বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Saṃyuttanikāyo

संयुत्तनिकाय

Khandhavaggo

खंधवर्ग

1. Khandhasaṃyuttaṃ

१. खंधसंयुत्त

1. Nakulapituvaggo

१. नकुलपितुवर्ग

1. Nakulapitusuttaṃ

१. नकुलपितुसुत्त

1. Evaṃ [Pg.1] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Atha kho nakulapitā gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho nakulapitā gahapati bhagavantaṃ etadavoca –

१. असे मी ऐकले आहे – एक वेळ भगवंत भग्ग देशात, सुसुमारगिरि येथील भेसकळावनातील मृगदायात विहार करत होते. तेव्हा नकुलपिता गृहपती जेथे भगवंत होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या नकुलपिता गृहपतींनी भगवंतांना असे म्हटले –

‘‘Ahamasmi, bhante, jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto āturakāyo abhikkhaṇātaṅko. Aniccadassāvī kho panāhaṃ, bhante, bhagavato manobhāvanīyānañca bhikkhūnaṃ. Ovadatu maṃ, bhante, bhagavā; anusāsatu maṃ, bhante, bhagavā; yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

“भन्ते, मी आता वृद्ध झालो आहे, वयोवृद्ध झालो आहे, म्हातारा झालो आहे, आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचलो आहे, माझे शरीर रुग्ण आहे आणि मी सतत आजारी असतो. भन्ते, मला भगवंतांचे आणि मन प्रफुल्लित करणाऱ्या भिक्खूंचे नेहमी दर्शन घेणे शक्य होत नाही. भन्ते, भगवंतांनी मला उपदेश करावा; भन्ते, भगवंतांनी मला अनुशासनाचा लाभ द्यावा, जेणेकरून ते माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.”

‘‘Evametaṃ, gahapati, evametaṃ, gahapati! Āturo hāyaṃ, gahapati, kāyo aṇḍabhūto pariyonaddho. Yo hi, gahapati, imaṃ kāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya, kimaññatra bālyā? Tasmātiha te, [Pg.2] gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘āturakāyassa me sato cittaṃ anāturaṃ bhavissatī’ti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabba’’nti.

“गृहपती, हे असेच आहे, गृहपती, हे असेच आहे! गृहपती, हे शरीर खरोखरच रुग्ण आहे, अंड्यासारखे नाजूक आहे आणि पातळ त्वचेने वेढलेले आहे. गृहपती, या शरीराला बाळगणारा असा कोणता माणूस असेल, जो क्षणभर तरी स्वतःला निरोगी म्हणवून घेईल? असे म्हणणे केवळ मूर्खपणाशिवाय दुसरे काय असू शकते? म्हणूनच, गृहपती, तू स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजेस – ‘जरी माझे शरीर रुग्ण असले, तरी माझे चित्त निरोगी राहील.’ गृहपती, तू स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस.”

Atha kho nakulapitā gahapati bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho nakulapitaraṃ gahapatiṃ āyasmā sāriputto etadavoca – ‘‘vippasannāni kho te, gahapati, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Alattha no ajja bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ savanāyā’’ti?

त्यानंतर नकुलपिता गृहपती भगवंतांच्या भाषणाची प्रशंसा करून व आनंद व्यक्त करून आपल्या आसनावरून उठले, भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले; जवळ जाऊन आयुष्यमान सारिपुत्तांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या नकुलपिता गृहपतींना आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले – “गृहपती, तुझी इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न दिसत आहेत; तुझ्या चेहऱ्याचा वर्ण स्वच्छ आणि तेजस्वी दिसत आहे. आज तुला भगवंतांच्या सन्मुख धम्म प्रवचन ऐकण्याची संधी मिळाली का?”

‘‘Kathañhi no siyā, bhante! Idānāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammiyā kathāya amatena abhisitto’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, gahapati, bhagavatā dhammiyā kathāya amatena abhisitto’’ti? ‘‘Idhāhaṃ, bhante, yena bhagavā tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃ. Ekamantaṃ nisinno khvāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ etadavocaṃ – ‘ahamasmi, bhante, jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto āturakāyo abhikkhaṇātaṅko. Aniccadassāvī kho panāhaṃ, bhante, bhagavato manobhāvanīyānañca bhikkhūnaṃ. Ovadatu maṃ, bhante, bhagavā; anusāsatu maṃ, bhante, bhagavā; yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’’ti.

“भन्ते, असे कसे होणार नाही! भन्ते, नुकताच भगवंतांनी माझ्यावर धम्मकथेच्या अमृतात अभिषेक केला आहे.” “गृहपती, भगवंतांनी तुझ्यावर धम्मकथेच्या अमृतात कशा प्रकारे अभिषेक केला?” “भन्ते, मी जेथे भगवंत होते तेथे गेलो; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसलो. एका बाजूला बसून मी भगवंतांना असे म्हटले – ‘भन्ते, मी आता वृद्ध झालो आहे, वयोवृद्ध झालो आहे, म्हातारा झालो आहे, आयुष्याच्या अंतिम टप्प्यात पोहोचलो आहे, माझे शरीर रुग्ण आहे आणि मी सतत आजारी असतो. भन्ते, मला भगवंतांचे आणि मन प्रफुल्लित करणाऱ्या भिक्खूंचे नेहमी दर्शन घेणे शक्य होत नाही. भन्ते, भगवंतांनी मला उपदेश करावा; भन्ते, भगवंतांनी मला अनुशासनाचा लाभ द्यावा, जेणेकरून ते माझ्या दीर्घकालीन हितासाठी आणि सुखासाठी ठरेल.’”

‘‘Evaṃ vutte, maṃ, bhante, bhagavā etadavoca – ‘evametaṃ, gahapati, evametaṃ, gahapati! Āturo hāyaṃ, gahapati, kāyo aṇḍabhūto pariyonaddho. Yo hi, gahapati, imaṃ kāyaṃ pariharanto muhuttampi ārogyaṃ paṭijāneyya, kimaññatra bālyā? Tasmātiha te gahapati, evaṃ sikkhitabbaṃ – āturakāyassa me sato cittaṃ anāturaṃ bhavissatīti. Evañhi te, gahapati, sikkhitabba’nti. Evaṃ khvāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammiyā kathāya amatena abhisitto’’ti.

“असे म्हटल्यावर, भन्ते, भगवंत मला म्हणाले – ‘गृहपती, हे असेच आहे, गृहपती, हे असेच आहे! गृहपती, हे शरीर खरोखरच रुग्ण आहे, अंड्यासारखे नाजूक आहे आणि पातळ त्वचेने वेढलेले आहे. गृहपती, या शरीराला बाळगणारा असा कोणता माणूस असेल, जो क्षणभर तरी स्वतःला निरोगी म्हणवून घेईल? असे म्हणणे केवळ मूर्खपणाशिवाय दुसरे काय असू शकते? म्हणूनच, गृहपती, तू स्वतःला असे प्रशिक्षित केले पाहिजेस – जरी माझे शरीर रुग्ण असले, तरी माझे चित्त निरोगी राहील. गृहपती, तू स्वतःला असेच प्रशिक्षित केले पाहिजेस.’ भन्ते, अशा प्रकारे भगवंतांनी माझ्यावर धम्मकथेच्या अमृतात अभिषेक केला आहे.”

‘‘Na hi pana taṃ, gahapati, paṭibhāsi bhagavantaṃ uttariṃ paṭipucchituṃ – ‘kittāvatā nu kho, bhante, āturakāyo ceva hoti āturacitto ca, kittāvatā ca pana āturakāyo hi kho hoti no ca āturacitto’’’ti[Pg.3]? ‘‘Dūratopi kho mayaṃ, bhante, āgaccheyyāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho’’ti.

“पण गृहपती, तुला भगवंतांना पुढे असा प्रश्न विचारण्याचे सुचले नाही का – ‘भन्ते, माणूस कोणत्या कारणाने रुग्ण शरीर असलेला आणि रुग्ण चित्त असलेला होतो? आणि कोणत्या कारणाने तो केवळ रुग्ण शरीर असलेला होतो, पण त्याचे चित्त रुग्ण नसते?’” “भन्ते, आम्ही आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या मुखातून या भाषणाचा अर्थ समजून घेण्यासाठी दूरवरूनही आलो असतो. हे किती चांगले होईल जर आयुष्यमान सारिपुत्तांनीच या भाषणाचा अर्थ स्पष्ट केला तर!”

‘‘Tena hi, gahapati, suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho nakulapitā gahapati āyasmato sāriputtassa paccassosi. Āyasmā sāriputto etadavoca –

“तसे असेल तर, गृहपती, ऐक, नीट मनन कर; मी सांगेन.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून नकुलपिता गृहपतींनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना प्रतिसाद दिला. आयुष्यमान सारिपुत्त असे म्हणाले –

‘‘Kathañca, gahapati, āturakāyo ceva hoti, āturacitto ca? Idha, gahapati, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyino taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

“आणि गृहपती, माणूस रुग्ण शरीर असलेला आणि रुग्ण चित्त असलेला कसा होतो? येथे, गृहपती, अश्रुतवान सामान्य जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्य धम्मात अकुशल आणि आर्य धम्मात अविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुष धम्मात अकुशल आणि सत्पुरुष धम्मात अविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा स्वतःला रूपवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. ‘मी रूप आहे, रूप माझे आहे’ या कल्पनेने तो ग्रस्त होऊन राहतो. ‘मी रूप आहे, रूप माझे आहे’ या कल्पनेने ग्रस्त असलेल्या त्या माणसाचे ते रूप बदलते, अन्यथा होते. रूपाच्या या बदलावामुळे आणि विकृतीमुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात.

‘‘Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

“तो वेदनेला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा स्वतःला वेदनायुक्त पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये वेदना पाहतो, किंवा वेदनेमध्ये आत्मा पाहतो. ‘मी वेदना आहे, वेदना माझी आहे’ या कल्पनेने तो ग्रस्त होऊन राहतो. ‘मी वेदना आहे, वेदना माझी आहे’ या कल्पनेने ग्रस्त असलेल्या त्या माणसाची ती वेदना बदलते, अन्यथा होते. वेदनेच्या या बदलावामुळे आणि विकृतीमुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात.

‘‘Saññaṃ attato samanupassati, saññāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā saññaṃ, saññāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saññā, mama saññā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saññā, mama saññā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā saññā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa saññāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

“तो संज्ञेला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा स्वतःला संज्ञावान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये संज्ञा पाहतो, किंवा संज्ञेमध्ये आत्मा पाहतो. ‘मी संज्ञा आहे, संज्ञा माझी आहे’ या कल्पनेने तो ग्रस्त होऊन राहतो. ‘मी संज्ञा आहे, संज्ञा माझी आहे’ या कल्पनेने ग्रस्त असलेल्या त्या माणसाची ती संज्ञा बदलते, अन्यथा होते. संज्ञेच्या या बदलावामुळे आणि विकृतीमुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात.”

‘‘Saṅkhāre attato samanupassati, saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; attani vā saṅkhāre, saṅkhāresu vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

तो संस्कारांना आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला संस्कारयुक्त पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये संस्कार पाहतो, किंवा संस्कारांमध्ये आत्मा पाहतो. 'मी संस्कार आहे, संस्कार माझे आहेत' अशा आसक्तीने तो ग्रासलेला असतो. 'मी संस्कार आहे, संस्कार माझे आहेत' अशा आसक्तीने ग्रासलेल्या त्या व्यक्तीचे ते संस्कार बदलतात, अन्यथा होतात. संस्कारांच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात.

‘‘Viññāṇaṃ [Pg.4] attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti pariyuṭṭhaṭṭhāyino, taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, gahapati, āturakāyo ceva hoti āturacitto ca.

तो विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानयुक्त पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. 'मी विज्ञान आहे, विज्ञान माझे आहे' अशा आसक्तीने तो ग्रासलेला असतो. 'मी विज्ञान आहे, विज्ञान माझे आहे' अशा आसक्तीने ग्रासलेल्या त्या व्यक्तीचे ते विज्ञान बदलते, अन्यथा होते. विज्ञानाच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात. गृहपती, अशा प्रकारे मनुष्य शरीरानेही रोगी होतो आणि मनानेही रोगी होतो.

‘‘Kathañca, gahapati, āturakāyo hi kho hoti no ca āturacitto? Idha, gahapati, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’nti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

आणि गृहपती, मनुष्य शरीराने रोगी असूनही मनाने रोगी कसा होत नाही? गृहपती, या जगात श्रुतवान आर्यश्रावक, जो आर्यांचे दर्शन घेणारा आहे, आर्यधम्मामध्ये निपुण आहे, आर्यधम्मामध्ये सुविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन घेणारा आहे, सत्पुरुषधम्मामध्ये निपुण आहे, सत्पुरुषधम्मामध्ये सुविनीत आहे; तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला रूपवान पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहत नाही, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहत नाही. 'मी रूप आहे, रूप माझे आहे' अशा आसक्तीने तो ग्रासलेला नसतो. 'मी रूप आहे, रूप माझे आहे' अशा आसक्तीने न ग्रासलेल्या त्या व्यक्तीचे ते रूप बदलते, अन्यथा होते. रूपाच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होत नाहीत.

‘‘Na vedanaṃ attato samanupassati, na vedanāvantaṃ vā attānaṃ; na attani vā vedanaṃ, na vedanāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ vedanā, mama vedanā’ti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

तो वेदनेला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला वेदनायुक्त पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये वेदना पाहत नाही, किंवा वेदनेमध्ये आत्मा पाहत नाही. 'मी वेदना आहे, वेदना माझी आहे' अशा आसक्तीने तो ग्रासलेला नसतो. 'मी वेदना आहे, वेदना माझी आहे' अशा आसक्तीने न ग्रासलेल्या त्या व्यक्तीची ती वेदना बदलते, अन्यथा होते. वेदनेच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होत नाहीत.

‘‘Na saññaṃ attato samanupassati, na saññāvantaṃ vā attānaṃ; na attani vā saññaṃ, na saññāya vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saññā, mama saññā’ti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saññā, mama saññā’ti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, sā saññā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa saññāvipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

तो संज्ञेला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला संज्ञायुक्त पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये संज्ञा पाहत नाही, किंवा संज्ञेमध्ये आत्मा पाहत नाही. 'मी संज्ञा आहे, संज्ञा माझी आहे' अशा आसक्तीने तो ग्रासलेला नसतो. 'मी संज्ञा आहे, संज्ञा माझी आहे' अशा आसक्तीने न ग्रासलेल्या त्या व्यक्तीची ती संज्ञा बदलते, अन्यथा होते. संज्ञेच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होत नाहीत.

``Na saṅkhāre attato samanupassati, na saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; na attani vā saṅkhāre, na saṅkhāresu vā attānaṃ. ‘Ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ saṅkhārā, mama saṅkhārā’ti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

`` तो संस्कारांना आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला संस्कारयुक्त पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये संस्कार पाहत नाही, किंवा संस्कारांमध्ये आत्मा पाहत नाही. 'मी संस्कार आहे, संस्कार माझे आहेत' अशा आसक्तीने तो ग्रासलेला नसतो. 'मी संस्कार आहे, संस्कार माझे आहेत' अशा आसक्तीने न ग्रासलेल्या त्या व्यक्तीचे ते संस्कार बदलतात, अन्यथा होतात. संस्कारांच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होत नाहीत.

‘‘Na [Pg.5] viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. ‘Ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti na pariyuṭṭhaṭṭhāyī hoti. Tassa ‘ahaṃ viññāṇaṃ, mama viññāṇa’nti apariyuṭṭhaṭṭhāyino, taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, gahapati, āturakāyo hoti no ca āturacitto’’ti.

तो विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला विज्ञानयुक्त पाहत नाही, या आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहत नाही, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहत नाही. 'मी विज्ञान आहे, विज्ञान माझे आहे' अशा आसक्तीने तो ग्रासलेला नसतो. 'मी विज्ञान आहे, विज्ञान माझे आहे' अशा आसक्तीने न ग्रासलेल्या त्या व्यक्तीचे ते विज्ञान बदलते, अन्यथा होते. विज्ञानाच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होत नाहीत. गृहपती, अशा प्रकारे मनुष्य शरीराने रोगी असतो, परंतु मनाने रोगी नसतो.

Idamavoca āyasmā sāriputto. Attamano nakulapitā gahapati āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandīti. Paṭhamaṃ.

आयुष्यमान सारिपुत्त असे म्हणाले. संतुष्ट झालेल्या नकुलपिता गृहपतीने आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले. पहिले सुत्त समाप्त.

2. Devadahasuttaṃ

२. देवदह सुत्त

2. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamo. Atha kho sambahulā pacchābhūmagamikā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘icchāma mayaṃ, bhante, pacchābhūmaṃ janapadaṃ gantuṃ, pacchābhūme janapade nivāsaṃ kappetu’’nti.

२. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान शाक्यांच्या देशात 'देवदह' नावाच्या शाक्यांच्या नगरामध्ये विहार करत होते. तेव्हा अनेक पाश्चात्त्य प्रदेशात जाणारे भिक्खू भगवंतांकडे आले; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, आम्ही पाश्चात्त्य जनपदात जाऊ इच्छितो आणि तेथेच निवास करू इच्छितो.'

‘‘Apalokito pana vo, bhikkhave, sāriputto’’ti? ‘‘Na kho no, bhante, apalokito āyasmā sāriputto’’ti. ‘‘Apaloketha, bhikkhave, sāriputtaṃ. Sāriputto, bhikkhave, paṇḍito, bhikkhūnaṃ anuggāhako sabrahmacārīna’’nti. ‘‘Evaṃ bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ.

'भिक्खूंनो, तुम्ही सारिपुत्तांची अनुमती घेतली आहे का?' 'नाही, भंते, आम्ही आयुष्यमान सारिपुत्तांची अनुमती घेतलेली नाही.' 'भिक्खूंनो, सारिपुत्तांची अनुमती घ्या. भिक्खूंनो, सारिपुत्त बुद्धिमान आहेत आणि आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांचे कल्याण करणारे आहेत.' 'होय, भंते,' असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांच्या वचनाचा स्वीकार केला.

Tena kho pana samayena āyasmā sāriputto bhagavato avidūre aññatarasmiṃ eḷagalāgumbe nisinno hoti. Atha kho te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘icchāma mayaṃ, āvuso sāriputta, pacchābhūmaṃ janapadaṃ gantuṃ, pacchābhūme janapade nivāsaṃ kappetuṃ. Apalokito no satthā’’ti.

त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त भगवंतांच्या जवळच एका 'एळगल'च्या झाडीत बसलेले होते. तेव्हा ते भिक्खू भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून, आपापल्या आसनांवरून उठले, भगवंतांना अभिवादन केले, प्रदक्षिणा घातली आणि जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले; गेल्यानंतर त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हटले – 'आवुसो सारिपुत्त, आम्ही पाश्चात्त्य जनपदात जाऊ इच्छितो आणि तेथेच निवास करू इच्छितो. आम्ही शास्त्यांची अनुमती घेतली आहे.'

‘‘Santi [Pg.6] hāvuso, nānāverajjagataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃvādī panāyasmantānaṃ satthā kimakkhāyīti, kacci vo āyasmantānaṃ dhammā sussutā suggahitā sumanasikatā sūpadhāritā suppaṭividdhā paññāya, yathā byākaramānā āyasmanto vuttavādino ceva bhagavato assatha, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyātha, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyātha, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’’ti?

आवुसो (मित्रांनो), वेगवेगळ्या देशांत गेलेल्या भिक्खूला प्रश्न विचारणारे विद्वान क्षत्रिय, विद्वान ब्राह्मण, विद्वान गृहपती आणि विद्वान श्रमण असतात. आवुसो, विद्वान लोक जिज्ञासू असतात—'तुमच्या शास्त्यांचा काय सिद्धांत आहे, ते कशाचा उपदेश करतात?' आवुसो, तुम्ही धम्म चांगल्या प्रकारे ऐकला आहे का, चांगल्या प्रकारे ग्रहण केला आहे का, चांगल्या प्रकारे मनन केला आहे का, चांगल्या प्रकारे धारण केला आहे का आणि प्रज्ञेने त्याचा चांगल्या प्रकारे वेध घेतला आहे का? जेणेकरून उत्तर देताना तुम्ही आयुष्यमान भगवंतांच्या शिकवणीनुसारच बोलाल, भगवंतांवर असत्य आरोप करणार नाही, धम्मानुसारच धम्माचे स्पष्टीकरण कराल आणि तुमच्या विधानाचा कोणताही तर्कसंगत प्रतिवाद निंदेला पात्र ठरणार नाही.

‘‘Dūratopi kho mayaṃ, āvuso, āgaccheyyāma āyasmato sāriputtassa santike etassa bhāsitassa atthamaññātuṃ. Sādhu vatāyasmantaṃyeva sāriputtaṃ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho’’ti. ‘‘Tena hāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṃ. Āyasmā sāriputto etadavoca –

आवुसो, आम्ही आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या मुखातून या विधानाचा अर्थ जाणून घेण्यासाठी दूरवरूनही आलो असतो. हे किती चांगले होईल जर आयुष्यमान सारिपुत्त स्वतःच या विधानाचा अर्थ स्पष्ट करतील. तर मग आवुसो, लक्षपूर्वक ऐका आणि नीट मनन करा; मी सांगेन. होय, आवुसो, असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना संमती दिली. आयुष्यमान सारिपुत्त म्हणाले—

‘‘Santi hāvuso, nānāverajjagataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi …pe… samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃvādī panāyasmantānaṃ satthā kimakkhāyī’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘chandarāgavinayakkhāyī kho no, āvuso, satthā’’’ti.

आवुसो, वेगवेगळ्या देशांत गेलेल्या भिक्खूला प्रश्न विचारणारे विद्वान क्षत्रिय... पे... विद्वान श्रमण असतात. आवुसो, विद्वान लोक जिज्ञासू असतात—'तुमच्या शास्त्यांचा काय सिद्धांत आहे, ते कशाचा उपदेश करतात?' आवुसो, असे विचारले असता तुम्ही असे उत्तर दिले पाहिजे—'आवुसो, आमचे शास्ते इच्छा आणि आसक्ती (छंद-राग) नष्ट करण्याचा उपदेश करतात.'

‘‘Evaṃ byākatepi kho, āvuso, assuyeva uttariṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi…pe… samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kismiṃ panāyasmantānaṃ chandarāgavinayakkhāyī satthā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘rūpe kho, āvuso, chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’’’ti.

आवुसो, असे उत्तर दिले तरीही पुढे प्रश्न विचारणारे विद्वान क्षत्रिय... पे... विद्वान श्रमण असू शकतात. आवुसो, विद्वान लोक जिज्ञासू असतात—'पण तुमच्या शास्त्यांनी कशामधील इच्छा आणि आसक्ती (छंद-राग) नष्ट करण्याचा उपदेश केला आहे?' आवुसो, असे विचारले असता तुम्ही असे उत्तर दिले पाहिजे—'आवुसो, आमचे शास्ते रूपामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात; वेदनेमधील... संज्ञेमधील... संस्कारांमधील... विज्ञानामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात.'

‘‘Evaṃ byākatepi kho, āvuso, assuyeva uttariṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi…pe… samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃ panāyasmantānaṃ ādīnavaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘rūpe kho, āvuso[Pg.7], avigatarāgassa avigatachandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu avigatarāgassa…pe… avigatataṇhassa tesaṃ saṅkhārānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Viññāṇe avigatarāgassa avigatachandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Idaṃ kho no, āvuso, ādīnavaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’’’ti.

आवुसो, असे उत्तर दिले तरीही पुढे प्रश्न विचारणारे विद्वान क्षत्रिय... पे... विद्वान श्रमण असू शकतात. आवुसो, विद्वान लोक जिज्ञासू असतात—'पण कोणता धोका (आदीनव) पाहून तुमचे शास्ते रूपामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात; वेदनेमधील... संज्ञेमधील... संस्कारांमधील... विज्ञानामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात?' आवुसो, असे विचारले असता तुम्ही असे उत्तर दिले पाहिजे—'आवुसो, ज्या व्यक्तीची रूपामधील आसक्ती, इच्छा, प्रेम, तृष्णा, दाह आणि लालसा नष्ट झालेली नाही, त्या रूपाच्या विपरित होण्याने आणि बदलण्याने तिच्यामध्ये शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य उत्पन्न होते. ज्या व्यक्तीची वेदनेमधील... संज्ञेमधील... संस्कारांमधील आसक्ती... पे... लालसा नष्ट झालेली नाही, त्या संस्कारांच्या विपरित होण्याने आणि बदलण्याने तिच्यामध्ये शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य उत्पन्न होते. ज्या व्यक्तीची विज्ञानामधील आसक्ती, इच्छा, प्रेम, तृष्णा, दाह आणि लालसा नष्ट झालेली नाही, त्या विज्ञानाच्या विपरित होण्याने आणि बदलण्याने तिच्यामध्ये शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य उत्पन्न होते. आवुसो, हा धोका पाहूनच आमचे शास्ते रूपामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात; वेदनेमधील... संज्ञेमधील... संस्कारांमधील... विज्ञानामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात.'

‘‘Evaṃ byākatepi kho, āvuso, assuyeva uttariṃ pañhaṃ pucchitāro – khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi samaṇapaṇḍitāpi. Paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā – ‘kiṃ panāyasmantānaṃ ānisaṃsaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, āvuso, evaṃ byākareyyātha – ‘rūpe kho, āvuso, vigatarāgassa vigatachandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu vigatarāgassa vigatachandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tesaṃ saṅkhārānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Viññāṇe vigatarāgassa vigatachandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Idaṃ kho no, āvuso, ānisaṃsaṃ disvā rūpe chandarāgavinayakkhāyī satthā, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe chandarāgavinayakkhāyī satthā’’’ti.

आवुसो, असे उत्तर दिले तरीही पुढे प्रश्न विचारणारे विद्वान क्षत्रिय, विद्वान ब्राह्मण, विद्वान गृहपती आणि विद्वान श्रमण असू शकतात. आवुसो, विद्वान लोक जिज्ञासू असतात—'पण कोणता लाभ (आनिसंस) पाहून तुमचे शास्ते रूपामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात; वेदनेमधील... संज्ञेमधील... संस्कारांमधील... विज्ञानामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात?' आवुसो, असे विचारले असता तुम्ही असे उत्तर दिले पाहिजे—'आवुसो, ज्या व्यक्तीची रूपामधील आसक्ती, इच्छा, प्रेम, तृष्णा, दाह आणि लालसा नष्ट झाली आहे, त्या रूपाच्या विपरित होण्याने आणि बदलण्याने तिच्यामध्ये शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य उत्पन्न होत नाही. ज्या व्यक्तीची वेदनेमधील... संज्ञेमधील... संस्कारांमधील आसक्ती, इच्छा, प्रेम, तृष्णा, दाह आणि लालसा नष्ट झाली आहे, त्या संस्कारांच्या विपरित होण्याने आणि बदलण्याने तिच्यामध्ये शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य उत्पन्न होत नाही. ज्या व्यक्तीची विज्ञानामधील आसक्ती, इच्छा, प्रेम, तृष्णा, दाह आणि लालसा नष्ट झाली आहे, त्या विज्ञानाच्या विपरित होण्याने आणि बदलण्याने तिच्यामध्ये शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य उत्पन्न होत नाही. आवुसो, हा लाभ पाहूनच आमचे शास्ते रूपामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात; वेदनेमधील... संज्ञेमधील... संस्कारांमधील... विज्ञानामधील इच्छा आणि आसक्ती नष्ट करण्याचा उपदेश करतात.'

‘‘Akusale cāvuso, dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme sukho vihāro abhavissa avighāto anupāyāso apariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā, nayidaṃ bhagavā akusalānaṃ [Pg.8] dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇeyya. Yasmā ca kho, āvuso, akusale dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme dukkho vihāro savighāto saupāyāso sapariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā, tasmā bhagavā akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇeti.

आवुसो, जर अकुशल धर्मांमध्ये मग्न होऊन राहणाऱ्या व्यक्तीला याच जन्मात सुखकारक, उपद्रवरहित, त्रासरहित आणि दाहरहित विहार (जीवन) लाभला असता, आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीची अपेक्षा असती, तर भगवंतांनी अकुशल धर्मांच्या त्यागाची (प्रहाणाची) प्रशंसा केली नसती. परंतु आवुसो, अकुशल धर्मांमध्ये मग्न होऊन राहणाऱ्या व्यक्तीला याच जन्मात दुःखकारक, उपद्रवासहित, त्रासाने युक्त आणि दाहाने युक्त विहार लाभतो, आणि शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर दुर्गतीचीच अपेक्षा असते; म्हणूनच भगवंत अकुशल धर्मांच्या त्यागाची (प्रहाणाची) प्रशंसा करतात.

‘‘Kusale cāvuso, dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme dukkho vihāro abhavissa savighāto saupāyāso sapariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā duggati pāṭikaṅkhā, nayidaṃ bhagavā kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇeyya. Yasmā ca kho, āvuso, kusale dhamme upasampajja viharato diṭṭhe ceva dhamme sukho vihāro avighāto anupāyāso apariḷāho, kāyassa ca bhedā paraṃ maraṇā sugati pāṭikaṅkhā, tasmā bhagavā kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadaṃ vaṇṇetī’’ti.

"मित्रांनो (आवुसो), जर कुशल धर्मांमध्ये प्रवेश करून राहणाऱ्या व्यक्तीला याच जन्मात (दृष्टधर्मात) दुःखद विहार, क्लेश, संताप आणि जळजळ सहन करावी लागली असती, आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर दुर्गतीचीच अपेक्षा असती, तर भगवंतांनी कुशल धर्मांच्या प्राप्तीची (उपसंपदेची) प्रशंसा केली नसती. परंतु, मित्रांनो, कुशल धर्मांमध्ये प्रवेश करून राहणारा मनुष्य याच जन्मात सुखाने विहार करतो, क्लेशांशिवाय, संतापांशिवाय आणि जळजळीशिवाय राहतो, आणि शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगतीची अपेक्षा करू शकतो, म्हणूनच भगवंत कुशल धर्मांच्या प्राप्तीची प्रशंसा करतात."

Idamavocāyasmā sāriputto. Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṃ abhinandunti. Dutiyaṃ.

आयुष्यमान सारिपुत्त असे म्हणाले. त्या भिक्खूंनी आनंदी होऊन आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले. दुसरे (सुत्त समाप्त).

3. Hāliddikānisuttaṃ

३. हालिद्दिकानि सुत्त

3. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati kuraraghare papāte pabbate. Atha kho hāliddikāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahākaccānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho hāliddikāni gahapati āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘vuttamidaṃ, bhante, bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe –

३. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी आयुष्यमान महाकच्चान अवंती देशात, कुररघर येथील प्रपात पर्वतावर विहार करत होते. तेव्हा हालिद्दिकानि गृहपती जेथे आयुष्यमान महाकच्चान होते तेथे गेले; तिथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान महाकच्चानांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या हालिद्दिकानि गृहपतीने आयुष्यमान महाकच्चानांना असे म्हटले – "भंते, भगवंतांनी अठ्ठकवग्गातील 'मागंडिय-पञ्ह' (मागंडियाचे प्रश्न) मध्ये असे म्हटले आहे –

‘‘Okaṃ pahāya aniketasārī,Gāme akubbaṃ muni santhavāni ;

Kāmehi ritto apurakkharāno,Kathaṃ na viggayha janena kayirā’’ti.

"घर (ओक) सोडून, अनिकेतसारी (आश्रय नसलेला) होऊन, गावात कोणाशीही जवळीक (संथव) न करता, कामांपासून (इंद्रियभोगांपासून) मुक्त असलेला आणि भविष्याची अपेक्षा न ठेवणारा मुनी, लोकांसोबत वादविवाद कसा करणार नाही?"

‘‘Imassa nu kho, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti?

"भंते, भगवंतांनी संक्षेपाने (थोडक्यात) सांगितलेल्या या वचनाचा सविस्तर अर्थ कसा समजून घ्यावा?"

‘‘Rūpadhātu [Pg.9] kho, gahapati, viññāṇassa oko. Rūpadhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Vedanādhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko. Vedanādhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Saññādhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko. Saññādhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Saṅkhāradhātu kho, gahapati, viññāṇassa oko. Saṅkhāradhāturāgavinibandhañca pana viññāṇaṃ ‘okasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, okasārī hoti.

"गृहपती, रूपधातू हे विज्ञानाचे घर (ओक) आहे. रूपधातूवरील रागाने (आसक्तीने) बांधलेल्या विज्ञानाला 'ओकसारी' (घरात भटकणारे) असे म्हटले जाते. गृहपती, वेदनाधातू हे विज्ञानाचे घर आहे. वेदनाधातूवरील रागाने बांधलेल्या विज्ञानाला 'ओकसारी' असे म्हटले जाते. गृहपती, संज्ञाधातू हे विज्ञानाचे घर आहे. संज्ञाधातूवरील रागाने बांधलेल्या विज्ञानाला 'ओकसारी' असे म्हटले जाते. गृहपती, संस्कारधातू हे विज्ञानाचे घर आहे. संस्कारधातूवरील रागाने बांधलेल्या विज्ञानाला 'ओकसारी' असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे, गृहपती, मनुष्य 'ओकसारी' (घरात भटकणारा) होतो."

‘‘Kathañca, gahapati, anokasārī hoti? Rūpadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā tathāgato ‘anokasārī’ti vuccati. Vedanādhātuyā kho, gahapati… saññādhātuyā kho, gahapati… saṅkhāradhātuyā kho, gahapati… viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā tathāgato ‘anokasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hoti.

"आणि गृहपती, मनुष्य 'अनोकसारी' (घर नसलेला) कसा होतो? रूपधातूच्या बाबतीत जी इच्छा (छंद), जो राग, जी नंदी (आनंद), जी तण्हा (तृष्णा), जे उपादान आणि चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश व अनुशय आहेत, ते तथागतांनी नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले आहेत, नामशेष केले आहेत, जेणेकरून भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत. म्हणून तथागतांना 'अनोकसारी' म्हटले जाते. वेदनाधातूच्या बाबतीत... संज्ञाधातूच्या बाबतीत... संस्कारधातूच्या बाबतीत... विज्ञानधातूच्या बाबतीत जी इच्छा, जो राग, जी नंदी, जी तण्हा, जे उपादान आणि चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश व अनुशय आहेत, ते तथागतांनी नष्ट केले आहेत, मुळासकट उपटून टाकले आहेत, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले आहेत, नामशेष केले आहेत, जेणेकरून भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत. म्हणून तथागतांना 'अनोकसारी' म्हटले जाते. अशा प्रकारे, गृहपती, मनुष्य 'अनोकसारी' होतो."

‘‘Kathañca, gahapati, niketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccati. Saddanimitta…pe… gandhanimitta… rasanimitta… phoṭṭhabbanimitta… dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, ‘niketasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, niketasārī hoti.

"आणि गृहपती, मनुष्य 'निकेतसारी' (आश्रयात भटकणारा) कसा होतो? रूप-निमित्त रूपी आश्रयामध्ये (निकेतात) क्लेशांचा प्रसार आणि बंधन असण्याला 'निकेतसारी' म्हटले जाते. शब्द-निमित्त... गंध-निमित्त... रस-निमित्त... स्प्रष्टव्य-निमित्त... धर्म-निमित्त रूपी आश्रयामध्ये क्लेशांचा प्रसार आणि बंधन असण्याला 'निकेतसारी' म्हटले जाते. अशा प्रकारे, गृहपती, मनुष्य 'निकेतसारी' होतो."

‘‘Kathañca, gahapati, aniketasārī hoti? Rūpanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā tathāgato ‘aniketasārī’ti vuccati. Saddanimitta… gandhanimitta… rasanimitta… phoṭṭhabbanimitta… dhammanimittaniketavisāravinibandhā kho, gahapati, tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā [Pg.10] tathāgato ‘aniketasārī’ti vuccati. Evaṃ kho, gahapati, aniketasārī hoti.

"आणि गृहपती, मनुष्य 'अनिकेतसारी' (आश्रय नसलेला) कसा होतो? रूप-निमित्त रूपी आश्रयामधील क्लेशांचा प्रसार आणि बंधन तथागतांनी नष्ट केले आहे, मुळासकट उपटून टाकले आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले आहे, नामशेष केले आहे, जेणेकरून भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाही. म्हणून तथागतांना 'अनिकेतसारी' म्हटले जाते. शब्द-निमित्त... गंध-निमित्त... रस-निमित्त... स्प्रष्टव्य-निमित्त... धर्म-निमित्त रूपी आश्रयामधील क्लेशांचा प्रसार आणि बंधन तथागतांनी नष्ट केले आहे, मुळासकट उपटून टाकले आहे, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले आहे, नामशेष केले आहे, जेणेकरून भविष्यात ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाही. म्हणून तथागतांना 'अनिकेतसारी' म्हटले जाते. अशा प्रकारे, गृहपती, मनुष्य 'अनिकेतसारी' होतो."

‘‘Kathañca, gahapati, gāme santhavajāto hoti? Idha, gahapati, ekacco gihīhi saṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā tesu yogaṃ āpajjati. Evaṃ kho, gahapati, gāme santhavajāto hoti.

"आणि गृहपती, मनुष्य गावात जवळीक साधणारा (संथवजातो) कसा होतो? येथे, गृहपती, एखादा मनुष्य गृहस्थांशी (लोकांशी) संसर्ग ठेवून राहतो: तो त्यांच्यासोबत आनंदित होतो आणि त्यांच्यासोबत दुःखी होतो, ते सुखी असताना सुखी होतो आणि ते दुःखी असताना दुःखी होतो, आणि त्यांची कामे व कर्तव्ये उद्भवली असता स्वतः त्यात गुंतवून घेतो (योग प्राप्त करतो). अशा प्रकारे, गृहपती, मनुष्य गावात जवळीक साधणारा होतो."

‘‘Kathañca, gahapati, gāme na santhavajāto hoti? Idha, gahapati, bhikkhu gihīhi asaṃsaṭṭho viharati na sahanandī na sahasokī na sukhitesu sukhito na dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu na attanā tesu yogaṃ āpajjati. Evaṃ kho, gahapati, gāme na santhavajāto hoti.

"आणि गृहपती, मनुष्य गावात जवळीक न साधणारा कसा होतो? येथे, गृहपती, एखादा भिक्खू गृहस्थांशी संसर्ग न ठेवता राहतो: तो त्यांच्यासोबत आनंदित होत नाही आणि त्यांच्यासोबत दुःखी होत नाही, ते सुखी असताना सुखी होत नाही आणि ते दुःखी असताना दुःखी होत नाही, आणि त्यांची कामे व कर्तव्ये उद्भवली असता स्वतः त्यात गुंतवून घेत नाही. अशा प्रकारे, गृहपती, मनुष्य गावात जवळीक न साधणारा होतो."

‘‘Kathañca, gahapati, kāmehi aritto hoti? Idha, gahapati, ekacco kāmesu avigatarāgo hoti avigatachando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hoti.

"आणि गृहपती, मनुष्य कामांपासून (इंद्रियभोगांपासून) अमुक्त (अरिक्त) कसा होतो? येथे, गृहपती, एखाद्या मनुष्याची कामांविषयीची आसक्ती (राग) गेलेली नसते, इच्छा (छंद) गेलेली नसते, प्रेम गेलेले नसते, तहान (पिपासा) गेलेली नसते, जळजळ (परिलाह) गेलेली नसते, तृष्णा गेलेली नसते. अशा प्रकारे, गृहपती, मनुष्य कामांपासून अमुक्त होतो."

‘‘Kathañca, gahapati, kāmehi ritto hoti? Idha, gahapati, ekacco kāmesu vigatarāgo hoti vigatachando vigatapemo vigatapipāso vigatapariḷāho vigatataṇho. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi ritto hoti.

"आणि गृहपती, मनुष्य कामांपासून मुक्त (रिक्त) कसा होतो? येथे, गृहपती, एखाद्या मनुष्याची कामांविषयीची आसक्ती (राग) गेलेली असते, इच्छा (छंद) गेलेली असते, प्रेम गेलेले असते, तहान (पिपासा) गेलेली असते, जळजळ (परिलाह) गेलेली असते, तृष्णा गेलेली असते. अशा प्रकारे, गृहपती, मनुष्य कामांपासून मुक्त होतो."

‘‘Kathañca, gahapati, purakkharāno hoti? Idha, gahapati, ekaccassa evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, gahapati, purakkharāno hoti.

"आणि गृहपती, मनुष्य भविष्याची अपेक्षा ठेवणारा (पुरक्खरानो) कसा होतो? येथे, गृहपती, एखाद्याच्या मनात असा विचार येतो – 'भविष्यात माझे रूप असे असावे, भविष्यात माझी वेदना अशी असावी, भविष्यात माझी संज्ञा अशी असावी, भविष्यात माझे संस्कार असे असावेत, भविष्यात माझे विज्ञान असे असावे!' अशा प्रकारे, गृहपती, मनुष्य भविष्याची अपेक्षा ठेवणारा होतो."

‘‘Kathañca, gahapati, apurakkharāno hoti? Idha, gahapati, ekaccassa na evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, gahapati, apurakkharāno hoti.

आणि गृहपती, मनुष्य अपेक्षा नसलेला कसा होतो? येथे, गृहपती, एखाद्याच्या मनात असा विचार येत नाही – 'भविष्यात माझे रूप असे असावे, भविष्यात माझी वेदना अशी असावी, भविष्यात माझी संज्ञा अशी असावी, भविष्यात माझे संस्कार असे असावेत, भविष्यात माझे विज्ञान असे असावे.' गृहपती, अशा प्रकारे मनुष्य अपेक्षा नसलेला होतो.

‘‘Kathañca[Pg.11], gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti? Idha, gahapati, ekacco evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti – ‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi; ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi. Kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi? Micchāpaṭipanno tvamasi; ahamasmi sammāpaṭipanno. Pure vacanīyaṃ pacchā avaca; pacchā vacanīyaṃ pure avaca. Sahitaṃ me, asahitaṃ te. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ. Āropito te vādo; cara vādappamokkhāya. Niggahitosi; nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. Evaṃ kho, gahapati, kathaṃ viggayha janena kattā hoti.

आणि गृहपती, मनुष्य लोकांशी वादविवाद करणारा कसा होतो? येथे, गृहपती, एखादा मनुष्य अशा प्रकारची भाषा बोलतो – 'तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही; मला हा धम्म आणि विनय समजतो. तुला हा धम्म आणि विनय काय समजणार? तू चुकीच्या मार्गाने चालत आहेस; मी योग्य मार्गाने चालत आहे. जे आधी बोलायला हवे होते ते तू नंतर बोललास; जे नंतर बोलायला हवे होते ते तू आधी बोललास. माझे बोलणे सुसंगत आहे, तुझे विसंगत आहे. तुझा दीर्घकाळचा अभ्यास व्यर्थ ठरला आहे. तुझा वाद खोडून काढला गेला आहे; जा, स्वतःचा वाद वाचवण्याचा प्रयत्न कर. तू पराभूत झाला आहेस; जर तुझ्यामध्ये क्षमता असेल, तर स्वतःला यातून सोडवून दाखव.' गृहपती, अशा प्रकारे मनुष्य लोकांशी वादविवाद करणारा होतो.

‘‘Kathañca, gahapati, kathaṃ na viggayha janena kattā hoti? Idha, gahapati, bhikkhu na evarūpiṃ kathaṃ kattā hoti – ‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi…pe… nibbeṭhehi vā sace pahosī’ti. Evaṃ kho, gahapati, kathaṃ na viggayha janena kattā hoti.

आणि गृहपती, मनुष्य लोकांशी वादविवाद न करणारा कसा होतो? येथे, गृहपती, भिक्खू अशा प्रकारची भाषा बोलत नाही – 'तुला हा धम्म आणि विनय समजत नाही... (पेय्यालं)... जर तुझ्यामध्ये क्षमता असेल, तर स्वतःला यातून सोडवून दाखव.' गृहपती, अशा प्रकारे मनुष्य लोकांशी वादविवाद न करणारा होतो.

‘‘Iti kho, gahapati, yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañhe –

अशा प्रकारे, गृहपती, भगवंतांनी अट्ठकवर्गातील 'मागंडिय-पञ्ह' (मागंडियच्या प्रश्नांमध्ये) जे म्हटले होते –

‘‘Okaṃ pahāya aniketasārī,Gāme akubbaṃ munisanthavāni;

Kāmehi ritto apurakkharāno,Kathaṃ na viggayha janena kayirā’’ti.

'घर सोडून अनिकेत (आश्रय नसलेला) होऊन फिरणारा, गावात कोणाशीही जवळीक न साधणारा, कामभोगांपासून मुक्त असलेला आणि भविष्याची कोणतीही अपेक्षा न ठेवणारा मुनी लोकांशी वादविवाद करणार नाही.'

‘‘Imassa kho, gahapati, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. Tatiyaṃ.

गृहपती, भगवंतांनी संक्षेपाने सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजून घेतला पाहिजे. तिसरे (सुत्त समाप्त).

4. Dutiyahāliddikānisuttaṃ

४. दुसरे हळिद्दिकानि सुत्त

4. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati kuraraghare papāte pabbate. Atha kho hāliddikāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno…pe… ekamantaṃ nisinno kho hāliddikāni gahapati āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘vuttamidaṃ, bhante, bhagavatā sakkapañhe – ‘ye te samaṇabrāhmaṇā taṇhāsaṅkhayavimuttā, te accantaniṭṭhā accantayogakkhemino accantabrahmacārino accantapariyosānā seṭṭhā devamanussāna’’’nti.

४. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी आयुष्यमान महाकच्चान अवंती देशामध्ये कुररघर येथील प्रपात पर्वतावर राहत होते. तेव्हा हळिद्दिकानि गृहपती आयुष्यमान महाकच्चान यांच्याकडे गेले... (पेय्यालं)... एका बाजूला बसल्यावर हळिद्दिकानि गृहपतींनी आयुष्यमान महाकच्चान यांना असे म्हटले – 'भंते, भगवंतांनी 'सक्कपञ्ह' (शक्रप्रश्नांमध्ये) असे म्हटले आहे – "जे श्रमण आणि ब्राह्मण तृष्णेच्या क्षयामुळे विमुक्त झाले आहेत, ते अत्यंत निष्ठा प्राप्त झालेले, अत्यंत योगक्षेम प्राप्त झालेले, अत्यंत ब्रह्मचारी, अत्यंत पर्यवसान गाठलेले आणि देव व मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत."

‘‘Imassa nu kho, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti?

'भंते, भगवंतांनी संक्षेपाने सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ कसा समजून घ्यावा?'

‘‘Rūpadhātuyā [Pg.12] kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā cittaṃ suvimuttanti vuccati.

गृहपती, रूपधातूच्या संदर्भात जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तृष्णा आणि चित्ताचे जे अधिष्ठान, अभिनिवेश व अनुशय रूपी उपादान आहेत; त्यांच्या क्षयामुळे, विरागामुळे, निरोधाने, त्यागाने आणि पूर्ण परित्यागाने चित्त 'सुविमुक्त' (उत्कृष्टपणे मुक्त) झाले आहे असे म्हटले जाते.

‘‘Vedanādhātuyā kho, gahapati… saññādhātuyā kho, gahapati… saṅkhāradhātuyā kho, gahapati… viññāṇadhātuyā kho, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tesaṃ khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā cittaṃ suvimuttanti vuccati.

गृहपती, वेदनाधातूच्या... संज्ञाधातूच्या... संस्कारधातूच्या... विज्ञानधातूच्या संदर्भात जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तृष्णा आणि चित्ताचे जे अधिष्ठान, अभिनिवेश व अनुशय रूपी उपादान आहेत; त्यांच्या क्षयामुळे, विरागामुळे, निरोधाने, त्यागाने आणि पूर्ण परित्यागाने चित्त 'सुविमुक्त' झाले आहे असे म्हटले जाते.

‘‘Iti kho, gahapati, yaṃ taṃ vuttaṃ bhagavatā sakkapañhe – ‘ye te samaṇabrāhmaṇā taṇhāsaṅkhayavimuttā te accantaniṭṭhā accantayogakkhemino accantabrahmacārino accantapariyosānā seṭṭhā devamanussāna’’’nti.

अशा प्रकारे, गृहपती, भगवंतांनी 'सक्कपञ्ह' मध्ये जे म्हटले होते – 'जे श्रमण आणि ब्राह्मण तृष्णेच्या क्षयामुळे विमुक्त झाले आहेत, ते अत्यंत निष्ठा प्राप्त झालेले, अत्यंत योगक्षेम प्राप्त झालेले, अत्यंत ब्रह्मचारी, अत्यंत पर्यवसान गाठलेले आणि देव व मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत' –

‘‘Imassa kho, gahapati, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti. Catutthaṃ.

गृहपती, भगवंतांनी संक्षेपाने सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजून घेतला पाहिजे. चौथे (सुत्त समाप्त).

5. Samādhisuttaṃ

५. समाधी सुत्त

5. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha; samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? Rūpassa samudayañca atthaṅgamañca, vedanāya samudayañca atthaṅgamañca, saññāya samudayañca atthaṅgamañca, saṅkhārānaṃ samudayañca atthaṅgamañca, viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca’’.

५. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये जेतवनात अनाथपिंडिकाच्या आरामात राहत होते. तेथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूहो!' 'भदंत!' असे त्या भिक्खूंने भगवंतांना उत्तर दिले. भगवान म्हणाले – 'भिक्खूहो, समाधीचा अभ्यास करा. समाहित झालेला भिक्खू गोष्टी जशा आहेत तशा (यथाभूत) जाणतो. आणि तो काय यथाभूत जाणतो? रूपाचा उदय आणि अस्त, वेदनेचा उदय आणि अस्त, संज्ञेचा उदय आणि अस्त, संस्कारांचा उदय आणि अस्त, विज्ञानाचा उदय आणि अस्त.'

‘‘Ko ca, bhikkhave, rūpassa samudayo, ko vedanāya samudayo, ko saññāya samudayo, ko saṅkhārānaṃ samudayo, ko viññāṇassa samudayo? Idha, bhikkhave, bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati.

आणि भिक्खूहो, रूपाचा उदय काय आहे? वेदनेचा उदय काय आहे? संज्ञेचा उदय काय आहे? संस्कारांचा उदय काय आहे? विज्ञानाचा उदय काय आहे? येथे, भिक्खूहो, एखादा मनुष्य आनंद घेतो, त्याचे स्वागत करतो आणि त्यात आसक्त होऊन राहतो.

‘‘Kiñca abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati? Rūpaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa rūpaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā rūpe nandī tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

आणि तो कशामध्ये आनंद घेतो, कशाचे स्वागत करतो आणि कशात आसक्त होऊन राहतो? तो रूपामध्ये आनंद घेतो, त्याचे स्वागत करतो आणि त्यात आसक्त होऊन राहतो. रूपामध्ये आनंद घेणाऱ्या, त्याचे स्वागत करणाऱ्या आणि त्यात आसक्त होऊन राहणाऱ्या त्याच्यामध्ये नंदी उत्पन्न होते. रूपामधील जी नंदी आहे, तेच उपादान आहे. त्याच्या उपादानाच्या प्रत्ययाने भव उत्पन्न होतो; भवाच्या प्रत्ययाने जाती; जातीच्या प्रत्ययाने जरामरण, शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा उदय होतो.

‘‘Vedanaṃ [Pg.13] abhinandati…pe… saññaṃ abhinandati… saṅkhāre abhinandati… viññāṇaṃ abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa viññāṇaṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Yā viññāṇe nandī tadupādānaṃ. Tassupādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

तो वेदनेमध्ये आनंद घेतो... (पेय्यालं)... संज्ञेमध्ये आनंद घेतो... संस्कारांमध्ये आनंद घेतो... विज्ञानामध्ये आनंद घेतो, त्याचे स्वागत करतो आणि त्यात आसक्त होऊन राहतो. विज्ञानामध्ये आनंद घेणाऱ्या, त्याचे स्वागत करणाऱ्या आणि त्यात आसक्त होऊन राहणाऱ्या त्याच्यामध्ये नंदी उत्पन्न होते. विज्ञानामधील जी नंदी आहे, तेच उपादान आहे. त्याच्या उपादानाच्या प्रत्ययाने भव उत्पन्न होतो; भवाच्या प्रत्ययाने जाती; जातीच्या प्रत्ययाने... (पेय्यालं)... अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा उदय होतो.

‘‘Ayaṃ, bhikkhave, rūpassa samudayo; ayaṃ vedanāya samudayo; ayaṃ saññāya samudayo; ayaṃ saṅkhārānaṃ samudayo; ayaṃ viññāṇassa samudayo.

भिक्खूहो, हा रूपाचा उदय आहे; हा वेदनेचा उदय आहे; हा संज्ञेचा उदय आहे; हा संस्कारांचा उदय आहे; हा विज्ञानाचा उदय आहे.

‘‘Ko ca, bhikkhave, rūpassa atthaṅgamo, ko vedanāya… ko saññāya… ko saṅkhārānaṃ… ko viññāṇassa atthaṅgamo?

आणि भिक्खूहो, रूपाचा अस्त काय आहे? वेदनेचा अस्त... संज्ञेचा अस्त... संस्कारांचा अस्त... विज्ञानाचा अस्त काय आहे?

Idha, bhikkhave, nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati.

येथे, भिक्खूहो, एखादा मनुष्य आनंद घेत नाही, त्याचे स्वागत करत नाही आणि त्यात आसक्त होऊन राहत नाही.

‘‘Kiñca nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati? Rūpaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa rūpaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā rūpe nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

आणि तो कशाचा आनंद घेत नाही, कशाचे स्वागत करत नाही आणि कशात आसक्त होऊन राहत नाही? तो रूपाचा आनंद घेत नाही, रूपाचे स्वागत करत नाही आणि रूपात आसक्त होऊन राहत नाही. रूपाचा आनंद न घेणाऱ्या, रूपाचे स्वागत न करणाऱ्या आणि रूपात आसक्त न राहणाऱ्या त्या व्यक्तीची रूपात जी नंदी (आसक्ती) असते, ती निरुद्ध होते. त्याच्या नंदी-निरोधाने उपादान-निरोध होतो; उपादान-निरोधाने भव-निरोध होतो... अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखस्कंधाचा निरोध होतो.

‘‘Vedanaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa vedanaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosā tiṭṭhato yā vedanāya nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

तो वेदनेचा आनंद घेत नाही, वेदनेचे स्वागत करत नाही आणि वेदनेत आसक्त होऊन राहत नाही. वेदनेचा आनंद न घेणाऱ्या, वेदनेचे स्वागत न करणाऱ्या आणि वेदनेत आसक्त न राहणाऱ्या त्या व्यक्तीची वेदनेमध्ये जी नंदी (आसक्ती) असते, ती निरुद्ध होते. त्याच्या नंदी-निरोधाने उपादान-निरोध होतो; उपादान-निरोधाने भव-निरोध होतो... अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखस्कंधाचा निरोध होतो.

‘‘Saññaṃ nābhinandati…pe… saṅkhāre nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa saṅkhāre anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā saṅkhāresu nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

तो संज्ञेचा आनंद घेत नाही...पे... तो संस्कारांचा आनंद घेत नाही, संस्कारांचे स्वागत करत नाही आणि संस्कारांत आसक्त होऊन राहत नाही. संस्कारांचा आनंद न घेणाऱ्या, संस्कारांचे स्वागत न करणाऱ्या आणि संस्कारांत आसक्त न राहणाऱ्या त्या व्यक्तीची संस्कारांमध्ये जी नंदी (आसक्ती) असते, ती निरुद्ध होते. त्याच्या नंदी-निरोधाने उपादान-निरोध होतो; उपादान-निरोधाने भव-निरोध होतो... अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखस्कंधाचा निरोध होतो.

‘‘Viññāṇaṃ nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa viññāṇaṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato yā viññāṇe nandī sā nirujjhati. Tassa nandīnirodhā upādānanirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

तो विज्ञानाचा आनंद घेत नाही, विज्ञानाचे स्वागत करत नाही आणि विज्ञानात आसक्त होऊन राहत नाही. विज्ञानाचा आनंद न घेणाऱ्या, विज्ञानाचे स्वागत न करणाऱ्या आणि विज्ञानात आसक्त न राहणाऱ्या त्या व्यक्तीची विज्ञानामध्ये जी नंदी (आसक्ती) असते, ती निरुद्ध होते. त्याच्या नंदी-निरोधाने उपादान-निरोध होतो...पे... अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखस्कंधाचा निरोध होतो.

‘‘Ayaṃ[Pg.14], bhikkhave, rūpassa atthaṅgamo, ayaṃ vedanāya atthaṅgamo, ayaṃ saññāya atthaṅgamo, ayaṃ saṅkhārānaṃ atthaṅgamo, ayaṃ viññāṇassa atthaṅgamo’’ti. Pañcamaṃ.

भिक्खूहो, हा रूपाचा अस्त आहे, हा वेदनेचा अस्त आहे, हा संज्ञेचा अस्त आहे, हा संस्कारांचा अस्त आहे, हा विज्ञानाचा अस्त आहे. पाचवे.

6. Paṭisallāṇasuttaṃ

६. पतिसल्लाण सुत्त

6. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Paṭisallāṇe, bhikkhave, yogamāpajjatha. Paṭisallīṇo, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? Rūpassa samudayañca atthaṅgamañca, vedanāya samudayañca atthaṅgamañca, saññāya samudayañca atthaṅgamañca, saṅkhārānaṃ samudayañca atthaṅgamañca, viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca’’…pe… (yathā paṭhamasutte tathā vitthāretabbo.) Chaṭṭhaṃ.

६. श्रावस्ती येथील निदान. 'भिक्खूहो, एकांतवासात युक्त व्हा. एकांतात असलेला भिक्खू यथाभूत जाणतो. आणि तो यथाभूत काय जाणतो? रूपाचा उदय आणि अस्त, वेदनेचा उदय आणि अस्त, संज्ञेचा उदय आणि अस्त, संस्कारांचा उदय आणि अस्त, विज्ञानाचा उदय आणि अस्त'...पे... (जसे पहिल्या सुत्तात आहे तसे सविस्तर जाणावे.) सहावे.

7. Upādāparitassanāsuttaṃ

७. उपादापरितस्सना सुत्त

7. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādāaparitassanañca. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti, kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

७. श्रावस्ती येथील निदान. 'भिक्खूहो, मी तुम्हांला उपादानामुळे होणारी तगमग आणि उपादानाशिवाय न होणारी तगमग यांविषयी उपदेश करीन. ते लक्षपूर्वक ऐका, नीट मनात साठवा; मी बोलेन.' 'होय, भंते,' असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले –

‘‘Kathañca, bhikkhave, upādāparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā rūpavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa rūpavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati.

आणि भिक्खूहो, उपादानामुळे होणारी तगमग कशी होते? येथे, भिक्खूहो, अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्यधम्मात अकुशल आणि आर्यधम्मात अविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुषधम्मात अकुशल आणि सत्पुरुषधम्मात अविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला रूपवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. त्याचे ते रूप विपरिणत होते, अन्यथा होते. त्याच्या रूपाच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याचे विज्ञान रूपाच्या विपरिणामाचे अनुगमन करणारे होते. रूपाच्या विपरिणामाचे अनुगमन केल्यामुळे उत्पन्न होणारी तगमग आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते. चित्त व्यापले गेल्यामुळे तो भयभीत होतो, त्रस्त होतो, चिंताग्रस्त होतो आणि उपादानामुळे तगमगतो.

‘‘Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. Tassa sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā vedanāvipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa vedanāvipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati.

तो वेदनेला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला वेदनावान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये वेदना पाहतो, किंवा वेदनेमध्ये आत्मा पाहतो. त्याची ती वेदना विपरिणत होते, अन्यथा होते. त्याच्या वेदनेच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याचे विज्ञान वेदनेच्या विपरिणामाचे अनुगमन करणारे होते. वेदनेच्या विपरिणामाचे अनुगमन केल्यामुळे उत्पन्न होणारी तगमग आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते. चित्त व्यापले गेल्यामुळे तो भयभीत होतो, त्रस्त होतो, चिंताग्रस्त होतो आणि उपादानामुळे तगमगतो.

‘‘Saññaṃ [Pg.15] attato samanupassati…pe… saṅkhāre attato samanupassati, saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; attani vā saṅkhāre, saṅkhāresu vā attānaṃ. Tassa te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā saṅkhāravipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa saṅkhāravipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati.

तो संज्ञेला आत्मा म्हणून पाहतो...पे... तो संस्कारांना आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला संस्कारवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये संस्कार पाहतो, किंवा संस्कारांमध्ये आत्मा पाहतो. त्याचे ते संस्कार विपरिणत होतात, अन्यथा होतात. त्याच्या संस्कारांच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याचे विज्ञान संस्कारांच्या विपरिणामाचे अनुगमन करणारे होते. संस्कारांच्या विपरिणामाचे अनुगमन केल्यामुळे उत्पन्न होणारी तगमग आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते. चित्त व्यापले गेल्यामुळे तो भयभीत होतो, त्रस्त होतो, चिंताग्रस्त होतो आणि उपादानामुळे तगमगतो.

‘‘Viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā viññāṇavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso pariyādānā uttāsavā ca hoti vighātavā ca apekkhavā ca upādāya ca paritassati. Evaṃ kho, bhikkhave, upādāparitassanā hoti.

तो विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. त्याचे ते विज्ञान विपरिणत होते, अन्यथा होते. त्याच्या विज्ञानाच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याचे विज्ञान विज्ञानाच्या विपरिणामाचे अनुगमन करणारे होते. विज्ञानाच्या विपरिणामाचे अनुगमन केल्यामुळे उत्पन्न होणारी तगमग आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती त्याच्या चित्ताला व्यापून राहते. चित्त व्यापले गेल्यामुळे तो भयभीत होतो, त्रस्त होतो, चिंताग्रस्त होतो आणि उपादानामुळे तगमगतो. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, उपादानामुळे होणारी तगमग होते.

‘‘Kathañca, bhikkhave, anupādāaparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā na rūpavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na rūpavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati.

आणि भिक्खूहो, उपादानाशिवाय न होणारी तगमग कशी होते? येथे, भिक्खूहो, श्रुतवान आर्यश्रावक, जो आर्यांचे दर्शन घेतलेला, आर्यधम्मात कुशल आणि आर्यधम्मात सुविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन घेतलेला, सत्पुरुषधम्मात कुशल आणि सत्पुरुषधम्मात सुविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला रूपवान पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहत नाही, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहत नाही. त्याचे ते रूप विपरिणत होते, अन्यथा होते. त्याच्या रूपाच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याचे विज्ञान रूपाच्या विपरिणामाचे अनुगमन करणारे होत नाही. रूपाच्या विपरिणामाचे अनुगमन केल्यामुळे उत्पन्न होणारी तगमग आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही. चित्त व्यापले न गेल्यामुळे तो भयभीत होत नाही, त्रस्त होत नाही, चिंताग्रस्त होत नाही आणि उपादानाशिवाय तगमगत नाही.

‘‘Na vedanaṃ attato samanupassati, na vedanāvantaṃ vā attānaṃ; na attani vā vedanaṃ, na vedanāya vā attānaṃ. Tassa sā vedanā vipariṇamati aññathā hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā na vedanāvipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na vedanāvipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti[Pg.16]. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati.

तो वेदनेला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला वेदनायुक्त पाहत नाही; किंवा आत्म्यामध्ये वेदना पाहत नाही, किंवा वेदनेमध्ये आत्मा पाहत नाही. त्याची ती वेदना विपरिणाम पावते (बदलते), अन्यथा होते. वेदनेच्या विपरिणामामुळे व अन्यथा होण्यामुळे त्याचे विज्ञान वेदनेच्या विपरिणामाच्या अधीन होत नाही. वेदनेच्या विपरिणामाच्या अधीन झाल्यामुळे उत्पन्न होणारी तगमग आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही. चित्त व्यापले न गेल्यामुळे तो भयभीत होत नाही, त्रस्त होत नाही, आणि आसक्त होत नाही; आणि उपादान न केल्यामुळे तो तगमगत (व्याकुळ होत) नाही.

‘‘Na saññaṃ…pe… na saṅkhāre attato samanupassati, na saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ; na attani vā saṅkhāre, na saṅkhāresu vā attānaṃ. Tassa te saṅkhārā vipariṇamanti aññathā honti. Tassa saṅkhāravipariṇāmaññathābhāvā na saṅkhāravipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na saṅkhāravipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati.

तो संज्ञेला... (पे)... संस्कारांना आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला संस्कारयुक्त पाहत नाही; किंवा आत्म्यामध्ये संस्कार पाहत नाही, किंवा संस्कारांमध्ये आत्मा पाहत नाही. त्याचे ते संस्कार विपरिणाम पावतात, अन्यथा होतात. संस्कारांच्या विपरिणामामुळे व अन्यथा होण्यामुळे त्याचे विज्ञान संस्कारांच्या विपरिणामाच्या अधीन होत नाही. संस्कारांच्या विपरिणामाच्या अधीन झाल्यामुळे उत्पन्न होणारी तगमग आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही. चित्त व्यापले न गेल्यामुळे तो भयभीत होत नाही, त्रस्त होत नाही, आणि आसक्त होत नाही; आणि उपादान न केल्यामुळे तो तगमगत नाही.

‘‘Na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ…pe… tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā na viññāṇavipariṇāmānuparivatti viññāṇaṃ hoti. Tassa na viññāṇavipariṇāmānuparivattijā paritassanā dhammasamuppādā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā na cevuttāsavā hoti na ca vighātavā na ca apekkhavā, anupādāya ca na paritassati. Evaṃ kho, bhikkhave, anupādā aparitassanaṃ hotī’’ti. Sattamaṃ.

तो विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला विज्ञानयुक्त पाहत नाही... (पे)... त्याचे ते विज्ञान विपरिणाम पावते, अन्यथा होते. विज्ञानाच्या विपरिणामामुळे व अन्यथा होण्यामुळे त्याचे विज्ञान विज्ञानाच्या विपरिणामाच्या अधीन होत नाही. विज्ञानाच्या विपरिणामाच्या अधीन झाल्यामुळे उत्पन्न होणारी तगमग आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती त्याच्या चित्ताला व्यापून राहत नाही. चित्त व्यापले न गेल्यामुळे तो भयभीत होत नाही, त्रस्त होत नाही, आणि आसक्त होत नाही; आणि उपादान न केल्यामुळे तो तगमगत नाही. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे उपादान न केल्याने अव्याकुळता (अतगमग) होते.' सातवे (सुत्त).

8. Dutiyaupādāparitassanāsuttaṃ

८. दुसरे उपादा-परितस्सना सुत्त.

8. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upādāparitassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anupādāaparitassanañca. Taṃ suṇātha…pe… kathañca, bhikkhave, upādāparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṃ etaṃ mama…pe… saññaṃ etaṃ mama… saṅkhāre etaṃ mama… viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, bhikkhave, upādāparitassanā hoti.

८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. 'भिक्षूंनो, मी तुम्हांला उपादानामुळे होणारी व्याकुळता (तगमग) आणि उपादान न केल्यामुळे होणारी अव्याकुळता (अतगमग) देशना करीन. ती ऐका... (पे)... आणि भिक्षूंनो, उपादानामुळे व्याकुळता कशी होते? येथे, भिक्षूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन रूपाकडे असे पाहतो: 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे.' त्याचे ते रूप विपरिणाम पावते, अन्यथा होते. रूपाच्या विपरिणामामुळे व अन्यथा होण्यामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव (क्रंदन), दुःख, डोमनस्य (मानसिक दुःख) आणि उपायास (हताशपणा) उत्पन्न होतात. वेदनेला 'हे माझे आहे'... (पे)... संज्ञेला 'हे माझे आहे'... संस्कारांना 'हे माझे आहे'... विज्ञानाला 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे पाहतो. त्याचे ते विज्ञान विपरिणाम पावते, अन्यथा होते. विज्ञानाच्या विपरिणामामुळे व अन्यथा होण्यामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होतात. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे उपादानामुळे व्याकुळता होते.'

‘‘Kathañca, bhikkhave, anupādāaparitassanā hoti? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa [Pg.17] rūpavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṃ netaṃ mama… saññaṃ netaṃ mama… saṅkhāre netaṃ mama… viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati aññathā hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā nuppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Evaṃ kho, bhikkhave, anupādāaparitassanā hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

'आणि भिक्षूंनो, उपादान न केल्याने अव्याकुळता कशी होते? येथे, भिक्षूंनो, श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाकडे असे पाहतो: 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही.' त्याचे ते रूप विपरिणाम पावते, अन्यथा होते. रूपाच्या विपरिणामामुळे व अन्यथा होण्यामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होत नाहीत. वेदनेला 'हे माझे नाही'... संज्ञेला 'हे माझे नाही'... संस्कारांना 'हे माझे नाही'... विज्ञानाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' असे पाहतो. त्याचे ते विज्ञान विपरिणाम पावते, अन्यथा होते. विज्ञानाच्या विपरिणामामुळे व अन्यथा होण्यामुळे त्याच्यामध्ये शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास उत्पन्न होत नाहीत. भिक्षूंनो, अशा प्रकारे उपादान न केल्याने अव्याकुळता होते.' आठवे (सुत्त).

9. Kālattayaaniccasuttaṃ

९. कालत्तय-अनिच्च सुत्त.

9. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Vedanā aniccā…pe… saññā aniccā… saṅkhārā aniccā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannānaṃ! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītesu saṅkhāresu anapekkho hoti; anāgate saṅkhāre nābhinandati; paccuppannānaṃ saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Viññāṇaṃ aniccaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Navamaṃ.

९. श्रावस्ती येथील प्रसंग. 'भिक्षूंनो, भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील रूप अनित्य आहे; मग वर्तमानकाळातील रूपाबद्दल काय सांगावे! भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक भूतकाळातील रूपाविषयी अनासक्त (अपेक्षाविरहित) असतो; भविष्यकाळातील रूपाचे अभिनंदन (आनंदाने स्वीकार) करत नाही; आणि वर्तमानकाळातील रूपाविषयी निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी), विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ) असतो. वेदना अनित्य आहे... (पे)... संज्ञा अनित्य आहे... भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील संस्कार अनित्य आहेत; मग वर्तमानकाळातील संस्कारांबद्दल काय सांगावे! भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक भूतकाळातील संस्कारांविषयी अनासक्त असतो; भविष्यकाळातील संस्कारांचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमानकाळातील संस्कारांविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न असतो. भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील विज्ञान अनित्य आहे; मग वर्तमानकाळातील विज्ञानाबद्दल काय सांगावे! भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक भूतकाळातील विज्ञानाविषयी अनासक्त असतो; भविष्यकाळातील विज्ञानाचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमानकाळातील विज्ञानाविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न असतो.' नववे (सुत्त).

10. Kālattayadukkhasuttaṃ

१०. कालत्तय-दुक्ख सुत्त.

10. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Vedanā dukkhā… saññā dukkhā… saṅkhārā dukkhā… viññāṇaṃ dukkhaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Dasamaṃ.

१०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. 'भिक्षूंनो, भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील रूप दुःखकारक आहे; मग वर्तमानकाळातील रूपाबद्दल काय सांगावे! भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक भूतकाळातील रूपाविषयी अनासक्त असतो; भविष्यकाळातील रूपाचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमानकाळातील रूपाविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न असतो. वेदना दुःखकारक आहे... संज्ञा दुःखकारक आहे... संस्कार दुःखकारक आहेत... भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील विज्ञान दुःखकारक आहे; मग वर्तमानकाळातील विज्ञानाबद्दल काय सांगावे! भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक भूतकाळातील विज्ञानाविषयी अनासक्त असतो; भविष्यकाळातील विज्ञानाचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमानकाळातील विज्ञानाविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न असतो.' दहावे (सुत्त).

11. Kālattayaanattasuttaṃ

११. कालत्तय-अनत्त सुत्त.

11. Sāvatthinidānaṃ[Pg.18]. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Vedanā anattā… saññā anattā… saṅkhārā anattā… viññāṇaṃ anattā atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Ekādasamaṃ.

११. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील रूप हे अनात्म आहे; मग वर्तमानकाळातील रूपाबद्दल काय सांगावे! भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक भूतकाळातील रूपाविषयी अनासक्त असतो; भविष्यकाळातील रूपाचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमानकाळातील रूपाविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) होतो. वेदना अनात्म आहे... संज्ञा अनात्म आहे... संस्कार अनात्म आहेत... विज्ञान भूतकाळ आणि भविष्यकाळात अनात्म आहे; मग वर्तमानकाळातील विज्ञानाबद्दल काय सांगावे! भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक भूतकाळातील विज्ञानाविषयी अनासक्त असतो; भविष्यकाळातील विज्ञानाचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमानकाळातील विज्ञानाच्या निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न होतो.” अकरावे.

Nakulapituvaggo paṭhamo.

नकुलपितुवर्ग पहिला समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची उद्दान (अनुक्रमणिका) -

Nakulapitā devadahā, dvepi hāliddikāni ca;

Samādhipaṭisallāṇā, upādāparitassanā duve;

Atītānāgatapaccuppannā, vaggo tena pavuccati.

नकुलपिता, देवदह, आणि दोन्ही हालिद्दिकानि; समाधी, पटिसल्लाण, आणि दोन उपादापरितस्सना; अतीत-अनागत-प्रत्युत्पन्न, यांमुळे हा वर्ग म्हटला जातो.

2. Aniccavaggo

२. अनित्यवर्ग

1. Aniccasuttaṃ

१. अनित्यसुत्त

12. Evaṃ me sutaṃ – sāvatthiyaṃ. Tatra kho…pe… ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

१२. असे मी ऐकले आहे - एकदा भगवान श्रावस्ती येथे विहार करत होते. तेथे भगवान म्हणाले... “भिक्षूंनो, रूप अनित्य आहे, वेदना अनित्य आहे, संज्ञा अनित्य आहे, संस्कार अनित्य आहेत, विज्ञान अनित्य आहे. भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयी निर्वेद पावतो, वेदनेविषयी निर्वेद पावतो, संज्ञेविषयी निर्वेद पावतो, संस्कारांविषयी निर्वेद पावतो, विज्ञानाविषयी निर्वेद पावतो. निर्वेद पावल्याने तो विराग पावतो; विरागामुळे तो विमुक्त होतो. विमुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो.” पहिले.

2. Dukkhasuttaṃ

२. दुःखसुत्त

13. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ, vedanā dukkhā, saññā dukkhā, saṅkhārā dukkhā, viññāṇaṃ dukkhaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

१३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप दुःख आहे, वेदना दुःख आहे, संज्ञा दुःख आहे, संस्कार दुःख आहेत, विज्ञान दुःख आहे. असे पाहणारा... 'आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो.” दुसरे.

3. Anattasuttaṃ

३. अनात्मसुत्त

14. Sāvatthinidānaṃ[Pg.19]. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

१४. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप अनात्म आहे, वेदना अनात्म आहे, संज्ञा अनात्म आहे, संस्कार अनात्म आहेत, विज्ञान अनात्म आहे. भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयी निर्वेद पावतो, वेदनेविषयी निर्वेद पावतो, संज्ञेविषयी निर्वेद पावतो, संस्कारांविषयी निर्वेद पावतो, विज्ञानाविषयी निर्वेद पावतो. निर्वेद पावल्याने तो विराग पावतो; विरागामुळे तो विमुक्त होतो. विमुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो.” तिसरे.

4. Yadaniccasuttaṃ

४. जे अनित्य आहे ते सुत्त (यदनिच्चसुत्त)

15. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā aniccā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Saññā aniccā…pe… saṅkhārā aniccā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Catutthaṃ.

१५. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. वेदना अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. संज्ञा अनित्य आहे... संस्कार अनित्य आहेत... विज्ञान अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. असे पाहणारा... 'आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो.” चौथे.

5. Yaṃdukkhasuttaṃ

५. जे दुःख आहे ते सुत्त (यंदुःखसुत्त)

16. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā dukkhā… saññā dukkhā… saṅkhārā dukkhā… viññāṇaṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ.

१६. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप दुःख आहे. जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. वेदना दुःख आहे... संज्ञा दुःख आहे... संस्कार दुःख आहेत... विज्ञान दुःख आहे. जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. असे पाहणारा... 'आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो.” पाचवे.

6. Yadanattāsuttaṃ

६. जे अनात्म आहे ते सुत्त (यदनत्तासुत्त)

17. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā anattā… saññā anattā… saṅkhārā anattā… viññāṇaṃ anattā[Pg.20]. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

१७. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप अनात्म आहे. जे अनात्म आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. वेदना अनात्म आहे... संज्ञा अनात्म आहे... संस्कार अनात्म आहेत... विज्ञान अनात्म आहे. जे अनात्म आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. भिक्षूंनो, असे पाहणारा... 'आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो.” सहावे.

7. Sahetuaniccasuttaṃ

७. सहेतु-अनित्यसुत्त

18. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yopi hetu, yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtaṃ, bhikkhave, rūpaṃ kuto niccaṃ bhavissati! Vedanā aniccā. Yopi hetu, yopi paccayo vedanāya uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtā, bhikkhave, vedanā kuto niccā bhavissati! Saññā aniccā… saṅkhārā aniccā. Yopi hetu yopi paccayo saṅkhārānaṃ uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtā, bhikkhave, saṅkhārā kuto niccā bhavissanti! Viññāṇaṃ aniccaṃ. Yopi hetu yopi paccayo viññāṇassa uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtaṃ, bhikkhave, viññāṇaṃ kuto niccaṃ bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

१८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप अनित्य आहे. रूपाच्या उत्पत्तीसाठी जो हेतू आणि जो प्रत्यय आहे, तो देखील अनित्य आहे. भिक्षूंनो, अनित्यापासून उत्पन्न झालेले रूप नित्य कसे असू शकेल! वेदना अनित्य आहे. वेदनेच्या उत्पत्तीसाठी जो हेतू आणि जो प्रत्यय आहे, तो देखील अनित्य आहे. भिक्षूंनो, अनित्यापासून उत्पन्न झालेली वेदना नित्य कशी असू शकेल! संज्ञा अनित्य आहे... संस्कार अनित्य आहेत. संस्कारांच्या उत्पत्तीसाठी जो हेतू आणि जो प्रत्यय आहे, तो देखील अनित्य आहे. भिक्षूंनो, अनित्यापासून उत्पन्न झालेले संस्कार नित्य कसे असू शकतील! विज्ञान अनित्य आहे. विज्ञानाच्या उत्पत्तीसाठी जो हेतू आणि जो प्रत्यय आहे, तो देखील अनित्य आहे. भिक्षूंनो, अनित्यापासून उत्पन्न झालेले विज्ञान नित्य कसे असू शकेल! असे पाहणारा... 'आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो.” सातवे.

8. Sahetudukkhasuttaṃ

८. सहेतु-दुःखसुत्त

19. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ. Yopi hetu yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtaṃ, bhikkhave, rūpaṃ kuto sukhaṃ bhavissati! Vedanā dukkhā… saññā dukkhā… saṅkhārā dukkhā… viññāṇaṃ dukkhaṃ. Yopi hetu yopi paccayo viññāṇassa uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtaṃ, bhikkhave, viññāṇaṃ kuto sukhaṃ bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

१९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप दुःख आहे. रूपाच्या उत्पत्तीसाठी जो हेतू आणि जो प्रत्यय आहे, तो देखील दुःख आहे. भिक्षूंनो, दुःखापासून उत्पन्न झालेले रूप सुखकारक कसे असू शकेल! वेदना दुःख आहे... संज्ञा दुःख आहे... संस्कार दुःख आहेत... विज्ञान दुःख आहे. विज्ञानाच्या उत्पत्तीसाठी जो हेतू आणि जो प्रत्यय आहे, तो देखील दुःख आहे. भिक्षूंनो, दुःखापासून उत्पन्न झालेले विज्ञान सुखकारक कसे असू शकेल! असे पाहणारा... 'आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' असे तो जाणतो.” आठवे.

9. Sahetuanattasuttaṃ

९. सहेतु-अनात्मसुत्त

20. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Yopi hetu yopi paccayo rūpassa uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtaṃ, bhikkhave, rūpaṃ kuto attā bhavissati! Vedanā anattā… saññā anattā… saṅkhārā anattā… viññāṇaṃ anattā. Yopi hetu yopi paccayo viññāṇassa uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtaṃ, bhikkhave, viññāṇaṃ kuto attā bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Navamaṃ.

२०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप अनात्मा आहे. रूपाच्या उत्पत्तीसाठी जो हेतू आणि जो प्रत्यय (कारण) आहे, तो देखील अनात्मा आहे. भिक्षूंनो, अनात्म्यापासून उत्पन्न झालेले रूप आत्मा कसे बरे असू शकेल? वेदना अनात्मा आहे... संज्ञा अनात्मा आहे... संस्कार अनात्मा आहेत... विज्ञान अनात्मा आहे. विज्ञानाच्या उत्पत्तीसाठी जो हेतू आणि जो प्रत्यय आहे, तो देखील अनात्मा आहे. भिक्षूंनो, अनात्म्यापासून उत्पन्न झालेले विज्ञान आत्मा कसे बरे असू शकेल? असे पाहणारा... पे... या अस्तित्वासाठी आता काही उरलेले नाही, असे तो जाणतो.” नववे (सुत्त).

10. Ānandasuttaṃ

१०. आनंदसुत्त

21. Sāvatthiyaṃ [Pg.21]… ārāme. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘nirodho nirodho’ti, bhante, vuccati. Katamesānaṃ kho, bhante, dhammānaṃ nirodho ‘nirodho’ti vuccatī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, ānanda, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. Tassa nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tassā nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Saññā… saṅkhārā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tesaṃ nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Viññāṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ. Tassa nirodho ‘nirodho’ti vuccati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ nirodho ‘nirodho’ti vuccatī’’ti. Dasamaṃ.

२१. श्रावस्ती येथील आरामात... तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवान होते तेथे गेले; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान आनंद भगवंतांना असे म्हणाले – “भन्ते, ‘निरोध, निरोध’ असे म्हटले जाते. भन्ते, कोणत्या धर्मांच्या (गोष्टींच्या) निरोधाला ‘निरोध’ असे म्हटले जाते?” “आनंदा, रूप हे अनित्य, संस्कृत (संस्कारित), प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहे. त्याच्या निरोधाला ‘निरोध’ असे म्हटले जाते. वेदना अनित्य, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहे. तिच्या निरोधाला ‘निरोध’ असे म्हटले जाते. संज्ञा... संस्कार अनित्य, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहेत. त्यांच्या निरोधाला ‘निरोध’ असे म्हटले जाते. विज्ञान अनित्य, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहे. त्याच्या निरोधाला ‘निरोध’ असे म्हटले जाते. आनंदा, या धर्मांच्या निरोधाला ‘निरोध’ असे म्हटले जाते.” दहावे (सुत्त).

Aniccavaggo dutiyo.

अनित्यवर्ग दुसरा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Aniccaṃ dukkhaṃ anattā, yadaniccāpare tayo;

Hetunāpi tayo vuttā, ānandena ca te dasāti.

अनित्य, दुःख, अनात्मा, आणि 'यदनिच्च' इत्यादी इतर तीन; हेतूने देखील तीन सांगितले आहेत, आणि आनंदासह हे दहा (सुत्ते) आहेत.

3. Bhāravaggo

३. भारवर्ग

1. Bhārasuttaṃ

१. भारसुत्त

22. Sāvatthiyaṃ … tatra kho … ‘‘bhārañca vo, bhikkhave, desessāmi bhārahārañca bhārādānañca bhāranikkhepanañca. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, bhāro? Pañcupādānakkhandhā tissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho; ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhāro’’.

२२. श्रावस्ती येथे... तिथे भगवान म्हणाले – “भिक्षूंनो, मी तुम्हांला भार (ओझे), भार वाहणारा (भारहार), भार उचलणे (भारदान) आणि भार खाली ठेवणे (भारनिक्खेपन) यांविषयी उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका. आणि भिक्षूंनो, भार कोणता? ‘पाच उपादानस्कंध’ असे याचे उत्तर दिले पाहिजे. कोणते पाच? रूप-उपादानस्कंध, वेदना-उपादानस्कंध, संज्ञा-उपादानस्कंध, संस्कार-उपादानस्कंध आणि विज्ञान-उपादानस्कंध; भिक्षूंनो, यालाच भार असे म्हटले जाते.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, bhārahāro[Pg.22]? Puggalo tissa vacanīyaṃ. Yvāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto; ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhārahāro.

“आणि भिक्षूंनो, भार वाहणारा (भारहार) कोण? ‘पुद्गल’ (व्यक्ती) असे याचे उत्तर दिले पाहिजे. जो हा अमुक नावाचा आणि अमुक गोत्राचा आयुष्यमान आहे; भिक्षूंनो, यालाच भार वाहणारा असे म्हटले जाते.”

‘‘Katamañca, bhikkhave, bhārādānaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, bhārādānaṃ.

“आणि भिक्षूंनो, भार उचलणे (भारदान) कोणते? जी ही तृष्णा पुनरुत्पत्ती घडवून आणणारी (पौनोभविका), नंदी आणि रागाने युक्त असणारी, आणि तिथे तिथे अभिनंदन करणारी (रममाण होणारी) आहे; जसे की – कामतृष्णा, भवतृष्णा आणि विभवतृष्णा. भिक्षूंनो, यालाच भार उचलणे असे म्हटले जाते.”

‘‘Katamañca, bhikkhave, bhāranikkhepanaṃ? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo. Idaṃ vuccati, bhikkhave, bhāranikkhepana’’nti.

“आणि भिक्षूंनो, भार खाली ठेवणे (भारनिक्खेपन) कोणते? त्याच तृष्णेचा संपूर्ण विराग आणि निरोध, त्याग, विसर्जन, मुक्ती आणि अनालय (आसक्तीरहितता) होय. भिक्षूंनो, यालाच भार खाली ठेवणे असे म्हटले जाते.”

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

भगवंतांनी असे म्हटले. हे बोलून सुगतांनी, शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले –

‘‘Bhārā have pañcakkhandhā, bhārahāro ca puggalo;

Bhārādānaṃ dukhaṃ loke, bhāranikkhepanaṃ sukhaṃ.

“पाच स्कंध हे खरोखर भार आहेत, आणि पुद्गल (व्यक्ती) हा भार वाहणारा आहे; जगात भार उचलणे हे दुःखकारक आहे, आणि भार खाली ठेवणे हे सुखकारक आहे.

‘‘Nikkhipitvā garuṃ bhāraṃ, aññaṃ bhāraṃ anādiya;

Samūlaṃ taṇhamabbuyha, nicchāto parinibbuto’’ti. paṭhamaṃ;

हा जड भार खाली ठेवून, दुसरा कोणताही भार न घेता; मुळासकट तृष्णेचा उपसाड (नाश) करून, तृष्णारहित होऊन मनुष्य परिनिर्वाण पावतो.” पहिले (सुत्त).

2. Pariññasuttaṃ

२. परिज्ञासुत्त

23. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pariññeyye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi pariññañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pariññeyyā dhammā? Rūpaṃ, bhikkhave, pariññeyyo dhammo, vedanā pariññeyyo dhammo, saññā pariññeyyo dhammo, saṅkhārā pariññeyyo dhammo, viññāṇaṃ pariññeyyo dhammo. Ime vuccanti, bhikkhave, pariññeyyā dhammā. Katamā ca, bhikkhave, pariññā? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, pariññā’’ti. Dutiyaṃ.

२३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, मी तुम्हांला परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्याजोगे) धर्म आणि परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) यांविषयी उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका. आणि भिक्षूंनो, परिज्ञेय धर्म कोणते? भिक्षूंनो, रूप हा परिज्ञेय धर्म आहे, वेदना हा परिज्ञेय धर्म आहे, संज्ञा हा परिज्ञेय धर्म आहे, संस्कार हा परिज्ञेय धर्म आहे, विज्ञान हा परिज्ञेय धर्म आहे. भिक्षूंनो, यांना परिज्ञेय धर्म असे म्हटले जाते. आणि भिक्षूंनो, परिज्ञा कोणती? भिक्षूंनो, जो रागक्षय (रागाचा नाश), द्वेषक्षय (द्वेषाचा नाश) आणि मोहक्षय (मोहाचा नाश) आहे; भिक्षूंनो, यालाच परिज्ञा असे म्हटले जाते.” दुसरे (सुत्त).

3. Abhijānasuttaṃ

३. अभिज्ञासुत्त

24. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya; vedanaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya; saññaṃ anabhijānaṃ… saṅkhāre anabhijānaṃ [Pg.23] aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya; viññāṇaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Rūpañca kho, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya; vedanaṃ abhijānaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā’’ti. Tatiyaṃ.

२४. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूपाला विशेष रूपाने न जाणता (अनभिज्ञान), पूर्णपणे न जाणता (अपरिज्ञान), त्याविषयीचा राग दूर न करता (अविराजन) आणि त्याचा त्याग न करता (अप्पजहन), मनुष्य दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ ठरतो. वेदनेला विशेष रूपाने न जाणता, पूर्णपणे न जाणता, त्याविषयीचा राग दूर न करता आणि तिचा त्याग न करता, मनुष्य दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ ठरतो. संज्ञेला... संस्कारांना विशेष रूपाने न जाणता, पूर्णपणे न जाणता, त्याविषयीचा राग दूर न करता आणि त्यांचा त्याग न करता, मनुष्य दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ ठरतो. विज्ञानाला विशेष रूपाने न जाणता, पूर्णपणे न जाणता, त्याविषयीचा राग दूर न करता आणि त्याचा त्याग न करता, मनुष्य दुःखाचा क्षय करण्यास असमर्थ ठरतो. परंतु भिक्षूंनो, रूपाला विशेष रूपाने जाणून, पूर्णपणे जाणून, त्याविषयीचा राग दूर करून आणि त्याचा त्याग करून, मनुष्य दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ ठरतो. वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला विशेष रूपाने जाणून, पूर्णपणे जाणून, त्याविषयीचा राग दूर करून आणि त्याचा त्याग करून, मनुष्य दुःखाचा क्षय करण्यास समर्थ ठरतो.” तिसरे (सुत्त).

4. Chandarāgasuttaṃ

४. छंदरागसुत्त

25. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasmiṃ chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Yo vedanāya chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ sā vedanā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yo saññāya chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yo saṅkhāresu chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgo taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Catutthaṃ.

२५. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूपामध्ये जो छंदराग (इच्छा आणि आसक्ती) आहे, त्याचा त्याग करा. अशा प्रकारे ते रूप प्रहीण (नष्ट) होईल, मुळासकट उपटून टाकले जाईल, ताडाच्या बुंध्यासारखे (तलावत्थुकत) केले जाईल, नामशेष केले जाईल आणि भविष्यात पुन्हा कधीही न उत्पन्न होणारे होईल. वेदनेमध्ये जो छंदराग आहे, त्याचा त्याग करा. अशा प्रकारे ती वेदना प्रहीण होईल, मुळासकट उपटून टाकली जाईल, ताडाच्या बुंध्यासारखी केली जाईल, नामशेष केली जाईल आणि भविष्यात पुन्हा कधीही न उत्पन्न होणारी होईल. संज्ञेमध्ये जो छंदराग आहे, त्याचा त्याग करा. अशा प्रकारे ती संज्ञा प्रहीण होईल, मुळासकट उपटून टाकली जाईल, ताडाच्या बुंध्यासारखी केली जाईल, नामशेष केली जाईल आणि भविष्यात पुन्हा कधीही न उत्पन्न होणारी होईल. संस्कारांमध्ये जो छंदराग आहे, त्याचा त्याग करा. अशा प्रकारे ते संस्कार प्रहीण होतील, मुळासकट उपटून टाकले जातील, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले जातील, नामशेष केले जातील आणि भविष्यात पुन्हा कधीही न उत्पन्न होणारे होतील. विज्ञानामध्ये जो छंदराग आहे, त्याचा त्याग करा. अशा प्रकारे ते विज्ञान प्रहीण होईल, मुळासकट उपटून टाकले जाईल, ताडाच्या बुंध्यासारखे केले जाईल, नामशेष केले जाईल आणि भविष्यात पुन्हा कधीही न उत्पन्न होणारे होईल.” चौथे (सुत्त).

5. Assādasuttaṃ

५. आस्वादसुत्त

26. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘ko nu kho rūpassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko saññāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko saṅkhārānaṃ assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko viññāṇassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’nti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘yaṃ kho rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ rūpassa assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ rūpassa ādīnavo. Yo rūpasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ. Yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ[Pg.24], ayaṃ vedanāya assādo. Yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo. Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇaṃ. Yaṃ saññaṃ paṭicca uppajjati…pe… yaṃ saṅkhāre paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ saṅkhārānaṃ assādo. Yaṃ saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ saṅkhārānaṃ ādīnavo. Yo saṅkhāresu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ. Yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ viññāṇassa assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ viññāṇassa ādīnavo. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ’’’.

२६. श्रावस्ती येथे. "भिक्षूंनो, संबोधी प्राप्त होण्यापूर्वी, मी जेव्हा अजून संबोधी प्राप्त न झालेला बोधिसत्वच होतो, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला—'रूपाचा आस्वाद काय आहे, दोष काय आहे आणि निस्सरण काय आहे? वेदनेचा आस्वाद काय आहे, दोष काय आहे, निस्सरण काय आहे? संज्ञेचा आस्वाद काय आहे, दोष काय आहे, निस्सरण काय आहे? संस्कारांचा आस्वाद काय आहे, दोष काय आहे, निस्सरण काय आहे? विज्ञानाचा आस्वाद काय आहे, दोष काय आहे, निस्सरण काय आहे?' भिक्षूंनो, तेव्हा माझ्या मनात असा विचार आला—'रूपावर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य उत्पन्न होते, हा रूपाचा आस्वाद आहे. रूप जे अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहे, हा रूपाचा दोष आहे. रूपाविषयीच्या छंदरागाचा जो विनय आणि प्रहाण आहे, हे रूपाचे निस्सरण आहे. वेदनेवर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य उत्पन्न होते, हा वेदनेचा आस्वाद आहे. वेदना जी अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहे, हा वेदनेचा दोष आहे. वेदनेविषयीच्या छंदरागाचा जो विनय आणि प्रहाण आहे, हे वेदनेचे निस्सरण आहे. संज्ञेवर अवलंबून जे... (पेय्याल)... संस्कारांवर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य उत्पन्न होते, हा संस्कारांचा आस्वाद आहे. संस्कार जे अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहेत, हा संस्कारांचा दोष आहे. संस्कारांविषयीच्या छंदरागाचा जो विनय आणि प्रहाण आहे, हे संस्कारांचे निस्सरण आहे. विज्ञानावर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य उत्पन्न होते, हा विज्ञानाचा आस्वाद आहे. विज्ञान जे अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहे, हा विज्ञानाचा दोष आहे. विज्ञानाविषयीच्या छंदरागाचा जो विनय आणि प्रहाण आहे, हे विज्ञानाचे निस्सरण आहे.'"

‘‘Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ evaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ evaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ; athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti ; ayamantimā jāti; natthi dāni punabbhavo’’’ti. Pañcamaṃ.

"भिक्षूंनो, जोपर्यंत मी या पाच उपादानस्कंधांचा अशा प्रकारे आस्वाद आस्वादाच्या रूपाने, दोष दोषाच्या रूपाने आणि निस्सरण निस्सरणाच्या रूपाने यथार्थपणे जाणला नव्हता, तोपर्यंत, भिक्षूंनो, मी देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये, 'अनुत्तर सम्यक्संबोधी' प्राप्त केली आहे, असा दावा केला नाही. परंतु, भिक्षूंनो, जेव्हा मी या पाच उपादानस्कंधांचा अशा प्रकारे आस्वाद आस्वादाच्या रूपाने, दोष दोषाच्या रूपाने आणि निस्सरण निस्सरणाच्या रूपाने यथार्थपणे जाणला; तेव्हाच, भिक्षूंनो, मी देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये, 'अनुत्तर सम्यक्संबोधी' प्राप्त केली आहे, असा दावा केला. आणि माझ्यामध्ये हे ज्ञान आणि दर्शन उत्पन्न झाले—'माझी विमुक्ती अढळ आहे; हा माझा अंतिम जन्म आहे; आता पुन्हा जन्म नाही.'" पाचवे सुत्त.

6. Dutiyaassādasuttaṃ

६. दुसरे आस्वाद सुत्त

27. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpassāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo rūpassa assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpassa assādo paññāya me so sudiṭṭho. Rūpassāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo rūpassa ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpassa ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Rūpassāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ rūpassa nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpassa nissaraṇaṃ paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Vedanāyāhaṃ, bhikkhave… saññāyāhaṃ, bhikkhave… saṅkhārānāhaṃ[Pg.25], bhikkhave… viññāṇassāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo viññāṇassa assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā viññāṇassa assādo paññāya me so sudiṭṭho. Viññāṇassāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo viññāṇassa ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā viññāṇassa ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Viññāṇassāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā viññāṇassa nissaraṇaṃ paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ…pe… abbhaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti ; ayamantimā jāti; natthi dāni punabbhavo’’’ti. Chaṭṭhaṃ.

२७. श्रावस्ती येथे. "भिक्षूंनो, मी रूपाच्या आस्वादाचा शोध घेत फिरलो. रूपाचा जो आस्वाद आहे, तो मी प्राप्त केला. रूपाचा आस्वाद जितका काही आहे, तो मी प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिला. भिक्षूंनो, मी रूपाच्या दोषाचा शोध घेत फिरलो. रूपाचा जो दोष आहे, तो मी प्राप्त केला. रूपाचा दोष जितका काही आहे, तो मी प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिला. भिक्षूंनो, मी रूपाच्या निस्सरणाचा शोध घेत फिरलो. रूपाचे जे निस्सरण आहे, ते मी प्राप्त केले. रूपाचे निस्सरण जितका काही आहे, ते मी प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिले. भिक्षूंनो, मी वेदनेच्या... भिक्षूंनो, मी संज्ञेच्या... भिक्षूंनो, मी संस्कारांच्या... भिक्षूंनो, मी विज्ञानाच्या आस्वादाचा शोध घेत फिरलो. विज्ञानाचा जो आस्वाद आहे, तो मी प्राप्त केला. विज्ञानाचा आस्वाद जितका काही आहे, तो मी प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिला. भिक्षूंनो, मी विज्ञानाच्या दोषाचा शोध घेत फिरलो. विज्ञानाचा जो दोष आहे, तो मी प्राप्त केला. विज्ञानाचा दोष जितका काही आहे, तो मी प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिला. भिक्षूंनो, मी विज्ञानाच्या निस्सरणाचा शोध घेत फिरलो. विज्ञानाचे जे निस्सरण आहे, ते मी प्राप्त केले. विज्ञानाचे निस्सरण जितका काही आहे, ते मी प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिले. भिक्षूंनो, जोपर्यंत मी या पाच उपादानस्कंधांचा आस्वाद आस्वादाच्या रूपाने, दोष दोषाच्या रूपाने आणि निस्सरण निस्सरणाच्या रूपाने यथार्थपणे जाणला नव्हता... (पेय्याल)... तोपर्यंत मी अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे असा दावा केला नाही... परंतु जेव्हा मी ते यथार्थपणे जाणले, तेव्हा मी दावा केला. आणि माझ्यामध्ये हे ज्ञान आणि दर्शन उत्पन्न झाले—'माझी विमुक्ती अढळ आहे; हा माझा अंतिम जन्म आहे; आता पुन्हा जन्म नाही.'" सहावे सुत्त.

7. Tatiyaassādasuttaṃ

७. तिसरे आस्वाद सुत्त

28. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘No cedaṃ, bhikkhave, rūpassa assādo abhavissa nayidaṃ sattā rūpasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpassa assādo, tasmā sattā rūpasmiṃ sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, rūpassa ādīnavo abhavissa nayidaṃ sattā rūpasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpassa ādīnavo, tasmā sattā rūpasmiṃ nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, rūpassa nissaraṇaṃ abhavissa nayidaṃ sattā rūpasmā nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpassa nissaraṇaṃ, tasmā sattā rūpasmā nissaranti. No cedaṃ, bhikkhave, vedanāya…pe… no cedaṃ, bhikkhave, saññāya… no cedaṃ, bhikkhave, saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā saṅkhārehi nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ, tasmā sattā saṅkhārehi nissaranti. No cedaṃ, bhikkhave, viññāṇassa assādo abhavissa, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi viññāṇassa assādo, tasmā sattā viññāṇasmiṃ sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, viññāṇassa ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi viññāṇassa ādīnavo, tasmā sattā viññāṇasmiṃ nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, viññāṇassa nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā viññāṇasmā nissareyyuṃ[Pg.26]. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi viññāṇassa nissaraṇaṃ, tasmā sattā viññāṇasmā nissaranti.

२८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, जर रूपाचा आस्वाद नसता, तर प्राणी रूपाच्या आहारी गेले नसते. परंतु, भिक्षूंनो, रूपाचा आस्वाद आहे, म्हणूनच प्राणी रूपाच्या आहारी जातात. जर रूपाचा दोष नसता, तर प्राणी रूपाविषयी विरक्त झाले नसते. परंतु, भिक्षूंनो, रूपाचा दोष आहे, म्हणूनच प्राणी रूपाविषयी विरक्त होतात. जर रूपापासून सुटका नसती, तर प्राणी रूपापासून मुक्त झाले नसते. परंतु, भिक्षूंनो, रूपापासून सुटका आहे, म्हणूनच प्राणी रूपापासून मुक्त होतात. जर वेदनेचा... पे... जर संज्ञेचा... जर संस्कारांचा निस्सरण नसता, तर प्राणी संस्कारांतून मुक्त झाले नसते. परंतु, भिक्षूंनो, संस्कारांपासून सुटका आहे, म्हणूनच प्राणी संस्कारांतून मुक्त होतात. जर विज्ञानाचा आस्वाद नसता, तर प्राणी विज्ञानाच्या आहारी गेले नसते. परंतु, भिक्षूंनो, विज्ञानाचा आस्वाद आहे, म्हणूनच प्राणी विज्ञानाच्या आहारी जातात. जर विज्ञानाचा दोष नसता, तर प्राणी विज्ञानाविषयी विरक्त झाले नसते. परंतु, भिक्षूंनो, विज्ञानाचा दोष आहे, म्हणूनच प्राणी विज्ञानाविषयी विरक्त होतात. जर विज्ञानापासून सुटका नसती, तर प्राणी विज्ञानातून मुक्त झाले नसते. परंतु, भिक्षूंनो, विज्ञानापासून सुटका आहे, म्हणूनच प्राणी विज्ञानातून मुक्त होतात.”

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, sattā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññaṃsu ; neva tāva, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā vihariṃsu. Yato ca kho, bhikkhave, sattā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññaṃsu; atha, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaṃyuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā viharanti’’. Sattamaṃ.

“भिक्षूंनो, जोपर्यंत प्राणी या पाच उपादानस्कंधांचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि सुटका सुटका म्हणून यथाभूत जाणत नाहीत; तोपर्यंत, भिक्षूंनो, देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकातून, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमधून प्राणी मुक्त होत नाहीत, विलग होत नाहीत, विप्रमुक्त होत नाहीत आणि बंधनरहित चित्ताने विहरत नाहीत. परंतु, भिक्षूंनो, जेव्हा प्राणी या पाच उपादानस्कंधांचा आस्वाद आस्वाद म्हणून, दोष दोष म्हणून आणि सुटका सुटका म्हणून यथाभूत जाणतात; तेव्हा, भिक्षूंनो, देव, मार आणि ब्रह्मासह या लोकातून, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमधून प्राणी मुक्त होतात, विलग होतात, विप्रमुक्त होतात आणि बंधनरहित चित्ताने विहरतात.” सातवे.

8. Abhinandanasuttaṃ

८. अभिनंदन सुत्त

29. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpaṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo vedanaṃ abhinandati… yo saññaṃ abhinandati… yo saṅkhāre abhinandati… yo viññāṇaṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo ca kho, bhikkhave, rūpaṃ nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo vedanaṃ nābhinandati… yo saññaṃ nābhinandati… yo saṅkhāre nābhinandati… yo viññāṇaṃ nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmāti vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

२९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, जो रूपाचे अभिनंदन करतो, तो दुःखाचे अभिनंदन करतो. जो दुःखाचे अभिनंदन करतो, तो दुःखापासून मुक्त झालेला नाही, असे मी सांगतो. जो वेदनेचे अभिनंदन करतो... जो संज्ञेचे अभिनंदन करतो... जो संस्कारांचे अभिनंदन करतो... जो विज्ञानाचे अभिनंदन करतो, तो दुःखाचे अभिनंदन करतो. जो दुःखाचे अभिनंदन करतो, तो दुःखापासून मुक्त झालेला नाही, असे मी सांगतो. परंतु, भिक्षूंनो, जो रूपाचे अभिनंदन करत नाही, तो दुःखाचे अभिनंदन करत नाही. जो दुःखाचे अभिनंदन करत नाही, तो दुःखापासून मुक्त झाला आहे, असे मी सांगतो. जो वेदनेचे अभिनंदन करत नाही... जो संज्ञेचे अभिनंदन करत नाही... जो संस्कारांचे अभिनंदन करत नाही... जो विज्ञानाचे अभिनंदन करत नाही, तो दुःखाचे अभिनंदन करत नाही. जो दुःखाचे अभिनंदन करत नाही, तो दुःखापासून मुक्त झाला आहे, असे मी सांगतो.” आठवे.

9. Uppādasuttaṃ

९. उत्पाद सुत्त

30. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo rogānaṃ ṭhiti jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo vedanāya…pe… yo saññāya…pe… yo saṅkhārānaṃ…pe… yo viññāṇassa [Pg.27] uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo rogānaṃ ṭhiti jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho rogānaṃ vūpasamo jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo vedanāya …pe… yo saññāya… yo saṅkhārānaṃ… yo viññāṇassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho rogānaṃ vūpasamo jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Navamaṃ.

३०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूपाचा जो उत्पाद, स्थिती, अभिनिर्वृत्ती आणि प्रादुर्भाव आहे, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे आणि जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा जो उत्पाद, स्थिती, अभिनिर्वृत्ती आणि प्रादुर्भाव आहे, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे आणि जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. परंतु, भिक्षूंनो, रूपाचा जो निरोध, उपशम आणि अस्त आहे, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचा उपशम आहे आणि जरामरणाचा अस्त आहे. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा जो निरोध, उपशम आणि अस्त आहे, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचा उपशम आहे आणि जरामरणाचा अस्त आहे.” नववे.

10. Aghamūlasuttaṃ

१०. अघमूल सुत्त

31. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Aghañca, bhikkhave, desessāmi aghamūlañca. Taṃ suṇātha. Katamañca bhikkhave aghaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aghaṃ, vedanā aghaṃ, saññā aghaṃ, saṅkhārā aghaṃ, viññāṇaṃ aghaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, aghaṃ. Katamañca, bhikkhave, aghamūlaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī; seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, aghamūla’’nti. Dasamaṃ.

३१. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, मी तुम्हाला अघ आणि अघमूल उपदेशीन. ते लक्षपूर्वक ऐका. भिक्षूंनो, अघ म्हणजे काय? भिक्षूंनो, रूप हे अघ आहे, वेदना हे अघ आहे, संज्ञा हे अघ आहे, संस्कार हे अघ आहे, विज्ञान हे अघ आहे. भिक्षूंनो, याला अघ म्हटले जाते. आणि भिक्षूंनो, अघमूल म्हणजे काय? जी ही तृष्णा पुनरुत्पत्ती घडवून आणणारी, नंदी आणि रागाने युक्त असणारी, आणि तिथे तिथे अभिनंदने करणारी आहे; जसे की— कामतृष्णा, भवतृष्णा आणि विभवतृष्णा. भिक्षूंनो, याला अघमूल म्हटले जाते.” दहावे.

11. Pabhaṅgusuttaṃ

११. पभंगु सुत्त

32. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pabhaṅguñca, bhikkhave, desessāmi appabhaṅguñca. Taṃ suṇātha. Kiñca, bhikkhave, pabhaṅgu, kiṃ appabhaṅgu? Rūpaṃ, bhikkhave, pabhaṅgu. Yo tassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgu. Vedanā pabhaṅgu. Yo tassā nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgu. Saññā pabhaṅgu… saṅkhārā pabhaṅgu. Yo tesaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgu. Viññāṇaṃ pabhaṅgu. Yo tassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, idaṃ appabhaṅgū’’ti. Ekādasamaṃ.

३२. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, मी तुम्हाला प्रभंगू आणि अप्रभंगू उपदेशीन. ते लक्षपूर्वक ऐका. भिक्षूंनो, प्रभंगू काय आहे आणि अप्रभंगू काय आहे? भिक्षूंनो, रूप हे प्रभंगू आहे. त्याचा जो निरोध, उपशम आणि अस्त आहे, ते अप्रभंगू आहे. वेदना प्रभंगू आहे. तिचा जो निरोध, उपशम आणि अस्त आहे, ते अप्रभंगू आहे. संज्ञा प्रभंगू आहे... संस्कार प्रभंगू आहेत. त्यांचा जो निरोध, उपशम आणि अस्त आहे, ते अप्रभंगू आहे. विज्ञान प्रभंगू आहे. त्याचा जो निरोध, उपशम आणि अस्त आहे, ते अप्रभंगू आहे.” अकरावे.

Bhāravaggo tatiyo.

तिसरा भारवर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची उद्दान —

Bhāraṃ pariññaṃ abhijānaṃ, chandarāgaṃ catutthakaṃ;

Assādā ca tayo vuttā, abhinandanamaṭṭhamaṃ;

Uppādaṃ aghamūlañca, ekādasamo pabhaṅgūti.

भार सुत्त, परिज्ञा सुत्त, अभिजाना सुत्त, चौथे छंदराग सुत्त; तीन आस्वाद सुत्ते सांगितले आहेत, आठवे अभिनंदन सुत्त; उत्पाद सुत्त, अघमूल सुत्त आणि अकरावे प्रभंगू सुत्त.

4. Natumhākaṃvaggo

४. नतुम्हाक वर्ग

1. Natumhākaṃsuttaṃ

१. नतुम्हाक सुत्त

33. Sāvatthinidānaṃ[Pg.28]. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Saññā na tumhākaṃ… saṅkhārā na tumhākaṃ, te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati’’.

३३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, जे तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. आणि भिक्षूंनो, तुमचे काय नाही? भिक्षूंनो, रूप तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. वेदना तुमची नाही, तिचा त्याग करा. तिचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. संज्ञा तुमची नाही... संस्कार तुमचे नाहीत, त्यांचा त्याग करा. त्यांचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. विज्ञान तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल.”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ taṃ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya. Api nu tumhākaṃ evamassa – ‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṃ vā karotī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Na hi no etaṃ, bhante, attā vā attaniyaṃ vā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, rūpaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Saññā na tumhākaṃ… saṅkhārā na tumhākaṃ… viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्षूंनो, समजा जसे या जेतवनात जे काही गवत, लाकूड, फांद्या आणि पाने आहेत, ते लोकांनी वाहून नेले, किंवा जाळले, किंवा त्यांना हवे तसे केले. तर तुम्हाला असे वाटेल का की— ‘लोक आपल्याला वाहून नेत आहेत, किंवा जाळत आहेत, किंवा आपल्याला हवे तसे करत आहेत’?” “नाही, भंते.” “ते कशामुळे?” “कारण, भंते, ते आमचा आत्मा (स्व) नाही आणि आमच्या आत्म्याचे (स्वतःचे) काही नाही.” “तसेच, भिक्षूंनो, रूप तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. वेदना तुमची नाही, तिचा त्याग करा. तिचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. संज्ञा तुमची नाही... संस्कार तुमचे नाहीत... विज्ञान तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल.” पहिले (सुत्त).

2. Dutiyanatumhākaṃsuttaṃ

२. दुसरे न-तुम्हाकं सुत्त.

34. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Vedanā na tumhākaṃ… saññā na tumhākaṃ… saṅkhārā na tumhākaṃ… viññāṇaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Dutiyaṃ.

३४. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, जे तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. आणि भिक्षूंनो, तुमचे काय नाही? भिक्षूंनो, रूप तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. वेदना तुमची नाही... संज्ञा तुमची नाही... संस्कार तुमचे नाहीत... विज्ञान तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल. भिक्षूंनो, जे तुमचे नाही त्याचा त्याग करा. त्याचा त्याग करणे तुमच्या हितासाठी आणि सुखासाठी होईल.” दुसरे (सुत्त).

3. Aññatarabhikkhusuttaṃ

३. अञ्ञतरभिक्खू सुत्त.

35. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ [Pg.29] nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu; yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho, appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, anuseti, tena saṅkhaṃ gacchati; yaṃ nānuseti, na tena saṅkhaṃ gacchatī’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

३५. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा एक भिक्खू भगवंतांकडे गेला; गेल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला— “भंते, बरे होईल जर भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म शिकवला; जेणेकरून भगवंतांकडून धम्म ऐकून मी एकटा, एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरेन.” “भिक्खू, ज्याच्याविषयी अनुशय (सुप्त प्रवृत्ती) असतो, त्याने तो ओळखला जातो; ज्याच्याविषयी अनुशय नसतो, त्याने तो ओळखला जात नाही.” “समजले, भगवंत! समजले, सुगत!”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ ce, bhante, anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Saññaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Saṅkhāre ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Viññāṇaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhante, nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce… saññaṃ ce… saṅkhāre ce… viññāṇaṃ ce nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“पण भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू कसा समजलास?” “भंते, जर रूपाविषयी अनुशय असेल, तर त्याने तो ओळखला जातो. जर वेदनेविषयी अनुशय असेल, तर त्याने तो ओळखला जातो. जर संज्ञेविषयी अनुशय असेल, तर त्याने तो ओळखला जातो. जर संस्कारांविषयी अनुशय असेल, तर त्याने तो ओळखला जातो. जर विज्ञानाविषयी अनुशय असेल, तर त्याने तो ओळखला जातो. भंते, जर रूपाविषयी अनुशय नसेल, तर त्याने तो ओळखला जात नाही. जर वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी... विज्ञानाविषयी अनुशय नसेल, तर त्याने तो ओळखला जात नाही. भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मी असा समजलो आहे.”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ ce, bhikkhu, anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce… saññaṃ ce… saṅkhāre ce… viññāṇaṃ ce anuseti tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhikkhu, nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce… saññaṃ ce… saṅkhāre ce… viññāṇaṃ ce nānuseti na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena, bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti.

“साधू, साधू, भिक्खू! भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू खूप चांगल्या प्रकारे समजलास. भिक्खू, जर रूपाविषयी अनुशय असेल, तर त्याने तो ओळखला जातो. जर वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी... विज्ञानाविषयी अनुशय असेल, तर त्याने तो ओळखला जातो. भिक्खू, जर रूपाविषयी अनुशय नसेल, तर त्याने तो ओळखला जात नाही. जर वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी... विज्ञानाविषयी अनुशय नसेल, तर त्याने तो ओळखला जात नाही. भिक्खू, माझ्या संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ असाच समजला पाहिजे.”

Atha kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

त्यानंतर तो भिक्खू भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व अनुमोदन करून, आसनावरून उठून, भगवंतांना अभिवादन करून आणि प्रदक्षिणा घालून निघून गेला.

Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Tatiyaṃ.

त्यानंतर तो भिक्खू एकटा, एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरत असताना, फार काळ न लागता— ज्या ध्येयासाठी कुलपुत्र योग्य प्रकारे घराबाहेर पडून अनगारिक (घर नसलेले) प्रव्रज्या ग्रहण करतात, ते ब्रह्मचर्याचे सर्वश्रेष्ठ अंतिम ध्येय याच जन्मात स्वतः अभिज्ञाने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहरू लागला. “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही,” असे त्याने प्रत्यक्ष जाणले. आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. तिसरे (सुत्त).

4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttaṃ

४. दुसरे अञ्ञतरभिक्खू सुत्त.

36. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā [Pg.30] saṃkhittena dhammaṃ desetu yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Yaṃ nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchatī’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

३६. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा एक भिक्खू भगवंतांकडे गेला... पे... एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला— “भंते, बरे होईल जर भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म शिकवला; जेणेकरून भगवंतांकडून धम्म ऐकून मी एकटा, एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरेन.” “भिक्खू, ज्याच्याविषयी अनुशय असतो, त्यानुसार मोजले जाते; ज्यानुसार मोजले जाते, त्याने तो ओळखला जातो. ज्याच्याविषयी अनुशय नसतो, त्यानुसार मोजले जात नाही; ज्यानुसार मोजले जात नाही, त्याने तो ओळखला जात नाही.” “समजले, भगवंत! समजले, सुगत!”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ ce, bhante, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce anuseti… saññaṃ ce anuseti… saṅkhāre ce anuseti… viññāṇaṃ ce anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhante, nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce nānuseti… saññaṃ ce nānuseti… saṅkhāre ce nānuseti… viññāṇaṃ ce nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू कसा समजतोस?” “भन्ते, जर रूपाच्या ठिकाणी अनुशय वास करत असेल, तर मनुष्य त्यानुसार मोजला जातो; ज्यानुसार तो मोजला जातो, त्यानुसार त्याला संज्ञा प्राप्त होते. जर वेदनेच्या ठिकाणी अनुशय वास करत असेल... संज्ञेच्या ठिकाणी अनुशय वास करत असेल... संस्कारांच्या ठिकाणी अनुशय वास करत असेल... विज्ञानाच्या ठिकाणी अनुशय वास करत असेल, तर मनुष्य त्यानुसार मोजला जातो; ज्यानुसार तो मोजला जातो, त्यानुसार त्याला संज्ञा प्राप्त होते. भन्ते, जर रूपाच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल, तर मनुष्य त्यानुसार मोजला जात नाही; ज्यानुसार तो मोजला जात नाही, त्यानुसार त्याला संज्ञा प्राप्त होत नाही. जर वेदनेच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल... संज्ञेच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल... संस्कारांच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल... विज्ञानाच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल, तर मनुष्य त्यानुसार मोजला जात नाही; ज्यानुसार तो मोजला जात नाही, त्यानुसार त्याला संज्ञा प्राप्त होत नाही. भन्ते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मी अशा प्रकारे समजतो।”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ ce, bhikkhu, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce, bhikkhu… saññaṃ ce, bhikkhu… saṅkhāre ce, bhikkhu… viññāṇaṃ ce, bhikkhu, anuseti taṃ anumīyati; yaṃ anumīyati tena saṅkhaṃ gacchati. Rūpaṃ ce, bhikkhu, nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Vedanaṃ ce nānuseti… saññaṃ ce nānuseti… saṅkhāre ce nānuseti… viññāṇaṃ ce nānuseti na taṃ anumīyati; yaṃ nānumīyati na tena saṅkhaṃ gacchati. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Catutthaṃ.

“साधू, साधू, भिक्खू! भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू उत्तम प्रकारे समजलास. भिक्खू, जर रूपाच्या ठिकाणी अनुशय वास करत असेल, तर मनुष्य त्यानुसार मोजला जातो; ज्यानुसार तो मोजला जातो, त्यानुसार त्याला संज्ञा प्राप्त होते. जर वेदनेच्या ठिकाणी, भिक्खू... संज्ञेच्या ठिकाणी, भिक्खू... संस्कारांच्या ठिकाणी, भिक्खू... विज्ञानाच्या ठिकाणी, भिक्खू, अनुशय वास करत असेल, तर मनुष्य त्यानुसार मोजला जातो; ज्यानुसार तो मोजला जातो, त्यानुसार त्याला संज्ञा प्राप्त होते. भिक्खू, जर रूपाच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल, तर मनुष्य त्यानुसार मोजला जात नाही; ज्यानुसार तो मोजला जात नाही, त्यानुसार त्याला संज्ञा प्राप्त होत नाही. जर वेदनेच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल... संज्ञेच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल... संस्कारांच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल... विज्ञानाच्या ठिकाणी अनुशय वास करत नसेल, तर मनुष्य त्यानुसार मोजला जात नाही; ज्यानुसार तो मोजला जात नाही, त्यानुसार त्याला संज्ञा प्राप्त होत नाही. भिक्खू, माझ्याद्वारे संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजून घेतला पाहिजे.” ...पे... आणि तो भिक्खू अर्हंतांपैकी एक झाला. चौथे (सुत्त).

5. Ānandasuttaṃ

५. आनंदसुत्त

37. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca –

३७. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा आयुष्यमान आनंद जेथे भगवंत होते तेथे गेले; तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले. आनंददायी आणि संस्मरणीय संभाषण आटोपून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांना भगवंत म्हणाले –

‘‘Sace [Pg.31] taṃ, ānanda, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘rūpassa kho, āvuso, uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti. Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.

“आनंदा, जर तुला कोणी असे विचारले – ‘आवुसो आनंदा, कोणत्या धर्मांचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो?’ आनंदा, असे विचारले असता तू काय उत्तर देशील?” “भन्ते, जर मला कोणी असे विचारले – ‘आवुसो आनंदा, कोणत्या धर्मांचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो?’ भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन – ‘आवुसो, रूपाचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो. आवुसो, या धर्मांचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो.’ भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन।”

‘‘Sādhu sādhu, ānanda! Rūpassa kho, ānanda, uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, evaṃ byākareyyāsī’’ti. Pañcamaṃ.

“साधू, साधू, आनंदा! आनंदा, रूपाचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो. आनंदा, या धर्मांचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो. आनंदा, असे विचारले असता तू असेच उत्तर दिले पाहिजेस.” पाचवे (सुत्त).

6. Dutiyaānandasuttaṃ

६. द्वितीय आनंदसुत्त

38. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca –

३८. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांना भगवंत म्हणाले –

‘‘Sace taṃ, ānanda, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, bhante, evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamesaṃ, āvuso ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyissati[Pg.32], vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati? Katamesaṃ dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti? Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyyaṃ – ‘yaṃ kho, āvuso, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Yā vedanā atītā niruddhā vipariṇatā; tassā uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyittha. Yā saññā… ye saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā; tesaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Yaṃ viññāṇaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha’’’.

“आनंदा, जर तुला कोणी असे विचारले – ‘आवुसो आनंदा, कोणत्या धर्मांचा उत्पाद दिसून आला होता, वय दिसून आला होता आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून आला होता? कोणत्या धर्मांचा उत्पाद दिसून येईल, वय दिसून येईल आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येईल? कोणत्या धर्मांचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो?’ आनंदा, असे विचारले असता तू काय उत्तर देशील?” “भन्ते, जर मला कोणी असे विचारले – ‘आवुसो आनंदा, कोणत्या धर्मांचा उत्पाद दिसून आला होता, वय दिसून आला होता आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून आला होता? कोणत्या धर्मांचा उत्पाद दिसून येईल, वय दिसून येईल आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येईल? कोणत्या धर्मांचा उत्पाद दिसून येतो, वय दिसून येतो आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून येतो?’ भन्ते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन – ‘आवुसो, जे रूप अतीत, निरुद्ध आणि विपरिणत आहे; त्याचा उत्पाद दिसून आला होता, वय दिसून आला होता आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून आला होता. जी वेदना अतीत, निरुद्ध आणि विपरिणत आहे; तिचा उत्पाद दिसून आला होता, वय दिसून आला होता आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून आला होता. जी संज्ञा... जे संस्कार अतीत, निरुद्ध आणि विपरिणत आहेत; त्यांचा उत्पाद दिसून आला होता, वय दिसून आला होता आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून आला होता. जे विज्ञान अतीत, निरुद्ध आणि विपरिणत आहे; त्याचा उत्पाद दिसून आला होता, वय दिसून आला होता आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून आला होता. आवुसो, या धर्मांचा उत्पाद दिसून आला होता, वय दिसून आला होता आणि टिकून असलेल्या स्थितीचा बदल दिसून आला होता.’”

‘‘Yaṃ kho, āvuso, rūpaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Yā vedanā ajātā apātubhūtā; tassā uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyissati. Yā saññā…pe… ye saṅkhārā ajātā apātubhūtā; tesaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Yaṃ viññāṇaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati.

“आवुसो, जे रूप अजून उत्पन्न झालेले नाही, प्रकट झालेले नाही; त्याचा उत्पाद दिसून येईल, त्याचा व्यय दिसून येईल, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येईल. जी वेदना अजून उत्पन्न झालेली नाही, प्रकट झालेली नाही; तिचा उत्पाद दिसून येईल, तिचा व्यय दिसून येईल, आणि तिच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येईल. जी संज्ञा... पे... जे संस्कार अजून उत्पन्न झालेले नाहीत, प्रकट झालेले नाहीत; त्यांचा उत्पाद दिसून येईल, त्यांचा व्यय दिसून येईल, आणि त्यांच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येईल. जे विज्ञान अजून उत्पन्न झालेले नाही, प्रकट झालेले नाही; त्याचा उत्पाद दिसून येईल, त्याचा व्यय दिसून येईल, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येईल. आवुसो, खरोखरच या धर्मांचा उत्पाद दिसून येईल, व्यय दिसून येईल, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येईल.”

‘‘Yaṃ kho, āvuso, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Yā vedanā jātā pātubhūtā…pe… yā saññā… ye saṅkhārā jātā pātubhūtā; tesaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Yaṃ viññāṇaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, āvuso, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’ti. Evaṃ puṭṭhohaṃ, bhante, evaṃ byākareyya’’nti.

“आवुसो, जे रूप उत्पन्न झालेले आहे, प्रकट झालेले आहे; त्याचा उत्पाद दिसून येतो, त्याचा व्यय दिसून येतो, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येतो. जी वेदना उत्पन्न झालेली आहे, प्रकट झालेली आहे... पे... जी संज्ञा... जे संस्कार उत्पन्न झालेले आहेत, प्रकट झालेले आहेत; त्यांचा उत्पाद दिसून येतो, त्याचा व्यय दिसून येतो, आणि त्यांच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येतो. जे विज्ञान उत्पन्न झालेले आहे, प्रकट झालेले आहे; त्याचा उत्पाद दिसून येतो, त्याचा व्यय दिसून येतो, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येतो. आवुसो, खरोखरच या धर्मांचा उत्पाद दिसून येतो, व्यय दिसून येतो, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येतो.' भंते, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन.”

‘‘Sādhu[Pg.33], sādhu, ānanda! Yaṃ kho, ānanda, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Yā vedanā … yā saññā… ye saṅkhārā… yaṃ viññāṇaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ; tassa uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyittha, vayo paññāyittha, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyittha.

“साधू, साधू, आनंदा! आनंदा, जे रूप भूतकाळातील आहे, निरुद्ध झालेले आहे, विपरिणत झालेले आहे; त्याचा उत्पाद दिसून आला, त्याचा व्यय दिसून आला, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून आला. जी वेदना... जी संज्ञा... जे संस्कार... जे विज्ञान भूतकाळातील आहे, निरुद्ध झालेले आहे, विपरिणत झालेले आहे; त्याचा उत्पाद दिसून आला, त्याचा व्यय दिसून आला, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून आला. आनंदा, खरोखरच या धर्मांचा उत्पाद दिसून आला, व्यय दिसून आला, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून आला.”

‘‘Yaṃ kho, ānanda, rūpaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Yā vedanā… yā saññā… ye saṅkhārā… yaṃ viññāṇaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyissati, vayo paññāyissati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyissati.

“आनंदा, जे रूप अजून उत्पन्न झालेले नाही, प्रकट झालेले नाही; त्याचा उत्पाद दिसून येईल, त्याचा व्यय दिसून येईल, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येईल. जी वेदना... जी संज्ञा... जे संस्कार... जे विज्ञान अजून उत्पन्न झालेले नाही, प्रकट झालेले नाही; त्याचा उत्पाद दिसून येईल, त्याचा व्यय दिसून येईल, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येईल. आनंदा, खरोखरच या धर्मांचा उत्पाद दिसून येईल, व्यय दिसून येईल, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येईल.”

‘‘Yaṃ kho, ānanda, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Yā vedanā jātā pātubhūtā… yā saññā… ye saṅkhārā… yaṃ viññāṇaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ; tassa uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyati. Imesaṃ kho, ānanda, dhammānaṃ uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti. Evaṃ puṭṭho tvaṃ, ānanda, evaṃ byākareyyāsī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“आनंदा, जे रूप उत्पन्न झालेले आहे, प्रकट झालेले आहे; त्याचा उत्पाद दिसून येतो, त्याचा व्यय दिसून येतो, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येतो. जी वेदना उत्पन्न झालेली आहे, प्रकट झालेली आहे... जी संज्ञा... जे संस्कार... जे विज्ञान उत्पन्न झालेले आहे, प्रकट झालेले आहे; त्याचा उत्पाद दिसून येतो, त्याचा व्यय दिसून येतो, आणि त्याच्या स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येतो. आनंदा, खरोखरच या धर्मांचा उत्पाद दिसून येतो, व्यय दिसून येतो, आणि स्थितीचा अन्यथाभाव दिसून येतो.' आनंदा, असे विचारले असता तू असेच उत्तर दिले पाहिजेस.” सहावे.

7. Anudhammasuttaṃ

७. अनुधम्मसुत्त

39. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe nibbidābahulo vihareyya, vedanāya nibbidābahulo vihareyya, saññā nibbidābahulo vihareyya, saṅkhāresu nibbidābahulo vihareyya, viññāṇe nibbidābahulo vihareyya. Yo rūpe nibbidābahulo viharanto, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu nibbidābahulo viharanto, viññāṇe nibbidābahulo viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti, so rūpaṃ parijānaṃ, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanā, parimuccati saññāya[Pg.34], parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Sattamaṃ.

३९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, जो भिक्षू धर्माच्या अनुकूल आचरण करत आहे, त्याच्यासाठी हेच अनुकूल आचरण आहे की त्याने रूपात विरक्तीने युक्त होऊन राहावे, वेदनेत विरक्तीने युक्त होऊन राहावे, संज्ञेत विरक्तीने युक्त होऊन राहावे, संस्कारांमध्ये विरक्तीने युक्त होऊन राहावे, विज्ञानात विरक्तीने युक्त होऊन राहावे. जो रूपात विरक्तीने युक्त होऊन राहतो, वेदनेत... संज्ञेत... संस्कारांमध्ये विरक्तीने युक्त होऊन राहतो, विज्ञानात विरक्तीने युक्त होऊन राहतो, तो रूपाला पूर्णपणे जाणतो, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला पूर्णपणे जाणतो. तो रूपाला पूर्णपणे जाणत, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला पूर्णपणे जाणत, रूपापासून मुक्त होतो, वेदनेपासून मुक्त होतो, संज्ञेपासून मुक्त होतो, संस्कारांपासून मुक्त होतो, विज्ञानापासून मुक्त होतो. तो जन्म, जरा आणि मरणापासून मुक्त होतो; शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायासांपासून मुक्त होतो; तो सर्व दुःखापासून मुक्त होतो, असे मी सांगतो.” सातवे.

8. Dutiyaanudhammasuttaṃ

८. द्वितीय अनुधम्मसुत्त

40. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe aniccānupassī vihareyya…pe… parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

४०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, जो भिक्षू धर्माच्या अनुकूल आचरण करत आहे, त्याच्यासाठी हेच अनुकूल आचरण आहे की त्याने रूपात अनित्याचे अनुदर्शन करत राहावे... पे... तो सर्व दुःखापासून मुक्त होतो, असे मी सांगतो.” आठवे.

9. Tatiyaanudhammasuttaṃ

९. तृतीय अनुधम्मसुत्त

41. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe dukkhānupassī vihareyya…pe… parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Navamaṃ.

४१. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, जो भिक्षू धर्माच्या अनुकूल आचरण करत आहे, त्याच्यासाठी हेच अनुकूल आचरण आहे की त्याने रूपात दुःखाचे अनुदर्शन करत राहावे... पे... तो सर्व दुःखापासून मुक्त होतो, असे मी सांगतो.” नववे.

10. Catutthaanudhammasuttaṃ

१०. चतुर्थ अनुधम्मसुत्त

42. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dhammānudhammappaṭipannassa, bhikkhave, bhikkhuno ayamanudhammo hoti yaṃ rūpe anattānupassī vihareyya, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe anattānupassī vihareyya. Yo rūpe anattānupassī viharanto…pe… rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti, so rūpaṃ parijānaṃ, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, parimuccati dukkhasmāti vadāmī’’ti. Dasamaṃ.

४२. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, जो भिक्षू धर्माच्या अनुकूल आचरण करत आहे, त्याच्यासाठी हेच अनुकूल आचरण आहे की त्याने रूपात अनात्म्याचे अनुदर्शन करत राहावे, वेदनेत... संज्ञेत... संस्कारांमध्ये... विज्ञानात अनात्म्याचे अनुदर्शन करत राहावे. जो रूपात अनात्म्याचे अनुदर्शन करत राहतो... पे... रूपाला पूर्णपणे जाणतो, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला पूर्णपणे जाणतो. तो रूपाला पूर्णपणे जाणत, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला पूर्णपणे जाणत, रूपापासून मुक्त होतो, वेदनेपासून मुक्त होतो, संज्ञेपासून मुक्त होतो, संस्कारांपासून मुक्त होतो, विज्ञानापासून मुक्त होतो. तो जन्म, जरा आणि मरणापासून मुक्त होतो; शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायासांपासून मुक्त होतो; तो सर्व दुःखापासून मुक्त होतो, असे मी सांगतो.” दहावे.

Natumhākaṃvaggo catuttho.

चौथा नतुम्हाकवग्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Natumhākena dve vuttā, bhikkhūhi apare duve;

Ānandena ca dve vuttā, anudhammehi dve dukāti.

‘नतुम्हाक’ या नावाने दोन सुत्ते सांगितली आहेत, ‘भिक्षू’ या नावाने इतर दोन सांगितली आहेत; ‘आनंद’ या नावाने दोन सांगितली आहेत, आणि ‘अनुधम्म’ या नावाने दोन जोड्या (चार सुत्ते) सांगितली आहेत.

5. Attadīpavaggo

५. अत्तदीपवग्ग

1. Attadīpasuttaṃ

१. अत्तदीपसुत्त

43. Sāvatthinidānaṃ[Pg.35]. ‘‘Attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā. Attadīpānaṃ, bhikkhave, viharataṃ attasaraṇānaṃ anaññasaraṇānaṃ, dhammadīpānaṃ dhammasaraṇānaṃ anaññasaraṇānaṃ yoni upaparikkhitabbā. Kiṃjātikā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, kiṃpahotikā’’ti?

४३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, स्वतःलाच द्वीप बनवून राहा, स्वतःलाच शरण जा, दुसऱ्या कोणालाही शरण जाऊ नका; धम्मालाच द्वीप बनवून राहा, धम्मालाच शरण जा, दुसऱ्या कशालाही शरण जाऊ नका. भिक्षूंनो, जे स्वतःलाच द्वीप बनवून, स्वतःलाच शरण जाऊन, दुसऱ्या कोणालाही शरण न जाता राहतात; आणि धम्मालाच द्वीप बनवून, धम्मालाच शरण जाऊन, दुसऱ्या कशालाही शरण न जाता राहतात, त्यांनी मूळ कारणाचे परीक्षण केले पाहिजे: ‘शोक, परिदेव, दुःख, डोमनस्य आणि उपायास कशामुळे उत्पन्न होतात? त्यांचा उगम कशातून होतो?’”

‘‘Kiṃjātikā ca, bhikkhave, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, kiṃpahotikā? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ vipariṇamati, aññathā ca hoti. Tassa rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ; attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. Tassa sā vedanā vipariṇamati, aññathā ca hoti. Tassa vedanāvipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Saññaṃ attato samanupassati… saṅkhāre attato samanupassati… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ vipariṇamati, aññathā ca hoti. Tassa viññāṇavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

“भिक्खूंनो, शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा हे कशापासून उत्पन्न होतात? त्यांचे मूळ काय आहे? भिक्खूंनो, या जगात अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्य धम्मात अकुशल आणि आर्य धम्मात अविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुष धम्मात अकुशल आणि सत्पुरुष धम्मात अविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. त्याचे ते रूप विपरिणाम पावते (बदलते) आणि अन्यथा (वेगळे) होते. रूपाच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा उत्पन्न होतात. तो वेदनेला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला वेदनायुक्त मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये वेदना पाहतो, किंवा वेदनेमध्ये आत्मा पाहतो. त्याची ती वेदना विपरिणाम पावते आणि अन्यथा होते. वेदनेच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा उत्पन्न होतात. तो संज्ञेला आत्मा म्हणून पाहतो... संस्कारांना आत्मा म्हणून पाहतो... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. त्याचे ते विज्ञान विपरिणाम पावते आणि अन्यथा होते. विज्ञानाच्या या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे त्याच्यामध्ये शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा उत्पन्न होतात.”

‘‘Rūpassa tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva rūpaṃ etarahi ca sabbaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammanti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. Vedanāya tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva vedanā etarahi ca sabbā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti, evametaṃ yathābhūtaṃ [Pg.36] sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. Saññāya… saṅkhārānaṃ tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva saṅkhārā etarahi ca sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccati. Viññāṇassa tveva, bhikkhave, aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ, pubbe ceva viññāṇaṃ etarahi ca sabbaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammanti, evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato ye sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā te pahīyanti. Tesaṃ pahānā na paritassati, aparitassaṃ sukhaṃ viharati, sukhavihārī bhikkhu ‘tadaṅganibbuto’ti vuccatī’’ti. Paṭhamaṃ.

“परंतु भिक्खूंनो, रूपाची अनित्यता, त्याचा विपरिणाम, विराग आणि निरोध जाणून घेऊन, ‘पूर्वीचे रूप आणि आताचे रूप, हे सर्व रूप अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहे’ असे या रूपाला यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहणाऱ्याचे जे शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा असतात, ते नष्ट होतात. त्यांच्या प्रहाणामुळे तो उद्विग्न होत नाही. उद्विग्न न होता तो सुखाने विहरतो. अशा सुखाने विहरणाऱ्या भिक्खूला ‘तदंगनिब्बुतो’ (त्या अंशाने शांत झालेला) असे म्हटले जाते. तसेच भिक्खूंनो, वेदनेची अनित्यता, तिचा विपरिणाम, विराग आणि निरोध जाणून घेऊन, ‘पूर्वीची वेदना आणि आताची वेदना, ही सर्व वेदना अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहे’ असे या वेदनेला यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहणाऱ्याचे जे शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा असतात, ते नष्ट होतात. त्यांच्या प्रहाणामुळे तो उद्विग्न होत नाही. उद्विग्न न होता तो सुखाने विहरतो. अशा सुखाने विहरणाऱ्या भिक्खूला ‘तदंगनिब्बुतो’ असे म्हटले जाते. संज्ञेची... तसेच भिक्खूंनो, संस्कारांची अनित्यता, त्यांचा विपरिणाम, विराग आणि निरोध जाणून घेऊन, ‘पूर्वीचे संस्कार आणि आताचे संस्कार, हे सर्व संस्कार अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहेत’ असे या संस्कारांना यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहणाऱ्याचे जे शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा असतात, ते नष्ट होतात. त्यांच्या प्रहाणामुळे तो उद्विग्न होत नाही. उद्विग्न न होता तो सुखाने विहरतो. अशा सुखाने विहरणाऱ्या भिक्खूला ‘तदंगनिब्बुतो’ असे म्हटले जाते. तसेच भिक्खूंनो, विज्ञानाची अनित्यता, त्याचा विपरिणाम, विराग आणि निरोध जाणून घेऊन, ‘पूर्वीचे विज्ञान आणि आताचे विज्ञान, हे सर्व विज्ञान अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहे’ असे या विज्ञानाला यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहणाऱ्याचे जे शोक, विलाप, दुःख, दौर्मनस्य आणि निराशा असतात, ते नष्ट होतात. त्यांच्या प्रहाणामुळे तो उद्विग्न होत नाही. उद्विग्न न होता तो सुखाने विहरतो. अशा सुखाने विहरणाऱ्या भिक्खूला ‘तदंगनिब्बुतो’ असे म्हटले जाते.” पहिले सुत्त.

2. Paṭipadāsuttaṃ

२. प्रतिपदा सुत्त

44. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sakkāyasamudayagāminiñca vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi, sakkāyanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha. Katamā ca, bhikkhave, sakkāyasamudayagāminī paṭipadā? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto, rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘sakkāyasamudayagāminī paṭipadā, sakkāyasamudayagāminī paṭipadā’ti. Iti hidaṃ, bhikkhave, vuccati ‘dukkhasamudayagāminī samanupassanā’ti. Ayamevettha attho’’.

४४. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूंनो, मी तुम्हाला सक्काय-समुदय-गामिनी प्रतिपदा (सत्काय-उत्पत्तीकडे नेणारा मार्ग) आणि सक्काय-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (सत्काय-निरोधाकडे नेणारा मार्ग) उपदेशीन. ती लक्षपूर्वक ऐका. आणि भिक्खूंनो, सक्काय-समुदय-गामिनी प्रतिपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्य धम्मात अकुशल आणि आर्य धम्मात अविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुष धम्मात अकुशल आणि सत्पुरुष धम्मात अविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. वेदनेला आत्मा म्हणून... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. भिक्खूंनो, याला ‘सक्काय-समुदय-गामिनी प्रतिपदा’ असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, या विधानाला ‘दुःख-समुदय-गामिनी समनुपस्सना’ (दुःखाच्या उत्पत्तीकडे नेणारी दृष्टी) असे म्हटले जाते. हाच याचा अर्थ आहे.”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā? Idha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto, na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ[Pg.37]; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Na vedanaṃ attato… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘sakkāyanirodhagāminī paṭipadā, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā’ti. Iti hidaṃ, bhikkhave, vuccati ‘dukkhanirodhagāminī samanupassanā’ti. Ayamevettha attho’’ti. Dutiyaṃ.

“आणि भिक्खूंनो, सक्काय-निरोध-गामिनी प्रतिपदा कोणती आहे? भिक्खूंनो, या जगात श्रुतवान आर्यश्रावक, जो आर्यांचे दर्शन घेतलेला, आर्य धम्मात कुशल आणि आर्य धम्मात सुविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन घेतलेला, सत्पुरुष धम्मात कुशल आणि सत्पुरुष धम्मात सुविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला रूपवान मानत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहत नाही, या रूपामध्ये आत्मा पाहत नाही. वेदनेला आत्मा म्हणून पाहत नाही... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहत नाही, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहत नाही. भिक्खूंनो, याला ‘सक्काय-निरोध-गामिनी प्रतिपदा’ असे म्हटले जाते. भिक्खूंनो, या विधानाला ‘दुःख-निरोध-गामिनी समनुपस्सना’ (दुःखाच्या निरोधाकडे नेणारी दृष्टी) असे म्हटले जाते. हाच याचा अर्थ आहे.” दुसरे सुत्त.

3. Aniccasuttaṃ

३. अनित्य सुत्त

45. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Rūpadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno cittaṃ virattaṃ vimuttaṃ hoti anupādāya āsavehi, vedanādhātuyā…pe… saññādhātuyā… saṅkhāradhātuyā… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno cittaṃ virattaṃ vimuttaṃ hoti anupādāya āsavehi. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

४५. श्रावस्ती येथील प्रसंग. “भिक्षूंनो, रूप अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे याला यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहणाऱ्याचे चित्त विरक्त होते आणि उपादान न करता आसवांपासून मुक्त होते. वेदना अनित्य आहे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. अशा प्रकारे याला यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहणाऱ्याचे चित्त विरक्त होते आणि उपादान न करता आसवांपासून मुक्त होते. भिक्षूंनो, जर भिक्षूचे चित्त रूपधातूविषयी विरक्त झाले असेल, उपादान न करता आसवांपासून मुक्त झाले असेल; वेदनाधातूविषयी... संज्ञाधातूविषयी... संस्कारधातूविषयी... विज्ञानधातूविषयी जर भिक्षूचे चित्त विरक्त झाले असेल, उपादान न करता आसवांपासून मुक्त झाले असेल, तर मुक्त झाल्यामुळे ते स्थिर होते. स्थिर झाल्यामुळे ते संतुष्ट होते. संतुष्ट झाल्यामुळे ते उद्विग्न होत नाही. उद्विग्न न होता तो स्वतःच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही’ हे तो जाणतो.” तिसरे.

4. Dutiyaaniccasuttaṃ

४. दुसरे अनित्य सुत्त

46. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā aniccā… saññā aniccā… saṅkhārā aniccā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’.

४६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. “भिक्षूंनो, रूप अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. वेदना अनित्य आहे... संज्ञा अनित्य आहे... संस्कार अनित्य आहेत... विज्ञान अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे.”

‘‘Evametaṃ [Pg.38] yathābhūtaṃ sammappaññāya passato pubbantānudiṭṭhiyo na honti. Pubbantānudiṭṭhīnaṃ asati, aparantānudiṭṭhiyo na honti. Aparantānudiṭṭhīnaṃ asati, thāmaso parāmāso na hoti. Thāmase parāmāse asati rūpasmiṃ… vedanāya … saññāya… saṅkhāresu… viññāṇasmiṃ cittaṃ virajjati vimuccati anupādāya āsavehi. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Catutthaṃ.

“अशा प्रकारे याला यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहणाऱ्याच्या मनात भूतकाळाविषयीच्या दृष्टी निर्माण होत नाहीत. भूतकाळाविषयीच्या दृष्टी नसताना, भविष्यकाळाविषयीच्या दृष्टी निर्माण होत नाहीत. भविष्यकाळाविषयीच्या दृष्टी नसताना, हट्टाग्रहाने धरून ठेवणे (थामासो परामासो) होत नाही. हट्टाग्रहाने धरून ठेवणे नसताना, रूपामध्ये... वेदनेमध्ये... संज्ञेमध्ये... संस्कारांमध्ये... विज्ञानामध्ये चित्त विरक्त होते आणि उपादान न करता आसवांपासून मुक्त होते. मुक्त झाल्यामुळे ते स्थिर होते. स्थिर झाल्यामुळे ते संतुष्ट होते. संतुष्ट झाल्यामुळे ते उद्विग्न होत नाही. उद्विग्न न होता तो स्वतःच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही’ हे तो जाणतो.” चौथे.

5. Samanupassanāsuttaṃ

५. समनुपस्सना सुत्त

47. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ attānaṃ samanupassamānā samanupassanti, sabbete pañcupādānakkhandhe samanupassanti, etesaṃ vā aññataraṃ. Katame pañca? Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ’’.

४७. श्रावस्ती येथील प्रसंग. “भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण विविध प्रकारे आत्म्याला पाहतात, ते सर्व या पाच उपादानस्कंधांना किंवा त्यांच्यापैकी एखाद्यालाच आत्मा म्हणून पाहतात. ते पाच कोणते? भिक्षूंनो, येथे एखादा अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्यधम्मात अकुशल आणि आर्यधम्मात अविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुषधम्मात अकुशल आणि सत्पुरुषधम्मात अविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला रूपवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूपाला पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्म्याला पाहतो. वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञानाला पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्म्याला पाहतो.”

‘‘Iti ayañceva samanupassanā ‘asmī’ti cassa avigataṃ hoti. ‘Asmī’ti kho pana, bhikkhave, avigate pañcannaṃ indriyānaṃ avakkanti hoti – cakkhundriyassa sotindriyassa ghānindriyassa jivhindriyassa kāyindriyassa. Atthi, bhikkhave, mano, atthi dhammā, atthi avijjādhātu. Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa ‘asmī’tipissa hoti; ‘ayamahamasmī’tipissa hoti; ‘bhavissa’ntipissa hoti; ‘na bhavissa’ntipissa hoti; ‘rūpī bhavissa’ntipissa hoti; ‘arūpī bhavissa’ntipissa hoti; ‘saññī bhavissa’ntipissa hoti; ‘asaññī bhavissa’ntipissa hoti; ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’ntipissa hoti’’.

“अशा प्रकारे, ही दृष्टी आणि ‘मी आहे’ हा भाव त्याच्यामध्ये नष्ट झालेला नसतो. भिक्षूंनो, ‘मी आहे’ हा भाव नष्ट झालेला नसताना, पाच इंद्रियांचे अवतरण होते—चक्षुरिंद्रिय, श्रोत्रेंद्रिय, घ्राणेंद्रिय, जिव्हेंद्रिय आणि कायेंद्रिय. भिक्षूंनो, मन आहे, धम्म आहेत आणि अविद्याधातू आहे. भिक्षूंनो, अविद्येच्या स्पर्शाने उत्पन्न झालेल्या वेदनेने स्पर्शित झालेल्या अश्रुतवान पृथग्जनाच्या मनात ‘मी आहे’ असा विचार येतो; ‘मी हा आहे’ असा विचार येतो; ‘मी भविष्यात असेन’ असा विचार येतो; ‘मी भविष्यात नसणार’ असा विचार येतो; ‘मी रूपवान असेन’ असा विचार येतो; ‘मी अरूप असेन’ असा विचार येतो; ‘मी संज्ञायुक्त असेन’ असा विचार येतो; ‘मी असंज्ञायुक्त असेन’ असा विचार येतो; ‘मी संज्ञायुक्तही नसेन आणि असंज्ञायुक्तही नसेन’ असा विचार येतो.”

‘‘Tiṭṭhanteva [Pg.39] kho, bhikkhave, tattheva pañcindriyāni. Athettha sutavato ariyasāvakassa avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Tassa avijjāvirāgā vijjuppādā ‘asmī’tipissa na hoti; ‘ayamahamasmī’tipissa na hoti; ‘bhavissa’nti… ‘na bhavissa’nti… rūpī… arūpī … saññī… asaññī… ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’ntipissa na hotī’’ti. Pañcamaṃ.

“भिक्षूंनो, ती पाच इंद्रिये तेथेच राहतात. परंतु, येथे श्रुतवान आर्यश्रावकाची अविद्या नष्ट होते आणि विद्या उत्पन्न होते. त्याच्या अविद्येच्या विरागामुळे आणि विद्येच्या उत्पत्तीमुळे, त्याच्या मनात ‘मी आहे’ असा विचार येत नाही; ‘मी हा आहे’ असा विचार येत नाही; ‘मी भविष्यात असेन’... ‘मी भविष्यात नसणार’... ‘मी रूपवान असेन’... ‘मी अरूप असेन’... ‘मी संज्ञायुक्त असेन’... ‘मी असंज्ञायुक्त असेन’... ‘मी संज्ञायुक्तही नसेन आणि असंज्ञायुक्तही नसेन’ असा विचार येत नाही.” पाचवे.

6. Khandhasuttaṃ

६. खंध सुत्त

48. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañca, bhikkhave, khandhe desessāmi, pañcupādānakkhandhe ca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā…pe… ayaṃ vuccati saṅkhārakkhandho. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā’’.

४८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. “भिक्षूंनो, मी तुम्हाला पाच स्कंध आणि पाच उपादानस्कंध शिकवणार आहे. ते लक्षपूर्वक ऐका. भिक्षूंनो, पाच स्कंध कोणते आहेत? भिक्षूंनो, जे काही रूप भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असेल, अंतर्गत किंवा बाह्य असेल, स्थूल (ओळारिक) किंवा सूक्ष्म असेल, हीन किंवा प्रणीत असेल, दूर किंवा जवळ असेल; याला ‘रूपस्कंध’ म्हटले जाते. जी काही वेदना...पे... जी काही संज्ञा... जे काही संस्कार भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असतील, अंतर्गत किंवा बाह्य असतील, स्थूल किंवा सूक्ष्म असतील...पे... याला ‘संस्कारस्कंध’ म्हटले जाते. जे काही विज्ञान भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असेल, अंतर्गत किंवा बाह्य असेल, स्थूल किंवा सूक्ष्म असेल, हीन किंवा प्रणीत असेल, दूर किंवा जवळ असेल; याला ‘विज्ञानस्कंध’ म्हटले जाते. भिक्षूंनो, यांना पाच स्कंध म्हटले जाते.”

‘‘Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā? Yaṃ kiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati rūpupādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yā dūre santike vā sāsavā upādāniyā, ayaṃ vuccati vedanupādānakkhandho. Yā kāci saññā…pe… yā dūre santike vā sāsavā upādāniyā, ayaṃ vuccati saññupādānakkhandho. Ye keci saṅkhārā…pe… sāsavā upādāniyā, ayaṃ vuccati saṅkhārupādānakkhandho. Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“भिक्खूहो, पाच उपादानस्कंध कोणते आहेत? भिक्खूहो, जे काही रूप भूत, भविष्य किंवा वर्तमानकाळातील आहे... जे दूर किंवा जवळ आहे, जे आसवयुक्त आणि उपादानयोग्य आहे, त्याला 'रूप-उपादानस्कंध' असे म्हटले जाते. जी काही वेदना... जी दूर किंवा जवळ आहे, जी आसवयुक्त आणि उपादानयोग्य आहे, त्याला 'वेदना-उपादानस्कंध' असे म्हटले जाते. जी काही संज्ञा... जी दूर किंवा जवळ आहे, जी आसवयुक्त आणि उपादानयोग्य आहे, त्याला 'संज्ञा-उपादानस्कंध' असे म्हटले जाते. जे काही संस्कार... जे आसवयुक्त आणि उपादानयोग्य आहेत, त्याला 'संस्कार-उपादानस्कंध' असे म्हटले जाते. जे काही विज्ञान भूत, भविष्य किंवा वर्तमानकाळातील आहे... जे दूर किंवा जवळ आहे, जे आसवयुक्त आणि उपादानयोग्य आहे, त्याला 'विज्ञान-उपादानस्कंध' असे म्हटले जाते. भिक्खूहो, यांना पाच उपादानस्कंध असे म्हटले जाते.” सहावे.

7. Soṇasuttaṃ

७. सोण सुत्त

49. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami [Pg.40] …pe… ekamantaṃ nisinnaṃ kho soṇaṃ gahapatiputtaṃ bhagavā etadavoca –

४९. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा सोण गृहपतीपुत्र जेथे भगवान होते तेथे गेला... एका बाजूला बसलेल्या सोण गृहपतीपुत्राला भगवान असे म्हणाले –

‘‘Ye hi keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? Aniccāya vedanāya dukkhāya vipariṇāmadhammāya ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? Aniccāya saññāya… aniccehi saṅkhārehi dukkhehi vipariṇāmadhammehi ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā? Aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘sadisohamasmī’ti vā samanupassanti; ‘hīnohamasmī’ti vā samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa adassanā?

“सोण, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील असलेल्या रूपाच्या आधारे 'मी श्रेष्ठ आहे' असे मानतात, किंवा 'मी समान आहे' असे मानतात, किंवा 'मी कनिष्ठ आहे' असे मानतात; हे यथाभूत न पाहण्याशिवाय दुसरे काय आहे? अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील असलेल्या वेदनेच्या आधारे 'मी श्रेष्ठ आहे' असे मानतात, किंवा 'मी समान आहे' असे मानतात, किंवा 'मी कनिष्ठ आहे' असे मानतात; हे यथाभूत न पाहण्याशिवाय दुसरे काय आहे? अनित्य असलेल्या संज्ञेच्या आधारे... अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील असलेल्या संस्कारांच्या आधारे 'मी श्रेष्ठ आहे' असे मानतात, किंवा 'मी समान आहे' असे मानतात, किंवा 'मी कनिष्ठ आहे' असे मानतात; हे यथाभूत न पाहण्याशिवाय दुसरे काय आहे? अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील असलेल्या विज्ञानाच्या आधारे 'मी श्रेष्ठ आहे' असे मानतात, किंवा 'मी समान आहे' असे मानतात, किंवा 'मी कनिष्ठ आहे' असे मानतात; हे यथाभूत न पाहण्याशिवाय दुसरे काय आहे?”

‘‘Ye ca kho keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā aniccena rūpena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa dassanā? Aniccāya vedanāya… aniccāya saññāya… aniccehi saṅkhārehi… aniccena viññāṇena dukkhena vipariṇāmadhammena ‘seyyohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘sadisohamasmī’tipi na samanupassanti; ‘hīnohamasmī’tipi na samanupassanti; kimaññatra yathābhūtassa dassanā?

“पण सोण, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील असलेल्या रूपाच्या आधारे 'मी श्रेष्ठ आहे' असे मानत नाहीत, 'मी समान आहे' असे मानत नाहीत, 'मी कनिष्ठ आहे' असे मानत नाहीत; हे यथाभूत पाहण्याशिवाय दुसरे काय आहे? अनित्य असलेल्या वेदनेच्या आधारे... अनित्य असलेल्या संज्ञेच्या आधारे... अनित्य असलेल्या संस्कारांच्या आधारे... अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील असलेल्या विज्ञानाच्या आधारे 'मी श्रेष्ठ आहे' असे मानत नाहीत, 'मी समान आहे' असे मानत नाहीत, 'मी कनिष्ठ आहे' असे मानत नाहीत; हे यथाभूत पाहण्याशिवाय दुसरे काय आहे?”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, soṇa, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā niccā vā aniccā vā’’ti? ‘‘Aniccā, bhante’’… ‘‘saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“सोण, तुला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःखद आहे की सुखद?” “दुःखद आहे, भंते.” “जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील आहे, त्याला 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे मानणे योग्य आहे का?” “नाही, भंते.” “वेदना नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.”... “संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःखद आहे की सुखद?” “दुःखद आहे, भंते.” “जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील आहे, त्याला 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे मानणे योग्य आहे का?” “नाही, भंते.”

‘‘Tasmātiha[Pg.41], soṇa, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

“त्यामुळे, सोण, जे काही रूप भूत, भविष्य किंवा वर्तमानकाळातील आहे, अंतर्गत किंवा बाह्य आहे, स्थूल किंवा सूक्ष्म आहे, हीन किंवा प्रणीत आहे, दूर किंवा जवळ आहे; त्या सर्व रूपाकडे 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे योग्य प्रज्ञेने यथाभूत पाहिले पाहिजे.”

‘‘Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

“जी काही वेदना... जी काही संज्ञा... जे काही संस्कार... जे काही विज्ञान भूत, भविष्य किंवा वर्तमानकाळातील आहे, अंतर्गत किंवा बाह्य आहे, स्थूल किंवा सूक्ष्म आहे, हीन किंवा प्रणीत आहे, दूर किंवा जवळ आहे; त्या सर्व विज्ञानाकडे 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे योग्य प्रज्ञेने यथाभूत पाहिले पाहिजे.”

‘‘Evaṃ passaṃ, soṇa, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

“असे पाहणारा, सोण, श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयी विरक्त होतो, वेदनेविषयी विरक्त होतो, संज्ञेविषयी विरक्त होतो, संस्कारांविषयी विरक्त होतो, विज्ञानाविषयी विरक्त होतो. विरक्त झाल्याने तो वैराग्य प्राप्त करतो; वैराग्यामुळे तो विमुक्त होतो. विमुक्त झाल्यावर 'विमुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही' हे तो जाणतो.” सातवे.

8. Dutiyasoṇasuttaṃ

८. दुसरे सोण सुत्त

50. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho soṇaṃ gahapatiputtaṃ bhagavā etadavoca –

५०. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. तेव्हा सोण गृहपतीपुत्र जेथे भगवान होते तेथे गेला; गेल्यावर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या सोण गृहपतीपुत्राला भगवान असे म्हणाले –

‘‘Ye hi keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā rūpaṃ nappajānanti, rūpasamudayaṃ nappajānanti, rūpanirodhaṃ nappajānanti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti; vedanaṃ nappajānanti, vedanāsamudayaṃ nappajānanti, vedanānirodhaṃ nappajānanti, vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti; saññaṃ nappajānanti…pe… saṅkhāre nappajānanti, saṅkhārasamudayaṃ nappajānanti, saṅkhāranirodhaṃ nappajānanti, saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti; viññāṇaṃ nappajānanti, viññāṇasamudayaṃ nappajānanti, viññāṇanirodhaṃ nappajānanti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti. Na me te, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti.

हे सोण, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण रूपाला जाणत नाहीत, रूपाच्या उत्पत्तीला (समुदयाला) जाणत नाहीत, रूपाच्या निरोधाला जाणत नाहीत, रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला (प्रतिपदेला) जाणत नाहीत; वेदनेला जाणत नाहीत, वेदनेच्या उत्पत्तीला जाणत नाहीत, वेदनेच्या निरोधाला जाणत नाहीत, वेदनेच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणत नाहीत; संज्ञेला जाणत नाहीत... पे... संस्कारांना जाणत नाहीत, संस्कारांच्या उत्पत्तीला जाणत नाहीत, संस्कारांच्या निरोधाला जाणत नाहीत, संस्कारांच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणत नाहीत; विज्ञानाला जाणत नाहीत, विज्ञानाच्या उत्पत्तीला जाणत नाहीत, विज्ञानाच्या निरोधाला जाणत नाहीत, विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणत नाहीत. हे सोण, ते श्रमण किंवा ब्राह्मण माझ्या दृष्टीने श्रमणांमध्ये श्रमण म्हणून मानले जात नाहीत आणि ब्राह्मणांमध्ये ब्राह्मण म्हणून मानले जात नाहीत. तसेच ते आयुष्यमान याच जन्मात (दृष्टधर्मात) श्रमणत्वाचा किंवा ब्राह्मणत्वाचा खरा अर्थ (ध्येय) स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत नाहीत.

‘‘Ye [Pg.42] ca kho keci, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā rūpaṃ pajānanti, rūpasamudayaṃ pajānanti, rūpanirodhaṃ pajānanti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānanti; vedanaṃ pajānanti…pe… saññaṃ pajānanti… saṅkhāre pajānanti… viññāṇaṃ pajānanti, viññāṇasamudayaṃ pajānanti, viññāṇanirodhaṃ pajānanti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānanti. Te ca kho me, soṇa, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā, te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

परंतु हे सोण, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण रूपाला जाणतात, रूपाच्या उत्पत्तीला जाणतात, रूपाच्या निरोधाला जाणतात, रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणतात; वेदनेला जाणतात... पे... संज्ञेला जाणतात... संस्कारांना जाणतात... विज्ञानाला जाणतात, विज्ञानाच्या उत्पत्तीला जाणतात, विज्ञानाच्या निरोधाला जाणतात, विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणतात. हे सोण, ते श्रमण किंवा ब्राह्मण माझ्या दृष्टीने श्रमणांमध्ये श्रमण म्हणून मानले जातात आणि ब्राह्मणांमध्ये ब्राह्मण म्हणून मानले जातात. तसेच ते आयुष्यमान याच जन्मात श्रमणत्वाचा आणि ब्राह्मणत्वाचा खरा अर्थ स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतात. आठवे (सुत्त).

9. Nandikkhayasuttaṃ

९. नन्दिक्खयसुत्त (नंदी-क्षय सुत्त)

51. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu vedanaṃ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Anicceyeva, bhikkhave, bhikkhu saññaṃ aniccanti passati…pe… anicceyeva bhikkhave, bhikkhu saṅkhāre aniccāti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Aniccaññeva, bhikkhave, bhikkhu viññāṇaṃ aniccanti passati. Sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Navamaṃ.

५१. श्रावस्ती येथील निदान. भिक्षूंनो, जो भिक्षू अनित्य असलेल्या रूपाला 'अनित्य' म्हणून पाहतो, ती त्याची सम्यक दृष्टी असते. सम्यक प्रकारे पाहणारा (रूपाविषयी) निर्वेद (वैराग्य) प्राप्त करतो. आनंदाच्या (नंदीच्या) क्षयामुळे रागाचा क्षय होतो; रागाच्या क्षयामुळे आनंदाचा क्षय होतो. आनंद आणि रागाच्या क्षयामुळे चित्त विमुक्त होते, त्याला 'सुविमुक्त' (उत्तम प्रकारे विमुक्त झालेले) असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, जो भिक्षू अनित्य असलेल्या वेदनेला 'अनित्य' म्हणून पाहतो, ती त्याची सम्यक दृष्टी असते. सम्यक प्रकारे पाहणारा निर्वेद प्राप्त करतो. आनंदाच्या क्षयामुळे रागाचा क्षय होतो; रागाच्या क्षयामुळे आनंदाचा क्षय होतो. आनंद आणि रागाच्या क्षयामुळे चित्त विमुक्त होते, त्याला 'सुविमुक्त' असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, जो भिक्षू अनित्य असलेल्या संज्ञेला 'अनित्य' म्हणून पाहतो... पे... भिक्षूंनो, जो भिक्षू अनित्य असलेल्या संस्कारांना 'अनित्य' म्हणून पाहतो, ती त्याची सम्यक दृष्टी असते. सम्यक प्रकारे पाहणारा निर्वेद प्राप्त करतो. आनंदाच्या क्षयामुळे रागाचा क्षय होतो; रागाच्या क्षयामुळे आनंदाचा क्षय होतो. आनंद आणि रागाच्या क्षयामुळे चित्त विमुक्त होते, त्याला 'सुविमुक्त' असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, जो भिक्षू अनित्य असलेल्या विज्ञानाला 'अनित्य' म्हणून पाहतो, ती त्याची सम्यक दृष्टी असते. सम्यक प्रकारे पाहणारा निर्वेद प्राप्त करतो. आनंदाच्या क्षयामुळे रागाचा क्षय होतो; रागाच्या क्षयामुळे आनंदाचा क्षय होतो. आनंद आणि रागाच्या क्षयामुळे चित्त विमुक्त होते, त्याला 'सुविमुक्त' असे म्हटले जाते. नववे (सुत्त).

10. Dutiyanandikkhayasuttaṃ

१०. दुतीयनन्दिक्खयसुत्त (दुसरे नंदी-क्षय सुत्त)

52. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, rūpāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Rūpaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, rūpāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto rūpasmiṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Vedanaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, vedanāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Vedanaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi [Pg.43] karonto, vedanāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto vedanāya nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Saññaṃ bhikkhave… saṅkhāre, bhikkhave, yoniso manasi karotha, saṅkhārāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Saṅkhāre, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, saṅkhārāniccataṃ yathābhūtaṃ samanupassanto saṅkhāresu nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccati. Viññāṇaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha, viññāṇāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Viññāṇaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasi karonto, viññāṇāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto viññāṇasmiṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ vimuttaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Dasamaṃ.

५२. श्रावस्ती येथील निदान. भिक्षूंनो, रूपावर योनिशो मनसिकार (योग्य प्रकारे विचार) करा आणि रूपाच्या अनित्यताभावाला यथाभूत (आहे तसे) पहा. भिक्षूंनो, रूपावर योनिशो मनसिकार करणारा आणि रूपाच्या अनित्यताभावाला यथाभूत पाहणारा भिक्षू रूपामध्ये निर्वेद प्राप्त करतो. आनंदाच्या क्षयामुळे रागाचा क्षय होतो; रागाच्या क्षयामुळे आनंदाचा क्षय होतो. आनंद आणि रागाच्या क्षयामुळे चित्त विमुक्त होते, त्याला 'सुविमुक्त' असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, वेदनेवर योनिशो मनसिकार करा आणि वेदनेच्या अनित्यताभावाला यथाभूत पहा. भिक्षूंनो, वेदनेवर योनिशो मनसिकार करणारा आणि वेदनेच्या अनित्यताभावाला यथाभूत पाहणारा भिक्षू वेदनेमध्ये निर्वेद प्राप्त करतो. आनंदाच्या क्षयामुळे रागाचा क्षय होतो; रागाच्या क्षयामुळे आनंदाचा क्षय होतो. आनंद आणि रागाच्या क्षयामुळे चित्त विमुक्त होते, त्याला 'सुविमुक्त' असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, संज्ञेवर... भिक्षूंनो, संस्कारांवर योनिशो मनसिकार करा आणि संस्कारांच्या अनित्यताभावाला यथाभूत पहा. भिक्षूंनो, संस्कारांवर योनिशो मनसिकार करणारा आणि संस्कारांच्या अनित्यताभावाला यथाभूत पाहणारा भिक्षू संस्कारांमध्ये निर्वेद प्राप्त करतो. आनंदाच्या क्षयामुळे रागाचा क्षय होतो; रागाच्या क्षयामुळे आनंदाचा क्षय होतो. आनंद आणि रागाच्या क्षयामुळे चित्त विमुक्त होते, त्याला 'सुविमुक्त' असे म्हटले जाते. भिक्षूंनो, विज्ञानावर योनिशो मनसिकार करा आणि विज्ञानाच्या अनित्यताभावाला यथाभूत पहा. भिक्षूंनो, विज्ञानावर योनिशो मनसिकार करणारा आणि विज्ञानाच्या अनित्यताभावाला यथाभूत पाहणारा भिक्षू विज्ञानामध्ये निर्वेद प्राप्त करतो. आनंदाच्या क्षयामुळे रागाचा क्षय होतो; रागाच्या क्षयामुळे आनंदाचा क्षय होतो. आनंद आणि रागाच्या क्षयामुळे चित्त विमुक्त होते, त्याला 'सुविमुक्त' असे म्हटले जाते. दहावे (सुत्त).

Attadīpavaggo pañcamo.

पाचवा अत्तदीपवग्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा उद्दान (अनुक्रमणिका) –

Attadīpā paṭipadā, dve ca honti aniccatā;

Samanupassanā khandhā, dve soṇā dve nandikkhayena cāti.

अत्तदीप सुत्त, प्रतिपदा सुत्त, दोन अनित्यता सुत्ते, समनुपस्सना सुत्त, खन्ध सुत्त, दोन सोण सुत्ते आणि दोन नन्दिक्खय सुत्ते.

Mūlapaṇṇāsako samatto.

मूलपण्णासक समाप्त.

Tassa mūlapaṇṇāsakassa vagguddānaṃ –

त्या मूलपण्णासकाचा वग्ग-उद्दान (वर्गांची अनुक्रमणिका) –

Nakulapitā anicco ca, bhāro natumhākena ca;

Attadīpena paññāso, paṭhamo tena pavuccatīti.

नकुलपिता वर्ग, अनित्य वर्ग, भार वर्ग, नतुम्हाक वर्ग आणि अत्तदीप वर्ग; या पाच वर्गांमुळे याला पहिला पन्नासक (पन्नास सुत्तांचा समूह) म्हटले जाते.

6. Upayavaggo

६. उपायवग्ग (उपाय वर्ग)

1. Upayasuttaṃ

१. उपायसुत्त

53. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upayo, bhikkhave, avimutto, anupayo vimutto. Rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ [Pg.44] nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā…pe… saññupayaṃ vā…pe… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya’’.

५३. श्रावस्ती येथील निदान. भिक्षूंनो, जो (पंचस्कंधांना) चिकटलेला (उपादान करणारा) आहे तो विमुक्त होत नाही; जो चिकटलेला नाही तो विमुक्त होतो. भिक्षूंनो, विज्ञान जेव्हा टिकून राहते, तेव्हा ते रूपाला चिकटून राहू शकते; रूपाचे आलंबन घेऊन, रूपावर प्रतिष्ठित होऊन आणि आनंदाने (तृष्णेने) सिंचित होऊन ते वृद्धी, वाढ आणि विशालतेला प्राप्त होऊ शकते. किंवा वेदनेला चिकटून... पे... किंवा संज्ञेला चिकटून... पे... किंवा भिक्षूंनो, विज्ञान जेव्हा टिकून राहते, तेव्हा ते संस्कारांना चिकटून राहू शकते; संस्कारांचे आलंबन घेऊन, संस्कारांवर प्रतिष्ठित होऊन आणि आनंदाने सिंचित होऊन ते वृद्धी, वाढ आणि विशालतेला प्राप्त होऊ शकते.

‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘ahamaññatra rūpā aññatra vedanāya aññatra saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṃ vā gatiṃ vā cutiṃ vā upapattiṃ vā vuddhiṃ vā virūḷhiṃ vā vepullaṃ vā paññāpessāmī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

"भिक्खूहो, जर कोणी असे म्हणेल की— 'मी रूपाशिवाय, वेदनेशिवाय, संज्ञेशिवाय, संस्कारांशिवाय विज्ञानाचे येणे (आगमन) किंवा जाणे (गमन), च्युती (मृत्यू) या उत्पत्ती (पुनर्जन्म), वृद्धी, विकास किंवा विस्तार प्रज्ञापित करीन (दाखवून देईन)'—तर हे शक्य नाही."

‘‘Rūpadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce, bhikkhave… saññādhātuyā ce bhikkhave… saṅkhāradhātuyā ce bhikkhave… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ anabhisaṅkhaccavimuttaṃ. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

"भिक्खूहो, जर भिक्खूचा रूपधातूवरील राग (आसक्ती) नष्ट झाला असेल, तर रागाचा नाश झाल्यामुळे (विज्ञानाचा) आलंबन-आधार तुटतो आणि विज्ञानाला प्रतिष्ठित होण्यासाठी कोणतेही स्थान उरत नाही. जर वेदनाधातूवरील... संज्ञाधातूवरील... संस्कारधातूवरील... विज्ञानधातूवरील राग नष्ट झाला असेल, तर रागाचा नाश झाल्यामुळे आलंबन-आधार तुटतो आणि विज्ञानाला प्रतिष्ठित होण्यासाठी कोणतेही स्थान उरत नाही. ते अप्रतिष्ठित झालेले विज्ञान वृद्धी न पावणारे, नवीन संस्कार न करणारे आणि विमुक्त होते. विमुक्त झाल्यामुळे ते स्थिर राहते; स्थिर राहिल्यामुळे ते संतुष्ट होते; संतुष्ट झाल्यामुळे ते उद्विग्न होत नाही. उद्विग्न न झाल्यामुळे ते स्वतःच परिनिर्वाण प्राप्त करते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही,' असे तो जाणतो." पहिले सुत्त.

2. Bījasuttaṃ

२. बीजसुत्त (बीज सुत्त)

54. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, bījajātāni. Katamāni pañca? Mūlabījaṃ, khandhabījaṃ, aggabījaṃ, phalubījaṃ, bījabījaññeva pañcamaṃ. Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni apūtikāni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni, pathavī ca nāssa, āpo ca nāssa; api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni…pe… sukhasayitāni, pathavī ca assa, āpo ca assa; api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyyu’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, pathavīdhātu, evaṃ catasso viññāṇaṭṭhitiyo daṭṭhabbā. Seyyathāpi, bhikkhave, āpodhātu, evaṃ nandirāgo daṭṭhabbo. Seyyathāpi, bhikkhave, pañca bījajātāni, evaṃ viññāṇaṃ sāhāraṃ daṭṭhabbaṃ’’.

५४. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्खूहो, बियांचे हे पाच प्रकार आहेत. कोणते पाच? मूळ-बीज (मुळापासून उगवणारे), स्कंध-बीज (खोडापासून उगवणारे), अग्र-बीज (शेंड्यापासून उगवणारे), पेरा-बीज (पेरापासून उगवणारे) आणि पाचवे बीज-बीज (बियाण्यापासून उगवणारे). भिक्खूहो, जर ही पाच प्रकारची बीजे अखंड (न तुटलेली), न कुजलेली, वारा आणि उन्हाने न सुकलेली, सतेज (कसदार) आणि चांगल्या प्रकारे साठवलेली असतील, परंतु तेथे माती (पृथ्वी) नसेल आणि पाणीही नसेल; तर भिक्खूहो, ही पाच प्रकारची बीजे वाढू शकतील का, विकसित होऊ शकतील का, विस्तार पाडू शकतील का?" "नाही, भंते." "भिक्खूहो, जर ही पाच प्रकारची बीजे अखंड... चांगल्या प्रकारे साठवलेली असतील, आणि तेथे मातीही असेल व पाणीही असेल; तर भिक्खूहो, ही पाच प्रकारची बीजे वाढू शकतील का, विकसित होऊ शकतील का, विस्तार पाडू शकतील का?" "होय, भंते." "भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे पृथ्वीधातू आहे, त्याप्रमाणे विज्ञानाची चार प्रतिष्ठाने (विज्ञानाचे चार आधार) समजावीत. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे जलधातू आहे, त्याप्रमाणे नंदीराग (आनंद आणि आसक्ती) समजावा. भिक्खूहो, ज्याप्रमाणे पाच प्रकारची बीजे आहेत, त्याप्रमाणे आहारासह असणारे विज्ञान समजावे."

‘‘Rūpupayaṃ[Pg.45], bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya…pe… saññupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya…pe… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya.

"भिक्खूहो, विज्ञान जेव्हा टिकून राहते, तेव्हा ते रूपाचा आश्रय घेऊन टिकून राहू शकते; रूपाचे आलंबन घेऊन, रूपावर प्रतिष्ठित होऊन आणि नंदीने (तृष्णेने) सिंचित होऊन ते वृद्धी, विकास आणि विस्तार प्राप्त करू शकते. किंवा भिक्खूहो, विज्ञान जेव्हा टिकून राहते, तेव्हा ते वेदनेचा आश्रय घेऊन टिकून राहू शकते... संज्ञेचा आश्रय घेऊन टिकून राहू शकते... संस्कारांचा आश्रय घेऊन टिकून राहू शकते; संस्कारांचे आलंबन घेऊन, संस्कारांवर प्रतिष्ठित होऊन आणि नंदीने सिंचित होऊन ते वृद्धी, विकास आणि विस्तार प्राप्त करू शकते."

‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘ahamaññatra rūpā aññatra vedanāya aññatra saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṃ vā gatiṃ vā cutiṃ vā upapattiṃ vā vuddhiṃ vā virūḷhiṃ vā vepullaṃ vā paññāpessāmī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

"भिक्खूहो, जर कोणी असे म्हणेल की— 'मी रूपाशिवाय, वेदनेशिवाय, संज्ञेशिवाय, संस्कारांशिवाय विज्ञानाचे येणे किंवा जाणे, च्युती किंवा उत्पत्ती, वृद्धी, विकास किंवा विस्तार प्रज्ञापित करीन'—तर हे शक्य नाही."

‘‘Rūpadhātuyā ceva, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce… saññādhātuyā ce… saṅkhāradhātuyā ce… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ anabhisaṅkhaccavimuttaṃ. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

"भिक्खूहो, जर भिक्खूचा रूपधातूवरील राग नष्ट झाला असेल, तर रागाचा नाश झाल्यामुळे आलंबन-आधार तुटतो आणि विज्ञानाला प्रतिष्ठित होण्यासाठी कोणतेही स्थान उरत नाही. जर वेदनाधातूवरील... संज्ञाधातूवरील... संस्कारधातूवरील... विज्ञानधातूवरील राग नष्ट झाला असेल, तर रागाचा नाश झाल्यामुळे आलंबन-आधार तुटतो आणि विज्ञानाला प्रतिष्ठित होण्यासाठी कोणतेही स्थान उरत नाही. ते अप्रतिष्ठित झालेले विज्ञान वृद्धी न पावणारे, नवीन संस्कार न करणारे आणि विमुक्त होते. विमुक्त झाल्यामुळे ते स्थिर राहते; स्थिर राहिल्यामुळे ते संतुष्ट होते; संतुष्ट झाल्यामुळे ते उद्विग्न होत नाही. उद्विग्न न झाल्यामुळे ते स्वतःच परिनिर्वाण प्राप्त करते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही,' असे तो जाणतो." दुसरे सुत्त.

3. Udānasuttaṃ

३. उदानसुत्त (उदान सुत्त)

55. Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho bhagavā udānaṃ udānesi – ‘‘‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti – evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘yathā kathaṃ pana, bhante, ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti – evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti?

५५. श्रावस्ती येथील निदान. तेथे भगवंतांनी हे उदान (प्रेरणादायी उद्गार) काढले— "'जर मी नसतो, तर माझे काही नसते; जर (भविष्यात) काही होणार नाही, तर माझे काही होणार नाही'—असा निश्चय करणारा भिक्खू खालच्या पातळीवरील (ओरंभागीय) संयोजनांना तोडू शकतो." असे म्हटले असता, एका भिक्खूने भगवंतांना विचारले— "परंतु भंते, 'जर मी नसतो, तर माझे काही नसते; जर काही होणार नाही, तर माझे काही होणार नाही'—असा निश्चय करणारा भिक्खू खालच्या पातळीवरील संयोजनांना कशा प्रकारे तोडू शकतो?"

‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ.

"भिक्खू, या जगात अश्रुतवान (ज्याला धम्माचे श्रवण लाभलेले नाही असा) पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला... सत्पुरुषांच्या धम्मात अप्रशिक्षित असलेला, रूपाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. तो वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो."

‘‘So [Pg.46] aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, aniccaṃ vedanaṃ ‘aniccā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, aniccaṃ saññaṃ ‘aniccā saññā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anicce saṅkhāre ‘aniccā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

"तो अनित्य रूपाला 'अनित्य रूप' म्हणून यथार्थपणे (आहे तसे) जाणत नाही; अनित्य वेदनेला 'अनित्य वेदना' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; अनित्य संज्ञेला 'अनित्य संज्ञा' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; अनित्य संस्कारांना 'अनित्य संस्कार' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; अनित्य विज्ञानाला 'अनित्य विज्ञान' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही."

‘‘Dukkhaṃ rūpaṃ ‘dukkhaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, dukkhaṃ vedanaṃ… dukkhaṃ saññaṃ… dukkhe saṅkhāre… dukkhaṃ viññāṇaṃ ‘dukkhaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

"तो दुःखकारक रूपाला 'दुःखकारक रूप' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; दुःखकारक वेदनेला... दुःखकारक संज्ञेला... दुःखकारक संस्कारांना... दुःखकारक विज्ञानाला 'दुःखकारक विज्ञान' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही."

‘‘Anattaṃ rūpaṃ ‘anattā rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, anattaṃ vedanaṃ ‘anattā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anattaṃ saññaṃ ‘anattā saññā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anatte saṅkhāre ‘anattā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, anattaṃ viññāṇaṃ ‘anattā viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

"तो अनात्म रूपाला 'अनात्म रूप' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; अनात्म वेदनेला 'अनात्म वेदना' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; अनात्म संज्ञेला 'अनात्म संज्ञा' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; अनात्म संस्कारांना 'अनात्म संस्कार' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; अनात्म विज्ञानाला 'अनात्म विज्ञान' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही."

‘‘Saṅkhataṃ rūpaṃ ‘saṅkhataṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, saṅkhataṃ vedanaṃ… saṅkhataṃ saññaṃ… saṅkhate saṅkhāre… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Rūpaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanā vibhavissati… saññā vibhavissati… saṅkhārā vibhavissanti… viññāṇaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ nappajānāti.

तो संस्कारित रूपाला 'संस्कारित रूप' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; संस्कारित वेदनेला... संस्कारित संज्ञेला... संस्कारित संस्कारांना... संस्कारित विज्ञानाला 'संस्कारित विज्ञान' म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. 'रूप नष्ट होईल' हे तो यथार्थपणे जाणत नाही. 'वेदना नष्ट होईल... संज्ञा नष्ट होईल... संस्कार नष्ट होतील... विज्ञान नष्ट होईल' हे तो यथार्थपणे जाणत नाही.

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati…pe… na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati.

परंतु, हे भिक्खू, जो बहुश्रुत आर्यश्रावक आहे, जो आर्यांचे दर्शन घेणारा, आर्यधम्मात निष्णात, आर्यधम्मात सुविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन घेणारा, सत्पुरुषधम्मात निष्णात, सत्पुरुषधम्मात सुविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही... वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहत नाही.

‘‘So aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Aniccaṃ vedanaṃ… aniccaṃ saññaṃ… anicce saṅkhāre… aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Dukkhaṃ rūpaṃ…pe… dukkhaṃ viññāṇaṃ… anattaṃ rūpaṃ…pe… anattaṃ viññāṇaṃ… saṅkhataṃ rūpaṃ…pe… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Rūpaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ vibhavissatīti yathābhūtaṃ pajānāti.

तो अनित्य रूपाला 'अनित्य रूप' म्हणून यथार्थपणे जाणतो. अनित्य वेदनेला... अनित्य संज्ञेला... अनित्य संस्कारांना... अनित्य विज्ञानाला 'अनित्य विज्ञान' म्हणून यथार्थपणे जाणतो. दुःखद रूपाला... विज्ञानाला... अनात्म रूपाला... विज्ञानाला... संस्कारित रूपाला... संस्कारित विज्ञानाला 'संस्कारित विज्ञान' म्हणून यथार्थपणे जाणतो. 'रूप नष्ट होईल' हे तो यथार्थपणे जाणतो. 'वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नष्ट होईल' हे तो यथार्थपणे जाणतो.

‘‘So [Pg.47] rūpassa vibhavā, vedanāya vibhavā, saññā vibhavā, saṅkhārānaṃ vibhavā, viññāṇassa vibhavā, evaṃ kho, bhikkhu, ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti – evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. ‘‘Evaṃ adhimuccamāno, bhante, bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti.

रूपाच्या विनाशाने, वेदनेच्या विनाशाने, संज्ञेच्या विनाशाने, संस्कारांच्या विनाशाने, विज्ञानाच्या विनाशाने, हे भिक्खू, 'जर मी नसतो, तर माझे काही नसते; जर भविष्यात जन्म देणारे कर्म नसले असते, तर भविष्यात माझा जन्म झाला नसता'—असा निश्चय करणारा भिक्खू खालच्या पातळीवरील संयोजनांना तोडून टाकू शकतो. 'भंते, असा निश्चय करणारा भिक्खू खालच्या पातळीवरील संयोजनांना तोडून टाकू शकतो.'

‘‘Kathaṃ pana, bhante, jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano atasitāye ṭhāne tāsaṃ āpajjati. Tāso heso bhikkhu assutavato puthujjanassa – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti.

परंतु भंते, कशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि कशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या आसवांचा तात्काळ क्षय होतो? हे भिक्खू, येथे अश्रुतवान पृथग्जन न घाबरण्यासारख्या गोष्टीला घाबरतो. कारण अश्रुतवान पृथग्जनासाठी ही भीतीदायक गोष्ट आहे की—'जर मी नसतो, तर माझे काही नसते; जर नसले असते, तर भविष्यात माझा जन्म झाला नसता.'

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhu, ariyasāvako atasitāye ṭhāne na tāsaṃ āpajjati. Na heso, bhikkhu, tāso sutavato ariyasāvakassa – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Rūpupayaṃ vā, bhikkhu, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṃ rūpappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya. Vedanupayaṃ vā, bhikkhu… saññupayaṃ vā, bhikkhu… saṅkhārupayaṃ vā, bhikkhu, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṃ saṅkhārappatiṭṭhaṃ nandūpasecanaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjeyya.

परंतु, हे भिक्खू, श्रुतवान आर्यश्रावक न घाबरण्यासारख्या गोष्टीला घाबरत नाही. कारण श्रुतवान आर्यश्रावकासाठी ही भीतीदायक गोष्ट नाही की—'जर मी नसतो, तर माझे काही नसते; जर नसले असते, तर भविष्यात माझा जन्म झाला नसता.' हे भिक्खू, विज्ञान जेव्हा टिकून राहते, तेव्हा ते रूपाचा आश्रय घेऊन टिकून राहू शकते; रूपालाच आलंबन बनवून, रूपावरच प्रतिष्ठित होऊन आणि नंदीने सिंचित होऊन ते वृद्धी, विकास आणि विशालतेला प्राप्त होऊ शकते. किंवा हे भिक्खू, वेदनेचा आश्रय घेऊन... किंवा हे भिक्खू, संज्ञेचा आश्रय घेऊन... किंवा हे भिक्खू, संस्कारांचा आश्रय घेऊन विज्ञान टिकून राहू शकते; संस्कारांनाच आलंबन बनवून, संस्कारांवरच प्रतिष्ठित होऊन आणि नंदीने सिंचित होऊन ते वृद्धी, विकास आणि विशालतेला प्राप्त होऊ शकते.

‘‘Yo bhikkhu evaṃ vadeyya – ‘ahamaññatra rūpā, aññatra vedanāya, aññatra saññāya, aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṃ vā gatiṃ vā cutiṃ vā upapattiṃ vā vuddhiṃ vā virūḷhiṃ vā vepullaṃ vā paññāpessāmī’ti, netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

हे भिक्खू, जर कोणी असे म्हणाला की—'मी रूपाशिवाय, वेदनेशिवाय, संज्ञेशिवाय, संस्कारांशिवाय विज्ञानाचे येणे किंवा जाणे, च्युती किंवा उत्पत्ती, किंवा त्याची वृद्धी, विकास व विशालता प्रस्थापित करून दाखवीन'—तर असे घडणे अशक्य आहे.

‘‘Rūpadhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Vedanādhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno… saññādhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno… saṅkhāradhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno… viññāṇadhātuyā ce, bhikkhu, bhikkhuno rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṃ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti. Tadappatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ avirūḷhaṃ anabhisaṅkhārañca vimuttaṃ. Vimuttattā ṭhitaṃ. Ṭhitattā santusitaṃ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti…pe… nāparaṃ itthattāyā’ti [Pg.48] pajānāti. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti. Tatiyaṃ.

हे भिक्खू, जर भिक्खूचा रूपधातूवरील राग नष्ट झाला असेल, तर रागाचा नाश झाल्यामुळे आलंबन तुटून जाते आणि विज्ञानाला प्रतिष्ठित होण्यासाठी कोणताही आधार उरत नाही. जर भिक्खूचा वेदनाधातूवरील... संज्ञाधातूवरील... संस्कारधातूवरील... विज्ञानधातूवरील राग नष्ट झाला असेल, तर रागाचा नाश झाल्यामुळे आलंबन तुटून जाते आणि विज्ञानाला प्रतिष्ठित होण्यासाठी कोणताही आधार उरत नाही. ते अप्रतिष्ठित झालेले विज्ञान वृद्धी न पावणारे, नवीन संस्कार न निर्माण करणारे आणि मुक्त होते. मुक्त झाल्यामुळे ते स्थिर राहते. स्थिर राहिल्यामुळे ते संतुष्ट होते. संतुष्ट झाल्यामुळे ते उद्विग्न होत नाही. अनुद्विग्न राहून ते स्वतःच परिनिर्वाण प्राप्त करते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही' असे तो जाणतो. हे भिक्खू, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या आसवांचा तात्काळ क्षय होतो. हे तिसरे सुत्त समाप्त.

4. Upādānaparipavattasuttaṃ

४. उपादानपरिपवत्त सुत्त

56. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, ime pañcupādānakkhandhe catuparivaṭṭaṃ yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, ime pañcupādānakkhandhe catuparivaṭṭaṃ yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke…pe… sadevamanussāya anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti paccaññāsiṃ’’.

५६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. भिक्खूंनो, हे पाच उपादानस्कंध आहेत. कोणते पाच? रूप-उपादानस्कंध, वेदना-उपादानस्कंध, संज्ञा-उपादानस्कंध, संस्कार-उपादानस्कंध आणि विज्ञान-उपादानस्कंध. भिक्खूंनो, जोपर्यंत मी या पाच उपादानस्कंधांना चार चक्रांच्या स्वरूपात यथार्थपणे जाणले नव्हते, तोपर्यंत मी देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकात, श्रमण-ब्राह्मण, देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये 'अनुत्तर सम्यक्संबोधिला' प्राप्त झालो आहे, असा दावा केला नाही. परंतु भिक्खूंनो, जेव्हा मी या पाच उपादानस्कंधांना चार चक्रांच्या स्वरूपात यथार्थपणे जाणले, तेव्हाच मी देव, मार आणि ब्रह्मासहित या लोकात... देव आणि मनुष्यांसह या प्रजेमध्ये 'अनुत्तर सम्यक्संबोधिला' प्राप्त झालो आहे, असा दावा केला.

‘‘Kathañca catuparivaṭṭaṃ? Rūpaṃ abbhaññāsiṃ, rūpasamudayaṃ abbhaññāsiṃ, rūpanirodhaṃ abbhaññāsiṃ, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññāsiṃ; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ abbhaññāsiṃ, viññāṇasamudayaṃ abbhaññāsiṃ, viññāṇanirodhaṃ abbhaññāsiṃ, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññāsiṃ.

आणि चार चक्रे म्हणजे काय? मी रूपाला जाणले, रूपाच्या उत्पत्तीला जाणले, रूपाच्या निरोधाला जाणले आणि रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणले; वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला जाणले, विज्ञानाच्या उत्पत्तीला जाणले, विज्ञानाच्या निरोधाला जाणले आणि विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणले.

‘‘Katamañca, bhikkhave, rūpaṃ? Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, rūpaṃ. Āhārasamudayā rūpasamudayo; āhāranirodhā rūpanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo rūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

आणि भिक्खूंनो, रूप म्हणजे काय? चार महाभूत आणि चार महाभूतांवर आधारित असलेले रूप; भिक्खूंनो, याला रूप असे म्हटले जाते. आहाराच्या उत्पत्तीमुळे रूपाची उत्पत्ती होते; आहाराच्या निरोधामुळे रूपाचा निरोध होतो. हाच आर्य अष्टांगिक मार्ग रूपाच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, जसे की—सम्यक दृष्टी... सम्यक समाधी.

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya, evaṃ rūpasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे रूपाला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून, रूपाविषयीच्या निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतात, ते योग्य आचरण करणारे (सुप्रतिपन्न) आहेत. जे योग्य आचरण करणारे आहेत, ते या धम्म-विनयात दृढ स्थान मिळवतात.

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya…pe… evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya, rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā te suvimuttā. Ye suvimuttā te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

आणि भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे रूपाला विशेष ज्ञानाने जाणून... पे... अशा प्रकारे रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला विशेष ज्ञानाने जाणून, रूपाविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने आणि निरोधाने, उपादानरहित (आसक्तीशिवाय) मुक्त झाले आहेत, ते सुमुक्त (उत्तम प्रकारे मुक्त झालेले) आहेत. जे सुमुक्त आहेत, ते केवलिन (पूर्णत्व प्राप्त झालेले) आहेत. जे केवलिन आहेत, त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र दर्शविण्यास काहीही उरलेले नाही.

‘‘Katamā [Pg.49] ca, bhikkhave, vedanā? Chayime, bhikkhave, vedanākāyā – cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo; phassanirodhā vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

आणि भिक्षूंनो, वेदना कोणती आहे? भिक्षूंनो, हे सहा वेदनांचे समूह आहेत – चक्षु-संस्पर्शाने उत्पन्न झालेली वेदना, श्रोत-संस्पर्शाने उत्पन्न झालेली वेदना, घ्राण-संस्पर्शाने उत्पन्न झालेली वेदना, जिव्हा-संस्पर्शाने उत्पन्न झालेली वेदना, काय-संस्पर्शाने उत्पन्न झालेली वेदना आणि मन-संस्पर्शाने उत्पन्न झालेली वेदना. भिक्षूंनो, याला वेदना असे म्हटले जाते. स्पर्शाच्या उत्पत्तीमुळे वेदनेची उत्पत्ती होते; स्पर्शाच्या निरोधामुळे वेदनेचा निरोध होतो. हाच आर्य अष्टांगिक मार्ग वेदनेच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, जसे की – सम्यक दृष्टी... पे... सम्यक समाधी.

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāsamudayaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे वेदनेला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे वेदनेच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे वेदनेच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे वेदनेच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून, वेदनेविषयीच्या निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतात, ते योग्य आचरण करणारे आहेत. जे योग्य आचरण करणारे आहेत, ते या धम्म-विनयात दृढ स्थान मिळवतात.

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya…pe… evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

आणि भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे वेदनेला विशेष ज्ञानाने जाणून... पे... अशा प्रकारे वेदनेच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला विशेष ज्ञानाने जाणून... पे... त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र दर्शविण्यास काहीही उरलेले नाही.

‘‘Katamā ca, bhikkhave, saññā? Chayime, bhikkhave, saññākāyā – rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, saññā. Phassasamudayā saññāsamudayo; phassanirodhā saññānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saññānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

आणि भिक्षूंनो, संज्ञा कोणती आहे? भिक्षूंनो, हे सहा संज्ञांचे समूह आहेत – रूप-संज्ञा, शब्द-संज्ञा, गंध-संज्ञा, रस-संज्ञा, स्पर्श-संज्ञा (स्प्रष्टव्य-संज्ञा) आणि धम्म-संज्ञा. भिक्षूंनो, याला संज्ञा असे म्हटले जाते. स्पर्शाच्या उत्पत्तीमुळे संज्ञेची उत्पत्ती होते; स्पर्शाच्या निरोधामुळे संज्ञेचा निरोध होतो. हाच आर्य अष्टांगिक मार्ग संज्ञेच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, जसे की – सम्यक दृष्टी... पे... सम्यक समाधी... पे... त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र दर्शविण्यास काहीही उरलेले नाही.

‘‘Katame ca, bhikkhave, saṅkhārā? Chayime, bhikkhave, cetanākāyā – rūpasañcetanā, saddasañcetanā, gandhasañcetanā, rasasañcetanā, phoṭṭhabbasañcetanā, dhammasañcetanā. Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhārā. Phassasamudayā saṅkhārasamudayo; phassanirodhā saṅkhāranirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

आणि भिक्षूंनो, संस्कार कोणते आहेत? भिक्षूंनो, हे सहा चेतनांचे समूह आहेत – रूप-संचेतना, शब्द-संचेतना, gंध-संचेतना, रस-संचेतना, स्पर्श-संचेतना (स्प्रष्टव्य-संचेतना) आणि धम्म-संचेतना. भिक्षूंनो, यांना संस्कार असे म्हटले जाते. स्पर्शाच्या उत्पत्तीमुळे संस्कारांची उत्पत्ती होते; स्पर्शाच्या निरोधामुळे संस्कारांचा निरोध होतो. हाच आर्य अष्टांगिक मार्ग संस्कारांच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, जसे की – सम्यक दृष्टी... पे... सम्यक समाधी.

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ saṅkhāre abhiññāya, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya [Pg.50] paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे संस्कारांना विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे संस्कारांच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे संस्कारांच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे संस्कारांच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून, संस्कारांविषयीच्या निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतात, ते योग्य आचरण करणारे आहेत. जे योग्य आचरण करणारे आहेत, ते या धम्म-विनयात दृढ स्थान मिळवतात.

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ saṅkhāre abhiññāya, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya saṅkhārānaṃ nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

आणि भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे संस्कारांना विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे संस्कारांच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे संस्कारांच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे संस्कारांच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून, संस्कारांविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने आणि निरोधाने, उपादानरहित मुक्त झाले आहेत, ते सुमुक्त आहेत. जे सुमुक्त आहेत, ते केवलिन आहेत. जे केवलिन आहेत, त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र दर्शविण्यास काहीही उरलेले नाही.

‘‘Katamañca, bhikkhave, viññāṇaṃ? Chayime, bhikkhave, viññāṇakāyā – cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manoviññāṇaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇaṃ. Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo; nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

आणि भिक्षूंनो, विज्ञान कोणते आहे? भिक्षूंनो, हे सहा विज्ञानांचे समूह आहेत – चक्षु-विज्ञान, श्रोत-विज्ञान, घ्राण-विज्ञान, जिव्हा-विज्ञान, काय-विज्ञान आणि मनो-विज्ञान. भिक्षूंनो, याला विज्ञान असे म्हटले जाते. नाम-रूपाच्या उत्पत्तीमुळे विज्ञानाची उत्पत्ती होते; नाम-रूपाच्या निरोधामुळे विज्ञानाचा निरोध होतो. हाच आर्य अष्टांगिक मार्ग विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, जसे की – सम्यक दृष्टी... पे... सम्यक समाधी.

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे विज्ञानाला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून, विज्ञानाविषयीच्या निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतात, ते योग्य आचरण करणारे आहेत. जे योग्य आचरण करणारे आहेत, ते या धम्म-विनयात दृढ स्थान मिळवतात.

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyā’’ti. Catutthaṃ.

आणि भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे विज्ञानाला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून, विज्ञानाविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने आणि निरोधाने, उपादानरहित मुक्त झाले आहेत, ते सुमुक्त आहेत. जे सुमुक्त आहेत, ते केवलिन आहेत. जे केवलिन आहेत, त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र दर्शविण्यास काहीही उरलेले नाही. चौथे (सुत्त समाप्त).

5. Sattaṭṭhānasuttaṃ

५. सत्तट्ठाण सुत्त (सात स्थानांचे सुत्त)

57. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī imasmiṃ dhammavinaye kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccati. Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ pajānāti, rūpasamudayaṃ pajānāti, rūpanirodhaṃ pajānāti, rūpanirodhagāminiṃ [Pg.51] paṭipadaṃ pajānāti; rūpassa assādaṃ pajānāti, rūpassa ādīnavaṃ pajānāti, rūpassa nissaraṇaṃ pajānāti; vedanaṃ pajānāti … saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ pajānāti, viññāṇasamudayaṃ pajānāti, viññāṇanirodhaṃ pajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti; viññāṇassa assādaṃ pajānāti, viññāṇassa ādīnavaṃ pajānāti, viññāṇassa nissaraṇaṃ pajānāti.

५७. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्षूंनो, जो भिक्षू सात स्थानांमध्ये कुशल (सत्तट्ठाणकुसलो) आहे आणि तीन प्रकारांनी सूक्ष्म परीक्षण करणारा (तिविधूपपरिक्खी) आहे, त्याला या धम्म-विनयात केवलिन (पूर्णत्व प्राप्त), वुसितवा (ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला) आणि उत्तम पुरुष (सर्वश्रेष्ठ मनुष्य) म्हटले जाते. आणि भिक्षूंनो, भिक्षू सात स्थानांमध्ये कुशल कसा होतो? भिक्षूंनो, येथे भिक्षू रूपाला जाणतो, रूपाच्या उत्पत्तीला जाणतो, रूपाच्या निरोधाला जाणतो, रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणतो; रूपाचा आस्वाद (सुखद पैलू) जाणतो, रूपाचा आदीनव (दोष/धोका) जाणतो, रूपाचे निस्सरण (मुक्ती) जाणतो; वेदनेला जाणतो... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला जाणतो, विज्ञानाच्या उत्पत्तीला जाणतो, विज्ञानाच्या निरोधाला जाणतो, विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणतो; विज्ञानाचा आस्वाद जाणतो, विज्ञानाचा आदीनव जाणतो, विज्ञानाचे निस्सरण जाणतो."

‘‘Katamañca, bhikkhave, rūpaṃ? Cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, rūpaṃ. Āhārasamudayā rūpasamudayo; āhāranirodhā rūpanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo rūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

“भिक्खूहो, रूप म्हणजे काय? चार महाभूत आणि चार महाभूतांवर आधारित (उपादाय) रूप; भिक्खूहो, याला रूप असे म्हणतात. आहाराच्या उत्पत्तीमुळे रूपाची उत्पत्ती होते; आहाराच्या निरोधामुळे रूपाचा निरोध होतो. हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे जो रूपाच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, म्हणजेच – सम्यक् दृष्टी...पे... सम्यक् समाधी.”

‘‘Yaṃ rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ rūpassa assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ rūpassa ādīnavo. Yo rūpasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ.

“रूपावर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य (आनंद) उत्पन्न होते, हा रूपाचा आस्वाद (आकर्षण) आहे. रूप जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील (विपरिणामधम्म) आहे, हा रूपाचा आदीनव (दोष) आहे. रूपामध्ये जो छंदराग (इच्छा व आसक्ती) दूर करणे आणि छंदरागाचा त्याग करणे आहे, हे रूपाचे निस्सरण (मुक्ती) आहे.”

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya, evaṃ rūpasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ rūpassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa nissaraṇaṃ abhiññāya rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

“भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे रूपाला विशेष रूपाने जाणून (अभिज्ञाय), अशा प्रकारे रूपाच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून; अशा प्रकारे रूपाच्या आस्वादाला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या आदीनवाला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या निस्सरणाला जाणून, रूपाविषयी निर्वेदासाठी (उदासीनतेसाठी), विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतात, ते सुप्रतिपन्न (योग्य आचरण करणारे) आहेत. जे सुप्रतिपन्न आहेत, ते या धम्म-विनयामध्ये दृढ प्रतिष्ठा मिळवतात.”

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ rūpaṃ abhiññāya, evaṃ rūpasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ rūpassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ rūpassa nissaraṇaṃ abhiññāya rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

“आणि भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे रूपाला विशेष रूपाने जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून; अशा प्रकारे रूपाच्या आस्वादाला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या आदीनवाला जाणून, अशा प्रकारे रूपाच्या निस्सरणाला जाणून, रूपाविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने आणि निरोधामुळे अनासक्त (अनुपादा) होऊन विमुक्त झाले आहेत, ते सुविमुक्त (पूर्णपणे मुक्त) आहेत. जे सुविमुक्त आहेत, ते केवलिन (कृतकृत्य) आहेत. जे केवलिन आहेत, त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र (वट्ट) प्रज्ञप्त करण्यासाठी (वर्णन करण्यासाठी) उरलेले नाही.”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, vedanā? Chayime, bhikkhave, vedanākāyā – cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo; phassanirodhā vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

“भिक्खूहो, वेदना म्हणजे काय? भिक्खूहो, हे सहा वेदनांचे समूह आहेत – चक्षु-संस्पर्शाने उत्पन्न झालेली वेदना...पे... मन-संस्पर्शाने उत्पन्न झालेली वेदना. भिक्खूहो, याला वेदना असे म्हणतात. स्पर्शाच्या (फस्स) उत्पत्तीमुळे वेदनेची उत्पत्ती होते; स्पर्शाच्या निरोधामुळे वेदनेचा निरोध होतो. हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे जो वेदनेच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, म्हणजेच – सम्यक् दृष्टी...पे... सम्यक् समाधी.”

‘‘Yaṃ [Pg.52] vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ vedanāya assādo. Yā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā – ayaṃ vedanāya ādīnavo. Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ vedanāya nissaraṇaṃ.

“वेदनेवर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य उत्पन्न होते, हा वेदनेचा आस्वाद आहे. वेदना जी अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील आहे, हा वेदनेचा आदीनव आहे. वेदनेमध्ये जो छंदराग दूर करणे आणि छंदरागाचा त्याग करणे आहे, हे वेदनेचे निस्सरण आहे.”

‘‘Ye hi, keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāsamudayaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhaṃ abhiññāya, evaṃ vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ vedanāya assādaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāya ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ vedanāya nissaraṇaṃ abhiññāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

“भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे वेदनेला विशेष रूपाने जाणून, अशा प्रकारे वेदनेच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे वेदनेच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे वेदनेच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून; अशा प्रकारे वेदनेच्या आस्वादाला जाणून, अशा प्रकारे वेदनेच्या आदीनवाला जाणून, अशा प्रकारे वेदनेच्या निस्सरणाला जाणून, वेदनेविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतात, ते सुप्रतिपन्न आहेत. जे सुप्रतिपन्न आहेत, ते या धम्म-विनयामध्ये दृढ प्रतिष्ठा मिळवतात.”

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ vedanaṃ abhiññāya…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

“आणि भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे वेदनेला विशेष रूपाने जाणून...पे... त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र प्रज्ञप्त करण्यासाठी उरलेले नाही.”

‘‘Katamā ca, bhikkhave, saññā? Chayime, bhikkhave, saññākāyā – rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, saññā. Phassasamudayā saññāsamudayo; phassanirodhā saññānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saññānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

“भिक्खूहो, संज्ञा म्हणजे काय? भिक्खूहो, हे सहा संज्ञांचे समूह आहेत – रूप-संज्ञा, शब्द-संज्ञा, गंध-संज्ञा, रस-संज्ञा, स्प्रष्टव्य-संज्ञा, धम्म-संज्ञा. भिक्खूहो, याला संज्ञा असे म्हणतात. स्पर्शाच्या उत्पत्तीमुळे संज्ञेची उत्पत्ती होते; स्पर्शाच्या निरोधामुळे संज्ञेचा निरोध होतो. हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे जो संज्ञेच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, म्हणजेच – सम्यक् दृष्टी...पे... सम्यक् समाधी...पे... त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र प्रज्ञप्त करण्यासाठी उरलेले नाही.”

‘‘Katame ca, bhikkhave, saṅkhārā? Chayime, bhikkhave, cetanākāyā – rūpasañcetanā, saddasañcetanā, gandhasañcetanā, rasasañcetanā, phoṭṭhabbasañcetanā, dhammasañcetanā. Ime vuccanti bhikkhave, saṅkhārā. Phassasamudayā saṅkhārasamudayo; phassanirodhā saṅkhāranirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

“भिक्खूहो, संस्कार म्हणजे काय? भिक्खूहो, हे सहा चेतनांचे समूह आहेत – रूप-संचेतना, शब्द-संचेतना, गंध-संचेतना, रस-संचेतना, स्प्रष्टव्य-संचेतना, धम्म-संचेतना. भिक्खूहो, यांना संस्कार असे म्हणतात. स्पर्शाच्या उत्पत्तीमुळे संस्कारांची उत्पत्ती होते; स्पर्शाच्या निरोधामुळे संस्कारांचा निरोध होतो. हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे जो संस्कारांच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, म्हणजेच – सम्यक् दृष्टी...पे... सम्यक् समाधी.”

‘‘Yaṃ saṅkhāre paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ saṅkhārānaṃ assādo. Ye saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā – ayaṃ saṅkhārānaṃ ādīnavo. Yo saṅkhāresu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ saṅkhārānaṃ nissaraṇaṃ.

“संस्कारांवर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य उत्पन्न होते, हा संस्कारांचा आस्वाद आहे. जे संस्कार अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील आहेत, हा संस्कारांचा आदीनव आहे. संस्कारांमध्ये जो छंदराग दूर करणे आणि छंदरागाचा त्याग करणे आहे, हे संस्कारांचे निस्सरण आहे.”

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ saṅkhāre abhiññāya, evaṃ saṅkhārasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhaṃ abhiññāya, evaṃ saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya…pe… saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya [Pg.53] paṭipannā te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti…pe… vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya.

“भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे संस्कारांना विशेष रूपाने जाणून, अशा प्रकारे संस्कारांच्या उत्पत्तीला जाणून, अशा प्रकारे संस्कारांच्या निरोधाला जाणून, अशा प्रकारे संस्कारांच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणून...पे... संस्कारांविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतात, ते सुप्रतिपन्न आहेत. जे सुप्रतिपन्न आहेत, ते या धम्म-विनयामध्ये दृढ प्रतिष्ठा मिळवतात...पे... त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र प्रज्ञप्त करण्यासाठी उरलेले नाही.”

‘‘Katamañca, bhikkhave, viññāṇaṃ? Chayime, bhikkhave, viññāṇakāyā – cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manoviññāṇaṃ. Idaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇaṃ. Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo; nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

“भिक्खूहो, विज्ञान म्हणजे काय? भिक्खूहो, हे सहा विज्ञानांचे समूह आहेत – चक्षु-विज्ञान, श्रोत्र-विज्ञान, घ्राण-विज्ञान, जिव्हा-विज्ञान, काय-विज्ञान, मनो-विज्ञान. भिक्खूहो, याला विज्ञान असे म्हणतात. नाम-रूपाच्या उत्पत्तीमुळे विज्ञानाची उत्पत्ती होते; नाम-रूपाच्या निरोधामुळे विज्ञानाचा nirodho होतो. हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग आहे जो विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे, म्हणजेच – सम्यक् दृष्टी...पे... सम्यक् समाधी.”

‘‘Yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ viññāṇassa assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ viññāṇassa ādīnavo. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ.

“विज्ञानावर अवलंबून जे सुख आणि सौमनस्य उत्पन्न होते, हा विज्ञानाचा आस्वाद आहे. विज्ञान जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील आहे, हा विज्ञानाचा आदीनव आहे. विज्ञानामध्ये जो छंदराग दूर करणे आणि छंदरागाचा त्याग करणे आहे, हे विज्ञानाचे निस्सरण आहे.”

‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ viññāṇassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā. Ye suppaṭipannā, te imasmiṃ dhammavinaye gādhanti.

“हे भिक्षूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे विज्ञानाला (जाणिवेला) विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या उत्पत्तीला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निरोधाला (नाशाला) विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला विशेष ज्ञानाने जाणून; अशा प्रकारे विज्ञानाच्या आस्वादाला (सुखाला) विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या दोषाला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निस्सरणाला (मुक्तीला) विशेष ज्ञानाने जाणून, विज्ञानाविषयी निर्वेदासाठी (उदासीनतेसाठी), विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करतात, ते सुप्रतिपन्न (योग्य आचरण करणारे) आहेत. जे सुप्रतिपन्न आहेत, ते या धम्म-विनयामध्ये दृढ स्थान मिळवतात.”

‘‘Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṃ viññāṇaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇasamudayaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhiññāya; evaṃ viññāṇassa assādaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa ādīnavaṃ abhiññāya, evaṃ viññāṇassa nissaraṇaṃ abhiññāya viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā. Ye suvimuttā, te kevalino. Ye kevalino vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāya. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti.

“आणि हे भिक्षूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण अशा प्रकारे विज्ञानाला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या उत्पत्तीला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निरोधाला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला विशेष ज्ञानाने जाणून; अशा प्रकारे विज्ञानाच्या आस्वादाला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या दोषाला विशेष ज्ञानाने जाणून, अशा प्रकारे विज्ञानाच्या निस्सरणाला विशेष ज्ञानाने जाणून, विज्ञानाविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने आणि निरोधाने, उपादानरहित (आसक्तीशिवाय) मुक्त झाले आहेत, ते सुविमुक्त (उत्तम प्रकारे मुक्त झालेले) आहेत. जे सुविमुक्त आहेत, ते केवलिन (पूर्णत्व प्राप्त केलेले) आहेत. जे केवलिन आहेत, त्यांच्यासाठी संसाराचे चक्र दर्शविण्यास काही उरलेले नाही. अशा प्रकारे, हे भिक्षूहो, भिक्षू सात स्थानांमध्ये कुशल (सत्तट्ठानकुसलो) होतो.”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhātuso upaparikkhati, āyatanaso upaparikkhati, paṭiccasamuppādaso upaparikkhati[Pg.54]. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti. Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī, imasmiṃ dhammavinaye kevalī vusitavā ‘uttamapuriso’ti vuccatī’’ti. Pañcamaṃ.

“आणि हे भिक्षूहो, भिक्षू तीन प्रकारांनी परीक्षण करणारा (तिविधूपपरिक्खी) कसा होतो? येथे, हे भिक्षूहो, भिक्षू धातूंच्या (मूलतत्त्वांच्या) दृष्टीने परीक्षण करतो, आयतनांच्या दृष्टीने परीक्षण करतो आणि प्रतीत्यसमुत्पादाच्या दृष्टीने परीक्षण करतो. अशा प्रकारे, हे भिक्षूहो, भिक्षू तीन प्रकारांनी परीक्षण करणारा होतो. हे भिक्षूहो, जो भिक्षू या सात स्थानांमध्ये कुशल आहे आणि तीन प्रकारांनी परीक्षण करणारा आहे, त्याला या धम्म-विनयामध्ये 'केवली' (पूर्णत्व प्राप्त), 'वुसितवा' (ब्रह्मचर्य पूर्ण केलेला) आणि 'उत्तम पुरुष' असे म्हटले जाते.” पाचवे (सुत्त).

6. Sammāsambuddhasuttaṃ

६. सम्मासम्बुद्ध सुत्त

58. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati.

५८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. “हे भिक्षूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध हे रूपाविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने, निरोधाने आणि उपादानरहित मुक्तीने मुक्त झाल्यामुळे त्यांना 'सम्यक्संबुद्ध' म्हटले जाते. हे भिक्षूहो, प्रज्ञाविमुक्त भिक्षू देखील रूपाविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने, निरोधाने आणि उपादानरहित मुक्तीने मुक्त झाल्यामुळे त्याला 'प्रज्ञाविमुक्त' म्हटले जाते.”

‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho vedanāya nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto vedanāya nibbidā…pe… paññāvimuttoti vuccati.

“हे भिक्षूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध हे वेदनेविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने, निरोधाने आणि उपादानरहित मुक्तीने मुक्त झाल्यामुळे त्यांना 'सम्यक्संबुद्ध' म्हटले जाते. हे भिक्षूहो, प्रज्ञाविमुक्त भिक्षू देखील वेदनेविषयीच्या निर्वेदाने... (तसेच)... मुक्त झाल्यामुळे त्याला 'प्रज्ञाविमुक्त' म्हटले जाते.”

‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto sammāsambuddhoti vuccati. Bhikkhupi, bhikkhave, paññāvimutto viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimutto paññāvimuttoti vuccati.

“हे भिक्षूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध हे संज्ञेविषयीच्या... संस्कारांविषयीच्या... विज्ञानाविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने, निरोधाने आणि उपादानरहित मुक्तीने मुक्त झाल्यामुळे त्यांना 'सम्यक्संबुद्ध' म्हटले जाते. हे भिक्षूहो, प्रज्ञाविमुक्त भिक्षू देखील विज्ञानाविषयीच्या निर्वेदाने, विरागाने, निरोधाने आणि उपादानरहित मुक्तीने मुक्त झाल्यामुळे त्याला 'प्रज्ञाविमुक्त' म्हटले जाते.”

‘‘Tatra kho, bhikkhave, ko viseso, ko adhippayāso, kiṃ nānākaraṇaṃ, tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunā’’ti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaññeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

“तेथे मग, हे भिक्षूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आणि प्रज्ञाविमुक्त भिक्षू यांच्यामध्ये काय विशेष आहे, काय अतिरेक (अधिप्राय) आहे आणि काय फरक आहे?” “भन्ते, आमचे धम्म भगवंतांवरच आधारित आहेत, भगवंतच आमचे मार्गदर्शक आहेत आणि भगवंतच आमचे आश्रयस्थान आहेत. भन्ते, हे फार चांगले होईल जर भगवंतांनीच या भाषणाचा अर्थ स्पष्ट करावा. भगवंतांकडून ऐकून भिक्षू त्याचे स्मरण ठेवतील.” “तसे असेल तर, हे भिक्षूहो, ऐका, नीट मनन करा; मी सांगेन.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले –

‘‘Tathāgato, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā maggaññū, maggavidū, maggakovido; maggānugā ca, bhikkhave, etarahi sāvakā viharanti pacchāsamannāgatā. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso, ayaṃ adhippayāso, idaṃ nānākaraṇaṃ tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa paññāvimuttena bhikkhunā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“हे भिक्षूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध हे आधी उत्पन्न न झालेल्या मार्गाचे उत्पन्न करणारे आहेत, आधी निर्माण न झालेल्या मार्गाचे निर्माण करणारे आहेत, आधी न सांगितलेल्या मार्गाचे सांगणारे आहेत. ते मार्ग जाणणारे (मार्गज्ञू), मार्ग प्रकट करणारे (मार्गविदू) आणि मार्गात कुशल (मार्गकोविद) आहेत. आणि हे भिक्षूहो, आता त्यांचे श्रावक त्या मार्गाचे अनुकरण करत विहरतात आणि नंतर त्या मार्गाने युक्त होतात. हे भिक्षूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध आणि प्रज्ञाविमुक्त भिक्षू यांच्यामध्ये हाच विशेष, हाच अतिरेक आणि हाच फरक आहे.” सहावे (सुत्त).

7. Anattalakkhaṇasuttaṃ

७. अनत्तलक्खण सुत्त

59. Ekaṃ [Pg.55] samayaṃ bhagavā bārāṇasiyaṃ viharati isipatane migadāye. Tatra kho bhagavā pañcavaggiye bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

५९. एका वेळी भगवंत वाराणसी येथील इसिपतनच्या मृगदावात (सारनाथ येथे) विहरत होते. तेथे भगवंतांनी पंचवर्गीय भिक्षूंना संबोधित केले – “भिक्षूहो!” “भन्ते!” असे म्हणून त्या भिक्षूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले –

‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati rūpe – ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’’ti.

“हे भिक्षूहो, रूप अनात्मा (अनात्म) आहे. हे भिक्षूहो, जर हे रूप आत्मा असते, तर हे रूप पीडेला (आजाराला) कारणीभूत झाले नसते, आणि रूपाच्या बाबतीत असे इच्छिता आले असते की – ‘माझे रूप असे असावे, माझे रूप असे नसावे.’ परंतु, हे भिक्षूहो, रूप अनात्मा असल्यामुळे, रूप पीडेला कारणीभूत होते, आणि रूपाच्या बाबतीत असे इच्छिता येत नाही की – ‘माझे रूप असे असावे, माझे रूप असे नसावे.’”

‘‘Vedanā anattā. Vedanā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ vedanā ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, vedanā anattā, tasmā vedanā ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati vedanāya – ‘evaṃ me vedanā hotu, evaṃ me vedanā mā ahosī’’’ti.

“वेदना अनात्मा आहे. हे भिक्षूहो, जर ही वेदना आत्मा असती, तर ही वेदना पीडेला कारणीभूत झाली नसती, आणि वेदनेच्या बाबतीत असे इच्छिता आले असते की – ‘माझी वेदना अशी असावी, माझी वेदना अशी नसावी.’ परंतु, हे भिक्षूहो, वेदना अनात्मा असल्यामुळे, वेदना पीडेला कारणीभूत होते, आणि वेदनेच्या बाबतीत असे इच्छिता येत नाही की – ‘माझी वेदना अशी असावी, माझी वेदना अशी नसावे.’”

‘‘Saññā anattā…pe… saṅkhārā anattā. Saṅkhārā ca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissaṃsu, nayidaṃ saṅkhārā ābādhāya saṃvatteyyuṃ, labbhetha ca saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’nti. Yasmā ca kho, bhikkhave, saṅkhārā anattā, tasmā saṅkhārā ābādhāya saṃvattanti, na ca labbhati saṅkhāresu – ‘evaṃ me saṅkhārā hontu, evaṃ me saṅkhārā mā ahesu’’’nti.

“संज्ञा अनात्मा आहे... (तसेच)... संस्कार अनात्मा आहेत. हे भिक्षूहो, जर हे संस्कार आत्मा असते, तर हे संस्कार पीडेला कारणीभूत झाले नसते, आणि संस्कारांच्या बाबतीत असे इच्छिता आले असते की – ‘माझे संस्कार असे असावेत, माझे संस्कार असे नसावेत.’ परंतु, हे भिक्षूहो, संस्कार अनात्मा असल्यामुळे, संस्कार पीडेला कारणीभूत होतात, आणि संस्कारांच्या बाबतीत असे इच्छिता येत नाही की – ‘माझे संस्कार असे असावेत, माझे संस्कार असे नसावेत.’”

‘‘Viññāṇaṃ anattā. Viññāṇañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṃ viññāṇaṃ ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, viññāṇaṃ anattā, tasmā viññāṇaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati viññāṇe – ‘evaṃ me viññāṇaṃ hotu, evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’’ti.

“विज्ञान अनात्मा आहे. हे भिक्षूहो, जर हे विज्ञान आत्मा असते, तर हे विज्ञान पीडेला कारणीभूत झाले नसते, आणि विज्ञानाच्या बाबतीत असे इच्छिता आले असते की – ‘माझे विज्ञान असे असावे, माझे विज्ञान असे नसावे.’ परंतु, हे भिक्षूहो, विज्ञान अनात्मा असल्यामुळे, विज्ञान पीडेला कारणीभूत होते, आणि विज्ञानाच्या बाबतीत असे इच्छिता येत नाही की – ‘माझे विज्ञान असे असावे, माझे विज्ञान असे नसावे.’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me [Pg.56] attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःख की सुख?” “दुःख, भन्ते.” “जे अनित्य, दुःख आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याकडे ‘हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे’ अशा प्रकारे पाहणे योग्य आहे का?” “नाही, भन्ते.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःख की सुख?” “दुःख, भन्ते.” “जे अनित्य, दुःख आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याकडे ‘हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे’ अशा प्रकारे पाहणे योग्य आहे का?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā…pe… yā dūre santike vā, sabbā vedanā – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

“म्हणूनच, भिक्षूंनो, कोणतेही रूप असो— मग ते भूतकाळातील, भविष्यकाळातील किंवा वर्तमानकाळातील असो; अंतर्गत असो वा बाह्य असो; स्थूल असो वा सूक्ष्म असो; हीन असो वा श्रेष्ठ असो; दूर असो वा जवळ असो— त्या सर्व रूपाकडे ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. कोणतीही वेदना असो— मग ती भूतकाळातील, भविष्यकाळातील किंवा वर्तमानकाळातील असो; अंतर्गत असो वा बाह्य असो...पे... दूर असो वा जवळ असो— त्या सर्व वेदनेकडे ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे।”

‘‘Yā kāci saññā…pe… ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… ye dūre santike vā, sabbe saṅkhārā – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

“कोणतीही संज्ञा असो...पे... कोणतेही संस्कार असोत— मग ते भूतकाळातील, भविष्यकाळातील किंवा वर्तमानकाळातील असोत; अंतर्गत असोत वा बाह्य असोत...पे... दूर असोत वा जवळ असोत— त्या सर्व संस्कारांकडे ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे।”

‘‘Yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

“कोणतेही विज्ञान असो— मग ते भूतकाळातील, भविष्यकाळातील किंवा वर्तमानकाळातील असो; अंतर्गत असो वा बाह्य असो; स्थूल असो वा सूक्ष्म असो; हीन असो वा श्रेष्ठ असो; दूर असो वा जवळ असो— त्या सर्व विज्ञानाकडे ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे।”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

“भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयी विरक्त होतो, वेदनेविषयी विरक्त होतो, संज्ञेविषयी विरक्त होतो, संस्कारांविषयी विरक्त होतो, विज्ञानाविषयी विरक्त होतो. विरक्त झाल्यामुळे तो रागरहित होतो; वैराग्यामुळे मुक्त होतो. मुक्त झाल्यावर ‘मुक्त झाले’ असे ज्ञान होते. ‘जन्म क्षीण झाला आहे, ब्रह्मचर्य आचरले गेले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या स्थितीसाठी काहीही करायचे उरलेले नाही’ असे तो जाणतो।”

Idamavoca bhagavā. Attamanā pañcavaggiyā bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinanduṃ.

भगवंतांनी हे सांगितले. संतुष्ट झालेल्या पंचवर्गीय भिक्षूंनी भगवंतांच्या वचनांचे मनापासून स्वागत केले.

Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti. Sattamaṃ.

आणि हे प्रवचन दिले जात असताना, पंचवर्गीय भिक्षूंची चित्ते उपादान न करता आसवांपासून मुक्त झाली. (सातवे सूक्त)

8. Mahālisuttaṃ

८. महाली सुत्त

60. Evaṃ [Pg.57] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho mahāli licchavi yena bhagavā tenupasaṅkami …pe… ekamantaṃ nisinno kho mahāli licchavi bhagavantaṃ etadavoca –

६०. असे मी ऐकले आहे— एका वेळी भगवान वैशाली येथील महावनातील कूटागारशाळेत विहार करत होते. तेव्हा महाली लिच्छवी जेथे भगवान होते तेथे आला...पे... आणि एका बाजूला बसून महाली लिच्छवी भगवंतांना असे म्हणाला—

‘‘Pūraṇo, bhante, kassapo evamāha – ‘natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; ahetū appaccayā sattā visujjhantī’ti. Idha, bhagavā kimāhā’’ti?

“भन्ते, पूरण कस्सप असे म्हणतात— ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही; हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय प्राणी संक्लिष्ट होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही; हेतूशिवाय आणि प्रत्ययाशिवाय प्राणी विशुद्ध होतात.’ याविषयी भगवान काय म्हणतात?”

‘‘Atthi, mahāli, hetu atthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti. Atthi, mahāli, hetu, atthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā; sahetū sappaccayā sattā visujjhantī’’ti.

“महाली, प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी हेतू आहे, प्रत्यय आहे; हेतू आणि प्रत्यय असल्यामुळेच प्राणी संक्लिष्ट होतात. महाली, प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी हेतू आहे, प्रत्यय आहे; हेतू आणि प्रत्यय असल्यामुळेच प्राणी विशुद्ध होतात।”

‘‘Katamo pana, bhante, hetu katamo paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; kathaṃ sahetū sappaccayā sattā saṃkilissantī’’ti?

“पण भन्ते, प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी कोणता हेतू आणि कोणता प्रत्यय आहे? प्राणी हेतू आणि प्रत्यय असल्यामुळे कशा प्रकारे संक्लिष्ट होतात?”

‘‘Rūpañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, nayidaṃ sattā rūpasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, tasmā sattā rūpasmiṃ sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayaṃ kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya; evaṃ sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti.

“महाली, जर हे रूप केवळ दुःखमयच असते, दुःखाने ग्रासलेले, दुःखात बुडालेले असते आणि त्यात सुखाचा लवलेशही नसता, तर प्राणी या रूपावर आसक्त झाले नसते. परंतु, महाली, रूप हे सुखकारक आहे, सुखाने युक्त आहे, सुखात बुडालेले आहे आणि ते केवळ दुःखानेच ग्रासलेले नाही, म्हणूनच प्राणी रूपावर आसक्त होतात. आसक्तीमुळे ते बद्ध होतात आणि बंधनामुळे ते संक्लिष्ट होतात. महाली, प्राण्यांच्या संक्लेशाचा हाच हेतू आहे, हाच प्रत्यय आहे; अशा प्रकारे हेतू आणि प्रत्यय असल्यामुळे प्राणी संक्लिष्ट होतात.”

‘‘Vedanā ca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhā abhavissa dukkhānupatitā dukkhāvakkantā anavakkantā sukhena, nayidaṃ sattā vedanāya sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, vedanā sukhā sukhānupatitā sukhāvakkantā anavakkantā dukkhena, tasmā sattā vedanāya sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayampi kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Evampi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti.

“महाली, जर ही वेदना केवळ दुःखमयच असती, दुःखाने ग्रासलेली, दुःखात बुडालेली असती आणि त्यात सुखाचा लवलेशही नसता, तर प्राणी या वेदनेवर आसक्त झाले नसते. परंतु, महाली, वेदना ही सुखकारक आहे, सुखाने युक्त आहे, सुखात बुडालेली आहे आणि ती केवळ दुःखानेच ग्रासलेली नाही, म्हणूनच प्राणी वेदनेवर आसक्त होतात. आसक्तीमुळे ते बद्ध होतात आणि बंधनामुळे ते संक्लिष्ट होतात. महाली, प्राण्यांच्या संक्लेशाचा हासुद्धा हेतू आहे, हाच प्रत्यय आहे. अशा प्रकारेही हेतू आणि प्रत्यय असल्यामुळे प्राणी संक्लिष्ट होतात.”

‘‘Saññā ca hidaṃ, mahāli…pe… saṅkhārā ca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhā abhavissaṃsu dukkhānupatitā dukkhāvakkantā anavakkantā sukhena, nayidaṃ sattā [Pg.58] saṅkhāresu sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, saṅkhārā sukhā sukhānupatitā sukhāvakkantā anavakkantā dukkhena, tasmā sattā saṅkhāresu sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayampi kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Evampi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissanti.

“महाली, जर ही संज्ञा...पे... जर हे संस्कार केवळ दुःखमयच असते, दुःखाने ग्रासलेले, दुःखात बुडालेले असते आणि त्यात सुखाचा लवलेशही नसता, तर प्राणी या संस्कारांवर आसक्त झाले नसते. परंतु, महाली, संस्कार हे सुखकारक आहेत, सुखाने युक्त आहेत, सुखात बुडालेले आहेत आणि ते केवळ दुःखानेच ग्रासलेले नाहीत, म्हणूनच प्राणी संस्कारांवर आसक्त होतात. आसक्तीमुळे ते बद्ध होतात आणि बंधनामुळे ते संक्लिष्ट होतात. महाली, प्राण्यांच्या संक्लेशाचा हासुद्धा हेतू आहे, हाच प्रत्यय आहे. अशा प्रकारेही हेतू आणि प्रत्यय असल्यामुळे प्राणी संक्लिष्ट होतात.”

‘‘Viññāṇañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, viññāṇaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, tasmā sattā viññāṇasmiṃ sārajjanti; sārāgā saṃyujjanti; saṃyogā saṃkilissanti. Ayampi kho, mahāli, hetu ayaṃ paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Evampi sahetū sappaccayā sattā saṃkilissantī’’ti.

“महाली, जर हे विज्ञान केवळ दुःखमयच असते, दुःखाने ग्रासलेले, दुःखात बुडालेले असते आणि त्यात सुखाचा लवलेशही नसता, तर प्राणी या विज्ञानावर आसक्त झाले नसते. परंतु, महाली, विज्ञान हे सुखकारक आहे, सुखाने युक्त आहे, सुखात बुडालेले आहे आणि ते केवळ दुःखानेच ग्रासलेले नाही, म्हणूनच प्राणी विज्ञानावर आसक्त होतात. आसक्तीमुळे ते बद्ध होतात आणि बंधनामुळे ते संक्लिष्ट होतात. महाली, प्राण्यांच्या संक्लेशाचा हासुद्धा हेतू आहे, हाच प्रत्यय आहे. अशा प्रकारेही हेतू आणि प्रत्यय असल्यामुळे प्राणी संक्लिष्ट होतात.”

‘‘Katamo pana, bhante, hetu katamo paccayo sattānaṃ visuddhiyā; kathaṃ sahetū sappaccayā sattā visujjhantī’’ti? ‘‘Rūpañca hidaṃ, mahāli, ekantasukhaṃ abhavissa sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, nayidaṃ sattā rūpasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, tasmā sattā rūpasmiṃ nibbindanti; nibbindaṃ virajjanti; virāgā visujjhanti. Ayaṃ kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo, sattānaṃ visuddhiyā. Evaṃ sahetū sappaccayā sattā visujjhanti’’.

“पण भन्ते, प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी कोणता हेतू आणि कोणता प्रत्यय (कारण) आहे? प्राणी सहेतुक आणि सप्रत्यय कसे शुद्ध होतात?” “महाली, जर हे रूप केवळ सुखकारक असते, सुखात बुडालेले असते, सुखात विलीन झालेले असते आणि दुःखाने स्पर्शलेले नसते, तर प्राण्यांना रूपाविषयी वीट (निर्वेद) आला नसता. परंतु, महाली, रूप हे दुःखमय आहे, दुःखात बुडालेले आहे, दुःखात विलीन झालेले आहे आणि सुखाने स्पर्शलेले नाही, म्हणूनच प्राण्यांना रूपाविषयी वीट येतो. वीट आल्यामुळे ते विरागी होतात; विरागामुळे ते शुद्ध होतात. महाली, प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी हाच हेतू आणि हाच प्रत्यय आहे. अशा प्रकारे, सहेतुक आणि सप्रत्यय प्राणी शुद्ध होतात.”

‘‘Vedanā ca hidaṃ, mahāli, ekantasukhā abhavissa…pe… saññā ca hidaṃ, mahāli…pe… saṅkhārā ca hidaṃ, mahāli, ekantasukhā abhavissaṃsu…pe… viññāṇañca hidaṃ, mahāli, ekantasukhaṃ abhavissa sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, nayidaṃ sattā viññāṇasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, viññāṇaṃ dukkhaṃ dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, tasmā sattā viññāṇasmiṃ nibbindanti; nibbindaṃ virajjanti; virāgā visujjhanti. Ayaṃ kho, mahāli, hetu, ayaṃ paccayo, sattānaṃ visuddhiyā. Evampi sahetū sappaccayā sattā visujjhantī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“महाली, जर ही वेदना केवळ सुखकारक असती... पे... संज्ञा केवळ सुखकारक असती... पे... संस्कार केवळ सुखकारक असते... पे... आणि जर हे विज्ञान केवळ सुखकारक असते, सुखात बुडालेले असते, सुखात विलीन झालेले असते आणि दुःखाने स्पर्शलेले नसते, तर प्राण्यांना विज्ञानाविषयी वीट आला नसता. परंतु, महाली, विज्ञान हे दुःखमय आहे, दुःखात बुडालेले आहे, दुःखात विलीन झालेले आहे आणि सुखाने स्पर्शलेले नाही, म्हणूनच प्राण्यांना विज्ञानाविषयी वीट येतो. वीट आल्यामुळे ते विरागी होतात; विरागामुळे ते शुद्ध होतात. महाली, प्राण्यांच्या शुद्धीसाठी हाच हेतू आणि हाच प्रत्यय आहे. अशा प्रकारे, सहेतुक आणि सप्रत्यय प्राणी शुद्ध होतात.” आठवे (सुत्त समाप्त).

9. Ādittasuttaṃ

९. आदित्यसुत्त (प्रदीप्त सुत्त)

61. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, ādittaṃ, vedanā ādittā, saññā ādittā, saṅkhārā ādittā, viññāṇaṃ ādittaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi [Pg.59] nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Navamaṃ.

६१. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, रूप प्रदीप्त आहे, वेदना प्रदीप्त आहे, संज्ञा प्रदीप्त आहे, संस्कार प्रदीप्त आहेत, विज्ञान प्रदीप्त आहे. भिक्खूहो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयीही विन्मुख होतो, वेदनेविषयीही... संज्ञेविषयीही... संस्कारांविषयीही... विज्ञानाविषयीही विन्मुख होतो. विन्मुख झाल्यामुळे तो विरागी होतो; विरागामुळे तो मुक्त होतो. मुक्त झाल्यावर ‘मुक्त झाले’ असे ज्ञान होते. ‘जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पाळले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही’ हे तो जाणतो.” नववे (सुत्त समाप्त).

10. Niruttipathasuttaṃ

१०. निरुक्तिपथसुत्त (भाषेचे मार्ग सुत्त)

62. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Tayome, bhikkhave, niruttipathā adhivacanapathā paññattipathā asaṅkiṇṇā asaṅkiṇṇapubbā, na saṅkīyanti, na saṅkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katame tayo? Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa samaññā, ‘ahosī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

६२. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे तीन निरुक्तिपथ (भाषेचे मार्ग), अधिवचनपथ (पदनाम मार्ग) आणि प्रज्ञप्तिपथ (वर्णन मार्ग) आहेत, जे असंकीर्ण (अमिश्रित) आहेत, पूर्वी कधीही संकीर्ण झाले नाहीत, आता संकीर्ण होत नाहीत आणि भविष्यातही संकीर्ण होणार नाहीत; जे सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे नाकारले जात नाहीत. कोणते तीन? भिक्खूहो, जे रूप भूतकाळातील आहे, निरुद्ध (नष्ट) झाले आहे, विपरिणत (बदलले) आहे, त्याला ‘होते’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘होते’ असे नाव दिले जाते, ‘होते’ असे वर्णन केले जाते; त्याला ‘आहे’ किंवा ‘असेल’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yā vedanā atītā niruddhā vipariṇatā ‘ahosī’ti tassā saṅkhā, ‘ahosī’ti tassā samaññā, ‘ahosī’ti tassā paññatti; na tassā saṅkhā ‘atthī’ti, na tassā saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

“जी वेदना भूतकाळातील आहे, निरुद्ध झाली आहे, विपरिणत झाली आहे, तिला ‘होती’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘होती’ असे नाव दिले जाते, ‘होती’ असे वर्णन केले जाते; तिला ‘आहे’ किंवा ‘असेल’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yā saññā… ye saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā ‘ahesu’nti tesaṃ saṅkhā, ‘ahesu’nti tesaṃ samaññā, ‘ahesu’nti tesaṃ paññatti; na tesaṃ saṅkhā ‘atthī’ti, na tesaṃ saṅkhā ‘bhavissantī’’’ti.

“जी संज्ञा... जे संस्कार भूतकाळातील आहेत, निरुद्ध झाले आहेत, विपरिणत झाले आहेत, त्यांना ‘होते’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘होते’ असे नाव दिले जाते, ‘होते’ असे वर्णन केले जाते; त्यांना ‘आहेत’ किंवा ‘असतील’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yaṃ viññāṇaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa samaññā, ‘ahosī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

“जे विज्ञान भूतकाळातील आहे, निरुद्ध झाले आहे, विपरिणत झाले आहे, त्याला ‘होते’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘होते’ असे नाव दिले जाते, ‘होते’ असे वर्णन केले जाते; त्याला ‘आहे’ किंवा ‘असेल’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ, ‘bhavissatī’ti tassa saṅkhā, ‘bhavissatī’ti tassa samaññā, ‘bhavissatī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘ahosī’’’ti.

“भिक्खूहो, जे रूप अद्याप उत्पन्न झालेले नाही, प्रकट झालेले नाही, त्याला ‘असेल’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘असेल’ असे नाव दिले जाते, ‘असेल’ असे वर्णन केले जाते; त्याला ‘आहे’ किंवा ‘होते’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yā vedanā ajātā apātubhūtā, ‘bhavissatī’ti tassā saṅkhā, ‘bhavissatī’ti tassā samaññā, ‘bhavissatī’ti tassā paññatti; na tassā saṅkhā ‘atthī’ti, na tassā saṅkhā ‘ahosī’’’ti.

“जी वेदना अद्याप उत्पन्न झालेली नाही, प्रकट झालेली नाही, तिला ‘असेल’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘असेल’ असे नाव दिले जाते, ‘असेल’ असे वर्णन केले जाते; तिला ‘आहे’ किंवा ‘होती’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yā saññā… ye saṅkhārā ajātā apātubhūtā, ‘bhavissantī’ti tesaṃ saṅkhā, ‘bhavissantī’ti tesaṃ samaññā, ‘bhavissantī’ti tesaṃ paññatti; na tesaṃ saṅkhā ‘atthī’ti, na tesaṃ saṅkhā ‘ahesu’’’nti.

“जी संज्ञा... जे संस्कार अद्याप उत्पन्न झालेले नाहीत, प्रकट झालेले नाहीत, त्यांना ‘असतील’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘असतील’ असे नाव दिले जाते, ‘असतील’ असे वर्णन केले जाते; त्यांना ‘आहेत’ किंवा ‘होते’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yaṃ [Pg.60] viññāṇaṃ ajātaṃ apātubhūtaṃ, ‘bhavissatī’ti tassa saṅkhā, ‘bhavissatī’ti tassa samaññā, ‘bhavissatī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘ahosī’’’ti.

“जे विज्ञान अद्याप उत्पन्न झालेले नाही, प्रकट झालेले नाही, त्याला ‘असेल’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘असेल’ असे नाव दिले जाते, ‘असेल’ असे वर्णन केले जाते; त्याला ‘आहे’ किंवा ‘होते’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, ‘atthī’ti tassa saṅkhā, ‘atthī’ti tassa samaññā, ‘atthī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘ahosī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

“भिक्खूहो, जे रूप उत्पन्न झाले आहे, प्रकट झाले आहे, त्याला ‘आहे’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘आहे’ असे नाव दिले जाते, ‘आहे’ असे वर्णन केले जाते; त्याला ‘होते’ किंवा ‘असेल’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yā vedanā jātā pātubhūtā, ‘atthī’ti tassā saṅkhā, ‘atthī’ti tassā samaññā, ‘atthī’ti tassā paññatti; na tassā saṅkhā ‘ahosī’ti, na tassā saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

“जी वेदना उत्पन्न झाली आहे, प्रकट झाली आहे, तिला ‘आहे’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘आहे’ असे नाव दिले जाते, ‘आहे’ असे वर्णन केले जाते; तिला ‘होती’ किंवा ‘असेल’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yā saññā… ye saṅkhārā jātā pātubhūtā, ‘atthī’ti tesaṃ saṅkhā, ‘atthī’ti tesaṃ samaññā, ‘atthī’ti tesaṃ paññatti; na tesaṃ saṅkhā ‘ahesu’nti, na tesaṃ saṅkhā, ‘bhavissantī’’’ti.

“जी संज्ञा... जे संस्कार उत्पन्न झाले आहेत, प्रकट झाले आहेत, त्यांना ‘आहेत’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘आहेत’ असे नाव दिले जाते, ‘आहेत’ असे वर्णन केले जाते; त्यांना ‘होते’ किंवा ‘असतील’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Yaṃ viññāṇaṃ jātaṃ pātubhūtaṃ, ‘atthī’ti tassa saṅkhā, ‘atthī’ti tassa samaññā, ‘atthī’ti tassa paññatti; na tassa saṅkhā ‘ahosī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’’’ti.

“जे विज्ञान उत्पन्न झाले आहे, प्रकट झाले आहे, त्याला ‘आहे’ अशी संज्ञा दिली जाते, ‘आहे’ असे नाव दिले जाते, ‘आहे’ असे वर्णन केले जाते; त्याला ‘होते’ किंवा ‘असेल’ अशी संज्ञा दिली जात नाही.”

‘‘Ime kho, bhikkhave, tayo niruttipathā adhivacanapathā paññattipathā asaṅkiṇṇā asaṅkiṇṇapubbā, na saṅkīyanti, na saṅkīyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Yepi te, bhikkhave, ahesuṃ ukkalā vassabhaññā ahetukavādā akiriyavādā natthikavādā, tepime tayo niruttipathe adhivacanapathe paññattipathe na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsu. Taṃ kissa hetu? Nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayā’’ti.

“भिक्खूहो, हे तीन निरुक्तिपथ, अधिवचनपथ आणि प्रज्ञप्तिपथ आहेत, जे असंकीर्ण आहेत, पूर्वी कधीही संकीर्ण झाले नाहीत, आता संकीर्ण होत नाहीत आणि भविष्यातही संकीर्ण होणार नाहीत; जे सुज्ञ श्रमण आणि ब्राह्मणांद्वारे नाकारले जात नाहीत. भिक्खूहो, उक्कल देशातील जे वस्स आणि भञ्ञ नावाचे अहेतुकवादी, अक्रियावादी आणि नास्तिकवादी होते, त्यांनीसुद्धा या तीन निरुक्तिपथांना, अधिवचनपथांना आणि प्रज्ञप्तिपथांना निंदनीय किंवा नाकारण्याजोगे मानले नाही. ते कशामुळे? कारण त्यांना निंदा, आघात, दोषारोप आणि उपालंभाची (टीकेची) भीती होती.”

Upayavaggo chaṭṭho.

उपायवर्ग सहावा.

Tassuddānaṃ –

त्याचे उद्दान (थोडक्यात सारांश) –

Upayo bījaṃ udānaṃ, upādānaparivattaṃ;

Sattaṭṭhānañca sambuddho, pañcamahāli ādittā.Vaggo niruttipathena cāti.

उपाय, बीज, उदान, उपादानपरिवत्त, सप्तस्थान, संबुद्ध, पंच (पंचवग्गीय), महालि, आदित्य आणि निरुक्तिपथ या सुत्तांसह हा वर्ग समाप्त होतो.

7. Arahantavaggo

७. अरहंतवर्ग

1. Upādiyamānasuttaṃ

१. उपादियमानसुत्त (आसक्ती सुत्त)

63. Evaṃ [Pg.61] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Upādiyamāno kho, bhikkhu, baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti.

६३. मी असे ऐकले आहे – एका वेळी भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा एक भिक्खू भगवंतांकडे गेला; तिथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, जर भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश केला तर बरे होईल, जेणेकरून भगवंतांकडून धम्म ऐकून मी एकटा, एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू शकेन.” “भिक्खू, जो आसक्ती धरतो, तो माराने बांधला जातो; जो आसक्ती धरत नाही, तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो.” “भगवंता, मला समजले; सुगता, मला समजले.”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Saññaṃ… saṅkhāre … viññāṇaṃ upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“पण भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तुला कसा समजला?” “भंते, रूपाची आसक्ती धरल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; आसक्ती न धरल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. वेदनेची आसक्ती धरल्याने... संज्ञेची... संस्कारांची... विज्ञानाची आसक्ती धरल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; आसक्ती न धरल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मला असा समजला आहे.”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upādiyamāno baddho mārassa; anupādiyamāno mutto pāpimato. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti.

“साधू, साधू, भिक्खू! भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तुला खूप चांगल्या प्रकारे समजला आहे. भिक्खू, रूपाची आसक्ती धरल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; आसक्ती न धरल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. वेदनेची... संज्ञेची... संस्कारांची... विज्ञानाची आसक्ती धरल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; आसक्ती न धरल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजला पाहिजे.”

Atha kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ [Pg.62] karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Paṭhamaṃ.

त्यानंतर तो भिक्खू भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन व कौतुक करून, आसनावरून उठून, भगवंतांना अभिवादन व प्रदक्षिणा करून निघून गेला. त्यानंतर तो भिक्खू एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू लागला. लवकरच – ज्या ध्येयासाठी कुलीन पुत्र योग्य प्रकारे घरादाराचा त्याग करून गृहहीन प्रव्रज्या ग्रहण करतात, ते सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मचर्याचे अंतिम ध्येय त्याने याच जन्मात स्वतःच्या उच्च ज्ञानाने (अभिज्ञा) साक्षात करून, प्राप्त करून घेतले आणि तो त्यात विहार करू लागला. “जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही,” असे त्याने प्रत्यक्ष जाणले. आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. पहिले (सुत्त).

2. Maññamānasuttaṃ

२. मञ्ञमान सुत्त

64. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Maññamāno kho, bhikkhu, baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti.

६४. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा एक भिक्खू...पे... एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा...पे... उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू शकेन.” “भिक्खू, जो (मी-माझे अशी) कल्पना करतो, तो माराने बांधला जातो; जो कल्पना करत नाही, तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो.” “भगवंता, मला समजले; सुगता, मला समजले.”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“पण भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तुला कसा समजला?” “भंते, रूपाविषयी कल्पना केल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; कल्पना न केल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी... विज्ञानाविषयी कल्पना केल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; कल्पना न केल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मला असा समजला आहे.”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ maññamāno baddho mārassa; amaññamāno mutto pāpimato. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Dutiyaṃ.

“साधू, साधू, भिक्खू! भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तुला खूप चांगल्या प्रकारे समजला आहे. भिक्खू, रूपाविषयी कल्पना केल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; कल्पना न केल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी... विज्ञानाविषयी कल्पना केल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; कल्पना न केल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजला पाहिजे.”...पे... आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. दुसरे (सुत्त).

3. Abhinandamānasuttaṃ

३. अभिनन्दमान सुत्त

65. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena…pe… pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Abhinandamāno kho, bhikkhu, baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā, aññātaṃ sugatā’’ti.

६५. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा एक भिक्खू...पे... एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात...पे... दृढनिश्चयी होऊन विहार करू शकेन.” “भिक्खू, जो अत्यंत आनंद मानतो, तो माराने बांधला जातो; जो अत्यंत आनंद मानत नाही, तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो.” “भगवंता, मला समजले; सुगता, मला समजले.”

‘‘Yathā [Pg.63] kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“पण भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तुला कसा समजला?” “भंते, रूपात अत्यंत आनंद मानल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; अत्यंत आनंद न मानल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. वेदनेत... संज्ञेत... संस्कारांत... विज्ञानात अत्यंत आनंद मानल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; अत्यंत आनंद न मानल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मला असा समजला आहे.”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre … viññāṇaṃ abhinandamāno baddho mārassa; anabhinandamāno mutto pāpimato. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Tatiyaṃ.

“साधू, साधू, भिक्खू! भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तुला खूप चांगल्या प्रकारे समजला आहे. भिक्खू, रूपात अत्यंत आनंद मानल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; अत्यंत आनंद न मानल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. वेदनेत... संज्ञेत... संस्कारांत... विज्ञानात अत्यंत आनंद मानल्याने मनुष्य माराने बांधला जातो; अत्यंत आनंद न मानल्याने तो पापी (मारा) पासून मुक्त होतो. भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजला पाहिजे.”...पे... आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. तिसरे (सुत्त).

4. Aniccasuttaṃ

४. अनिच्च सुत्त

66. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā; aññātaṃ sugatā’’ti.

६६. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा एक भिक्खू...पे... एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा...पे... उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहार करू शकेन.” “भिक्खू, जे काही अनित्य आहे, त्यावरील तुझी तृष्णा (छंद) तू सोडून दिली पाहिजेस.” “भगवंता, मला समजले; सुगता, मला समजले.”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, aniccaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“पण भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू कसा समजतोस?” “भंते, रूप खरोखरच अनित्य आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मी अशा प्रकारे समजतो.”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra kho te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Catutthaṃ.

“साधू, साधू भिक्खू! भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू खूप चांगल्या प्रकारे समजला आहेस. भिक्खू, रूप खरोखरच अनित्य आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस. वेदना अनित्य आहे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस. भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजून घेतला पाहिजे.” ...पे... आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. चौथे.

5. Dukkhasuttaṃ

५. दुःखसुत्त

67. Sāvatthinidānaṃ[Pg.64]. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ bhagavā; aññātaṃ sugatā’’ti.

६७. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा एक भिक्खू...पे... एका बाजूला बसून तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा...पे... जेणेकरून मी उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरेन.” “भिक्खू, जे काही दुःखकारक आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस.” “भगवंता, मला समजले; सुगता, मला समजले.”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, dukkhaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ dukkhaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“पण भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू कसा समजतोस?” “भंते, रूप खरोखरच दुःखकारक आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान दुःखकारक आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मी अशा प्रकारे समजतो.”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho bhikkhu, dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Pañcamaṃ.

“साधू, साधू भिक्खू! भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू खूप चांगल्या प्रकारे समजला आहेस. भिक्खू, रूप खरोखरच दुःखकारक आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान दुःखकारक आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस. भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजून घेतला पाहिजे.” ...पे... आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. पाचवे.

6. Anattasuttaṃ

६. अनत्तसुत्त

68. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yo kho, bhikkhu, anattā; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

६८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा एक भिक्खू...पे... एका बाजूला बसून तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा...पे... जेणेकरून मी उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरेन.” “भिक्खू, जे काही अनात्म आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस.” “भगवंता, मला समजले; सुगता, मला समजले.”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, anattā; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“पण भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू कसा समजतोस?” “भंते, रूप खरोखरच अनात्म आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मी अशा प्रकारे समजतो.”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, anattā; tatra te chando pahātabbo[Pg.65]. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Chaṭṭhaṃ.

“साधू, साधू भिक्खू! भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू खूप चांगल्या प्रकारे समजला आहेस. भिक्खू, रूप खरोखरच अनात्म आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस. भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजून घेतला पाहिजे.” ...पे... आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. सहावे.

7. Anattaniyasuttaṃ

७. अनत्तनीयसुत्त

69. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu…pe… vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, anattaniyaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

६९. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा एक भिक्खू...पे... एका बाजूला बसून तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा...पे... जेणेकरून मी विहरेन.” “भिक्खू, जे काही अनात्मीय (स्वतःच्या मालकीचे नसलेले) आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस.” “भगवंता, मला समजले; सुगता, मला समजले.”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, anattaniyaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattaniyaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“पण भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू कसा समजतोस?” “भंते, रूप खरोखरच अनात्मीय आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्मीय आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मी अशा प्रकारे समजतो.”

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, anattaniyaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattaniyaṃ; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Sattamaṃ.

“साधू, साधू भिक्खू! भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू खूप चांगल्या प्रकारे समजला आहेस. भिक्खू, रूप खरोखरच अनात्मीय आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्मीय आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस. भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजून घेतला पाहिजे.” ...पे... आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. सातवे.

8. Rajanīyasaṇṭhitasuttaṃ

८. रजनीयसण्ठितसुत्त

70. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā…pe… vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra te chando pahātabbo’’ti. ‘‘Aññātaṃ, bhagavā; aññātaṃ, sugatā’’ti.

७०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा एक भिक्खू...पे... एका बाजूला बसून तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश करावा, जेणेकरून मी भगवंतांकडून धम्म ऐकून...पे... विहरेन.” “भिक्खू, जे काही मोहक (राग उत्पन्न करणारे) आहे; त्यावरील तुझी आसक्ती तू त्यागली पाहिजेस.” “भगवंता, मला समजले; सुगता, मला समजले.”

‘‘Yathā kathaṃ pana tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsī’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, bhante, rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra me chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra me chando pahātabbo. Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti.

“पण भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू कसा समजतोस?” “भंते, रूप खरोखरच मोहक आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान मोहक आहे; त्यावरील माझी आसक्ती मी त्यागली पाहिजे. भंते, भगवंतांनी संक्षेपात सांगितलेल्या या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ मी अशा प्रकारे समजतो.”

‘‘Sādhu [Pg.66] sādhu bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi. Rūpaṃ kho, bhikkhu, rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra te chando pahātabbo. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ rajanīyasaṇṭhitaṃ; tatra te chando pahātabbo. Imassa kho, bhikkhu, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti…pe… aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. Aṭṭhamaṃ.

“साधु, साधु भिक्खू! हे भिक्खू, खूप छान! मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ तू चांगल्या प्रकारे समजून घेतला आहेस. हे भिक्खू, रूप हे आसक्ती निर्माण करणारे (रंजनीय) आहे; त्यावरील तुझी इच्छा (छंद) तू सोडून दिली पाहिजेस. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान हे आसक्ती निर्माण करणारे आहे; त्यावरील तुझी इच्छा तू सोडून दिली पाहिजेस. हे भिक्खू, मी संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ अशा प्रकारे समजून घेतला पाहिजे.” ...आणि तो भिक्खू अर्हतांपैकी एक झाला. आठवे.

9. Rādhasuttaṃ

९. राध सुत्त

71. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā rādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti? ‘‘Yaṃ kiñci, rādha, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, rādha, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti…pe… aññataro ca panāyasmā rādho arahataṃ ahosīti. Navamaṃ.

७१. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा आयुष्यमान राध जेथे भगवान होते तेथे गेले; जवळ जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले आणि भगवंतांना म्हणाले – “भन्ते, कशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि कशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सविज्ञान (चेतन) शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममकार) आणि 'मान-अनुशय' (अहंकाराची सुप्त प्रवृत्ती) निर्माण होत नाहीत?” “राध, कोणतेही रूप असो—भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत (उत्कृष्ट), दूर किंवा जवळ असलेले—त्या सर्व रूपाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे योग्य प्रज्ञेने (सम्यक प्रज्ञेने) जसे आहे तसे (यथाभूत) पाहिले पाहिजे. कोणतीही वेदना... कोणतीही संज्ञा... कोणतेही संस्कार... कोणतेही विज्ञान असो—भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील... दूर किंवा जवळ असलेले—त्या सर्व विज्ञानाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे योग्य प्रज्ञेने जसे आहे तसे पाहिले पाहिजे. राध, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सविज्ञान शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये 'मी-पणा', 'माझे-पणा' आणि 'मान-अनुशय' निर्माण होत नाहीत.” ...आणि आयुष्यमान राध अर्हतांपैकी एक झाले. नववे.

10. Surādhasuttaṃ

१०. सुराध सुत्त

72. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā surādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti, vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti? ‘‘Yaṃ kiñci, surādha, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā [Pg.67] sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Evaṃ kho, surādha, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye, bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti…pe… aññataro ca panāyasmā surādho arahataṃ ahosīti. Dasamaṃ.

७२. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा आयुष्यमान सुराध जेथे भगवान होते तेथे गेले आणि भगवंतांना म्हणाले – “भन्ते, कशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि कशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीचे मन या सविज्ञान शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये 'मी-पणा', 'माझे-पणा' आणि 'मान' (अहंकार) यांपासून मुक्त होते, भेदभावाच्या पलीकडे जाते, शांत आणि सुविमुक्त होते?” “सुराध, कोणतेही रूप असो—भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील... दूर किंवा जवळ असलेले—त्या सर्व रूपाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे योग्य प्रज्ञेने जसे आहे तसे पाहून मनुष्य उपादानरहित (आसक्तीशिवाय) विमुक्त होतो. कोणतीही वेदना... कोणतीही संज्ञा... कोणतेही संस्कार... कोणतेही विज्ञान असो—भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत, दूर किंवा जवळ असलेले—त्या सर्व विज्ञानाला 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे योग्य प्रज्ञेने जसे आहे तसे पाहून मनुष्य उपादानरहित विमुक्त होतो. सुराध, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीचे मन या सविज्ञान शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये 'मी-पणा', 'माझे-पणा' आणि 'मान' यांपासून मुक्त होते, भेदभावाच्या पलीकडे जाते, शांत आणि सुविमुक्त होते.” ...आणि आयुष्यमान सुराध अर्हतांपैकी एक झाले. दहावे.

Arahantavaggo sattamo.

अर्हत वर्ग सातवा.

Tassuddānaṃ –

त्याचा संग्रह (उद्दान) पुढीलप्रमाणे –

Upādiyamaññamānā, athābhinandamāno ca;

Aniccaṃ dukkhaṃ anattā ca, anattanīyaṃ rajanīyasaṇṭhitaṃ;

Rādhasurādhena te dasāti.

उपादियमान, मञ्ञमान, अभिनन्दमान, अनित्य, दुःख, अनात्म, अनत्तनीय, रंजनीयसंठित, राध आणि सुराध — हे दहा सुत्त आहेत.

8. Khajjanīyavaggo

८. खज्जनीय वर्ग

1. Assādasuttaṃ

१. आस्वाद सुत्त

73. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Assutavā, bhikkhave, puthujjano rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanā … saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

७३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, अश्रुतवान (ज्याला धम्माचे श्रवण नाही असा) सामान्य माणूस (पुथुज्जन) रूपाचा आस्वाद (गोडी), त्याचा दोष (आदीनव) आणि त्यातून सुटका (निस्सरण) जशी आहे तशी (यथाभूत) जाणत नाही. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा आस्वाद, दोष आणि सुटका जशी आहे तशी जाणत नाही. परंतु, भिक्खूहो, श्रुतवान (धम्म ऐकलेला) आर्यश्रावक रूपाचा आस्वाद, दोष आणि सुटका जशी आहे तशी जाणतो. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा आस्वाद, दोष आणि सुटका जशी आहे तशी जाणतो.” पहिले.

2. Samudayasuttaṃ

२. समुदय सुत्त

74. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Assutavā, bhikkhave, puthujjano rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca [Pg.68] nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

७४. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, अश्रुतवान सामान्य माणूस रूपाचा उदय (उत्पत्ती), त्याचा अस्त (नाश), त्याचा आस्वाद, दोष आणि सुटका जशी आहे तशी जाणत नाही. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा उदय, अस्त, आस्वाद, दोष आणि सुटका जशी आहे तशी जाणत नाही. परंतु, भिक्खूहो, श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाचा उदय, अस्त, आस्वाद, दोष आणि सुटका जशी आहे तशी जाणतो. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा उदय, अस्त, आस्वाद, दोष आणि सुटका जशी आहे तशी जाणतो.” दुसरे.

3. Dutiyasamudayasuttaṃ

३. दुसरे समुदय सुत्त

75. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sutavā, bhikkhave, ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

७५. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाचा उदय, अस्त, आस्वाद, दोष आणि सुटका जशी आहे तशी जाणतो. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा उदय, अस्त, आस्वाद, दोष आणि सुटका जशी आहे तशी जाणतो.” तिसरे.

4. Arahantasuttaṃ

४. अर्हत सुत्त

76. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’.

७६. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, रूप अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्म (आत्मा नसलेले) आहे; जे अनात्म आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे योग्य प्रज्ञेने जसे आहे तसे पाहिले पाहिजे. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्म आहे; जे अनात्म आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे योग्य प्रज्ञेने जसे आहे तसे पाहिले पाहिजे.”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Yāvatā, bhikkhave, sattāvāsā, yāvatā bhavaggaṃ, ete aggā, ete seṭṭhā lokasmiṃ yadidaṃ arahanto’’ti.

भिक्खूहो, याप्रमाणे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयीही निर्वेद पावतो, वेदनेविषयीही... संज्ञेविषयीही... संस्कारांविषयीही... विज्ञानाविषयीही निर्वेद पावतो. निर्वेद पावल्यामुळे तो विरागी होतो; विरागामुळे तो विमुक्त होतो. विमुक्त झाल्यावर 'मी विमुक्त झालो आहे' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरले नाही' असे तो जाणतो. भिक्खूहो, प्राण्यांचे जितके काही निवासस्थान आहेत, अगदी भवग्गपर्यंत, त्या सर्व लोकांमध्ये हे जे अरहंत आहेत, तेच सर्वश्रेष्ठ आहेत, तेच सर्वोत्तम आहेत.

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

भगवान बुद्ध असे म्हणाले. हे बोलून सुगत शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले –

‘‘Sukhino vata arahanto, taṇhā tesaṃ na vijjati;

Asmimāno samucchinno, mohajālaṃ padālitaṃ.

अरहंत खरोखरच सुखी आहेत, त्यांच्यामध्ये कोणतीही तृष्णा आढळत नाही; 'मी आहे' हा अहंकार पूर्णपणे नष्ट झाला आहे आणि मोहाचे जाळे फाडून टाकले गेले आहे.

‘‘Anejaṃ [Pg.69] te anuppattā, cittaṃ tesaṃ anāvilaṃ;

Loke anupalittā te, brahmabhūtā anāsavā.

ते अकंप अवस्थेला प्राप्त झाले आहेत, त्यांचे चित्त निर्मळ आहे; ते जगात अलिप्त राहतात, ते ब्रह्मभूत आणि अनास्रव आहेत.

‘‘Pañcakkhandhe pariññāya, satta saddhammagocarā;

Pasaṃsiyā sappurisā, puttā buddhassa orasā.

पाच स्कंधांना पूर्णपणे जाणून घेऊन, सात सद्धर्मांचे गोचर असणारे, ते प्रशंसनीय सत्पुरुष बुद्धांचे औरस पुत्र आहेत.

‘‘Sattaratanasampannā, tīsu sikkhāsu sikkhitā;

Anuvicaranti mahāvīrā, pahīnabhayabheravā.

सात रत्नांनी संपन्न असलेले, तीन शिक्षांमध्ये प्रशिक्षित झालेले, ते महावीर्यवान अरहंत सर्व प्रकारचे भय आणि दहशत सोडून वावरतात.

‘‘Dasahaṅgehi sampannā, mahānāgā samāhitā;

Ete kho seṭṭhā lokasmiṃ, taṇhā tesaṃ na vijjati.

दहा अंगांनी संपन्न असलेले, समाधिस्थ झालेले ते महानाग या जगात सर्वोत्तम आहेत; त्यांच्यामध्ये कोणतीही तृष्णा आढळत नाही.

‘‘Asekhañāṇamuppannaṃ, antimoyaṃ samussayo;

Yo sāro brahmacariyassa, tasmiṃ aparapaccayā.

त्यांच्यामध्ये अशैक्ष ज्ञान उत्पन्न झाले आहे: 'हा शरीरसमूह अंतिम आहे.' ब्रह्मचर्याचा जो सार आहे, त्याविषयी ते इतरांवर अवलंबून नाहीत.

‘‘Vidhāsu na vikampanti, vippamuttā punabbhavā;

Dantabhūmimanuppattā, te loke vijitāvino.

ते तीन प्रकारच्या मानाने विचलित होत नाहीत, ते पुनर्जन्मापासून मुक्त झाले आहेत. दमनभूमीला प्राप्त झालेले ते जगात विजयी आहेत.

‘‘Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnaṃ, nandī tesaṃ na vijjati;

Nadanti te sīhanādaṃ, buddhā loke anuttarā’’ti. catutthaṃ;

वर, आडवे आणि खाली त्यांच्यामध्ये कोणतीही आसक्ती उरलेली नाही. ते गर्जना करत सिंहनाद करतात की, 'बुद्ध या जगात सर्वोत्तम आहेत.' (चौथे सूत्र समाप्त)

5. Dutiyaarahantasuttaṃ

५. दुसरे अरहंत सूत्र

77. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti…pe… evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’.

७७. श्रावस्ती येथील निदान. भिक्खूहो, रूप अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते अनात्मा आहे; जे अनात्मा आहे ते 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे जसे आहे तसे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे.

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Yāvatā, bhikkhave, sattāvāsā, yāvatā bhavaggaṃ, ete aggā, ete seṭṭhā lokasmiṃ yadidaṃ arahanto’’ti. Pañcamaṃ.

याप्रमाणे पाहणारा, भिक्खूहो, श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयीही निर्वेद पावतो, वेदनेविषयीही... संज्ञेविषयीही... संस्कारांविषयीही... विज्ञानाविषयीही निर्वेद पावतो. निर्वेद पावल्यामुळे तो विरागी होतो; विरागामुळे तो विमुक्त होतो. विमुक्त झाल्यावर 'मी विमुक्त झालो आहे' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरले नाही' असे तो जाणतो. भिक्खूहो, प्राण्यांचे जितके काही निवासस्थान आहेत, अगदी भवग्गपर्यंत, त्या सर्व लोकांमध्ये हे जे अरहंत आहेत, तेच सर्वश्रेष्ठ आहेत, तेच सर्वोत्तम आहेत. (पाचवे सूत्र समाप्त)

6. Sīhasuttaṃ

६. सिंह सूत्र

78. Sāvatthinidānaṃ[Pg.70]. ‘‘Sīho, bhikkhave, migarājā sāyanhasamayaṃ āsayā nikkhamati; āsayā nikkhamitvā vijambhati; vijambhitvā samantā catuddisā anuviloketi; samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadati; tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Ye hi keci, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā sīhassa migarañño nadato saddaṃ suṇanti; yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti; bilaṃ bilāsayā pavisanti; dakaṃ dakāsayā pavisanti; vanaṃ vanāsayā pavisanti; ākāsaṃ pakkhino bhajanti. Yepi te, bhikkhave, rañño nāgā gāmanigamarājadhānīsu, daḷhehi varattehi baddhā, tepi tāni bandhanāni sañchinditvā sampadāletvā bhītā muttakarīsaṃ cajamānā, yena vā tena vā palāyanti. Evaṃ mahiddhiko kho, bhikkhave, sīho migarājā tiracchānagatānaṃ pāṇānaṃ, evaṃ mahesakkho, evaṃ mahānubhāvo’’.

७८. श्रावस्ती येथील निदान. भिक्खूहो, पशूंचा राजा सिंह संध्याकाळच्या वेळी आपल्या गुहेतून बाहेर पडतो; गुहेतून बाहेर पडून तो अंग ताणतो; अंग ताणून तो सभोवतालच्या चारही दिशांना पाहतो; चारही दिशांना पाहून तो तीन वेळा सिंहगर्जना करतो; तीन वेळा सिंहगर्जना करून तो शिकारीच्या शोधात निघतो. भिक्खूहो, पशूंचा राजा सिंह गर्जना करत असताना जे कोणी तिर्यक योनीतील प्राणी त्याचा आवाज ऐकतात, ते बहुतेक करून भय, संवेग आणि भीतीला प्राप्त होतात. बिळात राहणारे प्राणी बिळात शिरतात; पाण्यात राहणारे प्राणी पाण्यात शिरतात; जंगलात राहणारे प्राणी जंगलात शिरतात; आणि पक्षी आकाशात उडून जातात. भिक्खूहो, राजाचे जे हत्ती गावांमध्ये, नगरांमध्ये किंवा राजधानीत मजबूत चामड्याच्या दोऱ्यांनी बांधलेले असतात, तेसुद्धा ते बंध तोडून आणि नष्ट करून, घाबरून मलमूत्र विसर्जन करत इकडेतिकडे पळून जातात. भिक्खूहो, पशूंचा राजा सिंह तिर्यक योनीतील प्राण्यांमध्ये असा महासमर्थ, असा ऐश्वर्यशाली आणि असा महाप्रतापी आहे.

‘‘Evameva kho, bhikkhave, yadā tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So dhammaṃ deseti – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Yepi te, bhikkhave, devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjanti – ‘aniccāva kira, bho, mayaṃ samānā niccamhāti amaññimha. Addhuvāva kira, bho, mayaṃ samānā dhuvamhāti amaññimha. Asassatāva kira, bho, mayaṃ samānā sassatamhāti amaññimha. Mayampi kira, bho, aniccā addhuvā asassatā sakkāyapariyāpannā’ti. Evaṃ mahiddhiko kho, bhikkhave, tathāgato sadevakassa lokassa, evaṃ mahesakkho, evaṃ mahānubhāvo’’ti. Idamavoca bhagavā…pe… etadavoca satthā –

त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जेव्हा जगात तथागत उत्पन्न होतात, जे अरहंत, सम्यक संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते याप्रमाणे धर्माचा उपदेश करतात – 'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे... अशी संज्ञा आहे... असे संस्कार आहेत... असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे.' भिक्खूहो, जे देव दीर्घायुषी, रूपवान, अत्यंत सुखी, उंच विमानांमध्ये दीर्घकाळ राहणारे आहेत, तेसुद्धा तथागतांचा धर्मोपदेश ऐकून बहुतेक करून भय, संवेग आणि भीतीला प्राप्त होतात – 'अरेरे! आम्ही अनित्य असूनही स्वतःला नित्य समजत होतो; आम्ही अध्रुव असूनही स्वतःला ध्रुव समजत होतो; आम्ही अशाश्वत असूनही स्वतःला शाश्वत समजत होतो. आम्हीसुद्धा अनित्य, अध्रुव, अशाश्वत आणि सत्काय अंतर्गत आहोत.' भिक्खूहो, तथागत देवलोकासह या जगात असे महासमर्थ, असे ऐश्वर्यशाली आणि असे महाप्रतापी आहेत. भगवान बुद्ध असे म्हणाले... सुगत शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले –

‘‘Yadā buddho abhiññāya, dhammacakkaṃ pavattayi;

Sadevakassa lokassa, satthā appaṭipuggalo.

जेव्हा बुद्ध आपल्या विशेष ज्ञानाने धम्मचक्र प्रवर्तित करतात, तेव्हा देवलोकासह या जगाचे ते अद्वितीय शास्ता ठरतात.

‘‘Sakkāyañca [Pg.71] nirodhañca, sakkāyassa ca sambhavaṃ;

Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

ते सत्काय, त्याचा निरोध, सत्कायाची उत्पत्ती आणि दुःखाच्या शमनाकडे नेणारा आर्य अष्टांगिक मार्ग प्रकाशित करतात.

‘‘Yepi dīghāyukā devā, vaṇṇavanto yasassino;

Bhītā santāsamāpāduṃ, sīhassevitare migā.

तेव्हा दीर्घायुषी, रूपवान आणि कीर्तिमान देवसुद्धा घाबरून भीतीने थरथर कापतात, ज्याप्रमाणे सिंहाची गर्जना ऐकून इतर पशू घाबरतात.

Avītivattā sakkāyaṃ, aniccā kira bho mayaṃ;

Sutvā arahato vākyaṃ, vippamuttassa tādino’’ti. chaṭṭhaṃ;

आम्ही सत्कायाचे उल्लंघन करू शकलो नाही, अरेरे! आम्ही खरोखरच अनित्य आहोत, असे ते त्या विमुक्त आणि तादिगुणांनी युक्त अरहंतांचे वचन ऐकून म्हणतात. (सहावे सूत्र समाप्त)

7. Khajjanīyasuttaṃ

७. खज्जनीय सूत्र

79. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaramānā anussaranti sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti etesaṃ vā aññataraṃ. Katame pañca? ‘Evaṃrūpo ahosiṃ atītamaddhāna’nti – iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno rūpaṃyeva anussarati. ‘Evaṃvedano ahosiṃ atītamaddhāna’nti – iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno vedanaṃyeva anussarati. ‘Evaṃsañño ahosiṃ atītamaddhāna’nti… ‘evaṃsaṅkhāro ahosiṃ atītamaddhāna’nti… ‘evaṃviññāṇo ahosiṃ atītamaddhāna’nti – iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno viññāṇameva anussarati’’.

७९. श्रावस्ती येथील निदान. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतात, ते सर्व या पाच उपादानस्कंधांचे किंवा त्यांच्यापैकी एखाद्याचे स्मरण करतात. कोणते पाच? 'भूतकाळात माझे असे रूप होते' – अशा प्रकारे स्मरण करताना, भिक्खूहो, तो रूपाचेच स्मरण करतो. 'भूतकाळात माझी अशी वेदना होती' – अशा प्रकारे स्मरण करताना तो वेदनेचेच स्मरण करतो. 'भूतकाळात माझी अशी संज्ञा होती'... 'भूतकाळात माझे असे संस्कार होते'... 'भूतकाळात माझे असे विज्ञान होते' – अशा प्रकारे स्मरण करताना, भिक्खूहो, तो विज्ञानाचेच स्मरण करतो.

‘‘Kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadetha? Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccati. Kena ruppati? Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati. Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccati.

भिक्खूहो, तुम्ही कशाला 'रूप' म्हणता? भिक्खूहो, जे विकार पावते, म्हणूनच त्याला 'रूप' असे म्हटले जाते. ते कशाने विकार पावते? ते थंडीनेही विकार पावते, उष्णतेनेही विकार पावते, भुकेनेही विकार पावते, तहानेनेही विकार पावते, आणि डास, मच्छर, वारा, ऊन व सरपटणारे प्राणी यांच्या स्पर्शानेही विकार पावते. भिक्खूहो, जे विकार पावते, म्हणूनच त्याला 'रूप' असे म्हटले जाते.

‘‘Kiñca, bhikkhave, vedanaṃ vadetha? Vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘vedanā’ti vuccati. Kiñca vedayati? Sukhampi vedayati, dukkhampi vedayati, adukkhamasukhampi vedayati. Vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘vedanā’ti vuccati.

भिक्खूहो, तुम्ही कशाला 'वेदना' म्हणता? भिक्खूहो, जे अनुभवते, म्हणूनच त्याला 'वेदना' असे म्हटले जाते. ते काय अनुभवते? ते सुखाचाही अनुभव घेते, दुःखाचाही अनुभव घेते, आणि अदुःख-असुखाचाही अनुभव घेते. भिक्खूहो, जे अनुभवते, म्हणूनच त्याला 'वेदना' असे म्हटले जाते.

‘‘Kiñca, bhikkhave, saññaṃ vadetha? Sañjānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saññā’ti vuccati. Kiñca sañjānāti? Nīlampi sañjānāti, pītakampi sañjānāti, lohitakampi sañjānāti, odātampi sañjānāti. Sañjānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saññā’ti vuccati.

भिक्खूहो, तुम्ही कशाला 'संज्ञा' म्हणता? भिक्खूहो, जे ओळखते, म्हणूनच त्याला 'संज्ञा' असे म्हटले जाते. ते काय ओळखते? ते निळा रंगही ओळखते, पिवळा रंगही ओळखते, तांबडा रंगही ओळखते, आणि पांढरा रंगही ओळखते. भिक्खूहो, जे ओळखते, म्हणूनच त्याला 'संज्ञा' असे म्हटले जाते.

‘‘Kiñca[Pg.72], bhikkhave, saṅkhāre vadetha? Saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saṅkhārā’ti vuccati. Kiñca saṅkhatamabhisaṅkharonti? Rūpaṃ rūpattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, vedanaṃ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, saññaṃ saññattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, saṅkhāre saṅkhārattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, viññāṇaṃ viññāṇattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti. Saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saṅkhārā’ti vuccati.

भिक्खूहो, तुम्ही कशाला 'संस्कार' म्हणता? भिक्खूहो, जे संस्कारित गोष्टींचे अभिसंस्करण करतात, म्हणूनच त्यांना 'संस्कार' असे म्हटले जाते. ते कोणत्या संस्कारित गोष्टींचे अभिसंस्करण करतात? ते रूपाचे रूपत्वासाठी अभिसंस्करण करतात, वेदनेचे वेदनत्वासाठी अभिसंस्करण करतात, संज्ञेचे संज्ञत्वासाठी अभिसंस्करण करतात, संस्कारांचे संस्कारत्वासाठी अभिसंस्करण करतात, आणि विज्ञानाचे विज्ञानत्वासाठी अभिसंस्करण करतात. भिक्खूहो, जे संस्कारित गोष्टींचे अभिसंस्करण करतात, म्हणूनच त्यांना 'संस्कार' असे म्हटले जाते.

‘‘Kiñca, bhikkhave, viññāṇaṃ vadetha? Vijānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘viññāṇa’nti vuccati. Kiñca vijānāti? Ambilampi vijānāti, tittakampi vijānāti, kaṭukampi vijānāti, madhurampi vijānāti, khārikampi vijānāti, akhārikampi vijānāti, loṇikampi vijānāti, aloṇikampi vijānāti. Vijānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘viññāṇa’nti vuccati.

भिक्खूहो, तुम्ही कशाला 'विज्ञान' म्हणता? भिक्खूहो, जे विशेष रूपाने जाणते, म्हणूनच त्याला 'विज्ञान' असे म्हटले जाते. ते काय जाणते? ते आंबटही जाणते, कडूही जाणते, तिखटही जाणते, गोडही जाणते, क्षारीयही जाणते, अ-क्षारीयही जाणते, खारटही जाणते, आणि अळणीही जाणते. भिक्खूहो, जे विशेष रूपाने जाणते, म्हणूनच त्याला 'विज्ञान' असे म्हटले जाते.

‘‘Tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘ahaṃ kho etarahi rūpena khajjāmi. Atītampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ rūpaṃ abhinandeyyaṃ, anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva rūpena khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītasmiṃ rūpasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ rūpaṃ nābhinandati; paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

तेथे, भिक्खूहो, श्रुतवान आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'सध्या मी रूपाकडून खाल्ला जात आहे. भूतकाळातही मी अशाच प्रकारे रूपाकडून खाल्ला गेलो होतो, जसा मी सध्याच्या वर्तमान रूपाकडून खाल्ला जात आहे. आणि जर मी भविष्यातील रूपाचे अभिनंदन केले, तर भविष्यकाळातही मी अशाच प्रकारे रूपाकडून खाल्ला जाईन, जसा मी सध्याच्या वर्तमान रूपाकडून खाल्ला जात आहे.' तो असा विचार करून, भूतकाळातील रूपाविषयी निरपेक्ष होतो; भविष्यातील रूपाचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमान रूपाच्या निर्वेदासाठी, विरागासाठी व निरोधासाठी प्रतिपन्न होतो.

‘‘‘Ahaṃ kho etarahi vedanāya khajjāmi. Atītampāhaṃ addhānaṃ evameva vedanāya khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannāya vedanāya khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ vedanaṃ abhinandeyyaṃ; anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva vedanāya khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannāya vedanāya khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītāya vedanāya anapekkho hoti; anāgataṃ vedanaṃ nābhinandati; paccuppannāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

'सध्या मी वेदनेकडून खाल्ला जात आहे. भूतकाळातही मी अशाच प्रकारे वेदनेकडून खाल्ला गेलो होतो, जसा मी सध्याच्या वर्तमान वेदनेकडून खाल्ला जात आहे. आणि जर मी भविष्यातील वेदनेचे अभिनंदन केले, तर भविष्यकाळातही मी अशाच प्रकारे वेदनेकडून खाल्ला जाईन, जसा मी सध्याच्या वर्तमान वेदनेकडून खाल्ला जात आहे.' तो असा विचार करून, भूतकाळातील वेदनेविषयी निरपेक्ष होतो; भविष्यातील वेदनेचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमान वेदनेच्या निर्वेदासाठी, विरागासाठी व निरोधासाठी प्रतिपन्न होतो.

‘‘‘Ahaṃ kho etarahi saññāya khajjāmi…pe… ahaṃ kho etarahi saṅkhārehi khajjāmi. Atītampāhaṃ addhānaṃ evameva saṅkhārehi khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannehi saṅkhārehi khajjāmīti. Ahañceva kho pana anāgate saṅkhāre abhinandeyyaṃ[Pg.73]; anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva saṅkhārehi khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannehi saṅkhārehi khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītesu saṅkhāresu anapekkho hoti; anāgate saṅkhāre nābhinandati; paccuppannānaṃ saṅkhārānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

'सध्या मी संज्ञेकडून खाल्ला जात आहे... पे... सध्या मी संस्कारांकडून खाल्ला जात आहे. भूतकाळातही मी अशाच प्रकारे संस्कारांकडून खाल्ला गेलो होतो, जसा मी सध्याच्या वर्तमान संस्कारांकडून खाल्ला जात आहे. आणि जर मी भविष्यातील संस्कारांचे अभिनंदन केले, तर भविष्यकाळातही मी अशाच प्रकारे संस्कारांकडून खाल्ला जाईन, जसा मी सध्याच्या वर्तमान संस्कारांकडून खाल्ला जात आहे.' तो असा विचार करून, भूतकाळातील संस्कारांविषयी निरपेक्ष होतो; भविष्यातील संस्कारांचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमान संस्कारांच्या निर्वेदासाठी, विरागासाठी व निरोधासाठी प्रतिपन्न होतो.

‘‘‘Ahaṃ kho etarahi viññāṇena khajjāmi. Atītampi addhānaṃ evameva viññāṇena khajjiṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena viññāṇena khajjāmi. Ahañceva kho pana anāgataṃ viññāṇaṃ abhinandeyyaṃ; anāgatampāhaṃ addhānaṃ evameva viññāṇena khajjeyyaṃ, seyyathāpi etarahi paccuppannena viññāṇena khajjāmī’ti. So iti paṭisaṅkhāya atītasmiṃ viññāṇasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ viññāṇaṃ nābhinandati; paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

'सध्या मी विज्ञानाकडून खाल्ला जात आहे. भूतकाळातही मी अशाच प्रकारे विज्ञानाकडून खाल्ला गेलो होतो, जसा मी सध्याच्या वर्तमान विज्ञानाकडून खाल्ला जात आहे. आणि जर मी भविष्यातील विज्ञानाचे अभिनंदन केले, तर भविष्यकाळातही मी अशाच प्रकारे विज्ञानाकडून खाल्ला जाईन, जसा मी सध्याच्या वर्तमान विज्ञानाकडून खाल्ला जात आहे.' तो असा विचार करून, भूतकाळातील विज्ञानाविषयी निरपेक्ष होतो; भविष्यातील विज्ञानाचे अभिनंदन करत नाही; आणि वर्तमान विज्ञानाच्या निर्वेदासाठी, विरागासाठी व निरोधासाठी प्रतिपन्न होतो.

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ’’.

भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य? 'अनित्य आहे, भंते!' जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक? 'दुःखकारक आहे, भंते!' जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याविषयी 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे मानणे योग्य आहे का? 'नाही, भंते!' वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य? 'अनित्य आहे, भंते!' जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक? 'दुःखकारक आहे, भंते!' जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याविषयी 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे मानणे योग्य आहे का? 'नाही, भंते!' म्हणूनच, भिक्खूहो, भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील; अंतर्गत किंवा बाह्य; स्थूल किंवा सूक्ष्म; हीन किंवा श्रेष्ठ; दूर असलेले किंवा जवळ असलेले; कोणतेही रूप असो, त्या सर्व रूपाकडे – 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. कोणतीही वेदना असो... कोणतीही संज्ञा असो... कोणतेही संस्कार असोत... भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील... पे... दूर असलेले किंवा जवळ असलेले कोणतेही विज्ञान असो, त्या सर्व विज्ञानाकडे – 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे.

‘‘Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako apacināti, no ācināti; pajahati, na upādiyati; visineti, na ussineti; vidhūpeti, na sandhūpeti. Kiñca apacināti, no ācināti? Rūpaṃ apacināti, no ācināti; vedanaṃ [Pg.74]… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ apacināti, no ācināti. Kiñca pajahati, na upādiyati? Rūpaṃ pajahati, na upādiyati; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ pajahati, na upādiyati. Kiñca visineti, na ussineti? Rūpaṃ visineti, na ussineti; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ visineti, na ussineti. Kiñca vidhūpeti, na sandhūpeti? Rūpaṃ vidhūpeti, na sandhūpeti; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ vidhūpeti, na sandhūpeti.

“भिक्खूहो, याला असा आर्यश्रावक म्हटले जाते जो (भवचक्राचा) क्षय करतो, संचय करत नाही; जो त्याग करतो, उपादान (आसक्ती) करत नाही; जो विखुरतो, गोळा करत नाही; जो विझवतो, पेटवत नाही. आणि तो कशाचा क्षय करतो, कशाचा संचय करत नाही? तो रूपाचा क्षय करतो, संचय करत नाही; वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा क्षय करतो, संचय करत नाही. आणि तो कशाचा त्याग करतो, कशाचे उपादान करत नाही? तो रूपाचा त्याग करतो, उपादान करत नाही; वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा त्याग करतो, उपादान करत नाही. आणि तो काय विखुरतो, काय गोळा करत नाही? तो रूप विखुरतो, गोळा करत नाही; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान विखुरतो, गोळा करत नाही. आणि तो काय विझवतो, काय पेटवत नाही? तो रूप विझवतो, पेटवत नाही; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान विझवतो, पेटवत नाही.”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi… viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

“भिक्खूहो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयीही निर्वेद पावतो, वेदनेविषयीही... संज्ञेविषयीही... संस्कारांविषयीही... विज्ञानाविषयीही निर्वेद पावतो. निर्वेद पावल्यामुळे तो विरागी होतो; विरागामुळे तो विमुक्त होतो. विमुक्त झाल्यावर 'मी विमुक्त झालो आहे' असे ज्ञान त्याला होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरले नाही' हे तो जाणतो.”

‘‘Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu nevācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito neva vidhūpeti na sandhūpeti. Vidhūpetvā ṭhito kiñca nevācināti na apacināti? Apacinitvā ṭhito rūpaṃ nevācināti na apacināti; apacinitvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ nevācināti na apacināti. Apacinitvā ṭhito kiñca neva pajahati na upādiyati? Pajahitvā ṭhito rūpaṃ neva pajahati na upādiyati; pajahitvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ neva pajahati na upādiyati. Pajahitvā ṭhito kiñca neva visineti na ussineti? Visinetvā ṭhito rūpaṃ neva visineti na ussineti; visinetvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ neva visineti na ussineti. Visinetvā ṭhito kiñca neva vidhūpeti na sandhūpeti? Vidhūpetvā ṭhito rūpaṃ neva vidhūpeti na sandhūpeti; vidhūpetvā ṭhito vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ neva vidhūpeti na sandhūpeti. Vidhūpetvā ṭhito evaṃvimuttacittaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuṃ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti –

“भिक्खूहो, या भिक्खूला असे म्हटले जाते की जो संचयही करत नाही आणि क्षयही करत नाही, तर क्षय करून स्थित राहिला आहे; जो त्यागही करत नाही आणि उपादानही करत नाही, तर त्याग करून स्थित राहिला आहे; जो विखुरतही नाही आणि गोळाही करत नाही, तर विखुरून स्थित राहिला आहे; जो विझवतही नाही आणि पेटवतही नाही, तर विझवून स्थित राहिला आहे. आणि भिक्खूहो, तो कशाचा संचय करत नाही आणि क्षय करत नाही, तर क्षय करून स्थित राहिला आहे? तो रूपाचा संचय करत नाही आणि क्षय करत नाही, तर रूपाचा क्षय करून स्थित राहिला आहे; तो वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा संचय करत नाही आणि क्षय करत नाही, तर विज्ञानाचा क्षय करून स्थित राहिला आहे. आणि तो कशाचा त्याग करत नाही आणि कशाचे उपादान करत नाही, तर त्याग करून स्थित राहिला आहे? तो रूपाचा त्याग करत नाही आणि उपादान करत नाही, तर रूपाचा त्याग करून स्थित राहिला आहे; तो वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा त्याग करत नाही आणि उपादान करत नाही, तर विज्ञानाचा त्याग करून स्थित राहिला आहे. आणि तो काय विखुरत नाही आणि काय गोळा करत नाही, तर विखुरून स्थित राहिला आहे? तो रूप विखुरत नाही आणि गोळा करत नाही, तर रूप विखुरून स्थित राहिला आहे; तो वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान विखुरत नाही आणि गोळा करत नाही, तर विज्ञान विखुरून स्थित राहिला आहे. आणि तो काय विझवत नाही आणि काय पेटवत नाही, तर विझवून स्थित राहिला आहे? तो रूप विझवत नाही आणि पेटवत नाही, तर रूप विझवून स्थित राहिला आहे; तो वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान विझवत नाही आणि पेटवत नाही, तर विज्ञान विझवून स्थित राहिला आहे. भिक्खूहो, अशा प्रकारे विमुक्त चित्त झालेल्या भिक्खूला इंद्रासह सर्व देव, ब्रह्मा आणि प्रजापती दुरूनच नमस्कार करतात—”

‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;

Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’’ti. sattamaṃ;

“‘हे पुरुषश्रेष्ठ, आपल्याला नमस्कार असो! हे पुरुषोत्तम, आपल्याला नमस्कार असो! आपण कशाचा आश्रय घेऊन ध्यान करत आहात, हे आम्ही जाणू शकत नाही.’ (सातवे सुत्त समाप्त.)”

8. Piṇḍolyasuttaṃ

८. पिंडोल्य सुत्त

80. Ekaṃ [Pg.75] samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Atha kho bhagavā kismiñcideva pakaraṇe bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kapilavatthuṃ piṇḍāya pāvisi. Kapilavatthusmiṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena mahāvanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya. Mahāvanaṃ ajjhogāhetvā beluvalaṭṭhikāya mūle divāvihāraṃ nisīdi.

८०. एकदा भगवान शाक्य देशात कपिलवस्तू येथील निग्रोधाराम येथे विहार करत होते. तेव्हा भगवंतांनी एका विशिष्ट कारणास्तव भिक्खू संघाला निघून जाण्यास सांगितले आणि सकाळी वस्त्रे परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन कपिलवस्तूमध्ये भिक्षेसाठी प्रवेश केला. कपिलवस्तूमध्ये भिक्षेसाठी फिरून आल्यावर, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परतल्यावर, ते दुपारच्या विश्रांतीसाठी जेथे महावन होते तेथे गेले. महावनात प्रवेश करून ते एका तरुण बेल वृक्षाच्या मुळाशी दुपारच्या विश्रांतीसाठी बसले.

Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘mayā kho bhikkhusaṅgho pabāḷho. Santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ. Tesaṃ mamaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma vacchassa taruṇassa mātaraṃ apassantassa siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ tesaṃ mamaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma bījānaṃ taruṇānaṃ udakaṃ alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha…pe… tesaṃ mamaṃ alabhantānaṃ dassanāya siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Yaṃnūnāhaṃ yatheva mayā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito, evameva etarahi anuggaṇheyyaṃ bhikkhusaṅgha’’nti.

तेव्हा, एकांतात ध्यानस्थ बसलेल्या भगवंतांच्या मनात असा विचार आला— ‘मी भिक्खू संघाला निघून जाण्यास सांगितले आहे. या भिक्खू संघात असे भिक्खू आहेत जे नवीन आहेत, ज्यांना प्रव्रज्या घेऊन फार काळ झालेला नाही, जे नुकतेच या धम्म आणि विनयात आले आहेत. जर त्यांनी मला पाहिले नाही, तर त्यांच्या मनात काही बदल किंवा विकार उत्पन्न होऊ शकतो. ज्याप्रमाणे एखाद्या लहान वासराला त्याची आई दिसली नाही, तर त्याच्यात बदल किंवा विकार घडून येतो; त्याचप्रमाणे या भिक्खू संघात जे नवीन भिक्खू आहेत, ज्यांना प्रव्रज्या घेऊन फार काळ झालेला नाही, जे नुकतेच या धम्म आणि विनयात आले आहेत, त्यांनी जर मला पाहिले नाही, तर त्यांच्यात बदल किंवा विकार घडून येऊ शकतो. ज्याप्रमाणे तरुण रोपट्यांना पाणी मिळाले नाही, तर त्यांच्यात बदल किंवा विकार घडून येतो; त्याचप्रमाणे या भिक्खू संघात जे नवीन भिक्खू आहेत...पे... ज्यांना माझे दर्शन मिळाले नाही, तर त्यांच्यात बदल किंवा विकार घडून येऊ शकतो. ज्याप्रमाणे मी पूर्वी भिक्खू संघावर अनुग्रह केला होता, त्याचप्रमाणे आताही मी भिक्खू संघावर अनुग्रह केला तर किती बरे होईल!’

Atha kho brahmā sahampati bhagavato cetasā cetoparivitakkamaññāya – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya evameva – brahmaloke antarahito bhagavato purato pāturahosi. Atha kho brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘evametaṃ, bhagavā; evametaṃ, sugata! Bhagavato, bhante, bhikkhusaṅgho pabāḷho. Santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ. Tesaṃ bhagavantaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma vacchassa taruṇassa mātaraṃ apassantassa siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha bhikkhū navā acirapabbajitā [Pg.76] adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ tesaṃ bhagavantaṃ apassantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Seyyathāpi nāma bījānaṃ taruṇānaṃ udakaṃ alabhantānaṃ siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo, evameva santettha bhikkhū navā acirapabbajitā adhunāgatā imaṃ dhammavinayaṃ, tesaṃ bhagavantaṃ alabhantānaṃ dassanāya siyā aññathattaṃ siyā vipariṇāmo. Abhinandatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ; abhivadatu, bhante, bhagavā bhikkhusaṅghaṃ. Yatheva bhagavatā pubbe bhikkhusaṅgho anuggahito, evameva etarahi anuggaṇhātu bhikkhusaṅgha’’nti.

तेव्हा ब्रह्मा सहम्पतीने भगवंतांच्या मनातील विचार स्वतःच्या मनाने जाणून— ज्याप्रमाणे एखादा बलवान मनुष्य आपला दुमडलेला हात पसरावा किंवा पसरलेला हात दुमडावा, त्याचप्रमाणे— ब्रह्मलोकातून अंतर्धान पावून तो भगवंतांच्या समोर प्रकट झाला. त्यानंतर ब्रह्मा सहम्पतीने आपले उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) एका खांद्यावर केले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून भगवंतांना असे म्हटले— ‘हे भगवंता, हे अगदी तसेच आहे! हे सुगता, हे अगदी तसेच आहे! भंते, भगवंतांनी भिक्खू संघाला निघून जाण्यास सांगितले आहे. या भिक्खू संघात असे भिक्खू आहेत जे नवीन आहेत, ज्यांना प्रव्रज्या घेऊन फार काळ झालेला नाही, जे नुकतेच या धम्म आणि विनयात आले आहेत. जर त्यांनी भगवंतांना पाहिले नाही, तर त्यांच्या मनात काही बदल किंवा विकार उत्पन्न होऊ शकतो. ज्याप्रमाणे एखाद्या लहान वासराला त्याची आई दिसली नाही, तर त्याच्यात बदल किंवा विकार घडून येतो; त्याचप्रमाणे या भिक्खू संघात जे नवीन भिक्खू आहेत, ज्यांना प्रव्रज्या घेऊन फार काळ झालेला नाही, जे नुकतेच या धम्म आणि विनयात आले आहेत, त्यांनी जर भगवंतांना पाहिले नाही, तर त्यांच्यात बदल किंवा विकार घडून येऊ शकतो. ज्याप्रमाणे तरुण रोपट्यांना पाणी मिळाले नाही, तर त्यांच्यात बदल किंवा विकार घडून येतो; त्याचप्रमाणे या भिक्खू संघात जे नवीन भिक्खू आहेत, ज्यांना प्रव्रज्या घेऊन फार काळ झालेला नाही, जे नुकतेच या धम्म आणि विनयात आले आहेत, त्यांनी जर भगवंतांचे दर्शन घेतले नाही, तर त्यांच्यात बदल किंवा विकार घडून येऊ शकतो. भंते, भगवंतांनी भिक्खू संघाचा स्वीकार करावा; भंते, भगवंतांनी भिक्खू संघाला उपदेश करावा. ज्याप्रमाणे भगवंतांनी पूर्वी भिक्खू संघावर अनुग्रह केला होता, त्याचप्रमाणे आताही भिक्खू संघावर अनुग्रह करावा.’

Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho brahmā sahampati bhagavato adhivāsanaṃ viditvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.

भगवंतांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर, भगवंतांची संमती जाणून घेऊन ब्रह्मा सहम्पतीने भगवंतांना अभिवादन केले, त्यांची प्रदक्षिणा केली आणि तो तिथेच अंतर्धान पावला।

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena nigrodhārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsi yathā te bhikkhū (ekadvīhikāya sārajjamānarūpā yenāhaṃ tenupasaṅkameyyuṃ. Tepi bhikkhū ) ekadvīhikāya sārajjamānarūpā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā etadavoca –

त्यानंतर संध्याकाळच्या वेळी भगवंत आपल्या ध्यानातून (एकांतातून) उठले आणि जेथे निग्रोधाराम होता तेथे गेले; तिथे जाऊन ते तयार केलेल्या आसनावर बसले. आसनावर बसल्यावर भगवंतांनी अशा प्रकारचा ऋद्धी-चमत्कार केला, जेणेकरून ते भिक्खू एकेकटे किंवा दोघे-दोघे मिळून संकोचत त्यांच्याकडे येतील. मग ते भिक्खू देखील एकेकटे किंवा दोघे-दोघे मिळून संकोचत जेथे भगवंत होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंना भगवंत असे म्हणाले –

‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolyaṃ. Abhisāpoyaṃ, bhikkhave, lokasmiṃ piṇḍolo vicarasi pattapāṇīti. Tañca kho etaṃ, bhikkhave, kulaputtā upenti atthavasikā, atthavasaṃ paṭicca; neva rājābhinītā, na corābhinītā, na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na ājīvikāpakatā; api ca kho otiṇṇāmha jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi dukkhotiṇṇā dukkhaparetā appeva nāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti.

"भिक्खूंनो, उपजीविकेच्या साधनांमध्ये भिक्षा मागून जगणे (पिंडोल्य) हे सर्वात कनिष्ठ दर्जाचे साधन आहे. भिक्खूंनो, या जगात हा एक प्रकारचा शाप किंवा अपमान मानला जातो की, 'तू भिक्षेकरी आहेस, हातात भिक्षापात्र घेऊन फिरतोस!' तरीही, भिक्खूंनो, उच्च कुळातील तरुण (कुलपुत्र) एका सार्थ कारणासाठी, कल्याणाच्या हेतूने या जीवनमार्गाचा स्वीकार करतात. त्यांना राजाने जबरदस्ती केलेली नसते, चोरांनी भाग पाडलेले नसते, ते कर्जामुळे, भयामुळे किंवा केवळ उपजीविकेसाठी असे करत नाहीत. तर ते असा विचार करून हा मार्ग स्वीकारतात की, 'आम्ही जन्म, जरा (वृद्धत्व), मृत्यू, शोक, रडणे-कढणे, दुःख, दौर्मनस्य (मानसिक क्लेश) आणि नैराश्य यांनी वेढलेले आहोत; दुःखात बुडालेले आहोत, दुःखाने पीडित आहोत. कदाचित या संपूर्ण दुःखसमूहाचा अंत करण्याचा मार्ग सापडेल!'"

‘‘Evaṃ pabbajito cāyaṃ, bhikkhave, kulaputto. So ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo. Seyyathāpi, bhikkhave[Pg.77], chavālātaṃ ubhatopadittaṃ majjhe gūthagataṃ, neva gāme kaṭṭhatthaṃ pharati, nāraññe kaṭṭhatthaṃ pharati. Tathūpamāhaṃ, bhikkhave, imaṃ puggalaṃ vadāmi gihibhogā ca parihīno, sāmaññatthañca na paripūreti.

"परंतु, भिक्खूंनो, अशा प्रकारे प्रव्रजित झालेला एखादा कुलपुत्र जर लोभी (अभिज्झालु) असेल, कामभोगांमध्ये तीव्र आसक्ती असणारा, मनात द्वेष बाळगणारा, दुष्ट विचारांचा, स्मृतिभ्रष्ट (स्मरण नसलेला), जागरूक नसलेला (असंपजानो), एकाग्रता नसलेला (असमाहितो), चंचल मनाचा आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेला (असंयत इंद्रियांचा) असेल; तर भिक्खूंनो, जसे स्मशानातील लाकूड (मढ्याचे सरण) दोन्ही टोकांकडून जळत असते आणि मध्येच विष्ठेने माखलेले असते, ते ना गावात सरपण म्हणून उपयोगी पडते, ना जंगलात लाकूड म्हणून वापरता येते. भिक्खूंनो, मी अशा व्यक्तीला त्याचप्रमाणे मानतो, जी गृहस्थाच्या सुखालाही मुकली आहे आणि श्रामण्यत्वाचे (भिक्खू असण्याचे) ध्येयही पूर्ण करू शकत नाही."

‘‘Tayome, bhikkhave, akusalavitakkā – kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṃsāvitakko. Ime ca bhikkhave, tayo akusalavitakkā kva aparisesā nirujjhanti? Catūsu vā satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittassa viharato animittaṃ vā samādhiṃ bhāvayato. Yāvañcidaṃ, bhikkhave, alameva animitto samādhi bhāvetuṃ. Animitto, bhikkhave, samādhi bhāvito bahulīkato mahapphalo hoti mahānisaṃso.

"भिक्खूंनो, हे तीन अकुशल विचार (अकुसलवितक्क) आहेत – काम-वितर्क (वासनांचे विचार), व्यापाद-वितर्क (द्वेषाचे विचार) आणि विहिंसा-वितर्क (हिंसेचे विचार). भिक्खूंनो, हे तीन अकुशल विचार कुठे पूर्णपणे नष्ट होतात? चार सतीपट्ठानांमध्ये (स्मृतीच्या उपस्थानांमध्ये) मन चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित करून विहरण करणाऱ्याच्या ठिकाणी किंवा 'अनिमित्त समाधी'चा (चिन्हरहित समाधीचा) अभ्यास करणाऱ्याच्या ठिकाणी ते पूर्णपणे नष्ट होतात. भिक्खूंनो, अनिमित्त समाधीचा अभ्यास करणे अत्यंत योग्य आहे. भिक्खूंनो, अनिमित्त समाधीचा अभ्यास व वारंवार सराव केल्यास ते महान फळ देणारे आणि अत्यंत कल्याणकारी ठरते."

‘‘Dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyo – bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca. Tatra kho, bhikkhave, sutavā ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘atthi nu kho taṃ kiñci lokasmiṃ yamahaṃ upādiyamāno na vajjavā assa’nti? So evaṃ pajānāti – ‘natthi nu kho taṃ kiñci lokasmiṃ yamahaṃ upādiyamāno na vajjavā assaṃ. Ahañhi rūpaññeva upādiyamāno upādiyeyyaṃ vedanaññeva… saññaññeva… saṅkhāreyeva viññāṇaññeva upādiyamāno upādiyeyyaṃ. Tassa me assa upādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhaveyyuṃ. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo assā’’’ti.

"भिक्खूंनो, या दोन दृष्टी (विचारप्रणाली) आहेत – भव-दृष्टी (अस्तित्वाची दृष्टी/शाश्वतवाद) आणि विभव-दृष्टी (नास्तित्वाची दृष्टी/उच्छेदवाद). भिक्खूंनो, तिथे सुशिक्षित (श्रुतवान) आर्यश्रावक असा विचार करतो – 'या जगात अशी कोणतीही गोष्ट आहे का, जिचे मी ग्रहण (उपादान) केले असता मी दोषमुक्त राहीन?' तो हे चांगल्या प्रकारे जाणतो – 'या जगात अशी कोणतीही गोष्ट नाही, जिचे मी ग्रहण केले असता मी दोषमुक्त राहीन. कारण जर मी ग्रहण केले, तर मी केवळ रूपाचेच ग्रहण करेन, केवळ वेदनेचेच... केवळ संज्ञेचेच... केवळ संस्कारांचेच... केवळ विज्ञानाचेच ग्रहण करेन. माझ्या त्या ग्रहणाच्या (उपादानाच्या) प्रत्ययाने (कारणाने) भव निर्माण होईल; भवाच्या प्रत्ययाने जन्म; जन्माच्या प्रत्ययाने जरा-मृत्यू, शोक, रडणे-कढणे, दुःख, दौर्मनस्य आणि नैराश्य उत्पन्न होईल. अशा प्रकारे या संपूर्ण दुःखसमूहाचा उदय होईल.'"

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ…pe… tasmātiha, bhikkhave, evaṃ passaṃ… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"तूमचे काय मत आहे, भिक्खूंनो, रूप नित्य आहे की अनित्य?" - "अनित्य आहे, भंते." - "जे अनित्य आहे, ते दुःखदायक आहे की सुखदायक?" - "दुःखदायक आहे, भंते." - "जे अनित्य, दुःखदायक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' अशा दृष्टीने पाहणे योग्य आहे का?" - "नाही, भंते." - "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान... (यांच्या बाबतीतही असेच समजावे)... म्हणून, भिक्खूंनो, असे पाहणारा (आर्यश्रावक)... 'आता या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही' हे जाणतो." (आठवे सुत्त समाप्त)

9. Pālileyyasuttaṃ

९. पालिलेय्य सुत्त

81. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya kosambiṃ piṇḍāya pāvisi. Kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā [Pg.78] upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo cārikaṃ pakkāmi.

८१. एक वेळ भगवंत कोसम्बी येथील घोसितारामात विहरत होते. तेव्हा भगवंतांनी सकाळी पूर्वाह्नसमयी चिवर परिधान केले आणि पात्र-चिवर घेऊन कोसम्बीमध्ये भिक्षेसाठी प्रवेश केला. कोसम्बीमध्ये भिक्षाटन करून, भोजनोत्तर भिक्षेवरून परत आल्यावर त्यांनी स्वतः आपले निवासस्थान (आसन-बिछाना) व्यवस्थित आवरले, पात्र-चिवर घेतले आणि आपल्या सेवकांना न सांगता, भिक्खू संघाचा निरोप न घेता, कोणालाही सोबत न घेता ते एकटेच चारिकेसाठी (प्रवासासाठी) निघाले.

Atha kho aññataro bhikkhu acirapakkantassa bhagavato yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘esāvuso, ānanda, bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo cārikaṃ pakkanto’’ti. ‘‘Yasmiṃ, āvuso, samaye bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ eko adutiyo cārikaṃ pakkamati, ekova bhagavā tasmiṃ samaye viharitukāmo hoti; na bhagavā tasmiṃ samaye kenaci anubandhitabbo hotī’’ti.

तेव्हा भगवंत निघून गेल्यावर काही वेळातच एक भिक्खू जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे गेला; तिथे जाऊन त्याने आयुष्यमान आनंदांना असे म्हटले – "आवुसो आनंद, भगवंतांनी स्वतः आपले निवासस्थान आवरले, पात्र-चिवर घेतले आणि आपल्या सेवकांना न सांगता, भिक्खू संघाचा निरोप न घेता, कोणालाही सोबत न घेता ते एकटेच चारिकेसाठी निघाले आहेत." (आनंद म्हणाले) – "आवुसो, ज्या वेळी भगवंत स्वतः आपले निवासस्थान आवरून, पात्र-चिवर घेऊन, सेवकांना न सांगता व भिक्खू संघाचा निरोप न घेता एकटेच चारिकेसाठी निघतात, त्या वेळी भगवंतांना एकांतात विहरण करण्याची इच्छा असते; अशा वेळी कोणीही भगवंतांच्या मागे जाऊ नये."

Atha kho bhagavā anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā pālileyyake viharati bhaddasālamūle. Atha kho sambahulā bhikkhū yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocuṃ – ‘‘cirassutā kho no, āvuso ānanda, bhagavato sammukhā dhammī kathā; icchāma mayaṃ, āvuso ānanda, bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ sotu’’nti.

त्यानंतर भगवंत क्रमशः चारिका करत पालिलेय्यक येथे पोहोचले. तिथे पालिलेय्यक येथे भगवंत एका सुंदर साल वृक्षाच्या मुळाशी (खाली) विहरत होते. तेव्हा अनेक भिक्खू जेथे आयुष्यमान आनंद होते तेथे आले; तिथे येऊन त्यांनी आयुष्यमान आनंदांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान आनंदांना असे म्हटले – "आवुसो आनंद, आम्ही भगवंतांच्या मुखातून धम्मप्रवचन ऐकून खूप काळ लोटला आहे; आवुसो आनंद, आमची भगवंतांच्या सन्मुख धम्मप्रवचन ऐकण्याची इच्छा आहे."

Atha kho āyasmā ānando tehi bhikkhūhi saddhiṃ yena pālileyyakaṃ bhaddasālamūlaṃ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinne kho te bhikkhū bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘kathaṃ nu kho jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti? Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā cetoparivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘vicayaso desito, bhikkhave, mayā dhammo; vicayaso desitā cattāro satipaṭṭhānā; vicayaso desitā cattāro sammappadhānā; vicayaso [Pg.79] desitā cattāro iddhipādā; vicayaso desitāni pañcindriyāni; vicayaso desitāni pañca balāni; vicayaso desitā sattabojjhaṅgā; vicayaso desito ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Evaṃ vicayaso desito, bhikkhave, mayā dhammo. Evaṃ vicayaso desite kho, bhikkhave, mayā dhamme atha ca panidhekaccassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘kathaṃ nu kho jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’’ti?

तेव्हा आयुष्यमान आनंद त्या भिक्खूंसह जेथे पालिलेय्यक येथील भद्रसाल वृक्षाचे मूळ होते, जेथे भगवान होते, तेथे गेले. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंना भगवंतांनी धम्मकथेने उपदेश केला, धम्मात प्रवृत्त केले, उत्साहित केले आणि प्रफुल्लित केले. त्या वेळी एका भिक्खूच्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला – 'कसे जाणणाऱ्या आणि कसे पाहणाऱ्या व्यक्तीचे तात्काळ (अनंतर) आसवांचा क्षय होतो?' तेव्हा भगवंतांनी आपल्या चित्ताने त्या भिक्खूच्या मनातील विचार जाणून भिक्खूंना संबोधित केले – 'भिक्खूंनो, मी धम्माचा सखोल विचार करून उपदेश केला आहे. चार सतिपट्ठान सखोल विचार करून उपदेशिले आहेत. चार सम्मप्पधान सखोल विचार करून उपदेशिले आहेत. चार इद्धिपाद सखोल विचार करून उपदेशिले आहेत. पाच इंद्रिये सखोल विचार करून उपदेशिली आहेत. पाच बले सखोल विचार करून उपदेशिली आहेत. सात बोज्झंग सखोल विचार करून उपदेशिले आहेत. आर्य अष्टांगिक मार्ग सखोल विचार करून उपदेशिला आहे. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे मी धम्माचा सखोल विचार करून उपदेश केला आहे. भिक्खूंनो, माझ्याद्वारे धम्माचा असा सखोल विचार करून उपदेश केला गेला असतानाही, येथे एका भिक्खूच्या मनात असा विचार का उत्पन्न व्हावा की – कसे जाणणाऱ्या आणि कसे पाहणाऱ्या व्यक्तीचे तात्काळ आसवांचा क्षय होतो?'

‘‘Kathañca, bhikkhave, jānato kathaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti? Idha bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sāpi vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sopi phasso anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

“आणि भिक्खूंनो, कसे जाणणाऱ्या आणि कसे पाहणाऱ्या व्यक्तीचे तात्काळ आसवांचा क्षय होतो? भिक्खूंनो, या जगात अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्यधम्मात अकुशल आणि आर्यधम्मात अविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुषधम्मात अकुशल आणि सत्पुरुषधम्मात अविनीत आहे, तो रूपाला 'आत्मा' म्हणून पाहतो. भिक्खूंनो, जी ही दृष्टी आहे, तो एक संस्कार आहे. पण तो संस्कार कशावर आधारित आहे? त्याचा उदय कशातून होतो? तो कशापासून जन्मतो? त्याचा उगम कशात आहे? भिक्खूंनो, अविद्या-संस्पर्शजन्य वेदनेने स्पर्श झालेल्या अश्रुतवान पृथग्जनाच्या मनात तण्हा उत्पन्न होते; त्या तण्हेपासून तो संस्कार जन्मतो. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, तो संस्कारही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ती तण्हाही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ती वेदनाही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. तो स्पर्शही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ती अविद्याही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीचे तात्काळ आसवांचा क्षय होतो.”

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati; api ca kho rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā… sāpi vedanā… sopi phasso… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

“तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, तर आत्म्याला रूपवान म्हणून पाहतो. भिक्खूंनो, जी ही दृष्टी आहे, तो एक संस्कार आहे. पण तो संस्कार कशावर आधारित आहे? त्याचा उदय कशातून होतो? तो कशापासून जन्मतो? त्याचा उगम कशात आहे? भिक्खूंनो, अविद्या-संस्पर्शजन्य वेदनेने स्पर्श झालेल्या अश्रुतवान पृथग्जनाच्या मनात तण्हा उत्पन्न होते; त्या तण्हेपासून तो संस्कार जन्मतो. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, तो संस्कारही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ती तण्हाही... ती वेदनाही... तो स्पर्शही... ती अविद्याही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीचे तात्काळ आसवांचा क्षय होतो.”

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati; api ca kho attani rūpaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave[Pg.80], samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā… sāpi vedanā… sopi phasso… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

“तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, आत्म्याला रूपवान म्हणून पाहत नाही, तर आत्म्यामध्ये रूप पाहतो. भिक्खूंनो, जी ही दृष्टी आहे, तो एक संस्कार आहे. पण तो संस्कार कशावर आधारित आहे? त्याचा उदय कशातून होतो? तो कशापासून जन्मतो? त्याचा उगम कशात आहे? भिक्खूंनो, अविद्या-संस्पर्शजन्य वेदनेने स्पर्श झालेल्या अश्रुतवान पृथग्जनाच्या मनात तण्हा उत्पन्न होते; त्या तण्हेपासून तो संस्कार जन्मतो. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, तो संस्कारही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ती तण्हाही... ती वेदनाही... तो स्पर्शही... ती अविद्याही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीचे तात्काळ आसवांचा क्षय होतो.”

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ samanupassati, na attani rūpaṃ samanupassati; api ca kho rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayite phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā … sāpi vedanā… sopi phasso… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evampi kho, bhikkhave, jānato…pe… āsavānaṃ khayo hoti.

“तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, आत्म्याला रूपवान म्हणून पाहत नाही, आत्म्यामध्ये रूप पाहत नाही, तर रूपामध्ये आत्मा पाहतो. भिक्खूंनो, जी ही दृष्टी आहे, तो एक संस्कार आहे. पण तो संस्कार कशावर आधारित आहे? त्याचा उदय कशातून होतो? तो कशापासून जन्मतो? त्याचा उगम कशात आहे? भिक्खूंनो, अविद्या-संस्पर्शजन्य वेदनेने स्पर्श झालेल्या अश्रुतवान पृथग्जनाच्या मनात तण्हा उत्पन्न होते; त्या तण्हेपासून तो संस्कार जन्मतो. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, तो संस्कारही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ती तण्हाही... ती वेदनाही... तो स्पर्शही... ती अविद्याही अनित्य, संखत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. भिक्खूंनो, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या...पे... आसवांचा क्षय होतो.”

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ, na attani rūpaṃ, na rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati; api ca kho vedanaṃ attato samanupassati, api ca kho vedanāvantaṃ attānaṃ samanupassati, api ca kho attani vedanaṃ samanupassati, api ca kho vedanāya attānaṃ samanupassati; api ca kho saññaṃ… api ca kho saṅkhāre attato samanupassati, api ca kho saṅkhāravantaṃ attānaṃ samanupassati, api ca kho attani saṅkhāre samanupassati, api ca kho saṅkhāresu attānaṃ samanupassati; api ca kho viññāṇaṃ attato samanupassati, api ca kho viññāṇavantaṃ attānaṃ, api ca kho attani viññāṇaṃ, api ca kho viññāṇasmiṃ attānaṃ samanupassati. Yā kho pana sā, bhikkhave, samanupassanā saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno…pe… kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayite phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā… sāpi vedanā… sopi phasso [Pg.81]… sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evaṃ kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, किंवा रूपाने युक्त असा आत्मा पाहत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहत नाही, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहत नाही; परंतु तो वेदनेला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा वेदनेने युक्त असा आत्मा पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये वेदना पाहतो, किंवा वेदनेमध्ये आत्मा पाहतो; तो संज्ञेला... तो संस्कारांना आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा संस्कारांनी युक्त असा आत्मा पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये संस्कार पाहतो, किंवा संस्कारांमध्ये आत्मा पाहतो; तो विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो, किंवा विज्ञानाने युक्त असा आत्मा पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. भिक्खूहो, जी ही दृष्टी आहे, तो एक संस्कार आहे. पण तो संस्कार कशावर आधारित आहे... कशापासून उत्पन्न झाला आहे? भिक्खूहो, अज्ञानाच्या स्पर्शाने उत्पन्न झालेल्या वेदनेचा अनुभव घेणाऱ्या, अश्रुतवान पृथग्जनामध्ये तृष्णा उत्पन्न होते; त्या तृष्णेपासून तो संस्कार जन्माला येतो. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, तो संस्कारही अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ती तृष्णाही... ती वेदनाही... तो स्पर्शही... ते अज्ञानही अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. भिक्खूहो, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या आसवांचा तात्काळ नाश होतो.

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na vedanaṃ attato samanupassati, na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati; api ca kho evaṃdiṭṭhi hoti – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Yā kho pana sā, bhikkhave, sassatadiṭṭhi saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno…pe… evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, वेदनेला आत्मा म्हणून पाहत नाही, संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहत नाही; परंतु त्याची अशी दृष्टी असते – 'तो जो आत्मा आहे तोच लोक आहे, मृत्यूनंतर मी तोच होईन – जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील असेल.' भिक्खूहो, जी ही शाश्वत दृष्टी आहे, तो एक संस्कार आहे. पण तो संस्कार कशावर आधारित आहे... भिक्खूहो, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या आसवांचा तात्काळ नाश होतो.

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na vedanaṃ … na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati; nāpi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Api ca kho evaṃdiṭṭhi hoti – ‘no cassaṃ no ca me siyā nābhavissaṃ na me bhavissatī’ti. Yā kho pana sā, bhikkhave, ucchedadiṭṭhi saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco…pe… evampi kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hoti.

तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहत नाही; आणि त्याची अशीही दृष्टी नसते – 'तो जो आत्मा आहे तोच लोक आहे, मृत्यूनंतर मी तोच होईन – जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील असेल.' परंतु त्याची अशी दृष्टी असते – 'जर मी नसतो, तर माझे काही नसले असते; जर मी भविष्यात नसणार, तर माझे काही असणार नाही.' भिक्खूहो, जी ही उच्छेद दृष्टी आहे, तो एक संस्कार आहे. पण तो संस्कार कशावर आधारित आहे, कशातून समुदित झाला आहे, कशापासून जन्माला आला आहे, कशापासून उत्पन्न झाला आहे? भिक्खूहो, अज्ञानाच्या स्पर्शाने उत्पन्न झालेल्या वेदनेचा अनुभव घेणाऱ्या, अश्रुतवान पृथग्जनामध्ये तृष्णा उत्पन्न होते; त्या तृष्णेपासून तो संस्कार जन्माला येतो. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, तो संस्कारही अनित्य आहे... भिक्खूहो, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या आसवांचा तात्काळ नाश होतो.

‘‘Na heva kho rūpaṃ attato samanupassati, na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati…pe… na viññāṇasmiṃ attato samanupassati, nāpi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti; nāpi evaṃdiṭṭhi hoti – ‘no cassaṃ no ca me siyā nābhavissaṃ na me bhavissatī’ti; api ca kho kaṅkhī hoti vicikicchī aniṭṭhaṅgato saddhamme. Yā kho pana sā, bhikkhave, kaṅkhitā vicikicchitā aniṭṭhaṅgatatā saddhamme saṅkhāro so. So pana saṅkhāro kiṃnidāno kiṃsamudayo kiṃjātiko kiṃpabhavo? Avijjāsamphassajena, bhikkhave, vedayitena phuṭṭhassa assutavato puthujjanassa uppannā taṇhā; tatojo so saṅkhāro. Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco saṅkhato [Pg.82] paṭiccasamuppanno. Sāpi taṇhā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sāpi vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Sopi phasso anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Sāpi avijjā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Evaṃ kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato anantarā āsavānaṃ khayo hotī’’ti. Navamaṃ.

तो रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहत नाही... विज्ञानामध्ये आत्मा पाहत नाही; आणि त्याची अशीही दृष्टी नसते – 'तो जो आत्मा आहे तोच लोक आहे, मृत्यूनंतर मी तोच होईन – जो नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील असेल'; आणि त्याची अशीही दृष्टी नसते – 'जर मी नसतो, तर माझे काही नसले असते; जर मी भविष्यात नसणार, तर माझे काही असणार नाही'; परंतु तो सद्धम्माविषयी शंकायुक्त, संशयी आणि अनिर्णित असतो. भिक्खूहो, सद्धम्माविषयीची जी ही शंकाशीलता, संशयावस्था आणि अनिर्णयता आहे, तो एक संस्कार आहे. पण तो संस्कार कशावर आधारित आहे, कशातून समुदित झाला आहे, कशापासून जन्माला आला आहे, कशापासून उत्पन्न झाला आहे? भिक्खूहो, अज्ञानाच्या स्पर्शाने उत्पन्न झालेल्या वेदनेचा अनुभव घेणाऱ्या, अश्रुतवान पृथग्जनामध्ये तृष्णा उत्पन्न होते; त्या तृष्णेपासून तो संस्कार जन्माला येतो. अशा प्रकारे, भिक्खूहो, तो संस्कारही अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ती तृष्णाही अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ती वेदनाही अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. तो स्पर्शही अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. ते अज्ञानही अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. भिक्खूहो, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या आसवांचा तात्काळ नाश होतो.

10. Puṇṇamasuttaṃ

१०. पुण्णम सुत्त (पौर्णिमेचे सुत्त)

82. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati pubbārāme migāramātupāsāde mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Tena kho pana samayena bhagavā tadahuposathe pannarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā bhikkhusaṅghaparivuto ajjhokāse nisinno hoti.

८२. एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये पूर्वाराम येथील मृगारमाता प्रासादात मोठ्या भिक्खू संघासोबत विहार करत होते. त्या वेळी, पंधरावीच्या उपोसथ दिवशी, पौर्णिमेच्या रात्री, भगवान भिक्खू संघाने वेढलेले असताना उघड्या मैदानावर बसले होते.

Atha kho aññataro bhikkhu uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘puccheyyāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ kiñcideva desaṃ, sace me bhagavā okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti? ‘‘Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā sake āsane nisīditvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho’’ti.

तेव्हा एक भिक्खू आपल्या आसनावरून उठला, त्याने आपले उपरणे एका खांद्यावर घेतले आणि भगवंतांच्या दिशेने हात जोडून नमस्कार करत भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, जर भगवंतांनी मला प्रश्नाचे उत्तर देण्याची परवानगी दिली, तर मी भगवंतांना एका विषयाबद्दल विचारू इच्छितो.” “तसे असेल तर, भिक्खू, तू आपल्या आसनावर बसून तुला जे विचारायचे आहे ते विचार.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांच्या वचनाला संमती देऊन आपल्या आसनावर बसला आणि भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, हेच ते पाच उपादानस्कंध आहेत का? जसे की – रूप-उपादानस्कंध, वेदना-उपादानस्कंध, संज्ञा-उपादानस्कंध, संस्कार-उपादानस्कंध आणि विज्ञान-उपादानस्कंध?”

‘‘Ime kho pana, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā; seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

“भिक्खू, हेच ते पाच उपादानस्कंध आहेत; जसे की – रूप-उपादानस्कंध... विज्ञान-उपादानस्कंध.” “खूप छान, भन्ते,” असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांच्या भाषणाची प्रशंसा करून व आनंद व्यक्त करून भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारू लागला –

‘‘Ime kho pana, bhante, pañcupādānakkhandhā kiṃmūlakā’’ti? ‘‘Ime kho, bhikkhu, pañcupādānakkhandhā chandamūlakā’’ti…pe… taññeva nu kho, bhante, upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā udāhu aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānanti? ‘‘Na kho, bhikkhu, taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṃ, api ca yo tattha chandarāgo taṃ tattha upādāna’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi –

“भन्ते, या पाच उपादानस्कंधांचे मूळ काय आहे?” “भिक्खू, या पाच उपादानस्कंधांचे मूळ छंद (इच्छा) आहे.” ...तसेच... “भन्ते, ते उपादान म्हणजेच हे पाच उपादानस्कंध आहेत, की उपादान हे पाच उपादानस्कंधांपेक्षा वेगळे काही आहे?” “भिक्खू, ते उपादान म्हणजेच हे पाच उपादानस्कंध नाहीत, आणि उपादान हे पाच उपादानस्कंधांपेक्षा वेगळेही नाही. परंतु, तिथे जो छंदराग (इच्छा आणि आसक्ती) आहे, तेच तिथे उपादान आहे.” “फार छान, भन्ते!” असे म्हणून त्या भिक्खूने... भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारला –

‘‘Siyā [Pg.83] pana, bhante, pañcupādānakkhandhesu chandarāgavemattatā’’ti? ‘‘Siyā, bhikkhū’’ti bhagavā avoca – ‘‘idha, bhikkhu, ekaccassa evaṃ hoti – ‘evaṃrūpo siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃvedano siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsañño siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃsaṅkhāro siyaṃ anāgatamaddhānaṃ, evaṃviññāṇo siyaṃ anāgatamaddhāna’nti. Evaṃ kho, bhikkhu, siyā pañcupādānakkhandhesu chandarāgavemattatā’’ti? ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi –

“भन्ते, पाच उपादानस्कंधांमध्ये छंदरागाची विविधता असू शकते का?” “असू शकते, भिक्खू,” भगवान म्हणाले. “भिक्खू, या जगात एखाद्याला असे वाटते – ‘भविष्यात माझे रूप असे असावे, भविष्यात माझी वेदना अशी असावी, भविष्यात माझी संज्ञा अशी असावी, भविष्यात माझे संस्कार असे असावेत, भविष्यात माझे विज्ञान असे असावे.’ भिक्खू, अशा प्रकारे पाच उपादानस्कंधांमध्ये छंदरागाची विविधता असू शकते.” “फार छान, भन्ते!” असे म्हणून त्या भिक्खूने... भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारला –

‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, khandhānaṃ khandhādhivacana’’nti? ‘‘Yaṃ kiñci, bhikkhu, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā … ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho. Ettāvatā kho, bhikkhu, khandhānaṃ khandhādhivacana’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi –

“भन्ते, किती मर्यादेपर्यंत स्कंधांना ‘स्कंध’ हे नाव लागू होते?” “भिक्खू, जे काही रूप भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असेल, अंतर्गत किंवा बाह्य असेल, स्थूल किंवा सूक्ष्म असेल, हीन किंवा श्रेष्ठ असेल, दूर किंवा जवळ असेल, त्याला ‘रूपस्कंध’ असे म्हटले जाते. जी काही वेदना... जी काही संज्ञा... जे काही संस्कार... जे काही विज्ञान भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील असेल, अंतर्गत किंवा बाह्य असेल, स्थूल किंवा सूक्ष्म असेल, हीन किंवा श्रेष्ठ असेल, दूर किंवा जवळ असेल, त्याला ‘विज्ञानस्कंध’ असे म्हटले जाते. भिक्खू, एवढ्या मर्यादेपर्यंत स्कंधांना ‘स्कंध’ हे नाव लागू होते.” “फार छान, भन्ते!” असे म्हणून त्या भिक्खूने... पुढील प्रश्न विचारला –

‘‘Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya; ko hetu ko paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā’’ti? ‘‘Cattāro kho, bhikkhu, mahābhūtā hetu, cattāro mahābhūtā paccayo rūpakkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu phasso paccayo vedanākkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu phasso paccayo saññākkhandhassa paññāpanāya. Phasso hetu, phasso paccayo saṅkhārakkhandhassa paññāpanāya. Nāmarūpaṃ hetu, nāmarūpaṃ paccayo viññāṇakkhandhassa paññāpanāyā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi –

“भन्ते, रूपस्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी कोणता हेतू आणि कोणता प्रत्यय आहे? वेदनास्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी कोणता हेतू आणि कोणता प्रत्यय आहे? संज्ञास्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी कोणता हेतू आणि कोणता प्रत्यय आहे? संस्कारस्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी कोणता हेतू आणि कोणता प्रत्यय आहे? विज्ञानस्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी कोणता हेतू आणि कोणता प्रत्यय आहे?” “भिक्खू, चार महाभूत हे रूपस्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी हेतू आहेत, चार महाभूत हेच प्रत्यय आहेत. स्पर्श हा वेदनास्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी हेतू आहे, स्पर्श हाच प्रत्यय आहे. स्पर्श हा संज्ञास्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी हेतू आहे, स्पर्श हाच प्रत्यय आहे. स्पर्श हा संस्कारस्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी हेतू आहे, स्पर्श हाच प्रत्यय आहे. नाम-रूप हे विज्ञानस्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी हेतू आहे, नाम-रूप हेच प्रत्यय आहे.” “फार छान, भन्ते!” असे म्हणून त्या भिक्खूने... पुढील प्रश्न विचारला –

‘‘Kathaṃ nu kho, bhante, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ… attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ [Pg.84] vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi –

“भन्ते, सत्कायदृष्टी कशी निर्माण होते?” “भिक्खू, या जगात अज्ञानी पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्यधम्मात अकुशल आणि आर्यधम्मात अविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुषधम्मात अकुशल आणि सत्पुरुषधम्मात अविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. तो वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. भिक्खू, अशा प्रकारे सत्कायदृष्टी निर्माण होते.” “फार छान, भन्ते!” असे म्हणून त्या भिक्खूने... पुढील प्रश्न विचारला –

‘‘Kathaṃ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ; na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, bhikkhu, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu…pe… apucchi –

“परंतु भन्ते, सत्कायदृष्टी कशी निर्माण होत नाही?” “भिक्खू, या जगात सुशिक्षित आर्यश्रावक, जो आर्यांचे दर्शन घेतलेला, आर्यधम्मात कुशल आणि आर्यधम्मात सुविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन घेतलेला, सत्पुरुषधम्मात कुशल आणि सत्पुरुषधम्मात सुविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा मानत नाही, किंवा आत्म्याला रूपवान मानत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहत नाही, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहत नाही. तो वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा मानत नाही, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानत नाही, या आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहत नाही, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहत नाही. भिक्खू, अशा प्रकारे सत्कायदृष्टी निर्माण होत नाही.” “फार छान, भन्ते!” असे म्हणून त्या भिक्खूने... पुढील प्रश्न विचारला –

‘‘Ko nu kho, bhante, rūpassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ; ko vedanāya… ko saññāya… ko saṅkhārānaṃ… ko viññāṇassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’’nti? ‘‘Yaṃ kho, bhikkhu, rūpaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ rūpassa assādo. Yaṃ rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ rūpassa ādīnavo. Yo rūpasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ. Yaṃ vedanaṃ paṭicca… yaṃ saññaṃ paṭicca… ye saṅkhāre paṭicca… yaṃ viññāṇaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – ayaṃ viññāṇassa assādo. Yaṃ viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ – ayaṃ viññāṇassa ādīnavo. Yo viññāṇasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ – idaṃ viññāṇassa nissaraṇa’’nti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi –

“भन्ते, रूपाचा आस्वाद कोणता, दोष कोणता आणि निस्सरण काय आहे? वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा आस्वाद कोणता, दोष कोणता आणि निस्सरण काय आहे?” “भिक्खू, रूपावर अवलंबून जे सुख आणि सोमनस्य उत्पन्न होते – हा रूपाचा आस्वाद आहे. जे रूप अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहे – हा रूपाचा दोष आहे. रूपामध्ये जो छंदराग नष्ट करणे आणि छंदरागाचा त्याग करणे आहे – हे रूपाचे निस्सरण आहे. वेदनेवर अवलंबून... संज्ञेवर अवलंबून... संस्कारांवर अवलंबून... विज्ञानावर अवलंबून जे सुख आणि सोमनस्य उत्पन्न होते – हा विज्ञानाचा आस्वाद आहे. जे विज्ञान अनित्य, दुःखद आणि विपरिणामधर्मी आहे – हा विज्ञानाचा दोष आहे. विज्ञानामध्ये जो छंदराग नष्ट करणे आणि छंदरागाचा त्याग करणे आहे – हे विज्ञाचे निस्सरण आहे.” “फार छान, भन्ते!” असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांच्या भाषणाची प्रशंसा करून व आनंद व्यक्त करून भगवंतांना पुढील प्रश्न विचारू लागला –

‘‘Kathaṃ nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti? ‘‘Yaṃ kiñci, bhikkhu, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā [Pg.85] kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti.

“भन्ते! कशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि कशा प्रकारे पाहणाऱ्याच्या या सविज्ञान (चेतन) शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये (विषयांमध्ये) 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि 'मानानुशय' (अभिमानाची सुप्त प्रवृत्ती) उत्पन्न होत नाहीत?” “भिक्खू! कोणतेही रूप असो—जे भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील आहे, आंतरिक किंवा बाह्य आहे, स्थूल किंवा सूक्ष्म आहे, हीन किंवा श्रेष्ठ आहे, दूर किंवा जवळ आहे—त्या सर्व रूपाला: 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत (जसे आहे तसे) सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. कोणतीही वेदना... कोणतीही संज्ञा... कोणतेही संस्कार... कोणतेही विज्ञान असो—जे भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील आहे, आंतरिक किंवा बाह्य आहे, स्थूल किंवा सूक्ष्म आहे, हीन किंवा श्रेष्ठ आहे, दूर किंवा जवळ आहे—त्या सर्व विज्ञानाला: 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. भिक्खू! अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्याच्या या सविज्ञान शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये 'मी-पणा' (अहंकार), 'माझे-पणा' (ममंकार) आणि 'मानानुशय' उत्पन्न होत नाहीत.”

Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; anattakatāni kammāni kathamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi –

त्या वेळी एका भिक्खूच्या मनात असा विचार उत्पन्न झाला— “असे दिसते की रूप अनात्म (अनत्ता) आहे, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे; मग अनात्म (ज्याला स्वतःचा आत्मा नाही अशा) द्वारे केलेली कर्मे कोणत्या आत्म्याला स्पर्श करतील (बाधित करतील)?” तेव्हा भगवंतांनी आपल्या चित्ताने त्या भिक्खूच्या मनातील विचार जाणून भिक्खूंना संबोधित केले—

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya. Iti kira, bho, rūpaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Anattakatāni kammāni kathamattānaṃ phusissantīti? Paṭipucchāvinītā kho me tumhe, bhikkhave, tatra tatra tesu tesu dhammesu.

“भिक्खूंनो, अशी शक्यता आहे की, येथे एखादा अज्ञानी, अविद्येने ग्रस्त असलेला मोघपुरुष (व्यर्थ मनुष्य), तृष्णेच्या आहारी गेलेल्या चित्ताने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शिकवणीच्या पलीकडे जाण्याचा विचार करेल की—'असे दिसते की रूप अनात्म आहे, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे. मग अनात्म द्वारे केलेली कर्मे कोणत्या आत्म्याला स्पर्श करतील?' भिक्खूंनो, मी तुम्हाला वेगवेगळ्या ठिकाणी त्या त्या धर्मांविषयी (तत्त्वांविषयी) प्रश्नोत्तरांद्वारे प्रशिक्षित केले आहे.

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?” “दुःखकारक आहे, भन्ते.” “जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याविषयी: 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे मानणे योग्य आहे का?” “नाही, भन्ते.” “म्हणूनच... पे... असे पाहणारा... पे... या अस्तित्वासाठी आता काहीही उर्वरित राहिलेले नाही, हे तो जाणतो.”

‘‘Dve khandhā taññeva siyaṃ, adhivacanañca hetunā;

Sakkāyena duve vuttā, assādaviññāṇakena ca;

Ete dasavidhā vuttā, hoti bhikkhu pucchāyā’’ti. dasamaṃ;

“स्कंधांविषयी दोन, 'तज्ञेव सियं' (तेच असू शकते का) विषयी एक, अधि वचन (अधिवाचन) आणि हेतू विषयी एक, सक्काय (सत्कायदृष्टी) विषयी दोन, अस्साद (आस्वाद) आणि विज्ञानाविषयी दोन; भिक्खूंच्या प्रश्नांसह हे दहा प्रकारचे प्रश्न सांगितले आहेत.” हे दहावे (सुत्त) आहे.

Khajjanīyavaggo aṭṭhamo.

आठवा खज्जनीयवग्गो (खज्जनीय वर्ग) समाप्त झाला.

Tassuddānaṃ –

त्याचा संग्रह (उद्दान) खालीलप्रमाणे आहे—

Assādo [Pg.86] dve samudayā, arahantehi apare dve;

Sīho khajjanī piṇḍolyaṃ, pālileyyena puṇṇamāti.

आस्वाद सुत्त, दोन समुदय सुत्ते, अरहंतांविषयी इतर दोन सुत्ते, सीह सुत्त, खज्जनीय सुत्त, पिंडोल्य सुत्त, पालिलेय्य सुत्त आणि पुण्णमा सुत्त.

9. Theravaggo

९. थेरवग्गो (स्थवीर वर्ग)

1. Ānandasuttaṃ

१. आनंदसुत्त

83. Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho āyasmā ānando bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ. Āyasmā ānando etadavoca –

८३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेथे आयुष्यमान आनंदांनी भिक्खूंना संबोधित केले— “आवुसो (मित्रांनो) भिक्खूंनो!” “आवुसो,” त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान आनंदांना प्रतिसाद दिला. आयुष्यमान आनंद म्हणाले—

‘‘Puṇṇo nāma, āvuso, āyasmā mantāṇiputto amhākaṃ navakānaṃ sataṃ bahūpakāro hoti. So amhe iminā ovādena ovadati – ‘upādāya, āvuso ānanda, asmīti hoti, no anupādāya. Kiñca upādāya asmīti hoti, no anupādāya? Rūpaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya’’’.

“आवुसो, मन्ताणिपुत्त नावाचे आयुष्यमान पुण्ण हे आम्हा नवदीक्षित भिक्खूंसाठी अत्यंत उपकारक होते. त्यांनी आम्हाला या उपदेशाने उपदेशित केले होते— ‘आवुसो आनंद! उपादान (आसक्ती/ग्रहण) केल्यानेच 'मी आहे' (अस्मि) हा भाव उत्पन्न होतो, उपादान न केल्यास नाही. आणि कशाचे उपादान केल्याने 'मी आहे' हा भाव उत्पन्न होतो, उपादान न केल्यास नाही? रूपाचे उपादान केल्याने 'मी आहे' हा भाव उत्पन्न होतो, उपादान न केल्यास नाही. वेदनेचे... संज्ञेचे... संस्कारांचे... विज्ञानाचे उपादान केल्याने 'मी आहे' हा भाव उत्पन्न होतो, उपादान न केल्यास नाही.’”

‘‘Seyyathāpi, āvuso ānanda, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno upādāya passeyya, no anupādāya; evameva kho, āvuso ānanda, rūpaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upādāya asmīti hoti, no anupādāya.

“आवुसो आनंद! ज्याप्रमाणे एखादी तरुण स्त्री किंवा पुरुष, जो तरुण आहे आणि ज्याला नटण्याची आवड आहे, तो स्वच्छ, निर्मळ आणि पारदर्शक आरशात किंवा पाण्याच्या पात्रात स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहत असताना, आरशाचा किंवा पाण्याचा आधार घेऊनच (उपादान करूनच) ते पाहू शकतो, आधाराशिवाय नाही; त्याचप्रमाणे, आवुसो आनंद! रूपाचे उपादान केल्यानेच 'मी आहे' हा भाव उत्पन्न होतो, उपादान न केल्यास नाही. वेदनेचे... संज्ञेचे... संस्कारांचे... विज्ञानाचे उपादान केल्यानेच 'मी आहे' हा भाव उत्पन्न होतो, उपादान न केल्यास नाही.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso ānanda, ‘rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’’ti? ‘Aniccaṃ, āvuso’. Vedanā… saññā … saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’ti? ‘Aniccaṃ, āvuso’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Puṇṇo nāma āvuso āyasmā mantāṇiputto amhākaṃ navakānaṃ sataṃ bahūpakāro hoti. So amhe iminā ovādena [Pg.87] ovadati. Idañca pana me āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa dhammadesanaṃ sutvā dhammo abhisamitoti. Paṭhamaṃ.

“आवुसो आनंद! तुला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, आवुसो.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, आवुसो.” “म्हणूनच... पे... असे पाहणारा... पे... या अस्तित्वासाठी आता काहीही उर्वरित राहिलेले नाही, हे तो जाणतो. आवुसो, मन्ताणिपुत्त नावाचे आयुष्यमान पुण्ण हे आम्हा नवदीक्षितांसाठी अत्यंत उपकारक होते. त्यांनी आम्हाला या उपदेशाने उपदेशित केले. आणि आयुष्यमान पुण्ण मन्ताणिपुत्त यांच्या या धम्मदेशनेला ऐकून मी धम्माचा साक्षात्कार केला (धम्म जाणला).” हे पहिले (सुत्त) आहे.

2. Tissasuttaṃ

२. तिस्ससुत्त

84. Sāvatthinidānaṃ. Tena kho pana samayena āyasmā tisso bhagavato pitucchāputto sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamāroceti – ‘‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo; disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṃ na paṭibhanti; thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati; anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi; hoti ca me dhammesu vicikicchā’’ti.

८४. श्रावस्ती येथील प्रसंग. त्या वेळी भगवंतांचे चुलत भाऊ आयुष्यमान तिस्स यांनी अनेक भिक्खूंना असे सांगितले— “आवुसो, माझे शरीर जणू जड (शिथिल) झाले आहे; मला दिशांचेही भान राहिले नाही; मला धम्मही स्पष्ट होत नाही; आळस आणि सुस्ती (थीनमिद्ध) माझ्या चित्ताला व्यापून राहिली आहे; मी असंतोषाने ब्रह्मचर्य पाळत आहे; आणि मला धम्माविषयी शंका (विचिकित्सा) निर्माण झाली आहे.”

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘āyasmā, bhante, tisso bhagavato pitucchāputto sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamāroceti – ‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo; disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṃ na paṭibhanti; thinamiddhañca me cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati; anabhirato ca brahmacariyaṃ carāmi; hoti ca me dhammesu vicikicchā’’’ti.

तेव्हा अनेक भिक्खू भगवंतांकडे गेले; तेथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे सांगितले— “भन्ते! भगवंतांचे चुलत भाऊ आयुष्यमान तिस्स अनेक भिक्खूंना असे सांगत आहेत— ‘आवुसो, माझे शरीर जणू जड झाले आहे; मला दिशांचेही भान राहिले नाही; मला धम्मही स्पष्ट होत नाही; आळस आणि सुस्ती माझ्या चित्ताला व्यापून राहिली आहे; मी असंतोषाने ब्रह्मचर्य पाळत आहे; आणि मला धम्माविषयी शंका निर्माण झाली आहे.’”

Atha kho bhagavā aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena tissaṃ bhikkhuṃ āmantehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā tisso tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ tissaṃ etadavoca – ‘‘satthā taṃ, āvuso tissa, āmantetī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā tisso tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ tissaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, tissa, sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ evamārocesi – ‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo…pe… hoti ca me dhammesu vicikicchā’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, tissa, rūpe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa, tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

तेव्हा भगवान एका भिक्खूला म्हणाले – "भिक्खू, ये, तू माझ्या वचनाने भिक्खू तिस्साला बोलाव." "तसेच असो, भंते," असे म्हणून तो भिक्खू भगवंतांना होकार देऊन जेथे आयुष्यमान तिस्स होते, तेथे गेला. तेथे जाऊन त्याने आयुष्यमान तिस्साला असे म्हटले – "मित्र तिस्स, शास्ता तुम्हाला बोलावत आहेत." "तसेच असो, मित्रा," असे म्हणून आयुष्यमान तिस्साने त्या भिक्खूला होकार दिला आणि जेथे भगवान होते, तेथे तो गेला. तेथे जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान तिस्साला भगवान म्हणाले – "तिस्स, हे खरे आहे का की तू अनेक भिक्खूंना असे सांगितले आहेस – 'मित्रांनो, माझे शरीर जणू जड झाले आहे... आणि मला धम्माविषयी शंका (विचिकित्सा) निर्माण झाली आहे'?" "होय, भंते." "तिस्स, तुला काय वाटते? ज्याच्या मनात रूपाविषयीचा राग नष्ट झालेला नाही, छंद नष्ट झालेला नाही, प्रेम नष्ट झालेले नाही, पिपासा नष्ट झालेली नाही, परिळाह नष्ट झालेला नाही, तृष्णा नष्ट झालेली नाही; त्या रूपाच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास उत्पन्न होतात का?" "होय, भंते."

‘‘Sādhu [Pg.88] sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ rūpe avigatarāgassa… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu avigatarāgassa…pe… tesaṃ saṅkhārānaṃ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

"साधू, साधू, तिस्स! तिस्स, हे असेच आहे. ज्याप्रमाणे रूपाविषयी राग नष्ट न झालेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत घडते... वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी राग नष्ट न झालेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत... त्या संस्कारांच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास उत्पन्न होतात का?" "होय, भंते."

‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ viññāṇe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa, tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

"साधू, साधू, तिस्स! तिस्स, हे असेच आहे. ज्याप्रमाणे विज्ञानाविषयी राग नष्ट न झालेल्या, छंद नष्ट न झालेल्या, प्रेम नष्ट न झालेल्या, पिपासा नष्ट न झालेल्या, परिळाह नष्ट न झालेल्या, तृष्णा नष्ट न झालेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत, त्या विज्ञानाच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास उत्पन्न होतात का?" "होय, भंते."

‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ viññāṇe avigatarāgassa. Taṃ kiṃ maññasi, tissa, rūpe vigatarāgassa vigatacchandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa, tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

"साधू, साधू, तिस्स! तिस्स, हे असेच आहे. ज्याप्रमाणे विज्ञानाविषयी राग नष्ट न झालेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत घडते. तिस्स, तुला काय वाटते? ज्याच्या मनात रूपाविषयीचा राग नष्ट झाला आहे, छंद नष्ट झाला आहे, प्रेम नष्ट झाले आहे, पिपासा नष्ट झाली आहे, परिळाह नष्ट झाला आहे, तृष्णा नष्ट झाली आहे; त्या रूपाच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास उत्पन्न होतात का?" "नाही, भंते, असे होणार नाही."

‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ rūpe vigatarāgassa… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu vigatarāgassa… viññāṇe vigatarāgassa vigatacchandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

"साधू, साधू, तिस्स! तिस्स, हे असेच आहे. ज्याप्रमाणे रूपाविषयी राग नष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत घडते... वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी राग नष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत... विज्ञानाविषयी राग नष्ट झालेल्या, छंद नष्ट झालेल्या, प्रेम नष्ट झालेल्या, पिपासा नष्ट झालेल्या, परिळाह नष्ट झालेल्या, तृष्णा नष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत, त्या विज्ञानाच्या विपरिणामामुळे आणि अन्यथाभावामुळे शोक, परिदेव, दुःख, दोमनस्स आणि उपायास उत्पन्न होतात का?" "नाही, भंते, असे होणार नाही."

‘‘Sādhu sādhu, tissa! Evañhetaṃ, tissa, hoti. Yathā taṃ viññāṇe vigatarāgassa. Taṃ kiṃ maññasi, tissa, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

"साधू, साधू, तिस्स! तिस्स, हे असेच आहे. ज्याप्रमाणे विज्ञानाविषयी राग नष्ट झालेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत घडते. तिस्स, तुला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "म्हणूनच येथे... याप्रमाणे पाहणारा... या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही, असे तो जाणतो."

‘‘Seyyathāpi, tissa, dve purisā – eko puriso amaggakusalo, eko puriso maggakusalo. Tamenaṃ so amaggakusalo puriso amuṃ maggakusalaṃ purisaṃ maggaṃ puccheyya. So evaṃ vadeyya – ‘ehi, bho purisa, ayaṃ maggo. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi dvedhāpathaṃ, tattha vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhāhi. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi tibbaṃ vanasaṇḍaṃ. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi mahantaṃ ninnaṃ pallalaṃ. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ [Pg.89] gantvā dakkhissasi sobbhaṃ papātaṃ. Tena muhuttaṃ gaccha. Tena muhuttaṃ gantvā dakkhissasi samaṃ bhūmibhāgaṃ ramaṇīya’’’nti.

"तिस्स, समजा दोन पुरुष आहेत – एक पुरुष मार्गाविषयी अकुशल आहे आणि दुसरा पुरुष मार्गाविषयी कुशल आहे. त्यातील तो अकुशल पुरुष त्या कुशल पुरुषाला मार्गाविषयी विचारेल. तो कुशल पुरुष त्याला असे सांगेल – 'ये, हे गृहस्था, हा मार्ग आहे. या मार्गाने थोडा वेळ जा. या मार्गाने थोडा वेळ गेल्यावर तुला एक दुभंगलेला रस्ता दिसेल. तेथे डावा रस्ता सोडून उजवा रस्ता धर. त्या रस्त्याने थोडा वेळ जा. त्या रस्त्याने थोडा वेळ गेल्यावर तुला एक दाट जंगल दिसेल. त्यातून थोडा वेळ जा. त्यातून थोडा वेळ गेल्यावर तुला एक मोठा खोल चिखलाचा दलदल दिसेल. त्यातून थोडा वेळ जा. त्यातून थोडा वेळ गेल्यावर तुला एक खोल दरी आणि कडा दिसेल. त्यावरून थोडा वेळ जा. त्यावरून थोडा वेळ गेल्यावर तुला एक सपाट, रमणीय भूभाग दिसेल.'"

‘‘Upamā kho myāyaṃ, tissa, katā atthassa viññāpanāya. Ayaṃ cevettha attho – ‘puriso amaggakusalo’ti kho, tissa, puthujjanassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Puriso maggakusalo’ti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassa. ‘Dvedhāpatho’ti kho, tissa, vicikicchāyetaṃ adhivacanaṃ. ‘Vāmo maggo’ti kho, tissa, aṭṭhaṅgikassetaṃ micchāmaggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – micchādiṭṭhiyā…pe… micchāsamādhissa. ‘Dakkhiṇo maggo’ti kho, tissa, ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhiyā…pe… sammāsamādhissa. ‘Tibbo vanasaṇḍo’ti kho, tissa, avijjāyetaṃ adhivacanaṃ. ‘Mahantaṃ ninnaṃ pallala’nti kho, tissa, kāmānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Sobbho papāto’ti kho, tissa, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Samo bhūmibhāgo ramaṇīyo’ti kho, tissa, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. Abhirama, tissa, abhirama, tissa! Ahamovādena ahamanuggahena ahamanusāsaniyā’’ti.

"तिस्स, अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी मी ही उपमा दिली आहे. आणि याचा अर्थ असा आहे – 'मार्गाविषयी अकुशल पुरुष' हे, तिस्स, पृथग्जनाचे नाव आहे. 'मार्गाविषयी कुशल पुरुष' हे, तिस्स, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचे नाव आहे. 'दुभंगलेला रस्ता' हे, तिस्स, विचिकित्सेचे नाव आहे. 'डावा मार्ग' हे, तिस्स, अष्टांगिक मिथ्या मार्गाचे नाव आहे, जसे की – मिथ्या दृष्टी... मिथ्या समाधी. 'उजवा मार्ग' हे, तिस्स, आर्य अष्टांगिक मार्गाचे नाव आहे, जसे की – सम्यक दृष्टी... सम्यक समाधी. 'दाट जंगल' हे, तिस्स, अविद्येचे नाव आहे. 'मोठा खोल चिखलाचा दलदल' हे, तिस्स, कामभोगांचे नाव आहे. 'खोल दरी आणि कडा' हे, तिस्स, क्रोध आणि उपायासाचे नाव आहे. 'सपाट, रमणीय भूभाग' हे, तिस्स, निब्बाणाचे नाव आहे. तिस्स, प्रसन्न हो! तिस्स, प्रसन्न हो! मी उपदेशाने, अनुग्रहाने आणि अनुशासनाने तुला मार्गदर्शन करत आहे."

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā tisso bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti. Dutiyaṃ.

भगवंतांनी असे म्हटले. संतुष्ट होऊन आयुष्यमान तिस्साने भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले. (हे दुसरे सुत्त समाप्त झाले.)

3. Yamakasuttaṃ

३. यमकसुत्त

85. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena yamakassa nāma bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti.

८५. एकदा आयुष्यमान सारिपुत्त सावत्थीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. त्या वेळी यमक नावाच्या भिक्खूच्या मनात अशी चुकीची दृष्टी उत्पन्न झाली होती – "भगवंतांनी उपदेशिलेल्या धम्माला मी अशा प्रकारे समजतो की, आसव नष्ट झालेला भिक्खू शरीराच्या भेदानंतर नष्ट होतो, नाहीसा होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही."

Assosuṃ kho sambahulā bhikkhū yamakassa kira nāma bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ hoti – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti. Atha kho te bhikkhū yenāyasmā yamako [Pg.90] tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā yamakena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ yamakaṃ etadavocuṃ –

अनेक भिक्खूंनी ऐकले की, 'यमक' नावाच्या भिक्खूच्या मनात अशी वाईट मिथ्या दृष्टी उत्पन्न झाली आहे – “भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी अशा प्रकारे समजतो की, ज्या भिक्खूचे आसव नष्ट झाले आहेत (क्षीणासव भिक्खू), तो शरीराच्या भेदानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही.” त्यानंतर ते भिक्खू जेथे आयुष्यमान यमक होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान यमकांसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण करून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर ते भिक्खू आयुष्यमान यमकाला असे म्हणाले –

‘‘Saccaṃ kira te, āvuso yamaka, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Evaṃ khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi – ‘khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti.

“हे आवुसो यमक, हे खरे आहे का की तुमच्या मनात अशी वाईट मिथ्या दृष्टी उत्पन्न झाली आहे – ‘भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी अशा प्रकारे समजतो की, क्षीणासव भिक्खू शरीराच्या भेदानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही’?” “होय आवुसो, भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी असाच समजतो की – ‘क्षीणासव भिक्खू शरीराच्या भेदानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही’.”

‘‘Mā, āvuso yamaka, evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi. Na hi sādhu bhagavato abbhācikkhanaṃ. Na hi bhagavā evaṃ vadeyya – ‘khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti. Evampi kho āyasmā yamako tehi bhikkhūhi vuccamāno tatheva taṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ thāmasā parāmāsā abhinivissa voharati – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti.

“आवुसो यमक, असे बोलू नका. भगवंतांवर खोटा आळ आणू नका. भगवंतांवर खोटा आळ आणणे चांगले नाही. भगवंत असे कधीच बोलणार नाहीत की – ‘क्षीणासव भिक्खू शरीराच्या भेदानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही’.” त्या भिक्खूंनी असे समजावून सांगितले तरीही, आयुष्यमान यमक त्या वाईट मिथ्या दृष्टीलाच घट्ट धरून, आग्रहाने आणि चुकीच्या समजुतीने चिकटून राहून असेच प्रतिपादन करत राहिले – “भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी अशा प्रकारे समजतो की, क्षीणासव भिक्खू शरीराच्या भेदानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही.”

Yato kho te bhikkhū nāsakkhiṃsu āyasmantaṃ yamakaṃ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetuṃ, atha kho te bhikkhū uṭṭhāyāsanā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavocuṃ – ‘‘yamakassa nāma, āvuso sāriputta, bhikkhuno evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’ti. Sādhāyasmā sāriputto yena yamako bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi kho āyasmā sāriputto tuṇhībhāvena. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā yamako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā yamakena saddhiṃ sammodi…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ yamakaṃ etadavoca –

जेव्हा ते भिक्खू आयुष्यमान यमकाला त्या वाईट मिथ्या दृष्टीपासून परावृत्त करण्यास असमर्थ ठरले, तेव्हा ते भिक्खू आपल्या आसनावरून उठले आणि जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हटले – “आवुसो सारिपुत्त, यमक नावाच्या भिक्खूच्या मनात अशी वाईट मिथ्या दृष्टी उत्पन्न झाली आहे – ‘भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी अशा प्रकारे समजतो की, क्षीणासव भिक्खू शरीराच्या भेदानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही.’ हे चांगले होईल जर आयुष्यमान सारिपुत्त यमक भिक्खूवर अनुकंपा करून त्यांच्याकडे जातील.” आयुष्यमान सारिपुत्तांनी मौन बाळगून संमती दिली. त्यानंतर, संध्याकाळच्या वेळी ध्यानसाधनेतून उठून आयुष्यमान सारिपुत्त जेथे आयुष्यमान यमक होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान यमकांसोबत कुशल-मंगल विचारले... एका बाजूला बसल्यावर आयुष्यमान सारिपुत्त आयुष्यमान यमकाला असे म्हणाले –

‘‘Saccaṃ kira te, āvuso yamaka, evarūpaṃ pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Evaṃ [Pg.91] khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti.

“हे आवुसो यमक, हे खरे आहे का की तुमच्या मनात अशी वाईट मिथ्या दृष्टी उत्पन्न झाली आहे – ‘भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी अशा प्रकारे समजतो की, क्षीणासव भिक्खू शरीराच्या भेदानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही’?” “होय आवुसो, भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी असाच समजतो की, क्षीणासव भिक्खू शरीराच्या भेदानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, āvuso’’. ‘‘Vedanā niccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, āvuso’’. Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“आवुसो यमक, तुला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य, आवुसो.” “वेदना नित्य की अनित्य?... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य, आवुसो.” “म्हणूनच... असे पाहणारा... या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही, हे तो जाणतो.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’ … ‘‘vedanaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’… ‘‘saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’.

“आवुसो यमक, तुला काय वाटते? तू रूपाला ‘तथागत’ मानतोस का?” “असे नाही, आवुसो.”... “तू वेदनेला ‘तथागत’ मानतोस का?” “असे नाही, आवुसो.”... “तू संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला ‘तथागत’ मानतोस का?” “असे नाही, आवुसो.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Aññatra rūpā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Vedanāya… aññatra vedanāya…pe… saññāya… aññatra saññāya… saṅkhāresu… aññatra saṅkhārehi… viññāṇasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Aññatra viññāṇā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’.

“आवुसो यमक, तुला काय वाटते? तू तथागतांना रूपात पाहतोस का?” “असे नाही, आवुसो.” “तू तथागतांना रूपाव्यतिरिक्त पाहतोस का?” “असे नाही, आवुसो.” “तू तथागतांना वेदनेत... वेदनेव्यतिरिक्त... संज्ञेत... संज्ञेव्यतिरिक्त... संस्कारांमध्ये... संस्कारांव्यतिरिक्त... विज्ञानात पाहतोस का?” “असे नाही, आवुसो.” “तू तथागतांना विज्ञानाव्यतिरिक्त पाहतोस का?” “असे नाही, आवुसो.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ… vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’.

“आवुसो यमक, तुला काय वाटते? तू रूप... वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान (यांना) ‘तथागत’ मानतोस का?” “असे नाही, आवुसो.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, ayaṃ so arūpī… avedano… asaññī… asaṅkhāro… aviññāṇo tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Ettha ca te, āvuso yamaka, diṭṭheva dhamme saccato thetato tathāgate anupalabbhiyamāne, kallaṃ nu te taṃ veyyākaraṇaṃ – ‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā khīṇāsavo bhikkhu kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’’ti?

“आवुसो यमक, तुला काय वाटते? तू तथागतांना रूपरहित... वेदनारहित... संज्ञारहित... संस्काररहित... विज्ञानरहित मानतोस का?” “असे नाही, आवुसो.” “तर मग, आवुसो यमक, जेव्हा याच जन्मात तथागत सत्यतः आणि निश्चितपणे उपलब्ध होत नसताना, तुझे हे विधान करणे योग्य आहे का की – ‘भगवंतांनी उपदेशिलेला धम्म मी अशा प्रकारे समजतो की, क्षीणासव भिक्खू शरीराच्या भेदानंतर उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो आणि मृत्यूनंतर त्याचे अस्तित्व उरत नाही’?”

‘‘Ahu kho me taṃ, āvuso sāriputta, pubbe aviddasuno pāpakaṃ diṭṭhigataṃ; idañca panāyasmato sāriputtassa dhammadesanaṃ sutvā tañceva pāpakaṃ diṭṭhigataṃ pahīnaṃ, dhammo ca me abhisamito’’ti.

“आवुसो सारिपुत्त, पूर्वी अज्ञानामुळे माझ्या मनात ती वाईट मिथ्या दृष्टी उत्पन्न झाली होती; परंतु आयुष्यमान सारिपुत्तांचा हा धम्मोपदेश ऐकल्यानंतर माझी ती वाईट मिथ्या दृष्टी नष्ट झाली आहे आणि मी धम्माचा साक्षात्कार केला आहे.”

‘‘Sace [Pg.92] taṃ, āvuso yamaka, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo so, āvuso yamaka, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā kiṃ hotī’ti? Evaṃ puṭṭho tvaṃ, āvuso yamaka, kinti byākareyyāsī’’ti? ‘‘Sace maṃ, āvuso, evaṃ puccheyyuṃ – ‘yo so, āvuso yamaka, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā kiṃ hotī’ti? Evaṃ puṭṭhohaṃ, āvuso, evaṃ byākareyyaṃ – ‘rūpaṃ kho, āvuso, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhaṃ tadatthaṅgataṃ. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhaṃ tadatthaṅgata’nti. Evaṃ puṭṭhohaṃ, āvuso, evaṃ byākareyya’’nti.

“आवुसो यमक, जर तुला कोणी असे विचारले की – ‘आवुसो यमक, जो अर्हत, क्षीणासव भिक्खू आहे, तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर काय होतो?’ असे विचारले असता, आवुसो यमक, तू काय उत्तर देशील?” “आवुसो, जर मला कोणी असे विचारले की – ‘आवुसो यमक, जो अर्हत, क्षीणासव भिक्खू आहे, तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर काय होतो?’ तर असे विचारले असता, आवुसो, मी असे उत्तर देईन – ‘आवुसो, रूप अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते निरुद्ध झाले आहे, ते अस्तंगत झाले आहे. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे; जे दुःख आहे ते निरुद्ध झाले आहे, ते अस्तंगत झाले आहे.’ आवुसो, असे विचारले असता मी असे उत्तर देईन.”

‘‘Sādhu sādhu, āvuso yamaka! Tena hāvuso, yamaka, upamaṃ te karissāmi etasseva atthassa bhiyyosomattāya ñāṇāya. Seyyathāpi, āvuso yamaka, gahapati vā gahapatiputto vā aḍḍho mahaddhano mahābhogo; so ca ārakkhasampanno. Tassa kocideva puriso uppajjeyya anatthakāmo ahitakāmo ayogakkhemakāmo jīvitā voropetukāmo. Tassa evamassa – ‘ayaṃ kho gahapati vā gahapatiputto vā aḍḍho mahaddhano mahābhogo; so ca ārakkhasampanno; nāyaṃ sukaro pasayha jīvitā voropetuṃ. Yaṃnūnāhaṃ anupakhajja jīvitā voropeyya’nti. So taṃ gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya – ‘upaṭṭhaheyyaṃ taṃ, bhante’ti. Tamenaṃ so gahapati vā gahapatiputto vā upaṭṭhāpeyya. So upaṭṭhaheyya pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī. Tassa so gahapati vā gahapatiputto vā mittatopi naṃ saddaheyya ; suhajjatopi naṃ saddaheyya; tasmiñca vissāsaṃ āpajjeyya. Yadā kho, āvuso, tassa purisassa evamassa – ‘saṃvissattho kho myāyaṃ gahapati vā gahapatiputto vā’ti, atha naṃ rahogataṃ viditvā tiṇhena satthena jīvitā voropeyya.

“साधू, साधू, मित्र यमका! म्हणून, मित्र यमका, याच अर्थाचे अधिक स्पष्ट ज्ञान होण्यासाठी मी तुला एक उपमा देतो. समजा, मित्र यमका, कोणी एक गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा आहे, जो श्रीमंत, महाधनी आणि महाभोगी आहे; आणि तो अंगरक्षकांनी सुरक्षित आहे. मग असा एखादा माणूस येईल जो त्याचे अहित इच्छिणारा, नुकसान करू इच्छिणारा, त्याचे अकल्याण इच्छिणारा आणि त्याचा जीव घेऊ इच्छिणारा असेल. त्या माणसाच्या मनात असा विचार येईल – ‘हा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा श्रीमंत, महाधनी, महाभोगी आहे; आणि तो अंगरक्षकांनी सुरक्षित आहे; बळजबरीने त्याचा जीव घेणे सोपे नाही. मग मी त्याच्या जवळ जाऊन (त्याच्या सेवेत शिरून) त्याचा जीव घेतला तर किती बरे होईल!’ मग तो त्या गृहपतीकडे किंवा गृहपतीच्या मुलाकडे जाऊन असे म्हणेल – ‘भंते, मी आपली सेवा करू इच्छितो.’ मग तो गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा त्याला सेवेत ठेवून घेईल. तो माणूस आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, ‘मी काय करू?’ असे विचारून आज्ञा पाळणारा, मनासारखे वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होऊन सेवा करेल. तो गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा त्याला आपला मित्र मानेल, जिवलग मित्र मानेल आणि त्याच्यावर विश्वास ठेवेल. जेव्हा, मित्रा, त्या माणसाला असे वाटेल की – ‘हा गृहपती किंवा गृहपतीचा मुलगा आता माझ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवू लागला आहे,’ तेव्हा त्याला एकांतात पाहून तीक्ष्ण शस्त्राने त्याचा जीव घेईल.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, yadā hi so puriso amuṃ gahapatiṃ vā gahapatiputtaṃ vā upasaṅkamitvā evaṃ āha – ‘upaṭṭhaheyyaṃ taṃ, bhante’ti, tadāpi so vadhakova. Vadhakañca pana santaṃ na aññāsi – ‘vadhako me’ti. Yadāpi so upaṭṭhahati pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī, tadāpi so vadhakova. Vadhakañca pana santaṃ [Pg.93] na aññāsi – ‘vadhako me’ti. Yadāpi naṃ rahogataṃ viditvā tiṇhena satthena jīvitā voropeti, tadāpi so vadhakova. Vadhakañca pana santaṃ na aññāsi – ‘vadhako me’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Evameva kho, āvuso, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ’’.

“तुला काय वाटते, मित्र यमका, जेव्हा त्या माणसाने त्या गृहपतीकडे किंवा गृहपतीच्या मुलाकडे जाऊन असे म्हटले होते की – ‘भंते, मी आपली सेवा करू इच्छितो,’ तेव्हाही तो मारेकरीच नव्हता का? परंतु मारेकरी असूनही त्याने त्याला ‘हा माझा मारेकरी आहे’ असे ओळखले नाही. आणि जेव्हा तो आधी उठणारा, नंतर झोपणारा, ‘मी काय करू?’ असे विचारून आज्ञा पाळणारा, मनासारखे वागणारा आणि प्रिय बोलणारा होऊन सेवा करत होता, तेव्हाही तो मारेकरीच नव्हता का? परंतु मारेकरी असूनही त्याने त्याला ‘हा माझा मारेकरी आहे’ असे ओळखले नाही. आणि जेव्हा त्याला एकांतात पाहून तीक्ष्ण शस्त्राने त्याचा जीव घेतो, तेव्हाही तो मारेकरीच नव्हता का? परंतु मारेकरी असूनही त्याने त्याला ‘हा माझा मारेकरी आहे’ असे ओळखले नाही.” “होय, मित्रा.” “तसेच, मित्र यमका, अज्ञानी पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला, आर्य धम्मात अकुशल आणि आर्य धम्मात अविनीत आहे; सत्पुरुषांचे दर्शन न घेतलेला, सत्पुरुष धम्मात अकुशल आणि सत्पुरुष धम्मात अविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहतो. वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो.”

‘‘So aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Aniccaṃ vedanaṃ ‘aniccā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Aniccaṃ saññaṃ ‘aniccā saññā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Anicce saṅkhāre ‘aniccā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

“तो अनित्य रूपाला ‘अनित्य रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. अनित्य वेदनेला ‘अनित्य वेदना’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. अनित्य संज्ञेला ‘अनित्य संज्ञा’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. अनित्य संस्कारांना ‘अनित्य संस्कार’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. अनित्य विज्ञानाला ‘अनित्य विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही.”

‘‘Dukkhaṃ rūpaṃ ‘dukkhaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Dukkhaṃ vedanaṃ… dukkhaṃ saññaṃ… dukkhe saṅkhāre… dukkhaṃ viññāṇaṃ ‘dukkhaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

“तो दुःखकारक रूपाला ‘दुःखकारक रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. दुःखकारक वेदनेला... दुःखकारक संज्ञेला... दुःखकारक संस्कारांना... दुःखकारक विज्ञानाला ‘दुःखकारक विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही.”

‘‘Anattaṃ rūpaṃ ‘anattā rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Anattaṃ vedanaṃ… anattaṃ saññaṃ… anatte saṅkhāre… anattaṃ viññāṇaṃ ‘anattaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

“तो अनात्म रूपाला ‘अनात्म रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. अनात्म वेदनेला... अनात्म संज्ञेला... अनात्म संस्कारांना... अनात्म विज्ञानाला ‘अनात्म विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही.”

‘‘Saṅkhataṃ rūpaṃ ‘saṅkhataṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Saṅkhataṃ vedanaṃ… saṅkhataṃ saññaṃ… saṅkhate saṅkhāre… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

“तो संस्कृत रूपाला ‘संस्कृत रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. संस्कृत वेदनेला... संस्कृत संज्ञेला... संस्कृत संस्कारांना... संस्कृत विज्ञानाला ‘संस्कृत विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही.”

‘‘Vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Vadhakaṃ vedanaṃ ‘vadhakā vedanā’ti… vadhakaṃ saññaṃ ‘vadhakā saññā’ti… vadhake saṅkhāre ‘vadhakā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Vadhakaṃ viññāṇaṃ ‘vadhakaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti.

“तो घातक रूपाला ‘घातक रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. घातक वेदनेला ‘घातक वेदना’ म्हणून... घातक संज्ञेला ‘घातक संज्ञा’ म्हणून... घातक संस्कारांना ‘घातक संस्कार’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. घातक विज्ञानाला ‘घातक विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही.”

‘‘So rūpaṃ upeti upādiyati adhiṭṭhāti ‘attā me’ti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ upeti upādiyati adhiṭṭhāti ‘attā me’ti. Tassime pañcupādānakkhandhā upetā upādinnā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti.

“तो रूपाच्या जवळ जातो, त्याचे उपादान करतो आणि ‘हा माझा आत्मा आहे’ असा निश्चय करतो. वेदनेच्या... संज्ञेच्या... संस्कारांच्या... विज्ञानाच्या जवळ जातो, त्याचे उपादान करतो आणि ‘हा माझा आत्मा आहे’ असा निश्चय करतो. त्याचे हे पाच उपादानस्कंध, ज्यांच्या जवळ तो गेला आहे आणि ज्यांचे त्याने उपादान केले आहे, दीर्घकाळापर्यंत त्याच्या अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात.”

‘‘Sutavā [Pg.94] ca kho, āvuso, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī…pe… sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ attānaṃ; na attani rūpaṃ, na rūpasmiṃ attānaṃ. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ attānaṃ; na attani viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ attānaṃ.

“परंतु, मित्रा, जो श्रुतवान आर्यश्रावक आहे, जो आर्यांचे दर्शन घेणारा... आणि सत्पुरुष धम्मात सुविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा मानत नाही, किंवा आत्म्याला रूपवान मानत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहत नाही, किंवा रूपामध्ये आत्मा पाहत नाही. वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा मानत नाही, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानत नाही, या आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहत नाही, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहत नाही.”

‘‘So aniccaṃ rūpaṃ ‘aniccaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Aniccaṃ vedanaṃ … aniccaṃ saññaṃ… anicce saṅkhāre … aniccaṃ viññāṇaṃ ‘aniccaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti.

“तो अनित्य रूपाला ‘अनित्य रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो. अनित्य वेदनेला... अनित्य संज्ञेला... अनित्य संस्कारांना... अनित्य विज्ञानाला ‘अनित्य विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो.”

‘‘Dukkhaṃ rūpaṃ ‘dukkhaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Dukkhaṃ vedanaṃ… dukkhaṃ saññaṃ… dukkhe saṅkhāre… dukkhaṃ viññāṇaṃ ‘dukkhaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti.

“तो दुःखकारक रूपाला ‘दुःखकारक रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो. दुःखकारक वेदनेला... दुःखकारक संज्ञेला... दुःखकारक संस्कारांना... दुःखकारक विज्ञानाला ‘दुःखकारक विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो.”

‘‘Anattaṃ rūpaṃ ‘anattā rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Anattaṃ vedanaṃ… anattaṃ saññaṃ… anatte saṅkhāre… anattaṃ viññāṇaṃ ‘anattā viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti.

“तो अनात्म रूपाला ‘अनात्म रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो. अनात्म वेदनेला... अनात्म संज्ञेला... अनात्म संस्कारांना... अनात्म विज्ञानाला ‘अनात्म विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो.”

‘‘Saṅkhataṃ rūpaṃ ‘saṅkhataṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Saṅkhataṃ vedanaṃ… saṅkhataṃ saññaṃ… saṅkhate saṅkhāre… saṅkhataṃ viññāṇaṃ ‘saṅkhataṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti.

“तो संस्कृत रूपाला ‘संस्कृत रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो. संस्कृत वेदनेला... संस्कृत संज्ञेला... संस्कृत संस्कारांना... संस्कृत विज्ञानाला ‘संस्कृत विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो.”

‘‘Vadhakaṃ rūpaṃ ‘vadhakaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Vadhakaṃ vedanaṃ… vadhakaṃ saññaṃ… vadhake saṅkhāre ‘‘vadhakā saṅkhārā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Vadhakaṃ viññāṇaṃ ‘vadhakaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti.

“तो घातक रूपाला ‘घातक रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो. घातक वेदनेला... घातक संज्ञेला... घातक संस्कारांना ‘घातक संस्कार’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो. घातक विज्ञानाला ‘घातक विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो.”

‘‘So rūpaṃ na upeti, na upādiyati, nādhiṭṭhāti – ‘attā me’ti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ na upeti, na upādiyati, nādhiṭṭhāti – ‘attā me’ti. Tassime pañcupādānakkhandhā anupetā anupādinnā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantī’’ti. ‘‘Evametaṃ, āvuso sāriputta, hoti yesaṃ āyasmantānaṃ tādisā sabrahmacārino anukampakā atthakāmā ovādakā anusāsakā. Idañca pana me āyasmato sāriputtassa dhammadesanaṃ sutvā anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti. Tatiyaṃ.

“तो रूपाच्या मागे जात नाही, त्याचे उपादान करत नाही, आणि 'हा माझा आत्मा आहे' असा त्यावर आग्रह धरत नाही. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञानाच्या मागे जात नाही, त्याचे उपादान करत नाही, आणि 'हा माझा आत्मा आहे' असा त्यावर आग्रह धरत नाही. त्या (साधकाचे) हे पाच उपादानस्कंध आसक्तीरहित आणि उपादानरहित होऊन दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरतात.” “हे आयुष्यमान सारिपुत्त, ज्या आयुष्यमानांना आपल्यासारखे अनुकंपा करणारे, हितचिंतक, उपदेश करणारे आणि वारंवार मार्गदर्शन करणारे सब्रह्मचारी लाभतात, त्यांच्या बाबतीत असेच घडते. आणि आयुष्यमान सारिपुत्तांची ही धम्मदेशना ऐकून माझे चित्त कोणत्याही उपादानाशिवाय आसवांपासून मुक्त झाले आहे.” तिसरे (सुत्त समाप्त).

4. Anurādhasuttaṃ

४. अनुराधसुत्त

86. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena āyasmā anurādho bhagavato avidūre [Pg.95] araññakuṭikāyaṃ viharati. Atha kho sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yena āyasmā anurādho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā anurādhena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ – ‘‘yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti?

८६. असे मी ऐकले आहे – एका वेळी भगवान वैशाली येथील महावनात कूटागारशाळेत विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान अनुराध भगवंतांच्या जवळच एका अरण्यकुटीत विहार करत होते. तेव्हा अनेक अन्यधर्मीय परिव्राजक जेथे आयुष्यमान अनुराध होते तेथे आले; आल्यानंतर त्यांनी आयुष्यमान अनुराधांशी कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण संपवून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले ते अन्यधर्मीय परिव्राजक आयुष्यमान अनुराधांना म्हणाले – 'मित्र अनुराध, जो तो तथागत, जो उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम प्राप्तीला प्राप्त झालेला आहे, त्या तथागताविषयी प्रतिपादन करताना तथागत या चार पर्यायांपैकी कोणत्या पर्यायाने प्रतिपादन करतात – तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात, किंवा तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात, किंवा तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही, किंवा तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही'?

Evaṃ vutte, āyasmā anurādho te aññatitthiye paribbājake etadavoca – ‘‘yo so āvuso tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti. Evaṃ vutte, aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ – ‘‘so cāyaṃ bhikkhu navo bhavissati acirapabbajito, thero vā pana bālo abyatto’’ti. Atha kho aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ navavādena ca bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu.

असे म्हटल्यावर, आयुष्यमान अनुराध त्या अन्यधर्मीय परिव्राजकांना म्हणाले – 'मित्रांनो, जो तो तथागत, जो उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम प्राप्तीला प्राप्त झालेला आहे, त्या तथागताविषयी प्रतिपादन करताना तथागत या चार पर्यायांच्या व्यतिरिक्त प्रतिपादन करतात – तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात, किंवा तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात, किंवा तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही, किंवा तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही.' असे म्हटल्यावर, ते अन्यधर्मीय परिव्राजक आयुष्यमान अनुराधांना म्हणाले – 'हा भिक्खू नवीन असावा, ज्याला प्रव्रज्या घेऊन फार काळ झालेला नाही; किंवा जर तो थेर असेल, तर तो मूर्ख आणि अज्ञानी असावा.' त्यानंतर ते अन्यधर्मीय परिव्राजक आयुष्यमान अनुराधांना 'नवशिका' आणि 'मूर्ख' असे म्हणून त्यांचा उपहास करून, आपापल्या आसनांवरून उठून निघून गेले.

Atha kho āyasmato anurādhassa acirapakkantesu tesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi – ‘‘sace kho maṃ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṃ pañhaṃ puccheyyuṃ. Kathaṃ byākaramāno nu khvāhaṃ tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ vuttavādī ceva bhagavato assaṃ, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyaṃ, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyaṃ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti?

त्यानंतर, ते अन्यधर्मीय परिव्राजक निघून गेल्यावर लगेचच आयुष्यमान अनुराधांच्या मनात असा विचार आला – 'जर त्या अन्यधर्मीय परिव्राजकांनी मला यापुढे आणखी प्रश्न विचारले, तर मी त्यांना कशा प्रकारे उत्तर दिले पाहिजे जेणेकरून मी भगवंतांच्या शिकवणीनुसार बोलणारा ठरेन, भगवंतांवर असत्य आरोप करणार नाही, धम्माला अनुसरूनच धम्माचे स्पष्टीकरण करेन आणि माझ्या विधानाचा कोणताही तर्कसंगत निष्कर्ष निंदेला पात्र ठरणार नाही?'

Atha kho āyasmā anurādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anurādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, bhagavato avidūre araññakuṭikāyaṃ viharāmi. Atha kho, bhante, sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu [Pg.96] …pe… maṃ etadavocuṃ – ‘yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṃ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti – hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti… hoti ca na ca hoti, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’’ti?

त्यानंतर आयुष्यमान अनुराध जेथे भगवान होते तेथे गेले; जाऊन... एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान अनुराधांनी भगवंतांना असे म्हटले – 'भंते, मी भगवंतांच्या जवळच एका अरण्यकुटीत विहार करत आहे. तेव्हा, भंते, अनेक अन्यधर्मीय परिव्राजक जेथे मी होतो तेथे आले... आणि मला म्हणाले – मित्र अनुराध, जो तो तथागत, जो उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम प्राप्तीला प्राप्त झालेला आहे, त्या तथागताविषयी प्रतिपादन करताना तथागत या चार पर्यायांपैकी कोणत्या पर्यायाने प्रतिपादन करतात – तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात, किंवा अस्तित्वात नसतात... किंवा अस्तित्वात असतात आणि नसतातही, किंवा तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही'?

Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, te aññatitthiye paribbājake etadavocaṃ – ‘‘yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vāti. Evaṃ vutte, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā maṃ etadavocuṃ – ‘so cāyaṃ bhikkhu na vo bhavissati acirapabbajito thero vā pana bālo abyatto’ti. Atha kho maṃ, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā navavādena bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu’’.

भंते, असे विचारल्यावर मी त्या अन्यधर्मीय परिव्राजकांना म्हणालो – 'मित्रांनो, जो तो तथागत, जो उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम प्राप्तीला प्राप्त झालेला आहे, त्या तथागताविषयी प्रतिपादन करताना तथागत या चार पर्यायांच्या व्यतिरिक्त प्रतिपादन करतात – तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात... किंवा तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही.' भंते, असे म्हटल्यावर ते अन्यधर्मीय परिव्राजक मला म्हणाले – 'हा भिक्खू नवीन असावा, ज्याला प्रव्रज्या घेऊन फार काळ झालेला नाही; किंवा जर तो थेर असेल, तर तो मूर्ख आणि अज्ञानी असावा.' त्यानंतर, भंते, ते अन्यधर्मीय परिव्राजक मला 'नवशिका' आणि 'मूर्ख' असे म्हणून माझा उपहास करून, आपापल्या आसनांवरून उठून निघून गेले.

‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, acirapakkantesu tesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi – ‘sace kho maṃ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṃ pañhaṃ puccheyyuṃ. Kathaṃ byākaramāno nu khvāhaṃ tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ vuttavādī ceva bhagavato assaṃ, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyaṃ, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyaṃ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’’ti?

भंते, ते अन्यधर्मीय परिव्राजक निघून गेल्यावर लगेचच माझ्या मनात असा विचार आला – 'जर त्या अन्यधर्मीय परिव्राजकांनी मला यापुढे आणखी प्रश्न विचारले, तर मी त्यांना कशा प्रकारे उत्तर दिले पाहिजे जेणेकरून मी भगवंतांच्या शिकवणीनुसार बोलणारा ठरेन, भगवंतांवर असत्य आरोप करणार नाही, धम्माला अनुसरूनच धम्माचे स्पष्टीकरण करेन आणि माझ्या विधानाचा कोणताही तर्कसंगत निष्कर्ष निंदेला पात्र ठरणार नाही?'

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti’’.

तुला काय वाटते, अनुराध, रूप नित्य आहे की अनित्य? 'अनित्य, भंते.' आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक? 'दुःखकारक, भंते.' आणि जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याविषयी 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे मानणे योग्य आहे का? 'नाही, भंते.' वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य? 'अनित्य, भंते.' ... म्हणून... असे पाहणारा... या अवस्थेनंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही, हे तो जाणतो.

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

तुला काय वाटते, अनुराध, तू रूपाला 'तथागत' मानतोस का? 'नाही, भंते.' तू वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला 'तथागत' मानतोस का? 'नाही, भंते.'

‘‘Taṃ [Pg.97] kiṃ maññasi, anurādha, rūpasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Aññatra rūpā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanāya…pe… aññatra vedanāya…pe… saññāya… aññatra saññāya… saṅkhāresu… aññatra saṅkhārehi… viññāṇasmiṃ… aññatra viññāṇā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“अनुराधा, तुला काय वाटते? तू रूपात तथागताला पाहतोस का?” “नाही, भन्ते.” “रूपाव्यतिरिक्त तथागताला पाहतोस का?” “नाही, भन्ते.” “वेदनेत... वेदनेव्यतिरिक्त... संज्ञेत... संज्ञेव्यतिरिक्त... संस्कारांमध्ये... संस्कारांव्यतिरिक्त... विज्ञानात... विज्ञानाव्यतिरिक्त तथागताला पाहतोस का?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ… vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“अनुराधा, तुला काय वाटते? तू रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञानाला तथागत म्हणून पाहतोस का?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, ayaṃ so arūpī avedano asaññī asaṅkhāro aviññāṇo tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“अनुराधा, तुला काय वाटते? जो रूपरहित, वेदनारहित, संज्ञारहित, संस्काररहित आणि विज्ञानरहित आहे, त्याला तू तथागत म्हणून पाहतोस का?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Ettha ca te, anurādha, diṭṭheva dhamme saccato thetato tathāgate anupalabbhiyamāne kallaṃ nu te taṃ veyyākaraṇaṃ – ‘yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“तर मग, अनुराधा, जेव्हा याच जन्मात (दृष्टधर्मात) तथागत सत्यतः आणि निश्चितपणे उपलब्ध होत नाहीत, तेव्हा तुझे असे उत्तर देणे योग्य होईल का की— ‘मित्रांनो, जो तथागत आहे—उत्तम पुरुष, परम पुरुष, परम प्राप्तीला प्राप्त झालेला—तो तथागत या चार पर्यायांव्यतिरिक्त इतर प्रकारे प्रज्ञापित करतो की: मृत्यूच्या नंतर तथागत असतात... किंवा मृत्यूच्या नंतर तथागत नसतातही आणि नसतात असेही नाही’?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Sādhu sādhu, anurādha! Pubbe cāhaṃ, anurādha, etarahi ca dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodha’’nti. Catutthaṃ.

“साधू, साधू, अनुराधा! पूर्वीही आणि आताही, मी केवळ दुःख आणि दुःखाचा निरोधच प्रज्ञापित करतो.” चौथे (सुत्त).

5. Vakkalisuttaṃ

५. वक्कलि सुत्त

87. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā vakkali kumbhakāranivesane viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā vakkali upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha tumhe, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha – ‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno, so bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadetha – ‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatu; anukampaṃ upādāyā’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā yena [Pg.98] bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno, so bhagavato pāde sirasā vandati; evañca pana vadeti – ‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatu; anukampaṃ upādāyā’’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

८७. एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलन्दकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्यमान वक्कलि एका कुंभाराच्या घरात आजारी, दुःखी आणि अत्यंत आजारी अवस्थेत राहत होते. तेव्हा आयुष्यमान वक्कलि यांनी आपल्या परिचारकांना बोलावले आणि म्हटले— “या, मित्रांनो! जिथे भगवान आहेत तिथे जा; आणि तिथे जाऊन माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करा आणि म्हणा— ‘भन्ते, वक्कलि भिक्खू आजारी, दुःखी आणि अत्यंत आजारी आहेत, ते भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहेत.’ आणि असेही म्हणा— ‘भन्ते, जर भगवान अनुकंपा करून भिक्खू वक्कलि यांच्याकडे येतील तर फार चांगले होईल.’” “होय, मित्रा,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान वक्कलि यांचे ऐकले आणि ते भगवंतांकडे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसल्यावर त्या भिक्खूंनी भगवंतांना म्हटले— “भन्ते, वक्कलि भिक्खू आजारी, दुःखी आणि अत्यंत आजारी आहेत, ते भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहेत; आणि असे म्हणत आहेत— ‘भन्ते, जर भगवान अनुकंपा करून भिक्खू वक्कलि यांच्याकडे येतील तर फार चांगले होईल.’” भगवंतांनी मौन बाळगून त्यांची विनंती स्वीकारली.

Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya yenāyasmā vakkali tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā vakkali bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna mañcake samadhosi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, vakkali, mā tvaṃ mañcake samadhosi. Santimāni āsanāni paññattāni; tatthāhaṃ nisīdissāmī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ etadavoca – ‘‘kacci te, vakkali, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti; paṭikkamosānaṃ paññāyati, no abhikkamo’’ti? ‘‘Na me, bhante, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ; bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṃ paññāyati, no paṭikkamo’’ti. ‘‘Kacci te, vakkali, na kiñci kukkuccaṃ, na koci vippaṭisāro’’ti? ‘‘Taggha me, bhante, anappakaṃ kukkuccaṃ, anappako vippaṭisāro’’ti. ‘‘Kacci pana taṃ, vakkali, attā sīlato na upavadatī’’ti? ‘‘Na kho maṃ, bhante, attā sīlato upavadatī’’ti. ‘‘No ce kira taṃ, vakkali, attā sīlato upavadati; atha kiñca te kukkuccaṃ ko ca vippaṭisāro’’ti? ‘‘Cirapaṭikāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkamitukāmo, natthi ca me kāyasmiṃ tāvatikā balamattā, yāvatāhaṃ bhagavantaṃ dassanāya upasaṅkameyya’’nti.

त्यानंतर भगवंतांनी वस्त्र परिधान केले आणि पात्र व चीवर घेऊन, जिथे आयुष्यमान वक्कलि होते तिथे गेले. आयुष्यमान वक्कलि यांनी भगवंतांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून ते खाटेवरून उठण्याचा प्रयत्न करू लागले. तेव्हा भगवान आयुष्यमान वक्कलि यांना म्हणाले— “असो, वक्कलि! तू खाटेवरून उठण्याचा प्रयत्न करू नकोस. ही आसने मांडलेली आहेत, मी तिथे बसेन.” भगवान मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यावर भगवान आयुष्यमान वक्कलि यांना म्हणाले— “वक्कलि, तुझे दुःख सहन करण्यासारखे आहे का? तुझा काळ सुसह्य जात आहे का? तुझ्या वेदना कमी होत आहेत की वाढत आहेत? त्यांचे कमी होणे जाणवत आहे की वाढणे?” “भन्ते, माझे दुःख सहन करण्यासारखे नाही, माझा काळ सुसह्य जात नाही. माझ्या तीव्र वेदना वाढतच आहेत, कमी होत नाहीत; त्यांचे वाढणेच जाणवत आहे, कमी होणे नाही.” “वक्कलि, तुला काही पश्चात्ताप (कुकुच्च) किंवा मनस्ताप (विप्पटिसार) तर होत नाही ना?” “नक्कीच, भन्ते, मला खूप पश्चात्ताप आणि मनस्ताप होत आहे.” “वक्कलि, शील पालनाच्या बाबतीत तुझा स्वतःचा विवेक तुला दोष देत नाही ना?” “नाही, भन्ते, शील पालनाच्या बाबतीत माझा स्वतःचा विवेक मला दोष देत नाही.” “वक्कलि, जर शील पालनाच्या बाबतीत तुझा स्वतःचा विवेक तुला दोष देत नाही, तर मग तुला पश्चात्ताप आणि मनस्ताप कशाचा होत आहे?” “भन्ते, बऱ्याच काळापासून माझी भगवंतांच्या दर्शनासाठी येण्याची इच्छा होती, परंतु माझ्या शरीरात इतके बळ नव्हते की मी भगवंतांच्या दर्शनासाठी येऊ शकेन.”

‘‘Alaṃ, vakkali, kiṃ te iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati so maṃ passati; yo maṃ passati so dhammaṃ passati. Dhammañhi, vakkali, passanto maṃ passati; maṃ passanto dhammaṃ passati.

“असो, वक्कलि! हे सडणारे शरीर पाहून तुला काय लाभ होणार? वक्कलि, जो धम्माला पाहतो, तो मला पाहतो; आणि जो मला पाहतो, तो धम्माला पाहतो. कारण, वक्कलि, धम्माला पाहणारा मला पाहतो आणि मला पाहणारा धम्माला पाहतो.”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, vakkali, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ [Pg.99] nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… eso me attāti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“वक्कलि, तुला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य, भन्ते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?” “दुःखकारक, भन्ते.” “जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याला ‘हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे’ असे मानणे योग्य आहे का?” “नाही, भन्ते.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य, भन्ते.” ... “हा माझा आत्मा आहे असे मानणे योग्य आहे का?” “नाही, भन्ते.” “म्हणूनच... असे पाहणारा... या अस्तित्वासाठी आता काहीही करायचे उरलेले नाही, हे तो जाणतो.”

Atha kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ iminā ovādena ovaditvā uṭṭhāyāsanā yena gijjhakūṭo pabbato tena pakkāmi. Atha kho āyasmā vakkali acirapakkantassa bhagavato upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha maṃ, āvuso, mañcakaṃ āropetvā yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamatha. Kathañhi nāma mādiso antaraghare kālaṃ kattabbaṃ maññeyyā’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā āyasmantaṃ vakkaliṃ mañcakaṃ āropetvā yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamiṃsu. Atha kho bhagavā tañca rattiṃ tañca divāvasesaṃ gijjhakūṭe pabbate vihāsi. Atha kho dve devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu…pe… ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetī’’ti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatī’’ti. Idamavocuṃ tā devatāyo. Idaṃ vatvā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyiṃsu.

त्यानंतर भगवान आयुष्यमान वक्कलींना या उपदेशाने उपदेशित करून, आसनावरून उठून जेथे गिज्झकूट पर्वत होता, तेथे निघून गेले. त्यानंतर भगवान निघून गेल्यावर लवकरच आयुष्यमान वक्कलींनी आपल्या परिचारक भिक्खूंना बोलावले – "या, आवुसो, मला खाटेवर उचलून जेथे इसिगिली पर्वताच्या कुशीत काळसिला आहे, तेथे घेऊन चला. माझ्यासारख्याने वस्तीत (घरांच्या मध्ये) देहत्याग करणे कसे बरे योग्य ठरेल?" "होय, आवुसो," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान वक्कलींचे ऐकले आणि आयुष्यमान वक्कलींना खाटेवर उचलून जेथे इसिगिली पर्वताच्या कुशीत काळसिला होती, तेथे घेऊन गेले. त्यानंतर भगवान ती रात्र आणि उरलेला दिवस गिज्झकूट पर्वतावरच राहिले. त्यानंतर रात्र बरीच उलटल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाच्या दोन देवता संपूर्ण गिज्झकूट पर्वत प्रकाशित करून जेथे भगवान होते तेथे आल्या... आणि एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या एका देवतेने भगवंतांना असे म्हटले – "भन्ते, वक्कली भिक्खू विमुक्तीसाठी प्रयत्नशील आहेत." दुसऱ्या देवतेने भगवंतांना असे म्हटले – "भन्ते, ते नक्कीच चांगल्या प्रकारे मुक्त होऊन विमुक्त होतील." त्या देवतांनी असे म्हटले. असे बोलून, भगवंतांना अभिवादन करून, प्रदक्षिणा घालून त्या तेथेच अंतर्धान पावल्या.

Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi – ‘‘etha tumhe, bhikkhave, yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā vakkaliṃ bhikkhuṃ evaṃ vadetha –

त्यानंतर ती रात्र संपल्यावर भगवंतांनी भिक्खूंना बोलावले – "भिक्खूंनो, या, तुम्ही जेथे वक्कली भिक्खू आहेत तेथे जा; आणि तेथे जाऊन वक्कली भिक्खूंना असे सांगा –"

‘‘‘Suṇāvuso tvaṃ, vakkali, bhagavato vacanaṃ dvinnañca devatānaṃ. Imaṃ, āvuso, rattiṃ dve devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṃ gijjhakūṭaṃ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, āvuso, ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetīti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatīti. Bhagavā ca taṃ, āvuso vakkali, evamāha – mā bhāyi, vakkali; mā bhāyi, vakkali! Apāpakaṃ te maraṇaṃ bhavissati, apāpikā kālakiriyā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te [Pg.100] bhikkhū bhagavato paṭissutvā yenāyasmā vakkali tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ vakkaliṃ etadavocuṃ – ‘‘suṇāvuso vakkali, bhagavato vacanaṃ dvinnañca devatāna’’nti.

"'आवुसो वक्कली, तू भगवंतांचे आणि दोन देवतांचे वचन ऐक. आवुसो, आज रात्री, रात्र बरीच उलटल्यावर, अत्यंत देखण्या रूपाच्या दोन देवता संपूर्ण गिज्झकूट पर्वत प्रकाशित करून जेथे भगवान होते तेथे आल्या; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या एका देवतेने भगवंतांना असे म्हटले – "भन्ते, वक्कली भिक्खू विमुक्तीसाठी प्रयत्नशील आहेत." दुसऱ्या देवतेने भगवंतांना असे म्हटले – "भन्ते, ते नक्कीच चांगल्या प्रकारे मुक्त होऊन विमुक्त होतील." आणि भगवान तुला, आवुसो वक्कली, असे म्हणाले आहेत – "भिऊ नकोस, वक्कली! भिऊ नकोस, वक्कली! तुझा मृत्यू अकल्याणकारी असणार नाही, तुझा देहत्याग अकल्याणकारी असणार नाही."' "होय, भन्ते," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांचे ऐकले आणि जेथे आयुष्यमान वक्कली होते तेथे ते गेले; आणि तेथे जाऊन आयुष्यमान वक्कलींना असे म्हणाले – "आवुसो वक्कली, भगवंतांचे आणि दोन देवतांचे वचन ऐका."

Atha kho āyasmā vakkali upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha maṃ, āvuso, mañcakā oropetha. Kathañhi nāma mādiso ucce āsane nisīditvā tassa bhagavato sāsanaṃ sotabbaṃ maññeyyā’’ti! ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā āyasmantaṃ vakkaliṃ mañcakā oropesuṃ. ‘‘Imaṃ, āvuso, rattiṃ dve devatāyo abhikkantāya rattiyā…pe… ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Ekamantaṃ ṭhitā kho, āvuso, ekā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetī’ti. Aparā devatā bhagavantaṃ etadavoca – ‘so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatī’ti. Bhagavā ca taṃ, āvuso vakkali, evamāha – ‘mā bhāyi, vakkali; mā bhāyi, vakkali! Apāpakaṃ te maraṇaṃ bhavissati, apāpikā kālakiriyā’’’ti. ‘‘Tena hāvuso, mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha – ‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadetha – ‘rūpaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Vedanā aniccā. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Saññā… saṅkhārā aniccā. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Viññāṇaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmī’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā pakkamiṃsu. Atha kho āyasmā vakkali acirapakkantesu tesu bhikkhūsu satthaṃ āharesi.

त्यानंतर आयुष्यमान वक्कलींनी आपल्या परिचारकांना बोलावले – "या, आवुसो, मला खाटेवरून खाली उतरवा. माझ्यासारख्याने उंच आसनावर बसून त्या भगवंतांचा उपदेश ऐकणे कसे बरे योग्य ठरेल!" "होय, आवुसो," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान वक्कलींचे ऐकले आणि आयुष्यमान वक्कलींना खाटेवरून खाली उतरवले. (त्या भिक्खूंनी सांगितले –) "आवुसो, आज रात्री दोन देवता... एका बाजूला उभ्या राहिल्या. एका बाजूला उभ्या राहिलेल्या एका देवतेने भगवंतांना असे म्हटले – 'भन्ते, वक्कली भिक्खू विमुक्तीसाठी प्रयत्नशील आहेत.' दुसऱ्या देवतेने भगवंतांना असे म्हटले – 'भन्ते, ते नक्कीच चांगल्या प्रकारे मुक्त होऊन विमुक्त होतील.' आणि भगवान तुला, आवुसो वक्कली, असे म्हणाले आहेत – 'भिऊ नकोस, वक्कली! भिऊ नकोस, वक्कली! तुझा मृत्यू अकल्याणकारी असणार नाही, तुझा देहत्याग अकल्याणकारी असणार नाही.'" (वक्कली म्हणाले –) "तर मग आवुसो, माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करा – 'भन्ते, वक्कली भिक्खू आजारी आहेत, दुःखी आहेत, गंभीर आजारी आहेत. ते भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहेत.' आणि असेही सांगा – 'रूप अनित्य आहे. भन्ते, मला याबद्दल कोणतीही शंका नाही. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, याबद्दल मला संशय नाही. जे अनित्य, दुःख आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याबद्दल माझ्या मनात कोणतीही इच्छा, राग किंवा प्रेम उरलेले नाही, याबद्दल मला संशय नाही. वेदना अनित्य आहे. भन्ते, मला याबद्दल कोणतीही शंका नाही. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, याबद्दल मला संशय नाही. जे अनित्य, दुःख आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याबद्दल माझ्या मनात कोणतीही इच्छा, राग किंवा प्रेम उरलेले नाही, याबद्दल मला संशय नाही. संज्ञा... संस्कार अनित्य आहेत. भन्ते, मला याबद्दल कोणतीही शंका नाही. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, याबद्दल मला संशय नाही. जे अनित्य, दुःख आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याबद्दल माझ्या मनात कोणतीही इच्छा, राग किंवा प्रेम उरलेले नाही, याबद्दल मला संशय नाही. विज्ञान अनित्य आहे. भन्ते, मला याबद्दल कोणतीही शंका नाही. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, याबद्दल मला संशय नाही. जे अनित्य, दुःख आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याबद्दल माझ्या मनात कोणतीही इच्छा, राग किंवा प्रेम उरलेले नाही, याबद्दल मला संशय नाही.'" "होय, आवुसो," असे म्हणून त्या भिक्खूंनी आयुष्यमान वक्कलींचे ऐकले आणि ते निघून गेले. त्यानंतर ते भिक्खू निघून गेल्यावर लवकरच आयुष्यमान वक्कलींनी शस्त्राचा वापर केला.

Atha kho te bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno; so bhagavato [Pg.101] pāde sirasā vandati; evañca vadeti – ‘rūpaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmi. Vedanā… saññā… saṅkhārā … viññāṇaṃ aniccaṃ. Tāhaṃ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṃ taṃ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vāti na vicikicchāmī’’’ti.

त्यानंतर ते भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे गेले; आणि तेथे जाऊन एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – "भन्ते, वक्कली भिक्खू आजारी आहेत, दुःखी आहेत, गंभीर आजारी आहेत; ते भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहेत; आणि असे म्हणत आहेत – 'रूप अनित्य आहे. भन्ते, मला याबद्दल कोणतीही शंका नाही. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, याबद्दल मला संशय नाही. जे अनित्य, दुःख आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याबद्दल माझ्या मनात कोणतीही इच्छा, राग किंवा प्रेम उरलेले नाही, याबद्दल मला संशय नाही. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे. भन्ते, मला याबद्दल कोणतीही शंका नाही. जे अनित्य आहे ते दुःख आहे, याबद्दल मला संशय नाही. जे अनित्य, दुःख आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याबद्दल माझ्या मनात कोणतीही इच्छा, राग किंवा प्रेम उरलेले नाही, याबद्दल मला संशय नाही.'"

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘āyāma, bhikkhave, yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkamissāma; yattha vakkalinā kulaputtena satthamāharita’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Atha kho bhagavā sambahulehi bhikkhūhi saddhiṃ yena isigilipassaṃ kāḷasilā tenupasaṅkami. Addasā kho bhagavā āyasmantaṃ vakkaliṃ dūratova mañcake vivattakkhandhaṃ semānaṃ.

त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “चला, भिक्खूंनो! आपण इसिगिली पर्वताच्या कुशीतील काळसिला (काळ्या खडका) कडे जाऊ या, जेथे वक्कली कुलपुत्राने शस्त्राचा वापर केला आहे (स्वतःचा गळा कापला आहे).” “तसेच असो, भंते,” त्या भिक्खूंनी भगवंतांना उत्तर दिले. त्यानंतर भगवान अनेक भिक्खूंसह इसिगिली पर्वताच्या कुशीतील काळसिला येथे गेले. भगवंतांनी आयुष्मान वक्कली यांना दुरूनच मंचकावर मान वळवून पडलेले पाहिले.

Tena kho pana samayena dhūmāyitattaṃ timirāyitattaṃ gacchateva purimaṃ disaṃ, gacchati pacchimaṃ disaṃ, gacchati uttaraṃ disaṃ, gacchati dakkhiṇaṃ disaṃ, gacchati uddhaṃ disaṃ, gacchati adho disaṃ, gacchati anudisaṃ. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, etaṃ dhūmāyitattaṃ timirāyitattaṃ gacchateva purimaṃ disaṃ…pe… gacchati anudisa’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Eso kho, bhikkhave, māro pāpimā vakkalissa kulaputtassa viññāṇaṃ samanvesati – ‘kattha vakkalissa kulaputtassa viññāṇaṃ patiṭṭhita’nti? Appatiṭṭhitena ca, bhikkhave, viññāṇena vakkali kulaputto parinibbuto’’ti. Pañcamaṃ.

त्या वेळी धुराचा लोट आणि अंधाराचे वलय पूर्व दिशेला जात होते, पश्चिम दिशेला जात होते, उत्तर दिशेला जात होते, दक्षिण दिशेला जात होते, वरच्या दिशेला जात होते, खालच्या दिशेला जात होते आणि उपदिशेला जात होते. त्यानंतर भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले – “भिक्खूंनो, तुम्हाला तो धुराचा लोट आणि अंधाराचे वलय पूर्व दिशेला... पे... उपदिशेला जाताना दिसत आहे का?” “होय, भंते.” “भिक्खूंनो, तो पापी मार वक्कली कुलपुत्राच्या विज्ञानाचा (चेतनेचा) शोध घेत आहे की – ‘वक्कली कुलपुत्राचे विज्ञान कोठे प्रतिष्ठित झाले आहे?’ परंतु, भिक्खूंनो, कोणत्याही ठिकाणी विज्ञान प्रतिष्ठित न होताच (अप्रतिष्ठित विज्ञानाने) वक्कली कुलपुत्र परिनिर्वाण पावले आहेत.” पाचवे.

6. Assajisuttaṃ

६. अस्सजि सुत्त

88. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā assaji kassapakārāme viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā assaji upaṭṭhāke āmantesi – ‘‘etha tumhe, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha – ‘assaji, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadetha – ‘sādhu kira, bhante, bhagavā [Pg.102] yena assaji bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato assajissa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘assaji, bhante, bhikkhu ābādhiko…pe… sādhu kira, bhante, bhagavā yena assaji bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

८८. एकदा भगवान राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप येथे विहार करत होते. त्या वेळी आयुष्मान अस्सजि हे कस्सपकाराम येथे आजारी, दुःखी आणि अत्यंत आजारी अवस्थेत विहार करत होते. त्यानंतर आयुष्मान अस्सजि यांनी आपल्या परिचारकांना संबोधित केले – “या, आवुसो! जिथे भगवान आहेत तिथे जा. तिथे जाऊन माझ्या वतीने भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करा – ‘भंते, अस्सजि भिक्खू आजारी, दुःखी आणि अत्यंत आजारी आहेत. ते भगवंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून वंदन करत आहेत.’ आणि असे म्हणा – ‘भंते, जर भगवान अनुकंपा करून अस्सजि भिक्खूंकडे येतील तर फार चांगले होईल.’” “तसेच असो, आवुसो,” असे आयुष्मान अस्सजि यांना उत्तर देऊन ते भिक्खू भगवंतांकडे गेले. तिथे जाऊन त्यांनी भगवंतांना अभिवादन केले आणि एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे म्हटले – “भंते, अस्सजि भिक्खू आजारी... पे... भंते, जर भगवान अनुकंपा करून अस्सजि भिक्खूंकडे येतील तर फार चांगले होईल.” भगवंतांनी मौन बाळगून ती विनंती स्वीकारली.

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā assaji tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā assaji bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna mañcake samadhosi. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ assajiṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, assaji, mā tvaṃ mañcake samadhosi. Santimāni āsanāni paññattāni, tatthāhaṃ nisīdissāmī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṃ assajiṃ etadavoca – ‘‘kacci te, assaji, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ…pe… paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo’’ti?

त्यानंतर भगवान संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून आयुष्मान अस्सजि यांच्याकडे गेले. आयुष्मान अस्सजि यांनी भगवंतांना दुरूनच येताना पाहिले. त्यांना पाहून ते मंचकावरून उठण्याचा प्रयत्न करू लागले. तेव्हा भगवान आयुष्मान अस्सजि यांना म्हणाले – “अस्सजि, राहू दे, तू मंचकावरून उठण्याचा प्रयत्न करू नकोस. येथे आसने मांडलेली आहेत, त्यावर मी बसेन.” भगवान मांडलेल्या आसनावर बसले. बसल्यानंतर भगवान आयुष्मान अस्सजि यांना म्हणाले – “अस्सजि, तुला बरे वाटत आहे का? तुझा काळ सुसह्य होत आहे का? ...पे... वेदना कमी होत आहेत की वाढत आहेत?”

‘‘Na me, bhante, khamanīyaṃ…pe… abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’ti. ‘‘Kacci te, assaji, na kiñci kukkuccaṃ na koci vippaṭisāro’’ti? ‘‘Taggha me, bhante, anappakaṃ kukkuccaṃ anappako vippaṭisāro’’ti. ‘‘Kacci pana taṃ, assaji, attā sīlato na upavadatī’’ti? ‘‘Na kho maṃ, bhante, attā sīlato upavadatī’’ti. ‘‘No ce kira taṃ, assaji, attā sīlato upavadati, atha kiñca te kukkuccaṃ ko ca vippaṭisāro’’ti? ‘‘Pubbe khvāhaṃ, bhante, gelaññe passambhetvā passambhetvā kāyasaṅkhāre viharāmi, sohaṃ samādhiṃ nappaṭilabhāmi. Tassa mayhaṃ, bhante, taṃ samādhiṃ appaṭilabhato evaṃ hoti – ‘no cassāhaṃ parihāyāmī’’’ti. ‘‘Ye te, assaji, samaṇabrāhmaṇā samādhisārakā samādhisāmaññā tesaṃ taṃ samādhiṃ appaṭilabhataṃ evaṃ hoti – ‘no cassu mayaṃ parihāyāmā’’’ti.

“भंते, मला बरे वाटत नाहीये... पे... वेदना वाढत आहेत, कमी होत नाहीयेत.” “अस्सजि, तुला काही शंका किंवा पश्चात्ताप वाटत आहे का?” “नक्कीच भंते, मला खूप शंका आणि मोठा पश्चात्ताप वाटत आहे.” “अस्सजि, तू स्वतःला शील पालनाबाबत दोष तर देत नाहीस ना?” “नाही भंते, मी स्वतःला शील पालनाबाबत दोष देत नाही.” “अस्सजि, जर तू स्वतःला शील पालनाबाबत दोष देत नाहीस, तर मग तुला कोणती शंका आणि कोणता पश्चात्ताप वाटत आहे?” “भंते, पूर्वी मी आजारी असताना काय-संस्कार (श्वासोच्छ्वास) शांत करून विहार करत असे, पण आता मला समाधी प्राप्त होत नाहीये. भंते, ती समाधी प्राप्त न झाल्यामुळे माझ्या मनात असा विचार येतो की – ‘मी पतित तर होत नाही ना?’” “अस्सजि, जे श्रमण आणि ब्राह्मण समाधीलाच सार मानतात आणि समाधीलाच श्रमणत्व मानतात, त्यांना ती समाधी प्राप्त न झाल्यास असा विचार येतो की – ‘आम्ही पतित तर होत नाही ना?’”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, assaji, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… viññāṇaṃ …pe… tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. So sukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti. ‘Anajjhositā’ti [Pg.103] pajānāti. ‘Anabhinanditā’ti pajānāti. Dukkhaṃ ce vedanaṃ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti. ‘Anajjhositā’ti pajānāti. ‘Anabhinanditā’ti pajānāti. Adukkhamasukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, sā ‘aniccā’ti pajānāti…pe… ‘anabhinanditā’ti pajānāti. So sukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, visaṃyutto naṃ vedayati; dukkhaṃ ce vedanaṃ vedayati, visaṃyutto naṃ vedayati; adukkhamasukhaṃ ce vedanaṃ vedayati, visaṃyutto naṃ vedayati. So kāyapariyantikaṃ ce vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikaṃ ce vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānāti.

“अस्सजि, तुला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य, भंते.” ...पे... विज्ञान ...पे... म्हणून... पे... असे पाहणारा... पे... ‘या अस्तित्वासाठी आता काहीही शेष राहिलेले नाही’ हे तो जाणतो. जर तो सुखद वेदना अनुभवतो, तर तो जाणतो की ‘ती अनित्य आहे’. तो जाणतो की ‘ती आसक्तीरहित आहे’. तो जाणतो की ‘ती अभिनंदनीय नाही’. जर तो दुःखद वेदना अनुभवतो, तर तो जाणतो की ‘ती अनित्य आहे’. तो जाणतो की ‘ती आसक्तीरहित आहे’. तो जाणतो की ‘ती अभिनंदनीय नाही’. जर तो अदुःख-असुख वेदना अनुभवतो, तर तो जाणतो की ‘ती अनित्य आहे’... पे... ‘ती अभिनंदनीय नाही’. जर तो सुखद वेदना अनुभवतो, तर तो तिच्यापासून अलिप्त होऊन ती अनुभवतो; जर तो दुःखद वेदना अनुभवतो, तर तो तिच्यापासून अलिप्त होऊन ती अनुभवतो; जर तो अदुःख-असुख वेदना अनुभवतो, तर तो तिच्यापासून अलिप्त होऊन ती अनुभवतो. शरीराच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवताना तो जाणतो की ‘मी शरीराच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवत आहे.’ आयुष्याच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवताना तो जाणतो की ‘मी आयुष्याच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवत आहे.’ तो जाणतो की ‘शरीर नष्ट झाल्यानंतर आणि आयुष्य संपल्यानंतर, याच जन्मात सर्व वेदना अभिनंदनीय न राहता शांत (शीतलीभूत) होतील.’

‘‘Seyyathāpi, assaji, telañca paṭicca, vaṭṭiñca paṭicca, telappadīpo jhāyeyya; tasseva telassa ca vaṭṭiyā ca pariyādānā anāhāro nibbāyeyya. Evameva kho, assaji, bhikkhu kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“अस्सजि, ज्याप्रमाणे तेल आणि वात यांच्या आधाराने तेलाचा दिवा जळतो; आणि ते तेल व वात संपल्यामुळे, इंधन न मिळाल्याने तो विझून जातो. त्याचप्रमाणे, अस्सजि, भिक्खू शरीराच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवताना जाणतो की ‘मी शरीराच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवत आहे.’ आयुष्याच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवताना जाणतो की ‘मी आयुष्याच्या मर्यादेपर्यंतची वेदना अनुभवत आहे.’ तो जाणतो की ‘शरीर नष्ट झाल्यानंतर आणि आयुष्य संपल्यानंतर, याच जन्मात सर्व वेदना अभिनंदनीय न राहता शांत (शीतलीभूत) होतील.’” सहावे.

7. Khemakasuttaṃ

७. खेमक सुत्त

89. Ekaṃ samayaṃ sambahulā therā bhikkhū kosambiyaṃ viharanti ghositārāme. Tena kho pana samayena āyasmā khemako badarikārāme viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho therā bhikkhū sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhitā āyasmantaṃ dāsakaṃ āmantesuṃ – ‘‘ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – kacci te, āvuso, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti, paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo’’’ti? ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ khemakaṃ etadavoca – ‘‘therā taṃ, āvuso [Pg.104] khemaka, evamāhaṃsu – ‘kacci te, āvuso, khamanīyaṃ…pe… no abhikkamo’’’ti? ‘‘Na me, āvuso, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ…pe… abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’ti.

८९. एकदा अनेक स्थवीर भिक्खू कोसम्बी येथील घोषितारामात राहत होते. त्या वेळी आयुष्यमान खेमक बदरिकारामात आजारी, दुःखी आणि गंभीर आजाराने ग्रस्त होऊन राहत होते. तेव्हा ते स्थवीर भिक्खू संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून आयुष्यमान दासकाला म्हणाले – "हे आवुसो दासक, इकडे ये. तू जेथे खेमक भिक्खू आहेत तेथे जा; आणि खेमक भिक्खूला जाऊन असे म्हण – 'हे आवुसो खेमक, स्थवीर तुला असे विचारत आहेत – हे आवुसो, तुला बरे वाटत आहे का? तुझा आजार सुसह्य आहे का? तुझ्या वेदना कमी होत आहेत की वाढत आहेत? वेदना कमी होत असल्याचे जाणवत आहे की वाढत असल्याचे?'" "होय, आवुसो," असे म्हणून आयुष्यमान दासकाने स्थवीर भिक्खूंचे ऐकले आणि तो जेथे आयुष्यमान खेमक होते तेथे गेला. तेथे जाऊन तो आयुष्यमान खेमकाला म्हणाला – "हे आवुसो खेमक, स्थवीर तुला असे विचारत आहेत – 'हे आवुसो, तुला बरे वाटत आहे का? ...पे... वेदना कमी होत आहेत की वाढत आहेत?'" "हे आवुसो, मला बरे वाटत नाही, माझा आजार सुसह्य नाही ...पे... माझ्या वेदना वाढत असल्याचे जाणवत आहे, कमी होत असल्याचे नाही."

Atha kho āyasmā dāsako yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘khemako, āvuso, bhikkhu evamāha – ‘na me, āvuso, khamanīyaṃ…pe… abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’’ti. ‘‘Ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Imesu āyasmā khemako pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassatī’’’ti?

त्यानंतर आयुष्यमान दासक जेथे स्थवीर भिक्खू होते तेथे गेला; आणि स्थवीर भिक्खूंना म्हणाला – "हे आवुसो, खेमक भिक्खू असे म्हणाले आहेत – 'हे आवुसो, मला बरे वाटत नाही ...पे... माझ्या वेदना वाढत असल्याचे जाणवत आहे, कमी होत असल्याचे नाही.'" "हे आवुसो दासक, इकडे ये. तू जेथे खेमक भिक्खू आहेत तेथे जा; आणि खेमक भिक्खूला जाऊन असे म्हण – 'हे आवुसो खेमक, स्थवीर तुला असे विचारत आहेत – हे आवुसो, भगवंतांनी हे पाच उपादानस्कंध सांगितले आहेत, जसे की – रूप-उपादानस्कंध, वेदना-उपादानस्कंध, संज्ञा-उपादानस्कंध, संस्कार-उपादानस्कंध, विज्ञान-उपादानस्कंध. या पाच उपादानस्कंधांमध्ये आयुष्यमान खेमक कशाला 'आत्मा' (अत्त) किंवा 'आत्म्याचे' (अत्तनीय) म्हणून पाहतात का?'"

‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – ‘‘pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu āyasmā khemako pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassatī’’ti? ‘‘Pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmī’’ti.

"होय, आवुसो," असे म्हणून आयुष्यमान दासकाने स्थवीर भिक्खूंचे ऐकले आणि तो जेथे आयुष्यमान खेमक होते तेथे गेला. तेथे जाऊन ...पे... "हे आवुसो खेमक, स्थवीर तुला असे विचारत आहेत – 'भगवंतांनी हे पाच उपादानस्कंध सांगितले आहेत, जसे की – रूप-उपादानस्कंध ...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. या पाच उपादानस्कंधांमध्ये आयुष्यमान खेमक कशाला 'आत्मा' किंवा 'आत्म्याचे' म्हणून पाहतात का?'" "हे आवुसो, भगवंतांनी हे पाच उपादानस्कंध सांगितले आहेत, जसे की – रूप-उपादानस्कंध ...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. हे आवुसो, मी या पाच उपादानस्कंधांमध्ये कशालाही 'आत्मा' किंवा 'आत्म्याचे' म्हणून पाहत नाही."

Atha kho āyasmā dāsako yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘khemako, āvuso, bhikkhu evamāha – ‘pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmī’’’ti. ‘‘Ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. No ce kirāyasmā khemako imesu [Pg.105] pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassati. Tenahāyasmā khemako arahaṃ khīṇāsavo’’’ti.

त्यानंतर आयुष्यमान दासक जेथे स्थवीर भिक्खू होते तेथे गेला; आणि स्थवीर भिक्खूंना म्हणाला – "हे आवुसो, खेमक भिक्खू असे म्हणाले आहेत – 'भगवंतांनी हे पाच उपादानस्कंध सांगितले आहेत, जसे की – रूप-उपादानस्कंध ...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. हे आवुसो, मी या पाच उपादानस्कंधांमध्ये कशालाही 'आत्मा' किंवा 'आत्म्याचे' म्हणून पाहत नाही.'" "हे आवुसो दासक, इकडे ये. तू जेथे खेमक भिक्खू आहेत तेथे जा; आणि खेमक भिक्खूला जाऊन असे म्हण – 'हे आवुसो खेमक, स्थवीर तुला असे विचारत आहेत – भगवंतांनी हे पाच उपादानस्कंध सांगितले आहेत, जसे की – रूप-उपादानस्कंध ...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. जर आयुष्यमान खेमक या पाच उपादानस्कंधांमध्ये कशालाही 'आत्मा' किंवा 'आत्म्याचे' म्हणून पाहत नसतील, तर मग आयुष्यमान खेमक हे अर्हत, क्षीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे) आहेत का?'"

‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako…pe… therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – ‘‘pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho; no ce kirāyasmā khemako imesu pañcasu upādānakkhandhesu kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassati, tenahāyasmā khemako arahaṃ khīṇāsavo’’ti. ‘‘Pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmi, na camhi arahaṃ khīṇāsavo; api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ, ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmī’’ti.

"होय, आवुसो," असे म्हणून आयुष्यमान दासकाने स्थवीर भिक्खूंचे ऐकले आणि तो जेथे आयुष्यमान खेमक होते तेथे गेला ...पे... "हे आवुसो खेमक, स्थवीर तुला असे विचारत आहेत – 'भगवंतांनी हे पाच उपादानस्कंध सांगितले आहेत, जसे की – रूप-उपादानस्कंध ...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. जर आयुष्यमान खेमक या पाच उपादानस्कंधांमध्ये कशालाही 'आत्मा' किंवा 'आत्म्याचे' म्हणून पाहत नसतील, तर मग आयुष्यमान खेमक हे अर्हत, क्षीणासव आहेत का?'" "हे आवुसो, भगवंतांनी हे पाच उपादानस्कंध सांगितले आहेत, जसे की – रूप-उपादानस्कंध ...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. मी या पाच उपादानस्कंधांमध्ये कशालाही 'आत्मा' किंवा 'आत्म्याचे' म्हणून पाहत नाही, आणि मी अर्हत, क्षीणासवही नाही. परंतु, हे आवुसो, या पाच उपादानस्कंधांच्या बाबतीत माझ्यामध्ये 'मी आहे' (अस्मि) हा भाव अजून शिल्लक आहे, तरीही मी 'हे मी आहे' (अयमहं अस्मि) असे पाहत नाही."

Atha kho āyasmā dāsako yena therā bhikkhū…pe… there bhikkhū etadavoca – ‘‘khemako, āvuso, bhikkhu evamāha – pañcime, āvuso, upādānakkhandhā vuttā bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Imesu khvāhaṃ, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu na kiñci attaṃ vā attaniyaṃ vā samanupassāmi, na camhi arahaṃ khīṇāsavo; api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ, ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmī’’ti.

त्यानंतर आयुष्यमान दासक जेथे स्थवीर भिक्खू होते तेथे गेला ...पे... आणि स्थवीर भिक्खूंना म्हणाला – "हे आवुसो, खेमक भिक्खू असे म्हणाले आहेत – 'भगवंतांनी हे पाच उपादानस्कंध सांगितले आहेत, जसे की – रूप-उपादानस्कंध ...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. मी या पाच उपादानस्कंधांमध्ये कशालाही 'आत्मा' किंवा 'आत्म्याचे' म्हणून पाहत नाही, आणि मी अर्हत, क्षीणासवही नाही. परंतु, हे आवुसो, या पाच उपादानस्कंधांच्या बाबतीत माझ्यामध्ये 'मी आहे' हा भाव अजून शिल्लक आहे, तरीही मी 'हे मी आहे' असे पाहत नाही.'"

‘‘Ehi tvaṃ, āvuso dāsaka, yena khemako bhikkhu tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā khemakaṃ bhikkhuṃ evaṃ vadehi – ‘therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – yametaṃ, āvuso khemaka, asmīti vadesi, kimetaṃ asmīti vadesi? Rūpaṃ asmīti vadesi, aññatra rūpā asmīti vadesi, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ asmīti vadesi, aññatra viññāṇā asmīti vadesi. Yametaṃ, āvuso khemaka, asmīti vadesi. Kimetaṃ asmīti vadesī’’’ti?

"हे आवुसो दासक, इकडे ये. तू जेथे खेमक भिक्खू आहेत तेथे जा; आणि खेमक भिक्खूला जाऊन असे म्हण – 'हे आवुसो खेमक, स्थवीर तुला असे विचारत आहेत – हे आवुसो खेमक, तू ज्या 'मी आहे' (अस्मि) असे म्हणतोस, त्यामध्ये कशाला 'मी आहे' असे म्हणतोस? रूपाला 'मी आहे' असे म्हणतोस की रूपाव्यतिरिक्त कशाला 'मी आहे' असे म्हणतोस? वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला 'मी आहे' असे म्हणतोस की विज्ञानाव्यतिरिक्त कशाला 'मी आहे' असे म्हणतोस? हे आवुसो खेमक, तू ज्या 'मी आहे' असे म्हणतोस, त्यामध्ये नक्की कशाला 'मी आहे' असे म्हणतोस?'"

‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā dāsako therānaṃ bhikkhūnaṃ paṭissutvā yenāyasmā khemako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ khemakaṃ etadavoca – therā taṃ, āvuso khemaka, evamāhaṃsu – ‘‘yametaṃ, āvuso [Pg.106] khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesi? Rūpaṃ ‘asmī’ti vadesi aññatra rūpā ‘asmī’ti vadesi? Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadesi aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadesi? Yametaṃ, āvuso khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesi’’ti? ‘‘Alaṃ, āvuso dāsaka, kiṃ imāya sandhāvanikāya! Āharāvuso, daṇḍaṃ; ahameva yena therā bhikkhū tenupasaṅkamissāmī’’ti.

'तसेच असो, आवुसो,' असे म्हणून आयुष्यमान दासकांनी स्थवीर भिक्खूंना संमती दिली आणि जेथे आयुष्यमान खेमक होते तेथे ते गेले. तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान खेमकांना असे म्हटले, 'आवुसो खेमक, स्थवीर भिक्खूंनी तुम्हाला असे विचारले आहे—"आवुसो खेमक, तुम्ही जे हे 'मी आहे' असे म्हणता, त्या 'मी आहे' द्वारे तुम्ही काय म्हणता? तुम्ही रूपाला 'मी आहे' असे म्हणता की रूपाव्यतिरिक्त इतर कशाला 'मी आहे' असे म्हणता? वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला 'मी आहे' असे म्हणता की विज्ञानाव्यतिरिक्त इतर कशाला 'मी आहे' असे म्हणता? आवुसो खेमक, तुम्ही जे हे 'मी आहे' असे म्हणता, त्या 'मी आहे' द्वारे तुम्ही काय म्हणता?"' तेव्हा आयुष्यमान खेमक म्हणाले, 'आवुसो दासक, पुरे झाले! या येण्या-जाण्याच्या फेऱ्यांनी काय साध्य होणार? आवुसो, माझी काठी घेऊन ये; मी स्वतःच जेथे स्थवीर भिक्खू आहेत तेथे जाईन.'

Atha kho āyasmā khemako daṇḍamolubbha yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā therehi bhikkhūhi saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ khemakaṃ therā bhikkhū etadavocuṃ – ‘‘yametaṃ, āvuso khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesi? Rūpaṃ ‘asmī’ti vadesi, aññatra rūpā ‘asmī’ti vadesi? Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadesi, aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadesi? Yametaṃ, āvuso khemaka, ‘asmī’ti vadesi, kimetaṃ ‘asmī’ti vadesī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, āvuso, rūpaṃ ‘asmī’ti vadāmi; napi aññatra rūpā ‘asmī’ti vadāmi. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadāmi; napi aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadāmi. Api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmi’’.

त्यानंतर आयुष्यमान खेमक काठीचा आधार घेत जेथे स्थवीर भिक्खू होते तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी स्थवीर भिक्खूंसोबत कुशल-मंगल विचारले. आनंददायी आणि स्मरणीय संभाषण आटोपून ते एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान खेमकांना स्थवीर भिक्खू म्हणाले, 'आवुसो खेमक, तुम्ही जे हे 'मी आहे' असे म्हणता, त्या 'मी आहे' द्वारे तुम्ही काय म्हणता? तुम्ही रूपाला 'मी आहे' असे म्हणता की रूपाव्यतिरिक्त इतर कशाला 'मी आहे' असे म्हणता? वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला 'मी आहे' असे म्हणता की विज्ञानाव्यतिरिक्त इतर कशाला 'मी आहे' असे म्हणता? आवुसो खेमक, तुम्ही जे हे 'मी आहे' असे म्हणता, त्या 'मी आहे' द्वारे तुम्ही काय म्हणता?' तेव्हा आयुष्यमान खेमक म्हणाले, 'आवुसो, मी रूपाला 'मी आहे' असे म्हणत नाही, आणि रूपाव्यतिरिक्त इतर कशालाही 'मी आहे' असे म्हणत नाही. वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला 'मी आहे' असे म्हणत नाही, आणि विज्ञानाव्यतिरिक्त इतर कशालाही 'मी आहे' असे म्हणत नाही. परंतु, आवुसो, या पाच उपादानस्कंधांच्या बाबतीत माझ्यामध्ये 'मी आहे' हा भाव अजून नष्ट झालेला नाही, तरीही मी 'हा मी आहे' असे पाहत नाही.'

‘‘Seyyathāpi, āvuso, uppalassa vā padumassa vā puṇḍarīkassa vā gandho. Yo nu kho evaṃ vadeyya – ‘pattassa gandho’ti vā ‘vaṇṇassa gandho’ti vā ‘kiñjakkhassa gandho’ti vā sammā nu kho so vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Yathā kathaṃ, panāvuso, sammā byākaramāno byākareyyā’’ti? ‘‘‘Pupphassa gandho’ti kho, āvuso, sammā byākaramāno byākareyyā’’ti. ‘‘Evameva khvāhaṃ, āvuso, na rūpaṃ ‘asmī’ti vadāmi, napi aññatra rūpā ‘asmī’ti vadāmi. Na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ ‘asmī’ti vadāmi, napi aññatra viññāṇā ‘asmī’ti vadāmi. Api ca me, āvuso, pañcasu upādānakkhandhesu ‘asmī’ti adhigataṃ ‘ayamahamasmī’ti na ca samanupassāmi’’.

"आवुसो, समजा जसे निळ्या कमळाचा, तांबड्या कमळाचा किंवा पांढऱ्या कमळाचा सुगंध असतो. जर कोणी असे म्हणाला की, 'हा सुगंध पाकळ्यांचा आहे' किंवा 'हा सुगंध रंगाचा आहे' किंवा 'हा सुगंध परागकणांचा आहे', तर त्याचे असे बोलणे योग्य ठरेल का?" "नाही, आवुसो." "तर मग आवुसो, योग्य उत्तर देणाऱ्याने कसे उत्तर दिले पाहिजे?" "'हा सुगंध फुलाचा आहे' असे, आवुसो, योग्य उत्तर देणाऱ्याने उत्तर दिले पाहिजे." "तसेच, आवुसो, मी रूपाला 'मी आहे' असे म्हणत नाही, आणि रूपाव्यतिरिक्त इतर कशालाही 'मी आहे' असे म्हणत नाही. वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला 'मी आहे' असे म्हणत नाही, आणि विज्ञानाव्यतिरिक्त इतर कशालाही 'मी आहे' असे म्हणत नाही. परंतु, आवुसो, या पाच उपादानस्कंधांच्या बाबतीत माझ्यामध्ये 'मी आहे' हा भाव अजून नष्ट झालेला नाही, तरीही मी 'हा मी आहे' असे पाहत नाही."

‘‘Kiñcāpi, āvuso, ariyasāvakassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti, atha khvassa hoti – ‘yo ca pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato [Pg.107] asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo asamūhato. So aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati – iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassimesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yopissa hoti pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato ‘asmī’ti, māno ‘asmī’ti, chando ‘asmī’ti anusayo asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchati.

"आवुसो, जरी एखाद्या आर्यश्रावकाने पाच खालच्या पातळीवरील बंधने (ओरंभागिय संयोजने) नष्ट केली असली, तरीही पाच उपादानस्कंधांच्या बाबतीत त्याच्यामध्ये अत्यंत सूक्ष्म स्वरूपात असलेला 'मी आहे' हा मान, 'मी आहे' हा छंद आणि 'मी आहे' हा अनुशय पूर्णपणे समूळ नष्ट झालेला नसतो. तो नंतरच्या काळात पाच उपादानस्कंधांच्या उदय आणि अस्त यावर लक्ष ठेवून विहरतो—'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे... अशी संज्ञा आहे... असे संस्कार आहेत... असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे.' जेव्हा तो या पाच उपादानस्कंधांच्या उदय आणि अस्ताचे सतत निरीक्षण करत विहरतो, तेव्हा पाच उपादानस्कंधांच्या बाबतीत त्याच्यामध्ये असलेला तो अत्यंत सूक्ष्म 'मी आहे' हा मान, 'मी आहे' हा छंद आणि 'मी आहे' हा अनुशय जो समूळ नष्ट झालेला नव्हता, तोही पूर्णपणे नष्ट होऊन जातो."

‘‘Seyyathāpi, āvuso, vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ. Tamenaṃ sāmikā rajakassa anupadajjuṃ. Tamenaṃ rajako ūse vā khāre vā gomaye vā sammadditvā acche udake vikkhāleti. Kiñcāpi taṃ hoti vatthaṃ parisuddhaṃ pariyodātaṃ, atha khvassa hoti yeva anusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato. Tamenaṃ rajako sāmikānaṃ deti. Tamenaṃ sāmikā gandhaparibhāvite karaṇḍake nikkhipanti. Yopissa hoti anusahagato ūsagandho vā khāragandho vā gomayagandho vā asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchati. Evameva kho, āvuso, kiñcāpi ariyasāvakassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni pahīnāni bhavanti, atha khvassa hoti yeva pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato ‘asmī’ti, māno ‘asmī’ti, chando ‘asmī’ti anusayo asamūhato. So aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati. ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti. Tassa imesu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato yopissa hoti pañcasu upādānakkhandhesu anusahagato ‘asmī’ti, māno ‘asmī’ti, chando ‘asmī’ti anusayo asamūhato, sopi samugghātaṃ gacchatī’’ti.

"आवुसो, समजा एखादे वस्त्र मळलेले आणि डागाळलेले आहे. त्याचे मालक ते वस्त्र धुण्यासाठी धोब्याकडे देतात. तो धोबी ते वस्त्र खारट माती, क्षार किंवा शेण लावून घासतो आणि स्वच्छ पाण्यात धुतो. जरी ते वस्त्र अत्यंत स्वच्छ आणि पांढरेशुभ्र झाले, तरीही त्याला लागलेला खारट मातीचा, क्षाराचा किंवा शेणाचा सूक्ष्म वास पूर्णपणे गेलेला नसतो. तो धोबी ते वस्त्र मालकांना परत करतो. मालक ते वस्त्र सुगंधी पेटीत ठेवतात. तेव्हा त्या वस्त्राला असलेला तो खारट मातीचा, क्षाराचा किंवा शेणाचा जो सूक्ष्म वास शिल्लक होता, तोही पूर्णपणे निघून जातो. तसेच, आवुसो, जरी एखाद्या आर्यश्रावकाने पाच खालच्या पातळीवरील बंधने नष्ट केली असली, तरीही पाच उपादानस्कंधांच्या बाबतीत त्याच्यामध्ये अत्यंत सूक्ष्म स्वरूपात असलेला 'मी आहे' हा मान, 'मी आहे' हा छंद आणि 'मी आहे' हा अनुशय पूर्णपणे समूळ नष्ट झालेला नसतो. तो नंतरच्या काळात पाच उपादानस्कंधांच्या उदय आणि अस्त यावर लक्ष ठेवून विहरतो—'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे... अशी संज्ञा आहे... असे संस्कार आहेत... असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे.' जेव्हा तो या पाच उपादानस्कंधांच्या उदय आणि अस्ताचे सतत निरीक्षण करत विहरतो, तेव्हा पाच उपादानस्कंधांच्या बाबतीत त्याच्यामध्ये असलेला तो अत्यंत सूक्ष्म 'मी आहे' हा मान, 'मी आहे' हा छंद आणि 'मी आहे' हा अनुशय जो समूळ नष्ट झालेला नव्हता, तोही पूर्णपणे नष्ट होऊन जातो."

Evaṃ vutte, therā bhikkhū āyasmantaṃ khemakaṃ etadavocuṃ – ‘‘na kho mayaṃ āyasmantaṃ khemakaṃ vihesāpekhā pucchimha, api cāyasmā khemako pahosi tassa bhagavato sāsanaṃ vitthārena ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ [Pg.108] paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ. Tayidaṃ āyasmatā khemakena tassa bhagavato sāsanaṃ vitthārena ācikkhitaṃ desitaṃ paññāpitaṃ paṭṭhapitaṃ vivaritaṃ vibhajitaṃ uttānīkata’’nti.

असे बोलले असता, स्थवीर भिक्खू आयुष्यमान खेमकांना म्हणाले, "आम्ही आयुष्यमान खेमकांना त्रास देण्याच्या हेतूने विचारले नव्हते, तर आयुष्यमान खेमक त्या भगवंतांच्या शासनाचे सविस्तरपणे स्पष्टीकरण करण्यास, उपदेश करण्यास, प्रज्ञापित करण्यास, प्रस्थापित करण्यास, उघड करण्यास, विश्लेषण करण्यास आणि ते सुस्पष्ट करण्यास समर्थ आहेत, याच हेतूने विचारले होते. आणि आयुष्यमान खेमकांनी त्या भगवंतांच्या शासनाचे सविस्तरपणे स्पष्टीकरण केले आहे, उपदेश केला आहे, प्रज्ञापित केले आहे, प्रस्थापित केले आहे, उघड केले आहे, विश्लेषण केले आहे आणि ते सुस्पष्ट केले आहे."

Idamavoca āyasmā khemako. Attamanā therā bhikkhū āyasmato khemakassa bhāsitaṃ abhinanduṃ. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne saṭṭhimattānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu, āyasmato khemakassa cāti. Sattamaṃ.

आयुष्यमान खेमक असे म्हणाले. संतुष्ट होऊन स्थवीर भिक्खूंनी आयुष्यमान खेमकांच्या भाषणाचे अभिनंदन केले. आणि हे प्रवचन सांगितले जात असताना, साठ स्थवीर भिक्खूंची मने उपादानरहित होऊन आसवांपासून मुक्त झाली, आणि आयुष्यमान खेमकांचे मनही उपादानरहित होऊन आसवांपासून मुक्त झाले. हे सातवे सुत्त समाप्त झाले.

8. Channasuttaṃ

८. छन्नसुत्त

90. Ekaṃ samayaṃ sambahulā therā bhikkhū bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā channo sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘ovadantu maṃ āyasmanto therā, anusāsantu maṃ āyasmanto therā, karontu me āyasmanto therā dhammiṃ kathaṃ, yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’’nti.

९०. एका समयाला अनेक स्थवीर भिक्खू वाराणसी येथील इसिपतनच्या मिगदायात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान छन्न संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून, किल्ली घेऊन एका विहारातून दुसऱ्या विहारात गेले आणि स्थवीर भिक्खूंना असे म्हणाले – “आयुष्यमान स्थवीर मला उपदेश करोत, आयुष्यमान स्थवीर मला अनुशासनाचा उपदेश करोत, आयुष्यमान स्थवीर मला अशी धम्मचर्चा ऐकवोत, जेणेकरून मी धम्माचा साक्षात्कार करू शकेन.”

Evaṃ vutte, therā bhikkhū āyasmantaṃ channaṃ etadavocuṃ – ‘‘rūpaṃ kho, āvuso channa, aniccaṃ; vedanā aniccā; saññā aniccā; saṅkhārā aniccā; viññāṇaṃ aniccaṃ. Rūpaṃ anattā; vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā; sabbe dhammā anattā’’ti.

असे विचारले असता, स्थवीर भिक्खूंनी आयुष्यमान छन्न यांना असे म्हटले – “आवुसो छन्न! रूप अनित्य आहे; वेदना अनित्य आहे; संज्ञा अनित्य आहे; संस्कार अनित्य आहेत; विज्ञान अनित्य आहे. रूप अनात्म आहे; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे. सर्व संस्कार अनित्य आहेत; सर्व धम्म अनात्म आहेत.”

Atha kho āyasmato channassa etadahosi – ‘‘mayhampi kho etaṃ evaṃ hoti – ‘rūpaṃ aniccaṃ, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; rūpaṃ anattā, vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti. Atha ca pana me sabbasaṅkhārasamathe sabbūpadhipaṭinissagge taṇhākkhaye virāge nirodhe nibbāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Paritassanā upādānaṃ uppajjati; paccudāvattati mānasaṃ – ‘atha ko carahi me attā’ti? Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hoti. Ko nu kho me tathā dhammaṃ deseyya yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’’nti.

त्यानंतर आयुष्यमान छन्न यांच्या मनात असा विचार आला – “माझ्या मनातही असाच विचार येतो की – ‘रूप अनित्य आहे, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे; रूप अनात्म आहे, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे. सर्व संस्कार अनित्य आहेत, सर्व धम्म अनात्म आहेत.’ परंतु, तरीही माझे चित्त सर्व संस्कारांच्या शांततेत, सर्व उपाधींच्या त्यागात, तृष्णेच्या क्षयात, विरागात, निरोधात, निर्वाणात प्रवेश करत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही, अधिमुक्त होत नाही. उलट, व्याकुळता आणि उपादान उत्पन्न होते; आणि मन मागे फिरते की – ‘तर मग माझा आत्मा कोणता आहे?’ परंतु धम्माचा साक्षात्कार करणाऱ्याच्या बाबतीत असे घडत नाही. मग मला असा धम्म कोण बरं शिकवू शकेल, जेणेकरून मी धम्माचा साक्षात्कार करू शकेन?”

Atha kho āyasmato channassa etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito [Pg.109] ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ, pahoti ca me āyasmā ānando tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyyaṃ; atthi ca me āyasmante ānande tāvatikā vissaṭṭhi. Yaṃnūnāhaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyya’’nti. Atha kho āyasmā channo senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena kosambī ghositārāmo yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā channo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca –

त्यानंतर आयुष्यमान छन्न यांच्या मनात असा विचार आला – “हे आयुष्यमान आनंद कोसंबी येथील घोषितारामात विहार करत आहेत. शास्त्यांनी त्यांची प्रशंसा केली आहे आणि सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांमध्ये ते सन्मानित आहेत. आयुष्यमान आनंद मला अशा प्रकारे धम्म शिकवण्यास समर्थ आहेत, जेणेकरून मी धम्माचा साक्षात्कार करू शकेन. तसेच आयुष्यमान आनंद यांच्यावर माझा तितका विश्वास देखील आहे. मग मी आयुष्यमान आनंद यांच्याकडेच का जाऊ नये?” त्यानंतर आयुष्यमान छन्न यांनी आपले बिछाने आवरले, आपले पात्र व चीवर घेतले आणि कोसंबी येथील घोषितारामात जेथे आयुष्यमान आनंद होते, तेथे गेले. तेथे जाऊन त्यांनी आयुष्यमान आनंद यांच्याशी कुशल-मंगल विचारले... आणि एका बाजूला बसून आयुष्यमान छन्न आयुष्यमान आनंद यांना असे म्हणाले –

‘‘Ekamidāhaṃ, āvuso ānanda, samayaṃ bārāṇasiyaṃ viharāmi isipatane migadāye. Atha khvāhaṃ, āvuso, sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito avāpuraṇaṃ ādāya vihārena vihāraṃ upasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavocaṃ – ‘ovadantu maṃ āyasmanto therā, anusāsantu maṃ āyasmanto therā, karontu me āyasmanto therā dhammiṃ kathaṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’nti. Evaṃ vutte maṃ, āvuso, therā bhikkhū etadavocuṃ – ‘rūpaṃ kho, āvuso channa, aniccaṃ; vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; rūpaṃ anattā…pe… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’’’ti.

“आवुसो आनंद! एका समयाला मी वाराणसी येथील इसिपतनच्या मिगदायात विहार करत होतो. तेव्हा, आवुसो! मी संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून उठून, किल्ली घेऊन एका विहारातून दुसऱ्या विहारात गेलो आणि स्थवीर भिक्खूंना असे म्हटले – ‘आयुष्यमान स्थवीर मला उपदेश करोत, आयुष्यमान स्थवीर मला अनुशासनाचा उपदेश करोत, आयुष्यमान स्थवीर मला अशी धम्मचर्चा ऐकवोत, जेणेकरून मी धम्माचा साक्षात्कार करू शकेन.’ असे विचारले असता, आवुसो! स्थवीर भिक्खूंनी मला असे म्हटले – ‘आवुसो छन्न! रूप अनित्य आहे; वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे; रूप अनात्म आहे... विज्ञान अनात्म आहे. सर्व संस्कार अनित्य आहेत, सर्व धम्म अनात्म आहेत.’”

‘‘Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘mayhampi kho etaṃ evaṃ hoti – rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccaṃ, rūpaṃ anattā, vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā. Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti. Atha ca pana me sabbasaṅkhārasamathe sabbūpadhipaṭinissagge taṇhākkhaye virāge nirodhe nibbāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Paritassanā upādānaṃ uppajjati; paccudāvattati mānasaṃ – ‘atha ko carahi me attā’ti? Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hoti. Ko nu kho me tathā dhammaṃ deseyya yathāhaṃ dhammaṃ passeyyanti!

“त्यावर, आवुसो! माझ्या मनात असा विचार आला – ‘माझ्या मनातही असाच विचार येतो की – रूप अनित्य आहे... विज्ञान अनित्य आहे, रूप अनात्म आहे, वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे. सर्व संस्कार अनित्य आहेत, सर्व धम्म अनात्म आहेत.’ परंतु, तरीही माझे चित्त सर्व संस्कारांच्या शांततेत, सर्व उपाधींच्या त्यागात, तृष्णेच्या क्षयात, विरागात, निरोधात, निर्वाणात प्रवेश करत नाही, प्रसन्न होत नाही, स्थिर होत नाही, अधिमुक्त होत नाही. उलट, व्याकुळता आणि उपादान उत्पन्न होते; आणि मन मागे फिरते की – ‘तर मग माझा आत्मा कोणता आहे?’ परंतु धम्माचा साक्षात्कार करणाऱ्याच्या बाबतीत असे घडत नाही. मग मला असा धम्म कोण बरं शिकवू शकेल, जेणेकरून मी धम्माचा साक्षात्कार करू शकेन!”

‘‘Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositarāme satthu ceva saṃvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ, pahoti ca me āyasmā ānando tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyyaṃ. Atthi ca me āyasmante ānande [Pg.110] tāvatikā vissaṭṭhi. Yaṃnūnāhaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyya’nti. Ovadatu maṃ, āyasmā ānando; anusāsatu maṃ, āyasmā ānando; karotu me, āyasmā ānando dhammiṃ kathaṃ yathāhaṃ dhammaṃ passeyya’’nti.

“त्यावर, आवुसो! माझ्या मनात असा विचार आला – ‘हे आयुष्यमान आनंद कोसंबी येथील घोषितारामात विहार करत आहेत. शास्त्यांनी त्यांची प्रशंसा केली आहे आणि सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांमध्ये ते सन्मानित आहेत. आयुष्यमान आनंद मला अशा प्रकारे धम्म शिकवण्यास समर्थ आहेत, जेणेकरून मी धम्माचा साक्षात्कार करू शकेन. तसेच आयुष्यमान आनंद यांच्यावर माझा तितका विश्वास देखील आहे. मग मी आयुष्यमान आनंद यांच्याकडेच का जाऊ नये?’ आयुष्यमान आनंद यांनी मला उपदेश करावा; आयुष्यमान आनंद यांनी मला अनुशासनाचा उपदेश करावा; आयुष्यमान आनंद यांनी मला अशी धम्मचर्चा ऐकवावी, जेणेकरून मी धम्माचा साक्षात्कार करू शकेन.”

‘‘Ettakenapi mayaṃ āyasmato channassa attamanā api nāma taṃ āyasmā channo āvi akāsi khīlaṃ chindi. Odahāvuso, channa, sotaṃ; bhabbosi dhammaṃ viññātu’’nti. Atha kho āyasmato channassa tāvatakeneva uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajji – ‘‘bhabbo kirasmi dhammaṃ viññātu’’nti.

“एवढ्यानेच आम्ही आयुष्यमान छन्न यांच्यावर अतिशय प्रसन्न झालो आहोत. खरोखरच आयुष्यमान छन्न यांनी स्वतःला खुले केले आहे आणि आपला अडथळा (अहंकाराचा खिळा) तोडून टाकला आहे. आवुसो छन्न! लक्षपूर्वक ऐक; तू धम्म समजून घेण्यास पात्र आहेस.” तेव्हा केवळ एवढ्या बोलण्यानेच आयुष्यमान छन्न यांच्या मनात अत्यंत आनंद आणि हर्ष उत्पन्न झाला – “मी खरोखरच धम्म समजून घेण्यास पात्र आहे!”

‘‘Sammukhā metaṃ, āvuso channa, bhagavato sutaṃ, sammukhā ca paṭiggahitaṃ kaccānagottaṃ bhikkhuṃ ovadantassa – dvayanissito khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena atthitañceva natthitañca. Lokasamudayaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke natthitā, sā na hoti. Lokanirodhaṃ kho, kaccāna, yathābhūtaṃ sammappaññāya passato yā loke atthitā, sā na hoti. Upayupādānābhinivesavinibandho khvāyaṃ, kaccāna, loko yebhuyyena taṃ cāyaṃ upayupādānaṃ cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayaṃ na upeti na upādiyati nādhiṭṭhāti ‘attā me’ti. Dukkhameva uppajjamānaṃ uppajjati, dukkhaṃ nirujjhamānaṃ nirujjhatīti na kaṅkhati na vicikicchati. Aparappaccayā ñāṇamevassa ettha hoti. Ettāvatā kho, kaccāna, sammādiṭṭhi hoti. Sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto. Sabbaṃ natthīti ayaṃ dutiyo anto. Ete te, kaccāna, ubho ante anupagamma majjhena tathāgato dhammaṃ deseti – avijjāpaccayā saṅkhārā; saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti.

“हे आवुसो छन्न, भगवंतांनी भिक्खू कच्चानगोत्ताला उपदेश करताना मी त्यांच्याकडून प्रत्यक्ष ऐकले आहे आणि प्रत्यक्ष ग्रहण केले आहे – ‘हे कच्चान, हा लोक बहुतांश करून अस्तित्त्व (आहेपण) आणि नास्तित्त्व (नाहीपण) या द्वैतावर अवलंबून आहे. हे कच्चान, जगाचा उदय (उत्पत्ती) जसा आहे तसा सम्यक् प्रज्ञेने पाहणाऱ्याला जगात नास्तित्त्व (नाहीपण) वाटत नाही. हे कच्चान, जगाचा निरोध (लय) जसा आहे तसा सम्यक् प्रज्ञेने पाहणाऱ्याला जगात अस्तित्त्व (आहेपण) वाटत नाही. हे कच्चान, हा लोक बहुतांश करून आसक्ती, उपादान (चिटकणे) आणि अभिनिवेश (हट्ट) यांनी बांधलेला आहे. परंतु, जो या आसक्ती, उपादान, चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुसयाकडे जात नाही, त्यांना धरून ठेवत नाही, आणि "हा माझा आत्मा आहे" असा आग्रह धरत नाही; केवळ दुःखच उत्पन्न होत असताना उत्पन्न होते आणि दुःखच निरुद्ध होत असताना निरुद्ध होते, अशी ज्याची शंकाहीन व संशयरहित खात्री असते; या बाबतीत त्याचे ज्ञान इतरांवर अवलंबून नसून स्वतःचेच असते. हे कच्चान, एवढ्यानेच सम्यक् दृष्टी होते. "सर्व काही अस्तित्त्वात आहे," हे कच्चान, हा एक टोक (अंत) आहे. "काहीही अस्तित्त्वात नाही," हा दुसरा टोक आहे. हे कच्चान, या दोन्ही टोकांना न जाता तथागत मध्यम मार्गाने धम्माचा उपदेश करतात – अविद्येच्या प्रत्ययाने (कारणाने) संस्कार; संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान... आणि अशा प्रकारे या केवळ दुःखस्कंधाचा उदय होतो. अविद्येच्याच संपूर्ण विरागाने आणि निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो... आणि अशा प्रकारे या केवळ दुःखस्कंधाचा निरोध होतो।’”

‘‘Evametaṃ, āvuso ānanda, hoti yesaṃ āyasmantānaṃ tādisā sabrahmacārayo anukampakā atthakāmā ovādakā anusāsakā. Idañca pana me āyasmato ānandassa dhammadesanaṃ sutvā dhammo abhisamito’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“हे आवुसो आनंद, ज्या आयुष्यमानांना तुमच्यासारखे अनुकंपा करणारे, हितचिंतक, उपदेश करणारे आणि मार्गदर्शन करणारे सब्रह्मचारी (सहकारी भिक्खू) लाभतात, त्यांच्या बाबतीत असेच घडते. आयुष्यमान आनंदांचा हा धम्मोपदेश ऐकून मला धम्माचा साक्षात्कार (अभिसमय) झाला आहे.” आठवे सूत्र समाप्त.

9. Rāhulasuttaṃ

९. राहुलसुत्त

91. Sāvatthinidānaṃ[Pg.111]. Atha kho āyasmā rāhulo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rāhulo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti?

९१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा आयुष्यमान राहुल भगवंतांकडे गेले; तिथे जाऊन... एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राहुल यांनी भगवंतांना असे विचारले – “भंते, कशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि कशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सविज्ञान (चेतन) शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये (विषयांमध्ये) ‘मी-पणा’ (अहंकार), ‘माझे-पणा’ (ममकार) आणि ‘मान-अनुशय’ (अभिमानाची सुप्त प्रवृत्ती) उत्पन्न होत नाहीत?”

‘‘Yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā … yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, rāhula, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti. Navamaṃ.

“राहुल, कोणतेही रूप असो – भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील; अंतर्गत असो वा बाह्य; स्थूल असो वा सूक्ष्म; हीन असो वा श्रेष्ठ; दूर असो वा जवळ – त्या सर्व रूपाकडे ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे जसे आहे तसे सम्यक् प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. कोणतीही वेदना... कोणतीही संज्ञा... कोणतेही संस्कार... कोणतेही विज्ञान असो – भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील; अंतर्गत असो वा बाह्य... त्या सर्व विज्ञानाकडे ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे जसे आहे तसे सम्यक् प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. राहुल, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सविज्ञान शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये ‘मी-पणा’ (अहंकार), ‘माझे-पणा’ (ममकार) आणि ‘मान-अनुशय’ उत्पन्न होत नाहीत.” नववे सूत्र समाप्त.

10. Dutiyarāhulasuttaṃ

१०. द्वितीय राहुलसुत्त

92. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rāhulo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhāsamatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti? ‘‘Yaṃ kiñci, rāhula, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti. Evaṃ kho, rāhula[Pg.112], jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti. Dasamaṃ.

९२. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राहुल यांनी भगवंतांना असे विचारले – “भंते, कशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि कशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सविज्ञान शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये ‘मी-पणा’ (अहंकार), ‘माझे-पणा’ (ममकार) आणि ‘मान’ (अभिमान) यांपासून मुक्त, भेदभावाच्या पलीकडे गेलेले, शांत आणि चांगल्या प्रकारे विमुक्त झालेले चित्त असते?” “राहुल, कोणतेही रूप असो – भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील; अंतर्गत असो वा बाह्य... दूर असो वा जवळ – त्या सर्व रूपाकडे ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे जसे आहे तसे सम्यक् प्रज्ञेने पाहून, आसक्तीशिवाय (अनुपादान) मनुष्य विमुक्त होतो. कोणतीही वेदना... कोणतीही संज्ञा... कोणतेही संस्कार... कोणतेही विज्ञान असो – भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील; अंतर्गत असो वा बाह्य; स्थूल असो वा सूक्ष्म; हीन असो वा श्रेष्ठ; दूर असो वा जवळ – त्या सर्व विज्ञानाकडे ‘हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही’ अशा प्रकारे जसे आहे तसे सम्यक् प्रज्ञेने पाहून, आसक्तीशिवाय मनुष्य विमुक्त होतो. राहुल, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सविज्ञान शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये ‘मी-पणा’ (अहंकार), ‘माझे-पणा’ (ममकार) आणि ‘मान’ यांपासून मुक्त, भेदभावाच्या पलीकडे गेलेले, शांत आणि चांगल्या प्रकारे विमुक्त झालेले चित्त असते.” दहावे सूत्र समाप्त.

Theravaggo navamo.

थेरवग्गो नववा (थेर वर्ग नववा).

Tassuddānaṃ –

त्याचा संग्रह (उद्दान) –

Ānando tisso yamako, anurādho ca vakkali;

Assaji khemako channo, rāhulā apare duve.

आनंद, तिस्स, यमक, अनुराध आणि वक्कली; अस्सजि, खेमक, छन्न आणि त्यानंतरचे दोन राहुल (सुत्ते).

10. Pupphavaggo

१०. पुप्फवग्गो (पुष्प वर्ग)

1. Nadīsuttaṃ

१. नदीसुत्त

93. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, nadī pabbateyyā ohārinī dūraṅgamā sīghasotā. Tassā ubhosu tīresu kāsā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; kusā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; pabbajā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; bīraṇā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ; rukkhā cepi jātā assu, te naṃ ajjholambeyyuṃ. Tassā puriso sotena vuyhamāno kāse cepi gaṇheyya, te palujjeyyuṃ. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjeyya. Kuse cepi gaṇheyya, pabbaje cepi gaṇheyya, bīraṇe cepi gaṇheyya, rukkhe cepi gaṇheyya, te palujjeyyuṃ. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjeyya. Evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ rūpaṃ palujjati. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjati. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ[Pg.113]; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tassa taṃ viññāṇaṃ palujjati. So tatonidānaṃ anayabyasanaṃ āpajjati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’. ‘‘Tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

९३. श्रावस्ती येथील निदान. 'भिक्खूंनो, समजा एखादी पर्वतीय नदी असेल, जी खाली वाहणारी, दूरवर जाणारी आणि वेगवान प्रवाहाची आहे. तिच्या दोन्ही किनाऱ्यांवर जर कास गवत (कासा) उगवले असेल, तर ते तिच्यावर झुकलेले असेल; जर कुस गवत (कुसा) उगवले असेल, तर ते तिच्यावर झुकलेले असेल; जर बब्बज गवत (पब्बजा) उगवले असेल, तर ते तिच्यावर झुकलेले असेल; जर बीरण गवत (बीरण) उगवले असेल, तर ते तिच्यावर झुकलेले असेल; जर वृक्ष उगवले असतील, तर ते तिच्यावर झुकलेले असतील. जर एखादा माणूस त्या प्रवाहाने वाहून जात असताना त्या कास गवताला पकडेल, तर ते उपटून येईल. त्यामुळे तो संकटात आणि विनाशात सापडेल. जर तो कुस गवताला पकडेल, बब्बज गवताला पकडेल, बीरण गवताला पकडेल किंवा वृक्षाला पकडेल, तर ते उपटून येतील. त्यामुळे तो संकटात आणि विनाशात सापडेल. तसेच, भिक्खूंनो, अश्रुतवान (ज्याने धम्म ऐकला नाही असा) पुथुज्जन (सामान्य माणूस), जो आर्यांना न पाहणारा, आर्यधम्मात अकुशल, आर्यधम्मात अविनीत (अशिक्षित) आहे; सत्पुरुषांना न पाहणारा, सत्पुरुषधम्मात अकुशल, सत्पुरुषधम्मात अविनीत आहे, तो रूपाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूपाला पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्म्याला पाहतो. त्याचे ते रूप नष्ट होते. त्यामुळे तो संकटात आणि विनाशात सापडतो. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञानाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञानाला पाहतो, किंवा विज्ञानामध्ये आत्म्याला पाहतो. त्याचे ते विज्ञान नष्ट होते. त्यामुळे तो संकटात आणि विनाशात सापडतो. भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?' 'अनित्य आहे, भंते.' 'वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?' 'अनित्य आहे, भंते.' 'म्हणूनच... याप्रमाणे पाहणारा... या अस्तित्वासाठी आता काही उरले नाही, हे जाणतो.' पहिले (सुत्त).

2. Pupphasuttaṃ

२. पुप्फसुत्त (पुष्प सुत्त)

94. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, lokena vivadāmi, lokova mayā vivadati. Na, bhikkhave, dhammavādī kenaci lokasmiṃ vivadati. Yaṃ, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi. Yaṃ, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi’’.

९४. श्रावस्ती येथील निदान. 'भिक्खूंनो, मी जगाशी वाद घालत नाही, तर जगच माझ्याशी वाद घालते. भिक्खूंनो, धम्मवादी (सत्य बोलणारा) जगातील कोणाशीही वाद घालत नाही. भिक्खूंनो, जगातील पंडितांनी जे अस्तित्वात नाही असे मानले आहे, मीसुद्धा ते 'नाही' असेच म्हणतो. भिक्खूंनो, जगातील पंडितांनी जे अस्तित्वात आहे असे मानले आहे, मीसुद्धा ते 'आहे' असेच म्हणतो.'

‘‘Kiñca, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, yamahaṃ ‘natthī’ti vadāmi? Rūpaṃ, bhikkhave, niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi. Idaṃ kho, bhikkhave, natthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘natthī’ti vadāmi’’.

'आणि भिक्खूंनो, जगातील पंडितांनी जे अस्तित्वात नाही असे मानले आहे, आणि ज्याला मीसुद्धा 'नाही' म्हणतो, ते काय आहे? भिक्खूंनो, जे रूप नित्य, ध्रुव (स्थिर), शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील आहे, ते जगातील पंडितांनी अस्तित्वात नाही असे मानले आहे; मीसुद्धा ते 'नाही' असेच म्हणतो. वेदना... संज्ञा... संस्कार... जे विज्ञान नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील आहे, ते जगातील पंडितांनी अस्तित्वात नाही असे मानले आहे; मीसुद्धा ते 'नाही' असेच म्हणतो. भिक्खूंनो, हेच ते आहे जे जगातील पंडितांनी अस्तित्वात नाही असे मानले आहे, आणि मीसुद्धा ते 'नाही' असेच म्हणतो.'

‘‘Kiñca, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ, yamahaṃ ‘atthī’ti vadāmi? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi. Vedanā aniccā…pe… viññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi. Idaṃ kho, bhikkhave, atthisammataṃ loke paṇḍitānaṃ; ahampi taṃ ‘atthī’ti vadāmi’’.

'आणि भिक्खूंनो, जगातील पंडितांनी जे अस्तित्वात आहे असे मानले आहे, आणि ज्याला मीसुद्धा 'आहे' म्हणतो, ते काय आहे? भिक्खूंनो, जे रूप अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, ते जगातील पंडितांनी अस्तित्वात आहे असे मानले आहे; मीसुद्धा ते 'आहे' असेच म्हणतो. वेदना अनित्य... विज्ञान जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, ते जगातील पंडितांनी अस्तित्वात आहे असे मानले आहे; मीसुद्धा ते 'आहे' असेच म्हणतो. भिक्खूंनो, हेच ते आहे जे जगातील पंडितांनी अस्तित्वात आहे असे मानले आहे, आणि मीसुद्धा ते 'आहे' असेच म्हणतो.'

‘‘Atthi, bhikkhave, loke lokadhammo, taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti; abhisambujjhitvā abhisametvā taṃ ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti.

'भिक्खूंनो, जगामध्ये असा एक जगत्-धर्म (जगाचा स्वभाव/नियम) आहे, ज्याला तथागतांनी पूर्णपणे जाणले आहे, साक्षात्कृत केले आहे. ते पूर्णपणे जाणून आणि साक्षात्कृत करून ते त्याचे वर्णन करतात, उपदेश करतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, विश्लेषण करतात आणि स्पष्ट करतात.'

‘‘Kiñca, bhikkhave, loke lokadhammo, taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti, abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti? Rūpaṃ, bhikkhave, loke lokadhammo taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā [Pg.114] abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti.

'आणि भिक्खूंनो, जगामध्ये असा कोणता जगत्-धर्म आहे, ज्याला तथागतांनी पूर्णपणे जाणले आहे, साक्षात्कृत केले आहे, आणि पूर्णपणे जाणून व साक्षात्कृत करून ते त्याचे वर्णन करतात, उपदेश करतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, विश्लेषण करतात आणि स्पष्ट करतात? भिक्खूंनो, रूप हा जगातील एक जगत्-धर्म आहे, ज्याला तथागतांनी पूर्णपणे जाणले आहे, साक्षात्कृत केले आहे. ते पूर्णपणे जाणून आणि साक्षात्कृत करून ते त्याचे वर्णन करतात, उपदेश करतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, विश्लेषण करतात आणि स्पष्ट करतात.'

‘‘Yo, bhikkhave, tathāgatena evaṃ ācikkhiyamāne desiyamāne paññapiyamāne paṭṭhapiyamāne vivariyamāne vibhajiyamāne uttānīkariyamāne na jānāti na passati tamahaṃ, bhikkhave, bālaṃ puthujjanaṃ andhaṃ acakkhukaṃ ajānantaṃ apassantaṃ kinti karomi! Vedanā, bhikkhave, loke lokadhammo…pe… saññā, bhikkhave… saṅkhārā, bhikkhave… viññāṇaṃ, bhikkhave, loke lokadhammo taṃ tathāgato abhisambujjhati abhisameti. Abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti.

'भिक्खूंनो, तथागतांद्वारे अशा प्रकारे वर्णन केले जात असताना, उपदेश केला जात असताना, प्रज्ञापित केले जात असताना, प्रस्थापित केले जात असताना, उघड केले जात असताना, विश्लेषण केले जात असताना आणि स्पष्ट केले जात असताना, जो जाणत नाही आणि पाहत नाही, त्या अज्ञानी, अंध, प्रज्ञाचक्षू नसलेल्या, न जाणणाऱ्या आणि न पाहणाऱ्या पुथुज्जनाचे (सामान्य माणसाचे) मी काय करू शकतो! भिक्खूंनो, वेदना हा जगातील एक जगत्-धर्म आहे... संज्ञा... संस्कार... भिक्खूंनो, विज्ञान हा जगातील एक जगत्-धर्म आहे, ज्याला तथागतांनी पूर्णपणे जाणले आहे, साक्षात्कृत केले आहे. ते पूर्णपणे जाणून आणि साक्षात्कृत करून ते त्याचे वर्णन करतात, उपदेश करतात, प्रज्ञापित करतात, प्रस्थापित करतात, उघड करतात, विश्लेषण करतात आणि स्पष्ट करतात.'

‘‘Yo, bhikkhave, tathāgatena evaṃ ācikkhiyamāne desiyamāne paññapiyamāne paṭṭhapiyamāne vivariyamāne vibhajiyamāne uttānīkariyamāne na jānāti na passati tamahaṃ, bhikkhave, bālaṃ puthujjanaṃ andhaṃ acakkhukaṃ ajānantaṃ apassantaṃ kinti karomi!

'भिक्खूंनो, तथागतांद्वारे अशा प्रकारे वर्णन केले जात असताना, उपदेश केला जात असताना, प्रज्ञापित केले जात असताना, प्रस्थापित केले जात असताना, उघड केले जात असताना, विश्लेषण केले जात असताना आणि स्पष्ट केले जात असताना, जो जाणत नाही आणि पाहत नाही, त्या अज्ञानी, अंध, प्रज्ञाचक्षू नसलेल्या, न जाणणाऱ्या आणि न पाहणाऱ्या पुथुज्जनाचे मी काय करू शकतो!'

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, uppalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā udake jātaṃ udake saṃvaḍḍhaṃ udakā accuggamma ṭhāti anupalittaṃ udakena; evameva kho, bhikkhave, tathāgato loke jāto loke saṃvaḍḍho lokaṃ abhibhuyya viharati anupalitto lokenā’’ti. Dutiyaṃ.

'भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे निळे कमळ (उप्पल), तांबडे कमळ (पदुम) किंवा पांढरे कमळ (पुंडरीक) पाण्यात जन्माला येते, पाण्यात वाढते, पण पाण्याबाहेर वर येऊन उभे राहते आणि पाण्याने लिप्त होत नाही; उसीप्रमाणे, भिक्खूंनो, तथागत जगात जन्माला आले आहेत, जगात वाढले आहेत, परंतु जगावर मात करून ते जगाने अलिप्त राहून विहार करतात.' दुसरे (सुत्त).

3. Pheṇapiṇḍūpamasuttaṃ

३. फेणपिंडूपमसुत्त (फेणपिंड उपम सुत्त)

95. Ekaṃ samayaṃ bhagavā ayujjhāyaṃ viharati gaṅgāya nadiyā tīre. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

९५. एका वेळी भगवान अयोध्येमध्ये गंगा नदीच्या काठावर विहार करत होते. तिथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले –

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ayaṃ gaṅgā nadī mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ āvaheyya. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāro? Evameva kho, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati[Pg.115], tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, rūpe sāro?

“भिक्खूहो, समजा जशी ही गंगा नदी पाण्याचा एक मोठा फेसाचा गोळा (फेणपिंड) वाहून आणेल. एखादा डोळस मनुष्य तो पाहेल, त्याचे नीट निरीक्षण करेल आणि योग्य प्रकारे त्याची परीक्षा करेल. त्याने त्याचे निरीक्षण केले असता, योग्य प्रकारे परीक्षा केली असता, तो फेसाचा गोळा त्याला केवळ रिता, पोकळ आणि सारहीनच वाटेल. कारण भिक्खूहो, फेसाच्या गोळ्यात काय बरे सार असणार? तसेच, भिक्खूहो, जे काही रूप आहे—मग ते भूतकाळातील असो, भविष्यकाळातील असो वा वर्तमानकाळातील असो... दूर असो वा जवळ असो—भिक्खू त्याचे निरीक्षण करतो, त्याचे ध्यान करतो आणि योग्य प्रकारे त्याची परीक्षा करतो. त्याने त्याचे निरीक्षण केले असता, योग्य प्रकारे परीक्षा केली असता, ते रूप त्याला केवळ रिते, पोकळ आणि सारहीनच भासते. कारण भिक्खूहो, रूपात काय बरे सार असणार?”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye thullaphusitake deve vassante udake udakapubbuḷaṃ uppajjati ceva nirujjhati ca. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, udakapubbuḷe sāro? Evameva kho, bhikkhave, yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā…pe… yā dūre santike vā taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, vedanāya sāro?

“भिक्खूहो, समजा शरद ऋतूत जेव्हा मोठे थेंब असलेला पाऊस पडत असतो, तेव्हा पाण्यावर पाण्याचा बुडबुडा उत्पन्न होतो आणि नष्ट होतो. एखादा डोळस मनुष्य तो पाहेल, त्याचे नीट निरीक्षण करेल आणि योग्य प्रकारे त्याची परीक्षा करेल. त्याने त्याचे निरीक्षण केले असता, योग्य प्रकारे परीक्षा केली असता, तो पाण्याचा बुडबुडा त्याला केवळ रिता, पोकळ आणि सारहीनच वाटेल. कारण भिक्खूहो, पाण्याच्या बुडबुड्यात काय बरे सार असणार? तसेच, भिक्खूहो, जी काही वेदना आहे—मग ती भूतकाळातील असो, भविष्यकाळातील असो वा वर्तमानकाळातील असो... दूर असो वा जवळ असो—भिक्खू तिचे निरीक्षण करतो, तिचे ध्यान करतो आणि योग्य प्रकारे तिची परीक्षा करतो. त्याने तिचे निरीक्षण केले असता, योग्य प्रकारे परीक्षा केली असता, ती वेदना त्याला केवळ रिती, पोकळ आणि सारहीनच भासते. कारण भिक्खूहो, वेदनेत काय बरे सार असणार?”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gimhānaṃ pacchime māse ṭhite majjhanhike kāle marīcikā phandati. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya…pe… kiñhi siyā, bhikkhave, marīcikāya sāro? Evameva kho, bhikkhave, yā kāci saññā…pe….

“भिक्खूहो, समजा उन्हाळ्याच्या शेवटच्या महिन्यात, ऐन दुपारी मृगजळ थरथरताना दिसते. एखादा डोळस मनुष्य ते पाहेल, त्याचे नीट निरीक्षण करेल आणि योग्य प्रकारे त्याची परीक्षा करेल. त्याने त्याचे निरीक्षण केले असता, योग्य प्रकारे परीक्षा केली असता, ते मृगजळ त्याला केवळ रिते, पोकळ... आणि सारहीनच वाटेल. कारण भिक्खूहो, मृगजळात काय बरे सार असणार? तसेच, भिक्खूहो, जी काही संज्ञा आहे...”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha passeyya mahantaṃ kadalikkhandhaṃ ujuṃ navaṃ akukkukajātaṃ. Tamenaṃ mūle chindeyya; mūle chetvā agge chindeyya, agge chetvā pattavaṭṭiṃ vinibbhujeyya. So tassa pattavaṭṭiṃ vinibbhujanto pheggumpi nādhigaccheyya, kuto sāraṃ! Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, kadalikkhandhe sāro? Evameva kho, bhikkhave, ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā…pe… ye [Pg.116] dūre santike vā taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, saṅkhāresu sāro?

“भिक्खूहो, समजा एखादा गाभ्याची (सार लाकडाची) गरज असलेला, गाभ्याचा शोध घेणारा मनुष्य, गाभ्याच्या शोधात फिरत असताना एक धारदार कुऱ्हाड घेऊन जंगलात प्रवेश करेल. त्याला तिथे केळीचा एक मोठा, सरळ, नवा आणि फुलांचा दांडा न आलेला खांब दिसेल. तो त्याला मुळापासून कापेल; मुळापासून कापून त्याचे शेंडे कापेल, शेंडे कापून त्याच्या साली सोलून काढेल. तो त्याच्या साली सोलत असताना त्याला मऊ लाकूड देखील सापडणार नाही, मग गाभा कुठून मिळणार! एखादा डोळस मनुष्य तो पाहेल, त्याचे नीट निरीक्षण करेल आणि योग्य प्रकारे त्याची परीक्षा करेल. त्याने त्याचे निरीक्षण केले असता, योग्य प्रकारे परीक्षा केली असता, तो केळीचा खांब त्याला केवळ रिता, पोकळ आणि सारहीनच वाटेल. कारण भिक्खूहो, केळीच्या खांबाद्वारे काय बरे सार असणार? तसेच, भिक्खूहो, जे काही संस्कार आहेत—मग ते भूतकाळातील असोत, भविष्यकाळातील असोत वा वर्तमानकाळातील असोत... दूर असोत वा जवळ असोत—भिक्खू त्यांचे निरीक्षण करतो, त्यांचे ध्यान करतो आणि योग्य प्रकारे त्यांची परीक्षा करतो. त्याने त्यांचे निरीक्षण केले असता, योग्य प्रकारे परीक्षा केली असता, ते संस्कार त्याला केवळ रिते, पोकळ आणि सारहीनच भासतात. कारण भिक्खूहो, संस्कारांमध्ये काय बरे सार असणार?”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, māyākāro vā māyākārantevāsī vā catumahāpathe māyaṃ vidaṃseyya. Tamenaṃ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, māyāya sāro? Evameva kho, bhikkhave, yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, taṃ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṃ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, viññāṇe sāro?

“भिक्खूहो, समजा एखादा जादूगार किंवा जादूगाराचा चेला चौकात जादूचा खेळ दाखवेल. एखादा डोळस मनुष्य तो पाहेल, त्याचे नीट निरीक्षण करेल आणि योग्य प्रकारे त्याची परीक्षा करेल. त्याने त्याचे निरीक्षण केले असता, योग्य प्रकारे परीक्षा केली असता, तो जादूचा खेळ त्याला केवळ रिता, पोकळ आणि सारहीनच वाटेल. कारण भिक्खूहो, जादूच्या खेळात काय बरे सार असणार? तसेच, भिक्खूहो, जे काही विज्ञान (चेतना) आहे—मग ते भूतकाळातील असो, भविष्यकाळातील असो वा वर्तमानकाळातील असो... दूर असो वा जवळ असो—भिक्खू त्याचे निरीक्षण करतो, त्याचे ध्यान करतो आणि योग्य प्रकारे त्याची परीक्षा करतो. त्याने त्याचे निरीक्षण केले असता, योग्य प्रकारे परीक्षा केली असता, ते विज्ञान त्याला केवळ रिते, पोकळ आणि सारहीनच भासते. कारण भिक्खूहो, विज्ञानात काय बरे सार असणार?”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi… saññāyapi… saṅkhāresupi … viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti’’.

“भिक्खूहो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयीही विरक्त होतो, वेदनेविषयीही... संज्ञेविषयीही... संस्कारांविषयीही... विज्ञानाविषयीही विरक्त होतो. विरक्त झाल्याने तो रागरहित होतो; विरागामुळे तो मुक्त होतो. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते... 'पुन्हा जन्म नाही, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या अस्तित्वासाठी काहीही उरलेले नाही' हे तो जाणतो.”

Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

भगवान असे म्हणाले. हे बोलून सुगत शास्त्यांनी पुढे असे म्हटले –

‘‘Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ, vedanā bubbuḷūpamā ;

Marīcikūpamā saññā, saṅkhārā kadalūpamā;

Māyūpamañca viññāṇaṃ, desitādiccabandhunā.

“रूप हे फेसाच्या गोळ्यासारखे आहे, वेदना ही पाण्याच्या बुडबुड्यासारखी आहे; संज्ञा ही मृगजळासारखी आहे, संस्कार हे केळीच्या खांबासारखे आहेत; आणि विज्ञान हे जादूच्या खेळासारखे आहे, असे आदित्यबंधू (बुद्धांनी) देशिले आहे.

‘‘Yathā yathā nijjhāyati, yoniso upaparikkhati;

Rittakaṃ tucchakaṃ hoti, yo naṃ passati yoniso.

ज्या ज्या प्रकारे मनुष्य त्याचे ध्यान करतो, योग्य प्रकारे त्याची परीक्षा करतो; जो कोणी त्याचे योग्य प्रकारे निरीक्षण करतो, त्याला ते रिते आणि पोकळच जाणवते.

‘‘Imañca kāyaṃ ārabbha, bhūripaññena desitaṃ;

Pahānaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ, rūpaṃ passatha chaḍḍitaṃ.

याच शरीराला उद्देशून विशाल प्रज्ञावंतांनी उपदेश केला आहे; तीन गोष्टींचा त्याग केल्यावर हे रूप (शरीर) टाकून दिलेले पहा.

‘‘Āyu [Pg.117] usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ;

Apaviddho tadā seti, parabhattaṃ acetanaṃ.

जेव्हा आयुष्य, उष्मा आणि विज्ञान या शरीराला सोडून जातात; तेव्हा ते टाकून दिलेले, अचेतन होऊन इतरांचे भक्ष्य बनून पडून राहते.

‘‘Etādisāyaṃ santāno, māyāyaṃ bālalāpinī;

Vadhako esa akkhāto, sāro ettha na vijjati.

असा हा प्रवाह आहे, ही मूर्खांना भुलवणारी जादू आहे; याला 'घातक' म्हटले गेले आहे, यात काहीही सार आढळत नाही.

‘‘Evaṃ khandhe avekkheyya, bhikkhu āraddhavīriyo;

Divā vā yadi vā rattiṃ, sampajāno paṭissato.

अशा प्रकारे, उद्योगी भिक्खूने दिवसा किंवा रात्री, सजग आणि स्मृतिमान राहून स्कंधांचे निरीक्षण करावे.

‘‘Jaheyya sabbasaṃyogaṃ, kareyya saraṇattano;

Careyyādittasīsova, patthayaṃ accutaṃ pada’’nti. tatiyaṃ;

त्याने सर्व बंधने तोडून टाकावीत, स्वतःचे शरण स्वतः निर्माण करावे; डोक्याला आग लागलेल्या माणसाप्रमाणे, अच्युत पदाची (निर्वाणाची) आकांक्षा धरून आचरण करावे.”

4. Gomayapiṇḍasuttaṃ

४. गोमयपिंडसुत्त

96. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, kiñci rūpaṃ yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci vedanā yā vedanā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci saññā yā saññā…pe… atthi nu kho, bhante, keci saṅkhārā ye saṅkhārā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti? Atthi nu kho, bhante, kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘Natthi kho, bhikkhu, kiñci rūpaṃ, yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Natthi kho, bhikkhu, kāci vedanā… kāci saññā… keci saṅkhārā… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti.

९६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – "भंते, असे कोणतेही रूप आहे का, जे रूप नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वत काळाप्रमाणे तसेच टिकून राहील? भंते, अशी कोणतीही वेदना आहे का, जी वेदना नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वत काळाप्रमाणे तसेच टिकून राहील? भंते, अशी कोणतीही संज्ञा आहे का, जी संज्ञा...पे... भंते, असे कोणतेही संस्कार आहेत का, जे संस्कार नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वत काळाप्रमाणे तसेच टिकून राहतील? भंते, असे कोणतेही विज्ञान आहे का, जे विज्ञान नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वत काळाप्रमाणे तसेच टिकून राहील?" "भिक्खू, असे कोणतेही रूप नाही, जे रूप नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वत काळाप्रमाणे तसेच टिकून राहील. भिक्खू, अशी कोणतीही वेदना नाही... कोणतीही संज्ञा नाही... कोणतेही संस्कार नाहीत... कोणतेही विज्ञान नाही, जे विज्ञान नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वत काळाप्रमाणे तसेच टिकून राहील."

Atha kho bhagavā parittaṃ gomayapiṇḍaṃ pāṇinā gahetvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ettakopi kho, bhikkhu, attabhāvapaṭilābho natthi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettako cepi, bhikkhu, attabhāvapaṭilābho abhavissa nicco dhuvo sassato [Pg.118] avipariṇāmadhammo, nayidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakopi attabhāvapaṭilābho natthi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya.

त्यानंतर भगवंतांनी आपल्या हाताने शेणाचा एक लहानसा गोळा उचलला आणि त्या भिक्खूला म्हणाले – "भिक्खू, एवढ्याशा शेणाच्या गोळ्याएवढीसुद्धा आत्मभावाची प्राप्ती अशी नाही, जी नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वत काळाप्रमाणे तसेच टिकून राहील. भिक्खू, जर एवढ्याशा शेणाच्या गोळ्याएवढीसुद्धा आत्मभावाची प्राप्ती नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असती, तर दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी हा ब्रह्मचर्यवास योग्य प्रकारे दिसून आला नसता. परंतु भिक्खू, ज्याअर्थी एवढ्याशा शेणाच्या गोळ्याएवढीसुद्धा आत्मभावाची प्राप्ती नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी नाही, म्हणूनच दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी हा ब्रह्मचर्यवास योग्य प्रकारे दिसून येतो."

‘‘Bhūtapubbāhaṃ, bhikkhu, rājā ahosiṃ khattiyo muddhāvasitto. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītinagarasahassāni ahesuṃ kusāvatī rājadhānippamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītipāsādasahassāni ahesuṃ dhammapāsādappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītikūṭāgārasahassāni ahesuṃ mahābyūhakūṭāgārappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītipallaṅkasahassāni ahesuṃ dantamayāni sāramayāni sovaṇṇamayāni goṇakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītināgasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇaddhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītiassasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇaddhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītirathasahassāni ahesuṃ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇaddhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu, rañño sato khattiyassa muddhāvasittassa caturāsītimaṇisahassāni ahesuṃ maṇiratanappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītiitthisahassāni ahesuṃ subhaddādevippamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītidhenusahassāni ahesuṃ dukūlasandanāni kaṃsūpadhāraṇāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītivatthakoṭisahassāni ahesuṃ khomasukhumāni koseyyasukhumāni kambalasukhumāni [Pg.119] kappāsikasukhumāni. Tassa mayhaṃ, bhikkhu…pe… caturāsītithālipākasahassāni ahesuṃ; sāyaṃ pātaṃ bhattābhihāro abhihariyittha.

"भिक्खू, पूर्वीच्या काळी मी एक मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा होतो. भिक्खू, मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असलेल्या माझ्याकडे कुसावती राजधानीसह चौऱ्याऐंशी हजार शहरे होती. भिक्खू, मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असलेल्या माझ्याकडे 'धम्म' प्रासादासह चौऱ्याऐंशी हजार प्रासाद होते. भिक्खू, मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असलेल्या माझ्याकडे 'महाव्यूह' कूटागारासह चौऱ्याऐंशी हजार कूटागार होते. भिक्खू, मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असलेल्या माझ्याकडे हस्तिदंताचे, चंदनाच्या गाभ्याचे, सोन्याचे बनवलेले चौऱ्याऐंशी हजार पलंग होते; जे लांब केसांच्या काळ्या लोकरीच्या चादरींनी, पांढऱ्या लोकरीच्या चादरींनी, फुलांची नक्षी असलेल्या लोकरीच्या चादरींनी, उत्कृष्ट काळवीट-कातड्याच्या अंथरूणांनी अंथरलेले होते, ज्यांवर वर तांबडे छत होते आणि दोन्ही बाजूंना तांबड्या उशी-लोड होत्या. भिक्खू, मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असलेल्या माझ्याकडे सोन्याचे अलंकार व सोन्याचे ध्वज असलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले, 'उपोसथ' हत्तीराजासह चौऱ्याऐंशी हजार हत्ती होते. भिक्खू, मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असलेल्या माझ्याकडे सोन्याचे अलंकार व सोन्याचे ध्वज असलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले, 'वलाहक' अश्वराजासह चौऱ्याऐंशी हजार घोडे होते. भिक्खू, मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असलेल्या माझ्याकडे सोन्याचे अलंकार व सोन्याचे ध्वज असलेले, सोन्याच्या जाळीने झाकलेले, 'वैजयंत' रथासह चौऱ्याऐंशी हजार रथ होते. भिक्खू, मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा असलेल्या माझ्याकडे मणिरत्नासह चौऱ्याऐंशी हजार मणी होते. भिक्खू, माझ्याकडे...पे... सुभद्रा देवीसह चौऱ्याऐंशी हजार स्त्रिया होत्या. भिक्खू, माझ्याकडे...पे... परिणायकरत्नासह चौऱ्याऐंशी हजार क्षत्रिय अनुचर होते. भिक्खू, माझ्याकडे...पे... तागाच्या दोऱ्यांनी बांधलेल्या आणि कांस्यपात्रात दूध काढल्या जाणाऱ्या चौऱ्याऐंशी हजार दुभत्या गाई होत्या. भिक्खू, माझ्याकडे...पे... मऊ क्षोम, मऊ रेशीम, मऊ लोकरीचे कापड आणि मऊ सुती कापड अशा कपड्यांचे चौऱ्याऐंशी हजार कोटी संच होते. भिक्खू, माझ्याकडे...पे... चौऱ्याऐंशी हजार भोजनपात्रे होती, ज्यांतून मला सकाळी व संध्याकाळी भोजन वाढले जात असे."

‘‘Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā nagarasahassānaṃ ekaññeva taṃ nagaraṃ hoti yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi – kusāvatī rājadhānī. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā pāsādasahassānaṃ ekoyeva so pāsādo hoti yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi – dhammo pāsādo. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā kūṭāgārasahassānaṃ ekaññeva taṃ kūṭāgāraṃ hoti yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmi – mahābyūhaṃ kūṭāgāraṃ. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā pallaṅkasahassānaṃ ekoyeva so pallaṅko hoti yamahaṃ tena samayena paribhuñjāmi – dantamayo vā sāramayo vā sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā nāgasahassānaṃ ekoyeva so nāgo hoti yamahaṃ tena samayena abhiruhāmi – uposatho nāgarājā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā assasahassānaṃ ekoyeva so asso hoti yamahaṃ tena samayena abhiruhāmi – valāhako assarājā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā rathasahassānaṃ ekoyeva so ratho hoti yamahaṃ tena samayena abhiruhāmi – vejayanto ratho. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā itthisahassānaṃ ekāyeva sā itthī hoti yā maṃ tena samayena paccupaṭṭhāti – khattiyānī vā velāmikā vā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā vatthakoṭisahassānaṃ ekaññeva taṃ vatthayugaṃ hoti yamahaṃ tena samayena paridahāmi – khomasukhumaṃ vā koseyyasukhumaṃ vā kambalasukhumaṃ vā kappāsikasukhumaṃ vā. Tesaṃ kho pana, bhikkhu, caturāsītiyā thālipākasahassānaṃ ekoyeva so thālipāko hoti yato nāḷikodanaparamaṃ bhuñjāmi tadupiyañca sūpeyyaṃ. Iti kho, bhikkhu, sabbe te saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā. Evaṃ aniccā kho, bhikkhu, saṅkhārā. Evaṃ addhuvā kho, bhikkhu, saṅkhārā. Evaṃ anassāsikā kho, bhikkhu, saṅkhārā. Yāvañcidaṃ, bhikkhu, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ, alaṃ virajjituṃ, alaṃ vimuccitu’’nti. Catutthaṃ.

हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार नगरांपैकी केवळ एकाच नगरात मी त्या वेळी राहत होतो – कुसावती राजधानीत. हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार प्रासादांपैकी केवळ एकाच प्रासादात मी त्या वेळी राहत होतो – धम्म प्रासादात. हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार कुटागारांपैकी केवळ एकाच कुटागारात मी त्या वेळी राहत होतो – महाब्यूह कुटागारात. हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार पलंगांपैकी केवळ एकाच पलंगाचा मी त्या वेळी वापर करत होतो – जो हस्तिदंताचा, चंदनाचा, सोन्याचा किंवा चांदीचा बनलेला होता. हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार हत्तींपैकी केवळ एकाच हत्तीवर मी त्या वेळी स्वार होत होतो – उपोसथ हत्तीराजावर. हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार घोड्यांपैकी केवळ एकाच घोड्यावर मी त्या वेळी स्वार होत होतो – वलाहक घोड्याराजावर. हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार रथांपैकी केवळ एकाच रथात मी त्या वेळी प्रवास करत होतो – वेजयंत रथात. हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार स्त्रियांपैकी केवळ एकच स्त्री त्या वेळी माझी सेवा करत असे – जी एक खत्तिय (क्षत्रिय) कन्या किंवा वेलामिक कन्या होती. हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार कोटी वस्त्रजोड्यांपैकी केवळ एकच वस्त्रजोडी मी त्या वेळी परिधान करत होतो – जी मऊ तागाची, मऊ रेशमाची, मऊ लोकरीची किंवा मऊ सुती कापडाची बनलेली होती. हे भिक्खू, त्या चौऱ्याऐंशी हजार अन्नपात्रांपैकी केवळ एकाच पात्रातून मी जास्तीत जास्त एक नाळिक (माप) भात आणि त्यासोबत योग्य असे व्यंजन (भाजी) ग्रहण करत होतो. अशा प्रकारे, हे भिक्खू, ते सर्व संस्कार (संखारा) भूतकाळात जमा झाले, निरुद्ध झाले आणि बदलून गेले. हे भिक्खू, असे हे संस्कार अनित्य आहेत. हे भिक्खू, असे हे संस्कार अध्रुव (अस्थिर) आहेत. हे भिक्खू, असे हे संस्कार अनाश्वासक (अविश्वासू) आहेत. म्हणूनच, हे भिक्खू, सर्व संस्कारांविषयी विरक्त होणे योग्यच आहे, वैराग्य प्राप्त करणे योग्यच आहे, आणि त्यांच्यापासून विमुक्त होणे योग्यच आहे. चौथे (सुत्त).

5. Nakhasikhāsuttaṃ

५. नखसिखा सुत्त

97. Sāvatthinidānaṃ[Pg.120]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, kiñci rūpaṃ yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci vedanā yā vedanā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci saññā…pe… keci saṅkhārā, ye saṅkhārā niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti? Atthi nu kho, bhante, kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘Natthi kho, bhikkhu, kiñci rūpaṃ, yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Natthi kho, bhikkhu, kāci vedanā… kāci saññā… keci saṅkhārā…pe… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti.

९७. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे विचारले – "भंते, असे कोणतेही रूप आहे का, जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत, परिवर्तन न होणारे आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारे असेल? भंते, अशी कोणतीही वेदना आहे का, जी नित्या, ध्रुवा, शाश्वता, परिवर्तन न होणारी आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारी असेल? भंते, अशी कोणतीही संज्ञा...पे... असे कोणतेही संस्कार आहेत का, जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत, परिवर्तन न होणारे आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारे असतील? भंते, असे कोणतेही विज्ञान (विञ्ञाण) आहे का, जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत, परिवर्तन न होणारे आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारे असेल?" "भिक्खू, असे कोणतेही रूप नाही, जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत, परिवर्तन न होणारे आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारे असेल. भिक्खू, अशी कोणतीही वेदना नाही... कोणतीही संज्ञा नाही... कोणतेही संस्कार नाहीत...पे... असे कोणतेही विज्ञान नाही, जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत, परिवर्तन न होणारे आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारे असेल."

Atha kho bhagavā parittaṃ nakhasikhāyaṃ paṃsuṃ āropetvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘ettakampi kho, bhikkhu, rūpaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettakaṃ cepi, bhikkhu, rūpaṃ abhavissa niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, nayidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakampi rūpaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya’’.

त्यानंतर भगवंतांनी आपल्या नखाच्या टोकावर थोडीशी माती घेतली आणि त्या भिक्खूला असे म्हटले – "भिक्खू, एवढेसे देखील रूप नाही जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत, परिवर्तन न होणारे आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारे असेल. भिक्खू, जर एवढेसे देखील रूप नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि परिवर्तन न होणारे असते, तर दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी या ब्रह्मचर्यवासाचे (पवित्र जीवनाचे) महत्त्व दिसून आले नसते. परंतु, हे भिक्खू, एवढेसे देखील रूप नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि परिवर्तन न होणारे नसल्यामुळेच, दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी हा ब्रह्मचर्यवास सार्थ ठरतो."

‘‘Ettakāpi kho, bhikkhu, vedanā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettakā cepi, bhikkhu, vedanā abhavissa niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā, na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakāpi vedanā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya.

"भिक्खू, एवढीशी देखील वेदना नाही जी नित्या, ध्रुवा, शाश्वता, परिवर्तन न होणारी आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारी असेल. भिक्खू, जर एवढीशी देखील वेदना नित्या, ध्रुवा, शाश्वता आणि परिवर्तन न होणारी असती, तर दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी या ब्रह्मचर्यवासाचे महत्त्व दिसून आले नसते. परंतु, हे भिक्खू, एवढीशी देखील वेदना नित्या, ध्रुवा, शाश्वता आणि परिवर्तन न होणारी नसल्यामुळेच, दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी हा ब्रह्मचर्यवास सार्थ ठरतो."

‘‘Ettakāpi kho, bhikkhu, saññā natthi…pe… ettakāpi kho, bhikkhu, saṅkhārā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṃ tatheva ṭhassanti. Ettakā cepi, bhikkhu, saṅkhārā abhavissaṃsu niccā dhuvā sassatā [Pg.121] avipariṇāmadhammā, na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakāpi saṅkhārā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya.

"भिक्खू, एवढीशी देखील संज्ञा नाही...पे... भिक्खू, एवढेसे देखील संस्कार नाहीत जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत, परिवर्तन न होणारे आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारे असतील. भिक्खू, जर एवढेसे देखील संस्कार नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि परिवर्तन न होणारे असते, तर दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी या ब्रह्मचर्यवासाचे महत्त्व दिसून आले नसते. परंतु, हे भिक्खू, एवढेसे देखील संस्कार नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि परिवर्तन न होणारे नसल्यामुळेच, दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी हा ब्रह्मचर्यवास सार्थ ठरतो."

‘‘Ettakampi kho, bhikkhu, viññāṇaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Ettakampi kho, bhikkhu, viññāṇaṃ abhavissa niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, bhikkhu, ettakampi viññāṇaṃ natthi niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya.

"भिक्खू, एवढेसे देखील विज्ञान (विञ्ञाण) नाही जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत, परिवर्तन न होणारे आणि अनंत काळापर्यंत तसेच टिकून राहणारे असेल. भिक्खू, जर एवढेसे देखील विज्ञान नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि परिवर्तन न होणारे असते, तर दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी या ब्रह्मचर्यवासाचे महत्त्व दिसून आले नसते. परंतु, हे भिक्खू, एवढेसे देखील विज्ञान नित्य, ध्रुव, शाश्वत and परिवर्तन न होणारे नसल्यामुळेच, दुःखाच्या पूर्ण नाशासाठी हा ब्रह्मचर्यवास सार्थ ठरतो."

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhikkhu, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… ‘‘tasmātiha…pe… evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ.

"भिक्खू, तुला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." ...पे... "म्हणूनच येथे...पे... असे पाहणारा...पे... या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही, असे तो जाणतो." पाचवे.

6. Suddhikasuttaṃ

६. सुद्धिकसुत्त

98. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, kiñci rūpaṃ, yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati? Atthi nu kho, bhante, kāci vedanā…pe… kāci saññā… keci saṅkhārā… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti? ‘‘Natthi kho, bhikkhu, kiñci rūpaṃ yaṃ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassati. Natthi kho, bhikkhu, kāci vedanā… kāci saññā… keci saṅkhārā… kiñci viññāṇaṃ, yaṃ viññāṇaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassataṃ avipariṇāmadhammaṃ sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

९८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – "भंते, असे कोणतेही रूप आहे का, जे रूप नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी (बदल न होणाऱ्या स्वभावाचे) असून शाश्वताप्रमाणे तसेच टिकून राहील? भंते, अशी कोणतीही वेदना...पे... अशी कोणतीही संज्ञा... असे कोणतेही संस्कार... असे कोणतेही विज्ञान आहे का, जे विज्ञान नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वताप्रमाणे तसेच टिकून राहील?" "भिक्खू, असे कोणतेही रूप नाही जे नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वताप्रमाणे तसेच टिकून राहील. भिक्खू, अशी कोणतीही वेदना... अशी कोणतीही संज्ञा... असे कोणतेही संस्कार... असे कोणतेही विज्ञान नाही, जे विज्ञान नित्य, ध्रुव, शाश्वत, अविपरिणामधर्मी असून शाश्वताप्रमाणे तसेच टिकून राहील." सहावे.

7. Gaddulabaddhasuttaṃ

७. गद्दलुबद्धसुत्त

99. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro. Pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ mahāsamuddo ussussati visussati na [Pg.122] bhavati; na tvevāhaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ sineru pabbatarājā ḍayhati vinassati na bhavati; na tvevāhaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi. Hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ mahāpathavī ḍayhati vinassati na bhavati; na tvevāhaṃ, bhikkhave, avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmi’’.

९९. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्खूंनो, हा संसार अनादी आहे. अविद्यारूपी आवरणाने वेढलेल्या आणि तृष्णारूपी बंधनाने बांधलेल्या, संसारात धावणाऱ्या व भटकणाऱ्या प्राण्यांची पूर्व कोटी (आरंभबिंदू) दिसून येत नाही. भिक्खूंनो, असा काळ येतो जेव्हा महासागर आटून जातो, कोरडा पडतो आणि अस्तित्वात राहत नाही; परंतु, भिक्खूंनो, अविद्येचे आवरण असलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या, संसारात धावणाऱ्या व भटकणाऱ्या प्राण्यांच्या दुःखाचा अंत होतो, असे मी मुळीच म्हणत नाही. भिक्खूंनो, असा काळ येतो जेव्हा पर्वतराजा सिनेरू जळून नष्ट होतो आणि अस्तित्वात राहत नाही; परंतु, भिक्खूंनो, अविद्येचे आवरण असलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या, संसारात धावणाऱ्या व भटकणाऱ्या प्राण्यांच्या दुःखाचा अंत होतो, असे मी मुळीच म्हणत नाही. भिक्खूंनो, असा काळ येतो जेव्हा ही महापृथ्वी जळून नष्ट होते आणि अस्तित्वात राहत नाही; परंतु, भिक्खूंनो, अविद्येचे आवरण असलेल्या आणि तृष्णेच्या बंधनात अडकलेल्या, संसारात धावणाऱ्या व भटकणाऱ्या प्राण्यांच्या दुःखाचा अंत होतो, असे मी मुळीच म्हणत नाही."

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, sā gaddulabaddho daḷhe khīle vā thambhe vā upanibaddho tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā anuparidhāvati anuparivattati; evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati…pe… vedanaṃ attato samanupassati… saññaṃ attato samanupassati… saṅkhāre attato samanupassati… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. So rūpaññeva anuparidhāvati anuparivattati, vedanaññeva…pe… saññaññeva… saṅkhāreyeva… viññāṇaññeva anuparidhāvati anuparivattati. So rūpaṃ anuparidhāvaṃ anuparivattaṃ, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ anuparidhāvaṃ anuparivattaṃ, na parimuccati rūpamhā, na parimuccati vedanāya, na parimuccati saññāya, na parimuccati saṅkhārehi, na parimuccati viññāṇamhā, na parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi. ‘Na parimuccati dukkhasmā’ti vadāmi’’.

"ज्याप्रमाणे, भिक्खूंनो, पट्ट्याने बांधलेला कुत्रा एखाद्या मजबूत खुंट्याला किंवा खांबाला बांधलेला असतो, तो त्याच खुंट्याभोवती किंवा खांबाभोवती धावतो आणि प्रदक्षिणा घालतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला...पे... सत्पुरुषांच्या धम्मात अप्रशिक्षित आहे, तो रूपाला आत्मा मानतो...पे... वेदनेला आत्मा मानतो... संज्ञेला आत्मा मानतो... संस्कारांना आत्मा मानतो... विज्ञानाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला विज्ञानयुक्त मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहतो, या विज्ञानामध्ये आत्मा पाहतो. तो रूपाभोवतीच धावतो आणि प्रदक्षिणा घालतो, वेदनेभोवतीच...पे... संज्ञेभोवतीच... संस्कारांभोवतीच... विज्ञानाभोवतीच धावतो आणि प्रदक्षिणा घालतो. तो रूपाभोवती धावणारा व प्रदक्षिणा घालणारा, वेदनेभोवती...पे... संज्ञेभोवती... संस्कारांभोवती... विज्ञानाभोवती धावणारा व प्रदक्षिणा घालणारा, रूपापासून मुक्त होत नाही, वेदनेपासून मुक्त होत नाही, संज्ञेपासून मुक्त होत नाही, संस्कारांपासून मुक्त होत नाही, विज्ञानापासून मुक्त होत नाही. तो जन्म, जरा, मरण, शोक, आक्रोश, दुःख, दौर्मनस्य आणि उद्वेगांपासून मुक्त होत नाही. 'तो दुःखापासून मुक्त होत नाही', असे मी म्हणतो."

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī…pe… sappurisadhamme suvinīto, na rūpaṃ attato samanupassati…pe… na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. So rūpaṃ nānuparidhāvati nānuparivattati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ nānuparidhāvati nānuparivattati. So rūpaṃ ananuparidhāvaṃ ananuparivattaṃ, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ananuparidhāvaṃ ananuparivattaṃ; parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi. ‘Parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Sattamaṃ.

"परंतु, भिक्खूंनो, श्रुतवान आर्यश्रावक, जो आर्यांचे दर्शन घेतलेला...पे... सत्पुरुषांच्या धम्मात सुप्रशिक्षित आहे, तो रूपाला आत्मा मानत नाही...पे... वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा मानत नाही, किंवा आत्म्याला विज्ञानयुक्त मानत नाही, किंवा आत्म्यामध्ये विज्ञान पाहत नाही, किंवा विज्ञानामध्ये आत्मा पाहत नाही. तो रूपाभोवती धावत नाही व प्रदक्षिणा घालत नाही, वेदनेभोवती... संज्ञेभोवती... संस्कारांभोवती... विज्ञानाभोवती धावत नाही व प्रदक्षिणा घालत नाही. तो रूपाभोवती न धावणारा व प्रदक्षिणा न घालणारा, वेदनेभोवती... संज्ञेभोवती... संस्कारांभोवती... विज्ञानाभोवती न धावणारा व प्रदक्षिणा न घालणारा; रूपापासून मुक्त होतो, वेदनेपासून मुक्त होतो, संज्ञेपासून मुक्त होतो, संस्कारांपासून मुक्त होतो, विज्ञानापासून मुक्त होतो. तो जन्म, जरा, मरण, शोक, आक्रोश, दुःख, दौर्मनस्य आणि उद्वेगांपासून मुक्त होतो. 'तो दुःखापासून मुक्त होतो', असे मी म्हणतो." सातवे.

8. Dutiyagaddulabaddhasuttaṃ

८. दुतियगद्दलुबद्धसुत्त

100. Sāvatthinidānaṃ[Pg.123]. ‘‘Anamataggoyaṃ, bhikkhave, saṃsāro. Pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. Seyyathāpi, bhikkhave, sā gaddulabaddho daḷhe khīle vā thambhe vā upanibaddho. So gacchati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upagacchati; tiṭṭhati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upatiṭṭhati; nisīdati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upanisīdati; nipajjati cepi tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upanipajjati. Evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. So gacchati cepi ime pañcupādānakkhandhe upagacchati; tiṭṭhati cepi ime pañcupādānakkhandhe upatiṭṭhati; nisīdati cepi ime pañcupādānakkhandhe upanisīdati; nipajjati cepi ime pañcupādānakkhandhe upanipajjati. Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā’ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti; cittavodānā sattā visujjhanti.

१००. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्खूंनो, हा संसार अनादी आहे. अविद्यारूपी आवरणाने वेढलेल्या आणि तृष्णारूपी बंधनाने बांधलेल्या, संसारात धावणाऱ्या व भटकणाऱ्या प्राण्यांची पूर्व कोटी दिसून येत नाही. ज्याप्रमाणे, भिक्खूंनो, पट्ट्याने बांधलेला कुत्रा एखाद्या मजबूत खुंट्याला किंवा खांबाला बांधलेला असतो. तो जर चालला, तर त्याच खुंट्याजवळ किंवा खांबाजवळ चालतो; जर उभा राहिला, तर त्याच खुंट्याजवळ किंवा खांबाजवळ उभा राहतो; जर बसला, तर त्याच खुंट्याजवळ किंवा खांबाजवळ बसतो; जर निजला, तर त्याच खुंट्याजवळ किंवा खांबाजवळ निजतो. त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, अश्रुतवान पृथग्जन रूपाकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे पाहतो. वेदनेकडे... संज्ञेकडे... संस्कारांकडे... विज्ञानाकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे पाहतो. तो जर चालला, तर या पाच उपादानस्कंधांजवळच चालतो; जर उभा राहिला, तर या पाच उपादानस्कंधांजवळच उभा राहतो; जर बसला, तर या पाच उपादानस्कंधांजवळच बसतो; जर निजला, तर या पाच उपादानस्कंधांजवळच निजतो. म्हणूनच, भिक्खूंनो, येथे आपल्या स्वतःच्या चित्ताचे वारंवार निरीक्षण केले पाहिजे – 'दीर्घकाळापासून हे चित्त राग, द्वेष आणि मोहाने मलिन झाले आहे.' भिक्खूंनो, चित्ताच्या मलिनतेमुळे प्राणी मलिन होतात; चित्ताच्या शुद्धतेमुळे प्राणी शुद्ध होतात."

‘‘Diṭṭhaṃ vo, bhikkhave, caraṇaṃ nāma citta’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Tampi kho, bhikkhave, caraṇaṃ nāma cittaṃ citteneva cittitaṃ. Tenapi kho, bhikkhave, caraṇena cittena cittaññeva cittataraṃ. Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā’ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti; cittavodānā sattā visujjhanti.

"भिक्खूंनो, तुम्ही 'चरण' नावाचे चित्र पाहिले आहे का?" "होय, भंते." "भिक्खूंनो, ते 'चरण' नावाचे चित्रसुद्धा चित्तानेच (मनानेच) चित्रित केले आहे. परंतु, भिक्खूंनो, त्या 'चरण' चित्रापेक्षाही चित्तच अधिक वैविध्यपूर्ण आहे. म्हणूनच, भिक्खूंनो, आपल्या स्वतःच्या चित्ताचे वारंवार असे निरीक्षण केले पाहिजे: 'दीर्घकाळापासून हे चित्त राग, द्वेष आणि मोहाने मलिन झाले आहे.' भिक्खूंनो, चित्ताच्या मलिनेतेमुळे प्राणी मलिन होतात; चित्ताच्या शुद्धतेमुळे प्राणी शुद्ध होतात."

‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ. Yathayidaṃ, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā, tepi kho, bhikkhave, tiracchānagatā pāṇā citteneva cittitā, tehipi kho, bhikkhave, tiracchānagatehi pāṇehi cittaññeva cittataraṃ. Tasmātiha, bhikkhave, abhikkhaṇaṃ sakaṃ cittaṃ paccavekkhitabbaṃ – ‘dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohenā’ti. Cittasaṃkilesā, bhikkhave, sattā saṃkilissanti; cittavodānā sattā visujjhanti.

"भिक्खूंनो, प्राण्यांच्या (तिर्यक योनीतील) सृष्टीसारखा इतका वैविध्यपूर्ण दुसरा कोणताही प्राणिवर्ग मला दिसत नाही. भिक्खूंनो, ते तिर्यक योनीतील प्राणीसुद्धा चित्तानेच वैविध्यपूर्ण बनवले गेले आहेत. परंतु, भिक्खूंनो, त्या तिर्यक योनीतील प्राण्यांपेक्षाही चित्तच अधिक वैविध्यपूर्ण आहे. म्हणूनच, भिक्खूंनो, आपल्या स्वतःच्या चित्ताचे वारंवार असे निरीक्षण केले पाहिजे: 'दीर्घकाळापासून हे चित्त राग, द्वेष आणि मोहाने मलिन झाले आहे.' भिक्खूंनो, चित्ताच्या मलिनेतेमुळे प्राणी मलिन होतात; चित्ताच्या शुद्धतेमुळे प्राणी शुद्ध होतात."

‘‘Seyyathāpi[Pg.124], bhikkhave, rajako vā cittakārako vā rajanāya vā lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjiṭṭhāya vā suparimaṭṭhe phalake vā bhittiyā vā dussapaṭṭe vā itthirūpaṃ vā purisarūpaṃ vā abhinimmineyya sabbaṅgapaccaṅgiṃ; evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpaññeva abhinibbattento abhinibbatteti, vedanaññeva…pe… saññaññeva… saṅkhāre yeva… viññāṇaññeva abhinibbattento abhinibbatteti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ…pe… ‘‘tasmātiha, bhikkhave, evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"भिक्खूंनो, ज्याप्रमाणे एखादा रंगारी किंवा चित्रकार, रंगाचा, लाखेचा, हळदीचा, निळीचा किंवा मंजिष्ठाचा वापर करून, चांगल्या गुळगुळीत केलेल्या लाकडी पाटीवर, भिंतीवर किंवा कापडावर सर्व अवयवांनी परिपूर्ण असे स्त्रीचे किंवा पुरुषाचे रूप तयार करतो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूंनो, अज्ञानी पृथग्जन जेव्हा काही उत्पन्न करतो, तेव्हा तो केवळ रूपालाच उत्पन्न करतो, केवळ वेदनेलाच... (पे)... केवळ संज्ञेलाच... केवळ संस्कारांनाच... केवळ विज्ञानालाच उत्पन्न करतो. भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान... (पे)... म्हणून, भिक्खूंनो, असे पाहणारा... (पे)... 'या जन्मानंतर पुन्हा जन्म नाही' हे जाणतो." आठवे (सुत्त समाप्त).

9. Vāsijaṭasuttaṃ

९. वासिजटसुत्त (कुऱ्हाडीच्या दांड्याचे सुत्त)

101. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Jānato ahaṃ, bhikkhave, passato āsavānaṃ khayaṃ vadāmi, no ajānato no apassato. Kiñca, bhikkhave, jānato kiṃ passato āsavānaṃ khayo hoti? ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti – evaṃ kho, bhikkhave, jānato evaṃ passato āsavānaṃ khayo hoti’’.

१०१. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्खूंनो, जो जाणतो आणि पाहतो, त्याच्याच आसवांचा (विकारांचा) क्षय होतो असे मी सांगतो; जो जाणत नाही आणि पाहत नाही, त्याच्या आसवांचा क्षय होत नाही. भिक्खूंनो, काय जाणणाऱ्या आणि काय पाहणाऱ्याच्या आसवांचा क्षय होतो? 'हे रूप आहे, हा रूपाचा उदय आहे, हा रूपाचा अस्त आहे; ही वेदना आहे... ही संज्ञा आहे... हे संस्कार आहेत... हे विज्ञान आहे, हा विज्ञानाचा उदय आहे, हा विज्ञानाचा अस्त आहे'—भिक्खूंनो, असे जाणणाऱ्या आणि असे पाहणाऱ्याच्या आसवांचा क्षय होतो."

‘‘Bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassa, bhikkhave, bhikkhuno viharato kiñcāpi evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa neva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Abhāvitattā’ tissa vacanīyaṃ. Kissa abhāvitattā? Abhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, abhāvitattā catunnaṃ sammappadhānānaṃ, abhāvitattā catunnaṃ iddhipādānaṃ, abhāvitattā pañcannaṃ indriyānaṃ, abhāvitattā pañcannaṃ balānaṃ, abhāvitattā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, abhāvitattā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa.

"भिक्खूंनो, जो भिक्खू भावनेच्या (साधनेच्या) अभ्यासात युक्त नसून विहार करतो, त्याच्या मनात जरी अशी इच्छा निर्माण झाली की—'अहा! माझे चित्त उपादान न करता आसवांपासून मुक्त व्हावे!' तरीही त्याचे चित्त उपादान न करता आसवांपासून मुक्त होत नाही. त्याचे कारण काय? 'अभावितत्वामुळे' (साधना न केल्यामुळे) असे त्याचे उत्तर दिले पाहिजे. कशाच्या अभावितत्वामुळे? चार स्मृतिप्रस्थानांची साधना न केल्यामुळे, चार सम्यक्प्रधानांची साधना न केल्यामुळे, चार ऋद्धिपादांची साधना न केल्यामुळे, पाच इंद्रियांची साधना न केल्यामुळे, पाच बलांची साधना न केल्यामुळे, सात बोध्यंगांची साधना न केल्यामुळे, आणि आर्य अष्टांगिक मार्गाची साधना न केल्यामुळे."

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānassu kukkuṭiyā na sammā adhisayitāni, na sammā pariseditāni, na sammā paribhāvitāni. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho, vata me [Pg.125] kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti, atha kho abhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi pana, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā; tāni kukkuṭiyā na sammā adhisayitāni, na sammā pariseditāni, na sammā paribhāvitāni. Evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho, vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa neva anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Abhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa abhāvitattā? Abhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… aṭṭhaṅgikassa maggassa.

"भिक्खूंनो, समजा एखाद्या कोंबडीची आठ, दहा किंवा बारा अंडी आहेत. परंतु, त्या कोंबडीने त्या अंड्यांवर नीट ऊब दिली नाही, त्यांना नीट उष्णता दिली नाही, आणि त्यांचे नीट संगोपन केले नाही. त्या कोंबडीच्या मनात जरी अशी इच्छा निर्माण झाली की—'अहा! माझी पिल्ले त्यांच्या पायांच्या नखांच्या टोकांनी किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून सुखरूप बाहेर यावीत!' तरीही ती पिल्ले पायांच्या नखांच्या टोकांनी किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून सुखरूप बाहेर येण्यास असमर्थ असतात. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूंनो, कोंबडीने त्या आठ, दहा किंवा बारा अंड्यांवर नीट ऊब दिली नाही, त्यांना नीट उष्णता दिली नाही, आणि त्यांचे नीट संगोपन केले नाही. भिक्खूंनो, याचप्रमाणे जो भिक्खू भावनेच्या (साधनेच्या) अभ्यासात युक्त नसून विहार करतो, त्याच्या मनात जरी अशी इच्छा निर्माण झाली की—'अहा! माझे चित्त उपादान न करता आसवांपासून मुक्त व्हावे!' तरीही त्याचे चित्त उपादान न करता आसवांपासून मुक्त होत नाही. त्याचे कारण काय? 'अभावितत्वामुळे' असे त्याचे उत्तर दिले पाहिजे. कशाच्या अभावितत्वामुळे? चार स्मृतिप्रस्थानांची साधना न केल्यामुळे... (पे)... आर्य अष्टांगिक मार्गाची साधना न केल्यामुळे."

‘‘Bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa, bhikkhave, bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Bhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa bhāvitattā? Bhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ, bhāvitattā catunnaṃ sammappadhānānaṃ, bhāvitattā catunnaṃ iddhipādānaṃ, bhāvitattā pañcannaṃ indriyānaṃ, bhāvitattā pañcannaṃ balānaṃ, bhāvitattā sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ, bhāvitattā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa.

"भिक्खूंनो, जो भिक्खू भावनेच्या (साधनेच्या) अभ्यासात युक्त होऊन विहार करतो, त्याच्या मनात जरी अशी इच्छा निर्माण झाली नाही की—'अहा! माझे चित्त उपादान न करता आसवांपासून मुक्त व्हावे!' तरीही त्याचे चित्त उपादान न करता आसवांपासून मुक्त होतेच. त्याचे कारण काय? 'भावितत्वामुळे' (साधना केल्यामुळे) असे त्याचे उत्तर दिले पाहिजे. कशाच्या भावितत्वामुळे? चार स्मृतिप्रस्थानांची साधना केल्यामुळे, चार सम्यक्प्रधानांची साधना केल्यामुळे, चार ऋद्धिपादांची साधना केल्यामुळे, पाच इंद्रियांची साधना केल्यामुळे, पाच बलांची साधना केल्यामुळे, सात बोध्यंगांची साधना केल्यामुळे, आणि आर्य अष्टांगिक मार्गाची साधना केल्यामुळे."

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā. Tānassu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni, sammā pariseditāni, sammā paribhāvitāni. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyā na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyyu’nti, atha kho bhabbāva te kukkuṭapotakā pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā sotthinā abhinibbhijjituṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi pana, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā; tānassu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni, sammā pariseditāni, sammā paribhāvitāni. Evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ icchā uppajjeyya – ‘aho vata me anupādāya āsavehi cittaṃ vimucceyyā’ti, atha khvassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccati. Taṃ kissa hetu? ‘Bhāvitattā’tissa vacanīyaṃ. Kissa [Pg.126] bhāvitattā? Bhāvitattā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… bhāvitattā ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa.

भिक्खूहो, समजा एखाद्या कोंबडीची आठ, दहा किंवा बारा अंडी असतील. त्या कोंबडीने त्या अंड्यांवर नीट बसून, त्यांना सर्व बाजूंनी व्यवस्थित उष्णता देऊन आणि व्यवस्थितपणे आपला गंध देऊन जोपासले असेल. जरी त्या कोंबडीच्या मनात अशी इच्छा निर्माण झाली नाही की—'अरेरे! माझी पिल्ले आपल्या पायांच्या नखांच्या टोकांनी किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून सुखरूप बाहेर पडोत,' तरीही ती पिल्ले आपल्या पायांच्या नखांच्या टोकांनी किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून सुखरूप बाहेर पडण्यास समर्थ असतात. त्याचे कारण काय? कारण, भिक्खूहो, त्या कोंबडीने त्या आठ, दहा किंवा बारा अंड्यांवर नीट बसून, त्यांना व्यवस्थित उष्णता देऊन आणि व्यवस्थितपणे जोपासले आहे. तसेच, भिक्खूहो, जो भिक्खू भावनेच्या अभ्यासात मग्न राहून विहार करतो, त्याच्या मनात जरी अशी इच्छा निर्माण झाली नाही की—'अरेरे! माझे चित्त कोणत्याही उपादानाशिवाय आसवांपासून मुक्त व्हावे,' तरीही त्याचे चित्त उपादानाशिवाय आसवांपासून मुक्त होतेच. त्याचे कारण काय? 'भावनेच्या परिपोषाने' असे त्याचे उत्तर आहे. कशाच्या परिपोषाने? चार सतिपट्ठानांच्या परिपोषाने... पे... आर्य अष्टांगिक मार्गाच्या परिपोषाने.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, palagaṇḍassa vā palagaṇḍantevāsissa vā vāsijaṭe dissanteva aṅgulipadāni dissati aṅguṭṭhapadaṃ. No ca khvassa evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘ettakaṃ vata me ajja vāsijaṭassa khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo, ettakaṃ pare’ti. Atha khvassa khīṇe khīṇantveva ñāṇaṃ hoti. Evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato kiñcāpi na evaṃ ñāṇaṃ hoti – ‘ettakaṃ vata me ajja āsavānaṃ khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo, ettakaṃ pare’ti, atha khvassa khīṇe khīṇantveva ñāṇaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, sāmuddikāya nāvāya vettabandhanabaddhāya vassamāsāni udake pariyādāya hemantikena thalaṃ ukkhittāya vātātapaparetāni vettabandhanāni. Tāni pāvusakena meghena abhippavuṭṭhāni appakasireneva paṭippassambhanti pūtikāni bhavanti; evameva kho, bhikkhave, bhāvanānuyogaṃ anuyuttassa bhikkhuno viharato appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti pūtikāni bhavantī’’ti. Navamaṃ.

भिक्खूहो, समजा एखाद्या सुताराला किंवा सुताराच्या शिकाऊ उमेदवाराला त्याच्या वाकसाच्या दांड्यावर आपल्या बोटांचे आणि अंगठ्याचे ठसे स्पष्ट दिसतात. परंतु त्याला असे ज्ञान नसते की—'आज माझ्या वाकसाचा दांडा इतका झिजला आहे, काल इतका झिजला होता, परवा इतका झिजला होता.' परंतु, तो झिजल्यावर 'तो झिजला आहे' एवढेच ज्ञान त्याला होते. तसेच, भिक्खूहो, जो भिक्खू भावनेच्या अभ्यासात मग्न राहून विहार करतो, त्याला जरी असे ज्ञान होत नाही की—'आज माझे आसव इतके झिजले आहेत, काल इतके झिजले होते, परवा इतके झिजले होते,' तरीही ते झिजल्यावर 'ते झिजले आहेत' एवढेच ज्ञान त्याला होते. भिक्खूहो, समजा समुद्रात चालणारे एखादे जहाज वेताच्या दोऱ्यांनी बांधलेले असेल, ते पावसाळ्याचे महिने पाण्यात राहून झिजले असेल आणि हिवाळ्यात जमिनीवर ओढून ठेवले असता वारा आणि उन्हामुळे त्याचे वेताचे बंध अधिकच कमकुवत झाले असतील. जेव्हा पावसाळ्यातील ढगांतून त्यावर मुसळधार पाऊस पडतो, तेव्हा ते वेताचे बंध अगदी सहजपणे सैल होतात आणि सडून जातात. तसेच, भिक्खूहो, जो भिक्खू भावनेच्या अभ्यासात मग्न राहून विहार करतो, त्याची संयोजने अगदी सहजपणे नष्ट होतात आणि सडून जातात. नववे.

10. Aniccasaññāsuttaṃ

१०. अनित्यसंज्ञा सुत्त

102. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati’’.

१०२. श्रावस्ती येथील निदान. 'भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता आणि तिचा वारंवार सराव केला असता, ती सर्व कामराग नष्ट करते, सर्व रूपराग नष्ट करते, सर्व भवराग नष्ट करते, सर्व अविद्या नष्ट करते आणि सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.'

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye kassako mahānaṅgalena kasanto sabbāni mūlasantānakāni sampadālento kasati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा शरद ऋतूत एखादा शेतकरी मोठ्या नांगराने नांगरणी करताना सर्व पसरलेली मुळे उखडून टाकत नांगरणी करतो; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता आणि तिचा वारंवार सराव केला असता, ती सर्व कामराग नष्ट करते, सर्व रूपराग नष्ट करते, सर्व भवराग नष्ट करते, सर्व अविद्या नष्ट करते आणि सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, pabbajalāyako pabbajaṃ lāyitvā agge gahetvā odhunāti niddhunāti nicchoṭeti; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा एखादा गवत कापणारा गवत कापून, त्याला टोकाकडून पकडून खाली-वर झटकतो, स्वच्छ करतो आणि पिळून काढतो; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता आणि तिचा वारंवार सराव केला असता, ती सर्व कामराग नष्ट करते... पे... सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Seyyathāpi[Pg.127], bhikkhave, ambapiṇḍiyā vaṇṭacchinnāya yāni tattha ambāni vaṇṭapaṭibandhāni sabbāni tāni tadanvayāni bhavanti; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा आंब्याच्या घडाचा देठ कापला असता, त्या देठाला जोडलेले सर्व आंबे त्या देठासोबतच खाली पडतात; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता... पे... सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kūṭāgārassa yā kāci gopānasiyo sabbā tā kūṭaṅgamā kūṭaninnā kūṭasamosaraṇā, kūṭaṃ tāsaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा एखाद्या शिखराकार घराच्या ज्या काही वाशांच्या रचना असतात, त्या सर्व शिखराकडेच जातात, शिखराकडेच झुकतात आणि शिखरावरच एकत्र येतात, आणि शिखर हाच त्या सर्वांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता... पे... सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci mūlagandhā kāḷānusārigandho tesaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा सुगंधी मुळांमध्ये काळ्या अगरूचा सुगंध जसा सर्वश्रेष्ठ मानला जातो; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता... पे... सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci sāragandhā, lohitacandanaṃ tesaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा सुगंधी गाभ्यांमध्ये तांबडे चंदन जसे सर्वश्रेष्ठ मानले जाते; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता... पे... सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci pupphagandhā, vassikaṃ tesaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा सुगंधी फुलांमध्ये मोगऱ्याचे फूल जसे सर्वश्रेष्ठ मानले जाते; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता... पे... सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci kuṭṭarājāno, sabbete rañño cakkavattissa anuyantā bhavanti, rājā tesaṃ cakkavatti aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा जे काही लहान राजे असतात, ते सर्व चक्रवर्ती राजाचे अनुयायी असतात आणि चक्रवर्ती राजा हाच त्यांच्यामध्ये सर्वश्रेष्ठ मानला जातो; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता... पे... सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yā kāci tārakarūpānaṃ pabhā, sabbā tā candimappabhāya kalaṃ nāgghanti soḷasiṃ, candappabhā tāsaṃ aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा ताऱ्यांचा जो काही प्रकाश असतो, तो सर्व चंद्राच्या प्रकाशाच्या सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाही, आणि चंद्राचा प्रकाश हाच त्यांच्यामध्ये सर्वश्रेष्ठ मानला जातो; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता... पे... सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nataṃ abbhussakkamāno, sabbaṃ ākāsagataṃ tamagataṃ abhivihacca bhāsate ca tapate ca virocate ca; evameva kho, bhikkhave, aniccasaññā bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati.

भिक्खूहो, समजा शरद ऋतूत जेव्हा आकाश निरभ्र आणि ढगविरहित असते, तेव्हा सूर्य आकाशात वर चढताना अंतराळातील सर्व अंधार नष्ट करून प्रकाशतो, तळपतो आणि सुशोभित होतो; तसेच, भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा विकसित केली असता आणि तिचा वारंवार सराव केला असता, ती सर्व कामराग नष्ट करते, सर्व रूपराग नष्ट करते, सर्व भवराग नष्ट करते, सर्व अविद्या नष्ट करते आणि सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.

‘‘Kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, aniccasaññā kathaṃ bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati…pe… sabbaṃ asmimānaṃ samūhanati? ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa [Pg.128] samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti – evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, aniccasaññā evaṃ bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ rūparāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ bhavarāgaṃ pariyādiyati, sabbaṃ avijjaṃ pariyādiyati, sabbaṃ asmimānaṃ samūhanatī’’ti. Dasamaṃ.

“भिक्खूहो, अनित्यतेची संज्ञा (अनित्यसंज्ञा) कशी विकसित केली असता आणि कशी वारंवार अभ्यासली असता सर्व कामराग नष्ट करते...पे... सर्व 'मी'पणाचा मान (अस्मिमान) समूळ नष्ट करते? 'असे रूप आहे, असा रूपाचा उदय आहे, असा रूपाचा अस्त आहे; अशी वेदना आहे... अशी संज्ञा आहे... असे संस्कार आहेत... असे विज्ञान आहे, असा विज्ञानाचा उदय आहे, असा विज्ञानाचा अस्त आहे' - भिक्खूहो, अशा प्रकारे विकसित केलेली आणि वारंवार अभ्यासलेली अनित्यसंज्ञा सर्व कामराग नष्ट करते, सर्व रूपराग नष्ट करते, सर्व भवरराग नष्ट करते, सर्व अविद्या नष्ट करते आणि सर्व अस्मिमान समूळ नष्ट करते.” दहावे.

Pupphavaggo dasamo.

पुप्फवग्गो (पुष्पवर्ग) दहावा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Nadī pupphañca pheṇañca, gomayañca nakhāsikhaṃ;

Suddhikaṃ dve ca gaddulā, vāsījaṭaṃ aniccatāti.

नदी, पुप्फ (पुष्प), फेण (फेणपिंड), गोमय (शेणाचा गोळा), नखासिख (नखावरील माती), सुद्धिक, दोन गद्दुल (गद्दुलबद्ध सुत्ते), वासीजट आणि अनित्यता.

Majjhimapaṇṇāsako samatto.

मज्झिमपण्णासक (मध्यम पन्नास सुत्ते) समाप्त.

Tassa majjhimapaṇṇāsakassa vagguddānaṃ –

त्या मज्झिमपण्णासकाची वर्गांची अनुक्रमणिका (वग्गुद्दान) -

Upayo arahanto ca, khajjanī therasavhayaṃ;

Pupphavaggena paṇṇāsa, dutiyo tena vuccatīti.

उपय, अरहंत, खज्जनीय, थेर आणि पुप्फवर्ग; या पाच वर्गांमुळे याला 'दुसरा पन्नास' (पण्णासदुतिय) म्हटले जाते.

11. Antavaggo

११. अंतवग्गो (अंतवर्ग)

1. Antasuttaṃ

१. अंतसुत्त

103. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, antā. Katame cattāro? Sakkāyanto, sakkāyasamudayanto, sakkāyanirodhanto, sakkāyanirodhagāminippaṭipadanto. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanto? Pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanto’’.

१०३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे चार अंत (भाग) आहेत. कोणते चार? सक्काय-अंत, सक्कायसमुदय-अंत, सक्कायनिरोध-अंत आणि सक्कायनिरोधगामिनीपटिपदा-अंत. आणि भिक्खूहो, सक्काय-अंत कोणता? याचे उत्तर 'पाच उपादानस्कंध' असे दिले पाहिजे. कोणते पाच? जसे की - रूपोपादानस्कंध, वेदनोपादानस्कंध, संज्ञोपादानस्कंध, संस्कारोपादानस्कंध आणि विज्ञानोपादानस्कंध. भिक्खूहो, याला 'सक्काय-अंत' असे म्हटले जाते.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sakkāyasamudayanto? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā nandirāgasahagatā tatratatrābhinandinī, seyyathidaṃ – kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā. Ayaṃ [Pg.129] vuccati, bhikkhave, sakkāyasamudayanto.

“आणि भिक्खूहो, सक्कायसमुदय-अंत कोणता? जी ही तृष्णा (तण्हा) पुनर्जन्म देणारी, नंदी आणि रागाने युक्त असणारी, त्या त्या ठिकाणी आनंद घेणारी आहे; जसे की - कामतृष्णा, भवतृष्णा आणि विभवतृष्णा. भिक्खूहो, याला 'सक्कायसमुदय-अंत' असे म्हटले जाते.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanirodhanto? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanirodhanto.

“आणि भिक्खूहो, सक्कायनिरोध-अंत कोणता? त्याच तृष्णेचा संपूर्णपणे विराग होऊन निरोध होणे, तिचा त्याग करणे, ती सोडून देणे, तिच्यापासून मुक्त होणे आणि तिच्याविषयी आसक्ती न राहणे. भिक्खूहो, याला 'सक्कायनिरोध-अंत' असे म्हटले जाते.”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminippaṭipadanto? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminippaṭipadanto. Ime kho, bhikkhave, cattāro antā’’ti. Paṭhamaṃ.

“आणि भिक्खूहो, सक्कायनिरोधगामिनीपटिपदा-अंत कोणता? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. जसे की - सम्यक् दृष्टी, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् समाधी. भिक्खूहो, याला 'सक्कायनिरोधगामिनीपटिपदा-अंत' असे म्हटले जाते. भिक्खूहो, हेच ते चार अंत आहेत.” पहिले.

2. Dukkhasuttaṃ

२. दुःखसुत्त

104. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Dukkhañca vo, bhikkhave, desessāmi dukkhasamudayañca dukkhanirodhañca dukkhanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ? Pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ. Katamo ca, bhikkhave, dukkhasamudayo? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā…pe… kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā – ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayo. Katamo ca, bhikkhave, dukkhanirodho? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo – ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodho. Katamā ca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti. Dutiyaṃ.

१०४. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, मी तुम्हांला दुःख, दुःखाचा उदय, दुःखाचा निरोध आणि दुःखाच्या निरोधाकडे नेणारा मार्ग (प्रतिपदा) उपदेशीन. तो लक्षपूर्वक ऐका. आणि भिक्खूहो, दुःख कोणते? याचे उत्तर 'पाच उपादानस्कंध' असे दिले पाहिजे. कोणते पाच? जसे की - रूपोपादानस्कंध...पे... विज्ञानोपादानस्कंध. भिक्खूहो, याला 'दुःख' असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, दुःखसमुदय कोणता? जी ही तृष्णा पुनर्जन्म देणारी...पे... कामतृष्णा, भवतृष्णा, विभवतृष्णा आहे - याला 'दुःखसमुदय' असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, दुःखनिरोध कोणता? त्याच तृष्णेचा संपूर्णपणे विराग होऊन निरोध होणे, तिचा त्याग करणे, ती सोडून देणे, तिच्यापासून मुक्त होणे आणि तिच्याविषयी आसक्ती न राहणे - याला 'दुःखनिरोध' असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा कोणती? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. जसे की - सम्यक् दृष्टी...पे... सम्यक् समाधी. याला 'दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा' असे म्हटले जाते.” दुसरे.

3. Sakkāyasuttaṃ

३. सक्कायसुत्त

105. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Sakkāyañca vo, bhikkhave, desessāmi sakkāyasamudayañca sakkāyanirodhañca sakkāyanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyo? Pañcupādānakkhandhātissa vacanīyaṃ. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyo. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyasamudayo? Yāyaṃ taṇhā ponobhavikā…pe… kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā – ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyasamudayo. Katamo ca, bhikkhave, sakkāyanirodho? Yo tassāyeva taṇhāya…pe… ayaṃ vuccati[Pg.130], bhikkhave, sakkāyanirodho. Katamā ca, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sakkāyanirodhagāminī paṭipadā’’ti. Tatiyaṃ.

१०५. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, मी तुम्हांला सक्काय (सत्काय), सक्कायसमुदय, सक्कायनिरोध आणि सक्कायनिरोधाकडे नेणारी प्रतिपदा (मार्ग) उपदेशीन. तो लक्षपूर्वक ऐका. आणि भिक्खूहो, सक्काय कोणता? याचे उत्तर 'पाच उपादानस्कंध' असे दिले पाहिजे. कोणते पाच? जसे की - रूपोपादानस्कंध, वेदनोपादानस्कंध, संज्ञोपादानस्कंध, संस्कारोपादानस्कंध आणि विज्ञानोपादानस्कंध. भिक्खूहो, याला 'सक्काय' असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, सक्कायसमुदय कोणता? जी ही तृष्णा पुनर्जन्म देणारी...पे... कामतृष्णा, भवतृष्णा, विभवतृष्णा आहे - याला 'सक्कायसमुदय' असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, सक्कायनिरोध कोणता? त्याच तृष्णेचा...पे... याला 'सक्कायनिरोध' असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, सक्कायनिरोधगामिनी प्रतिपदा कोणती? हाच तो आर्य अष्टांगिक मार्ग होय. जसे की - सम्यक् दृष्टी...पे... सम्यक् समाधी. याला 'सक्कायनिरोधगामिनी प्रतिपदा' असे म्हटले जाते.” तिसरे.

4. Pariññeyyasuttaṃ

४. परिञ्ञेय्यसुत्त

106. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pariññeyye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi pariññañca pariññātāviñca puggalaṃ. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pariññeyyā dhammā? Rūpaṃ, bhikkhave, pariññeyyo dhammo. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ pariññeyyo dhammo. Ime vuccanti, bhikkhave, pariññeyyā dhammā. Katamā ca, bhikkhave, pariññā? Rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo – ayaṃ vuccati, bhikkhave, pariññā. Katamo ca, bhikkhave, pariññātāvī puggalo? Arahātissa vacanīyaṃ. Yvāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto – ayaṃ vuccati, bhikkhave, pariññātāvī puggalo’’ti. Catutthaṃ.

१०६. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, मी तुम्हांला परिज्ञेय धर्म (पूर्णपणे जाणून घेण्याजोगे धर्म), परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) आणि परिज्ञाता पुद्गल (पूर्णपणे जाणून घेतलेली व्यक्ती) उपदेशीन. तो लक्षपूर्वक ऐका. आणि भिक्खूहो, परिज्ञेय धर्म कोणते? भिक्खूहो, रूप हा परिज्ञेय धर्म आहे. वेदना...पे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान हा परिज्ञेय धर्म आहे. भिक्खूहो, यांना 'परिज्ञेय धर्म' असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, परिज्ञा कोणती? रागक्षय, द्वेषक्षय, मोहक्षय - याला 'परिज्ञा' असे म्हटले जाते. आणि भिक्खूहो, परिज्ञाता पुद्गल कोणता? याचे उत्तर 'अरहंत' असे दिले पाहिजे. जो हा आयुष्मान अशा नावाचा आणि अशा गोत्राचा आहे - भिक्खूहो, याला 'परिज्ञाता पुद्गल' असे म्हटले जाते.” चौथे.

5. Samaṇasuttaṃ

५. समणसुत्त

107. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… pajānanti, sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Pañcamaṃ.

१०७. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे पाच उपादानस्कंध आहेत. कोणते पाच? जसे की - रूपोपादानस्कंध...पे... विज्ञानोपादानस्कंध. भिक्खूहो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण या पाच उपादानस्कंधांचे आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण हे जसे आहे तसे जाणत नाहीत...पे... जाणतात, ते स्वतःच्या अभिज्ञेने प्रत्यक्ष अनुभवून, त्यात प्रतिष्ठित होऊन विहरतात.” पाचवे.

6. Dutiyasamaṇasuttaṃ

६. दुसरे समणसुत्त

108. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… pajānanti, sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

१०८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे पाच उपादानस्कंध आहेत. कोणते पाच? ते याप्रमाणे – रूप-उपादानस्कंध, वेदना-उपादानस्कंध, संज्ञा-उपादानस्कंध, संस्कार-उपादानस्कंध आणि विज्ञान-उपादानस्कंध. भिक्षूंनो, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण या पाच उपादानस्कंधांचा उदय (उत्पत्ती), अस्त (लय), आस्वाद (गोडी), आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) हे जसे आहे तसे (यथाभूत) जाणत नाहीत... पे... जाणतात, ते स्वतः अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) द्वारे साक्षात करून, त्यात उपसंपन्न होऊन विहरतात.” सहावे.

7. Sotāpannasuttaṃ

७. सोतापन्नसुत्त

109. Sāvatthinidānaṃ[Pg.131]. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, bhikkhave, ariyasāvako imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattamaṃ.

१०९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे पाच उपादानस्कंध आहेत. कोणते पाच? ते याप्रमाणे – रूप-उपादानस्कंध... पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. भिक्षूंनो, जेव्हा आर्यश्रावक या पाच उपादानस्कंधांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण हे जसे आहे तसे (यथाभूत) जाणतो, तेव्हा, भिक्षूंनो, त्या आर्यश्रावकाला ‘सोतापन्न’ (स्रोतआपन्न) म्हटले जाते; तो अधोगतीला न जाणारा (अविनिपातधर्मी), नियत (निश्चित गती असलेला) आणि संबोधीकडे (पूर्ण ज्ञानाकडे) वाटचाल करणारा असतो.” सातवे.

8. Arahantasuttaṃ

८. अरहंतसुत्त

110. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pañcime, bhikkhave, upādānakkhandhā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto hoti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto’’ti. Aṭṭhamaṃ.

११०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे पाच उपादानस्कंध आहेत. कोणते पाच? ते याप्रमाणे – रूप-उपादानस्कंध... पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. भिक्षूंनो, जेव्हा एखादा भिक्षू या पाच उपादानस्कंधांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण हे जसे आहे तसे (यथाभूत) जाणून, उपादानरहित (आसक्तीशिवाय) विमुक्त होतो, तेव्हा, भिक्षूंनो, त्या भिक्षूला ‘अरहंत’ म्हटले जाते – ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत (क्षीणासव), ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे (वुसितवा), ज्याने आपले कर्तव्य पार पाडले आहे (कृतकरणीय), ज्याने ओझे उतरवून ठेवले आहे (ओहितभार), ज्याने आपले परम कल्याण साधले आहे (अनुपत्तसदत्थ), ज्याचे भवसंयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे (परिक्षीणभवसंयोजन) आणि जो सम्यक ज्ञानाने विमुक्त झाला आहे (सम्मदञ्ञाविमुक्त).” आठवे.

9. Chandappahānasuttaṃ

९. छंदप्पहानसुत्त

111. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpe, bhikkhave, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Navamaṃ.

१११. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूपाविषयी जो छंद (इच्छा), जो राग (आसक्ती), जी नंदी (आनंद) आणि जी तण्हा (तृष्णा) आहे, तिचा त्याग करा. अशा प्रकारे त्या रूपाचा त्याग होईल, ते मुळासकट उपटून टाकले जाईल, ताडाच्या बुंध्यासारखे नष्ट केले जाईल, नामशेष केले जाईल आणि भविष्यात पुन्हा कधीही उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होईल. वेदनेविषयी... पे... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी... विज्ञानाविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी आणि जी तण्हा आहे, तिचा त्याग करा. अशा प्रकारे त्या विज्ञानाचा त्याग होईल, ते मुळासकट उपटून टाकले जाईल, ताडाच्या बुंध्यासारखे नष्ट केले जाईल, नामशेष केले जाईल आणि भविष्यात पुन्हा कधीही उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होईल.” नववे.

10. Dutiyachandappahānasuttaṃ

१०. दुतीयछंदप्पहानसुत्त

112. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpe, bhikkhave, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ…pe… vedanāya… saññāya… saṅkhāresu yo chando…pe… evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ [Pg.132] anuppādadhammā. Viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Dasamaṃ.

११२. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूपाविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तण्हा आणि जे उपादान (आसक्ती), चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश (हट्ट) आणि अनुशय (सुप्त प्रवृत्ती) आहेत, त्यांचा त्याग करा. अशा प्रकारे त्या रूपाचा त्याग होईल, ते मुळासकट उपटून टाकले जाईल... पे... वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी जो छंद... पे... अशा प्रकारे त्या संस्कारांचा त्याग होईल, ते मुळासकट उपटून टाकले जातील, ताडाच्या बुंध्यासारखे नष्ट केले जातील, नामशेष केले जातील आणि भविष्यात पुन्हा कधीही उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होतील. विज्ञानाविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तण्हा आणि जे उपादान, चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय आहेत, त्यांचा त्याग करा. अशा प्रकारे त्या विज्ञानाचा त्याग होईल, ते मुळासकट उपटून टाकले जाईल, ताडाच्या बुंध्यासारखे नष्ट केले जाईल, नामशेष केले जाईल आणि भविष्यात पुन्हा कधीही उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होईल.” दहावे.

Antavaggo ekādasamo.

अंतवग्ग अकरावा.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Anto dukkhañca sakkāyo, pariññeyyā samaṇā duve;

Sotāpanno arahā ca, duve ca chandappahānāti.

अंत, दुःख, सक्काय (सत्काय), परिज्ञेय, दोन समण (श्रमण) सुत्ते, सोतापन्न, अरहंत आणि दोन छंदप्पहान सुत्ते.

12. Dhammakathikavaggo

१२. धम्मकथिकवग्ग

1. Avijjāsuttaṃ

१. अविज्जासुत्त

113. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā avijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, assutavā puthujjano rūpaṃ nappajānāti, rūpasamudayaṃ nappajānāti, rūpanirodhaṃ nappajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti; vedanaṃ nappajānāti… saññaṃ… saṅkhāre nappajānāti…pe… viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, avijjā. Ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Paṭhamaṃ.

११३. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा एक भिक्षू भगवंतांकडे गेला... पे... एका बाजूला बसून तो भिक्षू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, ‘अविद्या, अविद्या’ असे म्हटले जाते. भन्ते, अविद्या म्हणजे काय? आणि कोणत्या कारणाने मनुष्य अविद्येने ग्रस्त (अविद्यागत) होतो?” “भिक्षू, या जगात अश्रुतवान (ज्याला धम्माचे श्रवण लाभले नाही असा) पृथग्जन रूपाला जाणत नाही, रूपाच्या उदयाला जाणत नाही, रूपाच्या निरोधाला (नाशाला) जाणत नाही, रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणत नाही; वेदनेला जाणत नाही... संज्ञेला... संस्कारांना जाणत नाही... पे... विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणत नाही. भिक्षू, यालाच ‘अविद्या’ म्हटले जाते आणि या कारणाने मनुष्य अविद्येने ग्रस्त होतो.” पहिले.

2. Vijjāsuttaṃ

२. विज्जासुत्त

114. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā vijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako rūpaṃ pajānāti, rūpasamudayaṃ pajānāti, rūpanirodhaṃ pajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre pajānāti…pe… viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, vijjā. Ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Dutiyaṃ.

११४. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसून तो भिक्षू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, ‘विद्या, विद्या’ असे म्हटले जाते. भन्ते, विद्या म्हणजे काय? आणि कोणत्या कारणाने मनुष्य विद्येने युक्त (विद्यागत) होतो?” “भिक्षू, या जगात श्रुतवान (ज्याला धम्माचे श्रवण लाभले आहे असा) आर्यश्रावक रूपाला जाणतो, रूपाच्या उदयाला जाणतो, रूपाच्या निरोधाला जाणतो, रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणतो; वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना जाणतो... पे... विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाला जाणतो. भिक्षू, यालाच ‘विद्या’ म्हटले जाते आणि या कारणाने मनुष्य विद्येने युक्त होतो.” दुसरे.

3. Dhammakathikasuttaṃ

३. धम्मकथिकसुत्त

115. Sāvatthinidānaṃ[Pg.133]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammakathiko dhammakathiko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhammakathiko hotī’’ti? ‘‘Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Vedanāya ce, bhikkhu…pe… saññāya ce, bhikkhu… saṅkhārānaṃ ce, bhikkhu… viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. Tatiyaṃ.

११५. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसून तो भिक्षू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, ‘धम्मकथिक, धम्मकथिक’ (धर्माचा उपदेशक) असे म्हटले जाते. भन्ते, कोणत्या कारणाने मनुष्य धम्मकथिक होतो?” “भिक्षू, जर एखादा भिक्षू रूपाविषयी निर्वेदासाठी (वैराग्यासाठी), विरागासाठी आणि निरोधासाठी धम्माचा उपदेश करत असेल, तर त्याला ‘धम्मकथिक भिक्षू’ म्हणणे योग्य आहे. जर एखादा भिक्षू रूपाविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करत असेल, तर त्याला ‘धम्मानुधम्मप्रतिपन्न भिक्षू’ (धम्माला अनुकूल आचरण करणारा भिक्षू) म्हणणे योग्य आहे. जर एखादा भिक्षू रूपाविषयी निर्वेद, विराग आणि निरोधामुळे उपादानरहित होऊन विमुक्त झाला असेल, तर त्याला ‘दृष्टधम्मनिर्वाणप्राप्त भिक्षू’ (याच जन्मात निर्वाण प्राप्त केलेला भिक्षू) म्हणणे योग्य आहे. वेदनेविषयी... पे... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी... जर एखादा भिक्षू विज्ञानाविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी धम्माचा उपदेश करत असेल, तर त्याला ‘धम्मकथिक भिक्षू’ म्हणणे योग्य आहे. जर एखादा भिक्षू विज्ञानाविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी आचरण करत असेल, तर त्याला ‘धम्मानुधम्मप्रतिपन्न भिक्षू’ म्हणणे योग्य आहे. जर एखादा भिक्षू विज्ञानाविषयी निर्वेद, विराग आणि निरोधामुळे उपादानरहित होऊन विमुक्त झाला असेल, तर त्याला ‘दृष्टधम्मनिर्वाणप्राप्त भिक्षू’ म्हणणे योग्य आहे.” तिसरे.

4. Dutiyadhammakathikasuttaṃ

४. दुतीयधम्मकथिकसुत्त

116. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammakathiko dhammakathiko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhammakathiko hoti, kittāvatā dhammānudhammappaṭipanno hoti, kittāvatā diṭṭhadhammanibbānappatto hotī’’ti? ‘‘Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Rūpassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Vedanāya ce, bhikkhu…pe… saññāya ce, bhikkhu… saṅkhārānaṃ ce, bhikkhu… viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃ vacanāya. Viññāṇassa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā [Pg.134] nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti. Catutthaṃ.

११६. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेले ते भिक्खू भगवंतांना म्हणाले – "भन्ते, 'धम्मकथिका (धम्म उपदेशक), धम्मकथिका' असे म्हटले जाते. भन्ते, कोणत्या मर्यादेपर्यंत मनुष्य धम्मकथिका होतो? कोणत्या मर्यादेपर्यंत तो धम्मानुधम्मप्रतिपन्न (धम्माच्या अनुकूल आचरण करणारा) होतो? आणि कोणत्या मर्यादेपर्यंत तो याच जन्मात निर्वाण प्राप्त (दिट्ठधम्मनिब्बानपत्त) केलेला होतो?" "भिक्खू, जर कोणी रूपाच्या विरक्तीसाठी (निब्बिदाय), वैराग्यासाठी (विरागाय) आणि निरोधासाठी धम्माचा उपदेश करत असेल, तर त्याला 'धम्मकथिका भिक्खू' म्हणणे योग्य आहे. भिक्खू, जर कोणी रूपाच्या विरक्तीसाठी, वैराग्यासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न (आचरण करत) असेल, तर त्याला 'धम्मानुधम्मप्रतिपन्न भिक्खू' म्हणणे योग्य आहे. भिक्खू, जर कोणी रूपाच्या विरक्तीमुळे, वैराग्यामुळे आणि निरोधामुळे उपादानरहित होऊन विमुक्त (अनुपादाविमुत्त) झाला असेल, तर त्याला 'याच जन्मात निर्वाण प्राप्त केलेला भिक्खू' म्हणणे योग्य आहे. भिक्खू, जर कोणी वेदनेच्या... संज्ञेच्या... संस्कारांच्या... विज्ञानाच्या विरक्तीसाठी, वैराग्यासाठी आणि निरोधासाठी धम्माचा उपदेश करत असेल, तर त्याला 'धम्मकथिका भिक्खू' म्हणणे योग्य आहे. भिक्खू, जर कोणी विज्ञानाच्या विरक्तीसाठी, वैराग्यासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न असेल, तर त्याला 'धम्मानुधम्मप्रतिपन्न भिक्खू' म्हणणे योग्य आहे. भिक्खू, जर कोणी विज्ञानाच्या विरक्तीमुळे, वैराग्यामुळे आणि निरोधामुळे उपादानरहित होऊन विमुक्त झाला असेल, तर त्याला 'याच जन्मात निर्वाण प्राप्त केलेला भिक्खू' म्हणणे योग्य आहे." चौथे (सुत्त).

5. Bandhanasuttaṃ

५. बंधनसुत्त

117. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Idha bhikkhave assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī…pe… sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ; attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, assutavā puthujjano rūpabandhanabaddho santarabāhirabandhanabaddho atīradassī apāradassī, baddho jīyati baddho mīyati baddho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Vedanaṃ attato samanupassati…pe… vedanāya vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, assutavā puthujjano vedanābandhanabaddho santarabāhirabandhanabaddho atīradassī apāradassī, baddho jīyati baddho mīyati baddho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati. Saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, assutavā puthujjano viññāṇabandhanabaddho santarabāhirabandhanabaddho atīradassī apāradassī, baddho jīyati baddho mīyati baddho asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati’’.

११७. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्खूंनो, या जगात अश्रुतवान (धम्म न ऐकलेला) पृथग्जन, जो आर्यांचे दर्शन न घेतलेला... सत्पुरुषांच्या धम्मात विनीत (प्रशिक्षित) नसलेला, रूपाला आत्मा मानतो, किंवा आत्म्याला रूपवान मानतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूपाला पाहतो, या रूपामध्ये आत्म्याला पाहतो. भिक्खूंनो, यालाच 'अश्रुतवान पृथग्जन' म्हटले जाते, जो रूपबंधनाने बांधलेला आहे, अंतर्गत व बाह्य बंधनांनी बांधलेला आहे, जो अलीकडचा तीर (संसार) न पाहणारा आणि पलीकडचा तीर (निर्वाण) न पाहणारा आहे; तो बंधनातच वृद्ध होतो, बंधनातच मृत्यू पावतो आणि बंधनातच या लोकातून परलोकात जातो. तो वेदनेला आत्मा मानतो... किंवा आत्म्याला वेदनेने युक्त मानतो... भिक्खूंनो, यालाच 'अश्रुतवान पृथग्जन' म्हटले जाते, जो वेदनाबंधनाने बांधलेला आहे, अंतर्गत व बाह्य बंधनांनी बांधलेला आहे, जो अलीकडचा तीर न पाहणारा आणि पलीकडचा तीर न पाहणारा आहे; तो बंधनातच वृद्ध होतो, बंधनातच मृत्यू पावतो आणि बंधनातच या लोकातून परलोकात जातो. तो संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा मानतो... भिक्खूंनो, यालाच 'अश्रुतवान पृथग्जन' म्हटले जाते, जो विज्ञानबंधनाने बांधलेला आहे, अंतर्गत व बाह्य बंधनांनी बांधलेला आहे, जो अलीकडचा तीर न पाहणारा आणि पलीकडचा तीर न पाहणारा आहे; तो बंधनातच वृद्ध होतो, बंधनातच मृत्यू पावतो आणि बंधनातच या लोकातून परलोकात जातो."

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī…pe… sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ; na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sutavā ariyasāvako na rūpabandhanabaddho, na santarabāhirabandhanabaddho, tīradassī, pāradassī; ‘parimutto so dukkhasmā’ti vadāmi. Na vedanaṃ attato…pe… na saññaṃ attato…pe… na saṅkhāre attato…pe… na viññāṇaṃ attato samanupassati…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, sutavā ariyasāvako na viññāṇabandhanabaddho, na santarabāhirabandhanabaddho, tīradassī, pāradassī, ‘parimutto so dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Pañcamaṃ.

"परंतु भिक्खूंनो, श्रुतवान (धम्म ऐकलेला) आर्यश्रावक, जो आर्यांचे दर्शन घेणारा... सत्पुरुषांच्या धम्मात सुविनीत (उत्तम प्रकारे प्रशिक्षित) असलेला, रूपाला आत्मा मानत नाही, किंवा आत्म्याला रूपवान मानत नाही, या आत्म्यामध्ये रूपाला पाहत नाही, या रूपामध्ये आत्म्याला पाहत नाही. भिक्खूंनो, यालाच 'श्रुतवान आर्यश्रावक' म्हटले जाते, जो रूपबंधनाने बांधलेला नाही, अंतर्गत व बाह्य बंधनांनी बांधलेला नाही, जो अलीकडचा तीर पाहणारा आणि पलीकडचा तीर पाहणारा आहे; 'तो दुःखातून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे' असे मी म्हणतो. तो वेदनेला आत्मा मानत नाही... संज्ञेला आत्मा मानत नाही... संस्कारांना आत्मा मानत नाही... विज्ञानाला आत्मा मानत नाही... भिक्खूंनो, यालाच 'श्रुतवान आर्यश्रावक' म्हटले जाते, जो विज्ञानबंधनाने बांधलेला नाही, अंतर्गत व बाह्य बंधनांनी बांधलेला नाही, जो अलीकडचा तीर पाहणारा आणि पलीकडचा तीर पाहणारा आहे; 'तो दुःखातून पूर्णपणे मुक्त झाला आहे' असे मी म्हणतो." पाचवे (सुत्त).

6. Paripucchitasuttaṃ

६. परिपुच्छितसुत्त

118. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Rūpaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ [Pg.135] yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. ‘‘Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu, bhikkhave! Viññāṇaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… evaṃ passaṃ…pe… kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Chaṭṭhaṃ.

११८. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? तुम्ही रूपाकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' अशा प्रकारे पाहता का?" "नाही, भन्ते." "उत्तम, भिक्खूंनो! भिक्खूंनो, रूपाकडे 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथार्थपणे (यथाभूत) सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. तुम्ही वेदनेकडे... संज्ञेकडे... संस्कारांकडे... विज्ञानाकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' अशा प्रकारे पाहता का?" "नाही, भन्ते." "उत्तम, भिक्खूंनो! भिक्खूंनो, विज्ञानाकडे 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे... अशा प्रकारे पाहणारा... तो जाणतो की: '...या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही.'" सहावे (सुत्त).

7. Dutiyaparipucchitasuttaṃ

७. दुतीयपरिपुच्छितसुत्त

119. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu bhikkhave! Rūpaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassathā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu bhikkhave! Viññāṇaṃ, bhikkhave, ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… evaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

११९. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? तुम्ही रूपाकडे 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे पाहता का?" "होय, भन्ते." "उत्तम, भिक्खूंनो! भिक्खूंनो, रूपाकडे 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. तुम्ही वेदनेकडे... संज्ञेकडे... संस्कारांकडे... विज्ञानाकडे 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे पाहता का?" "होय, भन्ते." "उत्तम, भिक्खूंनो! भिक्खूंनो, विज्ञानाकडे 'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथार्थपणे सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे... अशा प्रकारे पाहणारा... तो जाणतो की: '...या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही.'" सातवे (सुत्त).

8. Saṃyojaniyasuttaṃ

८. संयोजनीयसुत्त

120. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saṃyojaniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmī saṃyojanañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā, katamaṃ saṃyojanaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, saṃyojaniyo dhammo; yo tattha chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ saṃyojaniyo dhammo; yo tattha chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ. Ime vuccanti, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā, idaṃ saṃyojana’’nti. Aṭṭhamaṃ.

१२०. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्खूंनो, मी तुम्हाला संयोजनीय (बंधनात टाकणारे) धम्म आणि संयोजन (बंधन) यांविषयी उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका. भिक्खूंनो, संयोजनीय धम्म कोणते आहेत आणि संयोजन कोणते आहे? भिक्खूंनो, रूप हा संयोजनीय धम्म आहे; आणि त्या रूपाविषयी जो छंदराग (इच्छा व आसक्ती) आहे, ते तेथील संयोजन आहे. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान हा संयोजनीय धम्म आहे; आणि त्या विज्ञानाविषयी जो छंदराग आहे, ते तेथील संयोजन आहे. भिक्खूंनो, यांना संयोजनीय धम्म म्हटले जाते आणि याला संयोजन म्हटले जाते." आठवे (सुत्त).

9. Upādāniyasuttaṃ

९. उपादानीयसुत्त

121. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Upādāniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi upādānañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, upādāniyā dhammā, katamaṃ upādānaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, upādāniyo dhammo, yo tattha chandarāgo, taṃ tattha upādānaṃ. Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ upādāniyo dhammo; yo tattha chandarāgo, taṃ tattha upādānaṃ. Ime vuccanti, bhikkhave, upādāniyā dhammā, idaṃ upādāna’’nti. Navamaṃ.

१२१. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, मी तुम्हाला उपादानयुक्त धर्म आणि उपादान यांविषयी देशना देईन. ती ऐका. भिक्षूंनो, उपादानयुक्त धर्म कोणते आणि उपादान कोणते? भिक्षूंनो, रूप हा उपादानयुक्त धर्म आहे; आणि त्याविषयी असणारा जो छंदराग (इच्छा व आसक्ती) आहे, ते तेथील उपादान आहे. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान हा उपादानयुक्त धर्म आहे; आणि त्याविषयी असणारा जो छंदराग आहे, ते तेथील उपादान आहे. भिक्षूंनो, यांना उपादानयुक्त धर्म म्हणतात आणि याला उपादान म्हणतात.” नववे सूत्र.

10. Sīlavantasuttaṃ

१०. शीलवंत सुत्त

122. Ekaṃ [Pg.136] samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami…pe… etadavoca – ‘‘sīlavatāvuso, sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasikātabbā’’ti? ‘‘Sīlavatāvuso, koṭṭhika, bhikkhunā pañcupādānakkhandhā aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Sīlavatāvuso, koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ sīlavā bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sotāpattiphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

१२२. एकदा आयुष्यमान सारिपुत्त आणि आयुष्यमान महाकोट्ठिक वाराणसी येथील इसिपतनच्या मिगदायात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान महाकोट्ठिक संध्याकाळच्या वेळी एकांतातून उठून जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले... आणि त्यांना असे म्हणाले – “आवुसो सारिपुत्त, शीलवान भिक्षूने कोणत्या धर्मांचा योनिशो मनसिकार केला पाहिजे?” “आवुसो कोट्ठिक, शीलवान भिक्षूने पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून, दुःख म्हणून, रोग म्हणून, गंड (गळू) म्हणून, शल्य (काटा) म्हणून, अघ (पीडा) म्हणून, आबाध (व्याधी) म्हणून, परके म्हणून, नाशवंत म्हणून, शून्य म्हणून आणि अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. कोणते पाच? ते याप्रमाणे – रूप-उपादानस्कंध, वेदना-उपादानस्कंध, संज्ञा-उपादानस्कंध, संस्कार-उपादानस्कंध आणि विज्ञान-उपादानस्कंध. आवुसो कोट्ठिक, शीलवान भिक्षूने या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून, दुःख म्हणून, रोग म्हणून, गंड म्हणून, शल्य म्हणून, अघ म्हणून, आबाध म्हणून, परके म्हणून, नाशवंत म्हणून, शून्य म्हणून आणि अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. आवुसो, हे शक्य आहे की, जेव्हा एखादा शीलवान भिक्षू या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार करतो, तेव्हा तो स्रोतापत्ती-फळ साक्षात करू शकेल.”

‘‘Sotāpannena panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sotāpannenapi kho, āvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ sotāpanno bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sakadāgāmiphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

“पण आवुसो सारिपुत्त, स्रोतापन्न भिक्षूने कोणत्या धर्मांचा योनिशो मनसिकार केला पाहिजे?” “आवुसो कोट्ठिक, स्रोतापन्न भिक्षूने देखील या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. आवुसो, हे शक्य आहे की, जेव्हा एखादा स्रोतापन्न भिक्षू या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार करतो, तेव्हा तो सकदागामी-फळ साक्षात करू शकेल.”

‘‘Sakadāgāminā panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sakadāgāmināpi kho, āvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ sakadāgāmī bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto anāgāmiphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

“पण आवुसो सारिपुत्त, सकदागामी भिक्षूने कोणत्या धर्मांचा योनिशो मनसिकार केला पाहिजे?” “आवुसो कोट्ठिक, सकदागामी भिक्षूने देखील या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. आवुसो, हे शक्य आहे की, जेव्हा एखादा सकदागामी भिक्षू या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार करतो, तेव्हा तो अनागामी-फळ साक्षात करू शकेल.”

‘‘Anāgāminā [Pg.137] panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Anāgāmināpi kho, āvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati yaṃ anāgāmī bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto arahattaṃ sacchikareyyā’’ti.

“पण आवुसो सारिपुत्त, अनागामी भिक्षूने कोणत्या धर्मांचा योनिशो मनसिकार केला पाहिजे?” “आवुसो कोट्ठिक, अनागामी भिक्षूने देखील या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. आवुसो, हे शक्य आहे की, जेव्हा एखादा अनागामी भिक्षू या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार करतो, तेव्हा तो अर्हतपद साक्षात करू शकेल.”

‘‘Arahatā panāvuso sāriputta, katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Arahatāpi kho, āvuso koṭṭhika, ime pañcupādānakkhandhe aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Natthi, khvāvuso, arahato uttari karaṇīyaṃ katassa vā paticayo; api ca ime dhammā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārā ceva saṃvattanti satisampajaññā cā’’ti. Dasamaṃ.

“पण आवुसो सारिपुत्त, अर्हताने कोणत्या धर्मांचा योनिशो मनसिकार केला पाहिजे?” “आवुसो कोट्ठिक, अर्हताने देखील या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून, दुःख म्हणून, रोग म्हणून, गंड म्हणून, शल्य म्हणून, अघ म्हणून, आबाध म्हणून, परके म्हणून, नाशवंत म्हणून, शून्य म्हणून आणि अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. आवुसो, अर्हतासाठी यापुढे काहीही कर्तव्य उरलेले नसते, किंवा जे केले गेले आहे त्यात काही अधिक मिळवण्याची गरज नसते; तरीही, हे धर्म जर विकसित केले आणि वारंवार आचरणात आणले, तर ते याच जन्मात सुखद विहारासाठी आणि स्मृति व संप्रजन्य वाढवण्यासाठी कारणीभूत ठरतात.” दहावे सूत्र.

11. Sutavantasuttaṃ

११. सुतवंत सुत्त

123. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… etadavoca –

१२३. एकदा आयुष्यमान सारिपुत्त आणि आयुष्यमान महाकोट्ठिक वाराणसी येथील इसिपतनच्या मिगदायात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान महाकोट्ठिक संध्याकाळच्या वेळी एकांतातून उठून जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले; तेथे जाऊन... त्यांना असे म्हणाले –

‘‘Sutavatāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sutavatāvuso koṭṭhika, bhikkhunā pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Katame pañca? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Sutavatāvuso koṭṭhika, bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati – yaṃ sutavā bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sotāpattiphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

“आवुसो सारिपुत्त, बहुश्रुत भिक्षूने कोणत्या धर्मांचा योनिशो मनसिकार केला पाहिजे?” “आवुसो कोट्ठिक, बहुश्रुत भिक्षूने पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. कोणते पाच? ते याप्रमाणे – रूप-उपादानस्कंध... विज्ञान-उपादानस्कंध. आवुसो कोट्ठिक, बहुश्रुत भिक्षूने या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. आवुसो, हे शक्य आहे की, जेव्हा एखादा बहुश्रुत भिक्षू या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार करतो, तेव्हा तो स्रोतापत्ती-फळ साक्षात करू शकेल.”

‘‘Sotāpannena panāvuso sāriputta, bhikkhunā katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Sotāpannenapi kho āvuso koṭṭhika[Pg.138], bhikkhunā ime pañcupādānakkhandhā aniccato…pe… anattato yoniso manasi kātabbā. Ṭhānaṃ kho panetaṃ, āvuso, vijjati – yaṃ sotāpanno bhikkhu ime pañcupādānakkhandhe aniccato…pe… anattato yoniso manasi karonto sakadāgāmiphalaṃ…pe… anāgāmiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikareyyā’’ti.

“पण आवुसो सारिपुत्त, स्रोतापन्न भिक्षूने कोणत्या धर्मांचा योनिशो मनसिकार केला पाहिजे?” “आवुसो कोट्ठिक, स्रोतापन्न भिक्षूने देखील या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. आवुसो, हे शक्य आहे की, जेव्हा एखादा स्रोतापन्न भिक्षू या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून... अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार करतो, तेव्हा तो सकदागामी-फळ... अनागामी-फळ... अर्हत-फळ साक्षात करू शकेल.”

‘‘Arahatā panāvuso sāriputta, katame dhammā yoniso manasi kātabbā’’ti? ‘‘Arahatāpi khvāvuso, koṭṭhika, ime pañcupādānakkhandhā aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato suññato anattato yoniso manasi kātabbā. Natthi, khvāvuso, arahato uttari karaṇīyaṃ, katassa vā paticayo; api ca kho ime dhammā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya ceva saṃvattanti satisampajaññā cā’’ti. Ekādasamaṃ.

“पण आवुसो सारिपुत्त, अर्हताने कोणत्या धर्मांचा योनिशो मनसिकार केला पाहिजे?” “आवुसो कोट्ठिक, अर्हताने देखील या पाच उपादानस्कंधांचा अनित्य म्हणून, दुःख म्हणून, रोग म्हणून, गंड म्हणून, शल्य म्हणून, अघ म्हणून, आबाध म्हणून, परके म्हणून, नाशवंत म्हणून, शून्य म्हणून आणि अनात्मा म्हणून योनिशो मनसिकार केला पाहिजे. आवुसो, अर्हतासाठी यापुढे काहीही कर्तव्य उरलेले नसते, यापूर्वी जे केले गेले आहे त्यात काही अधिक मिळवण्याची गरज नसते; तरीही, हे धर्म जर विकसित केले आणि वारंवार आचरणात आणले, तर ते याच जन्मात सुखद विहारासाठी आणि स्मृति व संप्रजन्य वाढवण्यासाठी कारणीभूत ठरतात.” अकरावे सूत्र.

12. Kappasuttaṃ

१२. कप्प सुत्त

124. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā kappo yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kappo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti?

१२४. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा आयुष्यमान कप्प जेथे भगवान होते तेथे गेले आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान कप्प यांनी भगवंतांना असे विचारले – 'भन्ते, कशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि कशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सचेतन (सविज्ञाणक) शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये अहंकार (मी-पणा), ममकार (माझे-पणा) आणि मानानुशय (अभिमानाची सुप्त प्रवृत्ती) उत्पन्न होत नाहीत?'

‘‘Yaṃ kiñci, kappa, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passati. Evaṃ kho, kappa, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontī’’ti. Dvādasamaṃ.

'कप्प, भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत (उत्कृष्ट), दूर किंवा जवळ असलेले कोणतेही रूप असो; त्या सर्व रूपाला – "हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही" – अशा प्रकारे यथाभूत (आहे तसे) सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. कोणतीही वेदना... कोणतीही संज्ञा... कोणतेही संस्कार... भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत, दूर किंवा जवळ असलेले कोणतेही विज्ञान असो; त्या सर्व विज्ञानाला – "हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही" – अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहतो. कप्प, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सचेतन शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये अहंकार, ममकार आणि मानानुशय उत्पन्न होत नाहीत.' बारावे.

13. Dutiyakappasuttaṃ

१३. दुसरे कप्प सुत्त.

125. Sāvatthinidānaṃ[Pg.139]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kappo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti?

१२५. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान कप्प यांनी भगवंतांना असे विचारले – 'भन्ते, कशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि कशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सचेतन शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये अहंकार, ममकार आणि मानापासून मुक्त, अभिमानाच्या तिन्ही प्रकारांचे उल्लंघन केलेले, शांत आणि सुविमुक्त (उत्कृष्ट रीतीने मुक्त) मन होते?'

‘‘Yaṃ kiñci, kappa, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anupādāvimutto hoti. Evaṃ kho, kappa, jānato evaṃ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṃ mānasaṃ hoti vidhā samatikkantaṃ santaṃ suvimutta’’nti. Terasamaṃ.

'कप्प, भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील... कोणतेही रूप असो; त्या सर्व रूपाला – "हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही" – अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहून अनुपादाविमुक्त (आसक्तीशिवाय मुक्त) होतो. कोणतीही वेदना... कोणतीही संज्ञा... कोणतेही संस्कार... भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत, दूर किंवा जवळ असलेले कोणतेही विज्ञान असो; त्या सर्व विज्ञानाला – "हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही" – अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहून अनुपादाविमुक्त होतो. कप्प, अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीच्या या सचेतन शरीरात आणि बाहेरील सर्व निमित्तांमध्ये अहंकार, ममकार आणि मानापासून मुक्त, अभिमानाच्या तिन्ही प्रकारांचे उल्लंघन केलेले, शांत आणि सुविमुक्त मन होते.' तेरावे.

Dhammakathikavaggo dvādasamo.

धम्मकथिक वग्ग (वर्ग) बारावा समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Avijjā vijjā dve kathikā, bandhanā paripucchitā duve;

Saṃyojanaṃ upādānaṃ, sīlaṃ sutavā dve ca kappenāti.

अविज्जा, विज्जा, दोन कथिक सुत्ते, बंधन, दोन परिपुच्छित सुत्ते, संयोजन, उपादान, शील, सुतवा आणि कप्प यांची दोन सुत्ते.

13. Avijjāvaggo

१३. अविज्जावग्ग (अविद्या वर्ग)

1. Samudayadhammasuttaṃ

१. समुदयधम्मसुत्त

126. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā avijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

१२६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा एक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे गेले आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे विचारले – 'भन्ते, "अविज्जा, अविज्जा" (अविद्या) असे म्हटले जाते. भन्ते, अविज्जा म्हणजे काय? आणि किती प्रमाणात मनुष्य अविज्जाग्रस्त (अविद्येने ग्रासलेला) होतो?'

‘‘Idha[Pg.140], bhikkhu, assutavā puthujjano samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ ‘vayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ vedanaṃ ‘vayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayavayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ saññaṃ…pe… samudayadhamme saṅkhāre ‘samudayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhamme saṅkhāre ‘vayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘vayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti.

'भिक्खू, या जगात अश्रुतवान (धम्म न ऐकलेला) पृथग्जन उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या रूपाला "हे उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचे रूप आहे" असे यथाभूत (आहे तसे) जाणत नाही; नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या रूपाला "हे नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे रूप आहे" असे यथाभूत जाणत नाही; उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या रूपाला "हे उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे रूप आहे" असे यथाभूत जाणत नाही. उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या वेदनेला "ही उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाची वेदना आहे" असे यथाभूत जाणत नाही; नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या वेदनेला "ही नष्ट होणाऱ्या स्वभावाची वेदना आहे" असे यथाभूत जाणत नाही; उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या वेदनेला "ही उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाची वेदना आहे" असे यथाभूत जाणत नाही. उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या संज्ञेला... उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या संस्कारांना "हे उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचे संस्कार आहेत" असे यथाभूत जाणत नाही; नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या संस्कारांना "हे नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे संस्कार आहेत" असे यथाभूत जाणत नाही; उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या संस्कारांना "हे उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे संस्कार आहेत" असे यथाभूत जाणत नाही. उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या विज्ञानाला "हे उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचे विज्ञान आहे" असे यथाभूत जाणत नाही; नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या विज्ञानाला "हे नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे विज्ञान आहे" असे यथाभूत जाणत नाही; उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या विज्ञानाला "हे उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे विज्ञान आहे" असे यथाभूत जाणत नाही. भिक्खू, यालाच "अविज्जा" (अविद्या) म्हटले जाते; आणि एवढ्या प्रमाणात मनुष्य अविज्जाग्रस्त होतो.'

Evaṃ vutte, so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā vijjā’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

असे विचारले असता, त्या भिक्खूंनी भगवंतांना असे विचारले – 'भन्ते, "विज्जा, विज्जा" (विद्या) असे म्हटले जाते. भन्ते, विज्जा म्हणजे काय? आणि किती प्रमाणात मनुष्य विज्जाप्राप्त (विद्येने युक्त) होतो?'

‘‘Idha, bhikkhu, sutavā ariyasāvako samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ ‘vayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ vedanaṃ ‘vayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhammaṃ vedanaṃ ‘samudayavayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ saññaṃ… samudayadhamme saṅkhāre ‘samudayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhamme saṅkhāre ‘vayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘vayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Paṭhamaṃ.

'भिक्खू, या जगात श्रुतवान (धम्म ऐकलेला) आर्यश्रावक उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या रूपाला "हे उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचे रूप आहे" असे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो; नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या रूपाला "हे नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे रूप आहे" असे यथाभूत जाणतो; उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या रूपाला "हे उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे रूप आहे" असे यथाभूत जाणतो. उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या वेदनेला "ही उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाची वेदना आहे" असे यथाभूत जाणतो; नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या वेदनेला "ही नष्ट होणाऱ्या स्वभावाची वेदना आहे" असे यथाभूत जाणतो; उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या वेदनेला "ही उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाची वेदना आहे" असे यथाभूत जाणतो. उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या संज्ञेला... उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या संस्कारांना "हे उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचे संस्कार आहेत" असे यथाभूत जाणतो; नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या संस्कारांना "हे नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे संस्कार आहेत" असे यथाभूत जाणतो; उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या संस्कारांना "हे उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे संस्कार आहेत" असे यथाभूत जाणतो. उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाच्या विज्ञानाला "हे उत्पन्न होणाऱ्या स्वभावाचे विज्ञान आहे" असे यथाभूत जाणतो; नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या विज्ञानाला "हे नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे विज्ञान आहे" असे यथाभूत जाणतो; उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या विज्ञानाला "हे उत्पन्न आणि नष्ट होणाऱ्या स्वभावाचे विज्ञान आहे" असे यथाभूत जाणतो. भिक्खू, यालाच "विज्जा" (विद्या) म्हटले जाते; आणि एवढ्या प्रमाणात मनुष्य विज्जाप्राप्त होतो.' पहिले.

2. Dutiyasamudayadhammasuttaṃ

२. दुसरे समुदायधम्म सुत्त

127. Ekaṃ [Pg.141] samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

१२७. एकदा आयुष्यमान सारिपुत्त आणि आयुष्यमान महाकोट्ठिक वाराणशी येथील इसिपतनच्या मृगदावात (हरिणांच्या वनात) विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान महाकोट्ठिक संध्याकाळच्या वेळी ध्यानातून (एकांतातून) उठून... पे... एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान महाकोट्ठिकांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हटले— 'मित्र सारिपुत्त, ‘अविद्या, अविद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, अविद्या म्हणजे काय? आणि किती प्रमाणात मनुष्य अविद्येने ग्रस्त (अविद्यागत) होतो?'

‘‘Idhāvuso assutavā puthujjano samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ…pe… ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ vedanaṃ…pe… vayadhammaṃ vedanaṃ…pe… ‘samudayavayadhammā vedanā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ saññaṃ…pe… samudayadhamme saṅkhāre…pe… vayadhamme saṅkhāre…pe… samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ…pe… samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccati, āvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Dutiyaṃ.

“मित्र, येथे अश्रुतवान (ज्याला धम्माचे श्रवण लाभले नाही असा) पृथग्जन उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या रूपाला ‘उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेले रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही; नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या रूपाला... पे... ‘उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेले रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या वेदनेला... पे... नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या वेदनेला... पे... ‘उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेली वेदना’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या संज्ञेला... पे... उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या संस्कारांना... पे... नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या संस्कारांना... पे... उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या संस्कारांना ‘उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेले संस्कार’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या विज्ञानाला... पे... उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या विज्ञानाला ‘उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेले विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणत नाही. मित्र, यालाच अविद्या म्हणतात; आणि एवढ्याने मनुष्य अविद्येने ग्रस्त होतो.” दुसरे.

3. Tatiyasamudayadhammasuttaṃ

३. तिसरे समुदायधम्म सुत्त

128. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

१२८. एकदा आयुष्यमान सारिपुत्त आणि आयुष्यमान महाकोट्ठिक वाराणशी येथील इसिपतनच्या मृगदावात विहार करत होते... पे... एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान महाकोट्ठिकांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हटले— 'मित्र सारिपुत्त, ‘विद्या, विद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, विद्या म्हणजे काय? आणि किती प्रमाणात मनुष्य विद्येने युक्त (विद्यागत) होतो?'

‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako samudayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; vayadhammaṃ rūpaṃ…pe… samudayavayadhammaṃ rūpaṃ ‘samudayavayadhammaṃ rūpa’nti yathābhūtaṃ pajānāti; samudayadhammaṃ vedanaṃ…pe… samudayavayadhammā vedanā … samudayadhammaṃ saññaṃ…pe… samudayadhamme saṅkhāre… vayadhamme saṅkhāre… samudayavayadhamme saṅkhāre ‘samudayavayadhammā saṅkhārā’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Samudayadhammaṃ viññāṇaṃ… vayadhammaṃ viññāṇaṃ… samudayavayadhammaṃ viññāṇaṃ ‘samudayavayadhammaṃ viññāṇa’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Tatiyaṃ.

“मित्र, येथे श्रुतवान आर्यश्रावक उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या रूपाला ‘उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेले रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो; नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या रूपाला... पे... उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या रूपाला ‘उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेले रूप’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो. उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या वेदनेला... पे... उत्पन्न आणि नष्ट होणारी स्वभाव असलेली वेदना... उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या संज्ञेला... पे... उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या संस्कारांना... नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या संस्कारांना... उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या संस्कारांना ‘उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेले संस्कार’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो. उत्पन्न होणारा स्वभाव असलेल्या विज्ञानाला... नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या विज्ञानाला... उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेल्या विज्ञानाला ‘उत्पन्न आणि नष्ट होणारा स्वभाव असलेले विज्ञान’ म्हणून यथार्थपणे जाणतो. मित्र, यालाच विद्या म्हणतात; आणि एवढ्याने मनुष्य विद्येने युक्त होतो.” तिसरे.

4. Assādasuttaṃ

४. अस्साद सुत्त (आस्वाद सुत्त)

129. Bārāṇasiyaṃ [Pg.142] viharanti isipatane migadāye…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

१२९. वाराणशी येथील इसिपतनच्या मृगदावात विहार करत होते... पे... एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान महाकोट्ठिकांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हटले— 'मित्र सारिपुत्त, ‘अविद्या, अविद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, अविद्या म्हणजे काय? आणि किती प्रमाणात मनुष्य अविद्येने ग्रस्त होतो?'

‘‘Idhāvuso assutavā puthujjano rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Catutthaṃ.

“मित्र, येथे अश्रुतवान पृथग्जन रूपाचा आस्वाद (आनंद), त्याचा दोष (धोका) आणि त्यातून सुटका (मुक्ती) यथार्थपणे जाणत नाही. वेदनेचा... पे... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा आस्वाद, दोष आणि त्यातून सुटका यथार्थपणे जाणत नाही. मित्र, यालाच अविद्या म्हणतात; आणि एवढ्याने मनुष्य अविद्येने ग्रस्त होतो.” चौथे.

5. Dutiyaassādasuttaṃ

५. दुसरे अस्साद सुत्त

130. Bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

१३०. वाराणशी येथील इसिपतनच्या मृगदावात विहार करत होते... पे... 'मित्र सारिपुत्त, ‘विद्या, विद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, विद्या म्हणजे काय? आणि किती प्रमाणात मनुष्य विद्येने युक्त होतो?'

‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Pañcamaṃ.

“मित्र, येथे श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाचा आस्वाद, त्याचा दोष आणि त्यातून सुटका यथार्थपणे जाणतो. वेदनेचा... पे... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा आस्वाद, दोष आणि त्यातून सुटका यथार्थपणे जाणतो. मित्र, यालाच विद्या म्हणतात; आणि एवढ्याने मनुष्य विद्येने युक्त होतो.” पाचवे.

6. Samudayasuttaṃ

६. समुदय सुत्त

131. Bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

१३१. वाराणशी येथील इसिपतनच्या मृगदावात विहार करत होते... पे... 'मित्र सारिपुत्त, ‘अविद्या, अविद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, अविद्या म्हणजे काय? आणि किती प्रमाणात मनुष्य अविद्येने ग्रस्त होतो?'

‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“मित्र, येथे अश्रुतवान पृथग्जन रूपाची उत्पत्ती, त्याचा अस्त, त्याचा आस्वाद, त्याचा दोष आणि त्यातून सुटका यथार्थपणे जाणत नाही. वेदनेची... पे... संज्ञेची... संस्कारांची... विज्ञानाची उत्पत्ती, अस्त, आस्वाद, दोष आणि त्यातून सुटका यथार्थपणे जाणत नाही. मित्र, यालाच अविद्या म्हणतात; आणि एवढ्याने मनुष्य अविद्येने ग्रस्त होतो.” सहावे.

7. Dutiyasamudayasuttaṃ

७. दुसरे समुदय सुत्त

132. Bārāṇasiyaṃ [Pg.143] viharanti isipatane migadāye…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

१३२. वाराणशी येथील इसिपतनच्या मृगदावात विहार करत होते... पे... एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान महाकोट्ठिकांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हटले— 'मित्र सारिपुत्त, ‘विद्या, विद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, विद्या म्हणजे काय? आणि किती प्रमाणात मनुष्य विद्येने युक्त होतो?'

‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Sattamaṃ.

“मित्र, येथे श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाची उत्पत्ती, त्याचा अस्त, त्याचा आस्वाद, त्याचा दोष आणि त्यातून सुटका यथार्थपणे जाणतो. वेदनेची... पे... संज्ञेची... संस्कारांची... विज्ञानाची उत्पत्ती, अस्त, आस्वाद, दोष आणि त्यातून सुटका यथार्थपणे जाणतो. मित्र, यालाच विद्या म्हणतात; आणि एवढ्याने मनुष्य विद्येने युक्त होतो.” सातवे.

8. Koṭṭhikasuttaṃ

८. कोट्ठिक सुत्त

133. Bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

१३३. वाराणशी येथील इसिपतनच्या मृगदावात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्त संध्याकाळच्या वेळी... पे... एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान सारिपुत्तांनी आयुष्यमान महाकोट्ठिकांना असे म्हटले— 'मित्र कोट्ठिक, ‘अविद्या, अविद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, अविद्या म्हणजे काय? आणि किती प्रमाणात मनुष्य अविद्येने ग्रस्त होतो?'

‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti.

“मित्र, येथे अश्रुतवान पृथग्जन रूपाचा आस्वाद, त्याचा दोष आणि त्यातून सुटका यथार्थपणे जाणत नाही. वेदनेचा... पे... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा आस्वाद, दोष आणि त्यातून सुटका यथार्थपणे जाणत नाही. मित्र, यालाच अविद्या म्हणतात; आणि एवढ्याने मनुष्य अविद्येने ग्रस्त होतो.”

Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

असे म्हटले असता, आयुष्यमान सारिपुत्त आयुष्यमान महाकोट्ठिक यांना म्हणाले – “मित्र कोट्ठिक, ‘विद्या, विद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, विद्या म्हणजे काय आणि किती प्रमाणात मनुष्य विद्येला प्राप्त (विद्यागत) होतो?”

‘‘Idhāvuso sutavā ariyasāvako rūpassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“मित्र, येथे श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाचा आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) यथाभूत जाणतो. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथाभूत जाणतो. मित्र, यालाच ‘विद्या’ म्हटले जाते; आणि एवढ्याने मनुष्य विद्येला प्राप्त (विद्यागत) होतो.” आठवे.

9. Dutiyakoṭṭhikasuttaṃ

९. द्वितीय कोट्ठिक सुत्त

134. Bārāṇasiyaṃ [Pg.144] viharanti isipatane migadāye…pe… ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

१३४. वाराणसी येथे इसिपतन येथील मिगदाय वनात विहार करत असताना... “मित्र कोट्ठिक, ‘अविद्या, अविद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, अविद्या म्हणजे काय आणि किती प्रमाणात मनुष्य अविद्येला प्राप्त (अविद्यागत) होतो?”

‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti.

“मित्र, येथे अश्रुतवान पृथग्जन रूपाचा समुदय (उत्पत्ती), अस्त (लय), आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथाभूत जाणत नाही. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा समुदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथाभूत जाणत नाही. मित्र, यालाच ‘अविद्या’ म्हटले जाते; आणि एवढ्याने मनुष्य अविद्येला प्राप्त (अविद्यागत) होतो.”

Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti?

असे म्हटले असता, आयुष्यमान सारिपुत्त आयुष्यमान महाकोट्ठिक यांना म्हणाले – “मित्र कोट्ठिक, ‘विद्या, विद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, विद्या म्हणजे काय आणि किती प्रमाणात मनुष्य विद्येला प्राप्त (विद्यागत) होतो?”

‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhārānaṃ… viññāṇassa samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Navamaṃ.

“मित्र, येथे श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाचा समुदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथाभूत जाणतो. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा समुदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथाभूत जाणतो. मित्र, यालाच ‘विद्या’ म्हटले जाते; आणि एवढ्याने मनुष्य विद्येला प्राप्त (विद्यागत) होतो.” नववे.

10. Tatiyakoṭṭhikasuttaṃ

१०. तृतीय कोट्ठिक सुत्त

135. Taññeva nidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘avijjā, avijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā, kittāvatā ca avijjāgato hotī’’ti?

१३५. तेच निदान. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान सारिपुत्त आयुष्यमान महाकोट्ठिक यांना म्हणाले – “मित्र कोट्ठिक, ‘अविद्या, अविद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, अविद्या म्हणजे काय आणि किती प्रमाणात मनुष्य अविद्येला प्राप्त (अविद्यागत) होतो?”

‘‘Idhāvuso, assutavā puthujjano rūpaṃ nappajānāti, rūpasamudayaṃ nappajānāti, rūpanirodhaṃ nappajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Vedanaṃ nappajānāti…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ nappajānāti, viññāṇasamudayaṃ nappajānāti, viññāṇanirodhaṃ nappajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, avijjā; ettāvatā ca avijjāgato hotī’’ti.

“मित्र, येथे अश्रुतवान पृथग्जन रूप जाणत नाही, रूपाचा समुदय जाणत नाही, रूपनिरोध जाणत नाही, रूपनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) जाणत नाही. वेदना जाणत नाही... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान जाणत नाही, विज्ञानाचा समुदय जाणत नाही, विज्ञाननिरोध जाणत नाही, विज्ञाननिरोधगामिनी प्रतिपदा जाणत नाही. मित्र, यालाच ‘अविद्या’ म्हटले जाते; आणि एवढ्याने मनुष्य अविद्येला प्राप्त (अविद्यागत) होतो.”

Evaṃ [Pg.145] vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘vijjā, vijjā’ti, āvuso koṭṭhika, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vijjā, kittāvatā ca vijjāgato hotī’’ti? ‘‘Idhāvuso, sutavā ariyasāvako rūpaṃ pajānāti, rūpasamudayaṃ pajānāti, rūpanirodhaṃ pajānāti, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ pajānāti, viññāṇasamudayaṃ pajānāti, viññāṇanirodhaṃ pajānāti, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānāti. Ayaṃ vuccatāvuso, vijjā; ettāvatā ca vijjāgato hotī’’ti. Dasamaṃ.

असे म्हटले असता, आयुष्यमान सारिपुत्त आयुष्यमान महाकोट्ठिक यांना म्हणाले – “मित्र कोट्ठिक, ‘विद्या, विद्या’ असे म्हटले जाते. मित्र, विद्या म्हणजे काय आणि किती प्रमाणात मनुष्य विद्येला प्राप्त (विद्यागत) होतो?” “मित्र, येथे श्रुतवान आर्यश्रावक रूप जाणतो, रूपाचा समुदय जाणतो, रूपनिरोध जाणतो, रूपनिरोधगामिनी प्रतिपदा जाणतो. वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान जाणतो, विज्ञानाचा समुदय जाणतो, विज्ञाननिरोध जाणतो, विज्ञाननिरोधगामिनी प्रतिपदा जाणतो. मित्र, यालाच ‘विद्या’ म्हटले जाते; आणि एवढ्याने मनुष्य विद्येला प्राप्त (विद्यागत) होतो.” दहावे.

Avijjāvaggo terasamo.

अविद्या वर्ग तेरावा.

Tassuddānaṃ –

त्याची उद्दान (अनुक्रमणिका) –

Samudayadhamme tīṇi, assādo apare duve;

Samudaye ca dve vuttā, koṭṭhike apare tayoti.

समुदयधम्म (सूत्रे) तीन, आस्वाद इतर दोन; समुदय दोन सांगितले आहेत, आणि कोट्ठिक इतर तीन आहेत.

14. Kukkuḷavaggo

१४. कुक्कुळ वर्ग

1. Kukkuḷasuttaṃ

१. कुक्कुळ सुत्त

136. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, kukkuḷaṃ, vedanā kukkuḷā, saññā kukkuḷā, saṅkhārā kukkuḷā, viññāṇaṃ kukkuḷaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

१३६. सावत्थी येथील निदान. “भिक्खून्नों, रूप हे तप्त निखाऱ्यांसारखे (कुक्कुळ) आहे, वेदना तप्त निखाऱ्यांसारखी आहे, संज्ञा तप्त निखाऱ्यांसारखी आहे, संस्कार तप्त निखाऱ्यांसारखे आहेत, विज्ञान तप्त निखाऱ्यांसारखे आहे. भिक्खून्नों, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयीही निर्वेद (उदासीनता) पावतो, वेदनेविषयीही निर्वेद पावतो, संज्ञेविषयीही निर्वेद पावतो, संस्कारांविषयीही निर्वेद पावतो, विज्ञानाविषयीही निर्वेद पावतो. निर्वेद पावल्याने तो विरक्त होतो; विरागामुळे मुक्त होतो. मुक्त झाल्यावर ‘मुक्त झाले’ असे ज्ञान होते. ‘जन्म क्षीण झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरले नाही’ हे तो जाणतो.” पहिले.

2. Aniccasuttaṃ

२. अनिच्च सुत्त

137. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo. Vedanā aniccā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo’’ti. Dutiyaṃ.

१३७. सावत्थी येथील निदान. “भिक्खून्नों, जे अनित्य आहे, त्यावरील तुमची इच्छा (छंद) तुम्ही सोडून दिली पाहिजे. आणि भिक्खून्नों, अनित्य काय आहे? भिक्खून्नों, रूप अनित्य आहे; त्यावरील तुमची इच्छा तुम्ही सोडून दिली पाहिजे. वेदना अनित्य आहे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे; त्यावरील तुमची इच्छा तुम्ही सोडून दिली पाहिजे. भिक्खून्नों, जे अनित्य आहे, त्यावरील तुमची इच्छा तुम्ही सोडून दिली पाहिजे.” दुसरे.

3. Dutiyaaniccasuttaṃ

३. द्वितीय अनिच्च सुत्त

138. Sāvatthinidānaṃ[Pg.146]. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo’’ti. Tatiyaṃ.

१३८. सावत्थी येथील निदान. “भिक्खून्नों, जे अनित्य आहे, त्यावरील तुमचा राग (आसक्ती) तुम्ही सोडून दिला पाहिजे. आणि भिक्खून्नों, अनित्य काय आहे? भिक्खून्नों, रूप अनित्य आहे; त्यावरील तुमचा राग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे. वेदना अनित्य आहे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे; त्यावरील तुमचा राग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे. भिक्खून्नों, जे अनित्य आहे, त्यावरील तुमचा राग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे.” तिसरे.

4. Tatiyaaniccasuttaṃ

४. तृतीय अनिच्च सुत्त

139. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chandarāgo pahātabbo. Vedanā aniccā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti. Catutthaṃ.

१३९. सावत्थी येथील निदान. “भिक्खून्नों, जे अनित्य आहे, त्यावरील तुमचा छंदराग (इच्छा आणि आसक्ती) तुम्ही सोडून दिला पाहिजे. आणि भिक्खून्नों, अनित्य काय आहे? भिक्खून्नों, रूप अनित्य आहे; त्यावरील तुमचा छंदराग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे. वेदना अनित्य आहे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनित्य आहे; त्यावरील तुमचा छंदराग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे. भिक्खून्नों, जे अनित्य आहे, त्यावरील तुमचा छंदराग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे.” चौथे.

5. Dukkhasuttaṃ

५. दुक्ख सुत्त

140. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chando pahātabbo…pe… yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chando pahātabbo’’ti. Pañcamaṃ.

१४०. सावत्थी येथील निदान. “भिक्खून्नों, जे दुःख आहे, त्यावरील तुमची इच्छा तुम्ही सोडून दिली पाहिजे... जे दुःख आहे, त्यावरील तुमची इच्छा तुम्ही सोडून दिली पाहिजे.” पाचवे.

6. Dutiyadukkhasuttaṃ

६. द्वितीय दुक्ख सुत्त

141. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo…pe… yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo’’ti. Chaṭṭhaṃ.

१४१. सावत्थी येथील निदान. “भिक्खून्नों, जे दुःख आहे, त्यावरील तुमचा राग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे... जे दुःख आहे, त्यावरील तुमचा राग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे.” सहावे.

7. Tatiyadukkhasuttaṃ

७. तृतीय दुक्ख सुत्त

142. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo…pe… yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti. Sattamaṃ.

१४२. सावत्थी येथील निदान. “भिक्खून्नों, जे दुःख आहे, त्यावरील तुमचा छंदराग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे... जे दुःख आहे, त्यावरील तुमचा छंदराग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे.” सातवे.

8. Anattasuttaṃ

८. अनत्त सुत्त

143. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpaṃ, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo. Vedanā anattā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra vo chando pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo’’ti. Aṭṭhamaṃ.

१४३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूहो, जे अनात्म आहे, त्याविषयीची तुमची इच्छा (छंद) तुम्ही सोडून दिली पाहिजे. आणि भिक्षूहो, अनात्म काय आहे? भिक्षूहो, रूप अनात्म आहे; त्याविषयीची तुमची इच्छा तुम्ही सोडून दिली पाहिजे. वेदना अनात्म आहे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे; त्याविषयीची तुमची इच्छा तुम्ही सोडून दिली पाहिजे. भिक्षूहो, जे अनात्म आहे, त्याविषयीची तुमची इच्छा तुम्ही सोडून दिली पाहिजे.” आठवे सूत्र.

9. Dutiyaanattasuttaṃ

९. दुसरे अनात्म सूत्र

144. Sāvatthinidānaṃ[Pg.147]. ‘‘Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo rāgo pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpaṃ, bhikkhave, anattā; tatra vo rāgo pahātabbo. Vedanā anattā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra vo rāgo pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo rāgo pahātabbo’’ti. Navamaṃ.

१४४. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूहो, जे अनात्म आहे, त्याविषयीची तुमची आसक्ती (राग) तुम्ही सोडून दिली पाहिजे. आणि भिक्षूहो, अनात्म काय आहे? भिक्षूहो, रूप अनात्म आहे; त्याविषयीची तुमची आसक्ती तुम्ही सोडून दिली पाहिजे. वेदना अनात्म आहे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे; त्याविषयीची तुमची आसक्ती तुम्ही सोडून दिली पाहिजे. भिक्षूहो, जे अनात्म आहे, त्याविषयीची तुमची आसक्ती तुम्ही सोडून दिली पाहिजे.” नववे सूत्र.

10. Tatiyaanattasuttaṃ

१०. तिसरे अनात्म सूत्र

145. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpaṃ, bhikkhave, anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Vedanā anattā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā; tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti. Dasamaṃ.

१४५. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूहो, जे अनात्म आहे, त्याविषयीचा तुमचा छंदराग (इच्छा आणि आसक्ती) तुम्ही सोडून दिला पाहिजे. आणि भिक्षूहो, अनात्म काय आहे? भिक्षूहो, रूप अनात्म आहे; त्याविषयीचा तुमचा छंदराग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे. वेदना अनात्म आहे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अनात्म आहे; त्याविषयीचा तुमचा छंदराग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे. भिक्षूहो, जे अनात्म आहे, त्याविषयीचा तुमचा छंदराग तुम्ही सोडून दिला पाहिजे.” दहावे सूत्र.

11. Nibbidābahulasuttaṃ

११. निब्बिदाबहुल सूत्र

146. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe nibbidābahulo vihareyya. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe nibbidābahulo vihareyya. Yo rūpe nibbidābahulo viharanto, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe nibbidābahulo viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti; so rūpaṃ parijānaṃ vedanaṃ parijānaṃ saññaṃ parijānaṃ saṅkhāre parijānaṃ viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Ekādasamaṃ.

१४६. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूहो, श्रद्धेने गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेल्या कुलपुत्रासाठी हाच धर्माला अनुकूल असा मार्ग (अनुधर्म) आहे – की त्याने रूपाविषयी अत्यंत विरक्त (निब्बिदाबहुल) होऊन राहावे. वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी... विज्ञानाविषयी अत्यंत विरक्त होऊन राहावे. जो रूपाविषयी अत्यंत विरक्त होऊन राहतो, वेदनेविषयी... संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी... विज्ञानाविषयी अत्यंत विरक्त होऊन राहतो, तो रूपाचे पूर्ण आकलन करतो, वेदनेचे... संज्ञेचे... संस्कारांचे... विज्ञानाचे पूर्ण आकलन करतो. रूपाचे पूर्ण आकलन करणारा, वेदनेचे पूर्ण आकलन करणारा, संज्ञेचे पूर्ण आकलन करणारा, संस्कारांचे पूर्ण आकलन करणारा, विज्ञानाचे पूर्ण आकलन करणारा मनुष्य रूपापासून मुक्त होतो, वेदनेपासून मुक्त होतो, संज्ञेपासून मुक्त होतो, संस्कारांपासून मुक्त होतो, विज्ञानापासून मुक्त होतो; तो जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव (आक्रोश), दुःख, दौर्मनस्य (मानसिक दुःख) आणि उपायास (निराशा) यांपासून मुक्त होतो. ‘तो सर्व दुःखापासून मुक्त होतो,’ असे मी सांगतो.” अकरावे सूत्र.

12. Aniccānupassīsuttaṃ

१२. अनिच्चानुपस्सी सूत्र

147. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe aniccānupassī vihareyya. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe aniccānupassī vihareyya…pe… ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Dvādasamaṃ.

१४७. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूहो, श्रद्धेने गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेल्या कुलपुत्रासाठी हाच धर्माला अनुकूल असा मार्ग आहे – की त्याने रूपाला अनित्य म्हणून पाहत (अनिच्चानुपस्सी) राहावे. वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला अनित्य म्हणून पाहत राहावे... (पूर्ववत)... ‘तो सर्व दुःखापासून मुक्त होतो,’ असे मी सांगतो.” बारावे सूत्र.

13. Dukkhānupassīsuttaṃ

१३. दुक्खानुपुस्सी सूत्र

148. Sāvatthinidānaṃ[Pg.148]. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe dukkhānupassī vihareyya. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe dukkhānupassī vihareyya…pe… ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Terasamaṃ.

१४८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूहो, श्रद्धेने गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेल्या कुलपुत्रासाठी हाच धर्माला अनुकूल असा मार्ग आहे – की त्याने रूपाला दुःख म्हणून पाहत (दुक्खानुपुस्सी) राहावे. वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला दुःख म्हणून पाहत राहावे... (पूर्ववत)... ‘तो सर्व दुःखापासून मुक्त होतो,’ असे मी सांगतो.” तेरावे सूत्र.

14. Anattānupassīsuttaṃ

१४. अनत्त्यानुपस्सी सूत्र

149. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti – yaṃ rūpe anattānupassī vihareyya. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe anattānupassī vihareyya. (So rūpe) anattānupassī viharanto, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe anattānupassī viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ parijānāti. So rūpaṃ parijānaṃ vedanaṃ parijānaṃ saññaṃ parijānaṃ saṅkhāre parijānaṃ viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī’’ti. Cuddasamaṃ.

१४९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूहो, श्रद्धेने गृहत्याग करून प्रव्रजित झालेल्या कुलपुत्रासाठी हाच धर्माला अनुकूल असा मार्ग आहे – की त्याने रूपाला अनात्म म्हणून पाहत (अनत्त्यानुपस्सी) राहावे. वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला अनात्म म्हणून पाहत राहावे. तो रूपाला अनात्म म्हणून पाहत राहणारा, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला अनात्म म्हणून पाहत राहणारा रूपाचे पूर्ण आकलन करतो, वेदनेचे... संज्ञेचे... संस्कारांचे... विज्ञानाचे पूर्ण आकलन करतो. रूपाचे पूर्ण आकलन करणारा, वेदनेचे पूर्ण आकलन करणारा, संज्ञेचे पूर्ण आकलन करणारा, संस्कारांचे पूर्ण आकलन करणारा, विज्ञानाचे पूर्ण आकलन करणारा मनुष्य रूपापासून मुक्त होतो, वेदनेपासून मुक्त होतो, संज्ञेपासून मुक्त होतो, संस्कारांपासून मुक्त होतो, विज्ञानापासून मुक्त होतो; तो जन्म, जरा, मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य आणि उपायास यांपासून मुक्त होतो. ‘तो सर्व दुःखापासून मुक्त होतो,’ असे मी सांगतो.” चौदावे सूत्र.

Kukkuḷavaggo cuddasamo.

चौदावा कुक्कुळवर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) -

Kukkuḷā tayo aniccena, dukkhena apare tayo;

Anattena tayo vuttā, kulaputtena dve dukāti.

कुक्कुळ सूत्र, अनित्याविषयी तीन सूत्रे, दुःखाविषयी इतर तीन सूत्रे, अनात्माविषयी तीन सूत्रे आणि कुलपुत्राविषयी दोन द्विक (चार सूत्रे) सांगितले आहेत.

15. Diṭṭhivaggo

१५. दिट्ठिवर्ग (दृष्टिवर्ग)

1. Ajjhattasuttaṃ

१. अज्झत्त सूत्र (अंतर्गत सूत्र)

150. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Vedanāya sati…pe… saññāya [Pg.149] sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhadukkha’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

१५०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूहो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान (आसक्तीने स्वीकार) करून, स्वतःच्या अंतरात (अध्यात्म) सुख-दुःख उत्पन्न होते?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत (भगवंतांवरच आधारित आहेत)...” “भिक्षूहो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून स्वतःच्या अंतरात सुख-दुःख उत्पन्न होते. वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचा उपादान करून स्वतःच्या अंतरात सुख-दुःख उत्पन्न होते. भिक्षूहो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?” “दुःखकारक आहे, भन्ते.” “जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याचा उपादान न करता काय स्वतःच्या अंतरात सुख-दुःख उत्पन्न होऊ शकते का?” “नाही, भन्ते.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?” “दुःखकारक आहे, भन्ते.” “जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याचा उपादान न करता काय स्वतःच्या अंतरात सुख-दुःख उत्पन्न होऊ शकते का?” “नाही, भन्ते.” “असे पाहणारा... (पूर्ववत)... ‘या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही’ हे तो जाणतो.” पहिले सूत्र.

2. Etaṃmamasuttaṃ

२. एतं मम सूत्र (हे माझे आहे सूत्र)

151. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa …pe… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti samanupasseyyāti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti samanupasseyyāti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ..pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

१५१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश धरून मनुष्य असे पाहतो की— 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे'?" "भन्ते, आमचे धर्म भगवन्तमूलक आहेत..." पे... "भिक्षूंनो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश धरून... पे... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश धरून मनुष्य असे पाहतो की— 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे'. भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भन्ते." ...पे... जे परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला उपादान न करता कोणी असे पाहू शकेल का की— 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे'?" "नाही, भन्ते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भन्ते." ...पे... जे परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला उपादान न करता कोणी असे पाहू शकेल का की— 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे'?" "नाही, भन्ते." "असे पाहणारा... पे... 'या अस्तित्वासाठी आता काही उरलेले नाही' हे तो जाणतो." दुसरे.

3. Soattāsuttaṃ

३. सोअत्ता सुत्त

152. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…. ‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Vedanāya…pe… saññāya… saṅkhāresu [Pg.150] …pe… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti.

१५२. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की— 'जो आत्मा आहे तोच लोक आहे; मृत्यूनंतर मी नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील स्वभावाचा होईन'?" "भन्ते, आमचे धर्म भगवन्तमूलक आहेत..." पे... "भिक्षूंनो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की— 'जो आत्मा आहे तोच लोक आहे; मृत्यूनंतर मी नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील स्वभावाचा होईन'. वेदना... पे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की— 'जो आत्मा आहे तोच लोक आहे; मृत्यूनंतर मी नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील स्वभावाचा होईन'."

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātīti. Tatiyaṃ.

"भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भन्ते." "आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखद आहे की सुखद?" "दुःखद, भन्ते." "आणि जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की— 'जो आत्मा आहे तोच लोक आहे; मृत्यूनंतर मी नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील स्वभावाचा होईन'?" "नाही, भन्ते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भन्ते." "आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखद आहे की सुखद?" "दुःखद, भन्ते." "आणि जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की— 'जो आत्मा आहे तोच लोक आहे; मृत्यूनंतर मी नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील स्वभावाचा होईन'?" "नाही, भन्ते." असे पाहणारा... पे... 'या अस्तित्वासाठी आता काही उरलेले नाही' हे तो जाणतो. तिसरे.

4. Nocamesiyāsuttaṃ

४. नो च मे सिया सुत्त

153. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa, evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Catutthaṃ.

१५३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की— 'मी नसेन आणि माझेही काही नसेल; मी होणार नाही आणि माझेही काही होणार नाही'?" "भन्ते, आमचे धर्म भगवन्तमूलक आहेत..." पे... "भिक्षूंनो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की— 'मी नसेन आणि माझेही काही नसेल; मी होणार नाही आणि माझेही काही होणार नाही'. वेदना अस्तित्वात असताना... संज्ञा अस्तित्वात असताना... संस्कार अस्तित्वात असताना... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की— 'मी नसेन आणि माझेही काही नसेल; मी होणार नाही आणि माझेही काही होणार नाही'. भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भन्ते." "आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखद आहे की सुखद?" "दुःखद, भन्ते." "आणि जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की— 'मी नसेन आणि माझेही काही नसेल; मी होणार नाही आणि माझेही काही होणार नाही'?" "नाही, भन्ते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भन्ते." "आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखद आहे की सुखद?" "दुःखद, भन्ते." "आणि जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की— 'मी नसेन आणि माझेही काही नसेल; मी होणार नाही आणि माझेही काही होणार नाही'?" "नाही, भन्ते." "असे पाहणारा... पे... 'या अस्तित्वासाठी आता काही उरलेले नाही' हे तो जाणतो." चौथे.

5. Micchādiṭṭhisuttaṃ

५. मिच्छादिट्ठि सुत्त

154. Sāvatthinidānaṃ[Pg.151]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa micchādiṭṭhi uppajjatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa micchādiṭṭhi uppajjati. Vedanāya sati… micchādiṭṭhi uppajjati. Saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa micchādiṭṭhi uppajjati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya micchādiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya micchādiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.‘Pañcamaṃ.

१५४. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश धरून मिथ्या दृष्टी उत्पन्न होते?" "भन्ते, आमचे धर्म भगवन्तमूलक आहेत..." पे... "भिक्षूंनो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश धरून मिथ्या दृष्टी उत्पन्न होते. वेदना अस्तित्वात असताना... मिथ्या दृष्टी उत्पन्न होते. संज्ञा अस्तित्वात असताना... संस्कार अस्तित्वात असताना... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश धरून मिथ्या दृष्टी उत्पन्न होते. भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भन्ते." "आणि जे अनित्य आहे... पे... त्याला उपादान न करता मिथ्या दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का?" "नाही, भन्ते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भन्ते." "आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखद आहे की सुखद?" "दुःखद, भन्ते." "आणि जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला उपादान न करता मिथ्या दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का?" "नाही, भन्ते." "असे पाहणारा... पे... 'या अस्तित्वासाठी आता काही उरलेले नाही' हे तो जाणतो." पाचवे.

6. Sakkāyadiṭṭhisuttaṃ

६. सक्कायदिट्ठि सुत्त

155. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa sakkāyadiṭṭhi uppajjatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa sakkāyadiṭṭhi uppajjati. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa sakkāyadiṭṭhi uppajjati. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya sakkāyadiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya sakkāyadiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

१५५. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश धरून सत्काय-दृष्टी (सक्कायदिट्ठि) उत्पन्न होते?" "भंते, आमचे धर्म भगवंतांवरच आधारित आहेत..." "भिक्षूंनो, रूप असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश धरून सत्काय-दृष्टी उत्पन्न होते. वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश धरून सत्काय-दृष्टी उत्पन्न होते. भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "जे अनित्य आहे...पे०... काय त्याचा उपादान न करता सत्काय-दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का?" "नाही, भंते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "जे अनित्य आहे...पे०... काय त्याचा उपादान न करता सत्काय-दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का?" "नाही, भंते." "असे पाहणारा...पे०... 'या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' हे तो जाणतो." सहावे सूत्र.

7. Attānudiṭṭhisuttaṃ

७. आत्मानुदृष्टी सूत्र (अत्तानुदिट्ठिसुत्त)

156. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa attānudiṭṭhi uppajjatī’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa attānudiṭṭhi uppajjati. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa attānudiṭṭhi uppajjati[Pg.152]. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya attānudiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya attānudiṭṭhi uppajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

१५६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश धरून आत्मानुदृष्टी (अत्तानुदिट्ठि) उत्पन्न होते?" "भंते, आमचे धर्म भगवंतांवरच आधारित आहेत..." "भिक्षूंनो, रूप असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश धरून आत्मानुदृष्टी उत्पन्न होते. वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश धरून आत्मानुदृष्टी उत्पन्न होते. भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "जे अनित्य आहे...पे०... काय त्याचा उपादान न करता आत्मानुदृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का?" "नाही, भंते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "जे अनित्य आहे...पे०... काय त्याचा उपादान न करता आत्मानुदृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का?" "नाही, भंते." "असे पाहणारा...पे०... 'या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' हे तो जाणतो." सातवे सूत्र.

8. Abhinivesasuttaṃ

८. अभिनिवेश सूत्र (अभिनिवेससुत्त)

157. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhā. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya uppajjeyyuṃ saṃyojanābhinivesavinibandhā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

१५७. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश धरून संयोजन, अभिनिवेश आणि विनिबंध उत्पन्न होतात?" "भंते, आमचे धर्म भगवंतांवरच आधारित आहेत..." "भिक्षूंनो, रूप असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश धरून संयोजन, अभिनिवेश आणि विनिबंध उत्पन्न होतात. वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश धरून संयोजन, अभिनिवेश आणि विनिबंध उत्पन्न होतात. भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "जे अनित्य आहे...पे०... काय त्याचा उपादान न करता संयोजन, अभिनिवेश आणि विनिबंध उत्पन्न होऊ शकतात का?" "नाही, भंते."...पे०... "असे पाहणारा...पे०... 'या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' हे तो जाणतो." आठवे सूत्र.

9. Dutiyaabhinivesasuttaṃ

९. द्वितीय अभिनिवेश सूत्र (दुतियअभिनिवेससुत्त)

158. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā. Vedanāya sati … saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa uppajjanti saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ…pe… api nu taṃ anupādāya uppajjeyyuṃ saṃyojanābhinivesavinibandhājjhosānā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Navamaṃ.

१५८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश धरून संयोजन, अभिनिवेश, विनिबंध आणि अध्यवसान (अज्झोसान) उत्पन्न होतात?" "भंते, आमचे धर्म भगवंतांवरच आधारित आहेत..." "भिक्षूंनो, रूप असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश धरून संयोजन, अभिनिवेश, विनिबंध आणि अध्यवसान उत्पन्न होतात. वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश धरून संयोजन, अभिनिवेश, विनिबंध आणि अध्यवसान उत्पन्न होतात. भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "जे अनित्य आहे...पे०... काय त्याचा उपादान न करता संयोजन, अभिनिवेश, विनिबंध आणि अध्यवसान उत्पन्न होऊ शकतात का?" "नाही, भंते."...पे०... "असे पाहणारा...पे०... 'या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' हे तो जाणतो." नवे सूत्र.

10. Ānandasuttaṃ

१०. आनंद सूत्र (आनंदसुत्त)

159. Sāvatthinidānaṃ[Pg.153]. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

१५९. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा आयुष्यमान आनंद भगवंतांकडे गेले; आणि भगवंतांना वंदन करून एका बाजूला बसले... एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना असे म्हटले – "भंते, बरे होईल जर भगवंतांनी मला संक्षेपात धम्म उपदेश केला, जेणेकरून भगवंतांकडून धम्म ऐकून मी एकटा, एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरेन."

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dasamaṃ.

"आनंदा, तुला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?" "दुःखकारक, भंते." "जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' अशा प्रकारे पाहणे योग्य आहे का?" "नाही, भंते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य, भंते." "जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?" "दुःखकारक, भंते." "जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' अशा प्रकारे पाहणे योग्य आहे का?" "नाही, भंते." "असे पाहणारा...पे०... 'या अस्तित्वासाठी आता काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' हे तो जाणतो." दहावे सूत्र.

Diṭṭhivaggo pañcadasamo.

पंधरावा दृष्टी वर्ग (दिठ्ठिवग्गो).

Tassuddānaṃ –

त्याचा संग्रह (उद्दान) –

Ajjhattikaṃ etaṃmama, soattā nocamesiyā;

Micchāsakkāyattānu dve, abhinivesā ānandenāti.

अध्यात्मिक (अज्झत्तिक), एतं मम (हे माझे), सो अत्ता (तो आत्मा), नो च मे सिया, मिच्छादिट्ठि, सक्कायदिट्ठि, अत्तानुदिट्ठि, दोन अभिनिवेश आणि आनंद सूत्र.

Uparipaṇṇāsako samatto.

उपरिपण्णासक समाप्त.

Tassa uparipaṇṇāsakassa vagguddānaṃ –

त्या उपरिपण्णासकाचा वर्ग-संग्रह (वग्गुद्दान) –

Anto dhammakathikā vijjā, kukkuḷaṃ diṭṭhipañcamaṃ;

Tatiyo paṇṇāsako vutto, nipātoti pavuccatīti.

अंत (अन्त), धम्मकथिक, विज्जा, कुक्कुळ आणि पाचवा दृष्टी वर्ग; हा तिसरा पण्णासक (पन्नास सूत्रांचा समूह) म्हटला जातो.

Khandhasaṃyuttaṃ samattaṃ.

खंधसंयुत्त (स्कंधसंयुक्त) समाप्त.

2. Rādhasaṃyuttaṃ

२. राधसंयुत्त (राधसंयुक्त)

1. Paṭhamavaggo

१. पहिला वर्ग (प्रथम वग्गो)

1. Mārasuttaṃ

१. मार सूत्र (मारसुत्त)

160. Sāvatthinidānaṃ[Pg.154]. Atha kho āyasmā rādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca –

१६०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. तेव्हा आयुष्यमान राध भगवंतांकडे गेले; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले –

‘‘‘Māro, māro’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, māro’’ti? ‘‘Rūpe kho, rādha, sati māro vā assa māretā vā yo vā pana mīyati. Tasmātiha tvaṃ, rādha, rūpaṃ māroti passa, māretāti passa, mīyatīti passa, rogoti passa, gaṇḍoti passa, sallanti passa, aghanti passa, aghabhūtanti passa. Ye naṃ evaṃ passanti te sammā passanti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati māro vā assa māretā vā yo vā pana mīyati. Tasmātiha tvaṃ, rādha, viññāṇaṃ māroti passa, māretāti passa, mīyatīti passa, rogoti passa, gaṇḍoti passa, sallanti passa, aghanti passa, aghabhūtanti passa. Ye naṃ evaṃ passanti, te sammā passantī’’ti.

“'मार, मार' (मृत्यू) असे म्हटले जाते, भन्ते. भन्ते, कोणत्या अर्थाने 'मार' म्हटले जाते?” “राधा, रूप अस्तित्वात असताना मार, किंवा मारणारा, किंवा जो मरतो तो असू शकतो. म्हणून, राधा, तू रूपाला 'मार' म्हणून पाहा, 'मारणारा' म्हणून पाहा, 'मरणारा' म्हणून पाहा, 'रोग' म्हणून पाहा, 'गंड' (गळू) म्हणून पाहा, 'शल्य' (काटा) म्हणून पाहा, 'दुःख' म्हणून पाहा, 'दुःखमय' म्हणून पाहा. जे या रूपाला अशा प्रकारे पाहतात, ते योग्य प्रकारे (सम्यक) पाहतात. वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना मार, किंवा मारणारा, किंवा जो मरतो तो असू शकतो. म्हणून, राधा, तू विज्ञानाला 'मार' म्हणून पाहा, 'मारणारा' म्हणून पाहा, 'मरणारा' म्हणून पाहा, 'रोग' म्हणून पाहा, 'गंड' म्हणून पाहा, 'शल्य' म्हणून पाहा, 'दुःख' म्हणून पाहा, 'दुःखमय' म्हणून पाहा. जे या विज्ञानाला अशा प्रकारे पाहतात, ते योग्य प्रकारे पाहतात.”

‘‘Sammādassanaṃ pana, bhante, kimatthiya’’nti? ‘‘Sammādassanaṃ kho, rādha, nibbidatthaṃ’’. ‘‘Nibbidā pana, bhante, kimatthiyā’’ti? ‘‘Nibbidā kho, rādha, virāgatthā’’. ‘‘Virāgo pana, bhante, kimatthiyo’’ti? ‘‘Virāgo kho, rādha, vimuttattho’’. ‘‘Vimutti pana, bhante, kimatthiyā’’ti? ‘‘Vimutti kho, rādha, nibbānatthā’’. ‘‘Nibbānaṃ pana, bhante, kimatthiya’’nti? ‘‘Accayāsi, rādha, pañhaṃ, nāsakkhi pañhassa pariyantaṃ gahetuṃ. Nibbānogadhañhi, rādha, brahmacariyaṃ vussati, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosāna’’nti. Paṭhamaṃ.

“परंतु भन्ते, सम्यक दर्शनाचा काय उद्देश आहे?” “राधा, सम्यक दर्शनाचा उद्देश निर्वेदासाठी (उदासीनता/वैराग्य) आहे.” “परंतु भन्ते, निर्वेदाचा काय उद्देश आहे?” “राधा, निर्वेदाचा उद्देश विरागासाठी (आसक्तीमुक्ती) आहे.” “परंतु भन्ते, विरागाचा काय उद्देश आहे?” “राधा, विरागाचा उद्देश विमुक्तीसाठी आहे.” “परंतु भन्ते, विमुक्तीचा काय उद्देश आहे?” “राधा, विमुक्तीचा उद्देश निर्वाणासाठी आहे.” “परंतु भन्ते, निर्वाणाचा काय उद्देश आहे?” “राधा, तू प्रश्नाची सीमा ओलांडली आहेस, तू प्रश्नाचा अंत गाठू शकला नाहीस. कारण, राधा, हे ब्रह्मचर्य निर्वाणात विलीन होणारे, निर्वाण-परायण आणि निर्वाण-पर्यवसान असणारे आहे.” पहिले सुत्त.

2. Sattasuttaṃ

२. सत्तसुत्त (प्राणी सुत्त)

161. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘satto, satto’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante[Pg.155], sattoti vuccatī’’ti? ‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto, tatra visatto, tasmā sattoti vuccati. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, tatra satto, tatra visatto, tasmā sattoti vuccati’’.

१६१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राधा भगवंतांना म्हणाले – “'सत्त, सत्त' (प्राणी/जीव) असे म्हटले जाते, भन्ते. भन्ते, कोणत्या अर्थाने 'सत्त' म्हटले जाते?” “राधा, रूपात जी इच्छा (छंद), जो राग, जी प्रीती (नंदी), जी तृष्णा आहे; तिथे तो अडकतो (आसक्त होतो), तिथे तो पूर्णपणे अडकतो, म्हणून त्याला 'सत्त' म्हटले जाते. वेदनेत... संज्ञेत... संस्कारांमध्ये... विज्ञानात जी इच्छा, जो राग, जी प्रीती, जी तृष्णा आहे; तिथे तो अडकतो, तिथे तो पूर्णपणे अडकतो, म्हणून त्याला 'सत्त' म्हटले जाते.”

‘‘Seyyathāpi, rādha, kumārakā vā kumārikāyo vā paṃsvāgārakehi kīḷanti. Yāvakīvañca tesu paṃsvāgārakesu avigatarāgā honti avigatacchandā avigatapemā avigatapipāsā avigatapariḷāhā avigatataṇhā, tāva tāni paṃsvāgārakāni allīyanti keḷāyanti dhanāyanti mamāyanti. Yato ca kho, rādha, kumārakā vā kumārikāyo vā tesu paṃsvāgārakesu vigatarāgā honti vigatacchandā vigatapemā vigatapipāsā vigatapariḷāhā vigatataṇhā, atha kho tāni paṃsvāgārakāni hatthehi ca pādehi ca vikiranti vidhamanti viddhaṃsenti vikīḷaniyaṃ karonti. Evameva kho, rādha, tumhepi rūpaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Vedanaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Saññaṃ… saṅkhāre vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Viññāṇaṃ vikiratha vidhamatha viddhaṃsetha vikīḷaniyaṃ karotha taṇhākkhayāya paṭipajjatha. Taṇhākkhayo hi, rādha, nibbāna’’nti. Dutiyaṃ.

“राधा, जसे लहान मुले किंवा मुली मातीच्या घरांशी खेळतात. जोपर्यंत त्या मातीच्या घरांबद्दल त्यांच्या मनात आसक्ती (राग), इच्छा (छंद), प्रेम, तहान (पिपासा), तळमळ (परिळाह) आणि तृष्णा दूर झालेली नसते, तोपर्यंत ते त्या मातीच्या घरांना चिकटून राहतात, त्यांच्याशी खेळतात, त्यांना आपली संपत्ती मानतात आणि त्यांच्यावर ममत्व ठेवतात. परंतु, राधा, जेव्हा त्या लहान मुलांची किंवा मुलींची त्या मातीच्या घरांबद्दलची आसक्ती, इच्छा, प्रेम, तहान, तळमळ आणि तृष्णा दूर होते, तेव्हा ते त्या मातीच्या घरांना आपल्या हातांनी आणि पायांनी विखरून टाकतात, उडवून देतात, नष्ट करतात आणि खेळणे बंद करतात. त्याचप्रमाणे, राधा, तुम्हीही रूपाला विखरून टाका, उडवून द्या, नष्ट करा, खेळणे बंद करा आणि तृष्णेच्या क्षयासाठी साधना करा. वेदनेला विखरून टाका... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला विखरून टाका, उडवून द्या, नष्ट करा, खेळणे बंद करा आणि तृष्णेच्या क्षयासाठी साधना करा. कारण, राधा, तृष्णेचा क्षय म्हणजेच निर्वाण होय.” दुसरे सुत्त.

3. Bhavanettisuttaṃ

३. भवनित्तिसुत्त (भवबंध सुत्त)

162. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘bhavanettinirodho, bhavanettinirodho’ti, bhante, vuccati. Katamā nu kho, bhante, bhavanetti, katamo bhavanettinirodho’’ti? ‘‘Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā – ayaṃ vuccati bhavanetti. Tesaṃ nirodho bhavanettinirodho. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu [Pg.156]… viññāṇe yo chando…pe… adhiṭṭhānābhinivesānusayā – ayaṃ vuccati bhavanetti. Tesaṃ nirodho bhavanettinirodho’’ti. Tatiyaṃ.

१६२. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राधा भगवंतांना म्हणाले – “'भवनित्ति-निरोध, भवनित्ति-निरोध' (भवबंधनाचा निरोध) असे म्हटले जाते, भन्ते. भन्ते, भवनित्ति (भव-नेत्री/भवाकडे नेणारी दोरी) कोणती आहे आणि भवनित्ति-निरोध कोणता आहे?” “राधा, रूपात जी इच्छा (छंद), जो राग, जी प्रीती (नंदी), जी तृष्णा, जे उपादान (पकड), चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश (आग्रह) आणि अनुशय (सुप्त क्लेश) आहेत – याला 'भवनित्ति' म्हटले जाते. त्यांचा निरोध म्हणजेच 'भवनित्ति-निरोध' होय. वेदनेत... संज्ञेत... संस्कारांमध्ये... विज्ञानात जी इच्छा... चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय आहेत – याला 'भवनित्ति' म्हटले जाते. त्यांचा निरोध म्हणजेच 'भवनित्ति-निरोध' होय.” तिसरे सुत्त.

4. Pariññeyyasuttaṃ

४. परिञ्ञेय्यसुत्त (परिज्ञेय सुत्त)

163. Sāvatthinidānaṃ. Āyasmā rādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca –

१६३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. आयुष्यमान राधा जेथे भगवंत होते तेथे गेले; गेल्यानंतर भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राधा यांना भगवंत म्हणाले –

‘‘Pariññeyye ca, rādha, dhamme desessāmi pariññañca pariññātāviṃ puggalañca. Taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā rādho bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘katame ca, rādha, pariññeyyā dhammā? Rūpaṃ kho, rādha, pariññeyyo dhammo, vedanā pariññeyyo dhammo, saññā pariññeyyo dhammo, saṅkhārā pariññeyyo dhammo, viññāṇaṃ pariññeyyo dhammo. Ime vuccanti, rādha, pariññeyyā dhammā. Katamā ca, rādha, pariññā? Yo kho, rādha, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – ayaṃ vuccati, rādha, pariññā. Katamo ca, rādha, pariññātāvī puggalo? ‘Arahā’tissa vacanīyaṃ. Yvāyaṃ āyasmā evaṃnāmo evaṃgotto – ayaṃ vuccati, rādha, pariññātāvī puggalo’’ti. Catutthaṃ.

“राधा, मी तुला परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य) धर्म, परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) आणि परिज्ञातवी (पूर्णपणे जाणणारा) पुद्गल (व्यक्ती) यांविषयी उपदेश करीन. ते ऐक, चांगल्या प्रकारे मनात धर; मी सांगेन.” “होय, भन्ते,” असे म्हणून आयुष्यमान राधा यांनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंत म्हणाले – “राधा, परिज्ञेय धर्म कोणते आहेत? राधा, रूप हा परिज्ञेय धर्म आहे, वेदना हा परिज्ञेय धर्म आहे, संज्ञा हा परिज्ञेय धर्म आहे, संस्कार हा परिज्ञेय धर्म आहे, विज्ञान हा परिज्ञेय धर्म आहे. राधा, यांना परिज्ञेय धर्म म्हटले जाते. आणि राधा, परिज्ञा कोणती आहे? राधा, जो रागक्षय, द्वेषक्षय, mohakkhayo (मोहक्षय) आहे – याला 'परिज्ञा' म्हटले जाते. आणि राधा, परिज्ञातवी पुद्गल कोण आहे? त्याला 'अर्हत' असे म्हणावे. जो हा आयुष्यमान अशा नावाचा, अशा गोत्राचा आहे – याला, राधा, परिज्ञातवी पुद्गल म्हटले जाते.” चौथे सुत्त.

5. Samaṇasuttaṃ

५. समणसुत्त (श्रमण सुत्त)

164. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti; na me te, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Ye ca kho keci, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānanti; te kho me, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā[Pg.157], te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Pañcamaṃ.

१६४. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राध यांना भगवान म्हणाले – “राध, हे पाच उपादानस्कंध आहेत. कोणते पाच? रूप-उपादानस्कंध, वेदना-उपादानस्कंध, संज्ञा-उपादानस्कंध, संस्कार-उपादानस्कंध आणि विज्ञान-उपादानस्कंध. राध, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण या पाच उपादानस्कंधांचे आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथार्थपणे जाणत नाहीत; ते श्रमण किंवा ब्राह्मण माझ्या मते श्रमणांमध्ये श्रमण म्हणून मानले जात नाहीत किंवा ब्राह्मणांमध्ये ब्राह्मण म्हणून मानले जात नाहीत. तसेच ते आयुष्यमान याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत नाहीत. परंतु राध, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण या पाच उपादानस्कंधांचे आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथार्थपणे जाणतात; तेच श्रमण किंवा ब्राह्मण माझ्या मते श्रमणांमध्ये श्रमण म्हणून मानले जातात आणि ब्राह्मणांमध्ये ब्राह्मण म्हणून मानले जातात. तसेच ते आयुष्यमान याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतात.” पाचवे.

6. Dutiyasamaṇasuttaṃ

६. दुसरे श्रमण सुत्त

165. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Ye hi keci, rādha, samaṇā vā brāhmaṇā vā imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

१६५. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राध यांना भगवान म्हणाले – “राध, हे पाच उपादानस्कंध आहेत. कोणते पाच? रूप-उपादानस्कंध...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. राध, जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण या पाच उपादानस्कंधांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथार्थपणे जाणत नाहीत...पे... स्वतः उच्च ज्ञानाने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतात.” सहावे.

7. Sotāpannasuttaṃ

७. सोतापन्न सुत्त

166. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, rādha, ariyasāvako imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ vuccati, rādha, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattamaṃ.

१६६. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राध यांना भगवान म्हणाले – “राध, हे पाच उपादानस्कंध आहेत. कोणते पाच? रूप-उपादानस्कंध...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. राध, जेव्हा आर्यश्रावक या पाच उपादानस्कंधांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथार्थपणे जाणतो – तेव्हा राध, त्या आर्यश्रावकाला 'सोतापन्न' म्हटले जाते; जो अधोगतीला न जाणारा, निश्चित ध्येय असलेला आणि संबोधिपरायण असतो.” सातवे.

8. Arahantasuttaṃ

८. अरहंत सुत्त

167. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘pañcime, rādha, upādānakkhandhā. Katame pañca? Rūpupādānakkhandho…pe… viññāṇupādānakkhandho. Yato kho, rādha, bhikkhu imesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto hoti – ayaṃ vuccati, rādha, arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññāvimutto’’ti. Aṭṭhamaṃ.

१६७. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राध यांना भगवान म्हणाले – “राध, हे पाच उपादानस्कंध आहेत. कोणते पाच? रूप-उपादानस्कंध...पे... विज्ञान-उपादानस्कंध. राध, जेव्हा भिक्खू या पाच उपादानस्कंधांचा उदय, अस्त, आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण यथार्थपणे जाणून उपादानरहित मुक्त होतो – तेव्हा राध, त्या भिक्खूला 'अरहंत' म्हटले जाते, ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत, ज्याने ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे, ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे, ज्याने ओझे उतरवून ठेवले आहे, ज्याने आपले परम कल्याण साध्य केले आहे, ज्याचे भव-संयोजन पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि जो सम्यक ज्ञानाने पूर्णपणे मुक्त झाला आहे.” आठवे.

9. Chandarāgasuttaṃ

९. छंदराग सुत्त

168. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Vedanāya yo [Pg.158] chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ sā vedanā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Saññāya… saṅkhāresu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā, taṃ pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati…pe… anuppādadhamma’’nti. Navamaṃ.

१६८. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राध यांना भगवान म्हणाले – “राध, रूपाविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी आणि जी तण्हा आहे, तिचा त्याग करा. अशा प्रकारे ते रूप प्रहीण होईल, मुळासकट उपटून टाकले जाईल, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे केले जाईल, नामशेष केले जाईल आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होईल. वेदनेविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी आणि जी तण्हा आहे, तिचा त्याग करा. अशा प्रकारे ती वेदना प्रहीण होईल, मुळासकट उपटून टाकली जाईल, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखी केली जाईल, नामशेष केली जाईल आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची होईल. संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी आणि जी तण्हा आहे, तिचा त्याग करा. अशा प्रकारे ते संस्कार प्रहीण होतील, मुळासकट उपटून टाकले जातील, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे केले जातील, नामशेष केले जातील आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होतील. विज्ञानाविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी आणि जी तण्हा आहे, तिचा त्याग करा. अशा प्रकारे ते विज्ञान प्रहीण होईल...पे... भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होईल.” नववे.

10. Dutiyachandarāgasuttaṃ

१०. दुसरे छंदराग सुत्त

169. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ rūpaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Vedanāya yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ sā vedanā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Saññāya… saṅkhāresu yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ te saṅkhārā pahīnā bhavissanti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Viññāṇe yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te pajahatha. Evaṃ taṃ viññāṇaṃ pahīnaṃ bhavissati ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṃkataṃ āyatiṃ anuppādadhamma’’nti. Dasamaṃ.

१६९. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राध यांना भगवान म्हणाले – “राध, रूपाविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तण्हा आणि चित्ताचे जे उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय आहेत, त्यांचा त्याग करा. अशा प्रकारे ते रूप प्रहीण होईल, मुळासकट उपटून टाकले जाईल, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे केले जाईल, नामशेष केले जाईल आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होईल. वेदनेविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तण्हा आणि चित्ताचे जे उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय आहेत, त्यांचा त्याग करा. अशा प्रकारे ती वेदना प्रहीण होईल, मुळासकट उपटून टाकली जाईल, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखी केली जाईल, नामशेष केली जाईल आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाची होईल. संज्ञेविषयी... संस्कारांविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तण्हा आणि चित्ताचे जे उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय आहेत, त्यांचा त्याग करा. अशा प्रकारे ते संस्कार प्रहीण होतील, मुळासकट उपटून टाकले जातील, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे केले जातील, नामशेष केले जातील आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होतील. विज्ञानाविषयी जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तण्हा आणि चित्ताचे जे उपादान, अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय आहेत, त्यांचा त्याग करा. अशा प्रकारे ते विज्ञान प्रहीण होईल, मुळासकट उपटून टाकले जाईल, ताडाच्या झाडाच्या बुंध्यासारखे केले जाईल, नामशेष केले जाईल आणि भविष्यात पुन्हा उत्पन्न न होणाऱ्या स्वभावाचे होईल.” दहावे.

Rādhasaṃyuttassa paṭhamo vaggo.

राधसंयुक्तचा पहिला वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्या वर्गाची उद्दान गाथा –

Māro satto bhavanetti, pariññeyyā samaṇā duve;

Sotāpanno arahā ca, chandarāgāpare duveti.

मार, सत्त्व, भवनेत्ती, परिज्ञेय, दोन श्रमण सुत्ते, सोतापन्न, अरहंत आणि त्यानंतर दोन छंदराग सुत्ते आहेत.

2. Dutiyavaggo

२. दुसरा वर्ग

1. Mārasuttaṃ

१. मार सुत्त

170. Sāvatthinidānaṃ[Pg.159]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘māro, māro’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, māro’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, māro, vedanā māro, saññā māro, saṅkhārā māro, viññāṇaṃ māro. Evaṃ passaṃ, rādha, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

१७०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "मार, मार" असे म्हटले जाते. भन्ते, मार म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप हाच मार आहे, वेदना हा मार आहे, संज्ञा हा मार आहे, संस्कार हा मार आहे, विज्ञान हा मार आहे. राध, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयी विन्मुख होतो, वेदनेविषयी विन्मुख होतो, संज्ञेविषयी विन्मुख होतो, संस्कारांविषयी विन्मुख होतो, विज्ञानाविषयी विन्मुख होतो. विन्मुख झाल्याने तो विरक्त होतो; वैराग्यामुळे तो विमुक्त होतो. विमुक्त झाल्यावर "मी विमुक्त झालो आहे" असे ज्ञान त्याला होते. "जन्म क्षीण झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे कर्तव्य होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही," असे तो जाणतो.' पहिले.

2. Māradhammasuttaṃ

२. मारधम्म सुत्त

171. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘māradhammo, māradhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, māradhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, māradhammo, vedanā māradhammo, saññā māradhammo, saṅkhārā māradhammo, viññāṇaṃ māradhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

१७१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "मारधम्म, मारधम्म" असे म्हटले जाते. भन्ते, मारधम्म म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप हा मारधम्म आहे, वेदना हा मारधम्म आहे, संज्ञा हा मारधम्म आहे, संस्कार हा मारधम्म आहे, विज्ञान हा मारधम्म आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' दुसरे.

3. Aniccasuttaṃ

३. अनिच्च सुत्त

172. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘aniccaṃ, anicca’nti, bhante, vuccati. Katamaṃ nu kho, bhante, anicca’’nti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, aniccaṃ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṃ aniccaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

१७२. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "अनिच्च, अनिच्च" असे म्हटले जाते. भन्ते, अनिच्च म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप अनिच्च आहे, वेदना अनिच्च आहे, संज्ञा अनिच्च आहे, संस्कार अनिच्च आहेत, विज्ञान अनिच्च आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' तिसरे.

4. Aniccadhammasuttaṃ

४. अनिच्चधम्म सुत्त

173. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘aniccadhammo, aniccadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, aniccadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, aniccadhammo, vedanā aniccadhammo, saññā aniccadhammo, saṅkhārā aniccadhammo, viññāṇaṃ aniccadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Catutthaṃ.

१७३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "अनिच्चधम्म, अनिच्चधम्म" असे म्हटले जाते. भन्ते, अनिच्चधम्म म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप अनिच्चधम्म आहे, वेदना अनिच्चधम्म आहे, संज्ञा अनिच्चधम्म आहे, संस्कार अनिच्चधम्म आहेत, विज्ञान अनिच्चधम्म आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' चौथे.

5. Dukkhasuttaṃ

५. दुक्ख सुत्त

174. Sāvatthinidānaṃ[Pg.160]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dukkhaṃ, dukkha’nti, bhante, vuccati. Katamaṃ nu kho, bhante, dukkha’’nti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, dukkhaṃ, vedanā dukkhā, saññā dukkhā, saṅkhārā dukkhā, viññāṇaṃ dukkhaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ.

१७४. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "दुक्ख, duhkha" (दुक्ख) असे म्हटले जाते. भन्ते, दुक्ख म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप दुक्ख आहे, वेदना दुक्ख आहे, संज्ञा दुक्ख आहे, संस्कार दुक्ख आहेत, विज्ञान दुक्ख आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' पाचवे.

6. Dukkhadhammasuttaṃ

६. दुक्खधम्म सुत्त

175. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dukkhadhammo, dukkhadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, dukkhadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, dukkhadhammo, vedanā dukkhadhammo, saññā dukkhadhammo, saṅkhārā dukkhadhammo, viññāṇaṃ dukkhadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

१७५. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "दुक्खधम्म, दुक्खधम्म" असे म्हटले जाते. भन्ते, दुक्खधम्म म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप दुक्खधम्म आहे, वेदना दुक्खधम्म आहे, संज्ञा दुक्खधम्म आहे, संस्कार दुक्खधम्म आहेत, विज्ञान दुक्खधम्म आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' सहावे.

7. Anattasuttaṃ

७. अनत्त सुत्त

176. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘anattā, anattā’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, anattā’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṃ anattā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

१७६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "अनत्ता, अनत्ता" असे म्हटले जाते. भन्ते, अनत्ता म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप अनत्ता आहे, वेदना अनत्ता आहे, संज्ञा अनत्ता आहे, संस्कार अनत्ता आहेत, विज्ञान अनत्ता आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' सातवे.

8. Anattadhammasuttaṃ

८. अनत्तधम्म सुत्त

177. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘anattadhammo, anattadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, anattadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, anattadhammo, vedanā anattadhammo, saññā anattadhammo, saṅkhārā anattadhammo, viññāṇaṃ anattadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

१७७. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "अनत्तधम्म, अनत्तधम्म" असे म्हटले जाते. भन्ते, अनत्तधम्म म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप अनत्तधम्म आहे, वेदना अनत्तधम्म आहे, संज्ञा अनत्तधम्म आहे, संस्कार अनत्तधम्म आहेत, विज्ञान अनत्तधम्म आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' आठवे.

9.Khayadhammasuttaṃ

९. खयधम्म सुत्त

178. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘khayadhammo, khayadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, khayadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, khayadhammo, vedanā khayadhammo, saññā [Pg.161] khayadhammo, saṅkhārā khayadhammo, viññāṇaṃ khayadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Navamaṃ.

१७८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "खयधम्म, खयधम्म" असे म्हटले जाते. भन्ते, खयधम्म म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप खयधम्म आहे, वेदना खयधम्म आहे, संज्ञा खयधम्म आहे, संस्कार खयधम्म आहेत, विज्ञान खयधम्म आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' नववे.

10. Vayadhammasuttaṃ

१०. वयधम्म सुत्त

179. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘vayadhammo, vayadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, vayadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, vayadhammo, vedanā vayadhammo, saññā vayadhammo, saṅkhārā vayadhammo, viññāṇaṃ vayadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dasamaṃ.

१७९. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "वयधम्म, वयधम्म" असे म्हटले जाते. भन्ते, वयधम्म म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप वयधम्म आहे, वेदना वयधम्म आहे, संज्ञा वयधम्म आहे, संस्कार वयधम्म आहेत, विज्ञान वयधम्म आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' दहावे.

11. Samudayadhammasuttaṃ

११. समुदयधम्म सुत्त

180. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘samudayadhammo, samudayadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, samudayadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, samudayadhammo, vedanā samudayadhammo, saññā samudayadhammo, saṅkhārā samudayadhammo, viññāṇaṃ samudayadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Ekādasamaṃ.

१८०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "समुदयधम्म, समुदयधम्म" असे म्हटले जाते. भन्ते, समुदयधम्म म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप समुदयधम्म आहे, वेदना समुदयधम्म आहे, संज्ञा समुदयधम्म आहे, संस्कार समुदयधम्म आहेत, विज्ञान समुदयधम्म आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' अकरावे.

12. Nirodhadhammasuttaṃ

१२. निरोधधम्म सुत्त

181. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘nirodhadhammo, nirodhadhammo’ti, bhante, vuccati. Katamo nu kho, bhante, nirodhadhammo’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, rādha, nirodhadhammo, vedanā nirodhadhammo, saññā nirodhadhammo, saṅkhārā nirodhadhammo, viññāṇaṃ nirodhadhammo. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dvādasamaṃ.

१८१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, "निरोधधम्म, निरोधधम्म" असे म्हटले जाते. भन्ते, निरोधधम्म म्हणजे नेमके काय?' 'राध, रूप निरोधधम्म आहे, वेदना निरोधधम्म आहे, संज्ञा निरोधधम्म आहे, संस्कार निरोधधम्म आहेत, विज्ञान निरोधधम्म आहे. असे पाहणारा... पे... आता या जन्मासाठी काहीही शिल्लक राहिलेले नाही, असे तो जाणतो.' बारावे.

Rādhasaṃyuttassa dutiyo vaggo.

राधसंयुत्ताचा दुसरा वग्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Māro ca māradhammo ca, aniccena apare duve;

Dukkhena ca duve vuttā, anattena tatheva ca;

Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena dvādasāti.

मार आणि मारधम्म, अनित्याविषयी इतर दोन; दुःखाविषयी दोन सांगितले आहेत, आणि तसेच अनत्ताविषयी; क्षय, वय, उदय आणि निरोधधम्मासह बारा (सूत्रे) आहेत.

3. Āyācanavaggo

३. आयाचन वर्ग

1-11. Mārādisuttaekādasakaṃ

१-११. मारादि अकरा सूत्रे

182. Sāvatthinidānaṃ[Pg.162]. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

१८२. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, साधू होईल जर भगवंत मला संक्षेपात धम्म उपदेश करतील, जेणेकरून भगवंतांकडून धम्म ऐकून मी एकटा, एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरेन.'

‘‘Yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, māro? Rūpaṃ kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Vedanā māro; tatra te chando pahātabbo…pe… saññā māro; tatra te chando pahātabbo…pe… saṅkhārā māro; tatra te chando pahātabbo…pe… viññāṇaṃ māro; tatra te chando pahātabbo…pe… yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

“राध, जे काही मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे. आणि राध, मार काय आहे? राध, रूप हेच मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे. वेदना मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... संज्ञा मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... संस्कार मार आहेत; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... विज्ञान मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... राध, जे काही मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे.”

183. Yo kho, rādha, māradhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe….

१८३. “राध, जे काही मारधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे...पे...।”

184. Yaṃ kho, rādha, aniccaṃ…pe….

१८४. “राध, जे काही अनित्य आहे...पे...।”

185. Yo kho, rādha, aniccadhammo…pe….

१८५. “राध, जे काही अनित्यधम्म आहे...पे...।”

186. Yaṃ kho, rādha, dukkhaṃ…pe….

१८६. “राध, जे काही दुःख आहे...पे...।”

187. Yo kho, rādha, dukkhadhammo…pe….

१८७. “राध, जे काही दुःखधम्म आहे...पे...।”

188. Yo kho, rādha, anattā…pe….

१८८. “राध, जे काही अनत्ता आहे...पे...।”

189. Yo [Pg.163] kho, rādha, anattadhammo…pe….

१८९. “राध, जे काही अनत्ताधम्म आहे...पे...।”

190. Yo kho, rādha, khayadhammo…pe….

१९०. “राध, जे काही क्षयधम्म आहे...पे...।”

191. Yo kho, rādha, vayadhammo…pe….

१९१. “राध, जे काही वयधम्म आहे...पे...।”

192. Yo kho, rādha, samudayadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe….

१९२. “राध, जे काही उदयधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे...पे...।”

12. Nirodhadhammasuttaṃ

१२. निरोधधम्म सुत्त

193. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

१९३. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेले आयुष्यमान राध भगवंतांना असे म्हणाले – 'भन्ते, साधू होईल जर भगवंत मला संक्षेपात धम्म उपदेश करतील, जेणेकरून भगवंतांकडून धम्म ऐकून मी एकटा, एकांतात, अप्रमत्त, उद्योगी आणि दृढनिश्चयी होऊन विहरेन.'

‘‘Yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, nirodhadhammo? Rūpaṃ kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… vedanā nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… saññā nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… saṅkhārā nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… viññāṇaṃ nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo…pe… yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

“राध, जे काही निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे. आणि राध, निरोधधम्म काय आहे? राध, रूप हे निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... वेदना निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... संज्ञा निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... संस्कार निरोधधम्म आहेत; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... विज्ञान निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... राध, जे काही निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे.”

Āyācanavaggo tatiyo.

तिसरा आयाचन वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा संग्रह (उद्दान) –

Māro ca māradhammo ca, aniccena apare duve;

Dukkhena ca duve vuttā, anattena tatheva ca;

Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena dvādasāti.

मार आणि मारधम्म, अनित्याविषयी इतर दोन; दुःखाविषयी दोन सांगितले आहेत, आणि तसेच अनत्ताविषयी; क्षय, वय, उदय आणि निरोधधम्मासह बारा (सूत्रे) आहेत.

4. Upanisinnavaggo

४. उपनिषिन्न वर्ग

1-11. Mārādisuttaekādasakaṃ

१-११. मारादि अकरा सूत्रे

194. Sāvatthinidānaṃ[Pg.164]. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, māro? Rūpaṃ kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo…pe… viññāṇaṃ māro; tatra te chando pahātabbo…pe… yo kho, rādha, māro; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

१९४. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राध यांना भगवंत असे म्हणाले – “राध, जे काही मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे. आणि राध, मार काय आहे? राध, रूप हे मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... विज्ञान मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे...पे... राध, जे काही मार आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे.”

195. Yo kho, rādha, māradhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe….

१९५. “राध, जे काही मारधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे...पे...।”

196. Yaṃ kho, rādha, aniccaṃ…pe….

१९६. “राध, जे काही अनित्य आहे...पे...।”

197. Yo kho, rādha, aniccadhammo…pe….

१९७. “राध, जे काही अनित्यधम्म आहे...पे...।”

198. Yaṃ kho, rādha, dukkhaṃ…pe….

१९८. “राध, जे काही दुःख आहे...पे...।”

199. Yo kho, rādha, dukkhadhammo…pe….

१९९. “राध, जे काही दुःखधम्म आहे...पे...।”

200. Yo kho, rādha, anattā…pe….

२००. “राध, जे काही अनत्ता आहे...पे...।”

201. Yo kho, rādha, anattadhammo…pe….

२०१. “राध, जे काही अनत्ताधम्म आहे...पे...।”

202. Yo kho, rādha, khayadhammo…pe….

२०२. “राध, जे काही क्षयधम्म आहे...पे...।”

203. Yo kho, rādha, vayadhammo…pe….

२०३. “राध, जे काही वयधम्म आहे...पे...।”

204. Yo kho, rādha, samudayadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe….

२०४. “राध, जे काही उदयधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे...पे...।”

12. Nirodhadhammasuttaṃ

१२. निरोधधम्म सुत्त

205. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rādhaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, rādha, nirodhadhammo? Rūpaṃ [Pg.165] kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Vedanā…pe… saññā…pe… saṅkhārā…pe… viññāṇaṃ nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Yo kho, rādha, nirodhadhammo; tatra te chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

२०५. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या आयुष्यमान राध यांना भगवंत असे म्हणाले – “राध, जे काही निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे. आणि राध, निरोधधम्म काय आहे? राध, रूप हे निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे. वेदना...पे... संज्ञा...पे... संस्कार...पे... विज्ञान निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे. राध, जे काही निरोधधम्म आहे; त्याविषयी तुझा छंद त्यागला पाहिजे, राग त्यागला पाहिजे, छंदराग त्यागला पाहिजे.”

Upanisinnavaggo catuttho.

चौथा उपनिषिन्न वर्ग समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा संग्रह (उद्दान) –

Māro ca māradhammo ca, aniccena apare duve;

Dukkhena ca duve vuttā, anattena tatheva ca;

Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena dvādasāti.

मार आणि मारधम्म, अनित्याविषयी इतर दोन; दुःखाविषयी दोन सांगितले आहेत, आणि तसेच अनत्ताविषयी; क्षय, वय, उदय आणि निरोधधम्मासह बारा (सूत्रे) आहेत.

Rādhasaṃyuttaṃ samattaṃ.

राधसंयुक्त समाप्त.

3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ

३. दिठ्ठिसंयुत्त

1. Sotāpattivaggo

१. सोतापत्तिवग्ग

1. Vātasuttaṃ

१. वातसुत्त

206. Ekaṃ [Pg.166] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane. Bhagavā etadavoca – ‘‘kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti?

२०६. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील जेतवनात विहार करत होते. तिथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित करून हे म्हटले – “भिक्खूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा स्वीकार करून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गर्भवती स्त्रिया प्रसूती होत नाहीत, चंद्र आणि सूर्य उगवत वा मावळत नाहीत, तर ते एखाद्या खांबासारखे अचल उभे राहतात’?”

‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaññeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

“भंते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत, भगवन्-नेत्रिक आहेत आणि भगवन्-प्रतिशरण आहेत. भंते, हे फार चांगले होईल जर भगवंतांनीच या भाषणाचा अर्थ स्पष्ट करावा. भगवंतांकडून ऐकून भिक्खू ते लक्षात ठेवतील.” “तर मग, भिक्खूंनो, ऐका, नीट मनन करा; मी सांगेन.” “तसेच असो, भंते,” असे म्हणून त्या भिक्खूंनी भगवंतांना प्रतिसाद दिला. भगवंतांनी हे म्हटले –

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“भिक्खूंनो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा स्वीकार करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गर्भवती स्त्रिया प्रसूती होत नाहीत, चंद्र आणि सूर्य उगवत वा मावळत नाहीत, तर ते एखाद्या खांबासारखे अचल उभे राहतात.’ वेदना अस्तित्वात असताना... पे... संज्ञा अस्तित्वात असताना... संस्कार अस्तित्वात असताना... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा स्वीकार करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गर्भवती स्त्रिया प्रसूती होत नाहीत, चंद्र आणि सूर्य उगवत वा मावळत नाहीत, तर ते एखाद्या खांबासारखे अचल उभे राहतात.’ भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.” “आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?” “दुःखकारक आहे, भंते.” “आणि जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याचा स्वीकार न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – ‘वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गर्भवती स्त्रिया प्रसूती होत नाहीत, चंद्र आणि सूर्य उगवत वा मावळत नाहीत, तर ते एखाद्या खांबासारखे अचल उभे राहतात’?” “नाही, भंते.”

‘‘Vedanā niccā vā aniccā vā’’ti… ‘‘saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti [Pg.167] vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“वेदना नित्य आहे की अनित्य?”... “संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.” “आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?” “दुःखकारक आहे, भंते.” “आणि जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याचा स्वीकार न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – ‘वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गर्भवती स्त्रिया प्रसूती होत नाहीत, चंद्र आणि सूर्य उगवत वा मावळत नाहीत, तर ते एखाद्या खांबासारखे अचल उभे राहतात’?” “नाही, भंते.” “तसेच जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, स्पर्श केलेले/अनुभवलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.” “आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?” “दुःखकारक आहे, भंते.” “आणि जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याचा स्वीकार न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – ‘वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गर्भवती स्त्रिया प्रसूती होत नाहीत, चंद्र आणि सूर्य उगवत वा मावळत नाहीत, तर ते एखाद्या खांबासारखे अचल उभे राहतात’?” “नाही, भंते.”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhasamudayepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खूंनो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या सहा स्थानांविषयीची शंका नष्ट होते, तसेच दुःखाविषयीची शंका नष्ट होते, दुःखसमुदयाविषयीची शंका नष्ट होते, दुःखनिरोधाविषयीची शंका नष्ट होते आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेविषयीची शंका नष्ट होते – तेव्हा, भिक्खूंनो, तो आर्यश्रावक ‘सोतापन्न’ म्हटला जातो; तो अधोगतीला न जाणारा, निश्चित गती असलेला आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” पहिले सुत्त.

2. Etaṃmamasuttaṃ

२. एतंममसुत्त

207. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati … saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti.

२०७. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा स्वीकार करून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे’?” “भंते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत... पे... “भिक्खूंनो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा स्वीकार करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे.’ वेदना अस्तित्वात असताना... पे... संज्ञा अस्तित्वात असताना... संस्कार अस्तित्वात असताना... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा स्वीकार करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे.’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… ‘‘vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.”... पे... “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.”... पे... “तर मग, त्याचा स्वीकार न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – ‘हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे’?” “नाही, भंते.” “तसेच जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, स्पर्श केलेले/अनुभवलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.” “आणि जे अनित्य आहे, ते दुःखकारक आहे की सुखकारक?” “दुःखकारक आहे, भंते.” “आणि जे अनित्य, दुःखकारक आणि परिवर्तनशील आहे, त्याचा स्वीकार न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – ‘हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे’?” “नाही, भंते.”

‘‘Yato [Pg.168] kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Dutiyaṃ.

“भिक्खूंनो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या सहा स्थानांविषयीची शंका नष्ट होते, तसेच दुःखाविषयीची शंका नष्ट होते... पे... दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेविषयीची शंका नष्ट होते – तेव्हा, भिक्खूंनो, तो आर्यश्रावक ‘सोतापन्न’ म्हटला जातो; तो अधोगतीला न जाणारा, निश्चित गती असलेला आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” दुसरे सुत्त.

3. Soattāsuttaṃ

३. सोअत्तासुत्त

208. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

२०८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा स्वीकार करून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘तोच आत्मा आहे, तोच लोक आहे; मृत्यूनंतर मी नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिवर्तनशील असा होईन’?” “भंते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत... पे...”

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti.

भिक्षूंनो, रूप असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते – 'तो आत्मा आहे, तो लोक आहे, तो मी मृत्यूनंतर नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिणामधर्मी होईन.' वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते – 'तो आत्मा आहे, तो लोक आहे, तो मी मृत्यूनंतर नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिणामधर्मी होईन.'

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā…pe… avipariṇāmadhammo’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā…pe… avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘so attā, so loko, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“यावर तुमचे काय मत आहे, भिक्षूंनो? रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.” ... “पण जर त्याचा उपादान केला नाही, तर अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का – ‘तो आत्मा... अपरिणामधर्मी होईन’?” “नाही, भंते.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते... पण जर त्याचा उपादान केला नाही, तर अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का – ‘तो आत्मा... अपरिणामधर्मी होईन’?” “नाही, भंते.” “जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, स्पर्श केलेले/अनुभवलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते देखील नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते... पण जर त्याचा उपादान केला नाही, तर अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का – ‘तो आत्मा आहे, तो लोक आहे, तो मी मृत्यूनंतर नित्य, ध्रुव, शाश्वत आणि अपरिणामधर्मी होईन’?” “नाही, भंते.”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Tatiyaṃ.

“भिक्षूंनो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या सहा स्थानांविषयीची शंका नष्ट होते, दुःखाविषयीची शंका नष्ट होते... दुःखनिरोधगामी प्रतिपदेविषयीची शंका नष्ट होते – भिक्षूंनो, त्याला ‘आर्यश्रावक, स्रोतापन्न, अविनिपातधर्मी, नियत आणि संबोधीकडे जाणारा’ असे म्हटले जाते.” तिसरे (सुत्त).

4. Nocamesiyāsuttaṃ

४. नोचमेसिया सुत्त

209. Sāvatthinidānaṃ[Pg.169]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

२०९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते – ‘मी नसेन, आणि माझे काही नसेल; मी होणार नाही, आणि माझे काही होणार नाही’?” “भंते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत...”

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti.

“भिक्षूंनो, रूप असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते – ‘मी नसेन, आणि माझे काही नसेल; मी होणार नाही, आणि माझे काही होणार नाही.’ वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते – ‘मी नसेन, आणि माझे काही नसेल; मी होणार नाही, आणि माझे काही होणार नाही.’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“यावर तुमचे काय मत आहे, भिक्षूंनो? रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते.” ... “पण जर त्याचा उपादान केला नाही, तर अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का – ‘मी नसेन, आणि माझे काही नसेल; मी होणार नाही, आणि माझे काही होणार नाही’?” “नाही, भंते.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते... पण जर त्याचा उपादान केला नाही, तर अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का – ‘मी नसेन, आणि माझे काही नसेल; मी होणार नाही, आणि माझे काही होणार नाही’?” “नाही, भंते.” “जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, स्पर्श केलेले/अनुभवलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते देखील नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भंते... पण जर त्याचा उपादान केला नाही, तर अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का – ‘मी नसेन, आणि माझे काही नसेल; मी होणार नाही, आणि माझे काही होणार नाही’?” “नाही, भंते.”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Catutthaṃ.

“भिक्षूंनो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या सहा स्थानांविषयीची शंका नष्ट होते, दुःखाविषयीची शंका नष्ट होते... दुःखनिरोधगामी प्रतिपदेविषयीची शंका नष्ट होते – भिक्षूंनो, त्याला ‘आर्यश्रावक, स्रोतापन्न, अविनिपातधर्मी, नियत आणि संबोधीकडे जाणारा’ असे म्हटले जाते.” चौथे (सुत्त).

5. Natthidinnasuttaṃ

५. नत्थिदिन्न सुत्त

210. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko; natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā; natthi loke [Pg.170] samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti. Cātumahābhūtiko ayaṃ puriso yadā kālaṅkaroti pathavī pathavīkāyaṃ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṃ anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṃ anupeti anupagacchati, vāyo vāyokāyaṃ anupeti anupagacchati. Ākāsaṃ indriyāni saṅkamanti. Āsandipañcamā purisā mataṃ ādāya gacchanti. Yāva āḷāhanā padāni paññāyanti. Kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti. Bhassantā āhutiyo. Dattupaññattaṃ yadidaṃ dānaṃ. Tesaṃ tucchaṃ musā vilāpo ye keci atthikavādaṃ vadanti. Bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti.

२१०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते – ‘दान दिल्याचे काही फळ नाही, यज्ञ करण्याचे काही फळ नाही, होम करण्याचे काही फळ नाही, चांगल्या व वाईट कर्मांचे काही फळ किंवा विपाक नाही; हा लोक नाही, परलोक नाही, माता नाही, पिता नाही, औपपातिक प्राणी नाहीत; जगात असे सम्यक मार्गावर चालणारे, चांगल्या प्रकारे आचरण करणारे श्रमण व ब्राह्मण नाहीत, ज्यांनी स्वतःच्या अभिज्ञेने हा लोक आणि परलोक प्रत्यक्ष अनुभवून इतरांना उपदेश केला आहे. हा मनुष्य चार महाभूतांचा बनलेला आहे. जेव्हा तो मरण पावतो, तेव्हा पृथ्वी महाभूत बाह्य पृथ्वी-कायामध्ये विलीन होते, जल महाभूत बाह्य जल-कायामध्ये विलीन होते, तेज महाभूत बाह्य तेज-कायामध्ये विलीन होते, वायू महाभूत बाह्य वायू-कायामध्ये विलीन होते. इंद्रिये आकाशात विलीन होतात. चार लोक आणि पाचवी खाट मिळून प्रेत घेऊन जातात. स्मशानापर्यंतच पावले दिसतात, हाडे कबुतराच्या रंगासारखी पांढरी होतात, आणि आहुतींचे रूपांतर राखेत होते. दान देणे हा मूर्खांनी बनवलेला सिद्धांत आहे. जे कोणी परलोक किंवा कर्माचे अस्तित्व मानतात, त्यांचे बोलणे निरर्थक, खोटे आणि बडबड आहे. मूर्ख असो वा विद्वान, शरीराच्या विनाशानंतर सर्व नष्ट होतात, मृत्यूनंतर त्यांचे अस्तित्व उरत नाही’?” “भंते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत...” “भिक्षूंनो, रूप असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते – ‘दान दिल्याचे काही फळ नाही, यज्ञ करण्याचे काही फळ नाही... शरीराच्या विनाशानंतर सर्व नष्ट होतात, मृत्यूनंतर त्यांचे अस्तित्व उरत नाही.’ वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते – ‘दान दिल्याचे काही फळ नाही, यज्ञ करण्याचे काही फळ नाही... शरीराच्या विनाशानंतर सर्व नष्ट होतात, मृत्यूनंतर त्यांचे अस्तित्व उरत नाही.’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ…pe… ye keci atthikavādaṃ vadanti; bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti na honti paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ... “पण त्या रूपाचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का - ‘दान देण्याचे काही फळ नाही, यज्ञाचे काही फळ नाही... शरीराच्या विघटनानंतर जीव उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो, मृत्यूनंतर तो पुन्हा अस्तित्वात राहत नाही’?” “नाही, भन्ते.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ... “पण त्या विज्ञानाचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का - ‘दान देण्याचे काही फळ नाही, यज्ञाचे काही फळ नाही... शरीराच्या विघटनानंतर जीव उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो, मृत्यूनंतर तो पुन्हा अस्तित्वात राहत नाही’?” “नाही, भन्ते.” “जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, स्पर्श केलेले/अनुभवलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते देखील नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ... “पण त्याचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का - ‘दान देण्याचे काही फळ नाही, यज्ञाचे काही फळ नाही... जे कोणी अस्तित्त्ववादी बोलतात; मूर्ख असो वा पंडित, शरीराच्या विघटनानंतर सर्व उच्छिन्न होतात, नष्ट होतात, मृत्यूनंतर पुन्हा अस्तित्वात राहत नाहीत’?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa [Pg.171] kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Pañcamaṃ.

“भिक्खूहो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या सहा स्थानांविषयीची शंका नष्ट होते, दुःखाविषयीची त्याची शंका नष्ट होते... दुःखनिरोधगामी प्रतिपदेविषयीची त्याची शंका नष्ट होते - भिक्खूहो, त्याला ‘आर्यश्रावक, स्रोतापन्न, अपायगतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधिपरायण’ असे म्हटले जाते.” पाचवे सूत्त समाप्त.

6. Karotosuttaṃ

६. करोतो सूत्त

211. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘karoto kārayato chindato chedāpayato pacato pācāpayato socato socāpayato kilamato kilamāpayato phandato phandāpayato pāṇamatipātayato adinnaṃ ādiyato sandhiṃ chindato nillopaṃ harato ekāgārikaṃ karoto paripanthe tiṭṭhato paradāraṃ gacchato musā bhaṇato karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekamaṃsakhalaṃ ekamaṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇaṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya; hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttaraṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya; dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti. Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘karoto kārayato…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘karoto kārayato…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti.

२११. श्रावस्ती येथे निदान. “भिक्खूहो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशात अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की - ‘स्वतः कर्म करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याने, स्वतः अंग कापणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून कापवून घेणाऱ्याने, स्वतः छळ करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून छळ करवून घेणाऱ्याने, स्वतः शोक करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याला शोक करायला लावणाऱ्याने, स्वतः त्रास देणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याला त्रास देणाऱ्याने, स्वतः थरथर कापणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याला थरथर कापायला लावणाऱ्याने, प्राणातिपात करणाऱ्याने, चोरी करणाऱ्याने, घर फोडणाऱ्याने, दरोडा घालणाऱ्याने, एकाच घरावर दरोडा घालणाऱ्याने, महामार्गावर दबा धरून लुटणाऱ्याने, परस्त्रीगमन करणाऱ्याने, असत्य बोलणाऱ्याने - असे कर्म केले तरी त्याच्याकडून कोणतेही पाप घडत नाही. जरी एखाद्याने वस्तऱ्यासारख्या तीक्ष्ण कडा असलेल्या चक्राने या पृथ्वीवरील सर्व प्राण्यांना कापून एकाच मांसाचा गोळा किंवा मांसाचा ढीग बनवला, तरी त्या कारणाने कोणतेही पाप घडत नाही आणि पापाचा कोणताही परिणाम होत नाही. जरी कोणी गंगेच्या दक्षिण किनाऱ्यावर जाऊन हत्या करत, हत्या करवून घेत, अंग कापून टाकत, कापवून घेत, छळ करत, छळ करवून घेत गेला, तरी त्या कारणाने कोणतेही पाप घडत नाही आणि पापाचा कोणताही परिणाम होत नाही. जरी कोणी गंगेच्या उत्तर किनाऱ्यावर जाऊन दान देत, दान देववून घेत, यज्ञ करत, यज्ञ करवून घेत गेला, तरी त्या कारणाने कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही. दानाने, इंद्रियदमनाने, संयमाने आणि सत्य बोलण्याने कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवरच आधारित आहेत...” “भिक्खूहो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपात अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की - ‘स्वतः कर्म करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याने... कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही.’ वेदना अस्तित्वात असताना... संज्ञा अस्तित्वात असताना... संस्कार अस्तित्वात असताना... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानात अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की - ‘स्वतः कर्म करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याने... कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही’.”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘karoto…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘karoto kārayato [Pg.172] …pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘karoto kārayato…pe… natthi puññaṃ natthi puññassa āgamo’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ... “पण त्या रूपाचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का - ‘स्वतः कर्म करणाऱ्याने... कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही’?” “नाही, भन्ते.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ... “पण त्या विज्ञानाचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का - ‘स्वतः कर्म करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याने... कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही’?” “नाही, भन्ते.” “जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, स्पर्श केलेले/अनुभवलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते देखील नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ... “पण त्याचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का - ‘स्वतः कर्म करणाऱ्याने किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणाऱ्याने... कोणतेही पुण्य लाभत नाही आणि पुण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही’?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“भिक्खूहो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या सहा स्थानांविषयीची शंका नष्ट होते, दुःखाविषयीची त्याची शंका नष्ट होते... दुःखनिरोधगामी प्रतिपदेविषयीची त्याची शंका नष्ट होते - भिक्खूहो, त्याला ‘आर्यश्रावक, स्रोतापन्न, अपायगतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधिपरायण’ असे म्हटले जाते.” सहावे सूत्त समाप्त.

7. Hetusuttaṃ

७. हेतु सूत्त

212. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāya. Ahetū appaccayā sattā saṃkilissanti. Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ visuddhiyā. Ahetū appaccayā sattā visujjhanti. Natthi balaṃ natthi vīriyaṃ natthi purisathāmo natthi purisaparakkamo. Sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti.

२१२. श्रावस्ती येथे निदान. “भिक्खूहो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशात अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की - ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही. प्राणी विनाहेतू, विनाकारण मलीन होतात. प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही. प्राणी विनाहेतू, विनाकारण शुद्ध होतात. कोणतेही बल नाही, कोणतेही वीर्य नाही, पुरुषाचे कोणतेही सामर्थ्य नाही, पुरुषाचा कोणताही पराक्रम नाही. सर्व प्राणी, सर्व सजीव, सर्व भूतमात्र, सर्व जीव हे विवश, निर्बल आणि वीर्यहीन आहेत; ते नियती, संगती आणि स्वभावाच्या अधीन होऊन बदलत राहतात आणि केवळ सहा प्रकारच्या अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवरच आधारित आहेत...” “भिक्खूहो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपात अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की - ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही... केवळ सहा प्रकारच्या अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात.’ वेदना अस्तित्वात असताना... संज्ञा अस्तित्वात असताना... संस्कार अस्तित्वात असताना... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानात अभिनिवेश धरून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की - ‘प्राण्यांच्या संक्लेशासाठी कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही... केवळ सहा प्रकारच्या अभिजातींमध्येच सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात’.”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi hetu, natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘natthi hetu natthi paccayo…pe… sukhadukkhaṃ paṭisaṃvedentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

"भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते!" "...पे... जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्या रूपाचे उपादान न करता (त्याला न धरता) अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—'कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय (कारण) नाही...पे... प्राणी सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात'?" "नाही, भन्ते!" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते!" "...पे... विज्ञानाचे उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—'कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही...पे... प्राणी सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात'?" "नाही, भन्ते!" "जे काही पाहिलेले (दृष्ट), ऐकलेले (श्रुत), स्पर्श केलेले/अनुभवलेले (मुत), जाणलेले (विज्ञात), प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते देखील नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते!" "...पे... त्याचे उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—'कोणताही हेतू नाही, कोणताही प्रत्यय नाही...पे... प्राणी सुख-दुःखाचा अनुभव घेतात'?" "नाही, भन्ते!"

‘‘Yato [Pg.173] kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti …pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattamaṃ.

"भिक्षूंनो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या सहा स्थानांविषयीची शंका (कांक्षा) नष्ट होते, दुःखाविषयीची शंका नष्ट होते...पे... दुःख निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाविषयीची (प्रतिपदेविषयीची) शंका नष्ट होते—तेव्हा, भिक्षूंनो, त्या आर्यश्रावकाला 'स्रोतापन्न' (स्रोतात प्रविष्ट झालेला) म्हटले जाते, ज्याचा अधःपात होणे अशक्य आहे (अविनिपातधर्मी), जो नियत (निश्चित) आहे आणि ज्याचे अंतिम ध्येय संबोधी (पूर्ण ज्ञान) आहे." सातवे सुत्त समाप्त.

8. Mahādiṭṭhisuttaṃ

८. महादिट्ठिसुत्त

213. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā, animmitā, animmātā, vañjhā, kūṭaṭṭhā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā; te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti; nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Katame satta? Pathavīkāyo, āpokāyo, tejokāyo, vāyokāyo, sukhe, dukkhe, jīve sattame. Ime satta kāyā akaṭā, akaṭavidhā, animmitā, animmātā, vañjhā, kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā; te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṃ byābādhenti; nālaṃ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā. Yopi tiṇhena satthena sīsaṃ chindati, na sopi kañci jīvitā voropeti; sattannaṃtveva kāyānamantarena satthaṃ vivaramanupavisati. Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni, tīṇi ca kammāni, kamme ca aḍḍhakamme ca dvaṭṭhipaṭipadā, dvaṭṭhantarakappā, chaḷābhijātiyo, aṭṭhapurisabhūmiyo, ekūnapaññāsa ājīvakasate, ekūnapaññāsa paribbājakasate, ekūnapaññāsa nāgavāsasate, vīse indriyasate, tiṃse nirayasate, chattiṃsarajodhātuyo, satta saññīgabbhā, satta asaññīgabbhā, satta nigaṇṭhigabbhā, satta devā, satta mānusā, satta pesācā, satta sarā, satta pavuṭā, satta papātā, satta ca papātasatāni, satta supinā, satta supinasatāni, cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā [Pg.174] saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti. Tattha natthi imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṃ vā kammaṃ paripācessāmi; paripakkaṃ vā kammaṃ phussa phussa byantīkarissāmīti hevaṃ natthi doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṃsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṃsāvakaṃse. Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti; evameva bāle ca paṇḍite ca nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palentī’’’ti?

२१३. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचे उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश करून (कशाला घट्ट धरून) अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'हे सात काय (समूह) अकृत (कोणीही न बनवलेले), अकृतविधा (कोणाकडूनही न करवून घेतलेले), अनिर्मित (कोणीही निर्माण न केलेले), अनिर्माता (कोणाकडूनही निर्माण न करवून घेतलेले), वंध्य (निष्फळ), कूटस्थ (पर्वतशिखराप्रमाणे अचल), एषिकास्थायी (दरवाजाच्या खांबाप्रमाणे स्थिर) आहेत; ते हलत नाहीत, बदलत नाहीत, एकमेकांना बाधा पोहचवत नाहीत; ते एकमेकांना सुख, दुःख किंवा सुख-दुःख देण्यास असमर्थ आहेत. ते सात कोणते? पृथ्वी-काय, आप-काय (जल), तेज-काय (अग्नी), वायू-काय, सुख, दुःख आणि सातवा जीव. हे सात काय अकृत... सुख-दुःख देण्यास असमर्थ आहेत. जरी एखाद्याने तीक्ष्ण शस्त्राने (तलवारीने) दुसऱ्याचे डोके कापले, तरी तो कोणाचाही जीव घेत नाही; ते शस्त्र केवळ या सात कायांच्या मधील पोकळीतून (अंतरातून) पार होते. आणखी, चौदा लाख साठ हजार सहाशे मुख्य योनी (उत्पत्तीची स्थाने), पाचशे कर्मे, पाच कर्मे, तीन कर्मे, पूर्ण कर्म आणि अर्ध कर्म, बासष्ट प्रतिपदा (मार्ग), बासष्ट अंतरकल्प, सहा अभिजाती (वर्ग), आठ पुरुषभूमी, एकोणपन्नासशे आजीविका, एकोणपन्नासशे परिव्राजक, एकोणपन्नासशे नागवास (नागांची निवासस्थाने), दोन हजार इंद्रिये, तीन हजार नरक, छत्तीस रजोधातू, सात संज्ञीगर्भ (सज्ञान गर्भ), सात असंज्ञीगर्भ (अज्ञान गर्भ), सात निग्रंथगर्भ, सात देव, सात मनुष्य, सात पिशाच, सात मोठे तलाव, सात पवुट (गाठी), सातशे लहान गाठी, सात प्रपात (कडे/दऱ्या), सातशे लहान कडे, सात स्वप्ने, सातशे लहान स्वप्ने आणि चौऱ्याऐंशी लाख महाकल्प आहेत, ज्यांमधून मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसारचक्रात फिरून आणि भटकून दुःखाचा अंत करतील. तेथे असे काही नाही की—\"मी या शीलाने, व्रताने, तपाने किंवा ब्रह्मचर्याने अपरिपक्व कर्माला परिपक्व करीन, किंवा परिपक्व कर्माचा वारंवार अनुभव घेऊन नाश करीन.\" असे काहीही नाही. सुख आणि दुःख हे द्रोणाने (मापाने) मोजल्यासारखे निश्चित आहे. संसार मर्यादित (निश्चित सीमा असलेला) आहे. त्यात घट किंवा वाढ नाही, उत्कर्ष किंवा अपकर्ष नाही. ज्याप्रमाणे फेकून दिलेला दोऱ्याचा गोळा जसा उलगडत उलगडत पुढे जातो, त्याचप्रमाणे मूर्ख आणि पंडित दोघेही (संसारात) उलगडत जाऊन सुख-दुःखाचा अंत करतील'?"

Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā…pe… sukhadukkhaṃ palentī’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā…pe… sukhadukkhaṃ palentī’’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… ‘‘yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā…pe… sukhadukkhaṃ palentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā…pe… nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palentī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

"भन्ते, आमचे धर्म (शिकवण) भगवन्-मूलक आहेत (भगवंतांवर आधारित आहेत)..." "भिक्षूंनो, रूप असताना, रूपाचे उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'हे सात काय अकृत, अकृतविधा...पे... सुख-दुःखाचा अंत करतात.' वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचे उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'हे सात काय अकृत, अकृतविधा...पे... सुख-दुःखाचा अंत करतात.'" "भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते!" "जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्या रूपाचे उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—'हे सात काय अकृत, अकृतविधा...पे... सुख-दुःखाचा अंत करतात'?" "नाही, भन्ते!" "जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, स्पर्श केलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते देखील नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते!" "...पे... त्याचे उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—'हे सात काय अकृत, अकृतविधा...पे... उलगडत जाऊन सुख-दुःखाचा अंत करतात'?" "नाही, भन्ते!"

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Aṭṭhamaṃ.

"भिक्षूंनो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या सहा स्थानांविषयीची शंका नष्ट होते, दुःखाविषयीची शंका नष्ट होते...पे... दुःख निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाविषयीची शंका नष्ट होते—तेव्हा, भिक्षूंनो, त्या आर्यश्रावकाला 'स्रोतापन्न' म्हटले जाते, ज्याचा अधःपात होणे अशक्य आहे, जो नियत आहे आणि ज्याचे अंतिम ध्येय संबोधी आहे." आठवे सुत्त समाप्त.

9. Sassatadiṭṭhisuttaṃ

९. सस्सतदिट्ठिसुत्त

214. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sassato loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sassato loko’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe [Pg.175] sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘sassato loko’’’ti.

२१४. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचे उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'लोक (जग) शाश्वत आहे'?" "भन्ते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत..." "भिक्षूंनो, रूप असताना, रूपाचे उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'लोक शाश्वत आहे.' वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाचे उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'लोक शाश्वत आहे.'"

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sassato loko’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā … saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sassato loko’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘sassato loko’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ...पे... “जे परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला न पकडता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—‘लोक शाश्वत आहे’?” “नाही, भन्ते.” “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ...पे... “त्याला न पकडता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—‘लोक शाश्वत आहे’?” “नाही, भन्ते.” “जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःखद आहे की सुखद?” “दुःखद आहे, भन्ते.” “जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला न पकडता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—‘लोक शाश्वत आहे’?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Navamaṃ.

“भिक्षूंनो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या स्थानांविषयीची शंका नष्ट होते, दुःखाविषयीची शंका नष्ट होते...पे... दुःखनिरोधाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेविषयीची शंका नष्ट होते—तेव्हा, भिक्षूंनो, त्या आर्यश्रावकाला ‘स्रोतापन्न’ म्हटले जाते; जो अधोगतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” नववे.

10. Asassatadiṭṭhisuttaṃ

१०. अशाश्वतदृष्टी सुत्त

215. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘asassato loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati…pe… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – asassato lokoti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante…pe… api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘asassato loko’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

२१५. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला पकडून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘लोक अशाश्वत आहे’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत...” ...पे... “भिक्षूंनो, रूप अस्तित्वात असताना...पे... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ...पे... “त्याला न पकडता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—‘लोक अशाश्वत आहे’?” “नाही, भन्ते.” “जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ...पे... “त्याला न पकडता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—‘लोक अशाश्वत आहे’?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti…pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Dasamaṃ.

“भिक्षूंनो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या स्थानांविषयीची शंका नष्ट होते, दुःखाविषयीची शंका नष्ट होते...पे... दुःखनिरोधाकडे नेणाऱ्या प्रतिपदेविषयीची शंका नष्ट होते—तेव्हा, भिक्षूंनो, त्या आर्यश्रावकाला ‘स्रोतापन्न’ म्हटले जाते; जो अधोगतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” दहावे.

11. Antavāsuttaṃ

११. अंतवान सुत्त

216. Sāvatthinidānaṃ[Pg.176]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘antavā loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Ekādasamaṃ.

२१६. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला पकडून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘लोक अंतवान आहे’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत...” ...पे... “नियत आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” अकरावे.

12. Anantavāsuttaṃ

१२. अनंतवान सुत्त

217. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘anantavā loko’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Dvādasamaṃ.

२१७. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला पकडून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘लोक अनंत आहे’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत...” ...पे... “नियत आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” बारावे.

13. Taṃjīvaṃtaṃsarīraṃsuttaṃ

१३. तोच जीव तेच शरीर सुत्त

218. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’’nti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Terasamaṃ.

२१८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला पकडून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘तोच जीव आणि तेच शरीर आहे’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत...” ...पे... “नियत आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” तेरावे.

14. Aññaṃjīvaṃaññaṃsarīraṃsuttaṃ

१४. जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे सुत्त

219. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’’nti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Cuddasamaṃ.

२१९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला पकडून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत...” ...पे... “नियत आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” चौदावे.

15. Hotitathāgatosuttaṃ

१५. तथागत मृत्यूनंतर असतात सुत्त

220. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Pannarasamaṃ.

२२०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला पकडून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत...” ...पे... “नियत आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” पंधरावे.

16. Nahotitathāgatosuttaṃ

१६. तथागत मृत्यूनंतर नसतात सुत्त

221. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Soḷasamaṃ.

२२१. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला पकडून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत...” ...पे... “नियत आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” सोळावे.

17. Hoticanacahotitathāgatosuttaṃ

१७. तथागत मृत्यूनंतर असतात आणि नसतातही सुत्त

222. Sāvatthinidānaṃ[Pg.177]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… niyato sambodhiparāyano’’ti. Sattarasamaṃ.

२२२. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला पकडून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत...” ...पे... “नियत आणि संबोधीकडे जाणारा असतो.” सतरावे.

18. Nevahotinanahotitathāgatosuttaṃ

१८. तथागत मृत्यूनंतर नसतात आणि असेही नाही की नसतात सुत्त

223. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti…pe….

२२३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला पकडून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि असेही नाही की नसतात’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवंतांवर आधारित आहेत...” ...पे... “भिक्षूंनो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाला पकडून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि असेही नाही की नसतात’...” ...पे...

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yampidaṃ diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते, रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” ...पे... “जे परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला न पकडता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि असेही नाही की नसतात’?” “नाही, भन्ते.” “जे काही पाहिलेले, ऐकलेले, अनुभवलेले, जाणलेले, प्राप्त केलेले, शोधलेले आणि मनाने विचार केलेले आहे, ते नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.” “जे अनित्य आहे, ते दुःखद आहे की सुखद?” “दुःखद आहे, भन्ते.” “जे अनित्य, दुःखद आणि परिवर्तनशील स्वभावाचे आहे, त्याला न पकडता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात आणि असेही नाही की नसतात’?” “नाही, भन्ते.”

‘‘Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhasamudayepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhepissa kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’ti. Aṭṭhārasamaṃ.

"भिक्षूहो, जेव्हा आर्यश्रावकाची या स्थानांविषयी शंका नष्ट होते, तसेच दुःखाविषयीही शंका नष्ट होते, दुःखसमुदयाविषयीही शंका नष्ट होते, दुःखनिरोधाविषयीही शंका नष्ट होते, आणि दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदेविषयीही शंका नष्ट होते – भिक्षूहो, तेव्हा तो आर्यश्रावक 'स्रोतापन्न' (प्रवाहात प्रविष्ट झालेला), अपायगतीला न जाणारा (अविनिपातधर्मी), नियत (निश्चित गती असलेला) आणि संबोधीपरायण (पूर्ण ज्ञानाकडे जाणारा) म्हटला जातो." अठरावे.

Sotāpattivaggo.

स्रोतापत्तिवर्ग.

Aṭṭhārasaveyyākaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

अठरा व्याकरणे (स्पष्टीकरणे) समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Vātaṃ [Pg.178] etaṃ mama, so attā no ca me siyā;

Natthi karoto hetu ca, mahādiṭṭhena aṭṭhamaṃ.

वात (वारा), एतं मम (हे माझे आहे), सो अत्ता (तो आत्मा), नो च मे सिया (माझे नसावे); नत्थि (नाही), करोतो (करणाऱ्याचा), हेतू आणि महादिट्ठि हे आठवे.

Sassato loko ca, asassato ca antavā ca;

Anantavā ca taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti;

Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti ca.

शाश्वत लोक, अशाश्वत लोक, अंतवान लोक, अनंतवान लोक, तोच जीव तेच शरीर, अन्य जीव अन्य शरीर.

Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti;

Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti;

Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti.

मृत्यूंनंतर तथागत असतात, मृत्यूंनंतर तथागत नसतात, मृत्यूंनंतर तथागत असतातही आणि नसतातही, मृत्यूंनंतर तथागत नसतात आणि असेही नाही की नसतात.

2. Dutiyagamanavaggo

२. द्वितीयगमनवर्ग

1. Vātasuttaṃ

१. वातसुत्त (वारा सुत्त)

224. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati…pe… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti.

२२४. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूहो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गरोदर स्त्रिया प्रसवत नाहीत, चंद्र-सूर्य उगवत नाहीत किंवा मावळत नाहीत, तर ते स्तंभासारखे अचल उभे आहेत'?" "भंते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत... पे..." "भिक्षूहो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'वारे वाहत नाहीत... पे... स्तंभासारखे अचल उभे आहेत.' वेदना अस्तित्वात असताना... पे... संज्ञा अस्तित्वात असताना... पे... संस्कार अस्तित्वात असताना... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'वारे वाहत नाहीत... पे... स्तंभासारखे अचल उभे आहेत.'"

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. Paṭhamaṃ.

"भिक्षूहो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भंते." "...पे... जे परिवर्तनशील आहे, त्याचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – 'वारे वाहत नाहीत... पे... स्तंभासारखे अचल उभे आहेत'?" "नाही, भंते." "अशा प्रकारे, भिक्षूहो, दुःख अस्तित्वात असताना, दुःखाचा उपादान करून, दुःखाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'वारे वाहत नाहीत... पे... स्तंभासारखे अचल उभे आहेत.'" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भंते." "...पे... जे परिवर्तनशील आहे, त्याचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – 'वारे वाहत नाहीत... पे... स्तंभासारखे अचल उभे आहेत'?" "नाही, भंते." "अशा प्रकारे, भिक्षूहो, दुःख अस्तित्वात असताना, दुःखाचा उपादान करून, दुःखाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गरोदर स्त्रिया प्रसवत नाहीत, चंद्र-सूर्य उगवत नाहीत किंवा मावळत नाहीत, तर ते स्तंभासारखे अचल उभे आहेत.'" पहिले.

225-240. (Purimavagge viya aṭṭhārasa veyyākaraṇāni vitthāretabbānīti[Pg.179].) Sattarasamaṃ.

२२५-२४०. (पूर्व वर्गाप्रमाणेच अठरा व्याकरणे सविस्तर जाणावीत.) सतरावे.

18. Nevahotinanahotisuttaṃ

१८. नेवहोटिननहोतिसुत्त (नसतात आणि असेही नाही की नसतात सुत्त)

241. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

२४१. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूहो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'मृत्यूनंतर तथागत नसतात आणि असेही नाही की नसतात'?" "भंते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत... पे..." "भिक्षूहो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'मृत्यूनंतर तथागत नसतात आणि असेही नाही की नसतात.' वेदना अस्तित्वात असताना... संज्ञा अस्तित्वात असताना... संस्कार अस्तित्वात असताना... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'मृत्यूनंतर तथागत नसतात आणि असेही नाही की नसतात.'"

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā … saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘neva hoti, na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. Aṭṭhārasamaṃ.

"भिक्षूहो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भंते." "...पे... जे परिवर्तनशील आहे, त्याचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – 'मृत्यूनंतर तथागत नसतात आणि असेही नाही की नसतात'?" "नाही, भंते." "अशा प्रकारे, भिक्षूहो, दुःख अस्तित्वात असताना, दुःखाचा उपादान करून, दुःखाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'मृत्यूनंतर तथागत नसतात आणि असेही नाही की नसतात.'" "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भंते." "...पे... जे परिवर्तनशील आहे, त्याचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – 'मृत्यूनंतर तथागत नसतात आणि असेही नाही की नसतात'?" "नाही, भंते." "अशा प्रकारे, भिक्षूहो, दुःख अस्तित्वात असताना, दुःखाचा उपादान करून, दुःखाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'मृत्यूनंतर तथागत नसतात आणि असेही नाही की नसतात.'" अठरावे.

19. Rūpīattāsuttaṃ

१९. रूपीअत्तासुत्त (रूपी आत्मा सुत्त)

242. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti.

२४२. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूहो, काय अस्तित्वात असताना, कशाचा उपादान करून, कशाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'आत्मा रूपी (रूपवान) असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी (नित्य) असतो'?" "भंते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत... पे..." "भिक्षूहो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाचा उपादान करून, रूपाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'आत्मा रूपी असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी असतो.' वेदना अस्तित्वात असताना... पे... संज्ञा अस्तित्वात असताना... संस्कार अस्तित्वात असताना... विज्ञान अस्तित्वात असताना, विज्ञानाचा उपादान करून, विज्ञानाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'आत्मा रूपी असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी असतो.'"

‘‘Taṃ [Pg.180] kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Vedanā…pe… ‘‘no hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti. Ekūnavīsatimaṃ.

"भिक्षूहो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भंते." "...पे... जे परिवर्तनशील आहे, त्याचा उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – 'आत्मा रूपी असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी असतो'?" "नाही, भंते." "अशा प्रकारे, भिक्षूहो, दुःख अस्तित्वात असताना, दुःखाचा उपादान करून, दुःखाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'आत्मा रूपी असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी असतो.'" "वेदना... पे... "नाही, भंते." "अशा प्रकारे, भिक्षूहो, दुःख अस्तित्वात असताना, दुःखाचा उपादान करून, दुःखाचा अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – 'आत्मा रूपी असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी असतो.'" एकूणविसावे.

20. Arūpīattāsuttaṃ

२०. अरूपीअत्तासुत्त (अरूपी आत्मा सुत्त)

243. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘arūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? (Peyyālo) vīsatimaṃ.

२४३. श्रावस्ती येथील प्रसंग. “भिक्खून्नों, कशाच्या अस्तित्वामुळे, कशाला धरून ठेवून, कशात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘आत्मा अरूपी (रूपरहित) असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो’?” (पेय्यालो) विसावे सूत्र.

21. Rūpīcaarūpīcaattāsuttaṃ

२१. रूपी-च-अरूपी-च-अत्ता सुत्त (रूपी आणि अरूपी आत्मा सूत्र)

244. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpī ca arūpī ca attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Ekavīsatimaṃ.

२४४. श्रावस्ती येथील प्रसंग. “आत्मा रूपी (रूपवान) आणि अरूपी (रूपरहित) दोन्ही असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो”...पे०... एकविसावे सूत्र.

22. Nevarūpīnārūpīattāsuttaṃ

२२. नेव-रूपी-ना-रूपी-अत्ता सुत्त (ना रूपी ना अरूपी आत्मा सूत्र)

245. ‘‘Neva rūpī nārūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Bāvīsatimaṃ.

२४५. “आत्मा रूपीही नसतो आणि अरूपीही नसतो, आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो”...पे०... बाविसावे सूत्र.

23. Ekantasukhīsuttaṃ

२३. एकन्तसुखी सुत्त (एकांतिक सुखी सूत्र)

246. ‘‘Ekantasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Tevīsatimaṃ.

२४६. “आत्मा केवळ सुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो”...पे०... तेविसावे सूत्र.

24. Ekantadukkhīsuttaṃ

२४. एकन्तदुःखी सुत्त (एकांतिक दुःखी सूत्र)

247. ‘‘Ekantadukkhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Catuvīsatimaṃ.

२४७. “आत्मा केवळ दुःखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो”...पे०... चोविसावे सूत्र.

25. Sukhadukkhīsuttaṃ

२५. सुखदुःखी सुत्त (सुख-दुःखी सूत्र)

248. ‘‘Sukhadukkhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti…pe…. Pañcavīsatimaṃ.

२४८. “आत्मा सुखी आणि दुःखी दोन्ही असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो”...पे०... पंचविसावे सूत्र.

26. Adukkhamasukhīsuttaṃ

२६. अदुक्खमसुखी सुत्त (अदुःख-असुखी सूत्र)

249. ‘‘Adukkhamasukhī [Pg.181] attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti.

२४९. “‘आत्मा अदुःख-असुखी (सुख आणि दुःख दोन्ही नसलेला) असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत...पे०... “भिक्खून्नों, रूप असताना, रूपाला धरून ठेवून, रूपात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘आत्मा अदुःख-असुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो.’ वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाला धरून ठेवून, विज्ञानात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘आत्मा अदुःख-असुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो.’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, dukkhe sati, dukkhaṃ upādāya, dukkhaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. Chabbīsatimaṃ.

“भिक्खून्नों, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.”...पे०... जे विपरिणामधर्मी आहे, त्याला न धरता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – ‘आत्मा अदुःख-असुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो’?” “नाही, भन्ते.” “अशा प्रकारे, भिक्खून्नों, दुःख असताना, दुःखाला धरून ठेवून, दुःखात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘आत्मा अदुःख-असुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो.’ “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.”...पे०... जे विपरिणामधर्मी आहे, त्याला न धरता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – ‘आत्मा अदुःख-असुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो’?” “नाही, भन्ते.” “अशा प्रकारे, भिक्खून्नों, दुःख असताना, दुःखाला धरून ठेवून, दुःखात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘आत्मा अदुःख-असुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो.’” सव्विसावे सूत्र.

Dutiyapeyyālo.

दुसरा पेय्यालो (दुसरी संक्षेप-मालिका).

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Vātaṃ etaṃ mama so, attā no ca me siyā;

Natthi karoto hetu ca, mahādiṭṭhena aṭṭhamaṃ.

वात (वारा), एतं मम (हे माझे आहे), सो अत्ता (तो आत्मा), नो च मे सिया (माझे नसावे), नत्थि (नाही), करोतो (करणारा), हेतू आणि महादिट्ठी हे आठवे सूत्र.

Sassato asassato ceva, antānantavā ca vuccati;

Taṃ jīvaṃ aññaṃ jīvañca, tathāgatena cattāro.

सस्सतो (शाश्वत), असस्सतो (अशाश्वत), अन्तानन्तवा (मर्यादित व अमर्यादित), तं जीवं (तोच जीव तोच देह) आणि अञ्ञं जीवं (जीव वेगळा देह वेगळा), तथागताविषयीचे चार सूत्र.

Rūpī attā hoti, arūpī ca attā hoti;

Rūpī ca arūpī ca attā hoti;

Neva rūpī nārūpī attā hoti, ekantasukhī attā hoti.

रूपी आत्मा असतो, अरूपी आत्मा असतो, रूपी आणि अरूपी आत्मा असतो, ना रूपी ना अरूपी आत्मा असतो, एकांत सुखी आत्मा असतो.

Ekantadukkhī attā hoti, sukhadukkhī attā hoti;

Adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇāti;

Ime chabbīsati suttā, dutiyavārena desitā.

एकांत दुःखी आत्मा असतो, सुख-दुःखी आत्मा असतो, अदुःख-असुखी आत्मा असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो; हे सव्वीस सूत्र दुसऱ्या आवृत्तीत (दुसऱ्या वारात) उपदेशिले आहेत.

3. Tatiyagamanavaggo

३. ततियगमनवग्गो (तिसरा गमन वर्ग)

1. Navātasuttaṃ

१. नवात सुत्त (वारा न वाहणे सूत्र)

250. Sāvatthinidānaṃ[Pg.182]. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

२५०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. “भिक्खून्नों, कशाच्या अस्तित्वामुळे, कशाला धरून ठेवून, कशात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गरोदर स्त्रिया प्रसूती होत नाहीत, चंद्र-सूर्य उगवत नाहीत किंवा मावळत नाहीत, तर ते जमिनीत घट्ट रोवलेल्या खांबासारखे अचल उभे आहेत’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत...पे०...”

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – na vātā vāyanti…pe… vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti.

“भिक्खून्नों, रूप असताना, रूपाला धरून ठेवून, रूपात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘वारे वाहत नाहीत...पे०...’ वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाला धरून ठेवून, विज्ञानात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘वारे वाहत नाहीत...पे०... जमिनीत घट्ट रोवलेल्या खांबासारखे अचल उभे आहेत.’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya, evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. Paṭhamaṃ.

“भिक्खून्नों, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.”...पे०... जे विपरिणामधर्मी आहे, त्याला न धरता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – ‘वारे वाहत नाहीत...पे०... जमिनीत घट्ट रोवलेल्या खांबासारखे अचल उभे आहेत’?” “नाही, भन्ते.” “अशा प्रकारे, भिक्खून्नों, जे अनित्य आहे ते दुःख आहे. ते असताना, त्याला धरून ठेवून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गरोदर स्त्रिया प्रसूती होत नाहीत, चंद्र-सूर्य उगवत नाहीत किंवा मावळत नाहीत, तर ते जमिनीत घट्ट रोवलेल्या खांबासारखे अचल उभे आहेत.’ “वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?” “अनित्य आहे, भन्ते.”...पे०... जे विपरिणामधर्मी आहे, त्याला न धरता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की – ‘वारे वाहत नाहीत...पे०... जमिनीत घट्ट रोवलेल्या खांबासारखे अचल उभे आहेत’?” “नाही, भन्ते.” “अशा प्रकारे, भिक्खून्नों, जे अनित्य आहे ते दुःख आहे. ते असताना, त्याला धरून ठेवून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘वारे वाहत नाहीत...पे०... जमिनीत घट्ट रोवलेल्या खांबासारखे अचल उभे आहेत.’” पहिले सूत्र.

251-274. (Dutiyavagge viya catuvīsati suttāni pūretabbāni.) Pañcavīsatimaṃ.

२५१-२७४. (दुसऱ्या वर्गाप्रमाणे चोवीस सूत्रे पूर्ण करावीत.) पंचविसावे सूत्र.

26. Adukkhamasukhīsuttaṃ

२६. अदुक्खमसुखी सुत्त (अदुःख-असुखी सूत्र)

275. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

२७५. श्रावस्ती येथील प्रसंग. “भिक्खून्नों, कशाच्या अस्तित्वामुळे, कशाला धरून ठेवून, कशात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘आत्मा अदुःख-असुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो’?” “भन्ते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत...पे०...”

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati [Pg.183] …pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti.

“भिक्खून्नों, रूप असताना, रूपाला धरून ठेवून, रूपात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘आत्मा अदुःख-असुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो.’ वेदना असताना...पे०... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाला धरून ठेवून, विज्ञानात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की – ‘आत्मा अदुःख-असुखी असतो आणि मृत्यूनंतर तो निरोगी (अविनाशी) राहतो.’”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjeyya – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Iti kho, bhikkhave, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Tasmiṃ sati, tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā’’’ti. Chabbīsatimaṃ.

"भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते." ...पे... जे बदलण्याच्या स्वभावाचे (विपरिणामधर्मी) आहे, त्याला उपादान न करता (त्याच्याशी न चिकटता) अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—'आत्मा अदुःख-असुख (सुख-दुःख विरहित) असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी (अविनाशी) राहतो'? "नाही, भन्ते." "म्हणूनच, भिक्षूंनो, जे अनित्य आहे ते दुःख आहे. ते असताना, त्याला उपादान करून (त्याच्याशी चिकटून) अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'आत्मा अदुःख-असुख असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी राहतो'." "वेदना...पे... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते." ...पे... जे बदलण्याच्या स्वभावाचे आहे, त्याला उपादान न करता अशी दृष्टी उत्पन्न होऊ शकते का की—'आत्मा अदुःख-असुख असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी राहतो'? "नाही, भन्ते." "म्हणूनच, भिक्षूंनो, जे अनित्य आहे ते दुःख आहे. ते असताना, त्याला उपादान करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'आत्मा अदुःख-असुख असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी राहतो'." (हे) सव्वीसावे (सुत्त).

Tatiyapeyyālo.

तिसरा पेयालो (पुनरावृत्तीचा संक्षेप) समाप्त.

4. Catutthagamanavaggo

४. चौथा गमन वर्ग

1. Navātasuttaṃ

१. न वात सुत्त (वारा न वाहणे सुत्त)

276. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti, na najjo sandanti, na gabbhiniyo vijāyanti, na candimasūriyā udenti vā apenti vā esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

२७६. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला उपादान करून, कशात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'वारे वाहत नाहीत, नद्या वाहत नाहीत, गरोदर स्त्रिया प्रसूती होत नाहीत, चंद्र आणि सूर्य उगवत किंवा मावळत नाहीत, तर ते खांबासारखे अचल उभे राहिले आहेत'?" "भन्ते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत (भगवंतांवर आधारित आहेत)...पे..."

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’ti. Vedanāya sati…pe… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘na vātā vāyanti…pe… esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā [Pg.184]… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

"भिक्षूंनो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाला उपादान करून, रूपात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'वारे वाहत नाहीत...पे... खांबासारखे अचल उभे राहिले आहेत.' वेदना असताना...पे... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाला उपादान करून, विज्ञानात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'वारे वाहत नाहीत...पे... खांबासारखे अचल उभे राहिले आहेत.' भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते." "जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे की सुख?" "दुःख आहे, भन्ते." "जे अनित्य, दुःख आणि बदलण्याच्या स्वभावाचे आहे, त्याकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे पाहणे योग्य आहे का?" "नाही, भन्ते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते." "जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे की सुख?" "दुःख आहे, भन्ते." "जे अनित्य, दुःख आणि बदलण्याच्या स्वभावाचे आहे, त्याकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे पाहणे योग्य आहे का?" "नाही, भन्ते."

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

"म्हणूनच, भिक्षूंनो, भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत (उत्कृष्ट), दूर किंवा जवळ असलेले कोणतेही रूप असो; त्या सर्व रूपाकडे—'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत (आहे तसे) सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. कोणतीही वेदना असो... कोणतीही संज्ञा असो... कोणतेही संस्कार असोत... भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत, दूर किंवा जवळ असलेले कोणतेही विज्ञान असो; त्या सर्व विज्ञानाकडे—'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे."

‘‘Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

"असे पाहणारा...पे... 'या अस्तित्वासाठी आता काहीही उरलेले नाही' हे तो जाणतो." पहिले (सुत्त).

277-300. (Dutiyavagge viya catuvīsati suttāni pūretabbāni.) Pañcavīsatimaṃ.

२७७-३००. (दुसऱ्या वर्गाप्रमाणे चोवीस सुत्ते पूर्ण करावीत.) पंचविसावे (सुत्त).

26. Adukkhamasukhīsuttaṃ

२६. अदुःखमसुखी सुत्त

301. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya, kiṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

३०१. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, काय अस्तित्वात असताना, कशाला उपादान करून, कशात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'आत्मा अदुःख-असुख असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी राहतो'?" "भन्ते, आमचे धर्म भगवन्-मूलक आहेत...पे..."

‘‘Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṃ upādāya, rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’ti. Vedanāya sati… saññāya sati… saṅkhāresu sati… viññāṇe sati, viññāṇaṃ upādāya, viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati – ‘adukkhamasukhī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā’’’ti.

"भिक्षूंनो, रूप अस्तित्वात असताना, रूपाला उपादान करून, रूपात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'आत्मा अदुःख-असुख असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी राहतो.' वेदना असताना... संज्ञा असताना... संस्कार असताना... विज्ञान असताना, विज्ञानाला उपादान करून, विज्ञानात अभिनिवेश करून अशी दृष्टी उत्पन्न होते की—'आत्मा अदुःख-असुख असतो आणि मृत्यूनंतर निरोगी राहतो'."

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante ’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti? ‘‘Aniccaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti? ‘‘Dukkhaṃ, bhante’’. ‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ [Pg.185] vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

"भिक्षूंनो, तुम्हाला काय वाटते? रूप नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते." "जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे की सुख?" "दुःख आहे, भन्ते." "जे अनित्य, दुःख आणि बदलण्याच्या स्वभावाचे आहे, त्याकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे पाहणे योग्य आहे का?" "नाही, भन्ते." "वेदना... संज्ञा... संस्कार... विज्ञान नित्य आहे की अनित्य?" "अनित्य आहे, भन्ते." "जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे की सुख?" "दुःख आहे, भन्ते." "जे अनित्य, दुःख आणि बदलण्याच्या स्वभावाचे आहे, त्याकडे 'हे माझे आहे, हा मी आहे, हा माझा आत्मा आहे' असे पाहणे योग्य आहे का?" "नाही, भन्ते."

‘‘Tasmātiha, bhikkhave, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā, oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ – ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ.

"म्हणूनच, भिक्षूंनो, भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत, दूर किंवा जवळ असलेले कोणतेही रूप असो; त्या सर्व रूपाकडे—'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे. कोणतीही वेदना असो... कोणतीही संज्ञा असो... कोणतेही संस्कार असोत... भूत, भविष्य किंवा वर्तमान काळातील, अंतर्गत किंवा बाह्य, स्थूल किंवा सूक्ष्म, हीन किंवा प्रणीत, दूर किंवा जवळ असलेले कोणतेही विज्ञान असो; त्या सर्व विज्ञानाकडे—'हे माझे नाही, हा मी नाही, हा माझा आत्मा नाही' अशा प्रकारे यथाभूत सम्यक प्रज्ञेने पाहिले पाहिजे."

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Chabbīsatimaṃ.

"भिक्षूंनो, असे पाहणारा श्रुतवान आर्यश्रावक रूपाविषयीही निर्वेद पावतो, वेदनेविषयीही निर्वेद पावतो, संज्ञेविषयीही निर्वेद पावतो, संस्कारांविषयीही निर्वेद पावतो, विज्ञानाविषयीही निर्वेद पावतो. निर्वेद पावल्यामुळे तो विरक्त होतो; विरक्तीमुळे तो मुक्त होतो. मुक्त झाल्यावर 'मी मुक्त झालो आहे' असे ज्ञान त्याला होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर पुन्हा काही करायचे उरलेले नाही' हे तो जाणतो." हे सव्वीसावे सुत्त होय.

Tassuddānaṃ –

त्याचे उदान (थोडक्यात सारांश) –

Purimagamane aṭṭhārasa veyyākaraṇā;

Dutiyagamane chabbīsaṃ vitthāretabbāni.

पहिल्या गमनात अठरा व्याकरणे (सुत्ते) आहेत; दुसऱ्या गमनात सव्वीस सुत्तांचा विस्तार करावा.

Tatiyagamane chabbīsaṃ vitthāretabbāni;

Catutthagamane chabbīsaṃ vitthāretabbāni.

तिसऱ्या गमनात सव्वीस सुत्तांचा विस्तार करावा; चौथ्या गमनात सव्वीस सुत्तांचा विस्तार करावा.

Diṭṭhisaṃyuttaṃ samattaṃ.

दिठ्ठिसंयुत्त समाप्त झाले.

4. Okkantasaṃyuttaṃ

४. ओक्कन्तिसंयुत्त

1. Cakkhusuttaṃ

१. चक्खुसुत्त

302. Sāvatthinidānaṃ[Pg.186]. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; sotaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; ghānaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; jivhā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī ; kāyo anicco vipariṇāmī aññathābhāvī; mano anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati – ayaṃ vuccati saddhānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’’.

३०२. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, चक्षु अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारा आहे. श्रोत अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारा आहे. घ्राण अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारे आहे. जिव्हा अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे. काय अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारे आहे. मन अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारे आहे. भिक्षूंनो, जो कोणी या धर्मांवर अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवतो, दृढ विश्वास ठेवतो, त्याला 'श्रद्धानुसारी' म्हटले जाते. तो सम्यक्त्व-नियामात प्रविष्ट झाला आहे, सत्पुरुष भूमीत प्रविष्ट झाला आहे, पृथग्जन भूमीच्या पलीकडे गेला आहे. ज्या कर्मामुळे नरकात, प्राणीयोनित किंवा प्रेतलोकात जन्म घ्यावा लागतो, असे कर्म करण्यास तो असमर्थ असतो. जोपर्यंत तो स्रोतापत्ती फळ प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत तो मृत्यू पावण्यास असमर्थ असतो."

‘‘Yassa kho, bhikkhave, ime dhammā evaṃ paññāya mattaso nijjhānaṃ khamanti, ayaṃ vuccati – ‘dhammānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ pajānāti evaṃ passati, ayaṃ vuccati – ‘sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’’ti. Paṭhamaṃ.

"भिक्षूंनो, ज्याला हे धर्म प्रज्ञेने अशा प्रकारे योग्य प्रमाणात विचार करून पटतात, त्याला 'धम्मानुसारी' म्हटले जाते. तो सम्यक्त्व-नियामात प्रविष्ट झाला आहे, सत्पुरुष भूमीत प्रविष्ट झाला आहे, पृथग्जन भूमीच्या पलीकडे गेला आहे. ज्या कर्मामुळे नरकात, प्राणीयोनित किंवा प्रेतलोकात जन्म घ्यावा लागतो, असे कर्म करण्यास तो असमर्थ असतो. जोपर्यंत तो स्रोतापत्ती फळ प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत तो मृत्यू पावण्यास असमर्थ असतो. भिक्षूंनो, जो या धर्मांना अशा प्रकारे जाणतो आणि पाहतो, त्याला 'स्रोतापन्न' म्हटले जाते; तो अधोगतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा असतो." पहिले सुत्त.

2. Rūpasuttaṃ

२. रूपसुत्त

303. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; saddā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; gandhā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; rasā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; phoṭṭhabbā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; dhammā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati saddhānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ [Pg.187] vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’’.

३०३. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, रूपे अनित्य आहेत, परिवर्तनशील आहेत, अन्यथा होणारी आहेत. शब्द अनित्य आहेत, परिवर्तनशील आहेत, अन्यथा होणारे आहेत. गंध अनित्य आहेत, परिवर्तनशील आहेत, अन्यथा होणारे आहेत. रस अनित्य आहेत, परिवर्तनशील आहेत, अन्यथा होणारे आहेत. स्पर्श अनित्य आहेत, परिवर्तनशील आहेत, अन्यथा होणारे आहेत. धम्म अनित्य आहेत, परिवर्तनशील आहेत, अन्यथा होणारे आहेत. भिक्षूंनो, जो कोणी या धर्मांवर अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवतो, दृढ विश्वास ठेवतो, त्याला 'श्रद्धानुसारी' म्हटले जाते. तो सम्यक्त्व-नियामात प्रविष्ट झाला आहे, सत्पुरुष भूमीत प्रविष्ट झाला आहे, पृथग्जन भूमीच्या पलीकडे गेला आहे. ज्या कर्मामुळे नरकात, प्राणीयोनित किंवा प्रेतलोकात जन्म घ्यावा लागतो, असे कर्म करण्यास तो असमर्थ असतो. जोपर्यंत तो स्रोतापत्ती फळ प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत तो मृत्यू पावण्यास असमर्थ असतो."

‘‘Yassa kho, bhikkhave, ime dhammā evaṃ paññāya mattaso nijjhānaṃ khamanti, ayaṃ vuccati – ‘dhammānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ pajānāti evaṃ passati, ayaṃ vuccati – ‘sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’’ti. Dutiyaṃ.

"भिक्षूंनो, ज्याला हे धर्म प्रज्ञेने अशा प्रकारे योग्य प्रमाणात विचार करून पटतात, त्याला 'धम्मानुसारी' म्हटले जाते. तो सम्यक्त्व-नियामात प्रविष्ट झाला आहे, सत्पुरुष भूमीत प्रविष्ट झाला आहे, पृथग्जन भूमीच्या पलीकडे गेला आहे. ज्या कर्मामुळे नरकात, प्राणीयोनित किंवा प्रेतलोकात जन्म घ्यावा लागतो, असे कर्म करण्यास तो असमर्थ असतो. जोपर्यंत तो स्रोतापत्ती फळ प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत तो मृत्यू पावण्यास असमर्थ असतो. भिक्षूंनो, जो या धर्मांना अशा प्रकारे जाणतो आणि पाहतो, त्याला 'स्रोतापन्न' म्हटले जाते; तो अधोगतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीकडे वाटचाल करणारा असतो." दुसरे सुत्त.

3. Viññāṇasuttaṃ

३. विज्ञाणसुत्त

304. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cakkhuviññāṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; sotaviññāṇaṃ… ghānaviññāṇaṃ… jivhāviññāṇaṃ… kāyaviññāṇaṃ… manoviññāṇaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Yo bhikkhave…pe… sambodhiparāyano’’ti. Tatiyaṃ.

३०४. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, चक्षु-विज्ञान अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारे आहे. श्रोत-विज्ञान... घ्राण-विज्ञान... जिव्हा-विज्ञान... काय-विज्ञान... मनो-विज्ञान अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारे आहे. जो भिक्षूंनो... पे... संबोधीकडे वाटचाल करणारा असतो." तिसरे सुत्त.

4. Samphassasuttaṃ

४. सम्फस्ससुत्त

305. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cakkhusamphasso, bhikkhave, anicco vipariṇāmī aññathābhāvī; sotasamphasso… ghānasamphasso… jivhāsamphasso… kāyasamphasso… manosamphasso anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Catutthaṃ.

३०५. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, चक्षु-स्पर्श अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारा आहे. श्रोत-स्पर्श... घ्राण-स्पर्श... जिव्हा-स्पर्श... काय-स्पर्श... मन-स्पर्श अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारा आहे. भिक्षूंनो, जो कोणी या धर्मांवर अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवतो, दृढ विश्वास ठेवतो, त्याला 'श्रद्धानुसारी... पे... संबोधीकडे वाटचाल करणारा' म्हटले जाते." चौथे सुत्त.

5. Samphassajāsuttaṃ

५. सम्फस्सजासुत्त

306. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cakkhusamphassajā, bhikkhave, vedanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; sotasamphassajā vedanā…pe… ghānasamphassajā vedanā…pe… jivhāsamphassajā vedanā…pe… kāyasamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Pañcamaṃ.

३०६. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, चक्षु-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे. श्रोत-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... पे... घ्राण-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... पे... जिव्हा-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... पे... काय-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना... पे... मन-स्पर्शापासून उत्पन्न झालेली वेदना अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे. भिक्षूंनो, जो कोणी या धर्मांवर अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवतो, दृढ विश्वास ठेवतो, त्याला 'श्रद्धानुसारी... पे... संबोधीकडे वाटचाल करणारा' म्हटले जाते." पाचवे सुत्त.

6. Rūpasaññāsuttaṃ

६. रूपसंज्ञासुत्त

307. Sāvatthinidānaṃ[Pg.188]. ‘‘Rūpasaññā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saddasaññā… gandhasaññā… rasasaññā… phoṭṭhabbasaññā… dhammasaññā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Chaṭṭhaṃ.

३०७. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, रूप-संज्ञा अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे. शब्द-संज्ञा... गंध-संज्ञा... रस-संज्ञा... स्पर्श-संज्ञा... धम्म-संज्ञा अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे. भिक्षूंनो, जो कोणी या धर्मांवर अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवतो, दृढ विश्वास ठेवतो, त्याला 'श्रद्धानुसारी... पे... संबोधीकडे वाटचाल करणारा' म्हटले जाते." सहावे सुत्त.

7. Rūpasañcetanāsuttaṃ

७. रूपसंचेतनासुत्त

308. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpasañcetanā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saddasañcetanā… gandhasañcetanā… rasasañcetanā… phoṭṭhabbasañcetanā… dhammasañcetanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Sattamaṃ.

३०८. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, रूप-संचेतना अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे. शब्द-संचेतना... गंध-संचेतना... रस-संचेतना... स्पर्श-संचेतना... धम्म-संचेतना अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे. भिक्षूंनो, जो कोणी या धर्मांवर अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवतो, दृढ विश्वास ठेवतो, त्याला 'श्रद्धानुसारी... पे... संबोधीकडे वाटचाल करणारा' म्हटले जाते." सातवे सुत्त.

8. Rūpataṇhāsuttaṃ

८. रूपतण्हासुत्त

309. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpataṇhā, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saddataṇhā… gandhataṇhā… rasataṇhā… phoṭṭhabbataṇhā… dhammataṇhā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Aṭṭhamaṃ.

३०९. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, रूप-तण्हा (रूपाची तृष्णा) अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे; सद्द-तण्हा (शब्दाची तृष्णा)... गंध-तण्हा (गंधाची तृष्णा)... रस-तण्हा (रसाची तृष्णा)... फोट्ठब्ब-तण्हा (स्पर्शाची तृष्णा)... धम्म-तण्हा (धम्माची तृष्णा) अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे. भिक्षूंनो, जो कोणी या धम्मांवर अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवतो, अधिमुक्त होतो, त्याला 'सद्धानुसारि... पे... संबोधिपरायण' असे म्हटले जाते." आठवे.

9. Pathavīdhātusuttaṃ

९. पठवीधातुसुत्त (पृथ्वीधातू सुत्त)

310. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Pathavīdhātu, bhikkhave, aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; āpodhātu… tejodhātu… vāyodhātu… ākāsadhātu… viññāṇadhātu aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati ‘saddhānusārī…pe… sambodhiparāyano’’’ti. Navamaṃ.

३१०. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, पठवीधातू (पृथ्वीधातू) अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारा आहे; आपोधातू (जलधातू)... तेजोधातू (अग्निधातू)... वायोधातू (वायुधातू)... आकासधातू (आकाशधातू)... विञ्ञाणधातू (विज्ञानधातू) अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारा आहे. भिक्षूंनो, जो कोणी या धम्मांवर अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवतो, अधिमुक्त होतो, त्याला 'सद्धानुसारि... पे... संबोधिपरायण' असे म्हटले जाते." नववे.

10. Khandhasuttaṃ

१०. खंधसुत्त (स्कंध सुत्त)

311. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi; vedanā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī; saññā… saṅkhārā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino; viññāṇaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi[Pg.189]. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ saddahati adhimuccati, ayaṃ vuccati saddhānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’’.

३११. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, रूप अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारे आहे; वेदना अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारी आहे; सञ्ञा (संज्ञा)... संखारा (संस्कार) अनित्य आहेत, परिवर्तनशील आहेत, अन्यथा होणारे आहेत; विञ्ञाण (विज्ञान) अनित्य आहे, परिवर्तनशील आहे, अन्यथा होणारे आहे. भिक्षूंनो, जो कोणी या धम्मांवर अशा प्रकारे श्रद्धा ठेवतो, अधिमुक्त होतो, त्याला 'सद्धानुसारि' (श्रद्धानुसारी) म्हटले जाते, जो सम्यक्त्व-नियामामध्ये (योग्यतेच्या निश्चित मार्गावर) अवतीर्ण झाला आहे, सत्पुरुषभूमीत अवतीर्ण झाला आहे, पृथग्जनभूमीच्या (सामान्य माणसाच्या स्थितीच्या) पलीकडे गेला आहे; तो असे कर्म करण्यास असमर्थ आहे, जे कर्म करून तो नरकात, प्राणीयोनीत किंवा प्रेतलोकात उत्पन्न होईल; आणि जोपर्यंत तो स्रोतापत्ती-फळ प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत तो मृत्यू पावण्यास असमर्थ आहे."

‘‘Yassa kho, bhikkhave, ime dhammā evaṃ paññāya mattaso nijjhānaṃ khamanti, ayaṃ vuccati – ‘dhammānusārī, okkanto sammattaniyāmaṃ, sappurisabhūmiṃ okkanto, vītivatto puthujjanabhūmiṃ; abhabbo taṃ kammaṃ kātuṃ, yaṃ kammaṃ katvā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjeyya; abhabbo ca tāva kālaṃ kātuṃ yāva na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti’. Yo, bhikkhave, ime dhamme evaṃ pajānāti evaṃ passati, ayaṃ vuccati – ‘sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano’’’ti. Dasamaṃ.

"भिक्षूंनो, ज्याला हे धम्म प्रज्ञेने अशा प्रकारे प्रमाणात विचार करण्यास पटतात, त्याला 'धम्मानुसारि' (धम्मानुसारी) म्हटले जाते, जो सम्यक्त्व-नियामामध्ये अवतीर्ण झाला आहे, सत्पुरुषभूमीत अवतीर्ण झाला आहे, पृथग्जनभूमीच्या पलीकडे गेला आहे; तो असे कर्म करण्यास असमर्थ आहे, जे कर्म करून तो नरकात, प्राणीयोनीत किंवा प्रेतलोकात उत्पन्न होईल; आणि जोपर्यंत तो स्रोतापत्ती-फळ प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत तो मृत्यू पावण्यास असमर्थ आहे. भिक्षूंनो, जो या धम्मांना अशा प्रकारे जाणतो व अशा प्रकारे पाहतो, त्याला 'स्रोतापन्न' म्हटले जाते, जो अधोगतीला न जाणारा (अविनिपातधर्मी), नियत (निश्चित गती असलेला) आणि संबोधिपरायण (संबोधीकडे वाटचाल करणारा) आहे." दहावे.

Okkantasaṃyuttaṃ samattaṃ.

ओक्कन्तसंयुत्त समाप्त झाले.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Cakkhu rūpañca viññāṇaṃ, phasso ca vedanāya ca;

Saññā ca cetanā taṇhā, dhātu khandhena te dasāti.

चक्खु (चक्षू), रूप, विञ्ञाण (विज्ञान), फस्स (स्पर्श) आणि वेदना; सञ्ञा (संज्ञा), चेतना, तण्हा (तृष्णा), धातू आणि खंध (स्कंध) - हे दहा (सुत्त) आहेत.

5. Uppādasaṃyuttaṃ

५. उप्पादसंयुत्त (उत्पाद संयुत्त)

1. Cakkhusuttaṃ

१. चक्खुसुत्त (चक्षू सुत्त)

312. Sāvatthinidānaṃ[Pg.190]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhussa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo sotassa uppādo ṭhiti…pe… yo ghānassa uppādo ṭhiti… yo jivhāya uppādo ṭhiti… yo kāyassa uppādo ṭhiti… yo manassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca, bhikkhave, cakkhussa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo sotassa nirodho…pe… yo ghānassa nirodho… yo jivhāya nirodho… yo kāyassa nirodho… yo manassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Paṭhamaṃ.

३१२. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, चक्खूचा (डोळ्याचा) जो उत्पाद (उत्पत्ती), स्थिती, अभिनिर्वृत्ती (पुनर्जन्म) आणि प्रादुर्भाव आहे, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, आणि जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. श्रोताचा (कानाचा) जो उत्पाद, स्थिती... पे... घाणाचा (नाकाचा) जो उत्पाद, स्थिती... जिव्हेचा (जिभेचा) जो उत्पाद, स्थिती... कायाचा (शरीराचा) जो उत्पाद, स्थिती... मनाचा जो उत्पाद, स्थिती, अभिनिर्वृत्ती आणि प्रादुर्भाव आहे, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, आणि जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूंनो, चक्खूचा जो निरोध (लय), शांत होणे (व्युपशम) आणि अस्त होणे आहे, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचे शांत होणे आहे, आणि जरामरणाचा अस्त आहे. श्रोताचा जो nirodho... पे... घाणाचा जो निरोध... जिव्हेचा जो निरोध... कायाचा जो निरोध... मनाचा जो निरोध, शांत होणे आणि अस्त होणे आहे, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचे शांत होणे आहे, आणि जरामरणाचा अस्त आहे." पहिले.

2. Rūpasuttaṃ

२. रूपसुत्त

313. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpānaṃ uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo saddānaṃ… yo gandhānaṃ… yo rasānaṃ… yo phoṭṭhabbānaṃ… yo dhammānaṃ uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpānaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo saddānaṃ… yo gandhānaṃ… yo rasānaṃ… yo phoṭṭhabbānaṃ… yo dhammānaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Dutiyaṃ.

३१३. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, रूपांचा जो उत्पाद, स्थिती, अभिनिर्वृत्ती आणि प्रादुर्भाव आहे, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, आणि जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. शब्दांचा... गंधांचा... रसांचा... स्पर्शांचा... धम्मांचा (मानसिक विषयांचा) जो उत्पाद, स्थिती, अभिनिर्वृत्ती आणि प्रादुर्भाव आहे, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, आणि जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूंनो, रूपांचा जो निरोध, शांत होणे आणि अस्त होणे आहे, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचे शांत होणे आहे, आणि जरामरणाचा अस्त आहे. शब्दांचा... गंधांचा... रसांचा... स्पर्शांचा... धम्मांचा जो निरोध, शांत होणे आणि अस्त होणे आहे, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचे शांत होणे आहे, आणि जरामरणाचा अस्त आहे." दुसरे.

3. Viññāṇasuttaṃ

३. विञ्ञाणसुत्त (विज्ञान सुत्त)

314. Sāvatthinidānaṃ[Pg.191]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhuviññāṇassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo manoviññāṇassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, cakkhuviññāṇassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo manoviññāṇassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Tatiyaṃ.

३१४. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, चक्खु-विञ्ञाणाचा (चक्षू-विज्ञानाचा) जो उत्पाद, स्थिती... पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव... पे... मनो-विञ्ञाणाचा (मनो-विज्ञानाचा) जो उत्पाद, स्थिती... पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूंनो, चक्खु-विञ्ञाणाचा जो निरोध... पे... जरामरणाचा अस्त... पे... मनो-विञ्ञाणाचा जो निरोध... पे... जरामरणाचा अस्त आहे." तिसरे.

4. Samphassasuttaṃ

४. सम्फस्ससुत्त (स्पर्श सुत्त)

315. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhusamphassassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo manosamphassassa uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, cakkhusamphassassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo manosamphassassa nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Catutthaṃ.

३१५. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, चक्खु-सम्फस्साचा (चक्षू-स्पर्शाचा) जो उत्पाद, स्थिती... पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव... पे... मनो-सम्फस्साचा (मनो-स्पर्शाचा) जो उत्पाद, स्थिती... पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूंनो, चक्खु-सम्फस्साचा जो निरोध... पे... जरामरणाचा अस्त... पे... मनो-सम्फस्साचा जो निरोध... पे... जरामरणाचा अस्त आहे." चौथे.

5. Samphassajasuttaṃ

५. सम्फस्सजसुत्त (स्पर्शजन्य वेदना सुत्त)

316. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, cakkhusamphassajāya vedanāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe….

३१६. श्रावस्ती येथील निदान. "भिक्षूंनो, चक्खु-सम्फस्सजन्य (चक्षू-स्पर्शजन्य) वेदनेचा जो उत्पाद, स्थिती... पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव... पे..."

Yo manosamphassajāya vedanāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, cakkhusamphassajāya vedanāya nirodho vūpasamo…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo manosamphassajāya vedanāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Pañcamaṃ.

"मनो-सम्फस्सजन्य (मनो-स्पर्शजन्य) वेदनेचा जो उत्पाद, स्थिती... पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूंनो, चक्खु-सम्फस्सजन्य वेदनेचा जो निरोध, शांत होणे... पे... जरामरणाचा अस्त... पे... मनो-सम्फस्सजन्य वेदनेचा जो निरोध, शांत होणे, अस्त होणे आहे, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचे शांत होणे आहे, आणि जरामरणाचा अस्त आहे." पाचवे.

6. Saññāsuttaṃ

६. सञ्ञासुत्त (संज्ञा सुत्त)

317. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpasaññāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo dhammasaññāya uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpasaññāya nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo dhammasaññāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Chaṭṭhaṃ.

३१७. सावत्थी येथील निदान. "भिक्षूहो, रूप-संज्ञेचा जो उत्पाद, स्थिती...पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव...पे... धम्म-संज्ञेचा जो उत्पाद, स्थिती, उत्पत्ती, प्रादुर्भाव, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूहो, रूप-संज्ञेचा जो निरोध...पे... जरामरणाचा अस्त...पे... धम्म-संज्ञेचा जो निरोध, उपशम, अस्त, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचा उपशम आहे, जरामरणाचा अस्त आहे." सहावे.

7. Sañcetanāsuttaṃ

७. संचेतनासुत्त

318. Sāvatthinidānaṃ[Pg.192]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpasañcetanāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo dhammasañcetanāya uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpasañcetanāya nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo dhammasañcetanāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Sattamaṃ.

३१८. सावत्थी येथील निदान. "भिक्षूहो, रूप-संचेतनेचा जो उत्पाद, स्थिती...पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव...पे... धम्म-संचेतनेचा जो उत्पाद, स्थिती, उत्पत्ती, प्रादुर्भाव, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूहो, रूप-संचेतनेचा जो निरोध...पे... जरामरणाचा अस्त...पे... धम्म-संचेतनेचा जो निरोध, उपशम, अस्त, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचा उपशम आहे, जरामरणाचा अस्त आहे." सातवे.

8. Taṇhāsuttaṃ

८. तण्हासुत्त

319. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpataṇhāya uppādo ṭhiti…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo…pe… yo dhammataṇhāya uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpataṇhāya nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo…pe… yo dhammataṇhāya nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Aṭṭhamaṃ.

३१९. सावत्थी येथील निदान. "भिक्षूहो, रूप-तण्हेचा जो उत्पाद, स्थिती...पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव...पे... धम्म-तण्हेचा जो उत्पाद, स्थिती, उत्पत्ती, प्रादुर्भाव, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूहो, रूप-तण्हेचा जो nirodho...पे... जरामरणाचा अस्त...पे... धम्म-तण्हेचा जो निरोध, उपशम, अस्त, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचा उपशम आहे, जरामरणाचा अस्त आहे." आठवे.

9. Dhātusuttaṃ

९. धातुसुत्त

320. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo kho, bhikkhave, pathavīdhātuyā uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo…pe… jarāmaraṇassa pātubhāvo; yo āpodhātuyā… yo tejodhātuyā… yo vāyodhātuyā… yo ākāsadhātuyā… yo viññāṇadhātuyā uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, pathavīdhātuyā nirodho…pe… jarāmaraṇassa atthaṅgamo; yo āpodhātuyā nirodho… yo tejodhātuyā nirodho… yo vāyodhātuyā nirodho… yo ākāsadhātuyā nirodho… yo viññāṇadhātuyā nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Navamaṃ.

३२०. सावत्थी येथील निदान. "भिक्षूहो, पृथ्वीधातूचा जो उत्पाद, स्थिती, उत्पत्ती, प्रादुर्भाव...पे... जरामरणाचा प्रादुर्भाव; आपधातूचा... तेजधातूचा... वायोधातूचा... आकाशधातूचा... विज्ञानधातूचा जो उत्पाद, स्थिती, उत्पत्ती, प्रादुर्भाव, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूहो, पृथ्वीधातूचा जो निरोध...पे... जरामरणाचा अस्त; आपधातूचा निरोध... तेजधातूचा निरोध... वायोधातूचा निरोध... आकाशधातूचा निरोध... विज्ञानधातूचा जो निरोध, उपशम, अस्त, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचा उपशम आहे, जरामरणाचा अस्त आहे." नववे.

10. Khandhasuttaṃ

१०. खन्धसुत्त

321. Sāvatthinidānaṃ[Pg.193]. ‘‘Yo kho, bhikkhave, rūpassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo vedanāya… yo saññāya… yo saṅkhārānaṃ… yo viññāṇassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo ca kho, bhikkhave, rūpassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo vedanāya… yo saññāya… yo saṅkhārānaṃ… yo viññāṇassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Dasamaṃ.

३२१. सावत्थी येथील निदान. "भिक्षूहो, रूपाचा जो उत्पाद, स्थिती, उत्पत्ती, प्रादुर्भाव, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा जो उत्पाद, स्थिती, उत्पत्ती, प्रादुर्भाव, तो दुःखाचा उत्पाद आहे, रोगांची स्थिती आहे, जरामरणाचा प्रादुर्भाव आहे. आणि भिक्षूहो, रूपाचा जो निरोध, उपशम, अस्त, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचा उपशम आहे, जरामरणाचा अस्त आहे. वेदनेचा... संज्ञेचा... संस्कारांचा... विज्ञानाचा जो निरोध, उपशम, अस्त, तो दुःखाचा निरोध आहे, रोगांचा उपशम आहे, जरामरणाचा अस्त आहे." दहावे.

Uppādasaṃyuttaṃ samattaṃ.

उप्पादसंयुत्त समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचे उद्दान –

Cakkhu rūpañca viññāṇaṃ, phasso ca vedanāya ca;

Saññā ca cetanā taṇhā, dhātu khandhena te dasāti.

चक्खु, रूप आणि विज्ञान, फस्स आणि वेदना; संज्ञा, चेतना, तण्हा, धातू आणि खन्धासह हे दहा (सुत्त) आहेत.

6. Kilesasaṃyuttaṃ

६. किलेशसंयुत्त

1. Cakkhusuttaṃ

१. चक्खुसुत्त

322. Sāvatthinidānaṃ[Pg.194]. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhusmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo ghānasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo jivhāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo kāyasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo manasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Paṭhamaṃ.

३२२. सावत्थी येथील निदान. "भिक्षूहो, चक्खुमध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. सोतामध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. घाणामध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. जिव्हेमध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. कायामध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. मनामध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूहो, जेव्हा भिक्षूचा या सहा स्थानांमधील चित्ताचा उपक्किलेस नष्ट होतो, तेव्हा त्याचे चित्त नेक्खम्मकडे झुकते. नेक्खम्माने परिभावित झालेले चित्त, अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांच्या बाबतीत कर्मण्य भासते." पहिले.

2. Rūpasuttaṃ

२. रूपसुत्त

323. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpesu chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddesu… yo gandhesu… yo rasesu… yo phoṭṭhabbesu… yo dhammesu chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Dutiyaṃ.

३२३. सावत्थी येथील निदान. "भिक्षूहो, रूपांमध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. शब्दांमध्ये... गंधांमध्ये... रसांमध्ये... स्पर्शांमध्ये... धम्मांमध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूहो, जेव्हा भिक्षूचा या सहा स्थानांमधील चित्ताचा उपक्किलेस नष्ट होतो, तेव्हा त्याचे चित्त नेक्खम्मकडे झुकते. नेक्खम्माने परिभावित झालेले चित्त, अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांच्या बाबतीत कर्मण्य भासते." दुसरे.

3. Viññāṇasuttaṃ

३. विज्ञानसुत्त

324. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhuviññāṇasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotaviññāṇasmiṃ… yo ghānaviññāṇasmiṃ… yo jivhāviññāṇasmiṃ… yo kāyaviññāṇasmiṃ… yo manoviññāṇasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Tatiyaṃ.

३२४. सावत्थी येथील निदान. "भिक्षूहो, चक्खु-विज्ञानामध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. सोत-विज्ञानामध्ये... घाण-विज्ञानामध्ये... जिव्हा-विज्ञानामध्ये... काय-विज्ञानामध्ये... मनो-विज्ञानामध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूहो, जेव्हा भिक्षूचा या सहा स्थानांमधील चित्ताचा उपक्किलेस नष्ट होतो, तेव्हा त्याचे चित्त नेक्खम्मकडे झुकते. नेक्खम्माने परिभावित झालेले चित्त, अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांच्या बाबतीत कर्मण्य भासते." तिसरे.

4. Samphassasuttaṃ

४. सम्फस्ससुत्त

325. Sāvatthinidānaṃ[Pg.195]. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhusamphassasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotasamphassasmiṃ… yo ghānasamphassasmiṃ… yo jivhāsamphassasmiṃ… yo kāyasamphassasmiṃ… yo manosamphassasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Catutthaṃ.

३२५. सावत्थी येथील निदान. "भिक्षूहो, चक्खु-सम्फस्सामध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. सोत-सम्फस्सामध्ये... घाण-सम्फस्सामध्ये... जिव्हा-सम्फस्सामध्ये... काय-सम्फस्सामध्ये... मनो-सम्फस्सामध्ये जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूहो, जेव्हा भिक्षूचा...पे... अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांच्या बाबतीत कर्मण्य भासते." चौथे.

5. Samphassajasuttaṃ

५. सम्फस्सजसुत्त

326. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhusamphassajāya vedanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo sotasamphassajāya vedanāya… yo ghānasamphassajāya vedanāya… yo jivhāsamphassajāya vedanāya… yo kāyasamphassajāya vedanāya… yo manosamphassajāya vedanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Pañcamaṃ.

३२६. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, चक्षु-संस्पर्शाने उत्पन्न होणाऱ्या वेदनेविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. श्रोत-संस्पर्शाने उत्पन्न होणाऱ्या वेदनेविषयी जो... घ्राण-संस्पर्शाने उत्पन्न होणाऱ्या वेदनेविषयी जो... जिव्हा-संस्पर्शाने उत्पन्न होणाऱ्या वेदनेविषयी जो... काय-संस्पर्शाने उत्पन्न होणाऱ्या वेदनेविषयी जो... मन-संस्पर्शाने उत्पन्न होणाऱ्या वेदनेविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूंनो, जेव्हा भिक्षूचे... पे... अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांसाठी कर्मक्षम वाटते.” पाचवे.

6. Saññāsuttaṃ

६. संज्ञासुत्त

327. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasaññāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddasaññāya… yo gandhasaññāya… yo rasasaññāya… yo phoṭṭhabbasaññāya… yo dhammasaññāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Chaṭṭhaṃ.

३२७. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप-संज्ञेविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. शब्द-संज्ञेविषयी जो... गंध-संज्ञेविषयी जो... रस-संज्ञेविषयी जो... फोठ्ठब्ब-संज्ञेविषयी जो... धम्म-संज्ञेविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूंनो, जेव्हा भिक्षूचे... पे... अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांसाठी कर्मक्षम वाटते.” सहावे.

7. Sañcetanāsuttaṃ

७. संचेतनासुत्त

328. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasañcetanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddasañcetanāya… yo gandhasañcetanāya… yo rasasañcetanāya… yo phoṭṭhabbasañcetanāya… yo dhammasañcetanāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Sattamaṃ.

३२८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप-संचेतेनेविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. शब्द-संचेतेनेविषयी जो... गंध-संचेतेनेविषयी जो... रस-संचेतेनेविषयी जो... फोठ्ठब्ब-संचेतेनेविषयी जो... धम्म-संचेतेनेविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूंनो, जेव्हा भिक्षूचे... पे... अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांसाठी कर्मक्षम वाटते.” सातवे.

8. Taṇhāsuttaṃ

८. तण्हासुत्त

329. Sāvatthinidānaṃ[Pg.196]. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpataṇhāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo saddataṇhāya… yo gandhataṇhāya… yo rasataṇhāya… yo phoṭṭhabbataṇhāya… yo dhammataṇhāya chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno…pe… abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Aṭṭhamaṃ.

३२९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूप-तण्हेविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. शब्द-तण्हेविषयी जो... गंध-तण्हेविषयी जो... रस-तण्हेविषयी जो... फोठ्ठब्ब-तण्हेविषयी जो... धम्म-तण्हेविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूंनो, जेव्हा भिक्षूचे... पे... अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांसाठी कर्मक्षम वाटते.” आठवे.

9. Dhātusuttaṃ

९. धातुसुत्त

330. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, pathavīdhātuyā chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yo āpodhātuyā… yo tejodhātuyā… yo vāyodhātuyā… yo ākāsadhātuyā… yo viññāṇadhātuyā chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu chasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Navamaṃ.

३३०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, पृथ्वीधातूविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. आपोधातूविषयी जो... तेजोधातूविषयी जो... वायोधातूविषयी जो... आकाशधातूविषयी जो... विज्ञाणधातूविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूंनो, जेव्हा भिक्षूने या सहा स्थानांमधील चित्ताचा उपक्किलेस नष्ट केला असतो, तेव्हा त्याचे चित्त नैष्क्रम्याकडे झुकते. नैष्क्रम्याने परिभावित झालेले चित्त अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांसाठी कर्मक्षम वाटते.” नववे.

10. Khandhasuttaṃ

१०. खंधसुत्त

331. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso…pe… yo viññāṇasmiṃ chandarāgo, cittasseso upakkileso. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno imesu pañcasu ṭhānesu cetaso upakkileso pahīno hoti, nekkhammaninnañcassa cittaṃ hoti. Nekkhammaparibhāvitaṃ cittaṃ kammaniyaṃ khāyati, abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesū’’ti. Dasamaṃ.

३३१. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, रूपाविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे... पे... विज्ञाणाविषयी जो छंदराग आहे, तो चित्ताचा उपक्किलेस आहे. भिक्षूंनो, जेव्हा भिक्षूने या पाच स्थानांमधील चित्ताचा उपक्किलेस नष्ट केला असतो, तेव्हा त्याचे चित्त नैष्क्रम्याकडे झुकते. नैष्क्रम्याने परिभावित झालेले चित्त अभिज्ञा द्वारे साक्षात करावयाच्या धर्मांसाठी कर्मक्षम वाटते.” दहावे.

Kilesasaṃyuttaṃ samattaṃ.

किलेससंयुत्त समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची उद्दान (अनुक्रमणिका) –

Cakkhu rūpañca viññāṇaṃ, phasso ca vedanāya ca;

Saññā ca cetanā taṇhā, dhātu khandhena te dasāti.

चक्षु, रूप, विज्ञाण, फस्स आणि वेदना; संज्ञा, चेतना, तण्हा, धातू आणि खंध मिळून हे दहा होतात.

7. Sāriputtasaṃyuttaṃ

७. सारिपुत्तसंयुत्त

1. Vivekajasuttaṃ

१. विवेकजसुत्त

332. Ekaṃ [Pg.197] samayaṃ āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṃ piṇḍāya pāvisi. Sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto yena andhavanaṃ tenupasaṅkami divāvihārāya. Andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi.

३३२. एका वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्त पूर्वान्हसमयी वस्त्र परिधान करून, पात्र व चीवर घेऊन श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी प्रवेश करते झाले. श्रावस्तीमध्ये भिक्षेसाठी फिरून, भोजनोत्तर भिक्षाटनाहून परतल्यावर, ते दिवसाच्या विहारासाठी जेथे अंधवन होते तेथे गेले. अंधवनात प्रवेश करून ते एका झाडाच्या मुळाशी दिवसाच्या विहारासाठी बसले.

Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena jetavanaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmo tenupasaṅkami. Addasā kho āyasmā ānando āyasmantaṃ sāriputtaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti?

त्यानंतर आयुष्यमान सारिपुत्त सायंकाळच्या वेळी एकांतातून उठून जेथे अनाथपिंडिकाचा जेतवन आराम होता तेथे गेले. आयुष्यमान आनंदांनी आयुष्यमान सारिपुत्तांना दुरूनच येत असताना पाहिले. त्यांना पाहून ते आयुष्यमान सारिपुत्तांना म्हणाले – “हे आवुसो सारिपुत्त, तुमची इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न दिसत आहेत; मुखवर्ण अत्यंत शुद्ध आणि तेजस्वी आहे. आज आयुष्यमान सारिपुत्त कोणत्या विहाराने विहरत होते?”

‘‘Idhāhaṃ, āvuso, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ paṭhamā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ paṭhamā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Paṭhamaṃ.

“येथे मी, आवुसो, कामांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, वितर्क व विचारांसह, विवेकापासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरत आहे. परंतु, आवुसो, माझ्या मनात असा विचार आला नाही की – ‘मी प्रथम ध्यानात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी प्रथम ध्यानात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी प्रथम ध्यानातून उठलो आहे’.” “खरोखरच, आयुष्यमान सारिपुत्तांचे अहंकार, ममाकार आणि मानानुशय दीर्घकाळापासून समूळ नष्ट झाले आहेत. म्हणूनच आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या मनात असा विचार येत नाही की – ‘मी प्रथम ध्यानात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी प्रथम ध्यानात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी प्रथम ध्यानातून उठलो आहे’.” पहिले.

2. Avitakkasuttaṃ

२. अवितक्कसुत्त

333. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti?

३३३. श्रावस्ती येथील निदान. आयुष्यमान आनंदांनी पाहिले... पे... आयुष्यमान सारिपुत्तांना म्हणाले – “हे आवुसो सारिपुत्त, तुमची इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न दिसत आहेत; मुखवर्ण अत्यंत शुद्ध आणि तेजस्वी आहे. आज आयुष्यमान सारिपुत्त कोणत्या विहाराने विहरत होते?”

‘‘Idhāhaṃ[Pg.198], āvuso, vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ dutiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ dutiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Dutiyaṃ.

“येथे मी, आवुसो, वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने, अध्यात्मिक प्रसन्नता आणि चित्ताची एकाग्रता असलेल्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेल्या प्रीती व सुखाने युक्त अशा दुसऱ्या ध्यानाचा लाभ घेऊन विहरत आहे. परंतु, आवुसो, माझ्या मनात असा विचार आला नाही की – ‘मी द्वितीय ध्यानात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी द्वितीय ध्यानात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी द्वितीय ध्यानातून उठलो आहे’.” “खरोखरच, आयुष्यमान सारिपुत्तांचे अहंकार, ममाकार आणि मानानुशय दीर्घकाळापासून समूळ नष्ट झाले आहेत. म्हणूनच आयुष्यमान सारिपुत्तांच्या मनात असा विचार येत नाही की – ‘मी द्वितीय ध्यानात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी द्वितीय ध्यानात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी द्वितीय ध्यानातून उठलो आहे’.” दुसरे.

3. Pītisuttaṃ

३. पीतिसुत्त

334. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti?

३३४. श्रावस्ती येथील निदान. आयुष्यमान आनंदांनी पाहिले... पे... “हे आवुसो सारिपुत्त, तुमची इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न दिसत आहेत; मुखवर्ण अत्यंत शुद्ध आणि तेजस्वी आहे. आज आयुष्यमान सारिपुत्त कोणत्या विहाराने विहरत होते?”

‘‘Idhāhaṃ, āvuso, pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsiṃ sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi; yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ tatiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ tatiyā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Tatiyaṃ.

“इथे, आवुसो, प्रीतीचा विराग झाल्यामुळे मी उपेक्षक (तटस्थ), स्मृतिमान आणि संप्रजन्ययुक्त होऊन विहरतो आणि शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो; ज्याच्याविषयी आर्य म्हणतात की, ‘तो उपेक्षक, स्मृतिमान आणि सुखविहारी आहे’, अशा तिसऱ्या ध्यानाचे संपादन करून मी विहरतो. अशा मला, आवुसो, असा विचार येत नाही की - ‘मी तिसऱ्या ध्यानात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी तिसऱ्या ध्यानात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी तिसऱ्या ध्यानातून उठलो आहे’. कारण आयुष्यमान सारिपुत्तांचे अहंकार, ममकार आणि मानानुशय दीर्घकाळापासून समूळ नष्ट झाले आहेत. म्हणूनच आयुष्यमान सारिपुत्तांना असा विचार येत नाही की - ‘मी तिसऱ्या ध्यानात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी तिसऱ्या ध्यानात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी तिसऱ्या ध्यानातून उठलो आहे’.” तिसरे.

4. Upekkhāsuttaṃ

४. उपेक्खासुत्त

335. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘vippasannāni kho te, āvuso sāriputta, indriyāni; parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. Katamenāyasmā sāriputto ajja vihārena vihāsī’’ti?

३३५. श्रावस्ती येथील निदान. आयुष्यमान आनंदांनी पाहिले...पे... “आवुसो सारिपुत्त, तुमची इंद्रिये अत्यंत प्रसन्न दिसत आहेत; मुखवर्ण अत्यंत शुद्ध आणि तेजस्वी आहे. आज आयुष्यमान सारिपुत्त कोणत्या विहाराने विहरले?”

‘‘Idhāhaṃ, āvuso, sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ [Pg.199] jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ catutthā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ catutthaṃ jhānaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ catutthā jhānā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Catutthaṃ.

“इथे, आवुसो, सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचा त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (हर्ष) आणि दोमनस्य (खिन्नता) नष्ट झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही, आणि जे उपेक्षेमुळे स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त आहे, अशा चौथ्या ध्यानाचे संपादन करून मी विहरतो. अशा मला, आवुसो, असा विचार येत नाही की - ‘मी चौथ्या ध्यानात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी चौथ्या ध्यानात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी चौथ्या ध्यानातून उठलो आहे’. कारण आयुष्यमान सारिपुत्तांचे अहंकार, ममकार आणि मानानुशय दीर्घकाळापासून समूळ नष्ट झाले आहेत. म्हणूनच आयुष्यमान सारिपुत्तांना असा विचार येत नाही की - ‘मी चौथ्या ध्यानात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी चौथ्या ध्यानात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी चौथ्या ध्यानातून उठलो आहे’.” चौथे.

5. Ākāsānañcāyatanasuttaṃ

५. आकासानञ्चायतनसुत्त

336. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Pañcamaṃ.

३३६. श्रावस्ती येथील निदान. आयुष्यमान आनंदांनी पाहिले...पे... “इथे, आवुसो, सर्व प्रकारे रूपसंज्ञांचे अतिक्रमण केल्यामुळे, प्रतिघसंज्ञांच्या (आघाताच्या संज्ञांच्या) अस्त पाशामुळे, नानात्वसंज्ञांकडे मनस्कार न केल्यामुळे, ‘आकाश अनंत आहे’ अशा आकासानञ्चायतनाचे (आकाश-अनंत्य-आयतन) संपादन करून मी विहरतो...पे... उठलो आहे.” पाचवे.

6. Viññāṇañcāyatanasuttaṃ

६. विञ्ञाणञ्चायतनसुत्त

337. Sāvatthinidānaṃ. Addasā kho āyasmā ānando…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

३३७. श्रावस्ती येथील निदान. आयुष्यमान आनंदांनी पाहिले...पे... “इथे, आवुसो, सर्व प्रकारे आकासानञ्चायतनाचे अतिक्रमण करून, ‘विज्ञान अनंत आहे’ अशा विञ्ञाणञ्चायतनाचे (विज्ञान-अनंत्य-आयतन) संपादन करून मी विहरतो...पे... उठलो आहे.” सहावे.

7. Ākiñcaññāyatanasuttaṃ

७. आकिञ्चञ्ञायतनसुत्त

338. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā sāriputto…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma, natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Sattamaṃ.

३३८. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्त...पे... “इथे, आवुसो, सर्व प्रकारे विञ्ञाणञ्चायतनाचे अतिक्रमण करून, ‘काहीही नाही’ अशा आकिञ्चञ्ञायतनाचे (अकिंचन्य-आयतन) संपादन करून मी विहरतो...पे... उठलो आहे.” सातवे.

8. Nevasaññānāsaññāyatanasuttaṃ

८. नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसुत्त

339. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā sāriputto…pe… ‘‘idhāhaṃ, āvuso, ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi…pe… vuṭṭhitoti vā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

३३९. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्त...पे... “इथे, आवुसो, आकिञ्चञ्ञायतनाचे अतिक्रमण करून नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाचे (नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन) संपादन करून मी विहरतो...पे... उठलो आहे.” आठवे.

9. Nirodhasamāpattisuttaṃ

९. निरोधसमापत्तिसुत्त

340. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā sāriputto…pe…. ‘‘Idhāhaṃ, āvuso, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ [Pg.200] upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhā vuṭṭhito’ti vā’’ti. ‘‘Tathā hi panāyasmato sāriputtassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā susamūhatā. Tasmā āyasmato sāriputtassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhā vuṭṭhito’ti vā’’ti. Navamaṃ.

३४०. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्त...पे... “इथे, आवुसो, सर्व प्रकारे नेवसञ्ञानासञ्ञायतनाचे अतिक्रमण करून संज्ञावेदयितनिरोधाचे (संज्ञा आणि वेदना यांच्या निरोधाचे) संपादन करून मी विहरतो. अशा मला, आवुसो, असा विचार येत नाही की - ‘मी संज्ञावेदयितनिरोधात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी संज्ञावेदयितनिरोधात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी संज्ञावेदयितनिरोधातून उठलो आहे’. कारण आयुष्यमान सारिपुत्तांचे अहंकार, ममकार आणि मानानुशय दीर्घकाळापासून समूळ नष्ट झाले आहेत. म्हणूनच आयुष्यमान सारिपुत्तांना असा विचार येत नाही की - ‘मी संज्ञावेदयितनिरोधात समापन्न होत आहे’ किंवा ‘मी संज्ञावेदयितनिरोधात समापन्न झालो आहे’ किंवा ‘मी संज्ञावेदयितनिरोधातून उठलो आहे’.” नवे.

10. Sūcimukhīsuttaṃ

१०. सूचिमुखीसुत्त

341. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahe piṇḍāya pāvisi. Rājagahe sapadānaṃ piṇḍāya caritvā taṃ piṇḍapātaṃ aññataraṃ kuṭṭamūlaṃ nissāya paribhuñjati. Atha kho sūcimukhī paribbājikā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

३४१. एका वेळी आयुष्यमान सारिपुत्त राजगृह येथे वेळुवनातील कलंदकनिवाप (खारुतांना अन्न देण्याचे ठिकाण) येथे विहरत होते. तेव्हा आयुष्यमान सारिपुत्त सकाळी (पूर्वाण्णसमयी) चिवर परिधान करून, पात्र व चिवर घेऊन राजगृहात भिक्षेसाठी प्रवेश करते झाले. राजगृहात घरोघरी भिक्षेसाठी फिरून, ते भिक्षांन एका भिंतीचा आश्रय घेऊन ग्रहण करू लागले (खाऊ लागले). तेव्हा सुचिमुखी नावाची परिव्राजिका जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे आली; आणि जवळ येऊन आयुष्यमान सारिपुत्तांना असे म्हणाली -

‘‘Kiṃ nu kho, samaṇa, adhomukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, adhomukho bhuñjāmī’’ti. ‘‘Tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, ubbhamukho bhuñjāmī’’ti. ‘‘Tena hi, samaṇa, disāmukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, disāmukho bhuñjāmī’’ti. ‘‘Tena hi, samaṇa, vidisāmukho bhuñjasī’’ti? ‘‘Na khvāhaṃ, bhagini, vidisāmukho bhuñjāmī’’ti.

“श्रमणा, तुम्ही काय खाली तोंड करून जेवत आहात?” “भगिनी, मी खाली तोंड करून जेवत नाही.” “तर मग श्रमणा, तुम्ही वर तोंड करून जेवत आहात का?” “भगिनी, मी वर तोंड करून जेवत नाही.” “तर मग श्रमणा, तुम्ही दिशांकडे तोंड करून जेवत आहात का?” “भगिनी, मी दिशांकडे तोंड करून जेवत नाही.” “तर मग श्रमणा, तुम्ही विदिशांकडे (उपदिशांकडे) तोंड करून जेवत आहात का?” “भगिनी, मी विदिशांकडे तोंड करून जेवत नाही.”

‘‘‘Kiṃ nu, samaṇa, adhomukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, adhomukho bhuñjāmī’ti vadesi. ‘Tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, ubbhamukho bhuñjāmī’ti vadesi. ‘Tena hi, samaṇa, disāmukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, disāmukho bhuñjāmī’ti vadesi. ‘Tena hi, samaṇa, vidisāmukho bhuñjasī’ti iti puṭṭho samāno ‘na khvāhaṃ, bhagini, vidisāmukho bhuñjāmī’ti vadesi’’.

“‘श्रमणा, तुम्ही खाली तोंड करून जेवत आहात का?’ असे विचारले असता तुम्ही म्हणालात, ‘भगिनी, मी खाली तोंड करून जेवत नाही.’ ‘तर मग श्रमणा, तुम्ही वर तोंड करून जेवत आहात का?’ असे विचारले असता तुम्ही म्हणालात, ‘भगिनी, मी वर तोंड करून जेवत नाही.’ ‘तर मग श्रमणा, तुम्ही दिशांकडे तोंड करून जेवत आहात का?’ असे विचारले असता तुम्ही म्हणालात, ‘भगिनी, मी दिशांकडे तोंड करून जेवत नाही.’ ‘तर मग श्रमणा, तुम्ही विदिशांकडे तोंड करून जेवत आहात का?’ असे विचारले असता तुम्ही म्हणालात, ‘भगिनी, मी विदिशांकडे तोंड करून जेवत नाही.’”

‘‘Kathañcarahi[Pg.201], samaṇa, bhuñjasī’’ti? ‘‘Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā vatthuvijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘adhomukhā bhuñjantī’ti. Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā nakkhattavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘ubbhamukhā bhuñjantī’ti. Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā dūteyyapahiṇagamanānuyogāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘disāmukhā bhuñjantī’ti. Ye hi keci, bhagini, samaṇabrāhmaṇā aṅgavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappenti, ime vuccanti, bhagini, samaṇabrāhmaṇā ‘vidisāmukhā bhuñjantī’’’ti.

“तर मग, हे श्रमणा, तुम्ही कसे भोजन करता?” “भगिनी, जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण वास्तूविद्येसारख्या हीन विद्येच्या मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका चालवतात, त्यांना, हे भगिनी, ‘खाली तोंड करून भोजन करणारे’ श्रमण-ब्राह्मण असे म्हणतात. भगिनी, जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण नक्षत्रविद्येसारख्या हीन विद्येच्या मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका चालवतात, त्यांना, हे भगिनी, ‘वर तोंड करून भोजन करणारे’ श्रमण-ब्राह्मण असे म्हणतात. भगिनी, जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण दूतगिरी व निरोप पोहोचवण्याच्या कामात गुंतून मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका चालवतात, त्यांना, हे भगिनी, ‘दिशांकडे तोंड करून भोजन करणारे’ श्रमण-ब्राह्मण असे म्हणतात. भगिनी, जे कोणी श्रमण आणि ब्राह्मण अंगविद्येसारख्या हीन विद्येच्या मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका चालवतात, त्यांना, हे भगिनी, ‘उपदिशांकडे तोंड करून भोजन करणारे’ श्रमण-ब्राह्मण असे म्हणतात.”

‘‘So khvāhaṃ, bhagini, na vatthuvijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi, na nakkhattavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi, na dūteyyapahiṇagamanānuyogāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi, na aṅgavijjātiracchānavijjāya micchājīvena jīvikaṃ kappemi. Dhammena bhikkhaṃ pariyesāmi; dhammena bhikkhaṃ pariyesitvā bhuñjāmī’’ti.

“भगिनी, मी वास्तूविद्येसारख्या हीन विद्येच्या मिथ्या आजीविकेने उपजीविका चालवत नाही, नक्षत्रविद्येसारख्या हीन विद्येच्या मिथ्या आजीविकेने उपजीविका चालवत नाही, दूतगिरी व निरोप पोहोचवण्याच्या कामात गुंतून मिथ्या आजीविकेने उपजीविका चालवत नाही, आणि अंगविद्येसारख्या हीन विद्येच्या मिथ्या आजीविकेनेही उपजीविका चालवत नाही. मी धम्माला अनुसरून भिक्षा मागतो; आणि धम्माला अनुसरून भिक्षा मिळवून ती ग्रहण करतो.”

Atha kho sūcimukhī paribbājikā rājagahe rathiyāya rathiyaṃ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamārocesi – ‘‘dhammikaṃ samaṇā sakyaputtiyā āhāraṃ āhārenti; anavajjaṃ samaṇā sakyaputtiyā āhāraṃ āhārenti. Detha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ piṇḍa’’nti. Dasamaṃ.

त्यानंतर सुचिमुखी परिव्राजिका राजगृहामध्ये एका रस्त्यावरून दुसऱ्या रस्त्यावर, एका चौकातून दुसऱ्या चौकात जाऊन अशी घोषणा करू लागली – “शाक्यपुत्रीय श्रमण धम्माला अनुसरून आहार ग्रहण करतात; शाक्यपुत्रीय श्रमण निर्दोष आहार ग्रहण करतात. शाक्यपुत्रीय श्रमणांना भिक्षा द्या.” हे दहावे (सुत्त) समाप्त.

Sāriputtasaṃyuttaṃ samattaṃ.

सारिपुत्त संयुत्त समाप्त झाले.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका खालीलप्रमाणे आहे –

Vivekajaṃ avitakkaṃ, pīti upekkhā catutthakaṃ;

Ākāsañceva viññāṇaṃ, ākiñcaṃ nevasaññinā;

Nirodho navamo vutto, dasamaṃ sūcimukhī cāti.

१. विवेकज सुत्त, २. अवितक्क सुत्त, ३. पीति सुत्त, ४. उपेक्खा सुत्त (चौथे), ५. आकास सुत्त, ६. विञ्ञाण सुत्त, ७. आकिञ्च सुत्त, ८. नेवसञ्ञी सुत्त, ९. निरोध सुत्त (नववे) आणि १०. सुचिमुखी सुत्त (दहावे) असे सांगितले आहे.

8. Nāgasaṃyuttaṃ

८. नाग संयुत्त

1. Suddhikasuttaṃ

१. शुद्धिक सुत्त

342. Sāvatthinidānaṃ[Pg.202]. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, nāgayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā nāgā, jalābujā nāgā, saṃsedajā nāgā, opapātikā nāgā – imā kho, bhikkhave, catasso nāgayoniyo’’ti. Paṭhamaṃ.

३४२. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, नागांच्या उत्पत्तीच्या या चार योनी आहेत. कोणत्या चार? अंडज नाग, जलाबुज नाग, संसेदज नाग आणि ओपपातिक नाग – भिक्खूहो, या नागांच्या चार योनी आहेत.” पहिले (सुत्त) समाप्त.

2. Paṇītatarasuttaṃ

२. पणीततर सुत्त

343. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, nāgayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā nāgā, jalābujā nāgā, saṃsedajā nāgā, opapātikā nāgā. Tatra, bhikkhave, aṇḍajehi nāgehi jalābujā ca saṃsedajā ca opapātikā ca nāgā paṇītatarā. Tatra, bhikkhave, aṇḍajehi ca jalābujehi ca nāgehi saṃsedajā ca opapātikā ca nāgā paṇītatarā. Tatra, bhikkhave, aṇḍajehi ca jalābujehi ca saṃsedajehi ca nāgehi opapātikā nāgā paṇītatarā. Imā kho, bhikkhave, catasso nāgayoniyo’’ti. Dutiyaṃ.

३४३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, नागांच्या या चार योनी आहेत. कोणत्या चार? अंडज नाग, जलाबुज नाग, संसेदज नाग आणि ओपपातिक नाग. भिक्खूहो, त्यांपैकी अंडज नागांपेक्षा जलाबुज, संसेदज आणि ओपपातिक नाग अधिक श्रेष्ठ असतात. भिक्खूहो, अंडज आणि जलाबुज नागांपेक्षा संसेदज आणि ओपपातिक नाग अधिक श्रेष्ठ असतात. भिक्खूहो, अंडज, जलाबुज आणि संसेदज नागांपेक्षा ओपपातिक नाग अधिक श्रेष्ठ असतात. भिक्खूहो, या नागांच्या चार योनी आहेत.” दुसरे (सुत्त) समाप्त.

3. Uposathasuttaṃ

३. उपोसाथ सुत्त

344. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce aṇḍajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti?

३४४. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा एक भिक्खू भगवंतांकडे गेला; आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात काही अंडज नाग उपोसथ व्रत पाळतात आणि आपल्या शरीराची आसक्ती सोडून देतात?”

‘‘Idha, bhikkhu, ekaccānaṃ aṇḍajānaṃ nāgānaṃ evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe kāyena dvayakārino ahumha, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino. Te mayaṃ kāyena dvayakārino, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapannā. Sacajja mayaṃ kāyena sucaritaṃ careyyāma, vācāya sucaritaṃ careyyāma, manasā sucaritaṃ careyyāma, evaṃ mayaṃ [Pg.203] kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyāma. Handa, mayaṃ etarahi kāyena sucaritaṃ carāma, vācāya sucaritaṃ carāma, manasā sucaritaṃ carāmā’ti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce aṇḍajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Tatiyaṃ.

“भिक्खू, या जगात काही अंडज नागांच्या मनात असा विचार येतो – ‘आम्ही पूर्वी कायेने संमिश्र कर्मे केली होती, वाचेने संमिश्र कर्मे केली होती आणि मनाने संमिश्र कर्मे केली होती. आम्ही कायेने, वाचेने आणि मनाने संमिश्र कर्मे केल्यामुळे, शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर अंडज नागांच्या योनीत जन्माला आलो. जर आज आम्ही कायेने सुचरित आचरू, वाचेने सुचरित आचरू आणि मनाने सुचरित आचरू, तर शरीराच्या विघटनानंतर, मृत्यूनंतर आम्ही सुगतीला, स्वर्गलोकात उत्पन्न होऊ. चला तर मग, आता आपण कायेने सुचरित आचरू, वाचेने सुचरित आचरू आणि मनाने सुचरित आचरू.’ भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात काही अंडज नाग उपोसथ व्रत पाळतात आणि आपल्या शरीराची आसक्ती सोडून देतात.” तिसरे (सुत्त) समाप्त.

4. Dutiyauposathasuttaṃ

४. दुसरे उपोसाथ सुत्त

345. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce jalābujā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu…pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce jalābujā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Catutthaṃ.

३४५. श्रावस्ती येथील निदान. तेव्हा एक भिक्खू भगवंतांकडे गेला... आणि एका बाजूला बसून भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात काही जलाबुज नाग उपोसथ व्रत पाळतात आणि आपल्या शरीराची आसक्ती सोडून देतात?” “भिक्खू, या जगात... भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात काही जलाबुज नाग उपोसथ व्रत पाळतात आणि आपल्या शरीराची आसक्ती सोडून देतात.” चौथे (सुत्त) समाप्त.

5. Tatiyauposathasuttaṃ

५. तिसरे उपोसाथ सुत्त

346. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce saṃsedajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu…pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce saṃsedajā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Pañcamaṃ.

३४६. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात काही संसेदज नाग उपोसथ व्रत पाळतात आणि आपल्या शरीराची आसक्ती सोडून देतात?” “भिक्खू, या जगात... भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात काही संसेदज नाग उपोसथ व्रत पाळतात आणि आपल्या शरीराची आसक्ती सोडून देतात.” पाचवे (सुत्त) समाप्त.

6. Catutthauposathasuttaṃ

६. चौथे उपोसाथ सुत्त

347. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacce opapātikā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti?

३४७. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात काही ओपपातिक नाग उपोसथ व्रत पाळतात आणि आपल्या शरीराची आसक्ती सोडून देतात?”

‘‘Idha, bhikkhu, ekaccānaṃ opapātikānaṃ nāgānaṃ evaṃ hoti – ‘mayaṃ kho pubbe kāyena dvayakārino ahumha, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino. Te mayaṃ kāyena dvayakārino, vācāya dvayakārino, manasā dvayakārino, kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapannā. Sacajja mayaṃ kāyena sucaritaṃ careyyāma[Pg.204], vācāya… manasā sucaritaṃ careyyāma, evaṃ mayaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyāma. Handa, mayaṃ etarahi kāyena sucaritaṃ carāma, vācāya… manasā sucaritaṃ carāmā’ti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacce opapātikā nāgā uposathaṃ upavasanti vossaṭṭhakāyā ca bhavantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“हे भिक्खू, या जगात काही ओपपातिक नागांच्या मनात असा विचार येतो – ‘आम्ही पूर्वी कायेने द्वयकारी होतो, वाचेने द्वयकारी होतो, मनाने द्वयकारी होतो. ते आम्ही कायेने द्वयकारी, वाचेने द्वयकारी आणि मनाने द्वयकारी असल्यामुळे, काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर ओपपातिक नागांच्या सहवासात उत्पन्न झालो आहोत. जर आज आम्ही कायेने सुचरित आचरले, वाचेने... मनाने सुचरित आचरले, तर काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर आम्ही सुगती स्वर्गलोकात उत्पन्न होऊ. चला तर मग, आता आम्ही कायेने सुचरित आचरू या, वाचेने... मनाने सुचरित आचरू या.’ हे भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगातील काही ओपपातिक नाग उपोसथ व्रत पाळतात आणि शरीराचा मोह सोडतात.” सहावे.

7. Sutasuttaṃ

७. सुत सुत्त

348. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?

३४८. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे विचारले – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर अंडज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात?”

‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī hoti, manasā dvayakārī hoti. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Sattamaṃ.

“हे भिक्खू, या जगात एखादी व्यक्ती कायेने द्वयकारी असते, वाचेने द्वयकारी असते, मनाने द्वयकारी असते. तिने असे ऐकलेले असते की – ‘अंडज नाग दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ तिच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर मी अंडज नागांच्या सहवासात उत्पन्न व्हावे!’ ती व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर अंडज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होते. हे भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर अंडज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात.” सातवे.

8. Dutiyasutasuttaṃ

८. दुसरे सुत सुत्त

349. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?…Pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti. Aṭṭhamaṃ.

३४९. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे विचारले – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर जरायुज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात?” ...पे... “हे भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर जरायुज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात.” आठवे.

9. Tatiyasutasuttaṃ

९. तिसरे सुत सुत्त

350. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa [Pg.205] bhedā paraṃ maraṇā saṃsedajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?…Pe… ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā saṃsedajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatīti. Navamaṃ.

३५०. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे विचारले – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर संसेदज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात?” ...पे... “हे भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर संसेदज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात.” नववे.

10. Catutthasutasuttaṃ

१०. चौथे सुत सुत्त

351. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?

३५१. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे विचारले – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर ओपपातिक नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात?”

‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dasamaṃ.

“हे भिक्खू, या जगात एखादी व्यक्ती कायेने द्वयकारी असते, वाचेने द्वयकारी असते, मनाने द्वयकारी असते. तिने असे ऐकलेले असते की – ‘ओपपातिक नाग दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ तिच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर मी ओपपातिक नागांच्या सहवासात उत्पन्न व्हावे!’ ती व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर ओपपातिक नागांच्या सहवासात उत्पन्न होते. हे भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर ओपपातिक नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात.” दहावे.

11-20. Aṇḍajadānūpakārasuttadasakaṃ

११-२०. अंडज-दानोपकार सुत्तदशक

352-361. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?

३५२-३६१. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे विचारले – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर अंडज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात?”

‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu…pe… upapajjatīti…pe… so pānaṃ deti…pe… vatthaṃ deti…pe… yānaṃ deti…pe… mālaṃ deti…pe… gandhaṃ deti…pe… vilepanaṃ deti…pe… seyyaṃ deti…pe… āvasathaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ [Pg.206] deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Vīsatimaṃ.

“हे भिक्खू, या जगात एखादी व्यक्ती कायेने द्वयकारी असते, वाचेने द्वयकारी असते, मनाने द्वयकारी असते. तिने असे ऐकलेले असते की – ‘अंडज नाग दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ तिच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर मी अंडज नागांच्या सहवासात उत्पन्न व्हावे!’ ती अन्न दान करते. ती व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर अंडज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होते. हे भिक्खू, हेच ते कारण आहे...पे... उत्पन्न होते...पे... ती पेय दान करते...पे... वस्त्र दान करते...पे... वाहन दान करते...पे... पुष्पमाला दान करते...पे... गंध दान करते...पे... विलेपन (उटणे) दान करते...पे... शय्या (बिछाना) दान करते...पे... आवास (आश्रयस्थान) दान करते...पे... प्रदीप (दिवा) दान करते. ती व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर अंडज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होते. हे भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर अंडज नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात.” विसावे.

21-50. Jalābujādidānūpakārasuttattiṃsakaṃ

२१-५०. जरायुज-आदी-दानोपकार सुत्तत्रिंशक

362-391. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ nāgānaṃ…pe… saṃsedajānaṃ nāgānaṃ…pe… opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti?

३६२-३९१. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे विचारले – “भन्ते, असे कोणते कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर जरायुज नागांच्या...पे... संसेदज नागांच्या...पे... ओपपातिक नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात?”

‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā nāgā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ nāgānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti.

“हे भिक्खू, या जगात एखादी व्यक्ती कायेने द्वयकारी असते, वाचेने द्वयकारी असते, मनाने द्वयकारी असते. तिने असे ऐकलेले असते की – ‘ओपपातिक नाग दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ तिच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर मी ओपपातिक नागांच्या सहवासात उत्पन्न व्हावे!’ ती अन्न दान करते...पे... पेय दान करते...पे... प्रदीप दान करते. ती व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर ओपपातिक नागांच्या सहवासात उत्पन्न होते. हे भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात काही व्यक्ती काया नष्ट झाल्यावर मृत्यूनंतर ओपपातिक नागांच्या सहवासात उत्पन्न होतात.”

(Iminā peyyālena dasa dasa suttantā kātabbā. Evaṃ catūsu yonīsu cattālīsaṃ veyyākaraṇā honti. Purimehi pana dasahi suttantehi saha honti paṇṇāsasuttantāti.)

(या पेयालाने (संक्षिप्त रूपाने) दहा-दहा सुत्त करावेत. अशा प्रकारे चार योनींमध्ये चाळीस स्पष्टीकरणे होतात. आणि पूर्वीच्या दहा सुत्तांसह एकूण पन्नास सुत्त होतात.)

Nāgasaṃyuttaṃ samattaṃ.

नागसंयुत्त समाप्त झाले.

Tassuddānaṃ –

त्याचे उद्दान –

Suddhikaṃ paṇītataraṃ, caturo ca uposathā;

Tassa sutaṃ caturo ca, dānūpakārā ca tālīsaṃ;

Paṇṇāsa piṇḍato suttā, nāgamhi suppakāsitāti.

सुद्धिक सुत्त, पणीततर सुत्त, चार उपोसथ सुत्त, चार सुत सुत्त आणि चाळीस दानूपकार सुत्त; अशा प्रकारे नागसंयुत्तात एकूण पन्नास सुत्त चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले आहेत.

9. Supaṇṇasaṃyuttaṃ

९. सुपण्णसंयुत्त

1. Suddhikasuttaṃ

१. सुद्धिकसुत्त

392. Sāvatthinidānaṃ[Pg.207]. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, supaṇṇayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā supaṇṇā, jalābujā supaṇṇā, saṃsedajā supaṇṇā, opapātikā supaṇṇā – imā kho, bhikkhave, catasso supaṇṇayoniyo’’ti. Paṭhamaṃ.

३९२. सावत्थी येथील निदान. "भिक्खूंनो, सुपण्णांच्या या चार योनी आहेत. कोणत्या चार? अंडज सुपण्ण, जलाबुज सुपण्ण, संसेदज सुपण्ण आणि ओपपातिक सुपण्ण – भिक्खूंनो, या आहेत सुपण्णांच्या चार योनी." पहिले सुत्त.

2. Harantisuttaṃ

२. हरन्तिसुत्त

393. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Catasso imā, bhikkhave, supaṇṇayoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā…pe… imā kho, bhikkhave, catasso supaṇṇayoniyo. Tatra, bhikkhave, aṇḍajā supaṇṇā aṇḍajeva nāge haranti, na jalābuje, na saṃsedaje, na opapātike. Tatra, bhikkhave, jalābujā supaṇṇā aṇḍaje ca jalābuje ca nāge haranti, na saṃsedaje, na opapātike. Tatra, bhikkhave, saṃsedajā supaṇṇā aṇḍaje ca jalābuje ca saṃsedaje ca nāge haranti, na opapātike. Tatra, bhikkhave, opapātikā supaṇṇā aṇḍaje ca jalābuje ca saṃsedaje ca opapātike ca nāge haranti. Imā kho, bhikkhave, catasso supaṇṇayoniyo’’ti. Dutiyaṃ.

३९३. सावत्थी येथील निदान. "भिक्खूंनो, सुपण्णांच्या या चार योनी आहेत. कोणत्या चार? अंडज...पे... भिक्खूंनो, या आहेत सुपण्णांच्या चार योनी. तेथे, भिक्खूंनो, अंडज सुपण्ण केवळ अंडज नागांनाच पळवून नेतात, जलाबुज नागांना नाही, संसेदज नागांना नाही, ओपपातिक नागांना नाही. तेथे, भिक्खूंनो, जलाबुज सुपण्ण अंडज आणि जलाबुज नागांना पळवून नेतात, संसेदज नागांना नाही, ओपपातिक नागांना नाही. तेथे, भिक्खूंनो, संसेदज सुपण्ण अंडज, जलाबुज आणि संसेदज नागांना पळवून नेतात, ओपपातिक नागांना नाही. तेथे, भिक्खूंनो, ओपपातिक सुपण्ण अंडज, जलाबुज, संसेदज आणि ओपपातिक नागांना पळवून नेतात. भिक्खूंनो, या आहेत सुपण्णांच्या चार योनी." दुसरे सुत्त.

3. Dvayakārīsuttaṃ

३. द्वयकारीसुत्त

394. Sāvatthinidānaṃ. Aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo[Pg.208], yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Tatiyaṃ.

३९४. सावत्थी येथील निदान. एक भिक्खू जेथे भगवान होते तेथे गेला; जाऊन भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अंडज सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो?" "भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने द्वयकारी असतो, वाचेने द्वयकारी असतो, मनाने द्वयकारी असतो. त्याने ऐकलेले असते – 'अंडज सुपण्ण दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.' त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी अंडज सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला यावे!' तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अंडज सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अंडज सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो." तिसरे सुत्त.

4-6. Dutiyādidvayakārīsuttattikaṃ

४-६. दुतीयादी-द्वयकारीसुत्त-त्रिक

395-397. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… saṃsedajānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

३९५-३९७. सावत्थी येथील निदान. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, जलाबुज सुपण्णांच्या...पे... संसेदज सुपण्णांच्या...पे... ओपपातिक सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो?" "भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने द्वयकारी असतो, वाचेने द्वयकारी असतो, मनाने द्वयकारी असतो. त्याने ऐकलेले असते – 'ओपपातिक सुपण्ण दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.' त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी ओपपातिक सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला यावे!' तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर ओपपातिक सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, ओपपातिक सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो." सहावे सुत्त.

7-16. Aṇḍajadānūpakārasuttadasakaṃ

७-१६. अंडज-दानोपकार-सुत्त-दशक

398-407. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘aṇḍajā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti… vatthaṃ deti… yānaṃ deti… mālaṃ deti… gandhaṃ deti… vilepanaṃ deti… seyyaṃ deti… āvasathaṃ deti… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā aṇḍajānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Soḷasamaṃ.

३९८-४०७. सावत्थी येथील निदान. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अंडज सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो?" "भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने द्वयकारी असतो, वाचेने द्वयकारी असतो, मनाने द्वयकारी असतो. त्याने ऐकलेले असते – 'अंडज सुपण्ण दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.' त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी अंडज सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला यावे!' तो अन्न दान करतो...पे... पेय दान करतो... वस्त्र दान करतो... वाहन दान करतो... पुष्पमाला दान करतो... गंध दान करतो... विलेपन दान करतो... शय्या दान करतो... आवास दान करतो... दीप दान करतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अंडज सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, अंडज सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो." सोळावे सुत्त.

17-46. Jalābujādidānūpakārasuttatiṃsakaṃ

१७-४६. जलाबुजादी-दानोपकार-सुत्त-तिसक

408-437. Sāvatthinidānaṃ[Pg.209]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā jalābujānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… saṃsedajānaṃ supaṇṇānaṃ…pe… opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena dvayakārī hoti, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī. Tassa sutaṃ hoti – ‘opapātikā supaṇṇā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā opapātikānaṃ supaṇṇānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Chacattālīsamaṃ.

४०८-४३७. सावत्थी येथील निदान. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – "भन्ते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, जलाबुज सुपण्णांच्या...पे... संसेदज सुपण्णांच्या...पे... ओपपातिक सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो?" "भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने द्वयकारी असतो, वाचेने द्वयकारी असतो, मनाने द्वयकारी असतो. त्याने ऐकलेले असते – 'ओपपातिक सुपण्ण दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.' त्याच्या मनात असा विचार येतो – 'अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी ओपपातिक सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला यावे!' तो अन्न दान करतो...पे... पेय दान करतो...पे... दीप दान करतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर ओपपातिक सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, ओपपातिक सुपण्णांच्या सहवासात जन्माला येतो." शेहेचाळीसावे सुत्त.

(Evaṃ piṇḍakena chacattālīsaṃ suttantā honti.)

(अशा प्रकारे एकूण शेहेचाळीस सुत्त होतात.)

Supaṇṇasaṃyuttaṃ samattaṃ.

सुपण्णसंयुत्त समाप्त झाले.

Tassuddānaṃ –

त्याचे उद्दान –

Suddhikaṃ haranti ceva, dvayakārī ca caturo;

Dānūpakārā tālīsaṃ, supaṇṇe suppakāsitāti.

सुद्धिक, हरन्ति, चार द्वयकारी आणि दानूपकार असे चाळीस सुत्त सुपर्ण संयुत्तात चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले आहेत.

10. Gandhabbakāyasaṃyuttaṃ

१०. गंधब्बकाय संयुत्त

1. Suddhikasuttaṃ

१. सुद्धिक सुत्त

438. Ekaṃ [Pg.210] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme …pe… bhagavā etadavoca – ‘‘gandhabbakāyike vo, bhikkhave, deve desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamā ca, bhikkhave, gandhabbakāyikā devā? Santi, bhikkhave, mūlagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, sāragandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, pheggugandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, tacagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, papaṭikagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, pattagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, pupphagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, phalagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, rasagandhe adhivatthā devā. Santi, bhikkhave, gandhagandhe adhivatthā devā. Ime vuccanti, bhikkhave, gandhabbakāyikā devā’’ti. Paṭhamaṃ.

४३८. एकदा भगवान श्रावस्तीमध्ये अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते... तिथे भगवान म्हणाले – “भिक्खूंनो, मी तुम्हांला गंधब्बकायिक देवांबद्दल उपदेश करीन. तो ऐका. आणि भिक्खूंनो, गंधब्बकायिक देव कोणते आहेत? भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी मुळांमध्ये राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी गाभ्यामध्ये राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी मऊ लाकडात राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी सालीमध्ये राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी पापुद्र्यामध्ये राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी पानांमध्ये राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी फुलांमध्ये राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी फळांमध्ये राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी रसांमध्ये राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, काही देव सुगंधी सुगंधात राहणारे आहेत. भिक्खूंनो, यांना गंधब्बकायिक देव असे म्हटले जाते.” पहिले.

2. Sucaritasuttaṃ

२. सुचरित सुत्त

439. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘gandhabbakāyikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhabbakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dutiyaṃ.

४३९. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना विचारले – “भंते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, गंधब्बकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो?” “भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने सुचरित करतो, वाचेने सुचरित करतो, मनाने सुचरित करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘गंधब्बकायिक देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी गंधब्बकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न व्हावे!’ तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर गंधब्बकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर गंधब्बकायिक देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो.” दुसरे.

3. Mūlagandhadātāsuttaṃ

३. मूलगंधदाता सुत्त

440. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti[Pg.211]? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘mūlagandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So dātā hoti mūlagandhānaṃ. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu…pe… yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Tatiyaṃ.

४४०. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना विचारले – “भंते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगंधी मुळांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो?” “भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने सुचरित करतो, वाचेने सुचरित करतो, मनाने सुचरित करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘सुगंधी मुळांमध्ये राहणारे देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी सुगंधी मुळांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या सहवासात उत्पन्न व्हावे!’ तो सुगंधी मुळांचे दान देणारा होतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगंधी मुळांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे...पे०... ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगंधी मुळांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो.” तिसरे.

4-12. Sāragandhādidātāsuttanavakaṃ

४-१२. सारगंधादिदाता सुत्त नवक

441-449. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sāragandhe adhivatthānaṃ devānaṃ…pe… pheggugandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… tacagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… papaṭikagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pattagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pupphagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… phalagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… rasagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘sāragandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sāragandhe adhivatthānaṃ devānaṃ…pe… pheggugandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… tacagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… papaṭikagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pattagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pupphagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… phalagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… rasagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So dātā hoti sāragandhānaṃ…pe… so dātā hoti pheggugandhānaṃ… so dātā hoti tacagandhānaṃ… so dātā hoti papaṭikagandhānaṃ… so dātā hoti pattagandhānaṃ… so dātā hoti pupphagandhānaṃ… so dātā hoti phalagandhānaṃ… so dātā hoti rasagandhānaṃ… so dātā hoti gandhagandhānaṃ. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ [Pg.212] paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvādasamaṃ.

४४१-४४९. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना विचारले – “भंते, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सुगंधी गाभ्यामध्ये राहणाऱ्या देवांच्या...पे०... सुगंधी मऊ लाकडात राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी सालीमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी पापुद्र्यामध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी पानांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी फुलांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी फळांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी रसांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी सुगंधात राहणाऱ्या देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो?” “भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने सुचरित करतो, वाचेने सुचरित करतो, मनाने सुचरित करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘सुगंधी गाभ्यामध्ये राहणारे देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहाहा! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी सुगंधी गाभ्यामध्ये राहणाऱ्या देवांच्या...पे०... सुगंधी मऊ लाकडात राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी सालीमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी पापुद्र्यामध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी पानांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी फुलांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी फळांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी रसांमध्ये राहणाऱ्या देवांच्या... सुगंधी सुगंधात राहणाऱ्या देवांच्या सहवासात उत्पन्न व्हावे!’ तो सुगंधी गाभ्याचे दान देणारा होतो...पे०... तो सुगंधी मऊ लाकडाचे दान देणारा होतो... तो सुगंधी सालीचे दान देणारा होतो... तो सुगंधी पापुद्र्याचे दान देणारा होतो... तो सुगंधी पानांचे दान देणारा होतो... तो सुगंधी फुलांचे दान देणारा होतो... तो सुगंधी फळांचे दान देणारा होतो... तो सुगंधी रसांचे दान देणारा होतो... तो सुगंधी सुगंधाचे दान देणारा होतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगंधी सुगंधात राहणाऱ्या देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो प्रत्यय आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगंधी सुगंधात राहणाऱ्या देवांच्या सहवासात उत्पन्न होतो.” बारावे.

13-22. Mūlagandhadānūpakārasuttadasakaṃ

१३-२२. मूलगंधदानूपकार सुत्त दशक

450-459. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘mūlagandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti… vatthaṃ deti… yānaṃ deti… mālaṃ deti… gandhaṃ deti… vilepanaṃ deti… seyyaṃ deti… āvasathaṃ deti… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā mūlagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Bāvīsatimaṃ.

४५०-४५९. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मूळ-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या सहवासात जन्माला येतो?” “भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने सुचरित आचरण करतो, वाचेने सुचरित आचरण करतो, मनाने सुचरित आचरण करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘मूळ-गंधात वास करणारे देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी मूळ-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या सहवासात जन्माला यावे!’ तो अन्न दान करतो... पे... पेय दान करतो... वस्त्र दान करतो... वाहन दान करतो... पुष्पमाला दान करतो... गंध दान करतो... विलेपन दान करतो... शय्या दान करतो... निवासस्थान दान करतो... दिवा दान करतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मूळ-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या सहवासात जन्माला येतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, मूळ-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या सहवासात जन्माला येतो.” बाविसावे (सुत्त).

23-112. Sāragandhādidānūpakārasuttanavutikaṃ

२३-११२. सारगंध इत्यादी दानोपकार नव्वद सुत्ते.

460-549. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sāragandhe adhivatthānaṃ devānaṃ…pe… pheggugandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… tacagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ … papaṭikagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pattagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… pupphagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… phalagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… rasagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ… gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘gandhagandhe adhivatthā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… pānaṃ deti… vatthaṃ deti… yānaṃ deti… mālaṃ deti… gandhaṃ deti… vilepanaṃ [Pg.213] deti… seyyaṃ deti… āvasathaṃ deti… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā gandhagandhe adhivatthānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvādasasatimaṃ.

४६०-५४९. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, सार-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या... पे... फेग्गु-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या... त्वचा-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या... पपटी-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या... पत्र-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या... पुष्प-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या... फल-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या... रस-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या... गंध-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या सहवासात जन्माला येतो?” “भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने सुचरित आचरण करतो, वाचेने सुचरित आचरण करतो, मनाने सुचरित आचरण करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘गंध-गंधात वास करणारे देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी गंध-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या सहवासात जन्माला यावे!’ तो अन्न दान करतो... पे... पेय दान करतो... वस्त्र दान करतो... वाहन दान करतो... पुष्पमाला दान करतो... गंध दान करतो... विलेपन दान करतो... शय्या दान करतो... निवासस्थान दान करतो... दिवा दान करतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर गंध-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या सहवासात जन्माला येतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, गंध-गंधात वास करणाऱ्या देवांच्या सहवासात जन्माला येतो.” एकशे बारावे (सुत्त).

(Evaṃ piṇḍakena ekasatañca dvādasa ca suttantā honti.)

(अशा प्रकारे एकत्रितपणे एकशे बारा सुत्ते होतात.)

Gandhabbakāyasaṃyuttaṃ samattaṃ.

गंधब्बकायसंयुत्त समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याचा उद्दान (अनुक्रमणिका) –

Suddhikañca sucaritaṃ, dātā hi apare dasa;

Dānūpakārā satadhā, gandhabbe suppakāsitāti.

शुद्धिक आणि सुचरित, त्यानंतर दहा दाते सुत्ते; आणि शंभर दानोपकार सुत्ते, गंधब्बकायसंयुत्तात चांगल्या प्रकारे प्रकाशित केले आहेत.

11. Valāhakasaṃyuttaṃ

११. वलाहकसंयुत्त

1. Suddhikasuttaṃ

१. शुद्धिकसुत्त

550. Sāvatthinidānaṃ[Pg.214]. ‘‘Valāhakakāyike vo, bhikkhave, deve desessāmi. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, valāhakakāyikā devā? Santi, bhikkhave, sītavalāhakā devā; santi uṇhavalāhakā devā; santi abbhavalāhakā devā; santi vātavalāhakā devā; santi vassavalāhakā devā – ime vuccanti, bhikkhave, ‘valāhakakāyikā devā’’’ti. Paṭhamaṃ.

५५०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूंनो, मी तुम्हांला वलाहककायिक देवांबद्दल उपदेश करीन. तो लक्षपूर्वक ऐका. आणि भिक्खूंनो, वलाहककायिक देव कोणते आहेत? भिक्खूंनो, शीत-वलाहक देव आहेत; उष्ण-वलाहक देव आहेत; अब्भ-वलाहक देव आहेत; वात-वलाहक देव आहेत; वस्स-वलाहक देव आहेत – भिक्खूंनो, यांना ‘वलाहककायिक देव’ असे म्हटले जाते.” पहिले (सुत्त).

2. Sucaritasuttaṃ

२. सुचरितसुत्त

551. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘valāhakakāyikā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā valāhakakāyikānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dutiyaṃ.

५५१. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, वलाहककायिक देवांच्या सहवासात जन्माला येतो?” “भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने सुचरित आचरण करतो, वाचेने सुचरित आचरण करतो, मनाने सुचरित आचरण करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘वलाहककायिक देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी वलाहककायिक देवांच्या सहवासात जन्माला यावे!’ तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर वलाहककायिक देवांच्या सहवासात जन्माला येतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, वलाहककायिक देवांच्या सहवासात जन्माला येतो.” दुसरे (सुत्त).

3-12. Sītavalāhakadānūpakārasuttadasakaṃ

३-१२. शीतवलाहक दानोपकार दहा सुत्ते

552-561. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘sītavalāhakā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ [Pg.215] hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sītavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvādasamaṃ.

५५२-५६१. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेला तो भिक्खू भगवंतांना म्हणाला – “भंते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, शीत-वलाहक देवांच्या सहवासात जन्माला येतो?” “भिक्खू, या जगात एखादा मनुष्य कायेने सुचरित आचरण करतो, वाचेने सुचरित आचरण करतो, मनाने सुचरित आचरण करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘शीत-वलाहक देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी शीत-वलाहक देवांच्या सहवासात जन्माला यावे!’ तो अन्न दान करतो... पे... दिवा दान करतो. तो शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर शीत-वलाहक देवांच्या सहवासात जन्माला येतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगातील एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, शीत-वलाहक देवांच्या सहवासात जन्माला येतो.” बारावे (सुत्त).

13-52. Uṇhavalāhakadānūpakārasuttacālīsakaṃ

१३-५२. उष्णवलाहक दानोपकार चाळीस सुत्ते

562-601. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā uṇhavalāhakānaṃ devānaṃ…pe… abbhavalāhakānaṃ devānaṃ…pe… vātavalāhakānaṃ devānaṃ…pe… vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti? ‘‘Idha, bhikkhu, ekacco kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. Tassa sutaṃ hoti – ‘vassavalāhakā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘aho vatāhaṃ kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjeyya’nti. So annaṃ deti…pe… padīpeyyaṃ deti. So kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yena midhekacco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā vassavalāhakānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’ti. Dvepaññāsamaṃ.

५६२-६०१. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर, उष्ण-वलाहक (उष्ण ढगांचे) देव... पे... अब्भ-वलाहक (वादळी ढगांचे) देव... पे... वात-वलाहक (वारा वाहणाऱ्या ढगांचे) देव... पे... वस्स-वलाहक (पाऊस पाडणाऱ्या ढगांचे) देवांच्या सहवासात जन्माला येतो?” “इथे, भिक्खू, एखादा मनुष्य कायेने सुचरित आचरण करतो, वाचेने सुचरित आचरण करतो, मनाने सुचरित आचरण करतो. त्याने ऐकलेले असते – ‘वस्स-वलाहक देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात.’ त्याच्या मनात असा विचार येतो – ‘अहो! शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर मी वस्स-वलाहक देवांच्या सहवासात जन्माला यावे!’ तो अन्न दान करतो... पे... दिवा दान करतो. शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर तो वस्स-वलाहक देवांच्या सहवासात जन्माला येतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे या जगात एखादा मनुष्य शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर वस्स-वलाहक देवांच्या सहवासात जन्माला येतो.” बावन्नवे सूत्र समाप्त.

53. Sītavalāhakasuttaṃ

५३. शीतवलाहक सुत्त

602. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā sītaṃ hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, sītavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya sītaṃ hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā sītaṃ hotī’’ti. Tepaññāsamaṃ.

६०२. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी थंडी वाजते (शीत होते)?” “भिक्खू, शीत-वलाहक नावाचे देव आहेत. जेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार येतो – ‘आम्ही आमच्या स्वतःच्या आनंदात रममाण व्हावे,’ तेव्हा त्यांच्या मनातील त्या संकल्पाच्या प्रभावाने थंडी पडते (शीत होते). भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी थंडी वाजते (शीत होते).” त्रेपन्नवे सूत्र समाप्त.

54. Uṇhavalāhakasuttaṃ

५४. उष्णवलाहक सुत्त

603. Sāvatthinidānaṃ[Pg.216]. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā uṇhaṃ hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, uṇhavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya uṇhaṃ hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā uṇhaṃ hotī’’ti. Catupaññāsamaṃ.

६०३. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी उष्णता जाणवते (उष्ण होते)?” “भिक्खू, उष्ण-वलाहक नावाचे देव आहेत. जेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार येतो – ‘आम्ही आमच्या स्वतःच्या आनंदात रममाण व्हावे,’ तेव्हा त्यांच्या मनातील त्या संकल्पाच्या प्रभावाने उष्णता निर्माण होते (उष्ण होते). भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी उष्णता जाणवते (उष्ण होते).” चोपन्नवे सूत्र समाप्त.

55. Abbhavalāhakasuttaṃ

५५. अब्भवलाहक सुत्त

604. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā abbhaṃ hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, abbhavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya abbhaṃ hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā abbhaṃ hotī’’ti. Pañcapaññāsamaṃ.

६०४. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी ढग दाटून येतात (मेघाच्छादित होते)?” “भिक्खू, अब्भ-वलाहक (मेघ-वलाहक) नावाचे देव आहेत. जेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार येतो – ‘आम्ही आमच्या स्वतःच्या आनंदात रममाण व्हावे,’ तेव्हा त्यांच्या मनातील त्या संकल्पाच्या प्रभावाने ढग दाटून येतात (मेघाच्छादित होते). भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी ढग दाटून येतात (मेघाच्छादित होते).” पंचावन्नवे सूत्र समाप्त.

56. Vātavalāhakasuttaṃ

५६. वातवलाहक सुत्त

605. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā vāto hotī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, vātavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya vāto hoti. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā vāto hotī’’ti. Chappaññāsamaṃ.

६०५. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी वारा सुटतो?” “भिक्खू, वात-वलाहक नावाचे देव आहेत. जेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार येतो – ‘आम्ही आमच्या स्वतःच्या आनंदात रममाण व्हावे,’ तेव्हा त्यांच्या मनातील त्या संकल्पाच्या प्रभावाने वारा सुटतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी वारा सुटतो.” छप्पन्नवे सूत्र समाप्त.

57. Vassavalāhakasuttaṃ

५७. वस्सवलाहक सुत्त

606. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenekadā devo vassatī’’ti? ‘‘Santi, bhikkhu, vassavalāhakā nāma devā. Tesaṃ yadā [Pg.217] evaṃ hoti – ‘yaṃnūna mayaṃ sakāya ratiyā vaseyyāmā’ti, tesaṃ taṃ cetopaṇidhimanvāya devo vassati. Ayaṃ kho, bhikkhu, hetu, ayaṃ paccayo, yenekadā devo vassatī’’ti. Sattapaññāsamaṃ.

६०६. श्रावस्ती येथील निदान. एका बाजूला बसलेल्या त्या भिक्खूने भगवंतांना असे म्हटले – “भन्ते, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी पाऊस पडतो?” “भिक्खू, वस्स-वलाहक नावाचे देव आहेत. जेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार येतो – ‘आम्ही आमच्या स्वतःच्या आनंदात रममाण व्हावे,’ तेव्हा त्यांच्या मनातील त्या संकल्पाच्या प्रभावाने पाऊस पडतो. भिक्खू, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे कधीकधी पाऊस पडतो.” सत्तावन्नवे सूत्र समाप्त.

Sattapaññāsasuttantaṃ niṭṭhitaṃ.

सत्तावन्नवे सुत्त समाप्त झाले.

Valāhakasaṃyuttaṃ samattaṃ.

वलाहकसंयुत्त समाप्त झाले.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Suddhikaṃ sucaritañca dānūpakārapaññāsaṃ;

Sītaṃ uṇhañca abbhañca vātavassavalāhakāti.

सुद्धिक, सुचरित आणि दानोपकार पन्नास; शीत, उष्ण, अब्भ, वात आणि वस्स-वलाहक.

12. Vacchagottasaṃyuttaṃ

१२. वच्छगोत्तसंयुत्त

1. Rūpaaññāṇasuttaṃ

१. रूपअञ्ञाण सुत्त

607. Ekaṃ [Pg.218] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Rūpe kho, vaccha, aññāṇā, rūpasamudaye aññāṇā, rūpanirodhe aññāṇā, rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Paṭhamaṃ.

६०७. एकदा भगवान श्रावस्ती येथील अनाथपिंडिकाच्या जेतवन आरामात विहार करत होते. तेव्हा वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांकडे गेला; तिथे जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलमंगल विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण आटोपून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – “हे गौतम, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे, ज्यामुळे जगात ही विविध प्रकारची चुकीची मते (दृष्टी) निर्माण होतात – ‘लोक (विश्व) शाश्वत आहे’ किंवा ‘लोक अशाश्वत आहे’; ‘लोक सान्त (मर्यादित) आहे’ किंवा ‘लोक अनंन्त (अमर्याद) आहे’; ‘जीव आणि शरीर एकच आहे’ किंवा ‘जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे आहे’; ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात नसतात’; ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात आणि नसतातही’ किंवा ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही’?” “वच्छ, रूपाविषयी अज्ञान असल्यामुळे, रूपाच्या उत्पत्तीविषयी (समुदयाविषयी) अज्ञान असल्यामुळे, रूपाच्या निरोधाविषयी अज्ञान असल्यामुळे, रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाविषयी (प्रतिपदेविषयी) अज्ञान असल्यामुळे; जगात ही विविध प्रकारची चुकीची मते निर्माण होतात – ‘लोक शाश्वत आहे’... पे... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही’. वच्छ, हेच ते कारण आहे, हाच तो हेतू आहे, ज्यामुळे जगात ही विविध प्रकारची चुकीची मते निर्माण होतात – ‘लोक शाश्वत आहे’ किंवा ‘लोक अशाश्वत आहे’... पे... ‘तथागत मृत्यूनंतर अस्तित्वात असतात असेही नाही आणि नसतात असेही नाही’.” पहिले सूत्र समाप्त.

2. Vedanāaññāṇasuttaṃ

२. वेदनाअञ्ञाण सुत्त

608. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Vedanāya kho, vaccha, aññāṇā, vedanāsamudaye aññāṇā, vedanānirodhe aññāṇā, vedanānirodhagāminiyā [Pg.219] paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Dutiyaṃ.

६०८. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, जगात ही जी विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात' – याचे काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे?" "हे वच्छ, वेदनेचे अज्ञान असल्यामुळे, वेदनेच्या उत्पत्तीचे अज्ञान असल्यामुळे, वेदनेच्या निरोधाचे अज्ञान असल्यामुळे, आणि वेदनेच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचे अज्ञान असल्यामुळे; जगात ही अशी विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात'. हेच वच्छ, कारण आहे, हाच प्रत्यय आहे, ज्यामुळे जगात ही विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात'." दुसरे.

3. Saññāaññāṇasuttaṃ

३. संज्ञा-अज्ञान सुत्त

609. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Saññāya kho, vaccha, aññāṇā, saññāsamudaye aññāṇā, saññānirodhe aññāṇā, saññānirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Tatiyaṃ.

६०९. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, जगात ही जी विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात' – याचे काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे?" "हे वच्छ, संज्ञेचे अज्ञान असल्यामुळे, संज्ञेच्या उत्पत्तीचे अज्ञान असल्यामुळे, संज्ञेच्या निरोधाचे अज्ञान असल्यामुळे, आणि संज्ञेच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचे अज्ञान असल्यामुळे; जगात ही अशी विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात'. हेच वच्छ, कारण आहे, हाच प्रत्यय आहे, ज्यामुळे जगात ही विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात'." तिसरे.

4. Saṅkhāraaññāṇasuttaṃ

४. संस्कार-अज्ञान सुत्त

610. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Saṅkhāresu kho, vaccha, aññāṇā, saṅkhārasamudaye aññāṇā, saṅkhāranirodhe aññāṇā, saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke [Pg.220] uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Catutthaṃ.

६१०. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, जगात ही जी विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात' – याचे काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे?" "हे वच्छ, संस्कारांचे अज्ञान असल्यामुळे, संस्कारांच्या उत्पत्तीचे अज्ञान असल्यामुळे, संस्कारांच्या निरोधाचे अज्ञान असल्यामुळे, आणि संस्कारांच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचे अज्ञान असल्यामुळे; जगात ही अशी विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात'. हेच वच्छ, कारण आहे, हाच प्रत्यय आहे, ज्यामुळे जगात ही विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात'." चौथे.

5. Viññāṇaaññāṇasuttaṃ

५. विज्ञान-अज्ञान सुत्त

611. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā …pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? ‘‘Viññāṇe kho, vaccha, aññāṇā, viññāṇasamudaye aññāṇā, viññāṇanirodhe aññāṇā, viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Pañcamaṃ.

६११. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, जगात ही जी विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात' – याचे काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे?" "हे वच्छ, विज्ञानाचे अज्ञान असल्यामुळे, विज्ञानाच्या उत्पत्तीचे अज्ञान असल्यामुळे, विज्ञानाच्या निरोधाचे अज्ञान असल्यामुळे, आणि विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचे अज्ञान असल्यामुळे; जगात ही अशी विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात'. हेच वच्छ, कारण आहे, हाच प्रत्यय आहे, ज्यामुळे जगात ही विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात'." पाचवे.

6-10. Rūpaadassanādisuttapañcakaṃ

६-१०. रूप-अदर्शन आदि पाच सुत्ते

612-616. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? Rūpe kho, vaccha, adassanā…pe… rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya adassanā…pe… vedanāya … saññāya … saṅkhāresu kho, vaccha, adassanā…pe… viññāṇe kho, vaccha, adassanā…pe… viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya adassanā…pe…. Dasamaṃ.

६१२-६१६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, जगात ही जी विविध प्रकारची मतमतांतरे निर्माण होतात, जसे की – 'लोक शाश्वत आहे' किंवा 'लोक अशाश्वत आहे' ...पे... 'तथागत मृत्यूनंतर न असतात, न नसतात' – याचे काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे?" "हे वच्छ, रूपाचे अदर्शन असल्यामुळे...पे... रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचे अदर्शन असल्यामुळे...पे... वेदनेचे... संज्ञेचे... संस्कारांचे, हे वच्छ, अदर्शन असल्यामुळे...पे... विज्ञानाचे, हे वच्छ, अदर्शन असल्यामुळे...पे... विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचे अदर्शन असल्यामुळे...पे..." दहावे.

11-15. Rūpaanabhisamayādisuttapañcakaṃ

११-१५. रूप-अनभिसमय आदि पाच सुत्ते

617-621. Sāvatthinidānaṃ[Pg.221]. Rūpe kho, vaccha, anabhisamayā…pe… rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya anabhisamayā…pe….

६१७-६२१. श्रावस्ती येथील प्रसंग. "हे वच्छ, रूपाचे अनभिसमय असल्यामुळे...पे... रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचे अनभिसमय असल्यामुळे...पे..."

Sāvatthinidānaṃ. Vedanāya kho, vaccha, anabhisamayā…pe….

श्रावस्ती येथील प्रसंग. "हे वच्छ, वेदनेचे अनभिसमय असल्यामुळे...पे..."

Sāvatthinidānaṃ. Saññāya kho, vaccha, anabhisamayā…pe….

श्रावस्ती येथील प्रसंग. "हे वच्छ, संज्ञेचे अनभिसमय असल्यामुळे...पे..."

Sāvatthinidānaṃ. Saṅkhāresu kho, vaccha, anabhisamayā…pe….

श्रावस्ती येथील प्रसंग. "हे वच्छ, संस्कारांचे अनभिसमय असल्यामुळे...पे..."

Sāvatthinidānaṃ. Viññāṇe kho, vaccha, anabhisamayā…pe…. Pannarasamaṃ.

श्रावस्ती येथील प्रसंग. "हे वच्छ, विज्ञानाचे अनभिसमय असल्यामुळे...पे..." पंधरावे.

16-20. Rūpaananubodhādisuttapañcakaṃ

१६-२०. रूप-अननुबोध आदि पाच सुत्ते

622-626. Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo…pe… rūpe kho, vaccha, ananubodhā…pe… rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya ananubodhā…pe….

६२२-६२६. श्रावस्ती येथील प्रसंग. एका बाजूला बसलेला वच्छगोत्त परिव्राजक भगवंतांना म्हणाला – "हे गौतम, काय कारण आहे, कोणता प्रत्यय आहे...पे..." "हे वच्छ, रूपाचा अननुबोध असल्यामुळे...पे... रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचा अननुबोध असल्यामुळे...पे..."

Sāvatthinidānaṃ. Vedanāya kho, vaccha…pe….

श्रावस्ती येथील प्रसंग. "हे वच्छ, वेदनेचा...पे..."

Sāvatthinidānaṃ. Saññāya kho, vaccha…pe….

श्रावस्ती येथील प्रसंग. "हे वच्छ, संज्ञेचा...पे..."

Sāvatthinidānaṃ. Saṅkhāresu kho, vaccha…pe….

श्रावस्ती येथील प्रसंग. "हे वच्छ, संस्कारांचा...पे..."

Sāvatthinidānaṃ. Viññāṇe kho, vaccha ananubodhā…pe… viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ananubodhā. Vīsatimaṃ.

श्रावस्ती येथील प्रसंग. "हे वच्छ, विज्ञानाचा अननुबोध असल्यामुळे...पे... विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गाचा अननुबोध असल्यामुळे." विसावे.

21-25. Rūpaappaṭivedhādisuttapañcakaṃ

२१-२५. रूप-अप्रतिवेध आदि पाच सुत्ते

627-631. Sāvatthinidānaṃ. Ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo…pe…. Rūpe kho, vaccha, appaṭivedhā…pe… viññāṇe kho, vaccha, appaṭivedhā…pe…. Pañcavīsatimaṃ.

६२७-६३१. सावत्थी येथील निदान. 'हे गोतम, काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे...?' 'हे वच्छ, रूपामध्ये प्रतिवेध (थेट आकलन) न झाल्यामुळे... विज्ञानामध्ये प्रतिवेध न झाल्यामुळे...' पंचविसावे.

26-30. Rūpaasallakkhaṇādisuttapañcakaṃ

२६-३०. रूप-असंलक्षण आदि पाच सुत्ते.

632-636. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, asallakkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, asallakkhaṇā…pe…. Tiṃsatimaṃ.

६३२-६३६. सावत्थी येथील निदान. 'हे वच्छ, रूपामध्ये असंलक्षण (नीट नोंद न केल्यामुळे)... विज्ञानामध्ये असंलक्षण न केल्यामुळे...' तिसावे.

31-35. Rūpaanupalakkhaṇādisuttapañcakaṃ

३१-३५. रूप-अनुपलक्षण आदि पाच सुत्ते.

637-641. Sāvatthinidānaṃ[Pg.222]. Rūpe kho, vaccha, anupalakkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, anupalakkhaṇā…pe…. Pañcatiṃsatimaṃ.

६३७-६४१. सावत्थी येथील निदान. 'हे वच्छ, रूपामध्ये अनुपलक्षण (बारीक निरीक्षण न केल्यामुळे)... विज्ञानामध्ये अनुपलक्षण न केल्यामुळे...' पस्तीसावे.

36-40. Rūpaappaccupalakkhaṇādisuttapañcakaṃ

३६-४०. रूप-अप्रत्युपलक्षण आदि पाच सुत्ते.

642-646. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, appaccupalakkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, appaccupalakkhaṇā…pe…. Cattālīsamaṃ.

६४२-६४६. सावत्थी येथील निदान. 'हे वच्छ, रूपामध्ये अप्रत्युपलक्षण (पुन्हा पुन्हा बारीक निरीक्षण न केल्यामुळे)... विज्ञानामध्ये अप्रत्युपलक्षण न केल्यामुळे...' चाळिसावे.

41-45. Rūpaasamapekkhaṇādisuttapañcakaṃ

४१-४५. रूप-असमवेक्षण आदि पाच सुत्ते.

647-651. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, asamapekkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, asamapekkhaṇā…pe…. Pañcacattālīsamaṃ.

६४७-६५१. सावत्थी येथील निदान. 'हे वच्छ, रूपामध्ये असमवेक्षण (योग्य प्रकारे निरीक्षण न केल्यामुळे)... विज्ञानामध्ये असमवेक्षण न केल्यामुळे...' पंचेचाळिसावे.

46-50. Rūpaappaccupekkhaṇādisuttapañcakaṃ

४६-५०. रूप-अप्रत्यवेक्षण आदि पाच सुत्ते.

652-656. Sāvatthinidānaṃ. Rūpe kho, vaccha, appaccupekkhaṇā…pe… viññāṇe kho, vaccha, appaccupekkhaṇā…pe…. Paññāsamaṃ.

६५२-६५६. सावत्थी येथील निदान. 'हे वच्छ, रूपामध्ये अप्रत्यवेक्षण (पुन्हा पुन्हा आत्मपरीक्षण न केल्यामुळे)... विज्ञानामध्ये अप्रत्यवेक्षण न केल्यामुळे...' पन्नासावे.

51-54. Rūpaappaccakkhakammādisuttacatukkaṃ

५१-५४. रूप-अप्रत्यक्षकरण आदि चार सुत्ते.

657-660. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti? Rūpe kho, vaccha, appaccakkhakammā, rūpasamudaye appaccakkhakammā, rūpanirodhe appaccakkhakammā, rūpanirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe….

६५७-६६०. सावत्थी येथील निदान. तेव्हा वच्छगोत्त परिव्राजक जेथे भगवान होते तेथे गेला; जवळ जाऊन त्याने भगवंतांसोबत कुशलवृत्त विचारले. आनंददायी व संस्मरणीय संभाषण आटोपून तो एका बाजूला बसला. एका बाजूला बसलेल्या वच्छगोत्त परिव्राजकाने भगवंतांना असे विचारले – 'हे गोतम, जगात जी ही विविध प्रकारची चुकीची मते (दृष्टी) निर्माण होतात – जसे की, जग शाश्वत आहे... किंवा मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वातही राहत नाहीत आणि अस्तित्वात राहत नाहीत असेही नाही – यामागे काय कारण आहे, कोणता हेतू आहे?' 'हे वच्छ, रूपामध्ये प्रत्यक्ष अनुभव (अप्रत्यक्षकरण) न घेतल्यामुळे, रूपाच्या उत्पत्तीमध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे, रूपाच्या निरोधामध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे, रूपाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गामध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे...'

Sāvatthinidānaṃ. Vedanāya kho, vaccha, appaccakkhakammā…pe… vedanānirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe….

सावत्थी येथील निदान. 'हे वच्छ, वेदनेमध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे... वेदनेच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गामध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे...'

Sāvatthinidānaṃ. Saññāya kho, vaccha, appaccakkhakammā…pe… saññānirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe….

सावत्थी येथील निदान. 'हे वच्छ, संज्ञेमध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे... संज्ञेच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गामध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे...'

Sāvatthinidānaṃ[Pg.223]. Saṅkhāresu kho, vaccha, appaccakkhakammā…pe… saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā…pe…. Catupaññāsamaṃ.

सावत्थी येथील निदान. 'हे वच्छ, संस्कारांमध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे... संस्कारांच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गामध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे...' चोपन्नावे.

55. Viññāṇaappaccakkhakammasuttaṃ

५५. विज्ञान-अप्रत्यक्षकरण सुत्त.

661. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Viññāṇe kho, vaccha, appaccakkhakammā, viññāṇasamudaye appaccakkhakammā, viññāṇanirodhe appaccakkhakammā, viññāṇanirodhagāminiyā paṭipadāya appaccakkhakammā; evamimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāti. Ayaṃ kho, vaccha, hetu, ayaṃ paccayo, yānimāni anekavihitāni diṭṭhigatāni loke uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Pañcapaññāsamaṃ.

६६१. सावत्थी येथील निदान. 'हे वच्छ, विज्ञानामध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे, विज्ञानाच्या उत्पत्तीमध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे, विज्ञानाच्या निरोधामध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे, विज्ञानाच्या निरोधाकडे नेणाऱ्या मार्गामध्ये प्रत्यक्ष अनुभव न घेतल्यामुळे; अशा प्रकारे जगात ही विविध प्रकारची चुकीची मते निर्माण होतात – जसे की, जग शाश्वत आहे, जग अशाश्वत आहे... किंवा मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वातही राहत नाहीत आणि अस्तित्वात राहत नाहीत असेही नाही. हे वच्छ, हेच कारण आहे, हाच हेतू आहे, ज्यामुळे जगात ही विविध प्रकारची चुकीची मते निर्माण होतात – जसे की, जग शाश्वत आहे किंवा जग अशाश्वत आहे; जग सान्त (मर्यादित) आहे किंवा जग अनंत (अमर्यादित) आहे; जो जीव आहे तेच शरीर आहे किंवा जीव वेगळा आहे आणि शरीर वेगळे आहे; मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात राहतात किंवा मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात राहत नाहीत; मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वात राहतात आणि राहतही नाहीत किंवा मृत्यूनंतर तथागत अस्तित्वातही राहत नाहीत आणि अस्तित्वात राहत नाहीत असेही नाही.' पंचावन्नावे.

Vacchagottasaṃyuttaṃ samattaṃ.

वच्छगोत्तसंयुत्त समाप्त झाले.

Tassuddānaṃ –

त्याची अनुक्रमणिका (उद्दान) –

Aññāṇā adassanā ceva, anabhisamayā ananubodhā;

Appaṭivedhā asallakkhaṇā, anupalakkhaṇena appaccupalakkhaṇā;

Asamapekkhaṇā appaccupekkhaṇā, appaccakkhakammanti.

अज्ञान, अदर्शन, अनभिसमय, अननुबोध, अप्रतिवेध, असंलक्षण, अनुपलक्षण, अप्रत्युपलक्षण, असमवेक्षण, अप्रत्यवेक्षण आणि अप्रत्यक्षकरण.

13. Jhānasaṃyuttaṃ

१३. झानसंयुत्त (ध्यानसंयुत्त)

1. Samādhimūlakasamāpattisuttaṃ

१. समाधिमूलक-समापत्ति सुत्त

662. Sāvatthinidānaṃ[Pg.224]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ samāpattikusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ samāpattikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ samāpattikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Paṭhamaṃ.

६६२. सावत्थी येथील निदान. 'भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी (ध्यान करणारे) आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्ये (एकाग्रतेमध्ये) कुशल असतो, पण समाधीच्या समापत्तीमध्ये (ध्यानावस्थेत प्रवेश करण्यात) कुशल नसतो. भिक्षूंनो, पुन्हा एखादा ध्यानी समाधीच्या समापत्तीमध्ये कुशल असतो, पण समाधीमध्ये कुशल नसतो. भिक्षूंनो, पुन्हा एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल नसतो आणि समाधीच्या समापत्तीमध्येही कुशल नसतो. भिक्षूंनो, पुन्हा एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीच्या समापत्तीमध्येही कुशल असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीच्या समापत्तीमध्येही कुशल असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्रगण्य, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि सर्वोत्कृष्ट आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध मिळते, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाचा मंड (घृतमंड) मिळतो, जो या सर्वांमध्ये सर्वोत्कृष्ट मानला जातो; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जो ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीच्या समापत्तीमध्येही कुशल असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्रगण्य, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि सर्वोत्कृष्ट आहे.' पहिले (सुत्त).

2. Samādhimūlakaṭhitisuttaṃ

२. समाधिमूलक-ठिती सुत्त

663. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ ṭhitikusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ ṭhitikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā [Pg.225] sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ ṭhitikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Dutiyaṃ.

६६३. श्रावस्ती येथे. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्ये कुशल असतो, परंतु समाधी टिकवून ठेवण्यात कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधी टिकवून ठेवण्यात कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल नसतो आणि समाधी टिकवून ठेवण्यातही कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधी टिकवून ठेवण्यातही कुशल असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधी टिकवून ठेवण्यातही कुशल असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि सर्वोत्कृष्ट आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाचा मंड (साय) मिळतो, आणि तो त्या सर्वांमध्ये सर्वोत्तम मानला जातो; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जो ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधी टिकवून ठेवण्यातही कुशल असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि सर्वोत्कृष्ट आहे.” दुसरे सूक्त।

3. Samādhimūlakavuṭṭhānasuttaṃ

३. समाधिमूलक वुट्ठाण सुत्त

664. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Tatiyaṃ.

६६४. श्रावस्ती येथे. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्ये कुशल असतो, परंतु समाधीतून उठण्यात कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीतून उठण्यात कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल नसतो आणि समाधीतून उठण्यातही कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीतून उठण्यातही कुशल असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीतून उठण्यातही कुशल असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि सर्वोत्कृष्ट आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध... पे... सर्वोत्कृष्ट आहे.” तिसरे सूक्त।

4. Samādhimūlakakallitasuttaṃ

४. समाधिमूलक कल्लित सुत्त

665. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ kallitakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ kallitakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Catutthaṃ.

६६५. श्रावस्ती येथे. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्ये कुशल असतो, परंतु समाधीच्या सज्जतेत कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीच्या सज्जतेत कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल नसतो आणि समाधीच्या सज्जतेतही कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीच्या सज्जतेतही कुशल असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीच्या सज्जतेतही कुशल असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि सर्वोत्कृष्ट आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध... पे... सर्वोत्कृष्ट आहे.” चौथे सूक्त।

5. Samādhimūlakaārammaṇasuttaṃ

५. समाधिमूलक आरम्मण सुत्त

666. Sāvatthinidānaṃ[Pg.226]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Pañcamaṃ.

६६६. श्रावस्ती येथे. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्ये कुशल असतो, परंतु समाधीच्या आलंबनात कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीच्या आलंबनात कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल नसतो आणि समाधीच्या आलंबनातही कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीच्या आलंबनातही कुशल असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीच्या आलंबनातही कुशल असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि सर्वोत्कृष्ट आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध... पे... सर्वोत्कृष्ट आहे.” पाचवे सूक्त।

6. Samādhimūlakagocarasuttaṃ

६. समाधिमूलक गोचर सुत्त

667. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ gocarakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ gocarakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

६६७. श्रावस्ती येथे. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्ये कुशल असतो, परंतु समाधीच्या गोचरात कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीच्या गोचरात कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल नसतो आणि समाधीच्या गोचरातही कुशल नसतो. परंतु भिक्षूंनो, या जगात एखादा ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीच्या गोचरातही कुशल असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्येही कुशल असतो आणि समाधीच्या गोचरातही कुशल असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि सर्वोत्कृष्ट आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध... पे... सर्वोत्कृष्ट आहे.” सहावे सूक्त।

7. Samādhimūlakaabhinīhārasuttaṃ

७. समाधिमूलक अभिनिहार सुत्त

668. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha [Pg.227] pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Sattamaṃ.

६६८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये अभिनिहार-कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये अभिनिहार-कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये समाधी-कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही नसतो आणि समाधीमध्ये अभिनिहार-कुशलही नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये अभिनिहार-कुशलही असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये अभिनिहार-कुशलही असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध...पे... प्रवर आहे.” सातवे.

8. Samādhimūlakasakkaccakārīsuttaṃ

८. समाधिमूलक सक्कच्चकारी सुत्त

669. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sakkaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ sakkaccakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

६६९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये सक्कच्चकारी नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये सक्कच्चकारी असतो, परंतु समाधीमध्ये समाधी-कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही नसतो आणि समाधीमध्ये सक्कच्चकारीही नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये सक्कच्चकारीही असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये सक्कच्चकारीही असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध...पे... प्रवर आहे.” आठवे.

9. Samādhimūlakasātaccakārīsuttaṃ

९. समाधिमूलक सातच्चकारी सुत्त

670. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Navamaṃ.

६७०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये सातच्चकारी नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये सातच्चकारी असतो, परंतु समाधीमध्ये समाधी-कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही नसतो आणि समाधीमध्ये सातच्चकारीही नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये सातच्चकारीही असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये सातच्चकारीही असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध...पे... प्रवर आहे.” नववे.

10. Samādhimūlakasappāyakārīsuttaṃ

१०. समाधिमूलक सप्पायकारी सुत्त

671. Sāvatthinidānaṃ[Pg.228]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sappāyakārī hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Dasamaṃ. (Samādhimūlakaṃ.)

६७१. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये सप्पायकारी नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये सप्पायकारी असतो, परंतु समाधीमध्ये समाधी-कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही नसतो आणि समाधीमध्ये सप्पायकारीही नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये सप्पायकारीही असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्ये समाधी-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये सप्पायकारीही असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध...पे... प्रवर आहे.” दहावे. (समाधिमूलक.)

11. Samāpattimūlakaṭhitisuttaṃ

११. समापत्तिमूलक ठिति सुत्त

672. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ ṭhitikusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ ṭhitikusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ…pe… pavaro cā’’ti. Ekādasamaṃ.

६७२. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समापत्ति-कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये ठिति-कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये ठिति-कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये समापत्ति-कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समापत्ति-कुशलही नसतो आणि समाधीमध्ये ठिति-कुशलही नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समापत्ति-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये ठिति-कुशलही असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये जो ध्यानी समाधीमध्ये समापत्ति-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये ठिति-कुशलही असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर आहे. भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध...पे... प्रवर आहे.” अकरावे.

12. Samāpattimūlakavuṭṭhānasuttaṃ

१२. समापत्तिमूलक वुट्ठान सुत्त

673. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca [Pg.229] samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī …pe… pavaro cā’’ti. Dvādasamaṃ.

६७३. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समापत्ति-कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये वुट्ठान-कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये वुट्ठान-कुशल असतो, परंतु समाधीमध्ये समापत्ति-कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समापत्ति-कुशलही नसतो आणि समाधीमध्ये वुट्ठान-कुशलही नसतो. भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीमध्ये समापत्ति-कुशलही असतो आणि समाधीमध्ये वुट्ठान-कुशलही असतो. भिक्षूंनो, या चार प्रकारच्या ध्यानींमध्ये...पे... प्रवर आहे.” बारावे.

13. Samāpattimūlakakallitasuttaṃ

१३. समापत्तिमूलक कल्लित सुत्त

674. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ kallitakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ kallitakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Terasamaṃ.

६७४. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे चार ध्यान करणारे (ध्यायी) आहेत. कोणते चार? इथे, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीत (प्रवेश करण्यात) कुशल असतो, पण समाधीच्या सज्जतेत (चित्त अनुकूल करण्यात) कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या सज्जतेत कुशल असतो, पण समाधीच्या समापत्तीत कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल नसतो आणि समाधीच्या सज्जतेतही कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल असतो आणि समाधीच्या सज्जतेतही कुशल असतो. त्यांच्यामध्ये... (पे)... हा अत्यंत श्रेष्ठ आहे.” असे (भगवान म्हणाले). तेरावे.

14. Samāpattimūlakaārammaṇasuttaṃ

१४. समापत्तीमूलक आरम्मण सुत्त

675. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Cuddasamaṃ.

६७५. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे चार ध्यान करणारे (ध्यायी) आहेत. कोणते चार? इथे, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीत कुशल असतो, पण समाधीच्या आरम्मणात (आलंबनात) कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या आरम्मणात कुशल असतो, पण समाधीच्या समापत्तीत कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल नसतो आणि समाधीच्या आरम्मणातही कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल असतो आणि समाधीच्या आरम्मणातही कुशल असतो. त्यांच्यामध्ये... (पे)... हा अत्यंत श्रेष्ठ आहे.” असे (भगवान म्हणाले). चौदावे.

15. Samāpattimūlakagocarasuttaṃ

१५. समापत्तीमूलक गोचर सुत्त

676. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ gocarakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo [Pg.230] ca hoti, samādhismiṃ gocarakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Pannarasamaṃ.

६७६. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे चार ध्यान करणारे (ध्यायी) आहेत. कोणते चार? इथे, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीत कुशल असतो, पण समाधीच्या गोचरात (विषयक्षेत्रात) कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या गोचरात कुशल असतो, पण समाधीच्या समापत्तीत कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल नसतो आणि समाधीच्या गोचरातही कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल असतो आणि समाधीच्या गोचरातही कुशल असतो. त्यांच्यामध्ये... (पे)... हा अत्यंत श्रेष्ठ आहे.” असे (भगवान म्हणाले). पंधरावे.

16. Samāpattimūlakaabhinīhārasuttaṃ

१६. समापत्तीमूलक अभिनिहार सुत्त

677. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ abhinīhārakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Soḷasamaṃ.

६७७. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे चार ध्यान करणारे (ध्यायी) आहेत. कोणते चार? इथे, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीत कुशल असतो, पण समाधीच्या अभिनिहारात (चित्त एकाग्रतेकडे नेण्यात) कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या अभिनिहारात कुशल असतो, पण समाधीच्या समापत्तीत कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल नसतो आणि समाधीच्या अभिनिहारातही कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल असतो आणि समाधीच्या अभिनिहारातही कुशल असतो. त्यांच्यामध्ये... (पे)... हा अत्यंत श्रेष्ठ आहे.” असे (भगवान म्हणाले). सोळावे.

17. Samāpattimūlakasakkaccasuttaṃ

१७. समापत्तीमूलक सक्कच्च सुत्त

678. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sakkaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ sakkaccakārī ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Sattarasamaṃ.

६७८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे चार ध्यान करणारे (ध्यायी) आहेत. कोणते चार? इथे, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीत कुशल असतो, पण समाधीमध्ये आदरपूर्वक अभ्यास करणारा नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीमध्ये आदरपूर्वक अभ्यास करणारा असतो, पण समाधीच्या समापत्तीत कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल नसतो आणि समाधीमध्ये आदरपूर्वक अभ्यास करणाराही नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल असतो आणि समाधीमध्ये आदरपूर्वक अभ्यास करणाराही असतो. त्यांच्यामध्ये... (पे)... हा अत्यंत श्रेष्ठ आहे.” असे (भगवान म्हणाले). सतरावे.

18. Samāpattimūlakasātaccasuttaṃ

१८. समापत्तीमूलक सातच्च सुत्त

679. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca. Tatra…pe… pavaro cā’’ti. Aṭṭhārasamaṃ.

६७९. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे चार ध्यान करणारे (ध्यायी) आहेत. कोणते चार? इथे, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीत कुशल असतो, पण समाधीमध्ये निरंतर अभ्यास करणारा नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीमध्ये निरंतर अभ्यास करणारा असतो, पण समाधीच्या समापत्तीत कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल नसतो आणि समाधीमध्ये निरंतर अभ्यास करणाराही नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल असतो आणि समाधीमध्ये निरंतर अभ्यास करणाराही असतो. त्यांच्यामध्ये... (पे)... हा अत्यंत श्रेष्ठ आहे.” असे (भगवान म्हणाले). अठरावे.

19. Samāpattimūlakasappāyakārīsuttaṃ

१९. समापत्तीमूलक सप्पायकारी सुत्त

680. Sāvatthinidānaṃ[Pg.231]. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sappāyakārī hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na ca samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Ekūnavīsatimaṃ. (Samāpattimūlakaṃ.)

६८०. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्खूहो, हे चार ध्यान करणारे (ध्यायी) आहेत. कोणते चार? इथे, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीत कुशल असतो, पण समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणारा नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणारा असतो, पण समाधीच्या समापत्तीत कुशल नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल नसतो आणि समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणाराही नसतो. इथे पुन्हा, भिक्खूहो, एखादा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल असतो आणि समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणाराही असतो. त्यांच्यामध्ये, भिक्खूहो, जो हा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल असतो आणि समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणाराही असतो, तो या चार ध्यान करणाऱ्यांमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम आणि अत्यंत श्रेष्ठ आहे. जसे की, भिक्खूहो, गाईपासून दूध मिळते, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाचा मंड (उत्कृष्ट भाग) मिळतो, जो त्या सर्वांमध्ये सर्वोत्तम मानला जातो; त्याचप्रमाणे, भिक्खूहो, जो हा ध्यान करणारा समाधीच्या समापत्तीतही कुशल असतो आणि समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणाराही असतो, तो या चार ध्यान करणाऱ्यांमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम आणि अत्यंत श्रेष्ठ आहे.” असे (भगवान म्हणाले). एकोणिसावे. (समापत्तीमूलक समाप्त.)

20-27. Ṭhitimūlakavuṭṭhānasuttādiaṭṭhakaṃ

२०-२७. ठितीमूलक वुट्ठान सुत्तादि अष्टक

681-688. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na samādhismiṃ ṭhitikusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ ṭhitikusalo hoti, na ca samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ ṭhitikusalo ca hoti, samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Vīsatimaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva sattavīsatimā ṭhitimūlakasappāyakārīsuttā aṭṭha suttāni pūretabbāni. Ṭhitimūlakaṃ.)

६८१-६८८. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधी टिकवून ठेवण्यात कुशल असतो, परंतु समाधीतून उठण्यात कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे पुन्हा एखादा ध्यानी समाधीतून उठण्यात कुशल असतो, परंतु समाधी टिकवून ठेवण्यात कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे पुन्हा एखादा ध्यानी समाधी टिकवून ठेवण्यातही कुशल नसतो आणि समाधीतून उठण्यातही कुशल नसतो. भिक्षूंनो, येथे पुन्हा एखादा ध्यानी समाधी टिकवून ठेवण्यातही कुशल असतो आणि समाधीतून उठण्यातही कुशल असतो. भिक्षूंनो, त्या ध्यानींमध्ये जो हा ध्यानी... (पेय्यालं)... उत्तम आणि श्रेष्ठ आहे.” विसावे (सुत्त). (पूर्वीच्या मूलक सुत्तांप्रमाणे सत्ताविसाव्या 'ठितिमूलक-सप्पायकारी' सुत्तापर्यंत आठ सुत्ते पूर्ण करावीत. ठितिमूलक समाप्त.)

28-34. Vuṭṭhānamūlakakallitasuttādisattakaṃ

२८-३४. व्युत्थानमूलक-कल्लित सुत्तादी सात सुत्ते.

689-695. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na [Pg.232] samādhismiṃ kallitakusalo… samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo… neva samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo hoti, na ca samādhismiṃ kallitakusalo… samādhismiṃ vuṭṭhānakusalo ca hoti samādhismiṃ kallitakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Aṭṭhavīsatimaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva catuttiṃsatimā vuṭṭhānamūlakasappāyakārīsuttā satta suttāni pūretabbāni. Vuṭṭhānamūlakaṃ.)

६८९-६९५. श्रावस्ती येथील निदान. “भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी आहेत. कोणते चार? भिक्षूंनो, येथे एखादा ध्यानी समाधीतून उठण्यात कुशल असतो, परंतु समाधीत चित्त प्रसन्न करण्यात कुशल नसतो... समाधीत चित्त प्रसन्न करण्यात कुशल असतो, परंतु समाधीतून उठण्यात कुशल नसतो... समाधीतून उठण्यातही कुशल नसतो आणि समाधीत चित्त प्रसन्न करण्यातही कुशल नसतो... समाधीतून उठण्यातही कुशल असतो आणि समाधीत चित्त प्रसन्न करण्यातही कुशल असतो. भिक्षूंनो, त्या ध्यानींमध्ये जो हा ध्यानी... (पेय्यालं)... उत्तम आणि श्रेष्ठ आहे.” अठ्ठाविसावे (सुत्त). (पूर्वीच्या मूलक सुत्तांप्रमाणे चौतिसाव्या 'व्युत्थानमूलक-सप्पायकारी' सुत्तापर्यंत सात सुत्ते पूर्ण करावीत. व्युत्थानमूलक समाप्त.)

35-40. Kallitamūlakaārammaṇasuttādichakkaṃ

३५-४०. कल्लितमूलक-आरम्मण सुत्तादी सहा सुत्ते.

696-701. Sāvatthinidānaṃ … ‘‘samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo… samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ kallitakusalo… neva samādhismiṃ kallitakusalo hoti, na ca samādhismiṃ ārammaṇakusalo… samādhismiṃ kallitakusalo ca hoti, samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Pañcatiṃsatimaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva cattālīsamā kallitamūlakasappāyakārīsuttā cha suttāni pūretabbāni. Kallitamūlakaṃ.)

६९६-७०१. श्रावस्ती येथील निदान... “समाधीत चित्त प्रसन्न करण्यात कुशल असतो, परंतु समाधीच्या आलंबनात कुशल नसतो... समाधीच्या आलंबनात कुशल असतो, परंतु समाधीत चित्त प्रसन्न करण्यात कुशल नसतो... समाधीत चित्त प्रसन्न करण्यातही कुशल नसतो आणि समाधीच्या आलंबनातही कुशल नसतो... समाधीत चित्त प्रसन्न करण्यातही कुशल असतो आणि समाधीच्या आलंबनातही कुशल असतो. भिक्षूंनो, त्या ध्यानींमध्ये जो हा ध्यानी... (पेय्यालं)... उत्तम आणि श्रेष्ठ आहे.” पस्तीसावे (सुत्त). (पूर्वीच्या मूलक सुत्तांप्रमाणे चाळिसाव्या 'कल्लितमूलक-सप्पायकारी' सुत्तापर्यंत सहा सुत्ते पूर्ण करावीत. कल्लितमूलक समाप्त.)

41-45. Ārammaṇamūlakagocarasuttādipañcakaṃ

४१-४५. आरम्मणमूलक-गोचर सुत्तादी पाच सुत्ते.

702-706. Sāvatthinidānaṃ … ‘‘samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na samādhismiṃ gocarakusalo… samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ ārammaṇakusalo… neva samādhismiṃ ārammaṇakusalo hoti, na ca samādhismiṃ gocarakusalo… samādhismiṃ ārammaṇakusalo ca hoti, samādhismiṃ gocarakusalo ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Ekacattālīsamaṃ. (Purimamūlakāni viya yāva pañcacattālīsamā ārammaṇamūlakasappāyakārīsuttā pañca suttāni pūretabbāni. Ārammaṇamūlakaṃ.)

७०२-७०६. श्रावस्ती येथील निदान... “समाधीच्या आलंबनात कुशल असतो, परंतु समाधीच्या गोचरात कुशल नसतो... समाधीच्या गोचरात कुशल असतो, परंतु समाधीच्या आलंबनात कुशल नसतो... समाधीच्या आलंबनातही कुशल नसतो आणि समाधीच्या गोचरातही कुशल नसतो... समाधीच्या आलंबनातही कुशल असतो आणि समाधीच्या गोचरातही कुशल असतो. भिक्षूंनो, त्या ध्यानींमध्ये जो हा ध्यानी... (पेय्यालं)... उत्तम आणि श्रेष्ठ आहे.” एकेचाळिसावे (सुत्त). (पूर्वीच्या मूलक सुत्तांप्रमाणे पंचेचाळिसाव्या 'आरम्मणमूलक-सप्पायकारी' सुत्तापर्यंत पाच सुत्ते पूर्ण करावीत. आरम्मणमूलक समाप्त.)

46-49. Gocaramūlakaabhinīhārasuttādicatukkaṃ

४६-४९. गोचरमूलक-अभिनीहार सुत्तादी चार सुत्ते.

707. Sāvatthinidānaṃ… ‘‘samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo… samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti[Pg.233], na samādhismiṃ gocarakusalo… neva samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na ca samādhismiṃ abhinīhārakusalo… samādhismiṃ gocarakusalo ca hoti, samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca… seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ gocarakusalo ca hoti samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Chacattālīsamaṃ.

७०७. श्रावस्ती येथील निदान... “समाधीच्या गोचरात कुशल असतो, परंतु समाधीच्या अभिनीहारात कुशल नसतो... समाधीच्या अभिनीहारात कुशल असतो, परंतु समाधीच्या गोचरात कुशल नसतो... समाधीच्या गोचरातही कुशल नसतो आणि समाधीच्या अभिनीहारातही कुशल नसतो... समाधीच्या गोचरातही कुशल असतो आणि समाधीच्या अभिनीहारातही कुशल असतो... भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाचा मंडा (उत्कृष्ट भाग) मिळतो, आणि तो त्या सर्वांमध्ये सर्वोत्तम मानला जातो; त्याचप्रमाणे, भिक्षूंनो, जो हा ध्यानी समाधीच्या गोचरातही कुशल असतो आणि समाधीच्या अभिनीहारातही कुशल असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये... (पेय्यालं)... उत्तम आणि श्रेष्ठ आहे.” सेचाळिसावे (सुत्त).

708. Samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī…pe…. Vitthāretabbaṃ. Sattacattālīsamaṃ.

७०८. समाधीच्या गोचरात कुशल असतो, परंतु समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणारा नसतो... (पेय्यालं)... सविस्तर जाणावे. सत्तेचाळिसावे (सुत्त).

709. Samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī…pe…. Aṭṭhacattālīsamaṃ.

७०९. समाधीच्या गोचरात कुशल असतो, परंतु समाधीत सातत्याने आचरण करणारा नसतो... (पेय्यालं)... अठ्ठेचाळिसावे (सुत्त).

710. Samādhismiṃ gocarakusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī…pe…. Ekūnapaññāsamaṃ. (Gocaramūlakaṃ.)

७१०. समाधीच्या गोचरात कुशल असतो, परंतु समाधीत अनुकूल आचरण करणारा नसतो... (पेय्यालं)... एकोणपन्नासावे (सुत्त). (गोचरमूलक समाप्त.)

50-52. Abhinīhāramūlakasakkaccasuttāditikaṃ

५०-५२. अभिनीहारमूलक-सक्कच्च सुत्तादी तीन सुत्ते.

711. Sāvatthinidānaṃ … ‘‘samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī… samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ abhinīhārakusalo… neva samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na ca samādhismiṃ sakkaccakārī… samādhismiṃ abhinīhārakusalo ca hoti, samādhismiṃ sakkaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Paññāsamaṃ.

७११. श्रावस्ती येथील निदान... “समाधीच्या अभिनीहारात कुशल असतो, परंतु समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणारा नसतो... समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणारा असतो, परंतु समाधीच्या अभिनीहारात कुशल नसतो... समाधीच्या अभिनीहारातही कुशल नसतो आणि समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणाराही नसतो... समाधीच्या अभिनीहारातही कुशल असतो आणि समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणाराही असतो. भिक्षूंनो, त्या ध्यानींमध्ये जो हा ध्यानी... (पेय्यालं)... उत्तम आणि श्रेष्ठ आहे.” पन्नासावे (सुत्त).

712. Samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī…pe…. Ekapaññāsamaṃ.

७१२. समाधीच्या अभिनीहारात कुशल असतो, परंतु समाधीत सातत्याने आचरण करणारा नसतो... (पेय्यालं)... एकावन्नावे (सुत्त).

713. Samādhismiṃ abhinīhārakusalo hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī…pe…. Dvepaññāsamaṃ. (Abhinīhāramūlakaṃ.)

७१३. समाधीच्या अभिनीहारात कुशल असतो, परंतु समाधीत अनुकूल आचरण करणारा नसतो... (पेय्यालं)... बावन्नावे (सुत्त). (अभिनीहारमूलक समाप्त.)

53-54. Sakkaccamūlakasātaccakārīsuttādidukaṃ

५३-५४. सक्कच्चमूलक-सातच्चकारी सुत्तादी दोन सुत्ते.

714. Sāvatthinidānaṃ [Pg.234]… ‘‘samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī… samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ sakkaccakārī … neva samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na ca samādhismiṃ sātaccakārī… samādhismiṃ sakkaccakārī ca hoti, samādhismiṃ sātaccakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ…pe… uttamo ca pavaro cā’’ti. Tepaññāsamaṃ.

७१४. श्रावस्ती येथील निदान... “समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणारा असतो, परंतु समाधीत सातत्याने आचरण करणारा नसतो... समाधीत सातत्याने आचरण करणारा असतो, परंतु समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणारा नसतो... समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणाराही नसतो आणि समाधीत सातत्याने आचरण करणाराही नसतो... समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणाराही असतो आणि समाधीत सातत्याने आचरण करणाराही असतो. भिक्षूंनो, त्या ध्यानींमध्ये जो हा... (पेय्यालं)... उत्तम आणि श्रेष्ठ आहे.” त्रेपन्नावे (सुत्त).

715. Samādhismiṃ sakkaccakārī hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī…pe…. Catupaññāsamaṃ.

७१५. समाधीत आदरपूर्वक आचरण करणारा असतो, परंतु समाधीत अनुकूल आचरण करणारा नसतो... (पेय्यालं)... चौपन्नावे (सुत्त).

55. Sātaccamūlakasappāyakārīsuttaṃ

५५. सातच्चमूलक-सप्पायकारी सुत्त.

716. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Catārome, bhikkhave, jhāyī. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sappāyakārī hoti, na samādhismiṃ sātaccakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī neva samādhismiṃ sātaccakārī hoti, na ca samādhismiṃ sappāyakārī. Idha pana, bhikkhave, ekacco jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ca. Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī ca hoti samādhismiṃ sappāyakārī ca ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro ca. Seyyathāpi, bhikkhave, gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo tatra aggamakkhāyati; evameva kho, bhikkhave, yvāyaṃ jhāyī samādhismiṃ sātaccakārī ca hoti, samādhismiṃ sappāyakārī ayaṃ imesaṃ catunnaṃ jhāyīnaṃ aggo ca seṭṭho ca mokkho ca uttamo ca pavaro cā’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti. Pañcapaññāsamaṃ. (Yathā pañcapaññāsaṃ veyyākaraṇāni honti tathā vitthāretabbāni.)

७१६. श्रावस्ती येथे. "भिक्षूंनो, हे चार प्रकारचे ध्यानी (ध्यान करणारे) आहेत. कोणते चार? इथे, भिक्षूंनो, एखादा ध्यानी समाधीमध्ये निरंतर प्रयत्न करणारा असतो, पण समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणारा नसतो. पण पुन्हा, भिक्षूंनो, एखादा ध्यानी समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणारा असतो, पण समाधीमध्ये निरंतर प्रयत्न करणारा नसतो. पण पुन्हा, भिक्षूंनो, एखादा ध्यानी समाधीमध्ये निरंतर प्रयत्न करणाराही नसतो आणि समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणाराही नसतो. पण पुन्हा, भिक्षूंनो, एखादा ध्यानी समाधीमध्ये निरंतर प्रयत्न करणाराही असतो आणि समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणाराही असतो. त्यांच्यामध्ये, भिक्षूंनो, जो ध्यानी समाधीमध्ये निरंतर प्रयत्न करणाराही असतो आणि समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणाराही असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर (सर्वोत्कृष्ट) आहे. ज्याप्रमाणे, भिक्षूंनो, गाईपासून दूध, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाचा साका (तूपमंड) मिळतो, आणि तो त्या सर्वांमध्ये सर्वोत्तम मानला जातो; तशाच प्रकारे, भिक्षूंनो, जो ध्यानी समाधीमध्ये निरंतर प्रयत्न करणाराही असतो आणि समाधीमध्ये अनुकूल गोष्टी करणाराही असतो, तो या चार ध्यानींमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, मुख्य, उत्तम आणि प्रवर आहे." भगवान असे म्हणाले. त्या संतुष्ट झालेल्या भिक्षूंनी भगवंतांच्या भाषणाचे मनापासून अभिनंदन केले. पंचावन्नावे सुत्त समाप्त. (ज्याप्रमाणे पंचावन्न व्याकरणांचे वर्णन केले आहे, त्याचप्रमाणे याचाही विस्तार करावा.)

Jhānasaṃyuttaṃ samattaṃ.

झानसंयुक्त समाप्त झाले.

Tassuddānaṃ –

त्याची उद्दान (अनुक्रमणिका) -

Samādhi [Pg.235] samāpatti ṭhiti ca, vuṭṭhānaṃ kallitārammaṇena ca;

Gocarā abhinīhāro sakkacca, sātacca athopi sappāyanti.

समाधी, समापत्ती, स्थिती आणि वुठ्ठान (उत्थान), कल्लीत (सज्जता) व आरम्मण (आलंबन); गोचर, अभिनीहार, सक्कच्च (आदरपूर्वक), सातच्च (निरंतरता) आणि सप्पाय (अनुकूलता).

Khandhavaggo tatiyo.

तिसरा खंधवग्ग (स्कंधवर्ग) समाप्त.

Tassuddānaṃ –

त्याची उद्दान (अनुक्रमणिका) -

Khandha rādhasaṃyuttañca, diṭṭhiokkanta uppādā;

Kilesa sāriputtā ca, nāgā supaṇṇa gandhabbā;

Valāha vacchajhānanti, khandhavaggamhi terasāti.

खंधसंयुक्त आणि राधसंयुक्त, दिट्ठिसंयुक्त, ओक्कन्तसंयुक्त, उप्पादसंयुक्त; किलेससंयुक्त, सारिपुत्तसंयुक्त, नागसंयुक्त, सुपण्णसंयुक्त, गंधब्बसंयुक्त; वलाहकसंयुक्त, वच्छसंयुक्त आणि झानसंयुक्त - खंधवग्गामध्ये हे तेरा संयुक्त आहेत.

Khandhavaggasaṃyuttapāḷi niṭṭhitā.

खंधवग्गसंयुक्तपाळी समाप्त झाली.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi