိုက်သူမည်သည် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'အလွန်မြတ်သောအလှူသာလျှင်တည်း' ဟု သံသယဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ လောကီအဘိညာဉ် ၅ ပါးရရှိသူသည် သမာပတ် ၈ ပါးကို အခြေခံပြီးမှ ရရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် 'လောကီအဘိညာဉ် ၅ ပါးရသောသူ' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏၊ 'သမာပတ် ၈ ပါးရသောသူ၌' ဟု မဆိုသော်လည်း ပြီးစီးပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ဂေါသီလဓာတုက' ဆိုသည်မှာ နွား၏ အကျင့်သဘောရှိသော၊ သီလရှိသောသူနှင့် တူညီသော သီလရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'မစဉ်းလဲသောသူ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် ဤသာသနာတော်၌ အရှက်မရှိသော သဘောရှိသူ မဟုတ်ဘဲ ပကတိအားဖြင့် တည်ရှိသော ပုထုဇဉ် သီလရှိသူကို ရည်ရွယ်ကြောင်း ပြသတော်မူ၏။

Paricchindantoti ettakoti paccekappamāṇato tato eva aññamaññaṃ asaṅkaratova paricchindanto. Kathaṃ pana asaṅkhyeyyabhāvena vuccamāno vipāko paricchinno hoti? Sopi tassa paricchedo eva itarehi asaṃkiṇṇabhāvadīpanato, etadatthameva pubbe asaṅkaraggahaṇaṃ kataṃ. Guṇavasenāti lakkhaṇasampannādiguṇavasena. Upakāravasenāti bhogarakkhādiupakāravasena. Yaṃ posanatthaṃ dinnaṃ, idaṃ na gahitaṃ dānalakkhaṇāyogato. Anuggahapūjanicchāvasena hi attano deyyavatthupariccāgo dānaṃ bhayarāgaladdhukāmakulādivasena sāvajjābhāvato. Tampi na gahitaṃ ayāvadatthatāaparipuṇṇabhāvena yathādhippetaphaladānāsamatthabhāvato. Sampattassāti santikāgatassa. Tena sampattipayojane anapekkhataṃ dasseti. Phalaṃ paṭikaṅkhitvāti ‘‘idaṃ me dānamayaṃ puññaṃ āyatiṃ sukhahitabhāvāya hotū’’tiādinā phalaṃ paccāsīsitvā. Tenassa phaladāne namiyataṃ dasseti, yāvadatthanti iminā paripuṇṇaphalataṃ. Sataguṇāti ettha guṇasaddo na ‘‘guṇena nāmaṃ uddhareyya’’ntiādīsu (dha. sa. aṭṭha. 1313; udā. aṭṭha. 53; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76; netti. aṭṭha. 4.38) viya sampattiattho, ‘‘taddiguṇa’’ntiādīsu viya na vaḍḍhanattho, ‘‘pañca kāmaguṇā loke, manochaṭṭhā paveditā’’tiādīsu (su. ni. 173) viya na koṭṭhāsattho, ‘‘antaṃ antaguṇa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.377; ma. ni. 1.110; khu. pā. 3) viya na antabhāgattho, atha kho ānisaṃsatthoti dassento, ‘‘satānisaṃsā’’ti āha, te ānisaṃse sarūpato dassetuṃ, ‘‘āyusata’’ntiādi vuttaṃ. Sataguṇāti vā satavaḍḍhikāti evamettha attho daṭṭhabbo. Nipparitasaṃ karotīti āyuādīnaṃ ānisaṃsānaṃ aparittāsaṃ karoti. Atha vā nipparitasaṃ karotīti āyuādinimittaṃ aparittāsaṃ karoti. Atha vā nipparitasaṃ karotīti āyuādīni tato [Pg.410] uttarimpi āhārādihetu aparittāsaṃ karoti. Attabhāvavinimuttasañcaraṇassa abhāvā, ‘‘bhavasatepi vutte ayamevattho’’ti vuttaṃ. Sabbatthāti, ‘‘puthujjanadussīle’’tiādīsu sabbavāresu. Nayo netabboti, ‘‘āyusahassaṃ vaṇṇasahassa’’ntiādiko nayo.

အပိုင်းအခြား ပြုသည်ရှိသော်- ဤမျှအတိုင်းအရှည်အားဖြင့် တစ်ဦးချင်းစီ၏ အတိုင်းအရှည်မှ ထို့ကြောင့်ပင် အချင်းချင်း မရောနှောဘဲ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းတည်း။ အသင်္ချေယျ (ရေတွက်၍မရနိုင်သော) အဖြစ်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော အကျိုးဝိပါတ်သည် အဘယ်သို့ ပိုင်းခြားအပ်သနည်း။ ထိုအကျိုးဝိပါတ်သည်လည်း အခြားသော အကျိုးတို့နှင့် မရောနှောသော သဘောကို ပြသခြင်းကြောင့် ပိုင်းခြားမှုပင် ဖြစ်၏၊ ဤအကျိုးငှာသာ ရှေး၌ မရောနှောခြင်းကို ယူခဲ့သည်။ ဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့် (ဂုဏဝသေန) ဆိုသည်မှာ လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း စသော ဂုဏ်၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ ကျေးဇူးပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် (ဥပကာရဝသေန) ဆိုသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို စောင့်ရှောက်ခြင်း စသော ကျေးဇူးပြုမှု၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ မွေးမြူခြင်းငှာ ပေးအပ်သောအလှူကို ဒါနလက္ခဏာနှင့် မညီညွတ်သောကြောင့် ဤ၌ မယူအပ်။ စင်စစ်သော်ကား ချီးမြှောက်လိုခြင်း၊ ပူဇော်လိုခြင်း အလိုဆန္ဒ၏ အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏ ပေးလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် ဒါနမည်၏။ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း၊ အလိုရှိသော အရာကို ရလိုခြင်း၊ အမျိုးနွယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပေးကမ်းခြင်းသည် အပြစ်နှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုအလှူကိုလည်း မိမိအလိုရှိသလောက် မပြည့်စုံခြင်းကြောင့်၊ ရည်ရွယ်အပ်သော အကျိုးကို ပေးရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် မယူအပ်။ ရောက်ရှိလာသောသူအား (သမ္ပတ္တဿ) ဆိုသည်မှာ အနီးသို့ ရောက်လာသောသူအားတည်း။ ထိုစကားဖြင့် ရောက်ရှိလာသော အကျိုးကို မမျှော်လင့်ဘဲ ပေးလှူခြင်းကို ပြသ၏။ အကျိုးကို မျှော်လင့်၍ (ဖလံ ပဋိကင်္ခိတွာ) ဆိုသည်မှာ 'ဤ ငါ၏ ဒါနမယကုသိုလ်သည် နောင်အခါ၌ ချမ်းသာခြင်း၊ အကျိုးစီးပွား ဖြစ်ထွန်းခြင်းငှာ ဖြစ်ပါစေသတည်း' စသည်ဖြင့် အကျိုးကို တောင့်တ၍တည်း။ ထိုတောင့်တမှုဖြင့် ဒါန၏ အကျိုးပေးမှုသို့ ညွတ်ခြင်းကို ပြသ၏။ 'အလိုရှိသမျှ' (ယာဝဒတ္ထံ) ဟူသော စကားဖြင့် အပြည့်အစုံ အကျိုးပေးခြင်းကို ပြ၏။ 'အဆတစ်ရာ' (သတဂုဏ) ဟူသော စကား၌ 'ဂုဏ'သဒ္ဒါသည် 'ဂုဏေန နာမံ ဥဒ္ဓရေယျ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'ပြည့်စုံခြင်း' အနက် မဟုတ်၊ 'တဒ္ဒိဂုဏံ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'တိုးပွားခြင်း' အနက် မဟုတ်၊ 'ပဉ္စ ကာမဂုဏာ လောကေ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'အဖို့အစု' အနက် မဟုတ်၊ 'အန္တံ အန္တဂုဏံ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'အူသိမ်' အနက် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား 'အကျိုးအာနိသင်' အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အကျိုးအာနိသင် တစ်ရာ' (သတာနိသံသာ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအကျိုးအာနိသင်ကို ကိုယ်တိုင် ပြသခြင်းငှာ 'အသက်တစ်ရာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'သတဂုဏာ' ဆိုသည်မှာ အဆတစ်ရာ တိုးပွားခြင်းဟု ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ 'ယုတ်ညံ့မှုမရှိအောင် ပြု၏' (နိပ္ပရိတသံ ကရောတိ) ဆိုသည်မှာ အသက်စသော အကျိုးအာနိသင်တို့ကို မယုတ်ညံ့အောင် ပြုခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် 'နိပ္ပရိတသံ ကရောတိ' ဆိုသည်မှာ အသက်စသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းကို မယုတ်ညံ့အောင် ပြုခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် 'နိပ္ပရိတသံ ကရောတိ' ဆိုသည်မှာ အသက်စသည်တို့ကို ထိုထက် အလွန် အာဟာရစသော အကြောင်းတို့ကြောင့် မယုတ်ညံ့အောင် ပြုခြင်းတည်း။ အတ္တဘောမှ လွတ်မြောက်၍ သွားလာလှုပ်ရှားမှု မရှိသောကြောင့် 'ဘဝတစ်ရာတို့၌ ဆိုသော်လည်း ဤအနက်ပင်တည်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ (သဗ္ဗတ္ထ) ဆိုသည်မှာ 'သီလမရှိသော ပုထုဇဉ်' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌တည်း။ နည်းလမ်းကို ယူအပ်၏ (နယော နေတဗ္ဗော) ဆိုသည်မှာ 'အသက်တစ်ထောင်၊ အဆင်းတစ်ထောင်' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းတည်း။

Sāsanāvataraṇaṃ nāma yāvadeva vaṭṭadukkhanittharaṇatthaṃ, tañca maggapaṭivedhanaṃ, tasmā nibbedhabhāgiyasaraṇagamanaṃ sikkhāpadasamādānaṃ pabbajjā upasampadā sīlaparipūraṇaṃ adhicittasikkhānuyogo vipassanābhāvanāti sabbāpesā sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipatti eva hotīti āha – ‘‘tisaraṇaṃ gato upāsakopī’’tiādi. Tattha yathā nibbedhabhāgiyo samādhi tāva nāma paramparāya ariyamaggādhigamassa paccayabhāvato upanissayo; tathā nibbedhabhāgiyaṃ sīlaparipūraṇaṃ upasampadā pabbajjā upāsakassa dasasu pañcasu sīlesu patiṭṭhānaṃ antamaso saraṇādigamanampi nibbedhabhāgiyaṃ ariyamaggādhigamassa upanissayo hotiyevāti, ‘‘sabbāpesā sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipattī’’ti vuttā. Tattha anaññasādhāraṇa-vijjācaraṇādi-asaṅkhyeyyaaparimeyya-guṇa-samudayapūrite bhagavati saddhamme ariyasaṅghe uḷāratarabahumānagāravataṃ gato. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti tapparāyaṇatādiākārappatto ñāṇaparisodhito pasādo saraṇagamananti tena vatthugatena pasādena paribhāvite santāne kataṃ puññakkhettasampattiyā mahapphalaṃ mahānisaṃsameva hotīti āha – ‘‘tasmiṃ dinnadānampi asaṅkhyeyyaṃ appameyya’’nti. Tayidaṃ saraṇaṃ vatthuttaye pasādabhāvena ajjhāsayasampattimattaṃ, tādisassa pana pañcasīlaṃ ajjhāsayasampattiupathambhito kāyavacīsaṃyamoti tattha dinnaṃ tato uttari mahapphalanti, dasasīlaṃ pana paripuṇṇuposathasīlaṃ, tattha dinnaṃ mahapphalanti, ‘‘tato uttari mahapphala’’nti vuttaṃ. Sāmaṇerasīlādīnaṃ pana uttari visiṭṭhatarādibhāvato tattha tattha dinnassa visesamahapphalatā vuttā.

သာသနာသို့ သက်ဝင်ခြင်း (သာသနာ့ဝတရဏ) မည်သည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်း အကျိုးငှာသာ ဖြစ်၏။ ထိုလွတ်မြောက်ခြင်းသည်လည်း မဂ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (မဂ္ဂပဋိဝေဓ) သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကိလေသာကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးတတ်သော အဖို့ရှိသော (နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ) သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်း၊ သိက္ခာပုဒ်ဆောက်တည်ခြင်း၊ ရှင်ပြုခြင်း၊ ရဟန်းခံခြင်း၊ သီလပြည့်စုံစေခြင်း၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာကို အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း၊ ဝိပဿနာဘာဝနာပွားများခြင်း စသော ဤအားလုံးသော ကျင့်စဉ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းအလို့ငှာ ကျင့်အပ်သော အကျင့်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “သရဏဂုံသုံးပါးသို့ ဆည်းကပ်သော ဥပါသကာသည်လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသမာဓိသည် အစဉ်သဖြင့် အရိယမဂ်ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်း (ပစ္စယ) ဖြစ်သောကြောင့် ဥပနိဿယအချက်အလက် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကိလေသာကို ဖောက်ခွဲတတ်သော အဖို့ရှိသော သီလပြည့်စုံခြင်း၊ ရဟန်းခံခြင်း၊ ရှင်ပြုခြင်း၊ ဥပါသကာ၏ ငါးပါး၊ ဆယ်ပါးသီလတို့၌ တည်ခြင်း၊ အနည်းဆုံး သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းသည်ပင် ကိလေသာကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးတတ်သော အရိယမဂ်ကို ရရှိရန်အတွက် အားကြီးသော အထောက်အပံ့ (ဥပနိဿယ) ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် “ဤအားလုံးသော ကျင့်စဉ်သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ကျင့်စဉ်သာဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသရဏဂုံ၌ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသော ဝိဇ္ဇာစရဏစသော ရေတွက်၍ မကုန်နိုင်၊ အတိုင်းမသိနိုင်သော ဂုဏ်အပေါင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တို့အပေါ်၌ အလွန်ကြီးမားသော အရိုအသေ အလေးဂရုပြုခြင်းသို့ ရောက်၏။ “မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားတော်သည် သွာက္ခာတ ဖြစ်တော်မူ၏၊ သံဃာတော်သည် သုပ္ပဋိပန္န ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု ထိုရတနာသုံးပါးလျှင် လဲလျောင်းရာ အစွမ်းရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်သော၊ ဉာဏ်ဖြင့် သန့်စင်အပ်သော ကြည်ညိုခြင်းသည် သရဏဂုံ မည်၏။ ထိုရတနာသုံးပါး၌ ဖြစ်သော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် ထုံအပ်သော သန္တာန်၌ ပြုအပ်သော ကောင်းမှုသည် ကောင်းမြတ်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ကြီးမြတ်သော အကျိုး၊ ကြီးမြတ်သော အာနိသင် ရှိသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလို၍ “ထိုရတနာသုံးပါး၌ ပေးလှူအပ်သော အလှူသည်လည်း ရေတွက်၍ မရနိုင်၊ အတိုင်းမသိနိုင်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသရဏဂုံသည် ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုခြင်းအစွမ်းဖြင့် စိတ်အကြံပြည့်စုံရုံမျှ (အဇ္ဈာသယသမ္ပတ္တိမတ္တ) သာ ဖြစ်၏၊ သို့သော် ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ငါးပါးသီလသည် စိတ်အကြံပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သော ကိုယ်နှုတ်နှလုံးကို စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ထိုငါးပါးသီလ၌ လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် ထိုသရဏဂုံထက် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏။ တစ်ဖန် ဆယ်ပါးသီလသည်ကား ပြည့်စုံသော ဥပုသ်သီလ ဖြစ်၍ ထိုဆယ်ပါးသီလ၌ လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ထိုထက် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သာမဏေ သီလ စသည်တို့သည်ကား ထိုထက် မြင့်မြတ်ထူးခြားသော အဖြစ်ကြောင့် ထိုထိုသီလရှိသူအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူ၏ ထူးခြားသော အကျိုးကြီးမြတ်ပုံကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Maggasamaṅgitā nāma maggacittakkhaṇaparicchinnā, tasmiñca khaṇe kathaṃ dātuṃ paṭiggahetuñca sambhavatīti codeti ‘‘kiṃ pana maggasamaṅgissa sakkā dānaṃ dātu’’nti. Itaro tādise sati samayeti dassento, ‘‘āma sakkā’’ti paṭijānitvā, ‘‘āraddhavipassako’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Tasmiṃ khaṇeti tasmiṃ pakkhipanakkhaṇe. Yadi aṭṭhamakassa sotāpannassa dinnadānaṃ [Pg.411] phalato asaṅkhyeyyameva, ko nesaṃ visesoti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Tena satipi asaṅkhyeyyabhāvasāmaññe atthi nesaṃ appabahubhāvo saṃvaṭṭaṭṭhāyī asaṅkhyeyyamahākappāsaṅkhyeyyānaṃ viyāti dasseti. Maggasamaṅgīnaṃ tena tena odhinā saṃkilesadhammānaṃ pahīyamānattā vodānadhammānaṃ vaḍḍhamānattā apariyositakiccattā aparipuṇṇaguṇatā, pariyositakiccattā phalasamaṅgīnaṃ paripuṇṇaguṇatāti taṃtaṃmaggaṭṭhehi phalaṭṭhānaṃ khettātisayatā veditabbā. Heṭṭhimaheṭṭhimehi pana maggaṭṭhehi uparimānaṃ maggaṭṭhānaṃ phalaṭṭhehi phalaṭṭhānaṃ uttaritaratā pākaṭā eva. Tathā hi uparimānaṃ dinnadānassa mahapphalatā vuttā.

မဂ္ဂသမင်္ဂီ (မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသူ) အဖြစ်မည်သည် မဂ်စိတ်၏ ခဏအားဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏။ ထိုမဂ်စိတ်ခဏ၌ လှူဒါန်းခြင်း၊ ခံယူခြင်းသည် ဘယ်ပုံဘယ်နည်း ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟု “မဂ္ဂသမင်္ဂီပုဂ္ဂိုလ်အား အလှူကို လှူဒါန်းနိုင်ပါသလော” ဟု မေးမြန်းစောဒကတက်၏။ တစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်က ထိုသို့သော အချိန်အခါရှိက ပေးလှူနိုင်ပါ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဟုတ်ကဲ့ လှူဒါန်းနိုင်ပါ၏” ဟု ဝန်ခံတော်မူပြီးလျှင် “အားထုတ်ဆဲဝိပဿနာရှိသူ” စသည်ဖြင့် ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြတော်မူသည်။ “ထိုခဏ၌” ဟူသည် (လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို) လှူဒါန်းချပေးသော ခဏ၌ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ အဋ္ဌမကပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် အကျိုးအားဖြင့် အသင်္ချေ (ရေတွက်၍ မကုန်နိုင်သည်) သာ ဖြစ်အံ့၊ ထိုမဂ္ဂသမင်္ဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အထူးသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် “ထိုစကား၌” စသည်ဖြင့် ဖြေဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်ဖြင့် အသင်္ချေဖြစ်ခြင်းချင်း တူညီသော်လည်း သံဝဋ္ဋကပ်၌ တည်သော အသင်္ချေကပ်ကြီးနှင့် မဟာကပ်ကြီးတို့၏ အသင်္ချေချင်း ကွဲပြားသကဲ့သို့ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်း နည်းခြင်း၊ များခြင်း၏ ကွဲပြားမှု ရှိသေးသည်ကို ပြတော်မူသည်။ မဂ္ဂသမင်္ဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုထိုအတိုင်းအတာအားဖြင့် ညစ်နွမ်းစေတတ်သော တရား (ကိလေသာ) တို့ကို ပယ်သတ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ စင်ကြယ်သောတရားများ တိုးပွားလာသော်လည်း ပြုဖွယ်ကိစ္စ မပြီးဆုံးသေးသောကြောင့် ဂုဏ်မပြည့်စုံသေးပေ၊ ဖလသမင်္ဂီ (ဖိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသူ) တို့သည်ကား ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပြီးဆုံးပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဂုဏ်ပြည့်စုံပြီဖြစ်သဖြင့် ထိုထိုမဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် ဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလှူခံမြေ ကောင်းမြတ်လှပုံ (ခေတ္တာတိသယတာ) ကို သိအပ်၏။ အောက်အောက်မဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် အထက်အထက်မဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏လည်းကောင်း မြတ်သည်ထက် မြတ်သော အဖြစ်သည် ထင်ရှားလှပေ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် အထက်အထက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် အကျိုးကြီးမြတ်ကြောင်း ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

380. Kāmañcettha buddhappamukhe ubhatosaṅghe kevale ca bhikkhusaṅghe dānaṃ atthi eva, na pana buddhappamukhe bhikkhusaṅghe, taṃ pana buddhappamukhaubhatosaṅgheneva saṅgahitanti aviruddhaṃ. Na pāpuṇanti mahapphalabhāvena sadisatampi, kuto adhikataṃ.

၃၈၀. အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဤအလှူအကျိုးပြဌာန်းချက်၌ ဘုရားအမှူးရှိသော ဘိက္ခု၊ ဘိက္ခုနီ သံဃာနှစ်ရပ်လုံး (ဥဘတောသံဃာ) အား လှူဒါန်းခြင်း၊ ရဟန်းသံဃာသက်သက် (ကေဝလဘိက္ခုသံဃာ) အား လှူဒါန်းခြင်းတို့သည် ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ဘုရားအမှူးရှိသော ဘိက္ခုသံဃာသက်သက်အား လှူဒါန်းခြင်းဟူ၍ သီးခြားမရှိသော်လည်း ထိုအလှူသည် ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာနှစ်ရပ်လုံး (ဥဘတောသံဃာ) လှူဒါန်းခြင်း၌သာ ဝင်သဖြင့် မဆန့်ကျင်ပေ။ ထိုအလှူတို့သည် (သံဃာအား လှူဒါန်းခြင်းထက်) ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိခြင်းဖြင့် တူညီသောအဖြစ်သို့ပင် မရောက်နိုင်ကြကုန်၊ သာလွန်ကြီးမြတ်သော အဖြစ်သို့ကား အဘယ်မှာ ရောက်နိုင်ပါအံ့နည်း။

‘‘Tathāgate parinibbute ubhatosaṅghassa’’ icceva vuttattā – ‘‘kiṃ panā’’tiādinā codeti. Itaro parinibbute tathāgate taṃ uddissa gandhapupphādipariccāgo viya cīvarādipariccāgopi mahapphalo hotiyevāti katvā paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ, ‘‘ubhatosaṅghassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ettakāyeva, bhikkhū uddisathā’’ti evaṃ paricchedassa akaraṇena upacārasīmāpariyāpannānaṃ khettapariyāpannānaṃ vasena aparicchinnakamahābhikkhusaṅghe.

“မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူပြီးသောအခါ သံဃာနှစ်ရပ်လုံးအား” ဟုသာ မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် “အဘယ်သို့နည်း” စသည်ဖြင့် စောဒကတက်၏။ တစ်ဖက်ပုဂ္ဂိုလ်ကလည်း မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးသော်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ရည်စူး၍ နံ့သာပန်း စသည်တို့ကို စွန့်လှူရသကဲ့သို့ သင်္ကန်းစသည်တို့ကို စွန့်လှူခြင်းသည်လည်း အကျိုးကြီးသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ဆုံးဖြတ်ပြီးလျှင် လှူဒါန်းကျင့်သုံးပုံနည်းလမ်းကို ပြလိုသဖြင့် “သံဃာနှစ်ရပ်လုံးအား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဤမျှသော ရဟန်းတို့ကိုသာ ရည်ညွှန်းကြကုန်လော့” ဟု ဤသို့ အပိုင်းအခြားကို မပြုဘဲ ဥပစာသိမ်၌ အကျုံးဝင်သော ရဟန်းတော်များ၊ သီတင်းသုံးရာ နယ်မြေအတွင်းရှိ ရဟန်းတော်များအားဖြင့် အပိုင်းအခြားမရှိသော မဟာဘိက္ခုသံဃာတော်၌ ဖြစ်၏။

Gottaṃ vuccati sādhāraṇanāmaṃ, mattasaddo luttaniddiṭṭho, tasmā samaṇāti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti gotrabhuno. Tenāha ‘‘nāmamattasamaṇā’’ti. Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhato samaṇagaṇo saṅgho, tasmā saṅgho dussīlo nāma natthi. Guṇasaṅkhāyāti ānisaṃsagaṇanāya, mahapphalatāyāti attho. Kāsāva…pe… asaṅkhyeyyāti vuttā saṅghaṃ uddissa dinnattā. Yathā pana saṅghaṃ uddissa dānaṃ hoti, taṃ vidhiṃ dassetuṃ, ‘‘saṅghagatā dakkhiṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittīkāranti gāravaṃ.

“ဂေါတ္တ” မည်သည် အများဆိုင် အမည်နာမကို ဆိုလိုသည်။ “မတ္တ” ဟူသော သဒ္ဒါကို ချန်လှပ်၍ ပြဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ရဟန်း” ဟူသော အမည်နာမမျှကိုသာ ခံယူကြကုန်၊ ဆောင်ထားကြကုန်သောကြောင့် “ဂေါတြဘူ” မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “အမည်မျှသာရှိသော ရဟန်းတို့” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အယူဝါဒ (ဒိဋ္ဌိ) နှင့် သီလ တူညီခြင်းဖြင့် စုပေါင်းထားအပ်သော ရဟန်းအစုအဝေးသည် သံဃာမည်၏၊ ထို့ကြောင့် သံဃာတော်၌ သီလမရှိသော သံဃာဟူ၍ မည်သည်မရှိပေ။ “ဂုဏသင်္ခါယာ” ဟူသည် အာနိသင်ကို ရေတွက်ခြင်းအားဖြင့်ဖြစ်၍ ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဖန်ရည်စွန်းသော (အဝတ် ဝတ်ထားသူ စသည်) ... ရေတွက်၍ မကုန်နိုင် ဟု ဟောတော်မူအပ်ခြင်းသည် သံဃာကို ရည်စူး၍ လှူဒါန်းအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သံဃာကို ရည်စူး၍ လှူဒါန်းသောအလှူ ဖြစ်ပုံနည်းလမ်းကို ပြလိုသဖြင့် “သံဃာသို့ ရောက်သော အလှူ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ “စိတ္တီကာရ” ဟူသည် အရိုအသေပြုခြင်း ဖြစ်သည်။

Saṅghato na puggalato. Aññathattaṃ āpajjatīti ‘‘imassa mayā dinnaṃ saṅghassa dinnaṃ hotī’’ti evaṃ cittaṃ anuppādetvā, ‘‘saṅghassa dassāmī’’ti deyyadhammaṃ [Pg.412] paṭiyādetvā sāmaṇerassa nāma dātabbaṃ jātanti aññathattaṃ āpajjati; tasmā tassa dakkhiṇā saṅghagatā na hotiyeva puggalavasena cittassa pariṇāmitattā. Nibbematiko hutvāti ‘‘kiṃ nu kho mayā imassa dinnaṃ hoti vā na vā’’ti vimatiṃ anuppādetvā, ‘‘yo panā’’tiādinā vuttākārena karoti.

“သံဃာအား လှူဒါန်းခြင်းဖြစ်၍ ပုဂ္ဂိုလ်အား လှူဒါန်းခြင်းမဟုတ်ပေ။” “ခြားနားသော အဖြစ်သို့ ရောက်၏” (အညထတ္တံ အာပဇ္ဇတိ) ဟူသည်မှာ “ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ငါလှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် သံဃာအား လှူဒါန်းအပ်သည် ဖြစ်ပါစေ” ဟု ဤသို့ စိတ်ကို မဖြစ်စေဘဲ၊ “သံဃာအား လှူဒါန်းအံ့” ဟု လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ပြင်ဆင်ပြီးမှ ကိုရင် (သာမဏေ) တစ်ပါးအား အလှူပေးရန် ဖြစ်လာသောအခါ စိတ်သည် အခြားတစ်ပါးသို့ ပြောင်းလဲသွားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအလှူသည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ညွတ်စေအပ်သောကြောင့် သံဃာသို့ ရောက်သောအလှူ မဖြစ်တော့ပေ။ “ယုံမှားခြင်းကင်းသူ ဖြစ်၍” ဟူသည်မှာ “ငါသည် ဤသူအား ပေးလှူလိုက်ခြင်းသည် သံဃာ့အလှူ ဖြစ်ပါမည်လော သို့မဟုတ် မဖြစ်ပါလော” ဟု သံသယကို မဖြစ်စေဘဲ “အကြင်သူသည်ကား” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြုလုပ်လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Tatthātiādinā vuttassevatthassa pākaṭakaraṇatthaṃ vatthuṃ nidasseti, ‘‘parasamuddavāsino’’tiādinā. Opuñjāpetvā paribhaṇḍaṃ kāretvā, haritagomayena upalimpitvāti attho. Kāsāvakaṇṭhasaṅghassāti kāsāvakaṇṭhasamūhassa. Ko sodhetīti mahapphalabhāvakaraṇena ko visodheti. Mahapphalabhāvāpattiyā hi dakkhiṇā visujjhati nāma. Tattha yesaṃ hatthe dinnaṃ, tesaṃ vasena paṭiggāhakato dakkhiṇāya visuddhattā, – ‘‘tadāpāhaṃ, ānanda, saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkhyeyyaṃ appameyyaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.380) ca vuttaṃ, tasmā kammavaseneva dakkhiṇāvisuddhiṃ pucchati. Itaro ariyasaṅghe dinnadakkhiṇāya nibbisiṭṭhaṃ katvā vuttattā matthakappattasseva ariyasaṅghassa vasena dakkhiṇāvisuddhiṃ dassento, ‘‘sāriputta…pe… sodhentī’’ti vatvā puna, ‘‘ye keci arahanto sodhentī’’ti dassento, ‘‘apicā’’tiādimāha. Therā ciraparinibbutāti idaṃ ajjatanānampi ariyānaṃ sāvakataṃ dassentena maggasodhanavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ, na uddissa puññakaraṇe sati akaraṇappattiyā. Evañhi ‘‘asītimahātherā sodhentī’’ti idaṃ suvuttaṃ hoti, na aññathā.

ထိုပါဠိ၌ ‘တတ္ထ’ စသည်ဖြင့် ဟောအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ‘ပရသမုဒ္ဒဝါသိနော’ စသည်ဖြင့် ဝတ္ထုကို ပြ၏။ ‘ပုံစေ၍၊ အနားရံ ပြုစေ၍၊ စိမ်းသော နွားချေးဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သည်’ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘ကာသာဝကဏ္ဌသံဃဿ’ ဟူသည် ကာသာဝကဏ္ဌ အပေါင်းအား။ ‘ကော သောဓေတိ’ ဟူသည် အကျိုးကြီးသည်ဖြစ်အောင် မည်သူ သုတ်သင်သနည်း။ အကျိုးကြီးသောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် အလှူတော်သည် စင်ကြယ်သည် မည်၏။ ထို၌ အကြင်သူတို့၏ လက်၌ ပေးလှူအပ်၏၊ ထိုသူတို့၏အစွမ်းဖြင့် အလှူခံသူဘက်မှ အလှူတော် စင်ကြယ်သည်ဖြစ်သောကြောင့်— ‘အာနန္ဒာ... ငါသည် သံဃာအား ပေးလှူအပ်သော အလှူတော်ကို မရေမတွက်နိုင်၊ အတိုင်းမသိနိုင်ဟူ၍ ဆို၏’ ဟုလည်း မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ကံ၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အလှူတော်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို မေး၏။ တစ်ပါးသောသူသည် အရိယာသံဃာအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူတော်၏ ထူးခြားမှုမရှိအောင် ပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူပြီးသော အရိယာသံဃာ၏အစွမ်းဖြင့် အလှူတော်၏ စင်ကြယ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် ‘သာရိပုတ္တ...ပ... သုတ်သင်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် ‘အကြင် ရဟန္တာအချို့တို့သည် သုတ်သင်ကုန်၏’ ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အပိ စ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘မထေရ်တို့သည် ကွယ်လွန်တော်မူသည်မှာ ကြာပြီ’ ဟူသော ဤစကားကို ယနေ့ခေတ် အရိယာတပည့်တို့၏ အရိယာအဖြစ်ကို ပြလိုသောအားဖြင့် မဂ်ဖြင့် သုတ်သင်ခြင်းဟူသော အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ရည်စူး၍ ကုသိုလ်ပြုရာ၌ မပြုရာရောက်သွားခြင်းကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ဖြစ်မှသာ ‘အသီတိမဟာထေရ်ရှစ်ကျိပ်တို့သည် သုတ်သင်ကုန်၏’ ဟူသော ဤစကားသည် ကောင်းစွာ ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။

‘‘Saṅghagatāya dakkhiṇāyā’’ti kāmañcetaṃ sādhāraṇavacanaṃ, tathāpi tattha tattha puggalaviseso ñātabboti dassento, ‘‘atthi buddhappamukho saṅgho’’tiādimāha. Na upanetabbo bhagavato kāle bhikkhūnaṃ abhiññāpaṭisambhidāguṇavasena ativiya uḷārabhāvato, etarahi tadabhāvato. Etarahi saṅgho…pe… na upanetabboti ettha nayānusārena attho vattabbo. Tena teneva samayenāti tassa tassa kālassa sampattivipattimukhena paṭipattiyā uḷārataṃ anuḷāratañca ulliṅgeti. Yattha hi bhikkhū guṇehi sabbaso paripuṇṇā honti, tasmiṃ samaye saṅghagatā dakkhiṇā itarasmiṃ samaye dakkhiṇato mahapphalatarāti daṭṭhabbā. Saṅghe cittīkāraṃ kātuṃ sakkontassāti suppaṭipannatādiṃ saṅghe āvajjitvā saṅghagatena [Pg.413] pasādena saṅghassa sammukhā viya tasmiṃ puggale ca gāravavasena dentassa puthujjanasamaṇe dinnaṃ mahapphalataraṃ saṅghato uddisitvā gahitattā, ‘‘saṅghassa demī’’tiyeva dinnattā ca.

‘သံဃဂတာယ ဒက္ခိဏာယ’ ဟူသော ဤစကားသည် အများပိုင်စကား ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုထိုနေရာ၌ ပုဂ္ဂိုလ်ထူးကို သိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အတ္ထိ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခေါ သံဃော’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ ရဟန်းတို့၏ အဘိညာဉ်၊ ပဋိသမ္ဘိဒါဂုဏ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အလွန်အမင်း ထူးမြတ်လှသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ယခုအခါ၌ ထိုဂုဏ်များ မရှိတော့သောကြောင့် လည်းကောင်း နှိုင်းယှဉ်၍ မရနိုင်ပေ။ ‘ယခုအခါ သံဃာသည်...ပ... နှိုင်းယှဉ်၍ မရနိုင်’ ဟူသော ဤစကား၌ နည်းလမ်းအားဖြင့် အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ‘တေန တေနေဝ သမယေန’ ဟူသည် ထိုထိုခေတ်ကာလ၏ သမ္ပတ္တိ (ပြည့်စုံခြင်း)၊ ဝိပတ္တိ (ပျက်စီးခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ကျင့်ဝတ်၏ မွန်မြတ်ခြင်းနှင့် မမွန်မြတ်ခြင်းကို ဖော်ပြ၏။ အကြင်အခါ၌ ရဟန်းတို့သည် ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် အရပ်ရပ် ပြည့်စုံကုန်၏၊ ထိုအချိန်၌ သံဃာအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် အခြားသောအချိန်၌ လှူဒါန်းအပ်သော အလှူထက် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘သံဃေ စိတ္တီကာရံ ကာတုံ သက္ကောန္တဿ’ ဟူသည် သံဃာတော်၏ သုပ္ပဋိပန္နစသော ဂုဏ်ကို သံဃာ၌ နှလုံးသွင်း၍ သံဃာ၌ ဖြစ်သော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် သံဃာတော်၏ ရှေ့မှောက်၌ လှူဒါန်းသကဲ့သို့ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အပေါ်၌လည်း ရိုသေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပေးလှူသောသူအား ပုထုဇဉ်ရဟန်းအား ပေးလှူရသော်လည်း သံဃာကို ရည်စူး၍ အလှူခံအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ‘သံဃာအား လှူဒါန်းပါ၏’ ဟုသာ ပေးလှူအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏။

Eseva nayoti iminā, ‘‘sotāpanne dinnaṃ mahapphalatara’’nti evamādiṃ atidisati. Ādi-saddena uddisitvā gahito sakadāgāmī, pāṭipuggaliko anāgāmīti evamādi saṅgahitaṃ. Mahapphalatarameva. Tenāha bhagavā – ‘‘na tvevāhaṃ, ānanda, kenaci pariyāyena saṅghagatāya dakkhiṇāya pāṭipuggalikaṃ dānaṃ mahapphalataraṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.380). Yadi khīṇāsave dinnadānato saṅghato uddisitvā gahitadussīlepi dinnadānaṃ mahapphalaṃ, evaṃ sante – ‘‘sīlavato, mahārāja, dinnaṃ mahapphalaṃ, no tathā dussīle’’ti idaṃ kathanti āha – ‘‘taṃ imaṃ nayaṃ gahāyā’’tiādi. Saṅghato uddisitvā gahaṇavidhiṃ pahāya dussīlasseva gahaṇavasena vuttaṃ. Imasmiṃ catukke daṭṭhabbanti imassa padassa vasena daṭṭhabbaṃ. Tattha hi ‘‘paṭiggāhakā honti dussīlā pāpadhammā’’ti āgataṃ.

‘ဧသေဝ နယော’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘သောတာပန်အား ပေးလှူအပ်သောအလှူသည် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏’ စသည်ဖြင့် နည်းညွှန်၏။ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် သံဃာကို ရည်စူး၍ အလှူခံအပ်သော သကဒါဂါမ်၊ သီးခြားပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော အနာဂါမ် စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ အကျိုးကြီးသည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည်— ‘အာနန္ဒာ... ငါသည် သံဃာအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူထက် သီးခြားပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် သာလွန်၍ အကျိုးကြီး၏ဟု တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့်မျှ မမိန့်တော်မူပေ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကယ်၍ ရဟန္တာအား ပေးလှူအပ်သော အလှူထက် သံဃာကို ရည်စူး၍ အလှူခံသော သီလမရှိသူ (ဒုသီလ) အား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် အကျိုးကြီးအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်ပါက ‘မြတ်သောမင်းကြီး... သီလရှိသူအား လှူဒါန်းအပ်သောအလှူသည် အကျိုးကြီး၏၊ သီလမရှိသူအား လှူဒါန်းအပ်သောအလှူသည် ထိုသို့မဟုတ်ပေ’ ဟူသော ဤစကားသည် အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် ‘တံ ဣမံ နယံ ဂဟာယာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သံဃာကို ရည်စူး၍ လှူဒါန်းခြင်းနည်းလမ်းကို ချန်ထား၍ သီလမရှိသူ သက်သက်ကိုသာ အလှူခံအဖြစ် ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘ဤစတုက္က၌ မှတ်အပ်၏’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် မှတ်အပ်၏။ ထိုစတုက္က၌ ‘အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သီလမရှိသူ၊ ယုတ်မာသောတရား ရှိသူတို့ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု လာသောကြောင့်တည်း။

381. Visujjhatīti na kilissati, mahājutikārī mahāvipphārā hotīti attho. Sucidhammoti rāgādiasucividhamanena sucisabhāvo. Na pāpadhammoti na nihīnasabhāvo pāpakiriyāya. Akusaladhammo hi ekantanihīno. Jūjako sīlavā kalyāṇadhammo na hoti. Tassa mahābodhisattassa attano puttadānaṃ dānapāramiyā matthakaṃ gaṇhantaṃ mahāpathavīkampanasamatthaṃ jātaṃ, svāyaṃ dānaguṇo vessantaramahāraññā kathetabboti.

၃၈၁. ‘ဝိသုဇ္ဈတိ’ ဟူသည် ညစ်နွမ်းခြင်းမရှိ၊ ကြီးမြတ်သော အရောင်အဝါရှိသည်၊ ကြီးမားသော ပြန့်ပြောခြင်းရှိသည် ဖြစ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ ‘သုစိဓမ္မော’ ဟူသည် ရာဂစသော မစင်ကြယ်သောတရားတို့ကို ဖျက်ဆီးသဖြင့် စင်ကြယ်သော သဘောရှိသူ။ ‘န ပါပဓမ္မော’ ဟူသည် ယုတ်မာသော အမှုဖြင့် ယုတ်ညံ့သော သဘောရှိသူ မဟုတ်။ အကုသိုလ်တရားသည် စင်စစ် ယုတ်ညံ့လှ၏။ ဇူဇကာပုဏ္ဏားသည် သီလရှိသူ၊ ကောင်းသောတရားရှိသူ မဟုတ်ပေ။ ထိုမဟာဗောဓိသတ်၏ မိမိ၏ သားသမီးတို့ကို လှူဒါန်းခြင်းသည် ဒါနပါရမီ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်လျက် မဟာပထဝီမြေကြီးကို တုန်လှုပ်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည် ဖြစ်၏။ ထိုဒါနဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဝေဿန္တရာမင်းကြီးသည် ပြောကြားအပ်၏။

Uddharatīti bahulaṃ katapāpakammavasena laddhavinipātato uddharati. Tasmā natthi mayhaṃ kiñci cittassa aññathattanti adhippāyo.

‘ဥဒ္ဓရတိ’ ဟူသည် များစွာပြုအပ်သော အကုသိုလ်ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ရောက်ရသော ပြိတ္တာဘုံ (ဝိနိပါတ) မှ ကယ်တင်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ငါ့အား စိတ်၏ တစ်ပါးသောအဖြစ် (ဖောက်ပြန်ခြင်း) တစ်စုံတစ်ရာမျှ မရှိ’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Petadakkhiṇanti pete uddissa dātabbadakkhiṇaṃ. Pāpitakāleyevāti, ‘‘idaṃ dānaṃ asukassa petassa hotū’’ti uddisanavasena patte pāpitakāleyeva. Assāti petassa. Pāpuṇīti phalasamāpattiyā vasena pāpuṇi. Ayañhi pete uddissa dāne dhammatā.

‘ပေတဒက္ခိဏံ’ ဟူသည် ပြိတ္တာတို့ကို ရည်စူး၍ ပေးလှူအပ်သော အလှူတော်။ ‘ပါပိတကာလေယေဝ’ ဟူသည် ‘ဤအလှူသည် အညာသောပြိတ္တာအား ဖြစ်ပါစေသတည်း’ ဟု ရည်စူး၍ အမျှဝေအပ်သောအခါ၌သာ။ ‘အဿ’ ဟူသည် ပြိတ္တာအား။ ‘ပါပုဏိ’ ဟူသည် အကျိုးတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုက်ရောက်၏။ ဤသည်ကား ပြိတ္တာတို့ကို ရည်စူး၍ ပေးလှူသော အလှူ၌ ဓမ္မတာတည်း။

Tadā [Pg.414] kosalarañño pariccāgavasena ativiya uḷārajjhāsayataṃ, buddhappamukhassa ca bhikkhusaṅghassa ukkaṃsagataguṇavisiṭṭhataṃ sandhāyāha, ‘‘asadisadānaṃ kathetabba’’nti.

ထိုအခါ ကောသလမင်းကြီး၏ ပေးလှူစွန့်ကြဲမှု အစွမ်းဖြင့် အလွန်တရာ မွန်မြတ်သော စိတ်အကြံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားအမှူးရှိသော ရဟန်းသံဃာတော်၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ထူးမြတ်သော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ရည်ရွယ်၍ ‘အသဒိသဒါနံ ကထေတဗ္ဗံ’ (အသဒိသအလှူကို ပြောကြားအပ်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Asārampi khettanti sārahīnaṃ dukkhettaṃ. Samayeti kasanārahe kāle. Paṃsuṃ apanetvāti nissāraṃ paṃsuṃ nīharitvā. Sārabījānīti sabhāvato abhisaṅkhārato ca sārabhūtāni bījāni. Patiṭṭhapetvāti vapitvā. Evanti yathā kassako attano payogasampattiyā asārepi khette phalaṃ adhigacchati. Evaṃ sīlavā attano payogasampattiyā dussīlassapi datvā phalaṃ mahantaṃ adhigacchati. Iminā upāyenāti iminā paṭhamapade vuttanayena. Sabbapadesūti sabbakoṭṭhāsesu visujjhanaṃ vuttaṃ, tatiyapade pana visujjhanaṃ paṭikkhittameva.

‘အသာရမ္ပိ ခေတ္တံ’ ဟူသည် အဆီဩဇာမရှိသော လယ်ကွင်းညံ့။ ‘သမယေ’ ဟူသည် ထွန်ယက်ရန် သင့်တော်သော အချိန်၌။ ‘ပံသုံ အပနေတွာ’ ဟူသည် အဆီဩဇာမရှိသော မြေဆီလွှာကို ဖယ်ရှား၍။ ‘သာရဗီဇာနိ’ ဟူသည် သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြုပြင်စီရင်မှုအားဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းမွန်သော မျိုးစေ့တို့။ ‘ပတိဋ္ဌာပေတွာ’ ဟူသည် စိုက်ပျိုး၍။ ‘ဧဝံ’ ဟူသည် လယ်သမားသည် မိမိ၏ လုံ့လပယောဂ ပြည့်စုံမှုကြောင့် အဆီဩဇာမရှိသော လယ်မြေ၌ပင် အကျိုးဖြစ်ထွန်းမှုကို ရသကဲ့သို့။ ထို့အတူ သီလရှိသူသည် မိမိ၏ လုံ့လပယောဂ ပြည့်စုံမှုကြောင့် သီလမရှိသူ (ဒုသီလ) အား ပေးလှူသော်လည်း ကြီးမြတ်သော အကျိုးကို ရရှိ၏။ ‘ဣမိနာ ဥပါယေန’ ဟူသည် ဤပထမဂါထာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့်တည်း။ ‘သဗ္ဗပဒေသု’ ဟူသည် အလုံးစုံသော အဖို့အစု (ဂါထာပုဒ်) တို့၌ စင်ကြယ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏၊ တတိယပုဒ်၌မူ စင်ကြယ်ခြင်းကို ငြင်းပယ်အပ်သည်သာတည်း။

382. Arahato dinnadānameva aggaṃ dānacetanāya kenaci upakkilesena anupakkiliṭṭhattā, paṭiggāhakassa aggadakkhiṇeyyattā. Tenāha – ‘‘bhavālayassa bhavapatthanāya abhāvato’’ti, ‘‘ubhinnampī’’ti vacanaseso. Khīṇāsavo dānaphalaṃ na saddahatīti idaṃ tassa appahīnakilesajanassa viya kammakammaphalānaṃ saddahanākārena pavatti natthīti katvā vuttaṃ, yato arahā ‘‘asaddho akataññū ca…pe… poriso’’ti (dha. pa. 97) thomīyati. Asaddahanaṃ anumānapakkhikaṃ, anumānañca saṃsayapubbakaṃ, nissandiddho ca kammakammaphalesu paccakkhabhāvaṃ gato. Tameva hi nicchitabhāvasiddhaṃ nissandiddhataṃ sandhāya – ‘‘dānaphalaṃ saddahantā’’tiādi vuttaṃ. Yadi evaṃ tena katakammaṃ kammalakkhaṇappattaṃ hotīti āha ‘‘khīṇāsavenā’’tiādi. Tenevāha – ‘‘nicchandarāgattā’’ti, etañca lakkhaṇavacanaṃ, kenaci kilesena anupakkiliṭṭhattāti adhippāyo. Assāti khīṇāsavassa dānaṃ.

၃၈၂. ရဟန္တာအား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- အလှူပေးလိုသော စေတနာ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုဖြင့် မညစ်ညူးသောကြောင့်၎င်း၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ အမြတ်ဆုံး အလှူခံထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၎င်းတည်း။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ကား- “ဘဝတဏှာဟူသော တည်ရာ ဘဝတောင့်တမှု မရှိခြင်းကြောင့်” ဟုလည်းကောင်း၊ “နှစ်ဦးစုံတို့၏လည်းကောင်း” ဟု စကားကြွင်း ကျန်သေး၏။ “ရဟန္တာသည် အလှူ၏ အကျိုးကို မယုံကြည်” ဟူသော ဤစကားကို ကိလေသာ မပယ်ရသေးသော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ ကံ, ကံ၏အကျိုးတို့ကို ယုံကြည်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းမရှိဟု ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို “ယုံကြည်မှုမရှိ (အသဒ္ဓ)၊ ပြုအပ်သောအရာကို သိတတ်သူ...စသည်ဖြစ်သော ယောက်ျား” ဟူ၍ ချီးမွမ်းအပ်၏။ ယုံကြည်မှုမရှိခြင်းသည် ခန့်မှန်းတွေးဆခြင်း အဖို့၌ ပါဝင်၏၊ ခန့်မှန်းတွေးဆခြင်းသည်လည်း သံသယကို ရှေးဦးစွာ ရှိစေ၏၊ ကံ ကံ၏ အကျိုးတို့၌ သံသယကင်းသော ရဟန္တာသည်ကား မျက်မှောက်သိခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုသို့ ဆုံးဖြတ်ပြီးသော သဘောအားဖြင့် ပြီးစီးအပ်သော သံသယကင်းခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ “ဒါန၏ အကျိုးကို ယုံကြည်ကြကုန်လျက်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ထိုရဟန္တာ ပြုအပ်သော ကံသည် ကံ၏လက္ခဏာသို့ ရောက်ပါသလောဟု မေးသော်- “ရဟန္တာသည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင်- “လိုချင်တပ်မက်မှု ကင်းခြင်းကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ဤသည်လည်း (ကံ၏) လက္ခဏာကို ပြဆိုသော စကားဖြစ်၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိလေသာဖြင့် မညစ်ညူးခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ထိုသူ၏” ဟူသည်မှာ ရဟန္တာ၏ အလှူတည်း။

Kiṃ pana sammāsambuddhenātiādinā dāyakato dakkhiṇāvisuddhi coditā, sāriputtattherenātiādinā pana paṭiggāhakatoti vadanti; tadayuttaṃ, sāvakassa mahapphalabhāve saṃsayābhāvato, heṭṭhā nicchitattā ca, tasmā ubhayenapi dāyakato dakkhiṇāvisuddhi eva coditā. Sā hi idha sādhāraṇavasena nicchitattā saṃsayavatthu. Tenāha [Pg.415] – ‘‘sammāsambuddhena…pe… vadantī’’ti. Sammāsambuddhaṃ hītiādi yathāvuttaatthassa kāraṇavacanaṃ. Añño dānassa vipākaṃ jānituṃ samattho nāma natthi sabbaso sattānaṃ kammavipākavibhāgajānanañāṇassa ananuññātattā. Tenāha bhagavā – ‘‘yasmā ca kho, bhikkhave, sattā na jānanti, dānasaṃvibhāgassa vipākaṃ yathāhaṃ jānāmi, tasmā adatvā bhuñjantī’’tiādi (itivu. 26). Etena ettha ñāṇavisodhanaṃ nāma kathitaṃ, na dakkhiṇāya visuddhi nāma dāyakato paṭiggāhakato ca vasena hotīti; sammāsambuddhena sāriputtattherassa dinnadānaṃ sabbaso upakkilesavisuddhiyā ñāṇassa ca ativiya uḷārattā mahānubhāvaṃ nāma siyā mahātejavantañca; na mahapphalaṃ tesaṃ santāne paripuṇṇaphalassa asambhavato. Yadi dinnadānaṃ paripuṇṇaphalaṃ na hoti ubhayavipākadānābhāvato, pavattivipākadāyī pana hotīti dassento, ‘‘dānaṃ hī’’tiādimāha.

“အဘယ်ကြောင့်နည်း၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည်” စသည်ဖြင့် အလှူရှင်၏ အစွမ်းဖြင့် အလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို မေးအပ်၏၊ “အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်” စသည်ဖြင့်မူကား အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ၊ တပည့်သာဝကအား ပေးလှူအပ်သော အလှူ၏ အကျိုးကြီးမြတ်သော အဖြစ်၌ သံသယမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အောက်၌ ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် နှစ်ပါးစုံသော စကားဖြင့် အလှူရှင်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အလှူ၏စင်ကြယ်ခြင်းကို မေးအပ်၏။ ထိုအလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် ဤအရပ်၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သောကြောင့် သံသယဖြစ်ဖွယ်ရာ အရာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်ကား- “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည်...စသည်ဖြင့် ဆိုကြကုန်၏” ဟူ၍တည်း။ “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကိုမူကား” စသည်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့၏ ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ဉာဏ်တော်ကို (တစ်ပါးသောသူတို့အား) အလုံးစုံ ခွင့်ပြုမထားအပ်သောကြောင့် အလှူ၏ အကျိုးပေးကို အလုံးစုံ သိနိုင်စွမ်းသော အခြားသူမည်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည်- “ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရား သိတော်မူသကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့သည် အလှူအတန်း ပေးကမ်းဝေမျှခြင်း၏ အကျိုးကို အကယ်၍ သိကြကုန်အံ့၊ မပေးလှူဘဲ မစားသုံးကြကုန်လတ္တံ့” စသည်ဖြင့် (ဣတိဝုတ်၊ ၂၆) ဟောတော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ဤ၌ ဉာဏ်ကို စင်ကြယ်စေခြင်းကိုသာ ဆိုအပ်၏၊ အလှူ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် အလှူရှင်နှင့် အလှူခံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်ကို မဆိုလိုပေ။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားက အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်အား ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် အလုံးစုံသော ကိလေသာညစ်ညူးမှု ကင်းစင်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ဉာဏ်တော်၏ အလွန်တရာ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်၎င်း ကြီးသောတန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသည်သာ ဖြစ်ရာ၏၊ ကြီးသော အရှိန်အစော်ရှိသည်လည်း ဖြစ်ရာ၏။ သို့ရာတွင် ထိုနှစ်ပါးစုံသော အလှူရှင် အလှူခံတို့၏ သန္တာန်၌ အပြည့်အဝ အကျိုးဖြစ်ထွန်းရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အကျိုးတရား အပြည့်အဝရသော အလှူကြီးကား မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် (နှစ်ဦးလုံး ရဟန္တာဖြစ်ခြင်းကြောင့်) အပြည့်အဝ အကျိုးမဖြစ်ထွန်းသော်လည်း၊ ပဋိသန္ဓေအကျိုးနှင့် ပဝတ္တိအကျိုး နှစ်မျိုးလုံးကို မပေးနိုင်သော်လည်း ပဝတ္တိအကျိုးကိုကား ပေးနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “အလှူသည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

Catūhīti sahayoge karaṇavacanaṃ, catūhi sampadāhi sahagatā sahitaṃ katvāti attho. Imā catasso sampadā sabbasādhāraṇavasena vuttā, na yathādhigatapuggalavasena. Tenāha – ‘‘deyyadhammassa dhammenā’’tiādi. Tasmiṃyeva attabhāveti yasmiṃ attabhāve taṃ dānamayaṃ puññaṃ uppannaṃ, tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti, cetanāya mahantattā diṭṭhadhammavedanīyaṃ hutvā vipaccatīti attho. Pubbacetanādivasenāti sanniṭṭhāpakajavanavīthito pubbāparavīthicetanāvasena, aññathā sanniṭṭhāpakavīthiyaṃyeva pubbacetanādivasenāti vattabbaṃ siyā. Sā hi cetanā diṭṭhadhammavedanīyabhūtā tasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti, na itarā. Mahattatāti pubbābhisaṅkhāravasena ñāṇasampayogādivasena cetanāya uḷāratā. Khīṇāsavabhāvenāti yassa deti, tassa khīṇāsavabhāvena. Vatthusampannatāti ettha yathā paṭighasaññā nānattasaññānaṃ vigamena dibbavihārānaṃ vasena, byāpādasaññādīnaṃ vigamena brahmavihārānaṃ vasena, sabbaso rūpasaññānānattasaññānaṃ vigamena āneñjavihārānaṃ vasena sabbaso niccasaññādīnaṃ paṭippassaddhiyā sabbasaṅkhāravimukhatāya ariyavihārānaṃ vasena vatthusampannatā icchitā. Taṃtaṃsamāpattisamāpajjanena santānassa nirodhasādhanatā taṃ divasaṃ nirodhassa sādhanatā [Pg.416] nāma. Vatthusampannatāti sabbaso nirodhasamāpattisamāpajjanena vatthusampannatā icchitā; na sabbaso anavasesasaññānirodhatāyāti āha – ‘‘taṃ divasaṃ nirodhato vuṭṭhitabhāvena vatthusampannatā’’ti. Saññānirodhassa cettha accāsannataṃ sandhāya, ‘‘taṃ divasa’’nti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

“လေးပါးတို့ဖြင့်” ဟူသည် ယှဉ်တွဲခြင်းသဘောရှိသော ကရိုဏ်းဝိဘတ်တည်း၊ ပြည့်စုံခြင်း ‘သမ္ပဒါ’ လေးပါးနှင့် ယှဉ်တွဲလျက်၊ ပြည့်စုံခြင်းလေးပါးနှင့်တကွ ပြု၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤပြည့်စုံခြင်းလေးပါးတို့ကို အလုံးစုံ ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ရရှိအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်ကား- “လှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ တရားသဖြင့် ရရှိခြင်းကြောင့်” စသည်ဖြစ်၏။ “ထိုဘဝ၌ပင်” ဟူသည် အကြင်ဘဝ၌ ထိုအလှူဒါနတည်းဟူသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုဘဝ၌ပင်လျှင် အကျိုးကို ပေး၏၊ စေတနာ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယဖြစ်လျက် အကျိုးပေး၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ရှေးဦးစေတနာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် ဆုံးဖြတ်တတ်သော ဇောဝီထိမှ ရှေးဦးနောက်ဖြစ်သော ဝီထိစေတနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ်ပါက ဆုံးဖြတ်တတ်သော ဝီထိ၌သာလျှင် ရှေးဦးစေတနာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ ထိုဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနိယ ဖြစ်သော စေတနာသည်သာလျှင် ထိုဘဝ၌ပင် အကျိုးပေး၏၊ အခြားသော စေတနာတို့သည် မဟုတ်ကုန်။ “ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည် ရှေးဦးပြုပြင်အားထုတ်မှု ‘ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရ’ အစွမ်းဖြင့်၎င်း၊ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်၎င်း စေတနာ၏ ထူးမြတ်ကြီးကျယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ရဟန္တာဖြစ်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ပေးလှူ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ရဟန္တာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ” (အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြည့်စုံခြင်း) ဟူသော ဤအရပ်၌- ပြတ်စိစိဖြစ်သော ထိခိုက်မှုသညာ ‘ပဋိဃသညာ’နှင့် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော သညာ ‘နာနတ္တသညာ’တို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ဒိဗ္ဗဝိဟာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပျက်စီးစေလိုသောသညာ ‘ဗျာပါဒသညာ’စသည်တို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ဗြဟ္မဝိဟာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ရူပသညာနှင့် နာနတ္တသညာတို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် အာနဉ္ဇဝိဟာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော နိစ္စသညာစသည်တို့ ငြိမ်းအေးသွားသဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် အရိယဝိဟာရတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ ဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုထို သမာပတ်တို့ကို ဝင်စားခြင်းဖြင့် မိမိသန္တာန်၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ပြီးစေခြင်းသည် “ထိုနေ့၌ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ပြီးစေခြင်း” မည်၏။ “ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ” ဟူသည် အလုံးစုံသော နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းဖြင့် ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာ ဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ အလုံးစုံသော အကြွင်းမဲ့ သညာချုပ်ငြိမ်းခြင်းမျိုး မဟုတ်သောကြောင့်- “ထိုနေ့၌ နိရောဓသမာပတ်မှ ထမြောက်သော အဖြစ်ကြောင့် ဝတ္ထုသမ္ပန္နတာဖြစ်ခြင်း” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ သညာနိရောဓ၏ အလွန်နီးကပ်သော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ “ထိုနေ့၌” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤကျမ်း၌ အနက်အားဖြင့် မခွဲခြားအပ်သေးသော အရာကိုကား လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

Dakkhiṇāvibhaṅgasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဒက္ခိဏာဝိဘင်္ဂသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

Niṭṭhitā ca vibhaṅgavaggavaṇṇanā.

ဝိဘင်္ဂဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Saḷāyatanavaggo

၅. သဠာယတနဝဂ်

1. Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanā

၁. အနာထပိဏ္ဍिကောဝါဒသုတ်အဖွင့်

383. Adhimattagilānoti [Pg.417] adhikāya mattāya maraṇassa āsannatāya ativiya gilānoti attho. Tenāha ‘‘maraṇaseyyaṃ upagato’’ti. Akhaṇḍaṃ akāsi gahapatino satthari paramapemattā. Yattakaṃ cassāti, ‘‘sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā’’ti vuttaṃ yattakaṃ assa gahapatissa.

၃၈၃. “အဓိမတ္တဂိလာနော” ဟူသည် လွန်ကဲသော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် သေခြင်းသို့ နီးကပ်သောကြောင့် အလွန်မမာမကျန်း ဖြစ်သောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “သေအိပ်ရာသို့ ရောက်နေသောသူ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သူဌေးအား မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ အလွန်ထူးကဲသော ချစ်ခြင်း ‘ပရမပေမ’ကြောင့် မပျက်မကွက် ပြုတော်မူ၏။ “ထိုသူဌေးအား အကြင်မျှလောက်လည်း ဖြစ်အံ့” ဟူသည် ထိုသူဌေးအား အကြင်မျှလောက် ဖြစ်အံ့ဟူ၍ “တစ်ကြိမ်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ကြိမ်သော်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

384. Osakkantīti parihāyanti. Ottharantīti abhibhavanti. Usmā nāma kammajatejodhātu, sā saha jīvitindriyanirodhā pariyādiyati, yāva tā āyuusmā vattanti, tāva maraṇantikā vedanā vattanteva viññāṇassa aniruddhattā. Tenāha ‘‘yāva usmā’’tiādi.

၃၈၄. “ဩသက္ကန္တိ” ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏။ “ဩတ္ထရန္တိ” ဟူသည် လွှမ်းမိုးကုန်၏။ “ဥသ္မာ” မည်သည် ကမ္မဇတေဇောဓာတ်တည်း၊ ထိုဓာတ်သည် ဇီဝိတိန္ဒြေ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းနှင့်အတူ ကုန်ဆုံးသွား၏၊ အကြင်မျှလောက် ထိုအသက်နှင့် ဥသ္မာ (အပူငွေ့) တို့ ဖြစ်ပွားနေကုန်၏၊ ထိုမျှလောက် ဝိညာဏ် မချုပ်ငြိမ်းသေးသောကြောင့် သေခါနီး ဝေဒနာတို့သည် ဖြစ်ပွားမြဲ ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဥသ္မာ အပူငွေ့ တည်ရှိသမျှကာလပတ်လုံး” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

385. Tīhi gāhehīti taṇhāmānadiṭṭhiggāhehi. Paṭibāhituṃ vikkhambhetuṃ. Cakkhuṃ tīhi gāhehi na gaṇhissāmīti mānaggāhapaṭikkhepamukhena cakkhusmiṃ aniccānupassanāti dasseti. Aniccānupassanāya hi sati appatiṭṭho mānaggāho, dukkhānupassanāya sati appatiṭṭho taṇhāggāho, anattānupassanāya sati appatiṭṭho diṭṭhiggāhoti, gāho ca nāma oḷāriko, tasmiṃ vigatepi nikanti tiṭṭheyyāti taṃ vijahāpetukāmena, – ‘‘na ca me cakkhunissitaṃ viññāṇaṃ bhavissatī’’ti vuttanti āha – ‘‘viññāṇañcāpi me cakkhunissitaṃ na bhavissatī’’ti. Sabbaṃ kāmabhavarūpanti kāmabhūmipariyāpannaṃ sabbaṃ rūpakkhandhamāha – ‘‘kāmarūpabhavarūpa’’nti vā pāṭho. So yutto imassa vārassa eva anavasesapañcavokārabhavapariyāpannato. Tathā hi upari catuvokārabhavo anavasesato vutto.

၃၈၅. ဂါဟသုံးပါးတို့ဖြင့်ဟူသည် တဏှာဂါဟ၊ မာနဂါဟ၊ ဒိဋ္ဌိဂါဟတို့ဖြင့်။ တားမြစ်ခြင်းငှါ (သို့မဟုတ်) ခွာပြတ်စေခြင်းငှါ။ မျက်စိကို ဂါဟသုံးပါးတို့ဖြင့် မယူအံ့ဟူ၍ မာနဂါဟကို ပယ်မြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မျက်စိ၌ အနိစ္စာနုပဿနာကို ပြ၏။ အနိစ္စာနုပဿနာရှိသော် မာနဂါဟသည် မတည်နိုင်ရာ၊ ဒုက္ခာနုပဿနာရှိသော် တဏှာဂါဟသည် မတည်နိုင်ရာ၊ အနတ္တာနုပဿနာရှိသော် ဒိဋ္ဌိဂါဟသည် မတည်နိုင်ရာ။ ဂါဟမည်သည် ကြမ်းတမ်း၏၊ ထိုဂါဟ ကင်းပျောက်သော်လည်း သာယာတပ်မက်မှု (နိကန္တိ) တည်ရှိနေနိုင်သေး၏၊ ထိုနိကန္တိကို စွန့်ပယ်စေလိုသဖြင့် 'ငါ့အား မျက်စိကိုမှီသော ဝိညာဉ်သည်လည်း မဖြစ်လတ္တံ့' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'ငါ့အား မျက်စိကိုမှီသော ဝိညာဉ်သည်လည်း မဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သဗ္ဗံ ကာမဘဝရူပံ' ဟူသည် ကာမဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော ရုပ်က္ခန္ဓာအားလုံးကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'ကာမရူပဘဝရူပံ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုပါဌ်သည် ဤဝါရ၌ အကြွင်းမရှိသော ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သင့်လျော်ပေ၏။ ထို့အတူ အထက်၌ စတုဝေါကာရဘုံကို အကြွင်းမရှိ မိန့်ဆိုအပ်၏။

386. Idhalokanti ettha saṅkhāralokavisayoti adhippāyena, ‘‘vasanaṭṭhānaṃ vā’’tiādi vuttaṃ, tañca kho paṭhamadutiyavārehi idhaloko gahitoti katvā. Paṭhamadutiyavārehi pana idhaloko paralokoti vibhāgena vinā pañcavokārabhavo gahito; tathā tatiyavāre pañcavokārabhavo catuvokārabhavo ca gahitoti puna diṭṭhadhammasamparāyavasena taṃ vibhajitvā dassetuṃ, ‘‘na idhaloka’’ntiādi vuttaṃ[Pg.418]. Idhalokanti ca sattasaṅkhāravaseneva gahitaṃ. Sabbampi saṅkhāravasena pariggahetvā dassetuṃ, ‘‘yampi me diṭṭha’’ntiādi vuttanti keci. Aparitassanatthaṃ taṇhāparitassanāya anuppādanatthaṃ. Yassa diṭṭhadhammoti vuccati, tassa pana abhāvato, ‘‘manussalokaṃ ṭhapetvā sesā paralokā nāmā’’ti vuttaṃ. Yesaṃ pana ‘‘idhaloka’’nti iminā sattalokassapi gahaṇaṃ icchitaṃ. Tesaṃ matena, ‘‘manussalokaṃ ṭhapetvā’’ti yojanā.

၃၈၆. ဤ၌ 'ဤလောက' ဟူသည် သင်္ခါရလောက၏ အရာဖြစ်သည်ဟူသော အလိုအားဖြင့် 'နေထိုင်ရာအရပ် စသည်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ မိန့်ဆိုခြင်းသည် ပထမဝါရနှင့် ဒုတိယဝါရတို့ဖြင့် ဤလောကကို ယူအပ်ပြီဟု မှတ်ယူ၍ ဖြစ်၏။ ပထမဝါရနှင့် ဒုတိယဝါရတို့ဖြင့်မူကား ဤလောကနှင့် ပရလောကဟူ၍ အပိုင်းအခြား မရှိဘဲ ပဉ္စဝေါကာရဘုံကို ယူအပ်၏။ ထို့အတူ တတိယဝါရ၌ ပဉ္စဝေါကာရဘုံနှင့် စတုဝေါကာရဘုံကို ယူအပ်၏။ တစ်ဖန် မျက်မှောက်ဘဝ (ဒိဋ္ဌဓမ္မ) နှင့် တမလွန်ဘဝ (သမ္ပရာယ) အစွမ်းဖြင့် ထိုဘုံကို ခွဲခြား၍ ပြခြင်းငှါ 'ဤလောကကို မယူအံ့' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤလောကဟူသည်လည်း သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရအစွမ်းဖြင့်သာ ယူအပ်၏။ အလုံးစုံကိုလည်း သင်္ခါရအစွမ်းဖြင့် သိမ်းယူ၍ ပြခြင်းငှါ 'ငါမြင်အပ်သော အရာသည်လည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြ၏။ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိစေရန်ဟူသည် တဏှာဖြင့် တုန်လှုပ်မှု မဖြစ်ပေါ်စေရန် ဖြစ်၏။ အကြင်သူအား မျက်မှောက်ဘဝဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသူ၏ မရှိခြင်းကြောင့် 'လူ့ပြည်ကို ချန်ထား၍ ကြွင်းသောဘုံတို့သည် တမလွန်ဘဝ (ပရလောက) မည်ကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင်သူတို့သည်ကား 'ဤလောက' ဟူသော ဤစကားဖြင့် သတ္တလောကကိုလည်း ယူလိုကြ၏။ ထိုသူတို့၏ အယူအဆဖြင့် 'လူ့ပြည်ကို ချန်ထား၍' ဟု ယှဉ်အပ်၏။

387. Allīyasīti attabhāve bhogesu ca apekkhaṃ karosīti attho. Evarūpīti yādisī tadā dhammasenāpatinā kathitā, evarūpī. Dhammakathā na sutapubbāti yathākathitākārameva sandhāya paṭikkhepo, na sukhumagambhīrasuññatāpaṭisaṃyuttatāsāmaññaṃ. Tenāha ‘‘evaṃ panā’’tiādi.

၃၈၇. 'မှီဝဲ၏ (သို့မဟုတ်) ကပ်ငြိ၏' ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ (အတ္တဘော) ၌လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ (ဘောဂ) တို့၌လည်းကောင်း မျှော်လင့်တောင့်တမှု ပြု၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဤသို့သဘောရှိသော' ဟူသည် ထိုစဉ်အခါက ဓမ္မသေနာပတိ (ရှင်သာရိပုတ္တရာ) ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားမျိုးနှင့် တူသော သဘောရှိသော။ 'တရားစကားကို တစ်ခါမျှ မကြားဖူးပါ' ဟူ၍ ငြင်းပယ်ခြင်းသည် ဟောကြားအပ်သော အခြင်းအရာကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ငြင်းပယ်ခြင်းဖြစ်၏၊ သိမ်မွေ့နက်နဲသော သုညတနှင့်စပ်သော အထွေထွေသော တရားစကားကို ရည်ရွယ်၍ ငြင်းပယ်ခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဤသို့မူကား' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Mayā gatamaggameva anugacchasīti dānamayapuññabhāvasāmaññaṃ gahetvā vadati, na bodhisattadānabhūtaṃ dānapāramitaṃ. Na paṭibhātīti ruccanavasena citte na upatiṭṭhati. Tenāha ‘‘na ruccatī’’ti. Tathā hesa vaṭṭābhiratoti. Ujumaggāvahā vipassanā bhagavatā panassa kathitapubbā.

'ငါသွားသော လမ်းစဉ်အတိုင်းသာ လိုက်ပါ၏' ဟူသည် ဒါနမယကုသိုလ်၏ အထွေထွေသော သဘောကို ယူ၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ ဘုရားလောင်းတို့၏ အလှူဖြစ်သော ဒါနပါရမီကို ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ 'ဉာဏ်၌ မထင်လာ' ဟူသည် နှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်း အစွမ်းဖြင့် စိတ်၌ မတည်တံ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မနှစ်သက်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ ထိုသူသည် သံသရာ၌ မွေ့လျော်သူ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဖြောင့်တန်းသောလမ်းကို ဆောင်တတ်သော ဝိပဿနာတရားကိုမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူအား ယခင်က ဟောကြားတော်မူဖူး၏။

388. Esitaguṇattā esiyamānaguṇattā ca isi, asekkhā sekkhā kalyāṇaputhujjanā ca, isīnaṃ saṅgho, tena nisevitanti isisaṅghanisevitaṃ. Kāmaṃ tassa vihārassa gandhakuṭipāsādakūṭāgārādivasena nisīdananipajjanāya rukkhalatādivasena bhūmisayādivasena ca anaññasādhāraṇā mahatī ramaṇīyatā attheva, sā pana gehassitabhāvena ariyānaṃ cittaṃ tathā na toseti; yathā ariyānaṃ nisevitabhāvenāti āha – ‘‘paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā’’ti. Tenāha bhagavā – ‘‘yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti (dha. pa. 98; theragā. 991; saṃ. ni. 1.261). Apacayagāminī cetanā sattānaṃ suddhimāvahatīti āha – ‘‘kammanti maggacetanā’’ti. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ viditakaraṇaṭṭhena kilesānaṃ vikkhambhanaṭṭhena ca vijjā, maggasammādiṭṭhīti āha – ‘‘vijjāti maggapaññā’’ti. Samādhipakkhiko dhammo nāma sammāvāyāmasatisamādhayo. Tathā hi vijjābhāgiyo samādhipi samādhipakkhiko. Sīlaṃ tassa atthīti sīlanti āha – ‘‘sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ uttama’’nti. Diṭṭhisaṅkappoti sammāsaṅkappo. Tattha sammāsaṅkappassa upakārakabhāvena vijjābhāgo[Pg.419]. Tathā hi so paññākkhandhasaṅgahitoti vuccati, yathā sammāsaṅkappo paññākkhandhena saṅgahito, evaṃ vāyāmasatiyo samādhikkhandhasaṅgahitāti. Tenāha – ‘‘dhammoti vāyāmasatisamādhayo’’ti. ‘‘Dhammo’’ti hi idha sammāsamādhi adhippeto, – ‘‘evaṃ dhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3.198; saṃ. ni. 5.378) viya. Vācākammantājīvāti sammāvācākammantājīvā maggapariyāpannā eva, te sabbepi gahitāti. Tenāha – ‘‘etena aṭṭhaṅgikena maggenā’’ti.

၃၈၈. ရှာမှီးအပ်သော သီလစသော ဂုဏ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှာမှီးအပ်ဆဲဖြစ်သော သီလစသော ဂုဏ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ရသေ့ (ဣသိ) ဟု ခေါ်အပ်၏။ ရသေ့တို့သည်ကား အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ကလျာဏပုထုဇဉ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့၏ အစုအဝေးသည် ရသေ့အပေါင်း (ဣသိသံဃ) မည်၏။ ထိုရသေ့အပေါင်းသည် မှီဝဲအပ်သောကြောင့် 'ဣသိသံဃနိသေဝိတ' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကျောင်းတော်၏ ဂန္ဓကုဋိ၊ ပြာသာဒ်၊ ပြာသာဒ်ဦးပြောက် စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ လျောင်းခြင်းတို့အတွက် သစ်ပင် နွယ်ပင် စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြေ၌ အိပ်စက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော ကြီးမြတ်သော သာယာဖွယ်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုသာယာဖွယ်သည် ကာမဂုဏ်ကို မှီသော သဘောရှိသဖြင့် အရိယာသူတော်စင်တို့၏ စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်ပေ။ အရိယာသူတော်စင်တို့ မှီဝဲတော်မူသော သဘောကဲ့သို့ စိတ်ကို မနှစ်သက်စေနိုင်သောကြောင့် 'ပထမဂါထာဖြင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၏ ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းပြောဆို၍' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ သီတင်းသုံးရာအရပ်သည် သာယာအပ်သော မြေပြင်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဝဋ်ဆင်းရဲကို လျော့ပါးစေတတ်သော (အပစယဂါမိနီ) စေတနာသည် သတ္တဝါတို့၏ စင်ကြယ်မှုကို ဆောင်တတ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ကံဟူသည် မဂ်စေတနာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သစ္စာလေးပါးကို သိစေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့ကို ခွာပြတ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဝိဇ္ဇာမည်၏၊ ထိုဝိဇ္ဇာသည် မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဝိဇ္ဇာဟူသည် မဂ်ပညာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သမာဓိပက္ခိယတရားမည်သည် သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဝိဇ္ဇာ၏ အဖို့အစုဖြစ်သော သမာဓိသည်လည်း သမာဓိပက္ခိယတရားပင် ဖြစ်၏။ ထိုသူအား သီလရှိသောကြောင့် 'သီလ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သီလ၌ တည်သောသူ၏ အသက်ရှင်ခြင်းသည် မြတ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'အမြင်နှင့် အကြံ (ဒိဋ္ဌိသံကပ္ပ)' ဟူသည် သမ္မာသင်္ကပ္ပဖြစ်၏။ ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပ၏ ကျေးဇူးပြုတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဝိဇ္ဇာ၏ အဖို့အစုဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပကို ပညာက္ခန္ဓာ၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပကို ပညာက္ခန္ဓာဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဝါယာမ၊ သတိတို့သည်လည်း သမာဓိက္ခန္ဓာဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မဟူသည် ဝါယာမ၊ သတိ၊ သမာဓိတို့ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဧဝံ ဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော အဟေသုံ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ 'ဓမ္မ' ဟူသည် သမ္မာသမာဓိကို ရည်ရွယ်သည်။ 'ဝါစာ၊ ကမ္မန္တ၊ အာဇီဝ' တို့သည် မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားအားလုံးတို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤအင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Upāyenāti yena vidhinā ariyamaggo bhāvetabbo, tena samādhipakkhiyaṃ vipassanādhammañceva maggadhammañca. ‘‘Ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāra’’nti (ma. ni. 3.136) hi vacanato sammāsamādhiādayo maggadhammāpi samādhipakkhiyā. Vicineyyāti vīmaṃseyya, bhāveyyāti attho. Tatthāti hetumhi bhummavacanaṃ. Ariyamaggahetukā hi sattānaṃ visuddhi. Tenāha – ‘‘tasmiṃ ariyamagge visujjhatī’’ti. Pañcakkhandhadhammaṃ vicineyya, pañcupādānakkhandhe vipasseyya. Tesu hi vipassiyamānesu vipassanā ukkaṃsagatā. Yadaggena dukkhasaccaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhīyati, tadaggena samudayasaccaṃ pahānapaṭivedhena nirodhasaccaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena, maggasaccaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhīyati, evaṃ accantavisuddhiyā sujjhati. Tenāha – ‘‘evaṃ tesu catūsu saccesu visujjhatī’’ti. Idhāpi nimittatthe bhummavacanaṃ. Saccesu vā paṭivijjhiyamānesūti vacanaseso.

'ဥပါယ် (နည်းလမ်း) ဖြင့်' ဟူသည် အကြင်နည်းလမ်းဖြင့် အရိယာမဂ်ကို ပွားများအပ်၏၊ ထိုနည်းလမ်းဖြင့် သမာဓိပက္ခိယဖြစ်သော ဝိပဿနာတရားကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်တရားကိုလည်းကောင်း ပွားများရာ၏။ 'ရဟန်းတို့... သင်တို့အား အခြေခံအကြောင်းတရား၊ အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သော မြတ်သော သမ္မာသမာဓိကို ဟောကြားပေအံ့' ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ သမ္မာသမာဓိ စသည်တို့သည် မဂ်တရား ဖြစ်သော်လည်း သမာဓိပက္ခိယတရားတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ 'စိစစ်ရာ၏' ဟူသည် စူးစမ်းဆင်ခြင်ရာ၏၊ ပွားများရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ထိုအရိယာမဂ်၌' ဟူသော 'တတ္ထ' ဝေါဟာရသည် အကြောင်းပြသော ဘုမ္မဝိဘတ် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း သတ္တဝါတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် အရိယာမဂ်လျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုအရိယာမဂ်၌ စင်ကြယ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပဉ္စက္ခန္ဓာတရားကို စိစစ်ရာ၏၊ ပဉ္စုပါဒါနk္ခန္ဓာတို့ကို ဝိပဿနာရှုရာ၏။ ထိုပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာတို့ကို ရှုအပ်သည်ရှိသော် ဝိပဿနာဉာဏ်သည် ထိပ်တန်းသို့ ရောက်၏။ အကြင်အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကို ပရိညာပဋိဝေဓ (ပိုင်ပိုင်သိခြင်း) အားဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်၏၊ ထိုအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သဖြင့် သမုဒယသစ္စာကို ပဟာနပဋိဝေဓ (ပယ်စွန့်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိရောဓသစ္စာကို သစ္ဆိkိရိယာပဋိဝေဓ (မျက်မှောက်ပြုခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ္ဂသစ္စာကို ဘာဝနာပဋိဝေဓ (ပွားများခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်၏၊ ဤသို့လျှင် အလွန်အကဲ စင်ကြယ်ခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤသို့ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့၌ စင်ကြယ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း ဘုမ္မဝိဘတ်သည် အကြောင်းပြ (နိမိတ္တတ္ထ) ၌ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'သစ္စာတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သည်ရှိသော်' ဟု စကားကြွင်းစပ်ရာ၏။

Avadhāraṇavacananti vavatthāpanavacanaṃ, avadhāraṇanti attho. Sāriputtovāti ca avadhāraṇaṃ tassa sāvakabhāvato sāvakesu sāriputtova seyyoti imamatthaṃ dīpeti. Kilesaupasamenāti iminā mahātherassa tādiso kilesūpasamoti dasseti, yassa sāvakassa visaye paññāya pāramippatti ahosi. Yadi evaṃ – ‘‘yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā’’ti idaṃ kathanti? Tesaṃ tesaṃ buddhānaṃ sāsane paññāya pāramippattasāvakavasenetaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā – ‘‘natthi vimuttiyā nānatta’’nti (dī. ni. ṭī. 3.141; vibha. mūlaṭī. suttantabhājanīyavaṇṇanā) vacanato sāvakehi vimuttipaññāmattaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenāha – ‘‘pāraṅgatoti nibbānaṃ gato’’tiādi. Sesaṃ suviññeyyameva.

“အဝဓာရဏဝစနံ” ဟူသည် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ပြောဆိုသော စကားဖြစ်၏၊ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ “သာရိပုတ္တောဝ” ဟူသော ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ချက်သည် ၎င်း၏ သာဝကဖြစ်မှုကြောင့် သာဝကတို့တွင် သာရိပုတ္တရာသည်သာ မြတ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ “ကိလေသဥပသမေန” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဟာထေရ်၏ ထိုသို့သော ကိလေသာငြိမ်းအေးမှုကို ပြ၏၊ အကြင်သာဝက၏ အရာ၌ ပညာ၏ ပါရမီအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ “အကြင်ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်သော ရဟန်းသည်လည်း ရှိ၏၊ ထိုရဟန်းသည် ဤမျှသာ အလွန်ရှိရာ၏” ဟူသော ဤစကားသည် အဘယ်သို့နည်း? ထိုထိုဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော်၌ ပညာပါရမီအထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော သာဝက၏ အစွမ်းဖြင့် ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်လည်း “လွတ်မြောက်မှု (ဝိမုတ္တိ) အားဖြင့် ထူးခြားမှုမရှိ” ဟူသော ဝစနကြောင့် သာဝကတို့၏ ဝိမုတ္တိပညာမျှကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပါရင်္ဂတော ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သောသူ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သည်သာတည်း။

Anāthapiṇḍikovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

အနာထပိဏ်ဩဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

2. Channovādasuttavaṇṇanā

၂. ဆန္နောဝါဒသုတ်အဖွင့်

389. Channoti [Pg.420] idaṃ tassa nāmanti āha ‘‘evaṃnāmako thero’’ti. Yassa pana satthārā parinibbānakāle brahmadaṇḍo āṇatto, ayaṃ so na hotīti dassento āha – ‘‘na abhinikkhamanaṃ nikkhantatthero’’ti, lokanāthassa abhinikkhamanakāle kapilapurato nikkhantoti attho. Gilānapucchakāti gilānassa pucchanakā, gilānabhāvassa avatthaṃ sotukāmāti attho. Sasanato hiṃsanato satthanti āha ‘‘jīvitahārakasattha’’nti.

၃၈၉. “ဆန္နော” ဟူသည် ထိုမထေရ်၏ အမည်တည်း၊ ထို့ကြောင့် “ဤသို့သောအမည်ရှိသော မထေရ်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခါနီးအချိန်၌ ဗြဟ္မဒဏ်ပေးရန် မိန့်တော်မူအပ်သောသူသည် ဤမထေရ်မဟုတ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “တောထွက်ရာ၌ ထွက်တော်မူသော မထေရ်မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ လောကနာထ မြတ်စွာဘုရား တောထွက်တော်မူစဉ်အခါက ကပ္ပိလဝတ်ပြည်မှ ထွက်ခွာခဲ့သူဟု အနက်ရ၏။ “ဂိလာနပုစ္ဆကာ” ဟူသည် မကျန်းမာသောသူကို မေးမြန်းတတ်သူများ၊ မကျန်းမာသော အခြေအနေကို ကြားလိုသူများဟု အနက်ရ၏။ တုပ်နှောင်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းကြောင့် “သတ္ထ” ဟု ဆိုရသဖြင့် “အသက်ကို ဆောင်ယူတတ်သော လက်နက်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

390. Upavajjaṃ etassa natthīti anupavajjaṃ, karajakāyaṃ katvā āyatiṃ uppattirahitanti attho. Tenāha ‘‘anuppattika’’nti.

၃၉၀. ဤသူအား ကဲ့ရဲ့ဖွယ် အပြစ်မရှိသောကြောင့် “အနုပဝဇ္ဇ” မည်၏၊ ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ကို ပြု၍ နောင်အခါ၌ တစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်း ကင်းခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

391. Khayavayaṃ ñatvāti saṅkhāragataṃ khaṇabhaṅgaṃ netvā ñāṇena yāthāvato ñatvā. Netaṃ mamāti dukkhato samanupassanā saṅkhāresu diṭṭhesu mamaṃkārābhāvato. Nesohamasmīti aniccato samanupassanā aniccato tesu diṭṭhesu ahaṃkārābhāvato. Na meso attāti anattato samanupassanā anattato tesu diṭṭhesu attaggāhābhāvatoti āha – ‘‘netaṃ mama…pe… attāti samanupassāmī’’ti.

၃၉၁. “ခယဝယံ ဉတွာ” ဟူသည် သင်္ခါရတရားတို့၏ ခဏဘင်္ဂ (ခဏချင်းပျက်စီးခြင်း) သို့ ဆောင်၍ ဉာဏ်ဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၍။ “နေတံ မမ” ဟူသည် ဒုက္ခအားဖြင့် ရှုခြင်းတည်း၊ သင်္ခါရတရားတို့ကို မြင်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် ငါ့ဥစ္စာဟူ၍ စွဲလမ်းမှု (မမင်္ကာရ) မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ “နေသောဟမသ္မိ” ဟူသည် အနိစ္စအားဖြင့် ရှုခြင်းတည်း၊ ထိုသင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စအားဖြင့် မြင်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် ငါဟူ၍ စွဲလမ်းမှု (အဟင်္ကာရ) မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ “န မေသော အတ္တာ” ဟူသည် အနတ္တအားဖြင့် ရှုခြင်းတည်း၊ ထိုသင်္ခါရတရားတို့ကို အနတ္တအားဖြင့် မြင်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် အတ္တဟူ၍ စွဲလမ်းမှု မရှိခြင်းကြောင့်တည်း၊ ထို့ကြောင့် “နေတံ မမ...ပ... အတ္တာတိ သမနုပဿာမိ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

393. Tasmā puthujjanoti yasmā ariyo sabbaso pariññātavatthuko dukkhavedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto nāma natthi, tasmā puthujjano, kevalaṃ pana adhimāneneva – ‘‘nābhikaṅkhāmi jīvitaṃ, pariciṇṇo me satthā, nirodhaṃ disvā’’ti vadatīti adhippāyo. Idampīti idampi, ‘‘nissitassa calita’’ntiādi. Taṇhānissitabhāvena hi āyasmā channo māraṇantikaṃ vedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto ito cito parivattanto calati vipphandati, tasmā ‘‘nissitassa calita’’ntiādi manasikātabbaṃ, tena idaṃ sabbaṃ taṃ vipphanditaṃ na bhavissatīti adhippāyo. Kappasaddo kālapariyāyopi hoti, na kālavisesavācako evāti āha – ‘‘niccakappanti niccakāla’’nti. Yathā appahīnataṇhādiṭṭhiko puggalo taṃnissito allino, evaṃ tāhipi nissito amuttabhāvatoti āha – ‘‘taṇhādiṭṭhīhi nissitassā’’ti. Calitanti yathā yathā asamāraddhāya sammāpaṭipattiyā ādīnavavasena calantaṃ pana yasmā ariyassa vinaye virūpaṃ calitaṃ nāma hoti, tasmā āha – ‘‘vipphanditaṃ hotī’’ti. Tādise pana [Pg.421] papañcavikkhambhanavasena cittassa calite asati bhāvanāya vīthipaṭipannatāya kilesapaṭippassaddhi eva hotīti āha ‘‘calite asati passaddhī’’ti. Tena vuttaṃ – ‘‘kilesapassaddhi nāma hotī’’ti.

၃၉၃. ထို့ကြောင့် “တသ္မာ ပုထုဇ္ဇနော” ဟူသည်- အကြင်ကြောင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော ဝတ္ထုရှိသည်ဖြစ်၍ ဒုက္ခဝေဒနာကို မသည်းခံနိုင်ခြင်းမည်သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ပုထုဇဉ်သည်သာလျှင် သက်သက် စိတ်အထင်ကြီးမှု (အဓိမာန) ဖြင့်သာ “ငါသည် အသက်ကို မတောင့်တ၊ ဆရာကို ငါလုပ်ကျွေးအပ်ပြီ၊ ချုပ်ရာနိဗ္ဗာန်ကို မြင်၍” ဟု ပြောဆို၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “ဣဒမ္ပိ” ဟူသည် ဤစကားသည်လည်း “နိဿိတဿ စလိတံ” စသည်ပင် ဖြစ်၏။ တဏှာကို မှီဝဲအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ရှင်ဆန္နသည် သေလုဆဲဆဲ ဝေဒနာကို မသည်းခံနိုင်သည်ဖြစ်၍ ဟိုဘက်ဒီဘက် လူးလွန့်လျက် တုန်လှုပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “မှီငြိသောသူအား တုန်လှုပ်ခြင်းဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းအပ်၏၊ ထိုသို့ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ဤအလုံးစုံသော လှုပ်ရှားခြင်းသည် မဖြစ်လတ္တံ့ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ကပ္ပသဒ္ဒါသည် ကာလ၏ အလဲအလှယ် အဓိပ္ပာယ်လည်း ရ၏၊ ထူးခြားသော ကာလကိုသာ ဟောသည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် “နိစ္စကပ္ပံ ဟူသည် အမြဲမပြတ်သော ကာလပတ်လုံး” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မပယ်အပ်သေးသော တဏှာ ဒိဋ္ဌိ ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုတဏှာဒိဋ္ဌိကို မှီငြိကပ်ငြိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုတဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မှီဝဲအပ်သဖြင့် မလွတ်မြောက်သောအဖြစ်ကြောင့် “တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မှီငြိသောသူအား” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “စလိတံ” ဟူသည် မအားထုတ်အပ်သော သမ္မာပဋိပတ်၏ အပြစ်အားဖြင့် လှုပ်ရှားသော်လည်း အရိယာတို့၏ ဝိနည်း၌ ရုပ်ဆိုးသော လှုပ်ရှားခြင်းမည်သောကြောင့် “တုန်လှုပ်ခြင်းဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့သော ပြန့်လွင့်မှု (ပပဉ္စ) ကို ခွာဆန်းခြင်းအားဖြင့် စိတ်၏ လှုပ်ရှားမှု မရှိသော် ဘာဝနာလမ်းကြောင်းသို့ သက်ဝင်သောကြောင့် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်းသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလို၍ “လှုပ်ရှားမှု မရှိသော် ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်းမည်သည် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Bhavantaraṃ disvā namanaṭṭhena nati. Tenāha – ‘‘natiyā asatīti bhavatthāya ālayanikantipariyuṭṭhānesu asatī’’ti. Paṭisandhivasena āgati nāmāti paṭisandhiggahaṇavasena bhavantarato idheva āgamanaṃ nāma, cutivasena cavanavasena ito bhavantarassa gamanaṃ nāma na hoti āgatigatiyā asati katūpacitassapi kammassa uppattiparikappavasena pavattiyā abhāvato. Cavanavasenāti nibbattabhavato cavanavasena cuti, āyatiṃ upapajjanavasena upapāto na hoti. Yato gati āgati cavanaṃ upapāto na hoti, tato eva nevidha, na huraṃ, na ubhayamantarena, kāyassa gatiyā āgatiyā ca abhāvato sabbaso cutūpapāto natthi; tena na idhaloke ṭhitoti vattabbo. Na paraloke ṭhitoti vattabbo, na ubhayamantarena ṭhitoti vattabbo. Tenāha ‘‘nayidha loke’’tiādi. Tattha idhalokaparalokavinimuttassa saṃsaraṇapadesassa abhāvato, ‘‘na ubhayamantarenā’’ti vuttoti ubhayapariyāpanno na hotīti paṭikkhipanto, ‘‘na ubhayattha hotī’’ti āha. Ayameva antoti yo idhaloke paraloke ca abhāvo avijjamānatā anuppajjanaṃ, ayameva sakalassa dukkhamūlassa anto pariyosānaṃ.

တစ်ပါးသော ဘဝကို မြင်၍ ညွတ်ခြင်းအနက်ဖြင့် “နတိ” (ညွတ်ခြင်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် “နတိယာ အသတိ ဟူသည် ဘဝအကျိုးငှာ အာလယ၊ နိကန္တိ၊ ပရိယုဋ္ဌာနတို့ မရှိသော်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် လာခြင်း “အာဂတိ” မည်သည် ပဋိသန္ဓေတည်းဟူသော အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါးသော ဘဝမှ ဤဘဝသို့ လာခြင်းမည်၏။ စုတေခြင်း “ဂတိ” မည်သည် ဤဘဝမှ တစ်ပါးသော ဘဝသို့ သွားခြင်းမည်၏။ အာဂတိနှင့် ဂတိတို့ မရှိသော် ပြုစုဆည်းပူးအပ်ပြီးသော ကံသည်လည်း ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အကြံအစည်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်မှု မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ “စဝနဝသေန” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ဘဝမှ စုတေခြင်းအစွမ်းဖြင့် စုတေခြင်း (စုတိ) လည်းကောင်း၊ နောင်အခါ၌ ဖြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဥပပါတ် (ဥပပတ္တိ) လည်းကောင်း မရှိ။ အကြင်ကြောင့် ဂတိ၊ အာဂတိ၊ စုတိ၊ ဥပပါတ်တို့ မရှိကုန်၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဤဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ ဤနှစ်ပါးတို့၏ အကြား၌လည်းကောင်း မရှိ။ ကိုယ်၏ သွားခြင်း၊ လာခြင်း မရှိသောကြောင့် အလုံးစုံသော စုတိ ဥပပါတ်သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ဤလောက၌ တည်ရှိသည်ဟု မဆိုအပ်၊ တစ်ပါးသော လောက၌ တည်ရှိသည်ဟု မဆိုအပ်၊ နှစ်ဦးအကြား၌ တည်ရှိသည်ဟု မဆိုအပ်။ ထို့ကြောင့် “နယိဓ လောကေ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ဤလောက၊ တစ်ပါးသော လောကတို့မှ လွတ်သော ကျင်လည်ရာအရပ် မရှိခြင်းကြောင့် “နှစ်ဦးအကြား၌ မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သဖြင့် နှစ်ဦးလုံး၌ အကျုံးမဝင်ကြောင်း ပယ်မြစ်လိုသဖြင့် “နှစ်ဦးလုံး၌ မရှိ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အယမေဝ အန္တော” ဟူသည် အကြင် ဤလောက၌လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသော လောက၌လည်းကောင်း မရှိခြင်း၊ ထင်ရှားမရှိခြင်း၊ တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဤသည်ပင်လျှင် အလုံးစုံသော ဒုက္ခ၏ အဆုံး အပိုင်အခြား (ပရိယောသာန) တည်း။

394. Kaṇṭhanāḷiṃ chindīti nāḷiṃ chindituṃ ārabhi. Tasmiṃ chindituṃ āraddhakkhaṇe chedo ca vattati; maraṇabhayañca okkami avītarāgabhāvato, tato eva gatinimittaṃ upaṭṭhāti. ‘‘Sopi nāma sabrahmacārīnaṃ anupavajjataṃ byākaritvā sarāgamaraṇaṃ marissatī’’ti saṃviggamānaso saṅkhāre aniccādivasena pariggaṇhanto. Arahattaṃ patvāti pubbe bahuso vipassanāya udayabbayañāṇaṃ pāvitattā tāvadeva arahattaṃ patvā arahattaphalapaccavekkhaṇānantaraṃ kaṇṭhanāḷicchedapaccayā jīvitanirodhena samasīsī hutvā parinibbāyi. Na hi antimabhavikassa arahattaṃ appatvā jīvitantarāyo hoti. Therassāti āyasmato channattherassa. Byākaraṇenāti hetumhi karaṇavacanaṃ ‘‘byākaraṇena hetunā’’ti. Tannimittañhi thero vīriyaṃ [Pg.422] paggaṇhanto vipassanaṃ ussukkāpeti. Imināti, ‘‘atthi, bhante’’tiādivacanena. Theroti āyasmā sāriputtatthero. Pucchatīti, bhante, tathā kulasaṃsaggapasuto kathaṃ parinibbāyissatīti pucchati. ‘‘Pubbe kulesu saṃsaṭṭhavihārī’’ti sabrahmacārīnaṃ paññātassapi imasmiṃ ‘‘honti hete sāriputtā’’tiādinā bhagavato vutta-ṭṭhāne asaṃsaṭṭhabhāvo pākaṭo ahosi. Pakkampi nipakkaṃ viya sammāpaṭipajjamānāpi keci asaññatā upaṭṭhahanti. Sesaṃ suviññeyyameva.

၃၉၄. “လည်ချောင်းပြွန်ကို ဖြတ်၏” ဟူသည်မှာ လည်ချောင်းပြွန်ကို ဖြတ်ရန် အားထုတ်ခြင်းတည်း။ ထိုသို့ ဖြတ်တောက်ရန် အားထုတ်ဆဲခဏ၌ ပြတ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ရာဂမကင်းသေးသောကြောင့် သေရမည်ကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းသည်လည်း သက်ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ကတိနိမိတ်သည် ထင်လာ၏။ “ထိုမထေရ်သည် သီတင်းသုံးဖော်တို့အား အပြစ်မတင်ထိုက်သော အခြေအနေကို ပြောကြားပြီးလျှင် ရာဂနှင့်တကွ သေခြင်းဖြင့် သေရပေတော့မည်တကား” ဟု ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စစသည်ဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက်။ “အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍” ဟူသည်မှာ ရှေး၌ များစွာသော ဝိပဿနာအားဖြင့် ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်ကို ပွားများခဲ့ဖူးသောကြောင့် ထိုခဏ၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆင်ခြင်ပြီးနောက် လည်ချောင်းပြွန်ပြတ်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဇီဝိတချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် သမသီသီ ဖြစ်ကာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလေ၏။ အဆုံးစွန်သော ဘဝရှိသောသူအား အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်ဘဲ အသက်အန္တရာယ်ဖြစ်ခြင်း မရှိတည်း။ “မထေရ်၏” ဟူသည် အရှင်ဆန္နမထေရ်၏။ “ဗျာကရုဏ်းပြုခြင်းဖြင့်” ဟူသည် အကြောင်း၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်တည်း၊ “ဗျာကရုဏ်းပြုခြင်း အကြောင်းကြောင့်” ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဗျာကရုဏ်းပြုခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ မထေရ်သည် ဝီရိယကို ချီးမြှောက်ကာ ဝိပဿနာကို အားထုတ်စေ၏။ “ဤစကားဖြင့်” ဟူသည် “အရှင်ဘုရား၊ ရှိပါသည်” စသော စကားဖြင့်။ “မထေရ်သည်” ဟူသည် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်တည်း။ “မေးတော်မူ၏” ဟူသည်မှာ “အရှင်ဘုရား၊ ထိုသို့ အိမ်သူအိမ်သားတို့နှင့် ရောနှောခြင်း၌ လွန်ကဲစွာ အားထုတ်သောသူသည် ဘယ်သို့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့နည်း” ဟု မေးတော်မူခြင်းတည်း။ “ရှေး၌ အိမ်သူအိမ်သားတို့နှင့် ရောနှော၍ နေလေ့ရှိ၏” ဟု သီတင်းသုံးဖော်တို့အား ထင်ရှားစေအပ်သော်လည်း ဤ “သာရိပုတ္တရာ၊ ဤသို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏” စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူအပ်သော အရပ်၌ မရောနှောသော အဖြစ်သည် ထင်ရှားဖြစ်လေပြီ။ မစောင့်စည်းသောသူတို့သည်လည်း သတိရှိသူကဲ့သို့ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြကုန်သော်လည်း အချို့သော မစောင့်စည်းသူတို့သည် ပေါ်ပေါက်တတ်ကုန်၏။ ကျန်ရှိသောစကားသည် သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

Channovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဆန္နောဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

3. Puṇṇovādasuttavaṇṇanā

၃. ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ်အဖွင့်

395. Anantarasutte ‘‘paṭisallānāti phalasamāpattito’’ti vuttaṃ, tattha dhammasenāpatino ariyavihārassa adhippetattā, idha pana akatakiccassa paṭisallānaṃ nāma kāyavivekoti āha – ‘‘paṭisallānāti ekībhāvā’’ti. ‘‘Cakkhuviññeyyā rūpā’’ti panettha viññeyyarūpaṃ vijānantassa dvārabhūtaṃ cakkhunti ubhayaṃ ajjhattikaṃ bāhirañca āyatanaṃ abhinanditādisāmaññena tañceti ettha taṃ-saddena ekajjhaṃ paccāmaṭṭhanti āha – ‘‘tañceti taṃ cakkhuñceva rūpañcā’’ti. Yaṃ panettha viññeyyasaddena jotitaṃ viññāṇaṃ taṃ sampayuttadhammāti tadubhayaṃ, ‘‘manoviññeyyā dhammā’’ti padena kathitamevāti idha na gahitaṃ. Esa nayo sesesupi. Samodhānenāti sahāvaṭṭhānena, cittena nandiyā taṇhāya saha pavattiyā cittasahuppattiyāti attho. Tenāha – ‘‘uppajjati nandī’’ti. Pañcakkhandhadukkhassa samodhānanti pañcakkhandhasaṅkhātassa dukkhasaccassa paccavokāre sahappavatti hoti. Yasmā dukkhaṃ uppajjamānaṃ channaṃ dvārānaṃyeva vasena uppajjati, tathā samudayoti, tasmā āha – ‘‘iti chasu dvāresū’’tiādi. Kilesavaṭṭassa kammavaṭṭassa vipākavaṭṭassa ca kathitattā āha – ‘‘vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassetī’’ti. Dutiyanayeti ‘‘santi ca kho’’tiādinā vutte dutiye desanānaye. Pāṭiyekko anusandhīti na yathānusandhi nāpi ajjhāsayānusandhīti adhippāyo, pucchānusandhissa pana idha sambhavo eva natthīti. Sattasu ṭhānesūti akkosane paribhāsane pāṇippahāre leḍḍuppahāre daṇḍappahāre satthappahāre jīvitāvoropaneti imesu sattasu. ‘‘Bhaddakā vatime’’tiādinā khantipaṭisaṃyuttaṃ sīhanādaṃ nadāpetuṃ.

၃၉၅. ရှေးကပ်လျက်သုတ်၌ “ကိလေသာတို့မှ ကင်းဆိတ်၍ နေခြင်း (ပဋိသလ္လာန) ဟူသည် ဖလသမာပတ်ကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏၊ ထိုသုတ်၌ ဓမ္မသေနာပတိ၏ အရိယာဝိဟာရကို ရည်ရွယ်သောကြောင့်တည်း၊ ဤသုတ်၌မူကား ပြုအပ်သော ကိစ္စမရှိသေးသောသူ၏ ကိလေသာမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းဟူသည် ကာယဝိဝေက ဖြစ်သောကြောင့် “ပဋိသလ္လာန ဟူသည် တစ်ဦးတည်း တစ်ယောက်တည်းဖြစ်ခြင်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ “စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ရူပါရုံတို့” ဟူသော ဤစကား၌ သိအပ်သော ရူပါရုံကို သိတတ်သော တံခါးသဖွယ်ဖြစ်သော မျက်စိ ဟု ဆိုအပ်သော အဇ္ဈတ္တိကာယတန၊ ဗာဟိရာယတန နှစ်ပါးလုံးကို နှစ်သက်ခြင်းစသော အရာ၌ တူညီသောအားဖြင့် “ထိုအာယတနကို” ဟု ဆိုရာ၌ ဤ “တံ (ထို)” သဒ္ဒါဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် “တဉ္စေတိ - ထိုစက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ ရူပါရုံကိုလည်းကောင်း” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့၏။ ဤစကား၌ “ဝိညေယျ” သဒ္ဒါဖြင့် ပြအပ်သော ဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်ဖက်တရားများသည်လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို “မနောဝိညေယျာ ဓမ္မာ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ မယူအပ်ပြီ။ ဤနည်းသည် ကျန်ရှိသော အရာတို့၌လည်း နည်းတူ ဖြစ်၏။ “ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့်” ဟူသည် အတူတကွ တည်ရှိခြင်းဖြင့်၊ စိတ်နှင့် နှစ်သက်ခြင်းတည်းဟူသော တဏှာ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းဖြင့်၊ စိတ်နှင့်အတူ တပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “နန္ဒီ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ပဉ္စက္ခန္ဓာဒုက္ခ၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း” ဟူသည် ပဉ္စက္ခန္ဓာဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခသစ္စာ၏ ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ယင်းသို့ ဒုက္ခသည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် တံခါးခြောက်ပေါက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထို့အတူ သမုဒယသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ တံခါးခြောက်ပေါက်တို့၌” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကိလေသဝဋ်၊ ကမ္မဝဋ်နှင့် ဝိပါကဝဋ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် “ဝဋ်တရားကို အထွက်အထိပ်သို့ ရောက်စေ၍ ပြတော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဒုတိယနည်း၌” ဟူသည် “ရှိကုန်သေး၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော ဒုတိယ ဒေသနာနည်း၌ ဖြစ်၏။ “သီးခြား အနုသန္ဓေ” ဟူသည် ယထာနုသန္ဓေလည်း မဟုတ်၊ အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓေလည်း မဟုတ်ဟု ဆိုလို၏၊ ပုစ္ဆာနုသန္ဓေမှာမူကား ဤနေရာ၌ ဖြစ်ခွင့်မရှိပါတည်း။ “ဌာန ခုနစ်ပါးတို့၌” ဟူသည် ဆဲရေးခြင်း၊ ခြိမ်းခြောက်ခြင်း၊ လက်ဖြင့် ပုတ်ခတ်ခြင်း၊ ခဲဖြင့် ပစ်ခတ်ခြင်း၊ တုတ်ဖြင့် ရိုက်ခတ်ခြင်း၊ လက်နက်ဖြင့် ခုတ်ဖြတ်ခြင်း၊ အသက်ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း တည်းဟူသော ဤခုနစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ “ဤသူတို့သည် အလွန် ကောင်းမြတ်ကြပေစွ” စသည်ဖြင့် သည်းခံခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော သီဟနာဒကို မြွက်ဟစေလို၍ ဖြစ်၏။

396. Caṇḍāti [Pg.423] kodhanā, tena dūsitacittatāya duṭṭhāti vuttā. Kibbisāti pāpā. Pharusāti īsakampi pasādasinehābhāvena luddā. Pharusavacanatāya vā pharusā, tathābhūtā pana luddā nāma honti, tasmā vuttaṃ ‘‘kakkhaḷā’’ti. Idañca teti, ‘‘hatthacchedaṃ nāsikaccheda’’nti evamādiṃ idañca aniṭṭhaṃ karissāmāti bhayadassanena tajjessanti.

၃၉၆. “စဏ္ဍာ (ကြမ်းတမ်းကုန်၏)” ဟူသည် အမျက်ဒေါသကြီးကုန်၏၊ ထိုအမျက်ဒေါသဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ “ဒုဋ္ဌာ (ပြစ်မှားသော စိတ်ရှိကုန်၏)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ကိဗ္ဗိသာ” ဟူသည် ယုတ်မာသော သဘောရှိကုန်၏။ “ဖရုသာ” ဟူသည် အနည်းငယ်မျှလည်း ကြည်ညိုခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ကြမ်းကြုတ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော စကားရှိသောကြောင့် ကြမ်းတမ်းကုန်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်သောသူတို့သည် ကြမ်းကြုတ်သူတို့ မည်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ခက်ထန်ကုန်၏ (ကက္ခဠာ)” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ “ဤသို့လည်း သင်အား” ဟူသည် “လက်ဖြတ်ခြင်း၊ နှာခေါင်းဖြတ်ခြင်း” စသည်ဖြင့် ဤသို့သော မလိုလားအပ်သော ဘေးကို ပြုအံ့ဟု ကြောက်မက်ဖွယ်ပြ၍ ခြိမ်းခြောက်ကြကုန်အံ့။

Ghaṭikamuggarenāti daṇḍānaṃ kira aggapasse ghaṭākāraṃ dassenti, tena so ‘‘ghaṭikamuggaro’’ti vuccati. Ekatodhārādinā satthena karavālakhaggādinā. ‘‘Indriyasaṃvarādīnaṃ etaṃ nāma’’nti vatvā yattha yattha indriyasaṃvarādayo ‘‘damo’’ti vuttā, taṃ pāṭhapadesaṃ dassento ‘‘saccenā’’tiādimāha. Manacchaṭṭhāni indriyāni dameti saṃvaretīti indriyasaṃvaro, damo. Rāgādipāpadhamme dameti upasametīti damo, paññā. Pāṇātipātādikammakilese dameti upasameti vikkhambhetīti damo uposatho. Byāpādavihesādike dameti vinetīti damoti āha – ‘‘imasmiṃ pana sutte khanti ‘damo’ti veditabbā’’ti. Upasamoti tasseva damassa vevacanaṃ, tasmā damo ca so byāpādādīnaṃ vinayanaṭṭhena tesaṃyeva upasamanaṭṭhena upasamo cāti damūpasamo, adhivāsanakhanti.

“အိုးသဏ္ဌာန် တူရွင်းပုဆိန်ဖြင့်” ဟူသည် တုတ်တို့၏ အဖျား၌ အိုးသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်ထားကုန်သတတ်၊ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို “ဃဋိကမုဂ္ဂရ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “တစ်ဖက်သွားရှိသော လက်နက်စသည်ဖြင့်” ဟူသည် သန်လျက်၊ ဓား စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။ “ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း စသည်တို့၏ ဤအမည်တည်း” ဟု မိန့်ဆို၍ ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း စသည်တို့ကို “ဒမ (ဆုံးမခြင်း)” ဟု မည်သည့်နေရာတို့၌ ဟောတော်မူအပ်သနည်း၊ ထိုပါဠိဒေသနာကို ပြလိုသဖြင့် “သစ္စာဖြင့်...” စသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ မနောအဋ္ဌမ ဣန္ဒြေတို့ကို ဆုံးမတတ်၊ စောင့်စည်းတတ်သောကြောင့် ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း “ဒမ” မည်၏။ ရာဂစသော ယုတ်မာသောတရားတို့ကို ဆုံးမတတ်၊ ငြိမ်းအေးစေတတ်သောကြောင့် “ဒမ” ဟူသည် ပညာ ဖြစ်၏။ သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသော ကမ္မကိလေသတို့ကို ဆုံးမတတ်၊ ငြိမ်းအေးစေတတ်၊ ခွာပြတ်စေတတ်သောကြောင့် “ဒမ” ဟူသည် ဥပုသ် ဖြစ်၏။ ပျက်စီးစေလိုခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း စသည်တို့ကို ဆုံးမတတ်၊ ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် “ဒမ” ဟု ခေါ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသုတ်၌မူကား သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) ကို ‘ဒမ’ ဟု မှတ်အပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဥပသမ (ငြိမ်းအေးခြင်း)” ဟူသည် ထို “ဒမ” ၏ပင် ဝေဝုစ်အမည်တည်း၊ ထို့ကြောင့် ပျက်စီးစေလိုခြင်း စသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း အနက်ကြောင့် “ဒမ” လည်း ဖြစ်၏၊ ၎င်းတို့ကိုပင် ငြိမ်းအေးစေခြင်း အနက်ကြောင့် “ဥပသမ” လည်း ဖြစ်၏ ဟု ၎င်းနှစ်ရပ်ပေါင်း၍ “ဒမူပသမ” မည်၏၊ (၎င်းသည်) သည်းခံခြင်း (အဓိဝါသနခန္တီ) ဖြစ်သည်။

397. Tattha khantiyaṃ katādhikāro taṃ janapadaṃ gantvā mahājanassa avassayo hoti, tasmā tadassa apadānaṃ samudāgamato paṭṭhāya vibhāvetuṃ, ‘‘ko panesa puṇṇo’’tiādi āraddhaṃ. Etthāti etasmiṃ sunāparantajanapade. Asappāyavihāranti bhāvanābhiyogassa na sappāyaṃ vihāraṃ.

၃၉၇. ထိုအရာ၌ သည်းခံခြင်း၌ ပြုအပ်သော အဓိကာရရှိသော ထိုအရှင်သည် ထိုဇနပုဒ်သို့ သွား၍ လူအများတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရှင်၏ အတ္ထုပ္ပတ်ကို ကနဦးဖြစ်ပေါ်ပုံမှစ၍ ထင်ရှားပြလိုသဖြင့် “ဤပုဏ္ဏမထေရ်သည် ကား မည်သူနည်း” စသည်ဖြင့် စကားအစပျိုးအပ်၏။ “ဤနေရာ၌” ဟူသည် ဤသုနာပရန္တတိုင်းပြည်၌ ဖြစ်၏။ “မလျောက်ပတ်သော ကျောင်း” ဟူသည် ဘာဝနာအားထုတ်ခြင်းအား မလျောက်ပတ်သော ကျောင်းတည်း။

Dve bhātaroti avibhattasāpateyyā avibhattavohārasaṃyogā. Tenāha ‘‘tesū’’tiādi. Janapadacārikaṃ caranto bhaṇḍaṃ gahetvā janapadesu vikkayaṃ karonto.

“ညီနောင်နှစ်ယောက်တို့” ဟူသည် မခွဲဝေရသေးသော ဥစ္စာပစ္စည်း ရှိကုန်သော၊ မခွဲဝေရသေးသော ကုန်သွယ်မှု ဆက်ဆံရေး ရှိကုန်သော ညီနောင်နှစ်ယောက်တို့တည်း။ ထို့ကြောင့် “ထိုသူတို့တွင်” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ “ဇနပုဒ်သို့ လှည့်လည်သည်ရှိသော်” ဟူသည် ကုန်ပစ္စည်းတို့ကို ယူဆောင်၍ ဇနပုဒ်တို့၌ ရောင်းချခြင်းကို ပြုစဉ်။

‘‘Buddhapūjaṃ dhammapūjaṃ saṅghapūjaṃ karissāmā’’ti tanninnā. Aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsīti, ‘‘buddho’’ti vacanaṃ assutapubbaṃ sotapathaṃ upagataṃ anappakaṃ pītisomanassaṃ samuṭṭhāpentaṃ pītisamuṭṭhānapaṇītarūpehi chavicammādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Vissajjitanti vikkiṇanavasena viniyojitaṃ. Kammaṭṭhānaṃ na upaṭṭhātīti bhāvanāvīthiṃ na otarati. Mayhaṃ asappāyoti mayhaṃ kammaṭṭhānabhāvanāya sappāyo upakāro na hoti.

“ဘုရားပူဇော်ပွဲ၊ တရားပူဇော်ပွဲ၊ သံဃာပူဇော်ပွဲကို ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့” ဟု ထိုပူဇော်ခြင်းသို့ ညွတ်ကိုင်းကြကုန်၏။ “ရိုးတွင်းခြင်ဆီသို့ တိုက်ခိုက်၍ တည်၏” ဟူသည်မှာ တစ်ခါမျှ မကြားဖူးသော “ဗုဒ္ဓ” ဟူသော စကားသံသည် နားလမ်းကြောင်းသို့ ဆိုက်ရောက်လာလတ်သော် များစွာသော ပီတိသောမနဿကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက်၊ ပီတိကြောင့်ဖြစ်သော မွန်မြတ်သော ရုပ်တရားတို့ဖြင့် အရေအပေါ် အရေထူ စသည်တို့ကို ဖြတ်ကျော်ကာ ရိုးတွင်းခြင်ဆီတိုင်အောင် ထိခိုက်၍ တည်လေ၏။ “ဝိဿဇ္ဇိတံ” ဟူသည် ရောင်းချခြင်းဖြင့် စီမံခွဲခွဲခြင်း (သုံးစွဲခြင်း) ဖြစ်၏။ “ကမ္မဋ္ဌာန်း မထင်” ဟူသည် ဘာဝနာဝီထိသို့ မသက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ငါ့အား မလျောက်ပတ်” ဟူသည် ငါ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းဘာဝနာအား လျောက်ပတ်သော အထောက်အပံ့ မဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။

Koci [Pg.424] caṅkamituṃ samattho nāma natthi mahatā samuddavīcisaddena upaddutattā bhāvanāmanasikārassa anabhisambhuṇanato. Tenāha ‘‘samuddavīciyo’’tiādi. Soti makuḷavihāro.

ကြီးစွာသော သမုဒ္ဒရာလှိုင်းတံပိုးသံကြောင့် နှောင့်ယှက်အပ်သဖြင့် ဘာဝနာနှလုံးသွင်းခြင်းကို မစွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ စင်္ကြံကြွခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် “သမုဒ္ဒဝီစိယော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ထိုကျောင်း” ဟူသည် မကုဠကျောင်း ဖြစ်သည်။

Uttamajavena gacchamānā yathādhippetaṃ maggaṃ atikkamitvā aññataraṃ dīpakaṃ pāpuṇi.

အလွန်မြန်သော အရှိန်ဖြင့် သွားလတ်သော် အလိုရှိအပ်သော လမ်းခရီးကို ကျော်လွန်၍ တစ်ခုသော ကျွန်းငယ်သို့ ရောက်လေ၏။

Uppādikaṃ uṭṭhāpetvāti mahāvātamaṇḍalasamuṭṭhāpanena tasmiṃ padese mahāsamuddaṃ saṃkhobhento mahantaṃ uppādaṃ uṭṭhapetvā.

“ဥပ္ပါဒိကံ ဥဋ္ဌာပေတွာ” ဟူသည် ကြီးစွာသော လေဝရုန်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းဖြင့် ထိုအရပ်၌ မဟာသမုဒ္ဒရာကို လှုပ်ရှားစေလျက် ကြီးစွာသော ဘေးဥပဒ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍ ဟူ၏။

Thero, ‘‘amhe āvajjeyyāthā’’ti kaniṭṭhassa vacanaṃ saritvā antarantarā āvajjeti, tasmā tadāpi āvajjeti, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tasmiṃyeva khaṇe āvajjitvā’’ti. Sammukheti sīsaṭṭhāne. Paṭivedesunti pavedesuṃ, upāsakā mayanti paṭijāniṃsu. Imināti iminā mayhaṃ pariccattakoṭṭhāsena. Maṇḍalamāḷanti muṇḍamaṇḍalamāḷasadisaṃ paṭissayaṃ. Paricārakāti avasesagāmino.

မထေရ်သည် “ကျွန်ုပ်တို့ကို အောက်မေ့တော်မူပါ” ဟူသော ညီဖြစ်သူ၏ စကားကို သတိရ၍ အကြားအကြား၌ အောက်မေ့တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအခါ၌လည်း အောက်မေ့၏၊ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ “ထိုခဏ၌ပင် အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “သမ္မုခေ” ဟူသည် ဦးခေါင်းရာအရပ်၌ ဖြစ်၏။ “ပဋိဝေဒေသုုံ” ဟူသည် ကြားလျှောက်ကြကုန်၏၊ ကျွန်ုပ်တို့သည် ဥပါသကာများ ဖြစ်ကြပါသည်ဟု ဝန်ခံကြကုန်၏။ “ဤအရာဖြင့်” ဟူသည် ဤငါစွန့်လွှတ်အပ်သော အစုဖြင့် ဟူ၏။ “မဏ္ဍလမာဠံ” ဟူသည် ပြာသာဒ်မိုးမပါသော ဇရပ်ဝိုင်းနှင့်တူသော မှီခိုရာဇရပ်တည်း။ “ပရိစာရကာ” ဟူသည် ကြွင်းကျန်သော ရွာသူရွာသားတို့တည်း။

Saccabandhassa okāsaṃ karonto ‘‘ekūnapañcasatāna’’nti āha. Taṃ divasaṃ…pe… aggahesi, tena so thero paṭhamaṃ salākaṃ gaṇhantānaṃ etadagge ṭhapito.

သစ္စဗန္ဓအား အခွင့်ပေးတော်မူလိုသဖြင့် “တစ်ယောက်ယုတ် ငါးရာတို့အား” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုနေ့၌ ...ပ... ခံယူလေ၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုမထေရ်ကို ပထမဆုံး စာရေးတံမဲ ခံယူကြကုန်သော ရဟန်းတို့တွင် အမြတ်ဆုံး (ဧတဒဂ်) ရာထူး၌ ထားတော်မူအပ်သည်။

Vāṇijagāmaṃ gantvāti vāṇijagāmasamīpaṃ gantvā. Buddhakolāhalanti buddhānaṃ upagamma sattānaṃ uppajjanakutūhalaṃ.

“ဝါဏိဇဂါမံ ဂန္တွာ” ဟူသည် ကုန်သည်ရွာအနီးသို့ သွား၍ ဟူ၏။ “ဗုဒ္ဓကောလာဟလံ” ဟူသည် ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းတော်မူသည်ကို သိရှိ၍ သတ္တဝါတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် လှုပ်ရှားစူးစမ်းလိုမှု ဖြစ်၏။

Mahāgandhakuṭiyaṃyevāti jetavanamahāvihāre mahāgandhakuṭiyaṃyeva. Paricaritabbanti upaṭṭhātabbaṃ.

“မဟာဂန္ဓကုဋိယံယေဝ” ဟူသည် ဇေတဝန်မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ရှိ မဟာဂန္ဓကုဋိတိုက်၌သာလျှင် ဖြစ်၏။ “ပရိစရိတဗ္ဗံ” ဟူသည် လုပ်ကျွေးပြုစုအပ်၏။

Gandhakaṭṭhānīti candanaagarusalaḷādīni sugandhakaṭṭhāni. Sesaṃ suviññeyyamevāti.

“ဂန္ဓကဋ္ဌာနိ” ဟူသည် စန္ဒကူး၊ အကျော်၊ ထင်းရှူး စသည်တို့ဖြစ်သော နံ့သာသစ်သားတည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

Puṇṇovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ပုဏ္ဏောဝါဒသုတ္တဝဏ္ဏနာ၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

4. Nandakovādasuttavaṇṇanā

၄. နန္ဒကောဝါဒသုတ်အဖွင့်

398. Saṅghassa bhāraṃ akāsi upāyena nandakattherassa ovādena vinetabbānaṃ bhikkhunīnaṃ vinayatthaṃ. Tenāha ‘‘imaṃ panā’’tiādi. Pariyāyati [Pg.425] pavattatīti pariyāyo, paṭipāṭīti āha – ‘‘pariyāyenāti vārenā’’ti. Assāti nandakattherassa. Vadāpesi aññehi attano anokāsabhāvaṃ. Pariyāyena ovadantīti ovadituṃ samatthā bhikkhuniyo vārena ovadanti. Idaṃ pariyāyena ovadanaṃ. Cittaṃ ekaggaṃ hoti pasīdati pubbacariyasiddhena gāravabahumānena gehassitapemavasena.

၃၉၈. နန္ဒကမထေရ်၏ အဆုံးအမဖြင့် ဆုံးမအပ်ကုန်သော ဘိက္ခုနီတို့ကို ဆုံးမပဲ့ပြင်ခြင်းအကျိုးငှာ သံဃာအား တာဝန်ကို ဥပါယ်တံမျဉ်ဖြင့် ပြုတော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် “ဣမံ ပန” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အလှည့်ကျ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် “ပရိယာယ” မည်၏၊ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သောကြောင့် “ပရိယာယေန ဟူသည် အလှည့်အားဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “အဿ” ဟူသည် နန္ဒကမထေရ်အား ဖြစ်၏။ မိမိတွင် အခွင့်မရှိကြောင်းကို သူတစ်ပါးတို့ဖြင့် ပြောကြားစေခဲ့သည်။ “အလှည့်အားဖြင့် ဆုံးမကုန်၏” ဟူသည် ဆုံးမခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကုန်သော ဘိက္ခုနီတို့သည် အလှည့်ကျစနစ်ဖြင့် ဆုံးမကြကုန်၏။ ဤသည်ကား အလှည့်ကျ ဆုံးမခြင်းတည်း။ “စိတ်သည် တည်ကြည်၏ ကြည်ညို၏” ဟူသည် ရှေးဆရာတို့ထံမှ ရရှိအပ်သော ရိုသေကိုင်းညွတ်မှု ကြီးမြတ်မှုနှင့် အိမ်ရာတည်ဆောက်မှုအပေါ် အခြေခံသော ချစ်ခင်ခြင်းအစွမ်းကြောင့် ဖြစ်၏။

Gotamīti mahāpajāpatigotamī. Seṭṭhissāti bārāṇasiseṭṭhino.

“ဂေါတမီ” ဟူသည် မဟာပဇာပတိဂေါတမီ ဖြစ်သည်။ “သေဋ္ဌိဿ” ဟူသည် ဗာရာဏသီသူဌေးအား ဖြစ်သည်။

Teti paccekabuddhe. Kiṃ nu khoti pucchi ciratarakālaṃ puññakiriyāya paribhāvitasantānatāya, paccekabuddhesu ca gāravabahumānatāya. Duggatehipi sakkā kātunti duggatehipi yathāvibhavaṃ katā kuṭi tumhākaṃ vasituṃ sakkāti pucchi.

“တေ” ဟူသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကို ဖြစ်၏။ “အသို့နည်း” ဟု မေးမြန်းခြင်းကား ကြာမြင့်စွာသောကာလပတ်လုံး ကောင်းမှုပြုခြင်းဖြင့် ပျိုးထောင်အပ်သော သန္တာန်ရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အပေါ်၌ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှု ကြီးမြတ်မှုရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း မေးမြန်းခြင်းဖြစ်၏။ “ဆင်းရဲသားတို့သည်လည်း ပြုလုပ်နိုင်သလော” ဟူသည် ဆင်းရဲသားတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ အင်အားအလျောက် ပြုလုပ်အပ်သော ကျောင်းငယ်သည် အရှင်ဘုရားတို့ သီတင်းသုံးရန် သင့်တော်ပါသလောဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်၏။

Hatthakammaṃ dethāti hatthakammaṃ katvā dethāti attho. Ānisaṃsaṃ ācikkhitvāti ‘‘tādisānaṃ mahesīnaṃ kataṃ veyyāvaccaṃ amhākampi dīgharattaṃ hitāya hoti. Āvāsadānañca nāma mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ nibbattaṭṭhāne mahāsampattiāvahaṃ bhavissatī’’tiādinā ānisaṃsaṃ ācikkhitvā. Gāḷhena ovādena tajjetvāti, ‘‘imesu nāma karontesu tvaṃ kasmā na karosi, mama jeṭṭhakadāsassa bhariyabhāvaṃ na jānāsi. Sabbehipi kariyamānassa hatthakammassa akaraṇe tuyhaṃ idañcidañca dukkhaṃ āgamissatī’’ti bhayena tajjetvā. Sataṃ sataṃ hutvāti sataṃ sataṃ dāsaputtā ekajjhaṃ hutvā ekañca ekañca kuṭiṃ katvā adāsi. Caṅkamanādiparivāranti caṅkamanarattiṭṭhānadivāṭṭhānabhojanādiparivāraṭṭhānasahitaṃ. Jaggitvā upaṭṭhāpetvā. Vissajjāpesīti pariccajāpesi. Parivattāpetvāti cetāpetvā. Ticīvarānīti sahassagghanikāni ticīvarāni katvā adāsi. Kālena kālanti kāle kāle, kismiñci kāleti attho. Rajje ṭhitassāti sabbabhūtūpakārarajje ṭhitassa.

“ဟတ္ထကမ္မံ ဒေထ” ဟူသည် ကိုယ်ထိလက်ရောက် ကူညီလုပ်ကိုင်ပေးကြကုန်လော့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အာနိသံသံ အာစိက္ခိတွာ” ဟူသည် “ထိုသို့သော မဟာမုနိ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါမြတ်တို့အား ပြုအပ်သော ဝေယျာဝစ္စသည် ကျွန်ုပ်တို့အားလည်း ရှည်မြင့်စွာသောကာလပတ်လုံး အကျိုးစီးပွားဖြစ်ထွန်းစေ၏။ ကျောင်းအလှူမည်သည်ကား အကျိုးကြီး၏၊ အာနိသင်ကြီး၏၊ ဖြစ်လေရာရာ ဘဝ၌ ကြီးမြတ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းပေးလိမ့်မည်” စသည်ဖြင့် အကျိုးအာနိသင်ကို ညွှန်ပြ၍ ဟူ၏။ “ပြင်းထန်သော အဆုံးအမဖြင့် ခြိမ်းခြောက်၍” ဟူသည် “ဤသူတို့သည်ပင် ပြုလုပ်ကြကုန်လျက် သင်သည် အဘယ်ကြောင့် မပြုလုပ်သနည်း၊ ငါသည် အကြီးအကဲကျွန်၏ မယားဖြစ်သည်ကို မသိသလော။ လူတိုင်း လုပ်ကိုင်ကြသော လက်လုပ်အားကို မလုပ်ဆောင်လျှင် သင့်အား ဤသို့သော ဆင်းရဲဒုက္ခ ရောက်လိမ့်မည်” ဟု ဘေးဘယာဖြင့် ခြိမ်းခြောက်၍ ဟူ၏။ “ရာဂဏန်းစီ ဖြစ်ကုန်လျက်” ဟူသည် ကျွန်သားတစ်ရာစီ တစ်ရာစီ တစ်စုတည်းဖြစ်ကာ တစ်ခုစီ တစ်ခုစီသော ကျောင်းတို့ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ကြသည်။ “စင်္ကြံဦးစသော အခြံအရံရှိသော” ဟူသည် စင်္ကြံ၊ ညဉ့်ဘက်သီတင်းသုံးရာအရပ်၊ နေ့ဘက်သီတင်းသုံးရာအရပ်၊ ဆွမ်းစားဆောင် စသော အခြံအရံ နေရာဌာနနှင့်တကွသော ဟူ၏။ “ယဂ္ဂိတွာ” ဟူသည် လုပ်ကျွေးပြုစု၍ ဟူ၏။ “ဝိဿဇ္ဇာပေသိ” ဟူသည် စွန့်ကြဲစေခဲ့၏။ “ပရိဝတ္တာပေတွာ” ဟူသည် လဲလှယ်စေ၍ ဟူ၏။ “တိစီဝရာနိ” ဟူသည် အဖိုးတစ်ထောင်တန်သော တိစီဝရိက် သင်္ကန်းတို့ကို ပြုလုပ်၍ လှူဒါန်းခဲ့၏။ “ကာလေန ကာလံ” ဟူသည် အခါအားလျော်စွာ၊ တစ်ခါတစ်ရံ၌ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “မင်းအဖြစ်၌ တည်သောသူအား” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အား ကျေးဇူးပြုတတ်သော မင်းအဖြစ်၌ တည်ရှိနေသူအား ဟူ၏။

Nandakattheropīti tadā jeṭṭhakadāso etarahi nandakatthero pabbajitvā arahattaṃ patto. Jeṭṭhakadāsidhītā …pe… aggamahesiṭṭhāne ṭhitāti mahāpajāpatigotamiṃ sandhāya vadati. Ayamāyasmā nandakoti ayameva samudāgamato āyasmā nandakatthero. Etāva tā bhikkhuniyoti etāvatā samudāgamato pañcasatā bhikkhuniyo.

“နန္ဒကတ္ထေရောပိ” ဟူသည် ထိုစဉ်အခါက အကြီးအကဲကျွန်ဖြစ်သူသည် ယခုအခါ၌ နန္ဒကမထေရ်ဖြစ်၍ ရဟန်းပြုကာ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူပြီ။ “အကြီးအကဲကျွန်မ၏ သမီးသည် ...ပ... မိဖုရားကြီးအရာ၌ တည်၏” ဟူသည် မဟာပဇာပတိဂေါတမီကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်၏။ “အယံ အာယသ္မာ နန္ဒကော” ဟူသည် ဤအရှင်သည်ပင် ပါရမီဖြည့်ဖက် ဖြစ်ခဲ့ခြင်းအစွမ်းကြောင့် အရှင်နန္ဒကမထေရ် ဖြစ်၏။ “ထိုမျှလောက်သော ဘိက္ခုနီတို့” ဟူသည် ထိုမျှလောက်သော ပါရမီဖြည့်ဖက် ဖြစ်ခဲ့ကြကုန်သော ငါးရာသော ဘိက္ခုနီတို့တည်း။

399. Hetunāti [Pg.426] ñāyena aviparītapaṭipattiyā. Pubbabhāgā hi purimā purimā paṭipadā pacchimāya kāraṇaṃ. Yāthāvasarasato diṭṭhanti yathābhūtasabhāvato paccakkhaṃ viya.

၃၉၉. “ဟေတုနာ” ဟူသည် အကြောင်းအကျိုးဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် မဖောက်မပြန်သော အကျင့်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ ရှေးရှေးသော ပုဗ္ဗဘာဂအကျင့်လမ်းသည် နောက်နောက်သော အကျင့်မြတ်အတွက် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “ယာထာဝသရသတော ဒိဋ္ဌံ” ဟူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာသော သဘောအားဖြင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် မြင်တွေ့သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

401. Taṃ sabhāvaṃ taṃsabhāvanti tassā vedanāya paccayabhāvena anurūpaṃ.

၄၀၁. “ထိုသဘောရှိသော၊ ထိုသဘောရှိသော” ဟူသည် ထိုဝေဒနာ၏ အကြောင်းတရားဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် လျောက်ပတ်သော ဟူ၏။

403. Paṭhamataraṃyeva aniccāti tassāpi chāyāya aniccabhāvo paṭhamataraṃyeva siddho. Na hi kadāci aniccaṃ nissāya pavattaṃ kiñci niccaṃ nāma atthīti.

၄၀၃. “ရှေးဦးစွာပင် အနိစ္စဖြစ်၏” ဟူသည် ထိုရိပ်၏ အနိစ္စဖြစ်သည်အဖြစ်သည် ရှေးဦးစွာပင် ပြီးစီးအပ် (ထင်ရှားအပ်) ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အနိစ္စတရားကို မှီ၍ဖြစ်သော မည်သည့်တရားမျှ ဘယ်သောအခါမျှ နိစ္စဟူ၍ မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

404. Anupahanitvāti avināsetvā. Kathaṃ pana maṃsakāyaṃ cammakāyañca avināsetvā itaresaṃ kantanaṃ hotīti byatirekamukhena dassetuṃ, ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Cammaṃ alliyāpentoti camme laggāpento cammapaṭibaddhaṃ karonto. Cammaṃ baddhaṃ katvāti vivarakāle na phālento cammabaddhe katvā. Evaṃ akatvāti evaṃ maṃsacammakāyānaṃ vināsanaṃ akatvā, vilimaṃsādivikantanena aññamaññaṃ vivecetvā. Tattha vilimaṃsanti cammanissitamaṃsaṃ, paṭicchannakilomakanti ca vadanti. Nhārūti sukhumanhāru. Bandhananti cammamaṃsānaṃ sambandhaṃ. Tenāha – ‘‘sabbacamme laggavilipanamaṃsamevā’’ti. Antarakilesamevāti antare citte jātattā sattasantānantogadhatāya abbhantarabhūtakilesameva.

၄၀၄. "မဖျက်ဆီးဘဲ" ဟူသည် မပျက်စီးစေဘဲ။ အသားကိုယ်နှင့် အရေကိုယ်ကို မဖျက်ဆီးဘဲ ကြွင်းသောသူတို့၏ ဖြတ်တောက်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု ဖတ်ဖတ်ခြားနားသော နည်းလမ်းဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "ထို၌" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "အရေ၌ ကပ်ငြိစေလျက်" ဟူသည် အရေ၌ ကပ်ငြိစေလျက်၊ အရေနှင့် စပ်စပ်မိမိ ပြုလျက်။ "အရေကို ဖွဲ့ချည်သည်ပြု၍" ဟူသည် ဖွင့်ဟသောအခါ၌ မခွဲဘဲ အရေနှင့်စပ်သည်ကို ပြု၍။ "ဤသို့ မပြုဘဲ" ဟူသည် ဤသို့ အသားကိုယ် အရေကိုယ်တို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းကို မပြုဘဲ၊ ကပ်ငြိနေသော အသားစသည်တို့ကို လှီးဖြတ်ခြင်းဖြင့် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ခွဲခြား၍။ ထို၌ "ဝိလိမံသ (ကပ်ငြိသောအသား)" ဟူသည် အရေ၌မှီသော အသားတည်း၊ ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အမွေးအမှင် (သို့မဟုတ် အမြှေး) ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ "အကြော" ဟူသည် သိမ်မွေ့သော အကြောငယ်။ "အဖွဲ့အနှောင်" ဟူသည် အရေနှင့် အသားတို့၏ ဆက်စပ်မှု။ ထို့ကြောင့် "အရေအားလုံး၌ ကပ်ငြိနေသော လိမ်းကျံသောအသားကိုသာလျှင်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အတွင်းကိလေသာကိုသာလျှင်" ဟူသည် အတွင်းစိတ်၌ ဖြစ်သည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ သက်ဝင်တည်ရှိသောကြောင့် အတွင်း၌ဖြစ်သော ကိလေသာကိုသာလျှင်တည်း။

405. Tajjaṃ vāyāmanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā hi purisena kuṭhārinā chejjaṃ chindite chejjaṭṭhānassa sallakkhaṇaṃ icchitabbaṃ, tassa paṭighātabhāvo icchitabbo, kāyapariḷāhābhāvo icchitabbo, tassa avaṭṭhānaṃ icchitabbaṃ, kiccantare ajjhupekkhaṇaṃ icchitabbaṃ, evaṃ paññāya kilese chindantassa yogino vīriyabalena saddhiṃ sati-pīti-passaddhi-samādhi-upekkhāsambojjhaṅgaṃ icchitabbanti āha – ‘‘evaṃ na vinā chahi…pe… sakkotī’’ti.

၄၀၅. "ထိုသို့သော လုံ့လဝီရိယ" ဟူသည် ဥပမာအဖြစ် ရှုမြင်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပုဆိန်ဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်သော အရာကို ဖြတ်တောက်သော ယောက်ျားသည် ဖြတ်တောက်ရာအရပ်ကို မှတ်သားခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ထိုပုဆိန်၏ (သစ်ပင်၌) ထိခိုက်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ကိုယ်ပူလောင်မှု မရှိခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ထိုလုံ့လ၏ တည်တံ့ခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ အခြားသော ကိစ္စ၌ လျစ်လျူရှုခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏၊ ဤအတူ ပညာဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ဝီရိယအင်အားနှင့်တူကွ သတိ၊ ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သမာဓိ၊ ဥပေက္ခာ သမ္ဗောဇ္ဈင်တို့ကို အလိုရှိအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "ဤသို့ ခြောက်ပါးသော အင်္ဂါတို့မပါဘဲ... မတတ်နိုင်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

407. Tena kāraṇenāti yena tāsaṃ bhikkhunīnaṃ sā dhammadesanā sappāyā, āsevanamandatāya pana ajjhāsayena paripuṇṇasaṅkappā na jātāyeva; puna tathā desanāya sati āsevanabalavatāya paripuṇṇasaṅkappā bhavissanti; tena kāraṇena tvampi tā bhikkhuniyo teneva ovādena ovadeyyāsīti.

၄၀၇. "ထိုအကြောင်းကြောင့်" ဟူသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုရဟန်းမိန်းမတို့အား ထိုတရားဒေသနာသည် သင့်လျော်သော်လည်း၊ အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲမှု နည်းပါးခြင်းကြောင့် လိုလားချက် အကြံအစည် ပြည့်စုံသူတို့သည် မဖြစ်ကြသေးကုန်သာလျှင်တည်း၊ တစ်ဖန် ထိုသို့ ဟောကြားတော်မူသော် အဖန်တလဲလဲ ဆည်းကပ်မှု အားကောင်းခြင်းကြောင့် လိုလားချက် အကြံအစည် ပြည့်စုံသူတို့ ဖြစ်ကြလတ္တံ့၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် သင်သည်လည်း ထိုရဟန်းမိန်းမတို့ကို ထိုဆုံးမစကားဖြင့်ပင် ဆုံးမရမည်ဟု (ဆိုလိုသည်။)

415. Sabbapacchimikāti [Pg.427] sabbāsaṃ kaniṭṭhā sotāpannā, anariyā tattha kāci natthīti attho. Tenāha – ‘‘sesā pana…pe… khīṇāsavā cā’’ti. Yadi evanti akhīṇāsavāpi tādisā bhikkhunī atthi. Evaṃ sati sukkhavipassakabhāvenapi sati khīṇāsavabhāve ariyassa vinaye aparipuṇṇasaṅkappāvāti adhippāyena codeti, ‘‘kathaṃ paripuṇṇasaṅkappā’’ti? Itaro ajjhāsayapāripūriyāti kāraṇaṃ vatvā, ‘‘yassa hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Ajjhāsayapāripūriyāti tattha adhippāyapāripūriyā, na sabbaso guṇapāripūriyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘kadā nu kho’’tiādi. Etena pādakajjhānasammasitajjhānānaṃ visadisatāya puggalassa vipassanākāle pavattaajjhāsayavasena ariyamagge bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgānaṃ visesatāti ayamattho dīpitoti veditabbo. Sesaṃ suviññeyyameva.

၄၁၅. "အလုံးစုံသောသူတို့ထက် နောက်ကျသောသူ" ဟူသည် အလုံးစုံသော သူတို့ထက် အငယ်ဆုံးသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တည်း၊ ထိုသူတို့တွင် အရိယာမဟုတ်သောသူ တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိဟူလို။ ထို့ကြောင့် "ကြွင်းသောသူတို့ကား... ရဟန္တာမများ ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်အံ့" ဟူသည် ရဟန္တာမဟုတ်သေးသော ထိုသို့သော ရဟန်းမိန်းမလည်း ရှိ၏။ ထိုသို့ရှိသော် သုက္ခဝိပဿကအဖြစ်ဖြင့် ရဟန္တာအဖြစ် ရှိသော်လည်း အရိယာတို့၏ ဝိနည်းတရား၌ ကြံစည်မှု မပြည့်စုံသေးသူတို့ပင်တည်းဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "အဘယ်သို့ ကြံစည်မှု ပြည့်စုံကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းစောဒနာ၏။ တစ်ပါးသောသူသည် "နှလုံးသွင်း လိုလားချက် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်" ဟု အကြောင်းကို ပြောဆို၍ "အကြင်သူအား စင်စစ်သော်ကား" အစရှိသည်ဖြင့် ထိုအနက်ကို ရှင်းပြတော်မူ၏။ "နှလုံးသွင်း လိုလားချက် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်" ဟူသည် ထို၌ အလိုဆန္ဒ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်ဖြစ်၍ အလုံးစုံသော ဂုဏ်တို့ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မဟုတ်ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဘယ်သောအခါ၌နှော" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဝိပဿနာရှုပွားသော အခါ၌ ဖြစ်သော အဇ္ဈာသယ (အလိုဆန္ဒ) အားလျော်စွာ ပါဒကဈာန်နှင့် သမ္မသိတဈာန်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် အရိယာမဂ်၌ ဗောဇ္ဈင်အင်္ဂါ၊ မဂ္ဂင်အင်္ဂါ၊ ဈာန်အင်္ဂါတို့၏ ထူးခြားကွဲပြားမှု ဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်ကို ပြဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်အပ်သည်သာတည်း။

Nandakovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

နန္ဒကောဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုခြင်း (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Rāhulovādasuttavaṇṇanā

၅. ရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့်။

416. Vimuttiṃ paripācentīti kilesānaṃ paṭippassaddhivimuttibhūtaṃ arahattaṃ sabbaso pācenti sādhenti nibbāpentīti vimuttiparipācanīyā. Dhammāti kāraṇadhammā. Tenāha – ‘‘visuddhikāraṇavasenā’’ti, arahattasaṅkhātāya visuddhiyā sampādanavasenāti attho. Saddhindriyādayo visujjhamānā maggapaṭipāṭiyāva sabbaso assaddhiyādīhi cittaṃ vimocentā aggaphalavimuttiṃ sampādenti. Tesaṃ pana visuddhi bālaparivajjanena paṇḍitapayirupāsanena pasādāvahadhammapaccavekkhaṇāya ca hoti. Tato idha pannarasa dhammā adhippetāti dassento, ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha.

၄၁၆. "လွတ်မြောက်မှုကို ရင့်ကျက်စေတတ်ကုန်၏" ဟူသည် ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးလွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ အလုံးစုံ ရင့်ကျက်စေကုန်၏၊ ပြီးမြောက်စေကုန်၏၊ ငြိမ်းအေးစေကုန်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကြောင့် လွတ်မြောက်မှုကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော တရားတို့တည်း။ "တရားတို့" ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် "စင်ကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းအားဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြီးစီးစေခြင်းအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဓိန္ဒြေ အစရှိသည်တို့သည် စင်ကြယ်သည်ရှိသော် မဂ်အစဉ်အားဖြင့်သာလျှင် အလုံးစုံသော မယုံကြည်မှု (အသဒ္ဓိယ) အစရှိသည်တို့မှ စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ် လွတ်မြောက်မှုကို ပြီးစီးစေကုန်၏။ ထိုတရားတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည်ကား လူမိုက်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ပညာရှိတို့ကို ဆည်းကပ်ခြင်း၊ ကြည်ညိုဖွယ်သော တရားတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်၌ တရားတစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့ကို ရည်ရွယ်အပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

Tattha assaddhe puggaleti saddhārahite puggale. Te hi nissāya na kadāci saddhā sambhavati, tesaṃ pana diṭṭhānugatiāpajjanena aññadatthu asaddhiyameva vaḍḍhati, tasmā te paṭibhayamaggo viya dūrato vajjetabbā. Assaddhiyanti ca saddhāya paṭipakkhabhūtā asaddheyyavatthusmiṃ adhimuccanākārena pavattā saṃkilesadhammā veditabbā. Saddhe puggaleti saddhāsampanne puggale. Te hi nissāya saddheyyavatthusmiṃ anuppannā uppajjati, uppannā bhiyyobhāvaṃ vepullaṃ āpajjati. Saddheyyavatthūti ca buddhādīni ratanāni kammakammaphalāni ca. Sevatoti labbhamānaṃ saddhāsampadaṃ uppādetuṃ vaḍḍhetuñca nisevato. Sesapadāni tasseva vevacanāni. Atha vā sevato upasaṅkamato. Bhajato tesaṃ paṭipattiyaṃ bhattiṃ kubbato. Payirupāsatoti tesaṃ ovādānusāsanikaraṇavasena upaṭṭhahato. Pasādanīyasuttantā nāma buddhādiguṇapaṭisaṃyuttā pasādāvahā sampasādanīyasuttādayo. Te hi paccavekkhato buddhādīsu anuppannā pasannā upajjati, uppannā bhiyyobhāvaṃ vepullaṃ [Pg.428] āpajjati. Imehi tīhākārehīti imehi yathāvuttehi tīhi kāraṇehi. Paṭipakkhadūrībhāvato paccekaṃ sūpahārato ca āsevanaṃ bhāvanaṃ labhanti. Saddhindriyaṃ visujjhati maggaphalāvahabhāvena acchati visuddhiṃ pāpuṇāti. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo.

ထို၌ "သဒ္ဓါတရား မရှိသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၌" ဟူသည် သဒ္ဓါတရား ကင်းမဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသူတို့ကို အမှီပြု၍ ဘယ်သောအခါမျှ သဒ္ဓါတရားသည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်၊ ထိုသူတို့၏ အတုကို လိုက်၍ ပြုမူမိခြင်းကြောင့် သဒ္ဓါတရား မရှိခြင်း (အသဒ္ဓိယ) သာလျှင် စင်စစ် တိုးပွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့ကို ဘေးရန်များသော ခရီးကဲ့သို့ ဝေးစွာ ရှောင်ကြဉ်အပ်ကုန်၏။ "အသဒ္ဓိယ (သဒ္ဓါတရား မရှိခြင်း)" ဟူသည်လည်း သဒ္ဓါတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ မယုံကြည်အပ်သော အရာဝတ္ထုတို့၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကိလေသာတရားတို့ကို သိအပ်၏။ "သဒ္ဓါတရားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌" ဟူသည် သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌။ ထိုသူတို့ကို အမှီပြု၍ ယုံကြည်အပ်သော အရာဝတ္ထုတို့၌ မဖြစ်သေးသော သဒ္ဓါတရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော သဒ္ဓါတရားသည် လွန်စွာ တိုးပွားခြင်း၊ ကျယ်ပြန့်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ "ယုံကြည်အပ်သော အရာဝတ္ထုတို့" ဟူသည်လည်း ဘုရားအစရှိသော ရတနာမြတ်သုံးပါးနှင့် ကံ၊ ကံ၏ အကျိုးတို့တည်း။ "ဆည်းကပ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည် ရရှိအပ်သော သဒ္ဓါတရား ပြည့်စုံမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်နှင့် တိုးပွားစေရန်အတွက် မှီဝဲခြင်းကြောင့်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့သည် ထိုဆည်းကပ်ခြင်း၏ ဝေဝုစ်စကားလုံးများ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် "ဆည်းကပ်ခြင်း" ဟူသည် ချဉ်းကပ်ခြင်း။ "မှီဝဲခြင်း" ဟူသည် ထိုသူတို့၏ ကျင့်ဝတ်တရား၌ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှုကို ပြုခြင်း။ "ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်း" ဟူသည် ထိုသူတို့၏ ဆုံးမဩဝါဒကို လိုက်နာကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် လုပ်ကျွေးပူဇော်ခြင်း။ "ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော သုတ္တန်တို့" မည်သည် ဘုရားအစရှိသည်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ဆက်စပ်၍ ကြည်ညိုခြင်းကို ဆောင်တတ်ကုန်သော သမ္ပသာဒနီယသုတ် အစရှိသည်တို့တည်း။ ထိုသုတ်တို့ကို ဆင်ခြင်သောသူအား ဘုရားအစရှိသည်တို့၌ မဖြစ်သေးသော ကြည်ညိုခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ကြည်ညိုခြင်းသည် လွန်စွာ တိုးပွားခြင်း၊ ကျယ်ပြန့်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ "ဤသုံးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်" ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော သုံးပါးသောအကြောင်းတို့ဖြင့်။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ ဝေးကွာသွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးစီ ကောင်းစွာ လေ့ကျင့်အပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပွားများခြင်းကိုလည်းကောင်း ရရှိကုန်၏။ သဒ္ဓိန္ဒြေသည် မဂ်ဖိုလ်ကို ဆောင်တတ်သည်အဖြစ်ဖြင့် စင်ကြယ်၏၊ စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Ayaṃ pana viseso – kusīteti alase sammāpaṭipattiyaṃ nikkhittadhure. Āraddhavīriyeti paggahitavīriye sammāpaṭipanne. Sammappadhāneti anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādivasena pavatte cattāro upāyappadhāne. Paccavekkhato paṭipattiṃ avekkhato. Te hi paccavekkhato līnaṃ abhibhavitvā sammadeva ārambhadhātuādi anuppannānaṃ vidhinā satisampadāya uppādāya bhiyyobhāvāya saṃvattati. Asamāhite bhantamigabhantagoṇasappaṭibhāge vibbhantacitte. Samāhite upacārasamādhinā appanāsamādhinā ca sammadeva samāhitacitte. Jhānavimokkheti savitakkasavicārādijhānāni paṭhamādivimokkhe ca. Tesañhi paccavekkhaṇā uparūpari accantameva samādhānāya saṃvattati. Duppaññeti nippaññe, ariyadhammassa uggahaparipucchāsavanasammasanābhāvena sabbaso paññārahite ca. Paññavanteti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samannāgate. Gambhīrañāṇacariyanti gambhīraṃ khandhāyatanadhātusaccapaṭiccasamuppādādibhedaṃ ñāṇassa caritabbaṭṭhānaṃ, yattha vā gambhīrañāṇassa cariyaṃ pavattati. Tattha hi paccavekkhaṇā sammohaṃ vidhamati, anuppannāya paññāya uppādāya bhiyyobhāvāya saṃvattati. Suttantakkhandheti suttasamūhe.

ဤကား ထူးခြားချက်တည်း - ‘kusīte’ ဟူသည် သမ္မာပဋိပတ်၌ တာဝန်ချထားသော (တာဝန်မဲ့သော) ပျင်းရိသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘āraddhavīriye’ ဟူသည် ဝီရိယကို ချီးမြှောက်၍ သမ္မာပဋိပတ်၌ ကျင့်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘sammappadhāne’ ဟူသည် မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သမ္မပ္ပဓာန် လေးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘paccavekkhato’ ဟူသည် ပဋိပတ်ကို ဆင်ခြင် သုံးသပ်သောသူအား။ ထိုသို့ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့သည် ဆင်ခြင်သူအား ငိုက်မြည်းမှုကို နှိမ်နင်း၍ အာရမ္ဘဓာတ် စသည်တို့ကို ကောင်းစွာပင် မဖြစ်သေးသော နည်းလမ်းဖြင့် သတိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရန်နှင့် စည်ပင်ပြန့်ပွားရန် ဖြစ်ပေ၏။ ‘asamāhite’ ဟူသည် ပြေးလွှားသော သမင်၊ ပြေးလွှားသော နွားသိုးနှင့် တူသော၊ လွင့်ပါးသော စိတ်ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘samāhite’ ဟူသည် ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိတို့ဖြင့် ကောင်းစွာပင် တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘jhānavimokkhe’ ဟူသည် သဝိတက္က သဝိစာရ စသော ဈာန်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပထမဝိမောက္ခ စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ထိုတရားတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းသည် အထက်ထက်၌ အလွန်အမင်း တည်ကြည်မှုအလို့ငှာ ဖြစ်၏။ ‘duppaññe’ ဟူသည် ပညာမရှိသူ၊ အရိယာဓမ္မကို သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ နာကြားခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်း မရှိခြင်းကြောင့် လုံးဝဉာဏ်ပညာ ကင်းမဲ့သူကို ဆိုလိုသည်။ ‘paññavante’ ဟူသည် ဝိပဿနာပညာနှင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ပညာနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘gambhīrañāṇacariya’ ဟူသည် နက်နဲသော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ သစ္စာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အပြားရှိသော ဉာဏ်၏ ကျက်စားရာဌာနကို သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နက်နဲသော ဉာဏ်၏ အကျင့် ဖြစ်ပေါ်ရာဌာနကို သော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ထိုဌာန၌ ဆင်ခြင်ခြင်းသည် တွေဝေမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ မဖြစ်သေးသော ပညာကို ဖြစ်ပေါ်ရန်နှင့် စည်ပင်ပြန့်ပွားရန် ဖြစ်ပေ၏။ ‘suttantakkhandhe’ ဟူသည် သုတ်အစုကို ဆိုလိုသည်။

Pubbe saddhindriyādīnaṃ visuddhikāraṇāni, ‘‘vimuttiparipācanīyā dhammā’’ti vuttānīti idha saddhādike aññe ca dhamme dassento, ‘‘aparepī’’tiādimāha. Tattha saddhādīnaṃ vimuttiparipācanīyatā dassitā eva, aniccasaññādīnaṃ [Pg.429] pana vimuttiparipācanīyatāya vattabbameva natthi vipassanābhāvato. Tenāha – ‘‘ime pañca nibbedhabhāgiyā saññā’’ti. Kalyāṇamittatādayoti kalyāṇamittatā sīlasaṃvaro abhisallekhakathā vīriyārambho nibbedhikā paññā ime kalyāṇamittatādayo pañca dhammā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana ‘‘meghiyasuttasaṃvaṇṇanāyaṃ’’ (udā. aṭṭha. 31) vuttanayena veditabbo. Lokaṃ volokentassāti buddhaveneyyasattalokaṃ buddhacakkhunā visesato olokentassa.

ရှေး၌ သဒ္ဓိန္ဒြေ စသည်တို့၏ စင်ကြယ်ကြောင်းတို့ကို ‘ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယဓမ္မများ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ပြီဖြစ်၍၊ ဤ၌ သဒ္ဓါအစရှိသော အခြားသော တရားတို့ကို ပြလိုသဖြင့် ‘apare pi’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတရားတို့တွင် သဒ္ဓါ စသည်တို့၏ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယ ဖြစ်ခြင်းကို ပြသခဲ့ပြီးသား ဖြစ်၏၊ အနိစ္စသညာ စသည်တို့၏ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍မူ ဝိပဿနာတရား ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပြောဖွယ်ပင် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ဤ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ သညာငါးပါးတို့’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘kalyāṇamittatādayo’ ဟူသည် မိတ်ဆွေကောင်း ရှိခြင်း (ကလျာဏမိတ္တတာ)၊ သီလသံဝရ၊ အဘိသလ္လေခကထာ၊ ဝီရိယကို အားထုတ်ခြင်း (ဝီရိယာရမ္ဘ)၊ နိဗ္ဗေဓိကပညာ (ထိုးထွင်းသိမြင်သောပညာ) ဟူသော ဤ ကလျာဏမိတ္တတာ အစရှိသော တရားငါးပါး ဖြစ်သည်။ ဤကား ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှ ဖြစ်၏၊ အကျယ်ကိုမူ ‘မေဃိယသုတ် အဖွင့်’ (ဥဒါနအဋ္ဌကထာ၊ ၃၁) ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ‘lokaṃ volokentassa’ ဟူသည် ဗုဒ္ဓဝေနေယျ သတ္တလောကကို ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် အထူး ကြည့်ရှုတော်မူသောသူအား။

419. Āyasmato rāhulassa indriyānaṃ paripakkattā saddhiṃ paṭṭhapitapatthanā devatā udikkhamānā tiṭṭhanti, – ‘‘kadā nu kho uttari āsavānaṃ khaye vinessatī’’ti. Yadā pana satthā evaṃ parivitakkesi, tāvadeva samānajjhāsayatāya sabbakālaṃ taṅkhaṇaṃ āgamentiyo tā devatāyo taṃ samavāyaṃ disvā ekasmiṃ andhavanasmiṃyeva sannipatitā. Upālissa gahapatino dīghanakhaparibbājakassa catusaccadhammesu dassanakiccena pavatto sotāpattimaggoti tesu suttesu (paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.30) paṭhamamaggo ‘‘dhammacakkhu’’nti vutto, tassa dassanatthassa sātisayattā, brahmāyuno pana phalañāṇāni heṭṭhimāni tīṇi sātisayānīti brahmāyusutte(ma. ni. 2.383 ādayo) tīṇi phalāni ‘‘dhammacakkhu’’nti vuttāni. Idaṃ panettha āyasmato rāhulassa maggañāṇaṃ phalañāṇañca dassanattho sātisayo, tāhi ca devatāhi yaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ, taṃ sātisayamevāti vuttaṃ – ‘‘imasmiṃ sutte cattāro maggā, cattāri ca phalāni dhammacakkhunti veditabbānī’’ti. Kiṃ pana sāvakānaṃ saccābhisamayañāṇe atthi koci visesoti? Āma atthi. So ca kho pubbabhāge vuṭṭhānagāminivipassanāya pavattiyākāravisesena labheyya kāci visesamattā. Svāyamattho abhidhamme ‘‘no ca kho yathā diṭṭhippattassā’’ti saddhāvimuttato diṭṭhippattassa kilesappahānaṃ pati visesakittanena dīpetabbo. Kiṃ pana āyasmā rāhulo viya tā devatā sabbā ekacittā pageva cattāri phalāni adhigaṇhiṃsūti? Noti dassento ‘‘tattha hī’’tiādimāha. Kittakā pana tā devatāti āha ‘‘tāsañca panā’’tiādi.

၄၁၉. အရှင်ရာဟုလာ၏ ဣန္ဒြေတို့ ရင့်ကျက်ခြင်းကြောင့် (အရှင်ရာဟုလာနှင့်) အတူတကွ ဆုတောင်းခြင်းကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ‘အဘယ်အခါ၌ အရှင်ရာဟုလာသည် ညစ်ညူးဖွယ် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းရာ (ရဟန္တာအဖြစ်) သို့ ထက်လွန်၍ ဆောင်ယူ (ကျင့်ဆောင်) လတ္တံ့နည်း’ ဟု မျှော်လင့်လျက် ရပ်တည်နေကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူသောအခါ၌မူ၊ တူညီသော အဇ္ဈာသယ ရှိကြသည့်အတွက် ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ ထိုအခွင့်ကောင်းကို စောင့်ဆိုင်းနေကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ထိုအစည်းအဝေးကို မြင်ကြသဖြင့် အန္ဓဝန်တောတစ်ခုတည်း၌သာလျှင် စုဝေးခဲ့ကြကုန်၏။ ဥပါလိသူဌေး၊ ဒီဃနခပရိဗိုဇ်တို့၏ သစ္စာလေးပါးတရားတို့၌ မြင်ခြင်းကိစ္စဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သောတာပတ္တိမဂ်ကို ထိုသုတ်တို့၌ ပထမမဂ်ကို ‘ဓမ္မစက္ခု’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထိုပထမမဂ်၏ မြင်ခြင်းအနက်သည် ထူးကဲသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏား၏ အောက်ဖိုလ်သုံးပါးတို့သည် လွန်ကဲသောကြောင့် ဗြဟ္မာယုသုတ်၌ ဖိုလ်သုံးပါးတို့ကို ‘ဓမ္မစက္ခု’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤသုတ်၌မူကား အရှင်ရာဟုလာ၏ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့ ရရှိအပ်သော ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း မြင်ခြင်းအနက်သည် ထူးကဲသောကြောင့်ပင် ‘ဤသုတ်၌ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးတို့ကို ဓမ္မစက္ခုဟု သိအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ သစ္စာထိုးထွင်းသိမြင်သော သာဝကတို့၏ ဉာဏ်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားချက် ရှိပါသလော? ဟုတ်ကဲ့၊ ရှိပါသည်။ ထိုထူးခြားချက်သည်လည်း ရှေးဦးအဖို့၌ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာ ထူးခြားချက်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားမှုမျှကို ရရှိပေလိမ့်မည်။ ထိုအနက်ကို အဘိဓမ္မာ၌ ‘no ca kho yathā diṭṭhippattassa’ စသည်ဖြင့် သဒ္ဓါဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ထက် ဒိဋ္ဌိပတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အထူးချီးမွမ်းမိန့်ဆိုချက်ဖြင့် ပြသအပ်ပေသည်။ အရှင်ရာဟုလာ ကဲ့သို့ပင် ထိုနတ်ဗြဟ္မာအားလုံးတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း စိတ်တစ်ခုတည်းဖြင့် စောစောကပင် ဖိုလ်လေးပါးတို့ကို ရရှိကြပါသလော? မဟုတ်ပါဟု ပြလိုသဖြင့် ‘tattha hi’ စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အဘယ်မျှ အရေအတွက် ရှိသနည်းဟု မေးသော် ‘tāsañca pana’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

Rāhulovādasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနီ (အနက်ဖွင့်ကျမ်း) ပြီးဆုံးပြီ။

6. Chachakkasuttavaṇṇanā

၆. ဆဆက္ကသုတ်အဖွင့်

420. Ādimhi [Pg.430] kalyāṇanti ādikoṭṭhāse kalyāṇaṃ etassāti vā ādikalyāṇo, taṃ ādikalyāṇaṃ, ādikalyāṇabhāvo ca dosavigamena icchitabbo. Yañhi sabbaso vigatadosaṃ, taṃ paripuṇṇaguṇameva hotīti ‘‘niddosa’’nti vuttaṃ. Katvāti ca padaṃ, ‘‘kalyāṇaṃ katvā bhaddakaṃ katvā’’ti purimapadadvayenapi yojetabbaṃ. Desanākāro hi idha kalyāṇasaddena gahito. Tenevāha – ‘‘desetabbadhammassa kalyāṇatā dassitā hotī’’ti, dutiye pana atthavikappe desetabbadhammassa kalyāṇatā mukhyeneva kathitā itarassa atthāpattito. Majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇanti etthāpi eseva nayo. Ayañca desanāya thomanā buddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇāvāti dassetuṃ, ‘‘iti bhagavā ariyavaṃsa’’ntiādi vuttaṃ. Dhammaggahaṇampi desanāya thomanā evāti ‘‘navahi padehī’’ti vuttaṃ.

၄၂၀. ‘ādimhi kalyāṇa’ ဟူသည် အစပိုင်းအဖို့၌ ကောင်းခြင်းရှိသောကြောင့် ‘အာဒိကလျာဏ’ မည်၏၊ ထို အာဒိကလျာဏ ဖြစ်ခြင်း၊ အာဒိကလျာဏအဖြစ်သည် အပြစ်ကင်းစင်ခြင်းဖြင့် လိုလားအပ်၏။ အကြင်အရာသည် လုံးဝ အပြစ်ကင်းစင်၏၊ ထိုအရာသည် ပြည့်စုံသောဂုဏ်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘niddosaṃ’ (အပြစ်ကင်းစင်သော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘katvā’ ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်း ‘ကောင်းစွာပြု၍၊ မြတ်စွာပြု၍’ ဟု ရှေ့ပုဒ်နှစ်ခုနှင့်လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤ၌ ဟောကြားပုံအခြင်းအရာကို ‘ကလျာဏ’ သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ဟောကြားအပ်သောတရား၏ ကောင်းမြတ်ခြင်းကို ပြရာရောက်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဒုတိယ အနက်အပြား၌မူ ဟောကြားအပ်သောတရား၏ ကောင်းမြတ်ခြင်းကို တိုက်ရိုက်ပင် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ အခြားအနက်မှာ အလိုလို ပြီးစီးသောကြောင့်တည်း။ ‘majjhekalyāṇa’ (အလယ်၌ကောင်းခြင်း)၊ ‘pariyosānakalyāṇa’ (အဆုံး၌ကောင်းခြင်း) ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤဒေသနာတော်ကို ချီးမွမ်းခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အစဉ်တစိုက် ကျင့်သုံးတော်မူအပ်သော အလေ့အထဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် ‘iti bhagavā ariyavaṃsaṃ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ တရားတော်ကို ယူခြင်းသည်လည်း ဒေသနာကို ချီးမွမ်းခြင်းသာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ကိုးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Vedanā yāthāvato jānanaṃ, tañca maggakiccaṃ, tassa upāyo vipassanātiāha – ‘‘sahavipassanena maggena jānitabbānī’’ti. Pariññābhisamayādikiccena nibbattiyā asammohato ca paṭivijjhitabbo. Tebhūmakacittameva kathitaṃ sammasanaṭṭhānassa adhippetattā. Esa nayo dhammāyatanādīsupi. Dhammāyatanassa vā āyatanabhāvato bahiddhāgahaṇaṃ, na sabbaso anajjhattabhāvato. Vipākavedanāpaccayā javanakkhaṇe uppannataṇhāti chattiṃsavipākavedanaṃ nissāya evaṃ assādentī anubhaveyyanti akusalajavanakkhaṇato uppannataṇhā.

ဝေဒနာကို အဟုတ်အမှန်အတိုင်း သိခြင်းသည် မဂ်၏ကိစ္စ ဖြစ်၏၊ ထိုမဂ်၏ အကြောင်းဥပါယ်သည် ဝိပဿနာဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပရိညာဘိသမယ စသော ကိစ္စဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေဘဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်၏။ ဆင်ခြင်ရာဌာနကို လိုလားအပ်သောကြောင့် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော စိတ်ကိုသာ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ဓမ္မာယတန စသည်တို့၌လည်း အကျုံးဝင်၏။ သို့မဟုတ် ဓမ္မာယတန၏ အာယတနအဖြစ်ကြောင့် ပြင်ပအဖို့၌ ယူခြင်းဖြစ်၏၊ လုံးဝ အတွင်းအဖြစ်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ‘vipākavedanāpaccayā javanakkhaṇe uppannataṇhā’ ဟူသည် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝိပါက်ဝေဒနာကို အမှီပြု၍ ဤသို့ သာယာလျက် ခံစားရာ၏ဟု အကုသိုလ်ဇောခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော တဏှာကို ဆိုလိုသည်။

422. Pāṭiyekko anusandhīti yathānusandhiādīnaṃ asambhavatoti adhippāyena vuttaṃ. Heṭṭhāti viññāṇaphassavedanātaṇhānaṃ paccayāyattavuttitādassanena cakkhāyatanādīnaṃ rūpāyatanādīnañca paccayāyattavuttitā dīpitā apaccayuppannassa paccayābhāvato, yañca paccayāyattavuttikaṃ, taṃ aniccaṃ uppādasambhavato, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattāti khandhapañcake ca channaṃ chakkānaṃ vasena ghanavinibbhogakaraṇena atthato anattalakkhaṇaṃ vibhāvitaṃ. Na sarūpatoti sarūpatopi taṃ vibhāvetukāmo teneva chachakkānaṃ vasena ghanavinibbhoganayena byatirekato ca anvayato ca dassento bhagavā – ‘‘cakkhu attāti yo vadeyyā’’tiādimāhāti yathānusandhikāva [Pg.431] desanā vibhāvitā. Tenāha ‘‘heṭṭhā kathitānaṃ hī’’tiādi. Heṭṭhā pana channaṃ chakkānaṃ vasena vinibbhogadassanamattaṃ, na anattalakkhaṇaṃ vibhāvitaṃ, idha pana sarūpato anattalakkhaṇaṃ vibhāvitanti adhippāyena anusandhantarabhāvajotanā. Yadipi anattabhāvo nāma catūsupi saccesu labbhateva, sabbepi hi dhammā anattā, ime panettha dvepi nayā sammasanavasena pavattāti vuttaṃ – ‘‘dvinnaṃ saccānaṃ anattabhāvadassanattha’’nti. Na upapajjatīti upapattisaṅkhātayuttiyā na sametīti ayamettha atthoti āha ‘‘na yujjatī’’ti. Attavādinā – ‘‘nicco dhuvo sassato’’ti abhimato, cakkhuñca uppādavantatāya aniccaṃ, yaṃ paccayāyatthavuttitā, tasmā ‘‘cakkhu attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjatī’’tiādi. Sakkāyavatthu cakkhu anattā aniccabhāvato seyyathāpi ghaṭo, cakkhuṃ aniccaṃ paccayāyattavuttibhāvato seyyathāpi ghaṭo, cakkhu paccayāyattavutti uppādādisambhavato seyyathāpi ghaṭo. Vigacchatīti bhaṅguppattiyā sabhāvāvigamena vigacchati. Tenāha ‘‘nirujjhatī’’ti.

၄၂၂. "သီးခြားအနုသန္ဓေ" ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သောအနုသန္ဓေစသည်တို့ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။ "အောက်၌" ဟူသည်မှာ ဝိညာဉ်၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ တဏှာတို့၏ အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းသဘောကို ပြသခြင်းဖြင့် စက္ခာယတနစသည်တို့၏ လည်းကောင်း၊ ရူပါယတနစသည်တို့၏ လည်းကောင်း အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းသဘောကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ အကြောင်းတရားမရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားဟူ၍ မရှိသောကြောင့်တည်း။ အကြောင်းတရားကိုမှီ၍ ဖြစ်သောတရားသည် ဖြစ်ပေါ်မှု ရှိသောကြောင့် အနိစ္စဖြစ်၏။ အကြင်အနိစ္စတရားသည် ဒုက္ခဖြစ်၏။ အကြင်ဒုက္ခတရားသည် အနတ္တဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ခန္ဓာငါးပါးနှင့် ခြောက်ပါးသော ဆက္ကတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အစုအပုံအဖြစ်မှ ခွဲခြား၍ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် အနက်အားဖြင့် အနတ္တလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ "ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် မဟုတ်" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့်လည်း ထိုအနတ္တလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေလိုတော်မူရကား ထိုခြောက်ပါးသော ဆက္ကတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်ပင် အစုအပုံအဖြစ်မှ ခွဲခြားပြသည့် နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပျက်ကွက်မှု (ဗျတိရေက) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လိုက်ပါမှု (အနွယ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြသတော်မူလျက် မြတ်စွာဘုရားသည် "စက္ခုအတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏ ဟု သင့်လျော်သောအနုသန္ဓေရှိသော ဒေသနာတော်ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "heṭṭhā kathitānaṃ hī" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အောက်၌ကား ဆက္ကခြောက်ပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ခွဲခြားပြသခြင်းမျှသာဖြစ်၍ အနတ္တလက္ခဏာကို မထင်ရှားစေအပ်သေး၊ ဤနေရာ၌မူကား ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် အနတ္တလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေအပ်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် အခြားသောအနုသန္ဓေအဖြစ်ကို ပြသခြင်းဖြစ်၏။ အနတ္တသဘောကို သစ္စာလေးပါးလုံး၌ ရအပ်သည်ပင် ဖြစ်သော်လည်း (ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည် အနတ္တသာတည်း)၊ သို့သော်လည်း ဤနေရာ၌ ဤနည်းနှစ်ပါးလုံးသည် သမ္မသနဉာဏ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် "သစ္စာနှစ်ပါးတို့၏ အနတ္တသဘောကို ပြသခြင်းငှာ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "မသင့်လျော်" ဟူသည်မှာ ဥပပတ္တိဟု ဆိုအပ်သော ယုတ္တိနှင့် မညီညွတ် ဟူသော အနက်သည် ဤနေရာ၌ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "na yujjatī" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အတ္တဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်သည် "မြဲ၏၊ ခိုင်ခံ့၏၊ အမြဲတည်၏" ဟု အလိုရှိအပ်သော မျက်စိသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်မှု ရှိခြင်းကြောင့် အနိစ္စဖြစ်၏။ အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "စက္ခုအတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ၊ တံ န ဥပပဇ္ဇတိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သက္ကာယဝတ္ထုဖြစ်သော စက္ခုသည် အနိစ္စဖြစ်သောကြောင့် အနတ္တဖြစ်၏။ အိုးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စက္ခုသည် အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အနိစ္စဖြစ်၏။ အိုးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စက္ခုသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းစသည်တို့ ရှိသောကြောင့် အကြောင်းတရားကို မှီ၍ ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိ၏။ အိုးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "ချုပ်ပျောက်၏" ဟူသည်မှာ ပျက်စီးမှု ဖြစ်ခြင်းဖြင့် သဘာဝမှ ကင်းလွတ်၍ သွား၏။ ထို့ကြောင့် "nirujjhati" (ချုပ်ငြိမ်း၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။

424. Yasmā kilesavaṭṭamūlakaṃ kammavaṭṭaṃ, kammavaṭṭamūlakañca vipākavaṭṭaṃ. Kilesuppatti ca taṇhādiggāhapubbikā, tasmā ‘‘tiṇṇaṃ vā gāhānaṃ vasena vaṭṭaṃ dassetu’’nti āha. Yasmā pana taṇhāpakkhikā dhammā samudayasaccaṃ, cakkhādayo dukkhasaccaṃ, tasmā vuttaṃ – ‘‘dvinnaṃ saccānaṃ vasena vaṭṭaṃ dassetu’’nti. Taṇhāmānadiṭṭhiggāhāva veditabbā sakkāyagāminipaṭipadāya adhippetattā. ‘‘Etaṃ mamā’’tiādinā gahaṇamevettha anupassanāti āha – ‘‘gāhattayavasena passatī’’ti.

၄၂၄. အကြင်ကြောင့် ကိလေသဝဋ်လျှင် အခြေခံရှိသော ကမ္မဝဋ်သည် လည်းကောင်း၊ ကမ္မဝဋ်လျှင် အခြေခံရှိသော ဝိပါကဝဋ်သည် လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်လည်း တဏှာစသော စွဲလမ်းမှုလျှင် ရှေ့သွားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "စွဲလမ်းမှုသုံးပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝဋ်ကို ပြသခြင်းငှာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် တဏှာ၏အဖို့၌ဖြစ်သော တရားတို့သည် သမုဒယသစ္စာဖြစ်၍ စက္ခုစသည်တို့သည် ဒုက္ခသစ္စာဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "သစ္စာနှစ်ပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝဋ်ကို ပြသခြင်းငှာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သက္ကာယသို့ သွားတတ်သော အကျင့် (သက္ကာယဂါမိနီပဋိပဒါ) အဖြစ် အလိုရှိအပ်သောကြောင့် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ စွဲလမ်းမှုတို့ကိုသာ သိအပ်ကုန်၏။ "ဤသည်မှာ ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းသည်သာ ဤနေရာ၌ အနုပဿနာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "စွဲလမ်းခြင်းသုံးပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရှု၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Tiṇṇaṃ gāhānaṃ paṭipakkhavasenāti taṇhādiggāhapaṭipakkhabhūtānaṃ dukkhāniccānattānupassanānaṃ vasena, tāhi vā tiṇṇaṃ gāhānaṃ paṭipakkhavasena viniveṭhanavasena anuppādanavasenāti attho. Paṭipakkhavasena vivaṭṭaṃ dassetunti yojanā. Sakkāyanirodhagāminī paṭipadāti ettha nirodhadhammo sarūpeneva dassitoti āha – ‘‘nirodho…pe… dassetu’’nti. Paṭisedhavacanānīti paṭikkhepavacanāni.

"စွဲလမ်းမှုသုံးပါးတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် စွမ်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ တဏှာစသော စွဲလမ်းမှုတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်သော ဒုက္ခ၊ အနိစ္စ၊ အနတ္တ အနုပဿနာတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်၊ သို့မဟုတ် ထိုအနုပဿနာတို့ဖြင့် စွဲလမ်းမှုသုံးပါးတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် စွမ်းအားဖြင့်၊ ခွဲထုတ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်၊ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဆန့်ကျင်ဘက် စွမ်းအားဖြင့် ဝိဝဋ်ကို ပြသခြင်းငှာ" ဟု သမ္ဗန်အပ်၏။ "သက္ကာယချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်" ဟူသော ဤစကား၌ ချုပ်ငြိမ်းရာတရား (နိရောဓဓမ္မ) ကို ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့်ပင် ပြသအပ်သောကြောင့် "နိရောဓ...ပေ... ပြသခြင်းငှာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "မြစ်ပယ်သော စကားတို့" ဟူသည်မှာ ပယ်မြစ်သော (ပဋိက္ခေပ) စကားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

425. Taṇhādīnaṃ anupādiyanavacanāni taṇhādiṭṭhivaseneva vuttāni taṇhādiṭṭhīnaṃyeva abhinandanādivasena pavattisabbhāvato. Appahīnattho anusayatthoti [Pg.432] āha – ‘‘anusetīti appahīno hotī’’ti ariyamaggena hi appahīno thāmagato rāgādikileso anusayo kāraṇalābhe sati uppajjanārahabhāvato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Vaṭṭadukkhakilesadukkhassāti vaṭṭadukkhassa ceva kilesadukkhassa ca. Saupādisesanibbānañhi kilesadukkhassa antakaraṇaṃ, anupādisesanibbānaṃ vaṭṭadukkhassa.

၄၂၅. တဏှာစသည်တို့ကို မစွဲလမ်းကြောင်း မိန့်ဆိုချက်တို့သည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ မိန့်ဆိုအပ်ကုန်၏။ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏သာလျှင် အဘိနန္ဒန စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်မှု တည်ရှိနေသောကြောင့်တည်း။ မပယ်ရသေးသော အနက်သည် အနုသယ၏ အနက်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "anusetīti appahīno hotī" (အစဉ်ကိန်းအောင်း၏ဟူသည်မှာ မပယ်ရသေးသည်ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရိယာမဂ်ဖြင့် မပယ်ရသေးဘဲ အားကောင်းနေသော ရာဂစသော ကိလေသာသည် အကြောင်းကို ရရှိသောအခါ ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သောကြောင့် အနုသယမည်၏။ ဤနေရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် အောက်၌ မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ "ဝဋ်ဒုက္ခ၊ ကိလေသဒုက္ခတို့၏" ဟူသည်မှာ ဝဋ်ဒုက္ခ၏လည်းကောင်း၊ ကိလေသဒုက္ခ၏လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သည် ကိလေသဒုက္ခ၏ အဆုံးကို ပြုခြင်းဖြစ်၍ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်သည် ဝဋ်ဒုက္ခ၏ အဆုံးကို ပြုခြင်းဖြစ်၏။

426. Tesanti anusayānaṃ. Paṭikkhepavasenāti pajahanavasena, appavattikaraṇavasenāti attho. Avijjaṃ pajahitvāti anavasesato avijjaṃ appavattidhammataṃ āpādetvā. Kāmaṃ heṭṭhimamaggañāṇampi avijjāpahāyinī vijjā eva, taṃ pana ñāṇaṃ avijjāya anavasesappahāyakaṃ na hoti, aggamaggañāṇe pana uppanne avijjāya lesopi nāvasissatīti tadeva avijjāya pahāyakanti āha – ‘‘arahattamaggavijjaṃ uppādetvā’’ti.

၄၂၆. "ထိုတို့၏" ဟူသည်မှာ အနုသယတို့၏ ဖြစ်၏။ "ပယ်မြစ်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ပယ်စွန့်ခြင်း စွမ်းအားဖြင့်၊ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း စွမ်းအားဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "အဝိဇ္ဇာကို ပယ်စွန့်၍" ဟူသည်မှာ အကြွင်းမဲ့ အဝိဇ္ဇာကို နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်သော သဘောသို့ ရောက်စေ၍ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အောက်မဂ်ဉာဏ်သည်လည်း အဝိဇ္ဇာကို ပယ်တတ်သော ဝိဇ္ဇာပင် ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုမဂ်ဉာဏ်သည် အဝိဇ္ဇာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်တတ်သည် မဟုတ်။ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌မူကား အဝိဇ္ဇာ၏ အမှုန်အမွှားမျှပင် မကြွင်းကျန်တော့သဖြင့် ထိုအရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်သည်သာ အဝိဇ္ဇာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်စွန့်တတ်သော တရားဖြစ်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "အရဟတ္တမဂ်ဝိဇ္ဇာကို ဖြစ်စေ၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

427. Sayameva tathāgate attano buddhānubhāvena desente saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattāti anacchariyametaṃ, atha kiṃ acchariyanti āha ‘‘ima’’ntiādi. Kathentepīti ettha itisaddo pakārattho, imināva pakārenāti attho. Pattā evāti saṭṭhi bhikkhū arahattaṃ pattā evāti yojanā. Etampi anacchariyaṃ, satthu sammukhā sāvakā samudāgamā mahābhiññā pabhinnapaṭisambhidā tathā tathā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desentīti. Tenāha – ‘‘mahābhiññappattā hi te sāvakā’’ti.

၄၂၇. မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် မိမိ၏ ဗုဒ္ဓအနုဘော်တော်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောအခါ ရဟန်းခြောက်ကျိပ်တို့ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏ ဟူသည်မှာ အံ့ဖွယ်မဟုတ်။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်အရာသည် အံ့ဖွယ်ဖြစ်သနည်း ဟူမူ "imaṃ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ဟောပြောအပ်သည်ရှိသော်လည်း" ဟူသော ဤစကား၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အခြင်းအရာ (ပကာရ) အနက်ရှိ၏။ ဤအခြင်းအရာအားဖြင့်ပင် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ရောက်ကြကုန်သည်သာတည်း" ဟူသည်မှာ ရဟန်းခြောက်ကျိပ်တို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြကုန်သည်သာတည်း ဟု သမ္ဗန်အပ်၏။ ဤသည်လည်း အံ့ဖွယ်မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်၌ တပည့်သာဝကတို့သည် ကြီးမြတ်သော ပါရမီဖြည့်ကျင့်မှု ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ မဟာအဘိညာဉ်သို့ ရောက်ကုန်လျက် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဖြစ်ကာ ထိုထိုသို့သော တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယနှင့်တကွ တရားကို ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုသာဝကတို့သည် မဟာအဘိညာဉ်သို့ ရောက်ကြကုန်သည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Mahāmaṇḍapeti lohapāsādassa purato eva mahābhikkhusannipāto jātoti tesaṃ pahonakavasena kate mahati sāṇimaṇḍapeti vadanti. Tesupi ṭhānesūti tesu yathāvuttamahāmaṇḍapādīsu ṭhānesu. Mahāthero atthīti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Devattherassa guṇe sutvā pasannamānaso mahāthero, tathāpi vatthasampattiyā pasīditvā ‘‘tvaṃ pana nhāpehī’’ti āha.

"မဟာမဏ္ဍပ်၌" ဟူသည်မှာ လောဟပြာသာဒ်၏ ရှေ့၌သာလျှင် ကြီးစွာသော ရဟန်းအစည်းအဝေးကြီး ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် ထိုရဟန်းတို့ ဆံ့လောက်အောင် ပြုလုပ်အပ်သော ကြီးစွာသော တင်းတိမ်မဏ္ဍပ်၌ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ထိုအရပ်တို့၌လည်း" ဟူသည်မှာ ထိုဆိုခဲ့ပြီးသော မဟာမဏ္ဍပ်စသော အရပ်တို့၌ ဖြစ်၏။ "မဟာထေရ်သည် ရှိ၏" ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ သမ္ဗန်အပ်၏။ ဒေဝမထေရ်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ကြားရသဖြင့် ကြည်ညိုသောစိတ်ရှိသော မဟာမထေရ်သည် သို့သော်လည်း အဝတ်ဝတ္ထုအဆင်တန်ဆာ၏ ပြည့်စုံမှု၌ ကြည်ညိုသဖြင့် "သင်သည်သာ ရေချိုးပေးလော့" ဟု မိန့်ဆို၏။

Heṭṭhāpāsādeti ca kalyāṇiyamahāvihāre uposathāgāre heṭṭhāpāsāde ekadā uparipāsāde ekadā, kathesīti. Cūḷanāgassa tathā mahatī parisā devatānubhāvena abhiññāpādanaṃ ahosīti keci[Pg.433]. Thero pana mahiddhiko ahosi, tasmā tāva mahatiṃ parisaṃ abhiññāpesīti apare.

"ပြာသာဒ်အောက်ထပ်၌" ဟူသည်မှာ ကလျာဏီယမဟာဝိဟာရရှိ ဥပုသ်သိမ်တော်၏ အောက်ထပ်ပြာသာဒ်၌ တစ်ခါ၊ အထက်ထပ်ပြာသာဒ်၌ တစ်ခါ ဟောကြားတော်မူ၏ ဟူလို။ စူဠနာဂမထေရ်၏ ထိုကဲ့သို့သော ကြီးစွာသော ပရိသတ်အား နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် (တရားကို) သိစေခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏ ဟု အချို့သောဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။ မထေရ်သည်ကား ကြီးစွာသော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမျှကြီးစွာသော ပရိသတ်အား (တရားကို) သိစေတော်မူ၏ ဟု အခြားသောဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။

Tato tatoti tassaṃ tassaṃ disāyaṃ. Ekovāti ekacco eva, na bahuso, katipayāva puthujjanā ahesunti attho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva.

"ထိုမှ ထိုမှ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုအရပ်မျက်နှာ၌ ဖြစ်၏။ "တစ်ဦးတည်းသာ" ဟူသည်မှာ အချို့တစ်ယောက်သာဖြစ်၍ များစွာမဟုတ်ကုန်။ ပုထုဇဉ်တို့သည် အနည်းငယ်မျှသာ ရှိကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသော စကားရပ်သည် အောက်၌ မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းဖြစ်၍ အလွယ်တကူ သိနိုင်အပ်သည်သာတည်း။

Chachakkasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဆဆက္ကသုတ္တဝဏ္ဏနာ၏ လီနတ္ထပကာသနာ (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပြီ။

7. Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanā

၇. မဟာသဠာယတနိကသုတ်ဝဏ္ဏနာ

428. Mahantāni saḷāyatanāni adhikicca pavattattā mahāsaḷāyatanikaṃ, mahantatā ca tesaṃ mahantaṃ lokasannivāsaṃ abhibyāpetvā ṭhitattā ayoniso gayhamānānaṃ mahato anatthāya saṃvattanato, yoniso gayhamānānaṃ mahato atthāya hitāya sukhāya saṃvattanato ca daṭṭhabbā. Jotakanti bodhakaṃ.

၄၂၈. ကြီးမြတ်သော သဠာယတနတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် မဟာသဠာယတနိက မည်၏။ ထိုသဠာယတနတို့၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကိုမူကား ကြီးကျယ်သော လောကသန္နိဝါသတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းမိုးပျံ့နှံ့၍ တည်ရှိနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသွင်းမမှန်ဘဲ (အယောနိသောမနသိကာရဖြင့်) ယူအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ကြီးစွာသောအကျိုးမဲ့ဖြစ်ခြင်းငှာ ပုတိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသွင်းမှန်စွာ (ယောနိသောမနသိကာရဖြင့်) ယူအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ကြီးစွာသောအကျိုးစီးပွား၊ စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ပုတိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဇောတကံဟူသည် သိစေတတ်သောတရား (ဉာဏ်) ဖြစ်၏။

429. Sikhāppattāya vipassanāya jānanampi yathābhūtajānanameva maggena jānanassa āsannakāraṇabhāvatoti āha – ‘‘sahavipassanena maggena ajānanto’’ti. Vuḍḍhiṃ gacchantīti paccayasamodhānena bhavayonigatiṭhitisattāvāsapāḷiyā aparāparaṃ parivuddhiṃ gacchanti. Evaṃbhūtā paguṇabhāvamāpāditā samathavipassanādhammā viya suṭṭhutaraṃ vasībhāvaṃ pāpitā jhānābhiññā viya ca vasībhūtā hutvā uparūpari brūhentīti āha – ‘‘vasībhāvaṃ gacchantī’’ti. Tathā hi te kadāci bhavapatthanāya anuppāditāyapi appahīnabhāvenevassā tiṭṭhanti. Akusalā dhammāva yebhuyyena dassanāyatanena vināsadassanato pavattanti parivaḍḍhanti ca. Pañcadvārikadarathāti pañcadvārikajavanasahagatā akusaladarathā. Evaṃ manodvārikadarathā veditabbā. Santāpāti darathehi balavanto sampayuttadhammānaṃ nissayassa ca santāpanakarā. Pariḷāhāti tatopi balavatarā tesaṃyeva paridahanakarā.

၄၂၉. ထွတ်ထိပ်သို့ရောက်သော ဝိပဿနာဖြင့် သိခြင်းသည်လည်း မဂ်ဖြင့်သိခြင်း၏ နီးကပ်သောအကြောင်းဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်းသာလျှင်တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ဖြင့် မသိသူသည်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ကြီးပွားခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏' ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံမိခြင်းကြောင့် ဘဝ၊ ယောနိ၊ ဂတိ၊ ဌိတိ၊ သတ္တာဝါသ ပါဠိတော်နည်းဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုးပွားခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ဤသို့ဖြစ်ကုန်သော၊ ကျွမ်းကျင်လေ့လာအပ်သော သမထဝိပဿနာတရားတို့ကဲ့သို့ အလွန်ကောင်းမွန်စွာ နိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်သော၊ ဈာန် အဘိညာဉ်တို့ကဲ့သို့ နိုင်နင်းခြင်းရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ အထက်ထက် တိုးပွားစေကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဝသီဘော် (နိုင်နင်းခြင်း) သို့ ရောက်ကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း ထိုတရားတို့သည် တစ်ရံတစ်ဆစ်သော် ဘဝတောင့်တမှု မဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော်လည်း မပယ်အပ်သေးသည်၏အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် တည်ရှိကုန်၏။ အကုသိုလ်တရားတို့သည်သာလျှင် အများအားဖြင့် ဒဿနာယတနကို ဖျက်ဆီးရှုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ တိုးပွားကုန်၏။ 'ငါးဒွါရ၌ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း' ဟူသည် ငါးဒွါရ၌ဖြစ်သော ဇောနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော အကုသိုလ်ပူပန်ခြင်းတို့တည်း။ ဤအတူ မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ 'သန္တာပ (ပြင်းစွာပူပန်ခြင်း)' ဟူသည် ပူပန်ခြင်းတို့ထက် အားကြီးကုန်လျက် ယှဉ်ဖော်ဘက်တရားတို့နှင့် မှီရာမှီတုန်းကို ပူလောင်စေတတ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ 'ပရိဠာဟ (တက်လှန်ပူလောင်ခြင်း)' ဟူသည် ထိုပြင်းစွာပူပန်ခြင်းထက်လည်း အားကြီးကုန်လျက် ထိုတရားတို့ကိုပင် လောင်မြိုက်စေတတ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။

430. Pañcadvārikasukhaṃ, na kāyappasādasannissitasukhameva. Manodvārikasukhanti manodvārikacittasannissitasukhaṃ, na yaṃ kiñci cetasikasukhaṃ tassa kāyikasukhaggahaṇeneva [Pg.434] gahitattā. Pañcadvārikajavanena samāpajjanaṃ vā vuṭṭhānaṃ vā natthīti idaṃ manodvārikajavanena tassa sambhavaṃ dassetuṃ, maggassa vasena vuttaṃ, na pana tappasaṅgasaṅkānivattanatthaṃ. Viññattimattampi janetuṃ asamatthaṃ samāpajjanassa kathaṃ paccayo hoti, buddhānaṃ pana bhagavantānaṃ hotīti ce? Tathāpi tassa āsannaṭṭhāne pañcadvārikacittappavattiyā asambhavo eva tādisassa pubbābhogassa tasmiṃ kāle asambhavato. Eteneva yā kesañci ariyadhamme akovidānaṃ ghaṭasabhāvādīsu buddhitulyakāritāpatticodanā; sā paṭikkhittāti daṭṭhabbā taṃtaṃpurimābhogavasena tena tena pañcadvārikābhiniyatamanoviññāṇassa parato pavattamānamanoviññāṇena tasmiṃ tasmiṃ atthe vaṇṇasaṇṭhānādivisesassa vinicchinitabbato. Uppannamattakameva hotīti pañcadvārikajavanaṃ tādisaṃ kiñci atthanicchayakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, kevalaṃ uppannamattameva hoti. Ayanti ‘‘ādīnavānupassino’’tiādinā vuttā.

၄၃၀. 'ငါးဒွါရ၌ဖြစ်သော ချမ်းသာ' ဟူသည် ကာယပသာဒကို မှီ၍ဖြစ်သော ချမ်းသာသက်သက်မျှ မဟုတ်ပေ။ 'မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော ချမ်းသာ' ဟူသည် မနောဒွါရစိတ်ကိုမှီ၍ ဖြစ်သော ချမ်းသာတည်း၊ ရရာ စေတသိကချမ်းသာ မဟုတ်ပေ၊ ထိုစေတသိကချမ်းသာကို ကာယိကသုခကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ပြီးသောကြောင့်တည်း။ 'ငါးဒွါရဇောဖြင့် ဝင်စားခြင်း သို့မဟုတ် ထခြင်း မရှိ' ဟူသော ဤစကားကို မနောဒွါရဇောဖြင့် ထိုဝင်စားခြင်း စသည် ဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြခြင်းငှာ မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ ထိုဝင်စားခြင်း စသည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခွင့်ရှိပုံကို ယုံမှားသံသယ ဖြေဖျောက်ရန်အတွက်မူ မဟုတ်ပေ။ ဝိညတ်မျှကိုမျှ ဖြစ်စေရန် မတတ်နိုင်သော ပဉ္စဒွါရိကဇောသည် ဝင်စားခြင်း၏ အဘယ်သို့ အထောက်အပံ့ ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း၊ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့အားမူကား ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါသလောဟု မေးအံ့။ သို့သော်လည်း ထိုဝင်စားခြင်း၏ နီးကပ်သောကာလ၌ ငါးဒွါရစိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း၊ ထိုသို့သော ရှေးဦးနှလုံးသွင်းခြင်းသည် ထိုအချိန်၌ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင် အရိယဓမ္မ၌ မကျွမ်းကျင်သော အချို့သူတို့၏ အိုး၏သဘော စသည်တို့၌ ဘုရားရှင်နှင့်တူစွာ ပြုလုပ်အပ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၏ စောဒနာစကားသည် ပယ်အပ်ပြီဟု မှတ်အပ်၏၊ ထိုထို ရှေးဦးနှလုံးသွင်းမှု၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုထို ငါးဒွါရ၌ မြဲမြံစွာဖြစ်သော မနောဝိညာဉ်၏ နောက်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မနောဝိညာဉ်ဖြင့် ထိုထိုအာရုံ၌ အဆင်း သဏ္ဌာန် စသောအထူးကို ဆုံးဖြတ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ 'ဖြစ်ကာမျှသာ ဖြစ်၏' ဟူသည် ငါးဒွါရဇောသည် ထိုသို့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆုံးဖြတ်တတ်သော ကိစ္စတစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြုနိုင်ပေ၊ စင်စစ် ဖြစ်ကာမျှသာ ဖြစ်၏။ 'ဤသည်' ဟူသည် 'အပြစ်ကို ရှုလေ့ရှိသောသူ၏' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ရှုနည်းတည်း။

431. Kusalacitta…pe… bhūtassāti vuṭṭhānagāminivipassanāsahagatakusalacittassa sampayuttacetosukhasamaṅgībhūtassa. Pubbasuddhikāti magguppattito, vipassanārambhatopi vā pubbeva suddhā. Tenāha – ‘‘ādito paṭṭhāya parisuddhāva hontī’’ti. Sabbatthakakārāpakaṅgānīti sīlavisodhanassa cittasamādhānassa vipassanābhiyogassa maggena pahātabbakilesapahānassāti sabbassapi maggasambhārakiccassa kārāpakaṅgāni. Aṭṭhaṅgiko vāti paṭhamajjhāniko vā aṭṭhaṅgiko, dutiyajjhāniko vā sattaṅgiko hoti.

၄၃၁. "ကုသိုလ်စိတ်...ပ... ဖြစ်သောသူအား" ဟူသည် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော ကုသိုလ်စိတ်ရှိ၍ ယှဉ်ဖော်ဘက် စေတသိကချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသူအား (ဆိုလိုသည်။) "ရှေးဦးစွာ စင်ကြယ်ခြင်းရှိကုန်သော" ဟူသည် မဂ်မဖြစ်ပေါ်မီကသော်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာမစတင်မီကသော်လည်းကောင်း ရှေးဦးကပင် စင်ကြယ်ကုန်သော။ ထို့ကြောင့် "အစမှစ၍ စင်ကြယ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ခပ်သိမ်းသောကိစ္စတို့ကို ပြုစေတတ်သောအင်္ဂါတို့" ဟူသည် သီလကို စင်ကြယ်စေခြင်း၊ စိတ်ကို တည်ကြည်စေခြင်း (သမာဓိ)၊ ဝိပဿနာ၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း၊ မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းဟူသော ခပ်သိမ်းသော မဂ်၏ အဆောက်အဦကိစ္စတို့ကို ပြုစေတတ်သော အင်္ဂါတို့ ဖြစ်သည်။ "ရှစ်ပါးအင်္ဂါရှိသော (မဂ္ဂင်) သော်လည်းကောင်း" ဟူသည် ပထမဈာန်မဂ်သည် ရှစ်ပါးအင်္ဂါရှိ၏၊ ဒုတိယဈာန်မဂ်သည် ခုနစ်ပါးအင်္ဂါရှိ၏။

Imameva suttapadesaṃ gahetvāti, ‘‘yā tathābhūtassa diṭṭhī’’tiādinā sammādiṭṭhiādīnaṃ pañcannaṃyeva tasmiṃ ṭhāne gahitattā lokuttaramaggo pañcaṅgikoti vadati. Soti tathā vadanto vitaṇḍavādī. Anantaravacanenevāti, ‘‘yā tathābhūtassa diṭṭhī’’tiādivacanassa, ‘‘evamassāya’’ntiādinā anantaravacanena. Paṭisedhitabboti paṭikkhipitabbo. ‘‘Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti hi idaṃ vacanaṃ ariyamaggassa pañcaṅgikabhāvaṃ ujukameva paṭikkhipati. Yadi evaṃ ‘‘yā tathābhūtassa diṭṭhī’’tiādinā tattha pañcannaṃ eva aṅgānaṃ gahaṇaṃ kimatthiyanti āha ‘‘uttari cā’’tiādi. Sammāvācaṃ bhāveti ariyamaggasamaṅgī. Tenāha ‘‘micchāvācaṃ pajahatī’’ti. Yasmiñhi [Pg.435] khaṇe sammāvācā bhāvanāpāripūriṃ gacchati, tasmiṃyeva micchāvācā pajahīyatīti. Saheva viratiyā pūrenti samucchedaviratiyā vinā dukkhapariññādīnaṃ asambhavato. Ādito paṭṭhāya parisuddhāneva vaṭṭanti parisuddhe sīle patiṭṭhitasseva bhāvanāya ijjhanato. Yathāvuttamatthaṃ ganthantarenapi samatthetuṃ, ‘‘subhaddasuttepi cā’’tiādi vuttaṃ. Anekesu suttasatesu aṭṭhaṅgikova maggo āgato, na pañcaṅgikoti adhippāyo.

"ဤသုတ်ချက်ကိုပင် ယူ၍" ဟူသည် "ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့် သိမြင်သော ထိုသူ၏ အယူသည်" အစရှိသည်ဖြင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော ငါးပါးတို့ကိုသာလျှင် ထိုနေရာ၌ ယူအပ်သောကြောင့် လောကုတ္တရာမဂ်သည် ငါးပါးသောအင်္ဂါရှိ၏ဟု ပြောဆိုတတ်၏။ ထိုသို့ ပြောဆိုသောသူသည် ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ဖြစ်၏။ "ချက်ချင်းဖြစ်သော စကားဖြင့်သာလျှင်" ဟူသည် "ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့် သိမြင်သော ထိုသူ၏ အယူသည်" စသော စကား၏၊ "ဤသို့ ဤသူအား" စသည်ဖြင့် ချက်ချင်းဖြစ်သော နောက်စကားဖြင့်။ "ပယ်မြစ်အပ်၏" ဟူသည် ပယ်စွန့်အပ်၏။ "မြတ်သော ရှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော မဂ်" ဟူသော ဤစကားသည် အရိယမဂ်၏ ငါးပါးအင်္ဂါရှိသောအဖြစ်ကို တိုက်ရိုက်ပင် ငြင်းပယ်သောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ "ဟုတ်မှန်သောအားဖြင့် သိမြင်သော ထိုသူ၏ အယူသည်" စသည်ဖြင့် ထိုနေရာ၌ ငါးပါးသောအင်္ဂါတို့ကိုသာ ယူခြင်းသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟူမူ "ထို့ပြင်လည်း" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အရိယမဂ်နှင့် ပြည့်စုံသူသည် သမ္မာဝါစာကို ပွားစေ၏၊ ထို့ကြောင့် "မိစ္ဆာဝါစာကို ပယ်စွန့်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ခဏ၌ သမ္မာဝါစာသည် ပွားများခြင်းအပြည့်အစုံသို့ ရောက်၏၊ ထိုခဏ၌ပင် မိစ္ဆာဝါစာကို ပယ်စွန့်ပြီးဖြစ်၏ဟူလို။ ဝိရတီနှင့်တကွသာလျှင် ပြည့်စုံစေအပ်ကုန်၏၊ သမုစ္ဆေဒဝိရတ် မပါဘဲ ဒုက္ခပရိညာ စသည်တို့ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ အစမှစ၍ စင်ကြယ်ကုန်သည်သာလျှင် ဖြစ်ထိုက်ကုန်၏၊ စင်ကြယ်သော သီလ၌ တည်သူအားသာလျှင် ဘာဝနာ ပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို အခြားသော ကျမ်းဂန်ဖြင့်လည်း ထောက်ခံခြင်းငှာ "သုဘဒ္ဒသုတ်၌လည်း" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ရာပေါင်းများစွာသော သုတ်တို့၌ ရှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော မဂ်သာလျှင် လာရှိ၏၊ ငါးပါးသောအင်္ဂါရှိသော မဂ်မဟုတ်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်တည်း။

Sammāsati maggakkhaṇe kāyānupassanādicatukiccasādhikā hotīti taṃ catubbidhaṃ katvā dassento, ‘‘maggasampayuttāva cattāro satipaṭṭhānā’’ti āha. Na catumaggasampayuttatāvasena. Esa nayo sammappadhānādīsupi. Aññamaññānativattamānā yuganaddhā yuttā viya ariyamaggayuganaddhā aññamaññaṃ paṭibaddhāti yuganaddhā. Tenāha – ‘‘ekakkhaṇikayuganandhā’’ti ariyamaggakkhaṇe eva hi samathavipassanā ekakkhaṇikā hutvā samadhuraṃ vattanti. Tenevāha ‘‘ete hī’’tiādi. Aññasmiṃ khaṇe samāpatti, aññasmiṃ vipassanāti idaṃ tesaṃ tattha tattha kiccato adhikabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na aññathā. Na hi paññārahitā samāpatti, samādhirahitā ca vipassanā atthi. Ariyamagge pana ekakkhaṇikā samadhuratāya ekarasabhāvenāti attho. Phalavimuttīti arahattaphalavimutti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva.

သမ္မာသတိသည် မဂ်ခဏ၌ ကာယာနုပဿနာ စသော ကိစ္စလေးပါးကို ပြီးစေတတ်၏ဟူ၍ ထိုသမ္မာသတိကို လေးပါးအပြားပြု၍ ပြလိုသဖြင့် "မဂ်နှင့်ယှဉ်သော သတိပဋ္ဌာန်တို့သည် လေးပါးတို့သာတည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မဂ်လေးပါးနှင့် ယှဉ်သည်၏အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်။ ဤနည်းသည် သမ္မပ္ပဓာန် စသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင်တည်း။ အချင်းချင်း မကျော်လွန်ဘဲ ထမ်းပိုးဖြင့် ကပ်၍ တပ်အပ်သော နွားတို့ကဲ့သို့၊ အရိယမဂ်တည်းဟူသော ထမ်းပိုးဖြင့် ယှဉ်စပ်လျက် အချင်းချင်း ဆက်စပ်နေသောကြောင့် "ယုဂနန္ဓ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ဧကက္ခဏိကယုဂနန္ဓ" (တစ်ခဏချင်း ယုဂနန္ဓဖြစ်ခြင်း) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အရိယမဂ်ခဏ၌သာလျှင် သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့သည် တစ်ခဏချင်းဖြစ်၍ ညီမျှသော ဝန်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဧတေ ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အခြားသောခဏ၌ သမာပတ်ဖြစ်ခြင်း၊ အခြားသောခဏ၌ ဝိပဿနာဖြစ်ခြင်းဟူသော ဤစကားသည် ထိုသမထ ဝိပဿနာတို့၏ ထိုထိုခဏ၌ ကိစ္စအားဖြင့် လွန်ကဲသည်၏အဖြစ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်။ ပညာကင်းသော သမာပတ်သည်လည်းကောင်း၊ သမာဓိကင်းသော ဝိပဿနာသည်လည်းကောင်း မရှိသည်သာတည်း။ အရိယမဂ်၌မူကား တစ်ခဏချင်းဖြစ်၍ ညီမျှသော ဝန်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အရသာရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွား၏ဟု အနက်ရှိ၏။ "ဖလဝိမုတ္တိ" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဝိမုတ္တိတည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိလွယ်သည်သာတည်း။

Mahāsaḷāyatanikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

မဟာသဠာယတနိကသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

8. Nagaravindeyyasuttavaṇṇanā

၈. နဂရဝိန္ဒေယျသုတ်အဖွင့်။

435. Samavisamaṃ carantīti kāyasamādiṃ samaññeva, kāyavisamādiṃ visamaññeva caranti karonti paṭipajjanti. Taṃ pana samavisamaṃ aññamaññaṃ viruddhattā visadisattā na ekasmiṃ kāle sambhavatīti āha – ‘‘kālena samaṃ kālena visama’’nti. Samacariyampi hi etanti pubbe samacariyāya jotitattā vuttaṃ.

၄၃၅. "သမဝိသမံ စရန္တိ" ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ကောင်းမှု စသည်တို့ကို ညီညွတ်စွာလည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော မကောင်းမှု စသည်တို့ကို မညီညွတ်စွာလည်းကောင်း ကျင့်ကြကုန်၏၊ ပြုကြကုန်၏၊ ဆောက်တည်ကြကုန်၏။ ထိုညီညွတ်ခြင်းနှင့် မညီညွတ်ခြင်း (သမဝိသမ) သည် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ မတူညီသောကြောင့် တစ်ချိန်တည်း၌ မဖြစ်နိုင်ဟု ပြလိုသဖြင့် "အချို့သောအခါ၌ ညီညွတ်စွာ၊ အချို့သောအခါ၌ မညီညွတ်စွာ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤကျင့်ခြင်းသည် သမစရိယာ (ညီညွတ်စွာကျင့်ခြင်း) လည်း ဖြစ်၏ဟူ၍ ရှေး၌ သမစရိယာကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

437. Ākaronti adhippetamatthaṃ ñāpenti pabodhentīti ākārā, ñāpakakāraṇanti āha – ‘‘ke ākārāti kāni kāraṇānī’’ti. Anubuddhiyoti [Pg.436] anumānañāṇāni. Tañhi yathādiṭṭhamatthaṃ diṭṭhabhāvena anveti anugacchatīti ‘‘anvayā’’ti vuccati. Haritatiṇacampakavanādivasenāti haritakambalādisadisatiṇādivasena vitthāritakanakapaṭādisadivikasitacampakavanādivasena. Ādisaddena cettha kīcakaveṇusaddamadhurasaphalāphalavasena saddarasānaṃ atthibhāvo veditabboti. Campakavaseneva pana phassagandhānampi atthibhāvo vuttoti. Tenāha – ‘‘rūpādayo pañca kāmaguṇā atthī’’ti. ‘‘Itthirūpādīni sandhāyetaṃ kathita’’nti vatvā indriyabaddhā vā hontu rūpādayo anindriyabaddhā vā, sabbepi cete kilesuppattinimittatāya kāmaguṇā evāti codanaṃ sandhāya visabhāgitthigatā rūpādayo savisesaṃ kilesuppattinimittanti dassento, ‘‘tāni hī’’tiādimāha.

၄၃၇. အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ပြုတတ်ကုန်၏၊ သိစေတတ်ကုန်၏၊ နိုးကြားစေတတ်ကုန်၏ဟူ၍ "အာကာရ" မည်ကုန်၏။ သိစေတတ်သောအကြောင်းဟု ပြလိုသဖြင့် "ကေ အာကာရာတိ ကာနိ ကာရဏာနီတိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "အနုဗုဒ္ဓိယော" ဟူသည် အနုမာနဉာဏ်တို့တည်း။ ထိုဉာဏ်သည် မြင်အပ်ပြီးသော အနက်ကို မြင်အပ်သည့်အဖြစ်ဖြင့် အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့် "အနွယ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ဟရိတတိဏစမ္ပကဝနာဒိဝသေနာတိ" ဟူသည် စိမ်းစိုသော ကမ္ဗလာနှင့်တူသော မြက်စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြန့်ခင်းအပ်သော ရွှေကော်ဇောနှင့်တူသော ပွင့်လန်းသော စမ္ပာတော စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် ဝါးပုလွေသံ၊ သာယာသော အသီးအနှံ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အသံ၊ အရသာတို့၏ ရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ စမ္ပာတော စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း တွေ့ထိစရာ (ဖောဋ္ဌဗ္ဗ)၊ အနံ့တို့၏ ရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်း မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ရူပါဒိငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့သည် ရှိကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဤစကားကို မိန်းမ၏ ရူပစသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုပြီး၍၊ သန္တတိနှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်စေ၊ မယှဉ်သည်ဖြစ်စေ ထိုရူပစသည်တို့သည် ကိလေသာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အလုံးစုံတို့သည် ကာမဂုဏ်တို့သာတည်းဟူသော စောဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မိန်းမနှင့် စပ်လျဉ်းသော ရူပစသည်တို့သည် အထူးသဖြင့် ကိလေသာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် "တာနိ ဟိ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Tattha tānīti rūpādīni. Hi-saddo hetuattho. Tena yathāvuttamatthaṃ samattheti, ‘‘yasmā purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, tasmā itthirūpādīni sandhāya etaṃ kathita’’nti. Purisassa cittanti purisassa catubhūmakaṃ kusalacittaṃ pariyādāya gahetvā antomuṭṭhigataṃ viya katvā. ‘‘Hatthikāyaṃ pariyādiyitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.126) hi gahaṇaṃ pariyādānaṃ nāma, ‘‘aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.102) khepanaṃ pariyādānaṃ, idha ubhayampi vaṭṭati. Idāni yathāvuttamatthaṃ sutteneva sādhetuṃ, ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘nāhaṃ, bhikkhave’’tiādīsu na-kāro paṭisedhattho. Ahanti bhagavā attānaṃ niddisati. Bhikkhaveti bhikkhū ālapati. Aññanti idāni vattabbaṃ itthirūpato aññaṃ. Ekarūpampīti ekampi rūpaṃ. Samanupassāmīti ñāṇassa samanupassanā adhippetā, heṭṭhā na-kāraṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Ayañhettha attho – ‘‘ahaṃ, bhikkhave, sabbaññutaññāṇena sabbaso olokento aññaṃ ekarūpampi na samanupassāmī’’ti. Yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti yaṃ rūpaṃ rūpagarukassa purisassa sabbampi kusalacittaṃ pavattituṃ appadānavasena pariyādiyitvā gahetvā khepetvā ca tiṭṭhati. Yathayidaṃ itthirūpanti itthiyā rūpakāyaṃ. Rūpasaddo khandhādianekatthavācako, idha pana itthiyā catusamuṭṭhāne rūpāyatane vaṇṇadhātuyaṃ daṭṭhabbo. ‘‘Itthirūpaṃ, bhikkhave, purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti [Pg.437] idaṃ purimasseva daḷhīkaraṇatthaṃ vuttaṃ. Purimaṃ ‘‘yathayidaṃ, bhikkhave, itthirūpa’’nti idaṃ opammavasena vuttaṃ, idaṃ pariyādānabhāve nidassananti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

ထိုစကား၌ "တာနိ" ဟူသည် ရူပစသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဟိ" သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြအနက်ရှိ၏။ ထို "ဟိ" သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို ပြီးစေတတ်၏၊ "အကြင်ကြောင့် ယောက်ျား၏ စိတ်ကို ကုန်စေ၍ တည်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် မိန်းမ၏ ရူပစသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤစကားကို မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပုရိသဿ စိတ္တံ" ဟူသည် ယောက်ျား၏ ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်စိတ်ကို လွှမ်းမိုးယူ၍ လက်ဆုပ်တွင်းသို့ သွင်းဘိသကဲ့သို့ ပြု၍။ "ဟတ္ထိကာယံ ပရိယာဒိယိတွာ" စသည်တို့၌ (သံ၊ နိ၊ ၁၊ ၁၂၆) ကုန်စေခြင်း (ယူခြင်း) ကို "ပရိယာဒါန" ဟု ခေါ်၏။ "အနိစ္စသညာ ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ သဗ္ဗံ ကာမရာဂံ ပရိယာဒိယတိ" စသည်တို့၌ (သံ၊ နိ၊ ၃၊ ၁၀၂) ကုန်ခမ်းစေခြင်းကို "ပရိယာဒါန" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤ၌ နှစ်မျိုးလုံးပင် အပ်စပ်၏။ ယခုအခါ၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို သုတ်တော်ဖြင့်သာ ပြီးစေခြင်းငှာ "ယထာဟ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုပါဠိ၌ "နာဟံ ဘိက္ခဝေ" စသည်တို့တွင် "န" ကာရသည် ပယ်မြစ်ခြင်းအနက်ရှိ၏။ "အဟံ" ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိကိုယ်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ "ဘိက္ခဝေ" ဟူ၍ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏။ "အညံ

Nagaravindeyyasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

နဂရဝိန္ဒေယျသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေသော ဋီကာ (လီနတ္ထပ္ပကာသနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

9. Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanā

၉. ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ်အဖွင့်။

438. Dhammasenāpatino paṭisallīyanassa adhippetattā, upari ca pāḷiyaṃ, ‘‘suññatāvihārena kho ahaṃ, bhante, etarahi bahulaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 3.438) vuttattā ‘‘paṭisallānāti phalasamāpattito’’ti āha.

၄၃၈. ဓမ္မသေနာပတိ (အရှင်သာရိပုတ္တရာ) ၏ တစ်ပါးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းကို ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထက်ပါဠိတော်၌ "မြတ်စွာဘုရား... အကျွန်ုပ်သည် ယခုအခါ သုညတဝိဟာရဖြင့် များစွာ နေပါ၏" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဆိတ်ငြိမ်ရာမှ (ထခြင်း) ဟူသည် ဖလသမာပတ်မှ (ထခြင်း) ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Vippasannānīti visesato pasannāni. Okāsavasenāti indriyānaṃ patiṭṭhitokāsavasena. Nanu tāni indriyāni sabhāvato vippasannāni hontīti? Saccaṃ honti. Na hidaṃ tādisaṃ pasannataṃ sandhāya vuttaṃ, idaṃ pana santapaṇītasamāpattisamuṭṭhitānaṃ paccupaṭṭhitānaṃ cittajarūpānaṃ vasena sesatisantatirūpānaṃ seṭṭhataraṃ paṇītabhāvāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Phalasamāpattitoti suññatānupassanāvasena samāpannaphalasamāpattito. Mahantānaṃ buddhādīnaṃ purisānaṃ vihāro mahāpurisavihāro. Tenāha – ‘‘buddha…pe… vihāro’’ti. Vihārato paṭṭhāyāti parikkhitte ca vihāre parikkhepato paṭṭhāya, aparikkhitte ca parikkhepārahaṭṭhānato paṭṭhāya. Keci pana ‘‘vihārabbhantarato paṭṭhāyā’’ti vadanti. Yāva gāmassa indakhīlāti gāmassa abbhantarindakhīlo. Gehapaṭipāṭiyācaritvāti piṇḍāya caritvā. Yāva nagaradvārena nikkhamanāti nagaradvārena yāva nikkhamanapadesā. Yāva vihārāti yāva vihārabbhantarā. Paṭikkantamaggoti nivattanamaggo. Ārammaṇe paṭihaññanākārena pavattamānampi paṭighasampayuttaṃ citte paṭihanantaṃ viya pavattatīti āha – ‘‘citte paṭihaññanakilesajāta’’nti. Divasañca rattiñca anusikkhantenāti etaṃyeva rāgādippahāyiniṃ sammāpaṭipattiṃ divā ca rattiñca anu anu sikkhantena uparūpari vaḍḍhentena.

“ဝိပ္ပသန္နာနိ” ဟူသည် ထူးခြားစွာ ကြည်လင်ကုန်သော ဟူလို။ “ဩကာသဝသေန” ဟူသည် ဣန္ဒြေတို့၏ တည်ရာအရပ် အခွင့်အားဖြင့် ဟူလို။ ထိုဣန္ဒြေတို့သည် သဘောအားဖြင့် ကြည်လင်သည် မဟုတ်ပါလော? မှန်ပေ၏၊ ကြည်လင်ကုန်၏။ သို့သော် ဤစကားကို ထိုသို့သော ကြည်လင်မှုကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်မဟုတ်၊ ငြိမ်းအေးမွန်မြတ်သော သမာပတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်၍ ထင်ရှားရှိသော စိတ္တဇရုပ်များ၏ စွမ်းအားဖြင့် ကြွင်းသော သန္တတိသုံးပါး အရုပ်တို့၏ သာလွန်ထူးကဲ မွန်မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ “ဖလသမာပတ္တိတော” ဟူသည် သုညတာနုပဿနာအားဖြင့် ဝင်စားအပ်သော ဖလသမာပတ်ကြောင့် ဟူလို။ ဘုရားအစရှိသော ကြီးမြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ နေခြင်းသည် မဟာပုရိသဝိဟာရ မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ဗုဒ္ဓ...ပေ... ဝိဟာရော” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဝိဟာရတော ပဋ္ဌာယ” ဟူသည် ခြံရံအပ်သော ကျောင်းတိုက်၌ တံတိုင်းမှ စ၍လည်းကောင်း၊ မခြံရံအပ်သော ကျောင်းတိုက်၌ တံတိုင်းခတ်ထိုက်သော နေရာမှ စ၍လည်းကောင်း ဟူလို။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား “ကျောင်းတွင်းမှ စ၍” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ယာဝ ဂါမဿ ဣန္ဒခီလာ” ဟူသည် ရွာ၏ အတွင်းအင်းပျဉ်း (တံခါးတိုင်) တိုင်အောင် ဟူလို။ “ဂေဟပဋိပါဋိယာ စရိတွာ” ဟူသည် ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်၍ ဟူလို။ “ယာဝ နဂရဒွါရေန နိက္ခမနာ” ဟူသည် မြို့တံခါးမှ ထွက်ရာအရပ်တိုင်အောင် ဟူလို။ “ယာဝ ဝိဟာရာ” ဟူသည် ကျောင်းတိုက်အတွင်းတိုင်အောင် ဟူလို။ “ပဋိက္ကန္တမဂ္ဂေါ” ဟူသည် ပြန်လှည့်လာသော လမ်းခရီး ဟူလို။ အာရုံ၌ ခတ်နှိပ်ခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော်လည်း ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော စိတ်သည် စိတ်၌ပင် ခတ်နှိပ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် “citte paṭihaññanakilesajātaṃ” (စိတ်၌ ခတ်နှိပ်တတ်သော ကิလေသာတရားစု) ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ “ဒိဝသဉ္စ ရတ္တိဉ္စ အနုသိက္ခန္တေန” ဟူသည် ရာဂစသည်ကို ပယ်တတ်သော ထိုသမ္မာပဋိပတ်ကိုပင် နေ့၌လည်းကောင်း ညဉ့်၌လည်းကောင်း အထပ်ထပ် သင်ယူလေ့ကျင့်ခြင်းဖြင့်၊ အထက်ထက် တိုးပွားစေခြင်းဖြင့် ဟူလို။

440. Pahīnā nu kho me pañca kāmaguṇāti ettha kāmaguṇappahānaṃ nāma tappaṭibaddhachandarāgappahānaṃ. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘tiṭṭhanti citrāni tatheva [Pg.438] loke, athettha dhīrā vinayanti chanda’’nti. Ekabhikkhussa paccavekkhaṇā nānāti ekasseva bhikkhuno, ‘‘pahīnā nu kho me pañca kāmaguṇā’’tiādinā pāḷiyaṃ āgatā nānāpaccavekkhaṇā honti. Nānābhikkhūnanti visuṃ visuṃ anekesaṃ bhikkhūnaṃ. Paccavekkhaṇā nānāti vuttanānāpaccavekkhaṇā. Idāni tameva saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ, ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘paccavekkhatī’’ti vuttaṃ, kathaṃ pana paccavekkhatīti āha ‘‘pahīnā nu kho’’tiādi. Vīriyaṃ paggayhāti catubbidhasammappadhānavīriyaṃ ārabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhitvā. Maggānantaraṃ anāgāmiphalaṃ patvāti vacanaseso. Phalānantaraṃ magganti tasmiṃ anāgāmimagge ṭhito phalasamāpattito vuṭṭhāya aggamaggatthāya vipassanaṃ ārabhitvā tasmiṃyeva āsane na cireneva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattamaggaṃ gaṇhanto nirodhadhammānuppattiyā vipassanāparivāsābhāvato phalānantaraṃ maggappatto nāma hotīti katvā.

၄၄၀. “ငါ့အား ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်ပြီလော” ဟူသော ဤစကား၌ ကာမဂုဏ်တို့ကို ပယ်ခြင်းဟူသည် ထိုကာမဂုဏ်တို့နှင့် ဆက်စပ်နေသော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “လောက၌ ဆန်းကြယ်သော အာရုံတို့သည် ထိုနည်းအတိုင်း တည်ရှိကုန်၏၊ သို့သော် ပညာရှိတို့သည် ထိုအာရုံတို့၌ ဆန္ဒကို ပယ်ဖျောက်ကြကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဧကဘိက္ခုဿ ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာ” ဟူသည် ရဟန်းတစ်ပါးတည်း၏ “ငါ့အား ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်ပြီလော” စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်၌ လာရှိသော ပစ္စဝေက္ခဏာတို့သည် အပြားအမျိုးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏။ “နာနာဘိက္ခူနံ” ဟူသည် တခြားစီဖြစ်ကုန်သော များစွာသော ရဟန်းတို့အား။ “ပစ္စဝေက္ခဏာ နာနာ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားအမျိုးမျိုးသော ပစ္စဝေက္ခဏာတို့ ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ အကျဉ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ထိုအနက်ကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ “ကထံ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားတို့၌ “ဆင်ခြင်၏” ဟု ဆိုအပ်၏၊ မည်သို့လျှင် ဆင်ခြင်သနည်းဟူမူ “ပဟီနာ နု ခေါ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဝီရိယံ ပဂ္ဂယှ” ဟူသည် လေးပါးသော သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယကို အားထုတ်၍ ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေပြီးလျှင် ဟူလို။ “မဂ်၏အခြားမဲ့၌ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်၍” ဟူသော စကားကြွင်းတည်း။ “ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂံ” ဟူသော နေရာ၌၊ ထိုအနာဂါမိမဂ်၌ တည်သောသူသည် ဖလသမာပတ်မှ ထ၍ အထက်မဂ် (အရဟတ္တမဂ်) အလို့ငှာ ဝိပဿနာကို အားထုတ်ပြီး ထိုနေရာ၌ပင် မကြာမြင့်မီ ဝိပဿနာကို ထက်သန်စေလျက် အရဟတ္တမဂ်ကို ရယူသည်ရှိသော် ချုပ်ငြိမ်းရာတရား (နိရောဓဓမ္မ) သို့ ဆိုက်ရောက်သောကြောင့် ဝိပဿနာအကြားအလပ်မရှိသဖြင့် ဖိုလ်၏အခြားမဲ့၌ မဂ်သို့ ရောက်သူ မည်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။

Tato vuṭṭhāyāti maggānantaraphalato vuṭṭhāya. Maggānantarato hi vuṭṭhito maggato vuṭṭhito viya hotīti tathā vuttaṃ. ‘‘Phalānantaraṃ magga’’nti ettha phalaṃ anantaraṃ etassāti phalānantaraṃ. ‘‘Phalānantaraṃ magga’’nti padadvayenapi anāgāmimaggaphalāni ceva vadatīti evamettha attho daṭṭhabbo. Nīvaraṇādīsupi eseva nayoti ettha, ‘‘pahīnā nu kho me pañca nīvaraṇā’’tiādinā yojanā veditabbā. Etesanti ettha etesaṃ nīvaraṇapañcupādānakkhandhasatipaṭṭhānādīnaṃ. Pahānādīnīti pahānapariññābhāvanāsacchikiriyā. Nānāpaccavekkhaṇā hotīti tā paccavekkhaṇā nānāti adhippāyo. Etāsu pana paccavekkhaṇāsūti etāsu kāmaguṇapaccavekkhaṇādīsu dvādasasu paccavekkhaṇāsu. Ekaṃ paccavekkhaṇaṃ paccavekkhati dvādasasu nayesu ekeneva kiccasiddhito. Añño bhikkhu. Ekanti aññaṃ paccavekkhati. Aññattho hi ayaṃ ekasaddo ‘‘ittheke’’tiādīsu (ma. ni. 3.21, 27) viyāti. Nānābhikkhūnaṃ pana ekā paccavekkhaṇā, nānābhikkhūnaṃ nānāpaccavekkhaṇāti evaṃ catukkapaccavekkhaṇampi ettha sambhavati. Imassa pana dvayassa vasena abhisamayo natthīti tadubhayaṃ aṭṭhakathāyaṃ na uddhaṭaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

“တတော ဝုဋ္ဌာယ” ဟူသည် မဂ်၏အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော ဖိုလ်မှ ထ၍ ဟူလို။ မဂ်၏အခြားမဲ့ဖိုလ်မှ ထသောသူသည် မဂ်မှ ထသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂံ” ဟူသော ဤစကား၌၊ ဖိုလ်သည် ထိုမဂ်၏ အခြားမဲ့ (ရှေးဦးစွာသော အခွင့်) ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဖလာနန္တရ မည်၏။ “ဖလာနန္တရံ မဂ္ဂံ” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုလုံးဖြင့်လည်း အနာဂါမိမဂ်နှင့် ဖိုလ်တို့ကိုပင် ဆိုလို၏ဟု ဤနေရာ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ “နီဝရဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော” ဟူသော ဤစကား၌ “ငါ့အား နီဝရဏငါးပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်ပြီလော” စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။ “ဧတေသံ” ဟူသည် ဤနေရာ၌ ထိုနီဝရဏ၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါး၊ သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့၏ ဟူလို။ “ပဟာနာဒီနိ” ဟူသည် ပယ်ခြင်း (ပဟာန)၊ ပိုင်းခြားသိခြင်း (ပရိညာ)၊ ပွားများခြင်း (ဘာဝနာ)၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယ) တို့ ဖြစ်သည်။ “နာနာပစ္စဝေက္ခဏာ ဟောတိ” ဟူသည်မှာ ထိုဆင်ခြင်မှုတို့သည် အပြားအမျိုးမျိုး ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ဧတာသု ပန ပစ္စဝေက္ခဏာသု” ဟူသည် ထိုကာမဂုဏ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းစသော ၁၂-ပါးသော ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) တို့တွင် ဟူလို။ တစ်ခုသော ဆင်ခြင်ခြင်းကို ဆင်ခြင်၏၊ ၁၂-ပါးသော နည်းတို့တွင် တစ်နည်းတည်းဖြင့်လည်း ကိစ္စပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ အခြားသော ရဟန်းသည် “ဧကံ” ဟူသည် အခြားတစ်ခုကို ဆင်ခြင်၏။ “ဣတ္ထေကေ” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ “ဧက”သဒ္ဒါသည် အခြားသော (တပါးသော) ဟူသော အနက်ရှိသောကြောင့်တည်း။ များစွာသောရဟန်းတို့အား တစ်ခုသော ဆင်ခြင်ခြင်းဖြစ်ခြင်း၊ များစွာသောရဟန်းတို့အား အမျိုးမျိုးသော ဆင်ခြင်ခြင်းဖြစ်ခြင်း ဟု ဤသို့ လေးပါးသော ဆင်ခြင်ခြင်း (စတုက္ကပစ္စဝေက္ခဏာ) သည်လည်း ဤနေရာ၌ ဖြစ်နိုင်ပေ၏။ သို့သော် ဤနှစ်ပါးသော စွမ်းအားဖြင့် သစ္စာသိမြင်မှု (အဘိသမယ) မရှိသောကြောင့် ထိုနှစ်ပါးလုံးကို အဋ္ဌကထာ၌ ထုတ်ပြတော်မမူခဲ့ပေ။ ကြွင်းသော စကားသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်သည်သာတည်း။

Piṇḍapātapārisuddhisuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိသုတ်အဖွင့်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုပြသော လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

10. Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanā

၁၀. ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ်အဖွင့်

453. Evaṃnāmaketi [Pg.439] ‘‘gajaṅgalā’’ti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmake majjhimapadesassa mariyādaṭṭhānabhūte nigame. Suveḷu nāma nicalarukkhoti vadanti. Tato aññaṃ evāti pana adhippāyena ‘‘ekā rukkhajātī’’ti vuttaṃ. Cakkhusotānaṃ yathāsakavisayato nivāraṇaṃ damanaṃ indriyabhāvanā, tañca kho sabbaso adassanena asavanenāti āha – ‘‘cakkhunā rūpaṃ na passati, sotena saddaṃ na suṇātī’’ti. Sati hi dassane savane ca tāni adantāni abhāvitānevāti adhippāyo. Cakkhusotāni ca asampattaggāhitāya durakkhitānīti brāhmaṇo tesaṃyeva visayaggahaṇaṃ paṭikkhipi. Asadisāyāti aññatitthiyasamayehi asādhāraṇāya. Ālayanti kathetukāmatākāranti attho.

၄၅၃. “ဧဝံနာမကေ” ဟူသည် “ဂဇင်္ဂလာ” ဟု ဤသို့ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် အမည်ရအပ်သော၊ မဇ္ဈိမဒေသ၏ နယ်ခြားအရပ်ဖြစ်သော နိဂုံး၌ ဟူလို။ “သုဝေဠု” မည်သည်မှာ မလှုပ်မယှက်သော သစ်ပင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုထက် အခြားသော သစ်ပင်သာတည်း ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “ဧကာ ရုက္ခဇာတိ” (တစ်မျိုးသော သစ်ပင်မျိုး) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ စက္ခုနှင့် သောတတို့ကို မိမိတို့ဆိုင်ရာ အာရုံတို့မှ တားမြစ်ခြင်း၊ ဆုံးမခြင်းသည် ဣန္ဒြိယဘာဝနာ ဖြစ်၏၊ ထိုတားမြစ်ခြင်းကိုလည်း လုံးဝမမြင်ခြင်း၊ မကြားခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု ပြလို၍ “မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မမြင်၊ နားဖြင့် သဒ္ဒါရုံကို မကြား” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်းရှိလျှင် ထိုဣန္ဒြေတို့သည် မဆုံးမအပ်၊ မပွားများအပ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်ပေအံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စက္ခုနှင့် သောတတို့သည် မဆိုက်ရောက်သေးသော အာရုံကို ယူတတ်သောအဖြစ်ကြောင့် စောင့်ရှောက်ရန် ခဲယဉ်းကုန်၏ဟု ပုဏ္ဏားသည် ထိုဣန္ဒြေတို့၏ အာရုံယူခြင်းကိုပင် ပယ်မြစ်ခဲ့သည်။ “အသဒိသာယ” ဟူသည် တပါးသော တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော၊ မတူသော ဟူလို။ “အာလယံ” ဟူသည် ပြောဆိုလိုသောအခြင်းအရာ ဟု အနက်ရသည်။

454. Vipassanupekkhāti āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattabhūtā vipassanāsaṅkhātā upekkhā. Sā pana yasmā bhāvanāvisesappattiyā heṭṭhimehi vipassanāvārehi santā ceva paṇītā ca, pageva cakkhuviññāṇādisahagatāhi upekkhāhi, tasmā āha – ‘‘esā santā esā paṇītā’’ti. Atappikāti santapaṇītabhāvanārasavasena tittiṃ na janeti. Tenevāha –

၄၅၄. “ဝိပဿနုပေက္ခာ” ဟူသည် အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသောသူအား ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို မြင်အပ်သော် သင်္ခါရတို့၏ အနိစ္စအဖြစ်စသည်ကို စိစစ်ဆင်ခြင်ရာ၌ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော ဥပေက္ခာ ဖြစ်သည်။ ထိုဝိပဿနုပေက္ခာသည်ကား ထူးခြားသော ဘာဝနာသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် အောက်ထပ် ဝိပဿနာအလှည့်တို့ထက်လည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်စသည်နှင့်ယှဉ်သော ဥပေက္ခာတို့ထက် အလွန်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးသည်လည်းဖြစ်၊ မွန်မြတ်သည်လည်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤဥပေက္ခာသည် ငြိမ်းအေး၏၊ ဤဥပေက္ခာသည် မွန်မြတ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “အတပ္ပိကာ” ဟူသည် ငြိမ်းအေးမွန်မြတ်သော ဘာဝနာရသာ၏ စွမ်းအားဖြင့် တင်းတိမ်မှုကို မဖြစ်စေတတ် ဟူလို။ ထို့ကြောင့်ပင် မိန့်ဆိုအပ်သည်မှာ -

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti. (dha. pa. 373);

“ဆိတ်ငြိမ်သောကျောင်းသို့ ဝင်၍ ငြိမ်းအေးသောစိတ်ရှိလျက် တရားကို ကောင်းစွာ ဝိပဿနာရှုသော ရဟန်းအား လူတို့နှင့်မသက်ဆိုင်သော (နတ်တို့၏ မွေ့လျော်ခြင်းကဲ့သို့သော) မွေ့လျော်ခြင်းသည် ဖြစ်၏” ဟု (ဓမ္မပဒ၊ ဂါထာ ၃၇၃ တွင်) မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Itīti evaṃ vakkhamānākārenāti attho. Ayaṃ bhikkhūti ayaṃ āraddhavipassako bhikkhūti yojanā. Cakkhudvāre rūpārammaṇamhīti cakkhudvāre āpāthagate rūpārammaṇe. Manāpanti manāpabhāvena pavattanakaṃ. Majjhatte manāpāmanāpanti iṭṭhamajjhatte manāpabhāvena amanāpabhāvena ca pavattanakaṃ manāpāmanāpaṃ nāmāti. Tenāha (‘‘neva manāpaṃ na amanāpa’’nti). Iminā manāpabhāvo gahito, ‘‘neva manāpa’’nti iminā manāpabhāvo majjhatto ca ubhayaṃ ekadesato labbhatīti, ‘‘manāpāmanāpa’’nti vuttaṃ. Evaṃ ārammaṇe labbhamānavisesavasena tadārammaṇassa cittassa pākatikaṃ pavattiākāraṃ dassetvā idāni tappaṭisedhena ariyassa [Pg.440] vinaye anuttaraṃ indriyabhāvanaṃ dassetuṃ, ‘‘tassa rajjituṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tatrāyaṃ yojanā – tassa cittaṃ iṭṭhe ārammaṇe rajjituṃ vā aniṭṭhe ārammaṇe dussituṃ vā majjhatte ārammaṇe muyhituṃ vā. Adatvāti nisedhetvā. Pariggahetvāti parijānanavasena ñāṇena gahetvā ñātatīraṇapahānapariññāhi parijānitvā. Vipassanaṃ majjhatte ṭhapetīti anukkamena vipassanupekkhaṃ nibbattetvā taṃ saṅkhārupekkhaṃ pāpetvā ṭhapeti. Cakkhumāti na pasādacakkhuno atthitāmattajotanaṃ; atha kho tassa atisayena atthitājotanaṃ, ‘‘sīlavā’’tiādīsu viyāti āha – ‘‘cakkhumāti sampannacakkhu visuddhanetto’’ti.

“ဣတိ” ဟူသည် ဤသို့ ပြောလတ္တံ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ “အယံ ဘိက္ခု” ဟူသည် ဤဝိပဿနာကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော ရဟန်းဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ “စက္ခုဒွါရေ ရူပါရမ္မဏသ္မိံ” ဟူသည် မျက်စိတံခါး၌ ရှေးရှုကျရောက်လာသော ရူပါရုံ၌ (ဟု အနက်ရ၏)။ “မနာပံ” ဟူသည် နှစ်သက်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အာရုံကို။ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော “မနာပါမနာပံ” ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော အလယ်အလတ်အာရုံ၌ နှစ်သက်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မနှစ်သက်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောအရာကို “မနာပါမနာပ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “နေဝ မနာပံ န အမနာပံ” (နှစ်သက်ဖွယ်လည်းမဟုတ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်လည်းမဟုတ်) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ(ပထမ)ပုဒ်ဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ်အဖြစ်ကို ယူအပ်၏၊ “နေဝ မနာပံ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ်အဖြစ်နှင့် အလယ်အလတ်အဖြစ် နှစ်မျိုးလုံးကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ရနိုင်သောကြောင့် “မနာပါမနာပံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ အာရုံ၌ ရရှိနိုင်သော ထူးခြားမှု၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုအာရုံကို စွဲ၍ဖြစ်သော စိတ်၏ ပကတိ ဖြစ်ပုံအခြင်းအရာကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ထို(ပကတိဖြစ်ပုံ)ကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် အရိယာတို့၏ ဝိနည်း၌ အတုမဲ့ဖြစ်သော ဣန္ဒြေပွားများမှုကို ပြခြင်းငှာ “တဿ ရဇ္ဇိတုံ ဝါ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ဤသို့ သမ္ဗန်ယူရမည် - ထိုရဟန်း၏ စိတ်သည် အလိုရှိအပ်သော (ဣဋ္ဌ) အာရုံ၌ တပ်မက်ခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း၊ မလိုလားအပ်သော (အနိဋ္ဌ) အာရုံ၌ ပြစ်မှားခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း၊ အလယ်အလတ်အာရုံ၌ တွေဝေခြင်းငှာသော်လည်းကောင်း။ “အဒတွာ” ဟူသည် တားမြစ်၍ (အခွင့်မပေးဘဲ)။ “ပရိဂ္ဂဟေတွာ” ဟူသည် ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဉာဏ်ဖြင့်ယူ၍၊ ဉာတပရိညာ၊ တီရဏပရိညာ၊ ပဟာနပရိညာတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသိမြင်၍။ “ဝိပဿနံ မဇ္ဈတ္တေ ဌပေတိ” ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း ဝိပဿနုပေက္ခာကို ဖြစ်ထွန်းစေ၍ ထိုဝိပဿနုပေက္ခာကို သင်္ခါရုပေက္ခာသို့ ရောက်စေပြီးလျှင် ထား၏။ “စက္ခုမာ” ဟူသည် ပသာဒမျက်စိ ရှိရုံမျှကို ပြသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား “သီလဝါ” (သီလရှိသူ) စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ထိုမျက်စိ လွန်ကဲစွာရှိခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် “စက္ခုမာ ဟူသည် ပြည့်စုံသောမျက်စိရှိသော၊ စင်ကြယ်သောမျက်စိရှိသောသူ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

456. Īsakaṃ poṇeti majjhe uccaṃ hutvā īsakaṃ poṇe, na antantena vaṅke. Tenāha – ‘‘rathīsā viya uṭṭhahitvā ṭhite’’ti.

၄၅၆. “အနည်းငယ် ကိုင်းညွတ်သော” ဟူသည် အလယ်၌ မြင့်မား၍ အနည်းငယ် ကိုင်းညွတ်သော်လည်း၊ အစွန်းတစ်ဖက်တစ်ချက်၌ ကောက်ကွေးခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကြောင့် “ရထားဦးပိုးတံကဲ့သို့ ထောင်၍တည်ရှိသော” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

461. Paṭikūleti amanuññe ārammaṇe. Appaṭikūlasaññīti na paṭikūlasaññī. Taṃ pana appaṭikūlasaññitaṃ dassetuṃ, ‘‘mettāpharaṇena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha paṭikūle aniṭṭhe vatthusmiṃ sattasaññite mettāpharaṇena vā dhātuso upasaṃhārena vā saṅkhārasaññite pana dhātuso upasaṃhārena vāti yojetabbaṃ. Appaṭikūlasaññī viharatīti hitesitāya dhammasabhāvacintanāya ca nappaṭikūlasaññī hutvā iriyāpathavihārena viharati. Appaṭikūle iṭṭhe vatthusmiṃ sattasaññite kesādiasucikoṭṭhāsamattamevāti asubhapharaṇena vāti asubhato manasikāravasena. Idaṃ rūpārūpamattaṃ aniccaṃ saṅkhatanti aniccato upasaṃhārena vā. Tato eva, ‘‘dukkhaṃ vipariṇāmadhamma’’nti manasi karonto paṭikūlasaññī viharati. Sesapadesūti, ‘‘paṭikūle ca appaṭikūle cā’’tiādinā āgatesu sesesu dvīsu padesu. Tattha hi iṭṭhāniṭṭhavatthūni ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ yathā sattānaṃ paṭhamaṃ paṭikūlato upaṭṭhitameva pacchā gahaṇākāravasena avatthantarena vā appaṭikūlato upaṭṭhāti. Yañca appaṭikūlato upaṭṭhitameva pacchā paṭikūlato upaṭṭhāti, tadubhayepi khīṇāsavo sace ākaṅkhati, vuttanayena appaṭikūlasaññī vihareyya paṭikūlasaññī vāti.

၄၆၁. “ပဋိကူလေ” ဟူသည် မနှစ်သက်ဖွယ်သော အာရုံ၌။ “အပ္ပဋိကူလသညီ” ဟူသည် မစက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိသူ။ ထိုမစက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိပုံကို ပြခြင်းငှာ “မေတ္တာဖြန့်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော အနိဋ္ဌဝတ္ထု၌ သတ္တဝါဟု အမှတ်သညာရှိပါက မေတ္တာဖြန့်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဓာတ်သဘောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရဟု အမှတ်သညာရှိပါကမူ ဓာတ်သဘောအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ “အပ္ပဋိကူလသညီ ဝိဟရတိ” ဟူသည် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မသဘောကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း မစက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိသူဖြစ်၍ ဣရိယာပုထ်မျှတခြင်းဖြင့် နေ၏။ မစက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်သော ဣဋ္ဌဝတ္ထု၌ သတ္တဝါဟု အမှတ်သညာရှိပါက “ဆံပင် အစရှိသော မစင်ကြယ်သော ကောဋ္ဌာသမျှသာတည်း” ဟု အသုဘအာရုံကို ဖြန့်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ (တစ်နည်း) အသုဘအဖြစ်ဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း။ “ဤသည်ကား ရုပ်နာမ်မျှသာတည်း၊ မမြဲ၊ ပြုပြင်အပ်သောအရာတည်း” ဟု မမြဲသောအနိစ္စသဘောဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဆင်းရဲ၏၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိ၏” ဟု နှလုံးသွင်းလျက် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိသူဖြစ်၍ နေ၏။ “သေသပဒေသု” ဟူသည် “ပဋိကူလေ စ အပ္ပဋိကူလေ စ” အစရှိသည်ဖြင့် လာသော ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌။ ထိုပုဒ်၌ နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ် ဝတ္ထုတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းယူ၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ သတ္တဝါတို့အား ရှေးဦးစွာ စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသော်လည်း နောင်အခါ၌ နှလုံးသွင်းယူပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အခြေအနေတစ်မျိုးပြောင်းလဲသွားခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း မစက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသကဲ့သို့။ ရှေးဦးစွာ မစက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသော်လည်း နောင်အခါ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသကဲ့သို့၊ ထိုနှစ်မျိုးလုံး၌ ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် အကယ်၍ အလိုရှိပါက ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မစက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိလျက်ဖြစ်စေ၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု အမှတ်သညာရှိလျက်ဖြစ်စေ နေနိုင်၏။

Tadubhayaṃ [Pg.441] abhinivajjetvāti sabhāvato bhāvanānubhāvato ca upaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ paṭikūlasabhāvaṃ appaṭikūlasabhāvaṃ vāti taṃ ubhayaṃ pahāya aggahetvā. Sabbasmiṃ vatthusmiṃ pana, ‘‘majjhatto hutvā viharitukāmo kiṃ karotī’’ti, vatvā tattha paṭipajjanavidhiṃ dassento, ‘‘iṭṭhāniṭṭhesu…pe… domanassito hotī’’ti āha. Idāni yathāvuttamatthaṃ paṭisambhidāmaggapāḷiyā vibhāvetuṃ, ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha. Tassattho heṭṭhā vuttanayo eva. Satoti sativepullappattiyā satimā. Sampajānoti paññāvepullappattiyā sampajānakārī. Cakkhunā rūpaṃ disvāti kāraṇavasena cakkhūti laddhavohārena rūpadassanasamatthena cakkhuviññāṇena, cakkhunā vā karaṇabhūtena rūpaṃ passitvā. Neva sumano hoti gehassitasomanassapaṭikkhepena nekkhammapakkhikāya kiriyāsomanassavedanāya.

“တဒုဘယံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ” ဟူသည် သဘောတရားအရသော်လည်းကောင်း၊ ဘာဝနာ၏ စွမ်းပကားကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထင်ရှားလာသော စက်ဆုပ်ဖွယ်သဘောနှင့် မစက်ဆုပ်ဖွယ်သဘော ဟူသော အာရုံနှစ်မျိုးလုံးကို ပယ်စွန့်၍ မယူဘဲ။ ခပ်သိမ်းသော ဝတ္ထု၌မူကား “အလယ်အလတ်ပြု၍ နေလိုသူသည် အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း” ဟု မေး၍ ထိုဝတ္ထု၌ ကျင့်သုံးပုံနည်းလမ်းကို ပြသလိုသဖြင့် “ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု...ပ... ဒေါမနဿိတော ဟောတိ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်ဖြင့် ရှင်းလင်းပြသခြင်းငှာ “ဝုတ္တံ ဟေတံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ “သတော” ဟူသည် သတိပြန့်ပွားထက်မြက်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် သတိရှိသူ။ “သမ္ပဇာနော” ဟူသည် ပညာပြန့်ပွားထက်မြက်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် သမ္ပဇဉ်ဉာဏ်ဖြင့် ပြုလုပ်လေ့ရှိသူ။ “စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ” ဟူသည် အကြောင်းရင်းအားဖြင့် “စက္ခု” ဟု ဝေါဟာရပြုအပ်သော ရူပါရုံကို မြင်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အာရုံပြုရာ ကရဏဖြစ်သော မျက်စိဖြင့်သော်လည်းကောင်း ရူပါရုံကို မြင်၍။ အိမ်ရာ၌မှီသော သောမနဿကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် နေက္ခမ္မဘက်၌ပါဝင်သော ကြိယာသောမနဿဝေဒနာဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်သည်လည်း မဟုတ်။

Imesu cāti ‘‘aññathā ca panānanda, ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā hotī’’tiādinā (ma. ni. 3.453), – ‘‘kathañcānanda, sekho hoti paṭipado’’tiādinā (ma. ni. 3.460); – ‘‘kathañcānanda, ariyo hoti bhāvitindriyo’’tiādinā (ma. ni. 3.461) ca āgatesu tividhesu nayesu. Manāpaṃ amanāpaṃ manāpāmanāpanti ettha manāpaggahaṇena somanassayuttakusalākusalānaṃ, amanāpaggahaṇena domanassayuttaakusalānaṃ, manāpāmanāpaggahaṇena tabbidhurupekkhāyuttānaṃ saṅgahitattā paṭhamanaye ‘‘saṃkilesaṃ vaṭṭati, nikkilesaṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Paṭhamanaye hi puthujjanassa adhippetattā saṃkilesakilesavippayuttampi yujjati. Dutiyanaye pana ‘‘so…pe… aḍḍīyatī’’tiādivacanato ‘‘paṭhamaṃ saṃkilesaṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Sekkhassa adhippetattā cassa appahīnakilesavasena, ‘‘saṃkilesampi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tatiyanaye arahato adhippetattā, ‘‘tatiyaṃ nikkilesameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Sekkhavāre pana ‘‘cakkhumā puriso’’tiādikā upamā ekameva atthaṃ ñāpetuṃ āha. Tasmā cakkhudvārassa uppanne rāgādike vikkhambhetvā vipassanupekkhāya patiṭṭhānaṃ ariyā indriyabhāvanāti. Paṭhamanayo vipassakavasena āgato, dutiyo sekkhassa vasena, paṭhamadutiyo ca sekkhaputhujjanānaṃ mūlakammaṭṭhānavasena, tatiyo khīṇāsavassa ariyavihāravasena [Pg.442] āgato. Paṭhamanaye ca puthujjanassa vasena, dutiyanaye sekkhassa vasena kusalaṃ vuttaṃ, tatiyanaye asekkhassa vasena kiriyābyākataṃ vuttanti ayaṃ viseso veditabbo.

“ဣမေသု စ” ဟူသည် “အညထာ စ ပနာနန္ဒ၊ အရိယဿ ဝိနယေ အနုတ္တရာ ဣန္ဒြိယဘာဝနာ ဟောတိ” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ကထဉ္စာနန္ဒ၊ သေခေါ ဟောတိ ပဋိပဒေါ” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ကထဉ္စာနန္ဒ၊ အရိယော ဟောတိ ဘာဝိတိန္ဒြိယော” အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း လာသော သုံးပါးသော နည်းလမ်းတို့၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။) “မနာပံ အမနာပံ မနာပါမနာပံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “မနာပ”ကို ယူခြင်းဖြင့် သောမနဿနှင့်ယှဉ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ “အမနာပ”ကို ယူခြင်းဖြင့် ဒေါမနဿနှင့်ယှဉ်သော အကုသိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ “မနာပါမနာပ”ကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုနှစ်ပါးနှင့်ဆန့်ကျင်သော ဥပေက္ခာနှင့်ယှဉ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းသွင်းအပ်သောကြောင့် ပထမနည်း၌ “ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်းသည်လည်း လျောက်ပတ်၏၊ ကိလေသာမရှိဘဲ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း လျောက်ပတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ပထမနည်း၌ကား ပုထုဇဉ်ကို ရည်ရွယ်သဖြင့် ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း၊ ကိလေသာနှင့်ကင်းခြင်း နှစ်မျိုးလုံး လျောက်ပတ်၏။ ဒုတိယနည်း၌မူကား “သော...ပ... အဍ္ဎီယတိ” (သူသည် စက်ဆုပ်၏) အစရှိသော စကားတော်ကြောင့် “ရှေးဦးစွာ ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်းသည် လျောက်ပတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ရွယ်အပ်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်အား မပယ်ရသေးသော ကိလေသာတို့၏ အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း “ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်းသည်လည်း လျောက်ပတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တတိယနည်း၌ ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကို ရည်ရွယ်သဖြင့် “တတိယနည်း၌ ကိလေသာကင်းခြင်းသက်သက်သာ လျောက်ပတ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သေက္ခဝါရ၌မူကား “စက္ခုမာ ပုရိသော” အစရှိသော ဥပမာသည် တစ်ခုတည်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ သိစေခြင်းငှာ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မျက်စိတံခါး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂစသည်တို့ကို ခွာဆန်း၍ ဝိပဿနုပေက္ခာ၌ တည်ခြင်းသည် “အရိယာတို့၏ ဣန္ဒြေပွားများခြင်း” ဖြစ်၏။ ပထမနည်းသည် ဝိပဿနာအားထုတ်သူ (ဝိပဿက)၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏၊ ဒုတိယနည်းသည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ ပထမနှင့် ဒုတိယနည်းတို့သည် သေက္ခနှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ မူလကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အစွမ်းဖြင့် လာသော်လည်း၊ တတိယနည်းသည် ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ)တို့၏ အရိယာဝိဟာရ (မြတ်သောနေခြင်း) အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ ပထမနည်း၌ ပုထုဇဉ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယနည်း၌ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကုသိုလ်တရားကို မိန့်တော်မူခဲ့ပြီး၊ တတိယနည်း၌ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ကိရိယာဗျာကတတရားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်ဟု ဤထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

မဇ္ဈိမနိကာယအဋ္ဌကထာဖြစ်သော ပပဉ္စသူဒနီ၏

Indriyabhāvanāsuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ဣန္ဒြိယဘာဝနာသုတ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Niṭṭhitā ca saḷāyatanavaggavaṇṇanā.

သဠာယတနဝဂ်အဖွင့် ဝဏ္ဏနာသည်လည်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

Uparipaṇṇāsaṭīkā samattā.

ဥပရိပဏ္ဏာသဋီကာသည် ပြီးဆုံးပါပြီ။