| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो. Saṃyuttanikāyo संयुत्तनिकाय Sagāthāvaggo सगाथावग्ग 1. Devatāsaṃyuttaṃ १. देवतासंयुत्त 1. Naḷavaggo १. नळवग्ग 1. Oghataraṇasuttaṃ १. ओघतरणसुत्त 1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘kathaṃ nu tvaṃ, mārisa, oghamatarī’ti? ‘Appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ, āvuso, anāyūhaṃ oghamatari’nti. ‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, mārisa, appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatarī’ti? ‘Yadākhvāhaṃ, āvuso, santiṭṭhāmi tadāssu saṃsīdāmi; yadākhvāhaṃ, āvuso, āyūhāmi tadāssu nibbuyhāmi. Evaṃ khvāhaṃ, āvuso, appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatari’’’nti. १. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांतीची एक देवता संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांच्या समीप आली. समीप येऊन, भगवंतांना अभिवादन करून ती एका बाजूला उभी राहिली. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांना म्हणाली – 'हे महाशय, आपण ओघ (संसार-प्रवाह) कसा पार केलात?' 'मित्रा, न थांबता आणि प्रयत्न न करता मी ओघ पार केला.' 'पण हे महाशय, न थांबता आणि प्रयत्न न करता आपण ओघ कसा पार केलात?' 'मित्रा, जेव्हा मी थांबत असे, तेव्हा मी बुडत असे; आणि जेव्हा मी प्रयत्न करत असे, तेव्हा मी वाहून जात असे. अशा प्रकारे, मित्रा, न थांबता आणि प्रयत्न न करता मी ओघ पार केला.' ‘‘Cirassaṃ vata passāmi, brāhmaṇaṃ parinibbutaṃ; Appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ, tiṇṇaṃ loke visattika’’nti. – ‘खरोखर, दीर्घकाळानंतर मी अशा परिनिर्वृत ब्राह्मणाला पाहत आहे, जे न थांबता, प्रयत्न न करता, या जगातील तृष्णेला पार करून गेले आहेत.’ Idamavoca [Pg.2] sā devatā. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho sā devatā – ‘‘samanuñño me satthā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti. ती देवता असे म्हणाली. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) याला संमती दिली. तेव्हा ती देवता 'शास्त्यांनी मला संमती दिली आहे' असे जाणून भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून तिथेच अंतर्धान पावली. 2. Nimokkhasuttaṃ २. निमोक्खसुत्त 2. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ etadavoca – २. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांतीची एक देवता संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांच्या समीप आली. समीप येऊन, भगवंतांना अभिवादन करून ती एका बाजूला उभी राहिली. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांना म्हणाली – ‘‘Jānāsi no tvaṃ, mārisa, sattānaṃ nimokkhaṃ pamokkhaṃ viveka’’nti? ‘हे महाशय, आपण प्राण्यांचे निमोक्ख (बंधनमुक्ती), पमोक्ख (पूर्ण मुक्ती) आणि विवेक (अलिप्तता) जाणता का?’ ‘‘Jānāmi khvāhaṃ, āvuso, sattānaṃ nimokkhaṃ pamokkhaṃ viveka’’nti. ‘मित्रा, मी प्राण्यांचे निमोक्ख, पमोक्ख आणि विवेक जाणतो.’ ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, mārisa, jānāsi sattānaṃ nimokkhaṃ pamokkhaṃ viveka’’nti? ‘पण हे महाशय, आपण प्राण्यांचे निमोक्ख, पमोक्ख आणि विवेक कशा प्रकारे जाणता?’ ‘‘Nandībhavaparikkhayā, saññāviññāṇasaṅkhayā, vedanānaṃ nirodhā upasamā – evaṃ khvāhaṃ, āvuso, jānāmi sattānaṃ nimokkhaṃ pamokkhaṃ viveka’’nti. ‘नंदी (आसक्ती) आणि भव यांच्या पूर्ण क्षयामुळे, संज्ञा आणि विज्ञानाचा नाश झाल्यामुळे, वेदनांचा निरोध व उपशम झाल्यामुळे – मित्रा, अशा प्रकारे मी प्राण्यांचे निमोक्ख, पमोक्ख आणि विवेक जाणतो.’ 3. Upanīyasuttaṃ ३. उपनीयसुत्त 3. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ३. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली – ‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu,Jarūpanītassa na santi tāṇā; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Puññāni kayirātha sukhāvahānī’’ti. ‘आयुष्य कमी होत आहे, जीवन ओढून नेले जात आहे. वृद्धत्वाकडे नेल्या गेलेल्या माणसाला कोणतेही रक्षण नसते. मृत्यूचे हे भय पाहत, माणसाने सुख देणारी पुण्यकर्मे करावीत.’ ‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu,Jarūpanītassa na santi tāṇā; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Lokāmisaṃ pajahe santipekkho’’ti. ‘आयुष्य कमी होत आहे, जीवन ओढून नेले जात आहे. वृद्धत्वाकडे नेल्या गेलेल्या माणसाला कोणतेही रक्षण नसते. मृत्यूचे हे भय पाहत, शांतीची इच्छा करणाऱ्याने लौकिक आमिषांचा त्याग करावा.’ 4. Accentisuttaṃ ४. अच्चेन्तिसुत्त 4. Sāvatthinidānaṃ[Pg.3]. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ४. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली – ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo,Vayoguṇā anupubbaṃ jahanti; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Puññāni kayirātha sukhāvahānī’’ti. ‘काळ निघून जात आहे, रात्री वेगाने सरत आहेत, वयाच्या अवस्था एकामागून एक सोडून जात आहेत. मृत्यूचे हे भय पाहत, माणसाने सुख देणारी पुण्यकर्मे करावीत.’ ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo,Vayoguṇā anupubbaṃ jahanti; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Lokāmisaṃ pajahe santipekkho’’ti. ‘काळ निघून जात आहे, रात्री वेगाने सरत आहेत, वयाच्या अवस्था एकामागून एक सोडून जात आहेत. मृत्यूचे हे भय पाहत, शांतीची इच्छा करणाऱ्याने लौकिक आमिषांचा त्याग करावा.’ 5. Katichindasuttaṃ ५. कतिछिन्दसुत्त 5. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ५. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली – ‘‘Kati chinde kati jahe, kati cuttari bhāvaye; Kati saṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccatī’’ti. ‘किती बंधने तोडावीत, किती सोडावीत आणि आणखी किती विकसित करावीत? किती आसक्ती पार केलेल्या भिक्खूला ओघ पार केलेला म्हटले जाते?’ ‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye; Pañca saṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccatī’’ti. ‘पाच तोडावीत, पाच सोडावीत आणि आणखी पाच विकसित करावीत. पाच आसक्ती पार केलेल्या भिक्खूला ओघ पार केलेला म्हटले जाते.’ 6. Jāgarasuttaṃ ६. जागरसुत्त 6. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ६. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली – ‘‘Kati jāgarataṃ suttā, kati suttesu jāgarā; Katibhi rajamādeti, katibhi parisujjhatī’’ti. ‘जागे असणाऱ्यांमध्ये किती झोपलेले असतात? झोपलेल्यांमध्ये किती जागे असतात? किती गोष्टींमुळे माणूस मळ गोळा करतो? आणि किती गोष्टींमुळे तो शुद्ध होतो?’ ‘‘Pañca jāgarataṃ suttā, pañca suttesu jāgarā; Pañcabhi rajamādeti, pañcabhi parisujjhatī’’ti. ‘जागे असणाऱ्यांमध्ये पाच झोपलेले असतात; झोपलेल्यांमध्ये पाच जागे असतात. पाच गोष्टींमुळे माणूस मळ गोळा करतो आणि पाच गोष्टींमुळे तो शुद्ध होतो.’ 7. Appaṭividitasuttaṃ ७. अप्पटिविदितसुत्त 7. Sāvatthinidānaṃ[Pg.4]. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ७. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली – ‘‘Yesaṃ dhammā appaṭividitā, paravādesu nīyare ; Suttā te nappabujjhanti, kālo tesaṃ pabujjhitu’’nti. ‘ज्यांनी धम्माचे आकलन केले नाही, जे इतरांच्या सिद्धांतांकडे ओढले जातात; ते गाढ झोपलेले आहेत, ते जागे होत नाहीत. आता त्यांच्या जागे होण्याची वेळ आली आहे.’ ‘‘Yesaṃ dhammā suppaṭividitā, paravādesu na nīyare; Te sambuddhā sammadaññā, caranti visame sama’’nti. ‘ज्यांनी धम्माचे उत्तम आकलन केले आहे, जे इतरांच्या सिद्धांतांकडे ओढले जात नाहीत; ते सम्यक ज्ञानाने युक्त बुद्ध होऊन, या विषम जगात समतेने वावरतात.’ 8. Susammuṭṭhasuttaṃ ८. सुसम्मुट्ठसुत्त 8. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ८. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली – ‘‘Yesaṃ dhammā susammuṭṭhā, paravādesu nīyare; Suttā te nappabujjhanti, kālo tesaṃ pabujjhitu’’nti. ‘ज्यांचे धम्माविषयीचे ज्ञान पूर्णपणे लुप्त झाले आहे, जे इतरांच्या सिद्धांतांकडे ओढले जातात; ते गाढ झोपलेले आहेत, ते जागे होत नाहीत. आता त्यांच्या जागे होण्याची वेळ आली आहे.’ ‘‘Yesaṃ dhammā asammuṭṭhā, paravādesu na nīyare; Te sambuddhā sammadaññā, caranti visame sama’’nti. ‘ज्यांचे धम्माविषयीचे ज्ञान लुप्त झालेले नाही, जे इतरांच्या सिद्धांतांकडे ओढले जात नाहीत; ते सम्यक ज्ञानाने युक्त बुद्ध होऊन, या विषम जगात समतेने वावरतात.’ 9. Mānakāmasuttaṃ ९. मानकामसुत्त 9. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ९. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली – ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi,Na monamatthi asamāhitassa; Eko araññe viharaṃ pamatto,Na maccudheyyassa tareyya pāra’’nti. "येथे (या लोकात) मानाची (अहंकाराची) इच्छा करणाऱ्याला इंद्रियसंयम (दम) प्राप्त होत नाही, आणि जो असंयत (असमाहित) आहे त्याला मुनिभाव (मौन/ज्ञान) प्राप्त होत नाही. अरण्यात एकटा राहूनही जो प्रमादी (सावध नसलेला) आहे, तो मृत्यूच्या राज्याच्या (संसारचक्राच्या) पलीकडच्या तीराला (निर्वाणाला) पार करू शकत नाही." ‘‘Mānaṃ pahāya susamāhitatto,Sucetaso sabbadhi vippamutto; Eko araññe viharaṃ appamatto,Sa maccudheyyassa tareyya pāra’’nti. "मान (अहंकार) सोडून, सुसमाहित (उत्तम प्रकारे एकाग्र) चित्त असलेला, शुद्ध मनाचा आणि सर्व प्रकारे (आसक्तीपासून) विमुक्त झालेला; अरण्यात एकटा राहून जो अप्रमादी (जागरूक) राहतो, तो मृत्यूच्या राज्याच्या पलीकडच्या तीराला पार करू शकतो." 10. Araññasuttaṃ १०. अरण्यसुत्त 10. Sāvatthinidānaṃ[Pg.5]. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांना गाथेने संबोधित करती झाली – ‘‘Araññe viharantānaṃ, santānaṃ brahmacārinaṃ; Ekabhattaṃ bhuñjamānānaṃ, kena vaṇṇo pasīdatī’’ti. "अरण्यात राहणाऱ्या, शांत आणि ब्रह्मचर्य पाळणाऱ्या, दिवसातून केवळ एकच वेळ भोजन करणाऱ्या (भिक्षूंचा) वर्ण (चेहऱ्याची कांती) एवढा प्रसन्न का दिसतो?" ‘‘Atītaṃ nānusocanti, nappajappanti nāgataṃ; Paccuppannena yāpenti, tena vaṇṇo pasīdati’’. "ते भूतकाळाबद्दल शोक करत नाहीत, आणि भविष्यकाळाची आकांक्षा धरत नाहीत. जे काही वर्तमानकाळात प्राप्त होते, त्यावरच ते जीवन जगतात; म्हणूनच त्यांचा वर्ण प्रसन्न दिसतो." ‘‘Anāgatappajappāya, atītassānusocanā; Etena bālā sussanti, naḷova harito luto’’ti. "भविष्यकाळाच्या आकांक्षेमुळे आणि भूतकाळाच्या शोकामुळे, मूर्ख लोक वाळून जातात; जणू काही कापून टाकलेले हिरवे बोर (वेळू) वाळून जावे." Naḷavaggo paṭhamo. पहिला नळवर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश (उद्दान) – Oghaṃ nimokkhaṃ upaneyyaṃ, accenti katichindi ca; Jāgaraṃ appaṭividitā, susammuṭṭhā mānakāminā; Araññe dasamo vutto, vaggo tena pavuccati. ओघ, निमोक्ख, उपनेय्य, अच्चेन्ति आणि कतिछिन्दि; जागर, अप्पटिविदिता, सुसम्मुट्ठा, मानकामी; आणि दहावे अरण्यसुत्त सांगितले आहे, म्हणूनच याला (नळ) वर्ग म्हटले जाते. 2. Nandanavaggo २. नंदनवर्ग 1. Nandanasuttaṃ १. नंदनसुत्त 11. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ११. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्षूंना संबोधित केले – \"भिक्षूंनो!\" \"भदंत (पूज्य महोदय)!\" अशा शब्दांत त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवान म्हणाले – ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, aññatarā tāvatiṃsakāyikā devatā nandane vane accharāsaṅghaparivutā dibbehi pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāriyamānā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – "भिक्षूंनो, पूर्वी कधीतरी तावतिंस देवलोकातील एक देवपुत्र नंदनवनात अप्सरांच्या समूहाने वेढलेला, पाच प्रकारच्या दिव्य कामगुणांनी युक्त होऊन विलास करत असताना, त्या वेळी ही गाथा म्हणाला – ‘‘Na [Pg.6] te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandanaṃ; Āvāsaṃ naradevānaṃ, tidasānaṃ yasassina’’nti. "ज्यांनी यशस्वी अशा तीस (तावतिंस) देवपुत्रांचे निवासस्थान असलेले नंदनवन पाहिले नाही, त्यांना सुखाचा अनुभव काय असतो हे ठाऊकच नाही." ‘‘Evaṃ vutte, bhikkhave, aññatarā devatā taṃ devataṃ gāthāya paccabhāsi – "भिक्षूंनो, असे म्हटले असता, एका दुसऱ्या देवपुत्राने त्या देवपुत्राला गाथेने प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Na tvaṃ bāle pajānāsi, yathā arahataṃ vaco; Aniccā sabbasaṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. "हे मूर्खा, अर्हतांचे वचन काय आहे हे तुला ठाऊक नाही. सर्व संस्कार (उत्पन्न झालेल्या गोष्टी) अनित्य आहेत, उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे हा त्यांचा स्वभाव आहे. उत्पन्न होऊन ते निरुद्ध (नष्ट) होतात; त्यांचा उपशम (शांत होणे/निर्वाण) हेच खरे सुख आहे." 2. Nandatisuttaṃ २. नन्दतिसुत्त 12. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १२. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली – ‘‘Nandati puttehi puttimā,Gomā gohi tatheva nandati; Upadhīhi narassa nandanā,Na hi so nandati yo nirūpadhī’’ti. "पुत्र असलेला मनुष्य पुत्रांमुळे आनंदित होतो, तसेच गायी (पशू) असलेला मनुष्य गायींमुळे आनंदित होतो. मनुष्याला उपाधींमुळेच (आसक्तीच्या वस्तूंमुळे) आनंद मिळतो; ज्याच्याकडे कोणतीही उपाधी (आसक्ती) नाही, तो कधीही आनंदित (संसार सुखात मग्न) होत नाही." ‘‘Socati puttehi puttimā,Gomā gohi tatheva socati; Upadhīhi narassa socanā,Na hi so socati yo nirūpadhī’’ti. "पुत्र असलेला मनुष्य पुत्रांमुळेच शोक करतो, तसेच गायी असलेला मनुष्य गायींमुळेच शोक करतो. मनुष्याला उपाधींमुळेच (आसक्तीच्या वस्तूंमुळे) शोक प्राप्त होतो; ज्याच्याकडे कोणतीही उपाधी (आसक्ती) नाही, तो कधीही शोक करत नाही." 3. Natthiputtasamasuttaṃ ३. नत्थिपुत्तसमसुत्त 13. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली – ‘‘Natthi puttasamaṃ pemaṃ, natthi gosamitaṃ dhanaṃ; Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā’’ti. "पुत्रासारखे दुसरे प्रेम नाही, गायींसारखे (पशूंसारखे) दुसरे धन नाही, सूर्यासारखा दुसरा प्रकाश नाही आणि समुद्रापेक्षा मोठा दुसरा जलाशय नाही." ‘‘Natthi attasamaṃ pemaṃ, natthi dhaññasamaṃ dhanaṃ; Natthi paññāsamā ābhā, vuṭṭhi ve paramā sarā’’ti. "स्वतःसारखे दुसरे प्रेम नाही, धान्यासारखे दुसरे धन नाही, प्रज्ञेसारखा दुसरा प्रकाश नाही आणि पावसाच्या पाण्यापेक्षा मोठा दुसरा जलाशय नाही." 4. Khattiyasuttaṃ ४. खत्तियसुत्त 14. ‘‘Khattiyo [Pg.7] dvipadaṃ seṭṭho, balībaddo catuppadaṃ. १४. "दोन पायांच्या प्राण्यांमध्ये (मनुष्यांमध्ये) क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे, चार पायांच्या प्राण्यांमध्ये बैल श्रेष्ठ आहे." Komārī seṭṭhā bhariyānaṃ, yo ca puttāna pubbajo’’ti. "पत्नींमध्ये कुमारी (तरुण वधू) श्रेष्ठ आहे, आणि पुत्रांमध्ये ज्येष्ठ (पहिला जन्मलेला) पुत्र श्रेष्ठ आहे." ‘‘Sambuddho dvipadaṃ seṭṭho, ājānīyo catuppadaṃ; Sussūsā seṭṭhā bhariyānaṃ, yo ca puttānamassavo’’ti. "दोन पायांच्या प्राण्यांमध्ये सम्यक्संबुद्ध श्रेष्ठ आहेत, चार पायांच्या प्राण्यांमध्ये आजानीय (उत्कृष्ट घोडा किंवा हत्ती) श्रेष्ठ आहे; पत्नींमध्ये पतीची सेवा करणारी (शुश्रूषा करणारी) पत्नी श्रेष्ठ आहे, आणि पुत्रांमध्ये आज्ञाधारक पुत्र श्रेष्ठ आहे." 5. Saṇamānasuttaṃ ५. सणमानसुत्त 15. ‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu. १५. "दुपारची वेळ झाली असता आणि पक्षी शांत बसले असता," Saṇateva brahāraññaṃ, taṃ bhayaṃ paṭibhāti ma’’nti. "हे मोठे अरण्य जणू काही गुंजारव (आवाज) करत आहे; हे मला अत्यंत भयावह वाटते." ‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu; Saṇateva brahāraññaṃ, sā rati paṭibhāti ma’’nti. "दुपारची वेळ झाली असता आणि पक्षी शांत बसले असता, हे मोठे अरण्य जणू काही गुंजारव करत आहे; हे मला अत्यंत रमणीय (आनंददायी) वाटते." 6. Niddātandīsuttaṃ ६. निद्दातन्दीसुत्त 16. ‘‘Niddā tandī vijambhitā, aratī bhattasammado. १६. "झोप (तंद्रा), आळस, अंग ताणणे (जांभई देणे), अरती (असमाधान/धर्मात मन न लागणे) आणि जेवणानंतरची सुस्ती (भक्तसंमद);" Etena nappakāsati, ariyamaggo idha pāṇina’’nti. "या कारणांमुळे, या लोकात प्राण्यांना आर्यमार्ग स्पष्टपणे दिसत नाही (प्रकट होत नाही)." ‘‘Niddaṃ tandiṃ vijambhitaṃ, aratiṃ bhattasammadaṃ; Vīriyena naṃ paṇāmetvā, ariyamaggo visujjhatī’’ti. "झोप, आळस, अंग ताणणे, अरती आणि जेवणानंतरची सुस्ती; जेव्हा मनुष्य वीर्याने (प्रयत्नाने/उत्साहाने) या सर्वांना दूर करतो, तेव्हा त्याचा आर्यमार्ग शुद्ध (प्रकट) होतो." 7. Dukkarasuttaṃ ७. दुक्करसुत्त 17. ‘‘Dukkaraṃ duttitikkhañca, abyattena ca sāmaññaṃ. १७. "अकुशल (अज्ञानी) व्यक्तीसाठी श्रमणत्व (संन्यासी जीवन) आचरणात आणणे कठीण आहे आणि ते सहन करणेही अत्यंत कठीण आहे." Bahūhi tattha sambādhā, yattha bālo visīdatī’’ti. ज्या (श्रमणधर्मात) अज्ञानी मनुष्य खचून जातो, तिथे अनेक अडथळे असतात. ‘‘Katihaṃ careyya sāmaññaṃ, cittaṃ ce na nivāraye; Pade pade visīdeyya, saṅkappānaṃ vasānugo’’ti. जर एखाद्याने आपल्या मनावर नियंत्रण ठेवले नाही, आणि तो आपल्या संकल्पांच्या आहारी जाऊन पाऊलोपाऊल खचत गेला, तर तो किती दिवस श्रमणधर्माचे आचरण करू शकेल? ‘‘Kummova aṅgāni sake kapāle,Samodahaṃ bhikkhu manovitakke; Anissito aññamaheṭhayāno,Parinibbuto nūpavadeyya kañcī’’ti. ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या पाठीच्या कवचात सुरक्षितपणे ओढून घेतो, त्याचप्रमाणे भिक्खूने आपल्या मनातील विचारांना (वितर्कांना) आवरून धरावे. तो कशावरही अवलंबून न राहता (तृष्णा व दृष्टीपासून अलिप्त राहून), कोणालाही त्रास न देता, पूर्णपणे शांत (परिनिर्वृत) होऊन कोणाचीही निंदा करणार नाही. 8. Hirīsuttaṃ ८. हिरी सुत्त (लज्जा सूत्र) 18. ‘‘Hirīnisedho [Pg.8] puriso, koci lokasmiṃ vijjati. १८. या जगात असा एखादा मनुष्य आढळतो का, जो लज्जेने (पापभीरुतेने) स्वतःला आवरतो, Yo nindaṃ apabodhati, asso bhadro kasāmivā’’ti. जो निंदेला तसाच टाळतो, ज्याप्रमाणे एक उत्तम घोडा चाबकाच्या फटक्याला टाळतो? ‘‘Hirīnisedhā tanuyā, ye caranti sadā satā; Antaṃ dukkhassa pappuyya, caranti visame sama’’nti. असे लोक फार थोडे आहेत जे नेहमी जागरूक (स्मृतिमान) राहून लज्जेने स्वतःला आवरतात. ते दुःखाचा अंत गाठून, या विषम जगात समतेने वावरतात. 9. Kuṭikāsuttaṃ ९. कुटिका सुत्त (झोपडी सूत्र) 19. १९. ‘‘Kacci te kuṭikā natthi, kacci natthi kulāvakā; Kacci santānakā natthi, kacci muttosi bandhanā’’ti. काय आपली एखादी झोपडी नाही? आपले एखादे घरटे नाही? आपले कोणतेही धागे पसरलेले नाहीत? आपण बंधनातून मुक्त आहात का? ‘‘Taggha me kuṭikā natthi, taggha natthi kulāvakā; Taggha santānakā natthi, taggha muttomhi bandhanā’’ti. नक्कीच, माझी कोणतीही झोपडी नाही; नक्कीच, माझे कोणतेही घरटे नाही; नक्कीच, माझे कोणतेही धागे पसरलेले नाहीत; आणि नक्कीच, मी बंधनातून मुक्त आहे. ‘‘Kintāhaṃ kuṭikaṃ brūmi, kiṃ te brūmi kulāvakaṃ; Kiṃ te santānakaṃ brūmi, kintāhaṃ brūmi bandhana’’nti. मी कशाला 'झोपडी' म्हणतो असे आपल्याला वाटते? मी कशाला 'घरटे' म्हणतो? मी कशाला 'पसरलेले धागे' म्हणतो? आणि मी कशाला 'बंधन' म्हणतो? ‘‘Mātaraṃ kuṭikaṃ brūsi, bhariyaṃ brūsi kulāvakaṃ; Putte santānake brūsi, taṇhaṃ me brūsi bandhana’’nti. तू मातेला 'झोपडी' म्हणतोस, पत्नीला 'घरटे' म्हणतोस, पुत्रांना 'पसरलेले धागे' म्हणतोस, आणि तृष्णेला तू माझ्यासाठी 'बंधन' म्हणतोस. ‘‘Sāhu te kuṭikā natthi, sāhu natthi kulāvakā; Sāhu santānakā natthi, sāhu muttosi bandhanā’’ti. हे उत्तम आहे की आपली कोणतीही झोपडी नाही; उत्तम आहे की आपले कोणतेही घरटे नाही; उत्तम आहे की आपले कोणतेही पसरलेले धागे नाहीत; आणि उत्तम आहे की आपण बंधनातून मुक्त आहात. 10. Samiddhisuttaṃ १०. समिद्धि सुत्त 20. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati tapodārāme. Atha kho āyasmā samiddhi rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya yena tapodā tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Tapode gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsi gattāni pubbāpayamāno. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ tapodaṃ obhāsetvā yena āyasmā samiddhi tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vehāsaṃ ṭhitā āyasmantaṃ samiddhiṃ gāthāya ajjhabhāsi – २०. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथील तपोदाराम (उष्ण पाण्याच्या झऱ्यांच्या उद्यानात) विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान समिद्धि रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी उठून, जेथे तपोदा (उष्ण पाण्याचा झरा) होती, तिथे स्नान करण्यासाठी गेले. तपोदामध्ये स्नान करून, बाहेर येऊन, ते एकाच चीवरात आपले शरीर सुकवत उभे राहिले. तेव्हा, रात्र संपत आली असताना, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेली एक देवता संपूर्ण तपोदा परिसर प्रकाशित करत आयुष्यमान समिद्धि यांच्याजवळ आली. जवळ येऊन, ती आकाशात उभी राहिली आणि तिने आयुष्यमान समिद्धि यांना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Abhutvā [Pg.9] bhikkhasi bhikkhu, na hi bhutvāna bhikkhasi; Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu, mā taṃ kālo upaccagā’’ti. ‘हे भिक्खू! तू उपभोग न घेताच भिक्षा मागत आहेस, उपभोग घेऊन भिक्षा मागत नाहीस. हे भिक्खू! आधी उपभोग घे आणि मग भिक्षा माग; तुझी वेळ निघून जाऊ देऊ नकोस!’ ‘‘Kālaṃ vohaṃ na jānāmi, channo kālo na dissati; Tasmā abhutvā bhikkhāmi, mā maṃ kālo upaccagā’’ti. ‘मी वेळ जाणत नाही, ती वेळ गुप्त आहे आणि दिसत नाही. म्हणूनच, उपभोग न घेता मी भिक्षा मागत आहे, जेणेकरून माझी वेळ निघून जाऊ नये.’ Atha kho sā devatā pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā āyasmantaṃ samiddhiṃ etadavoca – ‘‘daharo tvaṃ bhikkhu, pabbajito susu kāḷakeso, bhadrena yobbanena samannāgato, paṭhamena vayasā, anikkīḷitāvī kāmesu. Bhuñja, bhikkhu, mānusake kāme; mā sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvī’’ti. त्यानंतर ती देवता जमिनीवर उतरली आणि आयुष्यमान समिद्धि यांना म्हणाली – ‘हे भिक्खू! तू तरुण आहेस, नुकताच प्रव्रजित झालेला, काळेभोर केस असलेला, तारुण्याच्या सौंदर्याने युक्त आणि आयुष्याच्या पहिल्या टप्प्यात असलेला आहेस. तू कामभोगांचा कधी उपभोग घेतलेला नाहीस. हे भिक्खू! मानवी कामभोगांचा उपभोग घे; प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या सुखाचा त्याग करून काळाच्या ओघात मिळणाऱ्या सुखाच्या मागे धावू नकोस.’ ‘‘Na khvāhaṃ, āvuso, sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvāmi. Kālikañca khvāhaṃ, āvuso, hitvā sandiṭṭhikaṃ anudhāvāmi. Kālikā hi, āvuso, kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā; ādīnavo ettha bhiyyo. Sandiṭṭhiko ayaṃ dhammo akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti. ‘हे मित्रा, मी प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या सुखाचा त्याग करून काळाच्या ओघात मिळणाऱ्या सुखाच्या मागे धावत नाही. उलट, मी काळाच्या ओघात मिळणाऱ्या सुखाचा त्याग करून प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या सुखाच्या मागे धावत आहे. कारण, हे मित्रा, भगवंतांनी सांगितले आहे की कामभोग हे काळाच्या ओघात मिळणारे, अत्यंत दुःखद, अत्यंत क्लेशकारक आहेत आणि त्यांमधील दोष फार मोठा आहे. तर हा धम्म प्रत्यक्ष दिसणारा, तात्काळ फळ देणारा, स्वतः येऊन पाहण्यास योग्य, मनामध्ये धारण करण्यास योग्य आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे.’ ‘‘Kathañca, bhikkhu, kālikā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo? Kathaṃ sandiṭṭhiko ayaṃ dhammo akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti? ‘पण हे भिक्खू, भगवंतांनी कामभोगांना काळाच्या ओघात मिळणारे, अत्यंत दुःखद, अत्यंत क्लेशकारक आणि त्यांमधील दोष फार मोठा आहे असे कसे म्हटले आहे? आणि हा धम्म प्रत्यक्ष दिसणारा, तात्काळ फळ देणारा, स्वतः येऊन पाहण्यास योग्य, मनामध्ये धारण करण्यास योग्य आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा कसा आहे?’ ‘‘Ahaṃ kho, āvuso, navo acirapabbajito adhunāgato imaṃ dhammavinayaṃ. Na tāhaṃ sakkomi vitthārena ācikkhituṃ. Ayaṃ so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho rājagahe viharati tapodārāme. Taṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ puccha. Yathā te bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāsī’’ti. ‘हे मित्रा, मी नवीन आहे, नुकताच प्रव्रजित झालेलो आणि या धम्म-विनयात नवखा आलेलो आहे. मी याचे सविस्तर स्पष्टीकरण देण्यास असमर्थ आहे. परंतु ते भगवान, जे अर्हत आणि सम्यक्संबुद्ध आहेत, ते राजगृहातील तपोदाराम येथे विहार करत आहेत. तू त्या भगवंतांकडे जा आणि त्यांना हा प्रश्न विचार. भगवान तुला जसे उत्तर देतील, तसे तू लक्षात ठेव.’ ‘‘Na kho, bhikkhu, sukaro so bhagavā amhehi upasaṅkamituṃ, aññāhi mahesakkhāhi devatāhi parivuto. Sace kho tvaṃ, bhikkhu, taṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ puccheyyāsi, mayampi āgaccheyyāma dhammassavanāyā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā samiddhi tassā devatāya paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā samiddhi bhagavantaṃ etadavoca – ‘हे भिक्खू, त्या भगवंतांच्या दर्शनाला जाणे आमच्यासाठी सोपे नाही, कारण ते इतर महान प्रभावशाली देवतांनी वेढलेले असतात. जर तू स्वतः भगवंतांकडे जाऊन त्यांना हा प्रश्न विचारलास, तर आम्हीसुद्धा धम्म ऐकण्यासाठी तिथे येऊ.’ आयुष्यमान समिद्धि यांनी ‘ठीक आहे, मित्रा’ असे म्हणून त्या देवतेला संमती दिली आणि ते भगवंतांकडे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर आयुष्यमान समिद्धि भगवंतांना म्हणाले – ‘‘Idhāhaṃ[Pg.10], bhante, rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya yena tapodā tenupasaṅkamiṃ gattāni parisiñcituṃ. Tapode gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsiṃ gattāni pubbāpayamāno. Atha kho, bhante, aññatarā devatā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ tapodaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vehāsaṃ ṭhitā imāya gāthāya ajjhabhāsi – ‘भन्ते! मी आज पहाटेच्या वेळी उठून तपोदा येथे स्नान करण्यासाठी गेलो होतो. तपोदामध्ये स्नान करून, बाहेर येऊन, मी एकाच चीवरात माझे शरीर सुकवत उभा होतो. तेव्हा, भन्ते! रात्र संपत आली असताना, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेली एक देवता संपूर्ण तपोदा परिसर प्रकाशित करत माझ्याजवळ आली. जवळ येऊन, ती आकाशात उभी राहिली आणि तिने मला या गाथेने संबोधित केले – ‘‘Abhutvā bhikkhasi bhikkhu, na hi bhutvāna bhikkhasi; Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu, mā taṃ kālo upaccagā’’ti. ‘हे भिक्खू! तू उपभोग न घेताच भिक्षा मागत आहेस, उपभोग घेऊन भिक्षा मागत नाहीस. हे भिक्खू! आधी उपभोग घे आणि मग भिक्षा माग; तुझी वेळ निघून जाऊ देऊ नकोस!’ ‘‘Evaṃ vutte ahaṃ, bhante, taṃ devataṃ gāthāya paccabhāsiṃ – ‘असे म्हटल्यावर, भन्ते! मी त्या देवतेला गाथेने प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Kālaṃ vohaṃ na jānāmi, channo kālo na dissati; Tasmā abhutvā bhikkhāmi, mā maṃ kālo upaccagā’’ti. ‘मी वेळ जाणत नाही, ती वेळ गुप्त आहे आणि दिसत नाही. म्हणूनच, उपभोग न घेता मी भिक्षा मागत आहे, जेणेकरून माझी वेळ निघून जाऊ नये.’ ‘‘Atha kho, bhante, sā devatā pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā maṃ etadavoca – ‘daharo tvaṃ, bhikkhu, pabbajito susu kāḷakeso, bhadrena yobbanena samannāgato, paṭhamena vayasā, anikkīḷitāvī kāmesu. Bhuñja, bhikkhu, mānusake kāme; mā sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvī’’’ti. ‘त्यानंतर, भन्ते! ती देवता जमिनीवर उतरली आणि मला म्हणाली – «हे भिक्खू! तू तरुण आहेस, नुकताच प्रव्रजित झालेला, काळेभोर केस असलेला, तारुण्याच्या सौंदर्याने युक्त आणि आयुष्याच्या पहिल्या टप्प्यात असलेला आहेस. तू कामभोगांचा कधी उपभोग घेतलेला नाहीस. हे भिक्खू! मानवी कामभोगांचा उपभोग घे; प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या सुखाचा त्याग करून काळाच्या ओघात मिळणाऱ्या सुखाच्या मागे धावू नकोस.»’ ‘‘Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, taṃ devataṃ etadavocaṃ – ‘na khvāhaṃ, āvuso, sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvāmi; kālikañca khvāhaṃ, āvuso, hitvā sandiṭṭhikaṃ anudhāvāmi. Kālikā hi, āvuso, kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā; ādīnavo ettha bhiyyo. Sandiṭṭhiko ayaṃ dhammo akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’’ti. ‘असे म्हटल्यावर, भन्ते! मी त्या देवतेला म्हणालो – «हे मित्रा, मी प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या सुखाचा त्याग करून काळाच्या ओघात मिळणाऱ्या सुखाच्या मागे धावत नाही. उलट, मी काळाच्या ओघात मिळणाऱ्या सुखाचा त्याग करून प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या सुखाच्या मागे धावत आहे. कारण, हे मित्रा, भगवंतांनी सांगितले आहे की कामभोग हे काळाच्या ओघात मिळणारे, अत्यंत दुःखद, अत्यंत क्लेशकारक आहेत आणि त्यांमधील दोष फार मोठा आहे. तर हा धम्म प्रत्यक्ष दिसणारा, तात्काळ फळ देणारा, स्वतः येऊन पाहण्यास योग्य, मनामध्ये धारण करण्यास योग्य आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे.»’ ‘‘Evaṃ vutte, bhante, sā devatā maṃ etadavoca – ‘kathañca, bhikkhu, kālikā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā; ādīnavo ettha bhiyyo? Kathaṃ sandiṭṭhiko ayaṃ dhammo akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti? Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, taṃ devataṃ etadavocaṃ – ‘ahaṃ kho, āvuso, navo acirapabbajito adhunāgato imaṃ dhammavinayaṃ, na tāhaṃ sakkomi vitthārena ācikkhituṃ. Ayaṃ so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho rājagahe viharati tapodārāme. Taṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ puccha. Yathā te bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāsī’’’ti. “भन्ते, असे विचारले असता, ती देवता मला म्हणाली—‘भिक्खू, भगवंतांनी काळाच्या अंतराने मिळणारे कामभोग (कालिक काम) हे अत्यंत दुःखदायक, अत्यंत त्रासदायक आणि दोषांनी भरलेले आहेत असे का म्हटले आहे? आणि हा धम्म संदिट्ठिको (प्रत्यक्ष अनुभवता येणारा), अकालिको (तात्काळ फळ देणारा), एहिपस्सिको (स्वतः येऊन पाहण्याजोगा), ओपनेय्यिको (अंतःकरणात धारण करण्याजोगा) आणि विद्वानांनी आपापल्या परीने स्वतः अनुभवण्याजोगा (पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहि) कसा आहे?’ भन्ते, असे विचारले असता मी त्या देवतेला म्हणालो—‘हे आवुसो, मी तर नवदीक्षित आहे, नुकताच प्रव्रजित झालेला आहे आणि या धम्म-विनयात नवीनच आलो आहे. मी हा धम्म-विनय विस्ताराने सांगण्यास असमर्थ आहे. ते अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान राजगृहातील तपोदाराम विहारामध्ये विहार करत आहेत. तू त्या भगवंतांकडे जाऊन हा प्रश्न विचार. भगवान तुला जसे स्पष्टीकरण देतील, तसे तू लक्षात ठेव.’” ‘‘Evaṃ [Pg.11] vutte, bhante, sā devatā maṃ etadavoca – ‘na kho, bhikkhu, sukaro so bhagavā amhehi upasaṅkamituṃ, aññāhi mahesakkhāhi devatāhi parivuto. Sace kho, tvaṃ bhikkhu, taṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ puccheyyāsi, mayampi āgaccheyyāma dhammassavanāyā’ti. Sace, bhante, tassā devatāya saccaṃ vacanaṃ, idheva sā devatā avidūre’’ti. “भन्ते, असे म्हटले असता ती देवता मला म्हणाली—‘भिक्खू, इतर महान प्रभावशाली देवतांनी वेढलेले असल्यामुळे त्या भगवंतांकडे जाणे आमच्यासाठी सोपे नाही. परंतु, हे भिक्खू, जर तू त्या भगवंतांकडे जाऊन हा प्रश्न विचारलास, तर आम्हीसुद्धा धम्मश्रवणासाठी तिथे येऊ.’ भन्ते, जर त्या देवतेचे बोलणे खरे असेल, तर ती देवता इथेच जवळच कुठेतरी असावी.” Evaṃ vutte, sā devatā āyasmantaṃ samiddhiṃ etadavoca – ‘‘puccha, bhikkhu, puccha, bhikkhu, yamahaṃ anuppattā’’ti. असे म्हटले असता, ती देवता आयुष्यमान समिद्धींना म्हणाली—“विचारा, भिक्खू, विचारा! कारण मी इथे आलेली आहे.” Atha kho bhagavā taṃ devataṃ gāthāhi ajjhabhāsi – त्यानंतर भगवंतांनी त्या देवतेला गाथांनी संबोधित केले— ‘‘Akkheyyasaññino sattā, akkheyyasmiṃ patiṭṭhitā; Akkheyyaṃ apariññāya, yogamāyanti maccuno. “जे प्राणी व्यक्त होणाऱ्या (पाच स्कंधांच्या) संज्ञेमध्ये गुंतलेले आहेत आणि त्या व्यक्त होणाऱ्यातच प्रतिष्ठित आहेत; ते त्या व्यक्त होणाऱ्याला (स्कंधांना) पूर्णपणे न जाणल्यामुळे मृत्यूच्या बंधनात पडतात.” ‘‘Akkheyyañca pariññāya, akkhātāraṃ na maññati; Tañhi tassa na hotīti, yena naṃ vajjā na tassa atthi; Sace vijānāsi vadehi yakkhā’’ti. “परंतु व्यक्त होणाऱ्याला (पाच स्कंधांना) पूर्णपणे जाणून घेऊन, जो स्वतःला ‘व्यक्त करणारा’ मानत नाही; कारण त्याच्यासाठी असे काही उरत नाही ज्याद्वारे त्याचे वर्णन केले जाऊ शकेल. हे यक्षिणी (देवते), जर तुला हे समजले असेल तर बोल.” ‘‘Na khvāhaṃ, bhante, imassa bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāmi. Sādhu me, bhante, bhagavā tathā bhāsatu yathāhaṃ imassa bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ jāneyya’’nti. “भन्ते, भगवंतांनी संक्षेपाने सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मला समजत नाही. भन्ते, भगवंतांनी मला अशा प्रकारे उपदेश करावा, जेणेकरून मला या संक्षिप्त उपदेशाचा सविस्तर अर्थ समजेल.” ‘‘Samo visesī uda vā nihīno,Yo maññatī so vivadetha tena; Tīsu vidhāsu avikampamāno,Samo visesīti na tassa hoti; Sace vijānāsi vadehi yakkhā’’ti. “जो स्वतःला ‘समान’, ‘श्रेष्ठ’ किंवा ‘कनिष्ठ’ मानतो, तो त्या मान (अहंकार) मुळे वादविवाद करतो. परंतु जो या तिन्ही प्रकारच्या मानाने विचलित होत नाही, त्याच्या मनात ‘मी समान आहे’ किंवा ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असा विचार येत नाही. हे यक्षिणी, जर तुला हे समजले असेल तर बोल.” ‘‘Imassāpi khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa na vitthārena atthaṃ ājānāmi. Sādhu me, bhante, bhagavā tathā bhāsatu yathāhaṃ imassa bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ jāneyya’’nti. “भन्ते, याही भगवंतांनी संक्षेपाने सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मला समजत नाही. भन्ते, भगवंतांनी मला अशा प्रकारे उपदेश करावा, जेणेकरून मला या संक्षिप्त उपदेशाचा सविस्तर अर्थ समजेल.” ‘‘Pahāsi saṅkhaṃ na vimānamajjhagā, acchecchi taṇhaṃ idha nāmarūpe; Taṃ chinnaganthaṃ anighaṃ nirāsaṃ, pariyesamānā nājjhagamuṃ; Devā manussā idha vā huraṃ vā, saggesu vā sabbanivesanesu; Sace vijānāsi vadehi yakkhā’’ti. “ज्याने संज्ञा (अहंकारयुक्त संकल्पना) सोडून दिली आहे आणि जो नऊ प्रकारच्या मानाच्या आहारी गेला नाही, ज्याने या नाम-रूपातील तृष्णा तोडून टाकली आहे; त्या ग्रंथीमुक्त (बंधनांपासून मुक्त), दुःखविरहित आणि तृष्णारहित पुरुषाला शोधणारे देव किंवा मनुष्य त्याला या लोकात वा परलोकात, स्वर्गात वा इतर कोणत्याही निवासस्थानात शोधू शकत नाहीत. हे यक्षिणी, जर तुला हे समजले असेल तर बोल.” ‘‘Imassa [Pg.12] khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi – “भन्ते, भगवंतांनी संक्षेपाने सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मला या प्रकारे समजला आहे—” ‘‘Pāpaṃ na kayirā vacasā manasā,Kāyena vā kiñcana sabbaloke; Kāme pahāya satimā sampajāno,Dukkhaṃ na sevetha anatthasaṃhita’’nti. “सर्व लोकात कायेने, वाचेने किंवा मनाने थोडेही पाप करू नये. कामभोगांचा त्याग करून, स्मृतिमान (सतीमान) आणि प्रज्ञावान (सम्पजानो) होऊन, अनर्थकारक दुःखाचे सेवन करू नये.” Nandanavaggo dutiyo. दुसरा नंदनवर्ग समाप्त झाला. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) याप्रमाणे आहे— Nandanā nandati ceva, natthiputtasamena ca; Khattiyo saṇamāno ca, niddātandī ca dukkaraṃ; Hirī kuṭikā navamo, dasamo vutto samiddhināti. नंदना, नन्दति, नत्थिपुत्तसम, खत्तिय, सणमान, निद्दातन्दी, दुक्कर, हिरी, नववे कुटिका आणि दहावे समिद्धि सुत्त सांगितले आहे. 3. Sattivaggo ३. सत्तिवर्ग 1. Sattisuttaṃ १. सत्तिसुत्त 21. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – २१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाली— ‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake; Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti. “ज्याप्रमाणे भाल्याने जखमी झालेला मनुष्य किंवा डोक्याला आग लागलेला मनुष्य (ती विझवण्यासाठी तत्पर असतो), त्याचप्रमाणे भिक्खूने कामरागाचा त्याग करण्यासाठी स्मृतिमान (जागरूक) होऊन विहार करावा.” ‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake; Sakkāyadiṭṭhippahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti. “ज्याप्रमाणे भाल्याने जखमी झालेला मनुष्य किंवा डोक्याला आग लागलेला मनुष्य तत्पर असतो, त्याचप्रमाणे भिक्खूने सत्कायदृष्टीचा (सक्कायदिव्ठि) त्याग करण्यासाठी स्मृतिमान होऊन विहार करावा.” 2. Phusatisuttaṃ २. फुसतिसुत्त 22. २२. ‘‘Nāphusantaṃ phusati ca, phusantañca tato phuse; Tasmā phusantaṃ phusati, appaduṭṭhapadosina’’nti. “जो कर्म करत नाही त्याला त्याचे फळ स्पर्श करत नाही, परंतु जो कर्म करतो त्याला त्याचे फळ स्पर्श करते. म्हणूनच, जो निष्पाप व्यक्तीचा द्वेष करतो, त्यालाच कर्माचे फळ स्पर्श करते.” ‘‘Yo [Pg.13] appaduṭṭhassa narassa dussati,Suddhassa posassa anaṅgaṇassa; Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ,Sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’’ti. “जो मनुष्य निष्पाप, शुद्ध आणि दोषरहित अर्हताचा द्वेष करतो, त्या मूर्खावरच ते पाप उलटते; ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने फेकलेली बारीक धूळ फेकणाऱ्यावरच परत येते.” 3. Jaṭāsuttaṃ ३. जटासुत्त 23. २३. ‘‘Anto jaṭā bahi jaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā; Taṃ taṃ gotama pucchāmi, ko imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. “आत जटा (गुंतागुंत) आहे, बाहेर जटा आहे; ही प्रजा जटेने वेढलेली आहे. हे गौतम, मी आपल्याला विचारतो की, ही जटा कोण सोडवू शकेल?” ‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ; Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. “जो प्रज्ञावान मनुष्य शीलावर प्रतिष्ठित होऊन, चित्त आणि प्रज्ञेची भावना (विकास) करतो; तो उद्योगी आणि बुद्धिमान भिक्खू ही जटा सोडवू शकतो.” ‘‘Yesaṃ rāgo ca doso ca, avijjā ca virājitā; Khīṇāsavā arahanto, tesaṃ vijaṭitā jaṭā. “ज्यांचे राग, द्वेष आणि अविद्या नष्ट झाली आहे, जे आसवमुक्त अर्हत आहेत, त्यांची जटा सुटलेली आहे.” ‘‘Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati; Paṭighaṃ rūpasaññā ca, etthesā chijjate jaṭā’’ti. “ज्या निर्वाणामध्ये नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होते, तसेच प्रतिघसंज्ञा आणि रूपसंज्ञा नष्ट होते, तिथेच ही जटा तुटून जाते.” 4. Manonivāraṇasuttaṃ ४. मनोनिवारणसुत्त 24. ‘‘Yato yato mano nivāraye, २४. “ज्या ज्या गोष्टींपासून मनाला रोखले जाते,” Na dukkhameti naṃ tato tato; Sa sabbato mano nivāraye,Sa sabbato dukkhā pamuccati’’. “त्या त्या गोष्टींमुळे दुःख प्राप्त होत नाही. जर एखाद्याने मनाला सर्व गोष्टींपासून रोखले, तर तो सर्व दुःखांतून मुक्त होतो.” ‘‘Na sabbato mano nivāraye,Na mano saṃyatattamāgataṃ; Yato yato ca pāpakaṃ,Tato tato mano nivāraye’’ti. “मनाला सर्व गोष्टींपासून रोखू नये, तसेच संयमित झालेल्या मनालाही रोखू नये. परंतु ज्या ज्या गोष्टींमुळे पाप उत्पन्न होते, त्या त्या गोष्टींपासून मनाला रोखावे.” 5. Arahantasuttaṃ ५. अर्हतसुत्त 25. २५. ‘‘Yo hoti bhikkhu arahaṃ katāvī,Khīṇāsavo antimadehadhārī; Ahaṃ vadāmītipi so vadeyya,Mamaṃ vadantītipi so vadeyyā’’ti. “जो भिक्खू अर्हत आहे, ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, जो आसवमुक्त आहे आणि अंतिम शरीर धारण करणारा आहे; तो ‘मी बोलतो’ असे म्हणू शकतो का? आणि ‘ते मला बोलतात’ असे म्हणू शकतो का?” ‘‘Yo [Pg.14] hoti bhikkhu arahaṃ katāvī,Khīṇāsavo antimadehadhārī; Ahaṃ vadāmītipi so vadeyya,Mamaṃ vadantītipi so vadeyya; Loke samaññaṃ kusalo viditvā,Vohāramattena so vohareyyā’’ti. “जो भिक्खू अर्हत आहे, ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, जो आसवमुक्त आहे आणि अंतिम शरीर धारण करणारा आहे; तो ‘मी बोलतो’ असे म्हणू शकतो आणि ‘ते मला बोलतात’ असेही म्हणू शकतो. जगातील संज्ञांमध्ये कुशल असलेला तो अर्हत केवळ व्यवहारासाठी अशा शब्दांचा वापर करू शकतो.” ‘‘Yo hoti bhikkhu arahaṃ katāvī,Khīṇāsavo antimadehadhārī; Mānaṃ nu kho so upagamma bhikkhu,Ahaṃ vadāmītipi so vadeyya; Mamaṃ vadantītipi so vadeyyā’’ti. “जो भिक्खू अर्हत आहे, ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, जो आसवमुक्त आहे आणि अंतिम शरीर धारण करणारा आहे; तो भिक्खू मानाच्या (अहंकाराच्या) आहारी जाऊन ‘मी बोलतो’ किंवा ‘ते मला बोलतात’ असे म्हणतो का?” ‘‘Pahīnamānassa na santi ganthā,Vidhūpitā mānaganthassa sabbe; Sa vītivatto maññataṃ sumedho,Ahaṃ vadāmītipi so vadeyya. “ज्याचा मान नष्ट झाला आहे, त्याला कोणतीही बंधने (ग्रंथी) नसतात; त्याच्या मानाची सर्व बंधने नष्ट झालेली असतात. तो प्रज्ञावान मनुष्य सर्व प्रकारच्या कल्पनांच्या पलीकडे गेलेला असतो. तरीही तो ‘मी बोलतो’ असे म्हणू शकतो,” ‘‘Mamaṃ vadantītipi so vadeyya; Loke samaññaṃ kusalo viditvā; Vohāramattena so vohareyyā’’ti. “आणि ‘ते मला बोलतात’ असेही म्हणू शकतो. जगातील संज्ञांमध्ये कुशल असलेला तो अर्हत केवळ व्यवहारासाठी अशा शब्दांचा वापर करू शकतो.” 6. Pajjotasuttaṃ ६. पज्जोतसुत्त 26. २६. ‘‘Kati lokasmiṃ pajjotā, yehi loko pakāsati ; Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. “या जगात किती प्रकाशस्रोत (पज्जोत) आहेत, ज्यांच्यामुळे जग प्रकाशित होते? आम्ही भगवंतांना विचारण्यासाठी आलो आहोत, आम्ही हे कसे जाणून घ्यावे?” ‘‘Cattāro loke pajjotā, pañcamettha na vijjati; Divā tapati ādicco, rattimābhāti candimā. जगात चार प्रकाश आहेत, पाचवा येथे आढळत नाही. सूर्य दिवसा तळपतो, चंद्र रात्री चमकतो. ‘‘Atha aggi divārattiṃ, tattha tattha pakāsati; Sambuddho tapataṃ seṭṭho, esā ābhā anuttarā’’ti. आणि अग्नी दिवसा व रात्री ठिकठिकाणी प्रकाशतो. परंतु तळपणाऱ्यांमध्ये सम्यक्संबुद्ध सर्वश्रेष्ठ आहेत; हा प्रकाश सर्वश्रेष्ठ (अनुत्तर) आहे. 7. Sarasuttaṃ ७. सर सुत्त 27. २७. ‘‘Kuto [Pg.15] sarā nivattanti, kattha vaṭṭaṃ na vattati; Kattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’’ti. प्रवाह कोठून मागे फिरतात? संसारचक्र कोठे फिरत नाही? नाम आणि रूप कोठे पूर्णपणे निरुद्ध होते? ‘‘Yattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati; Ato sarā nivattanti, ettha vaṭṭaṃ na vattati; Ettha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhatī’’ti. जिथे जल, पृथ्वी, तेज आणि वायू यांना स्थान मिळत नाही; तिथूनच हे प्रवाह मागे फिरतात, तिथे संसारचक्र फिरत नाही; तिथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होते. 8. Mahaddhanasuttaṃ ८. महद्धन सुत्त 28. २८. ‘‘Mahaddhanā mahābhogā, raṭṭhavantopi khattiyā; Aññamaññābhigijjhanti, kāmesu analaṅkatā. महाधनी, महाभोगी आणि राष्ट्राचे स्वामी असलेले क्षत्रिय सुद्धा कामभोगांनी अतृप्त राहून एकमेकांच्या संपत्तीची हाव धरतात. ‘‘Tesu ussukkajātesu, bhavasotānusārisu; Kedha taṇhaṃ pajahiṃsu, ke lokasmiṃ anussukā’’ti. अशा चिंताग्रस्त आणि भवप्रवाहाच्या मागे वाहून जाणाऱ्या लोकांमध्ये, कोणी तृष्णेचा त्याग केला आहे? या जगात कोण चिंतामुक्त आहेत? ‘‘Hitvā agāraṃ pabbajitā, hitvā puttaṃ pasuṃ viyaṃ; Hitvā rāgañca dosañca, avijjañca virājiya; Khīṇāsavā arahanto, te lokasmiṃ anussukā’’ti. जे घरादाराचा त्याग करून प्रव्रजित झाले आहेत, ज्यांनी प्रिय पुत्र आणि पशूंचा त्याग केला आहे, ज्यांनी राग आणि द्वेष सोडून दिले आहेत आणि अविद्येचा नाश केला आहे; ते आसवमुक्त अर्हतच या जगात चिंतामुक्त आहेत. 9. Catucakkasuttaṃ ९. चतुचक्क सुत्त 29. २९. ‘‘Catucakkaṃ navadvāraṃ, puṇṇaṃ lobhena saṃyutaṃ; Paṅkajātaṃ mahāvīra, kathaṃ yātrā bhavissatī’’ti. हे महावीरा! चार चाके आणि नऊ द्वारे असलेले, अशुद्धतेने भरलेले, लोभाने युक्त आणि चिखलातून उत्पन्न झालेल्या या शरीराची सुटका कशी होईल? ‘‘Chetvā naddhiṃ varattañca, icchā lobhañca pāpakaṃ; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, evaṃ yātrā bhavissatī’’ti. क्रोधरूपी दोरी आणि क्लेशरूपी कातडी दोरी तोडून, वाईट इच्छा व लोभ नष्ट करून, आणि मुळासकट तृष्णेचा उपटून नाश करून, अशा प्रकारे सुटका होईल. 10. Eṇijaṅghasuttaṃ १०. एणिजंघ सुत्त 30. ३०. ‘‘Eṇijaṅghaṃ kisaṃ vīraṃ, appāhāraṃ alolupaṃ; Sīhaṃ vekacaraṃ nāgaṃ, kāmesu anapekkhinaṃ; Upasaṅkamma pucchāma, kathaṃ dukkhā pamuccatī’’ti. हरणाच्या पायांसारखे पाय असलेले, कृश शरीर असलेले, पराक्रमी, अल्पाहारी, निर्लोभी, सिंहासारखे किंवा हत्तीसारखे एकाकी विहार करणारे आणि कामभोगांविषयी अनासक्त असलेल्या भगवंतांच्या जवळ येऊन आम्ही विचारतो की, दुःखातून कशी मुक्ती मिळते? ‘‘Pañca [Pg.16] kāmaguṇā loke, manochaṭṭhā paveditā; Ettha chandaṃ virājetvā, evaṃ dukkhā pamuccatī’’ti. जगात मन हे सहावे असलेले पाच कामगुण सांगितले आहेत. याविषयीची इच्छा नष्ट करून, अशा प्रकारे दुःखातून मुक्ती मिळते. Sattivaggo tatiyo. तिसरा सत्ति वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका - Sattiyā phusati ceva, jaṭā manonivāraṇā; Arahantena pajjoto, sarā mahaddhanena ca; Catucakkena navamaṃ, eṇijaṅghena te dasāti. सत्ति, फुसति, जटा, मनोनिवारणा, अर्हत, पज्जोत, सर, mahaddhanena (महद्धन), नववे चतुचक्क आणि दहावे एणिजंघ - हे दहा सुत्त आहेत. 4. Satullapakāyikavaggo ४. सतुल्लपकायिक वर्ग 1. Sabbhisuttaṃ १. सब्भि सुत्त 31. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sambahulā satullapakāyikā devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ३१. असे मी ऐकले आहे - एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाच्या अनेक सतुल्लपकायिक देवता संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळवून जिथे भगवान होते तिथे आल्या. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभी राहिलेली एक देवता भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हणाली - ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, seyyo hoti na pāpiyo’’ti. सज्जनांसोबतच उठावे-बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने कल्याणच होते, अकल्याण होत नाही. Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हणाली - ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, paññā labbhati nāññato’’ti. सज्जनांसोबतच उठावे-बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने प्रज्ञा प्राप्त होते, इतरांकडून नाही. Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हणाली - ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, sokamajjhe na socatī’’ti. सज्जनांसोबतच उठावे-बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने माणूस शोकाकुल लोकांच्या मध्ये असूनही शोक करत नाही. Atha [Pg.17] kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हणाली - ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, ñātimajjhe virocatī’’ti. सज्जनांसोबतच उठावे-बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने माणूस आपल्या नातेवाईकांमध्ये शोभून दिसतो. Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हणाली - ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, sattā gacchanti suggati’’nti. सज्जनांसोबतच उठावे-बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने प्राणी सुगतीला जातात. Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हणाली - ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, sattā tiṭṭhanti sātata’’nti. सज्जनांसोबतच उठावे-बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने प्राणी नेहमी सुखात राहतात. Atha kho aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kassa nu kho, bhagavā, subhāsita’’nti? Sabbāsaṃ vo subhāsitaṃ pariyāyena, api ca mamapi suṇātha – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांना म्हणाली - 'हे भगवंत! कोणाचे बोलणे सर्वात सुभाषित आहे?' 'तुम्हा सर्वांचे बोलणे आपापल्या परीने सुभाषित आहे, परंतु माझेही ऐका -' ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. सज्जनांसोबतच उठावे-बसावे, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्याने माणूस सर्व दुःखांतून मुक्त होतो. Idamavoca bhagavā. Attamanā tā devatāyo bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsūti. भगवान असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या त्या देवतांनी भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तिथेच त्या अंतर्धान पावल्या. 2. Maccharisuttaṃ २. मच्छरि सुत्त 32. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sambahulā satullapakāyikā devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ३२. एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाच्या अनेक सतुल्लपकायिक देवता संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळवून जिथे भगवान होते तिथे आल्या. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभी राहिलेली एक देवता भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हणाली - ‘‘Maccherā ca pamādā ca, evaṃ dānaṃ na dīyati ; Puññaṃ ākaṅkhamānena, deyyaṃ hoti vijānatā’’ti. कृपणतेमुळे आणि प्रमादामुळे दान दिले जात नाही. परंतु पुण्याची इच्छा करणाऱ्या आणि दानाचे फळ जाणणाऱ्या सुज्ञाने दान दिलेच पाहिजे. Atha [Pg.18] kho aparā devatā bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांच्या समोर या गाथा म्हणाली - ‘‘Yasseva bhīto na dadāti maccharī, tadevādadato bhayaṃ; Jighacchā ca pipāsā ca, yassa bhāyati maccharī; Tameva bālaṃ phusati, asmiṃ loke paramhi ca. ज्या भीतीपोटी कृपण माणूस दान देत नाही, दान न दिल्यामुळे तीच भीती त्याला ग्रासते. ज्या भूक आणि तहानेला कृपण माणूस घाबरतो, तीच भूक आणि तहान त्या मूर्खाला या लोकात आणि परलोकात छळते. ‘‘Tasmā vineyya maccheraṃ, dajjā dānaṃ malābhibhū; Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. म्हणूनच, मत्सराचा (कंजूषपणाचा) त्याग करून, मळावर (अशुद्धतेवर) विजय मिळवून दान दिले पाहिजे. परलोकात पुण्य हेच प्राण्यांचे (सजीवांचे) आधार असते. Atha kho aparā devatā bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांच्या जवळ ही गाथा म्हणाली – ‘‘Te matesu na mīyanti, panthānaṃva sahabbajaṃ; Appasmiṃ ye pavecchanti, esa dhammo sanantano. जसे प्रवासात सोबत प्रवास करणारे प्रवासी आपल्याजवळील थोड्याशा अन्नातूनही इतरांना वाटा देतात, तसेच जे संसारात थोडे असतानाही इतरांना वाटून देतात, ते मृत लोकांमध्ये मृत मानले जात नाहीत. हा सनातन नियम आहे. ‘‘Appasmeke pavecchanti, bahuneke na dicchare; Appasmā dakkhiṇā dinnā, sahassena samaṃ mitā’’ti. काही लोक थोडे असतानाही दान देतात, तर काही भरपूर संपत्ती असूनही दान देण्याची इच्छा करत नाहीत. थोड्यातून दिलेले दान हे हजारो दानांच्या बरोबरीचे मानले जाते. Atha kho aparā devatā bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांच्या जवळ या गाथा म्हणाली – ‘‘Duddadaṃ dadamānānaṃ, dukkaraṃ kamma kubbataṃ; Asanto nānukubbanti, sataṃ dhammo duranvayo. जे देणे कठीण आहे ते देणाऱ्यांचे आणि जे करणे कठीण आहे ते कर्म करणाऱ्यांचे अनुकरण दुर्जन करू शकत नाहीत. सज्जनांचा धर्म (मार्ग) आचरणे कठीण आहे. ‘‘Tasmā satañca asataṃ, nānā hoti ito gati; Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyanā’’ti. म्हणूनच, या जगातून गेल्यानंतर सज्जन आणि दुर्जनांची गती वेगवेगळी होते. दुर्जन नरकात जातात, तर सज्जन स्वर्गात जातात. Atha kho aparā devatā bhagavato santike etadavoca – ‘‘kassa nu kho, bhagavā, subhāsita’’nti? त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांना म्हणाली – "हे भगवंत, कोणाचे वचन सुभाषित (उत्तम प्रकारे म्हटलेले) आहे?" ‘‘Sabbāsaṃ vo subhāsitaṃ pariyāyena; api ca mamapi suṇātha – "तुम्हा सर्वांचेच वचन वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून सुभाषित आहे. परंतु माझेही वचन ऐका –" ‘‘Dhammaṃ care yopi samuñjakaṃ care,Dārañca posaṃ dadamappakasmiṃ; Sataṃ sahassānaṃ sahassayāginaṃ,Kalampi nāgghanti tathāvidhassa te’’ti. "जो मनुष्य शेतात पडलेले दाणे वेचून (उदरनिर्वाह करत) धर्माचे आचरण करतो, आपल्या पत्नीचे व कुटुंबाचे पालनपोषण करतो आणि थोड्यातूनही दान देतो; हजारो रुपयांचे यज्ञ करणाऱ्या लाखो लोकांचे दान अशा व्यक्तीच्या दानाच्या शंभराव्या भागाच्याही (कलेच्याही) तोडीचे नसते." Atha [Pg.19] kho aparā devatā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांना गाथेने उद्देशून म्हणाली – ‘‘Kenesa yañño vipulo mahaggato,Samena dinnassa na agghameti; Kathaṃ sataṃ sahassānaṃ sahassayāginaṃ,Kalampi nāgghanti tathāvidhassa te’’ti. "हा विशाल आणि भव्य यज्ञ, न्याय्य मार्गाने दिलेल्या दानाच्या मूल्याची बरोबरी का करू शकत नाही? हजारो रुपयांचे यज्ञ करणाऱ्या लाखो लोकांचे दान अशा व्यक्तीच्या दानाच्या शंभराव्या भागाच्याही तोडीचे का ठरत नाही?" ‘‘Dadanti heke visame niviṭṭhā,Chetvā vadhitvā atha socayitvā; Sā dakkhiṇā assumukhā sadaṇḍā,Samena dinnassa na agghameti. "काही लोक अधर्मामध्ये (अयोग्य कर्मात) मग्न राहून, इतरांना मारहाण करून, ठार मारून आणि दुःख देऊन दान देतात. अश्रू गाळत आणि हिंसेने (दंडाने) युक्त असलेले ते दान, न्याय्य मार्गाने दिलेल्या दानाच्या मूल्याची बरोबरी करू शकत नाही." ‘‘Evaṃ sataṃ sahassānaṃ sahassayāginaṃ; Kalampi nāgghanti tathāvidhassa te’’ti. "या कारणास्तव, हजारो रुपयांचे यज्ञ करणाऱ्या लाखो लोकांचे दान अशा व्यक्तीच्या दानाच्या शंभराव्या भागाच्याही तोडीचे नसते." 3. Sādhusuttaṃ ३. साधु सुत्त 33. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho sambahulā satullapakāyikā devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – ३३. श्रावस्ती येथील घटना. रात्रीचा पूर्वप्रहर उलटून गेल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाच्या, सातुलप नावाच्या देवलोकातील अनेक देवता संपूर्ण जेतवन प्रकाशित करत भगवंतांकडे आल्या. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना वंदन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या असलेल्या एका देवतेने भगवंतांच्या समोर हा उद्गार (उदान) काढला – ‘‘Sādhu kho, mārisa, dānaṃ; Maccherā ca pamādā ca, evaṃ dānaṃ na dīyati; Puññaṃ ākaṅkhamānena, deyyaṃ hoti vijānatā’’ti. "हे प्रिय महोदय, दान देणे खरोखरच उत्तम आहे! मत्सरामुळे (कंजूषपणामुळे) आणि प्रमादामुळे (बेसावधपणामुळे) दान दिले जात नाही. पुण्याची इच्छा करणाऱ्या आणि दानाचे फळ जाणणाऱ्या सुज्ञाने दान दिलेच पाहिजे." Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – त्यानंतर दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या समोर हा उद्गार काढला – ‘‘Sādhu kho, mārisa, dānaṃ; Api ca appakasmimpi sāhu dānaṃ’’. "हे प्रिय महोदय, दान देणे खरोखरच उत्तम आहे! आणि आणखी असे की, थोडे असतानाही दान देणे उत्तमच आहे." ‘‘Appasmeke pavecchanti, bahuneke na dicchare; Appasmā dakkhiṇā dinnā, sahassena samaṃ mitā’’ti. "काही लोक थोडे असतानाही दान देतात, तर काही भरपूर संपत्ती असूनही दान देण्याची इच्छा करत नाहीत. थोड्यातून दिलेले दान हे हजारो दानांच्या बरोबरीचे मानले जाते." Atha [Pg.20] kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – त्यानंतर दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या समोर हा उद्गार काढला – ‘‘Sādhu kho, mārisa, dānaṃ; appakasmimpi sāhu dānaṃ; Api ca saddhāyapi sāhu dānaṃ’’. "हे प्रिय महोदय, दान देणे खरोखरच उत्तम आहे! थोडे असतानाही दान देणे उत्तमच आहे; आणि आणखी असे की, श्रद्धेने दिलेले दानही उत्तमच आहे." ‘‘Dānañca yuddhañca samānamāhu,Appāpi santā bahuke jinanti; Appampi ce saddahāno dadāti,Teneva so hoti sukhī paratthā’’ti. "दान देणे आणि युद्ध करणे हे समान मानले जाते; थोडे वीरही अनेक शत्रूंवर विजय मिळवतात. जर एखादा श्रद्धावान मनुष्य थोडे जरी दान देतो, तर त्यामुळेच तो परलोकात सुखी होतो." Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – त्यानंतर दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या समोर हा उद्गार काढला – ‘‘Sādhu kho, mārisa, dānaṃ; appakasmimpi sāhu dānaṃ; Saddhāyapi sāhu dānaṃ; api ca dhammaladdhassāpi sāhu dānaṃ’’. "हे प्रिय महोदय, दान देणे खरोखरच उत्तम आहे! थोडे असतानाही दान देणे उत्तमच आहे; श्रद्धेने दिलेले दानही उत्तमच आहे; आणि आणखी असे की, न्याय्य मार्गाने (धर्माने) मिळवलेल्या संपत्तीचे दान देणेही उत्तमच आहे." ‘‘Yo dhammaladdhassa dadāti dānaṃ,Uṭṭhānavīriyādhigatassa jantu; Atikkamma so vetaraṇiṃ yamassa,Dibbāni ṭhānāni upeti macco’’ti. "जो मनुष्य आपल्या उद्योग आणि वीर्याने (परिश्रमाने) न्याय्य मार्गाने मिळवलेल्या संपत्तीचे दान देतो, तो मर्त्य मनुष्य यमाच्या वैतरणी नदीला पार करून दिव्य लोकांमध्ये (स्वर्गात) प्रवेश करतो." Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – त्यानंतर दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या समोर हा उद्गार काढला – ‘‘Sādhu kho, mārisa, dānaṃ; appakasmimpi sāhu dānaṃ; Saddhāyapi sāhu dānaṃ; dhammaladdhassāpi sāhu dānaṃ; Api ca viceyya dānampi sāhu dānaṃ’’. "हे प्रिय महोदय, दान देणे खरोखरच उत्तम आहे! थोडे असतानाही दान देणे उत्तमच आहे; श्रद्धेने दिलेले दानही उत्तमच आहे; न्याय्य मार्गाने मिळवलेल्या संपत्तीचे दान देणेही उत्तमच आहे; आणि आणखी असे की, विचारपूर्वक (पात्र-अपात्र निवडून) दिलेले दानही उत्तमच आहे." ‘‘Viceyya dānaṃ sugatappasatthaṃ,Ye dakkhiṇeyyā idha jīvaloke; Etesu dinnāni mahapphalāni,Bījāni vuttāni yathā sukhette’’ti. "विचारपूर्वक (पात्र निवडून) दिलेले दान सुगतांनी (बुद्धांनी) प्रशंसिले आहे. या जगात जे दानास पात्र (दक्षिणेय) आहेत, त्यांना दिलेले दान सुपीक शेतात पेरलेल्या बियांप्रमाणे महाफळ देणारे ठरते." Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – त्यानंतर दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या समोर हा उद्गार काढला – ‘‘Sādhu kho, mārisa, dānaṃ; appakasmimpi sāhu dānaṃ; Saddhāyapi sāhu dānaṃ; dhammaladdhassāpi sāhu dānaṃ; Viceyya dānampi sāhu dānaṃ; api ca pāṇesupi sādhu saṃyamo’’. "हे प्रिय महोदय, दान देणे खरोखरच उत्तम आहे! थोडे असतानाही दान देणे उत्तमच आहे; श्रद्धेने दिलेले दानही उत्तमच आहे; न्याय्य मार्गाने मिळवलेल्या संपत्तीचे दान देणेही उत्तमच आहे; विचारपूर्वक दिलेले दानही उत्तमच आहे; आणि आणखी असे की, प्राण्यांच्या प्रति संयम (अहिंसा) बाळगणेही उत्तमच आहे." ‘‘Yo [Pg.21] pāṇabhūtāni aheṭhayaṃ caraṃ,Parūpavādā na karonti pāpaṃ; Bhīruṃ pasaṃsanti na hi tattha sūraṃ,Bhayā hi santo na karonti pāpa’’nti. "जो प्राण्यांना इजा न करता जीवन जगतो, आणि इतरांच्या निंदेच्या भयाने पाप करत नाही; अशा ठिकाणी भित्र्यांची (पापभीरूंची) प्रशंसा केली जाते, हिंसक शूरवीरांची नाही. कारण सज्जन लोक निंदेच्या भयाने पाप करत नाहीत." Atha kho aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kassa nu kho, bhagavā, subhāsita’’nti? त्यानंतर दुसरी एक देवता भगवंतांना म्हणाली – "हे भगवंत, कोणाचे वचन सुभाषित आहे?" ‘‘Sabbāsaṃ vo subhāsitaṃ pariyāyena, api ca mamapi suṇātha – "तुम्हा सर्वांचेच वचन वेगवेगळ्या दृष्टिकोनातून सुभाषित आहे. परंतु माझेही वचन ऐका –" ‘‘Saddhā hi dānaṃ bahudhā pasatthaṃ,Dānā ca kho dhammapadaṃva seyyo; Pubbe ca hi pubbatare ca santo,Nibbānamevajjhagamuṃ sapaññā’’ti. "श्रद्धेने दिलेले दान अनेक प्रकारे प्रशंसिले गेले आहे, परंतु दानापेक्षा 'धम्मपद' (निर्वाणाचा मार्ग) श्रेष्ठ आहे. कारण भूतकाळात आणि त्याहूनही पूर्वी, प्रज्ञावान सज्जन निर्वाणालाच प्राप्त झाले." 4. Nasantisuttaṃ ४. न संति सुत्त 34. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sambahulā satullapakāyikā devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ३४. एका वेळी भगवान बुद्ध श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. रात्रीचा पूर्वप्रहर उलटून गेल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाच्या, सातुलप नावाच्या देवलोकातील अनेक देवता संपूर्ण जेतवन प्रकाशित करत भगवंतांकडे आल्या. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना वंदन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या असलेल्या एका देवतेने भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हटली – ‘‘Na santi kāmā manujesu niccā,Santīdha kamanīyāni yesu baddho; Yesu pamatto apunāgamanaṃ,Anāgantā puriso maccudheyyā’’ti. "मनुष्यांमध्ये कामभोग (इंद्रियसुख) नित्य नसतात. या जगात केवळ प्रिय वाटणाऱ्या गोष्टी असतात, ज्यांच्यामध्ये मनुष्य बांधला जातो. त्यांच्यात मग्न आणि बेसावध असलेला मनुष्य मृत्यूच्या साम्राज्यातून (संसारचक्रातून) कधीही परत न येणाऱ्या अवस्थेला (निर्वाणाला) प्राप्त करू शकत नाही." ‘‘Chandajaṃ aghaṃ chandajaṃ dukkhaṃ; Chandavinayā aghavinayo; Aghavinayā dukkhavinayo’’ti. "पाप (दुःख) हे इच्छेतून (तृष्णेतून) निर्माण होते, दुःख हे इच्छेतून निर्माण होते. इच्छेच्या निरोधाने पापाचा निरोध होतो; पापाच्या निरोधाने दुःखाचा निरोध होतो." ‘‘Na te kāmā yāni citrāni loke,Saṅkapparāgo purisassa kāmo; Tiṭṭhanti citrāni tatheva loke,Athettha dhīrā vinayanti chandaṃ. "जगातील सुंदर व विविधांगी वस्तू म्हणजे कामभोग नव्हेत; मनुष्याची कामवासना ही संकल्पातून निर्माण होणारी आसक्ती (राग) आहे. जगातील सुंदर वस्तू जशा आहेत तशाच राहतात, परंतु प्रज्ञावान लोक त्यांच्याबद्दलची इच्छा (तृष्णा) नष्ट करतात." ‘‘Kodhaṃ [Pg.22] jahe vippajaheyya mānaṃ,Saṃyojanaṃ sabbamatikkameyya; Taṃ nāmarūpasmimasajjamānaṃ,Akiñcanaṃ nānupatanti dukkhā. मनुष्याने क्रोधाचा त्याग करावा, मानाचा (अहंकाराचा) सर्वस्वी त्याग करावा आणि सर्व संयोजनांचे (बंधनांचे) उल्लंघन करावे. नाम आणि रूपात आसक्त न होणाऱ्या आणि अकिंचन (आसक्तीरहित) असणाऱ्या त्या व्यक्तीला कोणतेही दुःख ग्रासत नाही. ‘‘Pahāsi saṅkhaṃ na vimānamajjhagā,Acchecchi taṇhaṃ idha nāmarūpe; Taṃ chinnaganthaṃ anighaṃ nirāsaṃ,Pariyesamānā nājjhagamuṃ; Devā manussā idha vā huraṃ vā,Saggesu vā sabbanivesanesū’’ti. ज्याने (संज्ञा/अभिधान) प्रपंचाचा त्याग केला आहे, जो नऊ प्रकारच्या मानाच्या आहारी गेला नाही, ज्याने या नाम-रूपातील तृष्णेचा समूळ छेद केला आहे; अशा ग्रंथीमुक्त (बंधनांपासून मुक्त), दुःखविरहित आणि तृष्णारहित अर्हंताला शोधणारे देव किंवा मनुष्य, या लोकात वा परलोकात, स्वर्गात वा इतर कोणत्याही निवासस्थानात शोधू शकत नाहीत. ‘‘Taṃ ce hi nāddakkhuṃ tathāvimuttaṃ (iccāyasmā mogharājā),Devā manussā idha vā huraṃ vā; Naruttamaṃ atthacaraṃ narānaṃ,Ye taṃ namassanti pasaṃsiyā te’’ti. आयुष्यमान मोघराज म्हणाले – 'जर देव आणि मनुष्य अशा प्रकारे विमुक्त झालेल्या, या लोकात वा परलोकात न आढळणाऱ्या, मानवांमध्ये श्रेष्ठ आणि मानवांच्या कल्याणासाठी आचरण करणाऱ्या त्या अर्हंताला पाहू शकत नाहीत, तर जे त्यांना वंदन करतात, ते प्रशंसनीय ठरतात का?' ‘‘Pasaṃsiyā tepi bhavanti bhikkhū (mogharājāti bhagavā),Ye taṃ namassanti tathāvimuttaṃ; Aññāya dhammaṃ vicikicchaṃ pahāya,Saṅgātigā tepi bhavanti bhikkhū’’ti. भगवान म्हणाले – 'हे मोघराज! जे अशा प्रकारे विमुक्त झालेल्या अर्हंताला वंदन करतात, ते भिक्खू देखील प्रशंसनीय ठरतात. धम्माला जाणून आणि शंका-कुशंकांचा (विचिकित्सेचा) त्याग करून, ते भिक्खू सर्व आसक्तींच्या (संगांच्या) पलीकडे जाणारे बनतात.' 5. Ujjhānasaññisuttaṃ ५. उज्झानसञ्ञी सुत्त (दोष शोधणाऱ्या देवतांचे सुत्त) 35. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sambahulā ujjhānasaññikā devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā vehāsaṃ aṭṭhaṃsu. Vehāsaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ३५. एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाच्या अनेक 'उज्झानसञ्ञी' (दोष शोधणाऱ्या) देवता संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांकडे आल्या. जवळ येऊन त्या आकाशात उभ्या राहिल्या. आकाशात उभ्या असलेल्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Aññathā santamattānaṃ, aññathā yo pavedaye; Nikacca kitavasseva, bhuttaṃ theyyena tassa taṃ. जो स्वतः प्रत्यक्षात वेगळा असूनही स्वतःला दुसऱ्याच रूपात (सदाचारी म्हणून) दाखवतो, त्याचे ते उपभोग घेणे म्हणजे कपटी शिकाऱ्याप्रमाणे चोरीचेच अन्न खाण्यासारखे आहे. ‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade; Akarontaṃ bhāsamānānaṃ, parijānanti paṇḍitā’’ti. मनुष्याने जे करावे तेच बोलावे, जे करू शकत नाही ते बोलू नये. कृती न करता केवळ बोलणाऱ्या माणसाला सुज्ञ लोक (पंडित) अचूक ओळखतात. ‘‘Na yidaṃ bhāsitamattena, ekantasavanena vā; Anukkamitave sakkā, yāyaṃ paṭipadā daḷhā; Yāya dhīrā pamuccanti, jhāyino mārabandhanā. केवळ बोलण्याने किंवा केवळ ऐकण्याने या दृढ प्रतिपदेवर (साधनेच्या मार्गावर) मार्गक्रमण करता येत नाही; ज्या प्रतिपदेचे आचरण करून ध्यानमग्न सुज्ञ लोक मारबंधनातून मुक्त होतात. ‘‘Na [Pg.23] ve dhīrā pakubbanti, viditvā lokapariyāyaṃ; Aññāya nibbutā dhīrā, tiṇṇā loke visattika’’nti. संसाराचे स्वरूप जाणून सुज्ञ लोक असे (ढोंग) करत नाहीत. सत्य जाणून शांत झालेले ते सुज्ञ लोक या जगातील तृष्णेला (आसक्तीला) पार करून गेले आहेत. Atha kho tā devatāyo pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘accayo no, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, yā mayaṃ bhagavantaṃ āsādetabbaṃ amaññimhā. Tāsaṃ no, bhante, bhagavā accayaṃ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṃ saṃvarāyā’’ti. Atha kho bhagavā sitaṃ pātvākāsi. Atha kho tā devatāyo bhiyyosomattāya ujjhāyantiyo vehāsaṃ abbhuggañchuṃ. Ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर त्या देवता जमिनीवर उतरल्या आणि भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून लीन होत म्हणाल्या – 'भंते! अज्ञानामुळे, मोहामुळे आणि अकुशलतेमुळे आमच्याकडून अपराध झाला आहे, ज्यामुळे आम्ही भगवंतांवर आक्षेप घेण्याचे धाडस केले. भंते! भविष्यात स्वतःवर संयम ठेवण्यासाठी भगवंतांनी आमचा हा अपराध अपराध म्हणून स्वीकारून आम्हाला क्षमा करावी.' तेव्हा भगवंतांनी मंदस्मित केले. त्यावर त्या देवता आणखीनच असंतुष्ट (दोष शोधणाऱ्या) होऊन आकाशात उडून गेल्या. मग एका देवतेने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Accayaṃ desayantīnaṃ, yo ce na paṭigaṇhati; Kopantaro dosagaru, sa veraṃ paṭimuñcatī’’ti. जो मनुष्य आपला अपराध कबूल करणाऱ्यांना क्षमा करत नाही, तो मनात क्रोध बाळगणारा आणि द्वेषाला महत्त्व देणारा मनुष्य स्वतःमध्ये वैरच वाढवतो. ‘‘Accayo ce na vijjetha, nocidhāpagataṃ siyā; Verāni na ca sammeyyuṃ, kenīdha kusalo siyā’’ti. जर जगात अपराधच झाला नसता, किंवा जर कोणाकडून चूकच झाली नसती, आणि जर वैर शांत झाले नसते, तर या जगात कोणी कुशल (सुज्ञ) कसा बरे झाला असता? ‘‘Kassaccayā na vijjanti, kassa natthi apāgataṃ; Ko na sammohamāpādi, ko ca dhīro sadā sato’’ti. असा कोण आहे ज्याच्याकडून कधीच अपराध होत नाही? कोणाकडून कधीच चूक होत नाही? कोण कधीच मोहात पडत नाही? आणि असा कोण सुज्ञ आहे जो सदैव जागरूक (स्मृतिमान) असतो? ‘‘Tathāgatassa buddhassa, sabbabhūtānukampino; Tassaccayā na vijjanti, tassa natthi apāgataṃ; So na sammohamāpādi, sova dhīro sadā sato’’ti. सर्व प्राणिमात्रांवर अनुकंपा करणाऱ्या बुद्ध तथागतांकडून कधीही अपराध होत नाही, त्यांच्याकडून कधीही चूक होत नाही. ते कधीही मोहात पडत नाहीत आणि तेच सदैव जागरूक असणारे खरे सुज्ञ आहेत. ‘‘Accayaṃ desayantīnaṃ, yo ce na paṭigaṇhati; Kopantaro dosagaru, sa veraṃ paṭimuñcati; Taṃ veraṃ nābhinandāmi, paṭiggaṇhāmi voccaya’’nti. जो मनुष्य आपला अपराध कबूल करणाऱ्यांना क्षमा करत नाही, तो मनात क्रोध बाळगणारा आणि द्वेषाला महत्त्व देणारा मनुष्य स्वतःमध्ये वैरच वाढवतो. मी त्या वैराची इच्छा करत नाही, म्हणून मी तुमचा अपराध क्षमा करतो. 6. Saddhāsuttaṃ ६. सद्धा सुत्त (श्रद्धा सुत्त) 36. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sambahulā satullapakāyikā devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ [Pg.24] obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ३६. एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, 'सतुल्लपकायिक' समूहातील अनेक अत्यंत देखण्या रूपाच्या देवता संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांकडे आल्या. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या असलेल्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Saddhā dutiyā purisassa hoti,No ce assaddhiyaṃ avatiṭṭhati; Yaso ca kittī ca tatvassa hoti,Saggañca so gacchati sarīraṃ vihāyā’’ti. श्रद्धा ही मनुष्याची सोबती असते. जर त्याच्या मनात अश्रद्धा टिकून राहिली नाही, तर त्याला यश आणि कीर्ती प्राप्त होते आणि शरीराचा त्याग केल्यानंतर तो स्वर्गात जातो. Atha kho aparā devatā bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – त्यानंतर दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्मुख या गाथा म्हटल्या – ‘‘Kodhaṃ jahe vippajaheyya mānaṃ,Saṃyojanaṃ sabbamatikkameyya; Taṃ nāmarūpasmimasajjamānaṃ,Akiñcanaṃ nānupatanti saṅgā’’ti. मनुष्याने क्रोधाचा त्याग करावा, मानाचा (अहंकाराचा) सर्वस्वी त्याग करावा आणि सर्व संयोजनांचे (बंधनांचे) उल्लंघन करावे. नाम आणि रूपात आसक्त न होणाऱ्या आणि अकिंचन (आसक्तीरहित) असणाऱ्या त्या व्यक्तीला कोणतीही आसक्ती (संग) ग्रासत नाही. ‘‘Pamādamanuyuñjanti, bālā dummedhino janā; Appamādañca medhāvī, dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhati. मूर्ख आणि प्रज्ञाहीन लोक प्रमादात (बेसावधपणात) मग्न राहतात. परंतु बुद्धिमान मनुष्य अप्रमादाचे (जागरूकतेचे) रक्षण एखाद्या श्रेष्ठ धनाप्रमाणे करतो. ‘‘Mā pamādamanuyuñjetha, mā kāmarati santhavaṃ; Appamatto hi jhāyanto, pappoti paramaṃ sukha’’nti. प्रमादाच्या आहारी जाऊ नका, कामभोगाच्या आसक्तीमध्ये गुंतू नका. कारण जो अप्रमादी राहून ध्यान करतो, तोच परम सुखाला (निर्वाणाला) प्राप्त करतो. 7. Samayasuttaṃ ७. समय सुत्त (महासमय सुत्त) 37. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi; dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Atha kho catunnaṃ suddhāvāsakāyikānaṃ devatānaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi; dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā honti bhagavantaṃ dassanāya bhikkhusaṅghañca. Yaṃnūna mayampi yena bhagavā tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā bhagavato santike paccekaṃ gāthaṃ bhāseyyāmā’’ti. ३७. असे मी ऐकले आहे – एकदा भगवान शाक्य देशातील कपिलवस्तू येथील महावनात सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह विहार करत होते, जे सर्वच्या सर्व अर्हंत होते. दहा हजार लोकधातूंतून (विश्वप्रणालींतून) अनेक देवता भगवंतांचे आणि भिक्खू संघाचे दर्शन घेण्यासाठी मोठ्या संख्येने एकत्र आल्या होत्या. तेव्हा शुद्धावास लोकातील चार देवतांच्या मनात असा विचार आला – 'हे भगवान शाक्य देशातील कपिलवस्तू येथील महावनात सुमारे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह विहार करत आहेत, जे सर्वच्या सर्व अर्हंत होते. दहा हजार लोकधातूंतून अनेक देवता भगवंतांचे आणि भिक्खू संघाचे दर्शन घेण्यासाठी मोठ्या संख्येने एकत्र आल्या आहेत. तर मग आम्हीही भगवंतांकडे का जाऊ नये? तिथे जाऊन भगवंतांच्या सन्मुख आम्हा प्रत्येकाने आपापली एक गाथा म्हणावी.' Atha [Pg.25] kho tā devatā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya. Evameva – suddhāvāsesu devesu antarahitā bhagavato purato pāturahesuṃ. Atha kho tā devatā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर, ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, इतक्या वेगाने त्या देवता शुद्धावास देवलोकातून अंतर्धान पावल्या आणि भगवंतांच्या समोर प्रकट झाल्या. मग त्या देवतांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या असलेल्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Mahāsamayo pavanasmiṃ, devakāyā samāgatā; Āgatamha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti. या महावनात मोठा मेळावा (महासमय) भरला आहे, देवगणांचे समूह एकत्र आले आहेत. आम्ही देखील या धम्मसभेला, या अजिंक्य (अपराजित) भिक्खू संघाचे दर्शन घेण्यासाठी आलो आहोत. Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Tatra bhikkhavo samādahaṃsu, cittamattano ujukaṃ akaṃsu ; Sārathīva nettāni gahetvā, indriyāni rakkhanti paṇḍitā’’ti. तिथे भिक्खूंनी आपले चित्त एकाग्र केले आहे आणि आपले मन सरळ (प्रामाणिक) केले आहे. ज्याप्रमाणे सारथी घोड्यांचे लगाम हातात धरून रथ नियंत्रित करतो, त्याचप्रमाणे ते सुज्ञ भिक्खू आपल्या इंद्रियांचे रक्षण करतात. Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर, दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हटली – ‘‘Chetvā khīlaṃ chetvā palighaṃ, indakhīlaṃ ūhacca manejā; Te caranti suddhā vimalā, cakkhumatā sudantā susunāgā’’ti. “खिट (राग, द्वेष, मोहाचे अडथळे) तोडून, अडसर (राग, द्वेष, मोहाचे कवाड) तोडून आणि इंद्रखील (राग, द्वेष, मोहाचा खांब) उपटून टाकून, ते तृष्णारहित होऊन विचरतात; ते शुद्ध, निर्मळ, दिव्यचक्षू असलेल्या (बुद्धांद्वारे) उत्तम प्रकारे दमित केलेले तरुण नाग (श्रेष्ठ अरहंत) आहेत.” Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर, दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हटली – ‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. “जे कोणी बुद्धांना शरण गेले आहेत, ते अपायभूमीला (दुर्गतीला) जाणार नाहीत. मानवी देहाचा त्याग करून, ते देवलोकाला परिपूर्ण करतील.” 8. Sakalikasuttaṃ ८. सकलिक सुत्त 38. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati maddakucchismiṃ migadāye. Tena kho pana samayena bhagavato pādo sakalikāya khato hoti. Bhusā sudaṃ bhagavato vedanā vattanti sārīrikā vedanā dukkhā tibbā kharā kaṭukā asātā amanāpā; tā sudaṃ bhagavā sato sampajāno adhivāseti avihaññamāno. Atha kho bhagavā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno. ३८. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृहातील मद्दकुच्छी मृगदायात विहार करत होते. त्या वेळी भगवंतांच्या पायाला दगडाच्या कपचीने जखम झाली होती. भगवंतांना तीव्र, दुःखद, प्रखर, कठीण, कटू, अप्रिय आणि अमनाप अशा शारीरिक वेदना होत होत्या. परंतु, भगवान व्याकुळ न होता, स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून त्या वेदना सहन करत होते. त्यानंतर भगवंतांनी आपली चारपदरी संघाटी अंथरून, उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून सिंहशय्या ग्रहण केली. Atha [Pg.26] kho sattasatā satullapakāyikā devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ maddakucchiṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘nāgo vata, bho, samaṇo gotamo; nāgavatā ca samuppannā sārīrikā vedanā dukkhā tibbā kharā kaṭukā asātā amanāpā sato sampajāno adhivāseti avihaññamāno’’ti. त्यानंतर, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अतिशय देखण्या रूपाच्या, सतुल्लप गणातील सातशे देवता संपूर्ण मद्दकुच्छी मृगदायाला आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांकडे आल्या. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभी राहिलेली एक देवता भगवंतांच्या सन्निध हे उदान बोलली – ‘अहो! श्रमण गौतम खरोखरच नागासारखे (श्रेष्ठ हत्तीसारखे) आहेत! नागत्वामुळेच, उत्पन्न झालेल्या तीव्र, दुःखद, प्रखर, कठीण, कटू, अप्रिय आणि अमनाप अशा शारीरिक वेदनांना ते व्याकुळ न होता, स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून सहन करत आहेत.’ Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘sīho vata, bho, samaṇo gotamo; sīhavatā ca samuppannā sārīrikā vedanā dukkhā tibbā kharā kaṭukā asātā amanāpā sato sampajāno adhivāseti avihaññamāno’’ti. त्यानंतर, दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध हे उदान बोलले – ‘अहो! श्रमण गौतम खरोखरच सिंहासारखे आहेत! सिंहत्वामुळेच, उत्पन्न झालेल्या तीव्र, दुःखद, प्रखर, कठीण, कटू, अप्रिय आणि अमनाप अशा शारीरिक वेदनांना ते व्याकुळ न होता, स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून सहन करत आहेत.’ Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘ājānīyo vata, bho, samaṇo gotamo; ājānīyavatā ca samuppannā sārīrikā vedanā dukkhā tibbā kharā kaṭukā asātā amanāpā sato sampajāno adhivāseti avihaññamāno’’ti. त्यानंतर, दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध हे उदान बोलले – ‘अहो! श्रमण गौतम खरोखरच आजानीय (उत्कृष्ट जातीच्या घोड्यासारखे) आहेत! आजानीयत्वामुळेच, उत्पन्न झालेल्या तीव्र, दुःखद, प्रखर, कठीण, कटू, अप्रिय आणि अमनाप अशा शारीरिक वेदनांना ते व्याकुळ न होता, स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून सहन करत आहेत.’ Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘nisabho vata, bho, samaṇo gotamo; nisabhavatā ca samuppannā sārīrikā vedanā dukkhā tibbā kharā kaṭukā asātā amanāpā sato sampajāno adhivāseti avihaññamāno’’ti. त्यानंतर, दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध हे उदान बोलले – ‘अहो! श्रमण गौतम खरोखरच ऋषभ (श्रेष्ठ बैलासारखे) आहेत! ऋषभत्वामुळेच, उत्पन्न झालेल्या तीव्र, दुःखद, प्रखर, कठीण, कटू, अप्रिय आणि अमनाप अशा शारीरिक वेदनांना ते व्याकुळ न होता, स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून सहन करत आहेत.’ Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘dhorayho vata, bho, samaṇo gotamo; dhorayhavatā ca samuppannā sārīrikā vedanā dukkhā tibbā kharā kaṭukā asātā amanāpā sato sampajāno adhivāseti avihaññamāno’’ti. त्यानंतर, दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध हे उदान बोलले – ‘अहो! श्रमण गौतम खरोखरच धोरय्ह (ओझे वाहणाऱ्या श्रेष्ठ बैलासारखे) आहेत! धोरय्हत्वामुळेच, उत्पन्न झालेल्या तीव्र, दुःखद, प्रखर, कठीण, कटू, अप्रिय आणि अमनाप अशा शारीरिक वेदनांना ते व्याकुळ न होता, स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून सहन करत आहेत.’ Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘danto vata, bho, samaṇo gotamo; dantavatā ca samuppannā sārīrikā vedanā dukkhā tibbā kharā kaṭukā asātā amanāpā sato sampajāno adhivāseti avihaññamāno’’ti. त्यानंतर, दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध हे उदान बोलले – ‘अहो! श्रमण गौतम खरोखरच दंत (उत्तम प्रकारे दमित) आहेत! दंतत्वामुळेच, उत्पन्न झालेल्या तीव्र, दुःखद, प्रखर, कठीण, कटू, अप्रिय आणि अमनाप अशा शारीरिक वेदनांना ते व्याकुळ न होता, स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून सहन करत आहेत.’ Atha kho aparā devatā bhagavato santike imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘passa samādhiṃ subhāvitaṃ cittañca suvimuttaṃ, na cābhinataṃ na cāpanataṃ na [Pg.27] ca sasaṅkhāraniggayhavāritagataṃ. Yo evarūpaṃ purisanāgaṃ purisasīhaṃ purisaājānīyaṃ purisanisabhaṃ purisadhorayhaṃ purisadantaṃ atikkamitabbaṃ maññeyya kimaññatra adassanā’’ti. त्यानंतर, दुसऱ्या एका देवतेने भगवंतांच्या सन्निध हे उदान बोलले – ‘त्यांची सुविकसित समाधी आणि सुविमुक्त चित्त पहा – जे (रागाकडे) झुकलेले नाही, (द्वेषाकडे) वळलेले नाही आणि जे बळजबरीने दाबून रोखलेले नाही. अशा पुरुष-नाग, पुरुष-सिंह, पुरुष-आजानीय, पुरुष-ऋषभ, पुरुष-धोरय्ह आणि पुरुष-दंत असलेल्या महापुरुषाचे उल्लंघन केले जाऊ शकते (त्यांना त्रास दिला जाऊ शकतो) असे जर कोणाला वाटत असेल, तर ते केवळ त्याच्या अज्ञानाशिवाय (दृष्टीच्या अभावाशिवाय) दुसरे काय असू शकते?’ ‘‘Pañcavedā sataṃ samaṃ, tapassī brāhmaṇā caraṃ; Cittañca nesaṃ na sammā vimuttaṃ, hīnattharūpā na pāraṅgamā te. “पाच वेदांचे ज्ञाते असलेले तपस्वी ब्राह्मण जरी शंभर वर्षे तपश्चर्या करत राहिले, तरी त्यांचे चित्त सम्यक प्रकारे विमुक्त होत नाही; हीन स्वभावाचे ते लोक (निर्वाणाच्या) पलीकडच्या तीराला पोहोचू शकत नाहीत.” ‘‘Taṇhādhipannā vatasīlabaddhā, lūkhaṃ tapaṃ vassasataṃ carantā; Cittañca nesaṃ na sammā vimuttaṃ, hīnattharūpā na pāraṅgamā te. “तृष्णेने ग्रासलेले, व्रत आणि शील (नियम) यांनी बांधलेले लोक जरी शंभर वर्षे कठोर तप करत राहिले, तरी त्यांचे चित्त सम्यक प्रकारे विमुक्त होत नाही; हीन स्वभावाचे ते लोक पलीकडच्या तीराला पोहोचू शकत नाहीत.” ‘‘Na mānakāmassa damo idhatthi, na monamatthi asamāhitassa; Eko araññe viharaṃ pamatto, na maccudheyyassa tareyya pāra’’nti. “या जगात मानाची (अहंकाराची) इच्छा करणाऱ्याला दमन (संयम) लाभत नाही, आणि समाधी नसलेल्याला मौन (सत्यज्ञान) प्राप्त होत नाही. अरण्यात एकटा राहत असूनही जो प्रमादी (असावध) आहे, तो मृत्यूच्या साम्राज्याच्या (संसाराच्या) पलीकडच्या तीराला जाऊ शकत नाही.” ‘‘Mānaṃ pahāya susamāhitatto, sucetaso sabbadhi vippamutto; Eko araññe viharamappamatto, sa maccudheyyassa tareyya pāra’’nti. “अहंकार सोडून, उत्तम प्रकारे समाधीस्थ होऊन, शुद्ध चित्ताने सर्व बंधनांतून विमुक्त झालेला, अरण्यात एकटा राहणारा आणि अप्रमादी (सावध) असलेला मनुष्य मृत्यूच्या साम्राज्याच्या पलीकडच्या तीराला जाऊ शकतो.” 9. Paṭhamapajjunnadhītusuttaṃ ९. प्रथम पज्जुन्नधीतू सुत्त 39. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho kokanadā pajjunnassa dhītā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ mahāvanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā kokanadā pajjunnassa dhītā bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – ३९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. त्या वेळी पज्जुन्न देवाची कन्या कोकनदा नावाची देवी, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अतिशय देखण्या रूपाने संपूर्ण महावनाला आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांकडे आली. जवळ येऊन तिने भगवंतांना अभिवादन केले आणि ती एका बाजूला उभी राहिली. एका बाजूला उभी राहिलेली ती पज्जुन्न देवाची कन्या कोकनदा देवी भगवंतांच्या सन्निध या गाथा म्हणाली – ‘‘Vesāliyaṃ vane viharantaṃ, aggaṃ sattassa sambuddhaṃ; Kokanadāhamasmi abhivande, kokanadā pajjunnassa dhītā. “वैशालीच्या वनात विहार करणाऱ्या, सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या सम्यक संबुद्धांना मी वंदन करते. मी कोकनदा आहे, पज्जुन्न देवाची कन्या कोकनदा.” ‘‘Sutameva pure āsi, dhammo cakkhumatānubuddho; Sāhaṃ dāni sakkhi jānāmi, munino desayato sugatassa. “पूर्वी मी केवळ ऐकलेच होते की दिव्यचक्षू असलेल्या (बुद्धांनी) धर्माचा साक्षात्कार केला आहे; परंतु आता, सुगत मुनी उपदेश करत असताना, मी स्वतः त्याची प्रत्यक्ष साक्षीदार झाले आहे.” ‘‘Ye keci ariyaṃ dhammaṃ, vigarahantā caranti dummedhā; Upenti roruvaṃ ghoraṃ, cirarattaṃ dukkhaṃ anubhavanti. “जे कोणी दुर्बुद्धी लोक आर्य धर्माची निंदा करत विचरतात, ते भयानक रोरुव नरकात पडतात आणि दीर्घकाळपर्यंत दुःख भोगतात.” ‘‘Ye ca kho ariye dhamme, khantiyā upasamena upetā; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāya paripūressantī’’ti. “परंतु जे आर्य धर्मात क्षमा (सहनशीलता) आणि उपशम (शांतता) यांनी युक्त आहेत, ते मानवी देहाचा त्याग करून देवलोकाला परिपूर्ण करतील.” 10. Dutiyapajjunnadhītusuttaṃ १०. द्वितीय पज्जुन्नधीतू सुत्त 40. Evaṃ [Pg.28] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho cūḷakokanadā pajjunnassa dhītā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ mahāvanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā cūḷakokanadā pajjunnassa dhītā bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – ४०. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. त्या वेळी पज्जुन्न देवाची कन्या चूळकोकनदा नावाची देवी, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अतिशय देखण्या रूपाने संपूर्ण महावनाला आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांकडे आली. जवळ येऊन तिने भगवंतांना अभिवादन केले आणि ती एका बाजूला उभी राहिली. एका बाजूला उभी राहिलेली ती पज्जुन्न देवाची कन्या चूळकोकनदा देवी भगवंतांच्या सन्निध या गाथा म्हणाली – ‘‘Idhāgamā vijjupabhāsavaṇṇā, kokanadā pajjunnassa dhītā; Buddhañca dhammañca namassamānā, gāthācimā atthavatī abhāsi. “विजेच्या प्रकाशासारखी कांती असलेली, पज्जुन्न देवाची कन्या कोकनदा येथे आली आहे; बुद्ध आणि धम्माला वंदन करत, तिने अर्थपूर्ण अशा या गाथा म्हटल्या.” ‘‘Bahunāpi kho taṃ vibhajeyyaṃ, pariyāyena tādiso dhammo; Saṃkhittamatthaṃ lapayissāmi, yāvatā me manasā pariyattaṃ. जरी हा धम्म असा आहे की मी त्याचे अनेक प्रकारे विश्लेषण करू शकेन, तरीही मी माझ्या मनाने जितका ग्रहण केला आहे, तितका त्याचा संक्षिप्त अर्थ सांगेन. ‘‘Pāpaṃ na kayirā vacasā manasā,Kāyena vā kiñcana sabbaloke; Kāme pahāya satimā sampajāno,Dukkhaṃ na sevetha anatthasaṃhita’’nti. या संपूर्ण जगात वाणीने, मनाने किंवा शरीराने कोणतेही पाप करू नये. कामभोगांचा त्याग करून, स्मृतिमान (सजक) आणि प्रज्ञावान (संप्रजन्ययुक्त) होऊन, अनर्थकारक (हानिकारक) आणि दुःखद गोष्टींचे सेवन करू नये. Satullapakāyikavaggo catuttho. सतुल्लपकायिक वर्ग चौथा समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश (उद्दान) - Sabbhimaccharinā sādhu, na santujjhānasaññino; Saddhā samayo sakalikaṃ, ubho pajjunnadhītaroti. सब्भि, मच्छरी, साधु, न सन्ति, उज्झानसञ्ञी, सद्धा, समय, सकलिक आणि दोन्ही पज्जुन्नधीतू - हे दहा (सुत्त) आहेत. 5. Ādittavaggo ५. आदित्त वर्ग 1. Ādittasuttaṃ १. आदित्त सुत्त 41. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññatarā devatā abhikkantāya [Pg.29] rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – ४१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेल्या एका देवतेने संपूर्ण जेतवन उजळून टाकले आणि ती भगवंतांकडे आली. जवळ येऊन भगवंतांना अभिवादन करून ती एका बाजूला उभी राहिली. एका बाजूला उभी राहिलेली ती देवता भगवंतांच्या सन्निध या गाथा म्हणाली – ‘‘Ādittasmiṃ agārasmiṃ, yaṃ nīharati bhājanaṃ; Taṃ tassa hoti atthāya, no ca yaṃ tattha ḍayhati. घर पेटलेले असताना, जे भांडे (किंवा वस्तू) बाहेर काढले जाते, तेच त्याच्या उपयोगाचे ठरते; जे आत जळून खाक होते ते उपयोगाचे ठरत नाही. ‘‘Evaṃ ādittako loko, jarāya maraṇena ca; Nīharetheva dānena, dinnaṃ hoti sunīhataṃ. त्याचप्रमाणे हा संसार जरा (वृद्धत्व) आणि मरणाने पेटलेला आहे. दानाच्या माध्यमातून स्वतःचे कल्याण बाहेर काढून घ्यावे; जे दान दिले जाते, तेच सुरक्षितपणे बाहेर काढल्यासारखे असते. ‘‘Dinnaṃ sukhaphalaṃ hoti, nādinnaṃ hoti taṃ tathā; Corā haranti rājāno, aggi ḍahati nassati. दिलेले दान सुखद फळ देणारे असते, परंतु न दिलेले धन तसे सुख देत नाही. ते धन चोर लुटून नेतात, राजे जप्त करतात, आग जळवून टाकते किंवा ते नष्ट होते. ‘‘Atha antena jahati, sarīraṃ sapariggahaṃ; Etadaññāya medhāvī, bhuñjetha ca dadetha ca; Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṃ; Anindito saggamupeti ṭhāna’’nti. शेवटी माणसाला आपल्या संपत्तीसह हे शरीर सोडून जावेच लागते. हे जाणून बुद्धिमान माणसाने स्वतःही उपभोग घ्यावा आणि दानही करावे. आपल्या क्षमतेनुसार दान करून आणि उपभोग घेऊन, तो निंदारहित होऊन स्वर्गीय स्थानाला प्राप्त करतो. 2. Kiṃdadasuttaṃ २. किंदद सुत्त 42. ४२. ‘‘Kiṃdado balado hoti, kiṃdado hoti vaṇṇado; Kiṃdado sukhado hoti, kiṃdado hoti cakkhudo; Ko ca sabbadado hoti, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. काय देणारा बल देणारा ठरतो? काय देणारा वर्ण (सौंदर्य) देणारा ठरतो? काय देणारा सुख देणारा ठरतो? काय देणारा चक्षू (दृष्टी) देणारा ठरतो? आणि सर्व काही देणारा कोण असतो? मी विचारत आहे, कृपया मला सांगा. ‘‘Annado balado hoti, vatthado hoti vaṇṇado; Yānado sukhado hoti, dīpado hoti cakkhudo. अन्न देणारा बल देणारा ठरतो; वस्त्र देणारा वर्ण (सौंदर्य) देणारा ठरतो; वाहन देणारा सुख देणारा ठरतो; आणि दिवा (प्रकाश) देणारा चक्षू (दृष्टी) देणारा ठरतो. ‘‘So ca sabbadado hoti, yo dadāti upassayaṃ; Amataṃ dado ca so hoti, yo dhammamanusāsatī’’ti. जो निवारा (आवास) देतो, तो सर्व काही देणारा ठरतो; आणि जो धम्माचा उपदेश करतो, तो अमृत (निर्वाण) देणारा ठरतो. 3. Annasuttaṃ ३. अन्न सुत्त 43. ४३. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā; Atha ko nāma so yakkho, yaṃ annaṃ nābhinandatī’’ti. देव आणि मानव हे दोन्ही अन्नाचेच अभिनंदन करतात (अन्नाचीच इच्छा करतात). मग असा कोणता यक्ष (देवता) असेल, जो अन्नाचे अभिनंदन करत नाही? ‘‘Ye [Pg.30] naṃ dadanti saddhāya, vippasannena cetasā; Tameva annaṃ bhajati, asmiṃ loke paramhi ca. जे श्रद्धेने आणि प्रसन्न चित्ताने अन्नदान करतात, तेच अन्न या लोकात आणि परलोकातही त्यांच्या पाठीशी राहते (त्यांना सुख देते). ‘‘Tasmā vineyya maccheraṃ, dajjā dānaṃ malābhibhū; Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. म्हणूनच, कंजूषपणाचा त्याग करून, मळावर (अशुद्धतेवर) विजय मिळवून दान करावे. परलोकात पुण्य हेच प्राण्यांचा आधार असते. 4. Ekamūlasuttaṃ ४. एकमूल सुत्त 44. ४४. ‘‘Ekamūlaṃ dvirāvaṭṭaṃ, timalaṃ pañcapattharaṃ; Samuddaṃ dvādasāvaṭṭaṃ, pātālaṃ atarī isī’’ti. ज्याला एक मूळ (तृष्णा), दोन आवर्त (शाश्वत व उच्छेद दृष्टी), तीन मळ (राग, द्वेष, मोह), पाच विस्तार (पंचकामगुण), बारा भोवरे (आयतन) आहेत, अशा अथांग (संसाररूपी) समुद्राला ऋषींनी (अरिहंतांनी) पार केले आहे. 5. Anomasuttaṃ ५. अनोम सुत्त 45. ४५. ‘‘Anomanāmaṃ nipuṇatthadassiṃ, paññādadaṃ kāmālaye asattaṃ; Taṃ passatha sabbaviduṃ sumedhaṃ, ariye pathe kamamānaṃ mahesi’’nti. उत्कृष्ट नाव असलेल्या, सूक्ष्म अर्थ पाहणाऱ्या, प्रज्ञा देणाऱ्या, कामभोगांच्या आळयात आसक्त नसलेल्या, सर्वज्ञ, सुमेध (उत्तम प्रज्ञावान) आणि आर्य मार्गावर चालणाऱ्या त्या महर्षींचे (भगवंतांचे) दर्शन घ्या. 6. Accharāsuttaṃ ६. अच्छरा सुत्त 46. ४६. ‘‘Accharāgaṇasaṅghuṭṭhaṃ, pisācagaṇasevitaṃ; Vanantaṃ mohanaṃ nāma, kathaṃ yātrā bhavissatī’’ti. अप्सरांच्या समूहाने गुंजणारे, पिशाचांच्या समूहाने वेढलेले, आणि 'मोहन' नावाचे हे वन; यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग कसा सापडेल? ‘‘Ujuko nāma so maggo, abhayā nāma sā disā; Ratho akūjano nāma, dhammacakkehi saṃyuto. तो मार्ग 'ऋजू' (सरळ) नावाचा आहे, ती दिशा 'अभय' (भयमुक्त) नावाची आहे. तो रथ 'अकूजन' (आवाज न करणारा) नावाचा असून धम्मरूपी चाकांनी युक्त आहे. ‘‘Hirī tassa apālambo, satyassa parivāraṇaṃ; Dhammāhaṃ sārathiṃ brūmi, sammādiṭṭhipurejavaṃ. लज्जा (ह्री) हा त्याचा टेकण्याचा भाग आहे, स्मृती (सती) हे त्याचे आवरण आहे. सम्यक् दृष्टी ज्याच्या पुढे चालते, अशा धम्माला मी सारथी म्हणतो. ‘‘Yassa etādisaṃ yānaṃ, itthiyā purisassa vā; Sa ve etena yānena, nibbānasseva santike’’ti. ज्या स्त्री किंवा पुरुषाकडे असे वाहन असते, ती व्यक्ती या वाहनाच्या साहाय्याने नक्कीच निर्वाणाच्या समीप पोहोचते. 7. Vanaropasuttaṃ ७. वनरोप सुत्त 47. ४७. ‘‘Kesaṃ divā ca ratto ca, sadā puññaṃ pavaḍḍhati; Dhammaṭṭhā sīlasampannā, ke janā saggagāmino’’ti. कोणाची पुण्य दिवस-रात्र नेहमी वाढत राहते? धम्मामध्ये स्थित असलेले, शीलसंपन्न असलेले कोणते लोक स्वर्गात जाणारे ठरतात? ‘‘Ārāmaropā vanaropā, ye janā setukārakā; Papañca udapānañca, ye dadanti upassayaṃ. जे लोक बागा लावतात, वने लावतात, पूल बांधतात, पाणपोई आणि विहिरी खोदतात, आणि जे निवारा (आवास) दान करतात; ‘‘Tesaṃ [Pg.31] divā ca ratto ca, sadā puññaṃ pavaḍḍhati; Dhammaṭṭhā sīlasampannā, te janā saggagāmino’’ti. त्यांचे पुण्य दिवस-रात्र नेहमी वाढत राहते. ते धम्मामध्ये स्थित असलेले, शीलसंपन्न असलेले लोक स्वर्गात जाणारे ठरतात. 8. Jetavanasuttaṃ ८. जेतवन सुत्त 48. ४८. ‘‘Idañhi taṃ jetavanaṃ, isisaṅghanisevitaṃ; Āvutthaṃ dhammarājena, pītisañjananaṃ mama. हेच ते जेतवन आहे, जे ऋषींच्या (भिक्खूंच्या) संघाने सेवित आहे, जिथे धम्मराज (बुद्ध) वास्तव्य करत होते; हे माझ्या मनात प्रीती (आनंद) निर्माण करते. ‘‘Kammaṃ vijjā ca dhammo ca, sīlaṃ jīvitamuttamaṃ; Etena maccā sujjhanti, na gottena dhanena vā. कर्म (सदाचरण), विद्या (ज्ञान), धम्म, शील आणि उत्तम जीवन; यानेच मनुष्य शुद्ध होतो, कुळामुळे किंवा धनाने नाही. ‘‘Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano; Yoniso vicine dhammaṃ, evaṃ tattha visujjhati. म्हणूनच, बुद्धिमान माणसाने स्वतःचे कल्याण पाहून, योग्य प्रकारे धम्माचे चिंतन करावे; अशा प्रकारे तो त्यात शुद्ध होतो. ‘‘Sāriputtova paññāya, sīlena upasamena ca; Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā’’ti. प्रज्ञा, शील आणि उपशम (शांती) यामध्ये सारिपुत्तच सर्वश्रेष्ठ आहेत. जो भिक्खू पार गेला आहे (निर्वाण प्राप्त केला आहे), तो जास्तीत जास्त त्यांच्या समान असू शकतो. 9. Maccharisuttaṃ ९. मच्छरी सुत्त 49. ४९. ‘‘Yedha maccharino loke, kadariyā paribhāsakā; Aññesaṃ dadamānānaṃ, antarāyakarā narā. या जगात जे लोक कंजूष, क्षुद्र मनाचे आणि निंदा करणारे आहेत, आणि जे दान देणाऱ्या इतरांच्या कार्यात अडथळे निर्माण करतात; ‘‘Kīdiso tesaṃ vipāko, samparāyo ca kīdiso; Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. “त्यांचा विपाक (परिणाम) कसा असतो आणि त्यांचा परलोक (पुढील जन्म) कसा असतो? आम्ही भगवंतांना हे विचारण्यासाठी आलो आहोत; आम्ही हे कसे जाणून घ्यावे?” ‘‘Yedha maccharino loke, kadariyā paribhāsakā; Aññesaṃ dadamānānaṃ, antarāyakarā narā. “या जगात जे लोक कंजूष, क्षुद्र मनाचे आणि इतरांना दूषणे देणारे असतात, तसेच दान देणाऱ्या इतरांच्या दानात अडथळा निर्माण करतात;” ‘‘Nirayaṃ tiracchānayoniṃ, yamalokaṃ upapajjare; Sace enti manussattaṃ, dalidde jāyare kule. “ते नरकात, प्राणीयोनित किंवा यमलोकात उत्पन्न होतात. जर ते पुन्हा मनुष्यत्वाला प्राप्त झाले, तर दरिद्री कुळात जन्माला येतात;” ‘‘Coḷaṃ piṇḍo ratī khiḍḍā, yattha kicchena labbhati; Parato āsīsare bālā, tampi tesaṃ na labbhati; Diṭṭhe dhammesa vipāko, samparāye ca duggatī’’ti. “जिथे वस्त्र, अन्न, आनंद आणि क्रीडा अत्यंत कष्टाने मिळतात. ते मूर्ख लोक इतरांकडून आशेने याचना करतात, पण त्यांना तेही मिळत नाही. हा या जन्मातील विपाक आहे आणि मृत्यूनंतर त्यांना दुर्गती प्राप्त होते.” ‘‘Itihetaṃ vijānāma, aññaṃ pucchāma gotama; Yedha laddhā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā. “हे आम्ही अशा प्रकारे जाणतो. हे गोतमा, आम्ही दुसरा प्रश्न विचारतो: जे लोक मनुष्यत्व प्राप्त करून, दानशूर आणि मत्सररहित होतात;” ‘‘Buddhe [Pg.32] pasannā dhamme ca, saṅghe ca tibbagāravā; Kīdiso tesaṃ vipāko, samparāyo ca kīdiso; Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. “बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर श्रद्धा ठेवणारे व त्यांच्याविषयी तीव्र आदर बाळगणारे असतात; त्यांचा विपाक कसा असतो आणि त्यांचा परलोक कसा असतो? आम्ही भगवंतांना हे विचारण्यासाठी आलो आहोत; आम्ही हे कसे जाणून घ्यावे?” ‘‘Yedha laddhā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā; Buddhe pasannā dhamme ca, saṅghe ca tibbagāravā; Ete saggā pakāsanti, yattha te upapajjare. “जे लोक मनुष्यत्व प्राप्त करून, दानशूर आणि मत्सररहित होतात, बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर श्रद्धा ठेवणारे व त्यांच्याविषयी तीव्र आदर बाळगणारे असतात; ते ज्या स्वर्गात उत्पन्न होतात, तिथे आपल्या तेजाने प्रकाशतात.” ‘‘Sace enti manussattaṃ, aḍḍhe ājāyare kule; Coḷaṃ piṇḍo ratī khiḍḍā, yatthākicchena labbhati. “जर ते पुन्हा मनुष्यत्वाला प्राप्त झाले, तर श्रीमंत कुळात जन्माला येतात; जिथे वस्त्र, अन्न, आनंद आणि क्रीडा विनासायास (सहजपणे) मिळतात.” ‘‘Parasambhatesu bhogesu, vasavattīva modare; Diṭṭhe dhammesa vipāko, samparāye ca suggatī’’ti. “इतरांनी गोळा केलेल्या भोगांवर ते स्वतःच्या इच्छेनुसार नियंत्रण ठेवून आनंद उपभोगतात. हा या जन्मातील विपाक आहे आणि मृत्यूनंतर त्यांना सुगती प्राप्त होते.” 10. Ghaṭīkārasuttaṃ १०. घटीकार सुत्त 50. ५०. ‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo; Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattika’’nti. “अविह स्वर्गात उत्पन्न झालेले, विमुक्त झालेले, राग आणि द्वेष पूर्णपणे नष्ट केलेले आणि जगातील तृष्णेला पार केलेले ते सात भिक्खू कोण आहेत?” ‘‘Ke ca te ataruṃ paṅkaṃ, maccudheyyaṃ suduttaraṃ; Ke hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. “मृत्यूच्या साम्राज्यातील पार करण्यास अत्यंत कठीण असा चिखल कोणी पार केला आहे? मानवी देहाचा त्याग करून दिव्य बंधनांच्या पलीकडे कोण गेले आहे?” ‘‘Upako palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo; Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca siṅgiyo ; Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. “उपक, पलगंड आणि पुक्कुसाती हे तिघे; तसेच भद्दिय, खंडदेव, बाहुरग्गी आणि सिंगिय; हे मानवी देहाचा त्याग करून दिव्य बंधनांच्या पलीकडे गेले आहेत.” ‘‘Kusalī bhāsasī tesaṃ, mārapāsappahāyinaṃ; Kassa te dhammamaññāya, acchiduṃ bhavabandhana’’nti. “मारपाशाचा त्याग करणाऱ्या त्यांच्याबद्दल तुम्ही प्रशंसनीय शब्द बोलत आहात. कोणाचा धम्म जाणून त्यांनी भवबंधन तोडून टाकले आहे?” ‘‘Na aññatra bhagavatā, nāññatra tava sāsanā; Yassa te dhammamaññāya, acchiduṃ bhavabandhanaṃ. “भगवंतांशिवाय अन्य कोणाचेही नाही, आपल्या शासनाशिवाय अन्य कोणाचेही नाही; ज्यांचा धम्म जाणून त्यांनी भवबंधन तोडून टाकले आहे.” ‘‘Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati; Taṃ te dhammaṃ idhaññāya, acchiduṃ bhavabandhana’’nti. “जिथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होते; या शासनात तो धम्म जाणून त्यांनी भवबंधन तोडून टाकले आहे.” ‘‘Gambhīraṃ bhāsasī vācaṃ, dubbijānaṃ sudubbudhaṃ; Kassa tvaṃ dhammamaññāya, vācaṃ bhāsasi īdisa’’nti. “तू अत्यंत गंभीर, समजण्यास कठीण आणि आकलन करण्यास अतिशय अवघड अशी वाणी बोलत आहेस. कोणाचा धम्म जाणून तू अशी वाणी बोलत आहेस?” ‘‘Kumbhakāro [Pg.33] pure āsiṃ, vekaḷiṅge ghaṭīkaro; Mātāpettibharo āsiṃ, kassapassa upāsako. “मी पूर्वी वेहळिंग येथे घटीकार नावाचा कुंभार होतो. मी आई-वडिलांचे पालनपोषण करणारा, कश्यप बुद्धांचा उपासक होतो.” ‘‘Virato methunā dhammā, brahmacārī nirāmiso; Ahuvā te sagāmeyyo, ahuvā te pure sakhā. “मैथुनधर्मापासून अलिप्त राहून, मी ब्रह्मचारी व निरपेक्ष होतो. मी आपल्याच गावातील रहिवासी होतो आणि पूर्वी आपला मित्र होतो.” ‘‘Sohamete pajānāmi, vimutte satta bhikkhavo; Rāgadosaparikkhīṇe, tiṇṇe loke visattika’’nti. “तो मी, विमुक्त झालेल्या, राग आणि द्वेष पूर्णपणे नष्ट केलेल्या आणि जगातील तृष्णेला पार केलेल्या या सात भिक्खूंना ओळखतो.” ‘‘Evametaṃ tadā āsi, yathā bhāsasi bhaggava; Kumbhakāro pure āsi, vekaḷiṅge ghaṭīkaro; Mātāpettibharo āsi, kassapassa upāsako. “हे भग्गव, तू जसे सांगत आहेस, ते तेव्हा तसेच होते. तू पूर्वी वेहळिंग येथे घटीकार नावाचा कुंभार होतास. तू आई-वडिलांचे पालनपोषण करणारा, कश्यप बुद्धांचा उपासक होतास.” ‘‘Virato methunā dhammā, brahmacārī nirāmiso; Ahuvā me sagāmeyyo, ahuvā me pure sakhā’’ti. “मैथुनधर्मापासून अलिप्त राहून, तू ब्रह्मचारी व निरपेक्ष होतास. तू माझ्याच गावातील रहिवासी होतास आणि पूर्वी माझा मित्र होतास.” ‘‘Evametaṃ purāṇānaṃ, sahāyānaṃ ahu saṅgamo; Ubhinnaṃ bhāvitattānaṃ, sarīrantimadhārina’’nti. “अशा प्रकारे, पूर्वीच्या दोन मित्रांची ही भेट झाली आहे, जे दोघेही चित्त विकसित केलेले आणि अंतिम शरीर धारण करणारे आहेत.” Ādittavaggo pañcamo. पाचवा आदित्त वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका - Ādittaṃ kiṃdadaṃ annaṃ, ekamūlaanomiyaṃ; Accharāvanaropajetaṃ, maccharena ghaṭīkaroti. आदित्त, किंदद, अन्न, एकमूल, अनोमिय, अच्छरा, वनरोप, जेत, मच्छरी आणि घटीकार - हे दहा सुत्त आहेत. 6. Jarāvaggo ६. जरा वर्ग 1. Jarāsuttaṃ १. जरा सुत्त 51. ५१. ‘‘Kiṃsu yāva jarā sādhu, kiṃsu sādhu patiṭṭhitaṃ; Kiṃsu narānaṃ ratanaṃ, kiṃsu corehi dūhara’’nti. “वृद्धत्वापर्यंत काय चांगले असते? काय प्रस्थापित झाल्यावर चांगले असते? मनुष्यांचे रत्न कोणते आहे? आणि चोरांना चोरण्यास कठीण काय आहे?” ‘‘Sīlaṃ yāva jarā sādhu, saddhā sādhu patiṭṭhitā; Paññā narānaṃ ratanaṃ, puññaṃ corehi dūhara’’nti. “वृद्धत्वापर्यंत शील चांगले असते; प्रस्थापित झालेली श्रद्धा चांगली असते; प्रज्ञा हे मनुष्यांचे रत्न आहे; आणि पुण्य चोरांना चोरण्यास कठीण आहे.” 2. Ajarasāsuttaṃ २. अजरसा सुत्त 52. ५२. ‘‘Kiṃsu [Pg.34] ajarasā sādhu, kiṃsu sādhu adhiṭṭhitaṃ; Kiṃsu narānaṃ ratanaṃ, kiṃsu corehyahāriya’’nti. “काय न कुजणारे (अक्षय) म्हणून चांगले असते? काय दृढपणे प्रस्थापित झाल्यावर चांगले असते? मनुष्यांचे रत्न कोणते आहे? आणि चोरांना काय हिरावून घेता येत नाही?” ‘‘Sīlaṃ ajarasā sādhu, saddhā sādhu adhiṭṭhitā; Paññā narānaṃ ratanaṃ, puññaṃ corehyahāriya’’nti. “शील हे न कुजणारे म्हणून चांगले असते; दृढपणे प्रस्थापित झालेली श्रद्धा चांगली असते; प्रज्ञा हे मनुष्यांचे रत्न आहे; आणि पुण्य चोरांना हिरावून घेता येत नाही.” 3. Mittasuttaṃ ३. मित्त सुत्त 53. ५३. ‘‘Kiṃsu pavasato mittaṃ, kiṃsu mittaṃ sake ghare; Kiṃ mittaṃ atthajātassa, kiṃ mittaṃ samparāyika’’nti. “प्रवासाला निघालेल्याचा मित्र कोण असतो? स्वतःच्या घरात मित्र कोण असतो? गरज पडल्यास मित्र कोण असतो? आणि परलोकात मित्र कोण असतो?” ‘‘Sattho pavasato mittaṃ, mātā mittaṃ sake ghare; Sahāyo atthajātassa, hoti mittaṃ punappunaṃ; Sayaṃkatāni puññāni, taṃ mittaṃ samparāyika’’nti. “प्रवासाला निघालेल्याचा मित्र सार्थ (प्रवासी संघ) असतो; स्वतःच्या घरात आई ही मित्र असते; गरज पडल्यास सहकारी हा पुन्हा पुन्हा मित्र ठरतो; आणि स्वतः केलेली पुण्ये हाच परलोकातील मित्र असतो.” 4. Vatthusuttaṃ ४. वत्थु सुत्त 54. ५४. ‘‘Kiṃsu vatthu manussānaṃ, kiṃsūdha paramo sakhā; Kiṃsu bhūtā upajīvanti, ye pāṇā pathavissitā’’ti. “मनुष्यांचा आधार काय आहे? या जगात सर्वश्रेष्ठ मित्र कोण आहे? पृथ्वीवर राहणारे जे प्राणी आहेत, ते कशाच्या आधारे जगतात?” ‘‘Puttā vatthu manussānaṃ, bhariyā ca paramo sakhā; Vuṭṭhiṃ bhūtā upajīvanti, ye pāṇā pathavissitā’’ti. “पुत्र (संतान) हा मनुष्यांचा आधार आहे; पत्नी ही सर्वश्रेष्ठ मित्र आहे; आणि पृथ्वीवर राहणारे जे प्राणी आहेत, ते पावसाच्या आधारे जगतात.” 5. Paṭhamajanasuttaṃ ५. पठमजन सुत्त 55. ५५. ‘‘Kiṃsu janeti purisaṃ, kiṃsu tassa vidhāvati; Kiṃsu saṃsāramāpādi, kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti. "मनुष्याला काय उत्पन्न करते? त्याचे काय इकडेतिकडे धावते? संसारात कोण प्रवेश करते? त्याचे सर्वात मोठे भय कोणते आहे?" ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvati; Satto saṃsāramāpādi, dukkhamassa mahabbhaya’’nti. "तृष्णा मनुष्याला उत्पन्न करते; त्याचे चित्त इकडेतिकडे धावते; प्राणी संसारात प्रवेश करतो; दुःख हे त्याचे सर्वात मोठे भय आहे." 6. Dutiyajanasuttaṃ ६. "दुतीयजन सुत्त" 56. ५६. ‘‘Kiṃsu [Pg.35] janeti purisaṃ, kiṃsu tassa vidhāvati; Kiṃsu saṃsāramāpādi, kismā na parimuccatī’’ti. "मनुष्याला काय उत्पन्न करते? त्याचे काय इकडेतिकडे धावते? संसारात कोण प्रवेश करते? तो कशापासून मुक्त होत नाही?" ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvati; Satto saṃsāramāpādi, dukkhā na parimuccatī’’ti. "तृष्णा मनुष्याला उत्पन्न करते; त्याचे चित्त इकडेतिकडे धावते; प्राणी संसारात प्रवेश करतो; तो दुःखापासून मुक्त होत नाही." 7. Tatiyajanasuttaṃ ७. "ततीयजन सुत्त" 57. ५७. ‘‘Kiṃsu janeti purisaṃ, kiṃsu tassa vidhāvati; Kiṃsu saṃsāramāpādi, kiṃsu tassa parāyana’’nti. "मनुष्याला काय उत्पन्न करते? त्याचे काय इकडेतिकडे धावते? संसारात कोण प्रवेश करते? त्याचे अंतिम गंतव्य (आश्रयस्थान) कोणते आहे?" ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvati; Satto saṃsāramāpādi, kammaṃ tassa parāyana’’nti. "तृष्णा मनुष्याला उत्पन्न करते; त्याचे चित्त इकडेतिकडे धावते; प्राणी संसारात प्रवेश करतो; कर्म हेच त्याचे अंतिम गंतव्य (आश्रयस्थान) आहे." 8. Uppathasuttaṃ ८. "उप्पथ सुत्त" 58. ५८. ‘‘Kiṃsu uppatho akkhāto, kiṃsu rattindivakkhayo; Kiṃ malaṃ brahmacariyassa, kiṃ sinānamanodaka’’nti. "कुमार्ग कोणता म्हटला गेला आहे? रात्रंदिवस कशाचा क्षय होतो? ब्रह्मचर्याचा मळ कोणता आहे? पाण्याशिवाय स्नान कोणते आहे?" ‘‘Rāgo uppatho akkhāto, vayo rattindivakkhayo; Itthī malaṃ brahmacariyassa, etthāyaṃ sajjate pajā; Tapo ca brahmacariyañca, taṃ sinānamanodaka’’nti. "राग (आसक्ती) हा कुमार्ग म्हटला गेला आहे; वय रात्रंदिवस क्षीण होत जाते; स्त्री हा ब्रह्मचर्याचा मळ आहे, ज्यामध्ये ही प्रजा आसक्त होते; तप आणि ब्रह्मचर्य हेच पाण्याशिवाय स्नान आहे." 9. Dutiyasuttaṃ ९. "दुतीय सुत्त" 59. ५९. ‘‘Kiṃsu dutiyā purisassa hoti, kiṃsu cenaṃ pasāsati; Kissa cābhirato macco, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. "मनुष्याचा सोबती कोण असतो? त्याला कोण उपदेश करते? कशामध्ये रममाण होऊन मर्त्य मनुष्य सर्व दुःखांतून मुक्त होतो?" ‘‘Saddhā dutiyā purisassa hoti, paññā cenaṃ pasāsati; Nibbānābhirato macco, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. "श्रद्धा हा मनुष्याचा सोबती असतो, आणि प्रज्ञा त्याला उपदेश करते; निर्वाणामध्ये रममाण होऊन मर्त्य मनुष्य सर्व दुःखांतून मुक्त होतो." 10. Kavisuttaṃ १०. "कवि सुत्त" 60. ६०. ‘‘Kiṃsu nidānaṃ gāthānaṃ, kiṃsu tāsaṃ viyañjanaṃ; Kiṃsu sannissitā gāthā, kiṃsu gāthānamāsayo’’ti. "गाथांचे उगमस्थान काय आहे? त्यांचे व्यंजन (प्रकटीकरण) काय आहे? गाथा कशावर आश्रित असतात? गाथांचे अधिष्ठान काय आहे?" ‘‘Chando [Pg.36] nidānaṃ gāthānaṃ, akkharā tāsaṃ viyañjanaṃ; Nāmasannissitā gāthā, kavi gāthānamāsayo’’ti. "छंद हे गाथांचे उगमस्थान आहे, अक्षरे हे त्यांचे व्यंजन आहे; गाथा नामावर आश्रित असतात, आणि कवी हे गाथांचे अधिष्ठान आहे." Jarāvaggo chaṭṭho. "जरावग्ग सहावा." Tassuddānaṃ – "त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -" Jarā ajarasā mittaṃ, vatthu tīṇi janāni ca; Uppatho ca dutiyo ca, kavinā pūrito vaggoti. "जरा, अजरसा, मित्त, वत्थु, तीन जन सुत्ते, उप्पथ, दुतीय आणि कवि सुत्तासह हा वर्ग पूर्ण झाला आहे." 7. Addhavaggo ७. "अद्धवग्ग" 1. Nāmasuttaṃ १. "नाम सुत्त" 61. ६१. ‘‘Kiṃsu sabbaṃ addhabhavi, kismā bhiyyo na vijjati; Kissassu ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’ti. "कशाने सर्वांना व्यापून टाकले आहे? कशापेक्षा मोठे काहीही नाही? असा कोणता एक धर्म आहे, ज्याच्या वशामध्ये सर्व काही चालते?" ‘‘Nāmaṃ sabbaṃ addhabhavi, nāmā bhiyyo na vijjati; Nāmassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’ti. "नामाने सर्वांना व्यापून टाकले आहे, नामापेक्षा मोठे काहीही नाही; नाम या एकाच धर्माच्या वशामध्ये सर्व काही चालते." 2. Cittasuttaṃ २. "चित्त सुत्त" 62. ६२. ‘‘Kenassu nīyati loko, kenassu parikassati; Kissassu ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’ti. "जगाला कोण चालवते? त्याला कोण इकडेतिकडे ओढते? असा कोणता एक धर्म आहे, ज्याच्या वशामध्ये सर्व काही चालते?" ‘‘Cittena nīyati loko, cittena parikassati; Cittassa ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’ti. "चित्ताने जग चालवले जाते, चित्तानेच ते इकडेतिकडे ओढले जाते; चित्त या एकाच धर्माच्या वशामध्ये सर्व काही चालते." 3. Taṇhāsuttaṃ ३. "तृष्णा सुत्त" 63. ६३. ‘‘Kenassu nīyati loko, kenassu parikassati; Kissassu ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’ti. "जगाला कोण चालवते? त्याला कोण इकडेतिकडे ओढते? असा कोणता एक धर्म आहे, ज्याच्या वशामध्ये सर्व काही चालते?" ‘‘Taṇhāya nīyati loko, taṇhāya parikassati; Taṇhāya ekadhammassa, sabbeva vasamanvagū’’ti. "तृष्णेने जग चालवले जाते, तृष्णेनेच ते इकडेतिकडे ओढले जाते; तृष्णा या एकाच धर्माच्या वशामध्ये सर्व काही चालते." 4. Saṃyojanasuttaṃ ४. "संयोजन सुत्त" 64. ६४. ‘‘Kiṃsu [Pg.37] saṃyojano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ; Kissassu vippahānena, nibbānaṃ iti vuccatī’’ti. "जग कशाने बांधले गेले आहे? त्याचे इकडेतिकडे फिरणे कशामुळे होते? कशाचा त्याग केल्याने 'निर्वाण' असे म्हटले जाते?" ‘‘Nandīsaṃyojano loko, vitakkassa vicāraṇaṃ; Taṇhāya vippahānena, nibbānaṃ iti vuccatī’’ti. "जग नंदीने (आसक्तीने) बांधले गेले आहे, वितर्क (विचार) हा त्याचा संचार आहे; तृष्णेचा त्याग केल्याने 'निर्वाण' असे म्हटले जाते." 5. Bandhanasuttaṃ ५. "बंधन सुत्त" 65. ६५. ‘‘Kiṃsu sambandhano loko, kiṃsu tassa vicāraṇaṃ; Kissassu vippahānena, sabbaṃ chindati bandhana’’nti. "जग कशाने बंधनात पडले आहे? त्याचे इकडेतिकडे फिरणे कशामुळे होते? कशाचा त्याग केल्याने सर्व बंधने तुटतात?" ‘‘Nandīsambandhano loko, vitakkassa vicāraṇaṃ; Taṇhāya vippahānena, sabbaṃ chindati bandhana’’nti. "जग नंदीने (आसक्तीने) बंधनात पडले आहे, वितर्क (विचार) हा त्याचा संचार आहे; तृष्णेचा त्याग केल्याने सर्व बंधने तुटतात." 6. Attahatasuttaṃ ६. "अत्तहत सुत्त" 66. ६६. ‘‘Kenassubbhāhato loko, kenassu parivārito; Kena sallena otiṇṇo, kissa dhūpāyito sadā’’ti. "जग कशाने पीडित आहे? ते कशाने वेढलेले आहे? कोणत्या शल्याने ते विद्ध झाले आहे? ते नेहमी कशाने धुमसत असते?" ‘‘Maccunābbhāhato loko, jarāya parivārito; Taṇhāsallena otiṇṇo, icchādhūpāyito sadā’’ti. "जग मृत्यूने पीडित आहे, जरेने वेढलेले आहे; तृष्णारूपी शल्याने ते विद्ध झाले आहे, आणि इच्छेने ते नेहमी धुमसत असते." 7. Uḍḍitasuttaṃ ७. "उड्डित सुत्त" 67. ६७. ‘‘Kenassu uḍḍito loko, kenassu parivārito; Kenassu pihito loko, kismiṃ loko patiṭṭhito’’ti. “जग कशाने जखडले गेले आहे? जग कशाने वेढले गेले आहे? जग कशाने बंदिस्त झाले आहे? जग कशावर प्रतिष्ठित आहे?” ‘‘Taṇhāya uḍḍito loko, jarāya parivārito; Maccunā pihito loko, dukkhe loko patiṭṭhito’’ti. “जग तृष्णेने जखडले गेले आहे, जरेने वेढले गेले आहे; जग मृत्यूने बंदिस्त झाले आहे, जग दुःखावर प्रतिष्ठित आहे.” 8. Pihitasuttaṃ ८. पिहित सुत्त 68. ६८. ‘‘Kenassu pihito loko, kismiṃ loko patiṭṭhito; Kenassu uḍḍito loko, kenassu parivārito’’ti. “जग कशाने बंदिस्त झाले आहे? जग कशावर प्रतिष्ठित आहे? जग कशाने जखडले गेले आहे? जग कशाने वेढले गेले आहे?” ‘‘Maccunā [Pg.38] pihito loko, dukkhe loko patiṭṭhito; Taṇhāya uḍḍito loko, jarāya parivārito’’ti. “जग मृत्यूने बंदिस्त झाले आहे, जग दुःखावर प्रतिष्ठित आहे; जग तृष्णेने जखडले गेले आहे, जरेने वेढले गेले आहे.” 9. Icchāsuttaṃ ९. इच्छा सुत्त 69. ६९. ‘‘Kenassu bajjhatī loko, kissa vinayāya muccati; Kissassu vippahānena, sabbaṃ chindati bandhana’’nti. “जग कशाने बांधले गेले आहे? कशाच्या त्यागाने ते मुक्त होते? कशाचा पूर्णपणे त्याग केल्याने सर्व बंधने तुटतात?” ‘‘Icchāya bajjhatī loko, icchāvinayāya muccati; Icchāya vippahānena, sabbaṃ chindati bandhana’’nti. “जग इच्छेने बांधले गेले आहे, इच्छेच्या त्यागाने ते मुक्त होते; इच्छेचा पूर्णपणे त्याग केल्याने सर्व बंधने तुटतात.” 10. Lokasuttaṃ १०. लोक सुत्त 70. ७०. ‘‘Kismiṃ loko samuppanno, kismiṃ kubbati santhavaṃ; Kissa loko upādāya, kismiṃ loko vihaññatī’’ti. “कशाच्या उत्पत्तीने जग उत्पन्न होते? जग कशाशी जवळीक साधते? कशाचा उपादान करून जग अस्तित्वात राहते? जग कशामुळे पीडित होते?” ‘‘Chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhavaṃ; Channameva upādāya, chasu loko vihaññatī’’ti. “सहा (इंद्रियांच्या) उत्पत्तीने जग उत्पन्न होते, सहामध्येच ते जवळीक साधते; सहाचाच उपादान करून जग अस्तित्वात राहते आणि सहामुळेच जग पीडित होते.” Addhavaggo sattamo. सातवा अद्धवर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) - Nāmaṃ cittañca taṇhā ca, saṃyojanañca bandhanā; Abbhāhatuḍḍito pihito, icchā lokena te dasāti. नाम, चित्त, तृष्णा, संयोजन, बंधन, अब्भाहत, उड्डित, पिहित, इच्छा आणि लोक - हे दहा सुत्त आहेत. 8. Chetvāvaggo ८. छेत्वा वर्ग 1. Chetvāsuttaṃ १. छेत्वा सुत्त 71. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ७१. श्रावस्ती येथील घटना. एका बाजूला उभा राहिलेला तो देवपुत्र भगवंतांना गाथेने म्हणाला - ‘‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati; Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamā’’ti. “हे गौतम, कशाचा नाश करून मनुष्य सुखाने झोपतो? कशाचा नाश करून तो शोक करत नाही? कोणत्या एका गोष्टीचा वध करणे आपल्याला मान्य आहे?” ‘‘Kodhaṃ [Pg.39] chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati; Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa devate; Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. “हे देवपुत्रा, क्रोधाचा नाश करून मनुष्य सुखाने झोपतो; क्रोधाचा नाश करून तो शोक करत नाही. ज्याचे मूळ विषारी आहे आणि टोक गोड आहे, अशा क्रोधाचा वध करण्याची प्रशंसा आर्य करतात; कारण त्याचा नाश केल्यावर मनुष्य शोक करत नाही.” 2. Rathasuttaṃ २. रथ सुत्त 72. ७२. ‘‘Kiṃsu rathassa paññāṇaṃ, kiṃsu paññāṇamaggino; Kiṃsu raṭṭhassa paññāṇaṃ, kiṃsu paññāṇamitthiyā’’ti. “रथाची ओळख काय आहे? अग्नीची ओळख काय आहे? राष्ट्राची ओळख काय आहे? स्त्रीची ओळख काय आहे?” ‘‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino; Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ, bhattā paññāṇamitthiyā’’ti. “ध्वज ही रथाची ओळख आहे, धूर ही अग्नीची ओळख आहे; राजा ही राष्ट्राची ओळख आहे, पती ही स्त्रीची ओळख आहे.” 3. Vittasuttaṃ ३. वित्त सुत्त 73. ७३. ‘‘Kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, kiṃsu suciṇṇo sukhamāvahati; Kiṃsu have sādutaraṃ rasānaṃ, kathaṃjīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. “या जगात मनुष्याची सर्वश्रेष्ठ संपत्ती कोणती आहे? कशाचे उत्तम आचरण सुखावह ठरते? सर्व रसांमध्ये सर्वात मधुर रस कोणता आहे? कशा प्रकारे जगणाऱ्याचे जीवन सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते?” ‘‘Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahati; Saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ, paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. “या जगात श्रद्धा ही मनुष्याची सर्वश्रेष्ठ संपत्ती आहे; धम्माचे उत्तम आचरण सुखावह ठरते; सत्य हाच सर्व रसांमध्ये सर्वात मधुर रस आहे; आणि प्रज्ञेने जगणाऱ्याचे जीवन सर्वश्रेष्ठ म्हटले जाते.” 4. Vuṭṭhisuttaṃ ४. वुठ्ठि सुत्त 74. ७४. ‘‘Kiṃsu uppatataṃ seṭṭhaṃ, kiṃsu nipatataṃ varaṃ; Kiṃsu pavajamānānaṃ, kiṃsu pavadataṃ vara’’nti. “उगवणाऱ्या गोष्टींमध्ये सर्वश्रेष्ठ काय आहे? खाली पडणाऱ्या गोष्टींमध्ये उत्तम काय आहे? चालणाऱ्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ काय आहे? बोलणाऱ्यांमध्ये उत्तम कोण आहे?” ‘‘Bījaṃ uppatataṃ seṭṭhaṃ, vuṭṭhi nipatataṃ varā; Gāvo pavajamānānaṃ, putto pavadataṃ varoti. “उगवणाऱ्या गोष्टींमध्ये बीज सर्वश्रेष्ठ आहे; खाली पडणाऱ्या गोष्टींमध्ये पाऊस उत्तम आहे; चालणाऱ्यांमध्ये गायी सर्वश्रेष्ठ आहेत; बोलणाऱ्यांमध्ये पुत्र उत्तम आहे.” ‘‘Vijjā uppatataṃ seṭṭhā, avijjā nipatataṃ varā; Saṅgho pavajamānānaṃ, buddho pavadataṃ varo’’ti. “उगवणाऱ्या गोष्टींमध्ये विद्या सर्वश्रेष्ठ आहे; खाली पडणाऱ्या गोष्टींमध्ये अविद्या सर्वात मोठी आहे; चालणाऱ्यांमध्ये संघ सर्वश्रेष्ठ आहे; आणि बोलणाऱ्यांमध्ये बुद्ध सर्वश्रेष्ठ आहेत.” 5. Bhītāsuttaṃ ५. भीता सुत्त 75. ७५. ‘‘Kiṃsūdha bhītā janatā anekā,Maggo canekāyatanappavutto; Pucchāmi taṃ gotama bhūripañña,Kismiṃ ṭhito paralokaṃ na bhāye’’ti. “अनेक मार्गांनी मार्ग सांगितलेला असतानाही, या जगात बहुसंख्य लोक का घाबरतात? हे महाप्रज्ञ गौतम, मी आपल्याला विचारतो: कशावर स्थित राहिल्याने मनुष्य परलोकाला घाबरत नाही?” ‘‘Vācaṃ [Pg.40] manañca paṇidhāya sammā,Kāyena pāpāni akubbamāno; Bavhannapānaṃ gharamāvasanto,Saddho mudū saṃvibhāgī vadaññū; Etesu dhammesu ṭhito catūsu,Dhamme ṭhito paralokaṃ na bhāye’’ti. “वाणी आणि मनाला योग्य प्रकारे सन्मार्गावर लावून, शरीराने कोणतीही पापकर्मे न करता, विपुल अन्न-पाणी असलेल्या घरात राहून, जो श्रद्धावान, मृदू, दानशूर आणि प्रिय बोलणारा असतो; या चार गुणांवर प्रतिष्ठित असलेला आणि धम्मावर दृढ असलेला मनुष्य परलोकाला घाबरत नाही.” 6. Najīratisuttaṃ ६. न जीरति सुत्त 76. ७६. ‘‘Kiṃ jīrati kiṃ na jīrati, kiṃsu uppathoti vuccati; Kiṃsu dhammānaṃ paripantho, kiṃsu rattindivakkhayo; Kiṃ malaṃ brahmacariyassa, kiṃ sinānamanodakaṃ. “काय जीर्ण होते आणि काय जीर्ण होत नाही? चुकीचा मार्ग कशाला म्हटले जाते? धम्माच्या मार्गातील अडथळा कोणता आहे? रात्रंदिवस कशाचा क्षय होतो? ब्रह्मचर्याचा मळ काय आहे? विनापाण्याचे स्नान कोणते आहे?” ‘‘Kati lokasmiṃ chiddāni, yattha vittaṃ na tiṭṭhati; Bhagavantaṃ puṭṭhumāgamma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. “जगात अशी किती छिद्रे आहेत, जिथे संपत्ती टिकून राहत नाही? आम्ही भगवंतांना विचारण्यासाठी आलो आहोत, आम्ही हे कसे जाणून घ्यावे?” ‘‘Rūpaṃ jīrati maccānaṃ, nāmagottaṃ na jīrati; Rāgo uppathoti vuccati. “मर्त्य मानवांचे शरीर जीर्ण होते, परंतु त्यांचे नाव आणि गोत्र जीर्ण होत नाही. रागाला चुकीचा मार्ग म्हटले जाते.” ‘‘Lobho dhammānaṃ paripantho, vayo rattindivakkhayo; Itthī malaṃ brahmacariyassa, etthāyaṃ sajjate pajā; Tapo ca brahmacariyañca, taṃ sinānamanodakaṃ. “लोभ हा धम्माच्या मार्गातील अडथळा आहे, वय रात्रंदिवस क्षीण होत जाते; स्त्री हा ब्रह्मचर्याचा मळ आहे, ज्यामध्ये ही प्रजा अडकून पडते. तप आणि ब्रह्मचर्य हेच विनापाण्याचे स्नान आहे.” ‘‘Cha lokasmiṃ chiddāni, yattha vittaṃ na tiṭṭhati; Ālasyañca pamādo ca, anuṭṭhānaṃ asaṃyamo; Niddā tandī ca te chidde, sabbaso taṃ vivajjaye’’ti. “जगात सहा छिद्रे आहेत, जिथे संपत्ती टिकून राहत नाही: आळस, प्रमाद, निरुद्योगीपणा, असंयम, अतिनिद्रा आणि सुस्ती. या सहा छिद्रांचा पूर्णपणे त्याग करावा.” 7. Issariyasuttaṃ ७. इस्सरिय सुत्त 77. ७७. ‘‘Kiṃsu issariyaṃ loke, kiṃsu bhaṇḍānamuttamaṃ; Kiṃsu satthamalaṃ loke, kiṃsu lokasmimabbudaṃ. “जगात ऐश्वर्य काय आहे? संपत्तीमध्ये सर्वश्रेष्ठ संपत्ती कोणती आहे? जगात शस्त्राचा मळ काय आहे? जगात संकट काय आहे?” ‘‘Kiṃsu harantaṃ vārenti, haranto pana ko piyo; Kiṃsu punappunāyantaṃ, abhinandanti paṇḍitā’’ti. "घेऊन जाणाऱ्या कोणत्या व्यक्तीला लोक अडवतात? परंतु घेऊन जाणारा असा कोण आहे जो प्रिय वाटतो? वारंवार येणाऱ्या कोणाचे प्राज्ञ (पंडित) स्वागत करतात?" ‘‘Vaso [Pg.41] issariyaṃ loke, itthī bhaṇḍānamuttamaṃ; Kodho satthamalaṃ loke, corā lokasmimabbudā. "जगात वश असणे (अधिकार असणे) हेच ऐश्वर्य आहे; स्त्रिया या सर्व संपत्तीमध्ये उत्तम संपत्ती आहेत; जगात क्रोध हा शस्त्राचा गंज (मळ) आहे; आणि जगात चोर हे संकट (उपद्रव) आहेत." ‘‘Coraṃ harantaṃ vārenti, haranto samaṇo piyo; Samaṇaṃ punappunāyantaṃ, abhinandanti paṇḍitā’’ti. "घेऊन जाणाऱ्या चोराला लोक अडवतात, परंतु (भिक्षा इत्यादी) घेऊन जाणारे श्रमण प्रिय वाटतात. वारंवार येणाऱ्या श्रमणांचे प्राज्ञ (पंडित) स्वागत करतात." 8. Kāmasuttaṃ ८. "कामसुत्त" 78. ७८. ‘‘Kimatthakāmo na dade, kiṃ macco na pariccaje; Kiṃsu muñceyya kalyāṇaṃ, pāpikaṃ na ca mocaye’’ti. "कल्याण इच्छिणाऱ्याने काय देऊ नये? मर्त्य मानवाने कशाचा त्याग करू नये? कोणत्या चांगल्या गोष्टीचा उच्चार करावा आणि कोणत्या वाईट गोष्टीचा उच्चार करू नये?" ‘‘Attānaṃ na dade poso, attānaṃ na pariccaje; Vācaṃ muñceyya kalyāṇaṃ, pāpikañca na mocaye’’ti. "मनुष्याने स्वतःला (गुलाम म्हणून) देऊ नये, स्वतःचा (नाशासाठी) त्याग करू नये. त्याने कल्याणकारी वाणीचा उच्चार करावा आणि पापी (वाईट) वाणीचा उच्चार करू नये." 9. Pātheyyasuttaṃ ९. "पाथेयसुत्त" 79. ७९. ‘‘Kiṃsu bandhati pātheyyaṃ, kiṃsu bhogānamāsayo; Kiṃsu naraṃ parikassati, kiṃsu lokasmi dujjahaṃ; Kismiṃ baddhā puthū sattā, pāsena sakuṇī yathā’’ti. "प्रवासाची शिदोरी कशाने बांधली जाते? भोगांचे (संपत्तीचे) आश्रयस्थान काय आहे? मनुष्याला कोण ओढून नेते? जगात कशाचा त्याग करणे कठीण आहे? पाशात (जाळ्यात) अडकलेल्या पक्ष्याप्रमाणे बहुसंख्य प्राणी कशाने बांधलेले आहेत?" ‘‘Saddhā bandhati pātheyyaṃ, sirī bhogānamāsayo; Icchā naraṃ parikassati, icchā lokasmi dujjahā; Icchābaddhā puthū sattā, pāsena sakuṇī yathā’’ti. "श्रद्धा प्रवासाची शिदोरी बांधते; श्री (लक्ष्मी/वैभव) हे भोगांचे आश्रयस्थान आहे; इच्छा (तृष्णा) मनुष्याला ओढून नेते; जगात इच्छेचा त्याग करणे कठीण आहे. पाशात अडकलेल्या पक्ष्याप्रमाणे बहुसंख्य प्राणी इच्छेनेच बांधलेले आहेत." 10. Pajjotasuttaṃ १०. "पज्जोतसुत्त" 80. ८०. ‘‘Kiṃsu lokasmi pajjoto, kiṃsu lokasmi jāgaro; Kiṃsu kamme sajīvānaṃ, kimassa iriyāpatho. "जगात प्रकाश देणारे काय आहे? जगात जागे राहणारे (जागरूक) काय आहे? काम करून जगणाऱ्यांचे सोबती कोण आहेत? आणि त्यांच्या उपजीविकेचे साधन काय आहे?" ‘‘Kiṃsu alasaṃ analasañca, mātā puttaṃva posati; Kiṃ bhūtā upajīvanti, ye pāṇā pathavissitā’’ti. "आळशी आणि उद्योगी दोघांचेही, आई जशी आपल्या पुत्राचे पालनपोषण करते तसे पालनपोषण कोण करते? पृथ्वीवर राहणारे जे प्राणी आहेत, ते कशाच्या आधारे जगतात?" ‘‘Paññā lokasmi pajjoto, sati lokasmi jāgaro; Gāvo kamme sajīvānaṃ, sītassa iriyāpatho. "प्रज्ञा हा जगात प्रकाश आहे; स्मृती (सती) ही जगात जागी राहणारी आहे; काम करून जगणाऱ्यांचे सोबती गायी (बैल) आहेत; आणि नांगर हे त्यांच्या उपजीविकेचे साधन आहे." ‘‘Vuṭṭhi alasaṃ analasañca, mātā puttaṃva posati; Vuṭṭhiṃ bhūtā upajīvanti, ye pāṇā pathavissitā’’ti. "वृष्टी (पाऊस) आळशी आणि उद्योगी दोघांचेही, आई जशी आपल्या पुत्राचे पालनपोषण करते तसे पालनपोषण करते. पृथ्वीवर राहणारे प्राणी वृष्टीच्या (पावसाच्या) आधारेच जगतात." 11. Araṇasuttaṃ ११. "अरणसुत्त" 81. ८१. ‘‘Kesūdha [Pg.42] araṇā loke, kesaṃ vusitaṃ na nassati; Kedha icchaṃ parijānanti, kesaṃ bhojissiyaṃ sadā. "या जगात क्लेशरहित (अरण) कोण आहेत? कोणाचे ब्रह्मचर्य (आचरण) नष्ट होत नाही? या जगात इच्छेला (तृष्णेला) पूर्णपणे जाणणारे कोण आहेत? आणि कोणाला सदैव स्वातंत्र्य (मुक्ती) लाभते?" ‘‘Kiṃsu mātā pitā bhātā, vandanti naṃ patiṭṭhitaṃ; Kiṃsu idha jātihīnaṃ, abhivādenti khattiyā’’ti. "कोण (धर्मात) प्रतिष्ठित झाल्यावर आई, वडील आणि भाऊ त्याला वंदन करतात? या जगात जन्माने हीन असलेल्या कोणाला क्षत्रिय देखील अभिवादन करतात?" ‘‘Samaṇīdha araṇā loke, samaṇānaṃ vusitaṃ na nassati; Samaṇā icchaṃ parijānanti, samaṇānaṃ bhojissiyaṃ sadā. "या जगात श्रमण हेच क्लेशरहित (अरण) आहेत; श्रमणांचे ब्रह्मचर्य (आचरण) नष्ट होत नाही; श्रमण इच्छेला (तृष्णेला) पूर्णपणे जाणतात; आणि श्रमणांना सदैव स्वातंत्र्य (मुक्ती) लाभते." ‘‘Samaṇaṃ mātā pitā bhātā, vandanti naṃ patiṭṭhitaṃ; Samaṇīdha jātihīnaṃ, abhivādenti khattiyā’’ti. "श्रमण (धर्मात) प्रतिष्ठित झाल्यावर आई, वडील आणि भाऊ त्याला वंदन करतात. श्रमण जन्माने हीन असले तरी क्षत्रिय देखील त्यांना अभिवादन करतात." Chetvāvaggo aṭṭhamo. "आठवा चेत्वावग्ग समाप्त." Tassuddānaṃ – "त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -" Chetvā rathañca cittañca, vuṭṭhi bhītā najīrati; Issaraṃ kāmaṃ pātheyyaṃ, pajjoto araṇena cāti. "चेत्वा, रथ, चित्त, वृष्टी, भीत, न जीरति, इस्सर, काम, पाथेय, पज्जोत आणि अरण सुत्त." Devatāsaṃyuttaṃ samattaṃ. "देवतासंयुत्त समाप्त झाले." 2. Devaputtasaṃyuttaṃ २. "देवपुत्तसंयुत्त" 1. Paṭhamavaggo १. "पहिला वग्ग" 1. Paṭhamakassapasuttaṃ १. "प्रथम कस्सपसुत्त" 82. Evaṃ [Pg.43] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho kassapo devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho kassapo devaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhikkhuṃ bhagavā pakāsesi, no ca bhikkhuno anusāsa’’nti. ‘‘Tena hi kassapa, taññevettha paṭibhātū’’ti. ८२. "असे मी ऐकले आहे - एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाचा कस्सप देवपुत्र संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळवून टाकत भगवंतांकडे आला. जवळ येऊन, भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला कस्सप देवपुत्र भगवंतांना म्हणाला - 'भगवंतांनी भिक्खूचे स्वरूप तर प्रकट केले, परंतु भिक्खूला द्यावयाचा उपदेश (अनुशासणी) प्रकट केला नाही.' (भगवान म्हणाले -) 'तर मग कस्सप, तूच याविषयी येथे प्रकाश टाक.'" ‘‘Subhāsitassa sikkhetha, samaṇūpāsanassa ca; Ekāsanassa ca raho, cittavūpasamassa cā’’ti. "सुभाषित (सुंदर वचनांचे) आचरण करावे, श्रमणांच्या सेवेचे (किंवा उपासनेचे) आचरण करावे, एकांतात एकाच आसनावर बसून ध्यान करावे आणि चित्ताच्या शांततेचा अभ्यास करावा." Idamavoca kassapo devaputto; samanuñño satthā ahosi. Atha kho kassapo devaputto ‘‘samanuñño me satthā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti. "कस्सप देवपुत्राने असे म्हटले. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्याला संमती दिली. तेव्हा कस्सप देवपुत्राने 'शास्त्यांनी माझ्या वचनाला संमती दिली आहे' असे जाणून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तो तिथेच अंतर्धान पावला." 2. Dutiyakassapasuttaṃ २. "द्वितीय कस्सपसुत्त" 83. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhito kho kassapo devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ८३. "श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला उभा राहिलेला कस्सप देवपुत्र भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाला -" ‘‘Bhikkhu siyā jhāyī vimuttacitto,Ākaṅkhe ce hadayassānupattiṃ; Lokassa ñatvā udayabbayañca,Sucetaso anissito tadānisaṃso’’ti. "जर भिक्खू हृदयस्थ ध्येयाची (अर्हत्त्वाची) प्राप्ती इच्छित असेल, तर त्याने ध्यानी आणि विमुक्तचित्त व्हावे. जगाचा उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) जाणून, शुद्ध मनाचा, अनासक्त (तृष्णा-दृष्टी विरहित) होऊन त्याने त्या फलाचा लाभ घ्यावा." 3. Māghasuttaṃ ३. "माघसुत्त" 84. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho māgho devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi[Pg.44]. Ekamantaṃ ṭhito kho māgho devaputto bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ८४. "श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाचा माघ देवपुत्र संपूर्ण जेतवनाला आपल्या प्रकाशाने उजळवून टाकत भगवंतांकडे आला. जवळ येऊन, भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला माघ देवपुत्र भगवंतांना गाथेने म्हणाला -" ‘‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati; Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamā’’ti. "हे गौतम, कशाचा नाश (उन्मूलन) करून मनुष्य सुखाने झोपतो? कशाचा नाश करून तो शोक करत नाही? कोणत्या एका गोष्टीचा नाश करणे तुम्हाला आवडते?" ‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati; Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa vatrabhū; Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. "हे वत्रभू (इंद्र), क्रोधाचा नाश करून मनुष्य सुखाने झोपतो; क्रोधाचा नाश करून तो शोक करत नाही. ज्याचे मूळ विषारी आहे आणि टोक गोड आहे, अशा क्रोधाचा नाश करण्याची आर्य प्रशंसा करतात; कारण त्याचा नाश केल्यावर मनुष्य शोक करत नाही." 4. Māgadhasuttaṃ ४. "मागधसुत्त" 85. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhito kho māgadho devaputto bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ८५. "श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला उभा राहिलेला मागध देवपुत्र भगवंतांना गाथेने म्हणाला -" ‘‘Kati lokasmiṃ pajjotā, yehi loko pakāsati; Bhavantaṃ puṭṭhumāgamma, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti. "जगात किती प्रकाश (प्रकाशस्रोत) आहेत, ज्यांच्यामुळे जग प्रकाशित होते? आम्ही भगवंतांना विचारण्यासाठी आलो आहोत, आम्ही हे कसे समजून घ्यावे?" ‘‘Cattāro loke pajjotā, pañcamettha na vijjati; Divā tapati ādicco, rattimābhāti candimā. "जगात चार प्रकाशस्रोत आहेत, पाचवा येथे आढळत नाही. सूर्य दिवसा तळपतो, चंद्र रात्री प्रकाशतो," ‘‘Atha aggi divārattiṃ, tattha tattha pakāsati; Sambuddho tapataṃ seṭṭho, esā ābhā anuttarā’’ti. "तसेच, अग्नी हा दिवस आणि रात्र वेगवेगळ्या ठिकाणी प्रकाशतो; परंतु प्रकाशणाऱ्यांमध्ये सम्यक्संबुद्ध हे सर्वश्रेष्ठ आहेत, हाच सर्वोत्तम (अनुत्तर) प्रकाश आहे." 5. Dāmalisuttaṃ ५. "दामलि सुत्त" 86. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho dāmali devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho dāmali devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ८६. "श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्यानंतर, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाचा दामलि नावाचा देवपुत्र संपूर्ण जेतवन आपल्या प्रभेने प्रकाशित करत जेथे भगवान होते तेथे आला. जवळ येऊन, भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला दामलि देवपुत्र भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हणाला –" ‘‘Karaṇīyametaṃ brāhmaṇena, padhānaṃ akilāsunā; Kāmānaṃ vippahānena, na tenāsīsate bhava’’nti. "“कामवासनांचा त्याग केलेल्या, आळस नसलेल्या ब्राह्मणाने (अर्हताने) हेच प्रयत्न (प्रधान) केले पाहिजेत; या प्रयत्नांमुळे तो पुन्हा अस्तित्वाची (भवाची) आकांक्षा धरत नाही.”" ‘‘Natthi kiccaṃ brāhmaṇassa (dāmalīti bhagavā),Katakicco hi brāhmaṇo. "“हे दामलि,” भगवान म्हणाले, “ब्राह्मणासाठी (अर्हतासाठी) कोणतेही कर्तव्य उरलेले नसते, कारण ब्राह्मणाने आपले कर्तव्य पूर्ण केलेले असते." ‘‘Yāva [Pg.45] na gādhaṃ labhati nadīsu,Āyūhati sabbagattebhi jantu; Gādhañca laddhāna thale ṭhito yo,Nāyūhatī pāragato hi sova. "जोपर्यंत नदीमध्ये पाय टेकवायला जागा (थांग) मिळत नाही, तोपर्यंत मनुष्य आपल्या सर्व अवयवांनी (हातपाय मारून) संघर्ष करतो; परंतु थांग मिळाल्यावर, कोरड्या जमिनीवर उभा राहिल्यावर तो संघर्ष करत नाही, कारण तो पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला असतो." ‘‘Esūpamā dāmali brāhmaṇassa,Khīṇāsavassa nipakassa jhāyino; Pappuyya jātimaraṇassa antaṃ,Nāyūhatī pāragato hi so’’ti. "“हे दामलि, हीच उपमा त्या ब्राह्मणाची (अर्हताची) आहे, जो आसवमुक्त (क्षीणासव), प्रज्ञावान आणि ध्यानी आहे. जन्म-मरणाचा अंत गाठल्यावर तो आता संघर्ष करत नाही, कारण तो पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला आहे.”" 6. Kāmadasuttaṃ ६. "कामद सुत्त" 87. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhito kho kāmado devaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘dukkaraṃ bhagavā, sudukkaraṃ bhagavā’’ti. ८७. "श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला उभा राहिलेला कामद देवपुत्र भगवंतांना म्हणाला – “भगवंत, (श्रमणधर्म आचरणे) कठीण आहे! भगवंत, हे अत्यंत कठीण आहे!”" ‘‘Dukkaraṃ vāpi karonti (kāmadāti bhagavā),Sekhā sīlasamāhitā; Ṭhitattā anagāriyupetassa,Tuṭṭhi hoti sukhāvahā’’ti. "“हे कामद,” भगवान म्हणाले, “जे शीलवान आणि दृढनिश्चयी शैक्ष (साधना करणारे) आहेत, ते हे कठीण कार्यही करतात. गृहत्याग करून अनगारिक (श्रमण) झालेल्या व्यक्तीला मिळणारे समाधान सुख देणारे असते.”" ‘‘Dullabhā bhagavā yadidaṃ tuṭṭhī’’ti. "“भगवंत, हे जे समाधान आहे, ते मिळणे अत्यंत दुर्मिळ आहे.”" ‘‘Dullabhaṃ vāpi labhanti (kāmadāti bhagavā),Cittavūpasame ratā; Yesaṃ divā ca ratto ca,Bhāvanāya rato mano’’ti. "“हे कामद,” भगवान म्हणाले, “जे चित्ताच्या शांततेत रममाण होतात, ज्यांचे मन दिवस-रात्र भावनेमध्ये (साधनेत) रमते, ते हे दुर्मिळ समाधानही प्राप्त करतात.”" ‘‘Dussamādahaṃ bhagavā yadidaṃ citta’’nti. "“भगवंत, हे जे चित्त आहे, ते एकाग्र करणे (समाहित करणे) अत्यंत कठीण आहे.”" ‘‘Dussamādahaṃ vāpi samādahanti (kāmadāti bhagavā),Indriyūpasame ratā; Te chetvā maccuno jālaṃ,Ariyā gacchanti kāmadā’’ti. "“हे कामद,” भगवान म्हणाले, “जे इंद्रियांच्या शांततेत रमतात, ते या कठीण चित्तालाही एकाग्र करतात. ते आर्य मृत्यूचे जाळे तोडून पुढे निघून जातात.”" ‘‘Duggamo [Pg.46] bhagavā visamo maggo’’ti. "“भगवंत, हा मार्ग दुर्गम आणि विषम (अडथळ्यांचा) आहे.”" ‘‘Duggame visame vāpi, ariyā gacchanti kāmada; Anariyā visame magge, papatanti avaṃsirā; Ariyānaṃ samo maggo, ariyā hi visame samā’’ti. "“हे कामद, जरी मार्ग दुर्गम आणि विषम असला, तरी आर्य त्यावर चालतात. अनार्य (सामान्य लोक) मात्र या विषम मार्गावर डोके खाली करून कोसळतात. आर्यांचा मार्ग सम (समतोल) असतो, कारण विषम जगातही आर्य स्वतः समतोल राहतात.”" 7. Pañcālacaṇḍasuttaṃ ७. "पंचालचंड सुत्त" 88. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhito kho pañcālacaṇḍo devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ८८. "श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला उभा राहिलेला पंचालचंड देवपुत्र भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हणाला –" ‘‘Sambādhe vata okāsaṃ, avindi bhūrimedhaso; Yo jhānamabujjhi buddho, paṭilīnanisabho munī’’ti. "“अडथळ्यांनी कोंडलेल्या (संकुचित) अवस्थेतही त्या अगाध प्रज्ञावंताने मार्ग शोधून काढला; ज्या बुद्धांनी ध्यान जाणले, ते एकांतात रमणारे श्रेष्ठ मुनी आहेत.”" ‘‘Sambādhe vāpi vindanti (pañcālacaṇḍāti bhagavā),Dhammaṃ nibbānapattiyā; Ye satiṃ paccalatthaṃsu,Sammā te susamāhitā’’ti. "“हे पंचालचंड,” भगवान म्हणाले, “अडथळ्यांनी कोंडलेल्या अवस्थेतही ते निर्वाण प्राप्तीसाठी धम्माचा शोध घेतात; ज्यांनी स्मृती (सती) प्राप्त केली आहे, ते सम्यक् प्रकारे समाहित (एकाग्र) होतात.”" 8. Tāyanasuttaṃ ८. "तायन सुत्त" 89. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho tāyano devaputto purāṇatitthakaro abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho tāyano devaputto bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – ८९. "श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्यानंतर, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, पूर्वी एका पंथाचा संस्थापक असलेला तायन नावाचा देवपुत्र अत्यंत देखण्या रूपाने संपूर्ण जेतवन आपल्या प्रभेने प्रकाशित करत जेथे भगवान होते तेथे आला. जवळ येऊन, भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला तायन देवपुत्र भगवंतांच्या सन्मुख या गाथा म्हणाला –" ‘‘Chinda sotaṃ parakkamma, kāme panuda brāhmaṇa; Nappahāya munī kāme, nekattamupapajjati. "“हे ब्राह्मण, पराक्रम करून (तृष्णेचा) प्रवाह तोडून टाक! कामवासनांना दूर सार! कामवासनांचा त्याग केल्याशिवाय मुनी एकाग्रता (ध्यान) प्राप्त करू शकत नाही." ‘‘Kayirā ce kayirāthenaṃ, daḷhamenaṃ parakkame; Sithilo hi paribbājo, bhiyyo ākirate rajaṃ. "जर काही करायचे असेल, तर ते दृढतेने करावे, त्यात पूर्ण पराक्रम करावा. कारण शिथिल झालेला संन्यासी (परिव्राजक) स्वतःवर अधिकच (क्लेशांची) धूळ उडवून घेतो." ‘‘Akataṃ dukkaṭaṃ seyyo, pacchā tapati dukkaṭaṃ; Katañca sukataṃ seyyo, yaṃ katvā nānutappati. "वाईट कृत्य न केलेलेच बरे, कारण वाईट कृत्यामुळे नंतर पश्चात्ताप होतो. चांगले कृत्य केलेलेच बरे, जे केल्यावर पश्चात्ताप होत नाही." ‘‘Kuso [Pg.47] yathā duggahito, hatthamevānukantati; Sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ, nirayāyūpakaḍḍhati. "ज्याप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने पकडलेले कुस (गवत) हातालाच कापते, त्याचप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने आचरलेले श्रमणत्व (साधुत्व) नरकाकडे खेचून नेते." ‘‘Yaṃ kiñci sithilaṃ kammaṃ, saṃkiliṭṭhañca yaṃ vataṃ; Saṅkassaraṃ brahmacariyaṃ, na taṃ hoti mahapphala’’nti. "कोणतेही शिथिलतेने केलेले कार्य, मलीन झालेले व्रत आणि संशयास्पद ब्रह्मचर्य हे मोठे फळ देणारे ठरत नाही.”" Idamavoca tāyano devaputto; idaṃ vatvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti. "तायन देवपुत्र असे म्हणाला; हे बोलून, भगवंतांना अभिवादन करून आणि प्रदक्षिणा घालून तो तेथेच अंतर्धान पावला." Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ tāyano nāma devaputto purāṇatitthakaro abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, bhikkhave, tāyano devaputto mama santike imā gāthāyo abhāsi – "त्यानंतर, ती रात्र संपल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, काल रात्री, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, पूर्वी एका पंथाचा संस्थापक असलेला तायन नावाचा देवपुत्र अत्यंत देखण्या रूपाने संपूर्ण जेतवन आपल्या प्रभेने प्रकाशित करत जेथे मी होतो तेथे आला. जवळ येऊन, मला अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला तायन देवपुत्र माझ्या सन्मुख या गाथा म्हणाला –" ‘‘Chinda sotaṃ parakkamma, kāme panuda brāhmaṇa; Nappahāya munī kāme, nekattamupapajjati. "“हे ब्राह्मण, पराक्रम करून प्रवाह तोडून टाक! कामवासनांना दूर सार! कामवासनांचा त्याग केल्याशिवाय मुनी एकाग्रता प्राप्त करू शकत नाही." ‘‘Kayirā ce kayirāthenaṃ, daḷhamenaṃ parakkame; Sithilo hi paribbājo, bhiyyo ākirate rajaṃ. "जर काही करायचे असेल, तर ते दृढतेने करावे, त्यात पूर्ण पराक्रम करावा. कारण शिथिल झालेला संन्यासी स्वतःवर अधिकच धूळ उडवून घेतो." ‘‘Akataṃ dukkaṭaṃ seyyo, pacchā tapati dukkaṭaṃ; Katañca sukataṃ seyyo, yaṃ katvā nānutappati. "वाईट कृत्य न केलेलेच बरे, कारण वाईट कृत्यामुळे नंतर पश्चात्ताप होतो. चांगले कृत्य केलेलेच बरे, जे केल्यावर पश्चात्ताप होत नाही." ‘‘Kuso yathā duggahito, hatthamevānukantati; Sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ, nirayāyūpakaḍḍhati. "ज्याप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने पकडलेले कुस हातालाच कापते, त्याचप्रमाणे चुकीच्या पद्धतीने आचरलेले श्रमणत्व नरकाकडे खेचून नेते." ‘‘Yaṃ kiñci sithilaṃ kammaṃ, saṃkiliṭṭhañca yaṃ vataṃ; Saṅkassaraṃ brahmacariyaṃ, na taṃ hoti mahapphala’’nti. "कोणतेही शिथिलतेने केलेले कार्य, मलीन झालेले व्रत आणि संशयास्पद ब्रह्मचर्य हे मोठे फळ देणारे ठरत नाही.”" ‘‘Idamavoca, bhikkhave, tāyano devaputto, idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi. Uggaṇhātha, bhikkhave, tāyanagāthā; pariyāpuṇātha, bhikkhave, tāyanagāthā; dhāretha, bhikkhave, tāyanagāthā. Atthasaṃhitā, bhikkhave, tāyanagāthā ādibrahmacariyikā’’ti. "“भिक्खूंनो, तायन देवपुत्र असे म्हणाला; हे बोलून, मला अभिवादन करून आणि प्रदक्षिणा घालून तो तेथेच अंतर्धान पावला. भिक्खूंनो, तायनाच्या या गाथा शिका; भिक्खूंनो, तायनाच्या या गाथा आत्मसात करा; भिक्खूंनो, तायनाच्या या गाथा स्मरणात ठेवा. भिक्खूंनो, तायनाच्या या गाथा कल्याणकारी आहेत आणि त्या ब्रह्मचर्याच्या पायाशी संबंधित आहेत.”" 9. Candimasuttaṃ ९. "चंदिम सुत्त" 90. Sāvatthinidānaṃ[Pg.48]. Tena kho pana samayena candimā devaputto rāhunā asurindena gahito hoti. Atha kho candimā devaputto bhagavantaṃ anussaramāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – ९०. "श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी चंद्रदेवपुत्राला (चंदिम देवपुत्राला) असुरराज राहूने पकडले होते. तेव्हा भगवंतांचे स्मरण करत चंद्रदेवपुत्राने त्या वेळी ही गाथा म्हटली –" ‘‘Namo te buddha vīratthu, vippamuttosi sabbadhi; Sambādhapaṭipannosmi, tassa me saraṇaṃ bhavā’’ti. "“हे वीर बुद्ध, आपल्याला नमस्कार असो! आपण सर्व बंधनांतून पूर्णपणे मुक्त आहात. मी संकटात (बंधनात) सापडलो आहे, आपण माझे शरण व्हावे!”" Atha kho bhagavā candimaṃ devaputtaṃ ārabbha rāhuṃ asurindaṃ gāthāya ajjhabhāsi – "त्यानंतर भगवंतांनी चंद्रदेवपुत्राच्या संदर्भात असुरराज राहूला उद्देशून गाथेत म्हटले –" ‘‘Tathāgataṃ arahantaṃ, candimā saraṇaṃ gato; Rāhu candaṃ pamuñcassu, buddhā lokānukampakā’’ti. "“चंद्रदेवपुत्र हा अर्हत तथागतांच्या शरणी गेला आहे. हे राहू, चंद्राला मुक्त कर; बुद्ध हे जगावर अनुकंपा करणारे (दयाळू) असतात.”" Atha kho rāhu asurindo candimaṃ devaputtaṃ muñcitvā taramānarūpo yena vepacitti asurindo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā saṃviggo lomahaṭṭhajāto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho rāhuṃ asurindaṃ vepacitti asurindo gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर राहू असुरेंद्राने चंद्रदेवपुत्राला मुक्त केले आणि घाईघाईने जेथे वेपचित्ती असुरेंद्र होता तेथे तो गेला. तेथे जाऊन, भयभीत व अंगावर रोमांच उभे राहिलेला तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहिलेल्या राहू असुरेंद्राला वेपचित्ती असुरेंद्राने गाथेने म्हटले – ‘‘Kiṃ nu santaramānova, rāhu candaṃ pamuñcasi; Saṃviggarūpo āgamma, kiṃ nu bhītova tiṭṭhasī’’ti. “हे राहू, तू एवढ्या घाईघाईने चंद्राला का मुक्त केलेस? भयभीत होऊन येथे आल्यावर तू असा घाबरल्यासारखा का उभा आहेस?” ‘‘Sattadhā me phale muddhā, jīvanto na sukhaṃ labhe; Buddhagāthābhigītomhi, no ce muñceyya candima’’nti. “जर मी चंद्रदेवपुत्राला मुक्त केले नसते, तर माझ्या मस्तकाचे सात तुकडे झाले असते आणि जिवंत असूनही मला सुख लाभले नसते; कारण मी बुद्धांच्या गाथेने अत्यंत भयभीत झालो होतो।” 10. Sūriyasuttaṃ १०. सूर्यसुत्त 91. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena sūriyo devaputto rāhunā asurindena gahito hoti. Atha kho sūriyo devaputto bhagavantaṃ anussaramāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – ९१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी सूर्यदेवपुत्राला राहू असुरेंद्राने पकडले होते. तेव्हा सूर्यदेवपुत्राने भगवंतांचे स्मरण करत त्या वेळी ही गाथा म्हटली – ‘‘Namo te buddha vīratthu, vippamuttosi sabbadhi; Sambādhapaṭipannosmi, tassa me saraṇaṃ bhavā’’ti. “हे वीर बुद्ध! आपल्याला माझा नमस्कार असो. आपण सर्व प्रकारे मुक्त आहात. मी संकटात सापडलो आहे, आपण माझे शरण व्हावे.” Atha kho bhagavā sūriyaṃ devaputtaṃ ārabbha rāhuṃ asurindaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – त्यानंतर भगवंतांनी सूर्यदेवपुत्राच्या संदर्भात राहू असुरेंद्राला गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Tathāgataṃ [Pg.49] arahantaṃ, sūriyo saraṇaṃ gato; Rāhu sūriyaṃ pamuñcassu, buddhā lokānukampakā. “सूर्य हा अर्हत तथागतांच्या शरणी गेला आहे. हे राहू, सूर्याला मुक्त कर; बुद्ध हे जगावर अनुकंपा करणारे असतात. ‘‘Yo andhakāre tamasi pabhaṅkaro,Verocano maṇḍalī uggatejo; Mā rāhu gilī caramantalikkhe,Pajaṃ mamaṃ rāhu pamuñca sūriya’’nti. “जो अंधकारात प्रकाश निर्माण करणारा, देदीप्यमान, मंडलकार आणि प्रखर तेजस्वी आहे, अशा आकाशात संचार करणाऱ्या सूर्याला, हे राहू, तू गिळू नकोस. हे राहू, माझ्या पुत्राला, सूर्याला मुक्त कर.” Atha kho rāhu asurindo sūriyaṃ devaputtaṃ muñcitvā taramānarūpo yena vepacitti asurindo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā saṃviggo lomahaṭṭhajāto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho rāhuṃ asurindaṃ vepacitti asurindo gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर राहू असुरेंद्राने सूर्यदेवपुत्राला मुक्त केले आणि घाईघाईने जेथे वेपचित्ती असुरेंद्र होता तेथे तो गेला. तेथे जाऊन, भयभीत व अंगावर रोमांच उभे राहिलेला तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहिलेल्या राहू असुरेंद्राला वेपचित्ती असुरेंद्राने गाथेने म्हटले – ‘‘Kiṃ nu santaramānova, rāhu sūriyaṃ pamuñcasi; Saṃviggarūpo āgamma, kiṃ nu bhītova tiṭṭhasī’’ti. “हे राहू, तू एवढ्या घाईघाईने सूर्याला का मुक्त केलेस? भयभीत होऊन येथे आल्यावर तू असा घाबरल्यासारखा का उभा आहेस?” ‘‘Sattadhā me phale muddhā, jīvanto na sukhaṃ labhe; Buddhagāthābhigītomhi, no ce muñceyya sūriya’’nti. “जर मी सूर्याला मुक्त केले नसते, तर माझ्या मस्तकाचे सात तुकडे झाले असते आणि जिवंत असूनही मला सुख लाभले नसते; कारण मी बुद्धांच्या गाथेने अत्यंत भयभीत झालो होतो.” Paṭhamo vaggo. पहिला वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Dve kassapā ca māgho ca, māgadho dāmali kāmado; Pañcālacaṇḍo tāyano, candimasūriyena te dasāti. दोन कस्सप सुत्ते, माघ, मागध, दामली, कामद, पंचालचंड, तायन आणि चंद्र व सूर्य सुत्तांसह ही दहा सुत्ते आहेत. 2. Anāthapiṇḍikavaggo २. अनाथपिंडिक वर्ग 1. Candimasasuttaṃ १. चंदिमस सुत्त 92. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho candimaso devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi[Pg.50]. Ekamantaṃ ṭhito kho candimaso devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ९२. श्रावस्ती येथील प्रसंग. रात्रीचा प्रहर उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेला चंदिमस देवपुत्र संपूर्ण जेतवन प्रकाशित करत जेथे भगवंत होते तेथे आला. आल्यानंतर त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेल्या चंदिमस देवपुत्राने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Te hi sotthiṃ gamissanti, kacche vāmakase magā; Jhānāni upasampajja, ekodi nipakā satā’’ti. “जे ध्यानाची प्राप्ती करून, एकाग्रचित्त, प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान होऊन विहार करतात, तेच डास-माशांशिवाय असलेल्या पर्वताच्या दरीत किंवा नदीकाठच्या जंगलात हरिणांप्रमाणे सुखरूपपणे पार पडतील.” ‘‘Te hi pāraṃ gamissanti, chetvā jālaṃva ambujo; Jhānāni upasampajja, appamattā raṇañjahā’’ti. भगवंत म्हणाले: “जे ध्यानाची प्राप्ती करून, अप्रमादी (जागरूक) राहून क्लेशांचा त्याग करतात, तेच जाळे तोडून सुखरूप जाणाऱ्या माशाप्रमाणे संसाराच्या पलीकडच्या तीराला (निर्वाणाला) पोहोचतील.” 2. Veṇḍusuttaṃ २. वेण्डू सुत्त 93. Ekamantaṃ ṭhito kho veṇḍu devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ९३. एका बाजूला उभा राहिलेल्या वेण्डू देवपुत्राने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Sukhitāva te manujā, sugataṃ payirupāsiya; Yuñjaṃ gotamasāsane, appamattā nu sikkhare’’ti. “जे मनुष्य सुगतांची (बुद्धांची) सेवा-उपासना करून, गोतम बुद्धांच्या शासनात (धम्मात) प्रयत्नशील राहतात आणि अप्रमादी होऊन आचरण करतात, ते खरोखरच सुखी होतात.” ‘‘Ye me pavutte siṭṭhipade (veṇḍūti bhagavā),Anusikkhanti jhāyino; Kāle te appamajjantā,Na maccuvasagā siyu’’nti. भगवंत म्हणाले: “हे वेण्डू, जे ध्यानी पुरुष माझ्याद्वारे उपदेशिलेल्या धम्मपदांचे (शिक्षणाचे) अनुकरण करतात, ते योग्य वेळी अप्रमादी राहून मृत्यूच्या स्वाधीन होणार नाहीत.” 3. Dīghalaṭṭhisuttaṃ ३. दीघलट्ठि सुत्त 94. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho dīghalaṭṭhi devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho dīghalaṭṭhi devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ९४. मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत राजगृह येथील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा रात्रीचा प्रहर उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेला दीघलट्ठि देवपुत्र संपूर्ण वेळुवन प्रकाशित करत जेथे भगवंत होते तेथे आला. आल्यानंतर त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेल्या दीघलट्ठि देवपुत्राने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Bhikkhu siyā jhāyī vimuttacitto,Ākaṅkhe ce hadayassānupattiṃ; Lokassa ñatvā udayabbayañca,Sucetaso anissito tadānisaṃso’’ti. “जर भिक्खू मनाच्या अंतिम मुक्तीची (अर्हत्त्वाची) आकांक्षा बाळगत असेल, तर त्याने ध्यानमग्न व विमुक्तचित्त व्हावे. जगाची उत्पत्ती आणि विनाश जाणून, शुद्ध चित्त ठेवून, कशावरही अवलंबून न राहता (तृष्णा व दृष्टीरहित होऊन) त्याने त्या मुक्तीच्या लाभासाठी प्रयत्नशील असावे.” 4. Nandanasuttaṃ ४. नंदन सुत्त 95. Ekamantaṃ [Pg.51] ṭhito kho nandano devaputto bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ९५. एका बाजूला उभा राहिलेल्या नंदन देवपुत्राने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Pucchāmi taṃ gotama bhūripañña,Anāvaṭaṃ bhagavato ñāṇadassanaṃ; Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti,Kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadanti; Kathaṃvidho dukkhamaticca iriyati,Kathaṃvidhaṃ devatā pūjayantī’’ti. “हे अगाध प्रज्ञा असलेले गोतम! मी आपल्याला विचारतो – भगवंतांचे ज्ञान आणि दर्शन हे अनावरण (अप्रतिहत) आहे. लोक कशा प्रकारच्या व्यक्तीला शीलवान म्हणतात? कशा प्रकारच्या व्यक्तीला प्रज्ञावान म्हणतात? कशा प्रकारचा मनुष्य दुःखाचा पार करून जगतो? आणि देव कशा प्रकारच्या व्यक्तीची पूजा करतात?” ‘‘Yo sīlavā paññavā bhāvitatto,Samāhito jhānarato satīmā; Sabbassa sokā vigatā pahīnā,Khīṇāsavo antimadehadhārī. भगवंत म्हणाले: “जो शीलवान, प्रज्ञावान, भावनाशील (चित्त विकसित केलेला), समाधीस्थ, ध्यानात रमणारा आणि स्मृतिमान आहे; ज्याचे सर्व शोक नाहीसे झाले आहेत व क्लेश नष्ट झाले आहेत; जो आसवमुक्त (क्षीणासव) आहे आणि ज्याने हा अंतिम देह धारण केला आहे; ‘‘Tathāvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti,Tathāvidhaṃ paññavantaṃ vadanti; Tathāvidho dukkhamaticca iriyati,Tathāvidhaṃ devatā pūjayantī’’ti. “अशा प्रकारच्या व्यक्तीला लोक शीलवान म्हणतात, अशा प्रकारच्या व्यक्तीला प्रज्ञावान म्हणतात; असाच मनुष्य दुःखाचा पार करून जगतो आणि देवही अशाच व्यक्तीची पूजा करतात.” 5. Candanasuttaṃ ५. चंदन सुत्त 96. Ekamantaṃ ṭhito kho candano devaputto bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ९६. एका बाजूला उभा राहिलेल्या चंदन देवपुत्राने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Kathaṃsu tarati oghaṃ, rattindivamatandito; Appatiṭṭhe anālambe, ko gambhīre na sīdatī’’ti. “दिवस-रात्र आळस न करता मनुष्य संसाराच्या महापुराला कसा पार करतो? जिथे खाली उभे राहण्यास आधार नाही आणि वर धरून ठेवण्यास काही नाही, अशा अथांग संसारात कोण बुडत नाही?” ‘‘Sabbadā sīlasampanno, paññavā susamāhito; Āraddhavīriyo pahitatto, oghaṃ tarati duttaraṃ. भगवंत म्हणाले: “जो नेहमी शीलसंपन्न, प्रज्ञावान, सुसमाधीस्थ, दृढ पराक्रमी (वीर्यवान) आणि दृढनिश्चयी असतो, तोच या पार करण्यास कठीण अशा संसाराच्या महापुराला पार करतो. ‘‘Virato kāmasaññāya, rūpasaṃyojanātigo; Nandīrāgaparikkhīṇo, so gambhīre na sīdatī’’ti. “जो कामवासनेच्या संज्ञेपासून अलिप्त आहे, ज्याने रूप-संयोजनांचे उल्लंघन केले आहे आणि ज्याची अस्तित्वाची आसक्ती (नंदीराग) नष्ट झाली आहे, तो या अथांग संसारात बुडत नाही.” 6. Vāsudattasuttaṃ ६. वासुदत्त सुत्त 97. Ekamantaṃ [Pg.52] ṭhito kho vāsudatto devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – ९७. एका बाजूला उभा राहिलेल्या वासुदत्त देवपुत्राने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake; Kāmarāgappahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti. “ज्याप्रमाणे एखाद्याच्या शरीरात भाला खुपसला गेला असेल किंवा डोक्याला आग लागली असेल (आणि तो ती विझवण्यासाठी त्वरित प्रयत्न करतो), त्याचप्रमाणे भिक्खूने कामरागाचा त्याग करण्यासाठी स्मृतिमान होऊन विहार करावा.” ‘‘Sattiyā viya omaṭṭho, ḍayhamānova matthake; Sakkāyadiṭṭhippahānāya, sato bhikkhu paribbaje’’ti. ज्याप्रमाणे भाल्याने भोसकलेला मनुष्य किंवा डोक्याला आग लागलेला मनुष्य (ती विझवण्यासाठी त्वरित प्रयत्न करतो), त्याचप्रमाणे भिक्खूने सत्कायदृष्टी (सक्कायदिव्ठि) नष्ट करण्यासाठी स्मृतिमान (जागरूक) होऊन विहार करावा. 7. Subrahmasuttaṃ ७. सुब्रह्म सुत्त 98. Ekamantaṃ ṭhito kho subrahmā devaputto bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ९८. एका बाजूला उभा राहिलेला सुब्रह्म देवपुत्र भगवंतांना गाथेने म्हणाला – ‘‘Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ, niccaṃ ubbiggamidaṃ mano; Anuppannesu kicchesu, atho uppatitesu ca; Sace atthi anutrastaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. "माझे हे चित्त नेहमी भयभीत असते, माझे हे मन नेहमी उद्विग्न असते; न उद्भवलेल्या संकटांमुळे आणि उद्भवलेल्या संकटांमुळेही. जर भयमुक्त होण्याचा काही मार्ग असेल, तर मी विचारत आहे, कृपया मला तो सांगावा." ‘‘Nāññatra bojjhā tapasā, nāññatrindriyasaṃvarā; Nāññatra sabbanissaggā, sotthiṃ passāmi pāṇina’’nti. "बोध्यंगांची भावना आणि तप यांशिवाय, इंद्रिय-संयमाशिवाय आणि सर्वस्वाच्या त्यागाशिवाय (निर्वाणाशिवाय), मी प्राण्यांचे कल्याण पाहत नाही." ‘‘Idamavoca…pe… tatthevantaradhāyī’’ti. "भगवंत असे म्हणाले... आणि तो देवपुत्र तिथेच अंतर्धान पावला." 8. Kakudhasuttaṃ ८. ककुध सुत्त 99. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sākete viharati añjanavane migadāye. Atha kho kakudho devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ añjanavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho kakudho devaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nandasi, samaṇā’’ti? ‘‘Kiṃ laddhā, āvuso’’ti? ‘‘Tena hi, samaṇa, socasī’’ti? ‘‘Kiṃ jīyittha, āvuso’’ti? ‘‘Tena hi, samaṇa, neva nandasi na ca socasī’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ९९. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत साकेत येथील अंजनवनातील मृगदायात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत कांतिमान ककुध देवपुत्राने संपूर्ण अंजनवन आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकले आणि तो भगवंतांकडे गेला. जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला ककुध देवपुत्र भगवंतांना म्हणाला – 'श्रमणा, तुम्ही आनंदित आहात का?' 'मित्रा, काय मिळवून मी आनंदित होऊ?' 'तर मग, श्रमणा, तुम्ही शोक करत आहात का?' 'मित्रा, माझे काय नष्ट झाले आहे की मी शोक करू?' 'तर मग, श्रमणा, तुम्ही आनंदितही नाही आणि शोकही करत नाही का?' 'होय मित्रा, तसेच आहे.' ‘‘Kacci [Pg.53] tvaṃ anagho bhikkhu, kacci nandī na vijjati; Kacci taṃ ekamāsīnaṃ, aratī nābhikīratī’’ti. "हे भिक्खू, तुम्ही दुःखमुक्त आहात ना? तुमच्यात कोणतीही आसक्ती नाही ना? एकांतात बसलेल्या तुम्हाला अरती (उदासीनता) पीडित करत नाही ना?" ‘‘Anagho ve ahaṃ yakkha, atho nandī na vijjati; Atho maṃ ekamāsīnaṃ, aratī nābhikīratī’’ti. "हे यक्षा, मी खरोखरच दुःखमुक्त आहे, तसेच माझ्यात कोणतीही आसक्ती नाही. आणि एकांतात बसलेल्या मला अरती पीडित करत नाही." ‘‘Kathaṃ tvaṃ anagho bhikkhu, kathaṃ nandī na vijjati; Kathaṃ taṃ ekamāsīnaṃ, aratī nābhikīratī’’ti. "हे भिक्खू, तुम्ही दुःखमुक्त कसे आहात? तुमच्यात आसक्ती कशी नाही? आणि एकांतात बसलेल्या तुम्हाला अरती पीडित का करत नाही?" ‘‘Aghajātassa ve nandī, nandījātassa ve aghaṃ; Anandī anagho bhikkhu, evaṃ jānāhi āvuso’’ti. "ज्याला दुःख आहे त्यालाच आसक्ती असते, आणि ज्याला आसक्ती आहे त्यालाच दुःख होते. भिक्खू हा आसक्तीरहित आणि दुःखमुक्त असतो; हे मित्रा, तू असे समज." ‘‘Cirassaṃ vata passāmi, brāhmaṇaṃ parinibbutaṃ; Anandiṃ anaghaṃ bhikkhuṃ, tiṇṇaṃ loke visattika’’nti. "खरोखर, दीर्घकाळानंतर मी अशा एका परिनिर्वाण प्राप्त ब्राह्मणाला (श्रेष्ठ पुरुषाला) पाहत आहे, जो आसक्तीरहित, दुःखमुक्त भिक्खू आहे आणि ज्याने जगातील तृष्णेला (विसत्तिका) पार केले आहे." 9. Uttarasuttaṃ ९. उत्तर सुत्त 100. Rājagahanidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhito kho uttaro devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १००. राजगृह येथील प्रसंग. एका बाजूला उभा राहिलेला उत्तर देवपुत्र भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हणाला – ‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu,Jarūpanītassa na santi tāṇā; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Puññāni kayirātha sukhāvahānī’’ti. "आयुष्य वेगाने संपत चालले आहे, जीवन अल्प आहे. वृद्धत्वाकडे खेचल्या जाणाऱ्या माणसाला कोणतेही संरक्षण नसते. मृत्यूचे हे भय पाहून, सुखावह ठरणारी पुण्यकर्मे करावीत." ‘‘Upanīyati jīvitamappamāyu,Jarūpanītassa na santi tāṇā; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Lokāmisaṃ pajahe santipekkho’’ti. "आयुष्य वेगाने संपत चालले आहे, जीवन अल्प आहे. वृद्धत्वाकडे खेचल्या जाणाऱ्या माणसाला कोणतेही संरक्षण नसते. मृत्यूचे हे भय पाहून, शांतीची (निर्वाणाची) इच्छा करणाऱ्याने लौकिक आमिषांचा त्याग करावा." 10. Anāthapiṇḍikasuttaṃ १०. अनाथपिंडिक सुत्त 101. Ekamantaṃ ṭhito kho anāthapiṇḍiko devaputto bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – १०१. एका बाजूला उभा राहिलेला अनाथपिंडिक देवपुत्र भगवंतांच्या सन्मुख या गाथा म्हणाला – ‘‘Idañhi taṃ jetavanaṃ, isisaṅghanisevitaṃ; Āvutthaṃ dhammarājena, pītisañjananaṃ mama. "हेच ते जेतवन, जे ऋषींच्या संघाने सेवित आहे; जिथे धर्मराज वास्तव्य करत होते, जे माझ्या मनात प्रीती निर्माण करते. ‘‘Kammaṃ [Pg.54] vijjā ca dhammo ca, sīlaṃ jīvitamuttamaṃ; Etena maccā sujjhanti, na gottena dhanena vā. "कर्म, विद्या, धर्म, शील आणि उत्तम जीवन; यांमुळेच मनुष्य शुद्ध होतो, कुळामुळे किंवा धनाने नाही. ‘‘Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano; Yoniso vicine dhammaṃ, evaṃ tattha visujjhati. "म्हणूनच, स्वतःचे कल्याण पाहणाऱ्या सुज्ञ मनुष्याने योग्य प्रकारे धर्माचे चिंतन करावे; अशा प्रकारे तो त्यात शुद्ध होतो. ‘‘Sāriputtova paññāya, sīlena upasamena ca; Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā’’ti. "प्रज्ञा, शील आणि उपशम (शांती) यांमध्ये सारिपुत्तच सर्वश्रेष्ठ आहेत. जो भिक्खू पारंगत झाला आहे, तो जास्तीत जास्त त्यांच्या समान होऊ शकतो." Idamavoca anāthapiṇḍiko devaputto. Idaṃ vatvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti. अनाथपिंडिक देवपुत्र असे म्हणाला. हे बोलून, भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून तो तिथेच अंतर्धान पावला. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ aññataro devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, bhikkhave, so devaputto mama santike imā gāthāyo abhāsi – त्यानंतर, रात्र संपल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, आज रात्री, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, एक अत्यंत कांतिमान देवपुत्र संपूर्ण जेतवन आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत माझ्याकडे आला. जवळ येऊन, मला अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेल्या त्या देवपुत्राने माझ्या सन्मुख या गाथा म्हटल्या – ‘‘Idañhi taṃ jetavanaṃ, isisaṅghanisevitaṃ; Āvutthaṃ dhammarājena, pītisañjananaṃ mama. "हेच ते जेतवन, जे ऋषींच्या संघाने सेवित आहे; जिथे धर्मराज वास्तव्य करत होते, जे माझ्या मनात प्रीती निर्माण करते. ‘‘Kammaṃ vijjā ca dhammo ca, sīlaṃ jīvitamuttamaṃ; Etena maccā sujjhanti, na gottena dhanena vā. "कर्म, विद्या, धर्म, शील आणि उत्तम जीवन; यांमुळेच मनुष्य शुद्ध होतो, कुळामुळे किंवा धनाने नाही. ‘‘Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano; Yoniso vicine dhammaṃ, evaṃ tattha visujjhati. "म्हणूनच, स्वतःचे कल्याण पाहणाऱ्या सुज्ञ मनुष्याने योग्य प्रकारे धर्माचे चिंतन करावे; अशा प्रकारे तो त्यात शुद्ध होतो. ‘‘Sāriputtova paññāya, sīlena upasamena ca; Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā’’ti. "प्रज्ञा, शील आणि उपशम यांमध्ये सारिपुत्तच सर्वश्रेष्ठ आहेत. जो भिक्खू पारंगत झाला आहे, तो जास्तीत जास्त त्यांच्या समान होऊ शकतो." ‘‘Idamavoca, bhikkhave, so devaputto. Idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti. "भिक्खूंनो, तो देवपुत्र असे म्हणाला. हे बोलून, मला अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून तो तिथेच अंतर्धान पावला." Evaṃ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘so hi nūna, bhante, anāthapiṇḍiko devaputto bhavissati. Anāthapiṇḍiko gahapati āyasmante sāriputte abhippasanno ahosī’’ti. ‘‘Sādhu [Pg.55] sādhu, ānanda, yāvatakaṃ kho, ānanda, takkāya pattabbaṃ anuppattaṃ taṃ tayā. Anāthapiṇḍiko hi so, ānanda, devaputto’’ti. असे म्हटल्यावर, आयुष्यमान आनंद भगवंतांना म्हणाले – "भंते, तो निश्चितच अनाथपिंडिक देवपुत्र असावा. कारण गृहपती अनाथपिंडिक आयुष्यमान सारिपुत्तांवर अत्यंत प्रसन्न (श्रद्धावान) होते." "साधू, साधू, आनंदा! आनंदा, तर्काने जेवढे जाणता येणे शक्य आहे, तेवढे तू जाणले आहेस. आनंदा, तो खरोखरच अनाथपिंडिक देवपुत्र होता." Anāthapiṇḍikavaggo dutiyo. दुसरा अनाथपिंडिक वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – या वर्गाची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Candimaso ca veṇḍu ca, dīghalaṭṭhi ca nandano; Candano vāsudatto ca, subrahmā kakudhena ca; Uttaro navamo vutto, dasamo anāthapiṇḍikoti. चंद्रिमस, वेण्डु, दीर्घलठ्ठि, नंदन, चंदन, वासुदत्त, सुब्रह्म, ककुध, नववे उत्तर आणि दहावे अनाथपिंडिक सुत्त सांगितले आहे. 3. Nānātitthiyavaggo ३. नानातिथ्य वर्ग 1. Sivasuttaṃ १. शिव सुत्त 102. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho sivo devaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sivo devaputto bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – १०२. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत कांतिमान शिव देवपुत्राने संपूर्ण जेतवन आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकले आणि तो भगवंतांकडे गेला. जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला शिव देवपुत्र भगवंतांच्या सन्मुख या गाथा म्हणाला – ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, seyyo hoti na pāpiyo. "सत्पुरुषांचीच (सज्जनांचीच) संगत करावी, सत्पुरुषांशीच मैत्री करावी. सत्पुरुषांचा सद्धर्म जाणून घेतल्याने कल्याणच होते, अहित होत नाही." ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, paññā labbhati nāññato. "सत्पुरुषांचीच संगत करावी, सत्पुरुषांशीच मैत्री करावी. सत्पुरुषांचा सद्धर्म जाणून घेतल्याने प्रज्ञा प्राप्त होते, इतर कोणाकडूनही नाही." ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, sokamajjhe na socati. "सत्पुरुषांचीच संगत करावी, सत्पुरुषांशीच मैत्री करावी. सत्पुरुषांचा सद्धर्म जाणून घेतल्याने माणूस शोकाकुल लोकांच्या मध्ये असूनही शोक करत नाही." ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, ñātimajjhe virocati. केवळ सज्जनांचीच संगत करावी, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्यावर मनुष्य आपल्या नातेवाईकांमध्ये शोभून दिसतो. ‘‘Sabbhireva [Pg.56] samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, sattā gacchanti suggatiṃ. केवळ सज्जनांचीच संगत करावी, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्यावर प्राणी सुगतीला जातात. ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, sattā tiṭṭhanti sātata’’nti. केवळ सज्जनांचीच संगत करावी, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्यावर प्राणी नेहमी सुखात राहतात. Atha kho bhagavā sivaṃ devaputtaṃ gāthāya paccabhāsi – त्यानंतर भगवंतांनी शिव देवपुत्राला गाथेने प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Sataṃ saddhammamaññāya, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. केवळ सज्जनांचीच संगत करावी, सज्जनांशीच मैत्री करावी. सज्जनांचा सद्धम्म जाणून घेतल्यावर मनुष्य सर्व दुःखांतून मुक्त होतो. 2. Khemasuttaṃ २. खेम सुत्त 103. Ekamantaṃ ṭhito kho khemo devaputto bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – १०३. एका बाजूला उभा राहून खेम देवपुत्राने भगवंतांच्या सन्निध या गाथा म्हटल्या – ‘‘Caranti bālā dummedhā, amitteneva attanā; Karontā pāpakaṃ kammaṃ, yaṃ hoti kaṭukapphalaṃ. अल्पबुद्धीचे मूर्ख लोक स्वतःचेच शत्रू बनून वावरतात; ते अशी पापकर्मे करत फिरतात, ज्यांचे फळ अत्यंत कडू असते. ‘‘Na taṃ kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā anutappati; Yassa assumukho rodaṃ, vipākaṃ paṭisevati. ते कर्म केलेले चांगले नाही, जे केल्यावर पश्चात्ताप होतो; आणि ज्याचे फळ डोळ्यात अश्रू आणून, रडत-रडत भोगावे लागते. ‘‘Tañca kammaṃ kataṃ sādhu, yaṃ katvā nānutappati; Yassa patīto sumano, vipākaṃ paṭisevati. परंतु ते कर्म केलेले चांगले आहे, जे केल्यावर पश्चात्ताप होत नाही; आणि ज्याचे फळ मनुष्य प्रसन्न व आनंदी मनाने भोगतो. ‘‘Paṭikacceva taṃ kayirā, yaṃ jaññā hitamattano; Na sākaṭikacintāya, mantā dhīro parakkame. ज्या कर्माने आपले हित होईल हे ठाऊक असेल, ते कर्म सुज्ञाने आधीच करावे. विचारशील बुद्धिमान माणसाने गाडीवानासारखा विचार करून प्रयत्न करू नये. ‘‘Yathā sākaṭiko maṭṭhaṃ, samaṃ hitvā mahāpathaṃ; Visamaṃ maggamāruyha, akkhacchinnova jhāyati. ज्याप्रमाणे एखादा गाडीवान सपाट व चांगला महामार्ग सोडून खडबडीत मार्गावर जातो आणि गाडीचा आस तुटल्यामुळे चिंताग्रस्त होऊन बसतो— ‘‘Evaṃ dhammā apakkamma, adhammamanuvattiya; Mando maccumukhaṃ patto, akkhacchinnova jhāyatī’’ti. त्याचप्रमाणे सद्धम्मापासून दूर जाऊन अधम्माचे आचरण करणारा मंदबुद्धी मनुष्य जेव्हा मृत्यूच्या मुखात पडतो, तेव्हा तो आस तुटलेल्या गाडीवानासारखाच शोक करतो. 3. Serīsuttaṃ ३. सेरी सुत्त 104. Ekamantaṃ ṭhito kho serī devaputto bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १०४. एका बाजूला उभा राहून सेरी देवपुत्राने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Annamevābhinandanti[Pg.57], ubhaye devamānusā; Atha ko nāma so yakkho, yaṃ annaṃ nābhinandatī’’ti. देव आणि मनुष्य हे दोन्हीही अन्नाचेच कौतुक करतात. मग असा कोणता यक्ष आहे, जो अन्नाचे कौतुक करत नाही? ‘‘Ye naṃ dadanti saddhāya, vippasannena cetasā; Tameva annaṃ bhajati, asmiṃ loke paramhi ca. जे लोक श्रद्धेने आणि प्रसन्न चित्ताने अन्नदान करतात, तेच अन्न या लोकात आणि परलोकातही त्यांच्या पाठीशी राहते. ‘‘Tasmā vineyya maccheraṃ, dajjā dānaṃ malābhibhū; Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. म्हणूनच, कंजूषपणाचा त्याग करून, मळावर विजय मिळवून दान करावे. परलोकात पुण्य हेच प्राण्यांचे आधार असते. ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvasubhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – आश्चर्य आहे, भंते! अद्भुत आहे, भंते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित सांगितले आहे, भंते – ‘‘Ye naṃ dadanti saddhāya, vippasannena cetasā; Tameva annaṃ bhajati, asmiṃ loke paramhi ca. जे लोक श्रद्धेने आणि प्रसन्न चित्ताने अन्नदान करतात, तेच अन्न या लोकात आणि परलोकातही त्यांच्या पाठीशी राहते. ‘‘Tasmā vineyya maccheraṃ, dajjā dānaṃ malābhibhū; Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. म्हणूनच, कंजूषपणाचा त्याग करून, मळावर विजय मिळवून दान करावे. परलोकात पुण्य हेच प्राण्यांचे आधार असते. ‘‘Bhūtapubbāhaṃ, bhante, sirī nāma rājā ahosiṃ dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī. Tassa mayhaṃ, bhante, catūsu dvāresu dānaṃ dīyittha samaṇa-brāhmaṇa-kapaṇaddhika-vanibbakayācakānaṃ. Atha kho maṃ, bhante, itthāgāraṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘devassa kho dānaṃ dīyati; amhākaṃ dānaṃ na dīyati. Sādhu mayampi devaṃ nissāya dānāni dadeyyāma, puññāni kareyyāmā’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ahaṃ khosmi dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī. Dānaṃ dassāmāti vadante kinti vadeyya’nti? So khvāhaṃ, bhante, paṭhamaṃ dvāraṃ itthāgārassa adāsiṃ. Tattha itthāgārassa dānaṃ dīyittha; mama dānaṃ paṭikkami. पूर्वीच्या काळी, भंते, मी 'सेरी' नावाचा राजा होतो. मी दाता, दानशूर आणि दानाचा गौरव करणारा होतो. भंते, माझ्या नगराच्या चारही वेशींवर श्रमण, ब्राह्मण, गरीब, प्रवासी, याचक आणि भिक्षेकरी यांना दान दिले जात असे. त्यानंतर, भंते, अंतःपुरातील स्त्रिया माझ्याकडे आल्या आणि म्हणाल्या – 'महाराजच दान देतात, आम्हाला दान देण्याची संधी मिळत नाही. बरे होईल जर आम्हीही महाराजांच्या आश्रयाने दाने देऊ शकू आणि पुण्यकर्मे करू शकू.' भंते, तेव्हा माझ्या मनात विचार आला – 'मी तर दाता, दानशूर आणि दानाचा गौरव करणारा आहे. मग 'आम्ही दान देऊ इच्छितो' असे म्हणणाऱ्यांना मी नाही कसे म्हणू?' म्हणून, भंते, मी पहिले द्वार अंतःपुरातील स्त्रियांना दिले. तिथे अंतःपुरातील स्त्रियांनी दान दिले आणि माझे स्वतःचे दान देणे तिथून थांबले. ‘‘Atha kho maṃ, bhante, khattiyā anuyantā upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘devassa kho dānaṃ dīyati; itthāgārassa dānaṃ dīyati; amhākaṃ dānaṃ na dīyati. Sādhu mayampi devaṃ nissāya dānāni dadeyyāma, puññāni kareyyāmā’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ahaṃ khosmi dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī. Dānaṃ dassāmāti vadante kinti vadeyya’nti[Pg.58]? So khvāhaṃ, bhante, dutiyaṃ dvāraṃ khattiyānaṃ anuyantānaṃ adāsiṃ. Tattha khattiyānaṃ anuyantānaṃ dānaṃ dīyittha, mama dānaṃ paṭikkami. त्यानंतर, भंते, माझे मांडलिक क्षत्रिय राजे माझ्याकडे आले आणि म्हणाले – 'महाराज दान देतात, अंतःपुरातील स्त्रिया दान देतात, पण आम्हाला दान देण्याची संधी मिळत नाही. बरे होईल जर आम्हीही महाराजांच्या आश्रयाने दाने देऊ शकू आणि पुण्यकर्मे करू शकू.' भंते, तेव्हा माझ्या मनात विचार आला – 'मी तर दाता, दानशूर आणि दानाचा गौरव करणारा आहे. मग 'आम्ही दान देऊ इच्छितो' असे म्हणणाऱ्यांना मी नाही कसे म्हणू?' म्हणून, भंते, मी दुसरे द्वार मांडलिक क्षत्रिय राजांना दिले. तिथे मांडलिक क्षत्रिय राजांनी दान दिले आणि माझे स्वतःचे दान देणे तिथून थांबले. ‘‘Atha kho maṃ, bhante, balakāyo upasaṅkamitvā etadavoca – ‘devassa kho dānaṃ dīyati; itthāgārassa dānaṃ dīyati; khattiyānaṃ anuyantānaṃ dānaṃ dīyati; amhākaṃ dānaṃ na dīyati. Sādhu mayampi devaṃ nissāya dānāni dadeyyāma, puññāni kareyyāmā’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ahaṃ khosmi dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī. Dānaṃ dassāmāti vadante kinti vadeyya’nti? So khvāhaṃ bhante, tatiyaṃ dvāraṃ balakāyassa adāsiṃ. Tattha balakāyassa dānaṃ dīyittha, mama dānaṃ paṭikkami. त्यानंतर, भंते, माझे सैन्यदल माझ्याकडे आले आणि म्हणाले – 'महाराज दान देतात, अंतःपुरातील स्त्रिया दान देतात, मांडलिक क्षत्रिय राजे दान देतात, पण आम्हाला दान देण्याची संधी मिळत नाही. बरे होईल जर आम्हीही महाराजांच्या आश्रयाने दाने देऊ शकू आणि पुण्यकर्मे करू शकू.' भंते, तेव्हा माझ्या मनात विचार आला – 'मी तर दाता, दानशूर आणि दानाचा गौरव करणारा आहे. मग 'आम्ही दान देऊ इच्छितो' असे म्हणणाऱ्यांना मी नाही कसे म्हणू?' म्हणून, भंते, मी तिसरे द्वार सैन्यदलाला दिले. तिथे सैन्यदलाने दान दिले आणि माझे स्वतःचे दान देणे तिथून थांबले. ‘‘Atha kho maṃ, bhante, brāhmaṇagahapatikā upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘devassa kho dānaṃ dīyati; itthāgārassa dānaṃ dīyati; khattiyānaṃ anuyantānaṃ dānaṃ dīyati; balakāyassa dānaṃ dīyati; amhākaṃ dānaṃ na dīyati. Sādhu mayampi devaṃ nissāya dānāni dadeyyāma, puññāni kareyyāmā’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ahaṃ khosmi dāyako dānapati dānassa vaṇṇavādī. Dānaṃ dassāmāti vadante kinti vadeyya’nti? So khvāhaṃ, bhante, catutthaṃ dvāraṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ adāsiṃ. Tattha brāhmaṇagahapatikānaṃ dānaṃ dīyittha, mama dānaṃ paṭikkami. त्यानंतर, भंते, ब्राह्मण आणि गृहपती माझ्याकडे आले आणि म्हणाले – 'महाराज दान देतात, अंतःपुरातील स्त्रिया दान देतात, मांडलिक क्षत्रिय राजे दान देतात, सैन्यदल दान देते, पण आम्हाला दान देण्याची संधी मिळत नाही. बरे होईल जर आम्हीही महाराजांच्या आश्रयाने दाने देऊ शकू आणि पुण्यकर्मे करू शकू.' भंते, तेव्हा माझ्या मनात विचार आला – 'मी तर दाता, दानशूर आणि दानाचा गौरव करणारा आहे. मग 'आम्ही दान देऊ इच्छितो' असे म्हणणाऱ्यांना मी नाही कसे म्हणू?' म्हणून, भंते, मी चौथे द्वार ब्राह्मण आणि गृहपतींना दिले. तिथे ब्राह्मण आणि गृहपतींनी दान दिले आणि माझे स्वतःचे दान देणे तिथून थांबले. ‘‘Atha kho maṃ, bhante, purisā upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘na kho dāni devassa koci dānaṃ dīyatī’ti. Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, te purise etadavocaṃ – ‘tena hi, bhaṇe, yo bāhiresu janapadesu āyo sañjāyati tato upaḍḍhaṃ antepure pavesetha, upaḍḍhaṃ tattheva dānaṃ detha samaṇa-brāhmaṇa-kapaṇaddhika-vanibbaka-yācakāna’nti. So khvāhaṃ, bhante, evaṃ dīgharattaṃ katānaṃ puññānaṃ evaṃ dīgharattaṃ katānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ pariyantaṃ nādhigacchāmi – ettakaṃ puññanti vā ettako puññavipākoti vā ettakaṃ sagge ṭhātabbanti vāti. Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvasubhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – त्यानंतर, भंते, माझे सेवक माझ्याकडे आले आणि म्हणाले – 'आता महाराज कुठेही दान देत नाहीत.' असे म्हटल्यावर, भंते, मी त्या सेवकांना म्हणालो – 'अरे मित्रांनो, मग असे करा, बाहेरील प्रांतांतून जो काही महसूल गोळा होतो, त्यातील अर्धा भाग राजवाड्यात पाठवा आणि अर्धा भाग तिथेच श्रमण, ब्राह्मण, गरीब, प्रवासी, याचक आणि भिक्षेकरी यांना दान म्हणून द्या.' भंते, मी इतका प्रदीर्घ काळ केलेल्या पुण्याचा आणि प्रदीर्घ काळ केलेल्या कुशल धर्माचा अंत मला सांगता येत नाही की, 'एवढे पुण्य आहे' किंवा 'पुण्याचा एवढा विपाक आहे' किंवा 'स्वर्गात एवढा काळ राहावे लागेल.' आश्चर्य आहे, भंते! अद्भुत आहे, भंते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित सांगितले आहे, भंते – ‘‘Ye naṃ dadanti saddhāya, vippasannena cetasā; Tameva annaṃ bhajati, asmiṃ loke paramhi ca. जे लोक श्रद्धेने आणि प्रसन्न चित्ताने अन्नदान करतात, तेच अन्न या लोकात आणि परलोकातही त्यांच्या पाठीशी राहते. ‘‘Tasmā vineyya maccheraṃ, dajjā dānaṃ malābhibhū; Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. म्हणूनच, मत्सराचा (कंजूषपणाचा) त्याग करून, मळ (अशुद्धता) जिंकून दान दिले पाहिजे. परलोकात पुण्य हेच प्राण्यांचे (सजीवांचे) आधार असते. 4. Ghaṭīkārasuttaṃ ४. घटीकार सुत्त 105. Ekamantaṃ [Pg.59] ṭhito kho ghaṭīkāro devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १०५. एका बाजूला उभा राहिलेला घटीकार देवपुत्र भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाला – ‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo; Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattika’’nti. अविह लोकात उत्पन्न झालेले, विमुक्त झालेले, राग आणि द्वेष पूर्णपणे क्षीण झालेले, आणि जगातील तृष्णेला पार केलेले सात भिक्खू आहेत. ‘‘Ke ca te ataruṃ paṅkaṃ, maccudheyyaṃ suduttaraṃ; Ke hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. मृत्यूच्या साम्राज्यातील पार करण्यास अत्यंत कठीण असा चिखल पार करून गेलेले ते कोण आहेत? मानवी देहाचा त्याग करून दिव्य बंधनांना पार करून गेलेले ते कोण आहेत? ‘‘Upako palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo; Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bāhuraggi ca saṅgiyo ; Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti. उपक, पलगंड आणि पुक्कुसाति हे तिघे; आणि भद्दिय, खंडदेव, बाहुरग्गि व संगिय; हे मानवी देहाचा त्याग करून दिव्य बंधनांना पार करून गेले आहेत. ‘‘Kusalī bhāsasī tesaṃ, mārapāsappahāyinaṃ; Kassa te dhammamaññāya, acchiduṃ bhavabandhana’’nti. मारपाश तोडणाऱ्या त्या भिक्खूंच्या कल्याणाबद्दल तू बोलत आहेस. कोणाचा धम्म जाणून त्यांनी भवबंधन तोडले आहे? ‘‘Na aññatra bhagavatā, nāññatra tava sāsanā; Yassa te dhammamaññāya, acchiduṃ bhavabandhanaṃ. भगवंतांशिवाय अन्य कोणाचाही नाही, आपल्या शासनाशिवाय (शिकवणुकीशिवाय) अन्य कोणाचाही नाही; ज्यांचा धम्म जाणून त्यांनी भवबंधन तोडले आहे. ‘‘Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati; Taṃ te dhammaṃ idhaññāya, acchiduṃ bhavabandhana’’nti. जिथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होते, तो धम्म येथे जाणून त्यांनी भवबंधन तोडले आहे. ‘‘Gambhīraṃ bhāsasī vācaṃ, dubbijānaṃ sudubbudhaṃ; Kassa tvaṃ dhammamaññāya, vācaṃ bhāsasi īdisa’’nti. तू अत्यंत गंभीर, समजण्यास कठीण आणि दुर्बोध अशी वाणी बोलत आहेस. कोणाचा धम्म जाणून तू अशी वाणी बोलत आहेस? ‘‘Kumbhakāro pure āsiṃ, vekaḷiṅge ghaṭīkaro; Mātāpettibharo āsiṃ, kassapassa upāsako. मी पूर्वी वेकळिंग येथे घटीकार नावाचा कुंभार होतो. मी मातापित्यांचे पोषण करणारा, कश्यप बुद्धांचा उपासक होतो. ‘‘Virato methunā dhammā, brahmacārī nirāmiso; Ahuvā te sagāmeyyo, ahuvā te pure sakhā. मैथुन धर्मापासून विरत राहून, मी निरामिष (आसक्तीरहित) ब्रह्मचर्य पाळत होतो. मी आपल्याच गावातील रहिवासी होतो आणि पूर्वी आपला मित्र होतो. ‘‘Sohamete pajānāmi, vimutte satta bhikkhavo; Rāgadosaparikkhīṇe, tiṇṇe loke visattika’’nti. तो मी, राग आणि द्वेष पूर्णपणे क्षीण झालेल्या, जगातील तृष्णेला पार केलेल्या आणि विमुक्त झालेल्या या सात भिक्खूंना ओळखतो. ‘‘Evametaṃ tadā āsi, yathā bhāsasi bhaggava; Kumbhakāro pure āsi, vekaḷiṅge ghaṭīkaro. हे भग्गव! तू जसे सांगत आहेस, ते तेव्हा तसेच होते. तू पूर्वी वेकळिंग येथे घटीकार नावाचा कुंभार होतास. ‘‘Mātāpettibharo [Pg.60] āsi, kassapassa upāsako; Virato methunā dhammā, brahmacārī nirāmiso; Ahuvā me sagāmeyyo, ahuvā me pure sakhā’’ti. तू मातापित्यांचे पोषण करणारा, कश्यप बुद्धांचा उपासक होतास. मैथुन धर्मापासून विरत राहून, निरामिष ब्रह्मचर्य पाळत होतास. तू माझ्याच गावातील रहिवासी होतोस आणि पूर्वी माझा मित्र होतास. ‘‘Evametaṃ purāṇānaṃ, sahāyānaṃ ahu saṅgamo; Ubhinnaṃ bhāvitattānaṃ, sarīrantimadhārina’’nti. अशा प्रकारे, चित्त विकसित केलेल्या आणि अंतिम शरीर धारण करणाऱ्या दोन जुन्या मित्रांची ही भेट झाली. 5. Jantusuttaṃ ५. जंतु सुत्त 106. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ sambahulā bhikkhū, kosalesu viharanti himavantapasse araññakuṭikāya uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā muṭṭhassatino asampajānā asamāhitā vibbhantacittā pākatindriyā. १०६. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी अनेक भिक्खू कोसल देशात हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या एका अरण्यकुटीत राहत होते. ते उद्धट, गर्विष्ठ, चंचल, वाचाळ, निरर्थक बडबड करणारे, स्मृतिभ्रष्ट (असावध), प्रज्ञाहीन, असंयत, विचलित चित्त असलेले आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेले (असंयत इंद्रियांचे) होते. Atha kho jantu devaputto tadahuposathe pannarase yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū gāthāhi ajjhabhāsi – तेव्हा जंतु नावाचा देवपुत्र पंधराव्या (पौर्णिमेच्या) उपोसथ दिवशी जेथे ते भिक्खू होते तेथे गेला; आणि जवळ जाऊन त्याने त्या भिक्खूंना गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Sukhajīvino pure āsuṃ, bhikkhū gotamasāvakā; Anicchā piṇḍamesanā, anicchā sayanāsanaṃ; Loke aniccataṃ ñatvā, dukkhassantaṃ akaṃsu te. पूर्वी गौतम बुद्धांचे श्रावक असलेले भिक्खू सुखाने जीवन जगत असत. ते कोणतीही तृष्णा न बाळगता भिक्षा शोधत असत आणि कोणतीही तृष्णा न बाळगता शयनासन (निवासस्थान) शोधत असत. जगातील अनित्यता जाणून त्यांनी दुःखाचा अंत केला. ‘‘Dupposaṃ katvā attānaṃ, gāme gāmaṇikā viya; Bhutvā bhutvā nipajjanti, parāgāresu mucchitā. परंतु आता, गावातील प्रमुखांप्रमाणे स्वतःचे पोषण करणे कठीण करून, ते वारंवार खातात आणि इतरांच्या घरांमध्ये आसक्त होऊन झोपून राहतात. ‘‘Saṅghassa añjaliṃ katvā, idhekacce vadāmahaṃ ; Apaviddhā anāthā te, yathā petā tatheva te. मी संघाला हात जोडून (आदरपूर्वक नमस्कार करून) येथे केवळ काही भिक्खूंबद्दल बोलत आहे: ते फेकून दिलेल्या, अनाथ आणि प्रेतांसारखेच झाले आहेत. ‘‘Ye kho pamattā viharanti, te me sandhāya bhāsitaṃ; Ye appamattā viharanti, namo tesaṃ karomaha’’nti. जे प्रमादामध्ये (असावधतेत) राहतात, त्यांना उद्देशून मी हे बोललो आहे. जे अप्रमादामध्ये (सावधतेत) राहतात, त्यांना मी वंदन करतो. 6. Rohitassasuttaṃ ६. रोहितस्स सुत्त 107. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhito kho rohitasso devaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yattha nu kho, bhante, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, sakkā nu kho so, bhante, gamanena lokassa [Pg.61] anto ñātuṃ vā daṭṭhuṃ vā pāpuṇituṃ vā’’ti? ‘‘Yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmī’’ti. १०७. श्रावस्ती येथील घटना. एका बाजूला उभा राहिलेला रोहितस्स देवपुत्र भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते! जिथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती (पतन) होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, अशा लोकाच्या (विश्वाच्या) अंताला प्रवासाने जाणून घेणे, पाहणे किंवा तिथे पोहोचणे शक्य आहे का?" "मित्रा! जिथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, तिथे प्रवासाने लोकाच्या अंताला जाणून घेता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही." ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvasubhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmī’ti. "आश्चर्यकारक आहे भन्ते, अद्भुत आहे भन्ते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित (उत्कृष्टपणे) सांगितले आहे: 'मित्रा! जिथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, तिथे प्रवासाने लोकाच्या अंताला जाणून घेता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही.'" ‘‘Bhūtapubbāhaṃ, bhante, rohitasso nāma isi ahosiṃ bhojaputto iddhimā vehāsaṅgamo. Tassa mayhaṃ, bhante, evarūpo javo ahosi; seyyathāpi nāma daḷhadhammā dhanuggaho susikkhito katahattho katayoggo katūpāsano lahukena asanena appakasireneva tiriyaṃ tālacchāyaṃ atipāteyya. Tassa mayhaṃ, bhante, evarūpo padavītihāro ahosi; seyyathāpi nāma puratthimā samuddā pacchimo samuddo. Tassa mayhaṃ, bhante, evarūpaṃ icchāgataṃ uppajji – ‘ahaṃ gamanena lokassa antaṃ pāpuṇissāmī’ti. So khvāhaṃ, bhante, evarūpena javena samannāgato evarūpena ca padavītihārena aññatreva asita-pīta-khāyita-sāyitā aññatra uccāra-passāvakammā aññatra niddākilamathapaṭivinodanā vassasatāyuko vassasatajīvī vassasataṃ gantvā appatvāva lokassa antaṃ antarāva kālaṅkato. "भन्ते! पूर्वीच्या काळी मी रोहितस्स नावाचा ऋषी होतो, जो भोजपुत्र (ग्रामप्रमुखाचा मुलगा), ऋद्धीमान (चमत्कारी शक्ती असलेला) आणि आकाशातून प्रवास करू शकणारा होता. भन्ते! माझा वेग असा होता की, जणू एखादा दृढधनुष्यधारी, सुशिक्षित, निष्णात, अनुभवी आणि सरावलेला धनुर्धारी हलक्या बाणाने ताडाच्या झाडाची सावली सहज पार करू शकेल. भन्ते! माझे पाऊल असे होते की, जणू पूर्व समुद्रापासून पश्चिम समुद्रापर्यंतचे अंतर असावे. भन्ते! माझ्या मनात अशी इच्छा निर्माण झाली – 'मी प्रवासाने लोकाच्या (विश्वाच्या) अंतापर्यंत पोहोचेन.' भन्ते! अशा वेगाने आणि अशा पावलाने युक्त असलेला मी, खाणे, पिणे, चघळणे, चाखणे याशिवाय; मलमूत्र विसर्जन करण्याशिवाय; आणि झोप व थकवा दूर करण्याशिवाय; शंभर वर्षांचे आयुष्य असलेला, शंभर वर्षे जगणारा, शंभर वर्षे सतत चालत राहूनही लोकाच्या अंतापर्यंत न पोहोचता वाटेतच मरण पावलो." ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvasubhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘yattha kho, āvuso, na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, nāhaṃ taṃ gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ daṭṭheyyaṃ patteyyanti vadāmī’’’ti. "आश्चर्यकारक आहे भन्ते, अद्भुत आहे भन्ते! भगवंतांनी हे किती सुभाषित (उत्कृष्टपणे) सांगितले आहे: 'मित्रा! जिथे जन्म होत नाही, म्हातारपण येत नाही, मृत्यू होत नाही, च्युती होत नाही आणि पुनर्जन्म होत नाही, तिथे प्रवासाने लोकाच्या अंताला जाणून घेता येते, पाहता येते किंवा पोहोचता येते, असे मी म्हणत नाही.'" ‘‘Na kho panāhaṃ, āvuso, appatvā lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Api ca khvāhaṃ, āvuso, imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadanti. "परंतु मित्रा, लोकाच्या (विश्वाच्या) अंतापर्यंत न पोहोचता दुःखाचा अंत करता येतो, असे मी म्हणत नाही. तर मित्रा, संज्ञा (जाणीव) आणि मन असलेल्या याच व्याममात्र (एक हात लांब/पुरुषभर उंच) शरीरात मी लोक (दुःख), लोकाचा उदय (समुदय), लोकाचा निरोध आणि लोकनिरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) प्रज्ञापित करतो." ‘‘Gamanena na pattabbo, lokassanto kudācanaṃ; Na ca appatvā lokantaṃ, dukkhā atthi pamocanaṃ. प्रवासाने लोकाचा अंत कधीही गाठता येत नाही; आणि लोकाच्या अंतापर्यंत पोहोचल्याशिवाय दुःखातून मुक्ती मिळत नाही. ‘‘Tasmā [Pg.62] have lokavidū sumedho,Lokantagū vusitabrahmacariyo; Lokassa antaṃ samitāvi ñatvā,Nāsīsati lokamimaṃ parañcā’’ti. म्हणूनच, खरोखरच लोकविदू (लोकाला जाणणारा), सुमेध (उत्कृष्ट प्रज्ञा असलेला), लोकाचा अंत गाठलेला, ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला आणि शांत झालेला ज्ञानी पुरुष लोकाचा अंत जाणून या लोकाची किंवा परलोकाची आकांक्षा धरत नाही. 7. Nandasuttaṃ ७. नंद सुत्त 108. Ekamantaṃ ṭhito kho nando devaputto bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १०८. एका बाजूला उभा राहिलेला नंद देवपुत्र भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाला – ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo,Vayoguṇā anupubbaṃ jahanti; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Puññāni kayirātha sukhāvahānī’’ti. काळ निघून जातो, रात्री वेगाने निघून जातात, वयाच्या अवस्था एकामागून एक आपल्याला सोडून जातात. मृत्यूचे हे भय पाहत असताना, माणसाने सुख देणारे पुण्यकर्म केले पाहिजे. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo,Vayoguṇā anupubbaṃ jahanti; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno,Lokāmisaṃ pajahe santipekkho’’ti. "काळ निघून जातो, रात्री वेगाने निघून जातात; आयुष्याचे टप्पे एकामागून एक आपल्याला सोडून जातात. मृत्यूचे हे भय स्पष्टपणे पाहून, शांतीची (निर्वाणाची) इच्छा करणाऱ्याने लौकिक आमिषाचा त्याग करावा." 8. Nandivisālasuttaṃ ८. "नंदिविसाल सुत्त" 109. Ekamantaṃ ṭhito kho nandivisālo devaputto bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १०९. एका बाजूला उभा राहून, नंदिविसाल नावाचा देवपुत्र भगवंतांना गाथेने म्हणाला – ‘‘Catucakkaṃ navadvāraṃ, puṇṇaṃ lobhena saṃyutaṃ; Paṅkajātaṃ mahāvīra, kathaṃ yātrā bhavissatī’’ti. "चार चाके (चार इरियापथ) आणि नऊ द्वारे असलेले, अशुद्धतेने भरलेले आणि लोभाने युक्त असलेले, चिखलातून (गर्भातून) उत्पन्न झालेले हे शरीर आहे; हे महावीरा! यातून सुटका कशी होईल?" ‘‘Chetvā naddhiṃ varattañca, icchālobhañca pāpakaṃ; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, evaṃ yātrā bhavissatī’’ti. "चामड्याची दोरी (क्रोध) आणि चाबूक (क्लेश) तोडून, वाईट इच्छा व लोभ नष्ट करून, आणि तृष्णेला मुळासकट उपटून टाकून; अशा प्रकारे यातून सुटका होईल." 9. Susimasuttaṃ ९. "सुसिम सुत्त" 110. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘tuyhampi no, ānanda, sāriputto ruccatī’’ti? ११०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा आयुष्यमान आनंद भगवंतांच्या जवळ गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांना भगवंत म्हणाले – "आनंदा, तुलाही सारिपुत्त आवडतात का?" ‘‘Kassa [Pg.63] hi nāma, bhante, abālassa aduṭṭhassa amūḷhassa avipallatthacittassa āyasmā sāriputto na rucceyya? Paṇḍito, bhante, āyasmā sāriputto. Mahāpañño, bhante, āyasmā sāriputto. Puthupañño, bhante, āyasmā sāriputto. Hāsapañño, bhante, āyasmā sāriputto. Javanapañño, bhante, āyasmā sāriputto. Tikkhapañño, bhante, āyasmā sāriputto. Nibbedhikapañño, bhante, āyasmā sāriputto. Appiccho, bhante, āyasmā sāriputto. Santuṭṭho, bhante, āyasmā sāriputto. Pavivitto, bhante, āyasmā sāriputto. Asaṃsaṭṭho, bhante, āyasmā sāriputto. Āraddhavīriyo, bhante, āyasmā sāriputto. Vattā, bhante, āyasmā sāriputto. Vacanakkhamo, bhante, āyasmā sāriputto. Codako, bhante, āyasmā sāriputto. Pāpagarahī, bhante, āyasmā sāriputto. Kassa hi nāma, bhante, abālassa aduṭṭhassa amūḷhassa avipallatthacittassa āyasmā sāriputto na rucceyyā’’ti? "भंते! जो मूर्ख नाही, द्वेषी नाही, मोहित नाही आणि ज्याचे चित्त विचलित नाही, अशा कोणत्या व्यक्तीला आयुष्यमान सारिपुत्त आवडणार नाहीत? भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे पंडित आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे महाप्रज्ञावान आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे पृथुप्रज्ञावान आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे हासप्रज्ञावान आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे जवनप्रज्ञावान आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे तीक्ष्णप्रज्ञावान आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे निर्वेधिकप्रज्ञावान आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे अल्पेच्छ आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे संतुष्ट आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे प्रविविक्त आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे असंसृष्ट आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे आरब्धवीर्य आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे वक्ता आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे वचनक्षम आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे चोदक आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे पापगर्ही आहेत. भंते! जो मूर्ख नाही, द्वेषी नाही, मोहित नाही आणि ज्याचे चित्त विचलित नाही, अशा कोणत्या व्यक्तीला आयुष्यमान सारिपुत्त आवडणार नाहीत?" ‘‘Evametaṃ, ānanda, evametaṃ, ānanda! Kassa hi nāma, ānanda, abālassa aduṭṭhassa amūḷhassa avipallatthacittassa sāriputto na rucceyya? Paṇḍito, ānanda, sāriputto. Mahāpañño, ānanda, sāriputto. Puthupañño, ānanda, sāriputto. Hāsapañño, ānanda, sāriputto. Javanapañño, ānanda, sāriputto. Tikkhapañño, ānanda, sāriputto. Nibbedhikapañño, ānanda, sāriputto. Appiccho, ānanda, sāriputto. Santuṭṭho, ānanda, sāriputto. Pavivitto, ānanda, sāriputto. Asaṃsaṭṭho, ānanda, sāriputto. Āraddhavīriyo, ānanda, sāriputto. Vattā, ānanda, sāriputto. Vacanakkhamo, ānanda, sāriputto. Codako, ānanda, sāriputto. Pāpagarahī, ānanda, sāriputto. Kassa hi nāma, ānanda, abālassa aduṭṭhassa amūḷhassa avipallatthacittassa sāriputto na rucceyyā’’ti? "तसेच आहे आनंदा, तसेच आहे आनंदा! आनंदा, जो मूर्ख नाही, द्वेषी नाही, मोहित नाही आणि ज्याचे चित्त विचलित नाही, अशा कोणत्या व्यक्तीला सारिपुत्त आवडणार नाहीत? आनंदा, सारिपुत्त हे पंडित आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे महाप्रज्ञावान आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे पृथुप्रज्ञावान आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे हासप्रज्ञावान आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे जवनप्रज्ञावान आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे तीक्ष्णप्रज्ञावान आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे निर्वेधिकप्रज्ञावान आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे अल्पेच्छ आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे संतुष्ट आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे प्रविविक्त आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे असंसृष्ट आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे आरब्धवीर्य आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे वक्ता आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे वचनक्षम आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे चोदक आहेत. आनंदा, सारिपुत्त हे पापगर्ही आहेत. आनंदा, जो मूर्ख नाही, द्वेषी नाही, मोहित नाही आणि ज्याचे चित्त विचलित नाही, अशा कोणत्या व्यक्तीला सारिपुत्त आवडणार नाहीत?" Atha kho susimo devaputto āyasmato sāriputtassa vaṇṇe bhaññamāne mahatiyā devaputtaparisāya parivuto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho susimo devaputto bhagavantaṃ etadavoca – तेव्हा, आयुष्यमान सारिपुत्तांची ही स्तुती केली जात असताना, सुसिम नावाचा देवपुत्र देवपुत्रांच्या मोठ्या समुदायासह भगवंतांच्या जवळ गेला; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहून सुसिम देवपुत्र भगवंतांना म्हणाला – ‘‘Evametaṃ[Pg.64], bhagavā, evametaṃ, sugata. Kassa hi nāma, bhante, abālassa aduṭṭhassa amūḷhassa avipallatthacittassa āyasmā sāriputto na rucceyya? Paṇḍito, bhante, āyasmā sāriputto. Mahāpañño, bhante, puthupañño, bhante, hāsapañño, bhante, javanapañño, bhante, tikkhapañño, bhante, nibbedhikapañño, bhante, appiccho, bhante, santuṭṭho, bhante, pavivitto, bhante, asaṃsaṭṭho, bhante, āraddhavīriyo, bhante, vattā, bhante, vacanakkhamo, bhante, codako, bhante, pāpagarahī, bhante, āyasmā sāriputto. Kassa hi nāma, bhante, abālassa aduṭṭhassa amūḷhassa avipallatthacittassa āyasmā sāriputto na rucceyya? "तसेच आहे भगवंत! तसेच आहे सुगत! भंते! जो मूर्ख नाही, द्वेषी नाही, मोहित नाही आणि ज्याचे चित्त विचलित नाही, अशा कोणत्या व्यक्तीला आयुष्यमान सारिपुत्त आवडणार नाहीत? भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे पंडित आहेत. भंते! आयुष्यमान सारिपुत्त हे महाप्रज्ञावान, पृथुप्रज्ञावान, हासप्रज्ञावान, जवनप्रज्ञावान, तीक्ष्णप्रज्ञावान, निर्वेधिकप्रज्ञावान, अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त, असंसृष्ट, आरब्धवीर्य, वक्ता, वचनक्षम, चोदक आणि पापगर्ही आहेत. भंते! जो मूर्ख नाही, द्वेषी नाही, मोहित नाही आणि ज्याचे चित्त विचलित नाही, अशा कोणत्या व्यक्तीला आयुष्यमान सारिपुत्त आवडणार नाहीत?" ‘‘Ahampi hi, bhante, yaññadeva devaputtaparisaṃ upasaṅkamiṃ, etadeva bahulaṃ saddaṃ suṇāmi – ‘paṇḍito āyasmā sāriputto; mahāpañño āyasmā, puthupañño āyasmā, hāsapañño āyasmā, javanapañño āyasmā, tikkhapañño āyasmā, nibbedhikapañño āyasmā, appiccho āyasmā, santuṭṭho āyasmā, pavivitto āyasmā, asaṃsaṭṭho āyasmā, āraddhavīriyo āyasmā, vattā āyasmā, vacanakkhamo āyasmā, codako āyasmā, pāpagarahī āyasmā sāriputto’ti. Kassa hi nāma, bhante, abālassa aduṭṭhassa amūḷhassa avipallatthacittassa āyasmā sāriputto na rucceyyā’’ti? "भंते! मी ज्या ज्या देवपुत्रांच्या सभेत गेलो, तिथे बहुतांश करून मला हाच शब्द ऐकायला मिळाला – 'आयुष्यमान सारिपुत्त हे पंडित आहेत; आयुष्यमान सारिपुत्त हे महाप्रज्ञावान, पृथुप्रज्ञावान, हासप्रज्ञावान, जवनप्रज्ञावान, तीक्ष्णप्रज्ञावान, निर्वेधिकप्रज्ञावान, अल्पेच्छ, संतुष्ट, प्रविविक्त, असंसृष्ट, आरब्धवीर्य, वक्ता, वचनक्षम, चोदक आणि पापगर्ही आहेत.' भंते! जो मूर्ख नाही, द्वेषी नाही, मोहित नाही आणि ज्याचे चित्त विचलित नाही, अशा कोणत्या व्यक्तीला आयुष्यमान सारिपुत्त आवडणार नाहीत?" Atha kho susimassa devaputtassa devaputtaparisā āyasmato sāriputtassa vaṇṇe bhaññamāne attamanā pamuditā pītisomanassajātā uccāvacā vaṇṇanibhā upadaṃseti. तेव्हा, आयुष्यमान सारिपुत्तांची ही स्तुती केली जात असताना, सुसिम देवपुत्राच्या सभेतील देवपुत्र – अत्यंत आनंदित, प्रफुल्लित आणि प्रीती व सौमनस्याने युक्त होऊन – विविध प्रकारच्या तेजस्वी रंगांचे प्रदर्शन करू लागले. ‘‘Seyyathāpi nāma maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṃso suparikammakato paṇḍukambale nikkhitto bhāsate ca tapate ca virocati ca; evamevaṃ susimassa devaputtassa devaputtaparisā āyasmato sāriputtassa vaṇṇe bhaññamāne attamanā pamuditā pītisomanassajātā uccāvacā vaṇṇanibhā upadaṃseti. "ज्याप्रमाणे एखादा सुंदर, उत्तम जातीचा, आठ पैलू असलेला, अत्यंत कुशलतेने घडवलेला वैडूर्य मणी लाल रंगाच्या लोकरीच्या वस्त्रावर ठेवला असता चमकतो, तळपतो आणि प्रकाशमान होतो; त्याचप्रमाणे आयुष्यमान सारिपुत्तांची ही स्तुती केली जात असताना, सुसिम देवपुत्राच्या सभेतील देवपुत्र – अत्यंत आनंदित, प्रफुल्लित आणि प्रीती व सौमनस्याने युक्त होऊन – विविध प्रकारच्या तेजस्वी रंगांचे प्रदर्शन करू लागले." ‘‘Seyyathāpi nāma nikkhaṃ jambonadaṃ dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhaṃ paṇḍukambale nikkhittaṃ bhāsate ca tapate ca virocati ca; evamevaṃ susimassa devaputtassa devaputtaparisā āyasmato sāriputtassa vaṇṇe bhaññamāne attamanā pamuditā pītisomanassajātā uccāvacā vaṇṇanibhā upadaṃseti. "आणि ज्याप्रमाणे एखाद्या कुशल सुवर्णकाराने भट्टीत उत्तम प्रकारे शुद्ध केलेले व घडवलेले जांबूनद सोन्याचे निष्क लाल रंगाच्या लोकरीच्या वस्त्रावर ठेवले असता चमकते, तळपते आणि प्रकाशमान होतो; त्याचप्रमाणे आयुष्यमान सारिपुत्तांची ही स्तुती केली जात असताना, सुसिम देवपुत्राच्या सभेतील देवपुत्र – अत्यंत आनंदित, प्रफुल्लित आणि प्रीती व सौमनस्याने युक्त होऊन – विविध प्रकारच्या तेजस्वी रंगांचे प्रदर्शन करू लागले." ‘‘Seyyathāpi [Pg.65] nāma saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve rattiyā paccūsasamayaṃ osadhitārakā bhāsate ca tapate ca virocati ca; evamevaṃ susimassa devaputtassa devaputtaparisā āyasmato sāriputtassa vaṇṇe bhaññamāne attamanā pamuditā pītisomanassajātā uccāvacā vaṇṇanibhā upadaṃseti. ज्याप्रमाणे शरद ऋतूत, ढग विरहित आणि स्वच्छ आकाशात, पहाटेच्या वेळी ओषधी-तारा (शुक्राचा तारा) चमकतो, प्रकाशतो आणि शोभायमान होतो; त्याचप्रमाणे, जेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या गुणांचे वर्णन केले जात होते, तेव्हा सुसिम देवपुत्राची देवपुत्र-परिषद अत्यंत आनंदित, प्रफुल्लित आणि प्रीती-सोमनस्याने युक्त होऊन विविध प्रकारचे दैदिप्यमान रंग प्रकट करू लागली. ‘‘Seyyathāpi nāma saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṃ abbhussakkamāno sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocati ca; evamevaṃ susimassa devaputtassa devaputtaparisā āyasmato sāriputtassa vaṇṇe bhaññamāne attamanā pamuditā pītisomanassajātā uccāvacā vaṇṇanibhā upadaṃseti. ज्याप्रमाणे शरद ऋतूत, ढग विरहित आणि स्वच्छ आकाशात, सूर्य आकाशात वर चढताना अंतराळातील सर्व अंधार नष्ट करून चमकतो, प्रकाशतो आणि शोभायमान होतो; त्याचप्रमाणे, जेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या गुणांचे वर्णन केले जात होते, तेव्हा सुसिम देवपुत्राची देवपुत्र-परिषद अत्यंत आनंदित, प्रफुल्लित आणि प्रीती-सोमनस्याने युक्त होऊन विविध प्रकारचे दैदिप्यमान रंग प्रकट करू लागली. Atha kho susimo devaputto āyasmantaṃ sāriputtaṃ ārabbha bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर, सुसिम देवपुत्राने आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या संदर्भात भगवंतांच्या समक्ष ही गाथा म्हटली – ‘‘Paṇḍitoti samaññāto, sāriputto akodhano; Appiccho sorato danto, satthuvaṇṇābhato isī’’ti. 'जे प्रज्ञावान (पंडित) म्हणून ओळखले जातात, ते क्रोधाने रहित असलेले सारिपुत्त आहेत; अल्प-इच्छा असणारे, शांत, संयमित, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) प्रशंसेला पात्र ठरलेले ते ऋषी (अर्हत) आहेत.' Atha kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ ārabbha susimaṃ devaputtaṃ gāthāya paccabhāsi – त्यानंतर, भगवंतांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या संदर्भात सुसिम देवपुत्राला गाथेने प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Paṇḍitoti samaññāto, sāriputto akodhano; Appiccho sorato danto, kālaṃ kaṅkhati sudanto’’ ti. 'जे प्रज्ञावान (पंडित) म्हणून ओळखले जातात, ते क्रोधाने रहित असलेले सारिपुत्त आहेत; अल्प-इच्छा असणारे, शांत, संयमित आणि उत्तम प्रकारे दमन केलेले ते (परिनिर्वाणाच्या) काळाची प्रतीक्षा करत आहेत.' 10. Nānātitthiyasāvakasuttaṃ १०. नानातिथ्यसावक सुत्त (विविध पंथांचे श्रावक) 111. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho sambahulā nānātitthiyasāvakā devaputtā asamo ca sahali ca nīko ca ākoṭako ca vegabbhari ca māṇavagāmiyo ca abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā [Pg.66] ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhito kho asamo devaputto pūraṇaṃ kassapaṃ ārabbha bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १११. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, विविध पंथांचे अनुयायी असलेले अनेक देवपुत्र – असम, सहली, नीक, आकोटकर, वेगब्भरी आणि माणवगामिय – अत्यंत विलोभनीय कांतीने संपूर्ण वेळुवन प्रकाशित करून जेथे भगवान होते तेथे आले. जवळ येऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला उभे राहिले. एका बाजूला उभे राहून असम देवपुत्राने पूरण कस्सपाच्या संदर्भात भगवंतांच्या समक्ष ही गाथा म्हटली – ‘‘Idha chinditamārite, hatajānīsu kassapo; Na pāpaṃ samanupassati, puññaṃ vā pana attano; Sa ve vissāsamācikkhi, satthā arahati mānana’’nti. 'या जगात अंगच्छेद करणे, मारणे, मारहाण करणे किंवा हानी पोहोचवणे यात कस्सप पाप पाहत नाही, तसेच स्वतःचे पुण्यही पाहत नाही. त्यांनी खरोखरच विश्वासास पात्र असा उपदेश केला आहे; ते शास्ते (गुरू) आदरास पात्र आहेत.' Atha kho sahali devaputto makkhaliṃ gosālaṃ ārabbha bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर, सहली देवपुत्राने मक्खलि गोसालाच्या संदर्भात भगवंतांच्या समक्ष ही गाथा म्हटली – ‘‘Tapojigucchāya susaṃvutatto,Vācaṃ pahāya kalahaṃ janena; Samosavajjā virato saccavādī,Na hi nūna tādisaṃ karoti pāpa’’nti. 'तपश्चर्या आणि पापाची घृणा याद्वारे ज्यांनी स्वतःला उत्तम प्रकारे संयमित केले आहे, ज्यांनी लोकांशी वादविवाद करणे सोडून दिले आहे, जे पापापासून अलिप्त आणि सत्यवादी आहेत; असे पुरुष खरोखरच कोणतेही पाप करत नाहीत.' Atha kho nīko devaputto nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ ārabbha bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर, नीक देवपुत्राने निगण्ठ नाटपुत्ताच्या संदर्भात भगवंतांच्या समक्ष ही गाथा म्हटली – ‘‘Jegucchī nipako bhikkhu, cātuyāmasusaṃvuto; Diṭṭhaṃ sutañca ācikkhaṃ, na hi nūna kibbisī siyā’’ti. 'पापाची घृणा करणारे, प्रज्ञावान भिक्खू, जे चार प्रकारच्या संवरांनी (चातुर्याम संवर) सुसंयमित आहेत, जे पाहिलेले आणि ऐकलेले जसेच्या तसे सांगतात; ते खरोखरच पापी असू शकत नाहीत.' Atha kho ākoṭako devaputto nānātitthiye ārabbha bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर, आकोटक देवपुत्राने विविध पंथांच्या आचार्यांच्या संदर्भात भगवंतांच्या समक्ष ही गाथा म्हटली – ‘‘Pakudhako kātiyāno nigaṇṭho,Ye cāpime makkhalipūraṇāse; Gaṇassa satthāro sāmaññappattā,Na hi nūna te sappurisehi dūre’’ti. 'पकुध कात्यायन, निगण्ठ, तसेच मक्खलि आणि पूरण; हे सर्व गणांचे शास्ते (गुरू) असून श्रमणत्वाला प्राप्त झालेले आहेत. ते खरोखरच सत्पुरुषांपासून दूर नाहीत.' Atha kho vegabbhari devaputto ākoṭakaṃ devaputtaṃ gāthāya paccabhāsi – त्यानंतर, वेगब्भरी देवपुत्राने आकोटक देवपुत्राला गाथेने प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Sahācaritena chavo sigālo,Na kotthuko sīhasamo kadāci; Naggo musāvādī gaṇassa satthā,Saṅkassarācāro na sataṃ sarikkho’’ti. 'केवळ सिंहासारखा आवाज काढल्याने क्षुद्र कोल्हा कधीही सिंहासारखा होऊ शकत नाही. त्याचप्रमाणे, नग्न राहणारा, असत्य बोलणारा, संशयास्पद आचरण करणारा आणि गणाचा शास्ता (गुरू) असलेला हा पंथप्रमुख कधीही सत्पुरुषांसारखा असू शकत नाही.' Atha [Pg.67] kho māro pāpimā begabbhariṃ devaputtaṃ anvāvisitvā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – त्यानंतर, पापी मार याने वेगब्भरी देवपुत्राच्या शरीरात प्रवेश करून भगवंतांच्या समक्ष ही गाथा म्हटली – ‘‘Tapojigucchāya āyuttā, pālayaṃ pavivekiyaṃ; Rūpe ca ye niviṭṭhāse, devalokābhinandino; Te ve sammānusāsanti, paralokāya mātiyā’’ti. 'जे तपश्चर्या आणि पापाच्या घृणेमध्ये मग्न आहेत, जे एकांताचे रक्षण करतात, जे रूपामध्ये प्रतिष्ठित आहेत आणि देवलोकाची आकांक्षा बाळगतात; ते मर्त्य मानव खरोखरच परलोकाच्या कल्याणासाठी योग्य उपदेश करतात.' Atha kho bhagavā, ‘māro ayaṃ pāpimā’ iti viditvā, māraṃ pāpimantaṃ gāthāya paccabhāsi – त्यानंतर, 'हा पापी मार आहे' हे ओळखून भगवंतांनी पापी माराला गाथेने प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Ye keci rūpā idha vā huraṃ vā,Ye cantalikkhasmiṃ pabhāsavaṇṇā; Sabbeva te te namucippasatthā,Āmisaṃva macchānaṃ vadhāya khittā’’ti. 'या जगात किंवा परलोकात जे काही रूप आहेत, आणि आकाशात जे दैदिप्यमान कांतीचे रूप आहेत; हे नमुची (मार)! तू प्रशंसा करत असलेले हे सर्व रूप माशांना मारण्यासाठी टाकलेल्या आमिषासारखे (गळासारखे) प्राण्यांच्या विनाशासाठीच टाकलेले आहेत.' Atha kho māṇavagāmiyo devaputto bhagavantaṃ ārabbha bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – त्यानंतर, माणवगामिय देवपुत्राने भगवंतांच्या संदर्भात भगवंतांच्या समक्ष या गाथा म्हटल्या – ‘‘Vipulo rājagahīyānaṃ, giriseṭṭho pavuccati; Seto himavataṃ seṭṭho, ādicco aghagāminaṃ. 'राजगृहाच्या पर्वतांमध्ये विपुल पर्वत हा सर्वश्रेष्ठ पर्वत म्हटला जातो. हिमवंताच्या (हिमालय) पर्वतांमध्ये श्वेत (कैलास) पर्वत श्रेष्ठ आहे. आकाशात गमन करणाऱ्यांमध्ये सूर्य श्रेष्ठ आहे.' ‘‘Samuddo udadhinaṃ seṭṭho, nakkhattānañca candimā ; Sadevakassa lokassa, buddho aggo pavuccatī’’ti. 'जलाशयांमध्ये समुद्र श्रेष्ठ आहे, नक्षत्रांमध्ये चंद्र श्रेष्ठ आहे; आणि देवलोकासह संपूर्ण जगात बुद्ध हे सर्वश्रेष्ठ म्हटले जातात.' Nānātitthiyavaggo tatiyo. तिसरा नानातिथ्य वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Sivo khemo ca serī ca, ghaṭī jantu ca rohito; Nando nandivisālo ca, susimo nānātitthiyena te dasāti. सिवो, खेमो, सेरी, घटी, जन्तु, रोहितो, नन्दो, nन्दिविसालो, सुसिमो आणि नानातिथ्य मिळून हे दहा सुत्त आहेत. Devaputtasaṃyuttaṃ samattaṃ. देवपुत्त संयुत्त समाप्त झाले. 3. Kosalasaṃyuttaṃ ३. कोसल संयुत्त 1. Paṭhamavaggo १. पहिला वर्ग 1. Daharasuttaṃ १. दहर सुत्त (तरुण सुत्त) 112. Evaṃ [Pg.68] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhavampi no gotamo anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paṭijānātī’’ti? ‘‘Yañhi taṃ, mahārāja, sammā vadamāno vadeyya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti, mameva taṃ sammā vadamāno vadeyya. Ahañhi, mahārāja, anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’’ti. ११२. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित जेथे भगवान होते तेथे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कोसलचा राजा प्रसेनजितने भगवंतांना विचारले – 'काय आपण, आदरणीय गौतम, असे घोषित करता की आपण अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे?' भगवंतांनी उत्तर दिले, 'महाराज! जर एखाद्या व्यक्तीने योग्य रीतीने असे म्हणावे की, त्याने अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे, तर ते माझ्याबद्दलच योग्य ठरेल. कारण महाराज, मी खरोखरच अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे.' ‘‘Yepi te, bho gotama, samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, seyyathidaṃ – pūraṇo kassapo, makkhali gosālo, nigaṇṭho nāṭaputto, sañcayo belaṭṭhaputto, pakudho kaccāyano, ajito kesakambalo; tepi mayā ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paṭijānāthā’ti puṭṭhā samānā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti na paṭijānanti. Kiṃ pana bhavaṃ gotamo daharo ceva jātiyā navo ca pabbajjāyā’’ti? 'हे गौतम! जे श्रमण-ब्राह्मण संघाचे प्रमुख आहेत, गणांचे प्रमुख आहेत, गणांचे आचार्य आहेत, प्रसिद्ध आहेत, कीर्तिमान आहेत, पंथसंस्थापक आहेत आणि बहुजन समाजात सत्पुरुष मानले जातात; जसे की – पूरण कस्सप, मक्खलि गोसाल, निगण्ठ नाटपुत्त, संजय बेलट्ठिपुत्त, पकुध कात्यायन, अजित केसकंबली; त्यांनाही जेव्हा मी विचारले की, तुम्ही अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे का, तेव्हा त्यांनी तसा दावा केला नाही. मग आपण, आदरणीय गौतम, जे वयाने तरुण आहात आणि प्रव्रज्या घेऊन नुकताच थोडा काळ झाला आहे, असा दावा कसा काय करत आहात?' ‘‘Cattāro kho me, mahārāja, daharāti na uññātabbā, daharāti na paribhotabbā. Katame cattāro? Khattiyo kho, mahārāja, daharoti na uññātabbo, daharoti na paribhotabbo. Urago kho, mahārāja, daharoti na uññātabbo, daharoti na paribhotabbo. Aggi kho, mahārāja, daharoti na uññātabbo, daharoti na paribhotabbo. Bhikkhu, kho, mahārāja, daharoti na uññātabbo, daharoti na paribhotabbo. Ime kho, mahārāja, cattāro daharāti na uññātabbā, daharāti na paribhotabbā’’ti. "महाराज! चार गोष्टी अशा आहेत ज्या 'तरुण' किंवा 'लहान' म्हणून तुच्छ मानू नयेत आणि त्यांचा अनादर करू नये. कोणत्या चार? महाराज! क्षत्रिय (राजपुत्र) लहान आहे म्हणून त्याचा तिरस्कार करू नये आणि त्याचा अनादर करू नये. महाराज! सर्प लहान आहे म्हणून त्याचा तिरस्कार करू नये आणि त्याचा अनादर करू नये. महाराज! अग्नी लहान आहे म्हणून त्याचा तिरस्कार करू नये आणि त्याचा अनादर करू नये. महाराज! भिक्खू तरुण आहे म्हणून त्यांचा तिरस्कार करू नये आणि त्यांचा अनादर करू नये. महाराज! या चार गोष्टी आहेत ज्या लहान किंवा तरुण म्हणून तुच्छ मानू नयेत आणि त्यांचा अनादर करू नये." Idamavoca [Pg.69] bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – भगवान असे म्हणाले. हे बोलून सुगत, शास्ता (गुरू) पुढे असे म्हणाले – ‘‘Khattiyaṃ jātisampannaṃ, abhijātaṃ yasassinaṃ; Daharoti nāvajāneyya, na naṃ paribhave naro. "उच्च कुळात जन्मलेल्या, थोर व कीर्तिमान अशा क्षत्रियाला (राजपुत्राला) तो तरुण किंवा लहान आहे म्हणून माणसाने तुच्छ मानू नये आणि त्याचा अनादर करू नये." ‘‘Ṭhānañhi so manujindo, rajjaṃ laddhāna khattiyo; So kuddho rājadaṇḍena, tasmiṃ pakkamate bhusaṃ; Tasmā taṃ parivajjeyya, rakkhaṃ jīvitamattano. "कारण जेव्हा तो मानवांचा स्वामी असलेला क्षत्रिय राज्य प्राप्त करतो, तेव्हा क्रुद्ध होऊन तो राजदंडान्वये त्या (अपमान करणाऱ्या) मनुष्याला कठोर शिक्षा करू शकतो. म्हणून, स्वतःच्या प्राणांचे रक्षण करू इच्छिणाऱ्याने त्याच्याशी वैर करणे टाळावे." ‘‘Gāme vā yadi vā raññe, yattha passe bhujaṅgamaṃ; Daharoti nāvajāneyya, na naṃ paribhave naro. "गावात असो वा अरण्यात, जिथे कुठे सर्प दिसेल, तो लहान आहे म्हणून माणसाने त्याला तुच्छ मानू नये आणि त्याला त्रास देणे टाळावे." ‘‘Uccāvacehi vaṇṇehi, urago carati tejasī ; So āsajja ḍaṃse bālaṃ, naraṃ nāriñca ekadā; Tasmā taṃ parivajjeyya, rakkhaṃ jīvitamattano. "कारण तो तेजस्वी सर्प विविध रूपे व रंग धारण करून वावरतो. तो कधीतरी जवळ येऊन अज्ञानी स्त्री किंवा पुरुषाला दंश करू शकतो. म्हणून, स्वतःच्या प्राणांचे रक्षण करू इच्छिणाऱ्याने त्याला छेडणे टाळावे." ‘‘Pahūtabhakkhaṃ jālinaṃ, pāvakaṃ kaṇhavattaniṃ; Daharoti nāvajāneyya, na naṃ paribhave naro. "पुष्कळ भक्षण करणाऱ्या, ज्वाळांनी युक्त आणि काळा मार्ग मागे सोडणाऱ्या अग्नीला तो लहान आहे म्हणून माणसाने तुच्छ मानू नये आणि त्याचा अनादर करू नये." ‘‘Laddhā hi so upādānaṃ, mahā hutvāna pāvako; So āsajja ḍahe bālaṃ, naraṃ nāriñca ekadā; Tasmā taṃ parivajjeyya, rakkhaṃ jīvitamattano. "कारण जेव्हा त्या अग्नीला इंधन मिळते, तेव्हा तो विशाल रूप धारण करतो आणि जवळ येऊन अज्ञानी स्त्री किंवा पुरुषाला जाळून टाकू शकतो. म्हणून, स्वतःच्या प्राणांचे रक्षण करू इच्छिणाऱ्याने त्याच्याशी खेळणे टाळावे." ‘‘Vanaṃ yadaggi ḍahati, pāvako kaṇhavattanī; Jāyanti tattha pārohā, ahorattānamaccaye. "काळा मार्ग मागे सोडणारा अग्नी जेव्हा जंगलाला जाळून खाक करतो, तेव्हा काही दिवस आणि रात्री उलटल्यानंतर तिथे पुन्हा नवीन अंकुर फुटतात आणि वनस्पती वाढतात." ‘‘Yañca kho sīlasampanno, bhikkhu ḍahati tejasā; Na tassa puttā pasavo, dāyādā vindare dhanaṃ; Anapaccā adāyādā, tālāvatthū bhavanti te. "परंतु, जेव्हा शीलसंपन्न भिक्खू आपल्या शीलतेजाने (अपमान करणाऱ्याला) भस्म करतात, तेव्हा त्या मनुष्याला पुत्र किंवा पशू लाभत नाहीत, आणि त्याच्या वारसांना संपत्ती मिळत नाही. ते निपुत्रिक आणि वारसहीन होऊन ताडाच्या कापलेल्या झाडाच्या बुंध्यासारखे (निष्प्राण व नष्ट) होतात." ‘‘Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano; Bhujaṅgamaṃ pāvakañca, khattiyañca yasassinaṃ; Bhikkhuñca sīlasampannaṃ, sammadeva samācare’’ti. "म्हणून, स्वतःचे कल्याण पाहणाऱ्या सुज्ञ माणसाने सर्प, अग्नी, कीर्तिमान क्षत्रिय आणि शीलसंपन्न भिक्खू या चौघांशी नेहमी अत्यंत आदराने आणि योग्य प्रकारेच वर्तन करावे." Evaṃ vutte, rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya[Pg.70], paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, कोसलचा राजा प्रसेनजित भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, भन्ते! अतिशय सुंदर, भन्ते! ज्याप्रमाणे कोणी उपडा ठेवलेला घडा उताणा करावा, झाकलेली गोष्ट उघडी करावी, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा लावावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना वस्तू दिसाव्यात; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. भन्ते! मी भगवंतांना शरण जातो, धम्माला शरण जातो आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भगवंतांनी मला आजपासून जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे." 2. Purisasuttaṃ २. पुरुष सुत्त 113. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kati nu kho, bhante, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyā’’ti? ११३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित भगवंतांकडे गेला. जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कोसलराज प्रसेनजितने भगवंतांना विचारले, "भन्ते! मनुष्याच्या मनात उत्पन्न होणाऱ्या अशा किती गोष्टी आहेत, ज्या त्याच्या अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखासाठी कारणीभूत ठरतात?" ‘‘Tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo? Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Doso kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṃ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṃ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyā’’ti. Idamavoca…pe… "महाराज! मनुष्याच्या मनात उत्पन्न होणाऱ्या तीन गोष्टी आहेत, ज्या त्याच्या अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणत्या तीन? महाराज! मनुष्याच्या मनात उत्पन्न होणारा 'लोभ' हा धम्म त्याच्या अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखासाठी कारणीभूत ठरतो. महाराज! मनुष्याच्या मनात उत्पन्न होणारा 'द्वेष' हा धम्म त्याच्या अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखासाठी कारणीभूत ठरतो. महाराज! मनुष्याच्या मनात उत्पन्न होणारा 'मोह' हा धम्म त्याच्या अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखासाठी कारणीभूत ठरतो. महाराज! मनुष्याच्या मनात उत्पन्न होणाऱ्या या तीन गोष्टी आहेत, ज्या त्याच्या अहितासाठी, दुःखासाठी आणि असुखासाठी कारणीभूत ठरतात." भगवान असे म्हणाले... ‘‘Lobho doso ca moho ca, purisaṃ pāpacetasaṃ; Hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva samphala’’nti. "स्वतःच्याच मनात उत्पन्न झालेले लोभ, द्वेष आणि मोह हे दुर्बुद्धी मनुष्याला त्याचप्रमाणे नष्ट करतात, ज्याप्रमाणे बांबू किंवा लव्हाळ्याचे स्वतःचेच फळ त्याला नष्ट करते." 3. Jarāmaraṇasuttaṃ ३. जरामरण सुत्त 114. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, jātassa aññatra jarāmaraṇā’’ti? ‘‘Natthi kho, mahārāja, jātassa aññatra jarāmaraṇā. Yepi te, mahārāja, khattiyamahāsālā aḍḍhā mahaddhanā mahābhogā pahūtajātarūparajatā [Pg.71] pahūtavittūpakaraṇā pahūtadhanadhaññā, tesampi jātānaṃ natthi aññatra jarāmaraṇā. Yepi te, mahārāja, brāhmaṇamahāsālā…pe… gahapatimahāsālā aḍḍhā mahaddhanā mahābhogā pahūtajātarūparajatā pahūtavittūpakaraṇā pahūtadhanadhaññā, tesampi jātānaṃ natthi aññatra jarāmaraṇā. Yepi te, mahārāja, bhikkhū arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññāvimuttā, tesaṃ pāyaṃ kāyo bhedanadhammo nikkhepanadhammo’’ti. Idamavoca…pe… ११४. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेल्या कोसलराज प्रसेनजितने भगवंतांना विचारले, "भन्ते! जन्म घेतलेल्या प्राण्याला वृद्धत्व आणि मृत्यू याशिवाय दुसरा काही मार्ग आहे का?" "महाराज! जन्म घेतलेल्या प्राण्याला वृद्धत्व आणि मृत्यू याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग नाही. महाराज! जे श्रीमंत, अफाट संपत्ती व वैभव असलेले, विपुल सोने-चांदी, विपुल साधनसामग्री आणि विपुल धनधान्य असलेले मोठे क्षत्रिय आहेत, त्यांनी जन्म घेतला असल्यामुळे त्यांनाही वृद्धत्व आणि मृत्यू टाळता येत नाही. महाराज! जे मोठे ब्राह्मण... आणि मोठे गृहपती आहेत, जे अत्यंत श्रीमंत, अफाट संपत्ती व वैभव असलेले, विपुल सोने-चांदी आणि धनधान्य असलेले आहेत, त्यांनी जन्म घेतला असल्यामुळे त्यांनाही वृद्धत्व आणि मृत्यू टाळता येत नाही. महाराज! जे भिक्खू अर्हत आहेत, ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत, ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, आपले कर्तव्य पार पाडले आहे, संसाराचा भार उतरवून ठेवला आहे, आपले परम कल्याण साधले आहे, भव-बंधने पूर्णपणे तोडली आहेत आणि जे सम्यक ज्ञानाने मुक्त झाले आहेत; त्यांच्यासाठीही हा शरीररूपी देह नाश पावणारा आणि शेवटी मातीत मिळणाराच आहे." भगवान असे म्हणाले... ‘‘Jīranti ve rājarathā sucittā,Atho sarīrampi jaraṃ upeti; Satañca dhammo na jaraṃ upeti,Santo have sabbhi pavedayantī’’ti. "राजांचे सुंदर सजवलेले रथही कालांतराने जीर्ण होतात, आणि हे शरीरही वृद्धत्वाकडे जाते. परंतु सत्पुरुषांचा धम्म कधीही जीर्ण होत नाही; सत्पुरुषच सत्पुरुषांना हा धम्म उपदेशितात." 4. Piyasuttaṃ ४. पिय सुत्त 115. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kesaṃ nu kho piyo attā, kesaṃ appiyo attā’ti? Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ye ca kho keci kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti; tesaṃ appiyo attā’. Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ – ‘piyo no attā’ti, atha kho tesaṃ appiyo attā. Taṃ kissa hetu? Yañhi appiyo appiyassa kareyya, taṃ te attanāva attano karonti; tasmā tesaṃ appiyo attā. Ye ca kho keci kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti; tesaṃ piyo attā. Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ – ‘appiyo no attā’ti; atha kho tesaṃ piyo attā. Taṃ kissa hetu? Yañhi piyo piyassa kareyya, taṃ te attanāva attano karonti; tasmā tesaṃ piyo attā’’ti. ११५. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले कोसल नरेश प्रसेनजित भगवंतांना म्हणाले – "भंते, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – 'असे कोणते लोक आहेत ज्यांना स्वतः प्रिय असतो, आणि असे कोणते लोक आहेत ज्यांना स्वतः अप्रिय असतो?' भंते, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – 'जे कोणी शरीराने दुराचरण करतात, वाणीने दुराचरण करतात, मनाने दुराचरण करतात; त्यांना स्वतः अप्रिय असतो. जरी ते असे म्हणत असले की – "आम्हाला स्वतः प्रिय आहे," तरीही त्यांना स्वतः अप्रियच असतो. त्याचे कारण काय? कारण एखादा शत्रू दुसऱ्या शत्रूचे जे काही वाईट करेल, तेच ते स्वतः स्वतःचे करत असतात; म्हणून त्यांना स्वतः अप्रिय असतो. परंतु जे कोणी शरीराने सदाचरण करतात, वाणीने सदाचरण करतात, मनाने सदाचरण करतात; त्यांना स्वतः प्रिय असतो. जरी ते असे म्हणत असले की – "आम्हाला स्वतः अप्रिय आहे," तरीही त्यांना स्वतः प्रियच असतो. त्याचे कारण काय? कारण एखादा प्रिय मित्र आपल्या प्रिय मित्राचे जे काही भले करेल, तेच ते स्वतः स्वतःचे करत असतात; म्हणून त्यांना स्वतः प्रिय असतो.'" ‘‘Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ, mahārāja! Ye hi keci, mahārāja, kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti; tesaṃ appiyo attā. Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ – ‘piyo no attā’ti, atha kho tesaṃ appiyo attā. Taṃ kissa hetu? Yañhi, mahārāja, appiyo appiyassa kareyya, taṃ te attanāva attano karonti; tasmā tesaṃ appiyo attā. Ye ca kho keci, mahārāja, kāyena [Pg.72] sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti; tesaṃ piyo attā. Kiñcāpi te evaṃ vadeyyuṃ – ‘appiyo no attā’ti; atha kho tesaṃ piyo attā. Taṃ kissa hetu? Yañhi mahārāja, piyo piyassa kareyya, taṃ te attanāva attano karonti; tasmā tesaṃ piyo attā’’ti. Idamavoca…pe… "हे अगदी तसेच आहे, महाराज! हे अगदी तसेच आहे, महाराज! महाराज, जे कोणी शरीराने दुराचरण करतात, वाणीने दुराचरण करतात, मनाने दुराचरण करतात; त्यांना स्वतः अप्रिय असतो. जरी ते असे म्हणत असले की, 'आम्हाला स्वतः प्रिय आहे', तरीही त्यांना स्वतः अप्रियच असतो. त्याचे कारण काय? कारण महाराज, एखादा शत्रू दुसऱ्या शत्रूचे जे काही वाईट करेल, तेच ते स्वतः स्वतःचे करत असतात; म्हणून त्यांना स्वतः अप्रिय असतो. महाराज, जे कोणी शरीराने सदाचरण करतात, वाणीने सदाचरण करतात, मनाने सदाचरण करतात; त्यांना स्वतः प्रिय असतो. जरी ते असे म्हणत असले की, 'आम्हाला स्वतः अप्रिय आहे', तरीही त्यांना स्वतः प्रियच असतो. त्याचे कारण काय? कारण महाराज, एखादा प्रिय मित्र आपल्या प्रिय मित्राचे जे काही भले करेल, तेच ते स्वतः स्वतःचे करत असतात; म्हणून त्यांना स्वतः प्रिय असतो." भगवंत असे म्हणाले... आणि पुढे... ‘‘Attānañce piyaṃ jaññā, na naṃ pāpena saṃyuje; Na hi taṃ sulabhaṃ hoti, sukhaṃ dukkaṭakārinā. "जर एखाद्याला स्वतः प्रिय आहे असे वाटत असेल, तर त्याने स्वतःला पापाशी जोडू नये (पापकृत्ये करू नयेत); कारण वाईट कर्मे करणाऱ्याला सुख सहज मिळत नाही." ‘‘Antakenādhipannassa, jahato mānusaṃ bhavaṃ; Kiñhi tassa sakaṃ hoti, kiñca ādāya gacchati; Kiñcassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī. "जेव्हा मृत्यू माणसाला ग्रासतो आणि तो या मानवी जन्माचा त्याग करतो, तेव्हा त्याचे स्वतःचे काय उरते? तो सोबत काय घेऊन जातो? आणि सावलीप्रमाणे कधीही न सोडता त्याच्या मागे मागे काय जाते?" ‘‘Ubho puññañca pāpañca, yaṃ macco kurute idha; Tañhi tassa sakaṃ hoti, tañca ādāya gacchati; Tañcassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī. "या जगात मर्त्य मनुष्य जे काही पुण्य आणि पाप करतो; तेच त्याचे स्वतःचे असते, तेच तो सोबत घेऊन जातो; आणि सावलीप्रमाणे कधीही न सोडता तेच त्याच्या मागे मागे जाते." ‘‘Tasmā kareyya kalyāṇaṃ, nicayaṃ samparāyikaṃ; Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. "म्हणून माणसाने परलोकातील कल्याणासाठी पुण्यसंचय केला पाहिजे; कारण परलोकात पुण्य हेच प्राण्यांचा आधार असते." 5. Attarakkhitasuttaṃ ५. "आत्मरक्षित सुत्त" 116. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kesaṃ nu kho rakkhito attā, kesaṃ arakkhito attā’ti? Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘ye kho keci kāyena duccaritaṃ caranti, vācāya duccaritaṃ caranti, manasā duccaritaṃ caranti; tesaṃ arakkhito attā. Kiñcāpi te hatthikāyo vā rakkheyya, assakāyo vā rakkheyya, rathakāyo vā rakkheyya, pattikāyo vā rakkheyya; atha kho tesaṃ arakkhito attā. Taṃ kissa hetu? Bāhirā hesā rakkhā, nesā rakkhā ajjhattikā; tasmā tesaṃ arakkhito attā. Ye ca kho keci kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti; tesaṃ rakkhito attā. Kiñcāpi te neva hatthikāyo rakkheyya, na assakāyo rakkheyya, na rathakāyo rakkheyya[Pg.73], na pattikāyo rakkheyya; atha kho tesaṃ rakkhito attā. Taṃ kissa hetu? Ajjhattikā hesā rakkhā, nesā rakkhā bāhirā; tasmā tesaṃ rakkhito attā’’’ti. ११६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले कोसल नरेश प्रसेनजित भगवंतांना म्हणाले – "भंते, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – 'असे कोणते लोक आहेत जे स्वतःचे रक्षण करतात, आणि असे कोणते लोक आहेत जे स्वतःला असुरक्षित ठेवतात?' भंते, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – 'जे कोणी शरीराने दुराचरण करतात, वाणीने दुराचरण करतात, मनाने दुराचरण करतात; त्यांनी स्वतःला असुरक्षित ठेवले आहे. जरी हत्तींचे सैन्य, घोड्यांचे सैन्य, रथांचे सैन्य किंवा पायदळ सैन्य त्यांचे रक्षण करत असले, तरीही ते स्वतः असुरक्षितच असतात. त्याचे कारण काय? कारण हे रक्षण बाह्य आहे, आंतरिक नाही; म्हणून ते स्वतः असुरक्षितच असतात. परंतु जे कोणी शरीराने सदाचरण करतात, वाणीने सदाचरण करतात, मनाने सदाचरण करतात; त्यांनी स्वतःचे रक्षण केले आहे. जरी हत्तींचे सैन्य, घोड्यांचे सैन्य, रथांचे सैन्य किंवा पायदळ सैन्य त्यांचे रक्षण करत नसले, तरीही ते स्वतः सुरक्षितच असतात. त्याचे कारण काय? कारण हे रक्षण आंतरिक आहे, बाह्य नाही; म्हणून त्यांनी स्वतःचे रक्षण केले आहे.'" ‘‘Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ, mahārāja! Ye hi keci, mahārāja, kāyena duccaritaṃ caranti…pe… tesaṃ arakkhito attā. Taṃ kissa hetu? Bāhirā hesā, mahārāja, rakkhā, nesā rakkhā ajjhattikā; tasmā tesaṃ arakkhito attā. Ye ca kho keci, mahārāja, kāyena sucaritaṃ caranti, vācāya sucaritaṃ caranti, manasā sucaritaṃ caranti; tesaṃ rakkhito attā. Kiñcāpi te neva hatthikāyo rakkheyya, na assakāyo rakkheyya, na rathakāyo rakkheyya, na pattikāyo rakkheyya; atha kho tesaṃ rakkhito attā. Taṃ kissa hetu? Ajjhattikā hesā, mahārāja, rakkhā, nesā rakkhā bāhirā; tasmā tesaṃ rakkhito attā’’ti. Idamavoca…pe… "हे अगदी तसेच आहे, महाराज! हे अगदी तसेच आहे, महाराज! महाराज, जे कोणी शरीराने दुराचरण करतात... आणि पुढे... त्यांनी स्वतःला असुरक्षित ठेवले आहे. त्याचे कारण काय? कारण महाराज, हे रक्षण बाह्य आहे, आंतरिक नाही; म्हणून ते स्वतः असुरक्षितच असतात. महाराज, जे कोणी शरीराने सदाचरण करतात, वाणीने सदाचरण करतात, मनाने सदाचरण करतात; त्यांनी स्वतःचे रक्षण केले आहे. जरी हत्तींचे सैन्य, घोड्यांचे सैन्य, रथांचे सैन्य किंवा पायदळ सैन्य त्यांचे रक्षण करत नसले, तरीही ते स्वतः सुरक्षितच असतात. त्याचे कारण काय? कारण महाराज, हे रक्षण आंतरिक आहे, बाह्य नाही; म्हणून त्यांनी स्वतःचे रक्षण केले आहे." भगवंत असे म्हणाले... आणि पुढे... ‘‘Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro; Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvaro; Sabbattha saṃvuto lajjī, rakkhitoti pavuccatī’’ti. "शरीरावर संयम ठेवणे चांगले आहे, वाणीवर संयम ठेवणेही चांगले आहे; मनावर संयम ठेवणे चांगले आहे, सर्व बाबतीत संयम ठेवणे चांगले आहे; जो सर्व बाबतीत संयमित आणि लज्जाशील आहे, त्यालाच 'सुरक्षित' म्हटले जाते." 6. Appakasuttaṃ ६. "अल्पक सुत्त" 117. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘appakā te sattā lokasmiṃ ye uḷāre uḷāre bhoge labhitvā na ceva majjanti, na ca pamajjanti, na ca kāmesu gedhaṃ āpajjanti, na ca sattesu vippaṭipajjanti. Atha kho eteva bahutarā sattā lokasmiṃ ye uḷāre uḷāre bhoge labhitvā majjanti ceva pamajjanti, ca kāmesu ca gedhaṃ āpajjanti, sattesu ca vippaṭipajjantī’’’ti. ११७. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले कोसल नरेश प्रसेनजित भगवंतांना म्हणाले – "भंते, येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – 'या जगात असे फार थोडे लोक आहेत जे विपुल संपत्ती मिळवूनही गर्विष्ठ होत नाहीत, गाफील होत नाहीत, कामभोगांच्या आहारी जात नाहीत आणि इतर प्राण्यांवर अन्याय करत नाहीत. याउलट, या जगात असेच लोक बहुसंख्येने आहेत जे विपुल संपत्ती मिळवून मदांध होतात, गाफील होतात, कामभोगांच्या आहारी जातात आणि इतर प्राण्यांवर अन्याय करतात.'" ‘‘Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ, mahārāja! Appakā te, mahārāja, sattā lokasmiṃ, ye uḷāre uḷāre bhoge labhitvā na ceva majjanti, na ca pamajjanti, na ca kāmesu gedhaṃ āpajjanti, na ca sattesu vippaṭipajjanti. Atha kho eteva bahutarā sattā lokasmiṃ, ye uḷāre uḷāre bhoge labhitvā [Pg.74] majjanti ceva pamajjanti ca kāmesu ca gedhaṃ āpajjanti, sattesu ca vippaṭipajjantī’’ti. Idamavoca…pe… तसेच आहे, महाराज! तसेच आहे, महाराज! या जगात असे प्राणी फार थोडे आहेत, महाराज, जे विपुल आणि उत्कृष्ट भोग प्राप्त करूनही मदांध होत नाहीत, प्रमाद करत नाहीत, कामभोगांमध्ये आसक्त होत नाहीत आणि इतर प्राण्यांशी गैरवर्तन करत नाहीत. याउलट, या जगात असेच प्राणी बहुसंख्येने आहेत, जे विपुल आणि उत्कृष्ट भोग प्राप्त करून मदांध होतात, प्रमाद करतात, कामभोगांमध्ये आसक्त होतात आणि इतर प्राण्यांशी गैरवर्तन करतात. भगवंतांनी असे म्हटले... ‘‘Sārattā kāmabhogesu, giddhā kāmesu mucchitā; Atisāraṃ na bujjhanti, migā kūṭaṃva oḍḍitaṃ; Pacchāsaṃ kaṭukaṃ hoti, vipāko hissa pāpako’’ti. जे कामभोगांमध्ये अतिशय आसक्त आहेत, कामवासनांनी ग्रस्त आणि मोहित झाले आहेत, त्यांना आपल्या अतिरेकाचे भान राहत नाही; ज्याप्रमाणे सापळ्यात अडकणारे हरीण त्या सापळ्याला ओळखत नाही. त्यांच्यासाठी याचा परिणाम नंतर अत्यंत कडू होतो, कारण त्यांच्या या कर्माचा विपाक वाईट असतो. 7. Aḍḍakaraṇasuttaṃ ७. अढकरण सुत्त 118. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, aḍḍakaraṇe nisinno passāmi khattiyamahāsālepi brāhmaṇamahāsālepi gahapatimahāsālepi aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ sampajānamusā bhāsante. Tassa mayhaṃ, bhante, etadahosi – ‘alaṃ dāni me aḍḍakaraṇena, bhadramukho dāni aḍḍakaraṇena paññāyissatī’’’ti. ११८. श्रावस्ती येथील घटना. एका बाजूला बसलेले कोसलचा राजा प्रसेनजित भगवंतांना म्हणाले – 'भंते, आज मी न्यायालयात बसलो असताना पाहिले की, क्षत्रिय महाशाल, ब्राह्मण महाशाल आणि गृहपती महाशाल, जे अत्यंत श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी, विपुल सोने-चांदी असलेले, विपुल साधनसंपत्ती असलेले आणि विपुल धनधान्य असलेले आहेत, ते केवळ कामभोगांच्या कारणास्तव, कामभोगांच्या निमित्ताने आणि कामभोगांच्या आधारावर जाणूनबुजून असत्य बोलतात. भंते, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला – आता मला या न्यायालयाच्या कामाची काही गरज नाही. आता भद्रमुख न्यायालयात न्यायनिवाडा करण्यासाठी प्रसिद्ध होईल.' ‘‘(Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ mahārāja!) Yepi te, mahārāja, khattiyamahāsālā brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā aḍḍhā mahaddhanā mahābhogā pahūtajātarūparajatā pahūtavittūpakaraṇā pahūtadhanadhaññā kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ sampajānamusā bhāsanti; tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā’’ti. Idamavoca…pe… तसेच आहे, महाराज! तसेच आहे, महाराज! जे क्षत्रिय महाशाल, ब्राह्मण महाशाल आणि गृहपती महाशाल अत्यंत श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी, विपुल सोने-चांदी असलेले, विपुल साधनसंपत्ती असलेले आणि विपुल धनधान्य असलेले आहेत, ते कामभोगांच्या कारणास्तव, कामभोगांच्या निमित्ताने आणि कामभोगांच्या आधारावर जाणूनबुजून असत्य बोलतात; त्यांचे ते असत्य बोलणे दीर्घकाळापर्यंत त्यांच्या अहितासाठी आणि दुःखासाठी ठरेल. भगवंतांनी असे म्हटले... ‘‘Sārattā kāmabhogesu, giddhā kāmesu mucchitā; Atisāraṃ na bujjhanti, macchā khippaṃva oḍḍitaṃ; Pacchāsaṃ kaṭukaṃ hoti, vipāko hissa pāpako’’ti. जे कामभोगांमध्ये अतिशय आसक्त आहेत, कामवासनांनी ग्रस्त आणि मोहित झाले आहेत, त्यांना आपल्या अतिरेकाचे भान राहत नाही; ज्याप्रमाणे जाळ्यात अडकणारे मासे त्या पसरलेल्या जाळ्याला ओळखत नाहीत. त्यांच्यासाठी याचा परिणाम नंतर अत्यंत कडू होतो, कारण त्यांच्या या कर्माचा विपाक वाईट असतो. 8. Mallikāsuttaṃ ८. मल्लिका सुत्त 119. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo mallikāya deviyā saddhiṃ uparipāsādavaragato hoti. Atha kho rājā pasenadi kosalo mallikaṃ deviṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho te, mallike, kocañño attanā piyataro’’ti? ‘‘Natthi kho me, mahārāja, kocañño attanā piyataro. Tuyhaṃ pana, mahārāja, atthañño [Pg.75] koci attanā piyataro’’ti? ‘‘Mayhampi kho, mallike, natthañño koci attanā piyataro’’ti. ११९. श्रावस्ती येथील घटना. त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित राणी मल्लिका हिच्यासोबत राजवाड्याच्या वरच्या मजल्यावर गेला होता. तेव्हा राजा प्रसेनजितने राणी मल्लिकाला विचारले – 'मल्लिका, तुला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असलेली दुसरी कोणतीही व्यक्ती आहे का?' 'महाराज, मला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असलेली दुसरी कोणतीही व्यक्ती नाही. पण महाराज, तुम्हाला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असलेली दुसरी कोणतीही व्यक्ती आहे का?' 'मल्लिका, माझ्यासाठीही स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असलेली दुसरी कोणतीही व्यक्ती नाही.' Atha kho rājā pasenadi kosalo pāsādā orohitvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, mallikāya deviyā saddhiṃ uparipāsādavaragato mallikaṃ deviṃ etadavocaṃ – ‘atthi nu kho te, mallike, kocañño attanā piyataro’ti? Evaṃ vutte, bhante, mallikā devī maṃ etadavoca – ‘natthi kho me, mahārāja, kocañño attanā piyataro. Tuyhaṃ pana, mahārāja, atthañño koci attanā piyataro’ti? Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, mallikaṃ deviṃ etadavocaṃ – ‘mayhampi kho, mallike, natthañño koci attanā piyataro’’ti. त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित राजवाड्यातून खाली उतरला आणि जेथे भगवंत होते तेथे गेला. जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या राजा प्रसेनजितने भगवंतांना सांगितले – 'भंते, मी राणी मल्लिका हिच्यासोबत राजवाड्याच्या वरच्या मजल्यावर असताना राणी मल्लिकाला विचारले – मल्लिका, तुला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असलेली दुसरी कोणतीही व्यक्ती आहे का? असे विचारल्यावर, भंते, राणी मल्लिका मला म्हणाली – महाराज, मला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असलेली दुसरी कोणतीही व्यक्ती नाही. पण महाराज, तुम्हाला स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असलेली दुसरी कोणतीही व्यक्ती आहे का? भंते, असे विचारल्यावर मी राणी मल्लिकाला सांगितले – मल्लिका, माझ्यासाठीही स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असलेली दुसरी कोणतीही व्यक्ती नाही.' Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – तेव्हा भगवंतांनी ही बाब जाणून घेऊन त्या वेळी ही गाथा म्हटली – ‘‘Sabbā disā anuparigamma cetasā,Nevajjhagā piyataramattanā kvaci; Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ,Tasmā na hiṃse paramattakāmo’’ti. मनाने सर्व दिशांचा शोध घेतला तरी स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असलेली व्यक्ती कुठेही आढळत नाही. त्याचप्रमाणे, इतर सर्व प्राण्यांनाही स्वतःचा जीव अत्यंत प्रिय असतो; म्हणून ज्याला स्वतःचे कल्याण हवे आहे, त्याने दुसऱ्या कोणालाही इजा करू नये. 9. Yaññasuttaṃ ९. यज्ञ सुत्त 120. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena rañño pasenadissa kosalassa mahāyañño paccupaṭṭhito hoti, pañca ca usabhasatāni pañca ca vacchatarasatāni pañca ca vacchatarisatāni pañca ca ajasatāni pañca ca urabbhasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya. Yepissa te honti dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karonti. १२०. श्रावस्ती येथील घटना. त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित याने एका मोठ्या यज्ञाचे आयोजन केले होते. यज्ञासाठी पाचशे बैल, पाचशे खोंड, पाचशे कालवडी, पाचशे बकरे आणि पाचशे मेंढे यज्ञाच्या खांबाला बांधले होते. त्याचे जे दास, सेवक आणि कामगार होते, तेही शिक्षेच्या आणि भयाने घाबरलेले, डोळ्यात अश्रू आणून रडत रडत यज्ञाची कामे करत होते. Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, rañño pasenadissa kosalassa mahāyañño paccupaṭṭhito [Pg.76] hoti, pañca ca usabhasatāni pañca ca vacchatarasatāni pañca ca vacchatarisatāni pañca ca ajasatāni pañca ca urabbhasatāni thūṇūpanītāni honti yaññatthāya. Yepissa te honti dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karontī’’ti. त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी गेले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी फिरून आल्यावर, भोजनोत्तर पिंडपातावरून परतलेले ते भिक्खू जेथे भगवंत होते तेथे गेले. जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले ते भिक्खू भगवंतांना म्हणाले – 'भंते, येथे कोसलचा राजा प्रसेनजित याने एका मोठ्या यज्ञाचे आयोजन केले आहे. यज्ञासाठी पाचशे बैल, पाचशे खोंड, पाचशे कालवडी, पाचशे बकरे आणि पाचशे मेंढे यज्ञाच्या खांबाला बांधले आहेत. त्याचे जे दास, सेवक आणि कामगार आहेत, तेही शिक्षेच्या आणि भयाने घाबरलेले, डोळ्यात अश्रू आणून रडत रडत यज्ञाची कामे करत आहेत.' Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – तेव्हा भगवंतांनी ही बाब जाणून घेऊन त्या वेळी या गाथा म्हटल्या – ‘‘Assamedhaṃ purisamedhaṃ, sammāpāsaṃ vājapeyyaṃ niraggaḷhaṃ; Mahāyaññā mahārambhā, na te honti mahapphalā. अश्वमेध, पुरुषमेध, सम्मापास, वाजपेय आणि निरग्गल – हे मोठे आणि हिंसेने युक्त असलेले यज्ञ मोठे फळ देणारे ठरत नाहीत. ‘‘Ajeḷakā ca gāvo ca, vividhā yattha haññare; Na taṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino. ज्या यज्ञांमध्ये शेळ्या, मेंढ्या आणि गाई अशा विविध प्राण्यांची हत्या केली जाते, अशा यज्ञाकडे सन्मार्गावर चालणारे महर्षी जात नाहीत. ‘‘Ye ca yaññā nirārambhā, yajanti anukulaṃ sadā; Ajeḷakā ca gāvo ca, vividhā nettha haññare; Etaṃ sammaggatā yaññaṃ, upayanti mahesino. परंतु जे यज्ञ हिंसेशिवाय असतात, जे कुळाच्या परंपरेनुसार नेहमी दिले जातात, जेथे शेळ्या, मेंढ्या आणि गाई अशा विविध प्राण्यांची हत्या केली जात नाही; अशा यज्ञाकडे सन्मार्गावर चालणारे महर्षी जातात. ‘‘Etaṃ yajetha medhāvī, eso yañño mahapphalo; Etañhi yajamānassa, seyyo hoti na pāpiyo; Yañño ca vipulo hoti, pasīdanti ca devatā’’ti. बुद्धिमान माणसाने असाच यज्ञ करावा, हा यज्ञ मोठे फळ देणारा असतो. असा यज्ञ करणाऱ्याचे कल्याणच होते, अहित होत नाही. हा यज्ञ खरोखरच महान आहे आणि यामुळे देवही प्रसन्न होतात. 10. Bandhanasuttaṃ १०. बंधन सुत्त 121. Tena kho pana samayena raññā pasenadinā kosalena mahājanakāyo bandhāpito hoti, appekacce rajjūhi appekacce andūhi appekacce saṅkhalikāhi. १२१. त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित याने अनेक लोकांना बंधनात ठेवले होते – काहींना दोऱ्यांनी, काहींना बेड्यांनी तर काहींना लोखंडी साखळ्यांनी बांधले होते. Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, raññā pasenadinā kosalena mahājanakāyo bandhāpito, appekacce rajjūhi appekacce andūhi appekacce saṅkhalikāhī’’ti. त्यानंतर, सकाळी अनेक भिक्खू वस्त्रे परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रविष्ट झाले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी हिंडून आल्यावर, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परतल्यावर ते भगवंतांकडे गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले ते भिक्खू भगवंतांना म्हणाले – “भंते, येथे कोसलचा राजा पसेनदी याने अनेक लोकांना बंधनात टाकले आहे, काहींना दोऱ्यांनी, काहींना बेड्यांनी तर काहींना साखळदंडांनी बांधले आहे.” Atha [Pg.77] kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – त्यानंतर भगवंतांनी ही बाब जाणून घेऊन त्या वेळी या गाथा म्हटल्या – ‘‘Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā,Yadāyasaṃ dārujaṃ pabbajañca; Sārattarattā maṇikuṇḍalesu,Puttesu dāresu ca yā apekkhā. “जे लोखंडाचे, लाकडाचे किंवा दोरीचे बनलेले असते, त्याला ज्ञानी लोक मजबूत बंधन म्हणत नाहीत; परंतु मणिकुंडलांविषयी (दागिन्यांबद्दल) आणि मुले व पत्नी यांच्याविषयी जी तीव्र आसक्ती व ओढ असते, ‘‘Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā,Ohārinaṃ sithilaṃ duppamuñcaṃ; Etampi chetvāna paribbajanti,Anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā’’ti. त्यालाच ज्ञानी लोक मजबूत बंधन म्हणतात, जे खाली खेचणारे (अधोगतीला नेणारे), सैल वाटणारे पण सुटण्यास कठीण असते. या बंधनालाही तोडून, कोणतीही आसक्ती न ठेवता, कामसुखाचा त्याग करून लोक गृहत्याग (प्रव्रज्या) करतात.” Paṭhamo vaggo. पहिला वर्ग. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Daharo puriso jarā, piyaṃ attānarakkhito; Appakā aḍḍakaraṇaṃ, mallikā yaññabandhananti. दहर, पुरिस, जरा, पिय, अत्तारक्खित, अप्पक, अढकरण, मल्लिका आणि यञ्ञबंधन. 2. Dutiyavaggo २. दुसरा वर्ग 1. Sattajaṭilasuttaṃ १. सत्तजटिल सुत्त (सात जटाधारी संन्यासी) 122. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde. Tena kho pana samayena bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito bahidvārakoṭṭhake nisinno hoti. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. १२२. एकदा भगवंत श्रावस्तीमध्ये पूर्वाराम येथील मिगारमाता प्रासादात विहार करत होते. त्या वेळी भगवंत संध्याकाळच्या वेळी ध्यानसाधनेतून उठून बाहेरील प्रवेशद्वाराजवळ बसले होते. तेव्हा कोसलचा राजा पसेनदी भगवंतांकडे आला; तिथे येऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. Tena kho pana samayena satta ca jaṭilā satta ca nigaṇṭhā satta ca acelakā satta ca ekasāṭakā satta ca paribbājakā parūḷhakacchanakhalomā khārivividhamādāya bhagavato avidūre atikkamanti. Atha kho rājā pasenadi kosalo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ [Pg.78] pathaviyaṃ nihantvā yena te satta ca jaṭilā satta ca nigaṇṭhā satta ca acelakā satta ca ekasāṭakā satta ca paribbājakā tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ nāmaṃ sāvesi – ‘‘rājāhaṃ, bhante, pasenadi kosalo…pe… rājāhaṃ, bhante, pasenadi kosalo’’ti. त्या वेळी सात जटाधारी (जटिल), सात निगंठ (जैन मुनी), सात अचेलक (नग्न संन्यासी), सात एकशाटक (एकच वस्त्र परिधान करणारे) आणि सात परिव्राजक, ज्यांच्या काखेतील केस, नखे आणि अंगावरील केस वाढलेले होते, ते आपले विविध सामान घेऊन भगवंतांच्या जवळून जात होते. तेव्हा कोसलचा राजा पसेनदी आपल्या आसनावरून उठला, त्याने आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले, आपला उजवा गुडघा जमिनीवर टेकवला आणि त्या सात जटाधारी, सात निगंठ, सात अचेलक, सात एकशाटक व सात परिव्राजकांकडे हात जोडून तीन वेळा आपले नाव घोषित केले – “भंते, मी कोसलचा राजा पसेनदी आहे! ... भंते, मी कोसलचा राजा पसेनदी आहे!” Atha kho rājā pasenadi kosalo acirapakkantesu tesu sattasu ca jaṭilesu sattasu ca nigaṇṭhesu sattasu ca acelakesu sattasu ca ekasāṭakesu sattasu ca paribbājakesu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ye te, bhante, loke arahanto vā arahattamaggaṃ vā samāpannā ete tesaṃ aññatarā’’ti. त्यानंतर, ते सात जटाधारी, सात निगंठ, सात अचेलक, सात एकशाटक आणि सात परिव्राजक निघून गेल्यावर थोड्याच वेळात कोसलचा राजा पसेनदी भगवंतांकडे आला; तिथे येऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कोसलच्या राजा पसेनदीने भगवंतांना विचारले – “भंते, या जगात जे अर्हत आहेत किंवा ज्यांनी अर्हतपदाचा मार्ग प्राप्त केला आहे, हे लोक त्यांपैकीच काही आहेत का?” ‘‘Dujjānaṃ kho etaṃ, mahārāja, tayā gihinā kāmabhoginā puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasantena kāsikacandanaṃ paccanubhontena mālāgandhavilepanaṃ dhārayantena jātarūparajataṃ sādiyantena – ‘ime vā arahanto, ime vā arahattamaggaṃ samāpannā’’’ti. “महाराज, तुम्ही गृहस्थ आहात, कामभोगांचा उपभोग घेणारे आहात, मुलाबाळांनी भरलेल्या घरात राहणारे आहात, काशीच्या चंदनाचा वापर करणारे आहात, पुष्पमाला, सुगंधी द्रव्ये व उटणे लावणारे आहात आणि सोने-चांदी स्वीकारणारे आहात; अशा तुमच्यासाठी ‘हे अर्हत आहेत किंवा यांनी अर्हतपदाचा मार्ग प्राप्त केला आहे’ हे जाणून घेणे कठीणच आहे. ‘‘Saṃvāsena kho, mahārāja, sīlaṃ veditabbaṃ. Tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññena. Saṃvohārena kho, mahārāja, soceyyaṃ veditabbaṃ. Tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññena. Āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabbo. So ca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññena. Sākacchāya, kho, mahārāja, paññā veditabbā. Sā ca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’’ti. महाराज, एकत्र राहिल्यानेच एखाद्याचे शील (नैतिक आचरण) समजते; आणि तेही दीर्घकाळ एकत्र राहिल्यावरच समजते, थोड्या काळात नाही; लक्षपूर्वक निरीक्षण करणाऱ्यालाच ते समजते, दुर्लक्ष करणाऱ्याला नाही; आणि प्रज्ञावंतालाच ते समजते, मतिमंदाला नाही. महाराज, व्यवहारावरूनच एखाद्याची प्रामाणिकता समजते; आणि तीही दीर्घकाळ व्यवहार केल्यावरच समजते, थोड्या काळात नाही; लक्षपूर्वक निरीक्षण करणाऱ्यालाच ती समजते, दुर्लक्ष करणाऱ्याला नाही; आणि प्रज्ञावंतालाच ती समजते, मतिमंदाला नाही. महाराज, संकटाच्या वेळीच एखाद्याचे धैर्य (मनोबल) समजते; आणि तेही दीर्घकाळातच समजते, थोड्या काळात नाही; लक्षपूर्वक निरीक्षण करणाऱ्यालाच ते समजते, दुर्लक्ष करणाऱ्याला नाही; आणि प्रज्ञावंतालाच ते समजते, मतिमंदाला नाही. महाराज, संभाषणातूनच एखाद्याची प्रज्ञा समजते; आणि तीही दीर्घकाळ चर्चा केल्यावरच समजते, थोड्या काळात नाही; लक्षपूर्वक निरीक्षण करणाऱ्यालाच ती समजते, दुर्लक्ष करणाऱ्याला नाही; आणि प्रज्ञावंतालाच ती समजते, मतिमंदाला नाही.” ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ bhante! Yāva subhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘dujjānaṃ kho etaṃ, mahārāja, tayā gihinā kāmabhoginā puttasambādhasayanaṃ ajjhāvasantena kāsikacandanaṃ paccanubhontena mālāgandhavilepanaṃ dhārayantena jātarūparajataṃ sādiyantena – ime vā arahanto, ime vā arahattamaggaṃ samāpannā’ti. Saṃvāsena kho, mahārāja, sīlaṃ veditabbaṃ. Tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññena. Saṃvohārena kho mahārāja[Pg.79], soceyyaṃ veditabbaṃ. Tañca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññena. Āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabbo. So ca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññena. Sākacchāya kho, mahārāja, paññā veditabbā. Sā ca kho dīghena addhunā, na ittaraṃ; manasikarotā, no amanasikarotā; paññavatā, no duppaññenā’’ti. “आश्चर्यकारक आहे भंते, अद्भुत आहे भंते! भगवंतांनी किती सुंदर सांगितले आहे – ‘महाराज, तुम्ही गृहस्थ आहात, कामभोगांचा उपभोग घेणारे आहात, मुलाबाळांनी भरलेल्या घरात राहणारे आहात, काशीच्या चंदनाचा वापर करणारे आहात, पुष्पमाला, सुगंधी द्रव्ये व उटणे लावणारे आहात आणि सोने-चांदी स्वीकारणारे आहात; अशा तुमच्यासाठी ‘हे अर्हत आहेत किंवा यांनी अर्हतपदाचा मार्ग प्राप्त केला आहे’ हे जाणून घेणे कठीणच आहे. महाराज, एकत्र राहिल्यानेच एखाद्याचे शील समजते; आणि तेही दीर्घकाळ एकत्र राहिल्यावरच समजते, थोड्या काळात नाही; लक्षपूर्वक निरीक्षण करणाऱ्यालाच ते समजते, दुर्लक्ष करणाऱ्याला नाही; आणि प्रज्ञावंतालाच ते समजते, मतिमंदाला नाही. महाराज, व्यवहारावरूनच एखाद्याची प्रामाणिकता समजते; आणि तीही दीर्घकाळ व्यवहार केल्यावरच समजते, थोड्या काळात नाही; लक्षपूर्वक निरीक्षण करणाऱ्यालाच ती समजते, दुर्लक्ष करणाऱ्याला नाही; आणि प्रज्ञावंतालाच ती समजते, मतिमंदाला नाही. महाराज, संकटाच्या वेळीच एखाद्याचे धैर्य समजते; आणि तेही दीर्घकाळातच समजते, थोड्या काळात नाही; लक्षपूर्वक निरीक्षण करणाऱ्यालाच ते समजते, दुर्लक्ष करणाऱ्याला नाही; आणि प्रज्ञावंतालाच ते समजते, मतिमंदाला नाही. महाराज, संभाषणातूनच एखाद्याची प्रज्ञा समजते; आणि तीही दीर्घकाळ चर्चा केल्यावरच समजते, थोड्या काळात नाही; लक्षपूर्वक निरीक्षण करणाऱ्यालाच ती समजते, दुर्लक्ष करणाऱ्याला नाही; आणि प्रज्ञावंतालाच ती समजते, मतिमंदाला नाही.’” ‘‘Ete, bhante, mama purisā carā ocarakā janapadaṃ ocaritvā āgacchanti. Tehi paṭhamaṃ ociṇṇaṃ ahaṃ pacchā osāpayissāmi. Idāni te, bhante, taṃ rajojallaṃ pavāhetvā sunhātā suvilittā kappitakesamassū odātavatthā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāressantī’’ti. “भंते, हे माझे गुप्तहेर आहेत, जे देशात गुप्तपणे फिरून माहिती मिळवून परत आले आहेत. त्यांनी आधी माहिती गोळा केली आहे, आता मी नंतर त्यावर विचार करून निर्णय घेईन. भंते, आता ते आपल्या शरीरावरील धूळ व मळ धुवून टाकतील, स्वच्छ स्नान करतील, सुगंधी द्रव्ये लावतील, आपले केस व दाढी व्यवस्थित कापतील, पांढरी वस्त्रे परिधान करतील आणि पाच प्रकारच्या कामभोगांनी युक्त होऊन आनंद उपभोगतील.” Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – त्यानंतर भगवंतांनी ही बाब जाणून घेऊन त्या वेळी या गाथा म्हटल्या – ‘‘Na vaṇṇarūpena naro sujāno,Na vissase ittaradassanena; Susaññatānañhi viyañjanena,Asaññatā lokamimaṃ caranti. “केवळ बाह्य रूपावरून माणसाची खरी ओळख पटत नाही, आणि क्षणभराच्या दर्शनाने कोणावरही विश्वास ठेवू नये. कारण, संयमी लोकांचे सोंग घेऊन असंयमी लोक या जगात वावरत असतात. ‘‘Patirūpako mattikākuṇḍalova,Lohaḍḍhamāsova suvaṇṇachanno; Caranti loke parivārachannā,Anto asuddhā bahi sobhamānā’’ti. ज्याप्रमाणे मातीचे बनवलेले कुंडल सोन्याच्या कुंडलासारखे दिसते, किंवा तांब्याचे नाणे सोन्याचा मुलामा चढवून सोन्यासारखे भासते; त्याचप्रमाणे आतून अपवित्र पण बाहेरून सुंदर दिसणारे लोक अनुयायांच्या घोळक्यात या जगात वावरत असतात.” 2. Pañcarājasuttaṃ २. पंचराज सुत्त 123. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena pañcannaṃ rājūnaṃ pasenadipamukhānaṃ pañcahi kāmaguṇehi samappitānaṃ samaṅgībhūtānaṃ paricārayamānānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘kiṃ nu kho kāmānaṃ agga’’nti? Tatrekacce evamāhaṃsu – ‘‘rūpā kāmānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu [Pg.80] – ‘‘saddā kāmānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘gandhā kāmānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘rasā kāmānaṃ agga’’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘‘phoṭṭhabbā kāmānaṃ agga’’nti. Yato kho te rājāno nāsakkhiṃsu aññamaññaṃ saññāpetuṃ. १२३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी राजा प्रसेनजितच्या नेतृत्वाखाली पाच राजे पाच कामगुणांनी (इंद्रियभोगांनी) युक्त, समृद्ध आणि त्यात रममाण झालेले असताना, त्यांच्यामध्ये असा संवाद सुरू झाला – "कामगुणांमध्ये सर्वात श्रेष्ठ काय आहे?" त्यांपैकी काही जण म्हणाले – "रूप हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे." काही जण म्हणाले – "शब्द हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे." काही जण म्हणाले – "गंध हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे." काही जण म्हणाले – "रस हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे." काही जण म्हणाले – "स्पर्श हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे." जेव्हा ते राजे एकमेकांचे मतपरिवर्तन करू शकले नाहीत (एकमेकांना पटवून देऊ शकले नाहीत), Atha kho rājā pasenadi kosalo te rājāno etadavoca – ‘‘āyāma, mārisā, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etamatthaṃ paṭipucchissāma. Yathā no bhagavā byākarissati tathā naṃ dhāressāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, mārisā’’ti kho te rājāno rañño pasenadissa kosalassa paccassosuṃ. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित त्या राजांना म्हणाला – "चला, मित्रांनो! आपण भगवंतांकडे जाऊ या. भगवंतांकडे जाऊन आपण त्यांना याविषयी विचारू या. भगवंत आपल्याला जसे उत्तर देतील, तसे आपण ते लक्षात ठेवू या." "ठीक आहे, मित्रांनो," असे म्हणून त्या राजांनी कोसलचा राजा प्रसेनजितच्या बोलण्याला संमती दिली. Atha kho te pañca rājāno pasenadipamukhā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bhante, amhākaṃ pañcannaṃ rājūnaṃ pañcahi kāmaguṇehi samappitānaṃ samaṅgībhūtānaṃ paricārayamānānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘kiṃ nu kho kāmānaṃ agga’nti? Ekacce evamāhaṃsu – ‘rūpā kāmānaṃ agga’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘saddā kāmānaṃ agga’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘gandhā kāmānaṃ agga’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘rasā kāmānaṃ agga’nti. Ekacce evamāhaṃsu – ‘phoṭṭhabbā kāmānaṃ agga’nti. Kiṃ nu kho, bhante, kāmānaṃ agga’’nti? त्यानंतर राजा प्रसेनजितच्या नेतृत्वाखाली ते पाच राजे भगवंतांकडे गेले. भगवंतांकडे जाऊन, त्यांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या कोसलचा राजा प्रसेनजितने भगवंतांना विचारले – "भन्ते, येथे आम्ही पाच राजे पाच कामगुणांनी युक्त, समृद्ध आणि त्यात रममाण झालेले असताना, आमच्यामध्ये असा संवाद सुरू झाला – 'कामगुणांमध्ये सर्वात श्रेष्ठ काय आहे?' काही जण म्हणाले – 'रूप हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.' काही जण म्हणाले – 'शब्द हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.' काही जण म्हणाले – 'गंध हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.' काही जण म्हणाले – 'रस हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.' काही जण म्हणाले – 'स्पर्श हे कामगुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.' भन्ते, कामगुणांमध्ये सर्वात श्रेष्ठ काय आहे?" ‘‘Manāpapariyantaṃ khvāhaṃ, mahārāja, pañcasu kāmaguṇesu agganti vadāmi. Teva, mahārāja, rūpā ekaccassa manāpā honti, teva rūpā ekaccassa amanāpā honti. Yehi ca yo rūpehi attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo, so tehi rūpehi aññaṃ rūpaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na pattheti. Te tassa rūpā paramā honti. Te tassa rūpā anuttarā honti. "महाराज, मी असे सांगतो की, पाच कामगुणांमध्ये जे सर्वात जास्त प्रिय (मनपसंत) असते, तेच श्रेष्ठ ठरते. महाराज, तेच रूप एखाद्यासाठी प्रिय असते, तर तेच रूप दुसऱ्यासाठी अप्रिय असते. जेव्हा एखादा मनुष्य विशिष्ट रूपाने संतुष्ट आणि पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा तो त्या रूपापेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक उत्तम अशा दुसऱ्या कोणत्याही रूपाची इच्छा करत नाही. त्याच्यासाठी तीच रूपे परम (सर्वोच्च) असतात; त्याच्यासाठी तीच रूपे अनुत्तर (सर्वोत्कृष्ट) असतात." ‘‘Teva, mahārāja, saddā ekaccassa manāpā honti, teva saddā ekaccassa amanāpā honti. Yehi ca yo saddehi attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo, so tehi saddehi aññaṃ saddaṃ uttaritaraṃ vā [Pg.81] paṇītataraṃ vā na pattheti. Te tassa saddā paramā honti. Te tassa saddā anuttarā honti. "महाराज, तेच शब्द एखाद्यासाठी प्रिय असतात, तर तेच शब्द दुसऱ्यासाठी अप्रिय असतात. जेव्हा एखादा मनुष्य विशिष्ट शब्दांनी संतुष्ट आणि पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा तो त्या शब्दांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक उत्तम अशा दुसऱ्या कोणत्याही शब्दांची इच्छा करत नाही. त्याच्यासाठी तेच शब्द परम असतात; त्याच्यासाठी तेच शब्द अनुत्तर असतात." ‘‘Teva, mahārāja, gandhā ekaccassa manāpā honti, teva gandhā ekaccassa amanāpā honti. Yehi ca yo gandhehi attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo, so tehi gandhehi aññaṃ gandhaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na pattheti. Te tassa gandhā paramā honti. Te tassa gandhā anuttarā honti. "महाराज, तेच गंध एखाद्यासाठी प्रिय असतात, तर तेच गंध दुसऱ्यासाठी अप्रिय असतात. जेव्हा एखादा मनुष्य विशिष्ट गंधांनी संतुष्ट आणि पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा तो त्या गंधांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक उत्तम अशा दुसऱ्या कोणत्याही गंधाची इच्छा करत नाही. त्याच्यासाठी तेच गंध परम असतात; त्याच्यासाठी तेच गंध अनुत्तर असतात." ‘‘Teva, mahārāja, rasā ekaccassa manāpā honti, teva rasā ekaccassa amanāpā honti. Yehi ca yo rasehi attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo, so tehi rasehi aññaṃ rasaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na pattheti. Te tassa rasā paramā honti. Te tassa rasā anuttarā honti. "महाराज, तेच रस एखाद्यासाठी प्रिय असतात, तर तेच रस दुसऱ्यासाठी अप्रिय असतात. जेव्हा एखादा मनुष्य विशिष्ट रसांनी संतुष्ट आणि पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा तो त्या रसांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक उत्तम अशा दुसऱ्या कोणत्याही रसाची इच्छा करत नाही. त्याच्यासाठी तेच रस परम असतात; त्याच्यासाठी तेच रस अनुत्तर असतात." ‘‘Teva, mahārāja, phoṭṭhabbā ekaccassa manāpā honti, teva phoṭṭhabbā ekaccassa amanāpā honti. Yehi ca yo phoṭṭhabbehi attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo, so tehi phoṭṭhabbehi aññaṃ phoṭṭhabbaṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na pattheti. Te tassa phoṭṭhabbā paramā honti. Te tassa phoṭṭhabbā anuttarā hontī’’ti. "महाराज, तेच स्पर्श एखाद्यासाठी प्रिय असतात, तर तेच स्पर्श दुसऱ्यासाठी अप्रिय असतात. जेव्हा एखादा मनुष्य विशिष्ट स्पर्शांनी संतुष्ट आणि पूर्णपणे तृप्त होतो, तेव्हा तो त्या स्पर्शांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक उत्तम अशा दुसऱ्या कोणत्याही स्पर्शाची इच्छा करत नाही. त्याच्यासाठी तेच स्पर्श परम असतात; त्याच्यासाठी तेच स्पर्श अनुत्तर असतात." Tena kho pana samayena candanaṅgaliko upāsako tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho candanaṅgaliko upāsako uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā, paṭibhāti maṃ sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ candanaṅgalikā’’ti bhagavā avoca. त्या वेळी चंदनांगलिका नावाचा उपासक त्या सभेत बसलेला होता. तेव्हा चंदनांगलिका उपासक आपल्या आसनावरून उठला, त्याने आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत तो म्हणाला – "भगवन्, मला काही सुचत आहे! सुगत, मला काही सुचत आहे!" भगवंत म्हणाले – "चंदनांगलिका, तुला जे सुचत आहे ते व्यक्त कर." Atha kho candanaṅgaliko upāsako bhagavato sammukhā tadanurūpāya gāthāya abhitthavi – त्यानंतर चंदनांगलिका उपासकाने भगवंतांच्या समोर त्यांना साजेसा अशा गाथेने त्यांची स्तुती केली – ‘‘Padumaṃ yathā kokanadaṃ sugandhaṃ,Pāto siyā phullamavītagandhaṃ; Aṅgīrasaṃ passa virocamānaṃ,Tapantamādiccamivantalikkhe’’ti. "ज्याप्रमाणे सुगंधी तांबडे कमळ (कोकनद) पहाटेच्या वेळी उमलते आणि त्याचा सुगंध दरवळत राहतो; त्याप्रमाणे आकाशात तळपणाऱ्या सूर्यासारखे देदीप्यमान आणि तेजस्वी असणाऱ्या अंगीरसांना (भगवंतांना) पहा." Atha [Pg.82] kho te pañca rājāno candanaṅgalikaṃ upāsakaṃ pañcahi uttarāsaṅgehi acchādesuṃ. Atha kho candanaṅgaliko upāsako tehi pañcahi uttarāsaṅgehi bhagavantaṃ acchādesīti. तेव्हा त्या पाच राजांनी चंदनांगलिका उपासकाला पाच उपरणे (वस्त्रे) भेट दिली. परंतु चंदनांगलिका उपासकाने ती पाचही उपरणे भगवंतांना अर्पण केली. 3. Doṇapākasuttaṃ ३. दोणपाक सुत्त 124. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo doṇapākakuraṃ bhuñjati. Atha kho rājā pasenadi kosalo bhuttāvī mahassāsī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. १२४. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी कोसलचा राजा प्रसेनजित एका द्रोण (मापाचे) अन्न आणि भाजी खात असे. एकदा राजा प्रसेनजित जेवण झाल्यावर, अतिशय जड वाटत असल्यामुळे धापा टाकत भगवंतांकडे गेला. भगवंतांकडे जाऊन, त्यांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. Atha kho bhagavā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ bhuttāviṃ mahassāsiṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – तेव्हा भगवंतांनी कोसलचा राजा प्रसेनजित जेवण झाल्यामुळे जड होऊन धापा टाकत असल्याचे जाणून त्या वेळी ही गाथा म्हटली – ‘‘Manujassa sadā satīmato,Mattaṃ jānato laddhabhojane; Tanukassa bhavanti vedanā,Saṇikaṃ jīrati āyupālaya’’nti. "जो मनुष्य नेहमी जागरूक राहतो आणि मिळालेल्या अन्नाचे योग्य प्रमाण जाणतो, त्याचे शारीरिक त्रास कमी होतात; त्याचे अन्न हळूहळू पचते आणि त्याचे आयुष्य सुरक्षित राहते." Tena kho pana samayena sudassano māṇavo rañño pasenadissa kosalassa piṭṭhito ṭhito hoti. Atha kho rājā pasenadi kosalo sudassanaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, tāta sudassana, bhagavato santike imaṃ gāthaṃ pariyāpuṇitvā mama bhattābhihāre (bhattābhihāre) bhāsa. Ahañca te devasikaṃ kahāpaṇasataṃ (kahāpaṇasataṃ) niccaṃ bhikkhaṃ pavattayissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ devā’’ti kho sudassano māṇavo rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ pariyāpuṇitvā rañño pasenadissa kosalassa bhattābhihāre sudaṃ bhāsati – त्या वेळी सुदर्शन नावाचा तरुण कोसलचा राजा प्रसेनजितच्या मागे उभा होता. तेव्हा राजा प्रसेनजितने सुदर्शन तरुणाला बोलावले आणि म्हटले – "प्रिय सुदर्शन, इकडे ये. तू भगवंतांकडून ही गाथा शिकून घे आणि मी जेव्हा जेव्हा जेवायला बसेन, तेव्हा तेव्हा ती माझ्यासमोर म्हणत जा. मी तुला दररोज शंभर कहापण (नाणी) नियमित भत्ता म्हणून देईन." "होय, महाराज," असे म्हणून सुदर्शन तरुणाने कोसलचा राजा प्रसेनजितच्या आज्ञेचे पालन केले. त्याने भगवंतांकडून ती गाथा शिकून घेतली आणि राजा प्रसेनजित जेव्हा जेव्हा जेवायला बसायचा, तेव्हा तेव्हा तो ती गाथा म्हणायचा – ‘‘Manujassa sadā satīmato,Mattaṃ jānato laddhabhojane; Tanukassa bhavanti vedanā,Saṇikaṃ jīrati āyupālaya’’nti. "जो मनुष्य नेहमी स्मृतिमान (जागरूक) असतो, आणि मिळालेल्या भोजनाचे योग्य प्रमाण जाणतो, त्याच्या वेदना (शारीरिक त्रास) कमी होतात, आणि त्याचे आयुष्य सुरक्षित ठेवत अन्न हळूहळू पचते." Atha [Pg.83] kho rājā pasenadi kosalo anupubbena nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsi. Atha kho rājā pasenadi kosalo aparena samayena susallikhitagatto pāṇinā gattāni anumajjanto tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘ubhayena vata maṃ so bhagavā atthena anukampi – diṭṭhadhammikena ceva atthena samparāyikena cā’’ti. "त्यानंतर कोसलचा राजा पसेनदी हळूहळू एका नाळी (एक लहान माप) भाताच्या प्रमाणावर आला. त्यानंतर काही काळाने, जेव्हा त्याचे शरीर उत्तम प्रकारे सडपातळ झाले, तेव्हा आपल्या हाताने आपल्या शरीरावरून हात फिरवत त्याने त्या वेळी हे उदान (स्फूर्तीचे उद्गार) काढले – 'खरोखरच, त्या भगवंतांनी माझ्यावर दोन्ही प्रकारच्या कल्याणासाठी अनुकंपा केली आहे – या जन्मातील (दृष्टधार्मिक) कल्याणासाठी आणि परलोकातील (सांपरायिक) कल्याणासाठी सुद्धा.'" 4. Paṭhamasaṅgāmasuttaṃ ४. "प्रथम संग्राम सुत्त" 125. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ abbhuyyāsi yena kāsi. Assosi kho rājā pasenadi kosalo – ‘‘rājā kira māgadho ajātasattu vedehiputto caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā mamaṃ abbhuyyāto yena kāsī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ paccuyyāsi yena kāsi. Atha kho rājā ca māgadho ajātasattu vedehiputto rājā ca pasenadi kosalo saṅgāmesuṃ. Tasmiṃ kho pana saṅgāme rājā māgadho ajātasattu vedehiputto rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ parājesi. Parājito ca rājā pasenadi kosalo sakameva rājadhāniṃ sāvatthiṃ paccuyyāsi. १२५. "श्रावस्ती येथील घटना. तेव्हा मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याने चतुरंग सेना गोळा केली आणि कोसलचा राजा पसेनदी याच्याविरुद्ध काशीच्या देशाने चाल केली. कोसलचा राजा पसेनदी याने ऐकले – 'असे ऐकिवात आहे की मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याने चतुरंग सेना गोळा करून माझ्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने चाल केली आहे.' तेव्हा कोसलचा राजा पसेनदी यानेही चतुरंग सेना गोळा केली आणि मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याच्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने मुकाबला करण्यासाठी कूच केले. त्यानंतर मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र आणि कोसलचा राजा पसेनदी यांच्यात युद्ध झाले. त्या युद्धात मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याने कोसलचा राजा पसेनदी याचा पराभव केला. पराभूत झालेला राजा पसेनदी आपल्या स्वतःच्या श्रावस्ती या राजधानीकडे परत निघून गेला." Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – "त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी फिरून आल्यावर, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परतल्यावर ते जेथे भगवंत होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले –" ‘‘Idha, bhante, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ abbhuyyāsi yena kāsi. Assosi kho, bhante, rājā pasenadi kosalo – ‘rājā kira māgadho ajātasattu vedehiputto caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā mamaṃ abbhuyyāto yena kāsī’ti. Atha kho, bhante, rājā pasenadi kosalo [Pg.84] caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ paccuyyāsi yena kāsi. Atha kho, bhante, rājā ca māgadho ajātasattu vedehiputto rājā ca pasenadi kosalo saṅgāmesuṃ. Tasmiṃ kho pana, bhante, saṅgāme rājā māgadho ajātasattu vedehiputto rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ parājesi. Parājito ca, bhante, rājā pasenadi kosalo sakameva rājadhāniṃ sāvatthiṃ paccuyyāsī’’ti. "“भंते, येथे मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याने चतुरंग सेना गोळा करून कोसलचा राजा पसेनदी याच्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने चाल केली आहे. भंते, कोसलचा राजा पसेनदी याने ऐकले – ‘असे ऐकिवात आहे की मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याने चतुरंग सेना गोळा करून माझ्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने चाल केली आहे.’ तेव्हा, भंते, कोसलचा राजा पसेनदी याने चतुरंग सेना गोळा केली आणि मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याच्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने मुकाबला करण्यासाठी कूच केले. त्यानंतर, भंते, मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र आणि कोसलचा राजा पसेनदी यांच्यात युद्ध झाले. भंते, त्या युद्धात मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याने कोसलचा राजा पसेनदी याचा पराभव केला. आणि भंते, पराभूत झालेला राजा पसेनदी आपल्या स्वतःच्या श्रावस्ती या राजधानीकडे परत निघून गेला आहे.’” ‘‘Rājā, bhikkhave, māgadho ajātasattu vedehiputto pāpamitto pāpasahāyo pāpasampavaṅko; rājā ca kho, bhikkhave, pasenadi kosalo kalyāṇamitto kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko. Ajjeva, bhikkhave, rājā pasenadi kosalo imaṃ rattiṃ dukkhaṃ seti parājito’’ti. Idamavoca…pe… "“भिक्खूंनो, मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र हा पापी मित्रांचा, पापी सोबत्यांचा आणि पापी संगतीचा आहे; परंतु भिक्खूंनो, कोसलचा राजा पसेनदी हा कल्याणमित्रांचा, कल्याणसोबत्यांचा आणि कल्याणसंगतीचा आहे. भिक्खूंनो, आज पराभूत झाल्यामुळे राजा पसेनदी ही रात्र अत्यंत दुःखाने (अस्वस्थतेने) झोपेल.” भगवंत असे म्हणाले... आणि पुढे..." ‘‘Jayaṃ veraṃ pasavati, dukkhaṃ seti parājito; Upasanto sukhaṃ seti, hitvā jayaparājaya’’nti. "“विजय वैराला जन्म देतो, पराभूत झालेला दुःखाने झोपतो; जो शांत झाला आहे, तो जय आणि पराजय दोन्ही सोडून सुखाने झोपतो.”" 5. Dutiyasaṅgāmasuttaṃ ५. "द्वितीय संग्राम सुत्त" 126. Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ abbhuyyāsi yena kāsi. Assosi kho rājā pasenadi kosalo – ‘‘rājā kira māgadho ajātasattu vedehiputto caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā mamaṃ abbhuyyāto yena kāsī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ paccuyyāsi yena kāsi. Atha kho rājā ca māgadho ajātasattu vedehiputto rājā ca pasenadi kosalo saṅgāmesuṃ. Tasmiṃ kho pana saṅgāme rājā pasenadi kosalo rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ parājesi, jīvaggāhañca naṃ aggahesi. Atha kho rañño pasenadissa kosalassa etadahosi – ‘‘kiñcāpi kho myāyaṃ [Pg.85] rājā māgadho ajātasattu vedehiputto adubbhantassa dubbhati, atha ca pana me bhāgineyyo hoti. Yaṃnūnāhaṃ rañño māgadhassa ajātasattuno vedehiputtassa sabbaṃ hatthikāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ assakāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ rathakāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ pattikāyaṃ pariyādiyitvā jīvantameva naṃ osajjeyya’’nti. १२६. "त्यानंतर मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याने चतुरंग सेना गोळा केली आणि कोसलचा राजा पसेनदी याच्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने चाल केली. कोसलचा राजा पसेनदी याने ऐकले – 'असे ऐकिवात आहे की मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याने चतुरंग सेना गोळा करून माझ्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने चाल केली आहे.' तेव्हा कोसलचा राजा पसेनदी याने चतुरंग सेना गोळा केली आणि मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याच्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने मुकाबला करण्यासाठी कूच केले. त्यानंतर मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र आणि कोसलचा राजा पसेनदी यांच्यात युद्ध झाले. त्या युद्धात कोसलच्या राजा पसेनदी याने मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याचा पराभव केला आणि त्याला जिवंत पकडले. तेव्हा कोसलचा राजा पसेनदी याच्या मनात असा विचार आला – 'जरी हा मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र माझ्यासारख्या निरपराध माणसाशी द्रोह करत असला, तरी तो माझा भाचा आहे. मग मी मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याचे सर्व हत्तीदळ, सर्व घोडेदळ, सर्व रथदळ आणि सर्व पायदळ जप्त करून त्याला जिवंतच सोडून दिले तर किती बरे होईल!'" Atha kho rājā pasenadi kosalo rañño māgadhassa ajātasattuno vedehiputtassa sabbaṃ hatthikāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ assakāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ rathakāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ pattikāyaṃ pariyādiyitvā jīvantameva naṃ osajji. "त्यानंतर कोसलचा राजा पसेनदी याने मगधचा राजा अजातशत्रू वैदेहीपुत्र याचे सर्व हत्तीदळ, सर्व घोडेदळ, सर्व रथदळ आणि सर्व पायदळ जप्त करून त्याला जिवंतच सोडून दिले." Atha kho sambahulā bhikkhū pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pavisiṃsu. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – "त्यानंतर अनेक भिक्खू सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी फिरून आल्यावर, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परतल्यावर ते जेथे भगवंत होते तेथे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले –" ‘‘Idha, bhante, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ abbhuyyāsi yena kāsi. Assosi kho, bhante, rājā pasenadi kosalo – ‘rājā kira māgadho ajātasattu vedehiputto caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā mamaṃ abbhuyyāto yena kāsī’ti. Atha kho, bhante, rājā pasenadi kosalo caturaṅginiṃ senaṃ sannayhitvā rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ paccuyyāsi yena kāsi. Atha kho, bhante, rājā ca māgadho ajātasattu vedehiputto rājā ca pasenadi kosalo saṅgāmesuṃ. Tasmiṃ kho pana, bhante, saṅgāme rājā pasenadi kosalo rājānaṃ māgadhaṃ ajātasattuṃ vedehiputtaṃ parājesi, jīvaggāhañca naṃ aggahesi. Atha kho, bhante, rañño pasenadissa kosalassa etadahosi – ‘kiñcāpi kho myāyaṃ rājā māgadho ajātasattu vedehiputto adubbhantassa dubbhati, atha ca pana me bhāgineyyo hoti. Yaṃnūnāhaṃ rañño māgadhassa ajātasattuno vedehiputtassa sabbaṃ hatthikāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ assakāyaṃ sabbaṃ rathakāyaṃ sabbaṃ pattikāyaṃ pariyādiyitvā jīvantameva naṃ osajjeyya’’’nti. भन्ते! येथे मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू चतुरंग सेना गोळा करून कोसलचा राजा प्रसेनजीत याच्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने चालून गेला आहे. भन्ते! कोसलचा राजा प्रसेनजीत याने ऐकले की— 'असे समजते की मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू चतुरंग सेना गोळा करून माझ्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने चालून आला आहे.' तेव्हा, भन्ते! कोसलचा राजा प्रसेनजीत याने चतुरंग सेना गोळा करून मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू याच्याविरुद्ध काशीच्या दिशेने कूच केले. त्यानंतर, भन्ते! मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू आणि कोसलचा राजा प्रसेनजीत यांच्यात युद्ध झाले. भन्ते! त्या युद्धात कोसलचा राजा प्रसेनजीत याने मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू याचा पराभव केला आणि त्याला जिवंत पकडले. त्यानंतर, भन्ते! कोसलचा राजा प्रसेनजीत याच्या मनात असा विचार आला— 'जरी हा मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू माझ्यासारख्या निरपराध व्यक्तीशी द्रोह करत असला, तरी तो माझा भाचा आहे. मग मी मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू याचे संपूर्ण हत्तीदळ, संपूर्ण घोडेदळ, संपूर्ण रथदळ आणि संपूर्ण पायदळ जप्त करून त्याला जिवंतच सोडून दिले तर किती बरे होईल!' ‘‘Atha [Pg.86] kho, bhante, rājā pasenadi kosalo rañño māgadhassa ajātasattuno vedehiputtassa sabbaṃ hatthikāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ assakāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ rathakāyaṃ pariyādiyitvā sabbaṃ pattikāyaṃ pariyādiyitvā jīvantameva naṃ osajjī’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – त्यानंतर, भन्ते! कोसलचा राजा प्रसेनजीत याने मगधचा राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रू याचे संपूर्ण हत्तीदळ, संपूर्ण घोडेदळ, संपूर्ण रथदळ आणि संपूर्ण पायदळ जप्त करून त्याला जिवंतच सोडून दिले. तेव्हा भगवंतांनी हा विषय जाणून त्या प्रसंगी या गाथा म्हटल्या— ‘‘Vilumpateva puriso, yāvassa upakappati; Yadā caññe vilumpanti, so vilutto viluppati. माणूस तोपर्यंतच इतरांना लुटतो, जोपर्यंत ते त्याला अनुकूल असते; परंतु जेव्हा दुसरे त्याला लुटतात, तेव्हा तो लुटणारा स्वतः लुटला जातो. ‘‘Ṭhānañhi maññati bālo, yāva pāpaṃ na paccati; Yadā ca paccati pāpaṃ, atha dukkhaṃ nigacchati. मूर्ख माणूस तोपर्यंतच आपल्या कर्माला योग्य मानतो, जोपर्यंत पापाचा विपाक होत नाही; परंतु जेव्हा पापाचा विपाक होतो, तेव्हा तो मूर्ख दुःखाला प्राप्त होतो. ‘‘Hantā labhati hantāraṃ, jetāraṃ labhate jayaṃ; Akkosako ca akkosaṃ, rosetārañca rosako; Atha kammavivaṭṭena, so vilutto viluppatī’’ti. घात करणाऱ्याला घात करणाराच मिळतो, जिंकणाऱ्याला जिंकणाराच मिळतो; शिवीगाळ करणाऱ्याला शिवीगाळच मिळते आणि त्रास देणाऱ्याला त्रास देणाराच मिळतो. अशा प्रकारे, कर्माच्या विपाकाने लुटणारा स्वतः लुटला जातो. 6. Mallikāsuttaṃ ६. मल्लिकासूत्र 127. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Atha kho aññataro puriso yena rājā pasenadi kosalo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rañño pasenadissa kosalassa upakaṇṇake ārocesi – ‘‘mallikā, deva, devī dhītaraṃ vijātā’’ti. Evaṃ vutte, rājā pasenadi kosalo anattamano ahosi. १२७. श्रावस्ती येथील घटना. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजीत जेथे भगवंत होते तेथे गेला; गेल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. तेव्हा एक माणूस कोसलचा राजा प्रसेनजीत याच्याजवळ आला आणि त्याने राजा प्रसेनजीतच्या कानात सांगितले— 'महाराज! राणी मल्लिका हिने एका कन्येला जन्म दिला आहे.' असे म्हटल्यावर कोसलचा राजा प्रसेनजीत अप्रसन्न झाला. Atha kho bhagavā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ anattamanataṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – तेव्हा भगवंतांनी कोसलचा राजा प्रसेनजीत याला अप्रसन्न झालेले पाहून त्या प्रसंगी या गाथा म्हटल्या— ‘‘Itthīpi hi ekacciyā, seyyā posa janādhipa; Medhāvinī sīlavatī, sassudevā patibbatā. हे जननायक! काही स्त्रिया सुद्धा पुरुषांपेक्षा श्रेष्ठ ठरू शकतात; जर त्या बुद्धिमान, शीलवान, सासूला पूज्य मानणाऱ्या आणि पतिव्रता असतील. ‘‘Tassā yo jāyati poso, sūro hoti disampati; Tādisā subhagiyā putto, rajjampi anusāsatī’’ti. हे भूपती! अशा स्त्रीपासून जन्माला येणारा पुत्र शूरवीर होतो; अशा भाग्यवान स्त्रीचा पुत्र राज्याचे शासनही चालवू शकतो. 7. Appamādasuttaṃ ७. अप्पमादसूत्र 128. Sāvatthinidānaṃ[Pg.87]. Ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, eko dhammo yo ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ samparāyikañcā’’ti? १२८. श्रावस्ती येथील घटना. तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कोसलच्या राजा प्रसेनजीतने भगवंतांना विचारले— 'भन्ते! असा एखादा धर्म आहे का, जो या दोन्ही प्रकारच्या हिताला— इहलोकातील हित आणि परलोकातील हित— साध्य करून देतो?' ‘‘Atthi kho, mahārāja, eko dhammo yo ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ samparāyikañcā’’ti. महाराज! असा एक धर्म आहे, जो या दोन्ही प्रकारच्या हिताला— इहलोकातील हित आणि परलोकातील हित— साध्य करून देतो. ‘‘Katamo pana, bhante, eko dhammo, yo ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ samparāyikañcā’’ti? परंतु भन्ते! तो एक धर्म कोणता आहे, जो या दोन्ही प्रकारच्या हिताला— इहलोकातील हित आणि परलोकातील हित— साध्य करून देतो? ‘‘Appamādo kho, mahārāja, eko dhammo, yo ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ samparāyikañcāti. Seyyathāpi, mahārāja, yāni kānici jaṅgalānaṃ pāṇānaṃ padajātāni, sabbāni tāni hatthipade samodhānaṃ gacchanti, hatthipadaṃ tesaṃ aggamakkhāyati – yadidaṃ mahantattena; evameva kho, mahārāja, appamādo eko dhammo, yo ubho atthe samadhiggayha tiṭṭhati – diṭṭhadhammikañceva atthaṃ samparāyikañcā’’ti. Idamavoca…pe… महाराज! तो एक धर्म म्हणजे 'अप्पमाद' (जागरूकता) होय, जो या दोन्ही प्रकारच्या हिताला— इहलोकातील हित आणि परलोकातील हित— साध्य करून देतो. महाराज! ज्याप्रमाणे जमिनीवर चालणाऱ्या सर्व प्राण्यांच्या पावलांचे ठसे हत्तीच्या पावलाच्या ठशामध्ये सामावून जातात आणि हत्तीच्या पावलाचा ठसा त्याच्या विशालतेमुळे त्या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो; त्याचप्रमाणे, महाराज! अप्पमाद हाच तो एक धर्म आहे, जो या दोन्ही प्रकारच्या हिताला— इहलोकातील हित आणि परलोकातील हित— साध्य करून देतो. भगवंत असे म्हणाले... ‘‘Āyuṃ arogiyaṃ vaṇṇaṃ, saggaṃ uccākulīnataṃ; Ratiyo patthayantena, uḷārā aparāparā. दीर्घायुष्य, आरोग्य, सौंदर्य, स्वर्ग, उच्च कुळात जन्म आणि एकामागून एक मिळणारे श्रेष्ठ आनंद यांची इच्छा करणाऱ्याने— ‘‘Appamādaṃ pasaṃsanti, puññakiriyāsu paṇḍitā; Appamatto ubho atthe, adhiggaṇhāti paṇḍito. पुण्यकर्मांमध्ये 'अप्पमाद' (जागरूकता) राखण्याची शहाणे लोक प्रशंसा करतात. जागरूक राहणारा शहाणा माणूस दोन्ही प्रकारचे हित साध्य करतो— ‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko; Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. याच जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारे हित आणि परलोकातील हित. या दोन्ही हितांना प्राप्त केल्यामुळे त्या धैर्यवान व्यक्तीला 'पंडित' (शहाणा) म्हटले जाते. 8. Kalyāṇamittasuttaṃ ८. कल्याणमित्तसूत्र 129. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo, so ca kho kalyāṇamittassa kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa, no pāpamittassa no pāpasahāyassa no pāpasampavaṅkassā’’’ti. १२९. श्रावस्ती येथील घटना. एका बाजूला बसलेल्या कोसलच्या राजा प्रसेनजीतने भगवंतांना विचारले— 'भन्ते! येथे एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला— 'भगवंतांनी धर्माची सुंदर प्रकारे मांडणी केली आहे, आणि तो धर्म कल्याणमित्र (चांगले मित्र), कल्याणसहायक (चांगले सोबती) आणि चांगल्या लोकांकडे कल असणाऱ्यांसाठीच आहे; पापमित्र (वाईट मित्र), वाईट सोबती आणि वाईट लोकांकडे कल असणाऱ्यांसाठी नाही.' ‘‘Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ, mahārāja! Svākkhāto[Pg.88], mahārāja, mayā dhammo. So ca kho kalyāṇamittassa kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa, no pāpamittassa no pāpasahāyassa no pāpasampavaṅkassāti. हे अगदी तसेच आहे, महाराज! हे अगदी तसेच आहे, महाराज! मी धर्माची सुव्याख्यात मांडणी केली आहे. आणि तो धर्म कल्याणमित्र, कल्याणसहायक आणि चांगल्या लोकांकडे कल असणाऱ्यांसाठीच आहे; पापमित्र, वाईट सोबती आणि वाईट लोकांकडे कल असणाऱ्यांसाठी नाही. ‘‘Ekamidāhaṃ, mahārāja, samayaṃ sakkesu viharāmi nagarakaṃ nāma sakyānaṃ nigamo. Atha kho, mahārāja, ānando bhikkhu yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho, mahārāja, ānando bhikkhu maṃ etadavoca – ‘upaḍḍhamidaṃ, bhante, brahmacariyassa – yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā’’’ti. महाराज! एका वेळी मी शाक्यांच्या देशात 'नगरक' नावाच्या शाक्य नगरामध्ये विहार करत होतो. तेव्हा, महाराज! भिक्खू आनंद माझ्याकडे आले; आल्यावर त्यांनी मला अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले भिक्खू आनंद मला म्हणाले— 'भन्ते! हे कल्याणमित्र असणे, कल्याणसहायक असणे आणि चांगल्या लोकांकडे कल असणे, हे ब्रह्मचर्याचे निम्मे (अर्धे) अंग आहे.' ‘‘Evaṃ vuttāhaṃ, mahārāja, ānandaṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ – ‘mā hevaṃ, ānanda, mā hevaṃ, ānanda! Sakalameva hidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ – yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā. Kalyāṇamittassetaṃ, ānanda, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessati ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkarissati’’’. “महाराज, असे म्हटले असता मी आनंद भिक्खूला असे म्हणालो—‘आनंदा, असे म्हणू नकोस! आनंदा, असे म्हणू नकोस! आनंदा, हे संपूर्ण ब्रह्मचर्यच आहे—जे हे कल्याणमित्रता, कल्याणसहायता आणि कल्याणप्रवणता आहे. आनंदा, ज्या भिक्खूचे कल्याणमित्र आहेत, कल्याणसहायक आहेत, कल्याणप्रवण आहेत, त्याच्याकडून हीच अपेक्षा केली पाहिजे की तो आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना (विकास) करेल आणि आर्य अष्टांगिक मार्गाचा बहुशः सराव करेल.’” ‘‘Kathañca, ānanda, bhikkhu kalyāṇamitto kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaroti? Idhānanda, bhikkhu sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ, sammāsaṅkappaṃ bhāveti…pe… sammāvācaṃ bhāveti…pe… sammākammantaṃ bhāveti…pe… sammāājīvaṃ bhāveti…pe… sammāvāyāmaṃ bhāveti…pe… sammāsatiṃ bhāveti…pe… sammāsamādhiṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Evaṃ kho, ānanda, bhikkhu kalyāṇamitto kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaroti. Tadamināpetaṃ, ānanda, pariyāyena veditabbaṃ yathā sakalamevidaṃ brahmacariyaṃ – yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā’’ti. “आणि आनंदा, कल्याणमित्र, कल्याणसहायक आणि कल्याणप्रवण असलेला भिक्खू कशा प्रकारे आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो आणि आर्य अष्टांगिक मार्गाचा बहुशः सराव करतो? आनंदा, या शासनात भिक्खू विवेक-निश्रित (एकांततेवर आधारित), विराग-निश्रित, निरोध-निश्रित आणि त्याग-परिणामी (मुक्तीकडे झुकणाऱ्या) सम्यक् दृष्टीची भावना करतो; सम्यक् संकल्पाची भावना करतो...पे... सम्यक् वाचेची भावना करतो...पे... सम्यक् कर्मांताची भावना करतो...पे... सम्यक् आजीविकेची भावना करतो...पे... सम्यक् व्यायामाची भावना करतो...पे... सम्यक् सतीची (स्मृतीची) भावना करतो...पे... विवेक-निश्रित, विराग-निश्रित, निरोध-निश्रित आणि त्याग-परिणामी सम्यक् समाधीची भावना करतो. आनंदा, अशा प्रकारे कल्याणमित्र, कल्याणसहायक आणि कल्याणप्रवण असलेला भिक्खू आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करतो आणि आर्य अष्टांगिक मार्गाचा बहुशः सराव करतो. आनंदा, यावरूनही हे याच पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे की हे संपूर्ण ब्रह्मचर्यच आहे—जे हे कल्याणमित्रता, कल्याणसहायता आणि कल्याणप्रवणता आहे.’” ‘‘Mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti, jarādhammā sattā jarāya parimuccanti, byādhidhammā sattā byādhito parimuccanti, maraṇadhammā sattā maraṇena parimuccanti, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā sattā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimuccanti. Iminā kho etaṃ, ānanda, pariyāyena veditabbaṃ yathā sakalamevidaṃ [Pg.89] brahmacariyaṃ – yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā’’ti. “आनंदा, कल्याणमित्र असलेल्या माझा आश्रय घेऊनच जन्म-स्वभाव असलेले प्राणी जन्मापासून मुक्त होतात; जरा-स्वभाव (वृद्धत्व) असलेले प्राणी जरापासून मुक्त होतात; व्याधी-स्वभाव (आजारपण) असलेले प्राणी व्याधीपासून मुक्त होतात; मरण-स्वभाव असलेले प्राणी मरणापासून मुक्त होतात; आणि शोक, परिदेव (रडणे-ओढणे), दुःख, डोमनस्य (मानसिक दुःख) व उपायास (हताशपणा) स्वभाव असलेले प्राणी शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य व उपायासापासून मुक्त होतात. आनंदा, यावरूनही हे याच पद्धतीने समजून घेतले पाहिजे की हे संपूर्ण ब्रह्मचर्यच आहे—जे हे कल्याणमित्रता, कल्याणसहायता आणि कल्याणप्रवणता आहे.’” ‘‘Tasmātiha te, mahārāja, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘kalyāṇamitto bhavissāmi kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko’ti. Evañhi te, mahārāja, sikkhitabbaṃ. “त्यामुळे, महाराज, आपण अशीच शिक्षा ग्रहण केली पाहिजे (असाच सराव केला पाहिजे)—‘मी कल्याणमित्र होईन, कल्याणसहायक होईन, कल्याणप्रवण होईन.’ महाराज, आपण अशीच शिक्षा ग्रहण केली पाहिजे.” ‘‘Kalyāṇamittassa te, mahārāja, kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa ayaṃ eko dhammo upanissāya vihātabbo – appamādo kusalesu dhammesu. “महाराज, कल्याणमित्र, कल्याणसहायक आणि कल्याणप्रवण असलेल्या आपण एका गोष्टीचा आश्रय घेऊन राहिले पाहिजे—ती म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये ‘अप्पमाद’ (अप्रमाद/जागरूकता).” ‘‘Appamattassa te, mahārāja, viharato appamādaṃ upanissāya, itthāgārassa anuyantassa evaṃ bhavissati – ‘rājā kho appamatto viharati, appamādaṃ upanissāya. Handa, mayampi appamattā viharāma, appamādaṃ upanissāyā’’’ti. “महाराज, जेव्हा आपण अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त (जागरूक) होऊन राहाल, तेव्हा आपल्या अंतःपुरातील स्त्रियांना असा विचार येईल—‘राजे तर अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहतात. चला, आपणही अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहू या.’” ‘‘Appamattassa te, mahārāja, viharato appamādaṃ upanissāya, khattiyānampi anuyantānaṃ evaṃ bhavissati – ‘rājā kho appamatto viharati appamādaṃ upanissāya. Handa, mayampi appamattā viharāma, appamādaṃ upanissāyā’’’ti. “महाराज, जेव्हा आपण अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहाल, तेव्हा आपल्या अधीन असलेल्या क्षत्रिय मांडलिक राजांनाही असा विचार येईल—‘राजे तर अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहतात. चला, आपणही अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहू या.’” ‘‘Appamattassa te, mahārāja, viharato appamādaṃ upanissāya, balakāyassapi evaṃ bhavissati – ‘rājā kho appamatto viharati appamādaṃ upanissāya. Handa, mayampi appamattā viharāma, appamādaṃ upanissāyā’’’ti. “महाराज, जेव्हा आपण अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहाल, तेव्हा आपल्या सैन्यदलालाही असा विचार येईल—‘राजे तर अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहतात. चला, आपणही अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहू या.’” ‘‘Appamattassa te, mahārāja, viharato appamādaṃ upanissāya, negamajānapadassapi evaṃ bhavissati – ‘rājā kho appamatto viharati, appamādaṃ upanissāya. Handa, mayampi appamattā viharāma, appamādaṃ upanissāyā’’’ti? “महाराज, जेव्हा आपण अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहाल, तेव्हा आपल्या नगरातील व जनपदातील प्रजेलाही असा विचार येईल—‘राजे तर अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहतात. चला, आपणही अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहू या.’” ‘‘Appamattassa te, mahārāja, viharato appamādaṃ upanissāya, attāpi gutto rakkhito bhavissati – itthāgārampi guttaṃ rakkhitaṃ bhavissati, kosakoṭṭhāgārampi guttaṃ rakkhitaṃ bhavissatī’’ti. Idamavoca…pe… “महाराज, जेव्हा आपण अप्पमादाचा आश्रय घेऊन अप्रमत्त होऊन राहाल, तेव्हा आपण स्वतःही सुरक्षित व रक्षित व्हाल; आपले अंतःपूरही सुरक्षित व रक्षित होईल आणि आपला खजिना व कोठारही सुरक्षित व रक्षित होईल.” असे भगवान म्हणाले...पे... ‘‘Bhoge patthayamānena, uḷāre aparāpare; Appamādaṃ pasaṃsanti, puññakiriyāsu paṇḍitā. “उत्कृष्ट आणि उत्तरोत्तर श्रेष्ठ अशा भोगांची (संपत्तीची) इच्छा करणाऱ्याने (अप्रमत्त राहिले पाहिजे); पुण्यकर्मांच्या बाबतीत अप्रमत्त राहण्याची प्रशंसा पंडित लोक करतात.” ‘‘Appamatto ubho atthe, adhiggaṇhāti paṇḍito; Diṭṭhe [Pg.90] dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko; Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. “अप्रमत्त असलेला पंडित दोन्ही प्रकारचे हित (लाभ) प्राप्त करून घेतो: या जन्मात प्रत्यक्ष दिसणारे हित आणि परलोकातील हित. दोन्ही हितांची प्राप्ती करून घेणाऱ्या त्या धीर पुरुषालाच ‘पंडित’ असे म्हटले जाते.” 9. Paṭhamaaputtakasuttaṃ ९. प्रथम अपुत्तक सुत्त 130. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho rājā pasenadi kosalo divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘handa, kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divā divassā’’ti? १३०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित भरदुपारी जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या राजा प्रसेनजितला भगवान म्हणाले—‘महाराज, आपण भरदुपारी कोठून येत आहात?’ ‘‘Idha, bhante, sāvatthiyaṃ seṭṭhi gahapati kālaṅkato. Tamahaṃ aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājantepuraṃ atiharitvā āgacchāmi. Asīti, bhante, satasahassāni hiraññasseva, ko pana vādo rūpiyassa! Tassa kho pana, bhante, seṭṭhissa gahapatissa evarūpo bhattabhogo ahosi – kaṇājakaṃ bhuñjati bilaṅgadutiyaṃ. Evarūpo vatthabhogo ahosi – sāṇaṃ dhāreti tipakkhavasanaṃ. Evarūpo yānabhogo ahosi – jajjararathakena yāti paṇṇachattakena dhāriyamānenā’’ti. “भंते, येथे श्रावस्तीमध्ये एक निपुत्रिक श्रेष्ठी गृहपती मरण पावला आहे. त्याची ती वारस नसलेली संपत्ती राजवाड्यात जमा करून मी येत आहे. भंते, केवळ सोन्याचीच ऐंशी लाख नाणी आहेत, मग चांदीबद्दल तर काय बोलावे! परंतु भंते, त्या श्रेष्ठी गृहपतीचे भोजन अशा प्रकारचे होते—तो आंबट कांजीसोबत कण्यांचा (तांदळाच्या तुकड्यांचा) भात खात असे. त्याचे वस्त्रप्रावरण अशा प्रकारचे होते—तो तीन तुकडे जोडून शिवलेले तागाचे वस्त्र नेसत असे. त्याचे वाहन अशा प्रकारचे होते—तो पानांची छत्री धरून एका मोडकळीस आलेल्या लहान रथातून प्रवास करत असे.” ‘‘Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ, mahārāja! Asappuriso kho, mahārāja, uḷāre bhoge labhitvā nevattānaṃ sukheti pīṇeti, na mātāpitaro sukheti pīṇeti, na puttadāraṃ sukheti pīṇeti, na dāsakammakaraporise sukheti pīṇeti, na mittāmacce sukheti pīṇeti, na samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Tassa te bhoge evaṃ sammā aparibhuñjiyamāne rājāno vā haranti corā vā haranti aggi vā ḍahati udakaṃ vā vahati appiyā vā dāyādā haranti. Evaṃsa te, mahārāja, bhogā sammā aparibhuñjiyamānā parikkhayaṃ gacchanti, no paribhogaṃ. “महाराज, हे अगदी असेच आहे! महाराज, हे अगदी असेच आहे! महाराज, दुर्जन (असतपुरुष) मनुष्य विपुल संपत्ती मिळवूनही स्वतःला सुखी व समाधानी करत नाही, आई-वडिलांना सुखी व समाधानी करत नाही, पत्नी व मुलांना सुखी व समाधानी करत नाही, दास, कामगार व नोकरांना सुखी व समाधानी करत नाही, मित्र व सहकाऱ्यांना सुखी व समाधानी करत नाही; तसेच श्रमण व ब्राह्मणांना ऊर्ध्वगामी (उच्च लोकात नेणारे), स्वर्गदायक, सुखद परिणाम देणारे आणि स्वर्गाप्रत नेणारे दान देत नाही. त्याच्या त्या संपत्तीचा अशा प्रकारे योग्य उपभोग न घेतला गेल्यामुळे, एकतर राजे ती हिरावून घेतात, किंवा चोर ती चोरून नेतात, किंवा आग ती जाळून टाकते, किंवा पाणी ती वाहून नेते, किंवा अप्रिय वारसदार ती घेऊन जातात. महाराज, अशा प्रकारे योग्य उपभोग न घेतला गेल्यामुळे त्याची ती संपत्ती नष्ट होऊन जाते, उपयोगात येत नाही.” ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, amanussaṭṭhāne pokkharaṇī acchodakā sītodakā sātodakā setodakā supatitthā ramaṇīyā. Taṃ jano neva hareyya na piveyya na nahāyeyya na yathāpaccayaṃ vā kareyya. Evañhi taṃ, mahārāja, udakaṃ sammā aparibhuñjiyamānaṃ parikkhayaṃ gaccheyya[Pg.91], no paribhogaṃ. Evameva kho, mahārāja, asappuriso uḷāre bhoge labhitvā nevattānaṃ sukheti pīṇeti, na mātāpitaro sukheti pīṇeti, na puttadāraṃ sukheti pīṇeti, na dāsakammakaraporise sukheti pīṇeti, na mittāmacce sukheti pīṇeti, na samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Tassa te bhoge evaṃ sammā aparibhuñjiyamāne rājāno vā haranti corā vā haranti aggi vā ḍahati udakaṃ vā vahati appiyā vā dāyādā haranti. Evaṃsa te, mahārāja, bhogā sammā aparibhuñjiyamānā parikkhayaṃ gacchanti, no paribhogaṃ. “महाराज, ज्याप्रमाणे एखाद्या निर्जन ठिकाणी स्वच्छ पाणी, थंड पाणी, गोड पाणी, पांढरे शुभ्र पाणी, सुंदर घाट असलेला आणि रमणीय असा कमळांचा तलाव असावा. परंतु लोकांनी ते पाणी नेले नाही, प्यायले नाही, त्यात स्नान केले नाही किंवा आपल्या गरजेनुसार त्याचा वापर केला नाही. महाराज, अशा प्रकारे ते पाणी योग्य रीतीने न वापरल्यामुळे वाया जाईल, उपयोगात येणार नाही. महाराज, त्याचप्रमाणे जेव्हा एखादा असत्पुरुष विपुल संपत्ती प्राप्त करतो, तेव्हा तो स्वतःला सुखी व संतुष्ट करत नाही, आपल्या आई-वडिलांना सुखी व संतुष्ट करत नाही, आपल्या पत्नी-मुलांना सुखी व संतुष्ट करत नाही, आपल्या दास, कामगार व नोकरांना सुखी व संतुष्ट करत नाही, आपल्या मित्र व सहकाऱ्यांना सुखी व संतुष्ट करत नाही; आणि श्रमण व ब्राह्मणांना ऊर्ध्वगामी, स्वर्ग देणारे, सुखद विपाक देणारे आणि स्वर्गाप्रत नेणारे दान देत नाही. अशा प्रकारे त्याच्या त्या संपत्तीचा योग्य वापर न केल्यामुळे, एकतर राजे ती हिरावून घेतात, किंवा चोर ती चोरून नेतात, किंवा आग ती जाळून टाकते, किंवा पाणी ती वाहून नेते, किंवा अप्रिय वारसदार ती हिरावून घेतात. महाराज, अशा प्रकारे त्याची ती संपत्ती योग्य रीतीने न वापरल्यामुळे नष्ट होते, उपयोगात येत नाही.” ‘‘Sappuriso ca kho, mahārāja, uḷāre bhoge labhitvā attānaṃ sukheti pīṇeti, mātāpitaro sukheti pīṇeti, puttadāraṃ sukheti pīṇeti, dāsakammakaraporise sukheti pīṇeti, mittāmacce sukheti pīṇeti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Tassa te bhoge evaṃ sammā paribhuñjiyamāne neva rājāno haranti, na corā haranti, na aggi ḍahati, na udakaṃ vahati, na appiyā dāyādā haranti. Evaṃsa te, mahārāja, bhogā sammā paribhuñjiyamānā paribhogaṃ gacchanti, no parikkhayaṃ. “परंतु महाराज, जेव्हा एखादा सत्पुरुष विपुल संपत्ती प्राप्त करतो, तेव्हा तो स्वतःला सुखी व संतुष्ट करतो, आपल्या आई-वडिलांना सुखी व संतुष्ट करतो, आपल्या पत्नी-मुलांना सुखी व संतुष्ट करतो, आपल्या दास, कामगार व नोकरांना सुखी व संतुष्ट करतो, आपल्या मित्र व सहकाऱ्यांना सुखी व संतुष्ट करतो; आणि श्रमण व ब्राह्मणांना ऊर्ध्वगामी, स्वर्ग देणारे, सुखद विपाक देणारे आणि स्वर्गाप्रत नेणारे दान देतो. अशा प्रकारे त्याच्या त्या संपत्तीचा योग्य वापर केला जात असताना, राजे ती हिरावून घेत नाहीत, चोर ती चोरून नेत नाहीत, आग ती जाळत नाही, पाणी ती वाहून नेत नाही आणि अप्रिय वारसदार ती हिरावून घेत नाहीत. महाराज, अशा प्रकारे त्याची ती संपत्ती योग्य रीतीने वापरली गेल्यामुळे उपयोगात येते, नष्ट होत नाही.” ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, gāmassa vā nigamassa vā avidūre pokkharaṇī acchodakā sītodakā sātodakā setodakā supatitthā ramaṇīyā. Tañca udakaṃ jano hareyyapi piveyyapi nahāyeyyapi yathāpaccayampi kareyya. Evañhi taṃ, mahārāja, udakaṃ sammā paribhuñjiyamānaṃ paribhogaṃ gaccheyya, no parikkhayaṃ. Evameva kho, mahārāja, sappuriso uḷāre bhoge labhitvā attānaṃ sukheti pīṇeti, mātāpitaro sukheti pīṇeti, puttadāraṃ sukheti pīṇeti, dāsakammakaraporise sukheti pīṇeti, mittāmacce sukheti pīṇeti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṃ dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpeti sovaggikaṃ sukhavipākaṃ saggasaṃvattanikaṃ. Tassa te bhoge evaṃ sammā paribhuñjiyamāne neva rājāno haranti, na corā haranti, na aggi ḍahati, na udakaṃ vahati, na appiyā dāyādā haranti. Evaṃsa te, mahārāja, bhogā sammā paribhuñjiyamānā paribhogaṃ gacchanti, no parikkhaya’’nti. “महाराज, ज्याप्रमाणे एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळच स्वच्छ पाणी, थंड पाणी, गोड पाणी, पांढरे शुभ्र पाणी, सुंदर घाट असलेला आणि रमणीय असा कमळांचा तलाव असावा. आणि लोकांनी ते पाणी नेले, प्यायले, त्यात स्नान केले आणि आपल्या गरजेनुसार त्याचा वापर केला. महाराज, अशा प्रकारे ते पाणी योग्य रीतीने वापरल्यामुळे उपयोगात येईल, वाया जाणार नाही. महाराज, त्याचप्रमाणे जेव्हा एखादा सत्पुरुष विपुल संपत्ती प्राप्त करतो, तेव्हा तो स्वतःला सुखी व संतुष्ट करतो, आपल्या आई-वडिलांना सुखी व संतुष्ट करतो, आपल्या पत्नी-मुलांना सुखी व संतुष्ट करतो, आपल्या दास, कामगार व नोकरांना सुखी व संतुष्ट करतो, आपल्या मित्र व सहकाऱ्यांना सुखी व संतुष्ट करतो; आणि श्रमण व ब्राह्मणांना ऊर्ध्वगामी, स्वर्ग देणारे, सुखद विपाक देणारे आणि स्वर्गाप्रत नेणारे दान देतो. अशा प्रकारे त्याच्या त्या संपत्तीचा योग्य वापर केला जात असताना, राजे ती हिरावून घेत नाहीत, चोर ती चोरून नेत नाहीत, आग ती जाळत नाही, पाणी ती वाहून नेत नाही आणि अप्रिय वारसदार ती हिरावून घेत नाहीत. महाराज, अशा प्रकारे त्याची ती संपत्ती योग्य रीतीने वापरली गेल्यामुळे उपयोगात येते, नष्ट होत नाही.” ‘‘Amanussaṭṭhāne [Pg.92] udakaṃva sītaṃ,Tadapeyyamānaṃ parisosameti; Evaṃ dhanaṃ kāpuriso labhitvā,Nevattanā bhuñjati no dadāti. “ज्याप्रमाणे निर्जन ठिकाणी असलेले थंड पाणी न प्यायल्यामुळे सुकून जाते, त्याचप्रमाणे नीच माणूस संपत्ती मिळवूनही स्वतः तिचा उपभोग घेत नाही आणि इतरांनाही देत नाही.” Dhīro ca viññū adhigamma bhoge,So bhuñjati kiccakaro ca hoti; So ñātisaṅghaṃ nisabho bharitvā,Anindito saggamupeti ṭhāna’’nti. “परंतु धीर आणि सुज्ञ मनुष्य संपत्ती प्राप्त करून तिचा उपभोग घेतो आणि आपले कर्तव्य पार पाडतो. तो श्रेष्ठ पुरुष आपल्या नातेवाईकांचे पोषण करून, निष्कलंक राहून स्वर्गीय स्थानाला प्राप्त होतो.” 10. Dutiyaaputtakasuttaṃ १०. “दुसरे अपुत्तक सुत्त” 131. Atha kho rājā pasenadi kosalo divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisinnaṃ kho rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘handa, kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divā divassā’’ti? १३१. “त्यानंतर कोसलचा राजा प्रसेनजित भर दुपारी जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या राजा प्रसेनजितला भगवान म्हणाले – ‘महाराज, तुम्ही भर दुपारी कोठून येत आहात?’” ‘‘Idha, bhante, sāvatthiyaṃ seṭṭhi gahapati kālaṅkato. Tamahaṃ aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājantepuraṃ atiharitvā āgacchāmi. Sataṃ, bhante, satasahassāni hiraññasseva, ko pana vādo rūpiyassa! Tassa kho pana, bhante, seṭṭhissa gahapatissa evarūpo bhattabhogo ahosi – kaṇājakaṃ bhuñjati bilaṅgadutiyaṃ. Evarūpo vatthabhogo ahosi – sāṇaṃ dhāreti tipakkhavasanaṃ. Evarūpo yānabhogo ahosi – jajjararathakena yāti paṇṇachattakena dhāriyamānenā’’ti. “‘भंते, येथे श्रावस्तीमध्ये एक श्रीमंत गृहपती मरण पावला आहे. त्याला कोणीही वारस नसल्यामुळे त्याची ती संपत्ती राजवाड्यात जमा करून मी येत आहे. भंते, केवळ सोन्याचीच एक लाख नाणी आहेत, मग चांदीबद्दल तर काय बोलावे! परंतु भंते, त्या श्रेष्ठी गृहपतीचे खाणेपिणे अशा प्रकारचे होते – तो आंबट कांजीसोबत कण्यांचा भात खात असे. त्याचे कपडे अशा प्रकारचे होते – तो तीन तुकडे जोडून शिवलेले तागाचे वस्त्र नेसत असे. त्याचे वाहन अशा प्रकारचे होते – तो पानांची छत्री धरून एका जुन्या मोडकळीस आलेल्या रथातून प्रवास करत असे.’” ‘‘Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ, mahārāja! Bhūtapubbaṃ so, mahārāja, seṭṭhi gahapati taggarasikhiṃ nāma paccekasambuddhaṃ piṇḍapātena paṭipādesi. ‘Detha samaṇassa piṇḍa’nti vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Datvā ca pana pacchā vippaṭisārī ahosi – ‘varametaṃ piṇḍapātaṃ dāsā vā kammakarā vā bhuñjeyyu’nti. Bhātu ca pana ekaputtakaṃ sāpateyyassa kāraṇā jīvitā voropesi. “‘तसेच आहे महाराज, तसेच आहे महाराज! महाराज, पूर्वीच्या काळी त्या श्रेष्ठी गृहपतीने तग्गरशिखी नावाच्या प्रत्येकबुद्धांना पिंडपात दिला होता. श्रमणाला भिक्षा द्या असे सांगून तो आपल्या आसनावरून उठून निघून गेला. परंतु दान दिल्यानंतर त्याला पश्चात्ताप झाला – या भिक्षेपेक्षा ती माझ्या दासांनी किंवा कामगारांनी खाल्ली असती तर बरे झाले असते! शिवाय, त्याने संपत्तीच्या लोभापायी आपल्या भावाच्या एकुलत्या एक मुलाचा जीव घेतला होता.’” ‘‘Yaṃ kho so, mahārāja, seṭṭhi gahapati taggarasikhiṃ paccekasambuddhaṃ piṇḍapātena paṭipādesi, tassa kammassa vipākena sattakkhattuṃ sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajji. Tasseva kammassa vipākāvasesena imissāyeva sāvatthiyā [Pg.93] sattakkhattuṃ seṭṭhittaṃ kāresi. Yaṃ kho so, mahārāja, seṭṭhi gahapati datvā pacchā vippaṭisārī ahosi – ‘varametaṃ piṇḍapātaṃ dāsā vā kammakarā vā bhuñjeyyu’nti, tassa kammassa vipākena nāssuḷārāya bhattabhogāya cittaṃ namati, nāssuḷārāya vatthabhogāya cittaṃ namati, nāssuḷārāya yānabhogāya cittaṃ namati, nāssuḷārānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ bhogāya cittaṃ namati. Yaṃ kho so, mahārāja, seṭṭhi gahapati bhātu ca pana ekaputtakaṃ sāpateyyassa kāraṇā jīvitā voropesi, tassa kammassa vipākena bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni niraye paccittha. Tasseva kammassa vipākāvasesena idaṃ sattamaṃ aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājakosaṃ paveseti. Tassa kho, mahārāja, seṭṭhissa gahapatissa purāṇañca puññaṃ parikkhīṇaṃ, navañca puññaṃ anupacitaṃ. Ajja pana, mahārāja, seṭṭhi gahapati mahāroruve niraye paccatī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante, seṭṭhi gahapati mahāroruvaṃ nirayaṃ upapanno’’ti. ‘‘Evaṃ, mahārāja, seṭṭhi gahapati mahāroruvaṃ nirayaṃ upapanno’’ti. Idamavoca…pe…. “महाराज, त्या श्रेष्ठी गृहपतीने तग्गरशिखी प्रत्येकबुद्धांना पिंडपाताने (भोजनाने) संतुष्ट केले, त्या कर्माच्या विपाकामुळे तो सात वेळा सुगती स्वर्गलोकात उत्पन्न झाला. त्याच कर्माच्या उर्वरित विपाकामुळे याच श्रावस्तीमध्ये तो सात वेळा श्रेष्ठी झाला. महाराज, त्या श्रेष्ठी गृहपतीने दान दिल्यानंतर जो पश्चात्ताप केला की—'या पिंडपाताचे भोजन दासांनी किंवा कामगारांनी केले असते तर बरे झाले असते'—त्या कर्माच्या विपाकामुळे त्याचे मन उत्तम भोजनाचा उपभोग घेण्याकडे वळत नाही, त्याचे मन उत्तम वस्त्रे परिधान करण्याकडे वळत नाही, त्याचे मन उत्तम वाहनांचा उपभोग घेण्याकडे वळत नाही, त्याचे मन उत्तम अशा पाच कामगुणांच्या उपभोगाकडे वळत नाही. महाराज, त्या श्रेष्ठी गृहपतीने संपत्तीच्या लोभापायी आपल्या भावाच्या एकुलत्या एक पुत्राला जीवे मारले, त्या कर्माच्या विपाकामुळे तो अनेक वर्षे, अनेक शतके, अनेक सहस्र वर्षे, अनेक लक्ष वर्षे निरयात यातना भोगत राहिला. त्याच कर्माच्या उर्वरित विपाकामुळे त्याची ही सातवी अपुत्रक (वारस नसलेली) संपत्ती राजकोषात जमा केली जात आहे. महाराज, त्या श्रेष्ठी गृहपतीचे जुने पुण्य आता पूर्णपणे संपले आहे आणि नवीन पुण्य त्याने संचित केले नाही. महाराज, आज तो श्रेष्ठी गृहपती महारोरुव निरयात यातना भोगत आहे.” “भन्ते, काय तो श्रेष्ठी गृहपती महारोरुव निरयात उत्पन्न झाला आहे?” “होय महाराज, तो श्रेष्ठी गृहपती महारोरुव निरयात उत्पन्न झाला आहे.” असे भगवान म्हणाले... ‘‘Dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ, pariggahaṃ vāpi yadatthi kiñci; Dāsā kammakarā pessā, ye cassa anujīvino. “धान्य, धन, चांदी, सोने किंवा जे काही इतर परिग्रह (मालमत्ता) आहे; दास, कामगार, सेवक आणि जे कोणी त्याच्यावर अवलंबून जगणारे आहेत. ‘‘Sabbaṃ nādāya gantabbaṃ, sabbaṃ nikkhippagāminaṃ ; Yañca karoti kāyena, vācāya uda cetasā. “हे सर्व काहीही सोबत न घेता जावे लागते, सर्व काही मागे सोडून जावे लागते; आणि जे काही मनुष्य शरीराने, वाचेने किंवा मनाने करतो. ‘‘Tañhi tassa sakaṃ hoti, tañca ādāya gacchati; Tañcassa anugaṃ hoti, chāyāva anapāyinī. “तेच त्याचे स्वतःचे असते, तेच तो सोबत घेऊन जातो; आणि तेच सावलीप्रमाणे कधीही न सोडता त्याच्या मागे मागे येते. ‘‘Tasmā kareyya kalyāṇaṃ, nicayaṃ samparāyikaṃ; Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. “म्हणून परलोकासाठी कल्याणकारी कर्मांचा संचय करावा; कारण परलोकात पुण्य हेच प्राण्यांचा आधार असते.” Dutiyo vaggo. दुसरा वग्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) - Jaṭilā pañca rājāno, doṇapākakurena ca; Saṅgāmena dve vuttāni, mallikā dve appamādena ca; Aputtakena dve vuttā, vaggo tena pavuccatīti. जटिल सुत्त, पंचराज सुत्त, दोणपाककुर सुत्त, संगाम सुत्ताचे दोन भाग, मल्लिका सुत्त, अप्पमाद सुत्ताचे दोन भाग, अपुत्तक सुत्ताचे दोन भाग; या सुत्तांनी हा वग्ग बनला आहे असे म्हटले जाते. 3. Tatiyavaggo ३. तिसरा वग्ग 1. Puggalasuttaṃ १. पुग्गल सुत्त 132. Sāvatthinidānaṃ[Pg.94]. Atha kho rājā pasenadi kosalo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘cattārome, mahārāja, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Tamotamaparāyano, tamojotiparāyano, jotitamaparāyano, jotijotiparāyano’’. १३२. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा कोसलचा राजा प्रसेनजित जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या राजा प्रसेनजित कोसलला भगवान म्हणाले—“महाराज, जगात हे चार प्रकारचे पुग्गल (व्यक्ती) अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? अंधाराकडून अंधाराकडे जाणारा, अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाणारा, प्रकाशाकडून अंधाराकडे जाणारा आणि प्रकाशाकडून प्रकाशाकडे जाणारा.” ‘‘Kathañca, mahārāja puggalo tamotamaparāyano hoti? Idha, mahārāja, ekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti, caṇḍālakule vā venakule vā nesādakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bavhābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. “आणि महाराज, एखादी व्यक्ती अंधाराकडून अंधाराकडे जाणारी कशी होते? महाराज, या जगात एखादी व्यक्ती नीच कुळात जन्म घेते—चंडाल कुळात, वेणू (बांबू कामगार) कुळात, निषाद (शिकारी) कुळात, रथकार (चर्मकार) कुळात किंवा पुक्कुस (कचरा उचलणारे) कुळात; अशा गरीब कुळात जेथे अन्न-पाणी कमी असते आणि अत्यंत कष्टाने जीवन जगावे लागते, जेथे अन्न आणि वस्त्र कष्टाने मिळते. तो कुरूप, दिसायला अप्रिय, बुटका, अनेक रोगांनी ग्रस्त, काणा किंवा लुळा किंवा लंगडा किंवा अर्धांगवायू झालेला असतो. त्याला अन्न, पाणी, वस्त्र, वाहन, माळा, गंध, विलेपन, बिछाना, घर आणि दिवा मिळत नाही. तो शरीराने दुश्चरित करतो, वाचेने दुश्चरित करतो, मनाने दुश्चरित करतो. तो शरीराने, वाचेने आणि मनाने दुश्चरित करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा निरयात उत्पन्न होतो.” ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso andhakārā vā andhakāraṃ gaccheyya, tamā vā tamaṃ gaccheyya, lohitamalā vā lohitamalaṃ gaccheyya. Tathūpamāhaṃ, mahārāja, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evaṃ kho, mahārāja, puggalo tamotamaparāyano hoti. “महाराज, जसे एखाद्या माणसाने अंधारातून अंधारात जावे, किंवा काळोखातून काळोखात जावे, किंवा रक्ताने माखलेल्या घाणीतून रक्ताने माखलेल्या घाणीत जावे. महाराज, मी या व्यक्तीला त्याच उपमेसारखे मानतो. महाराज, अशा प्रकारे व्यक्ती अंधाराकडून अंधाराकडे जाणारी होते.” ‘‘Kathañca, mahārāja, puggalo tamojotiparāyano hoti? Idha, mahārāja, ekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti, caṇḍālakule vā venakule vā nesādakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca kho hoti dubbaṇṇo duddasiko [Pg.95] okoṭimako bavhābādho, kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. “आणि महाराज, एखादी व्यक्ती अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाणारी कशी होते? महाराज, या जगात एखादी व्यक्ती नीच कुळात जन्म घेते—चंडाल कुळात, वेणू कुळात, निषाद कुळात, रथकार कुळात किंवा पुक्कुस कुळात; अशा गरीब कुळात जेथे अन्न-पाणी कमी असते आणि अत्यंत कष्टाने जीवन जगावे लागते, जेथे अन्न आणि वस्त्र कष्टाने मिळते. तो कुरूप, दिसायला अप्रिय, बुटका, अनेक रोगांनी ग्रस्त, काणा किंवा लुळा किंवा लंगडा किंवा अर्धांगवायू झालेला असतो. त्याला अन्न, पाणी, वस्त्र, वाहन, माळा, गंध, विलेपन, बिछाना, घर आणि दिवा मिळत नाही. परंतु तो शरीराने सुचरित करतो, वाचेने सुचरित करतो, मनाने सुचरित करतो. तो शरीराने, वाचेने आणि मनाने सुचरित करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती स्वर्गलोकात उत्पन्न होतो.” ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso pathaviyā vā pallaṅkaṃ āroheyya, pallaṅkā vā assapiṭṭhiṃ āroheyya, assapiṭṭhiyā vā hatthikkhandhaṃ āroheyya, hatthikkhandhā vā pāsādaṃ āroheyya. Tathūpamāhaṃ, mahārāja, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evaṃ kho, mahārāja, puggalo tamojotiparāyano hoti. “महाराज, जसे एखाद्या माणसाने जमिनीवरून पालखीत चढावे, पालखीतून घोड्याच्या पाठीवर चढावे, घोड्याच्या पाठीवरून हत्तीच्या पाठीवर चढावे, आणि हत्तीच्या पाठीवरून प्रासादावर (महालावर) चढावे. महाराज, मी या व्यक्तीला त्याच उपमेसारखे मानतो. महाराज, अशा प्रकारे व्यक्ती अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाणारी होते.” ‘‘Kathañca, mahārāja, puggalo jotitamaparāyano hoti? Idha, mahārāja, ekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti, khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule vā, aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko, paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. आणि महाराज, एखादी व्यक्ती प्रकाशाकडून अंधाराकडे जाणारी कशी होते? महाराज, या जगात एखादी व्यक्ती उच्च कुळात जन्मलेली असते—समृद्ध क्षत्रिय महाशाल कुळात, समृद्ध ब्राह्मण महाशाल कुळात किंवा समृद्ध गृहपती महाशाल कुळात; जी अत्यंत श्रीमंत, विपुल धनसंपत्ती व ऐश्वर्य असलेली, भरपूर सोने-चांदी असलेली, विपुल सुखसोयी व उपकरणे असलेली आणि विपुल धान्य व संपत्ती असलेली असते. ती व्यक्ती देखणी, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची आणि अत्यंत सुंदर शरीरवर्ण लाभलेली असते. तिला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दीप-साधने सहज प्राप्त होतात. परंतु, ती व्यक्ती कायेने दुराचरण करते, वाचेने दुराचरण करते आणि मनाने दुराचरण करते. ती कायेने, वाचेने आणि मनाने दुराचरण करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अपाय (दुःखद अवस्था), दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न होते. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso pāsādā vā hatthikkhandhaṃ oroheyya, hatthikkhandhā vā assapiṭṭhiṃ oroheyya, assapiṭṭhiyā vā pallaṅkaṃ oroheyya, pallaṅkā vā pathaviṃ oroheyya, pathaviyā vā andhakāraṃ paviseyya. Tathūpamāhaṃ, mahārāja, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evaṃ kho, mahārāja, puggalo jotitamaparāyano hoti. महाराज, जसे एखाद्या माणसाने प्रासादावरून हत्तीच्या पाठीवर उतरावे, हत्तीच्या पाठीवरून घोड्याच्या पाठीवर उतरावे, घोड्याच्या पाठीवरून पालखीत उतरावे, पालखीतून जमिनीवर उतरावे आणि जमिनीवरून एखाद्या अंधारात प्रवेश करावा; महाराज, मी या व्यक्तीला अगदी त्याचप्रमाणे मानतो. महाराज, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती प्रकाशाकडून अंधाराकडे जाणारी होते. ‘‘Kathañca, mahārāja, puggalo jotijotiparāyano hoti? Idha, mahārāja, ekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti, khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule [Pg.96] vā, aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko, paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. आणि महाराज, एखादी व्यक्ती प्रकाशाकडून प्रकाशाकडे जाणारी कशी होते? महाराज, या जगात एखादी व्यक्ती उच्च कुळात जन्मलेली असते—समृद्ध क्षत्रिय महाशाल कुळात, समृद्ध ब्राह्मण महाशाल कुळात किंवा समृद्ध गृहपती महाशाल कुळात; जी अत्यंत श्रीमंत, विपुल धनसंपत्ती व ऐश्वर्य असलेली, भरपूर सोने-चांदी असलेली, विपुल सुखसोयी व उपकरणे असलेली आणि विपुल धान्य व संपत्ती असलेली असते. ती व्यक्ती देखणी, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची आणि अत्यंत सुंदर शरीरवर्ण लाभलेली असते. तिला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, शय्या, निवास आणि दीप-साधने सहज प्राप्त होतात. ती व्यक्ती कायेने सदाचरण करते, वाचेने सदाचरण करते आणि मनाने सदाचरण करते. ती कायेने, वाचेने आणि मनाने सदाचरण करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न होते. ‘‘Seyyathāpi, mahārāja, puriso pallaṅkā vā pallaṅkaṃ saṅkameyya, assapiṭṭhiyā vā assapiṭṭhiṃ saṅkameyya, hatthikkhandhā vā hatthikkhandhaṃ saṅkameyya, pāsādā vā pāsādaṃ saṅkameyya. Tathūpamāhaṃ, mahārāja, imaṃ puggalaṃ vadāmi. Evaṃ kho, mahārāja, puggalo jotijotiparāyano hoti. Ime kho, mahārāja, cattāro puggalā santo saṃvijjamānā lokasmi’’nti. Idamavoca…pe… महाराज, जसे एखाद्या माणसाने एका पालखीतून दुसऱ्या पालखीत जावे, किंवा घोड्याच्या पाठीवरून दुसऱ्या घोड्याच्या पाठीवर जावे, किंवा हत्तीच्या पाठीवरून दुसऱ्या हत्तीच्या पाठीवर जावे, किंवा एका प्रासादातून दुसऱ्या प्रासादात जावे; महाराज, मी या व्यक्तीला अगदी त्याचप्रमाणे मानतो. महाराज, अशा प्रकारे एखादी व्यक्ती प्रकाशाकडून प्रकाशाकडे जाणारी होते. महाराज, हेच ते चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. असे भगवंतांनी सांगितले. ‘‘Daliddo puriso rāja, assaddho hoti maccharī; Kadariyo pāpasaṅkappo, micchādiṭṭhi anādaro. हे राजा, जो मनुष्य दरिद्री आहे, श्रद्धाहीन आहे, कंजूष आहे, लोभी आहे, वाईट विचार करणारा (पापसंकल्प) आहे, मिथ्यादृष्टी आणि अनादर करणारा आहे; ‘‘Samaṇe brāhmaṇe vāpi, aññe vāpi vanibbake; Akkosati paribhāsati, natthiko hoti rosako. जो श्रमण, ब्राह्मण किंवा इतर याचकांचा अपमान करतो, त्यांना शिवीगाळ करतो, नास्तिक आणि क्रोधी असतो; ‘‘Dadamānaṃ nivāreti, yācamānāna bhojanaṃ; Tādiso puriso rāja, mīyamāno janādhipa; Upeti nirayaṃ ghoraṃ, tamotamaparāyano. जो याचकांना अन्न देणाऱ्यांना अडवतो; हे राजा, हे प्रजेच्या पालका, असा मनुष्य मृत्यूनंतर घोर नरकात जातो. तो अंधाराकडून अंधाराकडे जाणारा मनुष्य होय. ‘‘Daliddo puriso rāja, saddho hoti amaccharī; Dadāti seṭṭhasaṅkappo, abyaggamanaso naro. हे राजा, जो मनुष्य दरिद्री असूनही श्रद्धावान आहे, कंजूषपणा न करणारा आहे, दान देणारा आहे, श्रेष्ठ संकल्प करणारा आणि स्थिर मनाचा आहे; ‘‘Samaṇe brāhmaṇe vāpi, aññe vāpi vanibbake; Uṭṭhāya abhivādeti, samacariyāya sikkhati. जो श्रमण, ब्राह्मण किंवा इतर याचकांना पाहून उठून उभा राहतो, त्यांना अभिवादन करतो आणि समतापूर्ण आचरणाची दीक्षा घेतो; ‘‘Dadamānaṃ na vāreti, yācamānāna bhojanaṃ; Tādiso puriso rāja, mīyamāno janādhipa; Upeti tidivaṃ ṭhānaṃ, tamojotiparāyano. जो याचकांना अन्न देणाऱ्यांना अडवत नाही; हे राजा, हे प्रजेच्या पालका, असा मनुष्य मृत्यूनंतर स्वर्गलोकात जातो. तो अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाणारा मनुष्य होय. ‘‘Aḍḍho [Pg.97] ce puriso rāja, assaddho hoti maccharī; Kadariyo pāpasaṅkappo, micchādiṭṭhi anādaro. हे राजा, जर एखादा श्रीमंत मनुष्य श्रद्धाहीन असेल, कंजूष असेल, लोभी असेल, वाईट विचार करणारा (पापसंकल्प) असेल, मिथ्यादृष्टी आणि अनादर करणारा असेल; ‘‘Samaṇe brāhmaṇe vāpi, aññe vāpi vanibbake; Akkosati paribhāsati, natthiko hoti rosako. जो श्रमण, ब्राह्मण किंवा इतर याचकांचा अपमान करतो, त्यांना शिवीगाळ करतो, नास्तिक आणि क्रोधी असतो; ‘‘Dadamānaṃ nivāreti, yācamānāna bhojanaṃ; Tādiso puriso rāja, mīyamāno janādhipa; Upeti nirayaṃ ghoraṃ, jotitamaparāyano. जो याचकांना अन्न देणाऱ्यांना अडवतो; हे राजा, हे प्रजेच्या पालका, असा मनुष्य मृत्यूनंतर घोर नरकात जातो. तो प्रकाशाकडून अंधाराकडे जाणारा मनुष्य होय. ‘‘Aḍḍho ce puriso rāja, saddho hoti amaccharī; Dadāti seṭṭhasaṅkappo, abyaggamanaso naro. हे राजा, जर एखादा श्रीमंत मनुष्य श्रद्धावान असेल, कंजूषपणा न करणारा असेल, दान देणारा असेल, श्रेष्ठ संकल्प करणारा आणि स्थिर मनाचा असेल; ‘‘Samaṇe brāhmaṇe vāpi, aññe vāpi vanibbake; Uṭṭhāya abhivādeti, samacariyāya sikkhati. जो श्रमण, ब्राह्मण किंवा इतर याचकांना पाहून उठून उभा राहतो, त्यांना अभिवादन करतो आणि समतापूर्ण आचरणाची दीक्षा घेतो; ‘‘Dadamānaṃ na vāreti, yācamānāna bhojanaṃ; Tādiso puriso rāja, mīyamāno janādhipa; Upeti tidivaṃ ṭhānaṃ, jotijotiparāyano’’ti. जो याचकांना अन्न देणाऱ्यांना अडवत नाही; हे राजा, हे प्रजेच्या पालका, असा मनुष्य मृत्यूनंतर स्वर्गलोकात जातो. तो प्रकाशाकडून प्रकाशाकडे जाणारा मनुष्य होय. 2. Ayyikāsuttaṃ २. अय्यिका सुत्त 133. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘handa, kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divādivassā’’ti? १३३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेल्या कोसलचा राजा प्रसेनजित याला भगवान म्हणाले—'महाराज, तुम्ही या भर दुपारी कुठून येत आहात?' ‘‘Ayyikā me, bhante, kālaṅkatā jiṇṇā vuḍḍhā mahallikā addhagatā vayoanuppattā vīsavassasatikā jātiyā. Ayyikā kho pana me, bhante, piyā hoti manāpā. Hatthiratanena cepāhaṃ, bhante, labheyyaṃ ‘mā me ayyikā kālamakāsī’ti, hatthiratanampāhaṃ dadeyyaṃ – ‘mā me ayyikā kālamakāsī’ti. Assaratanena cepāhaṃ, bhante, labheyyaṃ ‘mā me ayyikā kālamakāsī’ti, assaratanampāhaṃ dadeyyaṃ – ‘mā me ayyikā kālamakāsī’ti. Gāmavarena cepāhaṃ bhante, labheyyaṃ ‘mā me ayyikā kālamakāsī’ti, gāmavarampāhaṃ dadeyyaṃ – ‘mā me ayyikā kālamakāsī’ti. Janapadapadesena cepāhaṃ, bhante, labheyyaṃ [Pg.98] ‘mā me ayyikā kālamakāsī’ti, janapadapadesampāhaṃ dadeyyaṃ – ‘mā me ayyikā kālamakāsī’ti. ‘Sabbe sattā, mahārāja, maraṇadhammā maraṇapariyosānā maraṇaṃ anatītā’ti. ‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāvasubhāsitamidaṃ, bhante, bhagavatā – sabbe sattā maraṇadhammā maraṇapariyosānā maraṇaṃ anatītā’’’ti. “भंते, माझी आजी मरण पावली आहे. ती वृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायुषी, आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यावर पोहोचलेली आणि जन्मापासून १२० वर्षांची होती. भंते, माझी आजी मला अत्यंत प्रिय आणि आवडती होती. भंते, जर हत्ती-रत्नाच्या बदल्यात मला असे मिळवता आले असते की, 'माझी आजी मरण पावू नये,' तर मी हत्ती-रत्नसुद्धा देऊन टाकले असते—'माझी आजी मरण पावू नये' म्हणून. भंते, जर घोडा-रत्नाच्या बदल्यात मला असे मिळवता आले असते की, 'माझी आजी मरण पावू नये,' तर मी घोडा-रत्नसुद्धा देऊन टाकले असते—'माझी आजी मरण पावू नये' म्हणून. भंते, जर एखाद्या उत्तम गावाच्या बदल्यात मला असे मिळवता आले असते की, 'माझी आजी मरण पावू नये,' तर मी ते उत्तम गावसुद्धा देऊन टाकले असते—'माझी आजी मरण पावू नये' म्हणून. भंते, जर एखाद्या संपूर्ण जनपदाच्या बदल्यात मला असे मिळवता आले असते की, 'माझी आजी मरण पावू नये,' तर मी ते जनपदसुद्धा देऊन टाकले असते—'माझी आजी मरण पावू नये' म्हणून.” “महाराज, सर्व प्राणी मरणधर्मी आहेत, त्यांचा अंत मृत्यूमध्येच होतो आणि ते मृत्यूला टाळू शकत नाहीत.” “भंते, हे आश्चर्यकारक आहे! भंते, हे अद्भुत आहे! भगवंतांनी हे किती सुंदर सांगितले आहे: 'सर्व प्राणी मरणधर्मी आहेत, त्यांचा अंत मृत्यूमध्येच होतो आणि ते मृत्यूला टाळू शकत नाहीत.'” ‘‘Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ, mahārāja! Sabbe sattā maraṇadhammā maraṇapariyosānā maraṇaṃ anatītā. Seyyathāpi, mahārāja, yāni kānici kumbhakārabhājanāni āmakāni ceva pakkāni ca sabbāni tāni bhedanadhammāni bhedanapariyosānāni bhedanaṃ anatītāni; evameva kho, mahārāja, sabbe sattā maraṇadhammā maraṇapariyosānā maraṇaṃ anatītā’’ti. Idamavoca…pe… "हे महाराज, हे असेच आहे! हे महाराज, हे असेच आहे! सर्व प्राणी मरणधर्मी आहेत, मरणातच शेवट होणारे आहेत आणि मरणाचे उल्लंघन करू शकत नाहीत. हे महाराज, ज्याप्रमाणे कुंभाराची कच्ची किंवा पक्की सर्व भांडी फुटण्याच्या स्वभावाची असतात, फुटण्यातच त्यांचा शेवट होतो आणि ती फुटणे टाळू शकत नाहीत; त्याचप्रमाणे, हे महाराज, सर्व प्राणी मरणधर्मी आहेत, मरणातच शेवट होणारे आहेत आणि मरणाचे उल्लंघन करू शकत नाहीत." भगवान असे म्हणाले... ‘‘Sabbe sattā marissanti, maraṇantañhi jīvitaṃ; Yathākammaṃ gamissanti, puññapāpaphalūpagā; Nirayaṃ pāpakammantā, puññakammā ca suggatiṃ. "सर्व प्राणी मरणार आहेत, कारण जीवनाचा शेवट मरणातच होतो. आपापल्या कर्मांनुसार, पुण्य आणि पापाचे फळ भोगत ते गती प्राप्त करतील; पापकर्म करणारे नरकात जातील आणि पुण्यकर्म करणारे सुगतीला जातील." ‘‘Tasmā kareyya kalyāṇaṃ, nicayaṃ samparāyikaṃ; Puññāni paralokasmiṃ, patiṭṭhā honti pāṇina’’nti. "म्हणूनच, परलोकातील कल्याणासाठी मनुष्याने पुण्य कर्मांचा संचय केला पाहिजे. परलोकात पुण्य हेच प्राण्यांचा आधार असते." 3. Lokasuttaṃ ३. "लोकसुत्त" 134. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kati nu kho, bhante, lokassa dhammā uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyā’’ti? ‘‘Tayo kho, mahārāja, lokassa dhammā uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Katame tayo? Lobho kho, mahārāja, lokassa dhammo, uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Doso kho, mahārāja, lokassa dhammo, uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Moho kho, mahārāja, lokassa dhammo, uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. Ime kho, mahārāja, tayo lokassa dhammā uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyā’’ti. Idamavoca…pe… १३४. "श्रावस्ती येथील घटना. एका बाजूला बसलेल्या कोसलचा राजा प्रसेनजितने भगवंतांना विचारले – \"भंते, जगात अशा किती गोष्टी आहेत, ज्या उत्पन्न झाल्या असता माणसाच्या अहितासाठी, दुःखासाठी आणि त्रासासाठी कारणीभूत ठरतात?\" \"महाराज, जगात अशा तीन गोष्टी आहेत, ज्या उत्पन्न झाल्या असता माणसाच्या अहितासाठी, दुःखासाठी आणि त्रासासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणत्या तीन? महाराज, लोभ हा जगातील असा धर्म आहे, जो उत्पन्न झाला असता अहितासाठी, दुःखासाठी आणि त्रासासाठी कारणीभूत ठरतो. महाराज, द्वेष हा जगातील असा धर्म आहे, जो उत्पन्न झाला असता अहितासाठी, दुःखासाठी आणि त्रासासाठी कारणीभूत ठरतो. महाराज, मोह हा जगातील असा धर्म आहे, जो उत्पन्न झाला असता अहितासाठी, दुःखासाठी आणि त्रासासाठी कारणीभूत ठरतो. महाराज, जगातील हे three धर्म आहेत, जे उत्पन्न झाले असता माणसाच्या अहितासाठी, दुःखासाठी आणि त्रासासाठी कारणीभूत ठरतात.\" भगवान असे म्हणाले..." ‘‘Lobho [Pg.99] doso ca moho ca, purisaṃ pāpacetasaṃ; Hiṃsanti attasambhūtā, tacasāraṃva samphala’’nti. "लोभ, द्वेष आणि मोह हे स्वतःच्या आतूनच उत्पन्न होऊन, दुर्बुद्धी माणसाचा तसाच नाश करतात, ज्याप्रमाणे बांबूचे स्वतःचेच फळ बांबूच्या झाडाचा नाश करते." 4. Issattasuttaṃ ४. "इस्सत्तसुत्त" 135. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kattha nu kho, bhante, dānaṃ dātabba’’nti? ‘‘Yattha kho, mahārāja, cittaṃ pasīdatī’’ti. ‘‘Kattha pana, bhante, dinnaṃ mahapphala’’nti? ‘‘Aññaṃ kho etaṃ, mahārāja, kattha dānaṃ dātabbaṃ, aññaṃ panetaṃ kattha dinnaṃ mahapphalanti? Sīlavato kho, mahārāja, dinnaṃ mahapphalaṃ, no tathā dussīle. Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā, te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha tyassa yuddhaṃ paccupaṭṭhitaṃ saṅgāmo samupabyūḷho. Atha āgaccheyya khattiyakumāro asikkhito akatahattho akatayoggo akatūpāsano bhīru chambhī utrāsī palāyī. Bhareyyāsi taṃ purisaṃ, attho ca te tādisena purisenā’’ti? ‘‘Nāhaṃ, bhante, bhareyyaṃ taṃ purisaṃ, na ca me attho tādisena purisenā’’ti. ‘‘Atha āgaccheyya brāhmaṇakumāro asikkhito…pe… atha āgaccheyya vessakumāro asikkhito…pe… atha āgaccheyya suddakumāro asikkhito…pe… na ca me attho tādisena purisenā’’ti. १३५. "श्रावस्ती येथील घटना. एका बाजूला बसलेल्या कोसलचा राजा प्रसेनजितने भगवंतांना विचारले – \"भंते, दान कोणाला दिले पाहिजे?\" \"महाराज, जिथे मनाला प्रसन्नता वाटेल तिथे.\" \"पण भंते, दिलेले दान महाफळदायी कोठे होते?\" \"महाराज, 'दान कोठे दिले पाहिजे?' हा एक प्रश्न आहे आणि 'दिलेले दान महाफळदायी कोठे होते?' हा दुसरा प्रश्न आहे. महाराज, शीलवान व्यक्तीला दिलेले दान महाफळदायी होते, दुःशील व्यक्तीला दिलेले दान तसे होत नाही. महाराज, या संदर्भात मी तुम्हालाच एक प्रश्न विचारतो. तुम्हाला जसे योग्य वाटेल तसे उत्तर द्या. महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, युद्ध सुरू झाले आहे आणि रणसंग्राम पेटला आहे. अशा वेळी एक क्षत्रिय तरुण तिथे आला, जो धनुर्विद्येत अप्रशिक्षित आहे, अकुशल आहे, ज्याने सराव केलेला नाही, जो अननुभवी आहे, भित्रा आहे, घाबरणारा आहे, थरथरणारा आहे आणि पळून जाणारा आहे. तुम्ही अशा माणसाला सैन्यात ठेवाल का? आणि तुम्हाला अशा माणसाची काही गरज पडेल का?\" \"भंते, मी अशा माणसाला सैन्यात ठेवणार नाही आणि मला अशा माणसाची काहीच गरज नाही.\" \"समजा, एखादा ब्राह्मण तरुण अप्रशिक्षित आला... किंवा एखादा वैश्य तरुण अप्रशिक्षित आला... किंवा एखादा शूद्र तरुण अप्रशिक्षित आला... तर तुम्ही त्याला सैन्यात ठेवाल का? तुम्हाला अशा माणसाची गरज पडेल का?\" \"भंते, मी त्याला सैन्यात ठेवणार नाही आणि मला अशा माणसाची काहीच गरज नाही.\"" ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha tyassa yuddhaṃ paccupaṭṭhitaṃ saṅgāmo samupabyūḷho. Atha āgaccheyya khattiyakumāro susikkhito katahattho katayoggo katūpāsano abhīru acchambhī anutrāsī apalāyī. Bhareyyāsi taṃ purisaṃ, attho ca te tādisena purisenā’’ti? ‘‘Bhareyyāhaṃ, bhante, taṃ purisaṃ, attho ca me tādisena purisenā’’ti. ‘‘Atha āgaccheyya brāhmaṇakumāro…pe… atha āgaccheyya vessakumāro…pe… atha āgaccheyya suddakumāro susikkhito katahattho katayoggo katūpāsano abhīru acchambhī anutrāsī apalāyī. Bhareyyāsi taṃ purisaṃ, attho ca te tādisena purisenā’’ti? ‘‘Bhareyyāhaṃ, bhante, taṃ purisaṃ, attho ca me tādisena purisenā’’ti. "\"महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, युद्ध सुरू झाले आहे आणि रणसंग्राम पेटला आहे. अशा वेळी एक क्षत्रिय तरुण तिथे आला, जो धनुर्विद्येत सुशिक्षित आहे, कुशल आहे, ज्याने चांगला सराव केला आहे, जो अनुभवी आहे, निर्भय आहे, न घाबरणारा आहे, न थरथरणारा आहे आणि पळून न जाणारा आहे. तुम्ही अशा माणसाला सैन्यात ठेवाल का? आणि तुम्हाला अशा माणसाची काही गरज पडेल का?\" \"भंते, मी अशा माणसाला नक्कीच सैन्यात ठेवीन आणि मला अशा माणसाची गरजही आहे.\" \"समजा, एखादा ब्राह्मण तरुण आला... किंवा एखादा वैश्य तरुण आला... किंवा एखादा शूद्र तरुण आला, जो धनुर्विद्येत सुशिक्षित आहे, कुशल आहे, ज्याने चांगला सराव केला आहे, जो अनुभवी आहे, निर्भय आहे, न घाबरणारा आहे, न थरथरणारा आहे आणि पळून न जाणारा आहे. तुम्ही अशा माणसाला सैन्यात ठेवाल का? आणि तुम्हाला अशा माणसाची काही गरज पडेल का?\" \"भंते, मी अशा माणसाला नक्कीच सैन्यात ठेवीन आणि मला अशा माणसाची गरजही आहे.\"" ‘‘Evameva kho, mahārāja, yasmā kasmā cepi kulā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti, so ca hoti pañcaṅgavippahīno pañcaṅgasamannāgato, tasmiṃ [Pg.100] dinnaṃ mahapphalaṃ hoti. Katamāni pañcaṅgāni pahīnāni honti? Kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṃ pahīnaṃ hoti, uddhaccakukkuccaṃ pahīnaṃ hoti, vicikicchā pahīnā hoti. Imāni pañcaṅgāni pahīnāni honti. Katamehi pañcahaṅgehi samannāgato hoti? Asekkhena sīlakkhandhena samannāgato hoti, asekkhena samādhikkhandhena samannāgato hoti, asekkhena paññākkhandhena samannāgato hoti, asekkhena vimuttikkhandhena samannāgato hoti, asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti. Imehi pañcahaṅgehi samannāgato hoti. Iti pañcaṅgavippahīne pañcaṅgasamannāgate dinnaṃ mahapphala’’nti. Idamavoca bhagavā…pe… satthā – "\"त्याचप्रमाणे, हे महाराज, कोणत्याही कुळातून गृहत्याग करून जो कोणी बेघर होऊन प्रव्रजित झाला असेल, आणि जर त्याने पाच अंगे नष्ट केली असतील व तो पाच अंगांनी युक्त असेल, तर त्याला दिलेले दान महाफळदायी ठरते. कोणती पाच अंगे नष्ट केलेली असतात? कामच्छंद नष्ट झालेला असतो, व्यापाद नष्ट झालेला असतो, थिनमिद्ध नष्ट झालेले असते, उद्धच्च-कुक्कुच्च नष्ट झालेले असते, आणि विचिकित्सा नष्ट झालेली असते. ही पाच अंगे नष्ट झालेली असतात. कोणत्या पाच अंगांनी तो युक्त असतो? तो अशैक्ष शीलस्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष समाधिस्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष प्रज्ञास्कंधाने युक्त असतो, अशैक्ष विमुक्तिस्कंधाने युक्त असतो, आणि अशैक्ष विमुक्तिज्ञानदर्शनस्कंधाने युक्त असतो. तो या पाच अंगांनी युक्त असतो. अशा प्रकारे, पाच अंगे नष्ट केलेल्या आणि पाच अंगांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला दिलेले दान महाफळदायी ठरते.\" भगवान असे म्हणाले... शास्ता म्हणाले –" ‘‘Issattaṃ balavīriyañca, yasmiṃ vijjetha māṇave; Taṃ yuddhattho bhare rājā, nāsūraṃ jātipaccayā. "\"ज्याप्रमाणे युद्धाची इच्छा असणारा राजा, ज्या तरुणाकडे धनुर्विद्या आणि शारीरिक बल व पराक्रम आहे, त्यालाच सैन्यात ठेवतो; केवळ उच्च कुळात जन्मला आहे म्हणून भित्र्या माणसाला तो सैन्यात ठेवत नाही—" ‘‘Tatheva khantisoraccaṃ, dhammā yasmiṃ patiṭṭhitā; Ariyavuttiṃ medhāviṃ, hīnajaccampi pūjaye. "\"त्याचप्रमाणे, ज्या व्यक्तीमध्ये क्षमा आणि सौजन्य हे गुण प्रस्थापित आहेत, अशा आर्य आचरण करणाऱ्या बुद्धिमान व्यक्तीची, ती नीच कुळातील असली तरीही, पूजा केली पाहिजे." ‘‘Kāraye assame ramme, vāsayettha bahussute; Papañca vivane kayirā, dugge saṅkamanāni ca. "\"मनुष्याने रमणीय पर्णकुटी बांधाव्यात आणि तिथे बहुश्रुत लोकांना राहण्यास आमंत्रित करावे; निर्जल वनात पाण्याचे साठे तयार करावेत आणि दुर्गम ठिकाणी पूल व रस्ते बांधावेत." ‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, vatthasenāsanāni ca; Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā. "\"सरळ मार्गाने चालणाऱ्या व्यक्तींना प्रसन्न चित्ताने अन्न, पाणी, खाद्यपदार्थ, वस्त्रे आणि शय्या-आसने दान करावीत." ‘‘Yathā hi megho thanayaṃ, vijjumālī satakkaku; Thalaṃ ninnañca pūreti, abhivassaṃ vasundharaṃ. "\"ज्याप्रमाणे विजेच्या माळांनी नटलेला आणि शेकडो शिखरे असलेला ढग गर्जना करत पृथ्वीवर पाऊस पाडतो आणि उंच व सखल भाग पाण्याने भरून टाकतो—" ‘‘Tatheva saddho sutavā, abhisaṅkhacca bhojanaṃ; Vanibbake tappayati, annapānena paṇḍito. "\"त्याचप्रमाणे, श्रद्धावान, बहुश्रुत आणि बुद्धिमान मनुष्य उत्तम भोजन तयार करून, याचक व भिक्षूंना अन्न आणि पाण्याने तृप्त करतो." ‘‘Āmodamāno pakireti, detha dethāti bhāsati; Taṃ hissa gajjitaṃ hoti, devasseva pavassato; Sā puññadhārā vipulā, dātāraṃ abhivassatī’’ti. "\"तो अत्यंत आनंदी मनाने दान वाटतो आणि 'द्या, द्या' असे म्हणतो. पाऊस पाडणाऱ्या ढगाच्या गर्जनेसारखीच त्याची ही गर्जना असते. ती विशाल पुण्यधारा त्या दान देणाऱ्या दात्यावरच वर्षाव करते.\"" 5. Pabbatūpamasuttaṃ ५. "पब्बतूपमसुत्त" 136. Sāvatthinidānaṃ[Pg.101]. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘handa, kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divā divassā’’ti? ‘‘Yāni tāni, bhante, raññaṃ khattiyānaṃ muddhāvasittānaṃ issariyamadamattānaṃ kāmagedhapariyuṭṭhitānaṃ janapadatthāvariyappattānaṃ mahantaṃ pathavimaṇḍalaṃ abhivijiya ajjhāvasantānaṃ rājakaraṇīyāni bhavanti, tesu khvāhaṃ, etarahi ussukkamāpanno’’ti. १३६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेल्या कोसलचा राजा प्रसेनजीत याला भगवान म्हणाले – "महाराज, भर दुपारी आपण कोठून येत आहात?" "भंते, ज्यांचे मस्तकावर राज्याभिषेक झाला आहे, जे ऐश्वर्याच्या मदाने धुंद आहेत, जे कामभोगांच्या आसक्तीने ग्रासलेले आहेत, ज्यांनी आपल्या देशात स्थिर नियंत्रण मिळवले आहे आणि जे या विशाल पृथ्वीवर विजय मिळवून राज्य करत आहेत, अशा क्षत्रिय राजांची जी राजकर्तव्ये असतात, त्या कामांमध्ये मी सध्या व्यस्त होतो." ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, idha te puriso āgaccheyya puratthimāya disāya saddhāyiko paccayiko. So taṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘yagghe, mahārāja, jāneyyāsi, ahaṃ āgacchāmi puratthimāya disāya. Tatthaddasaṃ mahantaṃ pabbataṃ abbhasamaṃ sabbe pāṇe nippothento āgacchati. Yaṃ te, mahārāja, karaṇīyaṃ, taṃ karohī’ti. Atha dutiyo puriso āgaccheyya pacchimāya disāya…pe… atha tatiyo puriso āgaccheyya uttarāya disāya…pe… atha catuttho puriso āgaccheyya dakkhiṇāya disāya saddhāyiko paccayiko. So taṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘yagghe mahārāja, jāneyyāsi, ahaṃ āgacchāmi dakkhiṇāya disāya. Tatthaddasaṃ mahantaṃ pabbataṃ abbhasamaṃ sabbe pāṇe nippothento āgacchati. Yaṃ te, mahārāja, karaṇīyaṃ taṃ karohī’ti. Evarūpe te, mahārāja, mahati mahabbhaye samuppanne dāruṇe manussakkhaye dullabhe manussatte kimassa karaṇīya’’nti? "महाराज, तुम्हाला काय वाटते? समजा, पूर्व दिशेकडून तुमचा एक विश्वासू आणि खात्रीशीर सेवक आला. त्याने तुमच्याजवळ येऊन असे म्हटले – 'महाराज, आपणास माहित असावे, मी पूर्व दिशेकडून येत आहे. तिथे मी ढगांएवढा प्रचंड पर्वत पाहिला आहे, जो सर्व प्राण्यांना चिरडत या दिशेने येत आहे. महाराज, आता आपल्याला जे काही करणे आवश्यक आहे, ते आपण करावे.' त्यानंतर दुसरा माणूस पश्चिम दिशेकडून आला... तसेच तिसरा माणूस उत्तर दिशेकडून आला... आणि चौथा विश्वासू व खात्रीशीर माणूस दक्षिण दिशेकडून आला. त्याने तुमच्याजवळ येऊन असे म्हटले – 'महाराज, आपणास माहित असावे, मी दक्षिण दिशेकडून येत आहे. तिथे मी ढगांएवढा प्रचंड पर्वत पाहिला आहे, जो सर्व प्राण्यांना चिरडत या दिशेने येत आहे. महाराज, आता आपल्याला जे काही करणे आवश्यक आहे, ते आपण करावे.' महाराज, जेव्हा अशी मोठी आपत्ती ओढवेल, मानवी जीवनाचा असा भयंकर विनाश होईल आणि मानवी जन्म मिळणे अत्यंत कठीण असताना, अशा वेळी काय केले पाहिजे?" ‘‘Evarūpe me, bhante, mahati mahabbhaye samuppanne dāruṇe manussakkhaye dullabhe manussatte kimassa karaṇīyaṃ aññatra dhammacariyāya aññatra samacariyāya aññatra kusalakiriyāya aññatra puññakiriyāyā’’ti? "भंते, जेव्हा अशी मोठी आपत्ती ओढवेल, मानवी जीवनाचा असा भयंकर विनाश होईल आणि मानवी जन्म मिळणे अत्यंत कठीण असताना, धम्माचरण, समचरण, कुशलकर्म आणि पुण्यकर्म करण्याव्यतिरिक्त दुसरे काय केले जाऊ शकते?" ‘‘Ārocemi kho te, mahārāja, paṭivedemi kho te, mahārāja, adhivattati kho taṃ, mahārāja, jarāmaraṇaṃ. Adhivattamāne ce te, mahārāja, jarāmaraṇe kimassa karaṇīya’’nti? ‘‘Adhivattamāne ca me, bhante, jarāmaraṇe kimassa karaṇīyaṃ aññatra dhammacariyāya samacariyāya kusalakiriyāya puññakiriyāya? Yāni tāni, bhante, raññaṃ khattiyānaṃ muddhāvasittānaṃ issariyamadamattānaṃ [Pg.102] kāmagedhapariyuṭṭhitānaṃ janapadatthāvariyappattānaṃ mahantaṃ pathavimaṇḍalaṃ abhivijiya ajjhāvasantānaṃ hatthiyuddhāni bhavanti; tesampi, bhante, hatthiyuddhānaṃ natthi gati natthi visayo adhivattamāne jarāmaraṇe. Yānipi tāni, bhante, raññaṃ khattiyānaṃ muddhāvasittānaṃ…pe… ajjhāvasantānaṃ assayuddhāni bhavanti…pe… rathayuddhāni bhavanti …pe… pattiyuddhāni bhavanti; tesampi, bhante, pattiyuddhānaṃ natthi gati natthi visayo adhivattamāne jarāmaraṇe. Santi kho pana, bhante, imasmiṃ rājakule mantino mahāmattā, ye pahonti āgate paccatthike mantehi bhedayituṃ. Tesampi, bhante, mantayuddhānaṃ natthi gati natthi visayo adhivattamāne jarāmaraṇe. Saṃvijjati kho pana, bhante, imasmiṃ rājakule pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ bhūmigatañceva vehāsaṭṭhañca, yena mayaṃ pahoma āgate paccatthike dhanena upalāpetuṃ. Tesampi, bhante, dhanayuddhānaṃ natthi gati natthi visayo adhivattamāne jarāmaraṇe. Adhivattamāne ca me, bhante, jarāmaraṇe kimassa karaṇīyaṃ aññatra dhammacariyāya samacariyāya kusalakiriyāya puññakiriyāyā’’ti? "महाराज, मी तुम्हाला सांगतो, महाराज, मी तुम्हाला जाहीर करतो की, जरा (वृद्धत्व) आणि मरण तुमच्यावर चालून येत आहेत. महाराज, जेव्हा जरा आणि मरण तुमच्यावर चालून येत आहेत, तेव्हा काय केले पाहिजे?" "भंते, जेव्हा जरा आणि मरण माझ्यावर चालून येत आहेत, तेव्हा धम्माचरण, समचरण, कुशलकर्म आणि पुण्यकर्म करण्याव्यतिरिक्त दुसरे काय केले जाऊ शकते? भंते, ज्यांचे मस्तकावर राज्याभिषेक झाला आहे, जे ऐश्वर्याच्या मदाने धुंद आहेत, जे कामभोगांच्या आसक्तीने ग्रासलेले आहेत, ज्यांनी आपल्या देशात स्थिर नियंत्रण मिळवले आहे आणि जे या विशाल पृथ्वीवर विजय मिळवून राज्य करत आहेत, अशा क्षत्रिय राजांची हत्तींची युद्धे होतात; परंतु भंते, जेव्हा जरा आणि मरण चालून येतात, तेव्हा त्या हत्तींच्या युद्धांना काही वाव उरत नाही, काही उपयोग उरत नाही. भंते, अशा राजांची जी घोड्यांची युद्धे... रथांची युद्धे... पायदळाची युद्धे होतात; भंते, जेव्हा जरा आणि मरण चालून येतात, तेव्हा त्या पायदळाच्या युद्धांनाही काही वाव उरत नाही, काही उपयोग उरत नाही. भंते, या राजघराण्यात असे बुद्धिमान मंत्री आहेत, जे शत्रू आल्यावर त्यांना आपल्या मसलतीने (मंत्रयुद्धाने) आपसात भेद पाडण्यास समर्थ आहेत; परंतु भंते, जेव्हा जरा आणि मरण चालून येतात, तेव्हा त्या मसलतीच्या युद्धांनाही काही वाव उरत नाही, काही उपयोग उरत नाही. भंते, या राजघराण्यात जमिनीखाली पुरलेले आणि वर टांगलेले विपुल सोने-नाणे (धन) उपलब्ध आहे, ज्या धनाच्या बळावर आम्ही आलेल्या शत्रूंना वश करण्यास समर्थ आहोत; परंतु भंते, जेव्हा जरा आणि मरण चालून येतात, तेव्हा त्या धनाच्या युद्धांनाही काही वाव उरत नाही, काही उपयोग उरत नाही. भंते, जेव्हा जरा आणि मरण माझ्यावर चालून येत आहेत, तेव्हा धम्माचरण, समचरण, कुशलकर्म आणि पुण्यकर्म करण्याव्यतिरिक्त दुसरे काय केले जाऊ शकते?" ‘‘Evametaṃ, mahārāja, evametaṃ, mahārāja! Adhivattamāne jarāmaraṇe kimassa karaṇīyaṃ aññatra dhammacariyāya samacariyāya kusalakiriyāya puññakiriyāyā’’ti? Idamavoca bhagavā…pe… satthā – "हे अगदी असेच आहे, महाराज! हे अगदी असेच आहे, महाराज! जेव्हा जरा आणि मरण चालून येत आहेत, तेव्हा धम्माचरण, समचरण, कुशलकर्म आणि पुण्यकर्म करण्याव्यतिरिक्त दुसरे काय केले जाऊ शकते?" भगवान असे म्हणाले... शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले – ‘‘Yathāpi selā vipulā, nabhaṃ āhacca pabbatā; Samantānupariyāyeyyuṃ, nippothento catuddisā. "ज्याप्रमाणे आकाशाला भिडणारे, विशाल आणि कठीण खडकांचे पर्वत चारी दिशांनी सर्व प्राण्यांना चिरडत पुढे सरकतात;" ‘‘Evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine ; Khattiye brāhmaṇe vesse, sudde caṇḍālapukkuse; Na kiñci parivajjeti, sabbamevābhimaddati. "त्याचप्रमाणे जरा (वृद्धत्व) आणि मृत्यू सर्व प्राण्यांवर चालून येतात – मग ते क्षत्रिय असोत, ब्राह्मण असोत, वैश्य असोत, शूद्र असोत, चंडाल असोत वा कचरा उचलणारे असोत; ते कोणालाही सोडत नाहीत, सर्वांनाच चिरडून टाकतात." ‘‘Na tattha hatthīnaṃ bhūmi, na rathānaṃ na pattiyā; Na cāpi mantayuddhena, sakkā jetuṃ dhanena vā. "तिथे हत्तींच्या सैन्याला वाव नाही, रथांना नाही आणि पायदळालाही नाही. तिथे मसलतीने (मंत्रयुद्धाने) किंवा धनाच्या बळावर विजय मिळवणे शक्य नाही." ‘‘Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano; Buddhe dhamme ca saṅghe ca, dhīro saddhaṃ nivesaye. "म्हणूनच, स्वतःचे कल्याण पाहणाऱ्या बुद्धिमान आणि धीर गंभीर मनुष्याने बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्यावर आपली श्रद्धा दृढ केली पाहिजे." ‘‘Yo [Pg.103] dhammaṃ cari kāyena, vācāya uda cetasā; Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. "जो मनुष्य काया, वाचा आणि मनाने धम्माचे आचरण करतो, त्याची या लोकात प्रशंसा केली जाते आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंदित होतो." Tatiyo vaggo. "तिसरा वर्ग (वग्ग)." Tassuddānaṃ – "त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –" Puggalo ayyikā loko, issattaṃ pabbatūpamā; Desitaṃ buddhaseṭṭhena, imaṃ kosalapañcakanti. "पुग्गल, अय्यिका, लोक, इस्सत्त आणि पब्बतूपम; श्रेष्ठ बुद्धांनी उपदेशिलेली ही कोसल संयुक्तातील पाच सुत्ते आहेत." Kosalasaṃyuttaṃ samattaṃ. "कोसल संयुक्त समाप्त." 4. Mārasaṃyuttaṃ ४. "मार संयुक्त" 1. Paṭhamavaggo १. "पहिला वर्ग (वग्ग)" 1. Tapokammasuttaṃ १. "तपोकम्म सुत्त (तपस्या सुत्त)" 137. Evaṃ [Pg.104] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhamūle paṭhamābhisambuddho. Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘mutto vatamhi tāya dukkarakārikāya. Sādhu mutto vatamhi tāya anatthasaṃhitāya dukkarakārikāya. Sādhu vatamhi mutto bodhiṃ samajjhaga’’nti. १३७. "असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान बुद्धत्व प्राप्त झाल्यानंतर सुरुवातीला उरुवेला येथे निरंजना नदीच्या काठी अजपाल वडाच्या झाडाखाली (अजपालनिग्रोधमुले) विहार करत होते. तेव्हा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – 'मी खरोखरच त्या अत्यंत कठीण तपस्येतून (दुष्करचर्येतून) मुक्त झालो आहे! अनर्थकारक असलेल्या त्या दुष्करचर्येतून मी मुक्त झालो हे किती चांगले झाले! मी मुक्त होऊन बोधी (ज्ञान) प्राप्त केली हे किती उत्तम झाले!'" Atha kho māro pāpimā bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – "तेव्हा पापी माराने भगवंतांच्या मनातील हा विचार आपल्या मनाने जाणून घेतला आणि तो भगवंतांकडे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांना गाथेने असे म्हटले –" ‘‘Tapokammā apakkamma, yena na sujjhanti māṇavā; Asuddho maññasi suddho, suddhimaggā aparaddho’’ ti. "'ज्या तपस्येमुळे मनुष्य शुद्ध होतो, त्या तपस्येचा त्याग करून, तू अशुद्ध असतानाही स्वतःला शुद्ध मानत आहेस; तू शुद्धीच्या मार्गापासून भटकला आहेस.'" Atha kho bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – "तेव्हा भगवंतांनी 'हा पापी मार आहे' हे ओळखून, त्या पापी माराला गाथांनी उत्तर दिले –" ‘‘Anatthasaṃhitaṃ ñatvā, yaṃ kiñci amaraṃ tapaṃ ; Sabbaṃ natthāvahaṃ hoti, phiyārittaṃva dhammani. "'अमरत्व मिळवण्यासाठी केली जाणारी कोणतीही तपस्या ही निरर्थक आहे हे जाणून, कोरड्या जमिनीवर वल्हे आणि सुकाणू चालवण्यासारखी ती सर्व तपस्या निष्फळ ठरते, हे मी जाणले आहे.'" ‘‘Sīlaṃ samādhi paññañca, maggaṃ bodhāya bhāvayaṃ; Pattosmi paramaṃ suddhiṃ, nihato tvamasi antakā’’ti. शील, समाधी आणि प्रज्ञा या (अष्टांगिक) मार्गाची बोधीसाठी (ज्ञानासाठी) भावना (विकास) करत, मी परम शुद्धीला (अर्हतत्त्वाला) प्राप्त झालो आहे. हे अंतक (मार)! तू पराभूत झाला आहेस. Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti, dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा तो पापी मार, "भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे," असे समजून दुःखी व खिन्न मनाने तेथेच अंतर्धान पावला. 2. Hatthirājavaṇṇasuttaṃ २. हत्थिराजवण्ण सुत्त (गजराज रूप सुत्त) 138. Evaṃ [Pg.105] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhamūle paṭhamābhisambuddho. Tena kho pana samayena bhagavā rattandhakāratimisāyaṃ abbhokāse nisinno hoti, devo ca ekamekaṃ phusāyati. Atha kho māro pāpimā bhagavato bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Seyyathāpi nāma mahāariṭṭhako maṇi, evamassa sīsaṃ hoti. Seyyathāpi nāma suddhaṃ rūpiyaṃ, evamassa dantā honti. Seyyathāpi nāma mahatī naṅgalīsā, evamassa soṇḍo hoti. Atha kho bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १३८. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या तीरावर अजपाल वटवृक्षाच्या मुळाशी नुकतेच पूर्ण संबोधी प्राप्त करून विहरत होते. त्या वेळी भगवंत रात्रीच्या घनघोर अंधारात उघड्या मैदानावर बसलेले होते आणि पावसाचे एकेक थेंब पडत होते. तेव्हा पापी मार भगवंतांच्या मनात भय, थरकाप आणि रोमांच (अंगावर काटा) उभे करण्याच्या इच्छेने एका विशाल गजराजाचे (हत्तीचे) रूप धारण करून भगवंतांकडे आला. त्याचे डोके एखाद्या मोठ्या काळ्या पाषाणासारखे (अरिष्टक मणी) होते. त्याचे सुळे शुद्ध चांदीसारखे होते. त्याची सोंड एखाद्या मोठ्या नांगराच्या दांड्यासारखी होती. तेव्हा भगवंतांनी "हा पापी मार आहे" हे ओळखून, त्या पापी माराला गाथेने संबोधित केले – ‘‘Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, vaṇṇaṃ katvā subhāsubhaṃ; Alaṃ te tena pāpima, nihato tvamasi antakā’’ti. "दीर्घकाळ संसारात भटकत तू सुंदर आणि कुरूप रूपे धारण केलीस. हे पापी मारा! आता तुझे हे खेळ पुरे झाले. हे अंतक! तू पराभूत झाला आहेस." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा तो पापी मार, "भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे," असे समजून दुःखी व खिन्न मनाने तेथेच अंतर्धान पावला. 3. Subhasuttaṃ ३. सुभ सुत्त (शुभ सुत्त) 139. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhamūle paṭhamābhisambuddho. Tena kho pana samayena bhagavā rattandhakāratimisāyaṃ abbhokāse nisinno hoti, devo ca ekamekaṃ phusāyati. Atha kho māro pāpimā, bhagavato bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo, yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato avidūre uccāvacā vaṇṇanibhā upadaṃseti, subhā ceva asubhā ca. Atha kho bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – १३९. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत उरुवेला येथे नेरंजरा नदीच्या तीरावर अजपाल वटवृक्षाच्या मुळाशी नुकतेच पूर्ण संबोधी प्राप्त करून विहरत होते. त्या वेळी भगवंत रात्रीच्या घनघोर अंधारात उघड्या मैदानावर बसलेले होते आणि पावसाचे एकेक थेंब पडत होते. तेव्हा पापी मार भगवंतांच्या मनात भय, थरकाप आणि रोमांच उभे करण्याच्या इच्छेने भगवंतांकडे आला; आणि जवळ येऊन भगवंतांच्या अगदी जवळ विविध प्रकारचे बरे-वाईट, सुंदर आणि कुरूप रंग व रूपे दाखवू लागला. तेव्हा भगवंतांनी "हा पापी मार आहे" हे ओळखून, त्या पापी माराला गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, vaṇṇaṃ katvā subhāsubhaṃ; Alaṃ te tena pāpima, nihato tvamasi antaka. "दीर्घकाळ संसारात भटकत तू सुंदर आणि कुरूप रूपे धारण केलीस. हे पापी मारा! आता तुझे हे खेळ पुरे झाले. हे अंतक! तू पराभूत झाला आहेस." ‘‘Ye [Pg.106] ca kāyena vācāya, manasā ca susaṃvutā; Na te māravasānugā, na te mārassa baddhagū’’ ti. "जे लोक काया, वाचा आणि मनाने उत्तम प्रकारे संयमित आहेत, ते माराच्या वशमध्ये जात नाहीत आणि ते माराचे दास (अनुयायी) बनत नाहीत." Atha kho māro…pe… tatthevantaradhāyīti. Teव्हा तो मार... पे... तेथेच अंतर्धान पावला. 4. Paṭhamamārapāsasuttaṃ ४. पठममारपास सुत्त (प्रथम मारपाश सुत्त) 140. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १४०. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत वाराणसी येथील इसिपतन (ऋषिपत्तन) मिगदायात (मृगदावात) विहरत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो!" "भंते!" त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – ‘‘Mayhaṃ kho, bhikkhave, yoniso manasikārā yoniso sammappadhānā anuttarā vimutti anuppattā, anuttarā vimutti sacchikatā. Tumhepi, bhikkhave, yoniso manasikārā yoniso sammappadhānā anuttaraṃ vimuttiṃ anupāpuṇātha, anuttaraṃ vimuttiṃ sacchikarothā’’ti. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – "भिक्खूंनो, योग्य (योनीसो) मनसिकार आणि योग्य सम्यक प्रयत्नांमुळे मी अनुत्तर विमुक्तीला (सर्वोच्च मुक्तीला) प्राप्त झालो आहे, अनुत्तर विमुक्तीचा मी साक्षात्कार केला आहे. भिक्खूंनो, तुम्हीही योग्य मनसिकार आणि योग्य सम्यक प्रयत्नांद्वारे अनुत्तर विमुक्तीला प्राप्त व्हा, अनुत्तर विमुक्तीचा साक्षात्कार करा." तेव्हा पापी मार भगवंतांकडे आला आणि जवळ येऊन त्याने भगवंतांना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Baddhosi mārapāsena, ye dibbā ye ca mānusā; Mārabandhanabaddhosi, na me samaṇa mokkhasī’’ti. "तू दिव्य आणि मानवी अशा दोन्ही प्रकारच्या मारपाशांनी (माराच्या जाळ्याने) बांधला गेला आहेस. तू माराच्या बंधनात जखडला गेला आहेस. हे श्रमणा! तू माझ्या तावडीतून सुटू शकणार नाहीस." ‘‘Muttāhaṃ mārapāsena, ye dibbā ye ca mānusā; Mārabandhanamuttomhi, nihato tvamasi antakā’’ti. "मी दिव्य आणि मानवी अशा दोन्ही प्रकारच्या मारपाशांपासून मुक्त झालो आहे. मी माराच्या बंधनातून मुक्त आहे. हे अंतक! तू पराभूत झाला आहेस." Atha kho māro pāpimā…pe… tatthevantaradhāyīti. तेव्हा तो पापी मार... पे... तेथेच अंतर्धान पावला. 5. Dutiyamārapāsasuttaṃ ५. दुतियमारपास सुत्त (द्वितीय मारपाश सुत्त) 141. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १४१. एक वेळ भगवंत वाराणसी येथील इसिपतन मिगदायात विहरत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो!" "भंते!" त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – ‘‘Muttāhaṃ, bhikkhave, sabbapāsehi ye dibbā ye ca mānusā. Tumhepi, bhikkhave, muttā sabbapāsehi ye dibbā ye ca mānusā. Caratha, bhikkhave, cārikaṃ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ. Mā ekena dve agamittha. Desetha, bhikkhave, dhammaṃ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ [Pg.107] kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetha. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti. Bhavissanti dhammassa aññātāro. Ahampi, bhikkhave, yena uruvelā senānigamo tenupasaṅkamissāmi dhammadesanāyā’’ti. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – "भिक्खूंनो, मी दिव्य आणि मानवी अशा सर्व पाशांमधून मुक्त झालो आहे. भिक्खूंनो, तुम्हीही दिव्य आणि मानवी अशा सर्व पाशांमधून मुक्त झाला आहात. भिक्खूंनो, बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, जगावर अनुकंपा करण्यासाठी, देव आणि मानवांच्या कल्याणासाठी, हितासाठी आणि सुखासाठी चारिका (धर्मयात्रा) करा. एकाच मार्गाने दोघे एकत्र जाऊ नका. भिक्खूंनो, आदि-कल्याण (सुरुवातीला कल्याणकारी), मध्य-कल्याण (मध्ये कल्याणकारी) आणि परियोसान-कल्याण (शेवटी कल्याणकारी) असा, अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त (स्पष्ट शब्दांत) धर्माचा उपदेश करा. संपूर्ण परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकटीकरण करा. असे काही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांत (प्रज्ञेच्या डोळ्यांत) धुळीचे प्रमाण खूप कमी आहे, परंतु धम्म न ऐकल्यामुळे त्यांचे नुकसान होत आहे. ते धम्म समजून घेणारे बनतील. भिक्खूंनो, मीसुद्धा धम्माचा उपदेश करण्यासाठी उरुवेला येथील सेनानिगम (सेनानी गाव) कडे जाईन." तेव्हा पापी मार भगवंतांकडे आला आणि जवळ येऊन त्याने भगवंतांना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Baddhosi sabbapāsehi, ye dibbā ye ca mānusā; Mahābandhanabaddhosi, na me samaṇa mokkhasī’’ti. "तू दिव्य आणि मानवी अशा सर्व पाशांनी बांधला गेला आहेस. तू महाबंधनात जखडला गेला आहेस. हे श्रमणा! तू माझ्या तावडीतून सुटू शकणार नाहीस." ‘‘Muttāhaṃ sabbapāsehi, ye dibbā ye ca mānusā; Mahābandhanamuttomhi, nihato tvamasi antakā’’ti. "मी दिव्य आणि मानवी अशा सर्व पाशांपासून मुक्त झालो आहे. मी महाबंधनातून मुक्त आहे. हे अंतक! तू पराभूत झाला आहेस." Atha kho māro pāpimā…pe… tatthevantaradhāyīti. तेव्हा तो पापी मार... पे... तेथेच अंतर्धान पावला. 6. Sappasuttaṃ ६. सप्प सुत्त (सर्प सुत्त) 142. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena bhagavā rattandhakāratimisāyaṃ abbhokāse nisinno hoti, devo ca ekamekaṃ phusāyati. १४२. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप (खारुतांना अन्न देण्याची जागा) येथे विहरत होते. त्या वेळी भगवंत रात्रीच्या घनघोर अंधारात उघड्या मैदानावर बसलेले होते आणि पावसाचे एकेक थेंब पडत होते. Atha kho māro pāpimā bhagavato bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Seyyathāpi nāma mahatī ekarukkhikā nāvā, evamassa kāyo hoti. Seyyathāpi nāma mahantaṃ soṇḍikākiḷañjaṃ, evamassa phaṇo hoti. Seyyathāpi nāma mahatī kosalikā kaṃsapāti, evamassa akkhīni bhavanti. Seyyathāpi nāma deve gaḷagaḷāyante vijjullatā niccharanti, evamassa mukhato jivhā niccharati. Seyyathāpi nāma kammāragaggariyā dhamamānāya saddo hoti, evamassa assāsapassāsānaṃ saddo hoti. तेव्हा पापी मार भगवंतांच्या मनात भय, थरकाप आणि रोमांच उभे करण्याच्या इच्छेने एका विशाल नागराजाचे (सर्पराज) रूप धारण करून भगवंतांकडे आला. त्या नागराजाचे शरीर एखाद्या मोठ्या एकाच लाकडापासून कोरलेल्या नौकेसारखे (एकवृक्षिक नौका) होते. त्याचा फणा मद्य गाळणाऱ्यांच्या मोठ्या चटईसारखा (सोंडिकाकिळंज) होता. त्याचे डोळे कोसल देशातील मोठ्या कांस्यपात्रासारखे (काशाच्या ताटासारखे) होते. ढगांच्या गडगडाटात जशी वीज चमकावी, तशी त्याची जीभ मुखातून बाहेर पडत होती. लोहाराच्या भात्यातून हवा फुंकताना जसा आवाज येतो, तसा त्याच्या श्वासोच्छ्वासाचा आवाज येत होता. Atha kho bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – तेव्हा भगवंतांनी "हा पापी मार आहे" हे ओळखून, त्या पापी माराला गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Yo suññagehāni sevati,Seyyo so muni attasaññato; Vossajja careyya tattha so,Patirūpañhi tathāvidhassa taṃ. जो स्वतःवर संयम ठेवून राहण्यासाठी निर्जन घरांचा (शून्यगृहांचा) आश्रय घेतो, तो मुनी आत्मसंयत असतो. त्याने त्या शरीरावरील (किंवा त्या ठिकाणी) सर्व आसक्ती सोडून विहार करावा; अशा प्रकारच्या मुनीसाठी हेच योग्य आहे. ‘‘Carakā [Pg.108] bahū bheravā bahū,Atho ḍaṃsasarīsapā bahū; Lomampi na tattha iñjaye,Suññāgāragato mahāmuni. तेथे अनेक हिंस्र पशू फिरत असतात, अनेक भयानक संकटे असतात, तसेच डास आणि सर्पही पुष्कळ असतात; तरीही निर्जन घरात गेलेले ते महामुनी तेथे आपले एक लव (अंगावरील केस) देखील हलवत नाहीत (किंचितही घाबरत नाहीत). ‘‘Nabhaṃ phaleyya pathavī caleyya,Sabbepi pāṇā uda santaseyyuṃ; Sallampi ce urasi pakappayeyyuṃ,Upadhīsu tāṇaṃ na karonti buddhā’’ti. आकाश दुभंगले तरी, पृथ्वी कंपित झाली तरी, आणि सर्व प्राणी भयभीत झाले तरी, किंवा छातीवर तीक्ष्ण भाला चालवला तरीही, बुद्ध (सर्व आसक्ती नष्ट झाल्यामुळे) उपाधींमध्ये (शरीरादी उपाधींमध्ये) स्वतःच्या संरक्षणाची चिंता करत नाहीत. Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर पापी मार “भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे” असे समजून दुःखी व खिन्न मनाने तेथेच अंतर्धान पावला. 7. Supatisuttaṃ ७. सुपति सुत्त (उत्तम निद्रेविषयीचे सुत्त) 143. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho bhagavā bahudevarattiṃ abbhokāse caṅkamitvā rattiyā paccūsasamayaṃ pāde pakkhāletvā vihāraṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १४३. एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा भगवंतांनी रात्रीचा बराचसा वेळ उघड्या जागेवर चंक्रमण (चालण्याचा सराव) करण्यात घालवला. रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात (पहाटेच्या वेळी) आपले पाय धुवून त्यांनी विहारात प्रवेश केला आणि एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, स्मृती व संप्रजन्य (जागरूकता) जागृत ठेवून, उठण्याची वेळ मनात निश्चित करून, उजव्या कुशीवर सिंहशय्या (सिंहासारखी झोपण्याची मुद्रा) घेतली. त्यानंतर पापी मार भगवंतांच्या जवळ आला आणि त्याने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Kiṃ soppasi kiṃ nu soppasi,Kimidaṃ soppasi dubbhago viya; Suññamagāranti soppasi,Kimidaṃ soppasi sūriye uggate’’ti. “तुम्ही का झोपला आहात? तुम्ही का बरे झोपत आहात? एखाद्या हतबल माणसासारखे हे काय झोपणे आहे? ‘घर रिकामे आहे’ असे समजून तुम्ही झोपला आहात का? सूर्य उगवला असतानाही हे तुमचे झोपणे काय आहे?” ‘‘Yassa jālinī visattikā,Taṇhā natthi kuhiñci netave; Sabbūpadhiparikkhayā buddho,Soppati kiṃ tavettha mārā’’ti. “ज्यांच्यामध्ये कोणत्याही जन्मात खेचून नेणारी, जाळ्यासारखी पसरलेली आणि विषारी असणारी तृष्णा उरलेली नाही, ते बुद्ध सर्व उपाधींचा (आसक्तींचा) क्षय झाल्यामुळे शांतपणे निजले आहेत. हे मारा! यात तुला काय त्रास होत आहे?” Atha kho māro pāpimā…pe… tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर पापी मार... पूर्ववत... तेथेच अंतर्धान पावला. 8. Nandatisuttaṃ ८. नंदति सुत्त (आनंदाविषयीचे सुत्त) 144. Evaṃ [Pg.109] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १४४. मी असे ऐकले आहे – एकदा भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा पापी मार भगवंतांच्या जवळ आला आणि त्याने भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हटली – ‘‘Nandati puttehi puttimā, gomā gobhi tatheva nandati; Upadhīhi narassa nandanā, na hi so nandati yo nirūpadhī’’ti. “पुत्रवान मनुष्य पुत्रांमुळे आनंदित होतो, त्याचप्रमाणे गोधन असलेला मनुष्य गाईंमुळे आनंदित होतो. मनुष्याला उपाधींमुळेच (भौतिक साधनांमुळे) आनंद मिळतो; ज्याच्याकडे कोणतीही उपाधी नाही, तो कधीही आनंदित होऊ शकत नाही.” ‘‘Socati puttehi puttimā, gomā gobhi tatheva socati; Upadhīhi narassa socanā, na hi so socati yo nirūpadhī’’ti. “पुत्रवान मनुष्य पुत्रांमुळेच शोकाकुल होतो, त्याचप्रमाणे गोधन असलेला मनुष्य गाईंमुळेच शोकाकुल होतो. मनुष्याला उपाधींमुळेच शोक प्राप्त होतो; ज्याच्याकडे कोणतीही उपाधी नाही, तो कधीही शोक करत नाही.” Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर पापी मार “भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे” असे समजून दुःखी व खिन्न मनाने तेथेच अंतर्धान पावला. 9. Paṭhamaāyusuttaṃ ९. प्रथम आयु सुत्त (आयुष्याविषयीचे पहिले सुत्त) 145. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १४५. मी असे ऐकले आहे – एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” ते भिक्खू भगवंतांना प्रत्युत्तर देत म्हणाले, “भदंत (पूजनीय महोदय)!” भगवंतांनी पुढीलप्रमाणे सांगितले – ‘‘Appamidaṃ, bhikkhave, manussānaṃ āyu. Gamanīyo samparāyo, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Natthi jātassa amaraṇaṃ. Yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti. “भिक्खूंनो, मनुष्यांचे हे आयुष्य अल्प आहे. परलोकात जाणे अटळ आहे, म्हणून कुशल कर्म केले पाहिजे आणि ब्रह्मचर्य पाळले पाहिजे. जन्माला आलेल्या कोणालाही मृत्यू टाळता येत नाही. भिक्खूंनो, जो दीर्घकाळ जगतो, तो शंभर वर्षे किंवा त्याहून थोडे अधिक काळ जगतो.” Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर पापी मार भगवंतांच्या जवळ आला आणि त्याने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Dīghamāyu manussānaṃ, na naṃ hīḷe suporiso; Careyya khīramattova, natthi maccussa āgamo’’ti. “मनुष्यांचे आयुष्य दीर्घ आहे, सज्जन माणसाने त्याचा तिरस्कार करू नये. आईचे दूध पिणाऱ्या लहान बालकाप्रमाणे (निश्चिंतपणे) जगावे; मृत्यूचे येणे अद्याप झालेले नाही.” ‘‘Appamāyu manussānaṃ, hīḷeyya naṃ suporiso; Careyyādittasīsova, natthi maccussa nāgamo’’ti. “मनुष्यांचे आयुष्य अल्प आहे, सज्जन माणसाने त्याचा तिरस्कारच केला पाहिजे. डोक्याला आग लागलेल्या माणसाप्रमाणे (ती विझवण्यासाठी जशी घाई करावी लागते तसे) तत्परतेने जगावे; कारण मृत्यूचे आगमन अटळ आहे.” Atha kho māro…pe… tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर पापी मार... पूर्ववत... तेथेच अंतर्धान पावला. 10. Dutiyaāyusuttaṃ १०. द्वितीय आयु सुत्त (आयुष्याविषयीचे दुसरे सुत्त) 146. Evaṃ [Pg.110] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tatra kho bhagavā…pe… etadavoca – १४६. मी असे ऐकले आहे – एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी... पूर्ववत... पुढीलप्रमाणे सांगितले – ‘‘Appamidaṃ, bhikkhave, manussānaṃ āyu. Gamanīyo samparāyo, kattabbaṃ kusalaṃ, caritabbaṃ brahmacariyaṃ. Natthi jātassa amaraṇaṃ. Yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti. “भिक्खूंनो, मनुष्यांचे हे आयुष्य अल्प आहे. परलोकात जाणे अटळ आहे, म्हणून कुशल कर्म केले पाहिजे आणि ब्रह्मचर्य पाळले पाहिजे. जन्माला आलेल्या कोणालाही मृत्यू टाळता येत नाही. भिक्खूंनो, जो दीर्घकाळ जगतो, तो शंभर वर्षे किंवा त्याहून थोडे अधिक काळ जगतो.” Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर पापी मार भगवंतांच्या जवळ आला आणि त्याने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Nāccayanti ahorattā, jīvitaṃ nūparujjhati; Āyu anupariyāyati, maccānaṃ nemīva rathakubbara’’nti. “दिवस आणि रात्र कधीही थांबत नाहीत, जीवन कधीही खंडित होत नाही. रथाच्या चाकाची धाव जशी रथाच्या कण्याभोवती फिरत राहते, तसेच मर्त्य मानवांचे आयुष्य अविरतपणे पुढे सरकत राहते.” ‘‘Accayanti ahorattā, jīvitaṃ uparujjhati; Āyu khīyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odaka’’nti. “दिवस आणि रात्र वेगाने निघून जातात, जीवन संपुष्टात येते. लहान नद्यांमधील पाणी जसे हळूहळू आटून जाते, तसेच मर्त्य मानवांचे आयुष्यही क्षीण होत जाते.” Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर पापी मार “भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे” असे समजून दुःखी व खिन्न मनाने तेथेच अंतर्धान पावला. Paṭhamo vaggo. पहिला वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्या वर्गाचा सारांश (उद्दान) पुढीलप्रमाणे आहे – Tapokammañca nāgo ca, subhaṃ pāsena te duve; Sappo supati nandanaṃ, āyunā apare duveti. तपोकम्म सुत्त, नाग सुत्त, सुभ सुत्त, पास सुत्त (हे दोन), सप्प सुत्त, सुपति सुत्त, नंदन सुत्त आणि आयुष्याविषयीची इतर दोन सुत्ते (आयु सुत्त). 2. Dutiyavaggo २. दुसरा वर्ग 1. Pāsāṇasuttaṃ १. पासाण सुत्त (मोठ्या खडकाविषयीचे सुत्त) 147. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Tena kho pana samayena bhagavā rattandhakāratimisāyaṃ abbhokāse nisinno hoti, devo ca ekamekaṃ phusāyati. Atha kho māro pāpimā bhagavato bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo yena bhagavā [Pg.111] tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato avidūre mahante pāsāṇe padālesi. १४७. एकदा भगवान राजगृह येथे गिद्धकूट पर्वतावर विहार करत होते. त्या वेळी भगवान रात्रीच्या घनदाट अंधारात उघड्या जागेवर बसले होते आणि पावसाचे थेंब एकेक करून पडत होते. तेव्हा पापी माराने भगवंतांच्या मनात भीती, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करण्याची इच्छा धरून भगवंतांच्या जवळ धाव घेतली; आणि जवळ येऊन भगवंतांच्या अगदी जवळच मोठे मोठे खडक फोडले (किंवा कड्यावरून खाली पाडले). Atha kho bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – तेव्हा भगवंतांनी “हा पापी मार आहे” हे ओळखून पापी माराला गाथेने म्हटले – ‘‘Sacepi kevalaṃ sabbaṃ, gijjhakūṭaṃ calessasi ; Neva sammāvimuttānaṃ, buddhānaṃ atthi iñjita’’nti. “हे मारा! तू जरी संपूर्ण गिद्धकूट पर्वत हलवून सोडलास, तरीही जे पूर्णपणे विमुक्त झाले आहेत अशा बुद्धांना किंचितही कंप सुटणार नाही (ते विचलित होणार नाहीत).” Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर पापी मार “भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे” असे समजून दुःखी व खिन्न मनाने तेथेच अंतर्धान पावला. 2. Kinnusīhasuttaṃ २. किन्नुसीह सुत्त (सिंहासारख्या गर्जनेविषयीचे सुत्त) 148. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā mahatiyā parisāya parivuto dhammaṃ deseti. १४८. एकदा भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान मोठ्या जनसमुदायाने वेढलेले असताना धम्म उपदेश करत होते. Atha kho mārassa pāpimato etadahosi – ‘‘ayaṃ kho samaṇo gotamo mahatiyā parisāya parivuto dhammaṃ deseti. Yaṃnūnāhaṃ yena samaṇo gotamo tenupasaṅkameyyaṃ vicakkhukammāyā’’ti. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – तेव्हा पापी माराच्या मनात असा विचार आला – ‘हा श्रमण गौतम मोठ्या जनसमुदायाने वेढलेला असताना धम्म उपदेश करत आहे. मी श्रमण गौतमाच्या जवळ जाऊन लोकांच्या प्रज्ञाचक्षूंना भ्रमित (नष्ट) करावे का?’ त्यानंतर पापी मार भगवंतांच्या जवळ आला आणि त्याने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Kinnu sīhova nadasi, parisāyaṃ visārado; Paṭimallo hi te atthi, vijitāvī nu maññasī’’ti. "तू सभेमध्ये निर्भय होऊन सिंहासारखी गर्जना का करत आहेस? तुझा कोणी प्रतिस्पर्धी आहे का, की तू स्वतःलाच विजयी समजत आहेस?" ‘‘Nadanti ve mahāvīrā, parisāsu visāradā; Tathāgatā balappattā, tiṇṇā loke visattika’’nti. "महान वीर सभेमध्ये निर्भय होऊन गर्जना करतात. बलांनी युक्त असलेले तथागत या जगातील तृष्णेला (आसक्तीला) पार करून गेले आहेत." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा पापी मार "भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे" असे म्हणून दुःखी व खिन्न मनाने तिथेच अंतर्धान पावला. 3. Sakalikasuttaṃ ३. सकलिक सुत्त 149. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati maddakucchismiṃ migadāye. Tena kho pana samayena bhagavato pādo sakalikāya [Pg.112] khato hoti, bhusā sudaṃ bhagavato vedanā vattanti sārīrikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā asātā amanāpā. Tā sudaṃ bhagavā sato sampajāno adhivāseti avihaññamāno. Atha kho bhagavā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १४९. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथे मद्दकुच्छी मृगदायात (हरिण वनात) विहार करत होते. त्या वेळी भगवंतांच्या पायाला एका दगडाच्या कपचीने (तुकड्याने) जखम झाली होती. भगवंतांना शरीरात तीव्र, कठीण, उग्र, कटू, अप्रिय आणि मनाविरुद्ध अशा अत्यंत वेदना होत होत्या. भगवंतांनी सजग (स्मृतिमान) आणि जागरूक (संप्रजन्ययुक्त) राहून, विचलित न होता त्या वेदना सहन केल्या. त्यानंतर भगवंतांनी आपली संघाटी (दुहेरी वस्त्र) चार पदरी करून अंथरली आणि उजव्या कुशीवर, एका पायावर दुसरा पाय ठेवून, सजग व जागरूक राहून सिंहशय्या धारण केली. तेव्हा पापी मार जेथे भगवान होते तेथे आला आणि भगवंतांजवळ येऊन गाथेने म्हणाला – ‘‘Mandiyā nu kho sesi udāhu kāveyyamatto,Atthā nu te sampacurā na santi; Eko vivitte sayanāsanamhi,Niddāmukho kimidaṃ soppase vā’’ti. "तू सुस्तीमुळे (मोहामुळे) झोपला आहेस की काव्याच्या नशेत? तुझे साध्य करण्यासाठी पुष्कळ उद्देश शिल्लक राहिलेले नाहीत का? या एकांत शयनासनावर एकटाच सुस्त चेहरा करून तू असा का झोपला आहेस?" ‘‘Na mandiyā sayāmi nāpi kāveyyamatto,Atthaṃ sameccāhamapetasoko; Eko vivitte sayanāsanamhi,Sayāmahaṃ sabbabhūtānukampī. "मी सुस्तीमुळे झोपलेलो नाही, ना काव्याच्या नशेत. परम ध्येयाला (निर्वाणाला) प्राप्त करून मी शोकमुक्त झालो आहे. या एकांत शयनासनावर एकटाच, सर्व प्राणिमात्रांबद्दल अनुकंपा बाळगून मी झोपलो आहे." ‘‘Yesampi sallaṃ urasi paviṭṭhaṃ,Muhuṃ muhuṃ hadayaṃ vedhamānaṃ; Tepīdha soppaṃ labhare sasallā,Tasmā ahaṃ na supe vītasallo. "ज्यांच्या छातीत बाण (शल्य) रुतलेला आहे आणि ज्यांचे हृदय क्षणोक्षणी थरथरत आहे, ते देखील बाण रुतलेला असताना येथे झोपू शकतात; मग ज्याचा बाण उपटून काढला आहे असा मी का बरे झोपू नये?" ‘‘Jaggaṃ na saṅke napi bhemi sottuṃ,Rattindivā nānutapanti māmaṃ; Hāniṃ na passāmi kuhiñci loke,Tasmā supe sabbabhūtānukampī’’ti. "जागे राहताना मला कोणतीही शंका (भय) नसते, आणि झोपायलाही मी घाबरत नाही. दिवस आणि रात्री मला पश्चात्ताप किंवा चिंता देत नाहीत. या जगात मला स्वतःची कोणतीही हानी दिसत नाही. म्हणूनच, सर्व प्राणिमात्रांबद्दल अनुकंपा बाळगून मी शांतपणे झोपतो." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा पापी मार "भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे" असे म्हणून दुःखी व खिन्न मनाने तिथेच अंतर्धान पावला. 4. Patirūpasuttaṃ ४. पतिरूप सुत्त 150. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu viharati ekasālāyaṃ brāhmaṇagāme. Tena kho pana samayena bhagavā mahatiyā gihiparisāya parivuto dhammaṃ deseti. १५०. एक वेळ भगवान कोसल देशातील 'एकसाला' नावाच्या ब्राह्मण गावात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान गृहस्थांच्या (उपासकांच्या) मोठ्या समुदायाने वेढलेले असून त्यांना धम्म उपदेश करत होते. Atha [Pg.113] kho mārassa pāpimato etadahosi – ‘‘ayaṃ kho samaṇo gotamo mahatiyā gihiparisāya parivuto dhammaṃ deseti. Yaṃnūnāhaṃ yena samaṇo gotamo tenupasaṅkameyyaṃ vicakkhukammāyā’’ti. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – तेव्हा पापी माराच्या मनात असा विचार आला – 'हा श्रमण गौतम गृहस्थांच्या मोठ्या समुदायाने वेढलेला असून धम्म उपदेश करत आहे. मी श्रमण गौतमाकडे जाऊन लोकांचे ज्ञानचक्षू भ्रमित करावे.' मग पापी मार जेथे भगवान होते तेथे आला आणि भगवंतांजवळ येऊन गाथेने म्हणाला – ‘‘Netaṃ tava patirūpaṃ, yadaññamanusāsasi; Anurodhavirodhesu, mā sajjittho tadācara’’nti. "तुम्ही इतरांना उपदेश करता, हे तुमच्यासाठी योग्य नाही. असे करत असताना तुम्ही अनुकूलता (राग) आणि प्रतिकूलता (द्वेष) यामध्ये अडकू नका." ‘‘Hitānukampī sambuddho, yadaññamanusāsati; Anurodhavirodhehi, vippamutto tathāgato’’ti. "कल्याण आणि अनुकंपा बाळगूनच सम्यक संबुद्ध इतरांना उपदेश करतात. तथागत हे अनुकूलता आणि प्रतिकूलता (राग व द्वेष) यांपासून पूर्णपणे मुक्त आहेत." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा पापी मार "भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे" असे म्हणून दुःखी व खिन्न मनाने तिथेच अंतर्धान पावला. 5. Mānasasuttaṃ ५. मानस सुत्त 151. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १५१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथे अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा पापी मार जेथे भगवान होते तेथे आला आणि भगवंतांजवळ येऊन गाथेने म्हणाला – ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso; Tena taṃ bādhayissāmi, na me samaṇa mokkhasī’’ti. "आकाशात फिरणारा आणि मनात संचार करणारा जो हा (रागरूपी) पाश आहे, त्याने मी तुला बांधीन. हे श्रमणा, तू माझ्यापासून सुटू शकणार नाहीस!" ‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā; Ettha me vigato chando, nihato tvamasi antakā’’ti. "मनोरम रूप, शब्द, रस, गंध आणि स्पर्श या सर्वांविषयीची माझी आसक्ती (इच्छा) नष्ट झाली आहे. हे अंतका (मार), तू पराभूत झाला आहेस!" Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा पापी मार "भगवंतांना माझी माहिती झाली आहे, सुगतांनी मला ओळखले आहे" असे म्हणून दुःखी व खिन्न मनाने तिथेच अंतर्धान पावला. 6. Pattasuttaṃ ६. पत्त सुत्त 152. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena bhagavā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ upādāya bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi [Pg.114] katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. १५२. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी भगवान पाच उपादानस्कंधांविषयी भिक्खूंना धम्म उपदेशाद्वारे मार्गदर्शन करत होते, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करत होते, त्यांना उत्साहित करत होते आणि आनंदित करत होते. ते भिक्खू देखील धम्माला अत्यंत महत्त्वाचे मानून, मनात धारण करून, संपूर्ण चित्ताने एकाग्र होऊन आणि कान देऊन धम्म ऐकत होते. Atha kho mārassa pāpimato etadahosi – ‘‘ayaṃ kho samaṇo gotamo pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ upādāya bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. Yaṃnūnāhaṃ yena samaṇo gotamo tenupasaṅkameyyaṃ vicakkhukammāyā’’ti. तेव्हा पापी माराच्या मनात असा विचार आला – 'हा श्रमण गौतम पाच उपादानस्कंधांविषयी भिक्खूंना धम्म उपदेशाद्वारे मार्गदर्शन करत आहे, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करत आहे, त्यांना उत्साहित करत आहे आणि आनंदित करत आहे. ते भिक्खू देखील धम्माला अत्यंत महत्त्वाचे मानून, मनात धारण करून, संपूर्ण चित्ताने एकाग्र होऊन आणि कान देऊन धम्म ऐकत आहेत. मी श्रमण गौतमाकडे जाऊन भिक्खूंचे ज्ञानचक्षू भ्रमित करावे.' Tena kho pana samayena sambahulā pattā abbhokāse nikkhittā honti. Atha kho māro pāpimā balībaddavaṇṇaṃ abhinimminitvā yena te pattā tenupasaṅkami. Atha kho aññataro bhikkhu aññataraṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘bhikkhu, bhikkhu, eso balībaddo patte bhindeyyā’’ti. Evaṃ vutte bhagavā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘na so, bhikkhu, balībaddo. Māro eso pāpimā tumhākaṃ vicakkhukammāya āgato’’ti. Atha kho bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्या वेळी अनेक भिक्षापात्रे (पत्त) उघड्या मैदानावर ठेवली होती. तेव्हा पापी माराने एका बैलाचे रूप धारण केले आणि तो त्या पात्रांकडे गेला. तेव्हा एका भिक्खूने दुसऱ्या भिक्खूला म्हटले – 'भिक्खू, भिक्खू! हा बैल भिक्षापात्रे फोडून टाकेल.' असे म्हटल्यावर भगवान त्या भिक्खूला म्हणाले – 'भिक्खू, तो बैल नाही. तो पापी मार आहे, जो तुमचे ज्ञानचक्षू भ्रमित करण्यासाठी आला आहे.' त्यानंतर भगवंतांनी 'हा पापी मार आहे' हे ओळखून पापी माराला गाथेने म्हटले – ‘‘Rūpaṃ vedayitaṃ saññā, viññāṇaṃ yañca saṅkhataṃ; Nesohamasmi netaṃ me, evaṃ tattha virajjati. "रूप, वेदना, संज्ञा, विज्ञान आणि जे काही संस्कार (संखत) आहेत – 'मी हा नाही, हे माझे नाही,' असे पाहून मनुष्य त्यांच्यापासून अलिप्त (विरागयुक्त) होतो." ‘‘Evaṃ virattaṃ khemattaṃ, sabbasaṃyojanātigaṃ; Anvesaṃ sabbaṭṭhānesu, mārasenāpi nājjhagā’’ti. "अशा प्रकारे अलिप्त झालेल्या, सुरक्षित (क्षेम) झालेल्या आणि सर्व संयोजनांच्या (बंधनांच्या) पलीकडे गेलेल्या व्यक्तीला सर्व ठिकाणी शोधूनही माराचे सैन्य शोधू शकत नाही." Atha kho māro pāpimā…pe… tatthevantaradhāyīti. तेव्हा पापी मार... तिथेच अंतर्धान पावला. 7. Chaphassāyatanasuttaṃ ७. छफस्सायतन सुत्त 153. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena bhagavā channaṃ phassāyatanānaṃ upādāya bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. १५३. एक वेळ भगवान वैशाली येथील महावनात कूटागारशाळेत विहार करत होते. त्या वेळी भगवान सहा स्पर्शायतनांविषयी भिक्खूंना धम्म उपदेशाद्वारे मार्गदर्शन करत होते, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करत होते, त्यांना उत्साहित करत होते आणि आनंदित करत होते. ते भिक्खू देखील धम्माला अत्यंत महत्त्वाचे मानून, मनात धारण करून, संपूर्ण चित्ताने एकाग्र होऊन आणि कान देऊन धम्म ऐकत होते. Atha [Pg.115] kho mārassa pāpimato etadahosi – ‘‘ayaṃ kho samaṇo gotamo channaṃ phassāyatanānaṃ upādāya bhikkhūnaṃ dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sappahaṃseti. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. Yaṃnūnāhaṃ yena samaṇo gotamo tenupasaṅkameyyaṃ vicakkhukammāyā’’ti. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato avidūre mahantaṃ bhayabheravaṃ saddamakāsi, apissudaṃ pathavī maññe undrīyati. Atha kho aññataro bhikkhu aññataraṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘bhikkhu, bhikkhu, esā pathavī maññe undrīyatī’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘nesā bhikkhu pathavī undrīyati. Māro eso pāpimā tumhākaṃ vicakkhukammāya āgato’’ti. Atha kho bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – तेव्हा पापी माराच्या मनात असा विचार आला – “हा श्रमण गोतम सहा स्पर्शायतनांच्या (फस्सायतनांच्या) आधारे भिक्खूंना धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करीत आहे, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करीत आहे, उत्साहित करीत आहे आणि आनंदित करीत आहे. आणि ते भिक्खू देखील आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्ताने एकाग्र होऊन, कान देऊन धम्म ऐकत आहेत. मग मी श्रमण गोतमांकडे त्यांच्या प्रज्ञाचक्षूंचा नाश करण्यासाठी का जाऊ नये?” त्यानंतर पापी मार जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन त्याने भगवंतांच्या अगदी जवळ एक मोठा, अत्यंत भयानक आणि भयंकर आवाज केला, जणू काही पृथ्वीच दुभंगत आहे. तेव्हा एका भिक्खूने दुसऱ्या भिक्खूला असे म्हटले – “भिक्खू, भिक्खू, ही पृथ्वी जणू काही दुभंगत आहे!” असे म्हटले असता, भगवंतांनी त्या भिक्खूला असे म्हटले – “भिक्खू, ही पृथ्वी दुभंगत नाही. हा पापी मार तुम्हांला भ्रमित करण्यासाठी आला आहे.” त्यानंतर भगवंतांनी “हा पापी मार आहे” हे ओळखून, पापी माराला गाथेने संबोधित केले – ‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phassā dhammā ca kevalā; Etaṃ lokāmisaṃ ghoraṃ, ettha loko vimucchito. “रूप, शब्द, रस, गंध, स्पर्श आणि सर्व धम्म (मानसिक विषय); हे जगाचे भयंकर आमिष आहे, ज्यामध्ये हे जग मोहित झाले आहे. ‘‘Etañca samatikkamma, sato buddhassa sāvako; Māradheyyaṃ atikkamma, ādiccova virocatī’’ti. “परंतु या सर्वांचे उल्लंघन करून, बुद्धांचा जागरूक श्रावक माराच्या साम्राज्याला पार करून सूर्यासारखा तळपतो.” Atha kho māro pāpimā…pe… tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर पापी मार... तिथेच अंतर्धान पावला. 8. Piṇḍasuttaṃ ८. पिंड सुत्त 154. Ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati pañcasālāyaṃ brāhmaṇagāme. Tena kho pana samayena pañcasālāyaṃ brāhmaṇagāme kumārikānaṃ pāhunakāni bhavanti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya pañcasālaṃ brāhmaṇagāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Tena kho pana samayena pañcasāleyyakā brāhmaṇagahapatikā mārena pāpimatā anvāviṭṭhā bhavanti – mā samaṇo gotamo piṇḍamalatthāti. १५४. एकदा भगवान मगध देशातील पंचसाला नावाच्या ब्राह्मण गावात विहार करत होते. त्या वेळी पंचसाला ब्राह्मण गावात तरुण मुलींच्या भेटवस्तू देण्याचा उत्सव सुरू होता. तेव्हा भगवान सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन पंचसाला ब्राह्मण गावात भिक्षेसाठी प्रवेश करते झाले. त्या वेळी पंचसाला येथील ब्राह्मण गृहस्थांवर पापी माराने ताबा मिळवला होता – “श्रमण गोतमांना भिक्षा मिळू नये” या विचाराने. Atha kho bhagavā yathādhotena pattena pañcasālaṃ brāhmaṇagāmaṃ piṇḍāya pāvisi tathādhotena pattena paṭikkami. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘api [Pg.116] tvaṃ, samaṇa, piṇḍamalatthā’’ti? ‘‘Tathā nu tvaṃ, pāpima, akāsi yathāhaṃ piṇḍaṃ na labheyya’’nti. ‘‘Tena hi, bhante, bhagavā dutiyampi pañcasālaṃ brāhmaṇagāmaṃ piṇḍāya pavisatu. Tathāhaṃ karissāmi yathā bhagavā piṇḍaṃ lacchatī’’ti. त्यानंतर भगवान जसे धुतलेल्या पात्रासह पंचसाला ब्राह्मण गावात भिक्षेसाठी गेले होते, तसेच रिकाम्या पात्रासह परत आले. तेव्हा पापी मार भगवंतांकडे आला आणि भगवंतांना म्हणाला – “शमणा, तुला भिक्षा मिळाली का?” “पापी मारा, तूच असे केलेस ना, जेणेकरून मला भिक्षा मिळू नये?” “भंते, मग भगवंतांनी दुसऱ्यांदाही पंचसाला ब्राह्मण गावात भिक्षेसाठी प्रवेश करावा. मी अशी व्यवस्था करीन जेणेकरून भगवंतांना भिक्षा मिळेल.” ‘‘Apuññaṃ pasavi māro, āsajja naṃ tathāgataṃ; Kiṃ nu maññasi pāpima, na me pāpaṃ vipaccati. “तथागतांवर हल्ला करून माराने पापाची प्राप्ती केली आहे. हे पापी मारा, तुला काय वाटते, ‘माझ्या पापाचे फळ मला मिळणार नाही’? ‘‘Susukhaṃ vata jīvāma, yesaṃ no natthi kiñcanaṃ; Pītibhakkhā bhavissāma, devā ābhassarā yathā’’ti. “आम्ही खरोखरच अत्यंत सुखात जगत आहोत, ज्यांच्याकडे काहीही नाही. आभास्सर देवांप्रमाणे आम्ही प्रीतीचे भक्षण करणारे होऊ.” Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर “भगवान मला ओळखतात, सुगत मला ओळखतात” असे समजून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तिथेच अंतर्धान पावला. 9. Kassakasuttaṃ ९. कस्सक सुत्त 155. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhūnaṃ nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. १५५. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी भगवान भिक्खूंना निर्वाणाशी संबंधित धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करीत होते, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करीत होते, उत्साहित करीत होते आणि आनंदित करीत होते. आणि ते भिक्खू देखील आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्ताने एकाग्र होऊन, कान देऊन धम्म ऐकत होते. Atha kho mārassa pāpimato etadahosi – ‘‘ayaṃ kho samaṇo gotamo bhikkhūnaṃ nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya…pe… yaṃnūnāhaṃ yena samaṇo gotamo tenupasaṅkameyyaṃ vicakkhukammāyā’’ti. Atha kho māro pāpimā kassakavaṇṇaṃ abhinimminitvā mahantaṃ naṅgalaṃ khandhe karitvā dīghapācanayaṭṭhiṃ gahetvā haṭahaṭakeso sāṇasāṭinivattho kaddamamakkhitehi pādehi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘api, samaṇa, balībadde addasā’’ti? ‘‘Kiṃ pana, pāpima, te balībaddehī’’ti? ‘‘Mameva, samaṇa, cakkhu, mama rūpā, mama cakkhusamphassaviññāṇāyatanaṃ. Kuhiṃ me, samaṇa, gantvā mokkhasi? Mameva, samaṇa, sotaṃ, mama saddā…pe… mameva, samaṇa, ghānaṃ, mama gandhā; mameva, samaṇa, jivhā, mama rasā; mameva, samaṇa, kāyo, mama phoṭṭhabbā; mameva, samaṇa, mano, mama dhammā, mama manosamphassaviññāṇāyatanaṃ. Kuhiṃ me, samaṇa, gantvā mokkhasī’’ti? तेव्हा पापी माराच्या मनात असा विचार आला – “हा श्रमण गोतम भिक्खूंना निर्वाणाशी संबंधित धम्मचर्चेद्वारे... मग मी श्रमण गोतमांकडे त्यांच्या प्रज्ञाचक्षूंचा नाश करण्यासाठी का जाऊ नये?” त्यानंतर पापी माराने एका शेतकऱ्याचे रूप धारण केले, खांद्यावर मोठे नांगर घेतले, हातात लांब चाबूक धरली, विस्कटलेले केस, तागाचे वस्त्र परिधान केलेले आणि चिखलाने माखलेल्या पायांनी तो भगवंतांकडे आला; जवळ येऊन तो भगवंतांना म्हणाला – “शमणा, तू माझे बैल पाहिलेस का?” “पापी मारा, तुला बैलांशी काय करायचे आहे?” “शमणा, डोळे माझेच आहेत, रूप माझेच आहे, चक्षु-स्पर्श-विज्ञान-आयतन माझेच आहे. शमणा, तू माझ्यापासून सुटून कुठे जाणार? शमणा, कान माझेच आहेत, शब्द माझेच आहेत... शमणा, नाक माझेच आहे, गंध माझेच आहे; शमणा, जीभ माझीच आहे, रस माझेच आहेत; शमणा, शरीर माझेच आहे, स्पर्श माझेच आहेत; शमणा, मन माझेच आहे, धम्म माझेच आहेत, मन-स्पर्श-विज्ञान-आयतन माझेच आहे. शमणा, तू माझ्यापासून सुटून कुठे जाणार?” ‘‘Taveva[Pg.117], pāpima, cakkhu, tava rūpā, tava cakkhusamphassaviññāṇāyatanaṃ. Yattha ca kho, pāpima, natthi cakkhu, natthi rūpā, natthi cakkhusamphassaviññāṇāyatanaṃ, agati tava tattha, pāpima. Taveva, pāpima, sotaṃ, tava saddā, tava sotasamphassaviññāṇāyatanaṃ. Yattha ca kho, pāpima, natthi sotaṃ, natthi saddā, natthi sotasamphassaviññāṇāyatanaṃ, agati tava tattha, pāpima. Taveva, pāpima, ghānaṃ, tava gandhā, tava ghānasamphassaviññāṇāyatanaṃ. Yattha ca kho, pāpima, natthi ghānaṃ, natthi gandhā, natthi ghānasamphassaviññāṇāyatanaṃ, agati tava tattha, pāpima. Taveva, pāpima, jivhā, tava rasā, tava jivhāsamphassaviññāṇāyatanaṃ…pe… taveva, pāpima, kāyo, tava phoṭṭhabbā, tava kāyasamphassaviññāṇāyatanaṃ…pe… taveva, pāpima, mano, tava dhammā, tava manosamphassaviññāṇāyatanaṃ. Yattha ca kho, pāpima, natthi mano, natthi dhammā, natthi manosamphassaviññāṇāyatanaṃ, agati tava tattha, pāpimā’’ti. “पापी मारा, डोळे तुझेच आहेत, रूप तुझेच आहे, चक्षु-स्पर्श-विज्ञान-आयतन तुझेच आहे. परंतु पापी मारा, जेथे डोळे नाहीत, रूप नाही, चक्षु-स्पर्श-विज्ञान-आयतन नाही, तेथे तुला प्रवेश नाही. पापी मारा, कान तुझेच आहेत, शब्द तुझेच आहेत, श्रोत्र-स्पर्श-विज्ञान-आयतन तुझेच आहे. परंतु पापी मारा, जेथे कान नाहीत, शब्द नाहीत, श्रोत्र-स्पर्श-विज्ञान-आयतन नाही, तेथे तुला प्रवेश नाही. पापी मारा, नाक तुझेच आहे, गंध तुझेच आहे, घ्राण-स्पर्श-विज्ञान-आयतन तुझेच आहे. परंतु पापी मारा, जेथे नाक नाही, गंध नाही, घ्राण-स्पर्श-विज्ञान-आयतन नाही, तेथे तुला प्रवेश नाही. पापी मारा, जीभ तुझीच आहे, रस तुझेच आहेत, जिव्हा-स्पर्श-विज्ञान-आयतन तुझेच आहे... पापी मारा, शरीर तुझेच आहे, स्पर्श तुझेच आहेत, काय-स्पर्श-विज्ञान-आयतन तुझेच आहे... पापी मारा, मन तुझेच आहे, धम्म तुझेच आहेत, मन-स्पर्श-विज्ञान-आयतन तुझेच आहे. परंतु पापी मारा, जेथे मन नाही, धम्म नाहीत, मन-स्पर्श-विज्ञान-आयतन नाही, तेथे तुला प्रवेश नाही.” ‘‘Yaṃ vadanti mama yidanti, ye vadanti mamanti ca; Ettha ce te mano atthi, na me samaṇa mokkhasī’’ti. “जे लोक ज्या वस्तूला ‘हे माझे आहे’ असे म्हणतात, आणि जे ‘माझे’ या भावनेने बोलतात; जर तुझे मन या गोष्टींमध्ये अडकले असेल, तर श्रमणा, तू माझ्या तावडीतून सुटू शकणार नाहीस.” ‘‘Yaṃ vadanti na taṃ mayhaṃ, ye vadanti na te ahaṃ; Evaṃ pāpima jānāhi, na me maggampi dakkhasī’’ti. “ते ज्या गोष्टींविषयी बोलतात, त्या माझ्या नाहीत; आणि जे तसे बोलतात, त्यांच्यापैकी मी नाही. हे पापी मारा, हे लक्षात ठेव, तू माझा मार्ग देखील पाहू शकणार नाहीस.” Atha kho māro pāpimā…pe… tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर पापी मार... तिथेच अंतर्धान पावला. 10. Rajjasuttaṃ १०. रज्ज सुत्त 156. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu viharati himavantapadese araññakuṭikāyaṃ. Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘sakkā nu kho rajjaṃ kāretuṃ ahanaṃ aghātayaṃ ajinaṃ ajāpayaṃ asocaṃ asocāpayaṃ dhammenā’’ti? १५६. एकदा भगवान कोसल देशात हिमालयाच्या पायथ्याशी एका अरण्यकुटीत विहार करत होते. तेव्हा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – 'स्वतः कोणाची हत्या न करता, इतरांकडून हत्या न करवता, स्वतः कोणाचे नुकसान न करता, इतरांकडून नुकसान न करवता, स्वतः शोक न करता, इतरांना शोक न देता, धर्मानुसार राज्य करणे शक्य आहे का?' Atha kho māro pāpimā bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kāretu, bhante, bhagavā rajjaṃ, kāretu, sugato, rajjaṃ ahanaṃ aghātayaṃ ajinaṃ ajāpayaṃ asocaṃ asocāpayaṃ dhammenā’’ti. ‘‘Kiṃ pana me tvaṃ, pāpima, passasi yaṃ maṃ tvaṃ evaṃ vadesi – ‘kāretu, bhante, bhagavā rajjaṃ, kāretu sugato, rajjaṃ ahanaṃ aghātayaṃ ajinaṃ ajāpayaṃ asocaṃ asocāpayaṃ [Pg.118] dhammenā’’’ti? ‘‘Bhagavatā kho, bhante, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Ākaṅkhamāno ca, bhante, bhagavā himavantaṃ pabbatarājaṃ suvaṇṇaṃ tveva adhimucceyya suvaṇṇañca panassā’’ti. तेव्हा पापी मार भगवंतांच्या मनातील हा विचार स्वतःच्या मनाने जाणून जेथे भगवान होते तेथे आला; आणि भगवंतांना अभिवादन करून म्हणाला – 'भंते, भगवान स्वतः कोणाची हत्या न करता, इतरांकडून हत्या न करवता, स्वतः कोणाचे नुकसान न करता, इतरांकडून नुकसान न करवता, स्वतः शोक न करता, इतरांना शोक न देता, धर्मानुसार राज्य करोत; सुगत राज्य करोत!' (भगवंतांनी विचारले) 'हे पापी मारा, तू माझ्यात असे काय पाहिलेस की मला असे म्हणत आहेस – भंते, भगवान स्वतः कोणाची हत्या न करता... धर्मानुसार राज्य करोत?' (मार म्हणाला) 'भंते, भगवंतांनी चार ऋद्धिपाद विकसित केले आहेत, त्यांचा वारंवार सराव केला आहे, त्यांना वाहनासारखे बनवले आहे, त्यांना आधार बनवले आहे, त्यांचे सातत्य राखले आहे, त्यांचा संचय केला आहे आणि ते चांगल्या प्रकारे आरंभीले आहेत. भंते, भगवंतांनी इच्छा केली, तर ते पर्वतराज हिमालयाला केवळ सुवर्ण (सोने) बनवण्याचा संकल्प करू शकतात आणि तो सोन्याचा होईल.' ‘‘Pabbatassa suvaṇṇassa, jātarūpassa kevalo; Dvittāva nālamekassa, iti vidvā samañcare. 'जरी संपूर्ण पर्वत शुद्ध सोन्याचा झाला, किंवा तो दुप्पट मोठा झाला, तरीही तो एका व्यक्तीच्या तृष्णेसाठी पुरेसा होणार नाही; हे जाणून माणसाने सम्यक आचरण करावे.' ‘‘Yo dukkhamaddakkhi yatonidānaṃ,Kāmesu so jantu kathaṃ nameyya; Upadhiṃ viditvā saṅgoti loke,Tasseva jantu vinayāya sikkhe’’ti. 'ज्या मनुष्याने दुःखाचे मूळ कारण कामभोगात पाहिले आहे, तो मनुष्य कामभोगांकडे कसा बरे वळेल? जगामध्ये उपधी (आसक्ती) हेच बंधनाचे कारण आहे हे जाणून, मनुष्याने त्या उपधीच्या नाशासाठीच साधना करावी.' Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ bhagavā, jānāti maṃ sugato’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा 'भगवान मला ओळखतात, सुगत मला ओळखतात' असे समजून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तेथेच अंतर्धान पावला. Dutiyo vaggo. दुसरा वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका – Pāsāṇo sīho sakalikaṃ, patirūpañca mānasaṃ; Pattaṃ āyatanaṃ piṇḍaṃ, kassakaṃ rajjena te dasāti. पासाण, सीह, सकलिक, पतिरूप, मानस, पत्त, आयतन, पिंड, कस्सक आणि रज्ज – हे दहा सुत्त आहेत. 3. Tatiyavaggo ३. तिसरा वर्ग 1. Sambahulasuttaṃ १. सम्बहुल सुत्त 157. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati silāvatiyaṃ. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū bhagavato avidūre appamattā ātāpino pahitattā viharanti. Atha kho māro pāpimā brāhmaṇavaṇṇaṃ abhinimminitvā mahantena jaṭaṇḍuvena ajinakkhipanivattho jiṇṇo gopānasivaṅko ghurughurupassāsī udumbaradaṇḍaṃ gahetvā yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca – ‘‘daharā bhavanto [Pg.119] pabbajitā susū kāḷakesā bhadrena yobbanena samannāgatā paṭhamena vayasā anikkīḷitāvino kāmesu. Bhuñjantu bhavanto mānusake kāme. Mā sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvitthā’’ti. ‘‘Na kho mayaṃ, brāhmaṇa, sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvāma. Kālikañca kho mayaṃ, brāhmaṇa, hitvā sandiṭṭhikaṃ anudhāvāma. Kālikā hi, brāhmaṇa, kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Sandiṭṭhiko ayaṃ dhammo akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti. Evaṃ vutte, māro pāpimā sīsaṃ okampetvā jivhaṃ nillāletvā tivisākhaṃ nalāṭe nalāṭikaṃ vuṭṭhāpetvā daṇḍamolubbha pakkāmi. १५७. असे मी ऐकले आहे – एकदा भगवान शाक्य देशात सिलावती येथे विहार करत होते. त्या वेळी अनेक भिक्खू भगवंतांच्या जवळच अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत होते. तेव्हा पापी माराने एका ब्राह्मणाचे रूप धारण केले. त्याने डोक्यावर जटांचा मोठा अंबाडा बांधला होता, अंगावर काळवीटाचे चामडे पांघरले होते, तो म्हातारा, घराच्या वाशासारखा वाकलेला, घोरल्यासारखा श्वास घेणारा आणि हातात उंबराच्या लाकडाची काठी घेतलेला होता. तो त्या भिक्खूंच्या जवळ आला आणि त्यांना म्हणाला – 'अहो भदंत! तुम्ही तरुण वयातच प्रव्रजित झाला आहात, तुमचे केस काळेभोर आहेत, तुम्ही तारुण्याने संपन्न आहात, पहिल्या वयात तुम्ही कामभोगांचा आनंद घेतला नाही. तुम्ही मानवी कामभोगांचा उपभोग घ्या. प्रत्यक्ष दिसणारे सोडून काळाच्या अधीन असलेल्या सुखाच्या मागे धावू नका.' (भिक्खू म्हणाले) 'हे ब्राह्मणा, आम्ही प्रत्यक्ष दिसणारे सोडून काळाच्या अधीन असलेल्या सुखाच्या मागे धावत नाही. उलट, आम्ही काळाच्या अधीन असलेले सुख सोडून प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या धम्माच्या मागे धावतो. कारण, हे ब्राह्मणा, भगवंतांनी सांगितले आहे की कामभोग हे काळाच्या अधीन असणारे, अत्यंत दुःखद, अत्यंत क्लेशकारक आहेत आणि त्यामध्ये अनेक दोष आहेत. तर हा धम्म प्रत्यक्ष दिसणारा, तात्काळ फळ देणारा, स्वतः येऊन पाहण्याजोगा, स्वतःमध्ये धारण करण्याजोगा आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे.' असे म्हटल्यावर, पापी माराने आपले डोके हलवले, जीभ बाहेर काढली, कपाळावर तीन आट्या आणल्या आणि काठी टेकवत निघून गेला. Atha kho te bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha mayaṃ, bhante, bhagavato avidūre appamattā ātāpino pahitattā viharāma. Atha kho, bhante, aññataro brāhmaṇo mahantena jaṭaṇḍuvena ajinakkhipanivattho jiṇṇo gopānasivaṅko ghurughurupassāsī udumbaradaṇḍaṃ gahetvā yena mayaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā amhe etadavoca – ‘daharā bhavanto pabbajitā susū kāḷakesā bhadrena yobbanena samannāgatā paṭhamena vayasā anikkīḷitāvino kāmesu. Bhuñjantu bhavanto mānusake kāme. Mā sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvitthā’ti. Evaṃ vutte, mayaṃ, bhante, taṃ brāhmaṇaṃ etadavocumha – ‘na kho mayaṃ, brāhmaṇa, sandiṭṭhikaṃ hitvā kālikaṃ anudhāvāma. Kālikañca kho mayaṃ, brāhmaṇa, hitvā sandiṭṭhikaṃ anudhāvāma. Kālikā hi, brāhmaṇa, kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo. Sandiṭṭhiko ayaṃ dhammo akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Evaṃ vutte, bhante, so brāhmaṇo sīsaṃ okampetvā jivhaṃ nillāletvā tivisākhaṃ nalāṭe nalāṭikaṃ vuṭṭhāpetvā daṇḍamolubbha pakkanto’’ti. त्यानंतर ते भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे गेले; भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना सांगितले – 'भंते, आम्ही येथे भगवंतांच्या जवळच अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत होतो. तेव्हा, भंते, एका ब्राह्मणाने डोक्यावर जटांचा मोठा अंबाडा बांधलेला, अंगावर काळवीटाचे चामडे पांघरलेला, म्हातारा, घराच्या वाशासारखा वाकलेला, घोरल्यासारखा श्वास घेणारा आणि हातात उंबराच्या लाकडाची काठी घेतलेला आमच्याजवळ आला; आणि आम्हाला म्हणाला – "अहो भदंत! तुम्ही तरुण वयातच प्रव्रजित झाला आहात... प्रत्यक्ष दिसणारे सोडून काळाच्या अधीन असलेल्या सुखाच्या मागे धावू नका." भंते, असे म्हटल्यावर आम्ही त्या ब्राह्मणाला म्हणालो – "हे ब्राह्मणा, आम्ही प्रत्यक्ष दिसणारे सोडून काळाच्या अधीन असलेल्या सुखाच्या मागे धावत नाही... हा धम्म प्रत्यक्ष दिसणारा, तात्काळ फळ देणारा, स्वतः येऊन पाहण्याजोगा, स्वतःमध्ये धारण करण्याजोगा आणि सुज्ञांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे." भंते, असे म्हटल्यावर तो ब्राह्मण आपले डोके हलवून, जीभ बाहेर काढून, कपाळावर तीन आट्या आणून आणि काठी टेकवत निघून गेला.' ‘‘Neso, bhikkhave, brāhmaṇo. Māro eso pāpimā tumhākaṃ vicakkhukammāya āgato’’ti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – 'भिक्खूंनो, तो ब्राह्मण नव्हता. तो पापी मार होता, जो तुमच्या प्रज्ञाचक्षूंना नष्ट करण्यासाठी आला होता.' त्यानंतर भगवंतांनी ही बाब जाणून घेऊन त्या वेळी ही गाथा म्हटली – ‘‘Yo [Pg.120] dukkhamaddakkhi yatonidānaṃ,Kāmesu so jantu kathaṃ nameyya; Upadhiṃ viditvā saṅgoti loke,Tasseva jantu vinayāya sikkhe’’ti. 'ज्या मनुष्याने दुःखाचे मूळ कारण कामभोगात पाहिले आहे, तो मनुष्य कामभोगांकडे कसा बरे वळेल? जगामध्ये उपधी (आसक्ती) हेच बंधनाचे कारण आहे हे जाणून, मनुष्याने त्या उपधीच्या नाशासाठीच साधना करावी.' 2. Samiddhisuttaṃ २. समिद्धि सुत्त 158. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati silāvatiyaṃ. Tena kho pana samayena āyasmā samiddhi bhagavato avidūre appamatto ātāpī pahitatto viharati. Atha kho āyasmato samiddhissa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me satthā arahaṃ sammāsambuddho. Lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yvāhaṃ evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajito. Lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me sabrahmacārino sīlavanto kalyāṇadhammā’’ti. Atha kho māro pāpimā āyasmato samiddhissa cetasā cetoparivitakkamaññāya yenāyasmā samiddhi tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmato samiddhissa avidūre mahantaṃ bhayabheravaṃ saddamakāsi, apissudaṃ pathavī maññe undrīyati. १५८. एकदा भगवान शाक्य देशात सिलावती येथे विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान समिद्धि भगवंतांच्या जवळच अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत होते. तेव्हा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या आयुष्यमान समिद्धि यांच्या मनात असा विचार आला – 'माझा मोठा लाभ आहे, माझे भाग्य थोर आहे, की माझे शास्ता अर्हत, सम्यक संबुद्ध आहेत! माझा मोठा लाभ आहे, माझे भाग्य थोर आहे, की मी अशा सुविख्यात धम्म आणि विनयात प्रव्रजित झालो आहे! माझा मोठा लाभ आहे, माझे भाग्य थोर आहे, की माझे सहकारी भिक्खू शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाचे आहेत!' तेव्हा पापी माराने आयुष्यमान समिद्धि यांच्या मनातील हा विचार स्वतःच्या मनाने जाणून जेथे आयुष्यमान समिद्धि होते तेथे आला; आणि त्यांच्या जवळ येऊन त्याने एक मोठा भयानक आणि थरकाप उडवणारा आवाज केला, जणू काही पृथ्वीच दुभंगून जात आहे असे वाटले। Atha kho āyasmā samiddhi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno āyasmā samiddhi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, bhagavato avidūre appamatto ātāpī pahitatto viharāmi. Tassa mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me satthā arahaṃ sammāsambuddho. Lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yvāhaṃ evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajito. Lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me sabrahmacārino sīlavanto kalyāṇadhammā’ti. Tassa mayhaṃ, bhante, avidūre mahābhayabheravasaddo ahosi, apissudaṃ pathavī maññe undrīyatī’’ti. तेव्हा आयुष्यमान समिद्धी जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान समिद्धी भगवंतांना असे म्हणाले – "भंते, मी येथे भगवंतांच्या जवळच अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत आहे. भंते, एकांतात ध्यानस्थ बसलो असताना माझ्या मनात असा विचार आला – 'माझे मोठे भाग्य आहे, मला उत्तम लाभ झाला आहे की माझे शास्ता अर्हत, सम्यकसबुद्ध आहेत. माझे मोठे भाग्य आहे, मला उत्तम लाभ झाला आहे की मी अशा सुविख्यात धम्म-विनयात प्रवज्जित झालो आहे. माझे मोठे भाग्य आहे, मला उत्तम लाभ झाला आहे की माझे सहकारी भिक्खू शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाचे आहेत.' भंते, त्यानंतर माझ्या अगदी जवळ एक अत्यंत भयानक आणि भीतीदायक आवाज झाला, जणू काही पृथ्वी दुभंगत आहे." ‘‘Nesā, samiddhi, pathavī undrīyati. Māro eso pāpimā tuyhaṃ vicakkhukammāya āgato. Gaccha tvaṃ, samiddhi, tattheva appamatto ātāpī pahitatto viharāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā samiddhi bhagavato paṭissutvā [Pg.121] uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Dutiyampi kho āyasmā samiddhi tattheva appamatto ātāpī pahitatto vihāsi. Dutiyampi kho āyasmato samiddhissa rahogatassa paṭisallīnassa…pe… dutiyampi kho māro pāpimā āyasmato samiddhissa cetasā cetoparivitakkamaññāya…pe… apissudaṃ pathavī maññe undrīyati. Atha kho āyasmā samiddhi māraṃ pāpimantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – भगवंतांनी सांगितले – "समिद्धी, ही पृथ्वी दुभंगत नाही आहे. तो पापी मार तुझ्या प्रज्ञेचा डोळा नष्ट करण्यासाठी आला आहे. जा, समिद्धी, तू तिथेच अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार कर." "होय भंते," असे म्हणून आयुष्यमान समिद्धींनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला, आपल्या आसनावरून उठून भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि ते निघून गेले. दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान समिद्धी तिथेच अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. दुसऱ्यांदाही एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या आयुष्यमान समिद्धींच्या मनात... पे... दुसऱ्यांदाही पापी माराने आयुष्यमान समिद्धींच्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून... पे... जणू काही पृथ्वी दुभंगत असल्यासारखा भयानक आवाज केला. तेव्हा आयुष्यमान समिद्धींनी पापी माराला गाथेने संबोधित केले – ‘‘Saddhāyāhaṃ pabbajito, agārasmā anagāriyaṃ; Sati paññā ca me buddhā, cittañca susamāhitaṃ; Kāmaṃ karassu rūpāni, neva maṃ byādhayissasī’’ti. "श्रद्धेने मी घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जेचा स्वीकार केला आहे; माझी स्मृती आणि प्रज्ञा जागृत झाली आहे, आणि माझे चित्त सुसमाहित झाले आहे; तू तुझ्या इच्छेनुसार भयानक रूपे धारण कर, पण तू मला मुळीच विचलित करू शकणार नाहीस." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ samiddhi bhikkhū’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा "भिक्खू समिद्धी मला ओळखतो," हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तिथेच अंतर्धान पावला. 3. Godhikasuttaṃ ३. गोधिकसुत्त 159. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā godhiko isigilipasse viharati kāḷasilāyaṃ. Atha kho āyasmā godhiko appamatto ātāpī pahitatto viharanto sāmayikaṃ cetovimuttiṃ phusi. Atha kho āyasmā godhiko tamhā sāmayikāya cetovimuttiyā parihāyi. Dutiyampi kho āyasmā godhiko appamatto ātāpī pahitatto viharanto sāmayikaṃ cetovimuttiṃ phusi. Dutiyampi kho āyasmā godhiko tamhā sāmayikāya cetovimuttiyā parihāyi. Tatiyampi kho āyasmā godhiko appamatto ātāpī pahitatto viharanto sāmayikaṃ cetovimuttiṃ phusi. Tatiyampi kho āyasmā godhiko tamhā…pe… parihāyi. Catutthampi kho āyasmā godhiko appamatto…pe… vimuttiṃ phusi. Catutthampi kho āyasmā godhiko tamhā…pe… parihāyi. Pañcamampi kho āyasmā godhiko…pe… cetovimuttiṃ phusi. Pañcamampi kho āyasmā…pe… vimuttiyā parihāyi. Chaṭṭhampi kho āyasmā godhiko appamatto ātāpī pahitatto viharanto sāmayikaṃ cetovimuttiṃ phusi. Chaṭṭhampi kho āyasmā godhiko tamhā sāmayikāya cetovimuttiyā parihāyi. Sattamampi [Pg.122] kho āyasmā godhiko appamatto ātāpī pahitatto viharanto sāmayikaṃ cetovimuttiṃ phusi. १५९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान गोधिक इसिगिली पर्वताच्या कुशीत काळसिला येथे विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान गोधिक अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना त्यांनी सामयिक चेतोविमुक्ती प्राप्त केली. परंतु, आयुष्यमान गोधिक त्या सामयिक चेतोविमुक्तीपासून घसरले. दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान गोधिक अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना त्यांनी सामयिक चेतोविमुक्ती प्राप्त केली. दुसऱ्यांदाही आयुष्यमान गोधिक त्या सामयिक चेतोविमुक्तीपासून घसरले. तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान गोधिक अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना त्यांनी सामयिक चेतोविमुक्ती प्राप्त केली. तिसऱ्यांदाही आयुष्यमान गोधिक त्या... पे... घसरले. चौथ्यांदाही आयुष्यमान गोधिक अप्रमत्त... पे... विमुक्ती प्राप्त केली. चौथ्यांदाही आयुष्यमान गोधिक त्या... पे... घसरले. पाचव्यांदाही आयुष्यमान... पे... चेतोविमुक्ती प्राप्त केली. पाचव्यांदाही आयुष्यमान... पे... विमुक्तीपासून घसरले. सहाव्यांदाही आयुष्यमान गोधिक अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना त्यांनी सामयिक चेतोविमुक्ती प्राप्त केली. सहाव्यांदाही आयुष्यमान गोधिक त्या सामयिक चेतोविमुक्तीपासून घसरले. सातव्यांदाही आयुष्यमान गोधिक अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना त्यांनी सामयिक चेतोविमुक्ती प्राप्त केली. Atha kho āyasmato godhikassa etadahosi – ‘‘yāva chaṭṭhaṃ khvāhaṃ sāmayikāya cetovimuttiyā parihīno. Yaṃnūnāhaṃ satthaṃ āhareyya’’nti. Atha kho māro pāpimā āyasmato godhikassa cetasā cetoparivitakkamaññāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – तेव्हा आयुष्यमान गोधिकांच्या मनात असा विचार आला – "मी तब्बल सहा वेळा सामयिक चेतोविमुक्तीपासून घसरलो आहे. आता मी शस्त्राचा वापर का करू नये?" तेव्हा पापी माराने आयुष्यमान गोधिकांच्या मनातील हा विचार स्वतःच्या मनाने जाणून घेतला आणि तो जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन त्याने भगवंतांना गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Mahāvīra mahāpañña, iddhiyā yasasā jala; Sabbaverabhayātīta, pāde vandāmi cakkhuma. "हे महावीरा, महाप्रज्ञावंता, ऋद्धी आणि यशाने प्रदीप्त असणाऱ्या! सर्व वैर आणि भयावर मात केलेल्या, हे दिव्यचक्षू असणाऱ्या भगवंता, मी आपल्या चरणांना वंदन करतो. ‘‘Sāvako te mahāvīra, maraṇaṃ maraṇābhibhū; Ākaṅkhati cetayati, taṃ nisedha jutindhara. "हे महावीरा, आपला श्रावक मृत्यूने ग्रस्त होऊन मृत्यूची इच्छा करत आहे, तो स्वतःचे जीवन संपवण्याचा विचार करत आहे; हे तेजस्वी भगवंता, त्याला रोखा! ‘‘Kathañhi bhagavā tuyhaṃ, sāvako sāsane rato; Appattamānaso sekkho, kālaṃ kayirā janesutā’’ti. "हे भगवंता, आपल्या शासनात रममाण असणारा, अंतिम ध्येयाप्रत न पोहोचलेला, अजूनही साधना करत असलेला (सेख) आणि लोकांमध्ये प्रसिद्ध असलेला आपला श्रावक स्वतःचे जीवन कसे काय संपवू शकतो?" Tena kho pana samayena āyasmato godhikena satthaṃ āharitaṃ hoti. Atha kho bhagavā ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्याच वेळी आयुष्यमान गोधिकांनी शस्त्राचा वापर केला होता. तेव्हा भगवंतांनी "हा पापी मार आहे" हे ओळखून पापी माराला गाथेने उत्तर दिले – ‘‘Evañhi dhīrā kubbanti, nāvakaṅkhanti jīvitaṃ; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, godhiko parinibbuto’’ti. "धीर पुरुष असेच करतात, ते जीवाची आस धरत नाहीत; तृष्णेला तिच्या मुळासकट उपटून टाकून, गोधिक परिनिर्वाण पावले आहेत." Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘āyāma, bhikkhave, yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamissāma yattha godhikena kulaputtena satthaṃ āharita’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. तेव्हा भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "चला भिक्खूंनो, आपण इसिगिली पर्वताच्या कुशीत काळसिला येथे जाऊ या, जेथे कुलपुत्र गोधिकांनी शस्त्राचा वापर केला आहे." "होय भंते," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला. Atha kho bhagavā sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkami. Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ godhikaṃ dūratova mañcake vivattakkhandhaṃ semānaṃ. Tena kho pana samayena dhūmāyitattaṃ timirāyitattaṃ gacchateva purimaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disaṃ, gacchati uttaraṃ disaṃ, gacchati dakkhiṇaṃ disaṃ, gacchati uddhaṃ, gacchati adho, gacchati anudisaṃ. तेव्हा भगवान अनेक भिक्खूंसह इसिगिली पर्वताच्या कुशीत काळसिला येथे गेले. भगवंतांनी दुरूनच आयुष्यमान गोधिकांना मंचकावर मान वळवून पडलेले पाहिले. त्या वेळी धूर आणि अंधाराचा एक पुंजका पूर्व देशाकडे जात होता, पश्चिम देशाकडे जात होता, उत्तर देशाकडे जात होता, दक्षिण देशाकडे जात होता, वरच्या दिशेला जात होता, खालच्या दिशेला जात होता आणि उपदिशेला जात होता। Atha [Pg.123] kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, etaṃ dhūmāyitattaṃ timirāyitattaṃ gacchateva purimaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disaṃ, gacchati uttaraṃ disaṃ, gacchati dakkhiṇaṃ disaṃ, gacchati uddhaṃ, gacchati adho, gacchati anudisa’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Eso kho, bhikkhave, māro pāpimā godhikassa kulaputtassa viññāṇaṃ samanvesati – ‘kattha godhikassa kulaputtassa viññāṇaṃ patiṭṭhita’nti? Appatiṭṭhitena ca, bhikkhave, viññāṇena godhiko kulaputto parinibbuto’’ti. Atha kho māro pāpimā beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – तेव्हा भगवान भिक्खूंना म्हणाले – "भिक्खूंनो, तुम्हाला तो धुरासारखा आणि अंधकारासारखा पुंजका पूर्व दिशेकडे, पश्चिम दिशेकडे, उत्तर दिशेकडे, दक्षिण दिशेकडे, वर, खाली आणि उपदिशेकडे जाताना दिसत आहे का?" "होय, भंते." "भिक्खूंनो, तो पापी मार कुलपुत्र गोधिकच्या विज्ञानाचा (चेतनेचा) शोध घेत आहे की – 'कुलपुत्र गोधिकचे विज्ञान कोठे प्रतिष्ठित झाले आहे?' परंतु, भिक्खूंनो, विज्ञान कोठेही प्रतिष्ठित न झाल्यामुळे कुलपुत्र गोधिक परिनिर्वाण पावले आहेत." तेव्हा पापी मार पिवळसर रंगाची बेलफळाच्या लाकडाची वीणा घेऊन भगवंतांकडे गेला; आणि भगवंतांजवळ जाऊन त्याने गाथेने त्यांना संबोधित केले – ‘‘Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, disā anudisā svahaṃ; Anvesaṃ nādhigacchāmi, godhiko so kuhiṃ gato’’ti. "वर, खाली, आडवे, दिशा आणि उपदिशांमध्ये शोध घेऊनही मला तो सापडत नाही; तो गोधिक कोठे गेला आहे?" ‘‘Yo dhīro dhitisampanno, jhāyī jhānarato sadā; Ahorattaṃ anuyuñjaṃ, jīvitaṃ anikāmayaṃ. [भगवान म्हणाले:] "जो धीर (बुद्धिमान), धैर्यसंपन्न, ध्यानी आणि सदैव ध्यानात रमणारा होता; ज्याने दिवस-रात्र उद्योग केला आणि ज्याला स्वतःच्या जीवाचीही आसक्ती नव्हती. ‘‘Jetvāna maccuno senaṃ, anāgantvā punabbhavaṃ; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, godhiko parinibbuto’’ti. "मृत्यूच्या सेनेवर विजय मिळवून, पुनर्जन्मात परत न येता, मुळासकट तृष्णा उपटून टाकून, गोधिक परिनिर्वाण पावले आहेत." ‘‘Tassa sokaparetassa, vīṇā kacchā abhassatha; Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathā’’ti. "शोकाने व्याकुळ झालेल्या त्या माराच्या काखेतून वीणा खाली गळून पडली. त्यानंतर तो खिन्न झालेला यक्ष (मार) तिथेच अंतर्धान पावला." 4. Sattavassānubandhasuttaṃ ४. सत्त्वस्सानुबंध सुत्त (सात वर्षांच्या पाठलागाचे सुत्त) 160. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe. Tena kho pana samayena māro pāpimā sattavassāni bhagavantaṃ anubandho hoti otārāpekkho otāraṃ alabhamāno. Atha kho māro pāpimā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १६०. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान उरुवेला येथे निरंजरा नदीच्या काठी अजपाल वडाच्या झाडाखाली विहार करत होते. त्या वेळी पापी मार भगवंतांच्या चुका शोधण्याची संधी शोधत सात वर्षांपासून त्यांच्या मागे लागला होता, परंतु त्याला कोणतीही संधी मिळत नव्हती. तेव्हा पापी मार भगवंतांकडे गेला; आणि भगवंतांजवळ जाऊन त्याने गाथेने त्यांना संबोधित केले – ‘‘Sokāvatiṇṇo nu vanamhi jhāyasi,Vittaṃ nu jīno uda patthayāno; Āguṃ nu gāmasmimakāsi kiñci,Kasmā janena na karosi sakkhiṃ; Sakkhī na sampajjati kenaci te’’ti. "तुम्ही शोकात बुडून अरण्यात ध्यान करत आहात का? तुमचे धन नष्ट झाले आहे म्हणून की धनाची इच्छा धरून तुम्ही ध्यान करत आहात? तुम्ही गावात काही अपराध केला आहे का? तुम्ही लोकांशी मैत्री का करत नाही? तुमची कोणाशीही जवळीक का निर्माण होत नाही?" ‘‘Sokassa [Pg.124] mūlaṃ palikhāya sabbaṃ,Anāgu jhāyāmi asocamāno; Chetvāna sabbaṃ bhavalobhajappaṃ,Anāsavo jhāyāmi pamattabandhū’’ti. [भगवान म्हणाले:] "शोकाचे सर्व मूळ उपटून टाकून, मी निष्पाप व शोकरहित होऊन ध्यान करत आहे. भव-लोभाची (अस्तित्वाची तृष्णा) सर्व बंधने तोडून, मी आसवविरहित (अनास्रव) होऊन ध्यान करत आहे, हे प्रमत्तांच्या (बेसावधांच्या) बांधवा (मारा)!" ‘‘Yaṃ vadanti mama yidanti, ye vadanti mamanti ca; Ettha ce te mano atthi, na me samaṇa mokkhasī’’ti. [मार म्हणाला:] "ज्या गोष्टींना लोक 'हे माझे आहे' म्हणतात, आणि जे 'माझे' या भावनेने बोलतात—जर तुमचे मन या गोष्टींमध्ये अडकले असेल, तर हे श्रमणा, तुम्ही माझ्या तावडीतून सुटू शकणार नाही." ‘‘Yaṃ vadanti na taṃ mayhaṃ, ye vadanti na te ahaṃ; Evaṃ pāpima jānāhi, na me maggampi dakkhasī’’ti. [भगवान म्हणाले:] "ते ज्या गोष्टींविषयी बोलतात, त्या माझ्या नाहीत; आणि जे तसे बोलतात, त्यांच्यापैकी मी नाही. हे पापी मारा, हे लक्षात ठेव की तू माझा मार्गही पाहू शकणार नाहीस." ‘‘Sace maggaṃ anubuddhaṃ, khemaṃ amatagāminaṃ; Apehi gaccha tvameveko, kimaññamanusāsasī’’ti. [मार म्हणाला:] "जर तुम्ही तो अमृतपदाकडे (निर्वाणाकडे) नेणारा सुरक्षित मार्ग शोधून काढला असेल, तर तुम्ही स्वतःच त्या मार्गाने जा; इतरांना उपदेश करण्याचे काय प्रयोजन?" ‘‘Amaccudheyyaṃ pucchanti, ye janā pāragāmino; Tesāhaṃ puṭṭho akkhāmi, yaṃ saccaṃ taṃ nirūpadhi’’nti. [भगवान म्हणाले:] "जे लोक पलीकडच्या तीरावर (निर्वाणाकडे) जाऊ इच्छितात आणि मृत्यूच्या क्षेत्रापलीकडच्या मार्गाविषयी विचारतात, त्यांनी विचारले असता मी त्यांना उपाधिरहित (आसक्तीरहित) असे सत्य सांगतो." ‘‘Seyyathāpi, bhante, gāmassa vā nigamassa vā avidūre pokkharaṇī. Tatrassa kakkaṭako. Atha kho, bhante, sambahulā kumārakā vā kumārikāyo vā tamhā gāmā vā nigamā vā nikkhamitvā yena sā pokkharaṇī tenupasaṅkameyyuṃ; upasaṅkamitvā taṃ kakkaṭakaṃ udakā uddharitvā thale patiṭṭhapeyyuṃ. Yaṃ yadeva hi so, bhante, kakkaṭako aḷaṃ abhininnāmeyya taṃ tadeva te kumārakā vā kumārikāyo vā kaṭṭhena vā kathalāya vā sañchindeyyuṃ sambhañjeyyuṃ sampalibhañjeyyuṃ. Evañhi so, bhante, kakkaṭako sabbehi aḷehi sañchinnehi sambhaggehi sampalibhaggehi abhabbo taṃ pokkharaṇiṃ otarituṃ. Evameva kho, bhante, yāni kānici visūkāyikāni visevitāni vipphanditāni, sabbāni tāni bhagavatā sañchinnāni sambhaggāni sampalibhaggāni. Abhabbo dānāhaṃ, bhante, puna bhagavantaṃ upasaṅkamituṃ yadidaṃ otārāpekkho’’ti. Atha kho māro pāpimā bhagavato santike imā nibbejanīyā gāthāyo abhāsi – "भंते, समजा एखाद्या गावाच्या किंवा नगराच्या जवळ एक कमळाचे तळे आहे आणि त्यात एक खेकडा राहत आहे. तेव्हा गावातील किंवा नगरातील अनेक मुले-मुली तिथे येतील. ते त्या खेकड्याला पाण्यातून बाहेर काढून जमिनीवर ठेवतील. मग तो खेकडा जेव्हा जेव्हा आपली नांगी बाहेर काढेल, तेव्हा तेव्हा ती मुले-मुली काठीने किंवा दगडाने ती नांगी कापून टाकतील, मोडून टाकतील किंवा तिचे तुकडे करतील. भंते, अशा प्रकारे ज्याच्या सर्व नांग्या कापल्या, मोडल्या आणि नष्ट केल्या आहेत, तो खेकडा पुन्हा त्या तळ्यात जाण्यास असमर्थ ठरेल. भंते, त्याचप्रमाणे माझे जे काही कुटिल डावपेच, हालचाली आणि प्रपंच होते, ते सर्व भगवंतांनी कापून, मोडून आणि नष्ट करून टाकले आहेत. भंते, आता मी भगवंतांच्या चुका शोधण्याच्या उद्देशाने पुन्हा त्यांच्याजवळ जाण्यास असमर्थ आहे." त्यानंतर पापी माराने भगवंतांच्या समोर या नैराश्याच्या गाथा म्हटल्या – ‘‘Medavaṇṇañca pāsāṇaṃ, vāyaso anupariyagā; Apettha muduṃ vindema, api assādanā siyā. "एक कावळा चरबीच्या गोळ्यासारख्या दिसणाऱ्या दगडाभोवती फिरला आणि त्याने विचार केला, 'कदाचित इथे काहीतरी मऊ मिळेल, कदाचित काहीतरी चवदार खायला मिळेल.' ‘‘Aladdhā [Pg.125] tattha assādaṃ, vāyasetto apakkame; Kākova selamāsajja, nibbijjāpema gotamā’’ti. "परंतु तिथे काहीही चवदार न मिळाल्यामुळे तो कावळा तिथून निघून गेला. दगडावर चोच मारणाऱ्या त्या कावळ्याप्रमाणेच, आम्हीही श्रमण गोतमांकडून निराश होऊन परत जात आहोत." 5. Māradhītusuttaṃ ५. मारधीतु सुत्त (माराच्या कन्यांचे सुत्त) 161. Atha kho māro pāpimā bhagavato santike imā nibbejanīyā gāthāyo abhāsitvā tamhā ṭhānā apakkamma bhagavato avidūre pathaviyaṃ pallaṅkena nisīdi tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno kaṭṭhena bhūmiṃ vilikhanto. Atha kho taṇhā ca arati ca ragā ca māradhītaro yena māro pāpimā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāya ajjhabhāsiṃsu – १६१. तेव्हा पापी माराने भगवंतांच्या समोर या नैराश्याच्या गाथा म्हटल्यानंतर तो तिथून निघून गेला आणि भगवंतांच्या जवळच जमिनीवर मांडी घालून बसला. तो शांत, खिन्न, खांदे पाडलेला, मान खाली घातलेला, विचारमग्न, निरुत्तर होऊन काठीने जमीन खरडत बसला होता. तेव्हा माराच्या तण्हा (तृष्णा), अरती आणि रागा या कन्या पापी माराकडे आल्या; आणि जवळ येऊन त्यांनी पापी माराला गाथेने विचारले – ‘‘Kenāsi dummano tāta, purisaṃ kaṃ nu socasi; Mayaṃ taṃ rāgapāsena, āraññamiva kuñjaraṃ; Bandhitvā ānayissāma, vasago te bhavissatī’’ti. "पिताजी, तुम्ही का खिन्न आहात? तुम्ही कोणत्या पुरुषासाठी शोक करत आहात? आम्ही त्याला रागाच्या (वासनेच्या) पाशाने बांधून आणू, जसे अरण्यातील हत्तीला पकडून आणतात. आम्ही त्याला घट्ट बांधून तुमच्या स्वाधीन करू, तो तुमच्या नियंत्रणात येईल." ‘‘Arahaṃ sugato loke, na rāgena suvānayo; Māradheyyaṃ atikkanto, tasmā socāmahaṃ bhusa’’nti. "जगातील तो अर्हत, सुगत, वासनेने सहज वश होणारा नाही. त्याने माराच्या क्षेत्राचे (संसाराचे) उल्लंघन केले आहे; म्हणूनच मी इतका तीव्र शोक करत आहे." Atha kho taṇhā ca arati ca ragā ca māradhītaro yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘pāde te, samaṇa, paricāremā’’ti. Atha kho bhagavā na manasākāsi, yathā taṃ anuttare upadhisaṅkhaye vimutto. तेव्हा तण्हा, अरती आणि रागा या माराच्या कन्या भगवंतांकडे गेल्या; आणि भगवंतांजवळ जाऊन त्यांनी म्हटले – "श्रमणा, आम्ही तुमच्या चरणांची सेवा करू इच्छितो." परंतु भगवंतांनी त्यांच्याकडे लक्ष दिले नाही, कारण ते उपाधींच्या अत्यंत क्षयामध्ये (सर्वश्रेष्ठ निर्वाणामध्ये) मुक्त झाले होते. Atha kho taṇhā ca arati ca ragā ca māradhītaro ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘uccāvacā kho purisānaṃ adhippāyā. Yaṃnūna mayaṃ ekasataṃ ekasataṃ kumārivaṇṇasataṃ abhinimmineyyāmā’’ti. Atha kho taṇhā ca arati ca ragā ca māradhītaro ekasataṃ ekasataṃ kumārivaṇṇasataṃ abhinimminitvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘pāde te, samaṇa, paricāremā’’ti. Tampi bhagavā na manasākāsi, yathā taṃ anuttare upadhisaṅkhaye vimutto. तेव्हा तण्हा, अरती आणि रागा या माराच्या कन्या एका बाजूला गेल्या आणि त्यांनी आपसात विचार केला – "पुरुषांच्या आवडीनिवडी वेगवेगळ्या असतात. आपण प्रत्येकीने शंभर-शंभर तरुण कन्यांचे रूप धारण केले तर किती बरे होईल!" मग तण्हा, अरती आणि रागा या माराच्या कन्यांनी प्रत्येकी शंभर-शंभर तरुण कन्यांचे रूप धारण केले आणि त्या भगवंतांकडे गेल्या; आणि भगवंतांजवळ जाऊन त्यांनी म्हटले – "श्रमणा, आम्ही तुमच्या चरणांची सेवा करू इच्छितो." परंतु भगवंतांनी त्यावरही लक्ष दिले नाही, कारण ते उपाधींच्या अत्यंत क्षयामध्ये (सर्वश्रेष्ठ निर्वाणामध्ये) मुक्त झाले होते. Atha kho taṇhā ca arati ca ragā ca māradhītaro ekamantaṃ apakkamma evaṃ samacintesuṃ – ‘‘uccāvacā kho purisānaṃ adhippāyā. Yaṃnūna mayaṃ ekasataṃ ekasataṃ avijātavaṇṇasataṃ abhinimmineyyāmā’’ti. Atha kho taṇhā ca arati ca ragā ca māradhītaro ekasataṃ ekasataṃ [Pg.126] avijātavaṇṇasataṃ abhinimminitvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘pāde te, samaṇa, paricāremā’’ti. Tampi bhagavā na manasākāsi, yathā taṃ anuttare upadhisaṅkhaye vimutto. त्यानंतर तण्हा (तृष्णा), अरती आणि रगा (राग) या मारकन्या एका बाजूला गेल्या आणि त्यांनी आपसात असा विचार केला – “पुरुषांच्या आवडीनिवडी वेगवेगळ्या असतात. आपण प्रत्येकीने शंभर-शंभर अशा कन्यांचे रूप धारण करावे ज्यांनी कधीही अपत्याला जन्म दिला नाही (कुमारी).” त्यानंतर तण्हा, अरती आणि रगा या मारकन्यांनी प्रत्येकी शंभर-शंभर अशा अपत्य न जन्मलेल्या स्त्रियांचे रूप धारण केले आणि ज्या ठिकाणी भगवान होते तिथे त्या आल्या. जवळ येऊन त्या भगवंतांना म्हणाल्या – “हे श्रमणा, आम्ही आपल्या चरणांची सेवा करू इच्छितो.” परंतु भगवंतांनी त्यांच्याकडे अजिबात लक्ष दिले नाही, कारण ते सर्वश्रेष्ठ उपधिक्षयात (सर्व उपाधींचा क्षय झालेल्या निर्वाणात) विमुक्त झाले होते. Atha kho taṇhā ca…pe… yaṃnūna mayaṃ ekasataṃ ekasataṃ sakiṃ vijātavaṇṇasataṃ abhinimmineyyāmāti. Atha kho taṇhā ca…pe… sakiṃ vijātavaṇṇasataṃ abhinimminitvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘pāde te, samaṇa, paricāremā’’ti. Tampi bhagavā na manasākāsi, yathā taṃ anuttare upadhisaṅkhaye vimutto. त्यानंतर तण्हा...पे... “आपण प्रत्येकीने शंभर-शंभर अशा स्त्रियांचे रूप धारण करावे ज्यांनी एकदा अपत्याला जन्म दिला आहे.” त्यानंतर तण्हा...पे... एकदा अपत्य जन्मलेल्या शंभर-शंभर स्त्रियांचे रूप धारण करून ज्या ठिकाणी भगवान होते तिथे त्या आल्या. जवळ येऊन त्या भगवंतांना म्हणाल्या – “हे श्रमणा, आम्ही आपल्या चरणांची सेवा करू इच्छितो.” परंतु भगवंतांनी त्यांच्याकडे अजिबात लक्ष दिले नाही, कारण ते सर्वश्रेष्ठ उपधिक्षयात विमुक्त झाले होते. Atha kho taṇhā ca…pe… yaṃnūna mayaṃ ekasataṃ ekasataṃ duvijātavaṇṇasataṃ abhinimmineyyāmāti. Atha kho taṇhā ca…pe… duvijātavaṇṇasataṃ abhinimminitvā yena bhagavā…pe… yathā taṃ anuttare upadhisaṅkhaye vimutto. Atha kho taṇhā ca…pe… majjhimitthivaṇṇasataṃ abhinimmineyyāmāti. Atha kho taṇhā ca…pe… majjhimitthivaṇṇasataṃ abhinimminitvā…pe… anuttare upadhisaṅkhaye vimutto. त्यानंतर तण्हा...पे... “आपण प्रत्येकीने शंभर-शंभर अशा स्त्रियांचे रूप धारण करावे ज्यांनी दोनदा अपत्याला जन्म दिला आहे.” त्यानंतर तण्हा...पे... दोनदा अपत्य जन्मलेल्या शंभर-शंभर स्त्रियांचे रूप धारण करून ज्या ठिकाणी भगवान होते...पे... कारण ते सर्वश्रेष्ठ उपधिक्षयात विमुक्त झाले होते. त्यानंतर तण्हा...पे... “आपण प्रत्येकीने शंभर-शंभर मध्यमवयीन स्त्रियांचे रूप धारण करावे.” त्यानंतर तण्हा...पे... मध्यमवयीन स्त्रियांचे रूप धारण करून...पे... सर्वश्रेष्ठ उपधिक्षयात विमुक्त झाले होते. Atha kho taṇhā ca…pe… mahitthivaṇṇasataṃ abhinimmineyyāmāti. Atha kho taṇhā ca…pe… mahitthivaṇṇasataṃ abhinimminitvā yena bhagavā…pe… anuttare upadhisaṅkhaye vimutto. Atha kho taṇhā ca arati ca ragā ca māradhītaro ekamantaṃ apakkamma etadavocuṃ – saccaṃ kira no pitā avoca – त्यानंतर तण्हा...पे... “आपण प्रत्येकीने शंभर-शंभर वृद्ध स्त्रियांचे रूप धारण करावे.” त्यानंतर तण्हा...पे... वृद्ध स्त्रियांचे रूप धारण करून ज्या ठिकाणी भगवान होते...पे... सर्वश्रेष्ठ उपधिक्षयात विमुक्त झाले होते. त्यानंतर तण्हा, अरती आणि रगा या मारकन्या एका बाजूला गेल्या आणि म्हणाल्या – “आमचे वडील खरोखरच सत्य बोलले होते –” ‘‘Arahaṃ sugato loke, na rāgena suvānayo; Māradheyyaṃ atikkanto, tasmā socāmahaṃ bhusa’’nti. “जगामध्ये जे अर्हत आणि सुगत आहेत, त्यांना रागाने वश करणे सोपे नाही; ते माराच्या साम्राज्यापलीकडे (मारधेय ओलांडून) गेले आहेत, म्हणूनच मी अत्यंत शोक करत आहे.” ‘‘Yañhi mayaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā avītarāgaṃ iminā upakkamena upakkameyyāma hadayaṃ vāssa phaleyya, uṇhaṃ lohitaṃ vā mukhato uggaccheyya, ummādaṃ vā pāpuṇeyya cittakkhepaṃ vā. Seyyathā vā pana naḷo harito luto ussussati visussati milāyati; evameva ussusseyya visusseyya milāyeyyā’’ti. “कारण जर आपण अशा उपायांनी (प्रयत्नांनी) कोणत्याही अशा श्रमणावर किंवा ब्राह्मणावर हल्ला केला असता जो वीतराग (रागरहित) नाही, तर त्याचे हृदय फाटले असते, किंवा त्याच्या मुखातून गरम रक्त बाहेर पडले असते, किंवा तो वेडा झाला असता किंवा त्याचे चित्त विचलित झाले असते. ज्याप्रमाणे कापलेले हिरवे लव्हाळे सुकते, कोमेजून जाते आणि सुकून नष्ट होते; त्याचप्रमाणे तोही सुकला असता, कोमेजला असता आणि नष्ट झाला असता.” Atha [Pg.127] kho taṇhā ca arati ca ragā ca māradhītaro yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho taṇhā māradhītā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर तण्हा, अरती आणि रगा या मारकन्या ज्या ठिकाणी भगवान होते तिथे आल्या; जवळ येऊन त्या एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभी राहिलेली मारकन्या तण्हा भगवंतांना गाथेने म्हणाली – ‘‘Sokāvatiṇṇo nu vanamhi jhāyasi,Vittaṃ nu jīno uda patthayāno; Āguṃ nu gāmasmimakāsi kiñci,Kasmā janena na karosi sakkhiṃ; Sakkhī na sampajjati kenaci te’’ti. “तुम्ही शोकात बुडून या वनात ध्यान करत आहात का? तुमचे धन नष्ट झाले आहे की तुम्ही धनाची इच्छा करत आहात? तुम्ही गावात काही अपराध केला आहे का? तुम्ही लोकांशी मैत्री का करत नाही? तुमची कोणाशीही मैत्री का जमत नाही?” ‘‘Atthassa pattiṃ hadayassa santiṃ,Jetvāna senaṃ piyasātarūpaṃ; Ekohaṃ jhāyaṃ sukhamanubodhiṃ,Tasmā janena na karomi sakkhiṃ; Sakkhī na sampajjati kenaci me’’ti. “प्रिय आणि सुखद वाटणाऱ्या (क्लेशांच्या) सेनेवर विजय मिळवून, एकांतात ध्यान करत मी परम कल्याणाची प्राप्ती आणि हृदयाची शांती (अर्हतफळ सुख) अनुभवली आहे. म्हणूनच मी लोकांशी मैत्री करत नाही आणि माझी कोणाशीही मैत्री जमत नाही.” Atha kho arati māradhītā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर मारकन्या अरतीने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Kathaṃ vihārībahulodha bhikkhu,Pañcoghatiṇṇo atarīdha chaṭṭhaṃ; Kathaṃ jhāyiṃ bahulaṃ kāmasaññā,Paribāhirā honti aladdha yo ta’’nti. “या जगात भिक्खूने कशा प्रकारे विहार (जीवन जगणे) करावा जेणेकरून तो पाच ओघ (क्लेशप्रवाह) पार करून सहावा (मनोद्वार क्लेश) देखील पार करेल? कशा प्रकारे ध्यान करणाऱ्या भिक्खूला कामसंज्ञा स्पर्श करू शकत नाहीत आणि त्या बाहेरच राहतात?” ‘‘Passaddhakāyo suvimuttacitto,Asaṅkharāno satimā anoko; Aññāya dhammaṃ avitakkajhāyī,Na kuppati na sarati na thino. “ज्याचा काय (शरीर) शांत आहे, ज्याचे चित्त पूर्णपणे विमुक्त आहे, जो नवीन संस्कार निर्माण करत नाही (असंस्कारित), जो स्मृतिमान आणि अनालय (आसक्तीरहित) आहे; जो धम्माला जाणून वितर्करहित चतुर्थ ध्यानात लीन असतो, तो क्रोधाने संतप्त होत नाही, रागाने स्मरण करत नाही आणि आळसाने (थीन-मिद्धने) ग्रस्त होत नाही. ‘‘Evaṃvihārībahulodha bhikkhu,Pañcoghatiṇṇo atarīdha chaṭṭhaṃ; Evaṃ jhāyiṃ bahulaṃ kāmasaññā,Paribāhirā honti aladdha yo ta’’nti. “अशा प्रकारे विहार करणारा भिक्खू पाच ओघ पार करून सहावा देखील पार करतो. अशा प्रकारे ध्यान करणाऱ्या भिक्खूला कामसंज्ञा स्पर्श करू शकत नाहीत आणि त्या बाहेरच राहतात.” Atha [Pg.128] kho ragā māradhītā bhagavato santike gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर मारकन्या रगाने भगवंतांच्या सन्निध गाथेने म्हटले – ‘‘Acchejja taṇhaṃ gaṇasaṅghacārī,Addhā carissanti bahū ca saddhā; Bahuṃ vatāyaṃ janataṃ anoko,Acchejja nessati maccurājassa pāra’’nti. “तृष्णेचा छेद करून, संघामध्ये विहार करणारे हे (भगवान) नक्कीच अनेक श्रद्धाळू लोकांना सोबत घेऊन चालतील. आसक्तीरहित असलेले हे भगवान अनेक लोकांना मृत्यूराजाच्या (माराच्या) हातातून सोडवून निर्वाणाच्या पलीकडच्या तीरावर नेतील.” ‘‘Nayanti ve mahāvīrā, saddhammena tathāgatā; Dhammena nayamānānaṃ, kā usūyā vijānata’’nti. “महान वीर असलेले तथागत सद्धम्माद्वारे लोकांना सन्मार्गावर नेतात. धम्माद्वारे नेले जात असताना, जाणकार (ज्ञानी) लोकांनी मत्सर का करावा?” Atha kho taṇhā ca arati ca ragā ca māradhītaro yena māro pāpimā tenupasaṅkamiṃsu. Addasā kho māro pāpimā taṇhañca aratiñca ragañca māradhītaro dūratova āgacchantiyo. Disvāna gāthāhi ajjhabhāsi – त्यानंतर तण्हा, अरती आणि रगा या मारकन्या पापी माराकडे गेल्या. पापी माराने तण्हा, अरती आणि रगा या मारकन्यांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून त्याने गाथांनी म्हटले – ‘‘Bālā kumudanāḷehi, pabbataṃ abhimatthatha ; Giriṃ nakhena khanatha, ayo dantehi khādatha. “मूर्खांनो! तुम्ही कमळाच्या देठांनी पर्वताला मारण्याचा प्रयत्न करत आहात; नखांनी डोंगर खणत आहात आणि दातांनी लोखंड चावत आहात. ‘‘Selaṃva sirasūhacca, pātāle gādhamesatha; Khāṇuṃva urasāsajja, nibbijjāpetha gotamā’’ti. “जणू काही डोक्यावर मोठा खडक घेऊन तुम्ही अथांग डोहात आधार शोधत आहात; किंवा छातीवर लाकडी खुंटा मारून घेत आहात. म्हणून गौतम बुद्धांपासून निराश होऊन दूर व्हा.” ‘‘Daddallamānā āgañchuṃ, taṇhā ca aratī ragā; Tā tattha panudī satthā, tūlaṃ bhaṭṭhaṃva māluto’’ti. “तण्हा, अरती आणि रगा या अत्यंत देदीप्यमान रूप घेऊन आल्या होत्या; परंतु शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्यांना तिथून असे उडवून लावले, जसे वारा कापसाचा सुटलेला पुंजका उडवून लावतो.” Tatiyo vaggo. तिसरा वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) याप्रमाणे आहे – Sambahulā samiddhi ca, godhikaṃ sattavassāni; Dhītaraṃ desitaṃ buddha, seṭṭhena imaṃ mārapañcakanti. संबहुला, समिद्धी, गोधिक, सत्तवस्सानी (सात वर्षे) आणि धीतर (कन्या) – हे मारपंचक बुद्धश्रेष्ठांनी देशित केले आहे. Mārasaṃyuttaṃ samattaṃ. मारसंयुत्त समाप्त. 5. Bhikkhunīsaṃyuttaṃ ५. भिक्खुणीसंयुत्त 1. Āḷavikāsuttaṃ १. आळविका सुत्त 162. Evaṃ [Pg.129] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āḷavikā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena andhavanaṃ tenupasaṅkami vivekatthinī. Atha kho māro pāpimā āḷavikāya bhikkhuniyā bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo vivekamhā cāvetukāmo yena āḷavikā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āḷavikaṃ bhikkhuniṃ gāthāya ajjhabhāsi – १६२. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा आळविका भिक्खुणी सकाळच्या वेळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रविष्ट झाली. श्रावस्तीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेहून परतल्यावर, ती एकांताच्या इच्छेने अंधवनाकडे गेली. तेव्हा पापी माराला आळविका भिक्खुणीच्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करायचा होता, तिला एकांतापासून विचलित करायचे होते. म्हणून तो आळविका भिक्खुणीजवळ आला आणि जवळ येऊन त्याने आळविका भिक्खुणीला गाथेने म्हटले – ‘‘Natthi nissaraṇaṃ loke, kiṃ vivekena kāhasi; Bhuñjassu kāmaratiyo, māhu pacchānutāpinī’’ti. “जगात निसरण (मुक्ती) नाही, एकांताने तू काय करणार आहेस? कामसुखांचा उपभोग घे, नंतर पश्चात्ताप करण्याची वेळ येऊ देऊ नकोस.” Atha kho āḷavikāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘ko nu khvāyaṃ manusso vā amanusso vā gāthaṃ bhāsatī’’ti? Atha kho āḷavikāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘māro kho ayaṃ pāpimā mama bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo vivekamhā cāvetukāmo gāthaṃ bhāsatī’’ti. Atha kho āḷavikā bhikkhunī ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi paccabhāsi – तेव्हा आळविका भिक्खुणीच्या मनात असा विचार आला – “हा गाथा म्हणणारा कोण असावा, मनुष्य की अमनुष्य?” त्यानंतर आळविका भिक्खुणीला असे वाटले – “हा पापी मारच आहे, जो माझ्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करू इच्छितो आणि मला एकांतातून विचलित करू इच्छितो, म्हणूनच तो ही गाथा म्हणत आहे.” मग आळविका भिक्खुणीने “हा पापी मार आहे” असे जाणून पापी माराला गाथांनी प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Atthi nissaraṇaṃ loke, paññāya me suphussitaṃ ; Pamattabandhu pāpima, na tvaṃ jānāsi taṃ padaṃ. “या जगात (संसारातून) सुटकेचा मार्ग (निसरण) अस्तित्वात आहे, ज्याचा मी प्रज्ञेने चांगला अनुभव घेतला आहे. हे पापी मारा, प्रमाद्यांच्या (सावध नसलेल्यांच्या) मित्रा! तुला त्या पदाविषयी (निर्वाणाविषयी) काहीच माहिती नाही. ‘‘Sattisūlūpamā kāmā, khandhāsaṃ adhikuṭṭanā; Yaṃ tvaṃ kāmaratiṃ brūsi, arati mayha sā ahū’’ti. “कामभोग हे भाले आणि शूलांसारखे तीक्ष्ण आहेत, आणि हे (पंच)स्कंध त्यांच्यासाठी खाटीकखान्यातील लाकडी ठोकळ्यासारखे आहेत. ज्या कामभोगांतील आनंदाविषयी तू बोलत आहेस, तो आनंद माझ्यासाठी आता निरानंद (अरती) झाला आहे.” Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ āḷavikā bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा “आळविका भिक्खुणीने मला ओळखले आहे” हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तिथेच अंतर्धान पावला. 2. Somāsuttaṃ २. सोमा सुत्त 163. Sāvatthinidānaṃ[Pg.130]. Atha kho somā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena andhavanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya. Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā somāya bhikkhuniyā bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo yena somā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā somaṃ bhikkhuniṃ gāthāya ajjhabhāsi – १६३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा सोमा भिक्खुणीने सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व संघटी घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रवेश केला. श्रावस्तीत भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेहून परतल्यावर त्या दुपारच्या विश्रांतीसाठी (दिवाविहारासाठी) अंधवनाकडे गेल्या. अंधवनात प्रवेश करून त्या एका झाडाच्या मुळाशी दुपारच्या विश्रांतीसाठी बसल्या. तेव्हा पापी माराने सोमा भिक्खुणीच्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करण्याच्या आणि तिला समाधीपासून विचलित करण्याच्या उद्देशाने, जेथे सोमा भिक्खुणी होत्या तेथे तो गेला; आणि जवळ जाऊन त्याने सोमा भिक्खुणीला गाथेने म्हटले – ‘‘Yaṃ taṃ isīhi pattabbaṃ, ṭhānaṃ durabhisambhavaṃ; Na taṃ dvaṅgulapaññāya, sakkā pappotumitthiyā’’ti. “ऋषी-मुनींनी प्राप्त केलेले ते अत्यंत कठीण असे (अरिहंत) पद, दोन बोटांच्या अल्प प्रज्ञेच्या स्त्रीला प्राप्त करणे शक्य नाही.” Atha kho somāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘ko nu khvāyaṃ manusso vā amanusso vā gāthaṃ bhāsatī’’ti? Atha kho somāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘māro kho ayaṃ pāpimā mama bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo gāthaṃ bhāsatī’’ti. Atha kho somā bhikkhunī ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi paccabhāsi – तेव्हा सोमा भिक्खुणीच्या मनात असा विचार आला – “हा गाथा म्हणणारा कोण असावा, मनुष्य की अमनुष्य?” त्यानंतर सोमा भिक्खुणीला असे वाटले – “हा पापी मारच आहे, जो माझ्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करू इच्छितो आणि मला समाधीपासून विचलित करू इच्छितो, म्हणूनच तो ही गाथा म्हणत आहे.” मग सोमा भिक्खुणीने “हा पापी मार आहे” असे जाणून पापी माराला गाथांनी प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Itthibhāvo kiṃ kayirā, cittamhi susamāhite; Ñāṇamhi vattamānamhi, sammā dhammaṃ vipassato. “जेव्हा चित्त चांगल्या प्रकारे समाहित (एकाग्र) असते, ज्ञान प्रवृत्त होत असते आणि धम्माचे योग्य प्रकारे विपश्यन घडत असते, तेव्हा स्त्रीभाव काय अडथळा आणू शकणार? ‘‘Yassa nūna siyā evaṃ, itthāhaṃ purisoti vā; Kiñci vā pana aññasmi, taṃ māro vattumarahatī’’ti. “ज्याच्या मनात ‘मी स्त्री आहे’ किंवा ‘मी पुरुष आहे’ किंवा ‘मी काहीतरी वेगळा आहे’ असा (तृष्णा, मान आणि दृष्टीमुळे) विचार येतो, त्यालाच मार असे बोलण्यास पात्र आहे.” Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ somā bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा पापी मार “सोमा भिक्खुणीने मला ओळखले आहे” हे जाणून दुःखी व खिन्न होऊन तिथेच अंतर्धान पावला. 3. Kisāgotamīsuttaṃ ३. किसागोतमी सुत्त 164. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho kisāgotamī bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena andhavanaṃ tenupasaṅkami[Pg.131], divāvihārāya. Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā kisāgotamiyā bhikkhuniyā bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo yena kisāgotamī bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kisāgotamiṃ bhikkhuniṃ gāthāya ajjhabhāsi – १६४. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा किसागोतमी भिक्खुणीने सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व संघटी घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रवेश केला. श्रावस्तीत भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेहून परतल्यावर त्या दुपारच्या विश्रांतीसाठी अंधवनाकडे गेल्या. अंधवनात प्रवेश करून त्या एका झाडाच्या मुळाशी दुपारच्या विश्रांतीसाठी बसल्या. तेव्हा पापी माराने किसागोतमी भिक्खुणीच्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करण्याच्या आणि तिला समाधीपासून विचलित करण्याच्या उद्देशाने, जेथे किसागोतमी भिक्खुणी होत्या तेथे तो गेला; आणि जवळ जाऊन त्याने किसागोतमी भिक्खुणीला गाथेने म्हटले – ‘‘Kiṃ nu tvaṃ mataputtāva, ekamāsi rudammukhī; Vanamajjhagatā ekā, purisaṃ nu gavesasī’’ti. “पुत्र मरण पावलेल्या स्त्रीप्रमाणे तू रडवेला चेहरा करून एकटीच का बसली आहेस? या घनदाट अरण्यात एकटीच येऊन तू कोण्या पुरुषाचा शोध घेत आहेस का?” Atha kho kisāgotamiyā bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘ko nu khvāyaṃ manusso vā amanusso vā gāthaṃ bhāsatī’’ti? Atha kho kisāgotamiyā bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘māro kho ayaṃ pāpimā mama bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo gāthaṃ bhāsatī’’ti. तेव्हा किसागोतमी भिक्खुणीच्या मनात असा विचार आला – “हा गाथा म्हणणारा कोण असावा, मनुष्य की अमनुष्य?” त्यानंतर किसागोतमी भिक्खुणीला असे वाटले – “हा पापी मारच आहे, जो माझ्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करू इच्छितो आणि मला समाधीपासून विचलित करू इच्छितो, म्हणूनच तो ही गाथा म्हणत आहे.” Atha kho kisāgotamī bhikkhunī ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi paccabhāsi – मग किसागोतमी भिक्खुणीने “हा पापी मार आहे” असे जाणून पापी माराला गाथांनी प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Accantaṃ mataputtāmhi, purisā etadantikā; Na socāmi na rodāmi, na taṃ bhāyāmi āvuso. “माझ्या पुत्रांच्या मृत्यूचा काळ आता पूर्णपणे निघून गेला आहे (मी त्या दुःखाच्या पलीकडे गेले आहे), आणि पुरुषांचा शोध घेणेही आता संपले आहे. हे मित्रा (मारा)! मी आता शोक करत नाही, रडत नाही आणि तुला मुळीच घाबरत नाही. ‘‘Sabbattha vihatā nandī, tamokkhandho padālito; Jetvāna maccuno senaṃ, viharāmi anāsavā’’ti. “सर्व ठिकाणी (सर्व अस्तित्वात) माझी तृष्णा नष्ट झाली आहे, अज्ञानाचा अंधकार (तमोस्कंध) छिन्नभिन्न झाला आहे. मृत्यूच्या सैन्यावर विजय मिळवून मी आता आसवरहित (अनास्रव) होऊन विहरत आहे.” Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ kisāgotamī bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा “किसागोतमी भिक्खुणीने मला ओळखले आहे” हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तिथेच अंतर्धान पावला. 4. Vijayāsuttaṃ ४. विजया सुत्त 165. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho vijayā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā…pe… aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā vijayāya bhikkhuniyā bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo yena vijayā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vijayaṃ bhikkhuniṃ gāthāya ajjhabhāsi – १६५. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा विजया भिक्खुणीने सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून...पे०... एका झाडाच्या मुळाशी दुपारच्या विश्रांतीसाठी बसल्या. तेव्हा पापी माराने विजया भिक्खुणीच्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करण्याच्या आणि तिला समाधीपासून विचलित करण्याच्या उद्देशाने, जेथे विजया भिक्खुणी होत्या तेथे तो गेला; आणि जवळ जाऊन त्याने विजया भिक्खुणीला गाथेने म्हटले – ‘‘Daharā [Pg.132] tvaṃ rūpavatī, ahañca daharo susu; Pañcaṅgikena turiyena, ehayyebhiramāmase’’ti. “तू तरुण आणि रूपवती आहेस, आणि मीसुद्धा तरुण व नवयुवक आहे. ये, हे आदरणीय स्त्री! आपण पाच प्रकारच्या वाद्यांच्या संगीतासह एकत्र येऊन आनंद उपभोगूया.” Atha kho vijayāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘ko nu khvāyaṃ manusso vā amanusso vā gāthaṃ bhāsatī’’ti? Atha kho vijayāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘māro kho ayaṃ pāpimā mama bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo gāthaṃ bhāsatī’’ti. Atha kho vijayā bhikkhunī ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi paccabhāsi – तेव्हा विजया भिक्खुणीच्या मनात असा विचार आला – “हा गाथा म्हणणारा कोण असावा, मनुष्य की अमनुष्य?” त्यानंतर विजया भिक्खुणीला असे वाटले – “हा पापी मारच आहे, जो माझ्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करू इच्छितो आणि मला समाधीपासून विचलित करू इच्छितो, म्हणूनच तो ही गाथा म्हणत आहे.” मग विजया भिक्खुणीने “हा पापी मार आहे” असे जाणून पापी माराला गाथांनी प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phoṭṭhabbā ca manoramā; Niyyātayāmi tuyheva, māra nāhaṃ tenatthikā. “मनोरम रूप, शब्द, रस, गंध आणि स्पर्श हे सर्व मी तुलाच परत करते. हे मारा! मला त्यांची काहीच गरज नाही. ‘‘Iminā pūtikāyena, bhindanena pabhaṅgunā; Aṭṭīyāmi harāyāmi, kāmataṇhā samūhatā. “या सडणाऱ्या, नाशवंत आणि क्षणभंगुर शरीराचा मला कंटाळा आला आहे आणि लाज वाटते. माझी कामतृष्णा समूळ नष्ट झाली आहे. ‘‘Ye ca rūpūpagā sattā, ye ca arūpaṭṭhāyino ; Yā ca santā samāpatti, sabbattha vihato tamo’’ti. “जे प्राणी रूपलोकात उत्पन्न झाले आहेत, जे अरूपलोकात स्थित आहेत, आणि ज्या शांत समापत्ती आहेत, त्या सर्व ठिकाणी माझा अज्ञानाचा अंधकार नष्ट झाला आहे.” Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ vijayā bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. तेव्हा “विजया भिक्खुणीने मला ओळखले आहे” हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तिथेच अंतर्धान पावला. 5. Uppalavaṇṇāsuttaṃ ५. उप्पलवण्णा सुत्त 166. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho uppalavaṇṇā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā…pe… aññatarasmiṃ supupphitasālarukkhamūle aṭṭhāsi. Atha kho māro pāpimā uppalavaṇṇāya bhikkhuniyā bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo yena uppalavaṇṇā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā uppalavaṇṇaṃ bhikkhuniṃ gāthāya ajjhabhāsi – १६६. श्रावस्ती येथील निदान. त्यानंतर, उप्पलवण्णा भिक्खुणीने सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून... एका पूर्णपणे बहरलेल्या साल वृक्षाच्या खाली त्या उभ्या राहिल्या. त्यानंतर पापी मार याने उप्पलवण्णा भिक्खुणीच्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करण्याची इच्छा धरून, तसेच तिला समाधीपासून विचलित करण्याच्या उद्देशाने, जेथे उप्पलवण्णा भिक्खुणी होत्या तेथे तो गेला; आणि जवळ जाऊन त्याने उप्पलवण्णा भिक्खुणीला गाथेने संबोधित केले – ‘‘Supupphitaggaṃ upagamma bhikkhuni,Ekā tuvaṃ tiṭṭhasi sālamūle; Na catthi te dutiyā vaṇṇadhātu,Bāle na tvaṃ bhāyasi dhuttakāna’’nti. "हे भिक्खुणी! पूर्णपणे बहरलेल्या साल वृक्षाच्या खाली तू एकटीच उभी आहेस. तुझ्या सौंदर्याची बरोबरी करणारी दुसरी कोणीही सोबत नाही. हे मूर्ख मुली, तुला लफंग्यांची भीती वाटत नाही का?" Atha [Pg.133] kho uppalavaṇṇāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘ko nu khvāyaṃ manusso vā amanusso vā gāthaṃ bhāsatī’’ti? Atha kho uppalavaṇṇāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘māro kho ayaṃ pāpimā mama bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo gāthaṃ bhāsatī’’ti. Atha kho uppalavaṇṇā bhikkhunī ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi paccabhāsi – त्यानंतर उप्पलवण्णा भिक्खुणीच्या मनात असा विचार आला – 'हा गाथा म्हणणारा कोण मनुष्य आहे की अमनुष्य?' त्यानंतर उप्पलवण्णा भिक्खुणीच्या मनात विचार आला – 'हा पापी मारच आहे, जो माझ्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करू इच्छितो आणि समाधीपासून विचलित करण्यासाठी ही गाथा म्हणत आहे.' त्यानंतर उप्पलवण्णा भिक्खुणीने 'हा पापी मार आहे' हे ओळखून, पापी माराला गाथांनी प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Sataṃ sahassānipi dhuttakānaṃ,Idhāgatā tādisakā bhaveyyuṃ; Lomaṃ na iñjāmi na santasāmi,Na māra bhāyāmi tamekikāpi. "तुझ्यासारखे शेकडो-हजारो लफंगे जरी येथे आले, तरी माझ्या अंगाचा एक केसही हलणार नाही आणि मी घाबरणार नाही. हे मारा! मी एकटी असले तरी तुला मुळीच भीत नाही. ‘‘Esā antaradhāyāmi, kucchiṃ vā pavisāmi te; Pakhumantarikāyampi, tiṭṭhantiṃ maṃ na dakkhasi. "मी आता अदृश्य होऊ शकते किंवा तुझ्या उदरात प्रवेश करू शकते; अथवा तुझ्या पापण्यांच्या मध्यभागी जरी मी उभी राहिले, तरी तू मला पाहू शकणार नाहीस. ‘‘Cittasmiṃ vasībhūtāmhi, iddhipādā subhāvitā; Sabbabandhanamuttāmhi, na taṃ bhāyāmi āvuso’’ti. "मी माझ्या मनावर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, ऋद्धिपाद चांगल्या प्रकारे विकसित केले आहेत; मी सर्व बंधनांतून मुक्त झाले आहे. हे मित्रा, मी तुला भीत नाही." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ uppalavaṇṇā bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर 'उप्पलवण्णा भिक्खुणीने मला ओळखले आहे' हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तेथेच अंतर्धान पावला. 6. Cālāsuttaṃ ६. चाला सुत्त 167. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho cālā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā…pe… aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā yena cālā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cālaṃ bhikkhuniṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu tvaṃ, bhikkhuni, na rocesī’’ti? ‘‘Jātiṃ khvāhaṃ, āvuso, na rocemī’’ti. १६७. श्रावस्ती येथील निदान. त्यानंतर, चाला भिक्खुणीने सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून... एका वृक्षाच्या खाली दिवसाच्या विहारासाठी त्या बसल्या. त्यानंतर पापी मार जेथे चाला भिक्खुणी होत्या तेथे गेला; आणि जवळ जाऊन त्याने चाला भिक्खुणीला असे म्हटले – 'हे भिक्खुणी, तुला काय आवडत नाही?' 'हे मित्रा, मला जन्म आवडत नाही.' ‘‘Kiṃ nu jātiṃ na rocesi, jāto kāmāni bhuñjati; Ko nu taṃ idamādapayi, jātiṃ mā roca bhikkhunī’’ti. "तू जन्माला का नापसंत करतेस? जन्माला आलेला मनुष्य कामभोगांचा उपभोग घेतो. तुला हे कोणी शिकवले की, 'हे भिक्खुणी, जन्माचा स्वीकार करू नकोस'?" ‘‘Jātassa maraṇaṃ hoti, jāto dukkhāni phussati ; Bandhaṃ vadhaṃ pariklesaṃ, tasmā jātiṃ na rocaye. "जन्माला आलेल्याला मृत्यू ठरलेला असतो; जन्माला आलेला मनुष्य दुःख भोगतो – बंधन, वध आणि विविध क्लेश; म्हणूनच मी जन्माला नापसंत करते. ‘‘Buddho [Pg.134] dhammamadesesi, jātiyā samatikkamaṃ; Sabbadukkhappahānāya, so maṃ sacce nivesayi. "बुद्धांनी जन्माच्या पलीकडे जाण्याचा धम्म उपदेशिला आहे; सर्व दुःखांच्या नाशासाठी त्यांनी मला परम सत्यात स्थापित केले आहे. ‘‘Ye ca rūpūpagā sattā, ye ca arūpaṭṭhāyino; Nirodhaṃ appajānantā, āgantāro punabbhava’’nti. "जे प्राणी रूपलोकात उत्पन्न होतात आणि जे अरूपलोकात राहतात, ते निरोधाला न जाणल्यामुळे पुन्हा पुन्हा पुनर्जन्माला प्राप्त होतात." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ cālā bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर 'चाला भिक्खुणीने मला ओळखले आहे' हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तेथेच अंतर्धान पावला. 7. Upacālāsuttaṃ ७. उपचाला सुत्त 168. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho upacālā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā…pe… aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā yena upacālā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā upacālaṃ bhikkhuniṃ etadavoca – ‘‘kattha nu tvaṃ, bhikkhuni, uppajjitukāmā’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, āvuso, katthaci uppajjitukāmā’’ti. १६८. श्रावस्ती येथील निदान. त्यानंतर, उपचाला भिक्खुणीने सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून... एका वृक्षाच्या खाली दिवसाच्या विहारासाठी त्या बसल्या. त्यानंतर पापी मार जेथे उपचाला भिक्खुणी होत्या तेथे गेला; आणि जवळ जाऊन त्याने उपचाला भिक्खुणीला असे म्हटले – 'हे भिक्खुणी, तुला कोठे उत्पन्न होण्याची इच्छा आहे?' 'हे मित्रा, मला कोठेही उत्पन्न होण्याची इच्छा नाही.' ‘‘Tāvatiṃsā ca yāmā ca, tusitā cāpi devatā; Nimmānaratino devā, ye devā vasavattino; Tattha cittaṃ paṇidhehi, ratiṃ paccanubhossasī’’ti. "तावतींस, याम आणि तुषित लोकातील देव, तसेच निर्माणरती देव आणि वसवत्ती देव आहेत; तेथे आपले चित्त लाव, तुला तेथे आनंदाचा उपभोग घेता येईल." ‘‘Tāvatiṃsā ca yāmā ca, tusitā cāpi devatā; Nimmānaratino devā, ye devā vasavattino; Kāmabandhanabaddhā te, enti māravasaṃ puna. "तावतींस, याम आणि तुषित लोकातील देव, तसेच निर्माणरती देव आणि वसवत्ती देव; हे सर्व कामभोगांच्या बंधनात बांधलेले असून पुन्हा माराच्याच वशमध्ये जातात. ‘‘Sabbo ādīpito loko, sabbo loko padhūpito; Sabbo pajjalito loko, sabbo loko pakampito. "हा संपूर्ण लोक पेटलेला आहे, संपूर्ण लोक धगधगत आहे; संपूर्ण लोक प्रज्वलित आहे, संपूर्ण लोक कंपित होत आहे. ‘‘Akampitaṃ apajjalitaṃ, aputhujjanasevitaṃ; Agati yattha mārassa, tattha me nirato mano’’ti. "जे अकंपित आहे, अप्रज्वलित आहे, ज्याचे सामान्य लोक सेवन करत नाहीत, आणि जेथे माराचा प्रवेश नाही; अशा ठिकाणी माझे मन रमते." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ upacālā bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर 'उपचाला भिक्खुणीने मला ओळखले आहे' हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तेथेच अंतर्धान पावला. 8. Sīsupacālāsuttaṃ ८. सीसुपचाला सुत्त 169. Sāvatthinidānaṃ[Pg.135]. Atha kho sīsupacālā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā …pe… aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā yena sīsupacālā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sīsupacālaṃ bhikkhuniṃ etadavoca – ‘‘kassa nu tvaṃ, bhikkhuni, pāsaṇḍaṃ rocesī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, āvuso, kassaci pāsaṇḍaṃ rocemī’’ti. १६९. श्रावस्ती येथील निदान. त्यानंतर, सीसुपचाला भिक्खुणीने सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून... एका वृक्षाच्या खाली दिवसाच्या विहारासाठी त्या बसल्या. त्यानंतर पापी मार जेथे सीसुपचाला भिक्खुणी होत्या तेथे गेला; जवळ जाऊन त्याने सीसुपचाला भिक्खुणीला असे म्हटले – 'हे भिक्खुणी, तू कोणत्या पंथाचा स्वीकार करतेस?' 'हे मित्रा, मी कोणत्याही पंथाचा स्वीकार करत नाही.' ‘‘Kaṃ nu uddissa muṇḍāsi, samaṇī viya dissasi; Na ca rocesi pāsaṇḍaṃ, kimiva carasi momūhā’’ti. "कोणाला उद्देशून तू मुंडण केले आहेस? तू श्रमणीसारखी दिसतेस, तरीही कोणत्याही पंथाचा स्वीकार करत नाहीस; मग तू अशी संभ्रमित असल्यासारखी का फिरतेस?" ‘‘Ito bahiddhā pāsaṇḍā, diṭṭhīsu pasīdanti te; Na tesaṃ dhammaṃ rocemi, te dhammassa akovidā. "या धम्माच्या बाहेर जे पंथ आहेत, ते विविध मतांमध्ये अडकलेले आहेत. मला त्यांचा धम्म मान्य नाही, कारण ते धम्मामध्ये कुशल नाहीत. ‘‘Atthi sakyakule jāto, buddho appaṭipuggalo; Sabbābhibhū māranudo, sabbatthamaparājito. "शाक्य कुळात जन्मलेले, अद्वितीय, सर्वांवर विजय मिळवणारे, माराचा पराभव करणारे, सर्वत्र अजिंक्य असणारे बुद्ध आहेत. ‘‘Sabbattha mutto asito, sabbaṃ passati cakkhumā; Sabbakammakkhayaṃ patto, vimutto upadhisaṅkhaye; So mayhaṃ bhagavā satthā, tassa rocemi sāsana’’nti. "ते सर्व बंधनांतून मुक्त, कशावरही अवलंबून नसलेले, सर्व काही पाहणारे ज्ञानचक्षू संपन्न आहेत. सर्व कर्मांच्या क्षयाला प्राप्त झालेले आणि उपाधींच्या नाशाने मुक्त झालेले आहेत. ते भगवान माझे शास्ता आहेत आणि मला त्यांचाच उपदेश प्रिय आहे." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ sīsupacālā bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर 'सीसुपचाला भिक्खुणीने मला ओळखले आहे' हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तेथेच अंतर्धान पावला. 9. Selāsuttaṃ ९. सेला सुत्त 170. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho selā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā…pe… aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā selāya bhikkhuniyā bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo…pe… selaṃ bhikkhuniṃ gāthāya ajjhabhāsi – १७०. श्रावस्ती येथील निदान. त्यानंतर, सेला भिक्खुणीने सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून... एका वृक्षाच्या खाली दिवसाच्या विहारासाठी त्या बसल्या. त्यानंतर पापी मार याने सेला भिक्खुणीच्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करण्याची इच्छा धरून... सेला भिक्खुणीला गाथेने संबोधित केले – ‘‘Kenidaṃ pakataṃ bimbaṃ, kvanu bimbassa kārako; Kvanu bimbaṃ samuppannaṃ, kvanu bimbaṃ nirujjhatī’’ti. "हे बाहुले कोणी निर्माण केले आहे? या बाहुल्याचा निर्माता कोठे आहे? हे बाहुले कोठून उत्पन्न झाले आहे आणि हे बाहुले कोठे नष्ट होते?" Atha kho selāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘ko nu khvāyaṃ manusso vā amanusso vā gāthaṃ bhāsatī’’ti? Atha kho selāya bhikkhuniyā [Pg.136] etadahosi – ‘‘māro kho ayaṃ pāpimā mama bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo gāthaṃ bhāsatī’’ti. Atha kho selā bhikkhunī ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi paccabhāsi – त्यानंतर सेला भिक्खुणीच्या मनात असा विचार आला – 'हा गाथा म्हणणारा कोण मनुष्य आहे की अमनुष्य?' त्यानंतर सेला भिक्खुणीच्या मनात विचार आला – 'हा पापी मारच आहे, जो माझ्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करू इच्छितो आणि समाधीपासून विचलित करण्यासाठी ही गाथा म्हणत आहे.' त्यानंतर सेला भिक्खुणीने 'हा पापी मार आहे' हे ओळखून, पापी माराला गाथांनी प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Nayidaṃ attakataṃ bimbaṃ, nayidaṃ parakataṃ aghaṃ; Hetuṃ paṭicca sambhūtaṃ, hetubhaṅgā nirujjhati. "हे बाहुले स्वतः बनवलेले नाही, आणि हे दुःख दुसऱ्याने निर्माण केलेले नाही. हे कारणावर अवलंबून उत्पन्न झाले आहे, आणि कारणाचा नाश झाल्यावर ते नष्ट होते." ‘‘Yathā aññataraṃ bījaṃ, khette vuttaṃ virūhati; Pathavīrasañcāgamma, sinehañca tadūbhayaṃ. "ज्याप्रमाणे शेतात पेरलेले एखादे बीज, मातीचा रस (पोषकद्रव्ये) आणि ओलावा या दोन्हीवर अवलंबून अंकुरित होते आणि वाढते;" ‘‘Evaṃ khandhā ca dhātuyo, cha ca āyatanā ime; Hetuṃ paṭicca sambhūtā, hetubhaṅgā nirujjhare’’ti. "त्याचप्रमाणे हे स्कंध, धातू आणि ही सहा आयतने कारणावर अवलंबून उत्पन्न होतात, आणि कारणाचा नाश झाल्याने निरुद्ध होतात." Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ selā bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. "त्यानंतर, 'सेला भिक्षुणी मला ओळखते' हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तिथेच अंतर्धान पावला." 10. Vajirāsuttaṃ १०. "वजिरा सुत्त" 171. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho vajirā bhikkhunī pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā yena andhavanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya. Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Atha kho māro pāpimā vajirāya bhikkhuniyā bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo yena vajirā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vajiraṃ bhikkhuniṃ gāthāya ajjhabhāsi – १७१. "श्रावस्ती येथील प्रसंग. एके दिवशी सकाळी वजिरा भिक्षुणींनी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रवेश केला. श्रावस्तीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेवरून परतल्यावर त्या अंधवनाकडे दिवसाच्या विहारासाठी (विश्रांतीसाठी) गेल्या. अंधवनात प्रवेश करून त्या एका वृक्षाच्या मुळाशी दिवसाच्या विहारासाठी बसल्या. त्यानंतर पापी माराने वजिरा भिक्षुणींच्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करण्याची इच्छा धरून, तसेच त्यांना समाधीपासून विचलित करण्याच्या उद्देशाने, जेथे वजिरा भिक्षुणी होत्या तेथे तो गेला; आणि जवळ जाऊन वजिरा भिक्षुणींना गाथेने म्हणाला –" ‘‘Kenāyaṃ pakato satto, kuvaṃ sattassa kārako; Kuvaṃ satto samuppanno, kuvaṃ satto nirujjhatī’’ti. "'हा प्राणी (सत्त्व) कोणी निर्माण केला आहे? प्राण्याचा निर्माता कोण आहे? प्राणी कोठून उत्पन्न झाला आहे? आणि प्राणी कोठे निरुद्ध होतो?'" Atha kho vajirāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘ko nu khvāyaṃ manusso vā amanusso vā gāthaṃ bhāsatī’’ti? Atha kho vajirāya bhikkhuniyā etadahosi – ‘‘māro kho ayaṃ pāpimā mama bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetukāmo samādhimhā cāvetukāmo gāthaṃ bhāsatī’’ti. Atha kho [Pg.137] vajirā bhikkhunī ‘‘māro ayaṃ pāpimā’’ iti viditvā, māraṃ pāpimantaṃ gāthāhi paccabhāsi – "त्यानंतर वजिरा भिक्षुणींच्या मनात असा विचार आला – 'हा गाथा म्हणणारा कोण आहे, मनुष्य की अमनुष्य?' पुन्हा वजिरा भिक्षुणींच्या मनात विचार आला – 'हा पापी मारच आहे, जो माझ्या मनात भय, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा करण्यासाठी आणि मला समाधीपासून विचलित करण्यासाठी ही गाथा म्हणत आहे.' त्यानंतर वजिरा भिक्षुणींनी 'हा पापी मार आहे' हे ओळखून, पापी माराला गाथांनी प्रत्युत्तर दिले –" ‘‘Kiṃ nu sattoti paccesi, māra diṭṭhigataṃ nu te; Suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ, nayidha sattupalabbhati. "'हे मारा, तू कशाला 'प्राणी' (सत्त्व) मानत आहेस? ही तुझी चुकीची दृष्टी (दृष्टिगत) आहे का? हा केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह आहे, येथे कोणीही 'प्राणी' (सत्त्व) आढळत नाही." ‘‘Yathā hi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti; Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammuti. "ज्याप्रमाणे विविध भागांच्या जोडणीमुळे 'रथ' हा शब्द (संज्ञा) वापरला जातो, त्याचप्रमाणे स्कंध अस्तित्वात असताना 'प्राणी' (सत्त्व) अशी व्यावहारिक संज्ञा वापरली जाते." ‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca; Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti. "केवळ दुःखच उत्पन्न होते, दुःखच टिकून राहते आणि नष्ट होते; दुःखाशिवाय दुसरे काही उत्पन्न होत नाही आणि दुःखाशिवाय दुसरे काही निरुद्ध होत नाही.'" Atha kho māro pāpimā ‘‘jānāti maṃ vajirā bhikkhunī’’ti dukkhī dummano tatthevantaradhāyīti. "त्यानंतर, 'वजिरा भिक्षुणी मला ओळखते' हे जाणून पापी मार दुःखी व खिन्न होऊन तिथेच अंतर्धान पावला." Bhikkhunīsaṃyuttaṃ samattaṃ. "भिक्षुणी संयुत्त समाप्त झाले." Tassuddānaṃ – "त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –" Āḷavikā ca somā ca, gotamī vijayā saha; Uppalavaṇṇā ca cālā, upacālā sīsupacālā ca; Selā vajirāya te dasāti. "आळविका, सोमा, गोतमी, विजया, उप्पलवण्णा, चाला, उपचाला, सीसुपचाला, सेला आणि वजिरा – ही ती दहा सुत्ते होत." 6. Brahmasaṃyuttaṃ ६. "ब्रह्म संयुत्त" 1. Paṭhamavaggo १. "प्रथम वग्ग" 1. Brahmāyācanasuttaṃ १. "ब्रह्मयाचन सुत्त" 172. Evaṃ [Pg.138] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhamūle paṭhamābhisambuddho. Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ; pare ca me na ājāneyyuṃ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’’ti. Apissu bhagavantaṃ imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā – १७२. "असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान उरुवेला येथे निरंजरा नदीच्या काठी, नुकतेच पूर्ण संबोधी प्राप्त केल्यानंतर, अजपाल वटवृक्षाच्या मुळाशी विहार करत होते. तेव्हा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – 'मी प्राप्त केलेला हा धर्म अत्यंत गंभीर, दुर्बोध, समजण्यास कठीण, शांत, प्रणीत (उत्कृष्ट), केवळ तर्काने न समजणारा, सूक्ष्म आणि विद्वानांनाच समजणारा आहे. परंतु ही प्रजा (लोक) आसक्तीमध्ये (कामगुणांमध्ये) रमणारी, आसक्तीत मग्न असणारी आणि आसक्तीतच आनंद मानणारी आहे. अशा आसक्तीत रमणाऱ्या, मग्न असणाऱ्या आणि आनंद मानणाऱ्या प्रजेसाठी हे स्थान समजणे कठीण आहे, म्हणजेच 'इदप्पच्चयता-प्रतीत्यसमुत्पाद' (कारण-परिणाम भाव). तसेच हे स्थानही समजण्यास अत्यंत कठीण आहे, म्हणजेच सर्व संस्कारांचा उपशम, सर्व उपाधींचा त्याग, तृष्णेचा क्षय, विराग, निरोध आणि निर्वाण. जर मी या धर्माचा उपदेश केला आणि इतरांना तो समजला नाही, तर तो माझ्यासाठी केवळ थकवा आणि त्रास ठरेल.' याशिवाय, भगवंतांना पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या या अत्यंत आश्चर्यकारक गाथा स्फुरल्या –" ‘‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ; Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho. "'मी अत्यंत कष्टाने प्राप्त केलेला हा धर्म आता प्रकट करणे योग्य नाही; कारण राग आणि द्वेषाने ग्रासलेल्या लोकांना हा धर्म सहज समजणारा नाही." ‘‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ; Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’’ti. "प्रवाहच्या विरुद्ध जाणारा, सूक्ष्म, गंभीर, दुर्बोध आणि अतिसूक्ष्म असलेला हा धर्म रागाने अंध झालेले आणि अज्ञानाच्या अंधकाराने वेढलेले लोक पाहू शकणार नाहीत.'" Itiha bhagavato paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ namati, no dhammadesanāya. "अशा प्रकारे विचार करत असताना भगवंतांचे मन धर्मोपदेश करण्याऐवजी उदासीनतेकडे (मौन राहण्याकडे) वळले." Atha kho brahmuno sahampatissa bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṃ namati, no dhammadesanāyā’’ti. Atha [Pg.139] kho brahmā sahampati – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – brahmaloke antarahito bhagavato purato pāturahosi. Atha kho brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ nihantvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti. Bhavissanti dhammassa aññātāro’’ti. Idamavoca brahmā sahampati, idaṃ vatvā athāparaṃ etadavoca – "तेव्हा ब्रह्म सहम्पती यांनी भगवंतांच्या मनातील हा विचार स्वतःच्या मनाने जाणून विचार केला – 'अरेरे! हा लोक (संसार) नष्ट होणार! अरेरे! हा लोक पूर्णपणे नष्ट होणार! कारण तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांचे मन धर्मोपदेश करण्याऐवजी उदासीनतेकडे वळत आहे.' त्यानंतर ब्रह्म सहम्पती – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याप्रमाणे – ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून भगवंतांच्या समोर प्रकट झाले. त्यानंतर ब्रह्म सहम्पती यांनी आपले उत्तरासंग (उपरणे) एका खांद्यावर करून, उजवा गुडघा जमिनीवर टेकवून, भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, भगवान धर्माचा उपदेश करोत! सुगत धर्माचा उपदेश करोत! जगात असेही प्राणी आहेत ज्यांच्या डोळ्यांत (क्लेशांची) धूळ कमी आहे, धर्माचा उपदेश न ऐकल्यामुळे त्यांचे नुकसान होत आहे. ते धर्माचे आकलन करू शकतील.' ब्रह्म सहम्पती यांनी हे म्हटले, आणि हे बोलून पुढे ते असे म्हणाले –" ‘‘Pāturahosi magadhesu pubbe,Dhammo asuddho samalehi cintito; Apāpuretaṃ amatassa dvāraṃ,Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ. "'पूर्वी मगध देशामध्ये मळयुक्त (राग-द्वेषाने युक्त) अशा संप्रदायप्रमुखांनी कल्पिलेला अशुद्ध धर्म प्रचलित होता. आता त्या अमृत्ताचे (निर्वाणाचे) द्वार उघडा! निष्कलंक अशा भगवंतांनी जाणलेला हा धर्म लोकांना ऐकू द्या." ‘‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito,Yathāpi passe janataṃ samantato; Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha,Pāsādamāruyha samantacakkhu; Sokāvatiṇṇaṃ janatamapetasoko,Avekkhassu jātijarābhibhūtaṃ. "ज्याप्रमाणे पर्वताच्या शिखरावर उभा असलेला मनुष्य सभोवतालच्या सर्व लोकांना पाहू शकतो, त्याचप्रमाणे हे सुमेध (उत्कृष्ट प्रज्ञावंत)! हे समंतचक्षू (सर्वदर्शी)! आपण या धर्ममय प्रासादावर (पायरीवर) चढून, स्वतः शोकरहित होऊन, जन्म आणि जरेने ग्रस्त असलेल्या व शोकात बुडालेल्या या जनसमुदायाकडे पहा." ‘‘Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma,Satthavāha anaṇa vicara loke; Desassu bhagavā dhammaṃ,Aññātāro bhavissantī’’ti. "'उठा, हे वीर! हे युद्धविजेते! हे सार्थवाह (मार्गदर्शक)! हे ऋणमुक्त भगवन्! जगात संचार करा. भगवन्, धर्माचा उपदेश करा; त्याचे आकलन करणारे लोक नक्कीच मिळतील.'" Atha kho bhagavā brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesi. Addasā kho bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine [Pg.140] viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni samodakaṃ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena; evameva bhagavā buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Disvāna brahmānaṃ sahampatiṃ gāthāya paccabhāsi – त्यानंतर भगवंतांनी ब्रह्माची याचना जाणून आणि प्राण्यांविषयीच्या करुणेपोटी बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहिले. बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहत असताना भगवंतांना असे प्राणी दिसले ज्यांच्या डोळ्यांत कमी धूळ होती, ज्यांच्या डोळ्यांत अधिक धूळ होती, ज्यांची इंद्रिये तीक्ष्ण होती, ज्यांची इंद्रिये मंद होती, जे चांगल्या स्वभावाचे होते, जे वाईट स्वभावाचे होते, ज्यांना समजवणे सोपे होते, ज्यांना समजवणे कठीण होते, आणि काही जे परलोकातील दोषांना भय म्हणून पाहत जगत होते, तर काही जे परलोकातील दोषांना भय म्हणून न पाहता जगत होते. ज्याप्रमाणे निळ्या, तांबड्या किंवा पांढऱ्या कमळांच्या तलावामध्ये काही कमळे पाण्यातच जन्माला येतात, पाण्यातच वाढतात आणि पाण्याच्या आतच बुडून राहून विकसित होतात; काही कमळे पाण्यात जन्माला येतात, पाण्यात वाढतात आणि पाण्याच्या पातळीवर राहतात; काही कमळे पाण्यात जन्माला येतात, पाण्यात वाढतात आणि पाण्याच्या वर येऊन पाण्याने न माखता अलिप्त राहतात; त्याचप्रमाणे भगवंतांनी बुद्धचक्षूने जगाकडे पाहत असताना असे प्राणी पाहिले ज्यांच्या डोळ्यांत कमी धूळ होती, ज्यांच्या डोळ्यांत अधिक धूळ होती, ज्यांची इंद्रिये तीक्ष्ण होती, ज्यांची इंद्रिये मंद होती, जे चांगल्या स्वभावाचे होते, जे वाईट स्वभावाचे होते, ज्यांना समजवणे सोपे होते, ज्यांना समजवणे कठीण होते, काही जे परलोकातील दोषांना भय म्हणून पाहत जगत होते, तर काही जे परलोकातील दोषांना भय म्हणून न पाहता जगत होते. हे पाहून त्यांनी ब्रह्मा सहम्पतीला गाथेने प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ; Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’ti. "हे ब्रह्मा! मानवांमध्ये मी या प्रणीत आणि गहन धम्माचा उपदेश केला नाही, कारण मला वाटले की यामुळे केवळ शारीरिक व मानसिक त्रास होईल. ज्यांच्याकडे ऐकण्यासाठी कान आहेत, त्यांनी आपली श्रद्धा जागृत करावी; त्यांच्यासाठी अमृताचे द्वार उघडले गेले आहे." Atha kho brahmā sahampati ‘‘katāvakāso khomhi bhagavatā dhammadesanāyā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर, 'भगवंतांनी मला धम्मोपदेश करण्यासाठी अनुमती दिली आहे,' असे समजून ब्रह्मा सहम्पतीने भगवंतांना अभिवादन केले, त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि तो तिथेच अंतर्धान पावला. 2. Gāravasuttaṃ २. गारव सुत्त 173. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā uruvelāyaṃ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhamūle paṭhamābhisambuddho. Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso, kaṃ nu khvāhaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyya’’nti? १७३. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवान उरुवेला येथे निरंजना नदीच्या काठी, अजपाल वडाच्या झाडाखाली, नुकतेच बुद्धत्व प्राप्त करून विहार करत होते. तेव्हा एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – "आदर आणि सन्मानाशिवाय राहणे हे दुःखदायक आहे. मी कोणत्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला आदर देऊन, सन्मान देऊन, त्याच्या आश्रयाने राहावे?" Atha [Pg.141] kho bhagavato etadahosi – ‘‘aparipuṇṇassa kho sīlakkhandhassa pāripūriyā aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya attanā sīlasampannataraṃ aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā, yamahaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. त्यानंतर भगवंतांच्या मनात असा विचार आला – "माझ्या अपूर्ण असलेल्या शीलस्कंधाच्या परिपूर्तीसाठी मी दुसऱ्या एखाद्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला आदर देऊन, सन्मान देऊन, त्याच्या आश्रयाने राहावे. परंतु, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात, तसेच श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये मला स्वतःपेक्षा अधिक शीलसंपन्न असा दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण दिसत नाही, ज्याचा मी आदर व सन्मान करून, त्याच्या आश्रयाने राहावे." ‘‘Aparipuṇṇassa kho samādhikkhandhassa pāripūriyā aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke…pe… attanā samādhisampannataraṃ aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā, yamahaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. "माझ्या अपूर्ण असलेल्या समाधीस्कंधाच्या परिपूर्तीसाठी मी दुसऱ्या एखाद्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला आदर देऊन, सन्मान देऊन, त्याच्या आश्रयाने राहावे. परंतु, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात... पे... मला स्वतःपेक्षा अधिक समाधीसंपन्न असा दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण दिसत नाही, ज्याचा मी आदर व सन्मान करून, त्याच्या आश्रयाने राहावे." ‘‘Aparipuṇṇassa paññākkhandhassa pāripūriyā aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Na kho panāhaṃ passāmi sadevake…pe… attanā paññāsampannataraṃ aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā, yamahaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. "माझ्या अपूर्ण असलेल्या प्रज्ञास्कंधाच्या परिपूर्तीसाठी मी दुसऱ्या एखाद्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला आदर देऊन, सन्मान देऊन, त्याच्या आश्रयाने राहावे. परंतु, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात... पे... मला स्वतःपेक्षा अधिक प्रज्ञासंपन्न असा दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण दिसत नाही, ज्याचा मी आदर व सन्मान करून, त्याच्या आश्रयाने राहावे." ‘‘Aparipuṇṇassa kho vimuttikkhandhassa pāripūriyā aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Na kho panāhaṃ passāmi sadevake…pe… attanā vimuttisampannataraṃ aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā, yamahaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. "माझ्या अपूर्ण असलेल्या विमुक्तीस्कंधाच्या परिपूर्तीसाठी मी दुसऱ्या एखाद्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला आदर देऊन, सन्मान देऊन, त्याच्या आश्रयाने राहावे. परंतु, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात... पे... मला स्वतःपेक्षा अधिक विमुक्तीसंपन्न असा दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण दिसत नाही, ज्याचा मी आदर व सन्मान करून, त्याच्या आश्रयाने राहावे." ‘‘Aparipuṇṇassa kho vimuttiñāṇadassanakkhandhassa pāripūriyā aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Na kho panāhaṃ passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya attanā vimuttiñāṇadassanasampannataraṃ aññaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā, yamahaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ yvāyaṃ dhammo mayā abhisambuddho tameva dhammaṃ sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihareyya’’nti. "माझ्या अपूर्ण असलेल्या विमुक्तीज्ञानदर्शनस्कंधाच्या परिपूर्तीसाठी मी दुसऱ्या एखाद्या श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला आदर देऊन, सन्मान देऊन, त्याच्या आश्रयाने राहावे. परंतु, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात, तसेच श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये मला स्वतःपेक्षा अधिक विमुक्तीज्ञानदर्शनसंपन्न असा दुसरा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण दिसत नाही, ज्याचा मी आदर व सन्मान करून, त्याच्या आश्रयाने राहावे. मग मी ज्या धम्माचा स्वतः साक्षात्कार केला आहे, त्याच धम्माचा आदर व सन्मान करून, त्याच्याच आश्रयाने का राहू नये?" Atha kho brahmā sahampati bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – brahmaloke antarahito bhagavato purato pāturahosi. Atha kho brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evametaṃ, bhagavā, evametaṃ, sugata! Yepi te, bhante, ahesuṃ atītamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā, tepi [Pg.142] bhagavanto dhammaññeva sakkatvā garuṃ katvā upanissāya vihariṃsu; yepi te, bhante, bhavissanti anāgatamaddhānaṃ arahanto sammāsambuddhā tepi bhagavanto dhammaññeva sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharissanti. Bhagavāpi, bhante, etarahi arahaṃ sammāsambuddho dhammaññeva sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharatū’’ti. Idamavoca brahmā sahampati, idaṃ vatvā athāparaṃ etadavoca – त्यानंतर ब्रह्मा सहम्पतीने भगवंतांच्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून घेतला – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरावा किंवा पसरलेला हात दुमडावा, त्याचप्रमाणे तो ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून भगवंतांच्या समोर प्रकट झाला. त्यानंतर ब्रह्मा सहम्पतीने आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून त्यांना असे म्हटले – "हे भगवंत, हे अगदी तसेच आहे! हे सुगत, हे अगदी तसेच आहे! भंते, भूतकाळात जे अर्हत सम्यक्संबुद्ध होऊन गेले, त्या भगवंतांनी देखील धम्माचाच आदर व सन्मान करून, धम्माच्याच आश्रयाने विहार केला. भंते, भविष्यकाळात जे अर्हत सम्यक्संबुद्ध होतील, ते भगवंत देखील धम्माचाच आदर व सन्मान करून, धम्माच्याच आश्रयाने विहार करतील. भंते, वर्तमानकाळात अर्हत सम्यक्संबुद्ध असलेले भगवंत देखील धम्माचाच आदर व सन्मान करून, धम्माच्याच आश्रयाने विहार करोत." ब्रह्मा सहम्पतीने हे म्हटले, आणि हे बोलून तो पुढे म्हणाला – ‘‘Ye ca atītā sambuddhā, ye ca buddhā anāgatā; Yo cetarahi sambuddho, bahūnaṃ sokanāsano. "जे भूतकाळातील सम्यक्संबुद्ध होते, जे भविष्यकाळातील बुद्ध असतील, आणि जे वर्तमानकाळातील सम्यक्संबुद्ध आहेत, जे बहुतांश लोकांच्या शोकाचा नाश करणारे आहेत –"},{ ‘‘Sabbe saddhammagaruno, vihaṃsu viharanti ca; Tathāpi viharissanti, esā buddhāna dhammatā. "ते सर्व सद्धम्माचा आदर करत विहार करते झाले, विहार करत आहेत आणि तसेच विहार करतील; हीच बुद्धांची धर्मता आहे." ‘‘Tasmā hi attakāmena, mahattamabhikaṅkhatā; Saddhammo garukātabbo, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. "म्हणूनच, स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या आणि आध्यात्मिक महानतेची आकांक्षा बाळगणाऱ्या व्यक्तीने, बुद्धांच्या शासनाचे स्मरण करत सद्धम्माचा आदर केला पाहिजे." 3. Brahmadevasuttaṃ ३. ब्रह्मदेव सुत्त 174. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññatarissā brāhmaṇiyā brahmadevo nāma putto bhagavato santike agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti. १७४. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी एका ब्राह्मण स्त्रीचा 'ब्रह्मदेव' नावाचा मुलगा भगवंतांच्या सन्निध्यात गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झाला होता. Atha kho āyasmā brahmadevo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā brahmadevo arahataṃ ahosi. त्यानंतर आयुष्यमान ब्रह्मदेव एकांतात, विविक्त (कायविवेकयुक्त), अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करत असताना, फार काळ न लागताच – ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे गृहत्याग करून अनगारिक प्रवृत्ती स्वीकारतात, ते अनुत्तर ब्रह्मचर्याचे अंतिम फळ (अर्हत्त्व) याच जन्मात स्वतः अभिज्ञापूर्वक (विशेष ज्ञानाने) साक्षात करून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहार करू लागले. त्यांनी जाणले: “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही शेष राहिलेले नाही.” आणि आयुष्यमान ब्रह्मदेव अर्हतांपैकी एक झाले. Atha kho āyasmā brahmadevo pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ sapadānaṃ piṇḍāya caramāno yena sakamātu nivesanaṃ tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena āyasmato brahmadevassa mātā brāhmaṇī brahmuno āhutiṃ niccaṃ paggaṇhāti[Pg.143]. Atha kho brahmuno sahampatissa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmato brahmadevassa mātā brāhmaṇī brahmuno āhutiṃ niccaṃ paggaṇhāti. Yaṃnūnāhaṃ taṃ upasaṅkamitvā saṃvejeyya’’nti. Atha kho brahmā sahampati – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – brahmaloke antarahito āyasmato brahmadevassa mātu nivesane pāturahosi. Atha kho brahmā sahampati vehāsaṃ ṭhito āyasmato brahmadevassa mātaraṃ brāhmaṇiṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर आयुष्यमान ब्रह्मदेव सकाळी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) प्रविष्ट झाले. श्रावस्तीमध्ये घरोघरी पिंडपातासाठी फिरत असताना ते आपल्या स्वतःच्या आईच्या घरापाशी आले. त्या वेळी आयुष्यमान ब्रह्मदेवांची आई, जी एक ब्राह्मण स्त्री होती, ती ब्रह्मासाठी नियमितपणे आहुती (नैवेद्य) अर्पण करत असे. तेव्हा ब्रह्मा सहंपतीला असा विचार आला – “आयुष्यमान ब्रह्मदेवांची आई असलेली ही ब्राह्मण स्त्री नेहमी ब्रह्माला आहुती अर्पण करत असते. मी तिच्याकडे जाऊन तिच्या मनात संवेग (धार्मिक जागृती) निर्माण करावा का?” त्यानंतर ब्रह्मा सहंपती – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे – ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून आयुष्यमान ब्रह्मदेवांच्या आईच्या घरात प्रकट झाले. मग ब्रह्मा सहंपती आकाशात उभे राहून आयुष्यमान ब्रह्मदेवांच्या आईला, त्या ब्राह्मण स्त्रीला गाथेने संबोधित करते झाले – ‘‘Dūre ito brāhmaṇi brahmaloko,Yassāhutiṃ paggaṇhāsi niccaṃ; Netādiso brāhmaṇi brahmabhakkho,Kiṃ jappasi brahmapathaṃ ajānaṃ. “हे ब्राह्मणी, येथून ब्रह्मलोक फार दूर आहे, ज्याच्यासाठी तू नेहमी आहुती अर्पण करतेस. हा नैवेद्य ब्रह्माचे अन्न नाही. ब्रह्ममार्ग न जाणता तू कशासाठी प्रार्थना करत आहेस? ‘‘Eso hi te brāhmaṇi brahmadevo,Nirūpadhiko atidevapatto; Akiñcano bhikkhu anaññaposī,Yo te so piṇḍāya gharaṃ paviṭṭho. “हे ब्राह्मणी, हा तुझा मुलगा ब्रह्मदेवच सर्व उपाधींपासून (क्लेशांपासून) मुक्त होऊन देवांहूनही श्रेष्ठ अशा अर्हत् पदाला प्राप्त झाला आहे. तो अकिंचन (काहीही संग्रह न करणारा), कोणावरही अवलंबून न राहणारा भिक्खू पिंडपातासाठी तुझ्या घरात प्रविष्ट झाला आहे. ‘‘Āhuneyyo vedagu bhāvitatto,Narānaṃ devānañca dakkhiṇeyyo; Bāhitvā pāpāni anūpalitto,Ghāsesanaṃ iriyati sītibhūto. “तो आहुतीस (दानास) पात्र, वेदगू (ज्ञानाचा पारगामी), भावित आत्मा (चित्त विकसित केलेला) असून मनुष्य व देवांच्या श्रेष्ठ दक्षिणेस पात्र आहे. सर्व पापांना दूर सारून तो अलिप्त झाला आहे आणि शांतचित्त होऊन भिक्षेसाठी फिरत आहे. ‘‘Na tassa pacchā na puratthamatthi,Santo vidhūmo anigho nirāso; Nikkhittadaṇḍo tasathāvaresu,So tyāhutiṃ bhuñjatu aggapiṇḍaṃ. “त्याच्यासाठी मागे किंवा पुढे काहीही उरलेले नाही (भूतकाळ व भविष्यकाळातील आसक्ती नाही). तो शांत, क्रोधाचा धूर नसलेला, दुःखमुक्त आणि तृष्णारहित आहे. त्याने त्रस (भित्रे) आणि स्थावर (धीर) प्राण्यांविषयी हिंसादंड त्यागला आहे. तो तुझी ही आहुती, हा श्रेष्ठ पिंड ग्रहण करो. ‘‘Visenibhūto upasantacitto,Nāgova danto carati anejo; Bhikkhu susīlo suvimuttacitto,So tyāhutiṃ bhuñjatu aggapiṇḍaṃ. “क्लेशरूप सैन्यापासून मुक्त, शांत चित्त असलेला, दमित हत्तीप्रमाणे तृष्णारहित होऊन विहरणारा, सुशील आणि विमुक्त चित्त असलेला हा भिक्खू तुझी ही आहुती, हा श्रेष्ठ पिंड ग्रहण करो. ‘‘Tasmiṃ [Pg.144] pasannā avikampamānā,Patiṭṭhapehi dakkhiṇaṃ dakkhiṇeyye; Karohi puññaṃ sukhamāyatikaṃ,Disvā muniṃ brāhmaṇi oghatiṇṇa’’nti. “त्या दानपात्र भिक्खूवर प्रसन्न होऊन, अविचलित मनाने तुझी दक्षिणा (दान) अर्पण कर. हे ब्राह्मणी, ओघ (संसारपूर) पार केलेल्या या मुनींचे दर्शन घेऊन भविष्यात सुख देणारे पुण्य संपादन कर.” ‘‘Tasmiṃ pasannā avikampamānā,Patiṭṭhapesi dakkhiṇaṃ dakkhiṇeyye; Akāsi puññaṃ sukhamāyatikaṃ,Disvā muniṃ brāhmaṇī oghatiṇṇa’’nti. त्या दानपात्र भिक्खूवर प्रसन्न होऊन, अविचलित मनाने तिने आपली दक्षिणा अर्पण केली. ओघ पार केलेल्या त्या मुनींचे दर्शन घेऊन त्या ब्राह्मण स्त्रीने भविष्यात सुख देणारे पुण्य संपादन केले. 4. Bakabrahmasuttaṃ ४. बकब्रह्म सुत्त 175. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bakassa brahmuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘idaṃ niccaṃ, idaṃ dhuvaṃ, idaṃ sassataṃ, idaṃ kevalaṃ, idaṃ acavanadhammaṃ, idañhi na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati, ito ca panaññaṃ uttariṃ nissaraṇaṃ natthī’’ti. १७५. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी बक नावाच्या ब्रह्माला अशी चुकीची (शाश्वत) दृष्टी उत्पन्न झाली होती – “हे (ब्रह्मलोक) नित्य आहे, हे ध्रुव (स्थिर) आहे, हे शाश्वत आहे, हे परिपूर्ण आहे, हे च्युत न होणाऱ्या स्वभावाचे आहे. येथे कोणी जन्मत नाही, वृद्ध होत नाही, मरत नाही, च्युत होत नाही आणि पुन्हा उत्पन्न होत नाही. आणि याहून श्रेष्ठ असा दुसरा कोणताही मोक्ष (सुटका) नाही.” Atha kho bhagavā bakassa brahmuno cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Addasā kho bako brahmā bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ehi kho mārisa, svāgataṃ te, mārisa! Cirassaṃ kho mārisa! Imaṃ pariyāyamakāsi yadidaṃ idhāgamanāya. Idañhi, mārisa, niccaṃ, idaṃ dhuvaṃ, idaṃ sassataṃ, idaṃ kevalaṃ, idaṃ acavanadhammaṃ, idañhi na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati. Ito ca panaññaṃ uttari nissaraṇaṃ natthī’’ti. तेव्हा भगवंतांनी बक ब्रह्माच्या मनातील विचार आपल्या मनाने जाणून – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे – जेतवनातून अंतर्धान पावून त्या ब्रह्मलोकात प्रकट झाले. बक ब्रह्माने भगवंतांना दुरूनच येत असताना पाहिले. भगवंतांना पाहून तो म्हणाला – “यावे, महाशय! आपले स्वागत आहे, महाशय! आपण खूप दिवसांनी येथे येण्याची वेळ काढली आहे. कारण, महाशय, हे नित्य आहे, हे ध्रुव आहे, हे शाश्वत आहे, हे परिपूर्ण आहे, हे च्युत न होणाऱ्या स्वभावाचे आहे. येथे कोणी जन्मत नाही, वृद्ध होत नाही, मरत नाही, च्युत होत नाही आणि पुन्हा उत्पन्न होत नाही. आणि याहून श्रेष्ठ असा दुसरा कोणताही मोक्ष नाही.” Evaṃ vutte, bhagavā bakaṃ brahmānaṃ etadavoca – ‘‘avijjāgato vata, bho, bako brahmā; avijjāgato vata, bho, bako brahmā. Yatra [Pg.145] hi nāma aniccaṃyeva samānaṃ niccanti vakkhati, adhuvaṃyeva samānaṃ dhuvanti vakkhati, asassataṃyeva samānaṃ sassatanti vakkhati, akevalaṃyeva samānaṃ kevalanti vakkhati, cavanadhammaṃyeva samānaṃ acavanadhammanti vakkhati. Yattha ca pana jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, tañca tathā vakkhati – ‘idañhi na jāyati na jīyati na mīyati na cavati na upapajjati’. Santañca panaññaṃ uttari nissaraṇaṃ, ‘natthaññaṃ uttari nissaraṇa’nti vakkhatī’’ti. असे म्हटले असता, भगवान बक ब्रह्माला म्हणाले – “अरेरे! बक ब्रह्मा अज्ञानात बुडाला आहे; अरेरे! बक ब्रह्मा अज्ञानात बुडाला आहे. कारण जो अनित्य असलेल्या गोष्टीला 'नित्य' म्हणत आहे, अस्थिर असलेल्या गोष्टीला 'ध्रुव' म्हणत आहे, अशाश्वत असलेल्या गोष्टीला 'शाश्वत' म्हणत आहे, अपूर्ण असलेल्या गोष्टीला 'परिपूर्ण' म्हणत आहे, आणि च्युत होणाऱ्या स्वभावाच्या गोष्टीला 'च्युत न होणारी' म्हणत आहे. आणि ज्या ठिकाणी जन्म, जरा, मरण, च्युती आणि पुनरुत्पत्ती होते, त्याविषयी तो म्हणतो – 'येथे कोणी जन्मत नाही, वृद्ध होत नाही, मरत नाही, च्युत होत नाही आणि पुन्हा उत्पन्न होत नाही.' आणि याहून श्रेष्ठ असा दुसरा मोक्ष अस्तित्वात असतानाही तो म्हणतो की, 'याहून श्रेष्ठ असा दुसरा कोणताही मोक्ष नाही'.” ‘‘Dvāsattati gotama puññakammā,Vasavattino jātijaraṃ atītā; Ayamantimā vedagū brahmupapatti,Asmābhijappanti janā anekā’’ti. “हे गोतमा, आम्ही बहात्तर जण पुण्यकर्म करणारे आहोत, जे इतरांवर सत्ता गाजवतात आणि जन्म-जरेच्या पलीकडे गेले आहेत. ही आमची अंतिम ब्रह्म-उत्पत्ती असून आम्ही ज्ञानाचे पारगामी आहोत. अनेक लोक आमचीच आकांक्षा धरतात.” ‘‘Appañhi etaṃ na hi dīghamāyu,Yaṃ tvaṃ baka maññasi dīghamāyuṃ; Sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ,Āyuṃ pajānāmi tavāhaṃ brahme’’ti. “हे बक, ज्या आयुष्याला तू दीर्घ समजत आहेस, ते आयुष्य खरोखरच अल्प आहे, दीर्घ नाही. हे ब्रह्मा, मला तुझे आयुष्य माहीत आहे, जे एक लाख निरब्बुद वर्षांचे आहे.” ‘‘Anantadassī bhagavāhamasmi,Jātijaraṃ sokamupātivatto; Kiṃ me purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Ācikkha me taṃ yamahaṃ vijaññā’’ti. “भगवंत म्हणतात: 'मी अनंतदर्शी आहे, जन्म, जरा आणि शोकाच्या पलीकडे गेलो आहे.' माझे ते प्राचीन व्रत, शील आणि आचरण काय होते? मला ते सांगा जेणेकरून मी ते समजू शकेन.” ‘‘Yaṃ tvaṃ apāyesi bahū manusse,Pipāsite ghammani samparete; Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmi. “उन्हाळ्याच्या तीव्र उष्णतेने व्याकुळ झालेल्या आणि तहानलेल्या अनेक लोकांना तू पाणी पाजले होतेस. तुझे ते प्राचीन व्रत, शील आणि आचरण मला एखाद्या झोपेतून जागे झालेल्या माणसाप्रमाणे स्पष्टपणे आठवते. ‘‘Yaṃ eṇikūlasmiṃ janaṃ gahītaṃ,Amocayī gayhakaṃ nīyamānaṃ; Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmi. “जेव्हा एणीकुलाच्या (हरिण-तीरावर) लोकांना बंदी बनवून नेले जात होते, तेव्हा तू त्या कैद्यांना सोडवले होतेस. तुझे ते प्राचीन व्रत, शील आणि आचरण मला एखाद्या झोपेतून जागे झालेल्या माणसाप्रमाणे स्पष्टपणे आठवते. ‘‘Gaṅgāya [Pg.146] sotasmiṃ gahītanāvaṃ,Luddena nāgena manussakamyā; Pamocayittha balasā pasayha,Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmi. “जेव्हा गंगा नदीच्या प्रवाहात मानवी मांसाच्या आशेने एका क्रूर नागाने बळकावलेली नौका तू आपल्या सामर्थ्याने आणि पराक्रमाने सोडवली होतीस. तुझे ते प्राचीन व्रत, शील आणि आचरण मला एखाद्या झोपेतून जागे झालेल्या माणसाप्रमाणे स्पष्टपणे आठवते.” ‘‘Kappo ca te baddhacaro ahosiṃ,Sambuddhimantaṃ vatinaṃ amaññi; Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmī’’ti. "मी तुमचा 'कप्प' नावाचा शिष्य (अंतेवासिक) होतो. तुम्ही त्याला सुबुद्ध आणि शीलवान मानत होतात. ते तुमचे प्राचीन व्रत आणि शील होते, ज्याचे मला आता झोपेतून जागे झाल्यासारखे स्मरण होत आहे." ‘‘Addhā pajānāsi mametamāyuṃ,Aññepi jānāsi tathā hi buddho; Tathā hi tyāyaṃ jalitānubhāvo,Obhāsayaṃ tiṭṭhati brahmaloka’’nti. "भगवंत! आपण माझे हे आयुष्य निश्चितच जाणता. आपण इतर गोष्टीही जाणता, म्हणूनच आपण 'बुद्ध' आहात. म्हणूनच आपला हा प्रज्वलित प्रभाव संपूर्ण ब्रह्मलोकाला प्रकाशित करत आहे." 5. Aññatarabrahmasuttaṃ ५. अन्यतरब्रह्मसुत्त 176. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena aññatarassa brahmuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo idha āgaccheyyā’’ti. Atha kho bhagavā tassa brahmuno cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho bhagavā tassa brahmuno upari vehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā. १७६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी एका विशिष्ट ब्रह्माच्या मनात अशी वाईट (पापी) मिथ्या दृष्टी उत्पन्न झाली होती की— 'असा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही जो येथे (ब्रह्मलोकात) येऊ शकेल.' तेव्हा भगवंतांनी आपल्या चित्ताने त्या ब्रह्माच्या मनातील विचार जाणून— ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य...पे... त्या ब्रह्मलोकात प्रकट झाले. त्यानंतर भगवंत त्या ब्रह्माच्या वर आकाशात मांडी घालून तेजोधातू समाधीमध्ये लीन होऊन बसले. Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi – ‘‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’’ti? Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṃ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tassa brahmuno upari vehāsaṃ pallaṅkena nisinnaṃ tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno [Pg.147] puratthimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno upari vehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato. तेव्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लानांच्या मनात असा विचार आला— 'भगवंत सध्या कोठे विहार करत आहेत?' आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी मानवी दृष्टीपेक्षा श्रेष्ठ अशा अत्यंत शुद्ध दिव्य चक्षूंनी भगवंतांना त्या ब्रह्माच्या वर आकाशात मांडी घालून तेजोधातू समाधीमध्ये लीन होऊन बसलेले पाहिले. ते पाहून— ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे ते जेतवनातून अंतर्धान पावून त्या ब्रह्मलोकात प्रकट झाले. त्यानंतर आयुष्यमान महामोग्गल्लान पूर्व दिशेचा आश्रय घेऊन, त्या ब्रह्माच्या वर आकाशात, भगवंतांपेक्षा काहीशा खालच्या पातळीवर, मांडी घालून तेजोधातू समाधीमध्ये लीन होऊन बसले. Atha kho āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’’ti? Addasā kho āyasmā mahākassapo bhagavantaṃ dibbena cakkhunā…pe… disvāna – seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva – jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahākassapo dakkhiṇaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno upari vehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato. तेव्हा आयुष्यमान महाकस्सपांच्या मनात असा विचार आला— 'भगवंत सध्या कोठे विहार करत आहेत?' आयुष्यमान महाकस्सपांनी दिव्य चक्षूंनी...पे... पाहून— ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य...पे... त्याचप्रमाणे ते जेतवनातून अंतर्धान पावून त्या ब्रह्मलोकात प्रकट झाले. त्यानंतर आयुष्यमान महाकस्सप दक्षिण दिशेचा आश्रय घेऊन, त्या ब्रह्माच्या वर आकाशात, भगवंतांपेक्षा काहीशा खालच्या पातळीवर, मांडी घालून तेजोधातू समाधीमध्ये लीन होऊन बसले. Atha kho āyasmato mahākappinassa etadahosi – ‘‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’’ti? Addasā kho āyasmā mahākappino bhagavantaṃ dibbena cakkhunā…pe… tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna – seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva – jetavane antarahito tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā mahākappino pacchimaṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno upari vehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato. तेव्हा आयुष्यमान महाकप्पिनांच्या मनात असा विचार आला— 'भगवंत सध्या कोठे विहार करत आहेत?' आयुष्यमान महाकप्पिनांनी दिव्य चक्षूंनी...पे... तेजोधातू समाधीमध्ये लीन असलेल्या भगवंतांना पाहिले. ते पाहून— ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य...पे... त्याचप्रमाणे ते जेतवनातून अंतर्धान पावून त्या ब्रह्मलोकात प्रकट झाले. त्यानंतर आयुष्यमान महाकप्पिन पश्चिम दिशेचा आश्रय घेऊन, त्या ब्रह्माच्या वर आकाशात, भगवंतांपेक्षा काहीशा खालच्या पातळीवर, मांडी घालून तेजोधातू समाधीमध्ये लीन होऊन बसले. Atha kho āyasmato anuruddhassa etadahosi – ‘‘kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatī’’ti? Addasā kho āyasmā anuruddho…pe… tejodhātuṃ samāpannaṃ. Disvāna – seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… tasmiṃ brahmaloke pāturahosi. Atha kho āyasmā anuruddho uttaraṃ disaṃ nissāya tassa brahmuno upari vehāsaṃ pallaṅkena nisīdi tejodhātuṃ samāpajjitvā nīcataraṃ bhagavato. तेव्हा आयुष्यमान अनुरुद्धांच्या मनात असा विचार आला— 'भगवंत सध्या कोठे विहार करत आहेत?' आयुष्यमान अनुरुद्धांनी...पे... तेजोधातू समाधीमध्ये लीन असलेल्या भगवंतांना पाहिले. ते पाहून— ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य...पे... त्या ब्रह्मलोकात प्रकट झाले. त्यानंतर आयुष्यमान अनुरुद्ध उत्तर दिशेचा आश्रय घेऊन, त्या ब्रह्माच्या वर आकाशात, भगवंतांपेक्षा काहीशा खालच्या पातळीवर, मांडी घालून तेजोधातू समाधीमध्ये लीन होऊन बसले. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi – तेव्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी त्या ब्रह्माला गाथेने संबोधित केले— ‘‘Ajjāpi te āvuso sā diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu; Passasi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassara’’nti. "हे मित्रा! तुझी जी दृष्टी (विचारसरणी) पूर्वी होती, तीच आजही आहे काय? ब्रह्मलोकातील सर्व तेजाला मागे टाकणारे भगवंतांचे हे दैदिप्यमान तेज तू पाहत आहेस ना?" ‘‘Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu; Passāmi vītivattantaṃ, brahmaloke pabhassaraṃ; Svāhaṃ ajja kathaṃ vajjaṃ, ahaṃ niccomhi sassato’’ti. "हे महाशय! माझी जी दृष्टी पूर्वी होती, ती आता राहिलेली नाही. ब्रह्मलोकातील सर्व तेजाला मागे टाकणारे भगवंतांचे हे दैदिप्यमान तेज मी पाहत आहे. मग मी आज असे कसे म्हणू शकेन की— 'मी नित्य आहे, मी शाश्वत आहे'?" Atha [Pg.148] kho bhagavā taṃ brahmānaṃ saṃvejetvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – tasmiṃ brahmaloke antarahito jetavane pāturahosi. Atha kho so brahmā aññataraṃ brahmapārisajjaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, mārisa, yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ evaṃ vadehi – ‘atthi nu kho, mārisa moggallāna, aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā; seyyathāpi bhavaṃ moggallāno kassapo kappino anuruddho’’’ti? ‘‘Evaṃ, mārisā’’ti kho so brahmapārisajjo tassa brahmuno paṭissutvā yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, mārisa moggallāna, aññepi tassa bhagavato sāvakā evaṃmahiddhikā evaṃmahānubhāvā; seyyathāpi bhavaṃ moggallāno kassapo kappino anuruddho’’ti? Atha kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ brahmapārisajjaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर भगवंतांनी त्या ब्रह्माच्या मनात संवेग निर्माण करून— ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याचप्रमाणे त्या ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून जेतवनात प्रकट झाले. त्यानंतर त्या ब्रह्माने आपल्या एका परिचारक ब्रह्माला (ब्रह्मपारिषदाला) बोलावले आणि म्हटले— 'मित्रा, इकडे ये. तू आयुष्यमान महामोग्गल्लानांकडे जा आणि त्यांना असे विचार— "हे महाशय मोग्गल्लान! भगवंतांचे इतरही असे शिष्य आहेत काय, जे महाशय मोग्गल्लान, कस्सप, कप्पिन आणि अनुरुद्ध यांच्यासारखेच महाऋद्धिवान आणि महानुभाव आहेत?"' त्या परिचारक ब्रह्माने 'तसेच असो, महाशय' असे म्हणून त्या ब्रह्माच्या शब्दाचा स्वीकार केला आणि तो आयुष्यमान महामोग्गल्लानांकडे गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान महामोग्गल्लानांना विचारले— 'हे महाशय मोग्गल्लान! भगवंतांचे इतरही असे शिष्य आहेत काय, जे महाशय मोग्गल्लान, कस्सप, कप्पिन आणि अनुरुद्ध यांच्यासारखेच महाऋद्धिवान आणि महानुभाव आहेत?' तेव्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लानांनी त्या परिचारक ब्रह्माला गाथेने उत्तर दिले— ‘‘Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā; Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakā’’ti. "त्रिविद्या प्राप्त केलेले, ऋद्धी प्राप्त केलेले, इतरांच्या चित्ताचे विचार जाणण्यात कुशल, आसव नष्ट केलेले (क्षीणासव) आणि अर्हत असलेले बुद्धांचे अनेक शिष्य आहेत." Atha kho so brahmapārisajjo āyasmato mahāmoggallānassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā yena so brahmā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ brahmānaṃ etadavoca – ‘‘āyasmā mārisa, mahāmoggallāno evamāha – त्यानंतर तो परिचारक ब्रह्म आयुष्यमान महामोग्गल्लानांच्या भाषणाने अत्यंत आनंदित व प्रसन्न होऊन त्या महाब्रह्माकडे परत गेला. तेथे जाऊन त्याने त्या ब्रह्माला सांगितले— 'महाशय! आयुष्यमान महामोग्गल्लान असे म्हणाले आहेत— ‘‘Tevijjā iddhipattā ca, cetopariyāyakovidā; Khīṇāsavā arahanto, bahū buddhassa sāvakā’’ti. 'त्रिविद्या प्राप्त केलेले, ऋद्धी प्राप्त केलेले, इतरांच्या चित्ताचे विचार जाणण्यात कुशल, आसव नष्ट केलेले (क्षीणासव) आणि अर्हत असलेले बुद्धांचे अनेक शिष्य आहेत.' Idamavoca so brahmapārisajjo. Attamano ca so brahmā tassa brahmapārisajjassa bhāsitaṃ abhinandīti. त्या परिचारक ब्रह्माने असे सांगितले. ते ऐकून तो महाब्रह्म अत्यंत प्रसन्न झाला आणि त्याने त्या परिचारक ब्रह्माच्या बोलण्याचे मनापासून स्वागत केले. 6. Brahmalokasuttaṃ ६. ब्रह्मलोकसुत्त 177. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena bhagavā divāvihāragato hoti paṭisallīno. Atha kho subrahmā ca paccekabrahmā suddhāvāso [Pg.149] ca paccekabrahmā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā paccekaṃ dvārabāhaṃ upanissāya aṭṭhaṃsu. Atha kho subrahmā paccekabrahmā suddhāvāsaṃ paccekabrahmānaṃ etadavoca – ‘‘akālo kho tāva, mārisa, bhagavantaṃ payirupāsituṃ; divāvihāragato bhagavā paṭisallīno ca. Asuko ca brahmaloko iddho ceva phīto ca, brahmā ca tatra pamādavihāraṃ viharati. Āyāma, mārisa, yena so brahmaloko tenupasaṅkamissāma; upasaṅkamitvā taṃ brahmānaṃ saṃvejeyyāmā’’ti. ‘‘Evaṃ, mārisā’’ti kho suddhāvāso paccekabrahmā subrahmuno paccekabrahmuno paccassosi. १७७. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी भगवान (दुपारच्या विश्रांतीसाठी) एकांतात ध्यानस्थ बसले होते. तेव्हा सुब्रह्मा नावाचे प्रत्येकब्रह्मा आणि शुद्धावास नावाचे प्रत्येकब्रह्मा जेथे भगवान होते तेथे आले; आणि आल्यावर गंधकुटीच्या दाराच्या चौकटीला टेकून एकेक बाजूला उभे राहिले. तेव्हा सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मांनी शुद्धावास प्रत्येकब्रह्मांना असे म्हटले – "हे मित्रा, भगवंतांच्या दर्शनाला जाण्याची ही योग्य वेळ नाही; कारण भगवान एकांतात ध्यानस्थ बसले आहेत. अमुक एक ब्रह्मलोक अत्यंत समृद्ध आणि वैभवशाली आहे, आणि तेथील ब्रह्मा प्रमादामध्ये (अविचारात/बेसावधपणे) काळ घालवत आहे. चल मित्रा, आपण त्या ब्रह्मलोकात जाऊ या; आणि तेथे जाऊन त्या ब्रह्माला संवेग (वैराग्य/जागृती) प्राप्त करून देऊ या." शुद्धावास प्रत्येकब्रह्मांनी सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मांच्या बोलण्याला संमती दिली, "तसेच असो, मित्रा." Atha kho subrahmā ca paccekabrahmā suddhāvāso ca paccekabrahmā – seyyathāpi nāma balavā puriso…pe… evameva – bhagavato purato antarahitā tasmiṃ brahmaloke pāturahesuṃ. Addasā kho so brahmā te brahmāno dūratova āgacchante. Disvāna te brahmāno etadavoca – ‘‘handa kuto nu tumhe, mārisā, āgacchathā’’ti? ‘‘Āgatā kho mayaṃ, mārisa, amha tassa bhagavato santikā arahato sammāsambuddhassa. Gaccheyyāsi pana tvaṃ, mārisa, tassa bhagavato upaṭṭhānaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti? त्यानंतर सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मा आणि शुद्धावास प्रत्येकब्रह्मा – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य (आपला दुमडलेला हात सहज पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याप्रमाणे) – भगवंतांच्या समोरून अंतर्धान पावले आणि त्या ब्रह्मलोकात प्रकट झाले. त्या ब्रह्माने त्या दोन्ही ब्रह्मांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून तो म्हणाला, "मित्रांनो, तुम्ही आता कोठून येत आहात?" (त्यावर ते म्हणाले,) "मित्रा, आम्ही त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या जवळून आलो आहोत. मित्रा, तू देखील त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या सेवेसाठी (दर्शनासाठी) जायला हवे." Evaṃ vutto kho so brahmā taṃ vacanaṃ anadhivāsento sahassakkhattuṃ attānaṃ abhinimminitvā subrahmānaṃ paccekabrahmānaṃ etadavoca – ‘‘passasi me no tvaṃ, mārisa, evarūpaṃ iddhānubhāva’’nti? ‘‘Passāmi kho tyāhaṃ, mārisa, evarūpaṃ iddhānubhāva’’nti. ‘‘So khvāhaṃ, mārisa, evaṃmahiddhiko evaṃmahānubhāvo kassa aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti? असे विचारल्यावर, तो ब्रह्मा त्यांचे बोलणे सहन न करू शकल्यामुळे, स्वतःची एक हजार रूपे निर्माण करून सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मांना म्हणाला, "मित्रा, तू माझा असा ऋद्धि-प्रभाव (चमत्कारिक शक्ती) पाहत आहेस की नाही?" (सुब्रह्मा म्हणाले,) "मित्रा, मी तुझा असा ऋद्धि-प्रभाव पाहत आहे." (तो ब्रह्मा म्हणाला,) "मित्रा, जेव्हा मी स्वतः इतका महा-ऋद्धिवान आणि महा-प्रभावशाली आहे, तेव्हा मी इतर कोणत्या श्रमणाची किंवा ब्राह्मणाची सेवा करण्यासाठी जाऊ?" Atha kho subrahmā paccekabrahmā dvisahassakkhattuṃ attānaṃ abhinimminitvā taṃ brahmānaṃ etadavoca – ‘‘passasi me no tvaṃ, mārisa, evarūpaṃ iddhānubhāva’’nti? ‘‘Passāmi kho tyāhaṃ, mārisa, evarūpaṃ iddhānubhāva’’nti. ‘‘Tayā ca kho, mārisa, mayā ca sveva bhagavā mahiddhikataro ceva mahānubhāvataro ca. Gaccheyyāsi tvaṃ, mārisa, tassa bhagavato upaṭṭhānaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti? Atha kho so brahmā subrahmānaṃ paccekabrahmānaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मांनी स्वतःची दोन हजार रूपे निर्माण करून त्या ब्रह्माला विचारले, "मित्रा, तू माझा असा ऋद्धि-प्रभाव पाहत आहेस की नाही?" (तो म्हणाला,) "मित्रा, मी तुझा असा ऋद्धि-प्रभाव पाहत आहे." (सुब्रह्मा म्हणाले,) "मित्रा, तुझ्यापेक्षा आणि माझ्यापेक्षाही ते भगवान कितीतरी पटीने अधिक ऋद्धिवान आणि अधिक प्रभावशाली आहेत. मित्रा, तू त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या सेवेसाठी जायलाच हवे." त्यानंतर त्या ब्रह्माने सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मांना गाथेने उत्तर दिले – ‘‘Tayo [Pg.150] supaṇṇā caturo ca haṃsā,Byagghīnisā pañcasatā ca jhāyino; Tayidaṃ vimānaṃ jalate ca brahme,Obhāsayaṃ uttarassaṃ disāya’’nti. "हे ब्रह्मा, ध्यानमग्न असलेल्या माझ्या या विमानामध्ये तीनशे गरुड, चारशे हंस आणि पाचशे वाघांसारखे प्राणी कोरलेले आहेत. हे माझे विमान उत्तर देशात प्रकाशित होत तळपत आहे." ‘‘Kiñcāpi te taṃ jalate vimānaṃ,Obhāsayaṃ uttarassaṃ disāyaṃ; Rūpe raṇaṃ disvā sadā pavedhitaṃ,Tasmā na rūpe ramatī sumedho’’ti. "जरी तुझे हे विमान उत्तर दिशेला प्रकाशित करत तळपत असले, तरी रूपामध्ये दोष (उत्पत्ती, जरा आणि नाश) पाहून आणि ते नेहमी कंपायमान (अस्थिर) असल्याचे पाहून, सुज्ञ मनुष्य रूपामध्ये रमत नाही." Atha kho subrahmā ca paccekabrahmā suddhāvāso ca paccekabrahmā taṃ brahmānaṃ saṃvejetvā tatthevantaradhāyiṃsu. Agamāsi ca kho so brahmā aparena samayena bhagavato upaṭṭhānaṃ arahato sammāsambuddhassāti. त्यानंतर सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मा आणि शुद्धावास प्रत्येकब्रह्मा त्या ब्रह्माला संवेग (जागृती) प्राप्त करून देऊन तेथेच अंतर्धान पावले. आणि नंतरच्या काळात तो ब्रह्मा त्या अर्हत, सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या सेवेसाठी (दर्शनासाठी) गेला. 7. Kokālikasuttaṃ ७. कोकालिक सुत्त 178. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena bhagavā divāvihāragato hoti paṭisallīno. Atha kho subrahmā ca paccekabrahmā suddhāvāso ca paccekabrahmā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā paccekaṃ dvārabāhaṃ nissāya aṭṭhaṃsu. Atha kho subrahmā paccekabrahmā kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbha bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १७८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी भगवान एकांतात ध्यानस्थ बसले होते. तेव्हा सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मा आणि शुद्धावास प्रत्येकब्रह्मा जेथे भगवान होते तेथे आले; आणि आल्यावर गंधकुटीच्या दाराच्या चौकटीला टेकून एकेक बाजूला उभे राहिले. तेव्हा सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मांनी कोकालिक भिक्खूला उद्देशून भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हटली – ‘‘Appameyyaṃ paminanto, kodha vidvā vikappaye; Appameyyaṃ pamāyinaṃ, nivutaṃ taṃ maññe puthujjana’’nti. "अपरिमित (मापन न करता येणाऱ्या क्षीणास्रव) व्यक्तीचे मापन करणारा कोणता सुज्ञ मनुष्य येथे तर्क करेल? जो कोणी त्या अपरिमित व्यक्तीचे मापन करण्याचा प्रयत्न करतो, तो अज्ञानाने झाकलेला सामान्य मनुष्य (पुथुज्जन) आहे असे आम्ही मानतो." 8. Katamodakatissasuttaṃ ८. कतमोदकतिस्स सुत्त 179. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena bhagavā divāvihāragato hoti paṭisallīno. Atha kho subrahmā ca paccekabrahmā suddhāvāso ca paccekabrahmā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā paccekaṃ dvārabāhaṃ nissāya aṭṭhaṃsu. Atha kho suddhāvāso paccekabrahmā katamodakatissakaṃ bhikkhuṃ ārabbha bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १७९. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी भगवान एकांतात ध्यानस्थ बसले होते. तेव्हा सुब्रह्मा प्रत्येकब्रह्मा आणि शुद्धावास प्रत्येकब्रह्मा जेथे भगवान होते तेथे आले; आणि आल्यावर गंधकुटीच्या दाराच्या चौकटीला टेकून एकेक बाजूला उभे राहिले. तेव्हा शुद्धावास प्रत्येकब्रह्मांनी कतमोदकतिस्सक भिक्खूला उद्देशून भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हटली – ‘‘Appameyyaṃ [Pg.151] paminanto, kodha vidvā vikappaye; Appameyyaṃ pamāyinaṃ, nivutaṃ taṃ maññe akissava’’nti. "अपरिमित (मापन न करता येणाऱ्या क्षीणास्रव) व्यक्तीचे मापन करणारा कोणता सुज्ञ मनुष्य येथे तर्क करेल? जो कोणी त्या अपरिमित व्यक्तीचे मापन करण्याचा प्रयत्न करतो, तो अज्ञानाने झाकलेला प्रज्ञाहीन मनुष्य आहे असे आम्ही मानतो." 9. Turūbrahmasuttaṃ ९. तुरुब्रह्म सुत्त 180. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena kokāliko bhikkhu ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho turū paccekabrahmā abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena kokāliko bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vehāsaṃ ṭhito kokālikaṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘pasādehi, kokālika, sāriputtamoggallānesu cittaṃ. Pesalā sāriputtamoggallānā’’ti. ‘‘Kosi tvaṃ, āvuso’’ti? ‘‘Ahaṃ turū paccekabrahmā’’ti. ‘‘Nanu tvaṃ, āvuso, bhagavatā anāgāmī byākato, atha kiñcarahi idhāgato? Passa, yāvañca te idaṃ aparaddha’’nti. १८०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी कोकालिक भिक्खू आजारी, अत्यंत कष्टी आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त होते. तेव्हा रात्रीच्या उत्तरप्रहरी, अत्यंत तेजस्वी कांती असलेले तुरु प्रत्येकब्रह्मा संपूर्ण जेतवन आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत जेथे कोकालिक भिक्खू होते तेथे आले. तेथे आल्यावर आकाशात उभे राहून त्यांनी कोकालिक भिक्खूला असे म्हटले – "कोकालिका, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्याविषयी मनात आदर (प्रसन्नता) ठेव. सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे शीलवान आहेत." (कोकालिक म्हणाला,) "मित्रा, तू कोण आहेस?" (ते म्हणाले,) "मी तुरु प्रत्येकब्रह्मा आहे." (कोकालिक म्हणाला,) "मित्रा, भगवंतांनी तुला अनागामी म्हणून घोषित केले नव्हते का? मग तू येथे कशासाठी आलास? बघ, तुझा हा किती मोठा अपराध आहे!" ‘‘Purisassa hi jātassa, kuṭhārī jāyate mukhe; Yāya chindati attānaṃ, bālo dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ. "मनुष्य जन्माला येतो तेव्हा त्याच्या मुखात एक कुऱ्हाडच जन्माला येते, जिच्याद्वारे तो मूर्ख मनुष्य अपशब्द बोलून स्वतःचाच घात करतो." ‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati,Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo; Vicināti mukhena so kaliṃ,Kalinā tena sukhaṃ na vindati. "जो निंदनीय व्यक्तीची प्रशंसा करतो किंवा जो प्रशंसनीय व्यक्तीची निंदा करतो, तो आपल्या मुखाने पाप गोळा करतो; आणि त्या पापामुळे त्याला कधीही सुख मिळत नाही." ‘‘Appamattako ayaṃ kali,Yo akkhesu dhanaparājayo; Sabbassāpi sahāpi attanā,Ayameva mahantataro kali; Yo sugatesu manaṃ padosaye. "द्यूतामध्ये (जुगारात) स्वतःच्या सर्व संपत्तीसह स्वतःचाही पराजय होणे, हा अगदी लहान दोष (पाप) आहे; परंतु सुगतांच्या (सत्पुरुषांच्या) प्रति मनात द्वेष बाळगणे, हा त्याहूनही अत्यंत मोठा दोष (पाप) आहे." ‘‘Sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ,Chattiṃsati pañca ca abbudāni; Yamariyagarahī nirayaṃ upeti,Vācaṃ manañca paṇidhāya pāpaka’’nti. "जो मनुष्य मनात आणि वाणीत पाप ठेवून आर्यांची (सत्पुरुषांची) निंदा करतो, तो एक लाख छत्तीस निरब्बुद आणि पाच अब्बुद वर्षांपर्यंत नरकात यातना भोगतो." 10. Kokālikasuttaṃ १०. कोकालिक सुत्त 181. Sāvatthinidānaṃ[Pg.152]. Atha kho kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho kokāliko bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘pāpicchā, bhante, sāriputtamoggallānā pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘mā hevaṃ, kokālika, avaca; mā hevaṃ, kokālika, avaca. Pasādehi, kokālika, sāriputtamoggallānesu cittaṃ. Pesalā sāriputtamoggallānā’’ti. Dutiyampi kho kokāliko bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiñcāpi me, bhante, bhagavā saddhāyiko paccayiko; atha kho pāpicchāva bhante, sāriputtamoggallānā pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gatā’’ti. Dutiyampi kho bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘mā hevaṃ, kokālika, avaca; mā hevaṃ, kokālika, avaca. Pasādehi, kokālika, sāriputtamoggallānesu cittaṃ. Pesalā sāriputtamoggallānā’’ti. Tatiyampi kho kokāliko bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiñcāpi…pe… icchānaṃ vasaṃ gatā’’ti. Tatiyampi kho bhagavā kokālikaṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘mā hevaṃ…pe… pesalā sāriputtamoggallānā’’ti. १८१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा कोकालिक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे गेला; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या कोकालिक भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे पाप-इच्छा बाळगणारे (वाईट वासना असलेले) आहेत; ते वाईट वासनांच्या आहारी गेले आहेत." असे म्हटले असता, भगवान कोकालिक भिक्खूला म्हणाले – "कोकालिका, असे बोलू नकोस! कोकालिका, असे बोलू नकोस! कोकालिका, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्याविषयी मनात श्रद्धा (प्रसन्नता) निर्माण कर. सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे शीलवान (सदाचारी) आहेत." दुसऱ्यांदाही कोकालिक भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, जरी भगवंतांवर माझी पूर्ण श्रद्धा आणि विश्वास असला, तरीही भंते, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे पाप-इच्छा बाळगणारेच आहेत; ते वाईट वासनांच्या आहारी गेले आहेत." दुसऱ्यांदाही भगवंतांनी कोकालिक भिक्खूला असे म्हटले – "कोकालिका, असे बोलू नकोस! कोकालिका, असे बोलू नकोस! कोकालिका, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्याविषयी मनात श्रद्धा निर्माण कर. सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे शीलवान आहेत." तिसऱ्यांदाही कोकालिक भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, जरी... (पूर्ववत) ...वाईट वासनांच्या आहारी गेले आहेत." तिसऱ्यांदाही भगवंतांनी कोकालिक भिक्खूला असे म्हटले – "कोकालिका, असे बोलू नकोस... (पूर्ववत) ...सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान हे शीलवान आहेत." Atha kho kokāliko bhikkhu uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Acirapakkantassa ca kokālikassa bhikkhuno sāsapamattīhi pīḷakāhi sabbo kāyo phuṭo ahosi. Sāsapamattiyo hutvā muggamattiyo ahesuṃ, muggamattiyo hutvā kalāyamattiyo ahesuṃ, kalāyamattiyo hutvā kolaṭṭhimattiyo ahesuṃ, kolaṭṭhimattiyo hutvā kolamattiyo ahesuṃ, kolamattiyo hutvā āmalakamattiyo ahesuṃ, āmalakamattiyo hutvā beluvasalāṭukamattiyo ahesuṃ, beluvasalāṭukamattiyo hutvā billamattiyo ahesuṃ, billamattiyo hutvā pabhijjiṃsu. Pubbañca lohitañca pagghariṃsu. Atha kho kokāliko bhikkhu teneva ābādhena kālamakāsi. Kālaṅkato ca kokāliko bhikkhu padumaṃ nirayaṃ upapajji sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā. त्यानंतर कोकालिक भिक्खू आपल्या आसनावरून उठला, भगवंतांना अभिवादन केले आणि प्रदक्षिणा घालून निघून गेला. कोकालिक भिक्खू निघून गेल्यावर फार वेळ झाला नव्हता, तोच त्याच्या संपूर्ण शरीरावर मोहरीच्या दाण्यांच्या आकाराचे फोड आले. मोहरीच्या दाण्यांच्या आकाराचे असलेले ते फोड वाढून मुगाच्या दाण्याएवढे झाले; मुगाच्या दाण्याएवढे वाढून ते वाटाण्याएवढे झाले; वाटाण्याएवढे वाढून ते बोराच्या बियांच्या आकाराचे झाले; बोराच्या बियांच्या आकाराचे वाढून ते बोराएवढे झाले; बोराएवढे वाढून ते आवळ्याएवढे झाले; आवळ्याएवढे वाढून ते बेलफळाच्या कोवळ्या फळाएवढे झाले; बेलफळाच्या कोवळ्या फळाएवढे वाढून ते मोठ्या बेलफळाएवढे झाले; आणि मोठ्या बेलफळाएवढे झाल्यावर ते फुटले. त्यातून पू आणि रक्त वाहू लागले. त्यानंतर कोकालिक भिक्खूचा त्याच आजाराने मृत्यू झाला. मृत्यू पावल्यावर, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्याविषयी मनात द्वेष बाळगल्यामुळे, कोकालिक भिक्खू 'पदुम' (पद्म) निरयात (नरकात) उत्पन्न झाला. Atha [Pg.153] kho brahmā sahampati abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho brahmā sahampati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kokāliko, bhante, bhikkhu kālaṅkato. Kālaṅkato ca, bhante, kokāliko bhikkhu padumaṃ nirayaṃ upapanno sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā’’ti. Idamavoca brahmā sahampati, idaṃ vatvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti. त्यानंतर, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेल्या सहम्पती ब्रह्माने संपूर्ण जेतवन आपल्या प्रभेने प्रकाशित केले आणि तो जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेल्या सहम्पती ब्रह्माने भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, कोकालिक भिक्खूचा मृत्यू झाला आहे. आणि भंते, मृत्यू पावलेला कोकालिक भिक्खू, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्याविषयी मनात द्वेष बाळगल्यामुळे, पदुम निरयात उत्पन्न झाला आहे." सहम्पती ब्रह्माने असे म्हटले. हे बोलून, भगवंतांना अभिवादन करून व प्रदक्षिणा घालून तो तेथेच अंतर्धान पावला. Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘imaṃ, bhikkhave, rattiṃ brahmā sahampati abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ jetavanaṃ obhāsetvā yenāhaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho, bhikkhave, brahmā sahampati maṃ etadavoca – ‘kokāliko, bhante, bhikkhu kālaṅkato. Kālaṅkato ca, bhante, kokāliko bhikkhu padumaṃ nirayaṃ upapanno sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā’ti. Idamavoca, bhikkhave, brahmā sahampati, idaṃ vatvā maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyī’’ti. त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूंनो, आज रात्री, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेल्या सहम्पती ब्रह्माने संपूर्ण जेतवन आपल्या प्रभेने प्रकाशित केले आणि तो जेथे मी होतो तेथे आला; आल्यावर मला अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेल्या सहम्पती ब्रह्माने मला असे म्हटले – 'भंते, कोकालिक भिक्खूचा मृत्यू झाला आहे. आणि भंते, मृत्यू पावलेला कोकालिक भिक्खू, सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्याविषयी मनात द्वेष बाळगल्यामुळे, पदुम निरयात उत्पन्न झाला आहे.' भिक्खूंनो, सहम्पती ब्रह्माने असे म्हटले. हे बोलून, मला अभिवादन करून व प्रदक्षिणा घालून तो तेथेच अंतर्धान पावला." Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kīvadīghaṃ nu kho, bhante, padume niraye āyuppamāṇa’’nti? ‘‘Dīghaṃ kho, bhikkhu, padume niraye āyuppamāṇaṃ. Taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ – ettakāni vassāni iti vā, ettakāni vassasatāni iti vā, ettakāni vassasahassāni iti vā, ettakāni vassasatasahassāni iti vā’’ti. ‘‘Sakkā pana, bhante, upamaṃ kātu’’nti? ‘‘Sakkā, bhikkhū’’ti bhagavā avoca – असे म्हटले असता, एका भिक्खूने भगवंतांना विचारले – "भंते, पदुम निरयातील आयुष्याचे प्रमाण किती मोठे (दीर्घ) आहे?" "भिक्खू, पदुम निरयातील आयुष्याचे प्रमाण अत्यंत दीर्घ आहे. त्याचे मोजमाप करणे सोपे नाही – की ते इतकी वर्षे आहे, किंवा इतकी शेकडो वर्षे आहे, किंवा इतकी हजारो वर्षे आहे, किंवा इतकी लाखो वर्षे आहे." "भंते, मग एखादी उपमा देऊन ते स्पष्ट करता येईल का?" "शक्य आहे, भिक्खू," भगवान म्हणाले – ‘‘Seyyathāpi, bhikkhu vīsatikhāriko kosalako tilavāho. Tato puriso vassasatassa vassasatassa accayena ekamekaṃ tilaṃ uddhareyya; khippataraṃ kho so, bhikkhu, vīsatikhāriko kosalako tilavāho iminā upakkamena parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya, na tveva eko abbudo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati abbudā nirayā, evameko nirabbudanirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati nirabbudā nirayā, evameko ababo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati ababā nirayā, evameko [Pg.154] aṭaṭo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati aṭaṭā nirayā, evameko ahaho nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati ahahā nirayā, evameko kumudo nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati kumudā nirayā, evameko sogandhiko nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati sogandhikā nirayā, evameko uppalanirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati uppalā nirayā, evameko puṇḍariko nirayo. Seyyathāpi, bhikkhu, vīsati puṇḍarikā nirayā, evameko padumo nirayo. Padume pana, bhikkhu, niraye kokāliko bhikkhu upapanno sāriputtamoggallānesu cittaṃ āghātetvā’’ti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – "समजा, भिक्खू, कोसल देशातील वीस खारी (एक माप) क्षमतेची तिळाने भरलेली एक गाडी आहे. त्यातून एखाद्या माणसाने दर शंभर वर्षांनी एक-एक तिळाचा दाणा बाहेर काढला; तर भिक्खू, या प्रयत्नाने ती वीस खारी क्षमतेची कोसल देशातील तिळाची गाडी अधिक वेगाने रिकामी होईल आणि संपून जाईल, परंतु एका 'अब्बुद' निरयाचा काळ संपणार नाही. भिक्खू, समजा वीस अब्बुद निरय म्हणजे एक 'निरब्बुद' निरय; वीस निरब्बुद निरय म्हणजे एक 'अबब' निरय; वीस अबब निरय म्हणजे एक 'अटट' निरय; वीस अटट निरय म्हणजे एक 'अहह' निरय; वीस अहह निरय म्हणजे एक 'कुमुद' निरय; वीस कुमुद निरय म्हणजे एक 'सोगंधिक' निरय; वीस सोगंधिक निरय म्हणजे एक 'उप्पल' निरय; वीस उप्पल निरय म्हणजे एक 'पुंडरीक' निरय; आणि वीस पुंडरीक निरय म्हणजे एक 'पदुम' निरय होय. आणि भिक्खू, कोकालिक भिक्खू सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान यांच्याविषयी मनात द्वेष बाळगल्यामुळे याच पदुम निरयात उत्पन्न झाला आहे." भगवंतांनी असे म्हटले. हे बोलून सुगतांनी, शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले – ‘‘Purisassa hi jātassa,Kuṭhārī jāyate mukhe; Yāya chindati attānaṃ,Bālo dubbhāsitaṃ bhaṇaṃ. "जन्म घेणाऱ्या प्रत्येक माणसाच्या मुखात जणू एक कुऱ्हाडच जन्माला येते; जिच्याद्वारे तो मूर्ख माणूस अपशब्द (वाईट शब्द) बोलून स्वतःलाच कापून काढतो (स्वतःचाच नाश करतो)." ‘‘Yo nindiyaṃ pasaṃsati,Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo; Vicināti mukhena so kaliṃ,Kalinā tena sukhaṃ na vindati. "जो निंदनीय व्यक्तीची प्रशंसा करतो, किंवा जो प्रशंसनीय व्यक्तीची निंदा करतो; तो मूर्ख माणूस आपल्या मुखाने पाप (कलह/अकल्याण) गोळा करतो, आणि त्या पापामुळे त्याला कधीही सुख मिळत नाही." ‘‘Appamattako ayaṃ kali,Yo akkhesu dhanaparājayo; Sabbassāpi sahāpi attanā,Ayameva mahantaro kali; Yo sugatesu manaṃ padosaye. "फाशांच्या खेळात (जुगारात) स्वतःच्या सर्वस्वाचा आणि संपत्तीचा पराभव (नाश) होणे हा अगदी लहान (नगण्य) दोष (अपराध) आहे. परंतु, जो सुगतांच्या (बुद्धांच्या) प्रति मनात द्वेष निर्माण करतो, हाच त्याहूनही मोठा दोष (अपराध) आहे." ‘‘Sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ,Chattiṃsati pañca ca abbudāni; Yamariyagarahī nirayaṃ upeti,Vācaṃ manañca paṇidhāya pāpaka’’nti. "वाईट वाणी आणि वाईट मन ठेवून आर्यांची निंदा करणारा मूर्ख मनुष्य ज्या नरकात पडतो, तेथे त्याचे आयुष्य एक लाख छत्तीस निरब्बुद आणि पाच अब्बुद वर्षांचे असते." Paṭhamo vaggo. पहिला वर्ग (वग्ग) समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचे उद्दान (अनुक्रमणिका) – Āyācanaṃ [Pg.155] gāravo brahmadevo,Bako ca brahmā aparā ca diṭṭhi; Pamādakokālikatissako ca,Turū ca brahmā aparo ca kokālikoti. आयाचन सुत्त, गारव सुत्त, ब्रह्मदेव सुत्त, बक ब्रह्म सुत्त, दुसरे दिट्ठि सुत्त, पमाद सुत्त, कोकालिक सुत्त, तिस्सक सुत्त, तुरु ब्रह्म सुत्त आणि दुसरे कोकालिक सुत्त; असे हे दहा सुत्त आहेत. 2. Dutiyavaggo २. दुसरा वर्ग (दुतिय वग्ग) 1. Sanaṅkumārasuttaṃ १. सनंकुमार सुत्त 182. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati sappinītīre. Atha kho brahmā sanaṅkumāro abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ sappinītīraṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho brahmā sanaṅkumāro bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १८२. "मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथे सप्पिनी नदीच्या काठावर विहार करत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेला सनंकुमार ब्रह्मा संपूर्ण सप्पिनी नदीचा काठ आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांकडे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला सनंकुमार ब्रह्मा भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हणाला –" ‘‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino; Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’’ti. "जे लोक कुळगोत्राचा विचार करतात, त्या लोकांमध्ये क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे. परंतु जो विद्या आणि चरणाने (ज्ञानाने व शील-सदाचाराने) संपन्न आहे, तो देव आणि मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे." Idamavoca brahmā sanaṅkumāro. Samanuñño satthā ahosi. Atha kho brahmā sanaṅkumāro ‘‘samanuñño me satthā’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyīti. सनंकुमार ब्रह्मा असे म्हणाला. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) याला संमती दिली. तेव्हा 'शास्त्यांनी मला संमती दिली आहे' असे जाणून सनंकुमार ब्रह्माने भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि तो तेथेच अंतर्धान पावला. 2. Devadattasuttaṃ २. देवदत्त सुत्त 183. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate acirapakkante devadatte. Atha kho brahmā sahampati abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ pabbataṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho brahmā sahampati devadattaṃ ārabbha bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – १८३. "मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान राजगृह येथे गिद्धकूट पर्वतावर विहार करत होते. देवदत्त निघून गेल्याला फार काळ झाला नव्हता. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेला सहम्पती ब्रह्मा संपूर्ण गिद्धकूट पर्वत आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांकडे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला सहम्पती ब्रह्मा देवदत्ताचा संदर्भ देऊन भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हणाला –" ‘‘Phalaṃ [Pg.156] ve kadaliṃ hanti, phalaṃ veḷuṃ phalaṃ naḷaṃ; Sakkāro kāpurisaṃ hanti, gabbho assatariṃ yathā’’ti. "ज्याप्रमाणे केळीला तिचे फळ नष्ट करते, बांबूला त्याचे फळ नष्ट करते, लव्हाळ्याला (नळाला) त्याचे फळ नष्ट करते आणि खेचरीला (अस्सतरीला) तिचा गर्भ नष्ट करतो; त्याचप्रमाणे सत्कार-सन्मान दुर्जन माणसाचा नाश करतो." 3. Andhakavindasuttaṃ ३. अंधकविन्द सुत्त 184. Ekaṃ samayaṃ bhagavā māgadhesu viharati andhakavinde. Tena kho pana samayena bhagavā rattandhakāratimisāyaṃ abbhokāse nisinno hoti, devo ca ekamekaṃ phusāyati. Atha kho brahmā sahampati abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṃ andhakavindaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho brahmā sahampati bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – १८४. "एक वेळ भगवान मगध देशातील अंधकविन्द येथे विहार करत होते. त्या वेळी भगवान रात्रीच्या घनदाट अंधारात उघड्या जागेवर बसले होते आणि पावसाचे थेंब पडत होते. तेव्हा, रात्र बरीच उलटून गेल्यावर, अत्यंत देदीप्यमान कांती असलेला सहम्पती ब्रह्मा संपूर्ण अंधकविन्द गाव आपल्या प्रकाशाने उजळून टाकत भगवंतांकडे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला सहम्पती ब्रह्मा भगवंतांच्या सन्मुख या गाथा म्हणाला –" ‘‘Sevetha pantāni senāsanāni,Careyya saṃyojanavippamokkhā; Sace ratiṃ nādhigaccheyya tattha,Saṅghe vase rakkhitatto satīmā. "भिक्खूने एकांत व निर्जन अशा शयनासनांचा (निवासस्थानांचा) आश्रय घ्यावा आणि संयोजनांपासून (बंधनांपासून) मुक्त होण्यासाठी साधना करावी. जर त्याला तेथे मन रमवता आले नाही, तर त्याने स्वतःचे रक्षण करत आणि स्मृतिमान (जागरूक) राहून संघात राहावे." ‘‘Kulākulaṃ piṇḍikāya caranto,Indriyagutto nipako satīmā; Sevetha pantāni senāsanāni,Bhayā pamutto abhaye vimutto. "घरोघरी भिक्षेसाठी फिरताना, आपल्या इंद्रियांवर ताबा ठेवून, प्रज्ञावान आणि स्मृतिमान राहून, त्याने एकांत शयनासनांचा आश्रय घ्यावा; संसाराच्या भयापासून मुक्त होऊन अभय अशा निर्वाणात विमुक्त व्हावे." ‘‘Yattha bheravā sarīsapā,Vijju sañcarati thanayati devo; Andhakāratimisāya rattiyā,Nisīdi tattha bhikkhu vigatalomahaṃso. "जिथे भयंकर प्राणी आणि सर्प असतात, जेथे रात्रीच्या घनदाट अंधारात विजा चमकतात आणि ढग गडगडतात, अशा ठिकाणी भिक्खू रोमांचरहित (भयमुक्त) होऊन बसतो." ‘‘Idañhi jātu me diṭṭhaṃ, nayidaṃ itihītihaṃ; Ekasmiṃ brahmacariyasmiṃ, sahassaṃ maccuhāyinaṃ. "हे मी स्वतः पाहिले आहे, हे केवळ ऐकीव नाही; एकाच ब्रह्मचर्यात (धम्मशासनात) हजारो भिक्खूंनी मृत्यूवर विजय मिळवला आहे (ते अर्हत झाले आहेत)." ‘‘Bhiyyo pañcasatā sekkhā, dasā ca dasadhā dasa; Sabbe sotasamāpannā, atiracchānagāmino. "त्याहून अधिक पाचशे शैक्ष आहेत, आणि ११० स्रोतापन्न आहेत, जे सर्व दुर्गतीला न जाणारे आहेत." ‘‘Athāyaṃ [Pg.157] itarā pajā, puññabhāgāti me mano; Saṅkhātuṃ nopi sakkomi, musāvādassa ottapa’’nti. "आणि इतर जी प्रजा (लोक) उरली आहे, ती पुण्याचे वाटेकरी आहेत असे मला वाटते; असत्य बोलण्याच्या भयामुळे मी त्यांची संख्या मोजू शकत नाही." 4. Aruṇavatīsuttaṃ ४. अरुणवती सुत्त 185. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati…pe… tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – १८५. "मी असे ऐकले आहे – एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथे विहार करत होते... तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'हे भिक्खूंनो!' 'भदंत (पूज्यवर)!' असे त्या भिक्खूंनी भगवंतांना उत्तर दिले. भगवान म्हणाले –" ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, rājā ahosi aruṇavā nāma. Rañño kho pana, bhikkhave, aruṇavato aruṇavatī nāma rājadhānī ahosi. Aruṇavatiṃ kho pana, bhikkhave, rājadhāniṃ sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho upanissāya vihāsi. Sikhissa kho pana, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ. Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘āyāma, brāhmaṇa, yena aññataro brahmaloko tenupasaṅkamissāma, yāva bhattassa kālo bhavissatī’ti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paccassosi. Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhū ca bhikkhu – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – aruṇavatiyā rājadhāniyā antarahitā tasmiṃ brahmaloke pāturahesuṃ. "भिक्खूंनो, प्राचीन काळी अरुणवान नावाचा राजा होता. भिक्खूंनो, राजा अरुणवानाची अरुणवती नावाची राजधानी होती. भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवान अरुणवती राजधानीचा आश्रय घेऊन विहार करत होते. भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांचे 'अभिभू' आणि 'संभव' नावाचे अग्र आणि भद्र (उत्कृष्ट) श्रावकयुगल (शिष्यांची जोडी) होते. तेव्हा, भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांनी अभिभू भिक्खूला संबोधित केले – 'ये ब्राह्मणा, आपण एखाद्या ब्रह्मलोकात जाऊ या, जोपर्यंत भोजनाची वेळ होत नाही.' 'तसेच असो, भदंत,' असे म्हणून अभिभू भिक्खूने अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांच्या शब्दांचा आदर केला. तेव्हा, भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवान आणि अभिभू भिक्खू – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरावा किंवा पसरलेला हात दुमडावा, त्याचप्रमाणे अरुणवती राजधानीतून अंतर्धान पावून त्या ब्रह्मलोकात प्रकट झाले." ‘‘Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘paṭibhātu, brāhmaṇa, taṃ brahmuno ca brahmaparisāya ca brahmapārisajjānañca dhammī kathā’ti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho, bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissutvā, brahmānañca brahmaparisañca brahmapārisajje ca dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca ujjhāyanti khiyyanti vipācenti – ‘acchariyaṃ vata[Pg.158], bho, abbhutaṃ vata bho, kathañhi nāma satthari sammukhībhūte sāvako dhammaṃ desessatī’’’ti! "त्यानंतर, भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांनी अभिभू भिक्खूला संबोधित केले – 'हे ब्राह्मणा, तू ब्रह्मा, त्याची परिषद आणि त्याचे सेवक यांच्यासमोर धम्म उपदेश कर.' 'तसेच असो, भदंत,' असे म्हणून अभिभू भिक्खूने अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन केले आणि ब्रह्मा, त्याची परिषद व त्याचे सेवक यांना धम्म उपदेशाद्वारे (धम्माचे) दर्शन घडवले, त्यांना समादृत केले, उत्तेजित केले आणि आनंदित केले. त्यावर, भिक्खूंनो, तो ब्रह्मा, त्याची परिषद आणि त्याचे सेवक निंदा करू लागले, आक्षेप घेऊ लागले आणि कुरकुर करू लागले – 'अहो आश्चर्य! अहो अद्भूत! शास्ते (गुरु) स्वतः समोर उपस्थित असताना श्रावक धम्म उपदेश कसा काय करू शकतो?'" ‘‘Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘ujjhāyanti kho te, brāhmaṇa, brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca – acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, kathañhi nāma satthari sammukhībhūte sāvako dhammaṃ desessatīti! Tena hi tvaṃ brāhmaṇa, bhiyyosomattāya brahmānañca brahmaparisañca brahmapārisajje ca saṃvejehī’ti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho, bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissutvā dissamānenapi kāyena dhammaṃ desesi, adissamānenapi kāyena dhammaṃ desesi, dissamānenapi heṭṭhimena upaḍḍhakāyena adissamānena uparimena upaḍḍhakāyena dhammaṃ desesi, dissamānenapi uparimena upaḍḍhakāyena adissamānena heṭṭhimena upaḍḍhakāyena dhammaṃ desesi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, brahmā ca brahmaparisā ca brahmapārisajjā ca acchariyabbhutacittajātā ahesuṃ – ‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā’’’ti! “त्यानंतर, भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांनी अभिभू भिक्खूंना संबोधित केले – ‘हे ब्राह्मणा, ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसभासद हे असे म्हणून आक्षेप घेत आहेत की – “अहो आश्चर्य! अहो अद्भूत! प्रत्यक्ष शास्ता समोर उपस्थित असताना श्रावक कसा काय धम्म उपदेश करू शकतो?” म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, तू ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसभासदांमध्ये अधिक तीव्रतेने संवेग निर्माण कर.’ ‘तसेच असो, भंते,’ असे उत्तर देऊन, भिक्खूंनो, अभिभू भिक्खूंनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांच्या वचनाचे पालन केले आणि आपले शरीर दृश्यमान ठेवून धम्म उपदेश केला, शरीर अदृश्य ठेवूनही धम्म उपदेश केला, शरीराचा खालचा अर्धा भाग दृश्यमान आणि वरचा अर्धा भाग अदृश्य ठेवून धम्म उपदेश केला, तसेच शरीराचा वरचा अर्धा भाग दृश्यमान आणि खालचा अर्धा भाग अदृश्य ठेवून धम्म उपदेश केला. त्यावर, भिक्खूंनो, ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसभासद अत्यंत आश्चर्यचकित व विस्मित झाले आणि म्हणाले – “अहो आश्चर्य! अहो अद्भूत! या श्रमणाची ऋद्धी आणि प्रभाव किती महान आहे!”’ ‘‘Atha kho abhibhū bhikkhu sikhiṃ bhagavantaṃ arahantaṃ sammāsambuddhaṃ etadavoca – ‘abhijānāmi khvāhaṃ, bhante, bhikkhusaṅghassa majjhe evarūpiṃ vācaṃ bhāsitā – pahomi khvāhaṃ āvuso, brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpetu’nti. ‘Etassa, brāhmaṇa, kālo, etassa, brāhmaṇa, kālo; yaṃ tvaṃ, brāhmaṇa, brahmaloke ṭhito sahassilokadhātuṃ sarena viññāpeyyāsī’ti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho, bhikkhave, abhibhū bhikkhu sikhissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissutvā brahmaloke ṭhito imā gāthāyo abhāsi – “त्यानंतर अभिभू भिक्खूंनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांना असे म्हटले – ‘भंते, मला आठवते की मी भिक्खू संघाच्या मध्यभागी असे विधान केले होते – “मित्रांनो, मी ब्रह्मलोकात उभे राहून हजारो लोकधातूंमध्ये माझा आवाज पोहोचवू शकतो.”’ ‘हे ब्राह्मणा, हीच त्याची वेळ आहे, हे ब्राह्मणा, हीच त्याची वेळ आहे; जेव्हा तू ब्रह्मलोकात उभा राहून हजारो लोकधातूंमध्ये तुझा आवाज पोहोचवशील.’ ‘तसेच असो, भंते,’ असे म्हणून, भिक्खूंनो, अभिभू भिक्खूंनी अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला आणि ब्रह्मलोकात उभे राहून या गाथा म्हटल्या – ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane; Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro. “आरंभ करा, प्रयत्न करा, बुद्धशासनात स्वतःला जोडून घ्या. मृत्यूच्या सेनेचा असा नाश करा, जसा एखादा हत्ती गवताच्या झोपडीचा नाश करतो. ‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati; Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. जो कोणी या धम्म आणि विनयात अप्रमादपूर्वक विहरेल, तो जन्म-संसाराचा त्याग करून दुःखाचा अंत करेल.” ‘‘Atha [Pg.159] kho, bhikkhave, sikhī ca bhagavā arahaṃ sammāsambuddho abhibhū ca bhikkhu brahmānañca brahmaparisañca brahmapārisajje ca saṃvejetvā – seyyathāpi nāma…pe… tasmiṃ brahmaloke antarahitā aruṇavatiyā rājadhāniyā pāturahesuṃ. Atha kho, bhikkhave, sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho bhikkhū āmantesi – ‘assuttha no, tumhe, bhikkhave, abhibhussa bhikkhuno brahmaloke ṭhitassa gāthāyo bhāsamānassā’ti? ‘Assumha kho mayaṃ, bhante, abhibhussa bhikkhuno brahmaloke ṭhitassa gāthāyo bhāsamānassā’ti. ‘Yathā kathaṃ pana tumhe, bhikkhave, assuttha abhibhussa bhikkhuno brahmaloke ṭhitassa gāthāyo bhāsamānassā’’’ti? Evaṃ kho mayaṃ, bhante, assumha abhibhussa bhikkhuno brahmaloke ṭhitassa gāthāyo bhāsamānassa – “त्यानंतर, भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांनी आणि अभिभू भिक्खूंनी ब्रह्मा, ब्रह्मपरिषद आणि ब्रह्मसभासदांना संवेगित करून – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, त्याप्रमाणे...पे... त्या ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून ते अरुणवती राजधानीत प्रकट झाले. त्यानंतर, भिक्खूंनो, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध शिखी भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – ‘भिक्खूंनो, तुम्ही ब्रह्मलोकात उभे राहून गाथा म्हणणाऱ्या अभिभू भिक्खूंचा आवाज ऐकलात का?’ ‘होय, भंते, आम्ही ब्रह्मलोकात उभे राहून गाथा म्हणणाऱ्या अभिभू भिक्खूंचा आवाज ऐकला.’ ‘भिक्खूंनो, तुम्ही ब्रह्मलोकात उभे राहून गाथा म्हणणाऱ्या अभिभू भिक्खूंचा आवाज कसा ऐकलात?’ ‘भंते, आम्ही ब्रह्मलोकात उभे राहून गाथा म्हणणाऱ्या अभिभू भिक्खूंचा आवाज अशा प्रकारे ऐकला – ‘‘Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane; Dhunātha maccuno senaṃ, naḷāgāraṃva kuñjaro. “आरंभ करा, प्रयत्न करा, बुद्धशासनात स्वतःला जोडून घ्या. मृत्यूच्या सेनेचा असा नाश करा, जसा एखादा हत्ती गवताच्या झोपडीचा नाश करतो. ‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati; Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. जो कोणी या धम्म आणि विनयात अप्रमादपूर्वक विहरेल, तो जन्म-संसाराचा त्याग करून दुःखाचा अंत करेल.” ‘‘‘Evaṃ kho mayaṃ, bhante, assumha abhibhussa bhikkhuno brahmaloke ṭhitassa gāthāyo bhāsamānassā’ti. ‘Sādhu sādhu, bhikkhave; sādhu kho tumhe, bhikkhave! Assuttha abhibhussa bhikkhuno brahmaloke ṭhitassa gāthāyo bhāsamānassā’’’ti. ‘भंते, आम्ही ब्रह्मलोकात उभे राहून गाथा म्हणणाऱ्या अभिभू भिक्खूंचा आवाज अशा प्रकारे ऐकला.’ ‘साधू, साधू, भिक्खूंनो! भिक्खूंनो, हे उत्तम आहे की तुम्ही ब्रह्मलोकात उभे राहून गाथा म्हणणाऱ्या अभिभू भिक्खूंचा आवाज ऐकलात.’ Idamavoca bhagavā, attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. भगवंत असे म्हणाले. संतुष्ट होऊन त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले. 5. Parinibbānasuttaṃ ५. परिनिब्बानसुत्त 186. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kusinārāyaṃ viharati upavattane mallānaṃ sālavane antarena yamakasālānaṃ parinibbānasamaye. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo – ‘vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’ti. Ayaṃ tathāgatassa pacchimā vācā’’. १८६. एका वेळी भगवंत कुसिनारा येथे मल्लांच्या उपवत्तन नावाच्या सालवनात, दोन जुळ्या साल वृक्षांच्या मध्ये, आपल्या परिनिब्बान समयाला विहरत होते. तेव्हा भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, आता मी तुम्हाला सांगतो – ‘सर्व संस्कार व्यय पावणारे आहेत, अप्रमादाने आपले ध्येय साध्य करा.’ हे तथागतांचे अंतिम वचन होते.” Atha [Pg.160] kho bhagavā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji. Paṭhamā jhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji. Dutiyā jhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji. Tatiyā jhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Catutthā jhānā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṃ samāpajji. Ākāsānañcāyatanā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṃ samāpajji. Viññāṇañcāyatanā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajji. Ākiñcaññāyatanā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji. Nevasaññānāsaññāyatanā vuṭṭhahitvā saññāvedayitanirodhaṃ samāpajji. त्यानंतर भगवंतांनी पहिल्या ध्यानात प्रवेश केला. पहिल्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश केला. दुसऱ्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश केला. तिसऱ्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी चौथ्या ध्यानात प्रवेश केला. चौथ्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी आकाशानंत्यायतनात प्रवेश केला. आकाशानंत्यायतनातून बाहेर पडून त्यांनी विज्ञानानंत्यायतनात प्रवेश केला. विज्ञानानंत्यायतनातून बाहेर पडून त्यांनी आकिंचन्यायतनात प्रवेश केला. आकिंचन्यायतनातून बाहेर पडून त्यांनी नैवसंज्ञानासंज्ञायतनात प्रवेश केला. नैवसंज्ञानासंज्ञायतनातून बाहेर पडून त्यांनी संज्ञावेदयितनिरोधात प्रवेश केला. Saññāvedayitanirodhā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji. Nevasaññānāsaññāyatanā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajji. Ākiñcaññāyatanā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṃ samāpajji. Viññāṇañcāyatanā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṃ samāpajji. Ākāsānañcāyatanā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Catutthā jhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji. Tatiyā jhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji. Dutiyā jhānā vuṭṭhahitvā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji. Paṭhamā jhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṃ jhānaṃ samāpajji. Dutiyā jhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji. Tatiyā jhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Catutthā jhānā vuṭṭhahitvā samanantaraṃ bhagavā parinibbāyi. Parinibbute bhagavati saha parinibbānā brahmā sahampati imaṃ gāthaṃ abhāsi – संज्ञावेदयितनिरोधातून बाहेर पडून त्यांनी नैवसंज्ञानासंज्ञायतनात प्रवेश केला. नैवसंज्ञानासंज्ञायतनातून बाहेर पडून त्यांनी आकिंचन्यायतनात प्रवेश केला. आकिंचन्यायतनातून बाहेर पडून त्यांनी विज्ञानानंत्यायतनात प्रवेश केला. विज्ञानानंत्यायतनातून बाहेर पडून त्यांनी आकाशानंत्यायतनात प्रवेश केला. आकाशानंत्यायतनातून बाहेर पडून त्यांनी चौथ्या ध्यानात प्रवेश केला. चौथ्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश केला. तिसऱ्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश केला. दुसऱ्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी पहिल्या ध्यानात प्रवेश केला. पहिल्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी दुसऱ्या ध्यानात प्रवेश केला. दुसऱ्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी तिसऱ्या ध्यानात प्रवेश केला. तिसऱ्या ध्यानातून बाहेर पडून त्यांनी चौथ्या ध्यानात प्रवेश केला. चौथ्या ध्यानातून बाहेर पडल्यानंतर लगेचच भगवंतांनी महापरिनिब्बान प्राप्त केले. भगवंतांच्या परिनिब्बानानंतर, परिनिब्बानासोबतच ब्रह्मा सहम्पतींनी ही गाथा म्हटली – ‘‘Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṃ; Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo; Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto’’ti. “या जगातील सर्व प्राणी शेवटी आपला देह त्याग करतील; कारण जिथे अशा प्रकारचे अद्वितीय शास्ता, जगात अतुलनीय असलेले, बलप्राप्त तथागत, सम्यक्संबुद्ध देखील परिनिब्बान पावले आहेत.” Parinibbute bhagavati saha parinibbānā sakko devānamindo imaṃ gāthaṃ abhāsi – भगवान परिनिर्वाण पावले असता, त्यांच्या परिनिर्वाणासोबतच देवराज शक्राने ही गाथा म्हटली – ‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti. “सर्व संस्कार (संस्कृत गोष्टी) अनित्य आहेत, त्यांचा स्वभावच उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे असा आहे. उत्पन्न होऊन ते निरुद्ध होतात (नष्ट होतात); त्यांचा उपशम (शांत होणे) हाच खरा सुखावह आहे.” Parinibbute [Pg.161] bhagavati saha parinibbānā āyasmā ānando imaṃ gāthaṃ abhāsi – भगवान परिनिर्वाण पावले असता, त्यांच्या परिनिर्वाणासोबतच आयुष्यमान आनंदाने ही गाथा म्हटली – ‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Sabbākāravarūpete, sambuddhe parinibbute’’ti. “जेव्हा सर्व श्रेष्ठ गुणांनी संपन्न असलेले सम्यक्संबुद्ध परिनिर्वाण पावले, तेव्हा अत्यंत भयानक आणि अंगावर काटा आणणारा (रोमहर्षक) धरणीकंप झाला.” Parinibbute bhagavati saha parinibbānā āyasmā anuruddho imā gāthāyo abhāsi – भगवान परिनिर्वाण पावले असता, त्यांच्या परिनिर्वाणासोबतच आयुष्यमान अनुरुद्धाने या गाथा म्हटल्या – ‘‘Nāhu assāsapassāso, ṭhitacittassa tādino; Anejo santimārabbha, cakkhumā parinibbuto. “स्थिर चित्त असलेल्या, समता बाळगणाऱ्या (तादी), तृष्णारहित आणि दिव्य दृष्टी असलेल्या त्या महामुनींचे श्वासोच्छ्वास थांबले; शांतीचा (निर्वाणाचा) आश्रय घेऊन ते परिनिर्वाण पावले.” ‘‘Asallīnena cittena, vedanaṃ ajjhavāsayi; Pajjotasseva nibbānaṃ, vimokkho cetaso ahū’’ti. “अकंपित (अचल) चित्ताने त्यांनी वेदना सहन केली. दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे त्यांच्या चित्ताचा विमोक्ष (मुक्ती) झाला.” Dutiyo vaggo. दुसरा वग्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Brahmāsanaṃ devadatto, andhakavindo aruṇavatī; Parinibbānena ca desitaṃ, idaṃ brahmapañcakanti. ब्रह्मयाचना, देवदत्त, अंधकविंद, अरुणवती आणि परिनिर्वाण सूत्रांसह हा 'ब्रह्मपंचक' उपदेश केला आहे. Brahmasaṃyuttaṃ samattaṃ. ब्रह्मसंयुक्त समाप्त. 7. Brāhmaṇasaṃyuttaṃ ७. ब्राह्मणसंयुक्त 1. Arahantavaggo १. अरहंतवग्ग 1. Dhanañjānīsuttaṃ १. धनंजानी सुत्त 187. Evaṃ [Pg.162] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena aññatarassa bhāradvājagottassa brāhmaṇassa dhanañjānī nāma brāhmaṇī abhippasannā hoti buddhe ca dhamme ca saṅghe ca. Atha kho dhanañjānī brāhmaṇī bhāradvājagottassa brāhmaṇassa bhattaṃ upasaṃharantī upakkhalitvā tikkhattuṃ udānaṃ udānesi – १८७. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी भारद्वाज गोत्राच्या एका ब्राह्मणाची 'धनंजानी' नावाची ब्राह्मणी (पत्नी) बुद्ध, धम्म आणि संघावर अत्यंत श्रद्धा ठेवणारी होती. एकदा धनंजानी ब्राह्मणी भारद्वाज गोत्राच्या ब्राह्मणाला भोजन आणून देत असताना तिचा पाय घसरला, तेव्हा तिने तीन वेळा हा उद्गार काढला – ‘‘Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa; Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa; Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā’’ti. “त्या भगवंतांना, अरहंतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो! त्या भगवंतांना, अरहंतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो! त्या भगवंतांना, अरहंतांना, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो!” Evaṃ vutte, bhāradvājagotto brāhmaṇo dhanañjāniṃ brāhmaṇiṃ etadavoca – ‘‘evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇassa vaṇṇaṃ bhāsati. Idāni tyāhaṃ, vasali, tassa satthuno vādaṃ āropessāmī’’ti. ‘‘Na khvāhaṃ taṃ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yo tassa bhagavato vādaṃ āropeyya arahato sammāsambuddhassa. Api ca tvaṃ, brāhmaṇa, gaccha, gantvā vijānissasī’’ti. असे म्हटल्यावर, भारद्वाज गोत्राचा ब्राह्मण धनंजानी ब्राह्मणीला म्हणाला, “ही हीन स्त्री (वृषली) नेहमी त्या मुंडक (मुंडण केलेल्या) श्रमणाचे गुणगान गात असते. हे वृषली! आता मी तुझ्या त्या शास्त्याच्या (गुरूच्या) सिद्धांताचे खंडन करीन.” ती म्हणाली, “हे ब्राह्मणा, देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात, तसेच श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये मला असा कोणीही दिसत नाही, जो त्या पूजनीय सम्यक्संबुद्ध भगवंतांच्या सिद्धांताचे खंडन करू शकेल. तरीही, हे ब्राह्मणा, तू जा आणि स्वतःच जाऊन खात्री करून घे.” Atha kho bhāradvājagotto brāhmaṇo kupito anattamano yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho bhāradvājagotto brāhmaṇo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर भारद्वाज गोत्राचा ब्राह्मण संतप्त आणि अप्रसन्न होऊन भगवंतांकडे गेला. तिथे जाऊन त्याने भगवंतांशी कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या भारद्वाज गोत्राच्या ब्राह्मणाने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati; Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamā’’ti. “हे गौतम! कशाचा नाश केल्याने माणूस सुखाने झोपतो? कशाचा नाश केल्याने तो शोक करत नाही? कोणत्या एका गोष्टीचा नाश करणे तुम्हाला पसंत आहे?” ‘‘Kodhaṃ [Pg.163] chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati; Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇa; Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. “क्रोधाचा नाश केल्याने माणूस सुखाने झोपतो; क्रोधाचा नाश केल्याने तो शोक करत नाही. ज्याचे मूळ विषारी आहे आणि टोक गोड आहे, अशा क्रोधाचा नाश करण्याचे आर्य लोक कौतुक करतात; कारण त्याचा नाश केल्यावर माणूस शोक करत नाही.” Evaṃ vutte, bhāradvājagotto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ bhoto gotamassa santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. असे म्हटल्यावर भारद्वाज गोत्राचा ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! जसे एखाद्याने उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करावे, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्माचा प्रकाश पाडला आहे. मी आदरणीय गौतम, धम्म आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. मला आदरणीय गौतमांच्या सानिध्यात प्रवज्जा (दीक्षा) आणि उपसंपदा (भिक्खूत्व) मिळावी.” Alattha kho bhāradvājagotto brāhmaṇo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā bhāradvājo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosīti. भारद्वाज गोत्राच्या ब्राह्मणाला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रवज्जा मिळाली आणि उपसंपदाही मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच, आयुष्यमान भारद्वाज एकटे, जनसमुदायापासून दूर, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रवज्जा घेतात, ते ब्रह्मचर्याचे सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येय त्यांनी याच जन्मात स्वतःच्या अभिज्ञाने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून प्राप्त केले. “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरा जन्म नाही,” असे त्यांनी जाणले. अशा प्रकारे आयुष्यमान भारद्वाज अरहंतांपैकी एक झाले. 2. Akkosasuttaṃ २. अक्कोस सुत्त 188. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Assosi kho akkosakabhāradvājo brāhmaṇo – ‘‘bhāradvājagotto kira brāhmaṇo samaṇassa gotamassa santike agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti kupito anattamano yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosati paribhāsati. १८८. एका वेळी भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. 'अक्कोसक भारद्वाज' नावाच्या ब्राह्मणाने ऐकले की, “भारद्वाज गोत्राच्या ब्राह्मणाने श्रमण गौतमांच्या सानिध्यात गृहत्याग करून गृहहीन प्रवज्जा घेतली आहे.” हे ऐकून तो संतप्त आणि अप्रसन्न झाला आणि भगवंतांकडे गेला. तिथे जाऊन तो भगवंतांना असभ्य आणि कठोर शब्दांत शिवीगाळ व निर्भत्सना करू लागला. Evaṃ vutte, bhagavā akkosakabhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, api nu kho te āgacchanti mittāmaccā ñātisālohitā atithiyo ’’ti? ‘‘Appekadā me, bho gotama, āgacchanti mittāmaccā [Pg.164] ñātisālohitā atithiyo’’ti. ‘‘‘Taṃ kiṃ maññasi, brāhmaṇa, api nu tesaṃ anuppadesi khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sāyanīyaṃ vā’’’ti? ‘‘‘Appekadā nesāhaṃ, bho gotama, anuppademi khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sāyanīyaṃ vā’’’ti. ‘‘‘Sace kho pana te, brāhmaṇa, nappaṭiggaṇhanti, kassa taṃ hotī’’’ti? ‘‘‘Sace te, bho gotama, nappaṭiggaṇhanti, amhākameva taṃ hotī’’’ti. ‘‘Evameva kho, brāhmaṇa, yaṃ tvaṃ amhe anakkosante akkosasi, arosente rosesi, abhaṇḍante bhaṇḍasi, taṃ te mayaṃ nappaṭiggaṇhāma. Tavevetaṃ, brāhmaṇa, hoti; tavevetaṃ, brāhmaṇa, hoti’’. असे शिवीगाळ केल्यावर, भगवान अक्कोसक भारद्वाज ब्राह्मणाला म्हणाले, “हे ब्राह्मणा, तुला काय वाटते? तुझे मित्र, स्नेही, नातेवाईक आणि पाहुणे तुझ्याकडे येतात का?” “होय, गौतम, कधीकधी माझे मित्र, स्नेही, नातेवाईक आणि पाहुणे माझ्याकडे येतात.” “हे ब्राह्मणा, तुला काय वाटते? तू त्यांना खाण्याचे पदार्थ, भोजन किंवा फराळ देतोस का?” “होय, गौतम, कधीकधी मी त्यांना खाण्याचे पदार्थ, भोजन किंवा फराळ देतो.” “पण हे ब्राह्मणा, जर त्यांनी ते स्वीकारले नाही, तर ते कोणाचे होते?” “हे गौतम, जर त्यांनी ते स्वीकारले नाही, तर ते आमचेच राहते.” “त्याचप्रमाणे, हे ब्राह्मणा, आम्ही शिवीगाळ न करणारे असताना तू आम्हाला शिवीगाळ करतोस, आम्ही क्रोध न करणारे असताना तू आमच्यावर क्रोध करतोस, आम्ही भांडण न करणारे असताना तू आमच्याशी भांडतोस; ते आम्ही स्वीकारत नाही. म्हणून, हे ब्राह्मणा, ते तुझेच राहते; हे ब्राह्मणा, ते तुझेच राहते.” ‘‘Yo kho, brāhmaṇa, akkosantaṃ paccakkosati, rosentaṃ paṭiroseti, bhaṇḍantaṃ paṭibhaṇḍati, ayaṃ vuccati, brāhmaṇa, sambhuñjati vītiharatīti. Te mayaṃ tayā neva sambhuñjāma na vītiharāma. Tavevetaṃ, brāhmaṇa, hoti; tavevetaṃ, brāhmaṇa, hotī’’ti. ‘‘Bhavantaṃ kho gotamaṃ sarājikā parisā evaṃ jānāti – ‘arahaṃ samaṇo gotamo’ti. Atha ca pana bhavaṃ gotamo kujjhatī’’ti. "हे ब्राह्मणा, जो शिवीगाळ करणाऱ्याला उलट शिवीगाळ करतो, जो रागवणाऱ्यावर उलट रागवतो, जो भांडणाऱ्याशी उलट भांडतो; त्याला, हे ब्राह्मणा, 'एकत्र भोजन करणारा' (सहभागी होणारा) आणि 'देवाणघेवाण करणारा' असे म्हटले जाते. आम्ही तुझ्याशी असे सहभागी होत नाही आणि अशी देवाणघेवाणही करत नाही. हे ब्राह्मणा, हे सर्व तुझेच आहे; हे ब्राह्मणा, हे तुझेच राहू दे!" "राजासह सर्व सभा असे जाणते की, 'श्रमण गौतम हे अर्हत आहेत.' तरीही श्रमण गौतम रागवत आहेत?" ‘‘Akkodhassa kuto kodho, dantassa samajīvino; Sammadaññā vimuttassa, upasantassa tādino. "जो क्रोधरहित आहे, संयमित आहे, धर्मानुसार जीवन जगणारा आहे, सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झालेला आहे, शांत आहे आणि तादि (अविचल) आहे, अशा व्यक्तीला क्रोध कसा येऊ शकतो?" ‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati; Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ. "जो क्रोधी माणसावर उलट क्रोध करतो, तो स्वतःचेच अधिक नुकसान करतो. क्रोधी माणसावर उलट क्रोध न करणारा मनुष्य जिंकण्यास कठीण असा संग्राम जिंकतो." ‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca; Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati. "दुसऱ्याला क्रोधीत झालेले पाहून जो मनुष्य स्मृतिमान (सजक) राहून शांत होतो, तो स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या अशा दोघांच्याही कल्याणासाठी आचरण करत असतो." ‘‘Ubhinnaṃ tikicchantānaṃ, attano ca parassa ca; Janā maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā’’ti. "स्वतःचा आणि दुसऱ्याचा अशा दोघांचाही (क्रोधापासून) उपचार करणाऱ्याला, जे लोग धर्मात अकुशल आहेत, ते मूर्ख समजतात." Evaṃ vutte, akkosakabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhoto gotamassa santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. असे म्हटल्यावर, अक्कोसकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, आदरणीय गौतम! ... मी आदरणीय गौतमांना, धर्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. भंते, मला आदरणीय गौतमांच्या सानिध्यात प्रवज्जा (दीक्षा) मिळावी आणि उपसंपदा मिळावी." Alattha kho akkosakabhāradvājo brāhmaṇo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno kho panāyasmā akkosakabhāradvājo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto [Pg.165] nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosīti. अक्कोसकभारद्वाज ब्राह्मणाला भगवंतांच्या सानिध्यात प्रवज्जा मिळाली आणि उपसंपदाही मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच, आयुष्यमान अक्कोसकभारद्वाज एकांतात, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरत असताना, ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य रीतीने घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा ग्रहण करतात, ते सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय (अर्हतपद) त्यांनी याच जन्मात स्वतः अभिज्ञाने (विशिष्ट ज्ञानाने) साक्षात करून प्राप्त केले. "जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता यानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही," असे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान भारद्वाज अर्हतांपैकी एक झाले. 3. Asurindakasuttaṃ ३. असुरिन्दक सुत्त 189. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Assosi kho asurindakabhāradvājo brāhmaṇo – ‘‘bhāradvājagotto brāhmaṇo kira samaṇassa gotamassa santike agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti kupito anattamano yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosati paribhāsati. Evaṃ vutte, bhagavā tuṇhī ahosi. Atha kho asurindakabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘jitosi, samaṇa, jitosi, samaṇā’’ti. १८९. एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलन्दकनिवाप येथे विहरत होते. असुरिन्दकभारद्वाज ब्राह्मणाने ऐकले की, "भारद्वाज गोत्राचा ब्राह्मण श्रमण गौतमांच्या सानिध्यात घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जित झाला आहे." हे ऐकून तो क्रोधीत व अप्रसन्न झाला आणि जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांना असभ्य आणि कठोर शब्दांत शिवीगाळ व निर्भत्सना केली. असे केल्यावर भगवान शांत राहिले. तेव्हा असुरिन्दकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "श्रमणा, तू पराभूत झालास! श्रमणा, तू पराभूत झालास!" ‘‘Jayaṃ ve maññati bālo, vācāya pharusaṃ bhaṇaṃ; Jayañcevassa taṃ hoti, yā titikkhā vijānato. "मूर्ख मनुष्य कठोर शब्द बोलून स्वतःला विजयी समजतो; परंतु जो सत्य जाणतो, त्याची क्षमाशीलता (सहनशीलता) हाच त्याचा खरा विजय असतो." ‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati; Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ. "जो क्रोधी माणसावर उलट क्रोध करतो, तो स्वतःचेच अधिक नुकसान करतो. क्रोधी माणसावर उलट क्रोध न करणारा मनुष्य जिंकण्यास कठीण असा संग्राम जिंकतो." ‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca; Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati. "दुसऱ्याला क्रोधीत झालेले पाहून जो मनुष्य स्मृतिमान (सजक) राहून शांत होतो, तो स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या अशा दोघांच्याही कल्याणासाठी आचरण करत असतो." ‘‘Ubhinnaṃ tikicchantānaṃ, attano ca parassa ca; Janā maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā’’ti. "स्वतःचा आणि दुसऱ्याचा अशा दोघांचाही (क्रोधापासून) उपचार करणाऱ्याला, जे लोग धर्मात अकुशल आहेत, ते मूर्ख समजतात." Evaṃ vutte, asurindakabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosī’’ti. असे म्हटल्यावर, असुरिन्दकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, आदरणीय गौतम! ... त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान भारद्वाज अर्हतांपैकी एक झाले." 4. Bilaṅgikasuttaṃ ४. बिलङ्गिक सुत्त 190. Ekaṃ [Pg.166] samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Assosi kho bilaṅgikabhāradvājo brāhmaṇo – ‘‘bhāradvājagotto kira brāhmaṇo samaṇassa gotamassa santike agārasmā anagāriyaṃ pabbajito’’ti kupito anattamano yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tuṇhībhūto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha kho bhagavā bilaṅgikassa bhāradvājassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya bilaṅgikaṃ bhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १९०. एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलन्दकनिवाप येथे विहरत होते. बिलङ्गिकभारद्वाज ब्राह्मणाने ऐकले की, "भारद्वाज गोत्राचा ब्राह्मण श्रमण गौतमांच्या सानिध्यात घराबाहेर पडून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जित झाला आहे." हे ऐकून तो क्रोधीत व अप्रसन्न झाला आणि जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन तो शांतपणे एका बाजूला उभा राहिला. तेव्हा भगवंतांनी बिलङ्गिकभारद्वाज ब्राह्मणाच्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून घेऊन त्याला गाथेने संबोधित केले – ‘‘Yo appaduṭṭhassa narassa dussati,Suddhassa posassa anaṅgaṇassa; Tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ,Sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’’ti. "जो मनुष्य निरपराध, शुद्ध आणि निष्पाप (क्लेशरहित) व्यक्तीचा द्रोह करतो, त्या मूर्खावरच ते पाप उलटते, जसे वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेने फेकलेली बारीक धूळ स्वतःवरच परत येते." Evaṃ vutte, vilaṅgikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosī’’ti. असे म्हटल्यावर, बिलङ्गिकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, आदरणीय गौतम! ... त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान भारद्वाज अर्हतांपैकी एक झाले." 5. Ahiṃsakasuttaṃ ५. अहिंसक सुत्त 191. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho ahiṃsakabhāradvājo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho ahiṃsakabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahiṃsakāhaṃ, bho gotama, ahiṃsakāhaṃ, bho gotamā’’ti. १९१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा अहिंसकभारद्वाज ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला अहिंसकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "आदरणीय गौतम, मी अहिंसक आहे; आदरणीय गौतम, मी अहिंसक आहे." ‘‘Yathā nāmaṃ tathā cassa, siyā kho tvaṃ ahiṃsako; Yo ca kāyena vācāya, manasā ca na hiṃsati; Sa ve ahiṃsako hoti, yo paraṃ na vihiṃsatī’’ti. "जर तू तुझ्या नावाप्रमाणे असशील, तर खरोखरच तू अहिंसक असशील. जो शरीराने, वाचेने आणि मनाने कोणाचीही हिंसा करत नाही, जो दुसऱ्याला त्रास देत नाही, तोच खरोखर अहिंसक असतो." Evaṃ vutte, ahiṃsakabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā ahiṃsakabhāradvājo arahataṃ ahosī’’ti. असे म्हटल्यावर, अहिंसकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, आदरणीय गौतम! ... त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान अहिंसकभारद्वाज अर्हतांपैकी एक झाले." 6. Jaṭāsuttaṃ ६. जटा सुत्त 192. Sāvatthinidānaṃ[Pg.167]. Atha kho jaṭābhāradvājo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jaṭābhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १९२. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा जटाभारद्वाज ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या जटाभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā; Taṃ taṃ gotama pucchāmi, ko imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. "आत जटा (गुंतागुंत) आहे, बाहेर जटा आहे. ही प्रजा जटेने वेढलेली आहे. हे गौतमा, मी आपल्याला विचारतो की, या जटेला (गुंतागुंतीला) कोण सोडवू शकतो?" ‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ; Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ. "जो प्रज्ञावान मनुष्य शीलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन, चित्त (समाधी) आणि प्रज्ञा विकसित करतो, असा उद्योगी आणि बुद्धिमान भिक्खू या जटेला (गुंतागुंतीला) सोडवू शकतो." ‘‘Yesaṃ rāgo ca doso ca, avijjā ca virājitā; Khīṇāsavā arahanto, tesaṃ vijaṭitā jaṭā. "ज्यांचे राग (आसक्ती), द्वेष आणि अविद्या नष्ट झाली आहे, जे क्षीणासव (आसवरहित) अर्हत आहेत, त्यांची ही जटा (गुंतागुंत) सुटलेली आहे." ‘‘Yattha nāmañca rūpañca, asesaṃ uparujjhati; Paṭighaṃ rūpasaññā ca, etthesā chijjate jaṭā’’ti. "जेथे नाम आणि रूप पूर्णपणे निरुद्ध होते, तसेच प्रतिघ (प्रतिघात) आणि रूपसंज्ञाही निरुद्ध होते, तेथेच ही जटा (गुंतागुंत) तुटून नष्ट होते." Evaṃ vutte, jaṭābhāradvājo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosī’’ti. असे म्हटले असता, जटाभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! ... आणि आयुष्यमान भारद्वाज अर्हतांपैकी एक झाले." 7. Suddhikasuttaṃ ७. सुद्धिक सुत्त 193. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho suddhikabhāradvājo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho suddhikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavato santike imaṃ gāthaṃ ajjhabhāsi – १९३. श्रावस्ती येथील घटना. तेव्हा सुद्धिकभारद्वाज ब्राह्मण जेथे भगवंत होते तेथे गेला; आणि भगवंतांशी कुशलमंगल विचारून संवाद साधला. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सुद्धिकभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांच्या सन्मुख ही गाथा म्हटली – ‘‘Na brāhmaṇo sujjhati koci, loke sīlavāpi tapokaraṃ; Vijjācaraṇasampanno, so sujjhati na aññā itarā pajā’’ti. “या जगात कोणताही ब्राह्मण केवळ शीलवान आणि तपस्वी असूनही शुद्ध होत नाही; जो विद्या आणि चरणाने (ज्ञान आणि आचरणाने) संपन्न आहे, तोच शुद्ध होतो, इतर सामान्य लोक शुद्ध होत नाहीत.” ‘‘Bahumpi palapaṃ jappaṃ, na jaccā hoti brāhmaṇo; Antokasambu saṅkiliṭṭho, kuhanaṃ upanissito. “केवळ पुष्कळ बडबड (मंत्रजप) केल्याने कोणी जन्माने ब्राह्मण होत नाही; जो आतून कुजलेला (क्लेशयुक्त), मलीन आणि ढोंगीपणाचा आश्रय घेणारा आहे.” ‘‘Khattiyo [Pg.168] brāhmaṇo vesso, suddo caṇḍālapukkuso; Āraddhavīriyo pahitatto, niccaṃ daḷhaparakkamo; Pappoti paramaṃ suddhiṃ, evaṃ jānāhi brāhmaṇā’’ti. “क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, चंडाल किंवा कचरा उचलणारा असो; जर तो उद्योगी, दृढनिश्चयी आणि सदैव कठोर परिश्रम करणारा असेल, तर तो परम शुद्धीला प्राप्त करतो. हे ब्राह्मणा, असे तू जाण.” Evaṃ vutte, suddhikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosī’’ti. असे म्हटले असता, सुद्धिकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! ... आणि आयुष्यमान भारद्वाज अर्हतांपैकी एक झाले." 8. Aggikasuttaṃ ८. अग्गिक सुत्त 194. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena aggikabhāradvājassa brāhmaṇassa sappinā pāyaso sannihito hoti – ‘‘aggiṃ juhissāmi, aggihuttaṃ paricarissāmī’’ti. १९४. एका वेळी भगवंत राजगृहातील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी अग्गिकभारद्वाज ब्राह्मणाने तुपासह खीर (पायस) तयार ठेवली होती, त्याने विचार केला होता की, "मी अग्नीमध्ये आहुती देईन, अग्निहोत्राची पूजा करीन." Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṃ piṇḍāya pāvisi. Rājagahe sapadānaṃ piṇḍāya caramāno yena aggikabhāradvājassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Addasā kho aggikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ piṇḍāya ṭhitaṃ. Disvāna bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर भगवंत सकाळी चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन राजगृहात भिक्षेसाठी प्रविष्ट झाले. राजगृहात घरोघरी भिक्षेसाठी फिरत असताना भगवंत अग्गिकभारद्वाज ब्राह्मणाच्या घरापाशी आले आणि एका बाजूला उभे राहिले. अग्गिकभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना भिक्षेसाठी उभे असलेले पाहिले. भगवंतांना पाहून त्याने गाथेने संबोधित केले – ‘‘Tīhi vijjāhi sampanno, jātimā sutavā bahū; Vijjācaraṇasampanno, somaṃ bhuñjeyya pāyasa’’nti. “जो त्रिविद्येने (तीन वेदांनी) संपन्न आहे, उच्च कुलीन आहे, बहुश्रुत आहे, आणि जो विद्या व चरणाने संपन्न आहे, त्यानेच ही खीर (पायस) ग्रहण करावी.” ‘‘Bahumpi palapaṃ jappaṃ, na jaccā hoti brāhmaṇo; Antokasambu saṃkiliṭṭho, kuhanāparivārito. “केवळ पुष्कळ बडबड (मंत्रजप) केल्याने कोणी जन्माने ब्राह्मण होत नाही; जो आतून कुजलेला (क्लेशयुक्त), मलीन आणि ढोंगीपणाने वेढलेला आहे.” ‘‘Pubbenivāsaṃ yo vedī, saggāpāyañca passati; Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni. “ज्याला आपल्या पूर्वजन्मांचे ज्ञान आहे, जो स्वर्ग आणि नरक (अपाय) पाहतो, जो जन्माच्या क्षयाला (अर्हत पदाला) प्राप्त झाला आहे, असा अभिज्ञेने परिपूर्ण असलेला मुनी;” ‘‘Etāhi tīhi vijjāhi, tevijjo hoti brāhmaṇo; Vijjācaraṇasampanno, somaṃ bhuñjeyya pāyasa’’nti. “या तीन प्रकारच्या ज्ञानामुळेच मनुष्य 'त्रिविद्य' ब्राह्मण होतो. असा विद्या आणि चरणाने संपन्न असलेला मनुष्यच ही खीर (पायस) खाण्यास पात्र आहे.” ‘‘Bhuñjatu bhavaṃ gotamo. Brāhmaṇo bhava’’nti. “आदरणीय गोतमांनी हे ग्रहण करावे. आपणच खरे ब्राह्मण आहात.” ‘‘Gāthābhigītaṃ [Pg.169] me abhojaneyyaṃ,Sampassataṃ brāhmaṇa nesa dhammo; Gāthābhigītaṃ panudanti buddhā,Dhamme sati brāhmaṇa vuttiresā. “गाथा म्हणून मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभक्ष्य (खाण्यायोग्य नाही) आहे. हे ब्राह्मणा, सत्य पाहणाऱ्यांचा हा धर्म नाही. बुद्ध गाथा म्हणून मिळवलेल्या अन्नाचा त्याग करतात. हे ब्राह्मणा, धर्म अस्तित्वात असताना हीच बुद्धांची उपजीविका (नियम) आहे.” ‘‘Aññena ca kevalinaṃ mahesiṃ,Khīṇāsavaṃ kukkuccavūpasantaṃ; Annena pānena upaṭṭhahassu,Khettañhi taṃ puññapekkhassa hotī’’ti. “ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत, ज्यांची शंका-कुशंका शांत झाली आहे, अशा परिपूर्ण आणि महान ऋषींची इतर अन्न व पाण्याने सेवा कर; कारण पुण्य इच्छिणाऱ्यासाठी तेच उत्तम सुपीक शेत (पुण्यक्षेत्र) आहे.” Evaṃ vutte, aggikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… aññataro ca panāyasmā aggikabhāradvājo arahataṃ ahosī’’ti. असे म्हटले असता, अग्गिकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, आदरणीय गोतम! ... आणि आयुष्यमान अग्गिकभारद्वाज अर्हतांपैकी एक झाले." 9. Sundarikasuttaṃ ९. सुन्दरिक सुत्त 195. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu viharati sundarikāya nadiyā tīre. Tena kho pana samayena sundarikabhāradvājo brāhmaṇo sundarikāya nadiyā tīre aggiṃ juhati, aggihuttaṃ paricarati. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo aggiṃ juhitvā aggihuttaṃ paricaritvā uṭṭhāyāsanā samantā catuddisā anuvilokesi – ‘‘ko nu kho imaṃ habyasesaṃ bhuñjeyyā’’ti? Addasā kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ aññatarasmiṃ rukkhamūle sasīsaṃ pārutaṃ nisinnaṃ. Disvāna vāmena hatthena habyasesaṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena kamaṇḍaluṃ gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Atha kho bhagavā sundarikabhāradvājassa brāhmaṇassa padasaddena sīsaṃ vivari. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo ‘muṇḍo ayaṃ bhavaṃ, muṇḍako ayaṃ bhava’nti tatova puna nivattitukāmo ahosi. Atha kho sundarikabhāradvājassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘muṇḍāpi hi idhekacce brāhmaṇā bhavanti; yaṃnūnāhaṃ taṃ upasaṅkamitvā jātiṃ puccheyya’nti. १९५. एका वेळी भगवंत कोसल देशात सुन्दरिका नदीच्या काठी विहार करत होते. त्या वेळी सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मण सुन्दरिका नदीच्या काठी अग्नीमध्ये आहुती देत होता, अग्निहोत्राची पूजा करत होता. त्यानंतर सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मणाने अग्नीमध्ये आहुती देऊन आणि अग्निहोत्राची पूजा करून, आपल्या आसनावरून उठून चारी दिशांना पाहिले की, "हा यज्ञाचा उरलेला भाग (हव्यशेष) कोण खाईल?" सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना एका झाडाच्या मुळाशी डोक्यासह पांघरून घेऊन बसलेले पाहिले. त्यांना पाहून त्याने डाव्या हाताने यज्ञाचा उरलेला भाग आणि उजव्या हाताने कमंडलू घेतला आणि तो भगवंतांच्या दिशेने गेला. तेव्हा भगवंतांनी सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मणाच्या पावलांच्या आवाजाने आपले डोके उघडे केले. तेव्हा सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मणाने विचार केला, "हे गृहस्थ तर मुंडित (डोके कोरलेले) आहेत, हे तर मुंडक आहेत," आणि तो तेथून परत फिरू लागला. पण सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला की, "या जगात काही ब्राह्मण देखील मुंडित असतात; मी त्यांच्याजवळ जाऊन त्यांची जात का विचारू नये?" Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘kiṃjacco bhava’nti? त्यानंतर सुन्दरिकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांच्या जवळ गेला; आणि जवळ जाऊन भगवंतांना म्हणाला, "आपली जात कोणती आहे?" ‘‘Mā [Pg.170] jātiṃ puccha caraṇañca puccha,Kaṭṭhā have jāyati jātavedo; Nīcākulīnopi muni dhitimā,Ājānīyo hoti hirīnisedho. “जात विचारू नकोस, तर आचरण विचार; अग्नी हा लाकडापासूनच उत्पन्न होतो. नीच कुळात जन्मलेला असला तरी मुनी हा दृढनिश्चयी, बुद्धिमान आणि लाजेने (पाप करण्याच्या भीतीने) स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा असतो.” ‘‘Saccena danto damasā upeto,Vedantagū vusitabrahmacariyo; Yaññopanīto tamupavhayetha,Kālena so juhati dakkhiṇeyye’’ti. “जो सत्याने दमित आहे, इंद्रिय संयमाने युक्त आहे, वेदांताचा (ज्ञानाचा) पारगामी आहे, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे; अशा यज्ञासाठी योग्य असलेल्या व्यक्तीला योग्य वेळी आमंत्रित करावे. तोच खऱ्या अर्थाने पूजनीय व्यक्तीला आहुती देतो.” ‘‘Addhā suyiṭṭhaṃ suhutaṃ mama yidaṃ,Yaṃ tādisaṃ vedagumaddasāmi; Tumhādisānañhi adassanena,Añño jano bhuñjati habyasesa’’nti. “नक्कीच माझा यज्ञ सुफळ झाला आणि माझी आहुती सार्थकी लागली, कारण मी आपल्यासारख्या ज्ञानवंताला पाहिले आहे. आपल्यासारख्यांचे दर्शन न झाल्यामुळेच इतर लोक यज्ञाचा उरलेला भाग खात होते.” ‘‘Bhuñjatu bhavaṃ gotamo. Brāhmaṇo bhava’’nti. “आदरणीय गोतमांनी हे ग्रहण करावे. आपणच खरे ब्राह्मण आहात.” ‘‘Gāthābhigītaṃ me abhojaneyyaṃ,Sampassataṃ brāhmaṇa nesa dhammo; Gāthābhigītaṃ panudanti buddhā,Dhamme sati brāhmaṇa vuttiresā. “गाथा म्हणून मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभक्ष्य (खाण्यायोग्य नाही) आहे. हे ब्राह्मणा, सत्य पाहणाऱ्यांचा हा धर्म नाही. बुद्ध गाथा म्हणून मिळवलेल्या अन्नाचा त्याग करतात. हे ब्राह्मणा, धर्म अस्तित्वात असताना हीच बुद्धांची उपजीविका (नियम) आहे.” ‘‘Aññena ca kevalinaṃ mahesiṃ,Khīṇāsavaṃ kukkuccavūpasantaṃ; Annena pānena upaṭṭhahassu,Khettañhi taṃ puññapekkhassa hotī’’ti. “ज्यांचे आस्रव नष्ट झाले आहेत, ज्यांची शंका-कुशंका शांत झाली आहे, अशा परिपूर्ण आणि महान ऋषींची इतर अन्न व पाण्याने सेवा कर; कारण पुण्य इच्छिणाऱ्यासाठी तेच उत्तम सुपीक शेत (पुण्यक्षेत्र) आहे.” ‘‘Atha kassa cāhaṃ, bho gotama, imaṃ habyasesaṃ dammī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yasseso habyaseso bhutto sammā pariṇāmaṃ gaccheyya aññatra, brāhmaṇa, tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā. Tena hi tvaṃ, brāhmaṇa, taṃ habyasesaṃ appaharite vā chaḍḍehi appāṇake vā udake opilāpehī’’ti. “तर मग, हे गोतमा, मी हा यज्ञाचा उरलेला भाग कोणाला देऊ?” “हे ब्राह्मणा, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजातीमध्ये, तथागत किंवा तथागतांच्या श्रावकाशिवाय मला असा कोणीही दिसत नाही, जो हा यज्ञाचा उरलेला भाग खाऊन योग्य प्रकारे पचवू शकेल. म्हणून, हे ब्राह्मणा, तू हा यज्ञाचा उरलेला भाग हिरवे गवत नसलेल्या ठिकाणी टाकून दे किंवा जीवजंतू नसलेल्या पाण्यात विसर्जित कर.” Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo taṃ habyasesaṃ appāṇake udake opilāpesi. Atha kho so habyaseso udake pakkhitto cicciṭāyati [Pg.171] ciṭiciṭāyati sandhūpāyati sampadhūpāyati. Seyyathāpi nāma phālo divasaṃsantatto udake pakkhitto cicciṭāyati ciṭiciṭāyati sandhūpāyati sampadhūpāyati; evameva so habyaseso udake pakkhitto cicciṭāyati ciṭiciṭāyati sandhūpāyati sampadhūpāyati. त्यानंतर सुन्दरीकभारद्वाज ब्राह्मणाने तो हव्यशेष (यज्ञाचा उरलेला भाग) जीवजंतू नसलेल्या पाण्यात विसर्जित केला. तेव्हा पाण्यात टाकलेला तो हव्यशेष सळसळ असा आवाज करू लागला, वाफाळू लागला आणि चोहोबाजूने धूर सोडू लागला. ज्याप्रमाणे दिवसभर तापलेला लोखंडाचा फाळ पाण्यात टाकला असता सळसळ असा आवाज करतो, वाफाळतो आणि चोहोबाजूने धूर सोडतो; त्याचप्रमाणे तो हव्यशेष पाण्यात टाकला असता सळसळ असा आवाज करू लागला, वाफाळू लागला आणि चोहोबाजूने धूर सोडू लागला. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo saṃviggo lomahaṭṭhajāto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sundarikabhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ bhagavā gāthāhi ajjhabhāsi – तेव्हा सुन्दरीकभारद्वाज ब्राह्मण भयभीत झाला आणि त्याचे अंगावर रोमांच उभे राहिले. तो भगवान जेथे होते तेथे गेला; आणि जवळ जाऊन एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभे राहिलेल्या सुन्दरीकभारद्वाज ब्राह्मणाला भगवंतांनी गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Mā brāhmaṇa dāru samādahāno,Suddhiṃ amaññi bahiddhā hi etaṃ; Na hi tena suddhiṃ kusalā vadanti,Yo bāhirena parisuddhimicche. "हे ब्राह्मणा, लाकडे पेटवून (यज्ञ करून) शुद्धी मिळते असे मानू नकोस, कारण ही केवळ बाह्य गोष्ट आहे. जो बाह्य गोष्टींनी शुद्धीची इच्छा करतो, त्याला त्याद्वारे शुद्धी मिळते असे कुशल (ज्ञानी) लोक म्हणत नाहीत. ‘‘Hitvā ahaṃ brāhmaṇa dārudāhaṃAjjhattamevujjalayāmi jotiṃ; Niccagginī niccasamāhitatto,Arahaṃ ahaṃ brahmacariyaṃ carāmi. "हे ब्राह्मणा, लाकडाची आग पेटवणे सोडून मी केवळ अंतर्मनातच ज्ञानाची ज्योत प्रज्वलित करतो. माझी अग्नी निरंतर प्रज्वलित आहे, माझे चित्त सदैव समाहित (एकाग्र) आहे, मी अर्हत असून श्रेष्ठ ब्रह्मचर्य आचरण करतो. ‘‘Māno hi te brāhmaṇa khāribhāro,Kodho dhumo bhasmani mosavajjaṃ; Jivhā sujā hadayaṃ jotiṭhānaṃ,Attā sudanto purisassa joti. "हे ब्राह्मणा, तुझा अहंकार (मान) हाच तुझा खांद्यावरील भार आहे, तुझा क्रोध हा धूर आहे आणि असत्य बोलणे ही राख आहे. जीभ ही यज्ञाची पळी (स्रुवा) आहे, हृदय हे अग्नीचे स्थान आहे आणि मनुष्याचे सुसंयमित मन (चित्त) हीच खरी ज्योत आहे. ‘‘Dhammo rahado brāhmaṇa sīlatittho,Anāvilo sabbhi sataṃ pasattho; Yattha have vedaguno sinātā,Anallagattāva taranti pāraṃ. "हे ब्राह्मणा, धम्म हा एक जलाशय आहे आणि शील हा त्याचा घाट (तीर्थ) आहे. तो अत्यंत निर्मळ असून सत्पुरुषांनी सत्पुरुषांसाठी त्याची प्रशंसा केली आहे. जेथे वेदगू (ज्ञानी अर्हत) स्नान करतात आणि ओले न होताच पैलतीराला (निर्वाणाला) पार करतात. ‘‘Saccaṃ dhammo saṃyamo brahmacariyaṃ,Majjhe sitā brāhmaṇa brahmapatti; Sa tujjubhūtesu namo karohi,Tamahaṃ naraṃ dhammasārīti brūmī’’ti. "सत्य, धम्म, संयम आणि ब्रह्मचर्य, हे मध्यम मार्गावर आधारित असून श्रेष्ठ अवस्था (ब्रह्मप्राप्ती) मिळवून देणारे आहेत. तू त्या सरळ मार्गाने जाणाऱ्या (ऋजू) सत्पुरुषांना नमस्कार कर. अशा मनुष्यालाच मी 'धम्मसारथी' (धम्माचे सार असणारा) असे म्हणतो." Evaṃ [Pg.172] vutte, sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosī’’ti. असे म्हटले असता, सुन्दरीकभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – "अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आणि आयुष्यमान भारद्वाज अर्हतांपैकी एक झाले." 10. Bahudhītarasuttaṃ १०. बहुधीतर सुत्त 196. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena aññatarassa bhāradvājagottassa brāhmaṇassa catuddasa balībaddā naṭṭhā honti. Atha kho bhāradvājagotto brāhmaṇo te balībadde gavesanto yena so vanasaṇḍo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā addasa bhagavantaṃ tasmiṃ vanasaṇḍe nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. Disvāna yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato santike imā gāthāyo abhāsi – १९६. एकदा भगवान कोसल देशामध्ये एका जंगलात (वनखंडात) विहार करत होते. त्या वेळी भारद्वाज गोत्राच्या एका ब्राह्मणाचे चौदा बैल हरवले होते. तेव्हा तो भारद्वाजगोत्री ब्राह्मण त्या बैलांचा शोध घेत घेत त्या जंगलात आला. तेथे त्याने भगवंतांना मांडी घालून, शरीर ताठ ठेवून आणि समोर स्मृती प्रस्थापित करून (ध्यानस्थ) बसलेले पाहिले. त्यांना पाहून तो भगवंतांच्या जवळ गेला आणि जवळ जाऊन भगवंतांच्या समोर या गाथा म्हणाला – ‘‘Na hi nūnimassa samaṇassa, balībaddā catuddasa; Ajjasaṭṭhiṃ na dissanti, tenāyaṃ samaṇo sukhī. "नक्कीच या श्रमणाचे चौदा बैल हरवलेले नाहीत, जे आज सहा दिवसांपासून दिसत नाहीत; म्हणूनच हा श्रमण सुखी आहे. ‘‘Na hi nūnimassa samaṇassa, tilākhettasmi pāpakā; Ekapaṇṇā dupaṇṇā ca, tenāyaṃ samaṇo sukhī. "नक्कीच या श्रमणाच्या तिळाच्या शेतात केवळ एक किंवा दोन पाने उरलेली खराब पिके नाहीत; म्हणूनच हा श्रमण सुखी आहे. ‘‘Na hi nūnimassa samaṇassa, tucchakoṭṭhasmi mūsikā; Ussoḷhikāya naccanti, tenāyaṃ samaṇo sukhī. "नक्कीच या श्रमणाच्या रिकाम्या कोठारात उंदीर आनंदाने उड्या मारत नाचत नाहीत; म्हणूनच हा श्रमण सुखी आहे. ‘‘Na hi nūnimassa samaṇassa, santhāro sattamāsiko; Uppāṭakehi sañchanno, tenāyaṃ samaṇo sukhī. "नक्कीच या श्रमणाची सात महिन्यांपासून न झटकलेली चटई (बिछाना) किड्या-मुंग्यांनी भरलेली नाही; म्हणूनच हा श्रमण सुखी आहे. ‘‘Na hi nūnimassa samaṇassa, vidhavā satta dhītaro; Ekaputtā duputtā ca, tenāyaṃ samaṇo sukhī. "नक्कीच या श्रमणाला सात विधवा मुली नाहीत, ज्यांना एकेक किंवा दोन दोन मुले आहेत; म्हणूनच हा श्रमण सुखी आहे. ‘‘Na hi nūnimassa samaṇassa, piṅgalā tilakāhatā; Sottaṃ pādena bodheti, tenāyaṃ samaṇo sukhī. "नक्कीच या श्रमणाला पिंगट डोळ्यांची आणि अंगावर तीळ (व्रण) असलेली पत्नी नाही, जी झोपेत असताना त्याला लाथेने मारून जागी करते; म्हणूनच हा श्रमण सुखी आहे. ‘‘Na hi nūnimassa samaṇassa, paccūsamhi iṇāyikā; Detha dethāti codenti, tenāyaṃ samaṇo sukhī’’ti. "नक्कीच या श्रमणाला पहाटेच्या वेळी सावकार 'द्या, आमचे पैसे द्या' म्हणून तगादा लावत नाहीत; म्हणूनच हा श्रमण सुखी आहे." ‘‘Na [Pg.173] hi mayhaṃ brāhmaṇa, balībaddā catuddasa; Ajjasaṭṭhiṃ na dissanti, tenāhaṃ brāhmaṇā sukhī. "हे ब्राह्मणा, माझे चौदा बैल हरवलेले नाहीत, जे आज सहा दिवसांपासून दिसत नाहीत; म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, मी सुखी आहे. ‘‘Na hi mayhaṃ brāhmaṇa, tilākhettasmi pāpakā; Ekapaṇṇā dupaṇṇā ca, tenāhaṃ brāhmaṇā sukhī. "हे ब्राह्मणा, माझ्या तिळाच्या शेतात केवळ एक किंवा दोन पाने उरलेली खराब पिके नाहीत; म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, मी सुखी आहे. ‘‘Na hi mayhaṃ brāhmaṇa, tucchakoṭṭhasmi mūsikā; Ussoḷhikāya naccanti, tenāhaṃ brāhmaṇā sukhī. "हे ब्राह्मणा, माझ्या रिकाम्या कोठारात उंदीर आनंदाने उड्या मारत नाचत नाहीत; म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, मी सुखी आहे. ‘‘Na hi mayhaṃ brāhmaṇa, santhāro sattamāsiko; Uppāṭakehi sañchanno, tenāhaṃ brāhmaṇā sukhī. "हे ब्राह्मणा, माझी सात महिन्यांपासून न झटकलेली चटई (बिछाना) किड्या-मुंग्यांनी भरलेली नाही; म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, मी सुखी आहे. ‘‘Na hi mayhaṃ brāhmaṇa, vidhavā satta dhītaro; Ekaputtā duputtā ca, tenāhaṃ brāhmaṇā sukhī. "हे ब्राह्मणा, माझ्या सात विधवा मुली नाहीत, ज्यांना एकेक किंवा दोन दोन मुले आहेत; म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, मी सुखी आहे. ‘‘Na hi mayhaṃ brāhmaṇa, piṅgalā tilakāhatā; Sottaṃ pādena bodheti, tenāhaṃ brāhmaṇā sukhī. "हे ब्राह्मणा, माझी पिंगट डोळ्यांची आणि अंगावर तीळ (व्रण) असलेली पत्नी नाही, जी झोपेत असताना मला लाथेने मारून जागी करते; म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, मी सुखी आहे. ‘‘Na hi mayhaṃ brāhmaṇa, paccūsamhi iṇāyikā; Detha dethāti codenti, tenāhaṃ brāhmaṇā sukhī’’ti. "हे ब्राह्मणा, मला पहाटेच्या वेळी सावकार 'द्या, आमचे पैसे द्या' म्हणून तगादा लावत नाहीत; म्हणूनच, हे ब्राह्मणा, मी सुखी आहे." Evaṃ vutte, bhāradvājagotto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama! Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evameva bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ bhoto gotamassa santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. असे म्हटले असता, भारद्वाजगोत्री ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे एखाद्याने उपडे ठेवलेले भांडे उताणे करून ठेवावे, किंवा झाकलेले उघडून दाखवावे, किंवा वाट चुकलेल्याला वाट दाखवावी, किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसावीत; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक प्रकारे धम्म प्रकाशित केला आहे. मी आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. मला आदरणीय गौतमांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळावी आणि उपसंपदा मिळावी." Alattha kho bhāradvājagotto brāhmaṇo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno panāyasmā bhāradvājo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ [Pg.174] itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṃ ahosīti. त्या भारद्वाजगोत्री ब्राह्मणाला भगवंतांच्या सन्निध प्रवज्जा मिळाली आणि उपसंपदा मिळाली. उपसंपदा मिळाल्यानंतर लवकरच आयुष्यमान भारद्वाज एकटे, एकांतात, अप्रमत्त (जागरूक), उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागले. ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून अनगारिक (गृहहीन) प्रवज्जा घेतात, ते ब्रह्मचर्याचे सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येय (अर्हतपद) त्यांनी याच जन्मात स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने (अभिज्ञा) साक्षात करून प्राप्त केले. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले आहे, आता यानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही,' असे त्यांनी जाणले. आणि आयुष्यमान भारद्वाज अर्हतांपैकी एक झाले. Arahantavaggo paṭhamo. पहिला अर्हतवर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Dhanañjānī ca akkosaṃ, asurindaṃ bilaṅgikaṃ; Ahiṃsakaṃ jaṭā ceva, suddhikañceva aggikā; Sundarikaṃ bahudhītarena ca te dasāti. धनंजानी सुत्त, अक्कोस सुत्त, असुरिन्द सुत्त, बिलंगिक सुत्त, अहिंसक सुत्त, जटा सुत्त, सुद्धिक सुत्त, अग्गिक सुत्त, सुन्दरीक सुत्त आणि बहुधीतर सुत्त – अशी ही दहा सुत्ते आहेत. 2. Upāsakavaggo २. उपासकवर्ग 1. Kasibhāradvājasuttaṃ १. कसिभारद्वाज सुत्त 197. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati dakkhiṇāgirismiṃ ekanāḷāyaṃ brāhmaṇagāme. Tena kho pana samayena kasibhāradvājassa brāhmaṇassa pañcamattāni naṅgalasatāni payuttāni honti vappakāle. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena kasibhāradvājassa brāhmaṇassa kammanto tenupasaṅkami. १९७. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान मगध देशातील दक्खिणागिरी येथील एकनाळा नावाच्या ब्राह्मण गावात विहार करत होते. त्या वेळी पेरणीच्या हंगामात कसिभारद्वाज ब्राह्मणाची सुमारे पाचशे नांगर बैलांना जुंपलेली होती. तेव्हा भगवान सकाळच्या वेळी चीवर नेसून, पात्र व चीवर घेऊन जेथे कसिभारद्वाज ब्राह्मणाचे शेतकाम चालू होते, तेथे गेले। Tena kho pana samayena kasibhāradvājassa brāhmaṇassa parivesanā vattati. Atha kho bhagavā yena parivesanā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Addasā kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ piṇḍāya ṭhitaṃ. Disvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, samaṇa, kasāmi ca vapāmi ca, kasitvā ca vapitvā ca bhuñjāmi. Tvampi, samaṇa, kasassu ca vapassu ca, kasitvā ca vapitvā ca bhuñjassū’’ti. ‘‘Ahampi kho, brāhmaṇa, kasāmi ca vapāmi ca, kasitvā ca vapitvā ca bhuñjāmī’’ti. Na kho mayaṃ passāma bhoto gotamassa yugaṃ vā naṅgalaṃ vā phālaṃ vā pācanaṃ vā balībadde vā, atha ca pana bhavaṃ gotamo evamāha – ‘‘ahampi kho, brāhmaṇa, kasāmi ca vapāmi ca, kasitvā ca vapitvā ca bhuñjāmī’’ti[Pg.175]. Atha kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्या वेळी कसिभारद्वाज ब्राह्मणाचे अन्नवाटप चालू होते. तेव्हा भगवान जेथे अन्नवाटप चालू होते तेथे गेले आणि एका बाजूला उभे राहिले. कसिभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना भिक्षेसाठी उभे राहिलेले पाहिले. पाहून तो भगवंतांना म्हणाला – “हे श्रमणा, मी नांगरतो आणि पेरतो; आणि नांगरून व पेरून मगच खातो. हे श्रमणा, तूही नांगर आणि पेर; आणि नांगरून व पेरून मगच खा.” तेव्हा भगवान म्हणाले – “हे ब्राह्मणा, मीसुद्धा नांगरतो आणि पेरतो; आणि नांगरून व पेरून मगच खातो.” ब्राह्मण म्हणाला – “आम्हाला तर आदरणीय गोतमांचे जू, नांगर, फाळ, चाबूक किंवा बैल दिसत नाहीत; तरीही आदरणीय गोतम असे म्हणतात – ‘हे ब्राह्मणा, मीसुद्धा नांगरतो आणि पेरतो; आणि नांगरून व पेरून मगच खातो.’” तेव्हा कसिभारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Kassako paṭijānāsi, na ca passāmi te kasiṃ; Kassako pucchito brūhi, kathaṃ jānemu taṃ kasi’’nti. “तुम्ही स्वतःला शेतकरी म्हणवता, पण मला तुमची शेती दिसत नाही. मी विचारतो आहे, हे शेतकऱ्या, सांगा, आम्ही तुमची ती शेती कशी समजावी?” ‘‘Saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhi, paññā me yuganaṅgalaṃ; Hirī īsā mano yottaṃ, sati me phālapācanaṃ. “श्रद्धा हे माझे बीज आहे, तप ही वृष्टी आहे, प्रज्ञा हे माझे जू आणि नांगर आहे; ह्री हे नांगराचा दांडा आहे, मन हे दोरखंड आहे आणि स्मृती हे माझे फाळ व चाबूक आहे. ‘‘Kāyagutto vacīgutto, āhāre udare yato; Saccaṃ karomi niddānaṃ, soraccaṃ me pamocanaṃ. “मी कायेने सुरक्षित आणि वाचेने सुरक्षित आहे, आहाराच्या बाबतीत उदरावर नियंत्रण ठेवणारा आहे; मी सत्याने तणांची काढणी करतो आणि सौजन्य हे माझे बंधनातून मुक्त होणे आहे. ‘‘Vīriyaṃ me dhuradhorayhaṃ, yogakkhemādhivāhanaṃ; Gacchati anivattantaṃ, yattha gantvā na socati. “वीर्य हा माझा ओझे वाहणारा बैल आहे, जो मला योगक्षेमाकडे घेऊन जातो; तो न थांबता पुढे जातो, जेथे गेल्यावर माणूस शोक करत नाही. ‘‘Evamesā kasī kaṭṭhā, sā hoti amatapphalā; Etaṃ kasiṃ kasitvāna, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. “अशा प्रकारे ही शेती केली जाते, जिचे फळ अमृत असते; ही शेती केल्यावर माणूस सर्व दुःखांतून मुक्त होतो.” ‘‘Bhuñjatu bhavaṃ gotamo. Kassako bhavaṃ. Yañhi bhavaṃ gotamo amatapphalampi kasiṃ kasatī’’ti. “आदरणीय गोतमांनी भोजन करावे. आपण खरोखरच शेतकरी आहात, कारण आदरणीय गोतम अशी शेती करतात जिचे फळ अमृत आहे.” ‘‘Gāthābhigītaṃ me abhojaneyyaṃ,Sampassataṃ brāhmaṇa nesa dhammo; Gāthābhigītaṃ panudanti buddhā,Dhamme sati brāhmaṇa vuttiresā. “गाथा गाऊन मिळवलेले अन्न माझ्यासाठी अभोज्य आहे. हे ब्राह्मणा, सत्य पाहणाऱ्यांचा हा धर्म नाही. बुद्ध गाथा गाऊन मिळवलेल्या अन्नाचा त्याग करतात. हे ब्राह्मणा, जोपर्यंत सद्धर्म अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत बुद्धांची हीच उपजीविका आहे. ‘‘Aññena ca kevalinaṃ mahesiṃ,Khīṇāsavaṃ kukkuccavūpasantaṃ; Annena pānena upaṭṭhahassu,Khettañhi taṃ puññapekkhassa hotī’’ti. “तू इतर अन्नाने आणि पेयाने त्या परिपूर्ण, महर्षी, क्षीणास्रव आणि पश्चात्ताप शांत झालेल्या अर्हताची सेवा कर; कारण पुण्य इच्छिणाऱ्यासाठी तेच उत्तम क्षेत्र आहे.” Evaṃ vutte, kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटल्यावर, कसिभारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, हे गोतमा! अतिशय सुंदर! ... आजपासून मला जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून स्वीकारावे.” 2. Udayasuttaṃ २. उदयसुत्त 198. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena udayassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami. Atha [Pg.176] kho udayo brāhmaṇo bhagavato pattaṃ odanena pūresi. Dutiyampi kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena udayassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami…pe… tatiyampi kho udayo brāhmaṇo bhagavato pattaṃ odanena pūretvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘pakaṭṭhakoyaṃ samaṇo gotamo punappunaṃ āgacchatī’’ti. १९८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा भगवान सकाळच्या वेळी चीवर नेसून, पात्र व चीवर घेऊन जेथे उदय ब्राह्मणाचे घर होते तेथे गेले. तेव्हा उदय ब्राह्मणाने भगवंतांचे पात्र भाताने भरले. दुसऱ्या दिवशीही भगवान सकाळच्या वेळी चीवर नेसून, पात्र व चीवर घेऊन जेथे उदय ब्राह्मणाचे घर होते तेथे गेले... तिसऱ्या दिवशीही उदय ब्राह्मणाने भगवंतांचे पात्र भाताने भरले आणि भगवंतांना म्हणाला – “हा चवीचा हावरा श्रमण गोतम वारंवार येतो.” ‘‘Punappunañceva vapanti bījaṃ, punappunaṃ vassati devarājā; Punappunaṃ khettaṃ kasanti kassakā, punappunaṃ dhaññamupeti raṭṭhaṃ. “शेतकरी वारंवार बीज पेरतात, पर्जन्यराज वारंवार पाऊस पाडतो; शेतकरी वारंवार शेत नांगरतात, आणि धान्याची वारंवार राष्ट्रात आवक होते. ‘‘Punappunaṃ yācakā yācayanti, punappunaṃ dānapatī dadanti; Punappunaṃ dānapatī daditvā, punappunaṃ saggamupenti ṭhānaṃ. “याचक वारंवार याचना करतात, दानशूर वारंवार दान देतात; दानशूर वारंवार दान देऊन वारंवार स्वर्गात स्थान मिळवतात. ‘‘Punappunaṃ khīranikā duhanti, punappunaṃ vaccho upeti mātaraṃ; Punappunaṃ kilamati phandati ca, punappunaṃ gabbhamupeti mando. “दूध काढणारे वारंवार दूध काढतात, वासरू वारंवार आईकडे जाते; अज्ञानी माणूस वारंवार थकून थरथर कापतो आणि वारंवार गर्भात प्रवेश करतो. ‘‘Punappunaṃ jāyati mīyati ca, punappunaṃ sivathikaṃ haranti; Maggañca laddhā apunabbhavāya, na punappunaṃ jāyati bhūripañño’’ti. “तो वारंवार जन्मतो आणि मरतो, लोक त्याला वारंवार स्मशानात घेऊन जातात; परंतु ज्याने पुनर्जन्म न होण्यासाठी मार्ग प्राप्त केला आहे, तो महाप्रज्ञ माणूस पुन्हा पुन्हा जन्माला येत नाही.” Evaṃ vutte, udayo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटल्यावर, उदय ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, हे गोतमा! ... आजपासून मला जन्मभर शरण आलेला उपासक म्हणून आदरणीय गोतमांनी स्वीकारावे.” 3. Devahitasuttaṃ ३. devahitasuttaṃ 199. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena bhagavā vātehābādhiko hoti; āyasmā ca upavāṇo bhagavato upaṭṭhāko hoti. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ upavāṇaṃ āmantesi – ‘‘iṅgha me tvaṃ, upavāṇa, uṇhodakaṃ jānāhī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā upavāṇo bhagavato paṭissutvā nivāsetvā pattacīvaramādāya yena devahitassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tuṇhībhūto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Addasā kho devahito brāhmaṇo āyasmantaṃ upavāṇaṃ tuṇhībhūtaṃ ekamantaṃ ṭhitaṃ. Disvāna āyasmantaṃ upavāṇaṃ gāthāya ajjhabhāsi – १९९. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी भगवान वातव्याधीने आजारी होते; आणि आयुष्यमान उपवाण भगवंतांचे परिचारक होते. तेव्हा भगवान आयुष्यमान उपवाणांना म्हणाले – “जा उपवाण, माझ्यासाठी गरम पाण्याची व्यवस्था कर.” आयुष्यमान उपवाणांनी “होय, भंते” असे भगवंतांना उत्तर दिले आणि चीवर नेसून, पात्र व चीवर घेऊन जेथे देवहित ब्राह्मणाचे घर होते तेथे गेले; तेथे जाऊन ते शांतपणे एका बाजूला उभे राहिले. देवहित ब्राह्मणाने आयुष्यमान उपवाणांना शांतपणे एका बाजूला उभे राहिलेले पाहिले. पाहून त्याने आयुष्यमान उपवाणांना गाथेने विचारले – ‘‘Tuṇhībhūto [Pg.177] bhavaṃ tiṭṭhaṃ, muṇḍo saṅghāṭipāruto; Kiṃ patthayāno kiṃ esaṃ, kiṃ nu yācitumāgato’’ti. “शांतपणे उभे राहिलेले, मुंडण केलेले आणि संघात पांघरलेले आपण काय इच्छित आहात? काय शोधत आहात? येथे काय मागण्यासाठी आला आहात?” ‘‘Arahaṃ sugato loke, vātehābādhiko muni; Sace uṇhodakaṃ atthi, munino dehi brāhmaṇa. “जगातील अर्हत, सुगत, मुनी वातव्याधीने आजारी आहेत. हे ब्राह्मणा, जर गरम पाणी असेल, तर ते मुनींना दान कर. ‘‘Pūjito pūjaneyyānaṃ, sakkareyyāna sakkato; Apacito apaceyyānaṃ, tassa icchāmi hātave’’ti. “जे पूजनीयांकडून पूजले जातात, सत्कार करण्यायोग्य लोकांकडून सत्कृत केले जातात, आदरणीय लोकांकडून आदर पावले जातात; त्यांच्यासाठी मला हे गरम पाणी घेऊन जायचे आहे.” Atha kho devahito brāhmaṇo uṇhodakassa kājaṃ purisena gāhāpetvā phāṇitassa ca puṭaṃ āyasmato upavāṇassa pādāsi. Atha kho āyasmā upavāṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ uṇhodakena nhāpetvā uṇhodakena phāṇitaṃ āloletvā bhagavato pādāsi. Atha kho bhagavato ābādho paṭippassambhi. तेव्हा देवहित ब्राह्मणाने एका माणसाकरवी गरम पाण्याची कावड उचलून दिली आणि गुळाची एक पुडी आयुष्यमान उपवाणांना दिली. त्यानंतर आयुष्यमान उपवाण जेथे भगवान होते तेथे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना गरम पाण्याने स्नान घातले आणि गरम पाण्यात गूळ विरघळवून तो भगवंतांना दिला. त्यानंतर भगवंतांचा आजार बरा झाला. Atha kho devahito brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho devahito brāhmaṇo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – त्यानंतर देवहित ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; तेथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या देवहित ब्राह्मणाने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Kattha dajjā deyyadhammaṃ, kattha dinnaṃ mahapphalaṃ; Kathañhi yajamānassa, kathaṃ ijjhati dakkhiṇā’’ti. "दान देण्यायोग्य वस्तू (देयधम्म) कोणाला द्यावी? कोणाला दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते? यज्ञ करणाऱ्या (दान देणाऱ्या) व्यक्तीचे दान कसे यशस्वी होते आणि त्याची दक्षिणा कशी फलद्रूप होते?" ‘‘Pubbenivāsaṃ yo vedī, saggāpāyañca passati; Atho jātikkhayaṃ patto, abhiññāvosito muni. "जो आपल्या पूर्वजन्मांना (पुब्बेनिवास) जाणतो, जो स्वर्ग आणि अपाय (नरक/दुर्गती) पाहतो, तसेच जो जन्माच्या क्षयाला (अर्हतपदाला) प्राप्त झाला आहे, असा अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) प्राप्त करून कृतकृत्य झालेला मुनी;" ‘‘Ettha dajjā deyyadhammaṃ, ettha dinnaṃ mahapphalaṃ; Evañhi yajamānassa, evaṃ ijjhati dakkhiṇā’’ti. "अशा (अर्हत) मुनीला दान देण्यायोग्य वस्तू द्यावी. येथे दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते. अशा प्रकारे दान देणाऱ्याचे दान यशस्वी होते आणि त्याची दक्षिणा फलद्रूप होते." Evaṃ vutte, devahito brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, देवहित ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मी जोपर्यंत जिवंत आहे तोपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून आदरणीय गौतमांनी माझा स्वीकार करावा." 4. Mahāsālasuttaṃ ४. महासाल सुत्त 200. Sāvatthinidānaṃ[Pg.178]. Atha kho aññataro brāhmaṇamahāsālo lūkho lūkhapāvuraṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ brāhmaṇamahāsālaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kinnu tvaṃ, brāhmaṇa, lūkho lūkhapāvuraṇo’’ti? ‘‘Idha me, bho gotama, cattāro puttā. Te maṃ dārehi saṃpuccha gharā nikkhāmentī’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ, brāhmaṇa, imā gāthāyo pariyāpuṇitvā sabhāyaṃ mahājanakāye sannipatite puttesu ca sannisinnesu bhāsassu – २००. श्रावस्ती येथील घटना. तेव्हा एक वृद्ध, जीर्ण कपडे परिधान केलेला श्रीमंत (महासाल) ब्राह्मण भगवंतांकडे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांशी कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या त्या महासाल ब्राह्मणाला भगवान म्हणाले, "ब्राह्मणा, तू असा जीर्ण आणि फाटके-तुटके कपडे घातलेला का आहेस?" "हे गौतम, येथे माझे चार मुलगे आहेत. त्यांनी आपापल्या पत्नींच्या सांगण्यावरून मला घरातून हाकलून दिले आहे." "तसे असेल तर ब्राह्मणा, तू हे गाथा (श्लोक) पाठ कर आणि जेव्हा लोकसभेत मोठा जनसमुदाय एकत्र येईल आणि तुझे मुलगेही तेथे एकत्र बसलेले असतील, तेव्हा हे गाथा म्हण:" ‘‘Yehi jātehi nandissaṃ, yesañca bhavamicchisaṃ; Te maṃ dārehi saṃpuccha, sāva vārenti sūkaraṃ. "ज्या मुलांच्या जन्माने मला आनंद झाला होता आणि ज्यांच्या कल्याणाची मी नेहमी इच्छा केली, त्यांनीच आपल्या पत्नींशी सल्लामसलत करून मला घरातून हाकलून दिले आहे, जसे कुत्रे डुकराला भुंकून हाकलून लावतात." ‘‘Asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare; Rakkhasā puttarūpena, te jahanti vayogataṃ. "ते दुष्ट आणि नीच मुलगे मला 'बाबा, बाबा' म्हणत असत. पण ते मुलांच्या रूपातील राक्षस निघाले, ज्यांनी मी वृद्ध झाल्यावर मला सोडून दिले." ‘‘Assova jiṇṇo nibbhogo, khādanā apanīyati; Bālakānaṃ pitā thero, parāgāresu bhikkhati. "ज्याप्रमाणे म्हातारा आणि निरुपयोगी झालेला घोडा खाण्यापिण्यापासून वंचित केला जातो, त्याचप्रमाणे त्या मूर्ख मुलांचा हा वृद्ध पिता आता इतरांच्या घरी भीक मागत फिरत आहे." ‘‘Daṇḍova kira me seyyo, yañce puttā anassavā; Caṇḍampi goṇaṃ vāreti, atho caṇḍampi kukkuraṃ. "अशा आज्ञा न पाळणाऱ्या मुलांपेक्षा माझी ही काठीच माझ्यासाठी श्रेष्ठ आहे; कारण ही काठी पिसाळलेल्या बैलाला दूर ठेवते आणि हिंस्त्र कुत्र्यालाही पळवून लावते." ‘‘Andhakāre pure hoti, gambhīre gādhamedhati; Daṇḍassa ānubhāvena, khalitvā patitiṭṭhatī’’ti. "अंधारात ती माझ्या पुढे चालते (मार्ग दाखवते), खोल पाण्यात ती मला आधार देते. या काठीच्या प्रभावामुळे घसरलो तरी मी पुन्हा खंबीरपणे उभा राहू शकतो." Atha kho so brāhmaṇamahāsālo bhagavato santike imā gāthāyo pariyāpuṇitvā sabhāyaṃ mahājanakāye sannipatite puttesu ca sannisinnesu abhāsi – त्यानंतर त्या महासाल ब्राह्मणाने भगवंतांच्या सन्निध या गाथा पाठ केल्या आणि जेव्हा लोकसभेत मोठा जनसमुदाय एकत्र आला आणि त्याचे मुलगेही तेथे एकत्र बसले होते, तेव्हा त्याने त्या गाथा म्हटल्या – ‘‘Yehi jātehi nandissaṃ, yesañca bhavamicchisaṃ; Te maṃ dārehi saṃpuccha, sāva vārenti sūkaraṃ. "ज्या मुलांच्या जन्माने मला आनंद झाला होता आणि ज्यांच्या कल्याणाची मी नेहमी इच्छा केली, त्यांनीच आपल्या पत्नींशी सल्लामसलत करून मला घरातून हाकलून दिले आहे, जसे कुत्रे डुकराला भुंकून हाकलून लावतात." ‘‘Asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare; Rakkhasā puttarūpena, te jahanti vayogataṃ. "ते दुष्ट आणि नीच मुलगे मला 'बाबा, बाबा' म्हणत असत. पण ते मुलांच्या रूपातील राक्षस निघाले, ज्यांनी मी वृद्ध झाल्यावर मला सोडून दिले." ‘‘Assova [Pg.179] jiṇṇo nibbhogo, khādanā apanīyati; Bālakānaṃ pitā thero, parāgāresu bhikkhati. "ज्याप्रमाणे म्हातारा आणि निरुपयोगी झालेला घोडा खाण्यापिण्यापासून वंचित केला जातो, त्याचप्रमाणे त्या मूर्ख मुलांचा हा वृद्ध पिता आता इतरांच्या घरी भीक मागत फिरत आहे." ‘‘Daṇḍova kira me seyyo, yañce puttā anassavā; Caṇḍampi goṇaṃ vāreti, atho caṇḍampi kukkuraṃ. "अशा आज्ञा न पाळणाऱ्या मुलांपेक्षा माझी ही काठीच माझ्यासाठी श्रेष्ठ आहे; कारण ही काठी पिसाळलेल्या बैलाला दूर ठेवते आणि हिंस्त्र कुत्र्यालाही पळवून लावते." ‘‘Andhakāre pure hoti, gambhīre gādhamedhati; Daṇḍassa ānubhāvena, khalitvā patitiṭṭhatī’’ti. "अंधारात ती माझ्या पुढे चालते, खोल पाण्यात ती मला आधार देते. या काठीच्या प्रभावामुळे घसरलो तरी मी पुन्हा खंबीरपणे उभा राहू शकतो." Atha kho naṃ brāhmaṇamahāsālaṃ puttā gharaṃ netvā nhāpetvā paccekaṃ dussayugena acchādesuṃ. Atha kho so brāhmaṇamahāsālo ekaṃ dussayugaṃ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho brāhmaṇamahāsālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayaṃ, bho gotama, brāhmaṇā nāma ācariyassa ācariyadhanaṃ pariyesāma. Paṭiggaṇhatu me bhavaṃ gotamo ācariyadhana’’nti. Paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. Atha kho so brāhmaṇamahāsālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. तेव्हा त्या मुलांनी त्या महासाल ब्राह्मणाला घरी नेले, त्याला स्नान घातले आणि प्रत्येकाने त्याला वस्त्रजोडी दिली. त्यानंतर तो महासाल ब्राह्मण एक वस्त्रजोडी घेऊन भगवंतांकडे आला. जवळ येऊन त्याने भगवंतांशी कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो महासाल ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "हे गौतम, आम्ही ब्राह्मण आपल्या गुरूसाठी गुरुदक्षिणा शोधत असतो. आदरणीय गौतमांनी माझ्याकडून ही गुरुदक्षिणा स्वीकारावी." भगवंतांनी अनुकंपा (दया) करून ती स्वीकारली. त्यानंतर तो महासाल ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला, "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मी जोपर्यंत जिवंत आहे तोपर्यंत शरण आलेला उपासक म्हणून आदरणीय गौतमांनी माझा स्वीकार करावा." 5. Mānatthaddhasuttaṃ ५. मानत्थद्ध सुत्त 201. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena mānatthaddho nāma brāhmaṇo sāvatthiyaṃ paṭivasati. So neva mātaraṃ abhivādeti, na pitaraṃ abhivādeti, na ācariyaṃ abhivādeti, na jeṭṭhabhātaraṃ abhivādeti. Tena kho pana samayena bhagavā mahatiyā parisāya parivuto dhammaṃ deseti. Atha kho mānatthaddhassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho samaṇo gotamo mahatiyā parisāya parivuto dhammaṃ deseti. Yaṃnūnāhaṃ yena samaṇo gotamo tenupasaṅkameyyaṃ. Sace maṃ samaṇo gotamo ālapissati, ahampi taṃ ālapissāmi. No ce maṃ samaṇo gotamo ālapissati, ahampi nālapissāmī’’ti. Atha kho mānatthaddho brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tuṇhībhūto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha kho bhagavā taṃ nālapi. Atha kho mānatthaddho brāhmaṇo – ‘nāyaṃ samaṇo [Pg.180] gotamo kiñci jānātī’ti tatova puna nivattitukāmo ahosi. Atha kho bhagavā mānatthaddhassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya mānatthaddhaṃ brāhmaṇaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २०१. श्रावस्ती येथील घटना. त्या काळी श्रावस्तीमध्ये 'मानत्थद्ध' (अहंकारी) नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो आपल्या आईला वंदन करत नसे, वडिलांना वंदन करत नसे, गुरूंना वंदन करत नसे आणि मोठ्या भावालाही वंदन करत नसे. त्या वेळी भगवान मोठ्या जनसमुदायाने वेढलेले असताना धम्मदेशना देत होते. तेव्हा मानत्थद्ध ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – "हे श्रमण गौतम मोठ्या जनसमुदायाने वेढलेले असताना धम्मदेशना देत आहेत. मी श्रमण गौतमांकडे जावे. जर श्रमण गौतम माझ्याशी बोलले, तर मीही त्यांच्याशी बोलेन. जर श्रमण गौतम माझ्याशी बोलले नाहीत, तर मीही त्यांच्याशी बोलणार नाही." त्यानंतर मानत्थद्ध ब्राह्मण भगवंतांकडे गेला आणि जवळ जाऊन शांतपणे एका बाजूला उभा राहिला. परंतु भगवंतांनी त्याच्याशी संभाषण केले नाही. तेव्हा मानत्थद्ध ब्राह्मणाने विचार केला – 'या श्रमण गौतमाला काहीच समजत नाही' आणि तो तेथूनच परत फिरू लागला. तेव्हा भगवंतांनी आपल्या चित्ताने मानत्थद्ध ब्राह्मणाच्या मनातील विचार जाणून त्याला गाथेने संबोधित केले – ‘‘Na mānaṃ brāhmaṇa sādhu, atthikassīdha brāhmaṇa; Yena atthena āgacchi, tamevamanubrūhaye’’ti. "हे ब्राह्मणा, अहंकार बाळगणे कधीही चांगले नसते. स्वतःचे कल्याण इच्छिणाऱ्या माणसाने, ज्या हेतूने तो येथे आला आहे, त्याच हेतूची वृद्धी केली पाहिजे." Atha kho mānatthaddho brāhmaṇo – ‘‘cittaṃ me samaṇo gotamo jānātī’’ti tattheva bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘‘mānatthaddhāhaṃ, bho gotama, mānatthaddhāhaṃ, bho gotamā’’ti. Atha kho sā parisā abbhutacittajātā ahosi – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho! Ayañhi mānatthaddho brāhmaṇo neva mātaraṃ abhivādeti, na pitaraṃ abhivādeti, na ācariyaṃ abhivādeti, na jeṭṭhabhātaraṃ abhivādeti; atha ca pana samaṇe gotame evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ karotī’ti. Atha kho bhagavā mānatthaddhaṃ brāhmaṇaṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, brāhmaṇa, uṭṭhehi, sake āsane nisīda. Yato te mayi cittaṃ pasanna’’nti. Atha kho mānatthaddho brāhmaṇo sake āsane nisīditvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – तेव्हा मानत्थद्ध ब्राह्मणाने विचार केला – "श्रमण गौतम माझ्या मनातील विचार जाणतात." त्याने लगेचच तेथे भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून साष्टांग नमस्कार केला. तो भगवंतांच्या चरणांचे मुखाने चुंबन घेऊ लागला, हातांनी त्यांचे पाय कुरवाळू लागला आणि आपले नाव सांगू लागला – "हे गौतम, मी मानत्थद्ध आहे! हे गौतम, मी मानत्थद्ध आहे!" तेव्हा तो जनसमुदाय अत्यंत आश्चर्यचकित झाला आणि लोक म्हणू लागले – "किती आश्चर्यकारक गोष्ट आहे! किती अद्भूत गोष्ट आहे! हा मानत्थद्ध ब्राह्मण आपल्या आईला वंदन करत नाही, वडिलांना वंदन करत नाही, गुरूंना वंदन करत नाही आणि मोठ्या भावालाही वंदन करत नाही; तरीही तो श्रमण गौतमांप्रती असा परम आदर व्यक्त करत आहे!" तेव्हा भगवान मानत्थद्ध ब्राह्मणाला म्हणाले, "बस, ब्राह्मणा! उठ आणि तुझ्या आसनावर बस, कारण तुझे चित्त माझ्यावर प्रसन्न झाले आहे." त्यानंतर मानत्थद्ध ब्राह्मण आपल्या आसनावर बसला आणि त्याने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Kesu na mānaṃ kayirātha, kesu cassa sagāravo; Kyassa apacitā assu, kyassu sādhu supūjitā’’ti. "हे गौतम, कोणत्या व्यक्तींच्या बाबतीत माणसाने अभिमान बाळगू नये? कोणाचा आदर करावा? कोणाचा सन्मान करावा? आणि कोणाची चांगल्या प्रकारे पूजा करावी?" ‘‘Mātari pitari cāpi, atho jeṭṭhamhi bhātari; Ācariye catutthamhi,Tesu na mānaṃ kayirātha; Tesu assa sagāravo,Tyassa apacitā assu; Tyassu sādhu supūjitā. "आई, वडील, तसेच मोठा भाऊ आणि चौथा म्हणजे आचार्य (शिक्षक) – यांच्या बाबतीत माणसाने अभिमान बाळगू नये. त्यांचा आदर करावा, त्यांचा सन्मान करावा आणि त्यांची चांगल्या प्रकारे पूजा करावी." ‘‘Arahante sītībhūte, katakicce anāsave; Nihacca mānaṃ athaddho, te namasse anuttare’’ti. "जे अर्हत आहेत, शांत झालेले आहेत, ज्यांचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे, जे आसवमुक्त आहेत, अशा त्या सर्वश्रेष्ठ व्यक्तींना आपला अभिमान सोडून, नम्र होऊन वंदन करावे." Evaṃ [Pg.181] vutte, mānatthaddho brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, मानत्थद्ध ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मी जोपर्यंत जिवंत आहे तोपर्यंत शरण गेलेला उपासक म्हणून आपण मला स्वीकारावे." 6. Paccanīkasuttaṃ ६. "पच्चनीक सुत्त" 202. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena paccanīkasāto nāma brāhmaṇo sāvatthiyaṃ paṭivasati. Atha kho paccanīkasātassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ yena samaṇo gotamo tenupasaṅkameyyaṃ. Yaṃ yadeva samaṇo gotamo bhāsissati taṃ tadevassāhaṃ paccanīkāssa’’nti. Tena kho pana samayena bhagavā abbhokāse caṅkamati. Atha kho paccanīkasāto brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ caṅkamantaṃ etadavoca – ‘bhaṇa samaṇadhamma’nti. २०२. श्रावस्ती येथील घटना. त्या वेळी श्रावस्तीमध्ये 'पच्चनीकसात' नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्या वेळी त्या पच्चनीकसात ब्राह्मणाच्या मनात असा विचार आला – 'मी श्रमण गौतमांकडे जावे. श्रमण गौतम जे काही बोलतील, मी त्याच्या अगदी उलट (विरोध) बोलेन.' त्या वेळी भगवान उघड्या जागेत चंक्रमण (येरझऱ्या घालणे) करत होते. तेव्हा पच्चनीकसात ब्राह्मण भगवंतांकडे गेला आणि जवळ जाऊन चंक्रमण करणाऱ्या भगवंतांना म्हणाला – 'हे श्रमण, धर्माचा उपदेश करा.' ‘‘Na paccanīkasātena, suvijānaṃ subhāsitaṃ; Upakkiliṭṭhacittena, sārambhabahulena ca. "जो विरोधात आनंद मानतो, ज्याचे चित्त मलीन आहे आणि जो अत्यंत आक्रमक आहे, अशा व्यक्तीला सुभाषित (उत्तम प्रकारे सांगितलेला धर्म) समजणे सोपे नसते." ‘‘Yo ca vineyya sārambhaṃ, appasādañca cetaso; Āghātaṃ paṭinissajja, sa ve jaññā subhāsita’’nti. "परंतु जो कलहवृत्ती आणि मनातील अप्रसन्नता दूर करतो, आणि द्वेष सोडून देतो, तोच खरोखर सुभाषित समजू शकतो." Evaṃ vutte, paccanīkasāto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, पच्चनीकसात ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मी जोपर्यंत जिवंत आहे तोपर्यंत शरण गेलेला उपासक म्हणून आपण मला स्वीकारावे." 7. Navakammikasuttaṃ ७. "नवकम्मिक सुत्त" 203. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena navakammikabhāradvājo brāhmaṇo tasmiṃ vanasaṇḍe kammantaṃ kārāpeti. Addasā kho navakammikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ aññatarasmiṃ sālarukkhamūle nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. Disvānassa etadahosi – ‘‘ahaṃ kho imasmiṃ vanasaṇḍe kammantaṃ kārāpento ramāmi. Ayaṃ samaṇo gotamo kiṃ kārāpento ramatī’’ti? Atha [Pg.182] kho navakammikabhāradvājo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २०३. एक वेळ भगवान कोसल देशातील एका जंगलात विहार करत होते. त्या वेळी 'नवकम्मिक भारद्वाज' नावाचा ब्राह्मण त्या जंगलात लाकूडतोडीचे काम करून घेत होता. नवकम्मिक भारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना एका साल वृक्षाच्या मुळाशी मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसलेले पाहिले. त्यांना पाहून त्याच्या मनात विचार आला – 'मी तर या जंगलात काम करून घेण्यात आनंद मानतो. पण हे श्रमण गौतम काय काम करून घेण्यात आनंद मानत आहेत?' नंतर नवकम्मिक भारद्वाज ब्राह्मण भगवंतांकडे गेला आणि जवळ जाऊन त्याने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Ke nu kammantā karīyanti, bhikkhu sālavane tava; Yadekako araññasmiṃ, ratiṃ vindati gotamo’’ti. "हे भिक्खू, या सालवनात तुमचे कोणते काम चालू आहे? ज्यामुळे तुम्ही, हे गौतम, या अरण्यात एकटेच आनंद घेत आहात?" ‘‘Na me vanasmiṃ karaṇīyamatthi,Ucchinnamūlaṃ me vanaṃ visūkaṃ; Svāhaṃ vane nibbanatho visallo,Eko rame aratiṃ vippahāyā’’ti. "हे ब्राह्मणा, माझे या जंगलात कोणतेही काम उरलेले नाही. माझे (क्लेशरूपी) जंगल मुळासकट उपटून टाकले गेले आहे आणि ते नष्ट झाले आहे. असा मी, जंगलात (क्लेशरूपी) अरण्यापासून मुक्त आणि शल्यविरहित होऊन, उदासीनतेचा त्याग करून एकटाच आनंद घेत आहे." Evaṃ vutte, navakammikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, नवकम्मिक भारद्वाज ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मी जोपर्यंत जिवंत आहे तोपर्यंत शरण गेलेला उपासक म्हणून आपण मला स्वीकारावे." 8. Kaṭṭhahārasuttaṃ ८. "कट्ठहार सुत्त" 204. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena aññatarassa bhāradvājagottassa brāhmaṇassa sambahulā antevāsikā kaṭṭhahārakā māṇavakā yena vanasaṇḍo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā addasaṃsu bhagavantaṃ tasmiṃ vanasaṇḍe nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. Disvāna yena bhāradvājagotto brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhāradvājagottaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yagghe, bhavaṃ jāneyyāsi! Asukasmiṃ vanasaṇḍe samaṇo nisinno pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’. Atha kho bhāradvājagotto brāhmaṇo tehi māṇavakehi saddhiṃ yena so vanasaṇḍo tenupasaṅkami. Addasā kho bhagavantaṃ tasmiṃ vanasaṇḍe nisinnaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. Disvāna yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २०४. एक वेळ भगवान कोसल देशातील एका जंगलात विहार करत होते. त्या वेळी भारद्वाज गोत्राच्या एका ब्राह्मणाचे अनेक तरुण शिष्य लाकडे गोळा करण्यासाठी त्या जंगलात गेले. तेथे गेल्यावर त्यांनी भगवंतांना त्या जंगलात मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसलेले पाहिले. त्यांना पाहून ते भारद्वाज गोत्राच्या ब्राह्मणाकडे गेले आणि जवळ जाऊन त्याला म्हणाले – 'महाराज, आपल्याला माहीत असावे की, अमुक एका जंगलात एक श्रमण मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसले आहेत.' तेव्हा भारद्वाज गोत्राचा तो ब्राह्मण त्या तरुण शिष्यांसह त्या जंगलात गेला. तेथे त्याने भगवंतांना मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसलेले पाहिले. त्यांना पाहून तो भगवंतांकडे गेला आणि जवळ जाऊन त्याने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Gambhīrarūpe bahubherave vane,Suññaṃ araññaṃ vijanaṃ vigāhiya; Aniñjamānena ṭhitena vaggunā,Sucārurūpaṃ vata bhikkhu jhāyasi. "अतिशय खोल आणि अनेक भयावह गोष्टींनी भरलेल्या या निर्जन, मानवरहित जंगलात प्रवेश करून, हे भिक्खू, तुम्ही स्थिर, शांत आणि सुंदर शरीराने किती सुंदर ध्यान करत आहात!" ‘‘Na [Pg.183] yattha gītaṃ napi yattha vāditaṃ,Eko araññe vanavassito muni; Accherarūpaṃ paṭibhāti maṃ idaṃ,Yadekako pītimano vane vase. "जिथे कोणतेही गाणे नाही की वाद्य वाजवले जात नाही, अशा या अरण्यात एकटेच राहणारे मुनी! मला हे मोठे आश्चर्य वाटते की, तुम्ही प्रसन्न चित्ताने या जंगलात एकटेच राहत आहात." ‘‘Maññāmahaṃ lokādhipatisahabyataṃ,Ākaṅkhamāno tidivaṃ anuttaraṃ; Kasmā bhavaṃ vijanamaraññamassito,Tapo idha kubbasi brahmapattiyā’’ti. "मला असे वाटते की, आपण सर्वश्रेष्ठ अशा स्वर्गलोकाची (ब्रह्मलोकाची) आणि जगाचा स्वामी असलेल्या ब्रह्माच्या सहवासाची इच्छा करत आहात. म्हणूनच आपण या निर्जन अरण्याचा आश्रय घेतला आहे आणि ब्रह्मलोकाच्या प्राप्तीसाठी येथे तपश्चर्या करत आहात?" ‘‘Yā kāci kaṅkhā abhinandanā vā,Anekadhātūsu puthū sadāsitā; Aññāṇamūlappabhavā pajappitā,Sabbā mayā byantikatā samūlikā. "हे ब्राह्मणा, विविध विषयांवर नेहमी अवलंबून असणारी जी काही तृष्णा किंवा आसक्ती आहे, जी अज्ञानाच्या मुळापासून निर्माण झाली आहे, ती सर्व मी मुळासकट नष्ट केली आहे." ‘‘Svāhaṃ akaṅkho asito anūpayo,Sabbesu dhammesu visuddhadassano; Pappuyya sambodhimanuttaraṃ sivaṃ,Jhāyāmahaṃ brahma raho visārado’’ti. "असा मी, तृष्णारहित, अनासक्त आणि बंधनांशिवाय, सर्व धर्मांच्या (सत्याच्या) बाबतीत शुद्ध दृष्टी असलेला झालो आहे. सर्वश्रेष्ठ आणि कल्याणकारी अशा संबोधीला प्राप्त करून, हे ब्राह्मणा, मी या निर्जन जंगलात निर्भयपणे ध्यान करत आहे." Evaṃ vutte, bhāradvājagotto brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama abhikkantaṃ, bho gotama…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, भारद्वाज गोत्राच्या ब्राह्मणाने भगवंतांना असे म्हटले – "अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मी जोपर्यंत जिवंत आहे तोपर्यंत शरण गेलेला उपासक म्हणून आपण मला स्वीकारावे." 9. Mātuposakasuttaṃ ९. "मातुपोसक सुत्त" 205. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho mātuposako brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mātuposako brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahañhi, bho gotama, dhammena bhikkhaṃ pariyesāmi, dhammena bhikkhaṃ pariyesitvā mātāpitaro posemi. Kaccāhaṃ, bho gotama, evaṃkārī kiccakārī homī’’ti? ‘‘Taggha tvaṃ, brāhmaṇa, evaṃkārī kiccakārī hosi. Yo kho, brāhmaṇa, dhammena bhikkhaṃ pariyesati, dhammena bhikkhaṃ pariyesitvā mātāpitaro poseti, bahuṃ so puññaṃ pasavatī’’ti. २०५. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा मातुपोसक (आई-वडिलांचे पालनपोषण करणारा) नावाचा एक ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे पोहोचून त्याने भगवंतांसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण आटोपून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो मातुपोसक ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, मी धर्मानुसार (न्याय्य मार्गाने) भिक्षा मागतो आणि धर्मानुसार भिक्षा मागून माझ्या आई-वडिलांचे पालनपोषण करतो. हे गौतम, असे केल्याने मी माझे कर्तव्य योग्य प्रकारे पार पाडत आहे ना?” “नक्कीच, ब्राह्मणा! तू अशा प्रकारे वागून आपले कर्तव्य योग्य प्रकारे पार पाडत आहेस. हे ब्राह्मणा, जो कोणी धर्मानुसार भिक्षा मागतो आणि धर्मानुसार भिक्षा मागून आपल्या आई-वडिलांचे पालनपोषण करतो, तो विपुल पुण्य संपादन करतो.” ‘‘Yo [Pg.184] mātaraṃ pitaraṃ vā, macco dhammena posati; Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā; Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti. “जो मनुष्य आपल्या आई किंवा वडिलांचे धर्मानुसार पालनपोषण करतो, आई-वडिलांच्या त्या सेवेमुळे ज्ञानी लोक या जगातच त्याची प्रशंसा करतात, आणि मृत्यूनंतर तो स्वर्गात आनंदित होतो.” Evaṃ vutte, mātuposako brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, मातुपोसक ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मी आयुष्यभर शरण आलेला उपासक आहे, असे आपण मला मानावे.” 10. Bhikkhakasuttaṃ १०. भिक्खक सुत्त 206. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho bhikkhako brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho bhikkhako brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahampi kho, bho gotama, bhikkhako, bhavampi bhikkhako, idha no kiṃ nānākaraṇa’’nti? २०६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा एक भिक्खक (भिक्षा मागणारा) ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे गेला; तिथे पोहोचून त्याने भगवंतांसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण आटोपून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खक ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, मीसुद्धा भिक्षा मागणारा आहे आणि आपणही भिक्षा मागणारे आहात. मग या भिक्षा मागण्याच्या बाबतीत आपल्या दोघांमध्ये काय फरक आहे?” ‘‘Na tena bhikkhako hoti, yāvatā bhikkhate pare; Vissaṃ dhammaṃ samādāya, bhikkhu hoti na tāvatā. “केवळ इतरांकडे भिक्षा मागितल्याने कोणी भिक्खू (किंवा भिक्खक) होत नाही; दुर्गंधीयुक्त (अकुशल) धर्माचे आचरण करून कोणी भिक्खू होऊ शकत नाही.” ‘‘Yodha puññañca pāpañca, bāhitvā brahmacariyaṃ; Saṅkhāya loke carati, sa ve bhikkhūti vuccatī’’ti. “परंतु जो या जगात पुण्य आणि पाप या दोन्हीच्या पलीकडे जाऊन, ब्रह्मचर्याचे पालन करतो, आणि विचारपूर्वक (ज्ञानाने) जगात वावरतो, त्यालाच खरोखर 'भिक्खू' म्हटले जाते.” Evaṃ vutte, bhikkhako brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, तो भिक्खक ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मी आयुष्यभर शरण आलेला उपासक आहे, असे आपण मला मानावे.” 11. Saṅgāravasuttaṃ ११. संगारव सुत्त 207. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena saṅgāravo nāma brāhmaṇo sāvatthiyaṃ paṭivasati udakasuddhiko, udakena parisuddhiṃ pacceti, sāyaṃ pātaṃ udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Atha kho āyasmā ānando pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bhante, saṅgāravo nāma brāhmaṇo sāvatthiyaṃ paṭivasati udakasuddhiko[Pg.185], udakena suddhiṃ pacceti, sāyaṃ pātaṃ udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Sādhu, bhante, bhagavā yena saṅgāravassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. २०७. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी संगारव नावाचा एक ब्राह्मण श्रावस्तीमध्ये राहत होता. तो 'जलशुद्धी' मानणारा होता, म्हणजेच पाण्याने शुद्धी होते यावर त्याचा विश्वास होता. तो रोज संध्याकाळी आणि सकाळी पाण्यात डुबकी मारण्याच्या (स्नान करण्याच्या) विधीमध्ये मग्न असे. तेव्हा आदरणीय आनंद सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी गेले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेहून परत आल्यावर ते जेथे भगवान होते तेथे गेले; तिथे पोहोचून भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आदरणीय आनंद भगवंतांना म्हणाले – “भंते, येथे श्रावस्तीमध्ये संगारव नावाचा एक ब्राह्मण राहतो, जो जलशुद्धी मानणारा आहे. पाण्याचे स्नान केल्याने शुद्धी होते यावर त्याचा विश्वास आहे आणि तो रोज संध्याकाळी व सकाळी पाण्यात डुबकी मारण्याच्या विधीमध्ये मग्न असतो. भंते, भगवंतांनी अनुकंपा करून संगारव ब्राह्मणाच्या घरी जावे, ही विनंती.” भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena saṅgāravassa brāhmaṇassa nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho saṅgāravo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho saṅgāravaṃ brāhmaṇaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, brāhmaṇa, udakasuddhiko, udakena suddhiṃ paccesi, sāyaṃ pātaṃ udakorohanānuyogamanuyutto viharasī’’ti? ‘‘Evaṃ, bho gotama’’. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ, brāhmaṇa, atthavasaṃ sampassamāno udakasuddhiko, udakasuddhiṃ paccesi, sāyaṃ pātaṃ udakorohanānuyogamanuyutto viharasī’’ti? ‘‘Idha me, bho gotama, yaṃ divā pāpakammaṃ kataṃ hoti, taṃ sāyaṃ nhānena pavāhemi, yaṃ rattiṃ pāpakammaṃ kataṃ hoti taṃ pātaṃ nhānena pavāhemi. Imaṃ khvāhaṃ, bho gotama, atthavasaṃ sampassamāno udakasuddhiko, udakena suddhiṃ paccemi, sāyaṃ pātaṃ udakorohanānuyogamanuyutto viharāmī’’ti. त्यानंतर भगवान सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन जेथे संगारव ब्राह्मणाचे घर होते तेथे गेले; तिथे पोहोचून ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. तेव्हा संगारव ब्राह्मण जेथे भगवान होते तेथे आला; तिथे पोहोचून त्याने भगवंतांसोबत कुशलक्षेम विचारले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण आटोपून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या संगारव ब्राह्मणाला भगवान म्हणाले – “ब्राह्मणा, हे खरे आहे का की तू जलशुद्धी मानणारा आहेस, पाण्याने शुद्धी होते यावर तुझा विश्वास आहे आणि तू रोज संध्याकाळी व सकाळी पाण्यात डुबकी मारण्याच्या विधीमध्ये मग्न असतोस?” “होय, हे गौतम.” “पण ब्राह्मणा, कोणता विशेष लाभ पाहून तू जलशुद्धी मानतोस, पाण्याने शुद्धी होते यावर विश्वास ठेवतोस आणि रोज संध्याकाळी व सकाळी पाण्यात डुबकी मारण्याच्या विधीमध्ये मग्न असतोस?” “हे गौतम, माझ्याकडून दिवसा जे काही पापकर्म घडते, ते मी संध्याकाळी स्नान करून वाहून लावतो (नष्ट करतो); आणि रात्री जे काही पापकर्म घडते, ते मी सकाळी स्नान करून वाहून लावतो. हे गौतम, हाच विशेष लाभ पाहून मी जलशुद्धी मानतो, पाण्याने शुद्धी होते यावर विश्वास ठेवतो आणि रोज संध्याकाळी व सकाळी पाण्यात डुबकी मारण्याच्या विधीमध्ये मग्न असतो.” ‘‘Dhammo rahado brāhmaṇa sīlatittho,Anāvilo sabbhi sataṃ pasattho; Yattha have vedaguno sinātā,Anallagattāva taranti pāra’’nti. “हे ब्राह्मणा, (अष्टांगिक) धर्म हाच एक जलाशय आहे आणि शील हा त्याचा घाट (तीर्थ) आहे, जो अत्यंत निर्मळ आहे आणि सत्पुरुषांनी सत्पुरुषांसाठी त्याची प्रशंसा केली आहे. जिथे वेदपारंगत (ज्ञानी/अरहंत) स्नान करतात, आणि आपले शरीर ओले न करताच पैलतीराला (निर्वाणाला) पार करून जातात.” Evaṃ vutte, saṅgāravo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama…pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. असे म्हटले असता, संगारव ब्राह्मण भगवंतांना म्हणाला – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ... आजपासून मी आयुष्यभर शरण आलेला उपासक आहे, असे आपण मला मानावे.” 12. Khomadussasuttaṃ १२. खोमदुस्स सुत्त 208. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati khomadussaṃ nāmaṃ sakyānaṃ nigamo. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā [Pg.186] pattacīvaramādāya khomadussaṃ nigamaṃ piṇḍāya pāvisi. Tena kho pana samayena khomadussakā brāhmaṇagahapatikā sabhāyaṃ sannipatitā honti kenacideva karaṇīyena, devo ca ekamekaṃ phusāyati. Atha kho bhagavā yena sā sabhā tenupasaṅkami. Addasaṃsu khomadussakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna etadavocuṃ – ‘‘ke ca muṇḍakā samaṇakā, ke ca sabhādhammaṃ jānissantī’’ti? Atha kho bhagavā khomadussake brāhmaṇagahapatike gāthāya ajjhabhāsi – २०८. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान शाक्य देशात 'खोमदुस्स' नावाच्या शाक्यांच्या नगरात (वस्तीत) विहार करत होते. तेव्हा भगवान सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र आणि चीवर घेऊन खोमदुस्स नगरात भिक्षेसाठी शिरले. त्या वेळी खोमदुस्स येथील ब्राह्मण गृहपती काही कामासाठी सभेच्या ठिकाणी एकत्र आले होते आणि हलका पाऊस पडत होता (पावसाचे थेंब पडत होते). तेव्हा भगवान जेथे ती सभा होती तेथे गेले. खोमदुस्स येथील ब्राह्मण गृहपतींनी भगवंतांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून ते म्हणाले – “हे मुंडक (डोके मुंडण केलेले) श्रमण कोण आहेत? आणि त्यांना सभेचे नियम (शिष्टाचार) काय माहीत असणार?” तेव्हा भगवंतांनी खोमदुस्स येथील ब्राह्मण गृहपतींना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Nesā sabhā yattha na santi santo,Santo na te ye na vadanti dhammaṃ; Rāgañca dosañca pahāya mohaṃ,Dhammaṃ vadantā ca bhavanti santo’’ti. “ती सभा नव्हे जिथे सत्पुरुष नसतात, आणि ते सत्पुरुष नव्हेत जे धर्माचे प्रतिपादन करत नाहीत. राग (आसक्ती), द्वेष आणि मोह यांचा त्याग करून, जे धर्माचे प्रतिपादन करतात, तेच खरे सत्पुरुष असतात.” Evaṃ vutte, khomadussakā brāhmaṇagahapatikā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama; seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti, evamevaṃ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Ete mayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsake no bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupete saraṇaṃ gate’’ti. असे म्हटले असता, खोमदुस्स येथील ब्राह्मण आणि गृहपती भगवंतांना म्हणाले – “अतिशय सुंदर, हे गौतम! अतिशय सुंदर, हे गौतम! ज्याप्रमाणे, हे गौतम, उपडा केलेला घडा उताणा करावा, झाकलेले उघडे करावे, वाट चुकलेल्याला मार्ग दाखवावा किंवा अंधारात तेलाचा दिवा धरावा जेणेकरून डोळे असणाऱ्यांना रूपे दिसू शकतील; त्याचप्रमाणे आदरणीय गौतमांनी अनेक पर्यायांनी धम्म प्रकाशित केला आहे. आम्ही सर्व आदरणीय गौतमांना, धम्माला आणि भिक्खू संघाला शरण जातो. आदरणीय गौतमांनी आम्हाला आजपासून आयुष्यभर शरण आलेले उपासक म्हणून स्वीकारावे.” Upāsakavaggo dutiyo. दुसरा उपासकवर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Kasi udayo devahito, aññataramahāsālaṃ; Mānathaddhaṃ paccanīkaṃ, navakammikakaṭṭhahāraṃ; Mātuposakaṃ bhikkhako, saṅgāravo ca khomadussena dvādasāti. कसी, उदय, देवहित, अञ्ञतरमहासाल, मानत्थद्ध, पच्चनीक, नवकम्मिक, कट्ठहार, मातुपोसक, भिक्खक, संगारव आणि खोमदुस्स – हे बारा सुत्त आहेत. Brāhmaṇasaṃyuttaṃ samattaṃ. ब्राह्मणसंयुत्त समाप्त झाले. 8. Vaṅgīsasaṃyuttaṃ ८. वंगीससंयुत्त 1. Nikkhantasuttaṃ १. निक्खन्त सुत्त (प्रव्रजित सुत्त) 209. Evaṃ [Pg.187] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā vaṅgīso āḷaviyaṃ viharati aggāḷave cetiye āyasmatā nigrodhakappena upajjhāyena saddhiṃ. Tena kho pana samayena āyasmā vaṅgīso navako hoti acirapabbajito ohiyyako vihārapālo. Atha kho sambahulā itthiyo samalaṅkaritvā yena aggāḷavako ārāmo tenupasaṅkamiṃsu vihārapekkhikāyo. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa tā itthiyo disvā anabhirati uppajjati, rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa etadahosi – ‘‘alābhā vata me, na vata me lābhā; dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ; yassa me anabhirati uppannā, rāgo cittaṃ anuddhaṃseti, taṃ kutettha labbhā, yaṃ me paro anabhiratiṃ vinodetvā abhiratiṃ uppādeyya. Yaṃnūnāhaṃ attanāva attano anabhiratiṃ vinodetvā abhiratiṃ uppādeyya’’nti. Atha kho āyasmā vaṅgīso attanāva attano anabhiratiṃ vinodetvā abhiratiṃ uppādetvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – २०९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी आयुष्यमान वंगीस आळवी येथील अग्गाळव चेतियामध्ये आपले उपाध्याय आयुष्यमान निग्रोधकप्प यांच्यासोबत राहत होते. त्या वेळी आयुष्यमान वंगीस हे नवीनच प्रव्रजित झालेले नवशिके भिक्खू होते आणि विहाराचे रक्षक म्हणून मागे राहिले होते. तेव्हा अनेक स्त्रिया उत्तम प्रकारे शृंगार करून अग्गाळव आरामात विहार पाहण्याच्या इच्छेने आल्या. त्या स्त्रियांना पाहून आयुष्यमान वंगीस यांच्या मनात अरती (असमाधान) उत्पन्न झाली आणि रागाने त्यांच्या चित्ताला ग्रासले. तेव्हा आयुष्यमान वंगीस यांच्या मनात असा विचार आला – “हा माझा मोठा तोटा आहे, माझा काही लाभ नाही; मला हे वाईट रीतीने मिळाले आहे, चांगल्या रीतीने मिळाले नाही; कारण माझ्या मनात अरती उत्पन्न झाली आहे आणि रागाने माझ्या चित्ताला ग्रासले आहे. माझ्या मनातील ही अरती दूर करून माझ्या मनात रती उत्पन्न करील असा दुसरा कोण मला येथे मिळणार? मी स्वतःच स्वतःची अरती दूर करून रती का उत्पन्न करू नये?” त्यानंतर आयुष्यमान वंगीस यांनी स्वतःच स्वतःची अरती दूर करून रती उत्पन्न केली आणि त्या वेळी या गाथा म्हटल्या – ‘‘Nikkhantaṃ vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyaṃ; Vitakkā upadhāvanti, pagabbhā kaṇhato ime. “घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झालेल्या आणि शांत असलेल्या माझ्याकडे, काळ्या मार (कपिले) कडून आलेले हे उद्धट काम-वितर्क धावून येत आहेत. ‘‘Uggaputtā mahissāsā, sikkhitā daḷhadhammino; Samantā parikireyyuṃ, sahassaṃ apalāyinaṃ. “जरी उत्तम धनुर्विद्या शिकलेले, दृढ धनुष्य धारण करणारे आणि रणांगणातून न पळणारे एक हजार राजपुत्र मला चहूबाजूंनी वेढून उभे राहिले, ‘‘Sacepi etato bhiyyo, āgamissanti itthiyo; Neva maṃ byādhayissanti, dhamme samhi patiṭṭhitaṃ. “किंवा याहूनही अधिक स्त्रिया जरी येथे आल्या, तरी त्या मला विचलित करू शकणार नाहीत, कारण मी माझ्या धम्मात दृढपणे प्रतिष्ठित आहे. ‘‘Sakkhī hi me sutaṃ etaṃ, buddhassādiccabandhuno; Nibbānagamanaṃ maggaṃ, tattha me nirato mano. “मी स्वतः आदित्यबंधू बुद्धांच्या मुखातून निर्वाणाकडे नेणारा हा मार्ग ऐकला आहे; आणि त्याच मार्गात माझे चित्त रममाण झाले आहे. ‘‘Evañce maṃ viharantaṃ, pāpima upagacchasi; Tathā maccu karissāmi, na me maggampi dakkhasī’’ti. “हे पापी मारा! जर तू अशा प्रकारे विहार करणाऱ्या माझ्याकडे येशील, तर हे मृत्यू, मी असे करीन की तुला माझा मार्गही दिसणार नाही.” 2. Aratisuttaṃ २. अरती सुत्त (असमाधान सुत्त) 210. Ekaṃ [Pg.188] samayaṃ…pe… āyasmā vaṅgīso āḷaviyaṃ viharati aggāḷave cetiye āyasmatā nigrodhakappena upajjhāyena saddhiṃ. Tena kho pana samayena āyasmā nigrodhakappo pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto vihāraṃ pavisati, sāyaṃ vā nikkhamati aparajju vā kāle. Tena kho pana samayena āyasmato vaṅgīsassa anabhirati uppannā hoti, rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa etadahosi – ‘‘alābhā vata me, na vata me lābhā; dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ; yassa me anabhirati uppannā, rāgo cittaṃ anuddhaṃseti; taṃ kutettha labbhā, yaṃ me paro anabhiratiṃ vinodetvā abhiratiṃ uppādeyya. Yaṃnūnāhaṃ attanāva attano anabhiratiṃ vinodetvā abhiratiṃ uppādeyya’’nti. Atha kho āyasmā vaṅgīso attanāva attano anabhiratiṃ vinodetvā abhiratiṃ uppādetvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – २१०. एका वेळी... आयुष्यमान वंगीस आळवी येथील अग्गाळव चेतियामध्ये आपले उपाध्याय आयुष्यमान निग्रोधकप्प यांच्यासोबत राहत होते. त्या वेळी आयुष्यमान निग्रोधकप्प हे जेवणानंतर पिंडपातावरून परतल्यावर विहारात प्रवेश करत असत आणि संध्याकाळी किंवा दुसऱ्या दिवशी सकाळी बाहेर पडत असत. त्या वेळी आयुष्यमान वंगीस यांच्या मनात अरती उत्पन्न झाली होती आणि रागाने त्यांच्या चित्ताला ग्रासले होते. तेव्हा आयुष्यमान वंगीस यांच्या मनात असा विचार आला – “हा माझा मोठा तोटा आहे, माझा काही लाभ नाही; मला हे वाईट रीतीने मिळाले आहे, चांगल्या रीतीने मिळाले नाही; कारण माझ्या मनात अरती उत्पन्न झाली आहे आणि रागाने माझ्या चित्ताला ग्रासले आहे. माझ्या मनातील ही अरती दूर करून माझ्या मनात रती उत्पन्न करील असा दुसरा कोण मला येथे मिळणार? मी स्वतःच स्वतःची अरती दूर करून रती का उत्पन्न करू नये?” त्यानंतर आयुष्यमान वंगीस यांनी स्वतःच स्वतःची अरती दूर करून रती उत्पन्न केली आणि त्या वेळी या गाथा म्हटल्या – ‘‘Aratiñca ratiñca pahāya, sabbaso gehasitañca vitakkaṃ; Vanathaṃ na kareyya kuhiñci, nibbanatho arato sa hi bhikkhu. “जो अरती आणि रती यांचा त्याग करून, घराशी संबंधित सर्व वितर्कांचा पूर्णपणे त्याग करतो; जो कुठेही क्लेशांचे रान वाढू देत नाही, जो क्लेशरहित आणि आसक्तीरहित आहे, तोच खरा भिक्खू होय. ‘‘Yamidha pathaviñca vehāsaṃ, rūpagatañca jagatogadhaṃ; Kiñci parijīyati sabbamaniccaṃ, evaṃ samecca caranti mutattā. “या पृथ्वीवर किंवा आकाशात जे काही रूप आहे, किंवा जे काही या जगात समाविष्ट आहे, ते सर्व क्षय पावणारे आणि अनित्य आहे; असे पूर्णपणे जाणून विमुक्त चित्त असलेले मुनी विहरतात. ‘‘Upadhīsu janā gadhitāse, diṭṭhasute paṭighe ca mute ca; Ettha vinodaya chandamanejo, yo ettha na limpati taṃ munimāhu. “लोक उपाधींमध्ये, पाहिलेल्या, ऐकलेल्या, वास घेतलेल्या, चखलेल्या आणि स्पर्श केलेल्या विषयांमध्ये गुंतलेले असतात. या विषयांवरील आपली तृष्णा दूर करून जो निष्कंप राहतो आणि जो यात लिप्त होत नाही, त्यालाच मुनी म्हणतात. ‘‘Atha saṭṭhinissitā savitakkā, puthū janatāya adhammā niviṭṭhā; Na ca vaggagatassa kuhiñci, no pana duṭṭhullabhāṇī sa bhikkhu. “तसेच, जे साठ दृष्टींवर अवलंबून आहेत, जे स्वतःच्या वितर्कांनी ग्रासलेले आहेत – असे अनेक लोक अधम्मामध्ये स्थिर आहेत. परंतु जो भिक्खू कोणत्याही क्लेशकारक गटात सामील होत नाही आणि जो अश्लील किंवा कठोर बोलत नाही, तोच खरा भिक्खू होय. ‘‘Dabbo cirarattasamāhito, akuhako nipako apihālu; Santaṃ padaṃ ajjhagamā muni paṭicca, parinibbuto kaṅkhati kāla’’nti. “जो बुद्धिमान, दीर्घकाळापासून समाधीत स्थिर असलेला, ढोंग न करणारा, प्रज्ञावान आणि तृष्णारहित आहे; असा मुनी शांत पदाला प्राप्त करून, पूर्णपणे शांत होऊन आपल्या काळाची वाट पाहत असतो.” 3. Pesalasuttaṃ ३. पेसल सुत्त (शीलवान सुत्त) 211. Ekaṃ samayaṃ āyasmā vaṅgīso āḷaviyaṃ viharati aggāḷave cetiye āyasmatā nigrodhakappena upajjhāyena saddhiṃ. Tena kho pana samayena [Pg.189] āyasmā vaṅgīso attano paṭibhānena aññe pesale bhikkhū atimaññati. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa etadahosi – ‘‘alābhā vata me, na vata me lābhā; dulladdhaṃ vata me, na vata me suladdhaṃ; yvāhaṃ attano paṭibhānena aññe pesale bhikkhū atimaññāmī’’ti. Atha kho āyasmā vaṅgīso attanāva attano vippaṭisāraṃ uppādetvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – २११. एका वेळी आयुष्यमान वंगीस आळवी येथील अग्गाळव चेतियामध्ये आपले उपाध्याय आयुष्यमान निग्रोधकप्प यांच्यासोबत राहत होते. त्या वेळी आयुष्यमान वंगीस आपल्या बुद्धिमत्तेमुळे इतर शीलवान भिक्खूंचा अनादर करत असत. तेव्हा आयुष्यमान वंगीस यांच्या मनात असा विचार आला – “हा माझा मोठा तोटा आहे, माझा काही लाभ नाही; मला हे वाईट रीतीने मिळाले आहे, चांगल्या रीतीने मिळाले नाही; कारण मी माझ्या बुद्धिमत्तेमुळे इतर शीलवान भिक्खूंचा अनादर करतो.” त्यानंतर आयुष्यमान वंगीस यांनी स्वतःच स्वतःच्या मनात पश्चात्ताप उत्पन्न केला आणि त्या वेळी या गाथा म्हटल्या – ‘‘Mānaṃ pajahassu gotama, mānapathañca pajahassu; Asesaṃ mānapathasmiṃ, samucchito vippaṭisārīhuvā cirarattaṃ. “हे गौतमा! तू मानाचा त्याग कर आणि मानाच्या मार्गाचाही पूर्णपणे त्याग कर. मानाच्या मार्गावर मोहित होऊन तू दीर्घकाळापासून पश्चात्ताप करत राहिला आहेस. ‘‘Makkhena makkhitā pajā, mānahatā nirayaṃ papatanti; Socanti janā cirarattaṃ, mānahatā nirayaṃ upapannā. “गुण नाकारण्याच्या दोषाने माखलेले आणि मानाने ग्रस्त झालेले लोक नरकात पडतात. मानाने ग्रस्त होऊन नरकात उत्पन्न झालेले लोक दीर्घकाळापर्यंत शोक करतात. ‘‘Na hi socati bhikkhu kadāci, maggajino sammāpaṭipanno; Kittiñca sukhañca anubhoti, dhammadasoti tamāhu pahitattaṃ. “परंतु मार्गाने क्लेशांवर विजय मिळवणारा आणि योग्य आचरण करणारा भिक्खू कधीही शोक करत नाही. तो कीर्ती आणि सुखाचा अनुभव घेतो. अशा दृढनिश्चयी पुरुषाला शहाणे लोक ‘धम्म पाहणारा’ म्हणतात. ‘‘Tasmā akhilodha padhānavā, nīvaraṇāni pahāya visuddho; Mānañca pahāya asesaṃ, vijjāyantakaro samitāvī’’ti. “म्हणून, या शासनात द्वेषरहित आणि उद्योगी होऊन, नीवरणांचा त्याग करून शुद्ध व्हावे. मानाचा पूर्णपणे त्याग करून, प्रज्ञेने क्लेशांचा अंत करावा आणि शांत व्हावे.” 4. Ānandasuttaṃ ४. आनंद सुत्त 212. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā ānando pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi āyasmatā vaṅgīsena pacchāsamaṇena. Tena kho pana samayena āyasmato vaṅgīsassa anabhirati uppannā hoti, rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. Atha kho āyasmā vaṅgīso āyasmantaṃ ānandaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २१२. एका वेळी आयुष्यमान आनंद श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान आनंद सकाळच्या वेळी चीवर परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन, आयुष्यमान वंगीश यांना सोबत घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी शिरले. त्या वेळी आयुष्यमान वंगीश यांच्या मनात (धम्माबद्दल) अरती (उदासीनता) उत्पन्न झाली होती आणि कामरागाने त्यांच्या चित्ताला ग्रासले होते. तेव्हा आयुष्यमान वंगीश यांनी आयुष्यमान आनंद यांना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhati; Sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotamā’’ti. “मी कामरागाने जळत आहे, माझे चित्त चहूबाजूंनी होरपळत आहे. हे गौतम! माझ्यावर अनुकंपा करून, कृपया हा दाह शांत करण्याचा (कामराग शांत करण्याचा) उपाय सांगा.” ‘‘Saññāya vipariyesā, cittaṃ te pariḍayhati; Nimittaṃ parivajjehi, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ. “संज्ञेच्या (समजुतीच्या) विपर्यासाने तुझे चित्त चहूबाजूंनी होरपळत आहे. कामरागाला उत्तेजित करणाऱ्या 'शुभ' (सुंदर) अशा निमित्ताचा (आभासाचा) त्याग कर. ‘‘Saṅkhāre parato passa, dukkhato mā ca attato; Nibbāpehi mahārāgaṃ, mā ḍayhittho punappunaṃ. “संस्कारांकडे (सर्व घटकांकडे) परके (अनित्य) म्हणून आणि दुःख म्हणून बघ, आत्मा म्हणून बघू नकोस. या तीव्र कामरागाला शांत कर, पुन्हा पुन्हा स्वतःला होरपळू देऊ नकोस. ‘‘Asubhāya [Pg.190] cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ; Sati kāyagatā tyatthu, nibbidābahulo bhava. “अशुभाच्या (अपवित्रतेच्या) भावनेने चित्त विकसित कर, जे एकाग्र व सुसमाहित असेल. तुझी स्मृती कायागत (शरीरावर केंद्रित) असो आणि तू कामभोगांविषयी अत्यंत विरक्त हो. ‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha; Tato mānābhisamayā, upasanto carissasī’’ti. “निमित्तरहित (अनिमित्त) भावनेचा अभ्यास कर आणि मानाच्या (अहंकाराच्या) सुप्त प्रवृत्तीचा त्याग कर. त्यानंतर मानाचा पूर्णपणे नाश केल्याने तू शांत होऊन विहरेल.” 5. Subhāsitasuttaṃ ५. सुभाषित सुत्त 213. Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – २१३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तिथे भगवंतांनी भिक्षूंना संबोधित केले – “भिक्षूंनो!” “भंते!” अशा शब्दांत त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā; anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu subhāsitaṃyeva bhāsati no dubbhāsitaṃ, dhammaṃyeva bhāsati no adhammaṃ, piyaṃyeva bhāsati no appiyaṃ, saccaṃyeva bhāsati no alikaṃ. Imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūna’’nti. Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – “भिक्षूंनो, चार अंगांनी (वैशिष्ट्यांनी) युक्त असलेली वाणी ही सुभाषित (चांगली बोललेली) असते, दुर्भाषित (वाईट बोललेली) नसते; ती निर्दोष असते आणि सुज्ञांकडून (पंडितांकडून) निंदेला पात्र ठरत नाही. कोणत्या चार अंगांनी? भिक्षूंनो, येथे भिक्षू केवळ सुभाषितच बोलतो, दुर्भाषित बोलत नाही; तो केवळ धम्माला धरूनच बोलतो, अधम्माला धरून बोलत नाही; तो केवळ प्रिय (मधुर) बोलतो, अप्रिय बोलत नाही; तो केवळ सत्यच बोलतो, असत्य बोलत नाही. भिक्षूंनो, या चार अंगांनी युक्त असलेली वाणी सुभाषित असते, दुर्भाषित नसते; ती निर्दोष असते आणि सुज्ञांकडून निंदेला पात्र ठरत नाही.” भगवंत असे म्हणाले. हे बोलून सुगतांनी, शास्त्यांनी पुढे हे सांगितले – ‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo,Dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ; Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ,Saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti. “सज्जन म्हणतात की सुभाषित बोलणे हे सर्वश्रेष्ठ आहे; धम्माला धरून बोलावे, अधम्माला धरून नाही, हे दुसरे; प्रिय बोलावे, अप्रिय नाही, हे तिसरे; आणि सत्य बोलावे, असत्य नाही, हे चौथे.” Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā, paṭibhāti maṃ sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi – तेव्हा आयुष्यमान वंगीश आसनावरून उठले, आपले उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) एका खांद्यावर केले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना म्हणाले – “हे भगवंत, मला काही सुचत आहे! हे सुगत, मला काही सुचत आहे!” भगवंत म्हणाले – “हे वंगीश, तुला जे सुचत आहे ते व्यक्त कर.” तेव्हा आयुष्यमान वंगीश यांनी भगवंतांच्या समोर त्यांच्या योग्य अशा गाथांनी त्यांची स्तुती केली – ‘‘Tameva vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye; Pare ca na vihiṃseyya, sā ve vācā subhāsitā. “मनुष्याने अशीच वाणी बोलावी, जिच्यामुळे स्वतःला मनस्ताप होणार नाही आणि इतरांनाही इजा (पीडा) होणार नाही; तीच वाणी खरोखर सुभाषित होय. ‘‘Piyavācaṃva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā; Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyaṃ. “मनुष्याने प्रिय वाणीच बोलावी, जी ऐकून आनंद होतो; इतरांचे दोष न काढता (पापयुक्त शब्द न वापरता) जे इतरांशी प्रिय बोलणे आहे, तेच बोलावे. ‘‘Saccaṃ [Pg.191] ve amatā vācā, esa dhammo sanantano; Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā. “सत्य हीच खरोखर अमृतवाणी आहे, हा सनातन नियम (धम्म) आहे. सज्जन लोक सत्यावर, कल्याणावर (अर्थावर) आणि धम्मावर प्रतिष्ठित असतात, असे म्हणतात. ‘‘Yaṃ buddho bhāsate vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā; Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā’’ti. “बुद्ध जी वाणी बोलतात, जी निर्वाण प्राप्तीसाठी आणि दुःखाचा अंत करण्यासाठी कल्याणकारी (क्षेम) आहे, तीच वाणी खरोखर सर्व वाणींमध्ये उत्तम आहे.” 6. Sāriputtasuttaṃ ६. सारिपुत्त सुत्त 214. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto bhikkhū dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā sāriputto bhikkhū dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. Yaṃnūnāhaṃ āyasmantaṃ sāriputtaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthaveyya’’nti. २१४. एका वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त भिक्षूंना धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करत होते, त्यांना धम्मात प्रवृत्त करत होते, त्यांना उत्साहित करत होते आणि आनंदित करत होते. त्यांचे बोलणे सुसंस्कृत, स्पष्ट, अस्खलित, दोषरहित आणि अर्थ समजण्यास सुलभ असे होते. आणि ते भिक्षू देखील आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, कान देऊन धम्म ऐकत होते. तेव्हा आयुष्यमान वंगीश यांच्या मनात असा विचार आला – “हे आयुष्यमान सारिपुत्त भिक्षूंना धम्मचर्चेद्वारे उपदेश करत आहेत, प्रवृत्त करत आहेत, उत्साहित करत आहेत आणि आनंदित करत आहेत. त्यांचे बोलणे सुसंस्कृत, स्पष्ट, अस्खलित, दोषरहित आणि अर्थ समजण्यास सुलभ आहे. आणि ते भिक्षू देखील आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून, कान देऊन धम्म ऐकत आहेत. मग मी आयुष्यमान सारिपुत्त यांच्या समोर त्यांच्या योग्य अशा गाथांनी त्यांची स्तुती का करू नये?” Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yenāyasmā sāriputto tenañjaliṃ paṇāmetvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ, āvuso sāriputta, paṭibhāti maṃ, āvuso sāriputtā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, āvuso vaṅgīsā’’ti. Atha kho āyasmā vaṅgīso āyasmantaṃ sāriputtaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi – तेव्हा आयुष्यमान वंगीश आसनावरून उठले, आपले उत्तरासंग एका खांद्यावर केले आणि आयुष्यमान सारिपुत्त यांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत आयुष्यमान सारिपुत्त यांना म्हणाले – “हे मित्र सारिपुत्त, मला काही सुचत आहे! हे मित्र सारिपुत्त, मला काही सुचत आहे!” “हे मित्र वंगीश, तुला जे सुचत आहे ते व्यक्त कर.” तेव्हा आयुष्यमान वंगीश यांनी आयुष्यमान सारिपुत्त यांच्या समोर त्यांच्या योग्य अशा गाथांनी त्यांची स्तुती केली – ‘‘Gambhīrapañño medhāvī, maggāmaggassa kovido; Sāriputto mahāpañño, dhammaṃ deseti bhikkhunaṃ. “गंभीर प्रज्ञा असलेले, बुद्धिमान, मार्ग आणि अमार्ग जाणण्यात कुशल, महाप्रज्ञावान सारिपुत्त भिक्षूंना धम्माचा उपदेश करत आहेत. ‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati; Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayi. “ते संक्षेपानेही उपदेश करतात आणि विस्तारानेही बोलतात; मैना पक्ष्यासारखा मधुर आवाज असलेले ते आपल्या प्रतिभेला (ज्ञानाला) प्रवाही करतात. ‘‘Tassa [Pg.192] taṃ desayantassa, suṇanti madhuraṃ giraṃ; Sarena rajanīyena, savanīyena vaggunā; Udaggacittā muditā, sotaṃ odhenti bhikkhavo’’ti. “ते उपदेश करत असताना, भिक्षू त्यांची मधुर वाणी ऐकतात; त्यांच्या त्या मनमोहक, ऐकण्यास सुखद आणि सुश्राव्य आवाजाने भिक्षू प्रसन्नचित्त व आनंदित होऊन कान देऊन ऐकतात.” 7. Pavāraṇāsuttaṃ ७. पवारणा सुत्त 215. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase pavāraṇāya bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti. Atha kho bhagavā tuṇhībhūtaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā bhikkhū āmantesi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, pavāremi vo. Na ca me kiñci garahatha kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’ti. २१५. एका वेळी भगवंत श्रावस्तीमध्ये पूर्वाराम येथील मृगारमातेच्या प्रासादात (मिगारमातुपासाद) पाचशे भिक्षूंच्या मोठ्या भिक्षुसंघासोबत विहार करत होते, जे सर्वच्या सर्व अर्हत होते. त्या वेळी भगवंत पंधराव्या (पौर्णिमेच्या) उपोसथ दिवशी पवारेसाठी (पवारणा विधीसाठी) भिक्षुसंघाने वेढलेले असून उघड्या जागेवर बसले होते. तेव्हा भगवंतांनी शांत बसलेल्या भिक्षुसंघाकडे निरखून पाहिले आणि भिक्षूंना संबोधित केले – “भिक्षूंनो, आता मी तुम्हाला आमंत्रित (पवारणा) करतो. माझ्या शारीरिक किंवा वाचिक अशा कोणत्याही कृत्यात तुम्हाला काही दोष आढळतो का?” Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘na kho mayaṃ, bhante, bhagavato kiñci garahāma kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā. Bhagavā hi, bhante, anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugā ca, bhante, etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā; ahañca kho, bhante, bhagavantaṃ pavāremi. Na ca me bhagavā kiñci garahati kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’ti. असे म्हटले असता, आयुष्यमान सारिपुत्त आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग (उपरणे) परिधान करून, जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना असे म्हणाले – “भंते, आम्ही भगवंतांच्या कोणत्याही कायिक किंवा वाचिक कर्माची निंदा करत नाही. कारण, भंते, भगवान हे अनुत्पन्न मार्गाचे उत्पादक आहेत, न समजलेल्या मार्गाचे आकलन करून देणारे आहेत, न सांगितलेल्या मार्गाचे प्रख्यापक आहेत, ते मार्ग जाणणारे, मार्गविद् आणि मार्गकोविद आहेत. आणि भंते, आता त्यांचे श्रावक त्या मार्गाचे अनुसरण करत विहरत आहेत आणि नंतर त्यात प्रतिष्ठित झाले आहेत. आणि भंते, मी सुद्धा भगवंतांना निमंत्रित (पवारणा) करतो: भगवंतांना माझ्या कोणत्याही कायिक किंवा वाचिक कर्मामध्ये काही निंदनीय आढळले आहे का?” ‘‘Na khvāhaṃ te, sāriputta, kiñci garahāmi kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā. Paṇḍito tvaṃ, sāriputta, mahāpañño tvaṃ, sāriputta, puthupañño tvaṃ, sāriputta, hāsapañño tvaṃ, sāriputta, javanapañño tvaṃ, sāriputta, tikkhapañño tvaṃ, sāriputta, nibbedhikapañño tvaṃ, sāriputta. Seyyathāpi, sāriputta, rañño cakkavattissa jeṭṭhaputto pitarā pavattitaṃ cakkaṃ sammadeva anuppavatteti; evameva kho tvaṃ, sāriputta, mayā anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitaṃ sammadeva anuppavattesī’’ti. “सारिपुत्ता, मी तुझ्या कोणत्याही कायिक किंवा वाचिक कर्माची निंदा करत नाही. सारिपुत्ता, तू पंडित आहेस; सारिपुत्ता, तू महाप्रज्ञ आहेस; सारिपुत्ता, तू पृथुप्रज्ञ आहेस; सारिपुत्ता, तू हासप्रज्ञ आहेस; सारिपुत्ता, तू जवनप्रज्ञ आहेस; सारिपुत्ता, तू तीक्ष्णप्रज्ञ आहेस; सारिपुत्ता, तू निर्वेधिकप्रज्ञ आहेस. सारिपुत्ता, ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाचा ज्येष्ठ पुत्र आपल्या पित्याने फिरवलेले चक्र योग्य प्रकारे अनुवर्तित करतो; त्याचप्रमाणे, सारिपुत्ता, तू माझ्याद्वारे प्रवर्तित केलेले हे अनुत्तर धम्मचक्र योग्य प्रकारे अनुवर्तित करतोस.” ‘‘No ce kira me, bhante, bhagavā kiñci garahati kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā. Imesaṃ pana, bhante, bhagavā pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ na kiñci garahati kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’ti. ‘‘Imesampi khvāhaṃ, sāriputta, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ na [Pg.193] kiñci garahāmi kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā. Imesañhi, sāriputta, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ saṭṭhi bhikkhū tevijjā, saṭṭhi bhikkhū chaḷabhiññā, saṭṭhi bhikkhū ubhatobhāgavimuttā, atha itare paññāvimuttā’’ti. “भंते, जर भगवंतांना माझ्या कोणत्याही कायिक किंवा वाचिक कर्मामध्ये काही निंदनीय आढळले नसेल, तर भंते, भगवान या पाचशे भिक्खूंच्या कोणत्याही कायिक किंवा वाचिक कर्माची निंदा करतात का?” “सारिपुत्ता, मी या पाचशे भिक्खूंच्याही कोणत्याही कायिक किंवा वाचिक कर्माची निंदा करत नाही. कारण, सारिपुत्ता, या पाचशे भिक्खूंपैकी साठ भिक्खू त्रिविद्य (तेविज्जा) आहेत, साठ भिक्खू षडभिज्ञ (सहा अभिज्ञा प्राप्त) आहेत, साठ भिक्खू उभतोभागविमुक्त आहेत, आणि उर्वरित प्रज्ञाविमुक्त आहेत.” Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā, paṭibhāti maṃ sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi – तेव्हा आयुष्यमान वंगीस आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग परिधान करून, जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना असे म्हणाले – “भगवंत मला स्फुरत आहेत, सुगत मला स्फुरत आहेत!” भगवंतांनी म्हटले, “वंगीसा, तुला स्फुरो.” तेव्हा आयुष्यमान वंगीसांनी भगवंतांच्या समोर योग्य अशा गाथांनी त्यांची स्तुती केली – ‘‘Ajja pannarase visuddhiyā, bhikkhū pañcasatā samāgatā; Saṃyojanabandhanacchidā, anīghā khīṇapunabbhavā isī. “आज पंधराव्या दिवशी (पौर्णिमेच्या उपोसथ दिवशी) शुद्धीसाठी पाचशे भिक्खू एकत्र आले आहेत; जे संयोजनांचे आणि बंधनांचे उच्छेदन करणारे, दुःखरहित, पुनर्जन्म नष्ट केलेले ऋषी आहेत. ‘‘Cakkavattī yathā rājā, amaccaparivārito; Samantā anupariyeti, sāgarantaṃ mahiṃ imaṃ. “ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजा, आपल्या अमात्यांनी वेढलेला असून, महासागरापर्यंत पसरलेल्या या संपूर्ण पृथ्वीभोवती फिरतो, ‘‘Evaṃ vijitasaṅgāmaṃ, satthavāhaṃ anuttaraṃ; Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino. “त्याचप्रमाणे, संग्राम जिंकलेल्या, अनुत्तर सार्थवाह अशा भगवंतांची, त्रिविद्य आणि मृत्यूला जिंकणारे श्रावक सेवा करत आहेत. ‘‘Sabbe bhagavato puttā, palāpettha na vijjati; Taṇhāsallassa hantāraṃ, vande ādiccabandhuna’’nti. “हे सर्व भगवंतांचे पुत्र आहेत, यांच्यात कोणताही निरुपयोगी भुसा नाही. तृष्णा-शल्याचा नाश करणाऱ्या, आदित्यबंधू भगवंतांना मी वंदन करतो.” 8. Parosahassasuttaṃ ८. परोसहस्स सुत्त 216. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhatelasehi bhikkhusatehi. Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. Yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthaveyya’’nti. २१६. एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात साडेबाराशे (१२५०) भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खू संघासह विहरत होते. त्या वेळी भगवान भिक्खूंना निर्वाणाशी संबंधित धम्मचर्चेने उपदेश करत होते, त्यांना धम्मात समाविष्ट करत होते, त्यांना उत्साहित करत होते आणि आनंदित करत होते. आणि ते भिक्खूही आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्ताने एकाग्र होऊन, कान देऊन धम्म ऐकत होते. तेव्हा आयुष्यमान वंगीसांच्या मनात असा विचार आला – “हे भगवान भिक्खूंना निर्वाणाशी संबंधित धम्मचर्चेने उपदेश करत आहेत, त्यांना धम्मात समाविष्ट करत आहेत, त्यांना उत्साहित करत आहेत आणि आनंदित करत आहेत. आणि ते भिक्खूही आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्ताने एकाग्र होऊन, कान देऊन धम्म ऐकत आहेत. मग मी भगवंतांच्या समोर योग्य अशा गाथांनी त्यांची स्तुती का करू नये?” Atha [Pg.194] kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā, paṭibhāti maṃ sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi – तेव्हा आयुष्यमान वंगीस आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग परिधान करून, जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना असे म्हणाले – “भगवंत मला स्फुरत आहेत, सुगत मला स्फुरत आहेत!” भगवंतांनी म्हटले, “वंगीसा, तुला स्फुरो.” तेव्हा आयुष्यमान वंगीसांनी भगवंतांच्या समोर योग्य अशा गाथांनी त्यांची स्तुती केली – ‘‘Parosahassaṃ bhikkhūnaṃ, sugataṃ payirupāsati; Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ akutobhayaṃ. “एक हजाराहून अधिक भिक्खू सुगतांच्या सेवेत उपस्थित आहेत, जे निष्कलंक धम्माचा आणि निर्भय अशा निर्वाणाचा उपदेश करत आहेत. ‘‘Suṇanti dhammaṃ vimalaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ; Sobhati vata sambuddho, bhikkhusaṅghapurakkhato. “ते सम्यक्संबुद्धांनी उपदेशिलेला विमल धम्म ऐकत आहेत. भिक्खू संघाच्या मध्यभागी सुशोभित असणारे सम्यक्संबुद्ध खरोखरच अत्यंत शोभून दिसत आहेत! ‘‘Nāganāmosi bhagavā, isīnaṃ isisattamo; Mahāmeghova hutvāna, sāvake abhivassati. “भगवंत, आपले नाव ‘नाग’ आहे, आपण ऋषींमधील सातवे ऋषी आहात. महामेघाप्रमाणे होऊन आपण आपल्या श्रावकांवर वर्षाव करत आहात. ‘‘Divāvihārā nikkhamma, satthudassanakamyatā ; Sāvako te mahāvīra, pāde vandati vaṅgīso’’ti. “दिवसाच्या विहारातून बाहेर पडून, शास्त्यांच्या दर्शनाच्या इच्छेने, हे महावीरा, आपला श्रावक वंगीस आपल्या चरणांना वंदन करत आहे.” ‘‘Kiṃ nu te, vaṅgīsa, imā gāthāyo pubbe parivitakkitā, udāhu ṭhānasova taṃ paṭibhantī’’ti? ‘Na kho me, bhante, imā gāthāyo pubbe parivitakkitā, atha kho ṭhānasova maṃ paṭibhantī’ti. ‘Tena hi taṃ, vaṅgīsa, bhiyyosomattāya pubbe aparivitakkitā gāthāyo paṭibhantū’ti. ‘Evaṃ, bhante’ti kho āyasmā vaṅgīso bhagavato paṭissutvā bhiyyosomattāya bhagavantaṃ pubbe aparivitakkitāhi gāthāhi abhitthavi – “वंगीसा, या गाथा तू आधीच रचून ठेवल्या होत्या की तुला त्या याच क्षणी स्फुरल्या आहेत?” ‘भंते, या गाथा मी आधी रचून ठेवल्या नव्हत्या, तर मला त्या याच क्षणी स्फुरल्या आहेत.’ ‘तसे असेल तर, वंगीसा, तुला आधी न रचलेल्या आणखीही गाथा अधिक प्रमाणात स्फुरोत.’ ‘होय, भंते,’ असे म्हणून आयुष्यमान वंगीसांनी भगवंतांच्या शब्दांचे स्वागत केले आणि आधी न रचलेल्या गाथांनी भगवंतांची अधिक प्रमाणात स्तुती केली – ‘‘Ummaggapathaṃ mārassa abhibhuyya, carati pabhijja khilāni; Taṃ passatha bandhapamuñcakaraṃ, asitaṃ bhāgaso pavibhajaṃ. “माराच्या कुमार्गावर विजय मिळवून, मनातील अडथळे मोडून टाकून जे विहरत आहेत; त्या बंधनातून मुक्त करणाऱ्या, अनासक्त आणि धम्माचे योग्य प्रकारे विभाजन करून उपदेश करणाऱ्या भगवंतांना पहा. ‘‘Oghassa nittharaṇatthaṃ, anekavihitaṃ maggaṃ akkhāsi; Tasmiñce amate akkhāte, dhammaddasā ṭhitā asaṃhīrā. “चार ओघांमधून पार होण्यासाठी त्यांनी अनेक प्रकारचा मार्ग सांगितला आहे; त्या अमृत मार्गाचा उपदेश केला असता, धम्म पाहणारे त्यात अचल आणि अविचल होऊन प्रतिष्ठित झाले आहेत. ‘‘Pajjotakaro ativijjha, sabbaṭṭhitīnaṃ atikkamamaddasa; Ñatvā ca sacchikatvā ca, aggaṃ so desayi dasaddhānaṃ. “ज्ञानप्रकाश पसरवणाऱ्या भगवंतांनी सर्व प्रकारच्या दृष्टींच्या स्थानांना भेदून, संसारचक्राच्या पलीकडचे निर्वाण पाहिले; ते स्वतः जाणून आणि साक्षात्कृत करून, त्यांनी पाच जणांना त्या श्रेष्ठ धम्माचा उपदेश केला. ‘‘Evaṃ [Pg.195] sudesite dhamme,Ko pamādo vijānataṃ dhammaṃ ; Tasmā hi tassa bhagavato sāsane; Appamatto sadā namassamanusikkhe’’ti. “अशा प्रकारे धम्माचा उत्तम उपदेश केला असता, धम्म जाणणाऱ्यांना कोणता बरं प्रमाद असू शकतो? म्हणूनच, त्या भगवंतांच्या शासनात नेहमी अप्रमत्त राहून, वंदन करत धम्माचे आचरण करावे.” 9. Koṇḍaññasuttaṃ ९. कोंडण्य सुत्त 217. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā aññāsikoṇḍañño sucirasseva yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘‘koṇḍaññohaṃ, bhagavā, koṇḍaññohaṃ, sugatā’’ti. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā aññāsikoṇḍañño sucirasseva yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘koṇḍaññohaṃ, bhagavā, koṇḍaññohaṃ, sugatā’ti. Yaṃnūnāhaṃ āyasmantaṃ aññāsikoṇḍaññaṃ bhagavato sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthaveyya’’nti. २१७. एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान अज्ञासिकोंडण्य बऱ्याच दीर्घ काळानंतर जेथे भगवान होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांच्या चरणांवर आपले मस्तक टेकवून वंदन केले, भगवंतांच्या चरणांचे मुखाने चुंबन घेतले, हातांनी त्यांना कुरवाळले आणि आपले नाव सांगू लागले – “भगवंत, मी कोंडण्य आहे! सुगत, मी कोंडण्य आहे!” तेव्हा आयुष्यमान वंगिसांच्या मनात असा विचार आला – “हे आयुष्यमान अज्ञासिकोंडण्य बऱ्याच दीर्घ काळानंतर जेथे भगवान आहेत तेथे आले आहेत; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांच्या चरणांवर आपले मस्तक टेकवून वंदन केले, भगवंतांच्या चरणांचे मुखाने चुंबन घेतले, हातांनी त्यांना कुरवाळले आणि आपले नाव सांगू लागले – ‘भगवंत, मी कोंडण्य आहे! सुगत, मी कोंडण्य आहे!’ तर मग मी भगवंतांच्या समक्ष आयुष्यमान अज्ञासिकोंडण्यांची योग्य गाथांनी स्तुती करावी.” Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ, bhagavā, paṭibhāti maṃ, sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha kho āyasmā vaṅgīso āyasmantaṃ aññāsikoṇḍaññaṃ bhagavato sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi – त्यानंतर आयुष्यमान वंगिस आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग परिधान करून जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना म्हणाले – “भगवंत, मला स्फुरत आहे! सुगत, मला स्फुरत आहे!” भगवान म्हणाले – “वंगिस, तुला स्फुरू दे.” त्यानंतर आयुष्यमान वंगिसांनी भगवंतांच्या समक्ष आयुष्यमान अज्ञासिकोंडण्यांची योग्य गाथांनी स्तुती केली – ‘‘Buddhānubuddho so thero, koṇḍañño tibbanikkamo; Lābhī sukhavihārānaṃ, vivekānaṃ abhiṇhaso. “बुद्धांच्या मागोमाग सत्य जाणणारे, तीव्र प्रयत्नशील ते स्थवीर कोंडण्य आहेत; जे सुखविहारांचे आणि वारंवार एकांतवासाचे लाभ घेणारे आहेत. ‘‘Yaṃ sāvakena pattabbaṃ, satthusāsanakārinā; Sabbassa taṃ anuppattaṃ, appamattassa sikkhato. “शास्त्यांच्या शासनाचे पालन करणाऱ्या अप्रमत्तपणे साधना करणाऱ्या श्रावकाने जे काही प्राप्त करायचे असते, ते सर्व त्यांनी प्राप्त केले आहे. ‘‘Mahānubhāvo tevijjo, cetopariyāyakovido; Koṇḍañño buddhadāyādo, pāde vandati satthuno’’ti. “महानुभाव, त्रैविद्य, परचित्तज्ञानकुशल आणि बुद्धांचे खरे वारसदार असलेले कोंडण्य शास्त्यांच्या चरणांना वंदन करत आहेत.” 10. Moggallānasuttaṃ १०. मोग्गल्लानसुत्त 218. Ekaṃ [Pg.196] samayaṃ bhagavā rājagahe viharati isigilipasse kāḷasilāyaṃ mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi. Tesaṃ sudaṃ āyasmā mahāmoggallāno cetasā cittaṃ samannesati vippamuttaṃ nirupadhiṃ. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho bhagavā rājagahe viharati isigilipasse kāḷasilāyaṃ mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi. Tesaṃ sudaṃ āyasmā mahāmoggallāno cetasā cittaṃ samannesati vippamuttaṃ nirupadhiṃ. Yaṃnūnāhaṃ āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ bhagavato sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthaveyya’’nti. २१८. एकदा भगवान राजगृह येथे इसिगिली पर्वताच्या कुशीत काळशिला येथे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासोबत विहार करत होते, जे सर्वच्या सर्व अर्हत होते. तेथे आयुष्यमान महामोग्गल्लान आपल्या चित्ताने त्यांच्या क्लेशमुक्त आणि उपाधिरहित चित्ताचे निरीक्षण करत होते. तेव्हा आयुष्यमान वंगिसांच्या मनात असा विचार आला – “हे भगवान राजगृह येथे इसिगिली पर्वताच्या कुशीत काळशिला येथे पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासोबत विहार करत आहेत, जे सर्वच्या सर्व अर्हत आहेत. तेथे आयुष्यमान महामोग्गल्लान आपल्या चित्ताने त्यांच्या क्लेशमुक्त आणि उपाधिरहित चित्ताचे निरीक्षण करत आहेत. तर मग मी भगवंतांच्या समक्ष आयुष्यमान महामोग्गल्लानांची योग्य गाथांनी स्तुती करावी.” Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ, bhagavā, paṭibhāti maṃ, sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha kho āyasmā vaṅgīso āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ bhagavato sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi – त्यानंतर आयुष्यमान वंगिस आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग परिधान करून जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना म्हणाले – “भगवंत, मला स्फुरत आहे! सुगत, मला स्फुरत आहे!” भगवान म्हणाले – “वंगिस, तुला स्फुरू दे.” त्यानंतर आयुष्यमान वंगिसांनी भगवंतांच्या समक्ष आयुष्यमान महामोग्गल्लानांची योग्य गाथांनी स्तुती केली – ‘‘Nagassa passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ; Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino. “पर्वताच्या कुशीत बसलेल्या, दुःखाच्या पार गेलेल्या मुनींची, मृत्यूवर विजय मिळवणारे त्रैविद्य श्रावक सेवा-उपासना करत आहेत. ‘‘Te cetasā anupariyeti, moggallāno mahiddhiko; Cittaṃ nesaṃ samannesaṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ. “महान ऋद्धीवान मोग्गल्लान आपल्या चित्ताने त्यांच्या चित्ताचे निरीक्षण करत आहेत आणि त्यांचे क्लेशमुक्त व उपाधिरहित चित्त जाणून घेत आहेत. ‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ; Anekākārasampannaṃ, payirupāsanti gotama’’nti. “अशा प्रकारे सर्व गुणांनी संपन्न, दुःखाच्या पार गेलेल्या, अनेक कल्याणकारी गुणांनी युक्त अशा गौतम मुनींची श्रावक सेवा-उपासना करत आहेत.” 11. Gaggarāsuttaṃ ११. गग्गरासुत्त 219. Ekaṃ samayaṃ bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sattahi ca upāsakasatehi sattahi ca upāsikāsatehi anekehi ca devatāsahassehi. Tyāssudaṃ bhagavā atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Atha kho āyasmato vaṅgīsassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho [Pg.197] bhagavā campāyaṃ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sattahi ca upāsakasatehi sattahi ca upāsikāsatehi anekehi ca devatāsahassehi. Tyāssudaṃ bhagavā atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ sammukhā sāruppāya gāthāya abhitthaveyya’’nti. २१९. एकदा भगवान चंपा नगरीत गग्गरा पुष्करणीच्या तीरावर पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासोबत, सातशे उपासक, सातशे उपासिका आणि अनेक हजार देवतांसोबत विहार करत होते. तेथे भगवान आपल्या वर्णाने आणि यशाने अत्यंत शोभून दिसत होते. तेव्हा आयुष्यमान वंगिसांच्या मनात असा विचार आला – “हे भगवान चंपा नगरीत गग्गरा पुष्करणीच्या तीरावर पाचशे भिक्खूंच्या मोठ्या भिक्खूसंघासोबत, सातशे उपासक, सातशे उपासिका आणि अनेक हजार देवतांसोबत विहार करत आहेत. तेथे भगवान आपल्या वर्णाने आणि यशाने अत्यंत शोभून दिसत आहेत. तर मग मी भगवंतांच्या समक्ष योग्य गाथेने त्यांची स्तुती करावी.” Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ, bhagavā, paṭibhāti maṃ, sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ, vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ sammukhā sāruppāya gāthāya abhitthavi – त्यानंतर आयुष्यमान वंगिस आपल्या आसनावरून उठले, एका खांद्यावर उत्तरासंग परिधान करून जेथे भगवान होते त्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना म्हणाले – “भगवंत, मला स्फुरत आहे! सुगत, मला स्फुरत आहे!” भगवान म्हणाले – “वंगिस, तुला स्फुरू दे.” त्यानंतर आयुष्यमान वंगिसांनी भगवंतांच्या समक्ष योग्य गाथेने त्यांची स्तुती केली – ‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe,Virocati vigatamalova bhāṇumā; Evampi aṅgīrasa tvaṃ mahāmuni,Atirocasi yasasā sabbaloka’’nti. “ज्याप्रमाणे ढगविरहित आकाशात चंद्र शोभून दिसतो, किंवा मलरहित सूर्य प्रकाशतो; त्याचप्रमाणे हे अंगीरस! हे महामुनी! आपण आपल्या यशाने संपूर्ण लोकात अतिशय शोभून दिसत आहात.” 12. Vaṅgīsasuttaṃ १२. वंगिससुत्त 220. Ekaṃ samayaṃ āyasmā vaṅgīso sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā vaṅgīso aciraarahattappatto hutvā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedī tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – २२०. एकदा आयुष्यमान वंगिस श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकांच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान वंगिस नुकतेच अर्हतपद प्राप्त करून विमुक्तीसुखाचा अनुभव घेत होते. त्या प्रसंगी त्यांनी या गाथा म्हटल्या – ‘‘Kāveyyamattā vicarimha pubbe, gāmā gāmaṃ purā puraṃ; Athaddasāma sambuddhaṃ, saddhā no upapajjatha. “पूर्वी आम्ही काव्याच्या नशेत एका गावावरून दुसऱ्या गावावर, एका नगरावरून दुसऱ्या नगरावर फिरत असू. नंतर आम्ही सम्यक संबुद्धांना पाहिले आणि आमच्यात श्रद्धा उत्पन्न झाली. ‘‘So me dhammamadesesi, khandhāyatanadhātuyo ; Tassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ. “त्यांनी मला धम्माचा उपदेश केला – स्कंध, आयतन आणि धातूंचा. त्यांचा तो धम्म ऐकून मी गृहत्याग करून प्रव्रज्या घेतली. ‘‘Bahunnaṃ vata atthāya, bodhiṃ ajjhagamā muni; Bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca, ye niyāmagataddasā. “नक्कीच, बहुजनांच्या कल्याणासाठी मुनींनी बोधी प्राप्त केली; त्या भिक्खू आणि भिक्खुणींसाठी, ज्यांनी नियत मार्गाचे दर्शन घेतले आहे. ‘‘Svāgataṃ [Pg.198] vata me āsi, mama buddhassa santike; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ. “बुद्धांच्या सानिध्यात माझे येणे खरोखरच सुस्वागत ठरले; मी तीन विद्या प्राप्त केल्या आहेत आणि बुद्धांचे शासन पूर्ण केले आहे. ‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhuṃ visodhitaṃ; Tevijjo iddhipattomhi, cetopariyāyakovido’’ti. “मी पूर्वजन्मांचे स्मरण जाणतो, माझे दिव्यचक्षू विशुद्ध झाले आहेत. मी त्रैविद्य आहे, ऋद्धी प्राप्त आहे आणि परचित्तज्ञानात कुशल आहे.” Vaṅgīsasaṃyuttaṃ samattaṃ. वंगिससंयुत्त समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका – Nikkhantaṃ arati ceva, pesalā atimaññanā; Ānandena subhāsitā, sāriputtapavāraṇā; Parosahassaṃ koṇḍañño, moggallānena gaggarā; Vaṅgīsena dvādasāti. निक्खंत, अरती, पेसला, अतिमञ्ञना, आनन्द, सुभासित, सारिपुत्त, पवारणा, परोसहस्स, कोण्डञ्ञ, मोग्गल्लान, गग्गरा आणि वंगिस – अशा या बारा सुत्तांचा हा संग्रह आहे. 9. Vanasaṃyuttaṃ ९. वनसंयुत्त 1. Vivekasuttaṃ १. विवेकसुत्त 221. Evaṃ [Pg.199] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ aññataro bhikkhu kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena so bhikkhu divāvihāragato pāpake akusale vitakke vitakketi gehanissite. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā tassa bhikkhuno anukampikā atthakāmā taṃ bhikkhuṃ saṃvejetukāmā yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ gāthāhi ajjhabhāsi – २२१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी एक भिक्खू कोसल देशातील एका वनखंडात (अरण्यात) विहार करत होते. त्या वेळी ते भिक्खू दिवसाच्या विहारासाठी गेले असता, घराशी (गृहस्थजीवनाशी) संबंधित असलेल्या पापकारक, अकुशल विचारांचे चिंतन करू लागले. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या एका देवतेने, त्या भिक्खूविषयी अनुकंपा व त्यांचे हित चिंतून, त्यांच्या मनात संवेग (तीव्र जाणीव) निर्माण करण्याच्या इच्छेने, ते भिक्खू जेथे होते तेथे ती आली. जवळ येऊन तिने त्या भिक्खूंना गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Vivekakāmosi vanaṃ paviṭṭho,Atha te mano niccharatī bahiddhā; Jano janasmiṃ vinayassu chandaṃ,Tato sukhī hohisi vītarāgo. “तुम्ही एकांताची (विवेकाची) इच्छा धरून वनात प्रवेश केला आहे, तरीही तुमचे मन बाहेर भटकत आहे. हे मानवा, इतर माणसांविषयीची आसक्ती (इच्छा) दूर करा; त्यामुळे तुम्ही रागरहित होऊन सुखी व्हाल. ‘‘Aratiṃ pajahāsi sato, bhavāsi sataṃ taṃ sārayāmase; Pātālarajo hi duttaro, mā taṃ kāmarajo avāhari. “तुम्ही उदासीनतेचा (अरतीचा) त्याग करा आणि जागरूक (स्मृतिमान) व्हा. जागरूक असलेल्या तुम्हाला आम्ही आठवण करून देत आहोत. पाताळातील धुळीप्रमाणे असलेला हा क्लेशरूपी मळ पार करणे कठीण आहे; कामवासनेच्या धुळीला स्वतःला वाहून नेऊ देऊ नका. ‘‘Sakuṇo yathā paṃsukunthito, vidhunaṃ pātayati sitaṃ rajaṃ; Evaṃ bhikkhu padhānavā satimā, vidhunaṃ pātayati sitaṃ raja’’nti. “ज्याप्रमाणे धुळीने माखलेला पक्षी स्वतःला झटकून शरीराला चिकटलेली धूळ पाडून टाकतो, त्याचप्रमाणे उद्योगी आणि जागरूक भिक्खूने स्वतःला झटकून चिकटलेला क्लेशरूपी मळ पाडून टाकावा.” Atha kho so bhikkhu tāya devatāya saṃvejito saṃvegamāpādīti. तेव्हा त्या देवतेने संवेगित केलेले ते भिक्खू संवेगाला (तीव्र वैराग्याला) प्राप्त झाले. 2. Upaṭṭhānasuttaṃ २. उपठ्ठानसुत्त (जागृत करणारे सुत्त) 222. Ekaṃ samayaṃ aññataro bhikkhu kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena so bhikkhu divāvihāragato supati. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā tassa bhikkhuno anukampikā atthakāmā taṃ bhikkhuṃ saṃvejetukāmā yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ gāthāhi ajjhabhāsi – २२२. एका वेळी एक भिक्खू कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. त्या वेळी ते भिक्खू दिवसाच्या विहारासाठी गेले असता झोपले. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या एका देवतेने, त्या भिक्खूविषयी अनुकंपा व त्यांचे हित चिंतून, त्यांच्या मनात संवेग निर्माण करण्याच्या इच्छेने, ते भिक्खू जेथे होते तेथे ती आली. जवळ येऊन तिने त्या भिक्खूंना गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Uṭṭhehi bhikkhu kiṃ sesi, ko attho supitena te; Āturassa hi kā niddā, sallaviddhassa ruppato. “उठा भिक्खू, का झोपला आहात? तुम्हाला झोपण्याने काय लाभ होणार? जो क्लेशांनी पीडित आहे आणि तृष्णारूपी बाणाने विंधला जाऊन तळमळत आहे, त्याला झोप कशी येऊ शकते? ‘‘Yāya [Pg.200] saddhāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ; Tameva saddhaṃ brūhehi, mā niddāya vasaṃ gamī’’ti. “ज्या श्रद्धेने तुम्ही गृहत्याग करून अनगारिक (प्रव्रजित) झाला आहात, त्याच श्रद्धेची वृद्धी करा; आळस व झोपेच्या आहारी जाऊ नका.” ‘‘Aniccā addhuvā kāmā, yesu mandova mucchito; Baddhesu muttaṃ asitaṃ, kasmā pabbajitaṃ tape. “कामभोग हे अनित्य आणि अस्थिर आहेत, ज्यांच्यामध्ये केवळ मूर्ख मनुष्यच मोहित होतो. जो बंधनांतून मुक्त आणि अनासक्त आहे, अशा प्रव्रजिताला दिवसाची झोप का बरे संताप देऊ शकेल? ‘‘Chandarāgassa vinayā, avijjāsamatikkamā; Taṃ ñāṇaṃ paramodānaṃ, kasmā pabbajitaṃ tape. “कामरागाचा निरोध केल्यामुळे आणि अविद्येचे उल्लंघन केल्यामुळे, ज्यांचे ज्ञान अत्यंत शुद्ध झाले आहे, अशा प्रव्रजिताला दिवसाची झोप का बरे संताप देऊ शकेल? ‘‘Chetvā avijjaṃ vijjāya, āsavānaṃ parikkhayā; Asokaṃ anupāyāsaṃ, kasmā pabbajitaṃ tape. “विद्येने अविद्येचा छेद करून आणि आसवांचा क्षय करून जो शोकरहित व त्रासरहित झाला आहे, अशा प्रव्रजिताला दिवसाची झोप का बरे संताप देऊ शकेल? ‘‘Āraddhavīriyaṃ pahitattaṃ, niccaṃ daḷhaparakkamaṃ; Nibbānaṃ abhikaṅkhantaṃ, kasmā pabbajitaṃ tape’’ti. “ज्यांनी वीर्य आरंभिले आहे, ज्यांचे चित्त निर्वाणाकडे प्रवृत्त आहे, जे सदैव दृढ पराक्रमी आहेत आणि निर्वाणाची आकांक्षा बाळगतात, अशा प्रव्रजिताला दिवसाची झोप का बरे संताप देऊ शकेल?” 3. Kassapagottasuttaṃ ३. कस्सपगोत्तसुत्त 223. Ekaṃ samayaṃ āyasmā kassapagotto kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena āyasmā kassapagotto divāvihāragato aññataraṃ chetaṃ ovadati. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā āyasmantaṃ kassapagottaṃ saṃvejetukāmā yenāyasmā kassapagotto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ kassapagottaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – २२३. एका वेळी आयुष्यमान कस्सपगोत्त कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान कस्सपगोत्त दिवसाच्या विहारासाठी गेले असता एका पारध्याला (शिकारीला) उपदेश करत होते. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या देवतेने, आयुष्यमान कस्सपगोत्त यांच्या मनात संवेग निर्माण करण्याच्या इच्छेने, आयुष्यमान कस्सपगोत्त जेथे होते तेथे ती आली. जवळ येऊन तिने आयुष्यमान कस्सपगोत्त यांना गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Giriduggacaraṃ chetaṃ, appapaññaṃ acetasaṃ; Akāle ovadaṃ bhikkhu, mandova paṭibhāti maṃ. “डोंगराळ दऱ्याखोऱ्यांत फिरणाऱ्या, अल्पबुद्धी आणि विवेक नसलेल्या पारध्याला अवेळी उपदेश करणारे हे भिक्खू मला एखाद्या अज्ञानी माणसासारखे वाटतात. ‘‘Suṇāti na vijānāti, āloketi na passati; Dhammasmiṃ bhaññamānasmiṃ, atthaṃ bālo na bujjhati. तो ऐकतो पण समजत नाही, पाहतो पण त्याला दिसत नाही; धम्माचा उपदेश केला जात असतानाही तो मूर्ख त्याचा अर्थ समजत नाही. ‘‘Sacepi dasa pajjote, dhārayissasi kassapa; Neva dakkhati rūpāni, cakkhu hissa na vijjatī’’ti. हे कस्सप, जरी तुम्ही दहा दिवे पेटवून धरलेत, तरीही तो रूपे पाहू शकणार नाही, कारण त्याला पाहण्यासाठी (ज्ञानाचे) डोळेच नाहीत.” Atha kho āyasmā kassapagotto tāya devatāya saṃvejito saṃvegamāpādīti. तेव्हा आयुष्यमान कस्सपगोत्त त्या देवतेने संवेगित केले असता संवेगाला प्राप्त झाले. 4. Sambahulasuttaṃ ४. सम्बहुलसुत्त (अनेक भिक्खूंचे सुत्त) 224. Ekaṃ [Pg.201] samayaṃ sambahulā bhikkhū kosalesu viharanti aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Atha kho te bhikkhū vassaṃvuṭṭhā temāsaccayena cārikaṃ pakkamiṃsu. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā te bhikkhū apassantī paridevamānā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – २२४. एका वेळी अनेक भिक्खू कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. वर्षावास पूर्ण झाल्यावर, तीन महिन्यांनंतर ते भिक्खू चारिकेसाठी (प्रवासासाठी) निघून गेले. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या देवतेने त्या भिक्खूंना न पाहून, विलाप करत त्या वेळी ही गाथा म्हटली – ‘‘Arati viya mejja khāyati,Bahuke disvāna vivitte āsane; Te cittakathā bahussutā,Kome gotamasāvakā gatā’’ti. “आज मला अनेक रिकामी व एकांत आसने पाहून उदासीनता वाटत आहे. ते सुंदर प्रवचन करणारे, बहुश्रुत असलेले गोतमांचे (बुद्धांचे) श्रावक कोठे गेले बरं?” Evaṃ vutte, aññatarā devatā taṃ devataṃ gāthāya paccabhāsi – असे म्हटले असता, दुसऱ्या एका देवतेने त्या देवतेला गाथेने प्रत्युत्तर दिले – ‘‘Māgadhaṃ gatā kosalaṃ gatā, ekacciyā pana vajjibhūmiyā; Magā viya asaṅgacārino, aniketā viharanti bhikkhavo’’ti. “काही मगध देशात गेले आहेत, काही कोसल देशात गेले आहेत, तर काही वज्जींच्या भूमीवर गेले आहेत. जंगलातील हरिणांप्रमाणे आसक्तीशिवाय मुक्तपणे विहार करणारे ते भिक्खू कोणत्याही एका घराशिवाय (अनिकेत होऊन) सर्वत्र विहार करत आहेत.” 5. Ānandasuttaṃ ५. आनन्दसुत्त 225. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena āyasmā ānando ativelaṃ gihisaññattibahulo viharati. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā āyasmato ānandassa anukampikā atthakāmā āyasmantaṃ ānandaṃ saṃvejetukāmā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २२५. एका वेळी आयुष्यमान आनंद कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान आनंद गृहस्थांना उपदेश करण्यात अतिशय व्यस्त राहत असत. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या देवतेने, आयुष्यमान आनंद यांच्याविषयी अनुकंपा व त्यांचे हित चिंतून, त्यांच्या मनात संवेग निर्माण करण्याच्या इच्छेने, आयुष्यमान आनंद जेथे होते तेथे ती आली. जवळ येऊन तिने आयुष्यमान आनंद यांना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Rukkhamūlagahanaṃ pasakkiya, nibbānaṃ hadayasmiṃ opiya; Jhā gotama mā pamādo, kiṃ te biḷibiḷikā karissatī’’ti. “वृक्षाच्या मुळाशी असलेल्या घनदाट अरण्यात प्रवेश करून, निर्वाणाला हृदयात धारण करून ध्यान करा, हे गोतम (आनंद)! आळस करू नका. हा लोकांचा कोलाहल (लोकांशी निरर्थक संभाषण) तुमचे काय भले करणार?” Atha kho āyasmā ānando tāya devatāya saṃvejito saṃvegamāpādīti. तेव्हा आयुष्यमान आनंद त्या देवतेने संवेगित केले असता संवेगाला प्राप्त झाले. 6. Anuruddhasuttaṃ ६. अनुरुद्धसुत्त 226. Ekaṃ samayaṃ āyasmā anuruddho kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Atha kho aññatarā tāvatiṃsakāyikā devatā jālinī [Pg.202] nāma āyasmato anuruddhassa purāṇadutiyikā yenāyasmā anuruddho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ anuruddhaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २२६. एका वेळी आयुष्यमान अनुरुद्ध कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. तेव्हा तावतींस देवलोकातील जालिनी नावाची एक देवकन्या, जी पूर्वजन्मात आयुष्यमान अनुरुद्ध यांची पत्नी होती, आयुष्यमान अनुरुद्ध जेथे होते तेथे आली. जवळ येऊन तिने आयुष्यमान अनुरुद्ध यांना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Tattha cittaṃ paṇidhehi, yattha te vusitaṃ pure; Tāvatiṃsesu devesu, sabbakāmasamiddhisu; Purakkhato parivuto, devakaññāhi sobhasī’’ti. “तुमचे मन तेथे लावा, जेथे तुम्ही पूर्वी राहत होतात. सर्व कामभोगांनी समृद्ध अशा तावतींस देवलोकात देवकन्यांनी वेढलेले तुम्ही अत्यंत शोभून दिसत होतात.” ‘‘Duggatā devakaññāyo, sakkāyasmiṃ patiṭṭhitā; Te cāpi duggatā sattā, devakaññāhi patthitā’’ti. “सत्कायदृष्टीत (अहंकारात) स्थिर असलेल्या देवकन्या दुर्गतीला प्राप्त झालेल्या आहेत; आणि ज्या देवकन्यांची इच्छा बाळगतात, ते प्राणी देखील दुर्गतीलाच प्राप्त होतात.” ‘‘Na te sukhaṃ pajānanti, ye na passanti nandanaṃ; Āvāsaṃ naradevānaṃ, tidasānaṃ yasassina’’nti. “ज्यांनी यशस्वी अशा तावतींस देवपुत्रांचे निवासस्थान असलेले नंदनवन पाहिले नाही, त्यांना खऱ्या सुखाची माहितीच नाही.” ‘‘Na tvaṃ bāle vijānāsi, yathā arahataṃ vaco; Aniccā sabbasaṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho. “हे अज्ञानी देवकन्ये, अर्हतांचे वचन काय आहे हे तुला माहीत नाही. सर्व संस्कार (संखारा) अनित्य आहेत, उत्पन्न होणे आणि नष्ट होणे हाच त्यांचा स्वभाव आहे. उत्पन्न होऊन ते नष्ट होतात; त्यांचा उपशम (शांत होणे म्हणजेच निर्वाण) हेच खरे सुख आहे. ‘‘Natthi dāni punāvāso, devakāyasmi jālini; Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. हे जालिनी, आता माझा देवलोकात पुन्हा निवास होणार नाही. माझा जन्म-संसार संपुष्टात आला आहे, आता मला पुनर्जन्म नाही.” 7. Nāgadattasuttaṃ ७. नागदत्तसुत्त 227. Ekaṃ samayaṃ āyasmā nāgadatto kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena āyasmā nāgadatto atikālena gāmaṃ pavisati, atidivā paṭikkamati. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā āyasmato nāgadattassa anukampikā atthakāmā āyasmantaṃ nāgadattaṃ saṃvejetukāmā yenāyasmā nāgadatto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ nāgadattaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – २२७. एकदा आयुष्यमान नागदत्त कोसल देशातील एका वनखंडात (अरण्य भागात) विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान नागदत्त अतिशय सकाळीच गावात प्रवेश करत असत आणि भर दुपारी (खूप उशिरा) परत येत असत. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या एका देवतेने, जी आयुष्यमान नागदत्तांविषयी अनुकंपा बाळगणारी, त्यांचे हित इच्छिणारी होती आणि त्यांच्या मनात संवेग (वैराग्य/तीव्र जाणीव) निर्माण करू इच्छित होती, आयुष्यमान नागदत्त जेथे होते तेथे ती गेली. जवळ जाऊन तिने आयुष्यमान नागदत्तांना गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Kāle pavisa nāgadatta, divā ca āgantvā ativelacārī; Saṃsaṭṭho gahaṭṭhehi, samānasukhadukkho. “हे नागदत्त! तू सकाळीच (गावात) प्रवेश करतोस आणि दुपारी परत येतोस, अशा प्रकारे तू अवेळी फिरणारा (अतिवेलचारी) झाला आहेस. गृहस्थांशी अतिशय संसृष्ट (एकत्र आलेला) राहून तू त्यांच्या सुख-दुःखात भागीदार होत आहेस. ‘‘Bhāyāmi nāgadattaṃ suppagabbhaṃ, kulesu vinibaddhaṃ; Mā heva maccurañño balavato, antakassa vasaṃ upesī’’ti. “कुलांमध्ये (घराण्यांमध्ये) आसक्त झालेल्या आणि अत्यंत प्रगल्भ (धिटाई करणाऱ्या) नागदत्ताविषयी मला भीती वाटते. बलवान आणि अंतक (सर्व संपवणाऱ्या) अशा मृत्यूराजाच्या वशात तू पडू नकोस.” Atha [Pg.203] kho āyasmā nāgadatto tāya devatāya saṃvejito saṃvegamāpādīti. त्यानंतर आयुष्यमान नागदत्त त्या देवतेने संवेजित (जागृत) केल्यामुळे संवेगाला (तीव्र वैराग्याला) प्राप्त झाले. 8. Kulagharaṇīsuttaṃ ८. कुलघरणी सुत्त (गृहस्वामिनी सूत्र) 228. Ekaṃ samayaṃ aññataro bhikkhu kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena so bhikkhu aññatarasmiṃ kule ativelaṃ ajjhogāḷhappatto viharati. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā tassa bhikkhuno anukampikā atthakāmā taṃ bhikkhuṃ saṃvejetukāmā yā tasmiṃ kule kulagharaṇī, tassā vaṇṇaṃ abhinimminitvā yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ gāthāya ajjhabhāsi – २२८. एकदा एक भिक्खू कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. त्या वेळी ते भिक्खू एका विशिष्ट कुटुंबात अतिशय घनिष्ठ (आसक्त) होऊन राहत असत. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या एका देवतेने, जी त्या भिक्खूंविषयी अनुकंपा बाळगणारी, त्यांचे हित इच्छिणारी होती आणि त्यांच्या मनात संवेग निर्माण करू इच्छित होती, त्या कुटुंबातील गृहस्वामिनीचे रूप धारण केले आणि ते भिक्खू जेथे होते तेथे ती गेली. जवळ जाऊन तिने त्या भिक्खूंना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Nadītīresu saṇṭhāne, sabhāsu rathiyāsu ca; Janā saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantara’’nti. “नदीकाठांवर, विश्रामगृहांमध्ये, सभांमध्ये आणि रस्त्यांवर लोक एकत्र येऊन माझ्याबद्दल आणि तुझ्याबद्दल कुजबुजतात (चर्चा करतात). आपल्या दोघांमध्ये असे काय आहे?” ‘‘Bahūhi saddā paccūhā, khamitabbā tapassinā; Na tena maṅku hotabbaṃ, na hi tena kilissati. “तपस्वी पुरुषाने (साधकाने) लोकांच्या अनेक प्रतिकूल शब्दांचे (निंदेचे) सहनशीलतेने स्वागत केले पाहिजे. त्याने त्यामुळे खिन्न (उद्विग्न) होऊ नये, कारण केवळ दुसऱ्यांच्या बोलण्याने माणूस मलिन (दूषित) होत नाही. ‘‘Yo ca saddaparittāsī, vane vātamigo yathā; Lahucittoti taṃ āhu, nāssa sampajjate vata’’nti. “परंतु जो वनातील वातहरिणाप्रमाणे केवळ आवाजानेच भयभीत होतो, त्याला ज्ञानी लोक 'चंचल मनाचा' म्हणतात. त्याचे व्रत (साधना) कधीही यशस्वी होत नाही.” 9. Vajjiputtasuttaṃ ९. वज्जिपुत्ता सुत्त 229. Ekaṃ samayaṃ aññataro vajjiputtako bhikkhu vesāliyaṃ viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena vesāliyaṃ vajjiputtako sabbaratticāro hoti. Atha kho so bhikkhu vesāliyā tūriya-tāḷita-vādita-nigghosasaddaṃ sutvā paridevamāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – २२९. एकदा एक वज्जिपुत्र भिक्खू वेसाली येथील एका वनखंडात विहार करत होते. त्या वेळी वेसालीमध्ये वज्जिपुत्रांचा रात्रभर चालणारा उत्सव सुरू होता. तेव्हा वेसालीतून येणारा वाद्यांचा, ताशांचा आणि संगीताचा मोठा आवाज ऐकून ते भिक्खू विलाप करत त्या वेळी ही गाथा म्हणाले – ‘‘Ekakā mayaṃ araññe viharāma,Apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ; Etādisikāya rattiyā,Ko su nāmamhehi pāpiyo’’ti. “आम्ही जंगलात टाकून दिलेल्या लाकडासारखे अरण्यवासात एकटेच राहत आहोत. अशा (उत्सवाच्या) रात्री आमच्यापेक्षा अधिक दुर्दैवी (हीन) दुसरा कोण असेल?” Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā tassa bhikkhuno anukampikā atthakāmā taṃ bhikkhuṃ saṃvejetukāmā yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ gāthāya ajjhabhāsi – तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या एका देवतेने, जी त्या भिक्खूंविषयी अनुकंपा बाळगणारी, त्यांचे हित इच्छिणारी होती आणि त्यांच्या मनात संवेग निर्माण करू इच्छित होती, ते भिक्खू जेथे होते तेथे ती गेली. जवळ जाऊन तिने त्या भिक्खूंना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Ekakova [Pg.204] tvaṃ araññe viharasi, apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukaṃ; Tassa te bahukā pihayanti, nerayikā viya saggagāmina’’nti. “जरी तू जंगलात टाकून दिलेल्या लाकडासारखा अरण्यात एकटाच राहत असलास, तरी नरकातील जीव जसे स्वर्गात जाणाऱ्यांचा हेवा करतात, तसेच अनेक जण तुझा हेवा (आदरयुक्त मत्सर) करतात.” Atha kho so bhikkhu tāya devatāya saṃvejito saṃvegamāpādīti. त्यानंतर ते भिक्खू त्या देवतेने संवेजित केल्यामुळे संवेगाला प्राप्त झाले. 10. Sajjhāyasuttaṃ १०. सज्झाय सुत्त (पठण सूत्र) 230. Ekaṃ samayaṃ aññataro bhikkhu kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena so bhikkhu yaṃ sudaṃ pubbe ativelaṃ sajjhāyabahulo viharati so aparena samayena appossukko tuṇhībhūto saṅkasāyati. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā tassa bhikkhuno dhammaṃ asuṇantī yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ gāthāya ajjhabhāsi – २३०. एकदा एक भिक्खू कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. त्या वेळी ते भिक्खू पूर्वी खूप वेळ धम्माचे पठण (सज्झाय) करत असत, परंतु काही काळानंतर ते निरुत्साही होऊन मौन धारण करून राहू लागले. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या देवतेला त्या भिक्खूंचे धम्मपठण ऐकू न आल्यामुळे, ते भिक्खू जेथे होते तेथे ती गेली. जवळ जाऊन तिने त्या भिक्खूंना गाथेने संबोधित केले – ‘‘Kasmā tuvaṃ dhammapadāni bhikkhu, nādhīyasi bhikkhūhi saṃvasanto; Sutvāna dhammaṃ labhatippasādaṃ, diṭṭheva dhamme labhatippasaṃsa’’nti. “हे भिक्खू! इतर भिक्खूंसोबत राहत असताना तू धम्मपदांचे पठण का करत नाहीस? धम्म ऐकून माणसाला प्रसन्नता लाभते आणि याच जन्मात त्याला प्रशंसाही मिळते.” ‘‘Ahu pure dhammapadesu chando, yāva virāgena samāgamimha; Yato virāgena samāgamimha, yaṃ kiñci diṭṭhaṃva sutaṃ mutaṃ vā; Aññāya nikkhepanamāhu santo’’ti. “जोपर्यंत मला वैराग्य (अरिहंत पद) प्राप्त झाले नव्हते, तोपर्यंत माझी धम्मपदांच्या पठणात रुची होती. परंतु जेव्हापासून मला वैराग्य प्राप्त झाले आहे, तेव्हापासून जे काही पाहिले, ऐकले किंवा अनुभवले आहे, ते सर्व जाणून घेऊन त्याचा त्याग करणे (पठण थांबवणे) यालाच संत (ज्ञानी) योग्य मानतात.” 11. Akusalavitakkasuttaṃ ११. अकुसलवितक्क सुत्त (अकुशल विचार सूत्र) 231. Ekaṃ samayaṃ aññataro bhikkhu kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena so bhikkhu divāvihāragato pāpake akusale vitakke vitakketi, seyyathidaṃ – kāmavitakkaṃ, byāpādavitakkaṃ, vihiṃsāvitakkaṃ. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā tassa bhikkhuno anukampikā atthakāmā taṃ bhikkhuṃ saṃvejetukāmā yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ gāthāhi ajjhabhāsi – २३१. एकदा एक भिक्खू कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. त्या वेळी ते भिक्खू दिवसाच्या विश्रांतीसाठी गेले असता त्यांच्या मनात पापी, अकुशल विचार येऊ लागले, जसे की – कामवितर्क (वासनायुक्त विचार), व्यापादवितर्क (द्वेषयुक्त विचार) आणि विहिंसावितर्क (हिंसेचे विचार). तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या एका देवतेने, जी त्या भिक्खूंविषयी अनुकंपा बाळगणारी, त्यांचे हित इच्छिणारी होती आणि त्यांच्या मनात संवेग निर्माण करू इच्छित होती, ते भिक्खू जेथे होते तेथे ती गेली. जवळ जाऊन तिने त्या भिक्खूंना गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Ayoniso manasikārā, so vitakkehi khajjasi; Ayoniso paṭinissajja, yoniso anucintaya. “अयोग्य मनसिकारामुळे (अयोनिसो मनसिकार) तू या विचारांनी ग्रासला गेला आहेस. अयोग्य मनसिकाराचा त्याग कर आणि योग्य प्रकारे (योनिसो मनसिकार) विचार कर. ‘‘Satthāraṃ [Pg.205] dhammamārabbha, saṅghaṃ sīlāni attano; Adhigacchasi pāmojjaṃ, pītisukhamasaṃsayaṃ; Tato pāmojjabahulo, dukkhassantaṃ karissasī’’ti. “शास्ता (बुद्ध), धम्म, संघ आणि स्वतःच्या शीलांचे स्मरण करून तू नक्कीच प्रमोद (आनंद), प्रीती आणि सुख प्राप्त करशील. त्यानंतर अत्यंत आनंदित होऊन तू दुःखाचा अंत करशील.” Atha kho so bhikkhu tāya devatāya saṃvejito saṃvegamāpādīti. त्यानंतर ते भिक्खू त्या देवतेने संवेजित केल्यामुळे संवेगाला प्राप्त झाले. 12. Majjhanhikasuttaṃ १२. मज्झन्हिक सुत्त (मध्यान्ह सूत्र) 232. Ekaṃ samayaṃ aññataro bhikkhu kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Atha kho tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tassa bhikkhuno santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – २३२. एकदा एक भिक्खू कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. तेव्हा त्या वनखंडात राहणारी देवता ते भिक्खू जेथे होते तेथे गेली. जवळ जाऊन तिने त्या भिक्खूंच्या समोर ही गाथा म्हटली – ‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu; Saṇateva brahāraññaṃ, taṃ bhayaṃ paṭibhāti maṃ. “दुपारची वेळ झाली असता आणि पक्षी शांत बसले असता, हे मोठे अरण्य जणू काही गुंजत आहे (आवाज करत आहे). हे मला अत्यंत भयप्रद वाटते.” ‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisīvesu pakkhisu; Saṇateva brahāraññaṃ, sā rati paṭibhāti ma’’nti. “दुपारची वेळ झाली असता आणि पक्षी शांत बसले असता, हे मोठे अरण्य जणू काही गुंजत आहे. हे मला अत्यंत आनंददायी (रमणीय) वाटते.” 13. Pākatindriyasuttaṃ १३. पाकतइंद्रिय सुत्त (असंयत इंद्रिय सूत्र) 233. Ekaṃ samayaṃ sambahulā bhikkhū kosalesu viharanti aññatarasmiṃ vanasaṇḍe uddhatā unnaḷā capalā mukharā vikiṇṇavācā muṭṭhassatino asampajānā asamāhitā vibbhantacittā pākatindriyā. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā tesaṃ bhikkhūnaṃ anukampikā atthakāmā te bhikkhū saṃvejetukāmā yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū gāthāhi ajjhabhāsi – २३३. एकदा अनेक भिक्खू कोसल देशातील एका वनखंडात विहार करत होते. ते उद्धट, गर्विष्ठ, चंचल, वाचाळ, निरर्थक बोलणारे, विस्मरणशील (स्मृती नसलेले), असंप्रजन्य (भान नसलेले), एकाग्रता नसलेले, विचलित मनाचे आणि असंयत इंद्रियांचे (इंद्रियांवर ताबा नसलेले) झाले होते. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या एका देवतेने, जी त्या भिक्खूंविषयी अनुकंपा बाळगणारी, त्यांचे हित इच्छिणारी होती आणि त्यांच्या मनात संवेग निर्माण करू इच्छित होती, ते भिक्खू जेथे होते तेथे ती गेली. जवळ जाऊन तिने त्या भिक्खूंना गाथांनी संबोधित केले – ‘‘Sukhajīvino pure āsuṃ, bhikkhū gotamasāvakā; Anicchā piṇḍamesanā, anicchā sayanāsanaṃ; Loke aniccataṃ ñatvā, dukkhassantaṃ akaṃsu te. “पूर्वीचे गोतम बुद्धांचे श्रावक भिक्खू सुखाने जीवन जगत असत. ते कोणत्याही तृष्णेविना भिक्षा शोधत असत आणि तृष्णेविनाच शय्यासन (राहण्याची जागा) स्वीकारत असत. जगातील अनित्यता जाणून त्यांनी दुःखाचा अंत केला. ‘‘Dupposaṃ katvā attānaṃ, gāme gāmaṇikā viya; Bhutvā bhutvā nipajjanti, parāgāresu mucchitā. “परंतु आता काही भिक्खू गावातील प्रमुखांप्रमाणे स्वतःचे पोषण करणे कठीण करून घेतात. ते पोटभर खाऊन इतरांच्या घरांमध्ये आसक्त होऊन झोपून राहतात.” ‘‘Saṅghassa [Pg.206] añjaliṃ katvā, idhekacce vadāmahaṃ; Apaviddhā anāthā te, yathā petā tatheva te. संघाला हात जोडून (अंजली करून), मी येथे काही (भिक्खूंबद्दल) बोलत आहे. जसे मृतदेह टाकून दिले जातात, तसेच ते टाकून दिलेले आणि अनाथ (आश्रयहीन) आहेत. ‘‘Ye kho pamattā viharanti, te me sandhāya bhāsitaṃ; Ye appamattā viharanti, namo tesaṃ karomaha’’nti. जे प्रमादी (बेसावध) होऊन जगतात, त्यांना उद्देशून मी हे बोललो आहे. जे अप्रमादी (जागरूक) होऊन जगतात, त्यांना मी वंदन करतो. Atha kho te bhikkhū tāya devatāya saṃvejitā saṃvegamāpādunti. त्यानंतर, त्या देवतेने संवेगित केल्यामुळे त्या भिक्खूंना संवेग प्राप्त झाला. 14. Gandhatthenasuttaṃ १४. गंधत्थेन सुत्त 234. Ekaṃ samayaṃ aññataro bhikkhu kosalesu viharati aññatarasmiṃ vanasaṇḍe. Tena kho pana samayena so bhikkhu pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto pokkharaṇiṃ ogāhetvā padumaṃ upasiṅghati. Atha kho yā tasmiṃ vanasaṇḍe adhivatthā devatā tassa bhikkhuno anukampikā atthakāmā taṃ bhikkhuṃ saṃvejetukāmā yena so bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ gāthāya ajjhabhāsi – २३४. एकदा एक भिक्खू कोसल देशातील एका वनखंडात राहत होते. त्या वेळी ते भिक्खू दुपारच्या भोजनानंतर, पिंडपाताहून परतल्यावर एका तलावात उतरून कमळाचा सुगंध घेत होते. तेव्हा त्या वनखंडात राहणाऱ्या एका देवतेने, त्या भिक्खूंबद्दल अनुकंपा बाळगणाऱ्या आणि त्यांचे कल्याण इच्छिणाऱ्या, त्यांना संवेगित करण्याच्या इच्छेने, ते भिक्खू जेथे होते तेथे जाऊन गाथेने म्हटले – ‘‘Yametaṃ vārijaṃ pupphaṃ, adinnaṃ upasiṅghasi; Ekaṅgametaṃ theyyānaṃ, gandhatthenosi mārisā’’ti. “हे जे पाण्यात उगवलेले कमळाचे फूल आहे, जे तुम्हाला दिलेले नाही, त्याचा तुम्ही सुगंध घेत आहात. चोरीच्या प्रकारांमधील हा एक प्रकार आहे; हे महाशया, तुम्ही सुगंधाचे चोर आहात।” ‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ; Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccati. “मी हे कमळ घेऊन जात नाही, ना ते तोडत आहे, मी तर दुरूनच त्याचा सुगंध घेत आहे. मग कोणत्या कारणाने मला सुगंधाचा चोर म्हटले जात आहे? ‘‘Yvāyaṃ bhisāni khanati, puṇḍarīkāni bhañjati; Evaṃ ākiṇṇakammanto, kasmā eso na vuccatī’’ti. “जो मनुष्य कमळाचे कंद उकरून काढतो, पांढरी कमळे तोडतो, अशा हिंसक व अपवित्र कृत्य करणाऱ्याला चोर का म्हटले जात नाही?” ‘‘Ākiṇṇaluddo puriso, dhāticelaṃva makkhito; Tasmiṃ me vacanaṃ natthi, tvañcārahāmi vattave. “जो मनुष्य अत्यंत क्रूर आणि पापी आहे, दाईच्या मळलेल्या वस्त्रासारखा मळलेला आहे, त्याच्याबद्दल मला काही बोलायचे नाही. परंतु मला तुम्हालाच बोलणे योग्य वाटते. ‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino; Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhāmattaṃva khāyatī’’ti. “कारण जो निष्पाप (क्लेशरहित) आहे आणि नेहमी पवित्रतेच्या शोधात असतो, त्याला केसाच्या टोकाएवढे लहान पापही ढगाएवढे मोठे दिसते.” ‘‘Addhā maṃ yakkha jānāsi, atho me anukampasi; Punapi yakkha vajjāsi, yadā passasi edisa’’nti. “हे यक्षा, खरोखरच तू मला ओळखतोस आणि माझ्यावर अनुकंपा करतोस. जेव्हा जेव्हा तू माझे असे कृत्य पाहशील, तेव्हा पुन्हा मला असेच सांगत जा.” ‘‘Neva [Pg.207] taṃ upajīvāma, napi te bhatakāmhase; Tvameva bhikkhu jāneyya, yena gaccheyya suggati’’nti. “आम्ही तुझ्यावर उपजीविका करत नाही, ना आम्ही तुझे नोकर आहोत. हे भिक्खू, तू स्वतःच जाण की कोणत्या कर्माने तू सुगतीला जाऊ शकशील.” Atha kho so bhikkhu tāya devatāya saṃvejito saṃvegamāpādīti. त्यानंतर, त्या देवतेने संवेगित केल्यामुळे त्या भिक्खूला संवेग प्राप्त झाला. Vanasaṃyuttaṃ samattaṃ. वनसंयुत्त समाप्त झाले. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Vivekaṃ upaṭṭhānañca, kassapagottena sambahulā; Ānando anuruddho ca, nāgadattañca kulagharaṇī. विवेक सुत्त, उपट्ठाण सुत्त, कस्सपगोत्त सुत्त, संबहुला सुत्त, आनंद सुत्त, अनुरुद्ध सुत्त, नागदत्त सुत्त आणि कुलघरणी सुत्त. Vajjiputto ca vesālī, sajjhāyena ayoniso; Majjhanhikālamhi pākatindriya, padumapupphena cuddasa bhaveti. वज्जिपुत्त सुत्त, वेसाली सुत्त, सज्झाय सुत्त, अयोनिसो सुत्त, मज्झन्हिकाल सुत्त, पाकतइंद्रिय सुत्त आणि पदुमपुप्फ सुत्त; अशी ही चौदा सुत्ते आहेत. 10. Yakkhasaṃyuttaṃ १०. यक्खसंयुत्त 1. Indakasuttaṃ १. इन्दक सुत्त 235. Evaṃ [Pg.208] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati indakūṭe pabbate, indakassa yakkhassa bhavane. Atha kho indako yakkho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २३५. असे मी ऐकले आहे – एकदा भगवान बुद्ध राजगृह येथे इन्दकूट पर्वतावर, इन्दक यक्षाच्या भवनात राहत होते. तेव्हा इन्दक यक्ष जेथे भगवान होते तेथे आला आणि भगवंतांना गाथेने म्हणाला – ‘‘Rūpaṃ na jīvanti vadanti buddhā, kathaṃ nvayaṃ vindatimaṃ sarīraṃ; Kutassa aṭṭhīyakapiṇḍameti, kathaṃ nvayaṃ sajjati gabbharasmi’’nti. “बुद्ध म्हणतात की रूप हा जीव (आत्मा) नाही, मग या जीवाला हे शरीर कसे मिळते? त्याला हा हाडांचा आणि मांसाचा गोळा कोठून मिळतो? आणि हा जीव मातेच्या गर्भात कसा अडकतो (उत्पन्न होतो)?” ‘‘Paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbudaṃ; Abbudā jāyate pesi, pesi nibbattatī ghano; Ghanā pasākhā jāyanti, kesā lomā nakhāpi ca. “प्रथम 'कलल' (द्रवरूप) तयार होते, कललापासून 'अब्बुद' (बुडबुडा) तयार होतो, अब्बुदापासून 'पेसी' (मांसाचा तुकडा) जन्म घेतो, पेसीपासून 'घन' (मांसाचा घट्ट गोळा) निर्माण होतो. घनापासून पाच शाखा (हात, पाय व डोके) निर्माण होतात आणि त्यानंतर केस, रोम (अंगावरील केस) व नखे उत्पन्न होतात. ‘‘Yañcassa bhuñjatī mātā, annaṃ pānañca bhojanaṃ; Tena so tattha yāpeti, mātukucchigato naro’’ti. “आणि त्याची माता जे काही अन्न, पाणी व भोजन ग्रहण करते, त्याद्वारे मातेच्या गर्भातील तो जीव तेथे जगतो (पोषण मिळवतो).” 2. Sakkanāmasuttaṃ २. सक्कनाम सुत्त 236. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho sakkanāmako yakkho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २३६. एकदा भगवान बुद्ध राजगृह येथे गिज्झकूट (गृध्रकूट) पर्वतावर राहत होते. तेव्हा सक्क नावाचा यक्ष जेथे भगवान होते तेथे आला आणि भगवंतांना गाथेने म्हणाला – ‘‘Sabbaganthappahīnassa, vippamuttassa te sato; Samaṇassa na taṃ sādhu, yadaññamanusāsasī’’ti. “सर्व ग्रंथांमधून (बंधनांमधून) मुक्त झालेल्या, पूर्णपणे विमुक्त आणि स्मृतिमान असलेल्या आपल्यासारख्या श्रमणाला इतरांना उपदेश करणे योग्य नाही.” ‘‘Yena kenaci vaṇṇena, saṃvāso sakka jāyati; Na taṃ arahati sappañño, manasā anukampituṃ. “हे सक्क, कोणत्याही कारणाने जेव्हा कोणाशी सहवास (संबंध) येतो, तेव्हा प्रज्ञावंताने मनात त्या व्यक्तीबद्दल (केवळ आसक्तीपोटी) अनुकंपा बाळगणे योग्य नाही. ‘‘Manasā ce pasannena, yadaññamanusāsati; Na tena hoti saṃyutto, yānukampā anuddayā’’ti. “जर प्रसन्न (शुद्ध) मनाने कोणी दुसऱ्याला उपदेश करत असेल, तर तो त्या उपदेशामुळे बंधनात पडत नाही; कारण ती केवळ अनुकंपा आणि दया असते.” 3. Sūcilomasuttaṃ ३. सूचिलोम सुत्त 237. Ekaṃ samayaṃ bhagavā gayāyaṃ viharati ṭaṅkitamañce sūcilomassa yakkhassa bhavane. Tena kho pana samayena kharo ca yakkho sūcilomo [Pg.209] ca yakkho bhagavato avidūre atikkamanti. Atha kho kharo yakkho sūcilomaṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘eso samaṇo’’ti! ‘‘Neso samaṇo, samaṇako eso’’. ‘‘Yāva jānāmi yadi vā so samaṇo yadi vā pana so samaṇako’’ti. २३७. एकदा भगवान बुद्ध गया येथे सूचिलोम यक्षाच्या भवनातील एका पाषाणमंचावर (टंकितमंचावर) राहत होते. त्या वेळी खर यक्ष आणि सूचिलोम यक्ष भगवंतांच्या जवळून जात होते. तेव्हा खर यक्षाने सूचिलोम यक्षाला म्हटले – “हा श्रमण आहे!” (सूचिलोम म्हणाला) “हा श्रमण नाही, हा तर ढोंगी श्रमण (श्रमणक) आहे. तो श्रमण आहे की ढोंगी श्रमण आहे, हे मी तपासून पाहतो.” Atha kho sūcilomo yakkho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato kāyaṃ upanāmesi. Atha kho bhagavā kāyaṃ apanāmesi. Atha kho sūcilomo yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bhāyasi maṃ samaṇā’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ taṃ, āvuso, bhāyāmi; api ca te samphasso pāpako’’ti. ‘‘Pañhaṃ taṃ, samaṇa pucchissāmi. Sace me na byākarissasi, cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmi, pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipissāmī’’ti. ‘‘Na khvāhaṃ taṃ, āvuso, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yo me cittaṃ vā khipeyya hadayaṃ vā phāleyya pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipeyya; api ca tvaṃ, āvuso, puccha yadā kaṅkhasī’’ti. Atha kho sūcilomo yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – ( ) त्यानंतर सूचिलोम यक्ष जेथे भगवान होते तेथे आला आणि त्याने भगवंतांच्या शरीराजवळ आपले शरीर नेले. तेव्हा भगवंतांनी आपले शरीर थोडे दूर केले. मग सूचिलोम यक्षाने भगवंतांना विचारले – “श्रमणा, तू मला घाबरतोस का?” (भगवान म्हणाले) “हे मित्रा, मी तुला मुळीच घाबरत नाही; परंतु तुझा स्पर्श अपवित्र (अप्रिय) आहे.” (यक्ष म्हणाला) “श्रमणा, मी तुला एक प्रश्न विचारणार आहे. जर तू मला उत्तर दिले नाहीस, तर मी तुझे चित्त विचलित करीन, किंवा तुझे हृदय फाडून टाकीन, किंवा तुझे पाय धरून तुला गंगेच्या पलीकडे फेकून देईन.” (भगवान म्हणाले) “हे मित्रा, देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या जगात, श्रमण-ब्राह्मणांसह, देव आणि मनुष्यांच्या या प्रजातीमध्ये मला असा कोणीही दिसत नाही जो माझे चित्त विचलित करू शकेल, माझे हृदय फाडू शकेल किंवा माझे पाय धरून मला गंगेच्या पलीकडे फेकू शकेल. तरीही, हे मित्रा, तुला जे विचारायचे असेल ते विचार.” तेव्हा सूचिलोम यक्षाने भगवंतांना गाथेने विचारले – ‘‘Rāgo ca doso ca kutonidānā,Aratī ratī lomahaṃso kutojā; Kuto samuṭṭhāya manovitakkā,Kumārakā dhaṅkamivossajantī’’ti. “राग (आसक्ती) आणि द्वेष यांचे मूळ काय आहे? अरती (उदासीनता), रती (आनंद) आणि रोमांच (अंगावर काटा येणे) कोठून उत्पन्न होतात? मनातील कुविचार कोठून उद्भवतात, जे माणसाला तसे विचलित करतात जसे मुले कावळ्याला पकडून सोडून देतात?” ‘‘Rāgo ca doso ca itonidānā,Aratī ratī lomahaṃso itojā; Ito samuṭṭhāya manovitakkā,Kumārakā dhaṅkamivossajanti. “राग आणि द्वेष यांचे मूळ याच आत्मभावात (शरीरात) आहे; अरती, rati आणि रोमांच येथूनच उत्पन्न होतात. मनातील कुविचार येथूनच उद्भवतात, जे माणसाला तसे विचलित करतात जसे मुले कावळ्याला पकडून सोडून देतात. ‘‘Snehajā attasambhūtā, nigrodhasseva khandhajā; Puthū visattā kāmesu, māluvāva vitatā vane. हे विचार तृष्णेच्या स्नेहातून जन्मतात, स्वतःमधूनच उत्पन्न होतात, जसे वडाच्या झाडाच्या फांद्यांतून पारंब्या फुटतात. ते कामभोगांमध्ये अनेक प्रकारे गुंतलेले असतात, जसे जंगलात माळूवेची वेल झाडाला वेढून पसरते. ‘‘Ye [Pg.210] naṃ pajānanti yatonidānaṃ,Te naṃ vinodenti suṇohi yakkha; Te duttaraṃ oghamimaṃ taranti,Atiṇṇapubbaṃ apunabbhavāyā’’ti. हे यक्षा, ऐक! जे लोग या विचारांचे मूळ कारण जाणतात, ते त्यांचा नाश करतात. ते या कठीण अशा क्लेश-ओघाला (प्रवाहाला) पार करतात, जो पूर्वी कधीही पार केला गेला नव्हता, जेणेकरून त्यांचा पुनर्जन्म होत नाही.” 4. Maṇibhaddasuttaṃ ४. मणिभद्द सुत्त 238. Ekaṃ samayaṃ bhagavā magadhesu viharati maṇimālike cetiye maṇibhaddassa yakkhassa bhavane. Atha kho maṇibhaddo yakkho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – २३८. एकदा भगवान बुद्ध मगध देशात मणिमालिक चैत्यात, मणिभद्द यक्षाच्या भवनात राहत होते. तेव्हा मणिभद्द यक्ष जेथे भगवान होते तेथे आला आणि भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हणाला – ‘‘Satīmato sadā bhaddaṃ, satimā sukhamedhati; Satīmato suve seyyo, verā ca parimuccatī’’ti. “स्मृतिमान (जागरूक) माणसाचे नेहमी कल्याण होते, स्मृतिमान माणूस सुख प्राप्त करतो. स्मृतिमान माणसाचा प्रत्येक दिवस अधिक चांगला होतो आणि तो वैरापासून (शत्रुत्वापासून) मुक्त होतो.” ‘‘Satīmato sadā bhaddaṃ, satimā sukhamedhati; Satīmato suve seyyo, verā na parimuccati. “स्मृतिमान माणसाचे नेहमी कल्याण होते, स्मृतिमान माणूस सुख प्राप्त करतो. स्मृतिमान माणसाचा प्रत्येक दिवस अधिक चांगला होतो, परंतु तो केवळ एवढ्याने वैरापासून मुक्त होत नाही.” ‘‘Yassa sabbamahorattaṃ, ahiṃsāya rato mano; Mettaṃ so sabbabhūtesu, veraṃ tassa na kenacī’’ti. "ज्याचे मन रात्रंदिवस अहिंसेमध्ये रममाण असते, आणि जो सर्व प्राण्यांविषयी मैत्रीभाव बाळगतो, त्याचे कोणाशीही वैर नसते." 5. Sānusuttaṃ ५. सानू सुत्त 239. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena aññatarissā upāsikāya sānu nāma putto yakkhena gahito hoti. Atha kho sā upāsikā paridevamānā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – २३९. एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी एका उपासिकेचा 'सानू' नावाचा मुलगा एका यक्षाने पकडला होता. तेव्हा ती उपासिका रडत-आक्रोश करत त्या वेळी या गाथा म्हणाली – ‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ. "जे लोक पक्षाच्या चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी, तसेच प्रातिहारिय पक्षाच्या वेळी, आठ अंगांनी युक्त अशा... ‘‘Uposathaṃ upavasanti, brahmacariyaṃ caranti ye; Na tehi yakkhā kīḷanti, iti me arahataṃ sutaṃ; Sā dāni ajja passāmi, yakkhā kīḷanti sānunā’’ti. ...उपोसथाचे पालन करतात आणि ब्रह्मचर्य आचरतात, त्यांच्याशी यक्ष खेळत नाहीत (त्यांना त्रास देत नाहीत), असे मी अर्हतांकडून ऐकले आहे. परंतु आज मी स्वतः पाहत आहे की यक्ष सानूशी खेळत आहेत (त्याला त्रास देत आहेत)." ‘‘Cātuddasiṃ [Pg.211] pañcadasiṃ, yā ca pakkhassa aṭṭhamī; Pāṭihāriyapakkhañca, aṭṭhaṅgasusamāgataṃ; Uposathaṃ upavasanti, brahmacariyaṃ caranti ye. "जे लोक पक्षाच्या चौदाव्या, पंधराव्या आणि आठव्या दिवशी, तसेच प्रातिहारिय पक्षाच्या वेळी, आठ अंगांनी युक्त अशा उपोसथाचे पालन करतात आणि ब्रह्मचर्य आचरतात, ‘‘Na tehi yakkhā kīḷanti, sāhu te arahataṃ sutaṃ; Sānuṃ pabuddhaṃ vajjāsi, yakkhānaṃ vacanaṃ idaṃ; Mākāsi pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho. त्यांच्याशी यक्ष खेळत नाहीत (त्यांना त्रास देत नाहीत). अर्हतांकडून तू जे ऐकले आहेस ते अगदी योग्य आहे. सानू जेव्हा शुद्धीवर येईल, त्याला यक्षांचा हा संदेश सांग: 'उघडपणे असो वा गुप्तपणे, कोणतेही पापकृत्य करू नकोस. ‘‘Sace ca pāpakaṃ kammaṃ, karissasi karosi vā; Na te dukkhā pamutyatthi, uppaccāpi palāyato’’ti. जर तू पापकृत्य केलेस किंवा आता करत असशील, तर आकाशात उडून पळून गेलास तरी तुझी दुःखातून सुटका होणार नाही.'" ‘‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati; Jīvantaṃ amma passantī, kasmā maṃ amma rodasī’’ti. "आई, लोक एकतर मृत व्यक्तीसाठी रडतात किंवा जो जिवंत असूनही दिसत नाही त्याच्यासाठी रडतात. पण आई, मला जिवंत पाहत असतानाही तू माझ्यासाठी का रडत आहेस?" ‘‘Mataṃ vā putta rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati; Yo ca kāme cajitvāna, punarāgacchate idha; Taṃ vāpi putta rodanti, puna jīvaṃ mato hi so. "बाळा, लोक मृत व्यक्तीसाठी रडतात किंवा जो जिवंत असूनही दिसत नाही त्याच्यासाठी रडतात. परंतु जो कामभोगांचा त्याग करून पुन्हा या गृहस्थाश्रमात परत येतो, त्याच्यासाठीही लोक रडतात, कारण जिवंत असूनही तो मृतासमानच असतो. ‘‘Kukkuḷā ubbhato tāta, kukkuḷaṃ patitumicchasi; Narakā ubbhato tāta, narakaṃ patitumicchasi. हे प्रिय बाळा, धगधगत्या कोळशांमधून बाहेर काढलेला असतानाही तू पुन्हा धगधगत्या कोळशांमध्ये पडू इच्छितोस! नरकातून बाहेर काढलेला असतानाही तू पुन्हा नरकात पडू इच्छितोस! ‘‘Abhidhāvatha bhaddante, kassa ujjhāpayāmase; Ādittā nīhataṃ bhaṇḍaṃ, puna ḍayhitumicchasī’’ti. पुढे धाव, तुझे कल्याण असो! आम्ही आमचे दुःख कोणाकडे मांडणार? पेटलेल्या घरातून बाहेर काढलेले सामान तू पुन्हा जळण्यासाठी आत टाकू इच्छितोस!" 6. Piyaṅkarasuttaṃ ६. प्रियंकर सुत्त 240. Ekaṃ samayaṃ āyasmā anuruddho sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā anuruddho rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya dhammapadāni bhāsati. Atha kho piyaṅkaramātā yakkhinī puttakaṃ evaṃ tosesi – २४०. एक वेळ आयुष्यमान अनुरुद्ध श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान अनुरुद्ध रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी उठून धम्मपदांचे पठण करत होते. तेव्हा प्रियंकराची आई असलेल्या यक्षिणीने आपल्या लहान मुलाला अशा प्रकारे शांत केले – ‘‘Mā saddaṃ kari piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati; Api ca dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā. "प्रियंकरा, आवाज करू नकोस. भिक्खू धम्मपदांचे पठण करत आहेत. धम्मपद समजून घेऊन जर आपण त्यानुसार आचरण केले, तर ते आपल्या कल्याणासाठी ठरेल. ‘‘Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase; Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. आपण प्राण्यांविषयी संयम बाळगू या, जाणूनबुजून असत्य बोलणार नाही. स्वतःच्या उत्तम शीलधर्माचे पालन करू या, जेणेकरून कदाचित आपली या पिशाच योनीतून सुटका होईल." 7. Punabbasusuttaṃ ७. पुनब्बसू सुत्त 241. Ekaṃ [Pg.212] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Te ca bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. Atha kho punabbasumātā yakkhinī puttake evaṃ tosesi – २४१. एक वेळ भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी भगवान भिक्खूंना निर्वाणाशी संबंधित धम्म उपदेश देऊन धम्माचे दर्शन घडवत होते, धम्मात प्रवृत्त करत होते, त्यांना उत्साहित व प्रफुल्लित करत होते. ते भिक्खू देखील आदरपूर्वक, मन लावून, संपूर्ण चित्त एकाग्र करून आणि कान देऊन धम्म ऐकत होते. त्या वेळी पुनब्बसूची आई असलेल्या यक्षिणीने आपल्या मुलांना अशा प्रकारे शांत केले – ‘‘Tuṇhī uttarike hohi, tuṇhī hohi punabbasu; Yāvāhaṃ buddhaseṭṭhassa, dhammaṃ sossāmi satthuno. "उत्तरीके, शांत राहा; पुनब्बसू, तूही शांत राहा! जोपर्यंत मी देव आणि मनुष्यांचे शास्ते असलेल्या सर्वश्रेष्ठ बुद्धांचा धम्म ऐकत आहे, तोपर्यंत शांत राहा. ‘‘Nibbānaṃ bhagavā āha, sabbaganthappamocanaṃ; Ativelā ca me hoti, asmiṃ dhamme piyāyanā. भगवान सर्व बंधनांतून मुक्त करणाऱ्या निर्वाणाविषयी सांगत आहेत. या धम्माविषयी माझ्या मनात अत्यंत तीव्र प्रेम निर्माण झाले आहे. ‘‘Piyo loke sako putto, piyo loke sako pati; Tato piyatarā mayhaṃ, assa dhammassa magganā. जगात स्वतःचा मुलगा प्रिय असतो, जगात स्वतःचा पती प्रिय असतो; परंतु माझ्यासाठी या धम्माचा शोध त्यांच्यापेक्षाही अधिक प्रिय आहे. ‘‘Na hi putto pati vāpi, piyo dukkhā pamocaye; Yathā saddhammassavanaṃ, dukkhā moceti pāṇinaṃ. कारण प्रिय असलेला मुलगा किंवा पती देखील दुःखातून मुक्त करू शकत नाही, ज्याप्रमाणे सद्धम्माचे श्रवण प्राण्यांना दुःखातून मुक्त करते. ‘‘Loke dukkhaparetasmiṃ, jarāmaraṇasaṃyute; Jarāmaraṇamokkhāya, yaṃ dhammaṃ abhisambudhaṃ; Taṃ dhammaṃ sotumicchāmi, tuṇhī hohi punabbasū’’ti. दुःखाने ग्रासलेल्या आणि जरा-मरणाने जखडलेल्या या जगात, जरा-मरणापासून मुक्ती मिळवण्यासाठी ज्या धम्माचा बुद्धांनी साक्षात्कार केला आहे, तो धम्म ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. म्हणून पुनब्बसू, तू शांत राहा!" ‘‘Ammā na byāharissāmi, tuṇhībhūtāyamuttarā; Dhammameva nisāmehi, saddhammassavanaṃ sukhaṃ; Saddhammassa anaññāya, ammā dukkhaṃ carāmase. "आई, मी बोलणार नाही, ही उत्तरा देखील शांत आहे. तू केवळ धम्मावरच लक्ष केंद्रित कर, कारण सद्धम्माचे श्रवण सुखकारक असते. आई, सद्धम्म न जाणल्यामुळेच आपण दुःखात भटकत राहिलो आहोत. ‘‘Esa devamanussānaṃ, sammūḷhānaṃ pabhaṅkaro; Buddho antimasārīro, dhammaṃ deseti cakkhumā’’ti. संभ्रमित झालेल्या देव आणि मनुष्यांना प्रकाश देणारे, अंतिम शरीर धारण केलेले, प्रज्ञाचक्षू असलेले हे बुद्ध धम्माचा उपदेश करत आहेत." ‘‘Sādhu kho paṇḍito nāma, putto jāto uresayo; Putto me buddhaseṭṭhassa, dhammaṃ suddhaṃ piyāyati. "माझ्या उदरी जन्मलेला मुलगा खरोखरच बुद्धिमान झाला आहे, हे खूप चांगले झाले. माझा मुलगा सर्वश्रेष्ठ बुद्धांच्या शुद्ध धम्मावर प्रेम करतो. ‘‘Punabbasu sukhī hohi, ajjāhamhi samuggatā; Diṭṭhāni ariyasaccāni, uttarāpi suṇātu me’’ti. पुनब्बसू, तू सुखी हो! आज अखेर माझी सुटका झाली आहे. आपण आर्यसत्ये पाहिली आहेत. माझी मुलगी उत्तरा देखील माझे ऐको!" 8. Sudattasuttaṃ ८. सुदत्त सुत्त 242. Ekaṃ [Pg.213] samayaṃ bhagavā rājagahe viharati sītavane. Tena kho pana samayena anāthapiṇḍiko gahapati rājagahaṃ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena. Assosi kho anāthapiṇḍiko gahapati – ‘‘buddho kira loke uppanno’’ti. Tāvadeva ca pana bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitukāmo hoti. Athassa anāthapiṇḍikassa gahapatissa etadahosi – ‘‘akālo kho ajja bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamituṃ. Sve dānāhaṃ kālena bhagavantaṃ dassanāya gamissāmī’’ti buddhagatāya satiyā nipajji. Rattiyā sudaṃ tikkhattuṃ vuṭṭhāsi pabhātanti maññamāno. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena sivathikadvāraṃ tenupasaṅkami. Amanussā dvāraṃ vivariṃsu. Atha kho anāthapiṇḍikassa gahapatissa nagaramhā nikkhamantassa āloko antaradhāyi, andhakāro pāturahosi, bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso udapādi, tatova puna nivattitukāmo ahosi. Atha kho sivako yakkho antarahito saddamanussāvesi – २४२. एक वेळ भगवान राजगृहातील शीतवनात विहार करत होते. त्या वेळी अनाथपिंडिक गृहपती काही कामानिमित्त राजगृहात आला होता. अनाथपिंडिक गृहपतीने ऐकले की, 'जगात बुद्धांचा उदय झाला आहे!' हे ऐकताच त्याला तात्काळ भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाण्याची इच्छा झाली. परंतु अनाथपिंडिक गृहपतीच्या मनात विचार आला – 'आज भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाण्याची ही योग्य वेळ नाही. उद्या सकाळी मी भगवंतांच्या दर्शनासाठी जाईन.' असे विचार करून तो बुद्धानुस्मृती करत झोपला. रात्रीच्या वेळी पहाट झाली असे समजून तो तीन वेळा उठला. त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपती स्मशानभूमीच्या दाराकडे गेला. अमनुष्यांनी दार उघडले. परंतु अनाथपिंडिक गृहपती शहराबाहेर पडत असतानाच प्रकाश नाहीसा झाला आणि अंधार पसरला. त्याच्या मनात भीती, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा राहिला, आणि त्याला तेथूनच परत फिरावेसे वाटले. तेव्हा अदृश्य असलेल्या सीवक नावाच्या यक्षाने त्याला हा आवाज ऐकवला – ‘‘Sataṃ hatthī sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā; Sataṃ kaññāsahassāni, āmukkamaṇikuṇḍalā; Ekassa padavītihārassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ. "एक लाख हत्ती, एक लाख घोडे, एक लाख खेचरांचे रथ आणि रत्नांचे कर्णभूषणे परिधान केलेल्या एक लाख कन्या – हे सर्व मिळून एका पावलाच्या सोळाव्या भागाच्या बरोबरीचे देखील नाहीत. ‘‘Abhikkama gahapati, abhikkama gahapati; Abhikkamanaṃ te seyyo, no paṭikkamana’’nti. पुढे पाऊल टाक, गृहपती! पुढे पाऊल टाक, गृहपती! पुढे जाणे हेच तुझ्यासाठी श्रेयस्कर आहे, मागे फिरणे नव्हे." Atha kho anāthapiṇḍikassa gahapatissa andhakāro antaradhāyi, āloko pāturahosi, yaṃ ahosi bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso, so paṭippassambhi. Dutiyampi kho anāthapiṇḍikassa gahapatissa āloko antaradhāyi, andhakāro pāturahosi, bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso udapādi, tatova puna nivattitukāmo ahosi. Dutiyampi kho sivako yakkho antarahito saddamanussāvesi – तेव्हा अनाथपिंडिक गृहपतीचा अंधार नाहीसा झाला आणि प्रकाश पसरला. त्याच्या मनात जी भीती, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा राहिला होता, तो शांत झाला. दुसऱ्यांदा देखील अनाथपिंडिक गृहपतीचा प्रकाश नाहीसा झाला, अंधार पसरला, भीती, थरकाप आणि अंगावर काटा उभा राहिला, आणि त्याला तेथूनच परत फिरावेसे वाटले. दुसऱ्यांदा देखील अदृश्य असलेल्या सीवक यक्षाने त्याला हा आवाज ऐकवला – ‘‘Sataṃ [Pg.214] hatthī sataṃ assā…pe…Kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ. “शंभर हत्ती, शंभर घोडे... (इत्यादी) विहाराकडे जाणाऱ्या व्यक्तीच्या एका पावलाच्या प्रगतीच्या (पुण्याच्या) सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत.” ‘‘Abhikkama gahapati, abhikkama gahapati; Abhikkamanaṃ te seyyo, no paṭikkamana’’nti. “पुढे जा, गृहपती! पुढे जा, गृहपती! पुढे जाणेच तुझ्यासाठी कल्याणकारक आहे, मागे फिरणे नव्हे.” Atha kho anāthapiṇḍikassa gahapatissa andhakāro antaradhāyi, āloko pāturahosi, yaṃ ahosi bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso, so paṭippassambhi. Tatiyampi kho anāthapiṇḍikassa gahapatissa āloko antaradhāyi, andhakāro pāturahosi, bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso udapādi, tatova puna nivattitukāmo ahosi. Tatiyampi kho sivako yakkho antarahito saddamanussāvesi – तेव्हा अनाथपिंडिक गृहपतीचा अंधार नाहीसा झाला आणि प्रकाश प्रकट झाला. त्याचे जे काही भय, थरकाप आणि अंगावर शहारे येणे होते, ते शांत झाले. तिसऱ्यांदाही अनाथपिंडिक गृहपतीचा प्रकाश नाहीसा झाला आणि अंधार प्रकट झाला; भय, थरकाप आणि अंगावर शहारे येणे उत्पन्न झाले, आणि त्याला पुन्हा मागे फिरावेसे वाटले. तिसऱ्यांदाही अदृश्य असलेल्या सीवक यक्षाने हा आवाज ऐकवला – ‘‘Sataṃ hatthī sataṃ assā…pe…Kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ. “शंभर हत्ती, शंभर घोडे... (इत्यादी) विहाराकडे जाणाऱ्या व्यक्तीच्या एका पावलाच्या प्रगतीच्या (पुण्याच्या) सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाहीत.” ‘‘Abhikkama gahapati, abhikkama gahapati; Abhikkamanaṃ te seyyo, no paṭikkamana’’nti. “पुढे जा, गृहपती! पुढे जा, गृहपती! पुढे जाणेच तुझ्यासाठी कल्याणकारक आहे, मागे फिरणे नव्हे.” Atha kho anāthapiṇḍikassa gahapatissa andhakāro antaradhāyi, āloko pāturahosi, yaṃ ahosi bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso, so paṭippassambhi. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati yena sītavanaṃ yena bhagavā tenupasaṅkami. तेव्हा अनाथपिंडिक गृहपतीचा अंधार नाहीसा झाला आणि प्रकाश प्रकट झाला. त्याचे जे काही भय, थरकाप आणि अंगावर शहारेणे होते, ते शांत झाले. त्यानंतर अनाथपिंडिक गृहपती जेथे शीतवन होते आणि जेथे भगवान होते, तेथे गेला. Tena kho pana samayena bhagavā rattiyā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya abbhokāse caṅkamati. Addasā kho bhagavā anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna caṅkamā orohitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā anāthapiṇḍikaṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘ehi sudattā’’ti. Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati, nāmena maṃ bhagavā ālapatīti, haṭṭho udaggo tattheva bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kacci, bhante, bhagavā sukhamasayitthā’’ti? त्या वेळी भगवान रात्रीच्या पहाटेच्या वेळी उठून खुल्या जागेत चंक्रमण करत होते. भगवंतांनी अनाथपिंडिक गृहपतीला दुरूनच येताना पाहिले. त्याला पाहून चंक्रमणावरून उतरून ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवंतांनी अनाथपिंडिक गृहपतीला असे म्हटले – “ये, सुदत्त!” तेव्हा अनाथपिंडिक गृहपती, 'भगवंतांनी मला माझ्या नावाने हाक मारली' या विचाराने अत्यंत हर्षित व प्रफुल्लित झाला आणि त्याने तेथेच भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन केले आणि भगवंतांना विचारले – “भंते, भगवंतांनी सुखाने विश्रांती घेतली ना?” ‘‘Sabbadā ve sukhaṃ seti, brāhmaṇo parinibbuto; Yo na limpati kāmesu, sītibhūto nirūpadhi. “जो कामवासनांमध्ये लिप्त होत नाही, जो शांत झाला आहे आणि उपाधिरहित (आसक्तीरहित) आहे, असा परिनिर्वाण पावलेला ब्राह्मण (श्रेष्ठ पुरुष) नेहमीच सुखाने निजतो.” ‘‘Sabbā āsattiyo chetvā, vineyya hadaye daraṃ; Upasanto sukhaṃ seti, santiṃ pappuyya cetasā’’ti. “सर्व प्रकारच्या आसक्ती तोडून, हृदयातील संताप (चिंता) दूर करून, मनाने शांती प्राप्त केलेला शांत पुरुष सुखाने निजतो.” 9. Paṭhamasukkāsuttaṃ ९. प्रथम सुक्का सुत्त 243. Ekaṃ [Pg.215] samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena sukkā bhikkhunī mahatiyā parisāya parivutā dhammaṃ deseti. Atha kho sukkāya bhikkhuniyā abhippasanno yakkho rājagahe rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – २४३. एकदा भगवान राजगृह येथील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी सुक्का भिक्खुणी मोठ्या समुदायाने वेढलेली असताना धम्मदेशना करत होती. तेव्हा सुक्का भिक्खुणीवर अत्यंत प्रसन्न झालेल्या एका यक्षाने राजगृहातील एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर आणि एका चौकातून दुसऱ्या चौकात जाऊन त्या वेळी या गाथा म्हटल्या – ‘‘Kiṃ me katā rājagahe manussā, madhupītāva seyare; Ye sukkaṃ na payirupāsanti, desentiṃ amataṃ padaṃ. “राजगृहातील या लोकांना काय झाले आहे, जे मद्य प्यायल्यासारखे झोपून राहिले आहेत? जे अमृतपदाची (निर्वाणाची) देशना करणाऱ्या सुक्का भिक्खुणीची सेवा-उपासना करत नाहीत.” ‘‘Tañca pana appaṭivānīyaṃ, asecanakamojavaṃ; Pivanti maññe sappaññā, valāhakamiva panthagū’’ti. “तृप्ती न होणाऱ्या आणि कोणत्याही भेसळीशिवाय अत्यंत ओजस्वी अशा त्या धम्माचे प्राशन सुज्ञ लोक तसे करतात, जसे प्रवासी ढगातून पडणाऱ्या पाण्याचे प्राशन करतात.” 10. Dutiyasukkāsuttaṃ १०. द्वितीय सुक्का सुत्त 244. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena aññataro upāsako sukkāya bhikkhuniyā bhojanaṃ adāsi. Atha kho sukkāya bhikkhuniyā abhippasanno yakkho rājagahe rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – २४४. एकदा भगवान राजगृह येथील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी एका उपासकाने सुक्का भिक्खुणीला भोजन दान दिले. तेव्हा सुक्का भिक्खुणीवर अत्यंत प्रसन्न झालेल्या एका यक्षाने राजगृहातील एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर आणि एका चौकातून दुसऱ्या चौकात जाऊन त्या वेळी ही गाथा म्हटली – ‘‘Puññaṃ vata pasavi bahuṃ, sappañño vatāyaṃ upāsako; Yo sukkāya adāsi bhojanaṃ, sabbaganthehi vippamuttiyā’’ti. “या सुज्ञ उपासकाने खरोखरच मोठे पुण्य संचित केले आहे, ज्याने सर्व बंधनांतून मुक्त झालेल्या सुक्का भिक्खुणीला भोजन दान दिले आहे.” 11. Cīrāsuttaṃ ११. चीरा सुत्त 245. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena aññataro upāsako cīrāya bhikkhuniyā cīvaraṃ adāsi. Atha kho cīrāya bhikkhuniyā abhippasanno yakkho rājagahe rathikāya rathikaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – २४५. मी असे ऐकले आहे – एकदा भगवान राजगृह येथील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी एका उपासकाने चीरा भिक्खुणीला चीवर दान दिले. तेव्हा चीरा भिक्खुणीवर अत्यंत प्रसन्न झालेल्या एका यक्षाने राजगृहातील एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर आणि एका चौकातून दुसऱ्या चौकात जाऊन त्या वेळी ही गाथा म्हटली – ‘‘Puññaṃ [Pg.216] vata pasavi bahuṃ, sappañño vatāyaṃ upāsako; Yo cīrāya adāsi cīvaraṃ, sabbayogehi vippamuttiyā’’ti. “या सुज्ञ उपासकाने खरोखरच मोठे पुण्य संचित केले आहे, ज्याने सर्व योगांतून (बंधनांतून) मुक्त झालेल्या चीरा भिक्खुणीला चीवर दान दिले आहे.” 12. Āḷavakasuttaṃ १२. आळवक सुत्त 246. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavane. Atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhama, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti bhagavā nikkhami. ‘‘Pavisa, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti bhagavā pāvisi. Dutiyampi kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhama, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti bhagavā nikkhami. ‘‘Pavisa, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti bhagavā pāvisi. Tatiyampi kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhama, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti bhagavā nikkhami. ‘‘Pavisa, samaṇā’’ti. ‘‘Sādhāvuso’’ti bhagavā pāvisi. Catutthampi kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nikkhama, samaṇā’’ti. ‘‘Na khvāhaṃ taṃ, āvuso, nikkhamissāmi. Yaṃ te karaṇīyaṃ taṃ karohī’’ti. ‘‘Pañhaṃ taṃ, samaṇa, pucchissāmi. Sace me na byākarissasi, cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmi, pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipissāmī’’ti. ‘‘Na khvāhaṃ taṃ, āvuso, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, ye me cittaṃ vā khipeyya hadayaṃ vā phāleyya, pādesu vā gahetvā pāragaṅgāya khipeyya. Api ca tvaṃ, āvuso, puccha yadā kaṅkhasī’’ti. २४६. मी असे ऐकले आहे – एकदा भगवान आळवी नगरीत आळवक यक्षाच्या भवनात विहार करत होते. तेव्हा आळवक यक्ष जेथे भगवान होते तेथे आला; आणि भगवंतांना म्हणाला – “श्रमणा, बाहेर नीघ!” भगवंतांनी “ठीक आहे, आवुसो (मित्रा)” असे म्हणून बाहेर पाऊल टाकले. यक्ष म्हणाला, “श्रमणा, आत ये!” भगवंतांनी “ठीक आहे, आवुसो” असे म्हणून आत प्रवेश केला. दुसऱ्यांदाही आळवक यक्षाने भगवंतांना म्हटले – “श्रमणा, बाहेर नीघ!” भगवंतांनी “ठीक आहे, आवुसो” असे म्हणून बाहेर पाऊल टाकले. यक्ष म्हणाला, “श्रमणा, आत ये!” भगवंतांनी “ठीक आहे, आवुसो” असे म्हणून आत प्रवेश केला. तिसऱ्यांदाही आळवक यक्षाने भगवंतांना म्हटले – “श्रमणा, बाहेर नीघ!” भगवंतांनी “ठीक आहे, आवुसो” असे म्हणून बाहेर पाऊल टाकले. यक्ष म्हणाला, “श्रमणा, आत ये!” भगवंतांनी “ठीक आहे, आवुसो” असे म्हणून आत प्रवेश केला. चौथ्यांदाही आळवक यक्षाने भगवंतांना म्हटले – “श्रमणा, बाहेर नीघ!” भगवंतांनी उत्तर दिले, “आवुसो, मी आता बाहेर जाणार नाही. तुला जे काही करायचे असेल ते तू कर.” यक्ष म्हणाला, “श्रमणा, मी तुला एक प्रश्न विचारणार आहे. जर तू मला त्याचे उत्तर दिले नाहीस, तर मी तुझे चित्त विचलित करीन, किंवा तुझे हृदय विदीर्ण करीन, किंवा तुला पायाला धरून गंगेच्या पलीकडच्या तीरावर फेकून देईन.” भगवंतांनी उत्तर दिले, “आवुसो, देव, मार आणि ब्रह्मासह या जगात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मानवांसह या प्रजेमध्ये मला असा कोणीही दिसत नाही जो माझे चित्त विचलित करू शकेल, माझे हृदय विदीर्ण करू शकेल किंवा मला पायाला धरून गंगेच्या पलीकडे फेकू शकेल. तरीही, आवुसो, तुला जे विचारायचे असेल ते तू विचार.” ‘‘Kiṃsūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ, kiṃsu suciṇṇaṃ sukhamāvahāti; Kiṃsu have sādutaraṃ rasānaṃ, kathaṃjīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. “या जगात माणसाची सर्वात श्रेष्ठ संपत्ती कोणती? कशाचे चांगल्या प्रकारे आचरण केल्याने सुख मिळते? सर्व रसांमध्ये सर्वात मधुर रस कोणता? आणि कशा प्रकारे जगणाऱ्याचे जीवन सर्वात श्रेष्ठ म्हटले जाते?” ‘‘Saddhīdha vittaṃ purissa seṭṭhaṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti; Saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ, paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti. “या जगात श्रद्धा हीच माणसाची सर्वात श्रेष्ठ संपत्ती आहे; धम्माचे चांगल्या प्रकारे आचरण केल्याने सुख मिळते; सत्य हाच सर्व रसांमध्ये सर्वात मधुर रस आहे; आणि प्रज्ञेने जगणाऱ्याचे जीवन सर्वात श्रेष्ठ म्हटले जाते.” ‘‘Kathaṃsu tarati oghaṃ, kathaṃsu tarati aṇṇavaṃ; Kathaṃsu dukkhamacceti, kathaṃsu parisujjhatī’’ti. “माणूस ओघ (संसार-प्रवाह) कसा पार करतो? महासागर (भवसागर) कसा पार करतो? दुःखातून कसा मुक्त होतो? आणि तो कसा शुद्ध होतो?” ‘‘Saddhāya [Pg.217] tarati oghaṃ, appamādena aṇṇavaṃ; Vīriyena dukkhamacceti, paññāya parisujjhatī’’ti. “श्रद्धेने माणूस ओघ पार करतो; अप्रमादाने (जागरूकतेने) महासागर पार करतो; वीर्याने (प्रयत्नाने) दुःखातून मुक्त होतो; आणि प्रज्ञेने तो शुद्ध होतो.” ‘‘Kathaṃsu labhate paññaṃ, kathaṃsu vindate dhanaṃ; Kathaṃsu kittiṃ pappoti, kathaṃ mittāni ganthati; Asmā lokā paraṃ lokaṃ, kathaṃ pecca na socatī’’ti. "मनुष्य प्रज्ञा कशी प्राप्त करतो? धन कसे मिळवतो? कीर्ती कशी प्राप्त करतो? मित्रांना आपल्याशी कसे बांधून ठेवतो? आणि या लोकातून परलोकात गेल्यावर तो शोक का करत नाही?" ‘‘Saddahāno arahataṃ, dhammaṃ nibbānapattiyā; Sussūsaṃ labhate paññaṃ, appamatto vicakkhaṇo. "निर्वाण प्राप्तीसाठी अर्हतांच्या धम्मावर श्रद्धा ठेवून, ऐकण्याची इच्छा ठेवणारा (धम्म श्रवण करणारा), अप्रमत्त (जागरूक) आणि बुद्धिमान मनुष्य प्रज्ञा प्राप्त करतो." ‘‘Patirūpakārī dhuravā, uṭṭhātā vindate dhanaṃ; Saccena kittiṃ pappoti, dadaṃ mittāni ganthati; Asmā lokā paraṃ lokaṃ, evaṃ pecca na socati. "योग्य ते करणारा, कर्तव्यदक्ष, उद्योगी आणि प्रयत्नशील मनुष्य धन मिळवतो. सत्याने तो कीर्ती प्राप्त करतो. दान दिल्याने तो मित्रांना जोडतो. अशा प्रकारे या लोकातून परलोकात गेल्यावर तो शोक करत नाही." ‘‘Yassete caturo dhammā, saddhassa gharamesino; Saccaṃ dammo dhiti cāgo, sa ve pecca na socati. "ज्या गृहस्थ जीवन जगणाऱ्या श्रद्धाळू मनुष्यामध्ये हे चार धर्म असतात— सत्य, दम (इंद्रियसंयम), धृती (धैर्य) आणि त्याग (उदारता)— तो परलोकात गेल्यावर खरोखरच शोक करत नाही." ‘‘Iṅgha aññepi pucchassu, puthū samaṇabrāhmaṇe; Yadi saccā dammā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti. "आता तू इतर अनेक श्रमण आणि ब्राह्मणांनाही विचारून बघ, की या जगात सत्य, दम, त्याग आणि क्षमा (सहनशीलता) यांपेक्षा श्रेष्ठ काही आढळते का." ‘‘Kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ, puthū samaṇabrāhmaṇe; Yohaṃ ajja pajānāmi, yo attho samparāyiko. "आता मी इतर अनेक श्रमण आणि ब्राह्मणांना कशासाठी विचारू? कारण आज मला परलोकातील कल्याणाचा (परलोकातील हिताचा) मार्ग समजला आहे." ‘‘Atthāya vata me buddho, vāsāyāḷavimāgamā ; Yohaṃ ajja pajānāmi, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ. "खरोखर, बुद्ध माझ्या कल्याणासाठीच आळवी येथे राहण्यास आले. कोणाला दिलेले दान महाफलदायी ठरते, हे आज मला समजले आहे." ‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ; Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. "आता मी सम्यक्संबुद्धांना वंदन करत आणि धम्माच्या उत्तमतेची प्रशंसा करत एका गावाकडून दुसऱ्या गावाकडे, एका नगराकडून दुसऱ्या नगराकडे प्रवास करीन." Yakkhasaṃyuttaṃ samattaṃ. यक्षसंयुक्त समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Indako sakka sūci ca, maṇibhaddo ca sānu ca; Piyaṅkara punabbasu sudatto ca, dve sukkā cīraāḷavīti dvādasa. इंद्रक, सक्क, सूचि, मणिभद्र, सानू, पियंकर, पुनब्बसू, सुदत्त, दोन सुक्का, चीर आणि आळवी—असे हे बारा (सुत्त) आहेत. 11. Sakkasaṃyuttaṃ ११. सक्कसंयुक्त 1. Paṭhamavaggo १. प्रथम वर्ग 1. Suvīrasuttaṃ १. सुवीर सुत्त 247. Evaṃ [Pg.218] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – २४७. असे मी ऐकले आहे— एक वेळ भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तिथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले— "भिक्खूंनो!" त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रत्युत्तर दिले— "भदंत!" भगवान म्हणाले— ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, asurā deve abhiyaṃsu. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo suvīraṃ devaputtaṃ āmantesi – ‘ete, tāta suvīra, asurā deve abhiyanti. Gaccha, tāta suvīra, asure paccuyyāhī’ti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, bhikkhave, suvīro devaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā pamādaṃ āpādesi. Dutiyampi kho, bhikkhave, sakko devānamindo suvīraṃ devaputtaṃ āmantesi – ‘ete, tāta suvīra, asurā deve abhiyanti. Gaccha, tāta suvīra, asure paccuyyāhī’ti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, bhikkhave, suvīro devaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā dutiyampi pamādaṃ āpādesi. Tatiyampi kho, bhikkhave, sakko devānamindo suvīraṃ devaputtaṃ āmantesi – ‘ete, tāta suvīra, asurā deve abhiyanti. Gaccha, tāta suvīra, asure paccuyyāhī’ti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, bhikkhave, suvīro devaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā tatiyampi pamādaṃ āpādesi. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo suvīraṃ devaputtaṃ gāthāya ajjhabhāsi – "भिक्खूंनो, पूर्वी कधीतरी असुरांनी देवांवर चढाई केली होती. तेव्हा देवांचा राजा सक्क याने सुवीर देवपुत्राला बोलावले आणि म्हटले— 'प्रिय सुवीर, हे असुर देवांवर चालून येत आहेत. जा, प्रिय सुवीर, असुरांचा प्रतिकार करण्यासाठी पुढे जा.' भिक्खूंनो, सुवीर देवपुत्राने सक्क देवराजाला 'तसेच असो, महाराज' असे उत्तर दिले, पण तो प्रमत्त (निष्काळजी) झाला. भिक्खूंनो, दुसऱ्यांदाही सक्क देवराजाने सुवीर देवपुत्राला बोलावले... पण दुसऱ्यांदाही सुवीर देवपुत्र प्रमत्त झाला. भिक्खूंनो, तिसऱ्यांदाही सक्क देवराजाने सुवीर देवपुत्राला बोलावले... पण तिसऱ्यांदाही सुवीर देवपुत्र प्रमत्त झाला. तेव्हा, भिक्खूंनो, देवांचा राजा सक्क याने सुवीर देवपुत्राला गाथेने संबोधित केले—" ‘‘Anuṭṭhahaṃ avāyāmaṃ, sukhaṃ yatrādhigacchati; Suvīra tattha gacchāhi, mañca tattheva pāpayā’’ti. "जिथे प्रयत्न न करता आणि कष्ट न करता सुख प्राप्त होते, हे सुवीर, तू तिथे जा आणि मलाही तिथेच घेऊन चल." ‘‘Alasvassa anuṭṭhātā, na ca kiccāni kāraye; Sabbakāmasamiddhassa, taṃ me sakka varaṃ disā’’ti. "जो आळशी आहे, प्रयत्न करत नाही, कोणतीही कामे करत नाही, तरीही त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात; हे सक्क, मला त्या श्रेष्ठ स्थानाचा मार्ग दाखवा." ‘‘Yatthālaso [Pg.219] anuṭṭhātā, accantaṃ sukhamedhati; Suvīra tattha gacchāhi, mañca tattheva pāpayā’’ti. "जिथे आळशी आणि प्रयत्न न करणारा मनुष्य अत्यंत सुखाचा उपभोग घेतो, हे सुवीर, तू तिथे जा आणि मलाही तिथेच घेऊन चल." ‘‘Akammunā devaseṭṭha, sakka vindemu yaṃ sukhaṃ; Asokaṃ anupāyāsaṃ, taṃ me sakka varaṃ disā’’ti. "हे देवश्रेष्ठ सक्क, जिथे कोणतेही काम न करता आम्हाला सुख मिळू शकेल, जे शोकविरहित आणि त्रासविरहित असेल, हे सक्क, मला त्या श्रेष्ठ स्थानाचा मार्ग दाखवा." ‘‘Sace atthi akammena, koci kvaci na jīvati; Nibbānassa hi so maggo, suvīra tattha gacchāhi; Mañca tattheva pāpayā’’ti. "हे सुवीर, जर असे कोणतेही स्थान असेल जिथे काम न करता कोणीही जगू शकत नाही, तर तो खरोखर निर्वाणाचाच मार्ग आहे. हे सुवीर, तू तिथे जा आणि मलाही तिथेच घेऊन चल." ‘‘So hi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṃ puññaphalaṃ upajīvamāno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kārento uṭṭhānavīriyassa vaṇṇavādī bhavissati. Idha kho taṃ, bhikkhave, sobhetha, yaṃ tumhe evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitā samānā uṭṭhaheyyātha ghaṭeyyātha vāyameyyātha appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāyā’’ti. "भिक्खूंनो, जो देवांचा राजा सक्क स्वतःच्या पुण्याच्या फळावर जगत असून, तावतिंस देवांवर आधिपत्य आणि राज्य करत असतानाही जर उद्योग आणि वीर्याची (प्रयत्नांची) प्रशंसा करतो; तर मग भिक्खूंनो, तुम्ही या सुविख्यात धम्म आणि विनयात प्रव्रजित झाले असताना, जे अद्याप प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अद्याप साध्य झाले नाही ते साध्य करण्यासाठी आणि ज्याचा अद्याप साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी उद्योग करणे, प्रयत्न करणे आणि वीर्य गाजवणे कितीतरी पटीने अधिक योग्य ठरेल." 2. Susīmasuttaṃ २. सुसीम सुत्त 248. Sāvatthiyaṃ. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – २४८. श्रावस्ती येथे. तिथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले— "भिक्खूंनो!" त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रत्युत्तर दिले— "भदंत!" भगवान म्हणाले— ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, asurā deve abhiyaṃsu. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo susīmaṃ devaputtaṃ āmantesi – ‘ete, tāta susīma, asurā deve abhiyanti. Gaccha, tāta susīma, asure paccuyyāhī’ti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, bhikkhave, susīmo devaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā pamādaṃ āpādesi. Dutiyampi kho, bhikkhave, sakko devānamindo susīmaṃ devaputtaṃ āmantesi…pe… dutiyampi pamādaṃ āpādesi. Tatiyampi kho, bhikkhave, sakko devānamindo susīmaṃ devaputtaṃ āmantesi…pe… tatiyampi pamādaṃ āpādesi. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo susīmaṃ devaputtaṃ gāthāya ajjhabhāsi – "भिक्खूंनो, पूर्वी कधीतरी असुरांनी देवांवर चढाई केली होती. तेव्हा देवांचा राजा सक्क याने सुसीम देवपुत्राला बोलावले आणि म्हटले— 'प्रिय सुसीम, हे असुर देवांवर चालून येत आहेत. जा, प्रिय सुसीम, असुरांचा प्रतिकार करण्यासाठी पुढे जा.' भिक्खूंनो, सुसीम देवपुत्राने सक्क देवराजाला 'तसेच असो, महाराज' असे उत्तर दिले, पण तो प्रमत्त (निष्काळजी) झाला. दुसऱ्यांदाही सक्क देवराजाने सुसीम देवपुत्राला बोलावले... पण दुसऱ्यांदाही तो प्रमत्त झाला. तिसऱ्यांदाही सक्क देवराजाने सुसीम देवपुत्राला बोलावले... पण तिसऱ्यांदाही तो प्रमत्त झाला. तेव्हा, भिक्खूंनो, देवांचा राजा सक्क याने सुसीम देवपुत्राला गाथेने संबोधित केले—" ‘‘Anuṭṭhahaṃ avāyāmaṃ, sukhaṃ yatrādhigacchati; Susīma tattha gacchāhi, mañca tattheva pāpayā’’ti. "जिथे प्रयत्न न करता आणि कष्ट न करता सुख प्राप्त होते, हे सुसीम, तू तिथे जा आणि मलाही तिथेच घेऊन चल." ‘‘Alasvassa [Pg.220] anuṭṭhātā, na ca kiccāni kāraye; Sabbakāmasamiddhassa, taṃ me sakka varaṃ disā’’ti. "जो आळशी आहे, प्रयत्न करत नाही, कोणतीही कामे करत नाही, तरीही त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात; हे सक्क, मला त्या श्रेष्ठ स्थानाचा मार्ग दाखवा." ‘‘Yatthālaso anuṭṭhātā, accantaṃ sukhamedhati; Susīma tattha gacchāhi, mañca tattheva pāpayā’’ti. "जिथे आळशी आणि प्रयत्न न करणारा मनुष्य अत्यंत सुखाचा उपभोग घेतो, हे सुसीम, तू तिथे जा आणि मलाही तिथेच घेऊन चल." ‘‘Akammunā devaseṭṭha, sakka vindemu yaṃ sukhaṃ; Asokaṃ anupāyāsaṃ, taṃ me sakka varaṃ disā’’ti. "हे देवश्रेष्ठ सक्क, जिथे कोणतेही काम न करता आम्हाला सुख मिळू शकेल, जे शोकविरहित आणि त्रासविरहित असेल, हे सक्क, मला त्या श्रेष्ठ स्थानाचा मार्ग दाखवा." ‘‘Sace atthi akammena, koci kvaci na jīvati; Nibbānassa hi so maggo, susīma tattha gacchāhi; Mañca tattheva pāpayā’’ti. "हे सुसीम, जर असे कोणतेही स्थान असेल जिथे काम न करता कोणीही जगू शकत नाही, तर तो खरोखर निर्वाणाचाच मार्ग आहे. हे सुसीम, तू तिथे जा आणि मलाही तिथेच घेऊन चल." ‘‘So hi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṃ puññaphalaṃ upajīvamāno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kārento uṭṭhānavīriyassa vaṇṇavādī bhavissati. Idha kho taṃ, bhikkhave, sobhetha, yaṃ tumhe evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitā samānā uṭṭhaheyyātha ghaṭeyyātha vāyameyyātha appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāyā’’ti. "भिक्खूहो, तो देवांचा राजा सक्क स्वतःच्या पुण्यफळावर उपजीविका करत, तावतिंस लोकातील देवांवर आधिपत्य व राज्य गाजवत असतानाही, उद्योगी व वीर्यवान (प्रयत्नशील) पुरुषाच्या गुणांची प्रशंसा करतो. भिक्खूहो, या उत्तम प्रकारे उपदेशिलेल्या धम्म-विनयामध्ये प्रव्रजित झाल्यावर तुम्ही जे वीर्य (प्रयत्न) कराल, ते तुम्हाला शोभून दिसेल. म्हणून जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अधिगत नाही ते अधिगत करण्यासाठी, आणि ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी तुम्ही उद्योग करा, तत्पर व्हा आणि प्रयत्न करा." 3. Dhajaggasuttaṃ ३. ध्वजग्ग सुत्त 249. Sāvatthiyaṃ. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – २४९. श्रावस्ती येथे. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – "भिक्खूहो!" "भदंत!" असे त्या भिक्खूंनी भगवंतांना उत्तर दिले. भगवंत म्हणाले – ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – "भिक्खूहो, पूर्वी एकदा देव आणि असुरांचे युद्ध पेटले होते. तेव्हा देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस लोकातील देवांना संबोधित केले – ‘Sace, mārisā, devānaṃ saṅgāmagatānaṃ uppajjeyya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, mameva tasmiṃ samaye dhajaggaṃ ullokeyyātha. Mamañhi vo dhajaggaṃ ullokayataṃ yaṃ bhavissati bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissati’. 'मित्रांनो, युद्धात गेलेल्या देवांच्या मनात जर कधी भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे (रोमहर्ष) उत्पन्न झाले, तर त्या वेळी तुम्ही माझ्याच ध्वजाच्या शिखराकडे पाहावे. कारण माझ्या ध्वजशिखराकडे पाहणाऱ्या तुमचे जे काही भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे असेल, ते नाहीसे होईल.' ‘No ce me dhajaggaṃ ullokeyyātha, atha pajāpatissa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha. Pajāpatissa hi vo devarājassa dhajaggaṃ ullokayataṃ yaṃ bhavissati bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissati’. 'जर तुम्ही माझ्या ध्वजशिखराकडे पाहू शकला नाहीत, तर देवराज प्रजापतीच्या ध्वजशिखराकडे पाहावे. कारण देवराज प्रजापतीच्या ध्वजशिखराकडे पाहणाऱ्या तुमचे जे काही भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे असेल, ते नाहीसे होईल.' ‘No [Pg.221] ce pajāpatissa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha, atha varuṇassa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha. Varuṇassa hi vo devarājassa dhajaggaṃ ullokayataṃ yaṃ bhavissati bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissati’. 'जर तुम्ही देवराज प्रजापतीच्या ध्वजशिखराकडे पाहू शकला नाहीत, तर देवराज वरुणाच्या ध्वजशिखराकडे पाहावे. कारण देवराज वरुणाच्या ध्वजशिखराकडे पाहणाऱ्या तुमचे जे काही भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे असेल, ते नाहीसे होईल.' ‘No ce varuṇassa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha, atha īsānassa devarājassa dhajaggaṃ ullokeyyātha. Īsānassa hi vo devarājassa dhajaggaṃ ullokayataṃ yaṃ bhavissati bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissatī’’’ti. 'जर तुम्ही देवराज वरुणाच्या ध्वजशिखराकडे पाहू शकला नाहीत, तर देवराज ईशानाच्या ध्वजशिखराकडे पाहावे. कारण देवराज ईशानाच्या ध्वजशिखराकडे पाहणाऱ्या तुमचे जे काही भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे असेल, ते नाहीसे होईल.'" ‘‘Taṃ kho pana, bhikkhave, sakkassa vā devānamindassa dhajaggaṃ ullokayataṃ, pajāpatissa vā devarājassa dhajaggaṃ ullokayataṃ, varuṇassa vā devarājassa dhajaggaṃ ullokayataṃ, īsānassa vā devarājassa dhajaggaṃ ullokayataṃ yaṃ bhavissati bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyethāpi nopi pahīyetha. "परंतु भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क, देवराज प्रजापती, देवराज वरुण किंवा देवराज ईशान्य यांच्या ध्वजशिखराकडे पाहणाऱ्या देवांचे जे काही भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे असेल, ते कदाचित नाहीसे होईल किंवा नाहीसे होणारही नाही. ‘‘Taṃ kissa hetu? Sakko hi, bhikkhave, devānamindo avītarāgo avītadoso avītamoho bhīru chambhī utrāsī palāyīti. "असे कशामुळे? कारण भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क हा अजूनही रागमुक्त, द्वेषमुक्त आणि मोहमुक्त झालेला नाही. तो स्वतः भीरू (भित्रा), थरथरणारा, घाबरणारा आणि पळून जाणारा आहे." ‘‘Ahañca kho, bhikkhave, evaṃ vadāmi – ‘sace tumhākaṃ, bhikkhave, araññagatānaṃ vā rukkhamūlagatānaṃ vā suññāgāragatānaṃ vā uppajjeyya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, mameva tasmiṃ samaye anussareyyātha – itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Mamañhi vo, bhikkhave, anussarataṃ yaṃ bhavissati bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissati. "परंतु भिक्खूहो, मी असे सांगतो – 'भिक्खूहो, जर तुम्ही अरण्यात, वृक्षाच्या मुळाशी किंवा शून्य घरात असताना तुमच्या मनात भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे उत्पन्न झाले, तर त्या वेळी तुम्ही माझेच स्मरण करावे – "ते भगवंत अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवंत आहेत." कारण भिक्खूहो, माझे स्मरण करणाऱ्या तुमचे जे काही भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे असेल, ते निश्चितपणे नाहीसे होईल.' ‘‘No ce maṃ anussareyyātha, atha dhammaṃ anussareyyātha – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Dhammañhi vo, bhikkhave, anussarataṃ yaṃ bhavissati bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissati. "जर तुम्ही माझे स्मरण करू शकला नाहीत, तर धम्माचे स्मरण करावे – 'भगवंतांनी धम्माचा सुंदर प्रकारे उपदेश केला आहे, तो याच जन्मात प्रत्यक्ष फळ देणारा, तात्काळ फळ देणारा, "ये आणि स्वतः पाहा" असे सांगणारा, स्वतःच्या कल्याणासाठी आचरणात आणण्याजोगा आणि सुज्ञ माणसांनी आपापल्या परीने अनुभवण्याजोगा आहे.' कारण भिक्खूहो, धम्माचे स्मरण करणाऱ्या तुमचे जे काही भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे असेल, ते निश्चितपणे नाहीसे होईल. ‘‘No ce dhammaṃ anussareyyātha, atha saṅghaṃ anussareyyātha – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho [Pg.222] ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho, āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Saṅghañhi vo, bhikkhave, anussarataṃ yaṃ bhavissati bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā, so pahīyissati. "जर तुम्ही धम्माचे स्मरण करू शकला नाहीत, तर संघाचे स्मरण करावे – 'भगवंतांचा श्रावकसंघ सुप्रतिपन्न आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ ऋजुप्रतिपन्न आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ न्यायप्रतिपन्न आहे, भगवंतांचा श्रावकसंघ सामीचीप्रतिपन्न आहे. चार पुरुषयुग आणि आठ पुरुषपुद्गल असलेला हा भगवंतांचा श्रावकसंघ आहुनेय, पाहुनेय, दक्षिणेय, अंजलिकरणीय आणि जगातील सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र आहे.' कारण भिक्खूहो, संघाचे स्मरण करणाऱ्या तुमचे जे काही भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे असेल, ते निश्चितपणे नाहीसे होईल. ‘‘Taṃ kissa hetu? Tathāgato hi, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho vītarāgo vītadoso vītamoho abhīru acchambhī anutrāsī apalāyī’’ti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā – "असे कशामुळे? कारण भिक्खूहो, तथागत अर्हत, सम्यक्संबुद्ध हे रागमुक्त, द्वेषमुक्त आणि मोहमुक्त आहेत. ते निर्भय, थरकाप न पावणारे, न घाबरणारे आणि पळून न जाणारे आहेत." भगवंतांनी असे सांगितले. हे बोलून सुगत शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले – ‘‘Araññe rukkhamūle vā, suññāgāreva bhikkhavo; Anussaretha sambuddhaṃ, bhayaṃ tumhāka no siyā. "अरण्यात, वृक्षाच्या मुळाशी किंवा शून्य घरात, हे भिक्खूहो! तुम्ही संबुद्धांचे स्मरण करा, तुम्हाला कोणतेही भय राहणार नाही. ‘‘No ce buddhaṃ sareyyātha, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ; Atha dhammaṃ sareyyātha, niyyānikaṃ sudesitaṃ. "जर तुम्ही जगातील श्रेष्ठ आणि नरश्रेष्ठ अशा बुद्धांचे स्मरण करू शकला नाहीत, तर संसारसागरातून मुक्त करणाऱ्या आणि उत्तम प्रकारे उपदेशिलेल्या धम्माचे स्मरण करा. ‘‘No ce dhammaṃ sareyyātha, niyyānikaṃ sudesitaṃ; Atha saṅghaṃ sareyyātha, puññakkhettaṃ anuttaraṃ. "जर तुम्ही संसारसागरातून मुक्त करणाऱ्या आणि उत्तम प्रकारे उपदेशिलेल्या धम्माचे स्मरण करू शकला नाहीत, तर सर्वश्रेष्ठ पुण्यक्षेत्र असलेल्या संघाचे स्मरण करा. ‘‘Evaṃ buddhaṃ sarantānaṃ, dhammaṃ saṅghañca bhikkhavo; Bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā, lomahaṃso na hessatī’’ti. "अशा प्रकारे, हे भिक्खूहो! बुद्ध, धम्म आणि संघाचे स्मरण करणाऱ्यांना कोणतेही भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा उभा राहणे होणार नाही." 4. Vepacittisuttaṃ ४. वेपचित्ति सुत्त 250. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo asure āmantesi – ‘sace, mārisā, devānaṃ asurasaṅgāme samupabyūḷhe asurā jineyyuṃ devā parājineyyuṃ, yena naṃ sakkaṃ devānamindaṃ kaṇṭhapañcamehi bandhanehi bandhitvā mama santike āneyyātha asurapura’nti. Sakkopi kho, bhikkhave, devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘sace, mārisā, devānaṃ asurasaṅgāme samupabyūḷhe devā jineyyuṃ asurā parājineyyuṃ, yena naṃ vepacittiṃ asurindaṃ kaṇṭhapañcamehi bandhanehi bandhitvā mama santike āneyyātha sudhammasabha’’’nti. Tasmiṃ kho pana, bhikkhave, saṅgāme devā jiniṃsu[Pg.223], asurā parājiniṃsu. Atha kho, bhikkhave, devā tāvatiṃsā vepacittiṃ asurindaṃ kaṇṭhapañcamehi bandhanehi bandhitvā sakkassa devānamindassa santike ānesuṃ sudhammasabhaṃ. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vepacitti asurindo kaṇṭhapañcamehi bandhanehi baddho sakkaṃ devānamindaṃ sudhammasabhaṃ pavisantañca nikkhamantañca asabbhāhi pharusāhi vācāhi akkosati paribhāsati. Atha kho, bhikkhave, mātali saṅgāhako sakkaṃ devānamindaṃ gāthāhi ajjhabhāsi – २५०. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, पूर्वी कधीतरी देव आणि असुरांमध्ये मोठे युद्ध पेटले होते. तेव्हा, भिक्षूंनो, वेपचित्ती असुरेंद्राने असुरांना संबोधित केले – 'मित्रांनो, जर देव आणि असुरांच्या या युद्धात असुरांचा विजय झाला आणि देवांचा पराभव झाला, तर देवांचा राजा शक्राला दोन हात, दोन पाय आणि गळा अशा पाच ठिकाणी बांधून (पंचबंधनाने बांधून) माझ्याकडे असुरपुरात घेऊन या.' भिक्षूंनो, देवांचा राजा शक्रानेही तावतिंस देवांना संबोधित केले – 'मित्रांनो, जर देव आणि असुरांच्या या युद्धात देवांचा विजय झाला आणि असुरांचा पराभव झाला, तर वेपचित्ती असुरेंद्राला दोन हात, दोन पाय आणि गळा अशा पाच ठिकाणी बांधून माझ्याकडे सुधम्मा देवसभेत घेऊन या.' भिक्षूंनो, त्या युद्धात देवांचा विजय झाला आणि असुरांचा पराभव झाला. त्यानंतर, भिक्षूंनो, तावतिंस देवांनी वेपचित्ती असुरेंद्राला दोन हात, दोन पाय आणि गळा अशा पाच ठिकाणी बांधून देवांचा राजा शक्राकडे सुधम्मा देवसभेत आणले. भिक्षूंनो, तिथे पाच ठिकाणी बांधलेला वेपचित्ती असुरेंद्र सुधम्मा देवसभेत प्रवेश करणाऱ्या आणि बाहेर पडणाऱ्या देवांचा राजा शक्राला अत्यंत असभ्य आणि कठोर शब्दांत शिवीगाळ व अपमान करू लागला. तेव्हा, भिक्षूंनो, मातली सारथीने देवांचा राजा शक्राला गाथेने संबोधित केले –" ‘‘Bhayā nu maghavā sakka, dubbalyā no titikkhasi; Suṇanto pharusaṃ vācaṃ, sammukhā vepacittino’’ti. "हे मघवा शक्रा! वेपचित्तीच्या समोरून येणारे हे कठोर शब्द ऐकूनही तुम्ही जे सहन करत आहात, ते भीतीमुळे की दुर्बलतेमुळे?" ‘‘Nāhaṃ bhayā na dubbalyā, khamāmi vepacittino; Kathañhi mādiso viññū, bālena paṭisaṃyuje’’ti. "मी भीतीमुळे किंवा दुर्बलतेमुळे वेपचित्तीचे शब्द सहन करत नाही. माझ्यासारख्या सुज्ञ माणसाने मूर्खाशी वाद का घालावा?" ‘‘Bhiyyo bālā pabhijjeyyuṃ, no cassa paṭisedhako; Tasmā bhusena daṇḍena, dhīro bālaṃ nisedhaye’’ti. "जर मूर्खाला रोखणारे कोणी नसेल, तर तो अधिकच अनावर होईल. म्हणून सुज्ञ माणसाने कठोर शिक्षेने मूर्खाला आवरले पाहिजे." ‘‘Etadeva ahaṃ maññe, bālassa paṭisedhanaṃ; Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammatī’’ti. "दुसरा संतप्त झाला आहे हे जाणून जो जागरूक राहून शांत राहतो, तीच मूर्खाला रोखण्याची खरी पद्धत आहे, असे मी मानतो." ‘‘Etadeva titikkhāya, vajjaṃ passāmi vāsava; Yadā naṃ maññati bālo, bhayā myāyaṃ titikkhati; Ajjhāruhati dummedho, gova bhiyyo palāyina’’nti. "हे वासव! सहनशीलतेमध्ये मला हाच एक दोष दिसतो; जेव्हा मूर्ख माणूस असा विचार करतो की, 'हा माझ्या भीतीने सहन करत आहे,' तेव्हा तो मंदबुद्धी माणूस पळणाऱ्या बैलावर इतर बैल धावून जातात तसा अधिकच अंगावर धावून येतो." ‘‘Kāmaṃ maññatu vā mā vā, bhayā myāyaṃ titikkhati; Sadatthaparamā atthā, khantyā bhiyyo na vijjati. "तो असा विचार करो किंवा न करो की 'हा माझ्या भीतीने सहन करत आहे', स्वतःचे कल्याण हेच ज्यांचे परम ध्येय आहे त्यांच्यासाठी, सहनशीलतेपेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही." ‘‘Yo have balavā santo, dubbalassa titikkhati; Tamāhu paramaṃ khantiṃ, niccaṃ khamati dubbalo. "जो खरोखर बलवान असूनही दुर्बलाचे अपराध सहन करतो, त्यालाच संत श्रेष्ठ सहनशीलता म्हणतात; दुर्बलाला तर नेहमीच सहन करावे लागते." ‘‘Abalaṃ taṃ balaṃ āhu, yassa bālabalaṃ balaṃ; Balassa dhammaguttassa, paṭivattā na vijjati. "ज्याचे बळ हे केवळ मूर्खपणाचे बळ आहे, त्या बळाला सुज्ञ लोक 'अ-बळ' (दुर्बलता) म्हणतात. जो धर्माने रक्षित असून बलवान आहे, त्याला विरोध करणारा कोणी नसतो." ‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati; Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ. "जो क्रोधाला क्रोधाने उत्तर देतो, तो स्वतःचेच अधिक नुकसान करतो. क्रोधाला क्रोधाने उत्तर न देणारा माणूस जिंकण्यास कठीण असलेले युद्ध जिंकतो." ‘‘Ubhinnamatthaṃ [Pg.224] carati, attano ca parassa ca; Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati. "दुसरा संतप्त झाला आहे हे जाणून जो जागरूक राहून शांत राहतो, तो स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे अशा दोघांचेही कल्याण साधत असतो." ‘‘Ubhinnaṃ tikicchantānaṃ, attano ca parassa ca; Janā maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā’’ti. "स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या अशा दोघांच्याही क्रोधावर उपचार करणाऱ्याला जे लोक मूर्ख समजतात, ते धर्माचे अज्ञानी असतात." ‘‘So hi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṃ puññaphalaṃ upajīvamāno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kārento khantisoraccassa vaṇṇavādī bhavissati. Idha kho taṃ, bhikkhave, sobhetha yaṃ tumhe evaṃ svākkhāte dhammavinaye pabbajitā samānā khamā ca bhaveyyātha soratā cā’’ti. "भिक्षूंनो, तो देवांचा राजा शक्र स्वतःच्या पुण्याच्या फळावर उपजीविका करत असताना आणि तावतिंस देवांवर आधिपत्य व राज्य गाजवत असतानाही जर सहनशीलता आणि सौम्यतेची प्रशंसा करत असेल, तर भिक्षूंनो, तुम्ही या सुस्पष्टपणे सांगितलेल्या धम्म आणि विनयात प्रव्रजित झाले असताना, तुम्ही सहनशील आणि सौम्य असणे कितीतरी अधिक शोभून दिसेल!" 5. Subhāsitajayasuttaṃ ५. "सुभाषितजय सुत्त" 251. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘hotu, devānaminda, subhāsitena jayo’ti. ‘Hotu, vepacitti, subhāsitena jayo’ti. Atha kho, bhikkhave, devā ca asurā ca pārisajje ṭhapesuṃ – ‘ime no subhāsitadubbhāsitaṃ ājānissantī’ti. Atha kho, bhikkhave, vepacittiṃ asurindo sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘bhaṇa, devānaminda, gātha’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, sakko devānamindo vepacitti asurindaṃ etadavoca – ‘tumhe khvettha, vepacitti, pubbadevā. Bhaṇa, vepacitti, gātha’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, vepacitti asurindo imaṃ gāthaṃ abhāsi – २५१. "श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, पूर्वी कधीतरी देव आणि असुरांमध्ये मोठे युद्ध पेटले होते. तेव्हा, भिक्षूंनो, वेपचित्ती असुरेंद्राने देवांचा राजा शक्राला म्हटले – 'हे देवाधिपती शक्र! सुभाषितातून (उत्तम वचनातून) विजय निश्चित होऊ दे.' शक्राने उत्तर दिले – 'हे वेपचित्ती, सुभाषितातूनच विजय निश्चित होऊ दे.' त्यानंतर, भिक्षूंनो, देव आणि असुरांनी आपापल्या सभासदांना मध्यस्थ म्हणून नेमले आणि विचार केला – 'हे सभासद आपल्यातील सुभाषित (चांगले बोलणे) आणि दुभाषित (वाईट बोलणे) पारखतील.' मग, भिक्षूंनो, वेपचित्ती असुरेंद्राने देवांचा राजा शक्राला म्हटले – 'हे देवाधिपती, गाथा म्हणा.' असे म्हटल्यावर, भिक्षूंनो, देवांचा राजा शक्राने वेपचित्ती असुरेंद्राला म्हटले – 'हे वेपचित्ती, तुम्हीच या देवलोकातील ज्येष्ठ देव आहात. म्हणून तुम्हीच आधी गाथा म्हणा.' असे म्हटल्यावर, भिक्षूंनो, वेपचित्ती असुरेंद्राने ही गाथा म्हटली –" ‘‘Bhiyyo bālā pabhijjeyyuṃ, no cassa paṭisedhako; Tasmā bhusena daṇḍena, dhīro bālaṃ nisedhaye’’ti. "जर मूर्खाला रोखणारे कोणी नसेल, तर तो अधिकच अनावर होईल. म्हणून सुज्ञ माणसाने कठोर शिक्षेने मूर्खाला आवरले पाहिजे." ‘‘Bhāsitāya kho pana, bhikkhave, vepacittinā asurindena gāthāya asurā anumodiṃsu, devā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘bhaṇa, devānaminda, gātha’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, sakko devānamindo imaṃ gāthaṃ abhāsi – "भिक्षूंनो, वेपचित्ती असुरेंद्राने गाथा म्हटल्यावर असुरांनी त्याचे कौतुक केले, पण देव शांत राहिले. त्यानंतर, भिक्षूंनो, वेपचित्ती असुरेंद्राने देवांचा राजा शक्राला म्हटले – 'हे देवाधिपती, गाथा म्हणा.' असे म्हटल्यावर, भिक्षूंनो, देवांचा राजा शक्राने ही गाथा म्हटली –" ‘‘Etadeva ahaṃ maññe, bālassa paṭisedhanaṃ; Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammatī’’ti. "दुसरा संतप्त झाला आहे हे जाणून जो जागरूक राहून शांत राहतो, तीच मूर्खाला रोखण्याची खरी पद्धत आहे, असे मी मानतो." ‘‘Bhāsitāya [Pg.225] kho pana, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthāya, devā anumodiṃsu, asurā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo vepacittiṃ asurindaṃ etadavoca – ‘bhaṇa, vepacitti, gātha’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, vepacitti asurindo imaṃ gāthaṃ abhāsi – "भिक्षूंनो, देवांचा राजा शक्राने गाथा म्हटल्यावर देवांनी त्याचे कौतुक केले, पण असुर शांत राहिले. त्यानंतर, भिक्षूंनो, देवांचा राजा शक्राने वेपचित्ती असुरेंद्राला म्हटले – 'हे वेपचित्ती, गाथा म्हणा.' असे म्हटल्यावर, भिक्षूंनो, वेपचित्ती असुरेंद्राने ही गाथा म्हटली –" ‘‘Etadeva titikkhāya, vajjaṃ passāmi vāsava; Yadā naṃ maññati bālo, bhayā myāyaṃ titikkhati; Ajjhāruhati dummedho, gova bhiyyo palāyina’’nti. "हे वासव! सहनशीलतेमध्ये मला हाच एक दोष दिसतो; जेव्हा मूर्ख माणूस असा विचार करतो की, 'हा माझ्या भीतीने सहन करत आहे,' तेव्हा तो मंदबुद्धी माणूस पळणाऱ्या बैलावर इतर बैल धावून जातात तसा अधिकच अंगावर धावून येतो." ‘‘Bhāsitāya kho pana, bhikkhave, vepacittinā asurindena gāthāya asurā anumodiṃsu, devā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘bhaṇa, devānaminda, gātha’nti. Evaṃ vutte, bhikkhave, sakko devānamindo imā gāthāyo abhāsi – "भिक्षूंनो, वेपचित्ती असुरेंद्राने गाथा म्हटल्यावर असुरांनी त्याचे कौतुक केले, पण देव शांत राहिले. त्यानंतर, भिक्षूंनो, वेपचित्ती असुरेंद्राने देवांचा राजा शक्राला म्हटले – 'हे देवाधिपती, गाथा म्हणा.' असे म्हटल्यावर, भिक्षूंनो, देवांचा राजा शक्राने या गाथा म्हटल्या –" ‘‘Kāmaṃ maññatu vā mā vā, bhayā myāyaṃ titikkhati; Sadatthaparamā atthā, khantyā bhiyyo na vijjati. "तो असा विचार करो किंवा न करो की 'हा माझ्या भीतीने सहन करत आहे', स्वतःचे कल्याण हेच ज्यांचे परम ध्येय आहे त्यांच्यासाठी, सहनशीलतेपेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही." ‘‘Yo have balavā santo, dubbalassa titikkhati; Tamāhu paramaṃ khantiṃ, niccaṃ khamati dubbalo. "जो खरोखर बलवान असूनही दुर्बलाचे अपराध सहन करतो, त्यालाच संत श्रेष्ठ सहनशीलता म्हणतात; दुर्बलाला तर नेहमीच सहन करावे लागते." ‘‘Abalaṃ taṃ balaṃ āhu, yassa bālabalaṃ balaṃ; Balassa dhammaguttassa, paṭivattā na vijjati. "ज्याचे बळ हे केवळ मूर्खपणाचे बळ आहे, त्या बळाला सुज्ञ लोक 'अ-बळ' (दुर्बलता) म्हणतात. जो धर्माने रक्षित असून बलवान आहे, त्याला विरोध करणारा कोणी नसतो." ‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati; Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjayaṃ. जो क्रोधी माणसावर उलट क्रोध करतो, तो स्वतःचेच अधिक नुकसान करतो. क्रोधाला क्रोधाने उत्तर न देणारा मनुष्य जिंकण्यास कठीण असा संग्राम जिंकतो. ‘‘Ubhinnamatthaṃ carati, attano ca parassa ca; Paraṃ saṅkupitaṃ ñatvā, yo sato upasammati. जो मनुष्य दुसऱ्याला क्रोधीत झालेले पाहून, जागरूक राहून शांत होतो, तो स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या अशा दोघांच्याही कल्याणासाठी आचरण करतो. ‘‘Ubhinnaṃ tikicchantānaṃ, attano ca parassa ca; Janā maññanti bāloti, ye dhammassa akovidā’’ti. जे लोक धम्मामध्ये अकुशल आहेत, ते स्वतःचा आणि दुसऱ्याचा अशा दोघांचाही उपचार करणाऱ्याला मूर्ख समजतात. ‘‘Bhāsitāsu kho pana, bhikkhave, sakkena devānamindena gāthāsu, devā anumodiṃsu, asurā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho, bhikkhave, devānañca asurānañca pārisajjā etadavocuṃ – ‘bhāsitā kho vepacittinā asurindena gāthāyo. Tā ca kho sadaṇḍāvacarā sasatthāvacarā, iti bhaṇḍanaṃ iti [Pg.226] viggaho iti kalaho. Bhāsitā kho sakkena devānamindena gāthāyo. Tā ca kho adaṇḍāvacarā asatthāvacarā, iti abhaṇḍanaṃ iti aviggaho iti akalaho. Sakkassa devānamindassa subhāsitena jayo’ti. Iti kho, bhikkhave sakkassa devānamindassa subhāsitena jayo ahosī’’ti. भिक्खूहो, जेव्हा देवांचा राजा सक्क याने या गाथा म्हटल्या, तेव्हा देवांनी त्याचे अनुमोदन केले, परंतु असुर शांत राहिले. त्यानंतर, भिक्खूहो, देव आणि असुरांच्या सभासदांनी असे म्हटले— 'असुरराज वेपचित्तीने म्हटलेल्या गाथा या दंडाशी आणि शस्त्राशी संबंधित आहेत; त्यामुळे भांडण, कलह आणि वाद निर्माण होतो. परंतु देवांचा राजा सक्क याने म्हटलेल्या गाथा या दंडविरहित आणि शस्त्रविरहित आहेत; त्यामुळे भांडण नाही, कलह नाही आणि वादही नाही. देवांचा राजा सक्क याने आपल्या सुभाषितातून विजय मिळवला आहे.' भिक्खूहो, अशा प्रकारे देवांचा राजा सक्क याचा सुभाषितातून विजय झाला. 6. Kulāvakasuttaṃ ६. कुलावक सुत्त 252. Sāvatthiyaṃ. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Tasmiṃ kho pana, bhikkhave, saṅgāme asurā jiniṃsu, devā parājiniṃsu. Parājitā ca kho, bhikkhave, devā apāyaṃsveva uttarenamukhā, abhiyaṃsveva ne asurā. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo mātali saṅgāhakaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २५२. सावत्थी येथे. "भिक्खूहो, पूर्वी कधीतरी देव आणि असुरांमध्ये मोठे युद्ध पेटले होते. भिक्खूहो, त्या युद्धात असुरांचा विजय झाला आणि देवांचा पराभव झाला. पराभूत झालेले देव उत्तरेकडे तोंड करून पळून जाऊ लागले आणि असुर त्यांचा पाठलाग करू लागले. तेव्हा, भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क याने आपला सारथी मातली याला गाथेने संबोधित केले— ‘‘Kulāvakā mātali simbalismiṃ,Īsāmukhena parivajjayassu; Kāmaṃ cajāma asuresu pāṇaṃ,Māyime dijā vikulāvakā ahesu’’nti. ‘हे मातली, शाल्मलीच्या (काटेसावरीच्या) वनातील पक्ष्यांची घरटी रथाच्या दांड्याने वाचव. असुरांच्या हातून आमचे प्राण गेले तरी चालतील, पण हे पक्षी घरटे नसलेले (बेघर) होऊ नयेत.’ ‘‘‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, bhikkhave, mātali saṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ paccudāvattesi. Atha kho, bhikkhave, asurānaṃ etadahosi – ‘paccudāvatto kho dāni sakkassa devānamindassa sahassayutto ājaññaratho. Dutiyampi kho devā asurehi saṅgāmessantīti bhītā asurapurameva pāvisiṃsu. Iti kho, bhikkhave, sakkassa devānamindassa dhammena jayo ahosī’’’ti. ‘तसेच असो, महाराज!’ असे म्हणून सारथी मातलीने देवांचा राजा सक्क याच्या आज्ञेचे पालन केले आणि एक हजार घोड्यांचा तो दिव्य रथ मागे फिरवला. भिक्खूहो, जेव्हा रथ मागे फिरला, तेव्हा असुरांच्या मनात असा विचार आला— 'आता देवांचा राजा सक्क याचा एक हजार घोड्यांचा रथ मागे फिरला आहे. देव पुन्हा एकदा असुरांशी युद्ध करतील.' या भीतीने घाबरून ते असुरनगरीतच पळून गेले. भिक्खूहो, अशा प्रकारे देवांचा राजा सक्क याने धम्माच्या मार्गानेच विजय मिळवला. 7. Nadubbhiyasuttaṃ ७. नदुब्भिय सुत्त 253. Sāvatthiyaṃ. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakkassa devānamindassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘yopi me assa supaccatthiko tassapāhaṃ na dubbheyya’nti. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkassa devānamindassa cetasā cetoparivitakkamaññāya yena sakko devānamindo tenupasaṅkami. Addasā [Pg.227] kho, bhikkhave, sakko devānamindo vepacittiṃ asurindaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna vepacittiṃ asurindaṃ etadavoca – ‘tiṭṭha, vepacitti, gahitosī’’’ti. २५३. सावत्थी येथे. "भिक्खूहो, पूर्वी कधीतरी देवांचा राजा सक्क एकांतात ध्यानस्थ बसला असताना त्याच्या मनात असा विचार आला— 'जरी कोणी माझा कट्टर शत्रू असला, तरी मी त्याच्याशी द्रोह करणार नाही.' भिक्खूहो, तेव्हा असुरराज वेपचित्तीने आपल्या मनाने देवांचा राजा सक्क याच्या मनातील हा विचार जाणून घेतला आणि तो सक्क याच्याकडे आला. भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क याने असुरराज वेपचित्तीला दुरूनच येताना पाहिले. त्याला पाहून तो म्हणाला— 'थांब, वेपचित्ती! तू पकडला गेला आहेस!' ‘‘Yadeva te, mārisa, pubbe cittaṃ, tadeva tvaṃ mā pajahāsī’’ti. ‘हे प्रिय महोदया, तुमच्या मनात आधी जो विचार आला होता, त्याचा तुम्ही त्याग करू नका.’ ‘‘Sapassu ca me, vepacitti, adubbhāyā’’ti. ‘हे वेपचित्ती, माझ्याशी द्रोह न करण्याची शपथ घे.’ ‘‘Yaṃ musā bhaṇato pāpaṃ, yaṃ pāpaṃ ariyūpavādino; Mittadduno ca yaṃ pāpaṃ, yaṃ pāpaṃ akataññuno; Tameva pāpaṃ phusatu, yo te dubbhe sujampatī’’ti. ‘असत्य बोलणाऱ्याला जे पाप मिळते, आर्यांची निंदा करणाऱ्याला जे पाप मिळते, मित्राचा द्रोह करणाऱ्याला जे पाप मिळते आणि कृतघ्न माणसाला जे पाप मिळते; हे सुजापती, जो तुमच्याशी द्रोह करेल, त्याला तेच पाप लाभो.’ 8. Verocanaasurindasuttaṃ ८. वेरोचन असुरिंद सुत्त 254. Sāvatthiyaṃ jetavane. Tena kho pana samayena bhagavā divāvihāragato hoti paṭisallīno. Atha kho sakko ca devānamindo verocano ca asurindo yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā paccekaṃ dvārabāhaṃ nissāya aṭṭhaṃsu. Atha kho verocano asurindo bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – २५४. सावत्थी येथील जेतवनात. त्या वेळी भगवान दिवसाच्या विहारासाठी एकांतात ध्यानस्थ बसले होते. तेव्हा देवांचा राजा सक्क आणि असुरराज वेरोचन भगवंतांकडे आले; जवळ येऊन ते दोघेही एकेका दाराच्या खांबाला टेकून उभे राहिले. त्यानंतर असुरराज वेरोचन याने भगवंतांच्या समोर ही गाथा म्हटली— ‘‘Vāyametheva puriso, yāva atthassa nipphadā; Nipphannasobhano attho, verocanavaco ida’’nti. ‘मनुष्याने जोपर्यंत ध्येय साध्य होत नाही, तोपर्यंत प्रयत्न करतच राहिले पाहिजे. साध्य झालेले ध्येयच शोभून दिसते; हे वेरोचनाचे वचन आहे.’ ‘‘Vāyametheva puriso, yāva atthassa nipphadā; Nipphannasobhano attho, khantyā bhiyyo na vijjatī’’ti. ‘मनुष्याने जोपर्यंत ध्येय साध्य होत नाही, तोपर्यंत प्रयत्न करतच राहिले पाहिजे. साध्य झालेल्या ध्येयांमध्ये क्षमेपेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही; हे सक्काचे वचन आहे.’ ‘‘Sabbe sattā atthajātā, tattha tattha yathārahaṃ; Saṃyogaparamā tveva, sambhogā sabbapāṇinaṃ; Nipphannasobhano attho, verocanavaco ida’’nti. ‘सर्व प्राणी आपापल्या गरजेनुसार वेगवेगळ्या ठिकाणी ध्येयाने प्रेरित असतात. परंतु सर्व प्राण्यांसाठी उपभोग्य वस्तूंचा संयोग हाच सर्वश्रेष्ठ उपभोग आहे. साध्य झालेले ध्येयच शोभून दिसते; हे वेरोचनाचे वचन आहे.’ ‘‘Sabbe sattā atthajātā, tattha tattha yathārahaṃ; Saṃyogaparamā tveva, sambhogā sabbapāṇinaṃ; Nipphannasobhano attho, khantyā bhiyyo na vijjatī’’ti. ‘सर्व प्राणी आपापल्या गरजेनुसार वेगवेगळ्या ठिकाणी ध्येयाने प्रेरित असतात. परंतु सर्व प्राण्यांसाठी उपभोग्य वस्तूंचा संयोग हाच सर्वश्रेष्ठ उपभोग आहे. साध्य झालेल्या ध्येयांमध्ये क्षमेपेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही; हे सक्काचे वचन आहे.’ 9. Araññāyatanaisisuttaṃ ९. अरण्यायतन इसि सुत्त 255. Sāvatthiyaṃ[Pg.228]. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sambahulā isayo sīlavanto kalyāṇadhammā araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammanti. Atha kho, bhikkhave, sakko ca devānamindo vepacitti ca asurindo yena te isayo sīlavanto kalyāṇadhammā tenupasaṅkamiṃsu. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo paṭaliyo upāhanā ārohitvā khaggaṃ olaggetvā chattena dhāriyamānena aggadvārena assamaṃ pavisitvā te isayo sīlavante kalyāṇadhamme apabyāmato karitvā atikkami. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo paṭaliyo upāhanā orohitvā khaggaṃ aññesaṃ datvā chattaṃ apanāmetvā dvāreneva assamaṃ pavisitvā te isayo sīlavante kalyāṇadhamme anuvātaṃ pañjaliko namassamāno aṭṭhāsi’’. Atha kho, bhikkhave, te isayo sīlavanto kalyāṇadhammā sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsiṃsu – २५५. सावत्थी येथे. "भिक्खूहो, पूर्वी कधीतरी अनेक शीलवान आणि सदाचारी ऋषी अरण्यातील पर्णकुटींमध्ये शांतपणे राहत होते. भिक्खूहो, तेव्हा देवांचा राजा सक्क आणि असुरराज वेपचित्ती त्या शीलवान व सदाचारी ऋषींकडे गेले. भिक्खूहो, असुरराज वेपचित्तीने जाड तळ असलेले बूट घातले, तलवार लटकवली आणि डोक्यावर छत्र धरून मुख्य दाराने आश्रमात प्रवेश केला; आणि त्या शीलवान व सदाचारी ऋषींना न वाकता तो त्यांच्यावरून निघून गेला. परंतु, भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क याने आपले बूट काढले, आपली तलवार इतरांकडे सोपवली, आपले छत्र बंद केले आणि साध्या दाराने आश्रमात प्रवेश केला; आणि तो त्या शीलवान व सदाचारी ऋषींच्या समोर वाऱ्याच्या दिशेने हात जोडून, नमस्कार करत उभा राहिला. भिक्खूहो, तेव्हा त्या शीलवान व सदाचारी ऋषींनी देवांचा राजा सक्क याला गाथेने संबोधित केले—" ‘‘Gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ,Kāyā cuto gacchati mālutena; Ito paṭikkamma sahassanetta,Gandho isīnaṃ asuci devarājā’’ti. ‘दीर्घकाळापासून व्रताचे पालन करणाऱ्या ऋषींच्या शरीरातून निघणारा गंध वाऱ्यासोबत पसरतो. हे सहस्रनेत्रा, येथून दूर हो; हे देवराज, ऋषींच्या शरीराचा हा गंध अशुद्ध आहे.’ ‘‘Gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ,Kāyā cuto gacchatu mālutena,Sucitrapupphaṃ sirasmiṃva mālaṃ; Gandhaṃ etaṃ paṭikaṅkhāma bhante,Na hettha devā paṭikūlasaññino’’ti. ‘भंते, दीर्घकाळापासून व्रताचे पालन करणाऱ्या ऋषींच्या शरीरातून निघणारा गंध वाऱ्यासोबत पसरू द्या; डोक्यावर धारण केलेल्या सुंदर फुलांच्या माळेप्रमाणे आम्ही या गंधाची इच्छा करतो. कारण देव या शीलवंतांच्या गंधाला अपवित्र मानत नाहीत.’ 10. Samuddakasuttaṃ १०. समुद्द्रक सुत्त 256. Sāvatthiyaṃ. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sambahulā isayo sīlavanto kalyāṇadhammā samuddatīre paṇṇakuṭīsu sammanti. Tena kho pana samayena devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Atha kho, bhikkhave, tesaṃ isīnaṃ sīlavantānaṃ kalyāṇadhammānaṃ etadahosi – ‘dhammikā kho devā, adhammikā asurā. Siyāpi no asurato bhayaṃ. Yaṃnūna mayaṃ sambaraṃ asurindaṃ upasaṅkamitvā [Pg.229] abhayadakkhiṇaṃ yāceyyāmā’’’ti. ‘‘Atha kho, bhikkhave, te isayo sīlavanto kalyāṇadhammā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – samuddatīre paṇṇakuṭīsu antarahitā sambarassa asurindassa sammukhe pāturahesuṃ. Atha kho, bhikkhave, te isayo sīlavanto kalyāṇadhammā sambaraṃ asurindaṃ gāthāya ajjhabhāsiṃsu – २५६. श्रावस्ती येथे. "भिक्खूहो, पूर्वीची गोष्ट आहे, शीलवान आणि कल्याणधर्मी असलेले अनेक ऋषी समुद्राच्या किनाऱ्यावर पर्णकुटीत शांतपणे राहत होते. त्या वेळी देव आणि असुरांचे युद्ध पेटले होते. तेव्हा, भिक्खूहो, त्या शीलवान आणि कल्याणधर्मी ऋषींच्या मनात असा विचार आला – 'देव हे धार्मिक आहेत आणि असुर हे अधार्मिक आहेत. आपल्याला असुरांपासून भय निर्माण होऊ शकते. मग आपण असुरराज संबराकडे जाऊन त्याच्याकडे अभयदानाची याचना का करू नये?' त्यानंतर, भिक्खूहो, ते शीलवान आणि कल्याणधर्मी ऋषी – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, अगदी त्याचप्रमाणे – समुद्राच्या किनाऱ्यावरील पर्णकुटीतून अंतर्धान पावले आणि असुरराज संबराच्या समोर प्रकट झाले. त्यानंतर, भिक्खूहो, त्या शीलवान आणि कल्याणधर्मी ऋषींनी असुरराज संबराला गाथेने संबोधित केले –" ‘‘Isayo sambaraṃ pattā, yācanti abhayadakkhiṇaṃ; Kāmaṃkaro hi te dātuṃ, bhayassa abhayassa vā’’ti. "संबराकडे आलेले ऋषी अभयदानाची याचना करत आहेत. कारण तू त्यांना त्यांच्या इच्छेनुसार भय किंवा अभय देण्यास समर्थ आहेस." ‘‘Isīnaṃ abhayaṃ natthi, duṭṭhānaṃ sakkasevinaṃ; Abhayaṃ yācamānānaṃ, bhayameva dadāmi vo’’ti. "सक्काची (इंद्राची) सेवा करणाऱ्या आणि आमच्याशी वैर ठेवणाऱ्या दुष्ट ऋषींना अभय नाही. अभयाची याचना करणाऱ्या तुम्हांला मी केवळ भयच देईन." ‘‘Abhayaṃ yācamānānaṃ, bhayameva dadāsi no; Paṭiggaṇhāma te etaṃ, akkhayaṃ hotu te bhayaṃ. "अभयाची याचना करणाऱ्या आम्हांला तू केवळ भयच देत आहेस. आम्ही तुझ्याकडून हे स्वीकारतो; तुझे हे भय अक्षय (कधीही न संपणारे) होवो!" ‘‘Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ; Pavuttaṃ tāta te bījaṃ, phalaṃ paccanubhossasī’’ti. "माणूस जसे बीज पेरतो, तसेच फळ त्याला मिळते. कल्याणकारी कर्म करणाऱ्याला कल्याणकारी फळ मिळते आणि पाप कर्म करणाऱ्याला पापी फळ मिळते. हे वत्सा, तू जसे बीज पेरले आहेस, तसेच फळ तुला भोगावे लागेल." ‘‘Atha kho, bhikkhave, te isayo sīlavanto kalyāṇadhammā sambaraṃ asurindaṃ abhisapitvā – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – sambarassa asurindassa sammukhe antarahitā samuddatīre paṇṇakuṭīsu pāturahesuṃ. Atha kho, bhikkhave, sambaro asurindo tehi isīhi sīlavantehi kalyāṇadhammehi abhisapito rattiyā sudaṃ tikkhattuṃ ubbijjī’’ti. "त्यानंतर, भिक्खूहो, ते शीलवान आणि कल्याणधर्मी ऋषी असुरराज संबराला शाप देऊन – ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरतो किंवा पसरलेला हात दुमडतो, अगदी त्याचप्रमाणे – असुरराज संबराच्या समोरून अंतर्धान पावले आणि समुद्राच्या किनाऱ्यावरील पर्णकुटीत प्रकट झाले. त्यानंतर, भिक्खूहो, त्या शीलवान आणि कल्याणधर्मी ऋषींनी शाप दिल्यामुळे असुरराज संबर रात्रीच्या वेळी तीनदा दचकून जागा झाला." Paṭhamo vaggo. पहिला वर्ग (वग्ग) समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) – Suvīraṃ susīmañceva, dhajaggaṃ vepacittino; Subhāsitaṃ jayañceva, kulāvakaṃ nadubbhiyaṃ; Verocana asurindo, isayo araññakañceva; Isayo ca samuddakāti. सुवीर सुत्त, सुसीम सुत्त, ध्वजग्ग सुत्त, वेपचित्ती सुत्त, सुभाषितजय सुत्त, कुलावक सुत्त, नदुब्भिय सुत्त, वेरोचन असुरिंद सुत्त, इसयो अरञ्ञक सुत्त आणि इसयो समुद्द्रक सुत्त. 2. Dutiyavaggo २. दुसरा वर्ग (वग्ग) 1. Vatapadasuttaṃ १. व्रतपद सुत्त (वतपदसुत्त) 257. Sāvatthiyaṃ[Pg.230]. ‘‘Sakkassa, bhikkhave, devānamindassa pubbe manussabhūtassa satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā. Katamāni satta vatapadāni? Yāvajīvaṃ mātāpettibharo assaṃ, yāvajīvaṃ kule jeṭṭhāpacāyī assaṃ, yāvajīvaṃ saṇhavāco assaṃ, yāvajīvaṃ apisuṇavāco assaṃ, yāvajīvaṃ vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvaseyyaṃ muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato, yāvajīvaṃ saccavāco assaṃ, yāvajīvaṃ akkodhano assaṃ – sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva naṃ paṭivineyya’’nti. ‘‘Sakkassa, bhikkhave, devānamindassa pubbe manussabhūtassa imāni satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā’’ti. २५७. श्रावस्ती येथे. "भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क (इंद्र) जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा त्याने सात व्रतांचे पूर्णपणे पालन केले होते, ज्यांच्या पालनामुळे सक्काला देवराजपद प्राप्त झाले. ती सात व्रते कोणती? (१) 'मी आयुष्यभर माझ्या माता-पित्यांचे संगोपन व सेवा करेन.' (२) 'मी आयुष्यभर कुळातील वडीलधाऱ्या व्यक्तींचा आदर-सन्मान करेन.' (३) 'मी आयुष्यभर मृदू आणि मधुर वाणी बोलेन.' (४) 'मी आयुष्यभर चहाडी करणार नाही.' (५) 'मी आयुष्यभर लोभ आणि मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने गृहस्थाश्रमात राहीन; मुक्तहस्ताने दान देणारा, दान देण्यासाठी सदैव हात स्वच्छ ठेवणारा, त्यागात आनंद मानणारा, याचना करणाऱ्यांच्या मागण्या पूर्ण करण्यास योग्य आणि दान व वाटणी करण्यात रमणारा होईन.' (६) 'मी आयुष्यभर सत्य बोलेन.' (७) 'मी आयुष्यभर क्रोधरहित राहीन – आणि जरी माझ्या मनात क्रोध उत्पन्न झाला, तरी मी तो त्वरित नष्ट करेन.' भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा त्याने या सात व्रतांचे पूर्णपणे पालन केले होते, ज्यांच्या पालनामुळे सक्काला देवराजपद प्राप्त झाले." ‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ; Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ. "जो मनुष्य आपल्या माता-पित्यांचे संगोपन करतो, कुळातील वडीलधाऱ्यांचा आदर करतो, मृदू व प्रेमळ संभाषण करतो, चहाडी करण्याच्या सवयीचा त्याग करतो," ‘‘Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ; Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu sappuriso itī’’ti. "मत्सर दूर करण्यात तत्पर असतो, सत्यवादी असतो आणि क्रोधावर विजय मिळवतो; त्यालाच खरोखर तावतिंस देव 'सत्पुरुष' (सज्जन) म्हणतात." 2. Sakkanāmasuttaṃ २. सक्कनाम सुत्त (सक्कनामत सुत्त) 258. Sāvatthiyaṃ jetavane. Tatra kho bhagavā bhikkhū etadavoca – ‘‘sakko, bhikkhave, devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā maghavāti vuccati. २५८. श्रावस्ती येथील जेतवनात. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित करून म्हटले – "भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा तो 'मघ' नावाचा तरुण होता; म्हणूनच त्याला 'मघवा' असे म्हटले जाते." ‘‘Sakko, bhikkhave, devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā purindadoti vuccati. "भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा त्याने नगरा-नगरांमध्ये दान दिले; म्हणूनच त्याला 'पुरिंदद' असे म्हटले जाते." ‘‘Sakko, bhikkhave, devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā sakkoti vuccati. "भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा त्याने आदरपूर्वक दान दिले; म्हणूनच त्याला 'सक्क' असे म्हटले जाते." ‘‘Sakko[Pg.231], bhikkhave, devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvasathaṃ adāsi, tasmā vāsavoti vuccati. "भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा त्याने विश्रामगृह दान दिले; म्हणूनच त्याला 'वासव' असे म्हटले जाते." ‘‘Sakko, bhikkhave, devānamindo sahassampi atthānaṃ muhuttena cinteti, tasmā sahassakkhoti vuccati. "भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क एका क्षणात हजारो गोष्टींचा विचार करू शकतो; म्हणूनच त्याला 'सहस्सक्ख' असे म्हटले जाते." ‘‘Sakkassa, bhikkhave, devānamindassa sujā nāma asurakaññā pajāpati, tasmā sujampatīti vuccati. "भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क याची पत्नी 'सुजा' नावाची असुरकन्या होती; म्हणूनच त्याला 'सुजम्पति' असे म्हटले जाते." ‘‘Sakko, bhikkhave, devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā devānamindoti vuccati. "भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क तावतिंस देवांवर आधिपत्य आणि राज्य करतो; म्हणूनच त्याला 'देवांनामिंद' असे म्हटले जाते." ‘‘Sakkassa, bhikkhave devānamindassa pubbe manussabhūtassa satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā. Katamāni satta vatapadāni? Yāvajīvaṃ mātāpettibharo assaṃ, yāvajīvaṃ kule jeṭṭhāpacāyī assaṃ, yāvajīvaṃ saṇhavāco assaṃ, yāvajīvaṃ apisuṇavāco assaṃ, yāvajīvaṃ vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvaseyyaṃ muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato, yāvajīvaṃ saccavāco assaṃ, yāvajīvaṃ akkodhano assaṃ – sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva naṃ paṭivineyya’’nti. ‘‘Sakkassa, bhikkhave, devānamindassa pubbe manussabhūtassa imāni satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā’’ti. "भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा त्याने सात व्रतांचे पूर्णपणे पालन केले होते, ज्यांच्या पालनामुळे सक्काला देवराजपद प्राप्त झाले. ती सात व्रते कोणती? (१) 'मी आयुष्यभर माझ्या माता-पित्यांचे संगोपन व सेवा करेन.' (२) 'मी आयुष्यभर कुळातील वडीलधाऱ्या व्यक्तींचा आदर-सन्मान करेन.' (३) 'मी आयुष्यभर मृदू आणि मधुर वाणी बोलेन.' (४) 'मी आयुष्यभर चहाडी करणार नाही.' (५) 'मी आयुष्यभर लोभ आणि मत्सराचा मळ नसलेल्या चित्ताने गृहस्थाश्रमात राहीन; मुक्तहस्ताने दान देणारा, दान देण्यासाठी सदैव हात स्वच्छ ठेवणारा, त्यागात आनंद मानणारा, याचना करणाऱ्यांच्या मागण्या पूर्ण करण्यास योग्य आणि दान व वाटणी करण्यात रमणारा होईन.' (६) 'मी आयुष्यभर सत्य बोलेन.' (७) 'मी आयुष्यभर क्रोधरहित राहीन – आणि जरी माझ्या मनात क्रोध उत्पन्न झाला, तरी मी तो त्वरित नष्ट करेन.' भिक्खूहो, देवांचा राजा सक्क जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा त्याने या सात व्रतांचे पूर्णपणे पालन केले होते, ज्यांच्या पालनामुळे सक्काला देवराजपद प्राप्त झाले." ‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ; Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ. "जो मनुष्य आपल्या माता-पित्यांचे संगोपन करतो, कुळातील वडीलधाऱ्यांचा आदर करतो, मृदू व प्रेमळ संभाषण करतो, चहाडी करण्याच्या सवयीचा त्याग करतो," ‘‘Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ; Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu sappuriso itī’’ti. "मत्सर दूर करण्यात तत्पर असतो, सत्यवादी असतो आणि क्रोधावर विजय मिळवतो; त्यालाच खरोखर तावतिंस देव 'सत्पुरुष' (सज्जन) म्हणतात." 3. Mahālisuttaṃ ३. महालि सुत्त (महालिसुत्त) 259. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho mahāli licchavī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho mahāli licchavī bhagavantaṃ etadavoca – २५९. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वैशाली येथील महावनात कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा महाली लिच्छवी जेथे भगवान होते तेथे आले; आल्यावर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या महाली लिच्छवींनी भगवंतांना असे म्हटले – ‘‘Diṭṭho kho[Pg.232], bhante, bhagavatā sakko devānamindo’’ti? “भन्ते, भगवंतांनी देवांचा राजा सक्क याला पाहिले आहे का?” ‘‘Diṭṭho kho me, mahāli, sakko devānamindo’’ti. “महाली, मी देवांचा राजा सक्क याला पाहिले आहे.” ‘‘So hi nūna, bhante, sakkapatirūpako bhavissati. Duddaso hi, bhante, sakko devānamindo’’ti. “भन्ते, तो नक्कीच सक्कचा प्रतिरूप (बनावट सक्क) असावा. कारण भन्ते, देवांचा राजा सक्क हा पाहण्यास अत्यंत कठीण आहे.” ‘‘Sakkañca khvāhaṃ, mahāli, pajānāmi sakkakaraṇe ca dhamme, yesaṃ dhammānaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā, tañca pajānāmi. “महाली, मी सक्कलाही ओळखतो आणि सक्क बनवणाऱ्या गुणांनाही (धम्मांनाही) जाणतो, ज्या धम्मांचे आचरण केल्यामुळे सक्काने सक्कपद प्राप्त केले, तेही मी जाणतो.” ‘‘Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā maghavāti vuccati. “महाली, देवांचा राजा सक्क पूर्वजन्मी मनुष्य असताना 'मघ' नावाचा तरुण होता, म्हणून त्याला 'मघवा' असे म्हणतात.” ‘‘Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṃ dānaṃ adāsi, tasmā sakkoti vuccati. “महाली, देवांचा राजा सक्क पूर्वजन्मी मनुष्य असताना आदरपूर्वक दान देत असे, म्हणून त्याला 'सक्क' असे म्हणतात.” ‘‘Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṃ adāsi, tasmā purindadoti vuccati. “महाली, देवांचा राजा सक्क पूर्वजन्मी मनुष्य असताना सर्वांच्या आधी दान देत असे, म्हणून त्याला 'पुरिंदद' असे म्हणतात.” ‘‘Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvasathaṃ adāsi, tasmā vāsavoti vuccati. “महाली, देवांचा राजा सक्क पूर्वजन्मी मनुष्य असताना विश्रामगृहे दान करत असे, म्हणून त्याला 'वासव' असे म्हणतात.” ‘‘Sakko, mahāli, devānamindo sahassampi atthānaṃ muhuttena cinteti, tasmā sahassakkhoti vuccati. “महाली, देवांचा राजा सक्क एका क्षणात हजार गोष्टींचा विचार करू शकतो, म्हणून त्याला 'सहस्सक्ख' असे म्हणतात.” ‘‘Sakkassa, mahāli, devānamindassa sujā nāma asurakaññā pajāpati, tasmā sujampatīti vuccati. “महाली, देवांचा राजा सक्क याची पत्नी 'सुजा' नावाची असुरकन्या आहे, म्हणून त्याला 'सुजम्पती' असे म्हणतात.” ‘‘Sakko, mahāli, devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ issariyādhipaccaṃ rajjaṃ kāreti, tasmā devānamindoti vuccati. “महाली, देवांचा राजा सक्क हा तावतिंस लोकातील देवांवर आधिपत्य व राज्य करतो, म्हणून त्याला 'देवानामिन्द' असे म्हणतात.” ‘‘Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā. Katamāni satta vatapadāni? Yāvajīvaṃ mātāpettibharo assaṃ, yāvajīvaṃ kule jeṭṭhāpacāyī assaṃ, yāvajīvaṃ saṇhavāco assaṃ, yāvajīvaṃ apisuṇavāco assaṃ, yāvajīvaṃ vigatamalamaccherena cetasā agāraṃ ajjhāvaseyyaṃ muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṃvibhāgarato, yāvajīvaṃ saccavāco assaṃ, yāvajīvaṃ akkodhano assaṃ – sacepi me kodho uppajeyya, khippameva naṃ paṭivineyya’’nti. ‘‘Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa imāni [Pg.233] satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṃ, yesaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā’’ti. “महाली, देवांचा राजा सक्क जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा त्याने सात व्रतपदे पूर्णपणे स्वीकारली होती, ज्यांच्या आचरणामुळे सक्काने सक्कपद प्राप्त केले. ती सात व्रतपदे कोणती? १. मी जन्मभर माता-पित्यांची सेवा करीन. २. मी जन्मभर कुळातील वडीलधाऱ्यांचा आदर करीन. ३. मी जन्मभर मृदू भाषक राहीन. ४. मी जन्मभर चहाडी करणार नाही. ५. मी जन्मभर लोभ आणि मत्सरापासून मुक्त मनाने घरात राहीन, मुक्तहस्ते दान देणारा, दान देण्यासाठी सदैव हात स्वच्छ ठेवणारा, त्यागात आनंद मानणारा, याचना करणाऱ्यांना साहाय्य करणारा आणि दानाचे वाटप करण्यात तत्पर राहीन. ६. मी जन्मभर सत्यवादी राहीन. ७. मी जन्मभर अक्रोधन राहीन – आणि जरी मला क्रोध आला, तरी मी तो त्वरित शांत करीन. महाली, देवांचा राजा सक्क जेव्हा पूर्वजन्मी मनुष्य होता, तेव्हा त्याने ही सात व्रतपदे पूर्णपणे स्वीकारली होती, ज्यांच्या आचरणामुळे सक्काने सक्कपद प्राप्त केले.” ‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyinaṃ; Saṇhaṃ sakhilasambhāsaṃ, pesuṇeyyappahāyinaṃ. “जो मनुष्य माता-पित्यांचे पालनपोषण करतो, कुळातील वडीलधाऱ्यांचा आदर करतो, मृदू व प्रेमळ संभाषण करतो, चहाडीचा त्याग करतो,” ‘‘Maccheravinaye yuttaṃ, saccaṃ kodhābhibhuṃ naraṃ; Taṃ ve devā tāvatiṃsā, āhu sappuriso itī’’ti. “मत्सर दूर करण्यात तत्पर असतो, सत्य बोलतो आणि क्रोधावर विजय मिळवतो; त्यालाच तावतिंस लोकांतील देव खरोखर 'सत्पुरुष' म्हणतात.” 4. Daliddasuttaṃ ४. दलिद्द सुत्त 260. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – २६०. एका वेळी भगवान राजगृह येथील वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो!” “भन्ते!” असे त्या भिक्खूंनी भगवंतांना उत्तर दिले. भगवान म्हणाले – ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, aññataro puriso imasmiṃyeva rājagahe manussadaliddo ahosi manussakapaṇo manussavarāko. So tathāgatappavedite dhammavinaye saddhaṃ samādiyi, sīlaṃ samādiyi, sutaṃ samādiyi, cāgaṃ samādiyi, paññaṃ samādiyi. So tathāgatappavedite dhammavinaye saddhaṃ samādiyitvā sīlaṃ samādiyitvā sutaṃ samādiyitvā cāgaṃ samādiyitvā paññaṃ samādiyitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajji devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. So aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca. Tatra sudaṃ, bhikkhave, devā tāvatiṃsā ujjhāyanti khiyyanti vipācenti – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho! Ayañhi devaputto pubbe manussabhūto samāno manussadaliddo ahosi manussakapaṇo manussavarāko; so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. So aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā cā’’’ti. “भिक्खूंनो, पूर्वी याच राजगृहात एक मनुष्य अत्यंत दरिद्री, दीन आणि कनिष्ठ दर्जाचा होता. त्याने तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयावर श्रद्धा ठेवली, शील ग्रहण केले, श्रुत मिळवले, त्याग अंगीकारला आणि प्रज्ञा संपादन केली. तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयात श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञा ग्रहण केल्यामुळे, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात तावतिंस देवांच्या संगतीत जन्माला आला. तो इतर देवांपेक्षा वर्ण आणि यशाने अधिक शोभून दिसू लागला. भिक्खूंनो, त्यावर तावतिंस देव असंतुष्ट झाले, कुरकुर करू लागले आणि तक्रार करू लागले – ‘अहो आश्चर्य! अहो अद्भूत! हा देवपुत्र पूर्वी मनुष्य असताना अत्यंत दरिद्री, दीन आणि कनिष्ठ दर्जाचा होता; परंतु शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात तावतिंस देवांच्या संगतीत जन्माला आला आहे. आणि तो इतर देवांपेक्षा वर्ण व यशाने अधिक शोभून दिसत आहे!’” ‘‘Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘mā kho tumhe, mārisā, etassa devaputtassa ujjhāyittha. Eso kho, mārisā, devaputto pubbe manussabhūto samāno tathāgatappavedite [Pg.234] dhammavinaye saddhaṃ samādiyi, sīlaṃ samādiyi, sutaṃ samādiyi, cāgaṃ samādiyi, paññaṃ samādiyi. So tathāgatappavedite dhammavinaye saddhaṃ samādiyitvā sīlaṃ samādiyitvā sutaṃ samādiyitvā cāgaṃ samādiyitvā paññaṃ samādiyitvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapanno devānaṃ tāvatiṃsānaṃ sahabyataṃ. So aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā cā’’’ti. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo deve tāvatiṃse anunayamāno tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – “तेव्हा, भिक्खूंनो, देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस देवांना संबोधित केले – ‘मित्रांनो, तुम्ही या देवपुत्रावर असंतुष्ट होऊ नका. मित्रांनो, हा देवपुत्र पूर्वी मनुष्य असताना, त्याने तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयावर श्रद्धा ठेवली, शील ग्रहण केले, श्रुत मिळवले, त्याग अंगीकारला आणि प्रज्ञा संपादन केली. तथागतांनी उपदेशिलेल्या धम्म आणि विनयात श्रद्धा, शील, श्रुत, त्याग आणि प्रज्ञा ग्रहण केल्यामुळे, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर तो सुगती असलेल्या स्वर्गलोकात तावतिंस देवांच्या संगतीत जन्माला आला आहे. तो इतर देवांपेक्षा वर्ण आणि यशाने अधिक शोभून दिसत आहे.’ त्यानंतर, भिक्खूंनो, देवांचा राजा सक्क याने तावतिंस देवांना शांत करत त्या वेळी या गाथा म्हटल्या –” ‘‘Yassa saddhā tathāgate, acalā suppatiṭṭhitā; Sīlañca yassa kalyāṇaṃ, ariyakantaṃ pasaṃsitaṃ. “ज्याची तथागतांवर अढळ आणि सुप्रतिष्ठित श्रद्धा आहे; आणि ज्याचे शील कल्याणकारी, आर्यांना प्रिय व प्रशंसनीय आहे;” ‘‘Saṅghe pasādo yassatthi, ujubhūtañca dassanaṃ; Adaliddoti taṃ āhu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ. “ज्याची संघावर निष्ठा आहे आणि ज्याची दृष्टी सरळ आहे; त्याला ज्ञानी लोक 'अदरिद्र' म्हणतात, त्याचे जीवन व्यर्थ जात नाही.” ‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ; Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. “म्हणून, बुद्ध शासनाचे स्मरण करत, बुद्धिमान मनुष्याने श्रद्धा, शील, निष्ठा आणि धम्मदर्शनाचा वारंवार अभ्यास करावा.” 5. Rāmaṇeyyakasuttaṃ ५. रामणेय्यक सुत्त 261. Sāvatthiyaṃ jetavane. Atha kho sakko devānamindo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sakko devānamindo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, bhūmirāmaṇeyyaka’’nti? २६१. श्रावस्ती येथील जेतवनात. तेव्हा देवांचा राजा सक्क जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यावर त्याने भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेल्या देवांचा राजा सक्क याने भगवंतांना विचारले – “भन्ते, कोणती भूमी खरोखर रमणीय आहे?” ‘‘Ārāmacetyā vanacetyā, pokkharañño sunimmitā; Manussarāmaṇeyyassa, kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ. “सुंदर रीतीने बनवलेले आराम-चैत्य, वन-चैत्य आणि कमळांचे तलाव; हे सर्व मिळूनही रमणीय मनुष्याच्या सोळाव्या भागाच्या एका कलेचीही बरोबरी करू शकत नाहीत।” ‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale; Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. "गावात असो वा अरण्यात, दरीत असो वा मैदानावर; जिथे अर्हत निवास करतात, ती भूमी खरोखरच रमणीय आहे." 6. Yajamānasuttaṃ ६. यजमान सुत्त 262. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho sakko devānamindo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ [Pg.235] abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sakko devānamindo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २६२. एका वेळी भगवान राजगृह येथे गिज्झकूट पर्वतावर निवास करत होते. तेव्हा देवांचा राजा शक्र जेथे भगवान होते तेथे आला; जवळ येऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला देवांचा राजा शक्र भगवंतांना गाथेने म्हणाला – ‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ; Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, kattha dinnaṃ mahapphala’’nti. "यज्ञ (दान) करणाऱ्या मनुष्यांसाठी, पुण्याची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांसाठी, जे ऐहिक सुखाचे फळ देणारे पुण्यकर्म करतात, कोणाला दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते?" ‘‘Cattāro ca paṭipannā, cattāro ca phale ṭhitā; Esa saṅgho ujubhūto, paññāsīlasamāhito. "चार (मार्गावर) चालणारे आणि चार फलावर अधिष्ठित असलेले; हा प्रज्ञा, शील आणि समाधीने युक्त असलेला सरळ मार्गी संघ आहे." ‘‘Yajamānānaṃ manussānaṃ, puññapekkhāna pāṇinaṃ; Karotaṃ opadhikaṃ puññaṃ, saṅghe dinnaṃ mahapphala’’nti. "यज्ञ (दान) करणाऱ्या मनुष्यांसाठी, पुण्याची इच्छा करणाऱ्या प्राण्यांसाठी, जे ऐहिक सुखाचे फळ देणारे पुण्यकर्म करतात, संघात दिलेले दान महाफळ देणारे ठरते." 7. Buddhavandanāsuttaṃ ७. बुद्धवंदना सुत्त 263. Sāvatthiyaṃ jetavane. Tena kho pana samayena bhagavā divāvihāragato hoti paṭisallīno. Atha kho sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā paccekaṃ dvārabāhaṃ nissāya aṭṭhaṃsu. Atha kho sakko devānamindo bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi – २६३. श्रावस्ती येथील जेतवनात. त्या वेळी भगवान दिवसाच्या विहारासाठी एकांतात ध्यानस्थ बसले होते. तेव्हा देवांचा राजा शक्र आणि ब्रह्मा सहम्पती जेथे भगवान होते तेथे आले; जवळ येऊन ते दोघेही एकेका दाराच्या खांबाला टेकून उभे राहिले. तेव्हा देवांचा राजा शक्र भगवंतांच्या सन्निध ही गाथा म्हणाला – ‘‘Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma,Pannabhāra anaṇa vicara loke; Cittañca te suvimuttaṃ,Cando yathā pannarasāya ratti’’nti. "उठा, हे वीर! संग्राम जिंकणाऱ्या, भार उतरवून ठेवलेल्या, ऋणमुक्त झालेल्या भगवंता, जगात संचार करा. पौर्णिमेच्या रात्रीच्या चंद्राप्रमाणे आपले चित्त पूर्णपणे विमुक्त झाले आहे." ‘‘Na kho, devānaminda, tathāgatā evaṃ vanditabbā. Evañca kho, devānaminda, tathāgatā vanditabbā – "हे देवाधिपती शक्र, तथागतांची अशी वंदना करायची नसते. तर हे देवाधिपती शक्र, तथागतांची वंदना अशी केली पाहिजे –" ‘‘Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma,Satthavāha anaṇa vicara loke; Desassu bhagavā dhammaṃ,Aññātāro bhavissantī’’ti. "उठा, हे वीर! संग्राम जिंकणाऱ्या, सार्थवाह (मार्गदर्शक), ऋणमुक्त झालेल्या भगवंता, जगात संचार करा. भगवान धम्माचा उपदेश करोत, धम्म समजून घेणारे लोक नक्कीच असतील." 8. Gahaṭṭhavandanāsuttaṃ ८. गृहस्थवंदना सुत्त 264. Sāvatthiyaṃ. Tatra…pe… etadavoca – ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo mātaliṃ saṅgāhakaṃ āmantesi – ‘yojehi, samma mātali, sahassayuttaṃ [Pg.236] ājaññarathaṃ. Uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmiṃ dassanāyā’ti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, bhikkhave, mātali saṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ yojetvā sakkassa devānamindassa paṭivedesi – ‘yutto kho te, mārisa, sahassayutto ājaññaratho. Yassa dāni kālaṃ maññasī’’’ti. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo vejayantapāsādā orohanto añjaliṃ katvā sudaṃ puthuddisā namassati. Atha kho, bhikkhave, mātali saṅgāhako sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २६४. श्रावस्ती येथे. तेथे भगवंतांनी असे म्हटले – 'भिक्षूंनो, पूर्वी कधीतरी देवांचा राजा शक्र आपल्या मातली नावाच्या सारथ्याला म्हणाला – 'मित्रा मातली, हजार घोड्यांचा उत्कृष्ट रथ तयार कर. आपण सुंदर भूमी पाहण्यासाठी उद्यानात जाऊया.' भिक्षूंनो, 'तसेच असो, महाराज,' असे म्हणून मातली सारथ्याने देवांचा राजा शक्र याच्या आज्ञेचे पालन केले आणि हजार घोड्यांचा उत्कृष्ट रथ तयार करून देवांचा राजा शक्र याला कळवले – 'महाराज, आपला हजार घोड्यांचा उत्कृष्ट रथ तयार आहे. आता आपल्याला योग्य वाटेल त्या वेळी प्रस्थान करावे.' भिक्षूंनो, त्यानंतर देवांचा राजा शक्र वैजयंत प्रासादातून खाली उतरताना हात जोडून सर्व दिशांना नमस्कार करू लागला. तेव्हा भिक्षूंनो, मातली सारथ्याने देवांचा राजा शक्र याला गाथेने विचारले –' ‘‘Taṃ namassanti tevijjā, sabbe bhummā ca khattiyā; Cattāro ca mahārājā, tidasā ca yasassino; Atha ko nāma so yakkho, yaṃ tvaṃ sakka namassasī’’ti. "तीन वेदांचे ज्ञाते (त्रैविद्य), पृथ्वीवरील सर्व क्षत्रिय राजे, चार महाराज (लोकपाल) आणि कीर्तिमान तायतिंस (तेहतीस) देव आपल्याला नमस्कार करतात; मग हे शक्र, आपण ज्या यक्षाला (पूजनीय सत्तेला) नमस्कार करत आहात, तो कोण आहे?" ‘‘Maṃ namassanti tevijjā, sabbe bhummā ca khattiyā; Cattāro ca mahārājā, tidasā ca yasassino. "तीन वेदांचे ज्ञाते, पृथ्वीवरील सर्व क्षत्रिय राजे, चार महाराज आणि कीर्तिमान तायतिंस देव मला नमस्कार करतात." ‘‘Ahañca sīlasampanne, cirarattasamāhite; Sammāpabbajite vande, brahmacariyaparāyane. "परंतु मी शीलसंपन्न, दीर्घकाळ समाधीत लीन असलेल्या, योग्य प्रकारे प्रव्रजित झालेल्या आणि ब्रह्मचर्यपरायण असलेल्या संन्याशांना (भिक्षूंना) वंदन करतो." ‘‘Ye gahaṭṭhā puññakarā, sīlavanto upāsakā; Dhammena dāraṃ posenti, te namassāmi mātalī’’ti. "हे मातली, जे गृहस्थ पुण्यकर्म करणारे, शीलवान उपासक आहेत आणि जे धर्मानुसार आपल्या कुटुंबाचे (पत्नी-मुलांचे) पालनपोषण करतात, त्यांना मी नमस्कार करतो." ‘‘Seṭṭhā hi kira lokasmiṃ, ye tvaṃ sakka namassasi; Ahampi te namassāmi, ye namassasi vāsavā’’ti. "हे शक्र, आपण ज्यांना नमस्कार करता, ते खरोखरच या जगात सर्वश्रेष्ठ आहेत. हे वासव, आपण ज्यांना नमस्कार करता, त्यांना मीसुद्धा नमस्कार करतो." ‘‘Idaṃ vatvāna maghavā, devarājā sujampati; Puthuddisā namassitvā, pamukho rathamāruhī’’ti. "असे बोलून सुजाताचा पती, देवांचा राजा मघवा (शक्र) सर्व दिशांना नमस्कार करून रथावर आरूढ झाला." 9. Satthāravandanāsuttaṃ ९. शास्तृवंदना सुत्त 265. Sāvatthiyaṃ jetavane. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo mātaliṃ saṅgāhakaṃ āmantesi – ‘yojehi, samma mātali, sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ, uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmiṃ dassanāyā’ti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, bhikkhave, mātali saṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā [Pg.237] sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ yojetvā sakkassa devānamindassa paṭivedesi – ‘yutto kho te, mārisa, sahassayutto ājaññaratho. Yassa dāni kālaṃ maññasī’’’ti. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo vejayantapāsādā orohanto añjaliṃ katvā sudaṃ bhagavantaṃ namassati. Atha kho, bhikkhave, mātali saṅgāhako sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २६५. श्रावस्ती येथील जेतवनात. 'भिक्षूंनो, पूर्वी कधीतरी देवांचा राजा शक्र आपल्या मातली नावाच्या सारथ्याला म्हणाला – 'मित्रा मातली, हजार घोड्यांचा उत्कृष्ट रथ तयार कर. आपण सुंदर भूमी पाहण्यासाठी उद्यानात जाऊया.' भिक्षूंनो, 'तसेच असो, महाराज,' असे म्हणून मातली सारथ्याने देवांचा राजा शक्र याच्या आज्ञेचे पालन केले आणि हजार घोड्यांचा उत्कृष्ट रथ तयार करून देवांचा राजा शक्र याला कळवले – 'महाराज, आपला हजार घोड्यांचा उत्कृष्ट रथ तयार आहे. आता आपल्याला योग्य वाटेल त्या वेळी प्रस्थान करावे.' भिक्षूंनो, त्यानंतर देवांचा राजा शक्र वैजयंत प्रासादातून खाली उतरताना हात जोडून भगवंतांना नमस्कार करू लागला. तेव्हा भिक्षूंनो, मातली सारथ्याने देवांचा राजा शक्र याला गाथेने विचारले –' ‘‘Yañhi devā manussā ca, taṃ namassanti vāsava; Atha ko nāma so yakkho, yaṃ tvaṃ sakka namassasī’’ti. "हे वासव, देव आणि मनुष्य ज्या आपल्याला नमस्कार करतात; मग हे शक्र, आपण ज्या यक्षाला नमस्कार करत आहात, तो कोण आहे?" ‘‘Yo idha sammāsambuddho, asmiṃ loke sadevake; Anomanāmaṃ satthāraṃ, taṃ namassāmi mātali. "हे मातली, या देवलोकासहित असलेल्या जगात जे सम्यक्संबुद्ध आहेत, त्या सर्वश्रेष्ठ नावाच्या शास्त्याला (गुरूचा) मी नमस्कार करतो." ‘‘Yesaṃ rāgo ca doso ca, avijjā ca virājitā; Khīṇāsavā arahanto, te namassāmi mātali. "हे मातली, ज्यांचे राग, द्वेष आणि अविद्या नष्ट झाली आहे, जे क्षीणासव (आस्रव नष्ट झालेले) अर्हत आहेत, त्यांना मी नमस्कार करतो." ‘‘Ye rāgadosavinayā, avijjāsamatikkamā; Sekkhā apacayārāmā, appamattānusikkhare; Te namassāmi mātalī’’ti. "हे मातली, जे राग आणि द्वेषाचा नाश करण्यासाठी, अविद्येच्या पलीकडे जाण्यासाठी, संसाराचा क्षय करण्यात रममाण होऊन अप्रमादपूर्वक (जागृत राहून) साधना करत आहेत, त्या शैक्ष (साधकांना) मी नमस्कार करतो." ‘‘Seṭṭhā hi kira lokasmiṃ, ye tvaṃ sakka namassasi; Ahampi te namassāmi, ye namassasi vāsavā’’ti. "हे शक्र, आपण ज्यांना नमस्कार करता, ते खरोखरच या जगात सर्वश्रेष्ठ आहेत. हे वासव, आपण ज्यांना नमस्कार करता, त्यांना मीसुद्धा नमस्कार करतो." ‘‘Idaṃ vatvāna maghavā, devarājā sujampati; Bhagavantaṃ namassitvā, pamukho rathamāruhī’’ti. "असे बोलून सुजाताचा पती, देवांचा राजा मघवा (शक्र) भगवंतांना नमस्कार करून रथावर आरूढ झाला." 10. Saṅghavandanāsuttaṃ १०. संघवंदना सुत्त 266. Sāvatthiyaṃ jetavane. Tatra kho…pe… etadavoca – ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo mātaliṃ saṅgāhakaṃ āmantesi – ‘yojehi, samma mātali, sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ, uyyānabhūmiṃ gacchāma subhūmiṃ dassanāyā’ti. ‘Evaṃ bhaddantavā’ti kho, bhikkhave, mātali saṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā, sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ yojetvā sakkassa devānamindassa paṭivedesi – ‘yutto kho te, mārisa, sahassayutto ājaññaratho, yassa dāni kālaṃ maññasī’’’ti. Atha kho, bhikkhave[Pg.238], sakko devānamindo vejayantapāsādā orohanto añjaliṃ katvā sudaṃ bhikkhusaṅghaṃ namassati. Atha kho, bhikkhave, mātali saṅgāhako sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २६६. श्रावस्ती येथील जेतवनात. तेथे भगवंतांनी असे म्हटले – 'भिक्षूंनो, पूर्वी कधीतरी देवांचा राजा शक्र आपल्या मातली नावाच्या सारथ्याला म्हणाला – 'मित्रा मातली, हजार घोड्यांचा उत्कृष्ट रथ तयार कर. आपण सुंदर भूमी पाहण्यासाठी उद्यानात जाऊया.' भिक्षूंनो, 'तसेच असो, महाराज,' असे म्हणून मातली सारथ्याने देवांचा राजा शक्र याच्या आज्ञेचे पालन केले आणि हजार घोड्यांचा उत्कृष्ट रथ तयार करून देवांचा राजा शक्र याला कळवले – 'महाराज, आपला हजार घोड्यांचा उत्कृष्ट रथ तयार आहे. आता आपल्याला योग्य वाटेल त्या वेळी प्रस्थान करावे.' भिक्षूंनो, त्यानंतर देवांचा राजा शक्र वैजयंत प्रासादातून खाली उतरताना हात जोडून भिक्षुसंघाला नमस्कार करू लागला. तेव्हा भिक्षूंनो, मातली सारथ्याने देवांचा राजा शक्र याला गाथेने विचारले –' ‘‘Tañhi ete namasseyyuṃ, pūtidehasayā narā; Nimuggā kuṇapamhete, khuppipāsasamappitā. "हे शक्र, जे मनुष्य दुर्गंधीयुक्त शरीरात राहतात, जे या मृतदेहासारख्या शरीरात बुडालेले आहेत आणि जे भूक व तहानेने व्याकुळ आहेत, त्यांनीच खरोखर आपल्याला नमस्कार केला पाहिजे." ‘‘Kiṃ nu tesaṃ pihayasi, anāgārāna vāsava; Ācāraṃ isinaṃ brūhi, taṃ suṇoma vaco tavā’’ti. “हे वासवा (इंद्रा), गृहत्याग केलेल्या (अनागारिक) त्या ऋषींचा तू का हेवा करतोस? आम्हाला त्या ऋषींच्या आचरणाविषयी सांग; आम्ही तुझे ते वचन ऐकू इच्छितो.” ‘‘Etaṃ tesaṃ pihayāmi, anāgārāna mātali; Yamhā gāmā pakkamanti, anapekkhā vajanti te. “हे मातली, गृहत्याग केलेल्या त्या अनागारिकांच्या या आचरणाचा मी हेवा करतो; ते ज्या गावांतून निघून जातात, तिथून कोणत्याही आसक्तीशिवाय (अनापेक्षितपणे) निघून जातात.” ‘‘Na tesaṃ koṭṭhe openti, na kumbhi na kaḷopiyaṃ ; Paraniṭṭhitamesānā, tena yāpenti subbatā. “ते धान्याची कोठारात साठवणूक करत नाहीत, घागरीत किंवा टोपलीतही काही साठवून ठेवत नाहीत. इतरांनी तयार केलेले (अन्न) शोधत, ते सुव्रती (उत्तम व्रत पाळणारे) त्यावरच आपली उपजीविका करतात.” ‘‘Sumantamantino dhīrā, tuṇhībhūtā samañcarā; Devā viruddhā asurehi, puthu maccā ca mātali. “ते धीर (ज्ञानी) उत्तम विचार करणारे असतात, मौन बाळगून समतेने आचरण करतात. हे मातली, देव हे असुरांशी वैर बाळगतात आणि सामान्य मनुष्यही एकमेकांशी वैर बाळगतात.” ‘‘Aviruddhā viruddhesu, attadaṇḍesu nibbutā; Sādānesu anādānā, te namassāmi mātalī’’ti. “वैर करणाऱ्यांमध्ये जे वैररहित असतात, हिंसक (दंडधारी) लोकांमध्ये जे शांत (निवृत) असतात, आणि आसक्ती बाळगणाऱ्यांमध्ये जे अनासक्त असतात; हे मातली, अशा ऋषींना मी वंदन करतो.” ‘‘Seṭṭhā hi kira lokasmiṃ, ye tvaṃ sakka namassasi; Ahampi te namassāmi, ye namassasi vāsavā’’ti. “हे शक्रा, ज्यांना तुम्ही वंदन करता, ते खरोखरच या जगात सर्वश्रेष्ठ आहेत. हे वासवा, ज्यांना तुम्ही वंदन करता, त्यांना मीसुद्धा वंदन करतो.” ‘‘Idaṃ vatvāna maghavā, devarājā sujampati; Bhikkhusaṅghaṃ namassitvā, pamukho rathamāruhī’’ti. “असे बोलून, सुजाचा पती, देवांचा राजा मघवा (इंद्र) भिक्षुसंघाला वंदन करून आपल्या रथात आरूढ झाला.” Dutiyo vaggo. दुसरा वर्ग समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश (उद्दान) – Devā pana tayo vuttā, daliddañca rāmaṇeyyakaṃ; Yajamānañca vandanā, tayo sakkanamassanāti. तीन देव सांगितले आहेत, दरिद्री आणि रमणीय; यजमान आणि वंदना, आणि शक्राच्या वंदनेचे तीन सुत्त. 3. Tatiyavaggo ३. तिसरा वर्ग 1. Chetvāsuttaṃ १. छेत्वा सुत्त (नाश करून) 267. Sāvatthiyaṃ [Pg.239] jetavane. Atha kho sakko devānamindo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sakko devānamindo bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २६७. श्रावस्ती येथील जेतवनात. तेव्हा देवांचा राजा शक्र जेथे भगवान होते तेथे आला; आल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला उभा राहिला. एका बाजूला उभा राहिलेला देवांचा राजा शक्र भगवंतांना गाथेने म्हणाला – ‘‘Kiṃsu chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati; Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamā’’ti. “कशाचा नाश करून मनुष्य सुखाने झोपतो? कशाचा नाश करून तो शोक करत नाही? हे गोतमा, कोणत्या एका गोष्टीचा नाश करण्यास आपण संमती देता?” ‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati; Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa vāsava; Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. “हे वासवा, क्रोधाचा नाश करून मनुष्य सुखाने झोपतो; क्रोधाचा नाश करून तो शोक करत नाही. ज्याचे मूळ विषारी आहे आणि टोक गोड आहे, अशा क्रोधाचा नाश करण्याची आर्य प्रशंसा करतात; कारण त्याचा नाश केल्यावर मनुष्य शोक करत नाही.” 2. Dubbaṇṇiyasuttaṃ २. दुब्बण्णिय सुत्त (कुरूप यक्षाविषयीचे सुत्त) 268. Sāvatthiyaṃ jetavane. Tatra kho…pe… etadavoca – ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave, aññataro yakkho dubbaṇṇo okoṭimako sakkassa devānamindassa āsane nisinno ahosi. Tatra sudaṃ, bhikkhave, devā tāvatiṃsā ujjhāyanti khiyyanti vipācenti – ‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata, bho! Ayaṃ yakkho dubbaṇṇo okoṭimako sakkassa devānamindassa āsane nisinno’’’ti! Yathā yathā kho, bhikkhave, devā tāvatiṃsā ujjhāyanti khiyyanti vipācenti, tathā tathā so yakkho abhirūpataro ceva hoti dassanīyataro ca pāsādikataro ca. २६८. श्रावस्ती येथील जेतवनात. तेथे भगवंतांनी हे सांगितले – “भिक्षूंनो, पूर्वी कधीतरी एक कुरूप आणि बुटका यक्ष देवांचा राजा शक्र याच्या आसनावर येऊन बसला. तेव्हा, भिक्षूंनो, तावतिंस लोकांतील देव संतापले, कुरकुर करू लागले आणि तक्रार करू लागले की, ‘अरे आश्चर्य आहे! हे तर अद्भूत आहे! हा कुरूप आणि बुटका यक्ष देवांचा राजा शक्र याच्या आसनावर बसला आहे!’ परंतु, भिक्षूंनो, जसेजसे तावतिंस देव संतापत होते, कुरकुर करत होते आणि तक्रार करत होते, तसतसा तो यक्ष अधिक देखणा, अधिक दर्शनीय आणि अधिक प्रसन्न वाटू लागला.” ‘‘Atha kho, bhikkhave, devā tāvatiṃsā yena sakko devānamindo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sakkaṃ devānamindaṃ etadavocuṃ – ‘idha te, mārisa, aññataro yakkho dubbaṇṇo okoṭimako sakkassa devānamindassa āsane nisinno. Tatra sudaṃ, mārisa, devā tāvatiṃsā ujjhāyanti khiyyanti vipācenti – acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Ayaṃ yakkho dubbaṇṇo okoṭimako sakkassa devānamindassa āsane nisinnoti. Yathā yathā kho, mārisa, devā ujjhāyanti khiyyanti vipācenti, tathā tathā so yakkho abhirūpataro ceva hoti dassanīyataro [Pg.240] ca pāsādikataro cāti. So hi nūna, mārisa, kodhabhakkho yakkho bhavissatī’’’ti. “त्यानंतर, भिक्षूंनो, तावतिंस देव देवांचा राजा शक्र याच्याकडे गेले आणि त्याला म्हणाले, ‘हे प्रिय महोदया, एक कुरूप आणि बुटका यक्ष आपल्या आसनावर बसला आहे. तिथे तावतिंस देव संतापत आहेत, कुरकुर करत आहेत आणि तक्रार करत आहेत की—आश्चर्य आहे! अद्भूत आहे! हा कुरूप आणि बुटका यक्ष देवांचा राजा शक्र याच्या आसनावर बसला आहे! परंतु, जसेजसे देव संतापत आहेत, कुरकुर करत आहेत आणि तक्रार करत आहेत, तसतसा तो यक्ष अधिक देखणा, अधिक दर्शनीय आणि अधिक प्रसन्न वाटू लागला आहे.’ (शक्र म्हणाला:) ‘हे देवांनो, तो नक्कीच क्रोधभक्षक (क्रोध खाणारा) यक्ष असावा.’” ‘‘Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo yena so kodhabhakkho yakkho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ nihantvā yena so kodhabhakkho yakkho tenañjaliṃ paṇāmetvā tikkhattuṃ nāmaṃ sāveti – ‘sakkohaṃ mārisa, devānamindo, sakkohaṃ, mārisa, devānamindo’ti. Yathā yathā kho, bhikkhave, sakko devānamindo nāmaṃ sāvesi, tathā tathā so yakkho dubbaṇṇataro ceva ahosi okoṭimakataro ca. Dubbaṇṇataro ceva hutvā okoṭimakataro ca tatthevantaradhāyī’’ti. Atha kho, bhikkhave, sakko devānamindo sake āsane nisīditvā deve tāvatiṃse anunayamāno tāyaṃ velāyaṃ imā gāthāyo abhāsi – “त्यानंतर, भिक्षूंनो, देवांचा राजा शक्र त्या क्रोधभक्षक यक्षाकडे गेला. जवळ जाऊन त्याने आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले, आपला उजवा गुडघा जमिनीवर टेकवला आणि त्या यक्षाच्या दिशेने हात जोडून तीन वेळा आपले नाव जाहीर केले: ‘हे महोदया, मी शक्र आहे, देवांचा राजा! हे महोदया, मी शक्र आहे, देवांचा राजा!’ जसेजसे शक्राने आपले नाव जाहीर केले, तसतसा तो यक्ष अधिक कुरूप आणि अधिक बुटका होत गेला आणि शेवटी तिथेच नाहीसा झाला. त्यानंतर, भिक्षूंनो, देवांचा राजा शक्र आपल्या आसनावर बसला आणि तावतिंस देवांना उपदेश करत त्याने त्या वेळी या गाथा म्हटल्या –” ‘‘Na sūpahatacittomhi, nāvattena suvānayo; Na vo cirāhaṃ kujjhāmi, kodho mayi nāvatiṭṭhati. “माझे चित्त दूषित (क्रोधित) होत नाही, आणि क्रोधाच्या आवर्तात मी सहज वाहून जात नाही. मी दीर्घकाळ राग धरत नाही, आणि क्रोध माझ्यामध्ये टिकून राहत नाही.” ‘‘Kuddhāhaṃ na pharusaṃ brūmi, na ca dhammāni kittaye; Sanniggaṇhāmi attānaṃ, sampassaṃ atthamattano’’ti. “रागावलेला असताना मी कठोर बोलत नाही, आणि अधर्माची (अकुशलाची) प्रशंसा करत नाही. स्वतःचे हित लक्षात घेऊन मी स्वतःवर पूर्ण नियंत्रण ठेवतो.” 3. Sambarimāyāsuttaṃ ३. संबरिमाया सुत्त (संबरीच्या मायेविषयीचे सुत्त) 269. Sāvatthiyaṃ…pe… bhagavā etadavoca – ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave, vepacitti asurindo ābādhiko ahosi dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho bhikkhave, sakko devānamindo yena vepacitti asurindo tenupasaṅkami gilānapucchako. Addasā kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṃ devānamindaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna sakkaṃ devānamindaṃ etadavoca – ‘tikiccha maṃ devānamindā’ti. ‘Vācehi maṃ, vepacitti, sambarimāya’nti. ‘Na tāvāhaṃ vācemi, yāvāhaṃ, mārisa, asure paṭipucchāmī’’’ti. ‘‘Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo asure paṭipucchi – ‘vācemahaṃ, mārisā, sakkaṃ devānamindaṃ sambarimāya’nti? ‘Mā kho tvaṃ, mārisa, vācesi sakkaṃ devānamindaṃ sambarimāya’’’nti. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo sakkaṃ devānamindaṃ gāthāya ajjhabhāsi – २६९. श्रावस्ती येथे... भगवंतांनी हे सांगितले – “भिक्षूंनो, पूर्वी कधीतरी असुरांचा राजा वेपचित्ती आजारी, दुःखी आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त होता. तेव्हा देवांचा राजा शक्र वेपचित्तीची विचारपूस करण्यासाठी त्याच्याकडे गेला. असुरांचा राजा वेपचित्ती याने देवांचा राजा शक्र याला दुरूनच येताना पाहिले. पाहून तो देवांच्या राजा शक्राला म्हणाला, ‘हे देवांच्या राजा, माझ्यावर उपचार करा.’ (शक्र म्हणाला:) ‘हे वेपचित्ती, मला संबरीची माया (जादू) शिकव.’ (वेपचित्ती म्हणाला:) ‘हे महोदया, जोपर्यंत मी इतर असुरांना विचारत नाही, तोपर्यंत मी ती शिकवणार नाही.’ त्यानंतर, भिक्षूंनो, असुरांचा राजा वेपचित्ती याने असुरांना विचारले, ‘हे असुरांनो, मी देवांचा राजा शक्र याला संबरीची माया शिकवू का?’ (असुर म्हणाले:) ‘हे महोदया, देवांचा राजा शक्र याला संबरीची माया शिकवू नका.’ त्यानंतर, भिक्षूंनो, असुरांचा राजा वेपचित्ती याने देवांचा राजा शक्र याला गाथेने म्हटले –” ‘‘Māyāvī [Pg.241] maghavā sakka, devarāja sujampati; Upeti nirayaṃ ghoraṃ, sambarova sataṃ sama’’nti. “हे सुजाचे पती, देवांचे राजे मघवा शक्र! मायावी (जादूगार) मनुष्य संबरीप्रमाणे शंभर वर्षांपर्यंत घोर नरकात जातो.” 4. Accayasuttaṃ ४. अच्चय सुत्त (अपराधाविषयीचे सुत्त) 270. Sāvatthiyaṃ…pe… ārāme. Tena kho pana samayena dve bhikkhū sampayojesuṃ. Tatreko bhikkhu accasarā. Atha kho so bhikkhu tassa bhikkhuno santike accayaṃ accayato deseti; so bhikkhu nappaṭiggaṇhāti. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, dve bhikkhū sampayojesuṃ, tatreko bhikkhu accasarā. Atha kho so, bhante, bhikkhu tassa bhikkhuno santike accayaṃ accayato deseti, so bhikkhu nappaṭiggaṇhātī’’ti. २७०. श्रावस्ती येथे... आरामात. त्या वेळी दोन भिक्खूंमध्ये वाद झाला. त्यातील एका भिक्खूने दुसऱ्या भिक्खूचा अपराध केला (मर्यादा ओलांडली). तेव्हा त्या भिक्खूने त्या दुसऱ्या भिक्खूपाशी आपला अपराध अपराध म्हणून कबूल केला; परंतु त्या भिक्खूने तो स्वीकारला नाही (त्याला क्षमा केली नाही). तेव्हा अनेक भिक्खू भगवंतांकडे गेले; भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, येथे दोन भिक्खूंमध्ये वाद झाला. त्यातील एका भिक्खूने दुसऱ्याचा अपराध केला. भंते, तेव्हा त्या भिक्खूने त्या दुसऱ्या भिक्खूपाशी आपला अपराध अपराध म्हणून कबूल केला, पण त्या भिक्खूने तो स्वीकारला नाही.” ‘‘Dveme, bhikkhave, bālā. Yo ca accayaṃ accayato na passati, yo ca accayaṃ desentassa yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhā’’ti – ime kho, bhikkhave, dve bālā. ‘‘Dveme, bhikkhave, paṇḍitā. Yo ca accayaṃ accayato passati, yo ca accayaṃ desentassa yathādhammaṃ paṭiggaṇhā’’ti – ime kho, bhikkhave, dve paṇḍitā. “भिक्खूंनो, हे दोन मूर्ख आहेत. जो आपला अपराध अपराध म्हणून पाहत नाही, आणि जो दुसरा अपराध कबूल करत असताना धम्मानुसार त्याला क्षमा करत नाही – भिक्खूंनो, हे दोन मूर्ख आहेत. भिक्खूंनो, हे दोन पंडित (बुद्धिमान) आहेत. जो आपला अपराध अपराध म्हणून पाहतो, आणि जो दुसरा अपराध कबूल करत असताना धम्मानुसार त्याला क्षमा करतो – भिक्खूंनो, हे दोन पंडित आहेत.” ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo sudhammāyaṃ sabhāyaṃ deve tāvatiṃse anunayamāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – “भिक्खूंनो, पूर्वी कधीतरी देवांचा राजा शक्र याने सुधम्मा सभेत तावतिंस देवांना उपदेश करताना त्या वेळी ही गाथा म्हटली –” ‘‘Kodho vo vasamāyātu, mā ca mittehi vo jarā; Agarahiyaṃ mā garahittha, mā ca bhāsittha pesuṇaṃ; Atha pāpajanaṃ kodho, pabbatovābhimaddatī’’ti. “क्रोध तुमच्या नियंत्रणात येऊ द्या, मित्रांसोबत तुमचे नाते बिघडू देऊ नका. जो निंदेला पात्र नाही त्याची निंदा करू नका, आणि चहाडीचे शब्द बोलू नका. कारण क्रोध दुर्जन माणसाला तसाच चिरडून टाकतो, जसा एखादा पर्वत चिरडतो.” 5. Akkodhasuttaṃ ५. अक्कोध सुत्त 271. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū…pe… bhagavā etadavoca – ‘‘bhūtapubbaṃ, bhikkhave, sakko devānamindo sudhammāyaṃ sabhāyaṃ deve tāvatiṃse anunayamāno tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsi – २७१. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना... भगवंतांनी असे म्हटले – “भिक्खूंनो, पूर्वी कधीतरी देवांचा राजा शक्र याने सुधम्मा सभेत तावतिंस देवांना उपदेश करताना त्या वेळी ही गाथा म्हटली –” ‘‘Mā [Pg.242] vo kodho ajjhabhavi, mā ca kujjhittha kujjhataṃ; Akkodho avihiṃsā ca, ariyesu ca paṭipadā ; Atha pāpajanaṃ kodho, pabbatovābhimaddatī’’ti. “क्रोध तुमच्यावर ताबा मिळवू देऊ नका, आणि रागवणाऱ्यांवर तुम्ही रागवू नका. अक्रोध (क्रोध न करणे) आणि अहिंसा हीच आर्यांची (सत्पुरुषांची) जीवनपद्धती आहे. कारण क्रोध दुर्जन माणसाला तसाच चिरडून टाकतो, जसा एखादा पर्वत चिरडतो.” Tatiyo vaggo. तिसरा वग्ग. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश (उद्दान) – Chetvā dubbaṇṇiyamāyā, accayena akodhano; Desitaṃ buddhaseṭṭhena, idañhi sakkapañcakanti. “छेत्वा, दुब्बण्णिय, माया, अच्चय आणि अकोधन; बुद्धश्रेष्ठांनी उपदेशिलेले हे शक्राचे पाच सुत्त आहेत.” Sakkasaṃyuttaṃ samattaṃ. सक्कसंयुत्त समाप्त. Sagāthāvaggo paṭhamo. सगाथावग्ग पहिला समाप्त. Tassuddānaṃ – त्याचा सारांश (उद्दान) – Devatā devaputto ca, rājā māro ca bhikkhunī; Brahmā brāhmaṇa vaṅgīso, vanayakkhena vāsavoti. “देवता, देवपुत्त, राजा, मार, भिक्खुनी, ब्रह्मा, ब्राह्मण, वंगीस, वन, यक्ख आणि वासव (सक्क).” Sagāthāvaggasaṃyuttapāḷi niṭṭhitā. सगाथावग्गसंयुत्तपाळि समाप्त. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |