Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Saṃyuttanikāyo

สังยุตตนิกาย

Saḷāyatanavaggo

สฬายตนวรรค

1. Saḷāyatanasaṃyuttaṃ

๑. สฬายตนสังยุต

1. Aniccavaggo

๑. อนิจจวรรค

1. Ajjhattāniccasuttaṃ

๑. อัชฌัตตานิจจสูตร

1. Evaṃ [Pg.236] me sutaṃ. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Sotaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ…pe… ghānaṃ aniccaṃ. Yadaniccaṃ…pe… jivhā aniccā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Kāyo anicco. Yadaniccaṃ…pe… mano anicco. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, sotasmimpi nibbindati, ghānasmimpi nibbindati, jivhāyapi nibbindati, kāyasmimpi nibbindati[Pg.237], manasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ โสตไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ... ฆานะไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ... ชิวหาไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ กายไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง...ฯลฯ... มโนไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในโสตะ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในฆานะ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในกาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดจึงหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๑

2. Ajjhattadukkhasuttaṃ

๒. อัชฌัตตทุกขสูตร

2. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Sotaṃ dukkhaṃ…pe… ghānaṃ dukkhaṃ… jivhā dukkhā… kāyo dukkho… mano dukkho. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

๒. “ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ โสตะเป็นทุกข์...ฯลฯ... ฆานะเป็นทุกข์... ชิวหาเป็นทุกข์... กายเป็นทุกข์... มโนเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๒

3. Ajjhattānattasuttaṃ

๓. อัชฌัตตานัตตสูตร

3. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, anattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Sotaṃ anattā…pe… ghānaṃ anattā… jivhā anattā… kāyo anattā… mano anattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

๓. “ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ โสตะเป็นอนัตตา...ฯลฯ... ฆานะเป็นอนัตตา... ชิวหาเป็นอนัตตา... กายเป็นอนัตตา... มโนเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๓

4. Bāhirāniccasuttaṃ

๔. พาหิรานิจจสูตร

4. ‘‘Rūpā, bhikkhave, aniccā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā aniccā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ; yaṃ dukkhaṃ tadanattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpesupi nibbindati, saddesupi nibbindati, gandhesupi nibbindati, rasesupi nibbindati, phoṭṭhabbesupi nibbindati, dhammesupi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Catutthaṃ.

๔. “ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเสียงทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในกลิ่นทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรสทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในโผฏฐัพพะทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดจึงหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๔

5. Bāhiradukkhasuttaṃ

๕. พาหิรทุกขสูตร

5. ‘‘Rūpā[Pg.238], bhikkhave, dukkhā. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā; yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā dukkhā. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ.

๕. “ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๕

6. Bāhirānattasuttaṃ

๖. พาหิรานัตตสูตร

6. ‘‘Rūpā, bhikkhave, anattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā anattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๖. “ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” จบสูตรที่ ๖

7. Ajjhattāniccātītānāgatasuttaṃ

๗. อัชฌัตตานิจจาตีตานาคตสูตร

7. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, aniccaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ cakkhusmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ cakkhuṃ nābhinandati; paccuppannassa cakkhussa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Sotaṃ aniccaṃ… ghānaṃ aniccaṃ… jivhā aniccā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannāya! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītāya jivhāya anapekkho hoti; anāgataṃ jivhaṃ nābhinandati; paccuppannāya jivhāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Kāyo anicco…pe… mano anicco atītānāgato; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ manasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ manaṃ nābhinandati; paccuppannassa manassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Sattamaṃ.

๗. ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงจักษุที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในจักษุที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินจักษุที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งจักษุที่เป็นปัจจุบัน หูไม่เที่ยง... จมูกไม่เที่ยง... ลิ้นที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงลิ้นที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในลิ้นที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินลิ้นที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งลิ้นที่เป็นปัจจุบัน กายไม่เที่ยง... ฯลฯ... ใจที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงใจที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในใจที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินใจที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งใจที่เป็นปัจจุบัน (สูตรที่ ๗)

8. Ajjhattadukkhātītānāgatasuttaṃ

๘. อัชฌัตตทุกขาตีตานาคตสูตร

8. ‘‘Cakkhuṃ[Pg.239], bhikkhave, dukkhaṃ atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ cakkhusmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ cakkhuṃ nābhinandati; paccuppannassa cakkhussa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Sotaṃ dukkhaṃ…pe… ghānaṃ dukkhaṃ…pe… jivhā dukkhā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannāya! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītāya jivhāya anapekkho hoti; anāgataṃ jivhaṃ nābhinandati; paccuppannāya jivhāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Kāyo dukkho…pe… mano dukkho atītānāgato; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ manasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ manaṃ nābhinandati; paccuppannassa manassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๘. ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงจักษุที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในจักษุที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินจักษุที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งจักษุที่เป็นปัจจุบัน หูเป็นทุกข์... ฯลฯ... จมูกเป็นทุกข์... ฯลฯ... ลิ้นที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงลิ้นที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในลิ้นที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินลิ้นที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งลิ้นที่เป็นปัจจุบัน กายเป็นทุกข์... ฯลฯ... ใจที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงใจที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในใจที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินใจที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งใจที่เป็นปัจจุบัน (สูตรที่ ๘)

9. Ajjhattānattātītānāgatasuttaṃ

๙. อัชฌัตตานัตตาตีตานาคตสูตร

9. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, anattā atītānāgataṃ; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ cakkhusmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ cakkhuṃ nābhinandati; paccuppannassa cakkhussa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Sotaṃ anattā…pe… ghānaṃ anattā…pe… jivhā anattā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannāya! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītāya jivhāya anapekkho hoti; anāgataṃ jivhaṃ nābhinandati; paccuppannāya jivhāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Kāyo anattā…pe… mano anattā atītānāgato; ko pana vādo paccuppannassa! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītasmiṃ manasmiṃ anapekkho hoti; anāgataṃ manaṃ nābhinandati; paccuppannassa manassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Navamaṃ.

๙. ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงจักษุที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในจักษุที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินจักษุที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งจักษุที่เป็นปัจจุบัน หูเป็นอนัตตา... ฯลฯ... จมูกเป็นอนัตตา... ฯลฯ... ลิ้นที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงลิ้นที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในลิ้นที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินลิ้นที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งลิ้นที่เป็นปัจจุบัน กายเป็นอนัตตา... ฯลฯ... ใจที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงใจที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในใจที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินใจที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งใจที่เป็นปัจจุบัน (สูตรที่ ๙)

10. Bāhirāniccātītānāgatasuttaṃ

๑๐. พาหิรานิจจาตีตานาคตสูตร

10. ‘‘Rūpā, bhikkhave, aniccā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannānaṃ! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītesu rūpesu [Pg.240] anapekkho hoti; anāgate rūpe nābhinandati; paccuppannānaṃ rūpānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā aniccā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannānaṃ! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītesu dhammesu anapekkho hoti; anāgate dhamme nābhinandati; paccuppannānaṃ dhammānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Dasamaṃ.

๑๐. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงรูปทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในรูปทั้งหลายที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตและอนาคตไม่เที่ยง จะกล่าวไปไยถึงธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน (สูตรที่ ๑๐)

11. Bāhiradukkhātītānāgatasuttaṃ

๑๑. พาหิรทุกขาตีตานาคตสูตร

11. ‘‘Rūpā, bhikkhave, dukkhā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannānaṃ! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītesu rūpesu anapekkho hoti; anāgate rūpe nābhinandati; paccuppannānaṃ rūpānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti…pe. …. Ekādasamaṃ.

๑๑. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นทุกข์ จะกล่าวไปไยถึงรูปทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในรูปทั้งหลายที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน... ฯลฯ... (สูตรที่ ๑๑)

12. Bāhirānattātītānāgatasuttaṃ

๑๒. พาหิรานัตตาตีตานาคตสูตร

12. ‘‘Rūpā, bhikkhave, anattā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannānaṃ! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītesu rūpesu anapekkho hoti; anāgate rūpe nābhinandati; paccuppannānaṃ rūpānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā anattā atītānāgatā; ko pana vādo paccuppannānaṃ! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako atītesu dhammesu anapekkho hoti; anāgate dhamme nābhinandati; paccuppannānaṃ dhammānaṃ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti. Dvādasamaṃ.

๑๒. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงรูปทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในรูปทั้งหลายที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินรูปทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งรูปทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีตและอนาคตเป็นอนัตตา จะกล่าวไปไยถึงธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบันเล่า ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่เยื่อใยในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต ไม่เพลิดเพลินธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอนาคต เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจุบัน (สูตรที่ ๑๒)

Aniccavaggo paṭhamo.

อนิจจวรรคที่ ๑ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรค

Aniccaṃ dukkhaṃ anattā ca, tayo ajjhattabāhirā;

Yadaniccena tayo vuttā, te te ajjhattabāhirāti.

อนิจจสูตร ทุกขสูตร และอนัตตสูตร ๓ สูตร ว่าด้วยเรื่องอายตนะภายในและภายนอก และตรัสยทนิจจสูตรเป็นต้นไว้อีก ๓ สูตร ซึ่งว่าด้วยเรื่องอายตนะภายในและภายนอกเช่นกัน

2. Yamakavaggo

๒. ยมกวรรคที่ ๒

1. Paṭhamapubbesambodhasuttaṃ

๑. ปฐมปุพเพสัมโพธสูตรที่ ๑

13. Sāvatthinidānaṃ[Pg.241]. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘ko nu kho cakkhussa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko sotassa…pe… ko ghānassa… ko jivhāya… ko kāyassa… ko manassa assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’nti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘yaṃ kho cakkhuṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ cakkhussa assādo. Yaṃ cakkhuṃ aniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, ayaṃ cakkhussa ādīnavo. Yo cakkhusmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ cakkhussa nissaraṇaṃ. Yaṃ sotaṃ…pe… yaṃ ghānaṃ…pe… yaṃ jivhaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ jivhāya assādo. Yaṃ jivhā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ jivhāya ādīnavo. Yo jivhāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ jivhāya nissaraṇaṃ. Yaṃ kāyaṃ…pe… yaṃ manaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ manassa assādo. Yaṃ mano anicco dukkho vipariṇāmadhammo, ayaṃ manassa ādīnavo. Yo manasmiṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ manassa nissaraṇa’’’nti.

๑๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อเรายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นคุณแห่งจักษุ อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก? อะไรเป็นคุณแห่งโสตะ... อะไรเป็นคุณแห่งฆานะ... อะไรเป็นคุณแห่งชิวหา... อะไรเป็นคุณแห่งกายะ... อะไรเป็นคุณแห่งมโน อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก?’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘สุขโสมนัสใดอาศัยจักษุเกิดขึ้น นี่เป็นคุณแห่งจักษุ จักษุใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี่เป็นโทษแห่งจักษุ การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในจักษุได้ นี่เป็นเครื่องสลัดออกจากจักษุ โสตะใด... ฆานะใด... สุขโสมนัสใดอาศัยชิวหาเกิดขึ้น นี่เป็นคุณแห่งชิวหา ชิวหาใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี่เป็นโทษแห่งชิวหา การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในชิวหาได้ นี่เป็นเครื่องสลัดออกจากชิวหา กายะใด... สุขโสมนัสใดอาศัยมโนเกิดขึ้น นี่เป็นคุณแห่งมโน มโนใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี่เป็นโทษแห่งมโน การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในมโนได้ นี่เป็นเครื่องสลัดออกจากมโน’”

‘‘Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ channaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ evaṃ assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ channaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ evaṃ assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. Paṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้แจ้งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และเครื่องสลัดออกโดยความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอายตนะภายใน ๖ ประการนี้ ตามความเป็นจริง ตลอดเวลานั้น เรายังไม่ยืนยันว่า ‘เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แต่เมื่อใด เราได้รู้แจ้งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และเครื่องสลัดออกโดยความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอายตนะภายใน ๖ ประการนี้ ตามความเป็นจริงแล้ว เมื่อนั้น เราจึงยืนยันว่า ‘เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ทั้งญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’” สูตรที่ ๑

2. Dutiyapubbesambodhasuttaṃ

๒. ทุติยปุพเพสัมโพธสูตร

14. ‘‘Pubbeva [Pg.242] me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘ko nu kho rūpānaṃ assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇaṃ? Ko saddānaṃ…pe… ko gandhānaṃ… ko rasānaṃ… ko phoṭṭhabbānaṃ… ko dhammānaṃ assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’nti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘yaṃ kho rūpe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ rūpānaṃ assādo. Yaṃ rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ rūpānaṃ ādīnavo. Yo rūpesu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ rūpānaṃ nissaraṇaṃ. Yaṃ sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… yaṃ dhamme paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ dhammānaṃ assādo. Yaṃ dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ dhammānaṃ ādīnavo. Yo dhammesu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ dhammānaṃ nissaraṇa’’’nti.

๑๔. “ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อเรายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘อะไรหนอเป็นคุณแห่งรูปทั้งหลาย อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก? อะไรเป็นคุณแห่งเสียง... อะไรเป็นคุณแห่งกลิ่น... อะไรเป็นคุณแห่งรส... อะไรเป็นคุณแห่งโผฏฐัพพะ... อะไรเป็นคุณแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นเครื่องสลัดออก?’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดคำนึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘สุขโสมนัสใดอาศัยรูปทั้งหลายเกิดขึ้น นี่เป็นคุณแห่งรูปทั้งหลาย รูปทั้งหลายใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี่เป็นโทษแห่งรูปทั้งหลาย การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในรูปทั้งหลายได้ นี่เป็นเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลาย เสียงใด... กลิ่นใด... รสใด... โผฏฐัพพะใด... สุขโสมนัสใดอาศัยธรรมารมณ์ทั้งหลายเกิดขึ้น นี่เป็นคุณแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี่เป็นโทษแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในธรรมารมณ์ทั้งหลายได้ นี่เป็นเครื่องสลัดออกจากธรรมารมณ์ทั้งหลาย’”

‘‘Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ channaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ evaṃ assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ, neva tāvāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Yato ca khvāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ channaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ evaṃ assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ, athāhaṃ, bhikkhave, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya ‘anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho’ti paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. Dutiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้แจ้งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และเครื่องสลัดออกโดยความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอายตนะภายนอก ๖ ประการนี้ ตามความเป็นจริง ตลอดเวลานั้น เรายังไม่ยืนยันว่า ‘เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แต่เมื่อใด เราได้รู้แจ้งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และเครื่องสลัดออกโดยความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งอายตนะภายนอก ๖ ประการนี้ ตามความเป็นจริงแล้ว เมื่อนั้น เราจึงยืนยันว่า ‘เป็นผู้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’ ในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ทั้งญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’” สูตรที่ ๒

3. Paṭhamaassādapariyesanasuttaṃ

๓. ปฐมอัสสาทปริเยสนสูตร

15. ‘‘Cakkhussāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo cakkhussa assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā cakkhussa assādo paññāya me so sudiṭṭho. Cakkhussāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo cakkhussa ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā cakkhussa ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Cakkhussāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ cakkhussa nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā cakkhussa nissaraṇaṃ, paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Sotassāhaṃ[Pg.243], bhikkhave… ghānassāhaṃ, bhikkhave… jivhāyāhaṃ bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo jivhāya assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā jivhāya assādo paññāya me so sudiṭṭho. Jivhāyāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo jivhāya ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā jivhāya ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Jivhāyāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ jivhāya nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā jivhāya nissaraṇaṃ, paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Manassāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo manassa assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā manassa assādo paññāya me so sudiṭṭho. Manassāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo manassa ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā manassa ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Manassāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ manassa nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā manassa nissaraṇaṃ, paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ.

๑๕. ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาคุณแห่งจักขุแล้ว ได้พบคุณแห่งจักขุนั้นแล้ว คุณแห่งจักขุมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาโทษแห่งจักขุแล้ว ได้พบโทษแห่งจักขุนั้นแล้ว โทษแห่งจักขุมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากจักขุแล้ว ได้พบอุบายเครื่องสลัดออกจากจักขุนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากจักขุมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหา...แห่งโสตะ... ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหา...แห่งฆานะ... ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาคุณแห่งชิวหาแล้ว ได้พบคุณแห่งชิวหานั้นแล้ว คุณแห่งชิวหามีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาโทษแห่งชิวหาแล้ว ได้พบโทษแห่งชิวหานั้นแล้ว โทษแห่งชิวหามีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากชิวหาแล้ว ได้พบอุบายเครื่องสลัดออกจากชิวหานั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากชิวหามีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาคุณแห่งใจแล้ว ได้พบคุณแห่งใจนั้นแล้ว คุณแห่งใจมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาโทษแห่งใจแล้ว ได้พบโทษแห่งใจนั้นแล้ว โทษแห่งใจมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากใจแล้ว ได้พบอุบายเครื่องสลัดออกจากใจนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากใจมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว

‘‘Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ channaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ…pe… paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. Tatiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้แจ้งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอายตนะภายใน ๖ ประการนี้ ตามความเป็นจริง...ฯลฯ... เราได้ปฏิญาณแล้ว อนึ่ง ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ สูตรที่ ๓

4. Dutiyaassādapariyesanasuttaṃ

๔. อัสสาทปริเยสนสูตรที่ ๒

16. ‘‘Rūpānāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo rūpānaṃ assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpānaṃ assādo paññāya me so sudiṭṭho. Rūpānāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo rūpānaṃ ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpānaṃ ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Rūpānāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ rūpānaṃ nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā rūpānaṃ nissaraṇaṃ, paññāya me taṃ sudiṭṭhaṃ. Saddānāhaṃ, bhikkhave… gandhānāhaṃ, bhikkhave… rasānāhaṃ, bhikkhave… phoṭṭhabbānāhaṃ, bhikkhave… dhammānāhaṃ, bhikkhave, assādapariyesanaṃ acariṃ. Yo dhammānaṃ assādo tadajjhagamaṃ. Yāvatā dhammānaṃ assādo paññāya me so sudiṭṭho. Dhammānāhaṃ, bhikkhave, ādīnavapariyesanaṃ acariṃ. Yo dhammānaṃ ādīnavo tadajjhagamaṃ. Yāvatā dhammānaṃ ādīnavo paññāya me so sudiṭṭho. Dhammānāhaṃ, bhikkhave, nissaraṇapariyesanaṃ acariṃ. Yaṃ dhammānaṃ nissaraṇaṃ tadajjhagamaṃ. Yāvatā dhammānaṃ nissaraṇaṃ, paññāya [Pg.244] me taṃ sudiṭṭhaṃ.

๑๖. ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาคุณแห่งรูปทั้งหลายแล้ว ได้พบคุณแห่งรูปทั้งหลายนั้นแล้ว คุณแห่งรูปทั้งหลายมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาโทษแห่งรูปทั้งหลายแล้ว ได้พบโทษแห่งรูปทั้งหลายนั้นแล้ว โทษแห่งรูปทั้งหลายมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลายแล้ว ได้พบอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลายนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลายมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหา...แห่งเสียง... ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหา...แห่งกลิ่น... ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหา...แห่งรส... ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหา...แห่งโผฏฐัพพะ... ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาคุณแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายแล้ว ได้พบคุณแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายนั้นแล้ว คุณแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นคุณนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาโทษแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายแล้ว ได้พบโทษแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายนั้นแล้ว โทษแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นโทษนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสวงหาอุบายเครื่องสลัดออกจากธรรมารมณ์ทั้งหลายแล้ว ได้พบอุบายเครื่องสลัดออกจากธรรมารมณ์ทั้งหลายนั้นแล้ว อุบายเครื่องสลัดออกจากธรรมารมณ์ทั้งหลายมีประมาณเท่าใด เราได้เห็นอุบายนั้นด้วยปัญญาดีแล้ว

‘‘Yāvakīvañcāhaṃ, bhikkhave, imesaṃ channaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññāsiṃ…pe… paccaññāsiṃ. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’’ti. Catutthaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่เรายังไม่รู้แจ้งคุณโดยความเป็นคุณ โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอายตนะภายนอก ๖ ประการนี้ ตามความเป็นจริง...ฯลฯ... เราได้ปฏิญาณแล้ว อนึ่ง ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เราว่า ‘วิมุตติของเราไม่กำเริบ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ สูตรที่ ๔

5. Paṭhamanoceassādasuttaṃ

๕. ปฐมโนเจอัสสาทสูตร

17. ‘‘No cedaṃ, bhikkhave, cakkhussa assādo abhavissa, nayidaṃ sattā cakkhusmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi cakkhussa assādo tasmā sattā cakkhusmiṃ sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, cakkhussa ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā cakkhusmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi cakkhussa ādīnavo tasmā sattā cakkhusmiṃ nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, cakkhussa nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā cakkhusmā nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi cakkhussa nissaraṇaṃ tasmā sattā cakkhusmā nissaranti. No cedaṃ, bhikkhave, sotassa assādo abhavissa… no cedaṃ, bhikkhave, ghānassa assādo abhavissa… no cedaṃ, bhikkhave, jivhāya assādo abhavissa, nayidaṃ sattā jivhāya sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi jivhāya assādo, tasmā sattā jivhāya sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, jivhāya ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā jivhāya nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi jivhāya ādīnavo, tasmā sattā jivhāya nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, jivhāya nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā jivhāya nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi jivhāya nissaraṇaṃ, tasmā sattā jivhāya nissaranti. No cedaṃ, bhikkhave, kāyassa assādo abhavissa… no cedaṃ, bhikkhave, manassa assādo abhavissa, nayidaṃ sattā manasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi manassa assādo, tasmā sattā manasmiṃ sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, manassa ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā manasmiṃ nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi manassa ādīnavo, tasmā sattā manasmiṃ nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, manassa nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā manasmā nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi manassa nissaraṇaṃ, tasmā sattā manasmā nissaranti.

๑๗. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าความน่าเพลิดเพลินของจักษุนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่กำหนัดในจักษุ แต่เพราะความน่าเพลิดเพลินของจักษุมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในจักษุ ถ้าโทษของจักษุนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่เบื่อหน่ายในจักษุ แต่เพราะโทษของจักษุมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในจักษุ ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากจักษุนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่สลัดออกจากจักษุได้ แต่เพราะอุบายเครื่องสลัดออกจากจักษุมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากจักษุได้ ถ้าความน่าเพลิดเพลินของโสตะนี้ไม่มีอยู่... ถ้าความน่าเพลิดเพลินของฆานะนี้ไม่มีอยู่... ถ้าความน่าเพลิดเพลินของชิวหานี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่กำหนัดในชิวหา แต่เพราะความน่าเพลิดเพลินของชิวหามีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในชิวหา ถ้าโทษของชิวหานี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่เบื่อหน่ายในชิวหา แต่เพราะโทษของชิวหามีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในชิวหา ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากชิวหานี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่สลัดออกจากชิวหาได้ แต่เพราะอุบายเครื่องสลัดออกจากชิวหามีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากชิวหาได้ ถ้าความน่าเพลิดเพลินของกายนี้ไม่มีอยู่... ถ้าความน่าเพลิดเพลินของมโนนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่กำหนัดในมโน แต่เพราะความน่าเพลิดเพลินของมโนมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในมโน ถ้าโทษของมโนนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่เบื่อหน่ายในมโน แต่เพราะโทษของมโนมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในมโน ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากมโนนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่สลัดออกจากมโนได้ แต่เพราะอุบายเครื่องสลัดออกจากมโนมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากมโนได้

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, sattā imesaṃ channaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ [Pg.245] assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññaṃsu, neva tāva, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaññuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā vihariṃsu. Yato ca kho, bhikkhave, sattā imesaṃ channaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññaṃsu, atha, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaññuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā viharantī’’ti. Pañcamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความน่าเพลิดเพลินโดยความเป็นสิ่งที่น่าเพลิดเพลิน โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก ของอายตนะภายใน ๖ ประการนี้ ตลอดเวลานั้น สัตว์ทั้งหลายก็ยังไม่หลุดพ้น ไม่พ้นขาด ไม่ปลดเปลื้อง มีใจปราศจากขอบเขต อยู่จากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แต่เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความน่าเพลิดเพลินโดยความเป็นสิ่งที่น่าเพลิดเพลิน โทษโดยความเป็นโทษ และอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก ของอายตนะภายใน ๖ ประการนี้ เมื่อนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงหลุดพ้น พ้นขาด ปลดเปลื้อง มีใจปราศจากขอบเขต อยู่

6. Dutiyanoceassādasuttaṃ

๖. ทุติยโนเจอัสสาทสูตรที่ ๖

18. ‘‘No cedaṃ, bhikkhave, rūpānaṃ assādo abhavissa, nayidaṃ sattā rūpesu sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpānaṃ assādo, tasmā sattā rūpesu sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, rūpānaṃ ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā rūpesu nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpānaṃ ādīnavo, tasmā sattā rūpesu nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, rūpānaṃ nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā rūpehi nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi rūpānaṃ nissaraṇaṃ, tasmā sattā rūpehi nissaranti. No cedaṃ, bhikkhave, saddānaṃ… gandhānaṃ… rasānaṃ… phoṭṭhabbānaṃ… dhammānaṃ assādo abhavissa, nayidaṃ sattā dhammesu sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi dhammānaṃ assādo, tasmā sattā dhammesu sārajjanti. No cedaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ ādīnavo abhavissa, nayidaṃ sattā dhammesu nibbindeyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi dhammānaṃ ādīnavo, tasmā sattā dhammesu nibbindanti. No cedaṃ, bhikkhave, dhammānaṃ nissaraṇaṃ abhavissa, nayidaṃ sattā dhammehi nissareyyuṃ. Yasmā ca kho, bhikkhave, atthi dhammānaṃ nissaraṇaṃ, tasmā sattā dhammehi nissaranti.

๑๘. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าความน่าเพลิดเพลินของรูปทั้งหลายนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่กำหนัดในรูปทั้งหลาย แต่เพราะความน่าเพลิดเพลินของรูปทั้งหลายมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูปทั้งหลาย ถ้าโทษของรูปทั้งหลายนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่เบื่อหน่ายในรูปทั้งหลาย แต่เพราะโทษของรูปทั้งหลายมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในรูปทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลายนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่สลัดออกจากรูปทั้งหลายได้ แต่เพราะอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลายมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากรูปทั้งหลายได้ ถ้าความน่าเพลิดเพลินของเสียง... ของกลิ่น... ของรส... ของโผฏฐัพพะ... ถ้าความน่าเพลิดเพลินของธรรมารมณ์ทั้งหลายนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่กำหนัดในธรรมารมณ์ทั้งหลาย แต่เพราะความน่าเพลิดเพลินของธรรมารมณ์ทั้งหลายมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ถ้าโทษของธรรมารมณ์ทั้งหลายนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่เบื่อหน่ายในธรรมารมณ์ทั้งหลาย แต่เพราะโทษของธรรมารมณ์ทั้งหลายมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงเบื่อหน่ายในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ถ้าอุบายเครื่องสลัดออกจากธรรมารมณ์ทั้งหลายนี้ไม่มีอยู่ สัตว์เหล่านี้ก็จะไม่สลัดออกจากธรรมารมณ์ทั้งหลายได้ แต่เพราะอุบายเครื่องสลัดออกจากธรรมารมณ์ทั้งหลายมีอยู่ สัตว์ทั้งหลายจึงสลัดออกจากธรรมารมณ์ทั้งหลายได้

‘‘Yāvakīvañca, bhikkhave, sattā imesaṃ channaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ nābbhaññaṃsu, neva tāva, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā [Pg.246] pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaññuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā vihariṃsu. Yato ca kho, bhikkhave, sattā imesaṃ channaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ assādañca assādato, ādīnavañca ādīnavato, nissaraṇañca nissaraṇato yathābhūtaṃ abbhaññaṃsu, atha, bhikkhave, sattā sadevakā lokā samārakā sabrahmakā sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya nissaṭā visaññuttā vippamuttā vimariyādīkatena cetasā viharantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่สัตว์ทั้งหลายยังไม่รู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอายตนะภายนอก ๖ ประการเหล่านี้ ตามความเป็นจริงแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ตราบนั้น สัตว์ทั้งหลายก็ยังไม่ชื่อว่าสลัดออก ไม่เกี่ยวข้อง ไม่หลุดพ้นจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ มีใจปราศจากขอบเขตอยู่ แต่ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด สัตว์ทั้งหลายรู้ยิ่งซึ่งคุณโดยความเป็นคุณ ซึ่งโทษโดยความเป็นโทษ และซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกโดยความเป็นอุบายเครื่องสลัดออก แห่งอายตนะภายนอก ๖ ประการเหล่านี้ ตามความเป็นจริงแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เมื่อนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงชื่อว่าสลัดออก ไม่เกี่ยวข้อง หลุดพ้นจากโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก จากหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ มีใจปราศจากขอบเขตอยู่

7. Paṭhamābhinandasuttaṃ

๗. ปฐมาภินันทสูตร

19. ‘‘Yo, bhikkhave, cakkhuṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo sotaṃ…pe… yo ghānaṃ…pe… yo jivhaṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo kāyaṃ…pe… yo manaṃ abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmā’’ti vadāmi.

๑๙. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเพลิดเพลินจักษุ ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นไม่พ้นไปจากทุกข์ได้ ผู้ใดเพลิดเพลินโสตะ...ฯลฯ... ผู้ใดเพลิดเพลินฆานะ...ฯลฯ... ผู้ใดเพลิดเพลินชิวหา ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นไม่พ้นไปจากทุกข์ได้ ผู้ใดเพลิดเพลินกาย...ฯลฯ... ผู้ใดเพลิดเพลินมโน ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นไม่พ้นไปจากทุกข์ได้

‘‘Yo ca kho, bhikkhave, cakkhuṃ nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo sotaṃ…pe… yo ghānaṃ…pe… yo jivhaṃ nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo kāyaṃ…pe… yo manaṃ nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmā’’ti vadāmi. Sattamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดไม่เพลิดเพลินจักษุ ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์ได้ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินโสตะ...ฯลฯ... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินฆานะ...ฯลฯ... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินชิวหา ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์ได้ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินกาย...ฯลฯ... ผู้ใดไม่เพลิดเพลินมโน ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์ได้

8. Dutiyābhinandasuttaṃ

๘. ทุติยาภินันทสูตร

20. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpe abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… dhamme abhinandati, dukkhaṃ so abhinandati. Yo dukkhaṃ abhinandati, aparimutto so dukkhasmā’’ti vadāmi.

๒๐. ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นไม่พ้นไปจากทุกข์ได้ ผู้ใดเพลิดเพลินเสียง...ฯลฯ... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ ผู้นั้นชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดเพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นไม่พ้นไปจากทุกข์ได้

‘‘Yo ca kho, bhikkhave, rūpe nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmāti vadāmi. Yo sadde…pe… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… dhamme nābhinandati, dukkhaṃ so nābhinandati. Yo dukkhaṃ nābhinandati, parimutto so dukkhasmā’’ti vadāmi. Aṭṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ส่วนผู้ใดไม่เพลิดเพลินรูป ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์ได้ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินเสียง...ฯลฯ... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ ผู้นั้นชื่อว่าไม่เพลิดเพลินทุกข์ ผู้ใดไม่เพลิดเพลินทุกข์ เรากล่าวว่าผู้นั้นพ้นไปจากทุกข์ได้

9. Paṭhamadukkhuppādasuttaṃ

๙. ปฐมทุกขุปปาทสูตร

21. ‘‘Yo[Pg.247], bhikkhave, cakkhussa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo sotassa…pe… yo ghānassa… yo jivhāya… yo kāyassa… yo manassa uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo.

๒๑. ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิด ความปรากฏแห่งจักษุใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ความเกิดขึ้น... แห่งโสตะ...ฯลฯ... แห่งฆานะ... แห่งชิวหา... แห่งกาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิด ความปรากฏแห่งมโนใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ

‘‘Yo ca kho, bhikkhave, cakkhussa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo sotassa… yo ghānassa… yo jivhāya… yo kāyassa… yo manassa nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Navamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ส่วนความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งจักษุใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ ความดับ... แห่งโสตะ... แห่งฆานะ... แห่งชิวหา... แห่งกาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งมโนใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ

10. Dutiyadukkhuppādasuttaṃ

๑๐. ทุติยทุกขุปปาทสูตร

22. ‘‘Yo, bhikkhave, rūpānaṃ uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo. Yo saddānaṃ…pe… yo gandhānaṃ… yo rasānaṃ… yo phoṭṭhabbānaṃ… yo dhammānaṃ uppādo ṭhiti abhinibbatti pātubhāvo, dukkhasseso uppādo, rogānaṃ ṭhiti, jarāmaraṇassa pātubhāvo.

๒๒. ภิกษุทั้งหลาย ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิด ความปรากฏแห่งรูปทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ ความเกิดขึ้น... แห่งเสียงทั้งหลาย...ฯลฯ... แห่งกลิ่นทั้งหลาย... แห่งรสทั้งหลาย... แห่งโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความเกิดขึ้น ความตั้งอยู่ ความบังเกิด ความปรากฏแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายใด นั่นคือความเกิดขึ้นแห่งทุกข์ คือความตั้งอยู่แห่งโรค คือความปรากฏแห่งชราและมรณะ

‘‘Yo ca kho, bhikkhave, rūpānaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo. Yo saddānaṃ…pe… yo gandhānaṃ… yo rasānaṃ… yo phoṭṭhabbānaṃ… yo dhammānaṃ nirodho vūpasamo atthaṅgamo, dukkhasseso nirodho, rogānaṃ vūpasamo, jarāmaraṇassa atthaṅgamo’’ti. Dasamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ส่วนความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งรูปทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ ความดับ... แห่งเสียงทั้งหลาย...ฯลฯ... แห่งกลิ่นทั้งหลาย... แห่งรสทั้งหลาย... แห่งโผฏฐัพพะทั้งหลาย... ความดับ ความสงบระงับ ความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายใด นั่นคือความดับแห่งทุกข์ คือความสงบระงับแห่งโรค คือความตั้งอยู่ไม่ได้แห่งชราและมรณะ

Yamakavaggo dutiyo.

ยมกวรรคที่ ๒

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้นมีดังนี้

Sambodhena duve vuttā, assādena apare duve;

No cetena duve vuttā, abhinandena apare duve;

Uppādena duve vuttā, vaggo tena pavuccatīti.

พระผู้มีพระภาคตรัสสัมโพธสูตร ๒ สูตร, อัสสาทสูตร ๒ สูตร, โนเจสูตร ๒ สูตร, อภินันทนสูตร ๒ สูตร และอุปปาทสูตร ๒ สูตร ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่าวรรค

3. Sabbavaggo

๓. สัพพวรรค

1. Sabbasuttaṃ

๑. สัพพสูตร

23. Sāvatthinidānaṃ[Pg.248]. ‘‘Sabbaṃ vo, bhikkhave, desessāmi. Taṃ suṇātha. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ? Cakkhuñceva rūpā ca, sotañca saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ca dhammā ca – idaṃ vuccati, bhikkhave, sabbaṃ. Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘ahametaṃ sabbaṃ paccakkhāya aññaṃ sabbaṃ paññāpessāmī’ti, tassa vācāvatthukamevassa ; puṭṭho ca na sampāyeyya, uttariñca vighātaṃ āpajjeyya. Taṃ kissa hetu? Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmi’’nti. Paṭhamaṃ.

๒๓. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสิ่งทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังสิ่งนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็สิ่งทั้งปวงคืออะไร คือ จักษุและรูป โสตะและเสียง ฆานะและกลิ่น ชิวหาและรส กายและโผฏฐัพพะ มโนและธรรมารมณ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสิ่งทั้งปวง ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราปฏิเสธสิ่งทั้งปวงนี้แล้ว จักบัญญัติสิ่งทั้งปวงอื่น’ คำพูดของผู้นั้นพึงเป็นเพียงคำพูดเท่านั้น และเมื่อถูกถามก็ไม่อาจตอบได้ ยิ่งกว่านั้นยังจะถึงความลำบากอีกด้วย ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะข้อนั้นเป็นอวิสัย

2. Pahānasuttaṃ

๒. ปหานสูตร

24. ‘‘Sabbappahānāya vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, sabbappahānāya dhammo? Cakkhuṃ, bhikkhave, pahātabbaṃ, rūpā pahātabbā, cakkhuviññāṇaṃ pahātabbaṃ, cakkhusamphasso pahātabbo, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi pahātabbaṃ…pe… yampidaṃ sotasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi pahātabbaṃ… yampidaṃ ghānasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi pahātabbaṃ. Jivhā pahātabbā, rasā pahātabbā, jivhāviññāṇaṃ pahātabbaṃ, jivhāsamphasso pahātabbo, yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi pahātabbaṃ. Kāyo pahātabbo… mano pahātabbo, dhammā pahātabbā, manoviññāṇaṃ pahātabbaṃ, manosamphasso pahātabbo, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi pahātabbaṃ. Ayaṃ kho, bhikkhave, sabbappahānāya dhammo’’ti. Dutiyaṃ.

๒๔. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมเพื่อการละสิ่งทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเพื่อการละสิ่งทั้งปวงเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นสิ่งที่พึงละ รูปทั้งหลายเป็นสิ่งที่พึงละ จักษุวิญญาณเป็นสิ่งที่พึงละ จักษุสัมผัสเป็นสิ่งที่พึงละ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่พึงละ ...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะโสตสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่พึงละ ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะฆานสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่พึงละ ลิ้นเป็นสิ่งที่พึงละ รสทั้งหลายเป็นสิ่งที่พึงละ ชิวหาวิญญาณเป็นสิ่งที่พึงละ ชิวหาสัมผัสเป็นสิ่งที่พึงละ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่พึงละ กายเป็นสิ่งที่พึงละ ... ใจเป็นสิ่งที่พึงละ ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นสิ่งที่พึงละ มโนวิญญาณเป็นสิ่งที่พึงละ มโนสัมผัสเป็นสิ่งที่พึงละ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่พึงละ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นธรรมเพื่อการละสิ่งทั้งปวง

3. Abhiññāpariññāpahānasuttaṃ

๓. อภิญญาปริญญาปหานสูตร

25. ‘‘Sabbaṃ abhiññā pariññā pahānāya vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, sabbaṃ abhiññā pariññā pahānāya dhammo? Cakkhuṃ, bhikkhave, abhiññā pariññā pahātabbaṃ, rūpā abhiññā pariññā pahātabbā[Pg.249], cakkhuviññāṇaṃ abhiññā pariññā pahātabbaṃ, cakkhusamphasso abhiññā pariññā pahātabbo, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi abhiññā pariññā pahātabbaṃ…pe… jivhā abhiññā pariññā pahātabbā, rasā abhiññā pariññā pahātabbā, jivhāviññāṇaṃ abhiññā pariññā pahātabbaṃ, jivhāsamphasso abhiññā pariññā pahātabbo, yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi abhiññā pariññā pahātabbaṃ. Kāyo abhiññā pariññā pahātabbo… mano abhiññā pariññā pahātabbo, dhammā abhiññā pariññā pahātabbā, manoviññāṇaṃ abhiññā pariññā pahātabbaṃ, manosamphasso abhiññā pariññā pahātabbo, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi abhiññā pariññā pahātabbaṃ. Ayaṃ kho, bhikkhave, sabbaṃ abhiññā pariññā pahānāya dhammo’’ti. Tatiyaṃ.

๒๕. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมเพื่อการรู้ยิ่ง กำหนดรู้ และละสิ่งทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเพื่อการรู้ยิ่ง กำหนดรู้ และละสิ่งทั้งปวงเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ รูปทั้งหลายเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ จักษุวิญญาณเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ จักษุสัมผัสเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ ...ฯลฯ... ลิ้นเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ รสทั้งหลายเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ ชิวหาวิญญาณเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ ชิวหาสัมผัสเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ กายเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ ... ใจเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ มโนวิญญาณเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ มโนสัมผัสเป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็เป็นสิ่งที่พึงรู้ยิ่ง กำหนดรู้ แล้วละ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นธรรมเพื่อการรู้ยิ่ง กำหนดรู้ และละสิ่งทั้งปวง

4. Paṭhamaaparijānanasuttaṃ

๔. ปฐมอปริชานนสูตร

26. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Kiñca, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya? Cakkhuṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Rūpe anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Cakkhuviññāṇaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Cakkhusamphassaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya…pe… jivhaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Rase…pe… jivhāviññāṇaṃ…pe… jivhāsamphassaṃ…pe… yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Kāyaṃ…pe… manaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Dhamme…pe… manoviññāṇaṃ…pe… manosamphassaṃ…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ [Pg.250] appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Idaṃ kho, bhikkhave, sabbaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya.

๒๖. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละซึ่งสิ่งทั้งปวง ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละซึ่งอะไรเล่า จึงไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละซึ่งจักษุ ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละซึ่งรูปทั้งหลาย ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละซึ่งจักษุวิญญาณ ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละซึ่งจักษุสัมผัส ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละแม้ซึ่งเวทนานั้น ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ...ฯลฯ... ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละซึ่งลิ้น ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ...ซึ่งรสทั้งหลาย ...ฯลฯ... ซึ่งชิวหาวิญญาณ ...ฯลฯ... ซึ่งชิวหาสัมผัส ...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละแม้ซึ่งเวทนานั้น ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ...ซึ่งกาย ...ฯลฯ... ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละซึ่งใจ ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ...ซึ่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย ...ฯลฯ... ซึ่งมโนวิญญาณ ...ฯลฯ... ซึ่งมโนสัมผัส ...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละแม้ซึ่งเวทนานั้น ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่รู้ยิ่ง ไม่กำหนดรู้ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละซึ่งสิ่งทั้งปวงนี้แล ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์

‘‘Sabbañca kho, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya? Cakkhuṃ, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Rūpe abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Cakkhuviññāṇaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Cakkhusamphassaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya…pe… jivhaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Rase…pe… jivhāviññāṇaṃ…pe… jivhāsamphassaṃ…pe… yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Kāyaṃ…pe… manaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Dhamme…pe… manoviññāṇaṃ…pe… manosamphassaṃ…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Idaṃ kho, bhikkhave, sabbaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā’’ti. Catutthaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละสิ่งทั้งปวงได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละอะไรได้ จึงจะควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละจักษุได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ เมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละรูปได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ เมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละจักขุวิญญาณได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ เมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละจักขุสัมผัสได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละเวทนานั้นได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ฯลฯ เมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละชิวหาได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ฯลฯ ละรส ฯลฯ ละชิวหาวิญญาณ ฯลฯ ละชิวหาสัมผัส ฯลฯ แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละเวทนานั้นได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ฯลฯ ละกาย ฯลฯ เมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละใจได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ฯลฯ ละธรรมารมณ์ ฯลฯ ละมโนวิญญาณ ฯลฯ ละมโนสัมผัส ฯลฯ แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละเวทนานั้นได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละสิ่งทั้งปวงนี้ได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์

5. Dutiyaaparijānanasuttaṃ

๕. ทุติยอปริชานนสูตรที่ ๕

27. ‘‘Sabbaṃ[Pg.251], bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya? Yañca, bhikkhave, cakkhu, ye ca rūpā, yañca cakkhuviññāṇaṃ, ye ca cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā…pe… yā ca jivhā, ye ca rasā, yañca jivhāviññāṇaṃ, ye ca jivhāviññāṇaviññātabbā dhammā; yo ca kāyo, ye ca phoṭṭhabbā, yañca kāyaviññāṇaṃ, ye ca kāyaviññāṇaviññātabbā dhammā; yo ca mano, ye ca dhammā, yañca manoviññāṇaṃ, ye ca manoviññāṇaviññātabbā dhammā – idaṃ kho, bhikkhave, sabbaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya.

๒๗. ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ยิ่ง ไม่รู้พร้อม ไม่คลายความกำหนัด ไม่ละสิ่งทั้งปวง ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ยิ่ง ไม่รู้พร้อม ไม่คลายความกำหนัด ไม่ละอะไร ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย จักษุ รูป จักขุวิญญาณ และธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณ ฯลฯ ชิวหา รส ชิวหาวิญญาณ และธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ กาย โผฏฐัพพะ กายวิญญาณ และธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยกายวิญญาณ มโน ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ และธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ยิ่ง ไม่รู้พร้อม ไม่คลายความกำหนัด ไม่ละสิ่งทั้งปวงนี้ ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์

‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya? Yañca, bhikkhave, cakkhu, ye ca rūpā, yañca cakkhuviññāṇaṃ, ye ca cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā…pe… yā ca jivhā, ye ca rasā, yañca jivhāviññāṇaṃ, ye ca jivhāviññāṇaviññātabbā dhammā; yo ca kāyo, ye ca phoṭṭhabbā, yañca kāyaviññāṇaṃ, ye ca kāyaviññāṇaviññātabbā dhammā; yo ca mano, ye ca dhammā, yañca manoviññāṇaṃ, ye ca manoviññāṇaviññātabbā dhammā – idaṃ kho, bhikkhave, sabbaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā’’ti. Pañcamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละสิ่งทั้งปวงได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละอะไรได้ จึงจะควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย จักษุ รูป จักขุวิญญาณ และธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณ ฯลฯ ชิวหา รส ชิวหาวิญญาณ และธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ กาย โผฏฐัพพะ กายวิญญาณ และธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยกายวิญญาณ มโน ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ และธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้พร้อม คลายความกำหนัด ละสิ่งทั้งปวงนี้ได้ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์

6. Ādittasuttaṃ

๖. อาทิตตสูตรที่ ๖

28. Ekaṃ samayaṃ bhagavā gayāyaṃ viharati gayāsīse saddhiṃ bhikkhusahassena. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, ādittaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ ādittaṃ? Cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ, rūpā ādittā, cakkhuviññāṇaṃ ādittaṃ, cakkhusamphasso āditto. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi ādittaṃ. Kena ādittaṃ? ‘Rāgagginā, dosagginā, mohagginā ādittaṃ, jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi āditta’nti vadāmi…pe… jivhā ādittā, rasā ādittā, jivhāviññāṇaṃ ādittaṃ, jivhāsamphasso āditto. Yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi ādittaṃ. Kena ādittaṃ? ‘Rāgagginā, dosagginā, mohagginā ādittaṃ, jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi āditta’nti vadāmi…pe… mano āditto, dhammā ādittā, manoviññāṇaṃ ādittaṃ, manosamphasso āditto. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi ādittaṃ. Kena ādittaṃ? ‘Rāgagginā, dosagginā, mohagginā ādittaṃ, jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi āditta’nti vadāmi. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati [Pg.252] vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati …pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinanduṃ. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne tassa bhikkhusahassassa anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti. Chaṭṭhaṃ.

๒๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ตำบลคยาสีสะ ใกล้แม่น้ำคยา พร้อมด้วยภิกษุ ๑,๐๐๐ รูป ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นของร้อน ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าสิ่งทั้งปวงเป็นของร้อน ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นของร้อน รูปทั้งหลายเป็นของร้อน จักษุวิญญาณเป็นของร้อน จักษุสัมผัสเป็นของร้อน แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ก็เป็นของร้อน ร้อนเพราะอะไร เรากล่าวว่า ‘ร้อนเพราะไฟคือราคะ ไฟคือโทสะ ไฟคือโมหะ ร้อนเพราะชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส’ ฯลฯ ชิวหาเป็นของร้อน รสทั้งหลายเป็นของร้อน ชิวหาวิญญาณเป็นของร้อน ชิวหาสัมผัสเป็นของร้อน แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย ก็เป็นของร้อน ร้อนเพราะอะไร เรากล่าวว่า ‘ร้อนเพราะไฟคือราคะ ไฟคือโทสะ ไฟคือโมหะ ร้อนเพราะชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส’ ฯลฯ มโนเป็นของร้อน ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นของร้อน มโนวิญญาณเป็นของร้อน มโนสัมผัสเป็นของร้อน แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็เป็นของร้อน ร้อนเพราะอะไร เรากล่าวว่า ‘ร้อนเพราะไฟคือราคะ ไฟคือโทสะ ไฟคือโมหะ ร้อนเพราะชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาส’ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคกำลังตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุ ๑,๐๐๐ รูปนั้น ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น ฉัฏฐัง

7. Addhabhūtasuttaṃ

๗. อัทธภูตสูตร

29. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, addhabhūtaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ addhabhūtaṃ? Cakkhu, bhikkhave, addhabhūtaṃ, rūpā addhabhūtā, cakkhuviññāṇaṃ addhabhūtaṃ, cakkhusamphasso addhabhūto, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi addhabhūtaṃ. Kena addhabhūtaṃ? ‘Jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi addhabhūta’nti vadāmi…pe… jivhā addhabhūtā, rasā addhabhūtā, jivhāviññāṇaṃ addhabhūtaṃ, jivhāsamphasso addhabhūto, yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi addhabhūtaṃ. Kena addhabhūtaṃ? ‘Jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi addhabhūta’nti vadāmi. Kāyo addhabhūto…pe… mano addhabhūto, dhammā addhabhūtā, manoviññāṇaṃ addhabhūtaṃ, manosamphasso addhabhūto, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi addhabhūtaṃ. Kena addhabhūtaṃ? ‘Jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi addhabhūta’nti vadāmi. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati[Pg.253], virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ ‘vimutta’miti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

๒๙. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงถูกเบียดเบียน ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าสิ่งทั้งปวงถูกเบียดเบียน ภิกษุทั้งหลาย จักษุถูกเบียดเบียน รูปทั้งหลายถูกเบียดเบียน จักษุวิญญาณถูกเบียดเบียน จักษุสัมผัสถูกเบียดเบียน แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ถูกเบียดเบียน ถูกอะไรเบียดเบียน เรากล่าวว่า ‘ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเบียดเบียน’ ฯลฯ ชิวหาถูกเบียดเบียน รสทั้งหลายถูกเบียดเบียน ชิวหาวิญญาณถูกเบียดเบียน ชิวหาสัมผัสถูกเบียดเบียน แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ถูกเบียดเบียน ถูกอะไรเบียดเบียน เรากล่าวว่า ‘ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเบียดเบียน’ กายถูกเบียดเบียน ฯลฯ มโนถูกเบียดเบียน ธรรมารมณ์ทั้งหลายถูกเบียดเบียน มโนวิญญาณถูกเบียดเบียน มโนสัมผัสถูกเบียดเบียน แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ถูกเบียดเบียน ถูกอะไรเบียดเบียน เรากล่าวว่า ‘ถูกชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเบียดเบียน’ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” สัตตมัง

8. Samugghātasāruppasuttaṃ

๘. สมุคฆาตสารุปปสูตร

30. ‘‘Sabbamaññitasamugghātasāruppaṃ vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmīti. Katamā ca sā, bhikkhave, sabbamaññitasamugghātasāruppā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuṃ na maññati, cakkhusmiṃ na maññati, cakkhuto na maññati, cakkhuṃ meti na maññati. Rūpe na maññati, rūpesu na maññati, rūpato na maññati, rūpā meti na maññati. Cakkhuviññāṇaṃ na maññati, cakkhuviññāṇasmiṃ na maññati, cakkhuviññāṇato na maññati, cakkhuviññāṇaṃ meti na maññati. Cakkhusamphassaṃ na maññati, cakkhusamphassasmiṃ na maññati, cakkhusamphassato na maññati, cakkhusamphasso meti na maññati. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññati, tasmimpi na maññati, tatopi na maññati, taṃ meti na maññati…pe… jivhaṃ na maññati, jivhāya na maññati, jivhāto na maññati, jivhā meti na maññati. Rase na maññati, rasesu na maññati, rasato na maññati, rasā meti na maññati. Jivhāviññāṇaṃ na maññati, jivhāviññāṇasmiṃ na maññati, jivhāviññāṇato na maññati, jivhāviññāṇaṃ meti na maññati. Jivhāsamphassaṃ na maññati, jivhāsamphassasmiṃ na maññati, jivhāsamphassato na maññati, jivhāsamphasso meti na maññati. Yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññati, tasmimpi na maññati, tatopi na maññati, taṃ meti na maññati…pe… manaṃ na maññati, manasmiṃ na maññati, manato na maññati, mano meti na maññati. Dhamme na maññati, dhammesu na maññati, dhammato na maññati, dhammā meti na maññati. Manoviññāṇaṃ na maññati, manoviññāṇasmiṃ na maññati, manoviññāṇato na maññati, manoviññāṇaṃ meti na maññati. Manosamphassaṃ na maññati, manosamphassasmiṃ na maññati, manosamphassato na maññati, manosamphasso meti na maññati. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññati, tasmimpi na maññati, tatopi na maññati, taṃ meti na maññati. Sabbaṃ na maññati, sabbasmiṃ na maññati, sabbato na maññati, sabbaṃ meti na maññati. So evaṃ amaññamāno [Pg.254] na ca kiñci loke upādiyati. Anupādiyaṃ na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayaṃ kho sā, bhikkhave, sabbamaññitasamugghātasāruppā paṭipadā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๓๐. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิปทาที่เหมาะแก่การถอนความสำคัญมั่นหมายทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิปทานั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ก็ปฏิปทาที่เหมาะแก่การถอนความสำคัญมั่นหมายทั้งปวงนั้นเป็นอย่างไร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายจักขุ ไม่สำคัญมั่นหมายในจักขุ ไม่สำคัญมั่นหมายจากจักขุ ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘จักขุของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายรูป ไม่สำคัญมั่นหมายในรูป ไม่สำคัญมั่นหมายจากรูป ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘รูปของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายจักขุวิญญาณ ไม่สำคัญมั่นหมายในจักขุวิญญาณ ไม่สำคัญมั่นหมายจากจักขุวิญญาณ ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘จักขุวิญญาณของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายจักขุสัมผัส ไม่สำคัญมั่นหมายในจักขุสัมผัส ไม่สำคัญมั่นหมายจากจักขุสัมผัส ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘จักขุสัมผัสของเรา’ แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี หรืออทุกขมสุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เธอก็ไม่สำคัญมั่นหมายเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นของเรา’ ...ฯลฯ... ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายชิวหา ไม่สำคัญมั่นหมายในชิวหา ไม่สำคัญมั่นหมายจากชิวหา ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘ชิวหาของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายรส ไม่สำคัญมั่นหมายในรส ไม่สำคัญมั่นหมายจากรส ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘รสของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายชิวหาวิญญาณ ไม่สำคัญมั่นหมายในชิวหาวิญญาณ ไม่สำคัญมั่นหมายจากชิวหาวิญญาณ ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘ชิวหาวิญญาณของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายชิวหาสัมผัส ไม่สำคัญมั่นหมายในชิวหาสัมผัส ไม่สำคัญมั่นหมายจากชิวหาสัมผัส ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘ชิวหาสัมผัสของเรา’ แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี หรืออทุกขมสุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เธอก็ไม่สำคัญมั่นหมายเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นของเรา’ ...ฯลฯ... ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายใจ ไม่สำคัญมั่นหมายในใจ ไม่สำคัญมั่นหมายจากใจ ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘ใจของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายธรรมารมณ์ ไม่สำคัญมั่นหมายในธรรมารมณ์ ไม่สำคัญมั่นหมายจากธรรมารมณ์ ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘ธรรมารมณ์ของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายมโนวิญญาณ ไม่สำคัญมั่นหมายในมโนวิญญาณ ไม่สำคัญมั่นหมายจากมโนวิญญาณ ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘มโนวิญญาณของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายมโนสัมผัส ไม่สำคัญมั่นหมายในมโนสัมผัส ไม่สำคัญมั่นหมายจากมโนสัมผัส ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘มโนสัมผัสของเรา’ แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี หรืออทุกขมสุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เธอก็ไม่สำคัญมั่นหมายเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายสิ่งทั้งปวง ไม่สำคัญมั่นหมายในสิ่งทั้งปวง ไม่สำคัญมั่นหมายจากสิ่งทั้งปวง ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งทั้งปวงของเรา’ ภิกษุนั้นเมื่อไม่สำคัญมั่นหมายอย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่นถือมั่น ย่อมไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมปรินิพพานได้เฉพาะตน เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือปฏิปทาที่เหมาะแก่การถอนความสำคัญมั่นหมายทั้งปวง” สูตรที่ ๘ จบ

9. Paṭhamasamugghātasappāyasuttaṃ

๙. ปฐมสมุคฆาตสัปปายสูตร

31. ‘‘Sabbamaññitasamugghātasappāyaṃ vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamā ca sā, bhikkhave, sabbamaññitasamugghātasappāyā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuṃ na maññati, cakkhusmiṃ na maññati, cakkhuto na maññati, cakkhuṃ meti na maññati. Rūpe na maññati…pe… cakkhuviññāṇaṃ na maññati, cakkhusamphassaṃ na maññati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññati, tasmimpi na maññati, tatopi na maññati, taṃ meti na maññati. Yañhi, bhikkhave, maññati, yasmiṃ maññati, yato maññati, yaṃ meti maññati, tato taṃ hoti aññathā. Aññathābhāvī bhavasatto loko bhavamevābhinandati…pe… jivhaṃ na maññati, jivhāya na maññati, jivhāto na maññati, jivhā meti na maññati. Rase na maññati…pe… jivhāviññāṇaṃ na maññati, jivhāsamphassaṃ na maññati. Yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññati, tasmimpi na maññati, tatopi na maññati, taṃ meti na maññati. Yañhi, bhikkhave, maññati, yasmiṃ maññati, yato maññati, yaṃ meti maññati, tato taṃ hoti aññathā. Aññathābhāvī bhavasatto loko bhavamevābhinandati…pe… manaṃ na maññati, manasmiṃ na maññati, manato na maññati, mano meti na maññati. Dhamme na maññati…pe… manoviññāṇaṃ na maññati, manosamphassaṃ na maññati. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññati, tasmimpi na maññati, tatopi na maññati, taṃ meti na maññati. Yañhi, bhikkhave, maññati, yasmiṃ maññati, yato maññati, yaṃ meti maññati, tato taṃ hoti aññathā. Aññathābhāvī bhavasatto loko bhavamevābhinandati. Yāvatā, bhikkhave, khandhadhātuāyatanaṃ tampi na maññati, tasmimpi na maññati, tatopi na maññati, taṃ meti na maññati. So evaṃ amaññamāno na ca kiñci loke upādiyati. Anupādiyaṃ na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti[Pg.255]. Ayaṃ kho sā, bhikkhave, sabbamaññitasamugghātasappāyā paṭipadā’’ti. Navamaṃ.

๓๑. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่การถอนความสำคัญมั่นหมายทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิปทานั้น ก็ปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่การถอนความสำคัญมั่นหมายทั้งปวงนั้นเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายจักษุ ไม่สำคัญมั่นหมายในจักษุ ไม่สำคัญมั่นหมายจากจักษุ ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘จักษุของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายรูป...ฯลฯ...ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายจักขุวิญญาณ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายจักขุสัมผัส แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่สำคัญมั่นหมาย ไม่สำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นของเรา’ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งใด ในสิ่งใด จากสิ่งใด สำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งของเรา’ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญมั่นหมายนั้น สัตว์โลกผู้ข้องอยู่ในภพ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ย่อมเพลิดเพลินภพนั้นเอง...ฯลฯ...ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายชิวหา ไม่สำคัญมั่นหมายในชิวหา ไม่สำคัญมั่นหมายจากชิวหา ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘ชิวหาของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายรส...ฯลฯ...ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายชิวหาวิญญาณ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายชิวหาสัมผัส แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่สำคัญมั่นหมาย ไม่สำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นของเรา’ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งใด ในสิ่งใด จากสิ่งใด สำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งของเรา’ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญมั่นหมายนั้น สัตว์โลกผู้ข้องอยู่ในภพ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ย่อมเพลิดเพลินภพนั้นเอง...ฯลฯ...ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายใจ ไม่สำคัญมั่นหมายในใจ ไม่สำคัญมั่นหมายจากใจ ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘ใจของเรา’ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายธรรมารมณ์...ฯลฯ...ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายมโนวิญญาณ ย่อมไม่สำคัญมั่นหมายมโนสัมผัส แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่สำคัญมั่นหมาย ไม่สำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นของเรา’ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งใด ในสิ่งใด จากสิ่งใด สำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งของเรา’ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญมั่นหมายนั้น สัตว์โลกผู้ข้องอยู่ในภพ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ย่อมเพลิดเพลินภพนั้นเอง ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ธาตุ อายตนะ มีประมาณเท่าใด เธอก็ไม่สำคัญมั่นหมายแม้ซึ่งขันธ์ ธาตุ อายตนะนั้น ไม่สำคัญมั่นหมายในขันธ์ ธาตุ อายตนะนั้น ไม่สำคัญมั่นหมายจากขันธ์ ธาตุ อายตนะนั้น ไม่สำคัญมั่นหมายว่า ‘ขันธ์ ธาตุ อายตนะของเรา’ เธอเมื่อไม่สำคัญมั่นหมายอย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมดับกิเลสได้เฉพาะตนนั่นเทียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แล คือปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่การถอนความสำคัญมั่นหมายทั้งปวง” นวมสูตรที่ ๙

10. Dutiyasamugghātasappāyasuttaṃ

๑๐. ทุติยสมุคฆาตสัปปายสูตร

32. ‘‘Sabbamaññitasamugghātasappāyaṃ vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamā ca sā, bhikkhave, sabbamaññitasamugghātasappāyā paṭipadā?

๓๒. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่การถอนความสำคัญมั่นหมายทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังปฏิปทานั้น ก็ปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่การถอนความสำคัญมั่นหมายทั้งปวงนั้นเป็นไฉน”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, cakkhuṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ bhante’’.

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Rūpā…pe… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso nicco vā anicco vā’’ti?

“รูป...ฯลฯ...จักขุวิญญาณ...จักขุสัมผัส เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Anicco, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...ฯลฯ...”

‘‘Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe….

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า...ฯลฯ...”

‘‘Jivhā niccā vā aniccā vā’’ti?

“ชิวหาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccā bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...ฯลฯ...”

‘‘Rasā… jivhāviññāṇaṃ… jivhāsamphasso…pe… yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“รส...ชิวหาวิญญาณ...ชิวหาสัมผัส...ฯลฯ...แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe… dhammā… manoviññāṇaṃ… manosamphasso nicco vā anicco vāti?

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...ฯลฯ...ธรรมารมณ์...มโนวิญญาณ...มโนสัมผัส เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Anicco, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati…pe… jivhāyapi nibbindati, rasesupi…pe… yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Manasmimpi nibbindati, dhammesupi nibbindati, manoviññāṇepi nibbindati, manosamphassepi nibbindati. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti[Pg.256]. Ayaṃ kho sā, bhikkhave, sabbamaññitasamugghātasappāyā paṭipadā’’ti. Dasamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนานั้น ...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรสทั้งหลาย ...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนานั้น ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในใจ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนสัมผัส แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนานั้น เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นข้อปฏิบัติที่สมควรเพื่อถอนความถือมั่นทั้งปวงได้

Sabbavaggo tatiyo.

สัพพวรรคที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

Sabbañca dvepi pahānā, parijānāpare duve;

Ādittaṃ addhabhūtañca, sāruppā dve ca sappāyā;

Vaggo tena pavuccatīti.

สัพพสูตร ๑ ปหานสูตร ๒ ปริชานนสูตร ๒ อาทิตตสูตร ๑ อัทธภูตสูตร ๑ สารุปปสูตร ๑ สัปปายสูตร ๒ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัพพวรรค

4. Jātidhammavaggo

๔. ชาติธัมมวรรคที่ ๔

1-10. Jātidhammādisuttadasakaṃ

ชาติธัมมาทิสุตตทสกะ ว่าด้วยพระสูตร ๑๐ สูตร มีชาติธัมมสูตรเป็นต้น

33. Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho…pe… ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, jātidhammaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ jātidhammaṃ? Cakkhu, bhikkhave, jātidhammaṃ. Rūpā… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso jātidhammo. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi jātidhammaṃ…pe… jivhā… rasā… jivhāviññāṇaṃ… jivhāsamphasso… yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi jātidhammaṃ. Kāyo…pe... mano jātidhammo, dhammā jātidhammā, manoviññāṇaṃ jātidhammaṃ, manosamphasso jātidhammo. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi jātidhammaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi… cakkhuviññāṇepi… cakkhusamphassepi…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

๓๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความเกิดเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าสิ่งทั้งปวงมีความเกิดเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย จักษุมีความเกิดเป็นธรรมดา รูปทั้งหลาย ... จักษุวิญญาณ ... จักษุสัมผัสมีความเกิดเป็นธรรมดา แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็มีความเกิดเป็นธรรมดา ...ฯลฯ... ชิวหา ... รส ... ชิวหาวิญญาณ ... ชิวหาสัมผัส ... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็มีความเกิดเป็นธรรมดา กาย ...ฯลฯ... ใจมีความเกิดเป็นธรรมดา ธรรมารมณ์ทั้งหลายมีความเกิดเป็นธรรมดา มโนวิญญาณมีความเกิดเป็นธรรมดา มโนสัมผัสมีความเกิดเป็นธรรมดา แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็มีความเกิดเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

34. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, jarādhammaṃ…pe… saṃkhittaṃ. Dutiyaṃ.

๓๔. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความแก่เป็นธรรมดา ...ฯลฯ... (พึงขยายให้พิสดาร)

35. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, byādhidhammaṃ…pe…. Tatiyaṃ.

๓๕. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ...ฯลฯ...

36. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, maraṇadhammaṃ…pe…. Catutthaṃ.

๓๖. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความตายเป็นธรรมดา ...ฯลฯ...

37. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, sokadhammaṃ…pe…. Pañcamaṃ.

๓๗. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความโศกเป็นธรรมดา ...ฯลฯ...

38. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, saṃkilesikadhammaṃ…pe…. Chaṭṭhaṃ.

๓๘. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความเศร้าหมองเป็นธรรมดา ...ฯลฯ...

39. ‘‘Sabbaṃ[Pg.257], bhikkhave, khayadhammaṃ…pe…. Sattamaṃ.

๓๙. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ...

40. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, vayadhammaṃ…pe…. Aṭṭhamaṃ.

๔๐. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ...ฯลฯ...

41. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, samudayadhammaṃ…pe…. Navamaṃ.

๔๑. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ...ฯลฯ...

42. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, nirodhadhammaṃ…pe…. Dasamaṃ.

๔๒. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงมีความดับเป็นธรรมดา ...ฯลฯ...

Jātidhammavaggo catuttho.

ชาติธัมมวรรคที่ ๔ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

Jātijarābyādhimaraṇaṃ, soko ca saṃkilesikaṃ;

Khayavayasamudayaṃ, nirodhadhammena te dasāti.

ชาติธัมมสูตร ชราธัมมสูตร พยาธิธัมมสูตร มรณธัมมสูตร โสกธัมมสูตร สังกิเลสิกธัมมสูตร ขยธัมมสูตร วยธัมมสูตร สมุทยธัมมสูตร และนิโรธธัมมสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

5. Sabbaaniccavaggo

๕. สัพพานิจจวรรคที่ ๕

1-9. Aniccādisuttanavakaṃ

อนิจจาทิสุตตนวกะ ว่าด้วยพระสูตร ๙ สูตร มีอนิจจสูตรเป็นต้น

43. Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho…pe… ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ aniccaṃ? Cakkhu, bhikkhave, aniccaṃ, rūpā aniccā, cakkhuviññāṇaṃ aniccaṃ, cakkhusamphasso anicco. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ…pe… jivhā aniccā, rasā aniccā, jivhāviññāṇaṃ aniccaṃ, jivhāsamphasso anicco. Yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ. Kāyo anicco…pe… mano anicco, dhammā aniccā, manoviññāṇaṃ aniccaṃ, manosamphasso anicco. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati…pe… manasmimpi nibbindati, dhammesupi nibbindati, manoviññāṇepi nibbindati, manosamphassepi nibbindati, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti [Pg.258] ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Paṭhamaṃ.

๔๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ... ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าสิ่งทั้งปวงไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง รูปทั้งหลายไม่เที่ยง จักษุวิญญาณไม่เที่ยง จักษุสัมผัสไม่เที่ยง แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ...ฯลฯ... ชิวหาไม่เที่ยง รสทั้งหลายไม่เที่ยง ชิวหาวิญญาณไม่เที่ยง ชิวหาสัมผัสไม่เที่ยง แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง กายไม่เที่ยง ...ฯลฯ... ใจไม่เที่ยง ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง มโนวิญญาณไม่เที่ยง มโนสัมผัสไม่เที่ยง แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนานั้น ...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในใจ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนสัมผัส แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ย่อมเบื่อหน่ายในเวทนานั้น เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

44. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ…pe…. Dutiyaṃ.

๔๔. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นทุกข์ ...ฯลฯ...

45. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, anattā…pe…. Tatiyaṃ.

๔๕. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นอนัตตา ...ฯลฯ...

46. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññeyyaṃ…pe…. Catutthaṃ.

๔๖. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง ...ฯลฯ...

47. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, pariññeyyaṃ…pe…. Pañcamaṃ.

๔๗. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ ...ฯลฯ...

48. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, pahātabbaṃ…pe…. Chaṭṭhaṃ.

๔๘. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรละ ...ฯลฯ สูตรที่ ๖

49. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, sacchikātabbaṃ…pe…. Sattamaṃ.

๔๙. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรทำให้แจ้ง ...ฯลฯ สูตรที่ ๗

50. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, abhiññāpariññeyyaṃ…pe…. Aṭṭhamaṃ.

๕๐. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง ...ฯลฯ สูตรที่ ๘

51. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, upaddutaṃ…pe…. Navamaṃ.

๕๑. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงถูกข่มเหงแล้ว ...ฯลฯ สูตรที่ ๙

10. Upassaṭṭhasuttaṃ

๑๐. อุปัสสัฏฐสูตร

52. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, upassaṭṭhaṃ. Kiñca, bhikkhave, sabbaṃ upassaṭṭhaṃ? Cakkhu, bhikkhave, upassaṭṭhaṃ, rūpā upassaṭṭhā, cakkhuviññāṇaṃ upassaṭṭhaṃ, cakkhusamphasso upassaṭṭho. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi upassaṭṭhaṃ…pe… jivhā upassaṭṭhā, rasā upassaṭṭhā, jivhāviññāṇaṃ upassaṭṭhaṃ, jivhāsamphasso upassaṭṭho. Yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi upassaṭṭhaṃ. Kāyo upassaṭṭho… mano upassaṭṭho, dhammā upassaṭṭhā, manoviññāṇaṃ upassaṭṭhaṃ, manosamphasso upassaṭṭho. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi upassaṭṭhaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati…pe… manasmimpi nibbindati, dhammesupi nibbindati, manoviññāṇepi nibbindati, manosamphassepi nibbindati. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti[Pg.259]. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Dasamaṃ.

๕๒. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงถูกเบียดเบียนแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าชื่อว่าสิ่งทั้งปวงที่ถูกเบียดเบียนแล้ว ภิกษุทั้งหลาย จักษุถูกเบียดเบียนแล้ว รูปทั้งหลายถูกเบียดเบียนแล้ว จักษุวิญญาณถูกเบียดเบียนแล้ว จักษุสัมผัสถูกเบียดเบียนแล้ว แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็ถูกเบียดเบียนแล้ว ...ฯลฯ ชิวหาถูกเบียดเบียนแล้ว รสทั้งหลายถูกเบียดเบียนแล้ว ชิวหาวิญญาณถูกเบียดเบียนแล้ว ชิวหาสัมผัสถูกเบียดเบียนแล้ว แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็ถูกเบียดเบียนแล้ว กายถูกเบียดเบียนแล้ว ... มโนถูกเบียดเบียนแล้ว ธรรมารมณ์ทั้งหลายถูกเบียดเบียนแล้ว มโนวิญญาณถูกเบียดเบียนแล้ว มโนสัมผัสถูกเบียดเบียนแล้ว แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็ถูกเบียดเบียนแล้ว ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโน ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ สูตรที่ ๑๐

Sabbaaniccavaggo pañcamo.

สัพพานิจจวรรคที่ ๕ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

Aniccaṃ dukkhaṃ anattā, abhiññeyyaṃ pariññeyyaṃ;

Pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ, abhiññeyyapariññeyyaṃ ;

Upaddutaṃ upassaṭṭhaṃ, vaggo tena pavuccatīti.

อนิจจสูตร ทุกขสูตร อนัตตสูตร อภิญเญยยสูตร ปริญเญยยสูตร ปหาตัพพสูตร สัจฉิกาตัพพสูตร อภิญเญยยปริญเญยยสูตร อุปัททุตสูตร และอุปัสสัฏฐสูตร เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าวรรค

Saḷāyatanavagge paṭhamapaṇṇāsako samatto.

ปัณณาสกะแรกในสฬายตนวรรค จบ

Tassa vagguddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคในปัณณาสกะนั้น คือ

Aniccavaggaṃ yamakaṃ, sabbaṃ vaggaṃ jātidhammaṃ;

Aniccavaggena paññāsaṃ, pañcamo tena pavuccatīti.

อนิจจวรรค ยมกวรรค สัพพวรรค ชาติธัมมวรรค และอนิจจวรรค รวมเป็น ๕๐ สูตร เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่าวรรคที่ ๕

6. Avijjāvaggo

๖. อวิชชาวรรค

1. Avijjāpahānasuttaṃ

๑. อวิชชาปหานสูตร

53. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti?

๕๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อวิชชาจึงจะถูกละได้ วิชชาจึงจะเกิดขึ้น’

‘‘Cakkhuṃ kho, bhikkhu, aniccato jānato passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Rūpe aniccato jānato passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphassaṃ… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccato jānato passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Sotaṃ… ghānaṃ… jivhaṃ… kāyaṃ… manaṃ aniccato jānato passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Dhamme [Pg.260]… manoviññāṇaṃ… manosamphassaṃ… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccato jānato passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti. Paṭhamaṃ.

ภิกษุ เมื่อบุคคลรู้เห็นจักษุโดยความเป็นของไม่เที่ยง อวิชชาย่อมถูกละได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น เมื่อบุคคลรู้เห็นรูปทั้งหลายโดยความเป็นของไม่เที่ยง อวิชชาย่อมถูกละได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น จักษุวิญญาณ... จักษุสัมผัส... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็รู้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง อวิชชาย่อมถูกละได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโน เมื่อบุคคลรู้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง อวิชชาย่อมถูกละได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น ธรรมารมณ์... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็รู้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง อวิชชาย่อมถูกละได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น ภิกษุ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อวิชชาย่อมถูกละได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น ดังนี้ สูตรที่ ๑

2. Saṃyojanapahānasuttaṃ

๒. สังโยชนปหานสูตร

54. ‘‘Kathaṃ nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato, saṃyojanā pahīyantī’’ti? ‘‘Cakkhuṃ kho, bhikkhu, aniccato jānato passato saṃyojanā pahīyanti. Rūpe… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphassaṃ… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccato jānato passato saṃyojanā pahīyanti. Sotaṃ… ghānaṃ… jivhaṃ… kāyaṃ… manaṃ… dhamme… manoviññāṇaṃ… manosamphassaṃ… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccato jānato passato saṃyojanā pahīyanti. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato saṃyojanā pahīyantī’’ti. Dutiyaṃ.

๕๔. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร สังโยชน์ทั้งหลายจึงจะถูกละได้’ ‘ภิกษุ เมื่อบุคคลรู้เห็นจักษุโดยความเป็นของไม่เที่ยง สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละได้ เมื่อรู้เห็นรูปทั้งหลาย... จักษุวิญญาณ... จักษุสัมผัส... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็รู้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละได้ โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโน... ธรรมารมณ์... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็รู้เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละได้ ภิกษุ เมื่อบุคคลรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล สังโยชน์ทั้งหลายย่อมถูกละได้’ ดังนี้ สูตรที่ ๒

3. Saṃyojanasamugghātasuttaṃ

๓. สังโยชนสมุคฆาตสูตร

55. ‘‘Kathaṃ nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato saṃyojanā samugghātaṃ gacchantī’’ti? ‘‘Cakkhuṃ kho, bhikkhu, anattato jānato passato saṃyojanā samugghātaṃ gacchanti. Rūpe anattato… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphassaṃ… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattato jānato passato saṃyojanā samugghātaṃ gacchanti. Sotaṃ… ghānaṃ… jivhaṃ… kāyaṃ… manaṃ… dhamme… manoviññāṇaṃ… manosamphassaṃ… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattato jānato passato saṃyojanā samugghātaṃ gacchanti. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato saṃyojanā samugghātaṃ gacchantī’’ti. Tatiyaṃ.

๕๕. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร สังโยชน์ทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้” “ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้เห็นจักษุโดยความเป็นอนัตตา สังโยชน์ทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้ เมื่อรู้เห็นรูปโดยความเป็นอนัตตา... จักษุวิญญาณ... จักษุสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี โดยความเป็นอนัตตา สังโยชน์ทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้ หู... จมูก... ลิ้น... กาย... ใจ... ธรรมารมณ์... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี โดยความเป็นอนัตตา สังโยชน์ทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล สังโยชน์ทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้” จบสูตรที่ ๓

4. Āsavapahānasuttaṃ

๔. อาสวปหานสูตร

56. ‘‘Kathaṃ nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato āsavā pahīyantī’’ti…pe…. Catutthaṃ.

๕๖. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะถูกละได้” ...ฯลฯ... จบสูตรที่ ๔

5. Āsavasamugghātasuttaṃ

๕. อาสวสมุคฆาตสูตร

57. ‘‘Kathaṃ [Pg.261] nu kho, bhante, jānato, kathaṃ passato āsavā samugghātaṃ gacchantī’’ti…pe…. Pañcamaṃ.

๕๗. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อาสวะทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้” ...ฯลฯ... จบสูตรที่ ๕

6. Anusayapahānasuttaṃ

๖. อนุสยปหานสูตร

58. ‘‘Kathaṃ nu kho…pe… anusayā pahīyantī’’ti…pe…. Chaṭṭhaṃ.

๕๘. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร ...ฯลฯ... อนุสัยทั้งหลายจึงจะถูกละได้” ...ฯลฯ... จบสูตรที่ ๖

7. Anusayasamugghātasuttaṃ

๗. อนุสยสมุคฆาตสูตร

59. ‘‘Kathaṃ nu kho…pe… anusayā samugghātaṃ gacchantī’’ti? ‘‘Cakkhuṃ kho, bhikkhu, anattato jānato passato anusayā samugghātaṃ gacchanti…pe… sotaṃ… ghānaṃ… jivhaṃ… kāyaṃ… manaṃ… dhamme… manoviññāṇaṃ… manosamphassaṃ… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattato jānato passato anusayā samugghātaṃ gacchanti. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato anusayā samugghātaṃ gacchantī’’ti. Sattamaṃ.

๕๙. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร ...ฯลฯ... อนุสัยทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้” “ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้เห็นจักษุโดยความเป็นอนัตตา อนุสัยทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้ ...ฯลฯ... หู... จมูก... ลิ้น... กาย... ใจ... ธรรมารมณ์... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี โดยความเป็นอนัตตา อนุสัยทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อนุสัยทั้งหลายจึงจะถึงความถอนขึ้นได้” จบสูตรที่ ๗

8. Sabbupādānapariññāsuttaṃ

๘. สัพพุปาทานปริญญาสูตร

60. ‘‘Sabbupādānapariññāya vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, sabbupādānapariññāya dhammo? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati, vedanāyapi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimokkhā ‘pariññātaṃ me upādāna’nti pajānāti. Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati… ghānañca paṭicca gandhe ca… jivhañca paṭicca rase ca… kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako manasmimpi nibbindati, dhammesupi nibbindati, manoviññāṇepi nibbindati, manosamphassepi nibbindati, vedanāyapi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimokkhā ‘pariññātaṃ me upādāna’nti [Pg.262] pajānāti. Ayaṃ kho, bhikkhave, sabbupādānapariññāya dhammo’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๖๐. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมเพื่อความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเพื่อความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวงเป็นไฉน จักษุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เพราะความหลุดพ้น ย่อมรู้ชัดว่า 'อุปาทานอันเรากำหนดรู้แล้ว' โสตวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยหูและเสียง... ฆานวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจมูกและกลิ่น... ชิวหาวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยลิ้นและรส... กายวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยกายและโผฏฐัพพะ... มโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในใจ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในธรรมารมณ์ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เพราะความหลุดพ้น ย่อมรู้ชัดว่า 'อุปาทานอันเรากำหนดรู้แล้ว' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นธรรมเพื่อความกำหนดรู้อุปาทานทั้งปวง” จบสูตรที่ ๘

9. Paṭhamasabbupādānapariyādānasuttaṃ

๙. ปฐมสัพพุปาทานปริยาทานสูตร

61. ‘‘Sabbupādānapariyādānāya vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, sabbupādānapariyādānāya dhammo? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati, vedanāyapi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimokkhā ‘pariyādinnaṃ me upādāna’nti pajānāti…pe… jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako manasmimpi nibbindati, dhammesupi nibbindati, manoviññāṇepi nibbindati manosamphassepi nibbindati, vedanāyapi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimokkhā ‘pariyādinnaṃ me upādāna’nti pajānāti. Ayaṃ kho, bhikkhave, sabbupādānapariyādānāya dhammo’’ti. Navamaṃ.

๖๑. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวงเป็นไฉน จักษุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เพราะความหลุดพ้น ย่อมรู้ชัดว่า 'อุปาทานอันเราให้สิ้นไปแล้ว' ...ฯลฯ... ชิวหาวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยลิ้นและรส ...ฯลฯ... มโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ ความประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในใจ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในธรรมารมณ์ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เพราะความหลุดพ้น ย่อมรู้ชัดว่า 'อุปาทานอันเราให้สิ้นไปแล้ว' ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง” จบสูตรที่ ๙

10. Dutiyasabbupādānapariyādānasuttaṃ

๑๐. ทุติยสัพพุปาทานปริยาทานสูตร

62. ‘‘Sabbupādānapariyādānāya vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, sabbupādānapariyādānāya dhammo’’?

๖๒. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวงแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวงเป็นไฉน”

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะพิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า 'นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา'”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Rūpā…pe… cakkhuviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“รูป ...ฯลฯ... จักษุวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ...ฯลฯ...

‘‘Cakkhusamphasso nicco vā anicco vā’’ti?

“จักขุสัมผัสเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Anicco, bhante’’…pe….

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ

‘‘Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe….

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า” ฯลฯ

‘‘Sotaṃ… ghānaṃ… jivhā… kāyo… mano… dhammā… manoviññāṇaṃ… manosamphasso… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā, tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโน... ธรรมารมณ์... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ[Pg.263], bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati…pe… jivhāyapi nibbindati, rasesupi nibbindati, jivhāviññāṇepi nibbindati, jivhāsamphassepi nibbindati, yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati…pe… manasmimpi nibbindati, dhammesupi nibbindati, manoviññāṇepi nibbindati, manosamphassepi nibbindati. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayaṃ kho, bhikkhave, sabbupādānapariyādānāya dhammo’’ti. Dasamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรสทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหาวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหาสัมผัส แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโน ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นธรรมเพื่อความสิ้นไปแห่งอุปาทานทั้งปวง” จบสูตรที่ ๑๐

Avijjāvaggo chaṭṭho.

อวิชชาวรรคที่ ๖

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้นมีดังนี้

Avijjā saṃyojanā dve, āsavena duve vuttā;

Anusayā apare dve, pariññā dve pariyādinnaṃ;

Vaggo tena pavuccatīti.

อวิชชาสูตรและสังโยชนสูตร ๒ สูตร, อาสวสูตร ๒ สูตร, อนุสยสูตรอีก ๒ สูตร, ปริญญาสูตร ๒ สูตร, และปริยาทินนสูตร ๑ สูตร เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าวรรค

7. Migajālavaggo

๗. มิคชาลวรรค

1. Paṭhamamigajālasuttaṃ

๑. ปฐมมิคชาลสูตร

63. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā migajālo yena bhagavā…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā migajālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘ekavihārī, ekavihārī’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, ekavihārī hoti, kittāvatā ca pana sadutiyavihārī hotī’’ti?

๖๓. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระมิคชาละเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ที่เรียกว่า ‘ผู้ที่อยู่ผู้เดียว ผู้ที่อยู่ผู้เดียว’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระเจ้าข้า บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ที่อยู่ผู้เดียว และด้วยเหตุเพียงเท่าไร จึงชื่อว่าเป็นผู้ที่อยู่กับเพื่อนสอง”

‘‘Santi kho, migajāla, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya [Pg.264] tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Nandiyā sati sārāgo hoti; sārāge sati saṃyogo hoti. Nandisaṃyojanasaṃyutto kho, migajāla, bhikkhu sadutiyavihārīti vuccati. Santi…pe… santi kho, migajāla, jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Nandiyā sati sārāgo hoti; sārāge sati saṃyogo hoti. Nandisaṃyojanasaṃyutto kho, migajāla, bhikkhu sadutiyavihārīti vuccati. Evaṃvihārī ca, migajāla, bhikkhu kiñcāpi araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni; atha kho sadutiyavihārīti vuccati. Taṃ kissa hetu? Taṇhā hissa dutiyā, sāssa appahīnā. Tasmā sadutiyavihārī’’ti vuccati.

“มิคชาละ รูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักขุ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน ย่อมพร่ำสรรเสริญ ย่อมหมกมุ่นอยู่ในรูปนั้น เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่ในรูปนั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น เมื่อนันทิมีอยู่ สาราคะ (ความกำหนัด) ย่อมมี เมื่อสาราคะมีอยู่ สังโยคะ (ความผูกพัน) ย่อมมี มิคชาละ ภิกษุผู้ประกอบด้วยนันทิสังโยชน์ เราเรียกว่าเป็นผู้ที่อยู่กับเพื่อนสอง ฯลฯ มิคชาละ รสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน ย่อมพร่ำสรรเสริญ ย่อมหมกมุ่นอยู่ในรสเหล่านั้น เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน พร่ำสรรเสริญ หมกมุ่นอยู่ในรสเหล่านั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น เมื่อนันทิมีอยู่ สาราคะย่อมมี เมื่อสาราคะมีอยู่ สังโยคะย่อมมี มิคชาละ ภิกษุผู้ประกอบด้วยนันทิสังโยชน์ เราเรียกว่าเป็นผู้ที่อยู่กับเพื่อนสอง ภิกษุผู้มีปรกติอยู่อย่างนี้ แม้จะเสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง ซึ่งมีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ปราศจากลมจากตัวคน ควรเป็นที่ทำการลับของมนุษย์ สมควรแก่การหลีกเร้น ก็ตาม ถึงอย่างนั้น เราก็ยังเรียกว่าเป็นผู้ที่อยู่กับเพื่อนสอง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะตัณหาเป็นเพื่อนสองของภิกษุนั้น ตัณหานั้นภิกษุนั้นยังละไม่ได้ เพราะเหตุนั้น เราจึงเรียกว่าเป็นผู้ที่อยู่กับเพื่อนสอง”

‘‘Santi ca kho, migajāla, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato nandī nirujjhati. Nandiyā asati sārāgo na hoti; sārāge asati saṃyogo na hoti. Nandisaṃyojanavisaṃyutto kho, migajāla, bhikkhu ekavihārīti vuccati…pe… santi ca kho, migajāla, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi ca kho, migajāla, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato nandī nirujjhati. Nandiyā asati sārāgo na hoti; sārāge asati saṃyogo na hoti. Nandisaṃyojanavippayutto kho, migajāla, bhikkhu ekavihārīti vuccati. Evaṃvihārī ca, migajāla, bhikkhu kiñcāpi gāmante viharati ākiṇṇo bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi. Atha kho ekavihārīti vuccati. Taṃ kissa hetu? Taṇhā hissa dutiyā, sāssa pahīnā. Tasmā ekavihārīti vuccatī’’ti. Paṭhamaṃ.

“มิคชาละ รูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักขุ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำสรรเสริญ ไม่หมกมุ่นอยู่ในรูปนั้น เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำสรรเสริญ ไม่หมกมุ่นอยู่ในรูปนั้น นันทิย่อมดับไป เมื่อนันทิไม่มี สาราคะย่อมไม่มี เมื่อสาราคะไม่มี สังโยคะย่อมไม่มี มิคชาละ ภิกษุผู้ไม่ประกอบด้วยนันทิสังโยชน์ เราเรียกว่าเป็นผู้ที่อยู่ผู้เดียว ฯลฯ มิคชาละ รสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...ฯลฯ... มิคชาละ ธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำสรรเสริญ ไม่หมกมุ่นอยู่ในธรรมารมณ์นั้น เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำสรรเสริญ ไม่หมกมุ่นอยู่ในธรรมารมณ์นั้น นันทิย่อมดับไป เมื่อนันทิไม่มี สาราคะย่อมไม่มี เมื่อสาราคะไม่มี สังโยคะย่อมไม่มี มิคชาละ ภิกษุผู้ไม่ประกอบด้วยนันทิสังโยชน์ เราเรียกว่าเป็นผู้ที่อยู่ผู้เดียว ภิกษุผู้มีปรกติอยู่อย่างนี้ แม้จะอยู่ในบ้าน คลุกคลีอยู่กับภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา เดียรถีย์ และสาวกของเดียรถีย์ ก็ตาม ถึงอย่างนั้น เราก็ยังเรียกว่าเป็นผู้ที่อยู่ผู้เดียว ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะตัณหาเป็นเพื่อนสองของภิกษุนั้น ตัณหานั้นภิกษุนั้นละได้แล้ว เพราะเหตุนั้น เราจึงเรียกว่าเป็นผู้ที่อยู่ผู้เดียว” จบสูตรที่ ๑

2. Dutiyamigajālasuttaṃ

๒. ทุติยมิคชาลสูตร

64. Atha [Pg.265] kho āyasmā migajālo yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā migajālo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

๖๔. ครั้งนั้นแล ท่านพระมิคชาละเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้เดียว หลีกออกจากหมู่ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด”

‘‘Santi kho, migajāla, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Nandisamudayā dukkhasamudayo, migajālāti vadāmi…pe… santi ca kho, migajāla, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi ca kho, migajāla, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. Nandisamudayā dukkhasamudayo, migajālāti vadāmi.

“ดูก่อนมิคชาละ รูปทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน พูดถึง ยึดมั่นซึ่งรูปนั้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน พูดถึง ยึดมั่นซึ่งรูปนั้นอยู่ นันทิย่อมเกิดขึ้น เรากล่าวว่า เพราะนันทิเกิดขึ้น ทุกข์จึงเกิดขึ้น ฯลฯ ดูก่อนมิคชาละ รสทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางลิ้นมีอยู่ ฯลฯ ดูก่อนมิคชาละ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน พูดถึง ยึดมั่นซึ่งธรรมารมณ์นั้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน พูดถึง ยึดมั่นซึ่งธรรมารมณ์นั้นอยู่ นันทิย่อมเกิดขึ้น เรากล่าวว่า เพราะนันทิเกิดขึ้น ทุกข์จึงเกิดขึ้น”

‘‘Santi ca kho, migajāla, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato nandī nirujjhati. Nandinirodhā dukkhanirodho, migajālāti vadāmi…pe… santi ca kho, migajāla, jivhāviññeyyā rasā iṭṭhā kantā…pe… santi ca kho, migajāla, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato nandī nirujjhati. Nandinirodhā dukkhanirodho, migajālāti vadāmī’’ti.

“ดูก่อนมิคชาละ รูปทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พูดถึง ไม่ยึดมั่นซึ่งรูปนั้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่พูดถึง ไม่ยึดมั่นซึ่งรูปนั้นอยู่ นันทิย่อมดับไป เรากล่าวว่า เพราะนันทิดับ ทุกข์จึงดับ ฯลฯ ดูก่อนมิคชาละ รสทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางลิ้น อันน่าปรารถนา น่าใคร่ ฯลฯ ดูก่อนมิคชาละ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พูดถึง ไม่ยึดมั่นซึ่งธรรมารมณ์นั้นอยู่ เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่พูดถึง ไม่ยึดมั่นซึ่งธรรมารมณ์นั้นอยู่ นันทิย่อมดับไป เรากล่าวว่า เพราะนันทิดับ ทุกข์จึงดับ”

Atha kho āyasmā migajālo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho āyasmā migajālo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharato nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva [Pg.266] dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā migajālo arahataṃ ahosīti. Dutiyaṃ.

ครั้งนั้นแล ท่านพระมิคชาละ ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหลีกไป ต่อมา ท่านพระมิคชาละหลีกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ ไม่นานนัก ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี” และท่านพระมิคชาละก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบสูตรที่ ๒

3. Paṭhamasamiddhimārapañhāsuttaṃ

๓. ปฐมสมิทธิมารปัญหาสูตร

65. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā samiddhi yena bhagavā…pe… bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘māro, māro’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, māro vā assa mārapaññatti vā’’ti?

๖๕. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท่านพระสมิทธิเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ฯลฯ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘มาร มาร’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล จึงชื่อว่ามาร หรือบัญญัติว่ามาร พระเจ้าข้า”

‘‘Yattha kho, samiddhi, atthi cakkhu, atthi rūpā, atthi cakkhuviññāṇaṃ, atthi cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā, atthi tattha māro vā mārapaññatti vā. Atthi sotaṃ, atthi saddā, atthi sotaviññāṇaṃ, atthi sotaviññāṇaviññātabbā dhammā, atthi tattha māro vā mārapaññatti vā. Atthi ghānaṃ, atthi gandhā, atthi ghānaviññāṇaṃ, atthi ghānaviññāṇaviññātabbā dhammā, atthi tattha māro vā mārapaññatti vā. Atthi jivhā, atthi rasā, atthi jivhāviññāṇaṃ, atthi jivhāviññāṇaviññātabbā dhammā, atthi tattha māro vā mārapaññatti vā. Atthi kāyo, atthi phoṭṭhabbā, atthi kāyaviññāṇaṃ, atthi kāyaviññāṇaviññātabbā dhammā, atthi tattha māro vā mārapaññatti vā. Atthi mano, atthi dhammā, atthi manoviññāṇaṃ, atthi manoviññāṇaviññātabbā dhammā, atthi tattha māro vā mārapaññatti vā.

“ดูก่อนสมิทธิ ในที่ใดมีจักษุ มีรูป มีจักษุวิญญาณ มีธรรมทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ ในที่นั้นมีมาร หรือบัญญัติว่ามาร ในที่ใดมีโสตะ มีเสียง มีโสตวิญญาณ มีธรรมทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตวิญญาณ ในที่นั้นมีมาร หรือบัญญัติว่ามาร ในที่ใดมีฆานะ มีกลิ่น มีฆานวิญญาณ มีธรรมทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานวิญญาณ ในที่นั้นมีมาร หรือบัญญัติว่ามาร ในที่ใดมีชิวหา มีรส มีชิวหาวิญญาณ มีธรรมทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ ในที่นั้นมีมาร หรือบัญญัติว่ามาร ในที่ใดมีกาย มีโผฏฐัพพะ มีกายวิญญาณ มีธรรมทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายวิญญาณ ในที่นั้นมีมาร หรือบัญญัติว่ามาร ในที่ใดมีใจ มีธรรมารมณ์ มีมโนวิญญาณ มีธรรมทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ในที่นั้นมีมาร หรือบัญญัติว่ามาร

‘‘Yattha ca kho, samiddhi, natthi cakkhu, natthi rūpā, natthi cakkhuviññāṇaṃ, natthi cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā, natthi tattha māro vā mārapaññatti vā. Natthi sotaṃ…pe… natthi ghānaṃ…pe… natthi jivhā, natthi rasā, natthi jivhāviññāṇaṃ, natthi jivhāviññāṇaviññātabbā dhammā, natthi tattha māro vā mārapaññatti vā. Natthi kāyo…pe…. Natthi mano, natthi dhammā, natthi manoviññāṇaṃ, natthi manoviññāṇaviññātabbā dhammā, natthi tattha māro vā mārapaññatti vā’’ti. Tatiyaṃ.

“ดูก่อนสมิทธิ และในที่ใดไม่มีจักษุ ไม่มีรูป ไม่มีจักษุวิญญาณ ไม่มีธรรมทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ ในที่นั้นไม่มีมาร หรือบัญญัติว่ามาร ในที่ใดไม่มีโสตะ ฯลฯ ในที่ใดไม่มีฆานะ ฯลฯ ในที่ใดไม่มีชิวหา ไม่มีรส ไม่มีชิวหาวิญญาณ ไม่มีธรรมทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ ในที่นั้นไม่มีมาร หรือบัญญัติว่ามาร ในที่ใดไม่มีกาย ฯลฯ ในที่ใดไม่มีใจ ไม่มีธรรมารมณ์ ไม่มีมโนวิญญาณ ไม่มีธรรมทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ในที่นั้นไม่มีมาร หรือบัญญัติว่ามาร” จบสูตรที่ ๓

4. Samiddhisattapañhāsuttaṃ

๔. สมิทธิสัตตปัญหาสูตร

66. ‘‘‘Satto, satto’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, satto vā assa sattapaññatti vā’’ti…pe…. Catutthaṃ.

๖๖. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘สัตว์ สัตว์’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล จึงชื่อว่าสัตว์ หรือบัญญัติว่าสัตว์ พระเจ้าข้า” ฯลฯ จบสูตรที่ ๔

5. Samiddhidukkhapañhāsuttaṃ

๕. สมิทธิทุกขปัญหาสูตร

67. ‘‘‘Dukkhaṃ[Pg.267], dukkha’nti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dukkhaṃ vā assa dukkhapaññatti vā’’ti…pe…. Pañcamaṃ.

๖๗. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘ทุกข์ ทุกข์’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล จึงชื่อว่าทุกข์ หรือบัญญัติว่าทุกข์ พระเจ้าข้า” ฯลฯ จบสูตรที่ ๕

6. Samiddhilokapañhāsuttaṃ

๖. สมิทธิโลกปัญหาสูตร

68. ‘‘‘Loko, loko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, loko vā assa lokapaññatti vā’’ti? Yattha kho, samiddhi, atthi cakkhu, atthi rūpā, atthi cakkhuviññāṇaṃ, atthi cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā, atthi tattha loko vā lokapaññatti vāti…pe… atthi jivhā…pe… atthi mano, atthi dhammā, atthi manoviññāṇaṃ, atthi manoviññāṇaviññātabbā dhammā, atthi tattha loko vā lokapaññatti vā.

๖๘. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โลก โลก’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระเจ้าข้า จึงชื่อว่าโลก หรือบัญญัติว่าโลก” “ดูก่อนสมิทธิ ในที่ใดมีจักษุ มีรูป มีจักษุวิญญาณ มีธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ ในที่นั้นมีโลก หรือบัญญัติว่าโลก...ฯลฯ...ในที่ใดมีชิวหา...ฯลฯ...ในที่ใดมีใจ มีธรรมารมณ์ มีมโนวิญญาณ มีธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ในที่นั้นมีโลก หรือบัญญัติว่าโลก”

‘‘Yattha ca kho, samiddhi, natthi cakkhu, natthi rūpā, natthi cakkhuviññāṇaṃ, natthi cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā, natthi tattha loko vā lokapaññatti vā…pe… natthi jivhā…pe… natthi mano, natthi dhammā, natthi manoviññāṇaṃ, natthi manoviññāṇaviññātabbā dhammā, natthi tattha loko vā lokapaññatti vā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ดูก่อนสมิทธิ ในที่ใดไม่มีจักษุ ไม่มีรูป ไม่มีจักษุวิญญาณ ไม่มีธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุวิญญาณ ในที่นั้นไม่มีโลก หรือบัญญัติว่าโลก...ฯลฯ...ในที่ใดไม่มีชิวหา...ฯลฯ...ในที่ใดไม่มีใจ ไม่มีธรรมารมณ์ ไม่มีมโนวิญญาณ ไม่มีธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ในที่นั้นไม่มีโลก หรือบัญญัติว่าโลก”

7. Upasenaāsīvisasuttaṃ

๗. อุปเสนอาสีวิสสูตร

69. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca upaseno rājagahe viharanti sītavane sappasoṇḍikapabbhāre. Tena kho pana samayena āyasmato upasenassa kāye āsīviso patito hoti. Atha kho āyasmā upaseno bhikkhū āmantesi – ‘‘etha me, āvuso, imaṃ kāyaṃ mañcakaṃ āropetvā bahiddhā nīharatha. Purāyaṃ kāyo idheva vikirati; seyyathāpi bhusamuṭṭhī’’ti.

๖๙. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระอุปเสน อยู่ ณ สีตวัน สัปปโสณฑิกปัพภาระ เขตกรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล อสรพิษได้เลื้อยตกลงบนกายของท่านพระอุปเสน ครั้งนั้นแล ท่านพระอุปเสนเรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า ‘มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงช่วยกันยกกายนี้ของผมขึ้นสู่เตียงแล้วนำออกไปข้างนอก ก่อนที่กายนี้จะกระจัดกระจายในที่นี้เอง ดุจกำแกลบฉะนั้น’

Evaṃ vutte, āyasmā sāriputto āyasmantaṃ upasenaṃ etadavoca – ‘‘na kho pana mayaṃ passāma āyasmato upasenassa kāyassa vā aññathattaṃ indriyānaṃ vā vipariṇāmaṃ. Atha ca panāyasmā upaseno evamāha – ‘etha me, āvuso, imaṃ kāyaṃ mañcakaṃ āropetvā bahiddhā nīharatha. Purāyaṃ kāyo idheva vikirati; seyyathāpi bhusamuṭṭhī’’’ti. ‘‘Yassa nūna, āvuso sāriputta, evamassa – ‘ahaṃ cakkhūti vā mama cakkhūti vā…pe… ahaṃ jivhāti vā mama [Pg.268] jivhāti vā… ahaṃ manoti vā mama manoti vā’. Tassa, āvuso sāriputta, siyā kāyassa vā aññathattaṃ indriyānaṃ vā vipariṇāmo. Mayhañca kho, āvuso sāriputta, na evaṃ hoti – ‘ahaṃ cakkhūti vā mama cakkhūti vā…pe… ahaṃ jivhāti vā mama jivhāti vā…pe… ahaṃ manoti vā mama manoti vā’. Tassa mayhañca kho, āvuso sāriputta, kiṃ kāyassa vā aññathattaṃ bhavissati, indriyānaṃ vā vipariṇāmo’’ti!

เมื่อท่านพระอุปเสนกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระอุปเสนว่า ‘พวกเราไม่เห็นความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งกาย หรือความผันแปรแห่งอินทรีย์ทั้งหลายของท่านพระอุปเสนเลย แต่ท่านพระอุปเสนกลับกล่าวอย่างนี้ว่า “มาเถิด ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงช่วยกันยกกายนี้ของผมขึ้นสู่เตียงแล้วนำออกไปข้างนอก ก่อนที่กายนี้จะกระจัดกระจายในที่นี้เอง ดุจกำแกลบฉะนั้น”’ ท่านพระอุปเสนกล่าวว่า ‘ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็บุคคลใดพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า “เราเป็นจักษุ หรือจักษุเป็นของเรา...ฯลฯ...เราเป็นชิวหา หรือชิวหาเป็นของเรา...เราเป็นใจ หรือใจเป็นของเรา” บุคคลนั้นพึงมีความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งกาย หรือความผันแปรแห่งอินทรีย์ทั้งหลาย แต่ผมไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า “เราเป็นจักษุ หรือจักษุเป็นของเรา...ฯลฯ...เราเป็นชิวหา หรือชิวหาเป็นของเรา...ฯลฯ...เราเป็นใจ หรือใจเป็นของเรา” ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความแปรเป็นอย่างอื่นแห่งกาย หรือความผันแปรแห่งอินทรีย์ทั้งหลายของผม จักมีมาแต่ที่ไหนเล่า’

‘‘Tathā hi panāyasmato upasenassa dīgharattaṃ ahaṅkāramamaṅkāramānānusayo susamūhato. Tasmā āyasmato upasenassa na evaṃ hoti – ‘ahaṃ cakkhūti vā mama cakkhūti vā…pe… ahaṃ jivhāti vā mama jivhāti vā…pe… ahaṃ manoti vā mama manoti vā’’’ti. Atha kho te bhikkhū āyasmato upasenassa kāyaṃ mañcakaṃ āropetvā bahiddhā nīhariṃsu. Atha kho āyasmato upasenassa kāyo tattheva vikiri; seyyathāpi bhusamuṭṭhīti. Sattamaṃ.

ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า ‘เป็นเช่นนั้น เพราะท่านพระอุปเสนได้ถอนอนุสัยคืออหังการ มมังการ และมานะได้เด็ดขาดสิ้นเชิงตลอดกาลนานแล้ว ฉะนั้น ท่านพระอุปเสนจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า “เราเป็นจักษุ หรือจักษุเป็นของเรา...ฯลฯ...เราเป็นชิวหา หรือชิวหาเป็นของเรา...ฯลฯ...เราเป็นใจ หรือใจเป็นของเรา”’ ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นได้ช่วยกันยกกายของท่านพระอุปเสนขึ้นสู่เตียงแล้วนำออกไปข้างนอก ทันใดนั้น กายของท่านพระอุปเสนก็ได้กระจัดกระจายในที่นั้นเอง ดุจกำแกลบฉะนั้น

8. Upavāṇasandiṭṭhikasuttaṃ

๘. อุปวาณสันทิฏฐิกสูตร

70. Atha kho āyasmā upavāṇo yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā upavāṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘sandiṭṭhiko dhammo, sandiṭṭhiko dhammo’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, sandiṭṭhiko dhammo hoti, akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti?

๗๐. ครั้งนั้นแล ท่านพระอุปวาณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า “ธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง” ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระเจ้าข้า ธรรมจึงชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’

‘‘Idha pana, upavāṇa, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā rūpappaṭisaṃvedī ca hoti rūparāgappaṭisaṃvedī ca. Santañca ajjhattaṃ rūpesu rāgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ rūpesu rāgo’ti pajānāti. Yaṃ taṃ, upavāṇa, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā rūpappaṭisaṃvedī ca hoti rūparāgappaṭisaṃvedī ca. Santañca ajjhattaṃ rūpesu rāgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ rūpesu rāgo’ti pajānāti. Evampi kho, upavāṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti…pe….

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อุปวาณะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมรู้สึกเสวยรูป และย่อมรู้สึกเสวยราคะในรูป และย่อมรู้ชัดราคะในรูปอันมีอยู่ภายในว่า “ราคะในรูปอันมีอยู่ภายในของเรามีอยู่” อุปวาณะ การที่ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมรู้สึกเสวยรูป และย่อมรู้สึกเสวยราคะในรูป และย่อมรู้ชัดราคะในรูปอันมีอยู่ภายในว่า “ราคะในรูปอันมีอยู่ภายในของเรามีอยู่” แม้อย่างนี้ ธรรมก็ชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, upavāṇa, bhikkhu jivhāya rasaṃ sāyitvā rasappaṭisaṃvedī ca hoti rasarāgappaṭisaṃvedī ca. Santañca ajjhattaṃ rasesu rāgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ rasesu rāgo’ti pajānāti. Yaṃ taṃ, upavāṇa, bhikkhu jivhāya rasaṃ sāyitvā rasappaṭisaṃvedī ca hoti rasarāgappaṭisaṃvedī ca. Santañca ajjhattaṃ rasesu [Pg.269] rāgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ rasesu rāgo’ti pajānāti. Evampi kho, upavāṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti…pe….

อีกประการหนึ่ง อุปวาณะ ภิกษุลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว ย่อมรู้สึกเสวยรส และย่อมรู้สึกเสวยราคะในรส และย่อมรู้ชัดราคะในรสอันมีอยู่ภายในว่า “ราคะในรสอันมีอยู่ภายในของเรามีอยู่” อุปวาณะ การที่ภิกษุลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว ย่อมรู้สึกเสวยรส และย่อมรู้สึกเสวยราคะในรส และย่อมรู้ชัดราคะในรสอันมีอยู่ภายในว่า “ราคะในรสอันมีอยู่ภายในของเรามีอยู่” แม้อย่างนี้ ธรรมก็ชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, upavāṇa, bhikkhu manasā dhammaṃ viññāya dhammappaṭisaṃvedī ca hoti dhammarāgappaṭisaṃvedī ca. Santañca ajjhattaṃ dhammesu rāgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ dhammesu rāgo’ti pajānāti. Yaṃ taṃ, upavāṇa, bhikkhu manasā dhammaṃ viññāya dhammappaṭisaṃvedī ca hoti dhammarāgappaṭisaṃvedī ca. Santañca ajjhattaṃ dhammesu rāgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ dhammesu rāgo’ti pajānāti. Evampi kho, upavāṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti…pe….

อีกประการหนึ่ง อุปวาณะ ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมรู้สึกเสวยธรรมารมณ์ และย่อมรู้สึกเสวยราคะในธรรมารมณ์ และย่อมรู้ชัดราคะในธรรมารมณ์อันมีอยู่ภายในว่า “ราคะในธรรมารมณ์อันมีอยู่ภายในของเรามีอยู่” อุปวาณะ การที่ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมรู้สึกเสวยธรรมารมณ์ และย่อมรู้สึกเสวยราคะในธรรมารมณ์ และย่อมรู้ชัดราคะในธรรมารมณ์อันมีอยู่ภายในว่า “ราคะในธรรมารมณ์อันมีอยู่ภายในของเรามีอยู่” แม้อย่างนี้ ธรรมก็ชื่อว่าเป็นธรรมอันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง...ฯลฯ...อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน...ฯลฯ...

‘‘Idha pana, upavāṇa, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā rūpappaṭisaṃvedī ca hoti, no ca rūparāgappaṭisaṃvedī. Asantañca ajjhattaṃ rūpesu rāgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ rūpesu rāgo’ti pajānāti. Yaṃ taṃ, upavāṇa, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā rūpappaṭisaṃvedīhi kho hoti, no ca rūparāgappaṭisaṃvedī. Asantañca ajjhattaṃ rūpesu rāgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ rūpesu rāgo’ti pajānāti. Evampi kho, upavāṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti, akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti…pe….

ดูก่อนอุปวาณะ อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมเป็นผู้เสวยอารมณ์คือรูป แต่หาเป็นผู้เสวยความกำหนัดในรูปไม่ และย่อมรู้ชัดราคะในรูปทั้งหลายอันเป็นภายในที่ไม่มีอยู่ว่า ‘ราคะในรูปทั้งหลายอันเป็นภายในของเราไม่มี’ ดูก่อนอุปวาณะ การที่ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เป็นผู้เสวยอารมณ์คือรูป แต่หาเป็นผู้เสวยความกำหนัดในรูปไม่ และย่อมรู้ชัดราคะในรูปทั้งหลายอันเป็นภายในที่ไม่มีอยู่ว่า ‘ราคะในรูปทั้งหลายอันเป็นภายในของเราไม่มี’ แม้ด้วยเหตุอย่างนี้แล อุปวาณะ พระธรรมจึงเป็นสิ่งที่ผู้บรรลุจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เป็นสิ่งที่ให้ผลได้ไม่จำกัดกาล เป็นสิ่งที่ควรเรียกให้มาดู เป็นสิ่งที่ควรน้อมเข้ามาใส่ตัว เป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, upavāṇa, bhikkhu jivhāya rasaṃ sāyitvā rasappaṭisaṃvedīhi kho hoti, no ca rasarāgappaṭisaṃvedī. Asantañca ajjhattaṃ rasesu rāgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ rasesu rāgo’ti pajānāti…pe….

ดูก่อนอุปวาณะ อีกประการหนึ่ง ภิกษุลิ้มรสด้วยลิ้นแล้ว ย่อมเป็นผู้เสวยอารมณ์คือรส แต่หาเป็นผู้เสวยความกำหนัดในรสไม่ และย่อมรู้ชัดราคะในรสทั้งหลายอันเป็นภายในที่ไม่มีอยู่ว่า ‘ราคะในรสทั้งหลายอันเป็นภายในของเราไม่มี’...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, upavāṇa, bhikkhu manasā dhammaṃ viññāya dhammappaṭisaṃvedīhi kho hoti, no ca dhammarāgappaṭisaṃvedī. Asantañca ajjhattaṃ dhammesu rāgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ dhammesu rāgo’ti pajānāti. Yaṃ taṃ, upavāṇa, bhikkhu manasā dhammaṃ viññāya dhammappaṭisaṃvedīhi kho hoti, no ca dhammarāgappaṭisaṃvedī. Asantañca ajjhattaṃ dhammesu rāgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ dhammesu rāgo’ti pajānāti. Evampi kho, upavāṇa, sandiṭṭhiko dhammo hoti, akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

ดูก่อนอุปวาณะ อีกประการหนึ่ง ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมเป็นผู้เสวยอารมณ์คือธรรมารมณ์ แต่หาเป็นผู้เสวยความกำหนัดในธรรมารมณ์ไม่ และย่อมรู้ชัดราคะในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันเป็นภายในที่ไม่มีอยู่ว่า ‘ราคะในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันเป็นภายในของเราไม่มี’ ดูก่อนอุปวาณะ การที่ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว เป็นผู้เสวยอารมณ์คือธรรมารมณ์ แต่หาเป็นผู้เสวยความกำหนัดในธรรมารมณ์ไม่ และย่อมรู้ชัดราคะในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันเป็นภายในที่ไม่มีอยู่ว่า ‘ราคะในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันเป็นภายในของเราไม่มี’ แม้ด้วยเหตุอย่างนี้แล อุปวาณะ พระธรรมจึงเป็นสิ่งที่ผู้บรรลุจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เป็นสิ่งที่ให้ผลได้ไม่จำกัดกาล เป็นสิ่งที่ควรเรียกให้มาดู เป็นสิ่งที่ควรน้อมเข้ามาใส่ตัว เป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน ดังนี้แล” จบสูตรที่ ๘

9. Paṭhamachaphassāyatanasuttaṃ

๙. ปฐมฉผัสสายตนสูตรที่ ๙

71. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Avusitaṃ [Pg.270] tena brahmacariyaṃ, ārakā so imasmā dhammavinayā’’ti.

๗๑. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ประการ พรหมจรรย์อันภิกษุนั้นยังมิได้อยู่จบแล้ว ภิกษุนั้นชื่อว่าห่างไกลจากธรรมวินัยนี้

Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etthāhaṃ, bhante, anassasaṃ. Ahañhi, bhante, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāmī’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในข้อนี้ ข้าพระองค์หมดหวังแล้ว เพราะข้าพระองค์ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ประการ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhikkhu, cakkhuṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasī’’ti?

ภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอตามเห็นจักษุว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า

‘‘Sādhu, bhikkhu, ettha ca te, bhikkhu, cakkhu ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ bhavissati. Esevanto dukkhassa…pe… jivhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasī’’ti?

ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนั้นแล เธอพึงเห็นจักษุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ นี้แหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์...ฯลฯ... เธอตามเห็นลิ้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า

‘‘Sādhu, bhikkhu, ettha ca te, bhikkhu, jivhā ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ bhavissati. Esevanto dukkhassa…pe… manaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasī’’ti?

ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนั้นแล เธอพึงเห็นลิ้นนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ นี้แหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์...ฯลฯ... เธอตามเห็นใจว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า

‘‘Sādhu, bhikkhu, ettha ca te, bhikkhu, mano ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ bhavissati. Esevanto dukkhassā’’ti. Navamaṃ.

ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนั้นแล เธอพึงเห็นใจนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ นี้แหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์ ดังนี้แล” จบสูตรที่ ๙

10. Dutiyachaphassāyatanasuttaṃ

๑๐. ทุติยฉผัสสายตนสูตรที่ ๑๐

72. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Avusitaṃ tena brahmacariyaṃ, ārakā so imasmā dhammavinayā’’ti.

๗๒. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ประการ พรหมจรรย์อันภิกษุนั้นยังมิได้อยู่จบแล้ว ภิกษุนั้นชื่อว่าห่างไกลจากธรรมวินัยนี้

Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etthāhaṃ, bhante, anassasaṃ panassasaṃ. Ahañhi, bhante, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāmī’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในข้อนี้ ข้าพระองค์หมดหวังแล้ว หมดหวังอย่างยิ่งแล้ว เพราะข้าพระองค์ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ประการ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhikkhu, cakkhuṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassasī’’ti?

ภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอตามเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระเจ้าข้า

‘‘Sādhu, bhikkhu, ettha ca te, bhikkhu, cakkhu ‘netaṃ mama, nesohamasmi na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ bhavissati. Evaṃ te etaṃ paṭhamaṃ phassāyatanaṃ pahīnaṃ bhavissati [Pg.271] āyatiṃ apunabbhavāya…pe….

ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนั้นแล เธอพึงเห็นจักษุนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเป็นอย่างนี้ ผัสสายตนะที่ ๑ นั้น อันเธอจะละได้ เพื่อความไม่เกิดอีกในอนาคต...ฯลฯ...

‘‘Jivhaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassasī’’ti?

เธอตามเห็นลิ้นว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระเจ้าข้า

‘‘Sādhu, bhikkhu, ettha ca te, bhikkhu, jivhā ‘netaṃ mama, nesohamasmi na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ bhavissati. Evaṃ te etaṃ catutthaṃ phassāyatanaṃ pahīnaṃ bhavissati āyatiṃ apunabbhavāya…pe….

ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนั้นแล เธอพึงเห็นลิ้นนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเป็นอย่างนี้ ผัสสายตนะที่ ๔ นั้น อันเธอจะละได้ เพื่อความไม่เกิดอีกในอนาคต...ฯลฯ...

‘‘Manaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassasī’’ti?

เธอตามเห็นใจว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ หรือ

‘‘Evaṃ, bhante’’.

อย่างนั้น พระเจ้าข้า

‘‘Sādhu, bhikkhu, ettha ca te, bhikkhu, mano ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya sudiṭṭhaṃ bhavissati. Evaṃ te etaṃ chaṭṭhaṃ phassāyatanaṃ pahīnaṃ bhavissati āyatiṃ apunabbhavāyā’’ti. Dasamaṃ.

ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนั้นแล เธอพึงเห็นใจนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เมื่อเป็นอย่างนี้ ผัสสายตนะที่ ๖ นั้น อันเธอจะละได้ เพื่อความไม่เกิดอีกในอนาคต ดังนี้แล” จบสูตรที่ ๑๐

11. Tatiyachaphassāyatanasuttaṃ

๑๑. ตติยฉผัสสายตนสูตรที่ ๑๑

73. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Avusitaṃ tena brahmacariyaṃ, ārakā so imasmā dhammavinayā’’ti.

๗๓. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ประการ พรหมจรรย์อันภิกษุนั้นยังไม่ได้อยู่จบแล้ว ภิกษุนั้นชื่อว่าห่างไกลจากธรรมวินัยนี้”

Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘etthāhaṃ, bhante, anassasaṃ panassasaṃ. Ahañhi, bhante, channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāmī’’ti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในธรรมวินัยนี้ ข้าพระองค์ย่อมฉิบหาย ย่อมฉิบหายโดยแท้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าข้าพระองค์ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งผัสสายตนะ ๖ ประการ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhikkhu, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Sotaṃ… ghānaṃ… jivhā… kāyo… mano nicco vā anicco vā’’ti?

“โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโน เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Anicco, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhu, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, sotasmimpi nibbindati, ghānasmimpi nibbindati, jivhāyapi nibbindati, kāyasmimpi nibbindati, manasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Ekādasamaṃ.

“ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในโสตะ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในฆานะ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในกาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

Migajālavaggo sattamo.

มิคชาลวรรคที่ ๗ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้นมีดังนี้

Migajālena [Pg.272] dve vuttā, cattāro ca samiddhinā;

Upaseno upavāṇo, chaphassāyatanikā tayoti.

ท่านมิคชาละ ๒ สูตร ท่านสมิทธิ ๔ สูตร ท่านอุปเสนะ ๑ สูตร ท่านอุปวาณะ ๑ สูตร และฉผัสสายตนิกสูตร ๓ สูตร

8. Gilānavaggo

๘. คิลานวรรค

1. Paṭhamagilānasuttaṃ

๑. ปฐมคิลานสูตร

74. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘amukasmiṃ, bhante, vihāre aññataro bhikkhu navo appaññāto ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Sādhu, bhante, bhagavā yena so bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti.

๗๔. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวิหารโน้น มีภิกษุรูปหนึ่งเป็นภิกษุใหม่ ไม่มีใครรู้จัก กำลังอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดอาศัยความอนุเคราะห์ เสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุรูปนั้นเถิด พระเจ้าข้า”

Atha kho bhagavā navavādañca sutvā gilānavādañca, ‘‘appaññāto bhikkhū’’ti iti viditvā yena so bhikkhu tenupasaṅkami. Addasā kho so bhikkhu bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna mañcake samadhosi. Atha kho bhagavā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, bhikkhu, mā tvaṃ mañcake samadhosi. Santimāni āsanāni paññattāni, tatthāhaṃ nisīdissāmī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘kacci te, bhikkhu, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti, paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo’’ti?

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำว่าภิกษุใหม่และคำว่าภิกษุไข้ ทั้งทรงทราบว่าเป็นภิกษุที่ไม่มีใครรู้จัก จึงเสด็จเข้าไปหาภิกษุรูปนั้น ภิกษุรูปนั้นได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับภิกษุรูปนั้นว่า “อย่าเลย ภิกษุ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจักนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้แล้ว ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามภิกษุรูปนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความทุเลาย่อมปรากฏ ความกำเริบขึ้นไม่ปรากฏหรือ”

‘‘Na me, bhante, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ, bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti, abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์มีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ความกำเริบขึ้นย่อมปรากฏ ความทุเลาลงไม่ปรากฏ”

‘‘Kacci te, bhikkhu, na kiñci kukkuccaṃ, na koci vippaṭisāro’’ti?

“ดูก่อนภิกษุ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนอะไรบ้างหรือ”

‘‘Taggha me, bhante, anappakaṃ kukkuccaṃ, anappako vippaṭisāro’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงอยู่ ข้าพระองค์มีความรำคาญ มีความเดือดร้อนไม่น้อยเลย”

‘‘Kacci pana taṃ, bhikkhu, attā sīlato upavadatī’’ti?

“ดูก่อนภิกษุ ก็ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลได้หรือไม่”

‘‘Na kho maṃ, bhante, attā sīlato upavadatī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัวข้าพระองค์เองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

‘‘No ce kira te, bhikkhu, attā sīlato upavadati, atha kiñca te kukkuccaṃ ko ca vippaṭisāro’’ti?

“ดูก่อนภิกษุ ถ้าตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ ก็เธอจะมีความรำคาญและความเดือดร้อนอะไรเล่า”

‘‘Na khvāhaṃ, bhante, sīlavisuddhatthaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’ti[Pg.273].

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า เพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีล”

‘‘No ce kira tvaṃ, bhikkhu, sīlavisuddhatthaṃ mayā dhammaṃ desitaṃ ājānāsi, atha kimatthaṃ carahi tvaṃ, bhikkhu, mayā dhammaṃ desitaṃ ājānāsī’’ti?

“ดูก่อนภิกษุ ถ้าเธอไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วว่า เพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีล ถ้าอย่างนั้น เธอรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วว่าเพื่อประโยชน์อะไรเล่า”

‘‘Rāgavirāgatthaṃ khvāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสสอนแล้ว เพื่อความคลายกำหนัด พระเจ้าข้า

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, rāgavirāgatthaṃ mayā dhammaṃ desitaṃ ājānāsi. Rāgavirāgattho hi, bhikkhu, mayā dhammo desito. Taṃ kiṃ maññasi bhikkhu, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อความคลายกำหนัดได้ดีแล้ว ภิกษุ ธรรมที่เราแสดงแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ภิกษุ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ…pe… sotaṃ… ghānaṃ… jivhā… kāyo… mano nicco vā anicco vā’’ti?

ฯลฯ โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโน เที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Anicco, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhu, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, sotasmimpi nibbindati…pe… manasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

ภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในโสตะ ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

Idamavoca bhagavā. Attamano so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinandi. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne tassa bhikkhuno virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Paṭhamaṃ.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุนั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค และเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ จบสูตรที่ ๑

2. Dutiyagilānasuttaṃ

๒. คิลานสูตรที่ ๒

75. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘amukasmiṃ, bhante, vihāre aññataro bhikkhu navo appaññāto ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. Sādhu, bhante, bhagavā yena so bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’ti.

๗๕. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง ฯลฯ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวิหารโน้น มีภิกษุรูปหนึ่งเป็นภิกษุใหม่ ไม่มีใครรู้จัก อาพาธ ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดเสด็จเข้าไปหาภิกษุนั้น เพื่อทรงอนุเคราะห์เถิด พระเจ้าข้า’

Atha kho bhagavā navavādañca sutvā gilānavādañca, ‘‘appaññāto bhikkhū’’ti iti viditvā yena so bhikkhu tenupasaṅkami. Addasā kho so bhikkhu bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna mañcake samadhosi. Atha kho bhagavā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘alaṃ, bhikkhu, mā tvaṃ mañcake samadhosi. Santimāni āsanāni paññattāni, tatthāhaṃ nisīdissāmī’’ti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘kacci te, bhikkhu, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti, paṭikkamosānaṃ [Pg.274] paññāyati no abhikkamo’’ti?

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำว่า ‘ภิกษุใหม่’ และคำว่า ‘อาพาธ’ ทั้งทรงทราบว่า ‘เป็นภิกษุที่ไม่มีใครรู้จัก’ จึงเสด็จเข้าไปหาภิกษุนั้น ภิกษุนั้นได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงขยับตัวบนเตียง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับภิกษุนั้นว่า ‘อย่าเลย ภิกษุ เธออย่าขยับตัวบนเตียงเลย อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูไว้มีอยู่ เราจะนั่งบนอาสนะนั้น’ พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ได้ตรัสถามภิกษุนั้นว่า ‘ภิกษุ เธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ปรากฏว่าทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นใช่ไหม’

‘‘Na me, bhante, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ…pe… na kho maṃ, bhante, attā sīlato upavadatī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้ ฯลฯ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่ตนหาติเตียนข้าพระองค์โดยทางศีลไม่ได้เลย พระเจ้าข้า

‘‘No ce kira te, bhikkhu, attā sīlato upavadati, atha kiñca te kukkuccaṃ ko ca vippaṭisāro’’ti?

ภิกษุ ถ้าตนหาติเตียนเธอโดยทางศีลไม่ได้ เธอยังจะมีความรำคาญใจและความเดือดร้อนใจอะไรอีกเล่า

‘‘Na khvāhaṃ, bhante, sīlavisuddhatthaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์หาทราบธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว เพื่อความหมดจดแห่งศีลไม่ พระเจ้าข้า

‘‘No ce kira tvaṃ, bhikkhu, sīlavisuddhatthaṃ mayā dhammaṃ desitaṃ ājānāsi, atha kimatthaṃ carahi tvaṃ, bhikkhu, mayā dhammaṃ desitaṃ ājānāsī’’ti?

ภิกษุ ถ้าเธอไม่ทราบธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อความหมดจดแห่งศีล ถ้าอย่างนั้น เธอทราบธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อประโยชน์อะไรเล่า

‘‘Anupādāparinibbānatthaṃ khvāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว เพื่อการปรินิพพานโดยไม่มีอุปาทาน พระเจ้าข้า

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, anupādāparinibbānatthaṃ mayā dhammaṃ desitaṃ ājānāsi. Anupādāparinibbānattho hi, bhikkhu, mayā dhammo desito.

ดีละ ดีละ ภิกษุ เธอทราบธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อการปรินิพพานโดยไม่มีอุปาทานได้ดีแล้ว ภิกษุ ธรรมที่เราแสดงแล้วย่อมเป็นไปเพื่อการปรินิพพานโดยไม่มีอุปาทาน

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhikkhu, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

ภิกษุ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ…pe… sotaṃ… ghānaṃ… jivhā… kāyo… mano… manoviññāṇaṃ… manosamphasso… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

ฯลฯ โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโน... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhu, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati…pe… manasmimpi… manoviññāṇepi… manosamphassepi nibbindati. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

ภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโน... แม้ในมโนวิญญาณ... แม้ในมโนสัมผัส... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

Idamavoca bhagavā. Attamano so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinandi. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne tassa bhikkhussa anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccīti. Dutiyaṃ.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุนั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค และเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุนั้นก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น จบสูตรที่ ๒

3. Rādhaaniccasuttaṃ

๓. ราธออนิจจสูตร

76. Atha kho āyasmā rādho…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā rādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu[Pg.275], yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, rādha, aniccaṃ tatra te chando pahātabbo. Kiñca, rādha, aniccaṃ tatra te chando pahātabbo? Cakkhu aniccaṃ, rūpā aniccā, cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ. Tatra te chando pahātabbo…pe… jivhā… kāyo… mano anicco. Tatra te chando pahātabbo. Dhammā… manoviññāṇaṃ… manosamphasso… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ. Tatra te chando pahātabbo. Yaṃ kho, rādha, aniccaṃ tatra te chando pahātabbo’’ti. Tatiyaṃ.

๗๖. ครั้งนั้น ท่านพระราธะ...ฯลฯ...นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะเป็นผู้เดียว หลีกเร้น ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด' 'ดูก่อนราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น ดูก่อนราธะ ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น จักษุไม่เที่ยง รูปทั้งหลายไม่เที่ยง จักขุวิญญาณ... จักขุสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้นั้นก็ไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น...ฯลฯ...ลิ้น... กาย... ใจไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในใจนั้น ธรรมารมณ์ทั้งหลาย... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้นั้นก็ไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น ดูก่อนราธะ สิ่งใดไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น' ดังนี้แล

4. Rādhadukkhasuttaṃ

๔. ราธทุกขสูตร

77. ‘‘Yaṃ kho, rādha, dukkhaṃ tatra te chando pahātabbo. Kiñca, rādha, dukkhaṃ? Cakkhu kho, rādha, dukkhaṃ. Tatra te chando pahātabbo. Rūpā… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso… yampidaṃ cakkhusamphassa…pe… adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhaṃ. Tatra te chando pahātabbo…pe… mano dukkho… dhammā… manoviññāṇaṃ… manosamphasso… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhaṃ. Tatra te chando pahātabbo. Yaṃ kho, rādha, dukkhaṃ tatra te chando pahātabbo’’ti. Catutthaṃ.

๗๗. 'ดูก่อนราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น ดูก่อนราธะ ก็อะไรเล่าเป็นทุกข์ จักษุเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในจักษุนั้น รูปทั้งหลาย... จักขุวิญญาณ... จักขุสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัส...ฯลฯ... หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้นั้นก็เป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น...ฯลฯ... ใจเป็นทุกข์... ธรรมารมณ์ทั้งหลาย... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้นั้นก็เป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น ดูก่อนราธะ สิ่งใดเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น' ดังนี้แล

5. Rādhaanattasuttaṃ

๕. ราธออนัตตสูตร

78. ‘‘Yo kho, rādha, anattā tatra te chando pahātabbo. Ko ca, rādha, anattā? Cakkhu kho, rādha, anattā. Tatra te chando pahātabbo. Rūpā… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā…pe… mano anattā… dhammā… manoviññāṇaṃ… manosamphasso… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattā. Tatra te chando pahātabbo. Yo kho, rādha, anattā tatra te chando pahātabbo’’ti. Pañcamaṃ.

๗๘. 'ดูก่อนราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น ดูก่อนราธะ ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา จักษุเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในจักษุนั้น รูปทั้งหลาย... จักขุวิญญาณ... จักขุสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย...ฯลฯ... ใจเป็นอนัตตา... ธรรมารมณ์ทั้งหลาย... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้นั้นก็เป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น ดูก่อนราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น' ดังนี้แล

6. Paṭhamaavijjāpahānasuttaṃ

๖. ปฐมอวิชชาปหานสูตร

79. Atha [Pg.276] kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti?

๗๙. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ...นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมอย่างหนึ่งซึ่งเมื่อภิกษุละได้แล้ว อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น มีอยู่หรือหนอ'

‘‘Atthi kho, bhikkhu, eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti.

'ดูก่อนภิกษุ ธรรมอย่างหนึ่งซึ่งเมื่อภิกษุละได้แล้ว อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น มีอยู่แล'

‘‘Katamo pana, bhante, eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti?

'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ธรรมอย่างหนึ่งซึ่งเมื่อภิกษุละได้แล้ว อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น คืออะไร'

‘‘Avijjā kho, bhikkhu, eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti.

'ดูก่อนภิกษุ อวิชชานั่นแลเป็นธรรมอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อภิกษุละได้แล้ว อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น'

‘‘Kathaṃ pana, bhante, jānato, kathaṃ passato bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti?

'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อภิกษุรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อวิชชาจึงจะถูกละ วิชชาจึงจะเกิดขึ้น'

‘‘Cakkhuṃ kho, bhikkhu, aniccato jānato passato bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Rūpe… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphassaṃ… yampidaṃ, cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccato jānato passato bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjati…pe… manaṃ aniccato jānato passato bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Dhamme… manoviññāṇaṃ… manosamphassaṃ… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccato jānato passato bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjati. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

'ดูก่อนภิกษุ เมื่อภิกษุรู้เห็นจักษุโดยความเป็นของไม่เที่ยง อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น เมื่อรู้เห็นรูปทั้งหลาย... จักขุวิญญาณ... จักขุสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี โดยความเป็นของไม่เที่ยง อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น...ฯลฯ... เมื่อรู้เห็นใจโดยความเป็นของไม่เที่ยง อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น เมื่อรู้เห็นธรรมารมณ์ทั้งหลาย... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี โดยความเป็นของไม่เที่ยง อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุ เมื่อภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น' ดังนี้แล

7. Dutiyaavijjāpahānasuttaṃ

๗. ทุติยอวิชชาปหานสูตร

80. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… etadavoca – ‘‘atthi nu kho, bhante, eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti?

๘๐. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ...ได้กราบทูลดังนี้ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมอย่างหนึ่งซึ่งเมื่อภิกษุละได้แล้ว อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น มีอยู่หรือหนอ'

‘‘Atthi kho, bhikkhu, eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti.

'ดูก่อนภิกษุ ธรรมอย่างหนึ่งซึ่งเมื่อภิกษุละได้แล้ว อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น มีอยู่แล'

‘‘Katamo pana, bhante, eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti?

'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ธรรมอย่างหนึ่งซึ่งเมื่อภิกษุละได้แล้ว อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น คืออะไร'

‘‘Avijjā kho, bhikkhu, eko dhammo yassa pahānā bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti.

'ดูก่อนภิกษุ อวิชชานั่นแลเป็นธรรมอย่างหนึ่ง ซึ่งเมื่อภิกษุละได้แล้ว อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น'

‘‘Kathaṃ pana, bhante, jānato, kathaṃ passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti?

'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อวิชชาจึงจะถูกละ วิชชาจึงจะเกิดขึ้น'

‘‘Idha, bhikkhu, bhikkhuno sutaṃ hoti – ‘sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyā’ti. Evañcetaṃ, bhikkhu, bhikkhuno sutaṃ hoti – ‘sabbe dhammā [Pg.277] nālaṃ abhinivesāyā’ti. So sabbaṃ dhammaṃ abhijānāti, sabbaṃ dhammaṃ abhiññāya sabbaṃ dhammaṃ parijānāti, sabbaṃ dhammaṃ pariññāya sabbanimittāni aññato passati, cakkhuṃ aññato passati, rūpe… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphassaṃ… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aññato passati…pe… manaṃ aññato passati, dhamme… manoviññāṇaṃ… manosamphassaṃ… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aññato passati. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato bhikkhuno avijjā pahīyati, vijjā uppajjatī’’ti. Sattamaṃ.

“ภิกษุ ในศาสนานี้ ภิกษุได้สดับมาว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควรเพื่อยึดมั่น’ ภิกษุ เมื่อภิกษุได้สดับมาอย่างนี้ว่า ‘ธรรมทั้งปวงไม่ควรเพื่อยึดมั่น’ เธอย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวง ครั้นรู้ยิ่งซึ่งธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมกำหนดรู้ซึ่งธรรมทั้งปวง ครั้นกำหนดรู้ซึ่งธรรมทั้งปวงแล้ว ย่อมเห็นนิมิตทั้งปวงโดยความเป็นอื่น เห็นจักษุโดยความเป็นอื่น เห็นรูป... เห็นจักษุวิญญาณ... เห็นจักษุสัมผัส... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยนั้น เธอก็เห็นโดยความเป็นอื่น...ฯลฯ... เห็นใจโดยความเป็นอื่น เห็นธรรมารมณ์... เห็นมโนวิญญาณ... เห็นมโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยนั้น เธอก็เห็นโดยความเป็นอื่น ภิกษุ เมื่อภิกษุรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น” จบสูตรที่ ๗

8. Sambahulabhikkhusuttaṃ

๘. สัมพหุลภิกขุสูตร

81. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu…pe… ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha no, bhante, aññatitthiyā paribbājakā amhe evaṃ pucchanti – ‘kimatthiyaṃ, āvuso, samaṇe gotame brahmacariyaṃ vussatī’ti? Evaṃ puṭṭhā mayaṃ, bhante, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākaroma – ‘dukkhassa kho, āvuso, pariññatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti. Kacci mayaṃ, bhante, evaṃ puṭṭhā evaṃ byākaramānā vuttavādino ceva bhagavato homa, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhāma, dhammassa cānudhammaṃ byākaroma, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti?

๘๑. ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปริพาชกอัญญเดียรถีย์ในศาสนานี้ ถามข้าพระองค์ทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมเพื่อประโยชน์อะไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว ได้ตอบแก่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเราประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้ทุกข์’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว ตอบอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วหรือไม่ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริงหรือไม่ ตอบธรรมสมควรแก่ธรรมหรือไม่ และวาทะที่กล่าวตามโดยชอบธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง จะไม่ถึงฐานะที่ควรติเตียนหรือไม่ พระเจ้าข้า”

‘‘Taggha tumhe, bhikkhave, evaṃ puṭṭhā evaṃ byākaramānā vuttavādino ceva me hotha, na ca maṃ abhūtena abbhācikkhatha, dhammassa cānudhammaṃ byākarotha, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati. Dukkhassa hi, bhikkhave, pariññatthaṃ mayi brahmacariyaṃ vussati. Sace pana vo, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamaṃ pana taṃ, āvuso, dukkhaṃ, yassa pariññāya samaṇe gotame brahmacariyaṃ vussatī’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha – ‘cakkhu kho, āvuso, dukkhaṃ, tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati. Rūpā…pe… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhaṃ. Tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati…pe… mano dukkho…pe… yampidaṃ [Pg.278] manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhaṃ. Tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati. Idaṃ kho taṃ, āvuso, dukkhaṃ, tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti. Evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyāthā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย จริงทีเดียว เมื่อเธอทั้งหลายถูกถามอย่างนั้นแล้ว ตอบอย่างนั้น ชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่เรากล่าวไว้แล้ว ไม่กล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง ตอบธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทะที่กล่าวตามโดยชอบธรรมอย่างใดอย่างหนึ่ง ก็ไม่ถึงฐานะที่ควรติเตียน ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าพรหมจรรย์นี้อันบุคคลประพฤติในเราเพื่อกำหนดรู้ทุกข์ ถ้าปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นพึงถามเธอทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ทุกข์ที่ท่านกล่าวว่าประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมเพื่อกำหนดรู้นั้น เป็นอย่างไร’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบแก่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จักษุเป็นทุกข์ บุคคลประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้จักษุนั้น รูป...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยนั้น ก็เป็นทุกข์ บุคคลประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้เวทนานั้น...ฯลฯ... ใจเป็นทุกข์...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยนั้น ก็เป็นทุกข์ บุคคลประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้เวทนานั้น ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ทุกข์นี้แล ที่บุคคลประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบแก่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้เถิด” จบสูตรที่ ๘

9. Lokapañhāsuttaṃ

๙. โลกปัญหาสูตร

82. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca –

๘๒. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘‘Loko, loko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, lokoti vuccatī’’ti? ‘‘‘Lujjatī’ti kho, bhikkhu, tasmā lokoti vuccati. Kiñca lujjati? Cakkhu kho, bhikkhu, lujjati. Rūpā lujjanti, cakkhuviññāṇaṃ lujjati, cakkhusamphasso lujjati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi lujjati…pe… jivhā lujjati…pe… mano lujjati, dhammā lujjanti, manoviññāṇaṃ lujjati, manosamphasso lujjati, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi lujjati. Lujjatīti kho, bhikkhu, tasmā lokoti vuccatī’’ti. Navamaṃ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่ตรัสว่า ‘โลก โลก’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงตรัสว่า ‘โลก’” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุ เพราะย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘โลก’ อะไรเล่าย่อมสลายไป ภิกษุ จักษุย่อมสลายไป รูปทั้งหลายย่อมสลายไป จักษุวิญญาณย่อมสลายไป จักษุสัมผัสย่อมสลายไป แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยนั้น ก็ย่อมสลายไป...ฯลฯ... ลิ้นย่อมสลายไป...ฯลฯ... ใจย่อมสลายไป ธรรมารมณ์ทั้งหลายย่อมสลายไป มโนวิญญาณย่อมสลายไป มโนสัมผัสย่อมสลายไป แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยนั้น ก็ย่อมสลายไป ภิกษุ เพราะย่อมสลายไป ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘โลก’” จบสูตรที่ ๙

10. Phaggunapañhāsuttaṃ

๑๐. ผัคคุณปัญหาสูตร

83. Atha kho āyasmā phagguno…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā phagguno bhagavantaṃ etadavoca –

๘๓. ครั้งนั้น ท่านพระผัคคุณะ...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Atthi nu kho, bhante, taṃ cakkhu, yena cakkhunā atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyya…pe… atthi nu kho, bhante, sā jivhā, yāya jivhāya atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyya…pe… atthi nu kho so, bhante, mano, yena manena atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyyā’’ti?

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จักษุนั้นมีอยู่หรือหนอ ที่บุคคลจะพึงบัญญัติพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นสุดแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ด้วยจักษุนั้น...ฯลฯ... ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลิ้นนั้นมีอยู่หรือหนอ ที่บุคคลจะพึงบัญญัติพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นสุดแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ด้วยลิ้นนั้น...ฯลฯ... ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ใจนั้นมีอยู่หรือหนอ ที่บุคคลจะพึงบัญญัติพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นสุดแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ด้วยใจนั้น”

‘‘Natthi kho taṃ, phagguna, cakkhu, yena cakkhunā atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyya [Pg.279] …pe… natthi kho sā, phagguna, jivhā, yāya jivhāya atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyya…pe… natthi kho so, phagguna, mano, yena manena atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyyā’’ti. Dasamaṃ.

ดูก่อนဖัคคุณะ จักษุที่จะพึงบัญญัติพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันให้สิ้นไปแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวง ด้วยจักษุใด จักษุนั้นไม่มีเลย ฯลฯ ดูก่อนฟัคคุณะ ลิ้นที่จะพึงบัญญัติพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันให้สิ้นไปแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวง ด้วยลิ้นใด ลิ้นนั้นไม่มีเลย ฯลฯ ดูก่อนฟัคคุณะ ใจที่จะพึงบัญญัติพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันให้สิ้นไปแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวง ด้วยใจใด ใจนั้นไม่มีเลย

Gilānavaggo aṭṭhamo.

คิลานวรรค ที่ ๘

Tassuddānaṃ –

อุทานของคิลานวรรคนั้น มีดังนี้

Gilānena duve vuttā, rādhena apare tayo;

Avijjāya ca dve vuttā, bhikkhu loko ca phaggunoti.

พระผู้มีพระภาคตรัสคิลานสูตร ๒ สูตร, ราธสูตร ๓ สูตร, อวิชชาสูตร ๒ สูตร, ภิกขุสูตร, โลกสูตร และผัคคุณสูตร

9. Channavaggo

๙. ฉันนวรรค

1. Palokadhammasuttaṃ

๑. ปโลกธรรมสูตร

84. Sāvatthinidānaṃ. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca –

๘๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘‘Loko, loko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, lokoti vuccatī’’ti? ‘‘Yaṃ kho, ānanda, palokadhammaṃ, ayaṃ vuccati ariyassa vinaye loko. Kiñca, ānanda, palokadhammaṃ? Cakkhu kho, ānanda, palokadhammaṃ, rūpā palokadhammā, cakkhuviññāṇaṃ palokadhammaṃ, cakkhusamphasso palokadhammo, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā…pe… tampi palokadhammaṃ…pe… jivhā palokadhammā, rasā palokadhammā, jivhāviññāṇaṃ palokadhammaṃ, jivhāsamphasso palokadhammo, yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā…pe… tampi palokadhammaṃ…pe… mano palokadhammo, dhammā palokadhammā, manoviññāṇaṃ palokadhammaṃ, manosamphasso palokadhammo, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi palokadhammaṃ. Yaṃ kho, ānanda, palokadhammaṃ, ayaṃ vuccati ariyassa vinaye loko’’ti. Paṭhamaṃ.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โลก โลก’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า ‘โลก’ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ สิ่งใดมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา สิ่งนี้เรียกว่า ‘โลก’ ในวินัยของพระอริยะ ดูก่อนอานนท์ อะไรเล่ามีอันแตกสลายเป็นธรรมดา ดูก่อนอานนท์ จักษุมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา รูปมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา จักษุวิญญาณมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา จักษุสัมผัสมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ก็มีอันแตกสลายเป็นธรรมดา ฯลฯ ลิ้นมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา รสมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา ชิวหาวิญญาณมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา ชิวหาสัมผัสมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย ก็มีอันแตกสลายเป็นธรรมดา ฯลฯ ใจมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา ธรรมารมณ์มีอันแตกสลายเป็นธรรมดา มโนวิญญาณมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา มโนสัมผัสมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็มีอันแตกสลายเป็นธรรมดา ดูก่อนอานนท์ สิ่งใดมีอันแตกสลายเป็นธรรมดา สิ่งนี้เรียกว่า ‘โลก’ ในวินัยของพระอริยะ

2. Suññatalokasuttaṃ

๒. สุญญตโลกสูตร

85. Atha [Pg.280] kho āyasmā ānando…pe… bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘suñño loko, suñño loko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, suñño lokoti vuccatī’’ti? ‘‘Yasmā ca kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā tasmā suñño lokoti vuccati. Kiñca, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā? Cakkhu kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā. Rūpā suññā attena vā attaniyena vā, cakkhuviññāṇaṃ suññaṃ attena vā attaniyena vā, cakkhusamphasso suñño attena vā attaniyena vā…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi suññaṃ attena vā attaniyena vā. Yasmā ca kho, ānanda, suññaṃ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccatī’’ti. Dutiyaṃ.

๘๕. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ ฯลฯ ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โลกว่างเปล่า โลกว่างเปล่า’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ จึงเรียกว่า ‘โลกว่างเปล่า’ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะว่างเปล่าจากตนหรือจากของเนื่องด้วยตน ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘โลกว่างเปล่า’ ดูก่อนอานนท์ อะไรเล่าว่างเปล่าจากตนหรือจากของเนื่องด้วยตน ดูก่อนอานนท์ จักษุว่างเปล่าจากตนหรือจากของเนื่องด้วยตน รูปว่างเปล่าจากตนหรือจากของเนื่องด้วยตน จักษุวิญญาณว่างเปล่าจากตนหรือจากของเนื่องด้วยตน จักษุสัมผัสว่างเปล่าจากตนหรือจากของเนื่องด้วยตน ฯลฯ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็ว่างเปล่าจากตนหรือจากของเนื่องด้วยตน ดูก่อนอานนท์ เพราะว่างเปล่าจากตนหรือจากของเนื่องด้วยตน ฉะนั้นจึงเรียกว่า ‘โลกว่างเปล่า’

3. Saṃkhittadhammasuttaṃ

๓. สังขิตตธรรมสูตร

86. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

๘๖. ท่านพระอานนท์นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด พระเจ้าข้า”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, ānanda, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“ดูก่อนอานนท์ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Rūpā niccā vā aniccā vā’’ti?

“รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccā, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ฯลฯ”

‘‘Cakkhuviññāṇaṃ…pe… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“จักษุวิญญาณ ฯลฯ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso [Pg.281] me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe….

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า ฯลฯ”

‘‘Jivhā niccā vā aniccā vā’’ti?

“ลิ้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccā, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ฯลฯ”

‘‘Jivhāviññāṇaṃ… jivhāsamphasso…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“ชิวหาวิญญาณ... ชิวหาสัมผัส... ฯลฯ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe….

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”...ฯลฯ...

‘‘Evaṃ passaṃ, ānanda, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati…pe… cakkhusamphassepi nibbindati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Tatiyaṃ.

“อานนท์ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุสัมผัส...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

4. Channasuttaṃ

๔. ฉันนสูตร

87. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahācundo āyasmā ca channo gijjhakūṭe pabbate viharanti. Tena kho pana samayena yena āyasmā channo ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā mahācundo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahācundaṃ etadavoca – ‘‘āyāmāvuso cunda, yenāyasmā channo tenupasaṅkamissāma gilānapucchakā’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho āyasmā mahācundo āyasmato sāriputtassa paccassosi.

๘๗. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาจุนทะ และท่านพระฉันนะ อยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระฉันนะอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระมหาจุนทะถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกะท่านพระมหาจุนทะว่า “มาเถิด ท่านจุนทะ เราจักเข้าไปเยี่ยมไข้ท่านพระฉันนะกัน” ท่านพระมหาจุนทะรับคำท่านพระสารีบุตรว่า “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ”

Atha kho āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahācundo yenāyasmā channo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdiṃsu. Nisajja kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ channaṃ etadavoca – ‘‘kacci te, āvuso channa, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti, paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo’’ti?

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะได้เข้าไปหาท่านพระฉันนะถึงที่อยู่ แล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระฉันนะว่า “ท่านฉันนะ ท่านพอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนาทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ ความทุเลาย่อมปรากฏ ความกำเริบไม่ปรากฏหรือ”

‘‘Na me, āvuso sāriputta, khamanīyaṃ na yāpanīyaṃ, bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti, abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo. Seyyathāpi, āvuso, balavā puriso tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya ; evameva kho, āvuso, adhimattā vātā muddhani ūhananti. Na me, āvuso, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ…pe… no paṭikkamo. Seyyathāpi[Pg.282], āvuso, balavā puriso daḷhena varattakkhaṇḍena sīse sīsaveṭhaṃ dadeyya; evameva kho, āvuso, adhimattā sīse sīsavedanā. Na me, āvuso, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ…pe… no paṭikkamo. Seyyathāpi, āvuso, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṃ parikanteyya; evameva kho adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Na me, āvuso, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ…pe… no paṭikkamo. Seyyathāpi, āvuso, dve balavanto purisā dubbalataraṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṃ samparitāpeyyuṃ; evameva kho, āvuso, adhimatto kāyasmiṃ ḍāho. Na me, āvuso, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ, bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti, abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo. Satthaṃ, āvuso sāriputta, āharissāmi, nāvakaṅkhāmi jīvita’’nti.

“ท่านสารีบุตร ผมทนไม่ไหว เป็นไปไม่ไหว ทุกขเวทนาของผมกำเริบหนัก ไม่ทุเลาเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ ท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเอามีดที่คมกริบมาเชือดศีรษะ ฉันใด ลมกล้าเหลือเกินก็เสียดแทงศีรษะของผม ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านผู้มีอายุ ผมทนไม่ไหว เป็นไปไม่ไหว...ฯลฯ... ความทุเลาไม่ปรากฏ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเอาเชือกหนังที่เหนียวมาขันศีรษะ ฉันใด เวทนากล้าในศีรษะของผมก็ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านผู้มีอายุ ผมทนไม่ไหว เป็นไปไม่ไหว...ฯลฯ... ความทุเลาไม่ปรากฏ เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ขยัน เอามีดแล่โคที่คมกริบมาคว้านท้อง ฉันใด ลมกล้าเหลือเกินก็บาดท้องของผม ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านผู้มีอายุ ผมทนไม่ไหว เป็นไปไม่ไหว...ฯลฯ... ความทุเลาไม่ปรากฏ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง ๒ คน จับบุรุษที่อ่อนแอกว่าที่แขนคนละข้างแล้วย่างบนหลุมถ่านเพลิง ฉันใด ความเร่าร้อนในกายของผมก็มีประมาณยิ่ง ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านผู้มีอายุ ผมทนไม่ไหว เป็นไปไม่ไหว ทุกขเวทนาของผมกำเริบหนัก ไม่ทุเลาเลย ความกำเริบปรากฏ ความทุเลาไม่ปรากฏ ท่านสารีบุตร ผมจักนำศัสตรามา ผมไม่ต้องการจะมีชีวิตอยู่”

‘‘Mā āyasmā channo satthaṃ āharesi. Yāpetāyasmā channo, yāpentaṃ mayaṃ āyasmantaṃ channaṃ icchāma. Sace āyasmato channassa natthi sappāyāni bhojanāni, ahaṃ āyasmato channassa sappāyāni bhojanāni pariyesissāmi. Sace āyasmato channassa natthi sappāyāni bhesajjāni, ahaṃ āyasmato channassa sappāyāni bhesajjāni pariyesissāmi. Sace āyasmato channassa natthi patirūpā upaṭṭhākā, ahaṃ āyasmantaṃ channaṃ upaṭṭhahissāmi. Mā āyasmā channo satthaṃ āharesi. Yāpetāyasmā channo, yāpentaṃ mayaṃ āyasmantaṃ channaṃ icchāmā’’ti.

“ท่านฉันนะ อย่าได้นำศัสตรามาเลย ขอท่านฉันนะจงเป็นอยู่ไปเถิด พวกเราปรารถนาให้ท่านฉันนะเป็นอยู่ ถ้าท่านฉันนะไม่มีโภชนะที่สบาย ผมจักแสวงหาโภชนะที่สบายให้ท่านฉันนะ ถ้าท่านฉันนะไม่มียาที่สบาย ผมจักแสวงหายาที่สบายให้ท่านฉันนะ ถ้าท่านฉันนะไม่มีอุปัฏฐากที่สมควร ผมจักอุปัฏฐากท่านฉันนะเอง ท่านฉันนะอย่าได้นำศัสตรามาเลย ขอท่านฉันนะจงเป็นอยู่ไปเถิด พวกเราปรารถนาให้ท่านฉันนะเป็นอยู่”

‘‘Na me, āvuso sāriputta, natthi sappāyāni bhojanāni; atthi me sappāyāni bhojanāni. Napi me natthi sappāyāni bhesajjāni; atthi me sappāyāni bhesajjāni. Napi me natthi patirūpā upaṭṭhākā; atthi me patirūpā upaṭṭhākā. Api ca me, āvuso, satthā pariciṇṇo dīgharattaṃ manāpeneva, no amanāpena. Etañhi, āvuso, sāvakassa patirūpaṃ yaṃ satthāraṃ paricareyya manāpeneva, no amanāpena. ‘Anupavajjaṃ channo bhikkhu satthaṃ āharissatī’ti – evametaṃ, āvuso sāriputta, dhārehī’’ti.

“ท่านสารีบุตร มิใช่ว่าผมไม่มีโภชนะที่สบาย ผมมีโภชนะที่สบายอยู่ มิใช่ว่าผมไม่มียาที่สบาย ผมมียาที่สบายอยู่ มิใช่ว่าผมไม่มีอุปัฏฐากที่สมควร ผมมีอุปัฏฐากที่สมควรอยู่ แต่ว่า ท่านผู้มีอายุ ผมได้อุปัฏฐากพระศาสดามานานโดยเป็นที่พอพระทัย มิใช่ไม่เป็นที่พอพระทัย ท่านผู้มีอายุ ข้อที่สาวกจะพึงอุปัฏฐากพระศาสดาโดยเป็นที่พอพระทัย มิใช่ไม่เป็นที่พอพระทัย นั่นแหละสมควรแก่สาวก ขอท่านจงทรงจำคำนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุชื่อฉันนะจักนำศัสตรามาอย่างไม่มีผู้จะติเตียนได้’”

‘‘Puccheyyāma [Pg.283] mayaṃ āyasmantaṃ channaṃ kañcideva desaṃ, sace āyasmā channo okāsaṃ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā’’ti. ‘‘Pucchāvuso sāriputta, sutvā vedissāmā’’ti.

ท่านพระสารีบุตรกล่าวว่า “พวกเราจะขอถามปัญหากะท่านฉันนะสักหน่อย ถ้าท่านฉันนะจะเปิดโอกาสเพื่อการตอบปัญหา” ท่านพระฉันนะตอบว่า “ท่านสารีบุตร ท่านจงถามเถิด ผมฟังแล้วจักรู้”

‘‘Cakkhuṃ, āvuso channa, cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasi…pe… jivhaṃ, āvuso channa, jivhāviññāṇaṃ jivhāviññāṇaviññātabbe dhamme ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasi…pe… manaṃ, āvuso channa, manoviññāṇaṃ manoviññāṇaviññātabbe dhamme ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasī’’ti?

“ดูก่อนฉันนะ ผู้มีอายุ ท่านย่อมตามเห็นจักษุ จักขุวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ ...ฯลฯ... ดูก่อนฉันนะ ผู้มีอายุ ท่านย่อมตามเห็นชิวหา ชิวหาวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ ...ฯลฯ... ดูก่อนฉันนะ ผู้มีอายุ ท่านย่อมตามเห็นมโน มโนวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ หรือ”

‘‘Cakkhuṃ, āvuso sāriputta, cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassāmi…pe… jivhaṃ, āvuso sāriputta, jivhāviññāṇaṃ jivhāviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassāmi…pe… manaṃ, āvuso sāriputta, manoviññāṇaṃ manoviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassāmī’’ti.

“ข้าแต่ท่านสารีบุตร ผู้มีอายุ ข้าพเจ้าย่อมตามเห็นจักษุ จักขุวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ข้าแต่ท่านสารีบุตร ผู้มีอายุ ข้าพเจ้าย่อมตามเห็นชิวหา ชิวหาวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ข้าแต่ท่านสารีบุตร ผู้มีอายุ ข้าพเจ้าย่อมตามเห็นมโน มโนวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’”

‘‘Cakkhusmiṃ, āvuso channa, cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesu kiṃ disvā kiṃ abhiññāya cakkhuṃ cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassasi… jivhāya, āvuso channa, jivhāviññāṇe jivhāviññāṇaviññātabbesu dhammesu kiṃ disvā kiṃ abhiññāya jivhaṃ jivhāviññāṇaṃ jivhāviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassasi… manasmiṃ, āvuso channa, manoviññāṇe manoviññāṇaviññātabbesu dhammesu kiṃ disvā kiṃ abhiññāya manaṃ manoviññāṇaṃ manoviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassasī’’ti?

“ดูก่อนฉันนะ ผู้มีอายุ ท่านเห็นอะไร รู้ยิ่งอะไร ในจักษุ ในจักขุวิญญาณ และในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณ จึงตามเห็นจักษุ จักขุวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ... ดูก่อนฉันนะ ผู้มีอายุ ท่านเห็นอะไร รู้ยิ่งอะไร ในชิวหา ในชิวหาวิญญาณ และในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ จึงตามเห็นชิวหา ชิวหาวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ... ดูก่อนฉันนะ ผู้มีอายุ ท่านเห็นอะไร รู้ยิ่งอะไร ในมโน ในมโนวิญญาณ และในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ จึงตามเห็นมโน มโนวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ หรือ”

‘‘Cakkhusmiṃ, āvuso sāriputta, cakkhuviññāṇe cakkhuviññāṇaviññātabbesu dhammesu nirodhaṃ disvā nirodhaṃ abhiññāya cakkhuṃ cakkhuviññāṇaṃ cakkhuviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti [Pg.284] samanupassāmi…pe… jivhāya, āvuso sāriputta, jivhāviññāṇe jivhāviññāṇaviññātabbesu dhammesu nirodhaṃ disvā nirodhaṃ abhiññāya jivhaṃ jivhāviññāṇaṃ jivhāviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassāmi…pe… manasmiṃ, āvuso sāriputta, manoviññāṇe manoviññāṇaviññātabbesu dhammesu nirodhaṃ disvā nirodhaṃ abhiññāya manaṃ manoviññāṇaṃ manoviññāṇaviññātabbe dhamme ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassāmī’’ti.

“ข้าแต่ท่านสารีบุตร ผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเห็นความดับ รู้ยิ่งความดับ ในจักษุ ในจักขุวิญญาณ และในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณ จึงตามเห็นจักษุ จักขุวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ข้าแต่ท่านสารีบุตร ผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเห็นความดับ รู้ยิ่งความดับ ในชิวหา ในชิวหาวิญญาณ และในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณ จึงตามเห็นชิวหา ชิวหาวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ข้าแต่ท่านสารีบุตร ผู้มีอายุ ข้าพเจ้าเห็นความดับ รู้ยิ่งความดับ ในมโน ในมโนวิญญาณ และในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ จึงตามเห็นมโน มโนวิญญาณ และธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’”

Evaṃ vutte, āyasmā mahācundo āyasmantaṃ channaṃ etadavoca – ‘‘tasmātiha, āvuso channa, idampi tassa bhagavato sāsanaṃ niccakappaṃ sādhukaṃ manasi kātabbaṃ – ‘nissitassa calitaṃ, anissitassa calitaṃ natthi. Calite asati passaddhi hoti. Passaddhiyā sati nati na hoti. Natiyā asati āgatigati na hoti. Āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti. Cutūpapāte asati nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’’ti.

เมื่อท่านพระฉันนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาจุนทะได้กล่าวกะท่านพระฉันนะดังนี้ว่า ‘ดูก่อนฉันนะ ผู้มีอายุ เพราะเหตุนั้นแล ท่านพึงทำไว้ในใจซึ่งคำสั่งสอนนี้ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นให้ดี ตลอดกาลเนืองนิตย์เถิดว่า “ความหวั่นไหว ย่อมมีแก่บุคคลผู้อาศัย (ตัณหาและทิฐิ) ความหวั่นไหว ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ไม่อาศัย เมื่อความหวั่นไหวไม่มี ก็มีความสงบระงับ เมื่อมีความสงบระงับ ก็ไม่มีความน้อมไป เมื่อไม่มีความน้อมไป ก็ไม่มีการมาการไป เมื่อไม่มีการมาการไป ก็ไม่มีการจุติและอุปบัติ เมื่อไม่มีการจุติและอุปบัติ โลกนี้ก็ไม่มี โลกหน้าก็ไม่มี ระหว่างแห่งโลกทั้งสองก็ไม่มี นี้แหละเป็นที่สุดแห่งทุกข์”’

Atha kho āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahācundo āyasmantaṃ channaṃ iminā ovādena ovaditvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu. Atha kho āyasmā channo acirapakkantesu tesu āyasmantesu satthaṃ āharesi.

ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะ ได้โอวาทท่านพระฉันนะด้วยโอวาทนี้แล้ว จึงลุกจากอาสนะหลีกไป ครั้งนั้น เมื่อท่านผู้มีอายุทั้งสองนั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระฉันนะก็ได้นำศัสตรามา

Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘āyasmatā, bhante, channena satthaṃ āharitaṃ. Tassa kā gati ko abhisamparāyo’’ti? ‘‘Nanu te, sāriputta, channena bhikkhunā sammukhāyeva anupavajjatā byākatā’’ti? ‘‘Atthi, bhante, pubbavijjanaṃ nāma vajjigāmo. Tatthāyasmato channassa mittakulāni suhajjakulāni upavajjakulānī’’ti. ‘‘Honti hete, sāriputta, channassa bhikkhuno mittakulāni suhajjakulāni upavajjakulāni. Na kho panāhaṃ, sāriputta, ettāvatā saupavajjoti vadāmi. Yo kho, sāriputta, tañca kāyaṃ nikkhipati, aññañca kāyaṃ upādiyati, tamahaṃ saupavajjoti vadāmi. Taṃ channassa bhikkhuno natthi. ‘Anupavajjaṃ channena bhikkhunā satthaṃ āharita’nti – evametaṃ, sāriputta, dhārehī’’ti. Catutthaṃ.

ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นท่านพระสารีบุตรนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระฉันนะได้นำศัสตรามาแล้ว คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร ฉันนะภิกษุได้พยากรณ์ความเป็นผู้ไม่ควรถูกติเตียนต่อหน้าเธอแล้วมิใช่หรือ’ ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วัชชิคาชื่อปุพพวิชชนะมีอยู่ ณ ที่นั้น ตระกูลมิตร ตระกูลสหาย ตระกูลที่ท่านพระฉันนะควรเข้าไปหา มีอยู่ในวัชชิคาชื่อปุพพวิชชนะนั้น’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนสารีบุตร ตระกูลมิตร ตระกูลสหาย ตระกูลที่ฉันนะภิกษุควรเข้าไปหา มีอยู่จริง แต่เราหาได้กล่าวว่า ภิกษุเป็นผู้ควรถูกติเตียนด้วยเหตุเพียงเท่านี้ไม่ ดูก่อนสารีบุตร ผู้ใดแล ทอดทิ้งกายนี้ และยึดมั่นกายอื่น เรากล่าวผู้นั้นว่าเป็นผู้ควรถูกติเตียน การยึดมั่นกายอื่นนั้น ไม่มีแก่ฉันนะภิกษุ ดูก่อนสารีบุตร ฉันนะภิกษุเป็นผู้ไม่ควรถูกติเตียน ได้นำศัสตรามาแล้ว เธอจงทรงจำความข้อนี้ไว้อย่างนี้เถิด’ จบ สูตรที่ ๔

5. Puṇṇasuttaṃ

๕. ปุณณสูตรที่ ๕

88. Atha [Pg.285] kho āyasmā puṇṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā puṇṇo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

๘๘. ครั้งนั้น ท่านพระปุณณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ...ฯลฯ... ครั้นท่านพระปุณณะนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้สดับธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้หลีกออกอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด’

‘‘Santi kho, puṇṇa, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. ‘Nandisamudayā dukkhasamudayo, puṇṇā’ti vadāmi…pe… santi kho, puṇṇa, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi kho, puṇṇa, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjati nandī. ‘Nandisamudayā dukkhasamudayo, puṇṇā’ti vadāmi.

“ดูก่อนปุณณะ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก เกี่ยวเนื่องด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล. ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น. เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น. เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนปุณณะ เพราะนันทิเป็นสมุทัย ทุกข์จึงเป็นสมุทัย’...ฯลฯ... ดูก่อนปุณณะ รสทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยลิ้น...ฯลฯ... ดูก่อนปุณณะ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก เกี่ยวเนื่องด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล. ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น. เมื่อภิกษุนั้นเพลิดเพลิน กล่าวสรรเสริญ สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น นันทิย่อมเกิดขึ้น. เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนปุณณะ เพราะนันทิเป็นสมุทัย ทุกข์จึงเป็นสมุทัย’”

‘‘Santi kho, puṇṇa, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati, tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato nirujjhati nandī. ‘Nandinirodhā dukkhanirodho, puṇṇā’ti vadāmi…pe… santi kho, puṇṇa, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati, tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato nirujjhati nandī. ‘Nandinirodhā dukkhanirodho, puṇṇā’ti vadāmi.

“ดูก่อนปุณณะ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก เกี่ยวเนื่องด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล. ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น, เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งรูปนั้น นันทิย่อมดับ. เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนปุณณะ เพราะนันทิเป็นนิโรธ ทุกข์จึงเป็นนิโรธ’...ฯลฯ... ดูก่อนปุณณะ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งได้ด้วยใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก เกี่ยวเนื่องด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล. ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น, เมื่อภิกษุนั้นไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ ไม่สยบอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น นันทิย่อมดับ. เรากล่าวว่า ‘ดูก่อนปุณณะ เพราะนันทิเป็นนิโรธ ทุกข์จึงเป็นนิโรธ’”

‘‘Iminā tvaṃ, puṇṇa, mayā saṃkhittena ovādena ovadito katamasmiṃ janapade viharissasī’’ti? ‘‘Atthi, bhante, sunāparanto nāma janapado, tatthāhaṃ viharissāmī’’ti.

“ดูก่อนปุณณะ เธออันเรากล่าวสอนแล้วด้วยโอวาทโดยย่อนี้ จักอยู่ในชนบทไหน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีชนบทชื่อสุนาปรันตะ ข้าพระองค์จักอยู่ในที่นั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Caṇḍā kho, puṇṇa, sunāparantakā manussā; pharusā kho, puṇṇa, sunāparantakā manussā. Sace taṃ, puṇṇa, sunāparantakā manussā akkosissanti paribhāsissanti, tatra te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti?

“ดูก่อนปุณณะ พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทดุร้ายนักแล, ดูก่อนปุณณะ พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทหยาบคายนักแล. ดูก่อนปุณณะ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักด่า จักบริภาษเธอ, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร”

‘‘Sace maṃ, bhante, sunāparantakā [Pg.286] manussā akkosissanti paribhāsissanti, tatra me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime pāṇinā pahāraṃ dentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักด่า จักบริภาษข้าพระองค์, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่พวกเขายังไม่ประหารเราด้วยฝ่ามือ’ ดังนี้. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace pana te, puṇṇa, sunāparantakā manussā pāṇinā pahāraṃ dassanti, tatra pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti?

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารเธอด้วยฝ่ามือ, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร”

‘‘Sace me, bhante, sunāparantakā manussā pāṇinā pahāraṃ dassanti, tatra me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime leḍḍunā pahāraṃ dentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารข้าพระองค์ด้วยฝ่ามือ, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่พวกเขายังไม่ประหารเราด้วยก้อนดิน’ ดังนี้. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace pana te, puṇṇa, sunāparantakā manussā leḍḍunā pahāraṃ dassanti, tatra pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti?

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารเธอด้วยก้อนดิน, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร”

‘‘Sace me, bhante, sunāparantakā manussā leḍḍunā pahāraṃ dassanti, tatra me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime daṇḍena pahāraṃ dentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารข้าพระองค์ด้วยก้อนดิน, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่พวกเขายังไม่ประหารเราด้วยท่อนไม้’ ดังนี้. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace pana puṇṇa, sunāparantakā manussā daṇḍena pahāraṃ dassanti, tatra pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti?

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารเธอด้วยท่อนไม้, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร”

‘‘Sace me, bhante, sunāparantakā manussā daṇḍena pahāraṃ dassanti, tatra me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ me nayime satthena pahāraṃ dentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารข้าพระองค์ด้วยท่อนไม้, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่พวกเขายังไม่ประหารเราด้วยศาสตรา’ ดังนี้. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace pana te, puṇṇa, sunāparantakā manussā satthena pahāraṃ dassanti, tatra pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti?

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารเธอด้วยศาสตรา, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร”

‘‘Sace me, bhante, sunāparantakā manussā satthena pahāraṃ dassanti, tatra me evaṃ bhavissati – ‘bhaddakā vatime sunāparantakā manussā, subhaddakā vatime sunāparantakā manussā, yaṃ maṃ nayime tiṇhena satthena jīvitā voropentī’ti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักประหารข้าพระองค์ด้วยศาสตรา, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีหนอ, พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทเหล่านี้ดีจริงหนอ, ที่พวกเขายังไม่ปลงเราจากชีวิตด้วยศาสตราอันคม’ ดังนี้. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sace [Pg.287] pana taṃ, puṇṇa, sunāparantakā manussā tiṇhena satthena jīvitā voropessanti, tatra pana te, puṇṇa, kinti bhavissatī’’ti?

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักปลงเธอจากชีวิตด้วยศาสตราอันคม, ในเรื่องนั้น เธอจักมีความคิดอย่างไร”

‘‘Sace maṃ, bhante, sunāparantakā manussā tiṇhena satthena jīvitā voropessanti, tatra me evaṃ bhavissati – ‘santi kho tassa bhagavato sāvakā kāyena ca jīvitena ca aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā satthahārakaṃ pariyesanti, taṃ me idaṃ apariyiṭṭhaññeva satthahārakaṃ laddha’nti. Evamettha, bhagavā, bhavissati; evamettha, sugata, bhavissatī’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักปลงข้าพระองค์จากชีวิตด้วยศาสตราอันคม, ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘มีอยู่แล เหล่าสาวกของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้อึดอัด ระอา เกลียดชังด้วยกายและชีวิต ย่อมแสวงหาศาสตราที่นำมาซึ่งความตาย, ศาสตราที่นำมาซึ่งความตายนั้น เราได้แล้วโดยไม่ต้องแสวงหาเลย’ ดังนี้. ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้, ข้าแต่พระสุคต ในเรื่องนั้น ข้าพระองค์จักมีความคิดอย่างนี้ พระเจ้าข้า”

‘‘Sādhu sādhu, puṇṇa! Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapade vatthuṃ. Yassa dāni tvaṃ, puṇṇa, kālaṃ maññasī’’ti.

“ดีละ ดีละ ปุณณะ เธอประกอบด้วยทมะและอุปสมะนี้ จักสามารถอยู่ในสุนาปรันตชนบทได้แล. ดูก่อนปุณณะ บัดนี้ เธอจงสำคัญกาลอันควรเถิด”

Atha kho āyasmā puṇṇo bhagavato vacanaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya yena sunāparanto janapado tena cārikaṃ pakkāmi. Anupubbena cārikaṃ caramāno yena sunāparanto janapado tadavasari. Tatra sudaṃ āyasmā puṇṇo sunāparantasmiṃ janapade viharati. Atha kho āyasmā puṇṇo tenevantaravassena pañcamattāni upāsakasatāni paṭivedesi. Tenevantaravassena pañcamattāni upāsikāsatāni paṭivedesi. Tenevantaravassena tisso vijjā sacchākāsi. Tenevantaravassena parinibbāyi.

ครั้งนั้น ท่านพระปุณณะชื่นชมยินดีพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ เก็บเสนาสนะ ถือบาตรและจีวรหลีกจาริกไปทางสุนารันตชนบท เมื่อจาริกไปโดยลำดับ ก็ได้บรรลุถึงสุนารันตชนบทแล้ว ท่านพระปุณณะอยู่ในสุนารันตชนบทนั้นแล ก็โดยสมัยพรรษานั้นเอง ท่านพระปุณณะได้ทำให้อุบาสกประมาณ ๕๐๐ คนรู้แจ้งธรรม ได้ทำให้อุบาสิกาประมาณ ๕๐๐ คนรู้แจ้งธรรม ได้ทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓ และได้ปรินิพพานในพรรษานั้นนั่นเอง

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu…pe… ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘yo so, bhante, puṇṇo nāma kulaputto bhagavatā saṃkhittena ovādena ovadito, so kālaṅkato. Tassa kā gati ko abhisamparāyo’’ti?

ครั้งนั้น ภิกษุหลายรูปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ...ครั้นภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุลบุตรชื่อปุณณะที่พระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนด้วยพระโอวาทโดยย่อ ได้ทำกาละเสียแล้ว คติของเธอเป็นอย่างไร สัมปรายภพของเธอเป็นอย่างไร’

‘‘Paṇḍito, bhikkhave, puṇṇo kulaputto, paccapādi dhammassānudhammaṃ, na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesi. Parinibbuto, bhikkhave, puṇṇo kulaputto’’ti. Pañcamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ปุณณกุลบุตรเป็นบัณฑิต ได้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม และไม่เคยเบียดเบียนเราเพราะเหตุแห่งธรรมเลย ภิกษุทั้งหลาย ปุณณกุลบุตรปรินิพพานแล้ว

6. Bāhiyasuttaṃ

๖. พาหิยสูตร

89. Atha [Pg.288] kho āyasmā bāhiyo yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā bāhiyo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

๘๙. ครั้งนั้น ท่านพระพาหิยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ...ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระพาหิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้เดียวหลีกออก ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่เถิด’

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bāhiya, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

พาหิยะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Rūpā niccā vā aniccā vā’’ti?

รูปทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccā, bhante’’…pe… cakkhuviññāṇaṃ…pe… cakkhusamphasso…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า...ฯลฯ...จักษุวิญญาณ...ฯลฯ...จักษุสัมผัส...ฯลฯ...แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้นั้นก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Evaṃ passaṃ, bāhiya, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

พาหิยะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส...ฯลฯ...ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

Atha kho āyasmā bāhiyo bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho āyasmā bāhiyo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā bāhiyo arahataṃ ahosīti. Chaṭṭhaṃ.

ครั้งนั้น ท่านพระพาหิยะชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหลีกไป ครั้งนั้น ท่านพระพาหิยะหลีกออกไปผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ และท่านพระพาหิยะก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย

7. Paṭhamaejāsuttaṃ

๗. ปฐมเอชาสูตร

90. ‘‘Ejā[Pg.289], bhikkhave, rogo, ejā gaṇḍo, ejā sallaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, tathāgato anejo viharati vītasallo. Tasmātiha, bhikkhave, bhikkhu cepi ākaṅkheyya ‘anejo vihareyyaṃ vītasallo’ti, cakkhuṃ na maññeyya, cakkhusmiṃ na maññeyya, cakkhuto na maññeyya, cakkhu meti na maññeyya; rūpe na maññeyya, rūpesu na maññeyya, rūpato na maññeyya, rūpā meti na maññeyya; cakkhuviññāṇaṃ na maññeyya, cakkhuviññāṇasmiṃ na maññeyya, cakkhuviññāṇato na maññeyya, cakkhuviññāṇaṃ meti na maññeyya; cakkhusamphassaṃ na maññeyya, cakkhusamphassasmiṃ na maññeyya, cakkhusamphassato na maññeyya, cakkhusamphasso meti na maññeyya. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññeyya, tasmimpi na maññeyya, tatopi na maññeyya, taṃ meti na maññeyya.

๙๐. ภิกษุทั้งหลาย ความหวั่นไหวเป็นโรค ความหวั่นไหวเป็นฝี ความหวั่นไหวเป็นลูกศร ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ตถาคตจึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว มีลูกศรถอนแล้วอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้ไม่หวั่นไหว มีลูกศรถอนแล้วอยู่’ ก็ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจักษุ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในจักษุ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากจักษุ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘จักษุของเรา’ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายรูป ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในรูป ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากรูป ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘รูปของเรา’ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจักษุวิญญาณ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในจักษุวิญญาณ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากจักษุวิญญาณ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘จักษุวิญญาณของเรา’ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจักษุสัมผัส ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในจักษุสัมผัส ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากจักษุสัมผัส ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘จักษุสัมผัสของเรา’ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้นั้นก็ไม่พึงสำคัญมั่นหมาย ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นของเรา’

‘‘Sotaṃ na maññeyya…pe… ghānaṃ na maññeyya…pe… jivhaṃ na maññeyya, jivhāya na maññeyya, jivhāto na maññeyya, jivhā meti na maññeyya; rase na maññeyya…pe… jivhāviññāṇaṃ na maññeyya…pe… jivhāsamphassaṃ na maññeyya…pe… yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññeyya, tasmimpi na maññeyya, tatopi na maññeyya, taṃ meti na maññeyya.

ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในโสต...ฯลฯ... ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในฆานะ...ฯลฯ... ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในชิวหา ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในชิวหา ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากชิวหา ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘ชิวหาเป็นของเรา’ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในรส...ฯลฯ... ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในชิวหาวิญญาณ...ฯลฯ... ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในชิวหาสัมผัส...ฯลฯ... เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่พึงสำคัญมั่นหมาย ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นเป็นของเรา’

‘‘Kāyaṃ na maññeyya…pe… manaṃ na maññeyya, manasmiṃ na maññeyya, manato na maññeyya, mano meti na maññeyya; dhamme na maññeyya…pe… mano viññāṇaṃ…pe… manosamphassaṃ…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññeyya, tasmimpi na maññeyya, tatopi na maññeyya, taṃ meti na maññeyya; sabbaṃ na maññeyya, sabbasmiṃ na maññeyya, sabbato na maññeyya, sabbaṃ meti na maññeyya.

ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในกาย...ฯลฯ... ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในใจ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในใจ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากใจ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘ใจเป็นของเรา’ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในธรรมารมณ์...ฯลฯ... ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในมโนวิญญาณ...ฯลฯ... ในมโนสัมผัส...ฯลฯ... เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่พึงสำคัญมั่นหมาย ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นเป็นของเรา’ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในสิ่งทั้งปวง ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในสิ่งทั้งปวง ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากสิ่งทั้งปวง ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งทั้งปวงเป็นของเรา’

‘‘So evaṃ amaññamāno na kiñcipi loke upādiyati. Anupādiyaṃ na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

ภิกษุนั้นเมื่อไม่สำคัญมั่นหมายอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้แล จบสูตรที่ ๗

8. Dutiyaejāsuttaṃ

๘. ทุติยเอชาสูตรที่ ๘

91. ‘‘Ejā[Pg.290], bhikkhave, rogo, ejā gaṇḍo, ejā sallaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, tathāgato anejo viharati vītasallo. Tasmātiha, bhikkhave, bhikkhu cepi ākaṅkheyya ‘anejo vihareyyaṃ vītasallo’ti, cakkhuṃ na maññeyya, cakkhusmiṃ na maññeyya, cakkhuto na maññeyya, cakkhu meti na maññeyya; rūpe na maññeyya… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphassaṃ… yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññeyya, tasmimpi na maññeyya, tatopi na maññeyya, taṃ meti na maññeyya. Yañhi, bhikkhave, maññati, yasmiṃ maññati, yato maññati, yaṃ meti maññati, tato taṃ hoti aññathā. Aññathābhāvī bhavasatto loko bhavameva abhinandati…pe….

๙๑. “ภิกษุทั้งหลาย ความหวั่นไหวเป็นโรค ความหวั่นไหวเป็นฝี ความหวั่นไหวเป็นลูกศร ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น ตถาคตจึงไม่มีความหวั่นไหว ไม่มีลูกศรอยู่ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น หากภิกษุพึงหวังว่า ‘เราพึงเป็นผู้ไม่มีความหวั่นไหว ไม่มีลูกศรอยู่เถิด’ ก็ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในจักษุ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในจักษุ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากจักษุ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘จักษุเป็นของเรา’ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในรูป... ในจักษุวิญญาณ... ในจักษุสัมผัส... เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่พึงสำคัญมั่นหมาย ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นเป็นของเรา’ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งใด สำคัญมั่นหมายในสิ่งใด สำคัญมั่นหมายจากสิ่งใด สำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งใดเป็นของเรา’ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญมั่นหมายนั้น สัตว์โลกผู้ติดอยู่ในภพ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ย่อมเพลิดเพลินภพนั้นแล...ฯลฯ...

‘‘Jivhaṃ na maññeyya, jivhāya na maññeyya, jivhāto na maññeyya, jivhā meti na maññeyya; rase na maññeyya… jivhāviññāṇaṃ… jivhāsamphassaṃ… yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññeyya, tasmimpi na maññeyya, tatopi na maññeyya, taṃ meti na maññeyya. Yañhi, bhikkhave, maññati, yasmiṃ maññati, yato maññati, yaṃ meti maññati, tato taṃ hoti aññathā. Aññathābhāvī bhavasatto loko bhavameva abhinandati…pe….

“ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในชิวหา ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในชิวหา ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากชิวหา ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘ชิวหาเป็นของเรา’ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในรส... ในชิวหาวิญญาณ... ในชิวหาสัมผัส... เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่พึงสำคัญมั่นหมาย ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นเป็นของเรา’ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งใด สำคัญมั่นหมายในสิ่งใด สำคัญมั่นหมายจากสิ่งใด สำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งใดเป็นของเรา’ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญมั่นหมายนั้น สัตว์โลกผู้ติดอยู่ในภพ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ย่อมเพลิดเพลินภพนั้นแล...ฯลฯ...

‘‘Manaṃ na maññeyya, manasmiṃ na maññeyya, manato na maññeyya, mano meti na maññeyya… manoviññāṇaṃ… manosamphassaṃ… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na maññeyya, tasmimpi na maññeyya, tatopi na maññeyya, taṃ meti na maññeyya. Yañhi, bhikkhave, maññati, yasmiṃ maññati, yato maññati, yaṃ meti maññati, tato taṃ hoti aññathā. Aññathābhāvī bhavasatto loko bhavameva abhinandati.

“ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในใจ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในใจ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากใจ ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘ใจเป็นของเรา’... ในมโนวิญญาณ... ในมโนสัมผัส... เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่พึงสำคัญมั่นหมาย ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากเวทนานั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘เวทนานั้นเป็นของเรา’ ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมสำคัญมั่นหมายสิ่งใด สำคัญมั่นหมายในสิ่งใด สำคัญมั่นหมายจากสิ่งใด สำคัญมั่นหมายว่า ‘สิ่งใดเป็นของเรา’ สิ่งนั้นย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากที่สำคัญมั่นหมายนั้น สัตว์โลกผู้ติดอยู่ในภพ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ย่อมเพลิดเพลินภพนั้นแล

‘‘Yāvatā, bhikkhave, khandhadhātuāyatanā tampi na maññeyya, tasmimpi na maññeyya, tatopi na maññeyya, taṃ meti na maññeyya. So evaṃ amaññamāno na kiñci loke upādiyati. Anupādiyaṃ na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ขันธ์ ธาตุ และอายตนะมีประมาณเท่าใด แม้ขันธ์ ธาตุ และอายตนะนั้นก็ไม่พึงสำคัญมั่นหมาย ไม่พึงสำคัญมั่นหมายในขันธ์ ธาตุ และอายตนะนั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายจากขันธ์ ธาตุ และอายตนะนั้น ไม่พึงสำคัญมั่นหมายว่า ‘ขันธ์ ธาตุ และอายตนะนั้นเป็นของเรา’ ภิกษุนั้นเมื่อไม่สำคัญมั่นหมายอยู่อย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมปรินิพพานเฉพาะตน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. Paṭhamadvayasuttaṃ

๙. ปฐมทวยสูตรที่ ๙

92. ‘‘Dvayaṃ [Pg.291] vo, bhikkhave, desessāmi. Taṃ suṇātha. Kiñca, bhikkhave, dvayaṃ? Cakkhuñceva rūpā ca, sotañceva saddā ca, ghānañceva gandhā ca, jivhā ceva rasā ca, kāyo ceva phoṭṭhabbā ca, mano ceva dhammā ca – idaṃ vuccati, bhikkhave, dvayaṃ.

๙๒. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมะที่เป็นคู่แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมะที่เป็นคู่นั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมะที่เป็นคู่เป็นไฉน คือ จักษุและรูป โสตและเสียง ฆานะและกลิ่น ชิวหาและรส กายและโผฏฐัพพะ มโนและธรรมารมณ์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ธรรมะที่เป็นคู่

‘‘Yo, bhikkhave, evaṃ vadeyya – ‘ahametaṃ dvayaṃ paccakkhāya aññaṃ dvayaṃ paññapessāmī’ti, tassa vācāvatthukamevassa. Puṭṭho ca na sampāyeyya. Uttariñca vighātaṃ āpajjeyya. Taṃ kissa hetu? Yathā taṃ, bhikkhave, avisayasmi’’nti. Navamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราปฏิเสธธรรมะที่เป็นคู่นี้แล้ว จักบัญญัติธรรมะที่เป็นคู่อื่น’ คำพูดของผู้นั้นพึงเป็นเพียงวัตถุแห่งคำพูดเท่านั้น และเมื่อถูกถาม ก็ย่อมไม่สามารถตอบได้ ยิ่งกว่านั้น พึงถึงความลำบาก ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ใช่วิสัย ดังนี้แล จบสูตรที่ ๙

10. Dutiyadvayasuttaṃ

๑๐. ทุติยทวยสูตรที่ ๑๐

93. ‘‘Dvayaṃ, bhikkhave, paṭicca viññāṇaṃ sambhoti. Kathañca, bhikkhave, dvayaṃ paṭicca viññāṇaṃ sambhoti? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Cakkhu aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Rūpā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino. Itthetaṃ dvayaṃ calañceva byathañca aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Cakkhuviññāṇaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Yopi hetu yopi paccayo cakkhuviññāṇassa uppādāya, sopi hetu sopi paccayo anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Aniccaṃ kho pana, bhikkhave, paccayaṃ paṭicca uppannaṃ cakkhuviññāṇaṃ kuto niccaṃ bhavissati! Yā kho, bhikkhave, imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ saṅgati sannipāto samavāyo, ayaṃ vuccati cakkhusamphasso. Cakkhusamphassopi anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Yopi hetu yopi paccayo cakkhusamphassassa uppādāya, sopi hetu sopi paccayo anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Aniccaṃ kho pana, bhikkhave, paccayaṃ paṭicca uppanno cakkhusamphasso kuto nicco bhavissati! Phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho ceteti, phuṭṭho sañjānāti. Itthetepi dhammā calā ceva byathā ca aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino. Sotaṃ…pe….

๙๓. ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยธรรม ๒ อย่าง ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยธรรม ๒ อย่าง เป็นอย่างไร คือ จักขุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป จักษุไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา รูปทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ธรรม ๒ อย่างนี้ ทั้งหวั่นไหว ทั้งเป็นทุกข์ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา จักขุวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ แม้เหตุนั้น แม้ปัจจัยนั้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ก็จักขุวิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ความประจวบ ความประชุม ความพร้อมเพรียงแห่งธรรม ๓ ประการนี้เรียกว่า จักขุสัมผัส แม้จักขุสัมผัสก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักขุสัมผัส แม้เหตุนั้น แม้ปัจจัยนั้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ก็จักขุสัมผัสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมเสวยอารมณ์เพราะผัสสะเป็นปัจจัย ย่อมคิดเพราะผัสสะเป็นปัจจัย ย่อมจำได้หมายรู้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ธรรมเหล่านี้ก็ทั้งหวั่นไหว ทั้งเป็นทุกข์ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา โสตะ...ฯลฯ...

‘‘Jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ. Jivhā aniccā vipariṇāmī aññathābhāvī. Rasā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino. Itthetaṃ dvayaṃ calañceva byathañca aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Jivhāviññāṇaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Yopi hetu yopi paccayo jivhāviññāṇassa uppādāya[Pg.292], sopi hetu sopi paccayo anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Aniccaṃ kho pana, bhikkhave, paccayaṃ paṭicca uppannaṃ jivhāviññāṇaṃ, kuto niccaṃ bhavissati! Yā kho, bhikkhave, imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ saṅgati sannipāto samavāyo, ayaṃ vuccati jivhāsamphasso. Jivhāsamphassopi anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Yopi hetu yopi paccayo jivhāsamphassassa uppādāya, sopi hetu sopi paccayo anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Aniccaṃ kho pana, bhikkhave, paccayaṃ paṭicca uppanno jivhāsamphasso, kuto nicco bhavissati! Phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho ceteti, phuṭṭho sañjānāti. Itthetepi dhammā calā ceva byathā ca aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino. Kāyaṃ…pe….

ชิวหาวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยชิวหาและรส ชิวหาไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา รสทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ธรรม ๒ อย่างนี้ ทั้งหวั่นไหว ทั้งเป็นทุกข์ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ชิวหาวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งชิวหาวิญญาณ แม้เหตุนั้น แม้ปัจจัยนั้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ก็ชิวหาวิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ความประจวบ ความประชุม ความพร้อมเพรียงแห่งธรรม ๓ ประการนี้เรียกว่า ชิวหาสัมผัส แม้ชิวหาสัมผัสก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งชิวหาสัมผัส แม้เหตุนั้น แม้ปัจจัยนั้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ก็ชิวหาสัมผัสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมเสวยอารมณ์เพราะผัสสะเป็นปัจจัย ย่อมคิดเพราะผัสสะเป็นปัจจัย ย่อมจำได้หมายรู้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ธรรมเหล่านี้ก็ทั้งหวั่นไหว ทั้งเป็นทุกข์ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา กาย...ฯลฯ...

‘‘Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. Mano anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Dhammā aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino. Itthetaṃ dvayaṃ calañceva byathañca aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Manoviññāṇaṃ aniccaṃ vipariṇāmi aññathābhāvi. Yopi hetu yopi paccayo manoviññāṇassa uppādāya, sopi hetu sopi paccayo anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Aniccaṃ kho pana, bhikkhave, paccayaṃ paṭicca uppannaṃ manoviññāṇaṃ, kuto niccaṃ bhavissati! Yā kho, bhikkhave, imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ saṅgati sannipāto samavāyo, ayaṃ vuccati manosamphasso. Manosamphassopi anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Yopi hetu yopi paccayo manosamphassassa uppādāya, sopi hetu sopi paccayo anicco vipariṇāmī aññathābhāvī. Aniccaṃ kho pana, bhikkhave, paccayaṃ paṭicca uppanno manosamphasso, kuto nicco bhavissati! Phuṭṭho, bhikkhave, vedeti, phuṭṭho ceteti, phuṭṭho sañjānāti. Itthetepi dhammā calā ceva byathā ca aniccā vipariṇāmino aññathābhāvino. Evaṃ kho, bhikkhave, dvayaṃ paṭicca viññāṇaṃ sambhotī’’ti. Dasamaṃ.

มโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนและธรรมารมณ์ มโนไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ธรรม ๒ อย่างนี้ ทั้งหวั่นไหว ทั้งเป็นทุกข์ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา มโนวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งมโนวิญญาณ แม้เหตุนั้น แม้ปัจจัยนั้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ก็มโนวิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ความประจวบ ความประชุม ความพร้อมเพรียงแห่งธรรม ๓ ประการนี้เรียกว่า มโนสัมผัส แม้มโนสัมผัสก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา แม้เหตุ แม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งมโนสัมผัส แม้เหตุนั้น แม้ปัจจัยนั้นก็ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย ก็มโนสัมผัสที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมเสวยอารมณ์เพราะผัสสะเป็นปัจจัย ย่อมคิดเพราะผัสสะเป็นปัจจัย ย่อมจำได้หมายรู้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ธรรมเหล่านี้ก็ทั้งหวั่นไหว ทั้งเป็นทุกข์ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่นเป็นธรรมดา ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยธรรม ๒ อย่าง เป็นอย่างนี้แล

Channavaggo navamo.

ฉันนวรรคที่ ๙

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Palokasuññā saṃkhittaṃ, channo puṇṇo ca bāhiyo;

Ejena ca duve vuttā, dvayehi apare duveti.

ปโลกสูตร สุญญตโลกสูตร สังขิตตสูตร ฉันนสูตร ปุณณสูตร พาหิยสูตร และอีก ๒ สูตรที่ตรัสไว้โดยเอชา และอีก ๒ สูตรที่ตรัสไว้โดยธรรม ๒ อย่าง

10. Saḷavaggo

๑๐. สฬวรรค

1. Adantaaguttasuttaṃ

๑. อทันตอคุตตสูตร

94. Sāvatthinidānaṃ[Pg.293]. ‘‘Chayime, bhikkhave, phassāyatanā adantā aguttā arakkhitā asaṃvutā dukkhādhivāhā honti. Katame cha? Cakkhu, bhikkhave, phassāyatanaṃ adantaṃ aguttaṃ arakkhitaṃ asaṃvutaṃ dukkhādhivāhaṃ hoti…pe… jivhā, bhikkhave, phassāyatanaṃ adantaṃ aguttaṃ arakkhitaṃ asaṃvutaṃ dukkhādhivāhaṃ hoti…pe… mano, bhikkhave, phassāyatanaṃ adantaṃ aguttaṃ arakkhitaṃ asaṃvutaṃ dukkhādhivāhaṃ hoti. Ime kho, bhikkhave, cha phassāyatanā adantā aguttā arakkhitā asaṃvutā dukkhādhivāhā honti’’.

๙๔. ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้ ที่ไม่ได้ฝึก ไม่ได้คุ้มครอง ไม่ได้รักษา ไม่ได้สำรวม ย่อมนำทุกข์มาให้ ผัสสายตนะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นผัสสายตนะ ที่ไม่ได้ฝึก ไม่ได้คุ้มครอง ไม่ได้รักษา ไม่ได้สำรวม ย่อมนำทุกข์มาให้...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ชิวหาเป็นผัสสายตนะ ที่ไม่ได้ฝึก ไม่ได้คุ้มครอง ไม่ได้รักษา ไม่ได้สำรวม ย่อมนำทุกข์มาให้...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย มโนเป็นผัสสายตนะ ที่ไม่ได้ฝึก ไม่ได้คุ้มครอง ไม่ได้รักษา ไม่ได้สำรวม ย่อมนำทุกข์มาให้ ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แล ที่ไม่ได้ฝึก ไม่ได้คุ้มครอง ไม่ได้รักษา ไม่ได้สำรวม ย่อมนำทุกข์มาให้

‘‘Chayime, bhikkhave, phassāyatanā sudantā suguttā surakkhitā susaṃvutā sukhādhivāhā honti. Katame cha? Cakkhu, bhikkhave, phassāyatanaṃ sudantaṃ suguttaṃ surakkhitaṃ susaṃvutaṃ sukhādhivāhaṃ hoti…pe… jivhā, bhikkhave, phassāyatanaṃ sudantaṃ suguttaṃ surakkhitaṃ susaṃvutaṃ sukhādhivāhaṃ hoti…pe… mano, bhikkhave, phassāyatanaṃ sudantaṃ suguttaṃ surakkhitaṃ susaṃvutaṃ sukhādhivāhaṃ hoti. Ime kho, bhikkhave, cha phassāyatanā sudantā suguttā surakkhitā susaṃvutā sukhādhivāhā hontī’’ti. Idamavoca bhagavā…pe… etadavoca satthā –

“ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้ ที่บุคคลฝึกดีแล้ว คุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมาให้ ผัสสายตนะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย จักขุผัสสายตนะ ที่บุคคลฝึกดีแล้ว คุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมาให้...ฯลฯ... ชิวหาผัสสายตนะ...ฯลฯ... มโนผัสสายตนะ ที่บุคคลฝึกดีแล้ว คุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมาให้ ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แล ที่บุคคลฝึกดีแล้ว คุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมาให้” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้...ฯลฯ... พระศาสดาได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

‘‘Saḷeva phassāyatanāni bhikkhavo,Asaṃvuto yattha dukkhaṃ nigacchati;

Tesañca ye saṃvaraṇaṃ avedisuṃ,Saddhādutiyā viharantānavassutā.

“ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะมี ๖ อย่าง ผู้ไม่สำรวมในผัสสายตนะนั้น ย่อมได้รับทุกข์ ส่วนผู้ใดรู้ความสำรวมในผัสสายตนะเหล่านั้น มีศรัทธาเป็นเพื่อนสอง ย่อมอยู่เป็นผู้ไม่มีอาสวะ

‘‘Disvāna rūpāni manoramāni,Athopi disvāna amanoramāni;

Manorame rāgapathaṃ vinodaye,Na cāppiyaṃ meti manaṃ padosaye.

บุคคลเห็นรูปที่น่าพอใจ หรือเห็นรูปที่ไม่น่าพอใจก็ตาม พึงบรรเทาทางแห่งราคะในรูปที่น่าพอใจ และไม่พึงประทุษร้ายจิตว่า ‘รูปนี้ไม่เป็นที่รักของเรา’

‘‘Saddañca sutvā dubhayaṃ piyāppiyaṃ,Piyamhi sadde na samucchito siyā;

Athoppiye dosagataṃ vinodaye,Na cāppiyaṃ meti manaṃ padosaye.

บุคคลฟังเสียงทั้งสอง คือ ที่น่ารักและไม่น่ารักแล้ว ไม่พึงกำหนัดในเสียงที่น่ารัก พึงบรรเทาความโกรธในเสียงที่ไม่น่ารัก และไม่พึงประทุษร้ายจิตว่า ‘เสียงนี้ไม่เป็นที่รักของเรา’

‘‘Gandhañca [Pg.294] ghatvā surabhiṃ manoramaṃ,Athopi ghatvā asuciṃ akantiyaṃ;

Akantiyasmiṃ paṭighaṃ vinodaye,Chandānunīto na ca kantiye siyā.

บุคคลดมกลิ่นที่หอมน่าพอใจ หรือดมกลิ่นที่ไม่สะอาดไม่น่าปรารถนาแล้ว พึงบรรเทาความขัดเคืองในกลิ่นที่ไม่น่าปรารถนา และไม่พึงเป็นผู้ที่ฉันทะนำไปในกลิ่นที่น่าปรารถนา

‘‘Rasañca bhotvāna asāditañca sāduṃ,Athopi bhotvāna asādumekadā;

Sāduṃ rasaṃ nājjhosāya bhuñje,Virodhamāsādusu nopadaṃsaye.

บุคคลบริโภครสที่อร่อยและไม่อร่อย หรือบางครั้งบริโภครสที่ไม่อร่อยแล้ว ไม่พึงบริโภครสที่อร่อยด้วยความสยบมัวเมา และไม่พึงแสดงความขัดเคืองในรสที่ไม่อร่อย

‘‘Phassena phuṭṭho na sukhena majje,Dukkhena phuṭṭhopi na sampavedhe;

Phassadvayaṃ sukhadukkhe upekkhe,Anānuruddho aviruddha kenaci.

บุคคลถูกสัมผัสที่นำสุขมาให้ ก็ไม่พึงมัวเมา ถูกสัมผัสที่นำทุกข์มาให้ ก็ไม่พึงหวั่นไหว พึงวางเฉยในสัมผัสทั้งสอง คือ สุขและทุกข์ ไม่ยินดี ไม่ยินร้ายในสิ่งใด

‘‘Papañcasaññā itarītarā narā,Papañcayantā upayanti saññino;

Manomayaṃ gehasitañca sabbaṃ,Panujja nekkhammasitaṃ irīyati.

นรชนผู้มีสัญญาต่างๆ ย่อมเข้าถึงสัญญาอันเป็นเครื่องเนิ่นช้า เพราะการทำให้เนิ่นช้า บัณฑิตพึงบรรเทาธรรมอันสำเร็จด้วยใจทั้งหมดที่อาศัยเรือน แล้วประพฤติธรรมที่อาศัยเนกขัมมะ

‘‘Evaṃ mano chassu yadā subhāvito,Phuṭṭhassa cittaṃ na vikampate kvaci;

Te rāgadose abhibhuyya bhikkhavo,Bhavattha jātimaraṇassa pāragā’’ti. paṭhamaṃ;

เมื่อใด จิตอันบุคคลอบรมดีแล้วในอารมณ์ ๖ ประการอย่างนี้ จิตของผู้ที่ถูกอารมณ์กระทบย่อมไม่หวั่นไหวในอารมณ์ไหนๆ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงครอบงำราคะและโทสะ เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งชาติและมรณะเถิด” จบสูตรที่ ๑

2. Mālukyaputtasuttaṃ

๒. มาลุงกยปุตตสูตร

95. Atha kho āyasmā mālukyaputto yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mālukyaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

๙๕. ครั้งนั้น ท่านพระมาลุงกยบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด ที่ข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้เดียวหลีกออกจากหมู่ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่”

‘‘Ettha [Pg.295] dāni, mālukyaputta, kiṃ dahare bhikkhū vakkhāma! Yatra hi nāma tvaṃ, bhikkhu, jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto saṃkhittena ovādaṃ yācasī’’ti.

“มาลุงกยบุตร ในเรื่องนี้ บัดนี้เราจะว่ากล่าวอะไรแก่ภิกษุหนุ่มๆ ได้เล่า ในเมื่อท่านผู้เป็นภิกษุแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ยังมาขอโอวาทโดยย่อ”

‘‘Kiñcāpāhaṃ, bhante, jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto. Desetu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ, desetu sugato saṃkhittena dhammaṃ, appeva nāmāhaṃ bhagavato bhāsitassa atthaṃ ājāneyyaṃ. Appeva nāmāhaṃ bhagavato bhāsitassa dāyādo assa’’nti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์จะเป็นคนแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้วก็ตาม ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด ขอพระสุคตโปรดแสดงธรรมโดยย่อเถิด บางทีข้าพระองค์จะพึงรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วได้ บางทีข้าพระองค์จะพึงเป็นทายาทแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วได้”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, mālukyaputta, ye te cakkhuviññeyyā rūpā adiṭṭhā adiṭṭhapubbā, na ca passasi, na ca te hoti passeyyanti? Atthi te tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“มาลุงกยบุตร ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางจักษุ ที่ท่านยังไม่เคยเห็น ไม่เคยเห็นมาก่อน และบัดนี้ก็ไม่ได้เห็น ทั้งไม่มีความปรารถนาว่า ‘เราพึงเห็น’ ท่านมีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในรูปเหล่านั้นบ้างไหม” “ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Ye te sotaviññeyyā saddā assutā assutapubbā, na ca suṇāsi, na ca te hoti suṇeyyanti? Atthi te tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“เสียงทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางโสตะ ที่ท่านยังไม่เคยได้ยิน ไม่เคยได้ยินมาก่อน และบัดนี้ก็ไม่ได้ยิน ทั้งไม่มีความปรารถนาว่า ‘เราพึงได้ยิน’ ท่านมีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในเสียงเหล่านั้นบ้างไหม” “ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Ye te ghānaviññeyyā gandhā aghāyitā aghāyitapubbā, na ca ghāyasi, na ca te hoti ghāyeyyanti? Atthi te tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“กลิ่นทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางฆานะ ที่ท่านยังไม่เคยดม ไม่เคยดมมาก่อน และบัดนี้ก็ไม่ได้ดม ทั้งไม่มีความปรารถนาว่า ‘เราพึงดม’ ท่านมีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในกลิ่นเหล่านั้นบ้างไหม” “ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Ye te jivhāviññeyyā rasā asāyitā asāyitapubbā, na ca sāyasi, na ca te hoti sāyeyyanti? Atthi te tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“รสทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางชิวหา ที่ท่านยังไม่เคยลิ้ม ไม่เคยลิ้มมาก่อน และบัดนี้ก็ไม่ได้ลิ้ม ทั้งไม่มีความปรารถนาว่า ‘เราพึงลิ้ม’ ท่านมีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในรสเหล่านั้นบ้างไหม” “ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Ye te kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā asamphuṭṭhā asamphuṭṭhapubbā, na ca phusasi, na ca te hoti phuseyyanti? Atthi te tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“โผฏฐัพพะทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางกาย ที่ท่านยังไม่เคยถูกต้อง ไม่เคยถูกต้องมาก่อน และบัดนี้ก็ไม่ได้ถูกต้อง ทั้งไม่มีความปรารถนาว่า ‘เราพึงถูกต้อง’ ท่านมีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในโผฏฐัพพะเหล่านั้นบ้างไหม” “ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Ye te manoviññeyyā dhammā aviññātā aviññātapubbā, na ca vijānāsi, na ca te hoti vijāneyyanti? Atthi te tattha chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่จะพึงรู้แจ้งทางมโน ที่ท่านยังไม่เคยรู้ ไม่เคยรู้มาก่อน และบัดนี้ก็ไม่ได้รู้ ทั้งไม่มีความปรารถนาว่า ‘เราพึงรู้’ ท่านมีความพอใจ ความกำหนัด หรือความรักในธรรมารมณ์เหล่านั้นบ้างไหม” “ไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Ettha ca te, mālukyaputta, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute sutamattaṃ bhavissati, mute mutamattaṃ bhavissati, viññāte viññātamattaṃ bhavissati. Yato kho te, mālukyaputta, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute sutamattaṃ bhavissati[Pg.296], mute mutamattaṃ bhavissati, viññāte viññātamattaṃ bhavissati; tato tvaṃ, mālukyaputta, na tena. Yato tvaṃ, mālukyaputta, na tena; tato tvaṃ, mālukyaputta, na tattha. Yato tvaṃ, mālukyaputta, na tattha; tato tvaṃ, mālukyaputta, nevidha, na huraṃ, na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti.

“มาลุงกยบุตร ในธรรมทั้งหลายที่พึงเห็น พึงฟัง พึงทราบ และพึงรู้แจ้งนั้น เมื่อเธอเห็น ก็จักเป็นเพียงสักว่าเห็น เมื่อได้ฟัง ก็จักเป็นเพียงสักว่าได้ฟัง เมื่อได้ทราบ ก็จักเป็นเพียงสักว่าได้ทราบ เมื่อได้รู้แจ้ง ก็จักเป็นเพียงสักว่าได้รู้แจ้ง มาลุงกยบุตร เมื่อใด ในธรรมทั้งหลายที่พึงเห็น พึงฟัง พึงทราบ และพึงรู้แจ้งนั้น เมื่อเธอเห็น ก็จักเป็นเพียงสักว่าเห็น เมื่อได้ฟัง ก็จักเป็นเพียงสักว่าได้ฟัง เมื่อได้ทราบ ก็จักเป็นเพียงสักว่าได้ทราบ เมื่อได้รู้แจ้ง ก็จักเป็นเพียงสักว่าได้รู้แจ้ง เมื่อนั้น เธอย่อมไม่มีเพราะอารมณ์นั้น เมื่อใด เธอย่อมไม่มีเพราะอารมณ์นั้น เมื่อนั้น เธอย่อมไม่มีในอารมณ์นั้น เมื่อใด เธอย่อมไม่มีในอารมณ์นั้น เมื่อนั้น เธอย่อมไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในโลกหน้า ไม่มีในระหว่างโลกทั้งสอง นี้แลคือที่สุดแห่งทุกข์”

‘‘Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāmi –

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารว่า

‘‘Rūpaṃ disvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.

เมื่อเห็นรูปแล้วใส่ใจนิมิตที่น่ารัก สติย่อมหลงลืมไป เขามีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์นั้น และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rūpasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evaṃ ācinato dukkhaṃ, ārā nibbānamuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่รูปย่อมเจริญแก่เขา อภิชฌาและวิเหสาย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เมื่อเขาสั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เขายังห่างไกลจากนิพพาน

‘‘Saddaṃ sutvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.

เมื่อได้ยินเสียงแล้วใส่ใจนิมิตที่น่ารัก สติย่อมหลงลืมไป เขามีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์นั้น และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā saddasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evaṃ ācinato dukkhaṃ, ārā nibbānamuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่เสียงย่อมเจริญแก่เขา อภิชฌาและวิเหสาย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เมื่อเขาสั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เขายังห่างไกลจากนิพพาน

‘‘Gandhaṃ ghatvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.

เมื่อได้กลิ่นแล้วใส่ใจนิมิตที่น่ารัก สติย่อมหลงลืมไป เขามีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์นั้น และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā gandhasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evaṃ ācinato dukkhaṃ, ārā nibbānamuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่กลิ่นย่อมเจริญแก่เขา อภิชฌาและวิเหสาย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เมื่อเขาสั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เขายังห่างไกลจากนิพพาน

‘‘Rasaṃ bhotvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.

เมื่อลิ้มรสแล้วใส่ใจนิมิตที่น่ารัก สติย่อมหลงลืมไป เขามีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์นั้น และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rasasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evaṃ ācinato dukkhaṃ, ārā nibbānamuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่รสย่อมเจริญแก่เขา อภิชฌาและวิเหสาย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เมื่อเขาสั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เขายังห่างไกลจากนิพพาน

‘‘Phassaṃ [Pg.297] phussa sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.

เมื่อถูกต้องโผฏฐัพพะแล้วใส่ใจนิมิตที่น่ารัก สติย่อมหลงลืมไป เขามีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์นั้น และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā phassasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evaṃ ācinato dukkhaṃ, ārā nibbānamuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่โผฏฐัพพะย่อมเจริญแก่เขา อภิชฌาและวิเหสาย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เมื่อเขาสั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เขายังห่างไกลจากนิพพาน

‘‘Dhammaṃ ñatvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.

เมื่อรู้ธรรมารมณ์แล้วใส่ใจนิมิตที่น่ารัก สติย่อมหลงลืมไป เขามีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์นั้น และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā dhammasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evaṃ ācinato dukkhaṃ, ārā nibbānamuccati.

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่ธรรมารมณ์ย่อมเจริญแก่เขา อภิชฌาและวิเหสาย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เมื่อเขาสั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เขายังห่างไกลจากนิพพาน

‘‘Na so rajjati rūpesu, rūpaṃ disvā paṭissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.

ภิกษุนั้นเห็นรูปแล้วมีสติมั่นคง ย่อมไม่กำหนัดในรูปทั้งหลาย มีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยเวทนาอยู่ และไม่ยึดมั่นรูปนั้นอยู่

‘‘Yathāssa passato rūpaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbānamuccati.

เมื่อภิกษุนั้นเห็นรูปและเสวยเวทนาอยู่ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติประพฤติอยู่เช่นนี้ เมื่อเธอไม่สั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เธอย่อมอยู่ใกล้นิพพาน

‘‘Na so rajjati saddesu, saddaṃ sutvā paṭissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.

ภิกษุนั้นได้ยินเสียงแล้วมีสติมั่นคง ย่อมไม่กำหนัดในเสียงทั้งหลาย มีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยเวทนาอยู่ และไม่ยึดมั่นเสียงนั้นอยู่

‘‘Yathāssa suṇato saddaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbānamuccati.

เมื่อภิกษุนั้นได้ยินเสียงและเสวยเวทนาอยู่ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติประพฤติอยู่เช่นนี้ เมื่อเธอไม่สั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เธอย่อมอยู่ใกล้นิพพาน

‘‘Na so rajjati gandhesu, gandhaṃ ghatvā paṭissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.

ภิกษุนั้นได้กลิ่นแล้วมีสติมั่นคง ย่อมไม่กำหนัดในกลิ่นทั้งหลาย มีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยเวทนาอยู่ และไม่ยึดมั่นกลิ่นนั้นอยู่

‘‘Yathāssa ghāyato gandhaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbānamuccati.

เมื่อภิกษุนั้นได้กลิ่นและเสวยเวทนาอยู่ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติประพฤติอยู่เช่นนี้ เมื่อเธอไม่สั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เธอย่อมอยู่ใกล้นิพพาน

‘‘Na so rajjati rasesu, rasaṃ bhotvā paṭissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.

ภิกษุนั้นลิ้มรสแล้วมีสติมั่นคง ย่อมไม่กำหนัดในรสทั้งหลาย มีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยเวทนาอยู่ และไม่ยึดมั่นรสนั้นอยู่

‘‘Yathāssa [Pg.298] sāyato rasaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbānamuccati.

เมื่อภิกษุนั้นลิ้มรสและเสวยเวทนาอยู่ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติประพฤติอยู่เช่นนี้ เมื่อเธอไม่สั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เธอย่อมอยู่ใกล้นิพพาน

‘‘Na so rajjati phassesu, phassaṃ phussa paṭissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.

ภิกษุนั้นถูกต้องโผฏฐัพพะแล้วมีสติมั่นคง ย่อมไม่กำหนัดในโผฏฐัพพะทั้งหลาย มีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยเวทนาอยู่ และไม่ยึดมั่นโผฏฐัพพะนั้นอยู่

‘‘Yathāssa phusato phassaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbānamuccati.

เมื่อภิกษุนั้นถูกต้องโผฏฐัพพะและเสวยเวทนาอยู่ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติประพฤติอยู่เช่นนี้ เมื่อเธอไม่สั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เธอย่อมอยู่ใกล้นิพพาน

‘‘Na so rajjati dhammesu, dhammaṃ ñatvā paṭissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.

ภิกษุนั้นรู้ธรรมารมณ์แล้วมีสติมั่นคง ย่อมไม่กำหนัดในธรรมารมณ์ทั้งหลาย มีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยเวทนาอยู่ และไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่

‘‘Yathāssa jānato dhammaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbānamuccatī’’ti.

เมื่อภิกษุนั้นรู้ธรรมารมณ์และเสวยเวทนาอยู่ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติประพฤติอยู่เช่นนี้ เมื่อเธอไม่สั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เธอย่อมอยู่ใกล้นิพพาน

‘‘Imassa khvāhaṃ, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. ‘‘Sādhu sādhu, mālukyaputta! Sādhu kho tvaṃ, mālukyaputta, mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānāsi –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งพระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ได้โดยพิสดารอย่างนี้ พระเจ้าข้า” “ดีละ ดีละ มาลุงกยบุตร ดีแล้วละ ที่เธอเข้าใจเนื้อความแห่งคำที่เรากล่าวโดยย่อได้โดยพิสดาร

‘‘Rūpaṃ disvā sati muṭṭhā, piyaṃ nimittaṃ manasi karoto;

Sārattacitto vedeti, tañca ajjhosa tiṭṭhati.

เมื่อเห็นรูปแล้วใส่ใจนิมิตที่น่ารัก สติย่อมหลงลืมไป เขามีจิตกำหนัดแล้วย่อมเสวยอารมณ์นั้น และยึดมั่นอารมณ์นั้นอยู่

‘‘Tassa vaḍḍhanti vedanā, anekā rūpasambhavā;

Abhijjhā ca vihesā ca, cittamassūpahaññati;

Evaṃ ācinato dukkhaṃ, ārā nibbānamuccati.…pe….

เวทนาหลายอย่างอันเกิดแต่รูปย่อมเจริญแก่เขา อภิชฌาและวิเหสาย่อมครอบงำจิตของเขาได้ เมื่อเขาสั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เขายังห่างไกลจากนิพพาน ...ฯลฯ...

‘‘Na so rajjati dhammesu, dhammaṃ ñatvā paṭissato;

Virattacitto vedeti, tañca nājjhosa tiṭṭhati.

ภิกษุนั้นรู้ธรรมารมณ์แล้วมีสติมั่นคง ย่อมไม่กำหนัดในธรรมารมณ์ทั้งหลาย มีจิตปราศจากความกำหนัดเสวยเวทนาอยู่ และไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่

‘‘Yathāssa vijānato dhammaṃ, sevato cāpi vedanaṃ;

Khīyati nopacīyati, evaṃ so caratī sato;

Evaṃ apacinato dukkhaṃ, santike nibbānamuccatī’’ti.

เมื่อภิกษุนั้นรู้แจ้งธรรมารมณ์และเสวยเวทนาอยู่ ทุกข์ย่อมสิ้นไป ไม่พอกพูนขึ้น เธอนั้นเป็นผู้มีสติประพฤติอยู่เช่นนี้ เมื่อเธอไม่สั่งสมทุกข์อยู่อย่างนี้ บัณฑิตกล่าวว่า เธอย่อมอยู่ใกล้นิพพาน

‘‘Imassa kho, mālukyaputta, mayā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti.

ดูก่อนมาลุงกยบุตร เธอพึงเห็นเนื้อความแห่งคำที่เรากล่าวโดยย่อนี้ให้พิสดารโดยนัยนี้เถิด

Atha [Pg.299] kho āyasmā mālukyaputto bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho āyasmā mālukyaputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā mālukyaputto arahataṃ ahosīti. Dutiyaṃ.

ครั้งนั้น ท่านพระมาลุงกยบุตรชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป ต่อมา ท่านพระมาลุงกยบุตรหลีกออกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว อยู่ ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ และท่านพระมาลุงกยบุตรก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง จบสูตรที่ ๒

3. Parihānadhammasuttaṃ

๓. ปริหานธรรมสูตร

96. ‘‘Parihānadhammañca vo, bhikkhave, desessāmi aparihānadhammañca cha ca abhibhāyatanāni. Taṃ suṇātha. Kathañca, bhikkhave, parihānadhammo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tañce bhikkhu adhivāseti nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti, veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā – ‘parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Parihānañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti…pe….

๙๖. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงปริหานธรรม อปริหานธรรม และอภิภายตนะ ๖ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ปริหานธรรมเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ ความดำริที่ซ่านไปอันเป็นไปกับด้วยสัญโญชน์ย่อมเกิดขึ้น ถ้าภิกษุนั้นอดกลั้นธรรมนั้นไว้ ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ให้ถึงความไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงทราบข้อนั้นอย่างนี้ว่า ‘เราเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย’ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสข้อนั้นว่าเป็นความเสื่อม...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno jivhāya rasaṃ sāyitvā uppajjanti…pe… puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tañce bhikkhu adhivāseti nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṃ gameti, veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā – ‘parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Parihānañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti. Evaṃ kho, bhikkhave, parihānadhammo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุลิ้มรสด้วยลิ้นแล้ว...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ ความดำริที่ซ่านไปอันเป็นไปกับด้วยสัญโญชน์ย่อมเกิดขึ้น ถ้าภิกษุนั้นอดกลั้นธรรมนั้นไว้ ไม่ละ ไม่บรรเทา ไม่ทำให้สิ้นสุด ไม่ให้ถึงความไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงทราบข้อนั้นอย่างนี้ว่า ‘เราเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย’ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสข้อนั้นว่าเป็นความเสื่อม ภิกษุทั้งหลาย ปริหานธรรมเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, aparihānadhammo hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tañce bhikkhu nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā – ‘na parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Aparihānañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti…pe….

ภิกษุทั้งหลาย อปริหานธรรมเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ ความดำริที่ซ่านไปอันเป็นไปกับด้วยสัญโญชน์ย่อมเกิดขึ้น ถ้าภิกษุนั้นไม่อดกลั้นธรรมนั้นไว้ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นสุด ย่อมให้ถึงความไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงทราบข้อนั้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย’ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสข้อนั้นว่าเป็นความไม่เสื่อม...ฯลฯ...

‘‘Puna [Pg.300] caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno jivhāya rasaṃ sāyitvā uppajjanti…pe… puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tañce bhikkhu nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti, veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā – ‘na parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Aparihānañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti. Evaṃ kho, bhikkhave, aparihānadhammo hoti.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุลิ้มรสด้วยลิ้นแล้ว...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ ความดำริที่ซ่านไปอันเป็นไปกับด้วยสัญโญชน์ย่อมเกิดขึ้น ถ้าภิกษุนั้นไม่อดกลั้นธรรมนั้นไว้ ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นสุด ย่อมให้ถึงความไม่มี ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงทราบข้อนั้นอย่างนี้ว่า ‘เราไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย’ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสข้อนั้นว่าเป็นความไม่เสื่อม ภิกษุทั้งหลาย อปริหานธรรมเป็นอย่างนี้แล

‘‘Katamāni ca, bhikkhave, cha abhibhāyatanāni? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā nuppajjanti pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā – ‘abhibhūtametaṃ āyatanaṃ’. Abhibhāyatanañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti…pe… puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya nuppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā – ‘abhibhūtametaṃ āyatanaṃ’. Abhibhāyatanañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti. Imāni vuccanti, bhikkhave, cha abhibhāyatanānī’’ti. Tatiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อภิภายตนะ ๖ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ ความดำริที่ซ่านไปอันเป็นไปกับด้วยสัญโญชน์ย่อมไม่เกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงทราบข้อนั้นอย่างนี้ว่า ‘อายตนะนี้เราครอบงำได้แล้ว’ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสข้อนั้นว่าเป็นอภิภายตนะ...ฯลฯ... อีกประการหนึ่ง ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ ความดำริที่ซ่านไปอันเป็นไปกับด้วยสัญโญชน์ย่อมไม่เกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงทราบข้อนั้นอย่างนี้ว่า ‘อายตนะนี้เราครอบงำได้แล้ว’ เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสข้อนั้นว่าเป็นอภิภายตนะ ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า อภิภายตนะ ๖ ประการ จบสูตรที่ ๓

4. Pamādavihārīsuttaṃ

๔. ปมาทวิหารีสูตร

97. ‘‘Pamādavihāriñca vo, bhikkhave, desessāmi appamādavihāriñca. Taṃ suṇātha. Kathañca, bhikkhave, pamādavihārī hoti? Cakkhundriyaṃ asaṃvutassa, bhikkhave, viharato cittaṃ byāsiñcati. Cakkhuviññeyyesu rūpesu tassa byāsittacittassa pāmojjaṃ na hoti. Pāmojje asati pīti na hoti. Pītiyā asati passaddhi na hoti. Passaddhiyā asati dukkhaṃ hoti. Dukkhino cittaṃ na samādhiyati. Asamāhite citte dhammā na pātubhavanti. Dhammānaṃ apātubhāvā pamādavihārī tveva saṅkhaṃ gacchati…pe… jivhindriyaṃ asaṃvutassa, bhikkhave, viharato cittaṃ byāsiñcati jivhāviññeyyesu rasesu, tassa byāsittacittassa…pe… pamādavihārī tveva saṅkhaṃ gacchati…pe… manindriyaṃ asaṃvutassa, bhikkhave, viharato cittaṃ byāsiñcati manoviññeyyesu dhammesu, tassa byāsittacittassa pāmojjaṃ na hoti. Pāmojje asati pīti na hoti. Pītiyā asati passaddhi na hoti. Passaddhiyā asati dukkhaṃ hoti. Dukkhino cittaṃ na samādhiyati. Asamāhite citte dhammā na pātubhavanti[Pg.301]. Dhammānaṃ apātubhāvā pamādavihārī tveva saṅkhaṃ gacchati. Evaṃ kho, bhikkhave, pamādavihārī hoti.

๙๗. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท และผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาทแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาทเป็นอย่างไร คือ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุไม่สำรวมจักขุนทรีย์อยู่ จิตย่อมซึมซาบไปในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ เมื่อภิกษุนั้นมีจิตซึมซาบไปแล้ว ปราโมทย์ย่อมไม่มี เมื่อปราโมทย์ไม่มี ปีติย่อมไม่มี เมื่อปีติไม่มี ปัสสัทธิย่อมไม่มี เมื่อปัสสัทธิไม่มี ย่อมอยู่เป็นทุกข์ จิตของผู้เป็นทุกข์ย่อมไม่ตั้งมั่น เมื่อจิตไม่ตั้งมั่น ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ จึงถึงความนับว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท...ฯลฯ... เมื่อภิกษุไม่สำรวมชิวหินทรีย์อยู่ จิตย่อมซึมซาบไปในรสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา เมื่อภิกษุนั้นมีจิตซึมซาบไปแล้ว...ฯลฯ... จึงถึงความนับว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท...ฯลฯ... เมื่อภิกษุไม่สำรวมมนินทรีย์อยู่ จิตย่อมซึมซาบไปในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ เมื่อภิกษุนั้นมีจิตซึมซาบไปแล้ว ปราโมทย์ย่อมไม่มี เมื่อปราโมทย์ไม่มี ปีติย่อมไม่มี เมื่อปีติไม่มี ปัสสัทธิย่อมไม่มี เมื่อปัสสัทธิไม่มี ย่อมอยู่เป็นทุกข์ จิตของผู้เป็นทุกข์ย่อมไม่ตั้งมั่น เมื่อจิตไม่ตั้งมั่น ธรรมทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายไม่ปรากฏ จึงถึงความนับว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาท ภิกษุทั้งหลาย ผู้มีปกติอยู่ด้วยความประมาทเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, appamādavihārī hoti? Cakkhundriyaṃ saṃvutassa, bhikkhave, viharato cittaṃ na byāsiñcati cakkhuviññeyyesu rūpesu, tassa abyāsittacittassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ viharati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Samāhite citte dhammā pātubhavanti. Dhammānaṃ pātubhāvā appamādavihārī tveva saṅkhaṃ gacchati…pe… jivhindriyaṃ saṃvutassa, bhikkhave, viharato cittaṃ na byāsiñcati…pe… appamādavihārī tveva saṅkhaṃ gacchati. Manindriyaṃ saṃvutassa, bhikkhave, viharato cittaṃ na byāsiñcati, manoviññeyyesu dhammesu, tassa abyāsittacittassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ viharati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Samāhite citte dhammā pātubhavanti. Dhammānaṃ pātubhāvā appamādavihārī tveva saṅkhaṃ gacchati. Evaṃ kho, bhikkhave, appamādavihārī hotī’’ti. Catutthaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาทเป็นอย่างไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุสำรวมจักขุนทรีย์อยู่ จิตย่อมไม่ชุ่มในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุ เมื่อภิกษุนั้นมีจิตไม่ชุ่ม ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อมีใจปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมอยู่เป็นสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายปรากฏ ภิกษุนั้นย่อมถึงความนับว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาทโดยแท้ ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุสำรวมชิวหินทรีย์อยู่ จิตย่อมไม่ชุ่ม ...ฯลฯ... ย่อมถึงความนับว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาทโดยแท้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุสำรวมมนินทรีย์อยู่ จิตย่อมไม่ชุ่มในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งทางใจ เมื่อภิกษุนั้นมีจิตไม่ชุ่ม ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อมีใจปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมอยู่เป็นสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น เมื่อจิตตั้งมั่นแล้ว ธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏ เพราะธรรมทั้งหลายปรากฏ ภิกษุนั้นย่อมถึงความนับว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาทโดยแท้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีปกติอยู่ด้วยความไม่ประมาท ด้วยประการอย่างนี้แล” จบสูตรที่ ๔

5. Saṃvarasuttaṃ

๕. สังวรสูตร

98. ‘‘Saṃvarañca vo, bhikkhave, desessāmi, asaṃvarañca. Taṃ suṇātha. Kathañca, bhikkhave, asaṃvaro hoti? Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati, veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā – ‘parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Parihānañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti…pe… santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati, veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā – ‘parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Parihānañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti. Evaṃ kho, bhikkhave, asaṃvaro hoti.

๙๘. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสังวรและอสังวรแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความไม่สำรวมเป็นอย่างไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่น ติดอยู่ซึ่งรูปนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงทราบข้อนั้นว่า ‘เราย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย’ และพึงทราบว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกการกระทำนั้นว่าเป็นความเสื่อม’ ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งทางชิวหา...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งทางใจ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่น ติดอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงทราบข้อนั้นว่า ‘เราย่อมเสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย’ และพึงทราบว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกการกระทำนั้นว่าเป็นความเสื่อม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความไม่สำรวมเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, saṃvaro hoti? Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati, veditabbametaṃ, bhikkhave, bhikkhunā – ‘na parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Aparihānañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti [Pg.302] …pe… santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati, veditabbametaṃ bhikkhunā – ‘na parihāyāmi kusalehi dhammehi’. Aparihānañhetaṃ vuttaṃ bhagavatāti. Evaṃ kho, bhikkhave, saṃvaro hotī’’ti. Pañcamaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสำรวมเป็นอย่างไร? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่น ไม่ติดอยู่ซึ่งรูปนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงทราบข้อนั้นว่า ‘เราย่อมไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย’ และพึงทราบว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกการกระทำนั้นว่าเป็นความไม่เสื่อม’ ...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งทางชิวหา...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งทางใจ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่น ไม่ติดอยู่ซึ่งธรรมารมณ์นั้น ภิกษุพึงทราบข้อนั้นว่า ‘เราย่อมไม่เสื่อมจากกุศลธรรมทั้งหลาย’ และพึงทราบว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกการกระทำนั้นว่าเป็นความไม่เสื่อม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสำรวมเป็นอย่างนี้แล” จบสูตรที่ ๕

6. Samādhisuttaṃ

๖. สมาธิสูตร

99. ‘‘Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha. Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? ‘Cakkhu anicca’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘rūpā aniccā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘cakkhuviññāṇaṃ anicca’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘cakkhusamphasso anicco’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anicca’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘mano anicca’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Dhammā… manoviññāṇaṃ… manosamphasso… ‘yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anicca’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha. Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๙๙. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิเถิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอะไร? คือย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘จักษุไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘จักษุวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘จักษุสัมผัสไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘ใจไม่เที่ยง’ ธรรมารมณ์ทั้งหลาย... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิเถิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง” จบสูตรที่ ๖

7. Paṭisallānasuttaṃ

๗. ปฏิสัลลานสูตร

100. ‘‘Paṭisallāne, bhikkhave, yogamāpajjatha. Paṭisallīno, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānāti. Kiñca yathābhūtaṃ pajānāti? ‘Cakkhu anicca’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘rūpā aniccā’ti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘cakkhuviññāṇaṃ anicca’nti yathābhūtaṃ pajānāti; ‘cakkhusamphasso anicco’ti yathābhūtaṃ pajānāti. ‘Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anicca’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anicca’nti yathābhūtaṃ pajānāti. Paṭisallāne, bhikkhave, yogamāpajjatha. Paṭisallīno, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

๑๐๐. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประกอบความเพียรในที่สงัดเถิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้หลีกเร้นแล้ว ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอะไร? คือย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘จักษุไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘รูปทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘จักษุวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘จักษุสัมผัสไม่เที่ยง’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’ ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘แม้เวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประกอบความเพียรในที่สงัดเถิด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้หลีกเร้นแล้ว ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง” จบสูตรที่ ๗

8. Paṭhamanatumhākaṃsuttaṃ

๘. ปฐมนตุมหากังสูตร

101. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Cakkhu, bhikkhave, na tumhākaṃ[Pg.303]. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Rūpā na tumhākaṃ. Te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Cakkhuviññāṇaṃ na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Cakkhusamphasso na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. So vo pahīno hitāya sukhāya bhavissati. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Sotaṃ na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Saddā na tumhākaṃ. Te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Sotaviññāṇaṃ na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Sotasamphasso na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. So vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Yampidaṃ sotasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Ghānaṃ na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Gandhā na tumhākaṃ. Te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Ghānaviññāṇaṃ na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Ghānasamphasso na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. So vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Yampidaṃ ghānasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati.

๑๐๑. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ก็อะไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละจักษุนั้นเสีย จักษุนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปเหล่านั้นเสีย รูปเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จักษุวิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละจักษุวิญญาณนั้นเสีย จักษุวิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จักษุสัมผัสไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละจักษุสัมผัสนั้นเสีย จักษุสัมผัสนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย โสตะไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละโสตะนั้นเสีย โสตะนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย เสียงทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเสียงเหล่านั้นเสีย เสียงเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย โสตวิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละโสตวิญญาณนั้นเสีย โสตวิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย โสตสัมผัสไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละโสตสัมผัสนั้นเสีย โสตสัมผัสนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะโสตสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ฆานะไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฆานะนั้นเสีย ฆานะนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย กลิ่นทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละกลิ่นเหล่านั้นเสีย กลิ่นเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ฆานวิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฆานวิญญาณนั้นเสีย ฆานวิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ฆานสัมผัสไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละฆานสัมผัสนั้นเสีย ฆานสัมผัสนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะฆานสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย

Jivhā na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Rasā na tumhākaṃ. Te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Jivhāviññāṇaṃ na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Jivhāsamphasso na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. So vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati. Yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati …pe….

ชิวหาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละชิวหานั้นเสีย ชิวหานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย รสทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรสเหล่านั้นเสีย รสเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ชิวหาวิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละชิวหาวิญญาณนั้นเสีย ชิวหาวิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ชิวหาสัมผัสไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละชิวหาสัมผัสนั้นเสีย ชิวหาสัมผัสนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ฯลฯ

Mano na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. So vo pahīno hitāya sukhāya bhavissati. Dhammā na tumhākaṃ. Te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Manoviññāṇaṃ na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Manosamphasso na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. So vo pahīno hitāya sukhāya bhavissati. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati.

มโนไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละมโนนั้นเสีย มโนนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมารมณ์เหล่านั้นเสีย ธรรมารมณ์เหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย มโนวิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละมโนวิญญาณนั้นเสีย มโนวิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย มโนสัมผัสไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละมโนสัมผัสนั้นเสีย มโนสัมผัสนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ taṃ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya, api nu tumhākaṃ evamassa – ‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṃ vā karotī’’’ti?

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนพึงขนเอาหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ในเชตวันนี้ไปเผา หรือทำตามปัจจัย เธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คนขนเราไปเผา หรือทำตามปัจจัย’ บ้างหรือไม่

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า

‘‘Taṃ kissa hetu’’?

ข้อนั้นเพราะเหตุไร

‘‘Na hi no etaṃ, bhante, attā vā attaniyaṃ vā’’ti.

เพราะเหตุว่า สิ่งนั้นมิใช่ตน หรือมิใช่ของเนื่องด้วยตนของข้าพระองค์ พระเจ้าข้า

‘‘Evameva kho, bhikkhave, cakkhu na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Rūpā na tumhākaṃ… cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล จักษุไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละจักษุนั้นเสีย จักษุนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย... จักษุวิญญาณ... จักษุสัมผัส... ฯลฯ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย

9. Dutiyanatumhākaṃsuttaṃ

๙. ทุติยนตุมหากังส สูตร

102. ‘‘Yaṃ[Pg.304], bhikkhave, na tumhākaṃ taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Cakkhu, bhikkhave, na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Rūpā na tumhākaṃ. Te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Cakkhuviññāṇaṃ na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Cakkhusamphasso na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. So vo pahīno hitāya sukhāya bhavissati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi na tumhākaṃ. Taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Yampi, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Navamaṃ.

๑๐๒. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ก็อะไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละจักษุนั้นเสีย จักษุนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปเหล่านั้นเสีย รูปเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จักษุวิญญาณไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละจักษุวิญญาณนั้นเสีย จักษุวิญญาณนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย จักษุสัมผัสไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละจักษุสัมผัสนั้นเสีย จักษุสัมผัสนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ฯลฯ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละเวทนานั้นเสีย เวทนานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย แม้สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอทั้งหลาย

10. Udakasuttaṃ

๑๐. อุทกสูตร

103. ‘‘Udako sudaṃ, bhikkhave, rāmaputto evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘idaṃ jātu vedagū, idaṃ jātu sabbajī, idaṃ jātu apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhaṇi’nti. Taṃ kho panetaṃ, bhikkhave, udako rāmaputto avedagūyeva samāno ‘vedagūsmī’ti bhāsati, asabbajīyeva samāno ‘sabbajīsmī’ti bhāsati, apalikhataṃyeva gaṇḍamūlaṃ palikhataṃ me ‘gaṇḍamūla’nti bhāsati. Idha kho taṃ, bhikkhave, bhikkhu sammā vadamāno vadeyya – ‘idaṃ jātu vedagū, idaṃ jātu sabbajī, idaṃ jātu apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhaṇi’’’nti.

๑๐๓. “ภิกษุทั้งหลาย อุทกะ รามบุตร กล่าววาจาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ถึงเวทโดยแท้ เราเป็นผู้ชนะทุกสิ่งโดยแท้ เราขุดรากเหง้าแห่งฝีที่ยังไม่ได้ขุดขึ้นแล้วโดยแท้’ ภิกษุทั้งหลาย แต่อุทกะ รามบุตรนั้น ทั้งที่ยังไม่เป็นผู้ถึงเวท ก็กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้ถึงเวท’ ทั้งที่ยังไม่เป็นผู้ชนะทุกสิ่ง ก็กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้ชนะทุกสิ่ง’ ทั้งที่รากเหง้าแห่งฝียังไม่ได้ขุด ก็กล่าวว่า ‘รากเหง้าแห่งฝีเราขุดขึ้นแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย ส่วนภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อจะกล่าวคำนั้น พึงกล่าวโดยชอบว่า ‘เราเป็นผู้ถึงเวทโดยแท้ เราเป็นผู้ชนะทุกสิ่งโดยแท้ เราขุดรากเหง้าแห่งฝีที่ยังไม่ได้ขุดขึ้นแล้วโดยแท้’”

‘‘Kathañca, bhikkhave, vedagū hoti? Yato kho, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti; evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vedagū hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถึงเวทเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากผัสสายตนะ ๖ ประการ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถึงเวทเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sabbajī hoti? Yato kho, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto hoti; evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sabbajī hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ชนะทุกสิ่งเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากผัสสายตนะ ๖ ประการแล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ชนะทุกสิ่งเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhuno apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhataṃ hoti? Gaṇḍoti kho, bhikkhave, imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacanaṃ [Pg.305] mātāpettikasambhavassa odanakummāsūpacayassa aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassa. Gaṇḍamūlanti kho, bhikkhave, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā; evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhataṃ hoti.

“ภิกษุทั้งหลาย รากเหง้าแห่งฝีที่ยังไม่ได้ขุด อันภิกษุขุดขึ้นแล้วเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ฝี’ นี้ เป็นชื่อของกายที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้ ซึ่งมีมารดาและบิดาเป็นแดนเกิด เจริญขึ้นได้ด้วยข้าวสุกและขนมสด มีความไม่เที่ยง ต้องอบ ต้องนวดเฟ้น มีความแตกกระจัดกระจายเป็นธรรมดา คำว่า ‘รากเหง้าแห่งฝี’ นี้ เป็นชื่อของตัณหา ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด ภิกษุละตัณหาได้เด็ดขาด ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา เมื่อนั้น รากเหง้าแห่งฝีที่ยังไม่ได้ขุด อันภิกษุขุดขึ้นแล้วเป็นอย่างนี้แล

‘‘Udako sudaṃ, bhikkhave, rāmaputto evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘idaṃ jātu vedagū, idaṃ jātu sabbajī, idaṃ jātu apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhaṇi’nti. Taṃ kho panetaṃ, bhikkhave, udako rāmaputto avedagūyeva samāno ‘vedagūsmī’ti bhāsati, asabbajīyeva samāno ‘sabbajīsmī’ti bhāsati; apalikhataṃyeva gaṇḍamūlaṃ ‘palikhataṃ me gaṇḍamūla’nti bhāsati. Idha kho taṃ, bhikkhave, bhikkhu sammā vadamāno vadeyya – ‘idaṃ jātu vedagū, idaṃ jātu sabbajī, idaṃ jātu apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhaṇi’’’nti. Dasamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย อุทกะ รามบุตร กล่าววาจาอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ถึงเวทโดยแท้ เราเป็นผู้ชนะทุกสิ่งโดยแท้ เราขุดรากเหง้าแห่งฝีที่ยังไม่ได้ขุดขึ้นแล้วโดยแท้’ ภิกษุทั้งหลาย แต่อุทกะ รามบุตรนั้น ทั้งที่ยังไม่เป็นผู้ถึงเวท ก็กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้ถึงเวท’ ทั้งที่ยังไม่เป็นผู้ชนะทุกสิ่ง ก็กล่าวว่า ‘เราเป็นผู้ชนะทุกสิ่ง’ ทั้งที่รากเหง้าแห่งฝียังไม่ได้ขุด ก็กล่าวว่า ‘รากเหง้าแห่งฝีเราขุดขึ้นแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย ส่วนภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อจะกล่าวคำนั้น พึงกล่าวโดยชอบว่า ‘เราเป็นผู้ถึงเวทโดยแท้ เราเป็นผู้ชนะทุกสิ่งโดยแท้ เราขุดรากเหง้าแห่งฝีที่ยังไม่ได้ขุดขึ้นแล้วโดยแท้’” อุทกสูตรที่ ๑๐ จบ

Saḷavaggo dasamo.

สฬวรรคที่ ๑๐ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาสรุปวรรคนั้น มีดังนี้

Dve saṃgayhā parihānaṃ, pamādavihārī ca saṃvaro;

Samādhi paṭisallānaṃ, dve natumhākena uddakoti.

สังคัยหสูตร ๒ สูตร ปริหานสูตร ปมาทวิหารีสูตร สังวรสูตร สมาธิสูตร ปฏิสัลลานสูตร นตุมหากสูตร ๒ สูตร และอุทกสูตร

Saḷāyatanavagge dutiyapaṇṇāsako samatto.

ทุติยปัณณาสก์ ในสฬายตนวรรค จบ

Tassa vagguddānaṃ –

คาถาสรุปวรรคในปัณณาสก์นั้น มีดังนี้

Avijjā migajālañca, gilānaṃ channaṃ catutthakaṃ;

Saḷavaggena paññāsaṃ, dutiyo paṇṇāsako ayanti.

อวิชชาวรรค มิคชาลวรรค คิลานวรรค ฉันนวรรคเป็นที่ ๔ และสฬวรรค รวมเป็น ๕๐ สูตร นี้คือทุติยปัณณาสก์

Paṭhamasatakaṃ.

ร้อยสูตรที่ ๑ จบ

11. Yogakkhemivaggo

๑๑. โยคักเขมิวรรค

1. Yogakkhemisuttaṃ

๑. โยคักเขมิสูตร

104. Sāvatthinidānaṃ. ‘‘Yogakkhemipariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, yogakkhemipariyāyo dhammapariyāyo? Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā [Pg.306] piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tesañca pahānāya akkhāsi yogaṃ, tasmā tathāgato ‘yogakkhemī’ti vuccati…pe… santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tesañca pahānāya akkhāsi yogaṃ, tasmā tathāgato ‘yogakkhemī’ti vuccati. Ayaṃ kho, bhikkhave, yogakkhemipariyāyo dhammapariyāyo’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๐๔. เรื่องเกิดที่กรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายอันเป็นอุบายแห่งความเกษมจากโยคะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมบรรยายนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมบรรยายอันเป็นอุบายแห่งความเกษมจากโยคะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ รูปเหล่านั้นตถาคตละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา และตถาคตได้แสดงความเพียรเพื่อละรูปเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ตถาคตจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้เกษมจากโยคะ’ ... ธรรมที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ธรรมเหล่านั้นตถาคตละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำให้ถึงความไม่มี ไม่ให้เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา และตถาคตได้แสดงความเพียรเพื่อละธรรมเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ตถาคตจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้เกษมจากโยคะ’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แล คือธรรมบรรยายอันเป็นอุบายแห่งความเกษมจากโยคะ” โยคักเขมิสูตรที่ ๑ จบ

2. Upādāyasuttaṃ

๒. อุปาทายสูตร

105. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati kiṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti?

๑๐๕. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดมั่นอะไร สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น”

‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe….

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล...”

‘‘Cakkhusmiṃ kho, bhikkhave, sati cakkhuṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ…pe… manasmiṃ sati manaṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อตามีอยู่ เพราะยึดมั่นตา สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น ... เมื่อใจมีอยู่ เพราะยึดมั่นใจ สุขทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ตาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา สุขทุกข์ภายในจะพึงเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นได้บ้างไหม”

‘‘No hetaṃ bhante’’…pe….

“ไม่พึงเกิดขึ้นได้เลย พระพุทธเจ้าข้า...”

‘‘Jivhā niccā vā aniccā vā’’ti?

“ลิ้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccā, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา สุขทุกข์ภายในจะพึงเกิดขึ้นเพราะไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นได้บ้างไหม”

‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe….

“ไม่พึงเกิดขึ้นได้เลย พระพุทธเจ้าข้า...”

‘‘Mano nicco vā anicco vā’’ti?

“ใจเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Anicco, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นแล้ว สุขและทุกข์ภายในจะพึงเกิดขึ้นได้บ้างไหม”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ข้อนั้นไม่มีเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati…pe… manasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Dutiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในใจ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดจึงหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ก็มีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” ทุติยะ จบ

3. Dukkhasamudayasuttaṃ

๓. ทุกขสมุทยสูตร

106. ‘‘Dukkhassa, bhikkhave, samudayañca atthaṅgamañca desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, dukkhassa samudayo? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ[Pg.307]. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā. Ayaṃ dukkhassa samudayo…pe… jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā. Ayaṃ dukkhassa samudayo…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā. Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa samudayo.

๑๐๖. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเหตุเกิดแห่งทุกข์และความดับแห่งทุกข์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหตุเกิดแห่งทุกข์เป็นอย่างไร คือ เพราะอาศัยจักษุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา นี้คือเหตุเกิดแห่งทุกข์ ...ฯลฯ... เพราะอาศัยชิวหาและรส จึงเกิดชิวหาวิญญาณ ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา นี้คือเหตุเกิดแห่งทุกข์ ...ฯลฯ... เพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ จึงเกิดมโนวิญญาณ ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือเหตุเกิดแห่งทุกข์

‘‘Katamo ca, bhikkhave, dukkhassa atthaṅgamo? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā. Tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho; bhavanirodhā jātinirodho; jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Ayaṃ dukkhassa atthaṅgamo…pe… jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā. Tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho; bhavanirodhā jātinirodho; jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Ayaṃ kho, bhikkhave, dukkhassa atthaṅgamo’’ti. Tatiyaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ความดับแห่งทุกข์เป็นอย่างไร คือ เพราะอาศัยจักษุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา เพราะตัณหานั่นแหละดับไปโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ นี้คือความดับแห่งทุกข์ ...ฯลฯ... เพราะอาศัยชิวหาและรส จึงเกิดชิวหาวิญญาณ ...ฯลฯ... เพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ จึงเกิดมโนวิญญาณ ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา เพราะตัณหานั่นแหละดับไปโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความดับแห่งทุกข์” ตติยะ จบ

4. Lokasamudayasuttaṃ

๔. โลกสมุทยสูตร

107. ‘‘Lokassa, bhikkhave, samudayañca atthaṅgamañca desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, lokassa samudayo? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā; taṇhāpaccayā upādānaṃ; upādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Ayaṃ kho, bhikkhave, lokassa samudayo …pe… jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṃ…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā; taṇhāpaccayā upādānaṃ; upādānapaccayā bhavo[Pg.308]; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Ayaṃ kho, bhikkhave, lokassa samudayo.

๑๐๗. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงเหตุเกิดแห่งโลกและความดับแห่งโลกแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหตุเกิดแห่งโลกเป็นอย่างไร คือ เพราะอาศัยจักษุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัยจึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัยจึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือเหตุเกิดแห่งโลก ...ฯลฯ... เพราะอาศัยชิวหาและรส จึงเกิดชิวหาวิญญาณ ...ฯลฯ... เพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ จึงเกิดมโนวิญญาณ ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัยจึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัยจึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือเหตุเกิดแห่งโลก

‘‘Katamo ca, bhikkhave, lokassa atthaṅgamo? Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā. Tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho; bhavanirodhā jātinirodho; jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Ayaṃ kho, bhikkhave, lokassa atthaṅgamo…pe… jivhañca paṭicca rase ca uppajjati…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā. Tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Ayaṃ kho, bhikkhave, lokassa atthaṅgamo’’ti. Catutthaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ความดับแห่งโลกเป็นอย่างไร คือ เพราะอาศัยจักษุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณ ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา เพราะตัณหานั่นแหละดับไปโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความดับแห่งโลก ...ฯลฯ... เพราะอาศัยชิวหาและรส จึงเกิด...ฯลฯ... เพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ จึงเกิดมโนวิญญาณ ความประจวบแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา เพราะตัณหานั่นแหละดับไปโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ...ฯลฯ... ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือความดับแห่งโลก” จตุตถะ จบ

5. Seyyohamasmisuttaṃ

๕. เสยโยหมัสมิสูตร

108. ‘‘Kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati kiṃ upādāya kiṃ abhinivissa seyyohamasmīti vā hoti, sadisohamasmīti vā hoti, hīnohamasmīti vā hotī’’ti?

๑๐๘. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่ออะไรมีอยู่ เพราะยึดถืออะไร เพราะยึดมั่นอะไร ความเห็นว่า ‘เราดีกว่าเขา’ หรือว่า ‘เราเสมอกับเขา’ หรือว่า ‘เราด้อยกว่าเขา’ จึงเกิดขึ้น”

‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล

‘‘Cakkhusmiṃ kho, bhikkhave, sati cakkhuṃ upādāya cakkhuṃ abhinivissa seyyohamasmīti vā hoti, sadisohamasmīti vā hoti, hīnohamasmīti vā hoti…pe… jivhāya sati…pe… manasmiṃ sati manaṃ upādāya manaṃ abhinivissa seyyohamasmīti vā hoti, sadisohamasmīti vā hoti, hīnohamasmīti vā hoti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อจักขุมีอยู่ บุคคลอาศัยจักขุ ยึดมั่นจักขุแล้ว มานะย่อมเกิดขึ้นว่า ‘เราดีกว่า’ บ้าง ‘เราเสมอกัน’ บ้าง ‘เราเลวกว่า’ บ้าง ... ละ ... เมื่อชิวหามีอยู่ ... ละ ... เมื่อใจมีอยู่ บุคคลอาศัยใจ ยึดมั่นใจแล้ว มานะย่อมเกิดขึ้นว่า ‘เราดีกว่า’ บ้าง ‘เราเสมอกัน’ บ้าง ‘เราเลวกว่า’ บ้าง ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร จักขุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya seyyohamasmīti vā assa, sadisohamasmīti vā assa, hīnohamasmīti vā assā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา การไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นแล้ว มานะจะพึงเกิดขึ้นว่า ‘เราดีกว่า’ บ้าง ‘เราเสมอกัน’ บ้าง ‘เราเลวกว่า’ บ้าง ได้บ้างไหม”

‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… jivhā… kāyo nicco vā anicco vā’’ti?

“ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า ... ละ ... ชิวหา ... กาย เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Anicco, bhante’’…pe….

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ... ละ ...”

‘‘Mano nicco vā anicco vā’’ti?

“ใจเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Anicco, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā [Pg.309] taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya seyyohamasmīti vā assa, sadisohamasmīti vā assa, hīnohamasmīti vā assā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา การไม่ยึดมั่นสิ่งนั้นแล้ว มานะจะพึงเกิดขึ้นว่า ‘เราดีกว่า’ บ้าง ‘เราเสมอกัน’ บ้าง ‘เราเลวกว่า’ บ้าง ได้บ้างไหม”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati…pe… manasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Pañcamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุ ... ละ ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในใจ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

6. Saṃyojaniyasuttaṃ

๖. สังโยชนิยสูตรที่ ๖

109. ‘‘Saṃyojaniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi saṃyojanañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā, katamañca saṃyojanaṃ? Cakkhuṃ, bhikkhave, saṃyojaniyo dhammo. Yo tattha chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ…pe… jivhā saṃyojaniyo dhammo…pe… mano saṃyojaniyo dhammo. Yo tattha chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ. Ime vuccanti, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā, idaṃ saṃyojana’’nti. Chaṭṭhaṃ.

๑๐๙. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์ เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นไฉน และสังโยชน์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย จักขุเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะใดในจักขุนั้น ฉันทราคะนั้นเป็นสังโยชน์ในจักขุนั้น ... ละ ... ชิวหาเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ... ละ ... ใจเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะใดในใจนั้น ฉันทราคะนั้นเป็นสังโยชน์ในใจนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ นี้เรียกว่า สังโยชน์ ดังนี้”

7. Upādāniyasuttaṃ

๗. อุปาทานิยสูตรที่ ๗

110. ‘‘Upādāniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi upādānañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, upādāniyā dhammā, katamañca upādānaṃ? Cakkhuṃ, bhikkhave, upādāniyo dhammo. Yo tattha chandarāgo, taṃ tattha upādānaṃ…pe… jivhā upādāniyo dhammo…pe… mano upādāniyo dhammo. Yo tattha chandarāgo, taṃ tattha upādānaṃ. Ime vuccanti, bhikkhave, upādāniyā dhammā, idaṃ upādāna’’nti. Sattamaṃ.

๑๑๐. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานและอุปาทาน เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทานเป็นไฉน และอุปาทานเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย จักขุเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะใดในจักขุนั้น ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในจักขุนั้น ... ละ ... ชิวหาเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ... ละ ... ใจเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ฉันทราคะใดในใจนั้น ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในใจนั้น ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน นี้เรียกว่า อุปาทาน ดังนี้”

8. Ajjhattikāyatanaparijānanasuttaṃ

๘. อัชฌัตติกายตนปริชานนสูตรที่ ๘

111. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Sotaṃ… ghānaṃ… jivhaṃ… kāyaṃ… manaṃ anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Cakkhuñca kho, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya…pe… jivhaṃ… kāyaṃ… manaṃ abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๑๑. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ยิ่ง ไม่รู้รอบ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละจักขุ ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... ใจ เมื่อไม่รู้ยิ่ง ไม่รู้รอบ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละ ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้รอบ คลายกำหนัด ละจักขุ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ... ละ ... ชิวหา... กาย... ใจ เมื่อรู้ยิ่ง รู้รอบ คลายกำหนัด ละ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ดังนี้”

9. Bāhirāyatanaparijānanasuttaṃ

๙. พาหิรายตนปริชานนสูตรที่ ๙

112. ‘‘Rūpe[Pg.310], bhikkhave, anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… dhamme anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāya. Rūpe ca kho, bhikkhave, abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāya. Sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… dhamme abhijānaṃ parijānaṃ virājayaṃ pajahaṃ bhabbo dukkhakkhayāyā’’ti. Navamaṃ.

๑๑๒. “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลเมื่อไม่รู้ยิ่ง ไม่รู้รอบ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละรูปทั้งหลาย ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ เมื่อไม่รู้ยิ่ง ไม่รู้รอบ ไม่คลายกำหนัด ไม่ละ ย่อมไม่ควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุคคลเมื่อรู้ยิ่ง รู้รอบ คลายกำหนัด ละรูปทั้งหลาย ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ เมื่อรู้ยิ่ง รู้รอบ คลายกำหนัด ละ ย่อมควรเพื่อความสิ้นทุกข์ ดังนี้”

10. Upassutisuttaṃ

๑๐. อุปัสสุติสูตรที่ ๑๐

113. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe. Atha kho bhagavā rahogato paṭisallīno imaṃ dhammapariyāyaṃ abhāsi – ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā; taṇhāpaccayā upādānaṃ; upādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti. Jivhañca paṭicca rase ca uppajjati…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā; taṇhāpaccayā upādānaṃ; upādānapaccayā bhavo; bhavapaccayā jāti; jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’’.

๑๑๓. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ อิฐอาวาส ในหมู่บ้านนาทิกะ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าที่ลับ ทรงหลีกเร้นอยู่ ได้ตรัสธรรปริยายนี้ว่า ‘เพราะอาศัยจักขุและรูปทั้งหลาย จักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น การประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้น ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ เพราะอาศัยชิวหาและรสทั้งหลาย... ละ ... เพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ทั้งหลาย มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น การประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงเกิดขึ้น ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้’

‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā. Tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodhā upādānanirodho; upādānanirodhā bhavanirodho; bhavanirodhā jātinirodho; jātinirodhā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti…pe… jivhañca paṭicca rase ca uppajjati…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phasso. Phassapaccayā vedanā; vedanāpaccayā taṇhā. Tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodhā upādānanirodho[Pg.311]; upādānanirodhā…pe… evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti.

จักขุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักขุและรูป การประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา เพราะตัณหานั้นแหละดับไปโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้ ฯลฯ ชิวหาวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยชิวหาและรส ฯลฯ มโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ การประจวบกันแห่งธรรม ๓ ประการเป็นผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัยจึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัยจึงมีตัณหา เพราะตัณหานั้นแหละดับไปโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ฯลฯ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้

Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato upassuti ṭhito hoti. Addasā kho bhagavā taṃ bhikkhuṃ upassuti ṭhitaṃ. Disvāna taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘assosi no tvaṃ, bhikkhu, imaṃ dhammapariyāya’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Uggaṇhāhi tvaṃ, bhikkhu, imaṃ dhammapariyāyaṃ. Pariyāpuṇāhi tvaṃ, bhikkhu, imaṃ dhammapariyāyaṃ. Dhārehi tvaṃ, bhikkhu, imaṃ dhammapariyāyaṃ. Atthasaṃhitoyaṃ, bhikkhu, dhammapariyāyo ādibrahmacariyako’’ti. Dasamaṃ.

ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งยืนอยู่ในที่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นภิกษุรูปนั้นยืนอยู่ในที่ไม่ไกล ครั้นแล้วจึงได้ตรัสถามภิกษุรูปนั้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เธอได้ฟังธรรมบรรยายนี้หรือไม่’ ภิกษุรูปนั้นทูลตอบว่า ‘ได้ฟัง พระพุทธเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนภิกษุ เธอจงเรียนเอาธรรมบรรยายนี้ ดูก่อนภิกษุ เธอจงศึกษาธรรมบรรยายนี้ ดูก่อนภิกษุ เธอจงทรงจำธรรมบรรยายนี้ ดูก่อนภิกษุ ธรรมบรรยายนี้ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์’ ดังนี้แล สูตรที่ ๑๐

Yogakkhemivaggo ekādasamo.

โยคักเขมิวรรค ที่ ๑๑

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

Yogakkhemi upādāya, dukkhaṃ loko ca seyyo ca;

Saṃyojanaṃ upādānaṃ, dve parijānaṃ upassutīti.

โยคักเขมิสูตร อุปาทายสูตร ทุกขสูตร โลกสูตร เสยยสูตร สังโยชนสูตร อุปาทานสูตร ปริชานสูตร ๒ สูตร และอุปัสสุติสูตร

12. Lokakāmaguṇavaggo

๑๒. โลกกามคุณวรรค

1. Paṭhamamārapāsasuttaṃ

๑. ปฐมมารปาสสูตร

114. ‘‘Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce, bhikkhu, abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu āvāsagato mārassa, mārassa vasaṃ gato, paṭimukkassa mārapāso. Baddho so mārabandhanena yathākāmakaraṇīyo pāpimato…pe….

๑๑๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ไปสู่ที่อยู่ของมาร ตกอยู่ในอำนาจของมาร มีบ่วงมารคล้องไว้แล้ว ภิกษุนั้นถูกเครื่องผูกของมารผูกไว้แล้ว คนบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา ฯลฯ

‘‘Santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu āvāsagato mārassa, mārassa vasaṃ gato, paṭimukkassa mārapāso. Baddho so mārabandhanena…pe….

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นรสนั้นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ไปสู่ที่อยู่ของมาร ตกอยู่ในอำนาจของมาร มีบ่วงมารคล้องไว้แล้ว ภิกษุนั้นถูกเครื่องผูกของมารผูกไว้แล้ว ฯลฯ

‘‘Santi[Pg.312], bhikkhave, manoviññeyyā dhammā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu āvāsagato mārassa, mārassa vasaṃ gato, paṭimukkassa mārapāso. Baddho so mārabandhanena yathākāmakaraṇīyo pāpimato.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ไปสู่ที่อยู่ของมาร ตกอยู่ในอำนาจของมาร มีบ่วงมารคล้องไว้แล้ว ภิกษุนั้นถูกเครื่องผูกของมารผูกไว้แล้ว คนบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา

‘‘Santi ca kho, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu nāvāsagato mārassa, na mārassa vasaṃ gato, ummukkassa mārapāso. Mutto so mārabandhanena na yathākāmakaraṇīyo pāpimato…pe….

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ไม่ไปสู่ที่อยู่ของมาร ไม่ตกอยู่ในอำนาจของมาร มีบ่วงมารปลดออกแล้ว ภิกษุนั้นพ้นแล้วจากเครื่องผูกของมาร คนบาปพึงกระทำไม่ได้ตามความปรารถนา ฯลฯ

‘‘Santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu nāvāsagato mārassa, na mārassa vasaṃ gato, ummukkassa mārapāso. Mutto so mārabandhanena na yathākāmakaraṇīyo pāpimato…pe….

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นรสนั้นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ไม่ไปสู่ที่อยู่ของมาร ไม่ตกอยู่ในอำนาจของมาร มีบ่วงมารปลดออกแล้ว ภิกษุนั้นพ้นแล้วจากเครื่องผูกของมาร คนบาปพึงกระทำไม่ได้ตามความปรารถนา ฯลฯ

‘‘Santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu nāvāsagato mārassa, na mārassa vasaṃ gato, ummukkassa mārapāso. Mutto so mārabandhanena na yathākāmakaraṇīyo pāpimato’’ti. Paṭhamaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ไม่ไปสู่ที่อยู่ของมาร ไม่ตกอยู่ในอำนาจของมาร มีบ่วงมารปลดออกแล้ว ภิกษุนั้นพ้นแล้วจากเครื่องผูกของมาร คนบาปพึงกระทำไม่ได้ตามความปรารถนา ดังนี้แล สูตรที่ ๑

2. Dutiyamārapāsasuttaṃ

๒. ทุติยมารปาสสูตร

115. ‘‘Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu baddho cakkhuviññeyyesu rūpesu, āvāsagato mārassa, mārassa vasaṃ gato, paṭimukkassa mārapāso. Baddho so mārabandhanena yathākāmakaraṇīyo pāpimato…pe….

๑๑๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ถูกผูกไว้แล้วในรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ เป็นผู้ไปสู่ที่อยู่ของมาร ตกอยู่ในอำนาจของมาร มีบ่วงมารคล้องไว้แล้ว ภิกษุนั้นถูกเครื่องผูกของมารผูกไว้แล้ว คนบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา ฯลฯ

‘‘Santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati [Pg.313] abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu baddho manoviññeyyesu dhammesu, āvāsagato mārassa, mārassa vasaṃ gato, paṭimukkassa mārapāso. Baddho so mārabandhanena yathākāmakaraṇīyo pāpimato…pe….

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา มีอยู่ ฯลฯ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรากล่าวว่า เป็นผู้ถูกผูกไว้แล้วในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ เป็นผู้ไปสู่ที่อยู่ของมาร ตกอยู่ในอำนาจของมาร มีบ่วงมารคล้องไว้แล้ว ภิกษุนั้นถูกเครื่องผูกของมารผูกไว้แล้ว คนบาปพึงกระทำได้ตามความปรารถนา ฯลฯ

‘‘Santi ca kho, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu mutto cakkhuviññeyyehi rūpehi, nāvāsagato mārassa, na mārassa vasaṃ gato, ummukkassa mārapāso. Mutto so mārabandhanena na yathākāmakaraṇīyo pāpimato…pe….

ภิกษุทั้งหลาย รูปที่พึงรู้แจ้งทางจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ เรากล่าวว่า ภิกษุนี้เป็นผู้หลุดพ้นจากรูปที่พึงรู้แจ้งทางจักษุ ไม่ไปสู่ที่อยู่ของมาร ไม่อยู่ในอำนาจของมาร บ่วงของมารหลุดแล้วจากภิกษุนั้น เธอเป็นผู้หลุดพ้นจากเครื่องผูกของมาร ผู้มีบาปทำตามความปรารถนาไม่ได้ ...ฯลฯ...

‘‘Santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati – ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu mutto manoviññeyyehi dhammehi, nāvāsagato mārassa, na mārassa vasaṃ gato, ummukkassa mārapāso. Mutto so mārabandhanena na yathākāmakaraṇīyo pāpimato’’ti. Dutiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย รสที่พึงรู้แจ้งทางชิวหา มีอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ เรากล่าวว่า ภิกษุนี้เป็นผู้หลุดพ้นจากธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางมโน ไม่ไปสู่ที่อยู่ของมาร ไม่อยู่ในอำนาจของมาร บ่วงของมารหลุดแล้วจากภิกษุนั้น เธอเป็นผู้หลุดพ้นจากเครื่องผูกของมาร ผู้มีบาปทำตามความปรารถนาไม่ได้ ดังนี้

3. Lokantagamanasuttaṃ

๓. โลกันตคมนสูตร

116. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ, daṭṭheyyaṃ, patteyyanti vadāmi. Na ca panāhaṃ, bhikkhave, appatvā lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmī’’ti. Idaṃ vatvā bhagavā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi. Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ acirapakkantassa bhagavato etadahosi – ‘‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘nāhaṃ, bhikkhave, gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ, daṭṭheyyaṃ, patteyyanti vadāmi. Na ca panāhaṃ, bhikkhave, appatvā lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmī’ti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’’ti?

๑๑๖. ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่า บุคคลพึงรู้ พึงเห็น พึงถึงที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป แต่เราก็ไม่กล่าวว่า บุคคลยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลกแล้ว จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้" พระผู้มีพระภาคตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไป ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดว่า "ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุเทศนี้โดยย่อแก่พวกเราว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่า บุคคลพึงรู้ พึงเห็น พึงถึงที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป แต่เราก็ไม่กล่าวว่า บุคคลยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลกแล้ว จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้' ดังนี้ แล้วมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไปเสีย ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้"

Atha [Pg.314] kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā ānando satthu ceva saṃvaṇṇito, sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā ānando imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’’ti.

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดว่า "ท่านอานนท์ผู้นี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องแล้ว ท่านอานนท์ย่อมสามารถเพื่อจะจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วพึงสอบถามเนื้อความนี้กับท่านอานนท์เถิด"

Atha kho te bhikkhū yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocuṃ –

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้เข้าไปหาท่านอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านอานนท์ว่า

‘‘Idaṃ kho no, āvuso ānanda, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘nāhaṃ, bhikkhave, gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ, daṭṭheyyaṃ, patteyyanti vadāmi. Na ca panāhaṃ, bhikkhave, appatvā lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmī’ti. Tesaṃ no, āvuso, amhākaṃ acirapakkantassa bhagavato etadahosi – ‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – nāhaṃ, bhikkhave, gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ, daṭṭheyyaṃ, patteyyanti vadāmi. Na ca panāhaṃ, bhikkhave, appatvā lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmīti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’ti? Tesaṃ no, āvuso, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho, āvuso, āyasmā ānando satthu ceva saṃvaṇṇito, sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā ānando imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti. Vibhajatāyasmā ānando’’ti.

ท่านอานนท์ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุเทศนี้โดยย่อแก่พวกเราว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่า บุคคลพึงรู้ พึงเห็น พึงถึงที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป แต่เราก็ไม่กล่าวว่า บุคคลยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลกแล้ว จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้' ดังนี้ แล้วมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไปเสีย ท่านผู้มีอายุ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน พวกเรานั้นได้มีความคิดว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุเทศนี้โดยย่อแก่พวกเราว่า ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่า บุคคลพึงรู้ พึงเห็น พึงถึงที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป แต่เราก็ไม่กล่าวว่า บุคคลยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลกแล้ว จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดังนี้ แล้วมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไปเสีย ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้' ท่านผู้มีอายุ พวกเรานั้นได้มีความคิดว่า 'ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านอานนท์ผู้นี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องแล้ว ท่านอานนท์ย่อมสามารถเพื่อจะจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงโดยย่อ มิได้ทรงจำแนกโดยพิสดารนี้ให้พิสดารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วพึงสอบถามเนื้อความนี้กับท่านอานนท์เถิด' ขอท่านอานนท์จงจำแนกเถิด

‘‘Seyyathāpi, āvuso, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa tiṭṭhato sāravato atikkammeva, mūlaṃ atikkammeva, khandhaṃ sākhāpalāse sāraṃ pariyesitabbaṃ maññeyya; evaṃ sampadamidaṃ āyasmantānaṃ satthari sammukhībhūte taṃ bhagavantaṃ atisitvā [Pg.315] amhe etamatthaṃ paṭipucchitabbaṃ maññatha. So hāvuso, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati – cakkhubhūto, ñāṇabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto, vattā, pavattā, atthassa ninnetā, amatassa dātā, dhammassāmī, tathāgato. So ceva panetassa kālo ahosi yaṃ bhagavantaṃyeva etamatthaṃ paṭipuccheyyātha. Yathā vo bhagavā byākareyya tathā vo dhāreyyāthā’’ti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ เมื่อพบต้นไม้ใหญ่มีแก่นตั้งอยู่ กลับข้ามราก ข้ามลำต้นไปเสีย แล้วสำคัญว่าพึงแสวงหาแก่นไม้ในกิ่งและใบ ฉันใด ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ที่ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อพระศาสดาประทับอยู่เฉพาะพระพักตร์ กลับล่วงเลยพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นไป แล้วมาสำคัญว่าพึงสอบถามเนื้อความนี้กับข้าพเจ้า ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น ทรงเป็นดุจจักษุ ทรงเป็นดุจญาณ ทรงเป็นดุจธรรม ทรงเป็นดุจพรหม เป็นผู้ตรัส เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้นำออกซึ่งเนื้อความ เป็นผู้ประทานอมตะ เป็นเจ้าของธรรม เป็นพระตถาคต และกาลนั้นก็เป็นกาลที่ท่านทั้งหลายพึงเข้าไปทูลถามเนื้อความนี้กับพระผู้มีพระภาคโดยแท้ พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่ท่านทั้งหลายอย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำไว้อย่างนั้นเถิด

‘‘Addhāvuso ānanda, bhagavā jānaṃ jānāti, passaṃ passati – cakkhubhūto, ñāṇabhūto, dhammabhūto, brahmabhūto, vattā, pavattā, atthassa ninnetā, amatassa dātā, dhammassāmī, tathāgato. So ceva panetassa kālo ahosi yaṃ bhagavantaṃyeva etamatthaṃ paṭipuccheyyāma. Yathā no bhagavā byākareyya tathā naṃ dhāreyyāma. Api cāyasmā ānando satthu ceva saṃvaṇṇito, sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā ānando imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Vibhajatāyasmā ānando agaruṃ karitvā’’ti.

ท่านอานนท์ผู้มีอายุ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ ทรงเห็นสิ่งที่ควรเห็น ทรงเป็นดังดวงตา เป็นดังญาณ เป็นดังธรรม เป็นดังพรหม เป็นผู้ตรัส เป็นผู้ประกาศ เป็นผู้นำเนื้อความออก เป็นผู้ประทานอมตะ เป็นธรรมสามี เป็นพระตถาคต ก็บัดนี้เป็นกาลอันควรที่พวกเราจะพึงทูลถามเนื้อความนี้กะพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงพยากรณ์แก่พวกเราอย่างใด พวกเราพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้น ถึงอย่างนั้น ท่านพระอานนท์ก็เป็นที่สรรเสริญของพระศาสดา และเป็นที่เคารพของเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลาย ท่านพระอานนท์สามารถที่จะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ขอท่านพระอานนท์โปรดอย่าทำความหนักใจ จำแนกเนื้อความนั้นเถิด

‘‘Tenahāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ. Āyasmā ānando etadavoca –

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว

‘‘Yaṃ kho vo, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘nāhaṃ, bhikkhave, gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ, daṭṭheyyaṃ, patteyyanti vadāmi. Na ca panāhaṃ, bhikkhave, appatvā lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmī’ti, imassa khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ ājānāmi. Yena kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī – ayaṃ vuccati ariyassa vinaye loko. Kena cāvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī? Cakkhunā kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī. Sotena kho, āvuso… ghānena kho, āvuso… jivhāya kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī[Pg.316]. Kāyena kho, āvuso… manena kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī. Yena kho, āvuso, lokasmiṃ lokasaññī hoti lokamānī – ayaṃ vuccati ariyassa vinaye loko. Yaṃ kho vo, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘nāhaṃ, bhikkhave, gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ, daṭṭheyyaṃ, patteyyanti vadāmi. Na ca panāhaṃ, bhikkhave, appatvā lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmī’ti, imassa khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Ākaṅkhamānā ca pana tumhe āyasmanto bhagavantaṃyeva upasaṅkamitvā etamatthaṃ paṭipuccheyyātha. Yathā vo bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāthā’’ti.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศโดยย่อว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่าจะพึงรู้ พึงเห็น พึงถึงที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป แต่เราก็ไม่กล่าวว่า การทำที่สุดแห่งทุกข์มีได้เพราะยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลก’ ดังนี้แล้ว ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร ได้เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไป ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สิ่งใดในโลกที่สัตว์โลกมีความสำคัญว่าโลก มีความทะนงตนว่าโลก สิ่งนี้เรียกว่าโลกในวินัยของพระอริยะ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าในโลกที่สัตว์โลกมีความสำคัญว่าโลก มีความทะนงตนว่าโลก ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์โลกมีความสำคัญว่าโลก มีความทะนงตนว่าโลกในโลก เพราะอาศัยจักษุ... เพราะอาศัยโสตะ... เพราะอาศัยฆานะ... เพราะอาศัยชิวหา... เพราะอาศัยกาย... เพราะอาศัยมโน ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สิ่งใดในโลกที่สัตว์โลกมีความสำคัญว่าโลก มีความทะนงตนว่าโลก สิ่งนี้เรียกว่าโลกในวินัยของพระอริยะ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศโดยย่อว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่าจะพึงรู้ พึงเห็น พึงถึงที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป แต่เราก็ไม่กล่าวว่า การทำที่สุดแห่งทุกข์มีได้เพราะยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลก’ ดังนี้แล้ว ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร ได้เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไป ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้อย่างนี้ อนึ่ง ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย หากปรารถนาก็พึงเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วทูลถามเนื้อความนี้เถิด พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพยากรณ์แก่ท่านทั้งหลายอย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด

‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –

ขอรับ ท่านผู้มีอายุ

‘‘Yaṃ kho no, bhante, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘nāhaṃ, bhikkhave, gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ, daṭṭheyyaṃ, patteyyanti vadāmi. Na ca panāhaṃ, bhikkhave, appatvā lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmī’ti. Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ acirapakkantassa bhagavato etadahosi – ‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – nāhaṃ, bhikkhave, gamanena lokassa antaṃ ñāteyyaṃ, daṭṭheyyaṃ, patteyyanti vadāmi. Na ca panāhaṃ, bhikkhave, appatvā lokassa antaṃ dukkhassa antakiriyaṃ vadāmī’ti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyāti? Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā ānando satthu ceva saṃvaṇṇito, sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā ānando imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti. Atha kho mayaṃ[Pg.317], bhante, yenāyasmā ānando tenupasaṅkamimha; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etamatthaṃ paṭipucchimha. Tesaṃ no, bhante, āyasmatā ānandena imehi ākārehi imehi padehi imehi byañjanehi attho vibhatto’’ti.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศโดยย่อแก่พวกข้าพระองค์ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่าจะพึงรู้ พึงเห็น พึงถึงที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป แต่เราก็ไม่กล่าวว่า การทำที่สุดแห่งทุกข์มีได้เพราะยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลก’ ดังนี้แล้ว ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร ได้เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกไปไม่นาน พวกข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดกันดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอุเทศโดยย่อแก่พวกเราว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราไม่กล่าวว่าจะพึงรู้ พึงเห็น พึงถึงที่สุดแห่งโลกได้ด้วยการไป แต่เราก็ไม่กล่าวว่า การทำที่สุดแห่งทุกข์มีได้เพราะยังไม่ถึงที่สุดแห่งโลก’ ดังนี้แล้ว ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร ได้เสด็จลุกจากอาสนะเข้าสู่พระวิหารไป ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดกันดังนี้ว่า ‘ท่านพระอานนท์นี้แล เป็นที่สรรเสริญของพระศาสดา และเป็นที่เคารพของเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลาย ท่านพระอานนท์สามารถที่จะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้โดยย่อ แต่ยังมิได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ แล้วสอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระอานนท์เถิด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล พวกข้าพระองค์ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ แล้วได้สอบถามเนื้อความนี้กะท่านพระอานนท์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอานนท์ได้จำแนกเนื้อความแก่พวกข้าพระองค์โดยอาการเหล่านี้ โดยบทเหล่านี้ โดยพยัญชนะเหล่านี้แล้ว พระเจ้าข้า

‘‘Paṇḍito, bhikkhave, ānando; mahāpañño, bhikkhave, ānando! Maṃ cepi tumhe, bhikkhave, etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyaṃ yathā taṃ ānandena byākataṃ. Eso cevetassa attho, evañca naṃ dhāreyyāthā’’ti. Tatiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อานนท์เป็นบัณฑิต ภิกษุทั้งหลาย อานนท์มีปัญญามาก ภิกษุทั้งหลาย แม้ถ้าพวกเธอพึงสอบถามเนื้อความนี้กะเรา เราก็จะพึงพยากรณ์เนื้อความนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน เหมือนที่อานนท์ได้พยากรณ์แล้ว นี้แลเป็นเนื้อความแห่งอุเทศนั้น พวกเธอจงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด

4. Kāmaguṇasuttaṃ

๔. กามคุณสูตร

117. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘yeme pañca kāmaguṇā cetaso samphuṭṭhapubbā atītā niruddhā vipariṇatā, tatra me cittaṃ bahulaṃ gacchamānaṃ gaccheyya paccuppannesu vā appaṃ vā anāgatesu’. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘yeme pañca kāmaguṇā cetaso samphuṭṭhapubbā atītā niruddhā vipariṇatā, tatra me attarūpena appamādo sati cetaso ārakkho karaṇīyo’. Tasmātiha, bhikkhave, tumhākampi ye te pañca kāmaguṇā cetaso samphuṭṭhapubbā atītā niruddhā vipariṇatā, tatra vo cittaṃ bahulaṃ gacchamānaṃ gaccheyya paccuppannesu vā appaṃ vā anāgatesu. Tasmātiha, bhikkhave, tumhākampi ye te pañca kāmaguṇā cetaso samphuṭṭhapubbā atītā niruddhā vipariṇatā, tatra vo attarūpehi appamādo sati cetaso ārakkho karaṇīyo. Tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe yattha cakkhu ca nirujjhati, rūpasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha jivhā ca nirujjhati, rasasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha mano ca nirujjhati, dhammasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe’’ti. Idaṃ vatvā bhagavā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.

๑๑๗. “ภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อเรายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความคิดคำนึงนี้ว่า ‘กามคุณ ๕ เหล่าใด ที่เราเคยถูกต้องแล้วด้วยใจ เป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว จิตของเราพึงแล่นไปในกามคุณเหล่านั้นโดยมาก หรือในกามคุณที่เป็นปัจจุบัน หรือในกามคุณที่เป็นอนาคตโดยส่วนน้อย’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดคำนึงนี้ว่า ‘กามคุณ ๕ เหล่าใด ที่เราเคยถูกต้องแล้วด้วยใจ เป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว เราผู้ต้องการประโยชน์ตน พึงกระทำความไม่ประมาท คือ สติ เป็นเครื่องรักษาจิตในกามคุณเหล่านั้น’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น แม้พวกเธอ กามคุณ ๕ เหล่าใด ที่พวกเธอเคยถูกต้องแล้วด้วยใจ เป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว จิตของพวกเธอพึงแล่นไปในกามคุณเหล่านั้นโดยมาก หรือในกามคุณที่เป็นปัจจุบัน หรือในกามคุณที่เป็นอนาคตโดยส่วนน้อย ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น แม้พวกเธอ กามคุณ ๕ เหล่าใด ที่พวกเธอเคยถูกต้องแล้วด้วยใจ เป็นอดีต ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว พวกเธอผู้ต้องการประโยชน์ตน พึงกระทำความไม่ประมาท คือ สติ เป็นเครื่องรักษาจิตในกามคุณเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอพึงรู้อายตนะนั้น ที่ซึ่งจักขุและรูปสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่ซึ่งชิวหาและรสสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่ซึ่งมโนและธรรมสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น’ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหาร

Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ acirapakkantassa bhagavato etadahosi – ‘‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe yattha cakkhu ca nirujjhati, rūpasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha jivhā ca nirujjhati, rasasaññā ca nirujjhati, se [Pg.318] āyatane veditabbe…pe… yattha mano ca nirujjhati, dhammasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe’ti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’’ti?

ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดคำนึงนี้ว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้โดยย่อแก่พวกเราว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอพึงรู้อายตนะนั้น ที่ซึ่งจักขุและรูปสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่ซึ่งชิวหาและรสสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่ซึ่งมโนและธรรมสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น’ แต่ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหาร ใครหนอแล พึงจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นโดยย่อ ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ให้พิสดารได้’

Atha kho tesaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘ayaṃ kho āyasmā ānando satthu ceva saṃvaṇṇito, sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā ānando imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’’ti.

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้มีความคิดคำนึงนี้ว่า ‘ท่านพระอานนท์นี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และอันเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว ท่านพระอานนท์สามารถเพื่อจะจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นโดยย่อ ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ให้พิสดารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว พึงสอบถามเนื้อความนี้กับท่านพระอานนท์เถิด’

Atha kho te bhikkhū yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocuṃ –

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระอานนท์ว่า

‘‘Idaṃ kho no, āvuso ānanda, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe yattha cakkhu ca nirujjhati, rūpasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha jivhā ca nirujjhati, rasasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha mano ca nirujjhati, dhammasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe’ti. Tesaṃ no, āvuso, amhākaṃ acirapakkantassa bhagavato etadahosi – ‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe yattha cakkhu ca nirujjhati, rūpasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha jivhā ca nirujjhati, rasasaññā ca nirujjhati se āyatane veditabbe…pe… yattha mano ca nirujjhati, dhammasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe’ti. Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyāti? Tesaṃ no, āvuso, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā ānando satthu ceva saṃvaṇṇito, sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā ānando imassa bhagavatā saṃkhittena [Pg.319] uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti. Vibhajatāyasmā ānando’’ti.

‘ท่านอานนท์ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้โดยย่อแก่พวกเราว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอพึงรู้อายตนะนั้น ที่ซึ่งจักขุและรูปสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่ซึ่งชิวหาและรสสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่ซึ่งมโนและธรรมสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น’ แต่ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหาร เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน พวกเรานั้นได้มีความคิดคำนึงนี้ว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุเทศนี้โดยย่อแก่พวกเราว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอพึงรู้อายตนะนั้น ที่ซึ่งจักขุและรูปสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่ซึ่งชิวหาและรสสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่ซึ่งมโนและธรรมสัญญาดับ เธอพึงรู้อายตนะนั้น’ แต่ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหาร ใครหนอแล พึงจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นโดยย่อ ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ให้พิสดารได้’ ผู้มีอายุ พวกเรานั้นได้มีความคิดคำนึงนี้ว่า ‘ท่านพระอานนท์นี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และอันเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายยกย่องแล้ว ท่านพระอานนท์สามารถเพื่อจะจำแนกเนื้อความแห่งอุเทศที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นโดยย่อ ไม่ได้ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ ให้พิสดารได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว พึงสอบถามเนื้อความนี้กับท่านพระอานนท์เถิด’ ขอท่านพระอานนท์โปรดจำแนกเถิด’

‘‘Seyyathāpi, āvuso, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno mahato rukkhassa…pe… vibhajatāyasmā ānando agaruṃ karitvāti.

‘ผู้มีอายุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้ เมื่อมีต้นไม้ใหญ่...ฯลฯ...ขอท่านพระอานนท์อย่าได้ทำความหนักใจ โปรดจำแนกเถิด’

‘‘Tenahāvuso, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṃ. Āyasmā ānando etadavoca –

‘ผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์ว่า ‘อย่างนั้น ผู้มีอายุ’ ท่านพระอานนท์ได้กล่าวคำนี้ว่า

‘‘Yaṃ kho vo, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe yattha cakkhu ca nirujjhati, rūpasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha mano ca nirujjhati, dhammasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe’ti. Imassa khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ ājānāmi. Saḷāyatananirodhaṃ no etaṃ, āvuso, bhagavatā sandhāya bhāsitaṃ – ‘tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe, yattha cakkhu ca nirujjhati, rūpasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha mano ca nirujjhati, dhammasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe’ti. Ayaṃ kho, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe yattha cakkhu ca nirujjhati, rūpasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha mano ca nirujjhati, dhammasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe’ti. Imassa khvāhaṃ, āvuso, bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmi. Ākaṅkhamānā ca pana tumhe āyasmanto bhagavantaṃyeva upasaṅkamatha; upasaṅkamitvā etamatthaṃ puccheyyātha. Yathā vo bhagavā byākaroti tathā naṃ dhāreyyāthā’’ti.

“อาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุทเทสโดยย่อแก่พวกท่าน แต่ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหารว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะที่จักษุและรูปสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่มโนและธรรมสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น’ อาวุโสทั้งหลาย ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ แต่ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้อย่างพิสดาร อาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงความดับแห่งสฬายตนะว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะที่จักษุและรูปสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่มโนและธรรมสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น’ อาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุทเทสนี้ขึ้นแสดงโดยย่อ แต่ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหารว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะที่จักษุและรูปสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่มโนและธรรมสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น’ อาวุโสทั้งหลาย ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ แต่ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้อย่างพิสดารดังนี้ อนึ่ง ถ้าท่านผู้มีอายุทั้งหลายปรารถนา ก็พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเถิด ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว พึงทูลถามเนื้อความนี้ พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่ท่านทั้งหลายอย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด”

‘‘Evamāvuso’’ti [Pg.320] kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ –

ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระอานนท์ว่า “อย่างนั้น อาวุโส” แล้วลุกจากอาสนะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Yaṃ kho no, bhante, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – ‘tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe yattha cakkhu ca nirujjhati, rūpasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha jivhā ca nirujjhati, rasasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha mano ca nirujjhati, dhammasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe’ti, tesaṃ no, bhante, amhākaṃ acirapakkantassa bhagavato etadahosi – ‘idaṃ kho no, āvuso, bhagavā saṃkhittena uddesaṃ uddisitvā vitthārena atthaṃ avibhajitvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭho – tasmātiha, bhikkhave, se āyatane veditabbe yattha cakkhu ca nirujjhati, rūpasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe…pe… yattha mano ca nirujjhati, dhammasaññā ca nirujjhati, se āyatane veditabbe’ti. ‘Ko nu kho imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajeyyā’ti? Tesaṃ no, bhante, amhākaṃ etadahosi – ‘ayaṃ kho āyasmā ānando satthu ceva saṃvaṇṇito, sambhāvito ca viññūnaṃ sabrahmacārīnaṃ. Pahoti cāyasmā ānando imassa bhagavatā saṃkhittena uddesassa uddiṭṭhassa vitthārena atthaṃ avibhattassa vitthārena atthaṃ vibhajituṃ. Yaṃnūna mayaṃ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyyāma; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etamatthaṃ paṭipuccheyyāmā’ti. Atha kho mayaṃ, bhante, yenāyasmā ānando tenupasaṅkamimha; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ ānandaṃ etamatthaṃ paṭipucchimha. Tesaṃ no, bhante, āyasmatā ānandena imehi ākārehi, imehi padehi, imehi byañjanehi attho vibhatto’’ti.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงยกอุทเทสโดยย่อแก่พวกข้าพระองค์ แต่ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหารว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะที่จักษุและรูปสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่ชิวหาและรสสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น...ฯลฯ...ที่มโนและธรรมสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปไม่นาน พวกข้าพระองค์ได้มีความคิดกันว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงยกอุทเทสนี้โดยย่อแก่พวกเรา แต่ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดาร แล้วเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังวิหารว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะที่จักษุและรูปสัญญาดับ...ฯลฯ...ที่มโนและธรรมสัญญาดับ เธอทั้งหลายพึงรู้อายตนะนั้น’ ใครหนอแลจะพึงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ แต่ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ได้มีความคิดกันว่า ‘ท่านพระอานนท์นี้แล อันพระศาสดาทรงสรรเสริญแล้ว และเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายก็ยกย่องแล้ว ท่านพระอานนท์สามารถจะจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งอุทเทสที่พระผู้มีพระภาคทรงยกขึ้นแสดงโดยย่อ แต่ไม่ทรงจำแนกเนื้อความโดยพิสดารนี้ได้ ทางที่ดี พวกเราพึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่เถิด ครั้นแล้วพึงสอบถามเนื้อความนี้กับท่านพระอานนท์’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น พวกข้าพระองค์ได้เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้สอบถามเนื้อความนี้กับท่านพระอานนท์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอานนท์ได้จำแนกเนื้อความแก่พวกข้าพระองค์ ด้วยอาการเหล่านี้ ด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้”

‘‘Paṇḍito, bhikkhave, ānando; mahāpañño, bhikkhave, ānando! Maṃ cepi tumhe, bhikkhave, etamatthaṃ paṭipuccheyyātha, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyaṃ yathā taṃ ānandena byākataṃ. Eso cevetassa attho. Evañca naṃ dhāreyyāthā’’ti. Catutthaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย อานนท์เป็นบัณฑิต ภิกษุทั้งหลาย อานนท์มีปัญญามาก ภิกษุทั้งหลาย แม้เธอทั้งหลายจะพึงสอบถามเนื้อความนี้กับเรา เราก็จะพึงพยากรณ์เนื้อความนั้นเหมือนที่อานนท์ได้พยากรณ์แล้วนั้นแหละ นี้เป็นเนื้อความแห่งอุเทศนั้น เธอทั้งหลายจงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนั้นเถิด” จบสูตรที่ ๔

5. Sakkapañhasuttaṃ

๕. ๕. สักกปัญหสูตร

118. Ekaṃ [Pg.321] samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho sakko devānamindo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho sakko devānamindo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti? Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti?

๑๑๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ยังไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมปรินิพพานในทิฏฐธรรม”

‘‘Santi kho, devānaminda, cakkhuviññeyyā rūpā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti tadupādānaṃ. Saupādāno, devānaminda, bhikkhu no parinibbāyati…pe….

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวถึง ย่อมยึดมั่นรูปนั้นอยู่ไซร้ วิญญาณที่อาศัยรูปนั้น และอุปาทานนั้น ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ภิกษุผู้มีอุปาทาน ย่อมไม่ปรินิพพาน...ฯลฯ...”

‘‘Santi kho, devānaminda, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi kho, devānaminda, manoviññeyyā dhammā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti tadupādānaṃ. Saupādāno, devānaminda, bhikkhu no parinibbāyati. Ayaṃ kho, devānaminda, hetu, ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti.

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ รสทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางชิวหา มีอยู่แล...ฯลฯ... ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวถึง ย่อมยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ไซร้ วิญญาณที่อาศัยธรรมารมณ์นั้น และอุปาทานนั้น ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ภิกษุผู้มีอุปาทาน ย่อมไม่ปรินิพพาน ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ ย่อมไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม”

‘‘Santi ca kho, devānaminda, cakkhuviññeyyā rūpā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato na tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti, na tadupādānaṃ. Anupādāno, devānaminda, bhikkhu parinibbāyati…pe….

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ไซร้ วิญญาณที่อาศัยรูปนั้น และอุปาทานนั้น ย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ภิกษุผู้ไม่มีอุปาทาน ย่อมปรินิพพาน...ฯลฯ...”

‘‘Santi kho, devānaminda, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi kho, devānaminda, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato na tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti na tadupādānaṃ. Anupādāno, devānaminda, bhikkhu [Pg.322] parinibbāyati. Ayaṃ kho, devānaminda, hetu, ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti. Pañcamaṃ.

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ รสทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางชิวหา มีอยู่แล...ฯลฯ... ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ไซร้ วิญญาณที่อาศัยธรรมารมณ์นั้น และอุปาทานนั้น ย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ ภิกษุผู้ไม่มีอุปาทาน ย่อมปรินิพพาน ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ ย่อมปรินิพพานในทิฏฐธรรม ดังนี้แล จบสูตรที่ ๕”

6. Pañcasikhasuttaṃ

๖. ปัญจสิขสูตร

119. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. Atha kho pañcasikho gandhabbadevaputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho pañcasikho gandhabbadevaputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti? Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti? ‘‘Santi kho, pañcasikha, cakkhuviññeyyā rūpā…pe… santi kho, pañcasikha, manoviññeyyā dhammā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti tadupādānaṃ. Saupādāno, pañcasikha, bhikkhu no parinibbāyati. Ayaṃ kho, pañcasikha, hetu, ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti’’.

๑๑๙. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ปัญจสิขะ คนธรรพเทพบุตร เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ปัญจสิขะ คนธรรพเทพบุตร ผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ ย่อมไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม อนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ ย่อมปรินิพพานในทิฏฐธรรม” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนปัญจสิขะ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุ...ฯลฯ... ดูก่อนปัญจสิขะ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน ย่อมกล่าวถึง ย่อมยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ไซร้ วิญญาณที่อาศัยธรรมารมณ์นั้น และอุปาทานนั้น ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ดูก่อนปัญจสิขะ ภิกษุผู้มีอุปาทาน ย่อมไม่ปรินิพพาน ดูก่อนปัญจสิขะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ ย่อมไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม”

‘‘Santi ca kho, pañcasikha, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā…pe… santi kho, pañcasikha, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati, tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato na tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti, na tadupādānaṃ. Anupādāno, pañcasikha, bhikkhu parinibbāyati. Ayaṃ kho, pañcasikha, hetu, ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ดูก่อนปัญจสิขะ รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ...ฯลฯ... มีอยู่แล ดูก่อนปัญจสิขะ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ไซร้ วิญญาณที่อาศัยธรรมารมณ์นั้น และอุปาทานนั้น ย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ ดูก่อนปัญจสิขะ ภิกษุผู้ไม่มีอุปาทาน ย่อมปรินิพพาน ดูก่อนปัญจสิขะ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ ย่อมปรินิพพานในทิฏฐธรรม ดังนี้แล จบสูตรที่ ๖”

7. Sāriputtasaddhivihārikasuttaṃ

๗. สารีปุตตสัทธิวิหาริกสูตร

120. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho aññataro bhikkhu yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca – ‘‘saddhivihāriko[Pg.323], āvuso sāriputta, bhikkhu sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatto’’ti.

๑๒๐. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ภิกษุนั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโสสารีบุตร สัทธิวิหาริกของท่าน บอกคืนสิกขา กลับมาสู่เพศต่ำเสียแล้ว”

‘‘Evametaṃ, āvuso, hoti indriyesu aguttadvārassa, bhojane amattaññuno, jāgariyaṃ ananuyuttassa. ‘So vatāvuso, bhikkhu indriyesu aguttadvāro bhojane amattaññū jāgariyaṃ ananuyutto yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ santānessatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. ‘So vatāvuso, bhikkhu indriyesu guttadvāro, bhojane mattaññū, jāgariyaṃ anuyutto yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ santānessatī’ti ṭhānametaṃ vijjati.

“ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้ย่อมเป็นอย่างนั้น สำหรับผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ไม่รู้ประมาณในโภชนะ ไม่ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้มีทวารไม่คุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ไม่รู้ประมาณในโภชนะ ไม่ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ จักประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์บริสุทธิ์ได้ตลอดชีวิตนั้น ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้มีทวารคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ จักประพฤติพรหมจรรย์ให้บริบูรณ์บริสุทธิ์ได้ตลอดชีวิตนั้น ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้”

‘‘Kathañcāvuso, indriyesu guttadvāro hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Evaṃ kho, āvuso, indriyesu guttadvāro hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายเป็นอย่างไร? ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันลามกคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้, ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์. ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันลามกคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้, ย่อมรักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายเป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso, bhojane mattaññū hoti? Idhāvuso, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘neva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya, vihiṃsūparatiyā, brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati, anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti. Evaṃ kho, āvuso, bhojane mattaññū hoti.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะเป็นอย่างไร? ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง แต่เพียงเพื่อให้กายนี้ดำรงอยู่ได้ เพื่อให้ชีวิตเป็นไปได้ เพื่อป้องกันความลำบาก เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘เราจักกำจัดเวทนาเก่า และไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความดำเนินไปแห่งชีวิต ความไม่มีโทษ และการอยู่ผาสุก จักมีแก่เรา’ ดังนี้. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะเป็นอย่างนี้แล”

‘‘Kathañcāvuso, jāgariyaṃ anuyutto hoti? Idhāvuso, bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno, uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā. Rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Evaṃ kho, āvuso, jāgariyaṃ [Pg.324] anuyutto hoti. Tasmātihāvuso, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘indriyesu guttadvārā bhavissāma, bhojane mattaññuno, jāgariyaṃ anuyuttā’ti. Evañhi vo, āvuso, sikkhitabba’’nti. Sattamaṃ.

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นเป็นอย่างไร? ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ตลอดวัน. ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ตลอดยามต้นแห่งราตรี. ในยามกลางแห่งราตรี เธอย่อมสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ ทำความหมายในอันที่จะลุกขึ้นไว้ในใจ. ในยามสุดท้ายแห่งราตรี เธอลุกขึ้นแล้ว ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง. ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นเป็นอย่างนี้แล. เพราะเหตุนั้นแหละ อาวุโส เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่’ ดูก่อนอาวุโส เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้แล”

8. Rāhulovādasuttaṃ

๘. ราหุโลวาทสูตร

121. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācaniyā dhammā; yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘gaṇhāhi, rāhula, nisīdanaṃ. Yena andhavanaṃ tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā rāhulo bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi.

๑๒๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าที่ลับทรงพักผ่อนอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งพระทัยอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่ทำความแก่รอบแห่งวิมุตติของราหุลแก่กล้าแล้วหนอ, ทางที่ดี เราพึงแนะนำราหุลเพื่อความสิ้นอาสวะยิ่งขึ้นไป’ ดังนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี ครั้นเสด็จกลับจากบิณฑบาต ภายหลังภัตแล้ว ได้รับสั่งเรียกท่านพระราหุลมาตรัสว่า ‘ราหุล เธอจงถือผ้านิสีทนะไป เราจักเข้าไปยังป่าอันธวันเพื่อพักผ่อนกลางวัน’ ท่านพระราหุลทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ แล้ว ถือผ้านิสีทนะติดตามพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ

Tena kho pana samayena anekāni devatāsahassāni bhagavantaṃ anubandhāni honti – ‘‘ajja bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vinessatī’’ti. Atha kho bhagavā andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi. Āyasmāpi kho rāhulo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ rāhulaṃ bhagavā etadavoca –

ก็โดยสมัยนั้นแล เทวดาหลายพันองค์ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไป ด้วยคิดว่า ‘วันนี้ พระผู้มีพระภาคจักทรงแนะนำท่านพระราหุลเพื่อความสิ้นอาสวะยิ่งขึ้นไป’ ดังนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังป่าอันธวันแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ณ โคนไม้แห่งหนึ่ง. แม้ท่านพระราหุลก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้กะท่านพระราหุลผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rāhula, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“ราหุล เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง?”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?”

‘‘No hetaṃ, bhante’’. ( )

“ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Rūpā niccā vā aniccā vā’’ti?

“รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?”

‘‘Aniccā, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”...ฯลฯ...

‘‘Cakkhuviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“จักษุวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”...ฯลฯ...

‘‘Cakkhusamphasso nicco vā anicco vā’’ti?

“จักษุสัมผัสเที่ยงหรือไม่เที่ยง?”

‘‘Anicco, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”...ฯลฯ...

‘‘Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ, saññāgataṃ, saṅkhāragataṃ, viññāṇagataṃ, tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“แม้สภาวธรรมอันเป็นไปในเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยนี้ ก็เที่ยงหรือไม่เที่ยง?”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi[Pg.325], eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’?”

‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe….

“ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า”...ฯลฯ...

‘‘Jivhā niccā vā aniccā vā’’ti?

“ชิวหาเที่ยงหรือไม่เที่ยง?”

‘‘Aniccā, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”...ฯลฯ...

‘‘Jivhāviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“ชิวหาวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง?”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”...ฯลฯ...

‘‘Jivhāsamphasso nicco vā anicco vā’’ti?

“ชิวหาสัมผัสเที่ยงหรือไม่เที่ยง?”

‘‘Anicco, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”...ฯลฯ...

‘‘Yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ, saññāgataṃ, saṅkhāragataṃ, viññāṇagataṃ, tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

แม้เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัยนั้น เที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe….

ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า ฯลฯ

‘‘Mano nicco vā anicco vā’’ti?

ใจเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Anicco, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Dhammā niccā vā aniccā vā’’ti?

ธรรมารมณ์ทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccā, bhante’’…pe….

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ฯลฯ

‘‘Manoviññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

มโนวิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’…pe….

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ฯลฯ

‘‘Manosamphasso nicco vā anicco vā’’ti?

มโนสัมผัสเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Anicco, bhante’’…pe….

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ฯลฯ

‘‘Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ, saññāgataṃ, saṅkhāragataṃ, viññāṇagataṃ, tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

แม้เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยนั้น เที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า

‘‘Evaṃ passaṃ, rāhula, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ tasmimpi nibbindati…pe… jivhāyapi nibbindati, rasesupi nibbindati, jivhāviññāṇepi nibbindati, jivhāsamphassepi nibbindati, yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ tasmimpi nibbindati…pe….

ราหุล อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรสทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหาวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหาสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย ฯลฯ

‘‘Manasmimpi nibbindati, dhammesupi nibbindati, manoviññāṇepi nibbindati, manosamphassepi nibbindati, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedanāgataṃ saññāgataṃ saṅkhāragataṃ viññāṇagataṃ tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในใจ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโนสัมผัส ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā rāhulo bhagavato bhāsitaṃ abhinandi. Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne āyasmato rāhulassa anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Anekānañca [Pg.326] devatāsahassānaṃ virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti. Aṭṭhamaṃ.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระราหุลมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของท่านพระราหุลหลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น และธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่เทวดาหลายพันองค์ว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ดังนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. Saṃyojaniyadhammasuttaṃ

๙. สังโยชนิยธรรมสูตรที่ ๙

122. ‘‘Saṃyojaniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi saṃyojanañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā, katamañca saṃyojanaṃ? Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime vuccanti, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā. Yo tattha chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ…pe… santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime vuccanti, bhikkhave, saṃyojaniyā dhammā. Yo tattha chandarāgo taṃ tattha saṃyojana’’nti. Navamaṃ.

๑๒๒. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์และสังโยชน์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์เป็นไฉน สังโยชน์เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะใดในธรรมเหล่านั้น ฉันทราคะนั้นเป็นสังโยชน์ในธรรมเหล่านั้น ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย รสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา... ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์ ฉันทราคะใดในธรรมเหล่านั้น ฉันทราคะนั้นเป็นสังโยชน์ในธรรมเหล่านั้น จบสูตรที่ ๙

10. Upādāniyadhammasuttaṃ

๑๐. อุปาทานิยธรรมสูตรที่ ๑๐

123. ‘‘Upādāniye ca, bhikkhave, dhamme desessāmi upādānañca. Taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, upādāniyā dhammā, katamañca upādānaṃ? Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime vuccanti, bhikkhave, upādāniyā dhammā. Yo tattha chandarāgo, taṃ tattha upādānaṃ…pe… santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime vuccanti, bhikkhave, upādāniyā dhammā. Yo tattha chandarāgo taṃ tattha upādāna’’nti. Dasamaṃ.

๑๒๓. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอุปาทานิยธรรมและอุปาทาน เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย อุปาทานิยธรรมเป็นไฉน อุปาทานเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เรียกว่า อุปาทานิยธรรม ฉันทราคะใดในรูปารมณ์นั้น ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในรูปารมณ์นั้น ... ภิกษุทั้งหลาย รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น ... ภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เรียกว่า อุปาทานิยธรรม ฉันทราคะใดในธรรมารมณ์นั้น ฉันทราคะนั้นเป็นอุปาทานในธรรมารมณ์นั้น

Lokakāmaguṇavaggo dvādasamo.

โลกกามคุณวรรคที่ ๑๒

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

Mārapāsena dve vuttā, lokakāmaguṇena ca;

Sakko pañcasikho ceva, sāriputto ca rāhulo;

Saṃyojanaṃ upādānaṃ, vaggo tena pavuccatīti.

มารปาสสูตร ๒ สูตร โลกกามคุณสูตร ๒ สูตร สักกสูตร ปัญจสิขสูตร สารีปุตตสูตร ราหุลสูตร สังโยชนสูตร และอุปาทานสูตร เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วรรค

13. Gahapativaggo

๑๓. คหปติวรรค

1. Vesālīsuttaṃ

๑. เวสาลีสูตร

124. Ekaṃ [Pg.327] samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho uggo gahapati vesāliko yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggo gahapati vesāliko bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti? Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti?

๑๒๔. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี ครั้งนั้น อุคคคฤหบดีชาวเมืองเวสาลี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ยังไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานในทิฏฐธรรม"

‘‘Santi kho, gahapati, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti tadupādānaṃ. Saupādāno, gahapati, bhikkhu no parinibbāyati…pe… santi kho, gahapati, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi kho, gahapati, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti tadupādānaṃ. Saupādāno, gahapati, bhikkhu no parinibbāyati. Ayaṃ kho, gahapati, hetu, ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti.

คฤหบดี รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดติดรูปนั้นอยู่ เมื่อเธอเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดติดรูปนั้นอยู่ วิญญาณที่อาศัยรูปนั้นและมีความยึดมั่นในรูปนั้นจึงเกิดขึ้น คฤหบดี ภิกษุผู้มีความยึดมั่น ย่อมไม่ปรินิพพาน ... รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น ... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดติดธรรมารมณ์นั้นอยู่ เมื่อเธอเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดติดธรรมารมณ์นั้นอยู่ วิญญาณที่อาศัยธรรมารมณ์นั้นและมีความยึดมั่นในธรรมารมณ์นั้นจึงเกิดขึ้น คฤหบดี ภิกษุผู้มีความยึดมั่น ย่อมไม่ปรินิพพาน คฤหบดี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ยังไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม

‘‘Santi ca kho, gahapati, cakkhuviññeyyā rūpā, iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato na tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti, na tadupādānaṃ. Anupādāno, gahapati, bhikkhu parinibbāyati…pe… santi kho, gahapati, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi kho, gahapati, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati, tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato. Na tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti, na tadupādānaṃ. Anupādāno[Pg.328], gahapati, bhikkhu parinibbāyati. Ayaṃ kho, gahapati, hetu ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti. Paṭhamaṃ.

คฤหบดี รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดติดรูปนั้นอยู่ เมื่อเธอไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดติดรูปนั้นอยู่ วิญญาณที่อาศัยรูปนั้นและมีความยึดมั่นในรูปนั้นย่อมไม่เกิดขึ้น คฤหบดี ภิกษุผู้ไม่มีความยึดมั่น ย่อมปรินิพพาน ... รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น ... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดติดธรรมารมณ์นั้นอยู่ เมื่อเธอไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดติดธรรมารมณ์นั้นอยู่ วิญญาณที่อาศัยธรรมารมณ์นั้นและมีความยึดมั่นในธรรมารมณ์นั้นย่อมไม่เกิดขึ้น คฤหบดี ภิกษุผู้ไม่มีความยึดมั่น ย่อมปรินิพพาน คฤหบดี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานในทิฏฐธรรม

2. Vajjīsuttaṃ

๒. วัชชีสูตร

125. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vajjīsu viharati hatthigāme. Atha kho uggo gahapati hatthigāmako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho uggo gahapati hatthigāmako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti? Ko pana, bhante hetu ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti? (Yathā purimasuttantaṃ, evaṃ vitthāretabbaṃ). Ayaṃ kho, gahapati, hetu ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantīti. Dutiyaṃ.

๑๒๕. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ หมู่บ้านหัตถี แคว้นวัชชี ครั้งนั้น อุคคคฤหบดีชาวบ้านหัตถี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ยังไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานในทิฏฐธรรม" (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนสูตรก่อน) คฤหบดี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานในทิฏฐธรรม

3. Nāḷandasuttaṃ

๓. นาฬันทสูตร

126. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. Atha kho, upāli gahapati, yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho, upāli gahapati, bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti? Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti? (Yathā purimasuttantaṃ, evaṃ vitthāretabbaṃ). Ayaṃ kho, gahapati, hetu ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantīti. Tatiyaṃ.

๑๒๖. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาฬันทา ครั้งนั้น อุบาลีคฤหบดี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ... นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ยังไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานในทิฏฐธรรม" (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนสูตรก่อน) คฤหบดี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานในทิฏฐธรรม

4. Bhāradvājasuttaṃ

๔. ภารทวาชสูตร

127. Ekaṃ samayaṃ āyasmā piṇḍolabhāradvājo kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho rājā udeno yenāyasmā piṇḍolabhāradvājo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā piṇḍolabhāradvājena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā udeno āyasmantaṃ piṇḍolabhāradvājaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bho bhāradvāja, hetu [Pg.329] ko paccayo yenime daharā bhikkhū susū kāḷakesā bhadrena yobbanena samannāgatā paṭhamena vayasā anikīḷitāvino kāmesu yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caranti, addhānañca āpādentī’’ti? ‘‘Vuttaṃ kho etaṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena – ‘etha tumhe, bhikkhave, mātumattīsu mātucittaṃ upaṭṭhapetha, bhaginimattīsu bhaginicittaṃ upaṭṭhapetha, dhītumattīsu dhītucittaṃ upaṭṭhapethā’ti. Ayaṃ kho, mahārāja, hetu, ayaṃ paccayo yenime daharā bhikkhū susū kāḷakesā bhadrena yobbanena samannāgatā paṭhamena vayasā anikīḷitāvino kāmesu yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caranti, addhānañca āpādentī’’ti.

๑๒๗. สมัยหนึ่ง ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะ อยู่ที่โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ครั้งนั้นแล พระเจ้าอุเทนเสด็จเข้าไปหาท่านพระปิณโฑลภารทวาชะถึงที่อยู่ ครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้ว ได้ทรงปราศรัยกับท่านพระปิณโฑลภารทวาชะ ครั้นทรงผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงประทับนั่ง ณ ที่สมควร พระเจ้าอุเทนผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ตรัสถามท่านพระปิณโฑลภารทวาชะดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านภารทวาชะ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุหนุ่มๆ เหล่านี้ ซึ่งยังเยาว์วัย ผมดำสนิท ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มอันเจริญ อยู่ในปฐมวัย ไม่เคยช่ำชองในกามทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์อันบริบูรณ์บริสุทธิ์สิ้นเชิงได้ตลอดชีวิต และดำรงอยู่ได้ยั่งยืน” ท่านพระปิณโฑลภารทวาชะตอบว่า “ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมา จงตั้งจิตว่าเป็นมารดาในสตรีรุ่นมารดา จงตั้งจิตว่าเป็นพี่น้องหญิงในสตรีรุ่นพี่น้องหญิง จงตั้งจิตว่าเป็นธิดาในสตรีรุ่นธิดา’ ขอถวายพระพร มหาบพิตร นี้เป็นเหตุ นี้เป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุหนุ่มๆ เหล่านี้ ซึ่งยังเยาว์วัย ผมดำสนิท ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มอันเจริญ อยู่ในปฐมวัย ไม่เคยช่ำชองในกามทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์อันบริบูรณ์บริสุทธิ์สิ้นเชิงได้ตลอดชีวิต และดำรงอยู่ได้ยั่งยืน”

‘‘Lolaṃ kho, bho bhāradvāja, cittaṃ. Appekadā mātumattīsupi lobhadhammā uppajjanti, bhaginimattīsupi lobhadhammā uppajjanti, dhītumattīsupi lobhadhammā uppajjanti. Atthi nu kho, bho bhāradvāja, añño ca hetu, añño ca paccayo yenime daharā bhikkhū susū kāḷakesā…pe… addhānañca āpādentī’’ti?

“ข้าแต่ท่านภารทวาชะ จิตเป็นธรรมชาติดิ้นรน ในบางครั้ง ธรรมคือความโลภย่อมเกิดขึ้นแม้ในสตรีรุ่นมารดา ธรรมคือความโลภย่อมเกิดขึ้นแม้ในสตรีรุ่นพี่น้องหญิง ธรรมคือความโลภย่อมเกิดขึ้นแม้ในสตรีรุ่นธิดา ข้าแต่ท่านภารทวาชะ ยังมีเหตุอื่น ปัจจัยอื่น ที่ทำให้ภิกษุหนุ่มๆ เหล่านี้ ซึ่งยังเยาว์วัย ผมดำสนิท...ฯลฯ...ดำรงอยู่ได้ยั่งยืนอีกหรือไม่”

‘‘Vuttaṃ kho etaṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena – ‘etha tumhe, bhikkhave, imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhatha – atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’nti. Ayampi kho, mahārāja, hetu, ayaṃ paccayo yenime daharā bhikkhū susū kāḷakesā…pe… addhānañca āpādentī’’ti. ‘‘Ye te, bho bhāradvāja, bhikkhū bhāvitakāyā bhāvitasīlā bhāvitacittā bhāvitapaññā, tesaṃ taṃ sukaraṃ hoti. Ye ca kho te, bho bhāradvāja, bhikkhū abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tesaṃ taṃ dukkaraṃ hoti. Appekadā, bho bhāradvāja, asubhato manasi [Pg.330] karissāmīti subhatova āgacchati. Atthi nu kho, bho bhāradvāja, añño ca kho hetu añño ca paccayo yenime daharā bhikkhū susū kāḷakesā…pe… addhānañca āpādentī’’ti?

“ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมา จงพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องล่างแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ ขอถวายพระพร มหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุหนุ่มๆ เหล่านี้...ฯลฯ...ดำรงอยู่ได้ยั่งยืน” “ข้าแต่ท่านภารทวาชะ สำหรับภิกษุเหล่าใดที่อบรมกาย อบรมศีล อบรมจิต อบรมปัญญาแล้ว การพิจารณานั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ง่าย แต่สำหรับภิกษุเหล่าใดที่ยังไม่ได้อบรมกาย อบรมศีล อบรมจิต อบรมปัญญา การพิจารณานั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก ข้าแต่ท่านภารทวาชะ ในบางครั้ง เมื่อตั้งใจว่าจะทำในใจโดยความเป็นของไม่งาม ก็กลับกลายเป็นของงามไปเสีย ยังมีเหตุอื่น ปัจจัยอื่น ที่ทำให้ภิกษุหนุ่มๆ เหล่านี้...ฯลฯ...ดำรงอยู่ได้ยั่งยืนอีกหรือไม่”

‘‘Vuttaṃ kho etaṃ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena – ‘etha tumhe, bhikkhave, indriyesu guttadvārā viharatha. Cakkhunā rūpaṃ disvā mā nimittaggāhino ahuvattha, mānubyañjanaggāhino. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjatha. Rakkhatha cakkhundriyaṃ; cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatha. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya mā nimittaggāhino ahuvattha, mānubyañjanaggāhino. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjatha. Rakkhatha manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjathā’ti. Ayampi kho, mahārāja, hetu ayaṃ paccayo yenime daharā bhikkhū susū kāḷakesā bhadrena yobbanena samannāgatā paṭhamena vayasā anikīḷitāvino kāmesu yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caranti, addhānañca āpādentī’’ti.

“ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมา จงเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายอยู่เถิด เธอเห็นรูปด้วยตาแล้ว อย่าถือนิมิต อย่าถืออนุพยัญชนะ พึงปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้นั้น จงรักษาจักขุนทรีย์ จงถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ เธอได้ยินเสียงด้วยหู...ฯลฯ...ได้ดมกลิ่นด้วยจมูก...ได้ลิ้มรสด้วยลิ้น...ได้ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย...ได้รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว อย่าถือนิมิต อย่าถืออนุพยัญชนะ พึงปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้นั้น จงรักษามนินทรีย์ จงถึงความสำรวมในมนินทรีย์’ ขอถวายพระพร มหาบพิตร แม้นี้ก็เป็นเหตุ แม้นี้ก็เป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุหนุ่มๆ เหล่านี้ ซึ่งยังเยาว์วัย ผมดำสนิท ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มอันเจริญ อยู่ในปฐมวัย ไม่เคยช่ำชองในกามทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์อันบริบูรณ์บริสุทธิ์สิ้นเชิงได้ตลอดชีวิต และดำรงอยู่ได้ยั่งยืน”

‘‘Acchariyaṃ, bho bhāradvāja; abbhutaṃ, bho bhāradvāja! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ, bho bhāradvāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena. Esova kho, bho bhāradvāja, hetu, esa paccayo yenime daharā bhikkhū susū kāḷakesā bhadrena yobbanena samannāgatā paṭhamena vayasā anikīḷitāvino kāmesu yāvajīvaṃ paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ caranti, addhānañca āpādentīti. Ahampi kho, bho bhāradvāja, yasmiṃ samaye arakkhiteneva kāyena, arakkhitāya vācāya, arakkhitena cittena, anupaṭṭhitāya satiyā, asaṃvutehi indriyehi antepuraṃ pavisāmi, ativiya maṃ tasmiṃ samaye lobhadhammā parisahanti. Yasmiñca khvāhaṃ, bho bhāradvāja, samaye rakkhiteneva kāyena, rakkhitāya vācāya, rakkhitena cittena, upaṭṭhitāya satiyā, saṃvutehi indriyehi antepuraṃ pavisāmi, na maṃ tathā [Pg.331] tasmiṃ samaye lobhadhammā parisahanti. Abhikkantaṃ, bho bhāradvāja; abhikkantaṃ, bho bhāradvāja! Seyyathāpi, bho bhāradvāja, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā bhāradvājena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho bhāradvāja, taṃ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ bhāradvājo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Catutthaṃ.

“ข้าแต่ท่านภารทวาชะ น่าอัศจรรย์จริง ข้าแต่ท่านภารทวาชะ ไม่เคยปรากฏ ข้าแต่ท่านภารทวาชะ พระดำรัสนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เองพระองค์นั้น ตรัสไว้ดีแล้วหนอ ข้าแต่ท่านภารทวาชะ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่ทำให้ภิกษุหนุ่มๆ เหล่านี้ ยังเป็นหนุ่มแน่น ผมดำสนิท ประกอบด้วยความเป็นหนุ่มอันเจริญ อยู่ในปฐมวัย ไม่เคยข้องแวะในกามทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิงตลอดชีวิต และดำรงอยู่ได้ยั่งยืน แม้ข้าพเจ้าเอง ข้าแต่ท่านภารทวาชะ ในสมัยใดที่เข้าไปยังฝ่ายในด้วยกายที่ไม่ได้คุ้มครอง วาจาที่ไม่ได้คุ้มครอง จิตที่ไม่ได้คุ้มครอง สติที่ไม่ได้ตั้งมั่น อินทรีย์ที่ไม่ได้สำรวม ในสมัยนั้น ธรรมคือความโลภย่อมครอบงำข้าพเจ้าอย่างยิ่ง และในสมัยใด ข้าแต่ท่านภารทวาชะ ที่ข้าพเจ้าเข้าไปยังฝ่ายในด้วยกายที่คุ้มครองแล้ว วาจาที่คุ้มครองแล้ว จิตที่คุ้มครองแล้ว สติที่ตั้งมั่นแล้ว อินทรีย์ที่สำรวมแล้ว ในสมัยนั้น ธรรมคือความโลภไม่ครอบงำข้าพเจ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านภารทวาชะ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่ท่านภารทวาชะ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่ท่านภารทวาชะ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยคิดว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ฉันใด ท่านภารทวาชะได้ประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่ท่านภารทวาชะ ข้าพเจ้านั้นขอถึงพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอท่านภารทวาชะจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” จบสูตรที่ ๔

5. Soṇasuttaṃ

๕. โสณสูตร

128. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho soṇo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho soṇo gahapatiputto bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti? Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti? (Yathā purimasuttantaṃ, evaṃ vitthāretabbaṃ). Ayaṃ kho, soṇa, hetu, ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantīti. Pañcamaṃ.

๑๒๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น โสณะคหบดีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว โสณะคหบดีบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ยังไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม อะไรหนอเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานในทิฏฐธรรม” (พึงขยายความเหมือนสูตรก่อน) “ดูก่อนโสณะ นี้แลเป็นเหตุ เป็นปัจจัย ที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานในทิฏฐธรรม” จบสูตรที่ ๕

6. Ghositasuttaṃ

๖. โฆสิตสูตร

129. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho ghosito gahapati yenāyasmā ānando tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho ghosito gahapati āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca – ‘‘‘dhātunānattaṃ, dhātunānatta’nti, bhante ānanda, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhātunānattaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti? ‘‘Saṃvijjati kho, gahapati, cakkhudhātu, rūpā ca manāpā, cakkhuviññāṇañca sukhavedaniyaṃ. Phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. Saṃvijjati kho, gahapati, cakkhudhātu, rūpā ca amanāpā, cakkhuviññāṇañca dukkhavedaniyaṃ. Phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. Saṃvijjati kho, gahapati, cakkhudhātu, rūpā ca manāpā upekkhāvedaniyā, cakkhuviññāṇañca adukkhamasukhavedaniyaṃ. Phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā [Pg.332] vedanā…pe… saṃvijjati kho, gahapati, jivhādhātu, rasā ca manāpā, jivhāviññāṇañca sukhavedaniyaṃ. Phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. Saṃvijjati kho, gahapati, jivhādhātu, rasā ca amanāpā, jivhāviññāṇañca dukkhavedaniyaṃ. Phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. Saṃvijjati kho, gahapati, jivhādhātu, rasā ca upekkhāvedaniyā, jivhāviññāṇañca adukkhamasukhavedaniyaṃ. Phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā…pe… saṃvijjati kho, gahapati, manodhātu, dhammā ca manāpā, manoviññāṇañca sukhavedaniyaṃ. Phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. Saṃvijjati kho, gahapati, manodhātu, dhammā ca amanāpā, manoviññāṇañca dukkhavedaniyaṃ. Phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. Saṃvijjati kho, gahapati, manodhātu, dhammā ca upekkhāvedaniyā, manoviññāṇañca adukkhamasukhavedaniyaṃ. Phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā. Ettāvatā kho, gahapati, dhātunānattaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๒๙. สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้กรุงโกสัมพี ครั้งนั้น โฆสิตคหบดีเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่...ฯลฯ... ครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว โฆสิตคหบดีได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ ที่เรียกว่า ‘ความที่ธาตุแตกต่างกัน ความที่ธาตุแตกต่างกัน’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสถึงความที่ธาตุแตกต่างกัน” “ดูก่อนคหบดี จักขุธาตุมีอยู่ รูปทั้งหลายที่น่าพอใจก็มีอยู่ จักขุวิญญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาก็มีอยู่ อาศัยผัสสะ สุขเวทนาจึงเกิดขึ้น ดูก่อนคหบดี จักขุธาตุมีอยู่ รูปทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจก็มีอยู่ จักขุวิญญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนาก็มีอยู่ อาศัยผัสสะ ทุกขเวทนาจึงเกิดขึ้น ดูก่อนคหบดี จักขุธาตุมีอยู่ รูปทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาเวทนาก็มีอยู่ จักขุวิญญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนาก็มีอยู่ อาศัยผัสสะ อทุกขมสุขเวทนาจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ... ดูก่อนคหบดี ชิวหาธาตุมีอยู่ รสทั้งหลายที่น่าพอใจก็มีอยู่ ชิวหาวิญญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาก็มีอยู่ อาศัยผัสสะ สุขเวทนาจึงเกิดขึ้น ดูก่อนคหบดี ชิวหาธาตุมีอยู่ รสทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจก็มีอยู่ ชิวหาวิญญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนาก็มีอยู่ อาศัยผัสสะ ทุกขเวทนาจึงเกิดขึ้น ดูก่อนคหบดี ชิวหาธาตุมีอยู่ รสทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาเวทนาก็มีอยู่ ชิวหาวิญญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนาก็มีอยู่ อาศัยผัสสะ อทุกขมสุขเวทนาจึงเกิดขึ้น...ฯลฯ... ดูก่อนคหบดี มโนธาตุมีอยู่ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่น่าพอใจก็มีอยู่ มโนวิญญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาก็มีอยู่ อาศัยผัสสะ สุขเวทนาจึงเกิดขึ้น ดูก่อนคหบดี มโนธาตุมีอยู่ ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่ไม่น่าพอใจก็มีอยู่ มโนวิญญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนาก็มีอยู่ อาศัยผัสสะ ทุกขเวทนาจึงเกิดขึ้น ดูก่อนคหบดี มโนธาตุมีอยู่ ธรรมารมณ์ทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาเวทนาก็มีอยู่ มโนวิญญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งอทุกขมสุขเวทนาก็มีอยู่ อาศัยผัสสะ อทุกขมสุขเวทนาจึงเกิดขึ้น ดูก่อนคหบดี พระผู้มีพระภาคตรัสถึงความที่ธาตุแตกต่างกันไว้ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล” จบสูตรที่ ๖

7. Hāliddikānisuttaṃ

๗. หาลิททิกานิสูตร

130. Ekaṃ samayaṃ āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati kuraraghare papāte pabbate. Atha kho hāliddikāni gahapati yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho hāliddikāni gahapati āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘vuttamidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘dhātunānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānattaṃ; phassanānattaṃ paṭicca uppajjati vedanānānatta’nti. Kathaṃ nu kho, bhante, dhātunānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānattaṃ; phassanānattaṃ paṭicca uppajjati vedanānānatta’’nti? ‘‘Idha, gahapati, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā ‘manāpaṃ ittheta’nti pajānāti cakkhuviññāṇaṃ sukhavedaniyañca. Phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. Cakkhunā kho paneva rūpaṃ disvā ‘amanāpaṃ ittheta’nti pajānāti cakkhuviññāṇaṃ dukkhavedaniyañca. Phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. Cakkhunā kho paneva rūpaṃ disvā ‘upekkhāṭṭhāniyaṃ [Pg.333] ittheta’nti pajānāti cakkhuviññāṇaṃ adukkhamasukhavedaniyañca. Phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā.

๑๓๐. สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะ อยู่ที่ภูเขาปปาตะ เมืองกุรรฆระ แคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล หาลิททิกานิคหบดีเข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ฯลฯ ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามท่านพระมหากัจจานะดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘เพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุ ความต่างแห่งผัสสะจึงเกิดขึ้น เพราะอาศัยความต่างแห่งผัสสะ ความต่างแห่งเวทนาจึงเกิดขึ้น’ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุ ความต่างแห่งผัสสะจึงเกิดขึ้น เพราะอาศัยความต่างแห่งผัสสะ ความต่างแห่งเวทนาจึงเกิดขึ้น เป็นอย่างไร” ท่านพระมหากัจจานะตอบว่า “คหบดี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘รูปนี้เป็นที่น่าพอใจ’ เพราะอาศัยจักขุวิญญาณและสุขเวทนียผัสสะ สุขเวทนาจึงเกิดขึ้น อนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘รูปนี้เป็นที่ไม่น่าพอใจ’ เพราะอาศัยจักขุวิญญาณและทุกขเวทนียผัสสะ ทุกขเวทนาจึงเกิดขึ้น อนึ่ง ภิกษุเห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘รูปนี้เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา’ เพราะอาศัยจักขุวิญญาณและอทุกขมสุขเวทนียผัสสะ อทุกขมสุขเวทนาจึงเกิดขึ้น

‘‘Puna caparaṃ, gahapati, bhikkhu sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya ‘manāpaṃ ittheta’nti pajānāti manoviññāṇaṃ sukhavedaniyañca. Phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. Manasā kho paneva dhammaṃ viññāya ‘amanāpaṃ ittheta’nti pajānāti manoviññāṇaṃ dukkhavedaniyañca. Phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. Manasā kho paneva dhammaṃ viññāya ‘upekkhāṭṭhāniyaṃ ittheta’nti pajānāti manoviññāṇaṃ adukkhamasukhavedaniyañca. Phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā. Evaṃ kho, gahapati, dhātunānattaṃ paṭicca uppajjati phassanānattaṃ; phassanānattaṃ paṭicca uppajjati vedanānānatta’’nti. Sattamaṃ.

“คหบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุได้ยินเสียงด้วยหู... ฯลฯ... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ฯลฯ... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ฯลฯ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมารมณ์นี้เป็นที่น่าพอใจ’ เพราะอาศัยมโนวิญญาณและสุขเวทนียผัสสะ สุขเวทนาจึงเกิดขึ้น อนึ่ง ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมารมณ์นี้เป็นที่ไม่น่าพอใจ’ เพราะอาศัยมโนวิญญาณและทุกขเวทนียผัสสะ ทุกขเวทนาจึงเกิดขึ้น อนึ่ง ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ธรรมารมณ์นี้เป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา’ เพราะอาศัยมโนวิญญาณและอทุกขมสุขเวทนียผัสสะ อทุกขมสุขเวทนาจึงเกิดขึ้น คหบดี อย่างนี้แล เพราะอาศัยความต่างแห่งธาตุ ความต่างแห่งผัสสะจึงเกิดขึ้น เพราะอาศัยความต่างแห่งผัสสะ ความต่างแห่งเวทนาจึงเกิดขึ้น”

8. Nakulapitusuttaṃ

๘. นกุลปิตุสูตร

131. Ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Atha kho nakulapitā gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho nakulapitā gahapati bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti? Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti? ‘‘Santi kho, gahapati, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti tadupādānaṃ. Saupādāno, gahapati, bhikkhu no parinibbāyati…pe… santi kho, gahapati, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi kho, gahapati, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti tadupādānaṃ. Saupādāno, gahapati, bhikkhu no parinibbāyati[Pg.334]. Ayaṃ kho, gahapati, hetu ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme no parinibbāyanti’’.

๑๓๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เภสกฬาวันซึ่งเป็นที่ให้อภัยแก่หมู่เนื้อ ในเมืองสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ ครั้งนั้นแล นกุลปิตาคหบดีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ยังไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมปรินิพพานในทิฏฐธรรม” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คหบดี รูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ วิญญาณที่อาศัยรูปนั้นและมีความยึดมั่นในรูปนั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ คหบดี ภิกษุผู้มีความยึดมั่น ย่อมไม่ปรินิพพาน ฯลฯ รสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยลิ้นมีอยู่ ฯลฯ ธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ วิญญาณที่อาศัยธรรมารมณ์นั้นและมีความยึดมั่นในธรรมารมณ์นั้นย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้เพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ คหบดี ภิกษุผู้มีความยึดมั่น ย่อมไม่ปรินิพพาน นี้แล คหบดี เป็นเหตุเป็นปัจจัยที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ยังไม่ปรินิพพานในทิฏฐธรรม”

‘‘Santi ca kho, gahapati, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhunābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ anabhinandato anabhivadato anajjhosāya tiṭṭhato na tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti, na tadupādānaṃ. Anupādāno, gahapati, bhikkhu parinibbāyati…pe… santi kho, gahapati, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi kho, gahapati, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Tassa taṃ nābhinandato nābhivadato anajjhosāya tiṭṭhato na tannissitaṃ viññāṇaṃ hoti na tadupādānaṃ. Anupādāno, gahapati, bhikkhu parinibbāyati. Ayaṃ kho, gahapati, hetu, ayaṃ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme parinibbāyantī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“คหบดี รูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ วิญญาณที่อาศัยรูปนั้นและมีความยึดมั่นในรูปนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นรูปนั้นอยู่ คหบดี ภิกษุผู้ไม่มีความยึดมั่น ย่อมปรินิพพาน ฯลฯ รสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยลิ้นมีอยู่ ฯลฯ ธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีลักษณะน่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ วิญญาณที่อาศัยธรรมารมณ์นั้นและมีความยึดมั่นในธรรมารมณ์นั้นย่อมไม่เกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดมั่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ คหบดี ภิกษุผู้ไม่มีความยึดมั่น ย่อมปรินิพพาน นี้แล คหบดี เป็นเหตุเป็นปัจจัยที่สัตว์บางพวกในโลกนี้ย่อมปรินิพพานในทิฏฐธรรม”

9. Lohiccasuttaṃ

๙. โลหิจจสูตร

132. Ekaṃ samayaṃ āyasmā mahākaccāno avantīsu viharati makkarakate araññakuṭikāyaṃ. Atha kho lohiccassa brāhmaṇassa sambahulā antevāsikā kaṭṭhahārakā māṇavakā yenāyasmato mahākaccānassa araññakuṭikā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā parito parito kuṭikāya anucaṅkamanti anuvicaranti uccāsaddā mahāsaddā kānici kānici seleyyakāni karonti – ‘‘ime pana muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, imesaṃ bharatakānaṃ sakkatā garukatā mānitā pūjitā apacitā’’ti. Atha kho āyasmā mahākaccāno vihārā nikkhamitvā te māṇavake etadavoca – ‘‘mā māṇavakā saddamakattha; dhammaṃ vo bhāsissāmī’’ti. Evaṃ vutte, te māṇavakā tuṇhī ahesuṃ. Atha kho āyasmā mahākaccāno te māṇavake gāthāhi ajjhabhāsi –

๑๓๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ในอวันตีชนบท ที่กระท่อมในป่า เมืองมักกรกฏะ ครั้งนั้น มาณพผู้เป็นอันเตวาสิกของโลหิจจพราหมณ์จำนวนมาก เป็นคนหาฟืน พากันเข้าไปยังกระท่อมในป่าของท่านพระมหากัจจานะ ครั้นเข้าไปแล้ว ก็เดินจงกรม เดินวนเวียนไปรอบๆ กระท่อม ส่งเสียงดังอื้ออึง เล่นคะนองต่างๆ กล่าวว่า “สมณะโล้นพวกนี้เป็นคฤหบดี เป็นคนดำ เกิดจากเท้าของพรหม พวกคฤหบดีเหล่านี้ได้รับการสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม” ครั้งนั้น ท่านพระมหากัจจานะออกจากวิหารแล้ว ได้กล่าวกับมาณพเหล่านั้นว่า “มาณพทั้งหลาย อย่าส่งเสียงดัง เราจะแสดงธรรมแก่พวกเธอ” เมื่อท่านกล่าวอย่างนี้ มาณพเหล่านั้นก็นิ่งอยู่ ลำดับนั้น ท่านพระมหากัจจานะได้กล่าวกับมาณพเหล่านั้นด้วยคาถาว่า

‘‘Sīluttamā pubbatarā ahesuṃ,Te brāhmaṇā ye purāṇaṃ saranti;

Guttāni dvārāni surakkhitāni,Ahesuṃ tesaṃ abhibhuyya kodhaṃ.

“พราหมณ์แต่ก่อนผู้ระลึกถึงธรรมของพราหมณ์โบราณได้ เป็นผู้มีศีลเป็นอย่างยิ่ง พราหมณ์เหล่านั้นข่มความโกรธได้แล้ว มีทวารอันคุ้มครองแล้ว รักษาดีแล้ว

‘‘Dhamme [Pg.335] ca jhāne ca ratā ahesuṃ,Te brāhmaṇā ye purāṇaṃ saranti;

Ime ca vokkamma japāmaseti,Gottena mattā visamaṃ caranti.

“พราหมณ์ผู้ระลึกถึงธรรมของพราหมณ์โบราณได้ เป็นผู้ยินดีในธรรมและในฌาน ส่วนพราหมณ์เหล่านี้ก้าวล่วงธรรมนั้นไปแล้ว มัวเมาด้วยโคตรว่า ‘พวกเราสวดมนต์’ จึงประพฤติไม่สม่ำเสมอ

‘‘Kodhābhibhūtā puthuattadaṇḍā,Virajjamānā sataṇhātaṇhesu;

Aguttadvārassa bhavanti moghā,Supineva laddhaṃ purisassa vittaṃ.

“พราหมณ์เหล่านี้ถูกความโกรธครอบงำ ถือท่อนไม้ต่างๆ เบียดเบียนผู้มีตัณหาและไม่มีตัณหา วัตรปฏิบัติทั้งหลายของผู้ไม่คุ้มครองทวารย่อมไร้ผล เหมือนทรัพย์ที่บุรุษได้ในความฝัน

‘‘Anāsakā thaṇḍilasāyikā ca;

Pāto sinānañca tayo ca vedā.

“การอดอาหาร การนอนบนแผ่นดิน การอาบน้ำในเวลาเช้า และไตรเพท

‘‘Kharājinaṃ jaṭāpaṅko, mantā sīlabbataṃ tapo;

Kuhanā vaṅkadaṇḍā ca, udakācamanāni ca.

“หนังเสือที่หยาบ การไว้มวยผมและเปือกตม มนต์ ศีลพรต ตบะ การหลอกลวง ไม้เท้าที่คด และการบ้วนปากด้วยน้ำ

‘‘Vaṇṇā ete brāhmaṇānaṃ, katā kiñcikkhabhāvanā;

Cittañca susamāhitaṃ, vippasannamanāvilaṃ;

Akhilaṃ sabbabhūtesu, so maggo brahmapattiyā’’ti.

“สิ่งเหล่านี้เป็นเครื่องหมายของพราหมณ์ ที่ทำไว้เพื่อเพิ่มพูนสมบัติเล็กน้อย (ส่วนพราหมณ์โบราณ) มีจิตตั้งมั่นดี ผ่องใส ไม่ขุ่นมัว ไม่กระด้างในสรรพสัตว์ นั่นคือหนทางเพื่อถึงความเป็นพรหม”

Atha kho te māṇavakā kupitā anattamanā yena lohicco brāhmaṇo tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā lohiccaṃ brāhmaṇaṃ etadavocuṃ – ‘‘yagghe! Bhavaṃ jāneyya, samaṇo mahākaccāno brāhmaṇānaṃ mante ekaṃsena apavadati, paṭikkosatī’’ti? Evaṃ vutte, lohicco brāhmaṇo kupito ahosi anattamano. Atha kho lohiccassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘na kho pana metaṃ patirūpaṃ yohaṃ aññadatthu māṇavakānaṃyeva sutvā samaṇaṃ mahākaccānaṃ akkoseyyaṃ paribhāseyyaṃ. Yaṃnūnāhaṃ upasaṅkamitvā puccheyya’’nti.

ครั้งนั้น มาณพเหล่านั้นโกรธ ไม่พอใจ เข้าไปหาโลหิจจพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว ได้กล่าวกับโลหิจจพราหมณ์ว่า “ขอท่านจงทราบเถิด พระสมณมหากัจจานะติเตียน คัดค้านมนต์ของพราหมณ์โดยส่วนเดียว” เมื่อมาณพเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้ โลหิจจพราหมณ์ก็โกรธ ไม่พอใจ ครั้งนั้น โลหิจจพราหมณ์ได้คิดว่า “การที่เราเพียงแค่ฟังคำของพวกมาณพแล้ว จะพึงด่าบริภาษพระสมณมหากัจจานะ ไม่สมควรแก่เราเลย ทางที่ดี เราควรเข้าไปถามท่าน”

Atha kho lohicco brāhmaṇo tehi māṇavakehi saddhiṃ yenāyasmā mahākaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā mahākaccānena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho lohicco brāhmaṇo [Pg.336] āyasmantaṃ mahākaccānaṃ etadavoca – ‘‘āgamaṃsu nu khvidha, bho kaccāna, amhākaṃ sambahulā antevāsikā kaṭṭhahārakā māṇavakā’’ti? ‘‘Āgamaṃsu khvidha te, brāhmaṇa, sambahulā antevāsikā kaṭṭhahārakā māṇavakā’’ti. ‘‘Ahu pana bhoto kaccānassa tehi māṇavakehi saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti? ‘‘Ahu kho me, brāhmaṇa, tehi māṇavakehi saddhiṃ kocideva kathāsallāpo’’ti. ‘‘Yathā kathaṃ pana bhoto kaccānassa tehi māṇavakehi saddhiṃ ahosi kathāsallāpo’’ti? ‘‘Evaṃ kho me, brāhmaṇa, tehi māṇavakehi saddhiṃ ahosi kathāsallāpo –

ลำดับนั้น โลหิจจพราหมณ์พร้อมด้วยมาณพเหล่านั้น เข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระมหากัจจานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง โลหิจจพราหมณ์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามท่านพระมหากัจจานะว่า “ท่านกัจจานะ มาณพผู้เป็นอันเตวาสิกของเราจำนวนมาก เป็นคนหาฟืน ได้มาที่นี่บ้างหรือไม่” ท่านพระมหากัจจานะตอบว่า “พราหมณ์ มาณพผู้เป็นอันเตวาสิกของท่านจำนวนมาก เป็นคนหาฟืน ได้มาที่นี่” “ท่านกัจจานะได้มีการสนทนาปราศรัยอะไรกับมาณพเหล่านั้นบ้างหรือไม่” “พราหมณ์ เราได้มีการสนทนาปราศรัยอะไรบางอย่างกับมาณพเหล่านั้น” “ท่านกัจจานะได้มีการสนทนาปราศรัยกับมาณพเหล่านั้นอย่างไร” “พราหมณ์ เราได้มีการสนทนาปราศรัยกับมาณพเหล่านั้นอย่างนี้ว่า

‘‘Sīluttamā pubbatarā ahesuṃ,Te brāhmaṇā ye purāṇaṃ saranti;

…Pe…;

Akhilaṃ sabbabhūtesu,So maggo brahmapattiyā’’ti.

“พราหมณ์แต่ก่อนผู้ระลึกถึงธรรมของพราหมณ์โบราณได้ เป็นผู้มีศีลเป็นอย่างยิ่ง...ฯลฯ... ไม่กระด้างในสรรพสัตว์ นั่นคือหนทางเพื่อถึงความเป็นพรหม”

‘‘Evaṃ kho me, brāhmaṇa, tehi māṇavakehi saddhiṃ ahosi kathāsallāpo’’ti.

“พราหมณ์ เราได้มีการสนทนาปราศรัยกับมาณพเหล่านั้นอย่างนี้”

‘‘‘Aguttadvāro’ti bhavaṃ kaccāno āha. Kittāvatā nu kho, bho kaccāna, aguttadvāro hotī’’ti? ‘‘Idha, brāhmaṇa, ekacco cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati, parittacetaso tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe ca dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati, parittacetaso tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Evaṃ kho, brāhmaṇa, aguttadvāro hotī’’ti. ‘‘Acchariyaṃ, bho kaccāna; abbhutaṃ, bho kaccāna! Yāvañcidaṃ bhotā kaccānena aguttadvārova samāno aguttadvāroti akkhāto.

“ท่านกัจจานะกล่าวว่า ‘เป็นผู้ไม่คุ้มครองทวาร’ ท่านกัจจานะผู้เจริญ บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารด้วยเหตุเพียงเท่าไร” “พราหมณ์ บุคคลบางคนในโลกนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมยึดมั่นในรูปอันเป็นที่น่ารัก ย่อมขัดเคืองในรูปอันไม่เป็นที่น่ารัก เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น มีจิตคับแคบอยู่ และไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วของเขานั้น ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมยึดมั่นในธรรมารมณ์อันเป็นที่น่ารัก ย่อมขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่น่ารัก เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น มีจิตคับแคบอยู่ และไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วของเขานั้น พราหมณ์ บุคคลชื่อว่าเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารด้วยเหตุอย่างนี้แล” “น่าอัศจรรย์ ท่านกัจจานะ ไม่เคยปรากฏ ท่านกัจจานะ ท่านได้กล่าวถึงบุคคลผู้ไม่คุ้มครองทวารว่าเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารตามความเป็นจริง

‘‘‘Guttadvāro’ti [Pg.337] bhavaṃ kaccāno āha. Kittāvatā nu kho, bho kaccāna, guttadvāro hotī’’ti? ‘‘Idha, brāhmaṇa, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati, appamāṇacetaso tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme nādhimuccati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati, appamāṇacetaso tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Evaṃ kho, brāhmaṇa, guttadvāro hotī’’ti.

ท่านพระกัจจานะกล่าวว่า ‘ผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้ว’ (โลหิจจพราหมณ์ทูลถามว่า) ‘ข้าแต่ท่านพระกัจจานะ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้ว’ (พระกัจจานะตอบว่า) ‘พราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่ติดใจในรูปอันเป็นที่รัก ไม่ขัดเคืองในรูปอันไม่เป็นที่รัก มีสติเฉพาะตนตั้งมั่นอยู่ มีจิตหาประมาณมิได้ และย่อมรู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งบาปอกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วของเธอนั้น ได้ยินเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ติดใจในธรรมารมณ์อันเป็นที่รัก ไม่ขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่รัก มีสติเฉพาะตนตั้งมั่นอยู่ มีจิตหาประมาณมิได้ และย่อมรู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งบาปอกุศลธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วของเธอนั้น พราหมณ์ ด้วยเหตุอย่างนี้แล บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้ว’

‘‘Acchariyaṃ, bho kaccāna; abbhutaṃ, bho kaccāna! Yāvañcidaṃ bhotā kaccānena guttadvārova samāno guttadvāroti akkhāto. Abhikkantaṃ, bho kaccāna; abhikkantaṃ, bho kaccāna! Seyyathāpi, bho kaccāna, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhotā kaccānena anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bho kaccāna, taṃ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ kaccāno dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gataṃ. Yathā ca bhavaṃ kaccāno makkarakate upāsakakulāni upasaṅkamati; evameva lohiccakulaṃ upasaṅkamatu. Tattha ye māṇavakā vā māṇavikā vā bhavantaṃ kaccānaṃ abhivādessanti paccuṭṭhissanti āsanaṃ vā udakaṃ vā dassanti, tesaṃ taṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Navamaṃ.

“ข้าแต่ท่านพระกัจจานะ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ ท่านพระกัจจานะได้กล่าวถึงบุคคลผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วว่าเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วอย่างแท้จริง ข้าแต่ท่านพระกัจจานะ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่ท่านพระกัจจานะ แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่ท่านพระกัจจานะ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยคิดว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ฉันใด ท่านพระกัจจานะก็ได้ประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่ท่านพระกัจจานะ ข้าพเจ้านั้นขอถึงพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระกัจจานะจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ท่านพระกัจจานะย่อมเข้าไปสู่ตระกูลอุบาสกในเมืองมักกรกฏะฉันใด ก็ขอจงเข้าไปสู่ตระกูลของโลหิจจะฉันนั้นเถิด ในตระกูลนั้น เด็กชายหรือเด็กหญิงเหล่าใดจักไหว้ ลุกขึ้นต้อนรับท่านพระกัจจานะ หรือถวายอาสนะหรือน้ำ การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่พวกเขาตลอดกาลนาน” (สูตรที่ ๙)

10. Verahaccānisuttaṃ

๑๐. เวรหัจจานิสูตร

133. Ekaṃ samayaṃ āyasmā udāyī kāmaṇḍāyaṃ viharati todeyyassa brāhmaṇassa ambavane. Atha kho verahaccānigottāya brāhmaṇiyā antevāsī māṇavako yenāyasmā udāyī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā udāyinā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ māṇavakaṃ [Pg.338] āyasmā udāyī dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Atha kho so māṇavako āyasmatā udāyinā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito uṭṭhāyāsanā yena verahaccānigottā brāhmaṇī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā verahaccānigottaṃ brāhmaṇiṃ etadavoca – ‘‘yagghe, bhoti, jāneyyāsi ! Samaṇo udāyī dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti.

๑๓๓. สมัยหนึ่ง ท่านพระอุทายีอยู่ที่สวนมะม่วงของโตเทยยพราหมณ์ ในเมืองกามัณฑา ครั้งนั้น มาณพผู้เป็นศิษย์ของพราหมณีเวรหัจจานิโคตรเข้าไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระอุทายี ครั้นผ่านการปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอุทายีได้ชี้แจงให้มาณพผู้นั่ง ณ ที่สมควรนั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้งนั้น มาณพนั้นได้รับการชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาจากท่านพระอุทายีแล้ว ลุกจากอาสนะ เข้าไปหาพราหมณีเวรหัจจานิโคตรถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพราหมณีเวรหัจจานิโคตรดังนี้ว่า ‘ขอท่านผู้หญิงโปรดทราบเถิด พระสมณอุทายีแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง’

‘‘Tena hi tvaṃ, māṇavaka, mama vacanena samaṇaṃ udāyiṃ nimantehi svātanāya bhattenā’’ti. ‘‘Evaṃ bhotī’’ti kho so māṇavako verahaccānigottāya brāhmaṇiyā paṭissutvā yenāyasmā udāyī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu kira, bhavaṃ, udāyi, amhākaṃ ācariyabhariyāya verahaccānigottāya brāhmaṇiyā svātanāya bhatta’’nti. Adhivāsesi kho āyasmā udāyī tuṇhībhāvena. Atha kho āyasmā udāyī tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena verahaccānigottāya brāhmaṇiyā nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho verahaccānigottā brāhmaṇī āyasmantaṃ udāyiṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho verahaccānigottā brāhmaṇī āyasmantaṃ udāyiṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ pādukā ārohitvā ucce āsane nisīditvā sīsaṃ oguṇṭhitvā āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘bhaṇa, samaṇa, dhamma’’nti. ‘‘Bhavissati, bhagini, samayo’’ti vatvā uṭṭhāyāsanā pakkami.

“มาณพ ถ้าเช่นนั้น เธอจงนิมนต์พระสมณอุทายีเพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ด้วยคำของเรา” “ขอรับ ท่านผู้หญิง” มาณพนั้นรับคำของพราหมณีเวรหัจจานิโคตรแล้วเข้าไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู่ ได้กล่าวกับท่านพระอุทายีดังนี้ว่า “ขอท่านพระอุทายีโปรดรับภัตตาหารเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ของพราหมณีเวรหัจจานิโคตร ผู้เป็นภรรยาของอาจารย์ของพวกข้าพเจ้าด้วยเถิด” ท่านพระอุทายีรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล ครั้นล่วงราตรีนั้นไป ในเวลาเช้า ท่านพระอุทายีครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังที่อยู่ของพราหมณีเวรหัจจานิโคตร แล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้งนั้น พราหมณีเวรหัจจานิโคตรได้อังคาสท่านพระอุทายีด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือของตนจนท่านเพียงพอ ห้ามภัตแล้ว ครั้งนั้น พราหมณีเวรหัจจานิโคตรทราบว่าท่านพระอุทายีฉันเสร็จแล้ว นำมือออกจากบาตร จึงสวมรองเท้า นั่งบนอาสนะสูง คลุมศีรษะ แล้วได้กล่าวกับท่านพระอุทายีดังนี้ว่า “พระสมณะ โปรดแสดงธรรมเถิด” (ท่านพระอุทายีตอบว่า) “น้องหญิง โอกาส (ที่จะแสดงธรรม) จักมี” ดังนี้แล้ว จึงลุกจากอาสนะหลีกไป

Dutiyampi kho so māṇavako yenāyasmā udāyī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā udāyinā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ māṇavakaṃ āyasmā udāyī dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi. Dutiyampi kho so māṇavako āyasmatā udāyinā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṃsito uṭṭhāyāsanā yena verahaccānigottā brāhmaṇī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā [Pg.339] verahaccānigottaṃ brāhmaṇiṃ etadavoca – ‘‘yagghe, bhoti, jāneyyāsi! Samaṇo udāyī dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsetī’’ti.

ครั้งที่ ๒ มาณพนั้นเข้าไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู่ แล้วสนทนาปราศรัยกับท่านพระอุทายี ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอุทายีได้ชี้แจงให้มาณพผู้นั่ง ณ ที่สมควรนั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้งที่ ๒ มาณพนั้นได้รับการชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาของท่านพระอุทายีแล้ว ลุกจากอาสนะ เข้าไปหาพราหมณีผู้มีโคตรว่าเวรหัจจานิถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับพราหมณีผู้มีโคตรว่าเวรหัจจานิว่า “ขอท่านผู้หญิงโปรดทราบ พระสมณะอุทายีแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน”

‘‘Evamevaṃ pana tvaṃ, māṇavaka, samaṇassa udāyissa vaṇṇaṃ bhāsasi. Samaṇo panudāyī ‘bhaṇa, samaṇa, dhamma’nti vutto samāno ‘bhavissati, bhagini, samayo’ti vatvā uṭṭhāyāsanā pakkanto’’ti. ‘‘Tathā hi pana tvaṃ, bhoti, pādukā ārohitvā ucce āsane nisīditvā sīsaṃ oguṇṭhitvā etadavoca – ‘bhaṇa, samaṇa, dhamma’nti. Dhammagaruno hi te bhavanto dhammagāravā’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ, māṇavaka, mama vacanena samaṇaṃ udāyiṃ nimantehi svātanāya bhattenā’’ti. ‘‘Evaṃ, bhotī’’ti kho so māṇavako verahaccānigottāya brāhmaṇiyā paṭissutvā yenāyasmā udāyī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘adhivāsetu kira bhavaṃ udāyī amhākaṃ ācariyabhariyāya verahaccānigottāya brāhmaṇiyā svātanāya bhatta’’nti. Adhivāsesi kho āyasmā udāyī tuṇhībhāvena.

(พราหมณีนั้นกล่าวว่า) “มาณพ เธอกล่าวชมเชยคุณของพระสมณะอุทายีอย่างนี้ แต่พระสมณะอุทายีนั้น เมื่อเราบอกว่า ‘ท่านสมณะ โปรดแสดงธรรมเถิด’ กลับกล่าวว่า ‘น้องหญิง เวลาจักมี’ แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป” (มาณพกล่าวว่า) “ก็เพราะท่านผู้หญิงสวมรองเท้า นั่งบนอาสนะสูง คลุมศีรษะแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านสมณะ โปรดแสดงธรรมเถิด’ ท่านเหล่านั้นเป็นผู้เคารพธรรม มีความยำเกรงในธรรม” (พราหมณีกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น มาณพ เธอจงไปนิมนต์พระสมณะอุทายีเพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ตามคำของเรา” มาณพนั้นรับคำของพราหมณีผู้มีโคตรว่าเวรหัจจานิแล้ว เข้าไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระอุทายีว่า “ขอท่านพระอุทายีโปรดรับภัตตาหารเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้ของพราหมณีผู้มีโคตรว่าเวรหัจจานิ ภรรยาของอาจารย์ของพวกเราด้วยเถิด” ท่านพระอุทายีรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

Atha kho āyasmā udāyī tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena verahaccānigottāya brāhmaṇiyā nivesanaṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho verahaccānigottā brāhmaṇī āyasmantaṃ udāyiṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho verahaccānigottā brāhmaṇī āyasmantaṃ udāyiṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ pādukā orohitvā nīce āsane nisīditvā sīsaṃ vivaritvā āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘kismiṃ nu kho, bhante, sati arahanto sukhadukkhaṃ paññapenti, kismiṃ asati arahanto sukhadukkhaṃ na paññapentī’’ti?

ครั้งนั้น ครั้นราตรีผ่านไป ท่านพระอุทายีครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวรในเวลาเช้า เข้าไปยังที่อยู่ของพราหมณีผู้มีโคตรว่าเวรหัจจานิ แล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้งนั้น พราหมณีผู้มีโคตรว่าเวรหัจจานิได้อังคาสท่านพระอุทายีด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือของตนจนท่านเพียงพอแล้ว ครั้งนั้น พราหมณีผู้มีโคตรว่าเวรหัจจานิ ทราบว่าท่านพระอุทายีฉันเสร็จแล้ว นำมือออกจากบาตร จึงถอดรองเท้า นั่งบนอาสนะต่ำ เปิดศีรษะ แล้วได้ทูลถามท่านพระอุทายีว่า “ท่านผู้เจริญ เมื่ออะไรมีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงบัญญัติสุขทุกข์ เมื่ออะไรไม่มีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่บัญญัติสุขทุกข์”

‘‘Cakkhusmiṃ kho, bhagini, sati arahanto sukhadukkhaṃ paññapenti, cakkhusmiṃ asati arahanto sukhadukkhaṃ na paññapenti…pe… jivhāya sati arahanto sukhadukkhaṃ paññapenti, jivhāya asati arahanto sukhadukkhaṃ na paññapenti…pe…. Manasmiṃ sati arahanto sukhadukkhaṃ paññapenti, manasmiṃ asati arahanto sukhadukkhaṃ na paññapentī’’ti.

“น้องหญิง เมื่อจักขุมีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงบัญญัติสุขทุกข์ เมื่อจักขุไม่มีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่บัญญัติสุขทุกข์ ฯลฯ เมื่อชิวหามีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงบัญญัติสุขทุกข์ เมื่อชิวหาไม่มีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่บัญญัติสุขทุกข์ ฯลฯ เมื่อมโนมีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงบัญญัติสุขทุกข์ เมื่อมโนไม่มีอยู่ พระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่บัญญัติสุขทุกข์”

Evaṃ vutte, verahaccānigottā brāhmaṇī āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante; abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya[Pg.340], paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya, cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ ayyena udāyinā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, ayya udāyi, taṃ bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca. Upāsikaṃ maṃ ayyo udāyī dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dasamaṃ.

เมื่อท่านพระอุทายีกล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณีผู้มีโคตรว่าเวรหัจจานิได้กราบเรียนท่านพระอุทายีว่า “ท่านผู้เจริญ ภาษิตของท่านไพเราะยิ่งนัก ท่านผู้เจริญ ภาษิตของท่านไพเราะยิ่งนัก ท่านพระอุทายีประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ข้าแต่ท่านพระอุทายี ดิฉันนี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระอุทายีโปรดจงจำดิฉันว่าเป็นอุบาสิกาผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” เวรหัจจานิสูตรที่ ๑๐ จบ

Gahapativaggo terasamo.

คหปติวรรคที่ ๑๓

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำวรรคนี้ คือ

Vesālī vajji nāḷandā, bhāradvāja soṇo ca ghosito;

Hāliddiko nakulapitā, lohicco verahaccānīti.

เรื่องเมืองเวสาลี ๑ เรื่องชาววัชชี ๑ เรื่องเมืองนาฬันทา ๑ เรื่องภารทวาชะ ๑ เรื่องโสณะ ๑ เรื่องโฆสิตะ ๑ เรื่องหาลิททิกะ ๑ เรื่องนกุลบิดา ๑ เรื่องโลหิจจะ ๑ เรื่องเวรหัจจานิ ๑

14. Devadahavaggo

๑๔. เทวทหวรรค

1. Devadahasuttaṃ

๑. เทวทหสูตร

134. Ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, sabbesaṃyeva bhikkhūnaṃ chasu phassāyatanesu appamādena karaṇīyanti vadāmi, na ca panāhaṃ, bhikkhave, sabbesaṃyeva bhikkhūnaṃ chasu phassāyatanesu nāppamādena karaṇīyanti vadāmi. Ye te, bhikkhave, bhikkhū arahanto khīṇāsavā vusitavanto katakaraṇīyā ohitabhārā anuppattasadatthā parikkhīṇabhavasaṃyojanā sammadaññā vimuttā, tesāhaṃ, bhikkhave, bhikkhūnaṃ chasu phassāyatanesu nāppamādena karaṇīyanti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Kataṃ tesaṃ appamādena, abhabbā te pamajjituṃ. Ye ca kho te, bhikkhave, bhikkhū sekkhā appattamānasā anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti, tesāhaṃ, bhikkhave, bhikkhūnaṃ chasu phassāyatanesu appamādena karaṇīyanti vadāmi. Taṃ kissa hetu? Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā manoramāpi, amanoramāpi. Tyāssa phussa phussa cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, appamādaphalaṃ [Pg.341] sampassamāno tesaṃ bhikkhūnaṃ chasu phassāyatanesu appamādena karaṇīyanti vadāmi…pe… santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā manoramāpi amanoramāpi. Tyāssa phussa phussa cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhanti. Cetaso apariyādānā āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṃ cittaṃ ekaggaṃ. Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, appamādaphalaṃ sampassamāno tesaṃ bhikkhūnaṃ chasu phassāyatanesu appamādena karaṇīyanti vadāmī’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๓๔. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เทวทหนิคมของเหล่าศากยะ ในแคว้นสักกะ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราไม่ได้กล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งปวงทีเดียวพึงทำความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖’ และเราก็ไม่ได้กล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งปวงทีเดียวไม่พึงทำความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดเป็นพระอรหันต์ขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระลงได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นสังโยชน์ในภพแล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ เราไม่กล่าวถึงภิกษุเหล่านั้นว่า ‘พึงทำความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะความไม่ประมาทอันท่านเหล่านั้นทำเสร็จแล้ว ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ไม่ควรเพื่อจะประมาท ส่วนภิกษุเหล่าใดแลเป็นพระเสขะ ยังไม่บรรลุอรหัตผล ปรารถนาธรรมอันเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยมอยู่ เรากล่าวถึงภิกษุเหล่านั้นว่า ‘พึงทำความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ที่น่าพอใจบ้าง ไม่น่าพอใจบ้าง มีอยู่ รูปเหล่านั้นเมื่อกระทบๆ อยู่ ย่อมไม่ครอบงำจิตของภิกษุนั้นได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ วิริยะอันภิกษุนั้นปรารภแล้ว ไม่ท้อถอย สติตั้งมั่น ไม่หลงลืม กายสงบระงับ ไม่กระสับกระส่าย จิตตั้งมั่น เป็นเอกัคคตา ภิกษุทั้งหลาย เราเมื่อเล็งเห็นผลแห่งความไม่ประมาทนี้แล จึงกล่าวถึงภิกษุเหล่านั้นว่า ‘พึงทำความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖’ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ ที่น่าพอใจบ้าง ไม่น่าพอใจบ้าง มีอยู่ ธรรมารมณ์เหล่านั้นเมื่อกระทบๆ อยู่ ย่อมไม่ครอบงำจิตของภิกษุนั้นได้ เพราะจิตไม่ถูกครอบงำ วิริยะอันภิกษุนั้นปรารภแล้ว ไม่ท้อถอย สติตั้งมั่น ไม่หลงลืม กายสงบระงับ ไม่กระสับกระส่าย จิตตั้งมั่น เป็นเอกัคคตา ภิกษุทั้งหลาย เราเมื่อเล็งเห็นผลแห่งความไม่ประมาทนี้แล จึงกล่าวถึงภิกษุเหล่านั้นว่า ‘พึงทำความไม่ประมาทในผัสสายตนะ ๖’ ดังนี้” สูตรที่ ๑

2. Khaṇasuttaṃ

๒. ขณสูตร

135. ‘‘Lābhā vo, bhikkhave, suladdhaṃ vo, bhikkhave, khaṇo vo paṭiladdho brahmacariyavāsāya. Diṭṭhā mayā, bhikkhave, chaphassāyatanikā nāma nirayā. Tattha yaṃ kiñci cakkhunā rūpaṃ passati aniṭṭharūpaṃyeva passati, no iṭṭharūpaṃ; akantarūpaṃyeva passati, no kantarūpaṃ; amanāparūpaṃyeva passati, no manāparūpaṃ. Yaṃ kiñci sotena saddaṃ suṇāti…pe… yaṃ kiñci ghānena gandhaṃ ghāyati…pe… yaṃ kiñci jivhāya rasaṃ sāyati…pe… yaṃ kiñci kāyena phoṭṭhabbaṃ phusati…pe… yaṃ kiñci manasā dhammaṃ vijānāti aniṭṭharūpaṃyeva vijānāti, no iṭṭharūpaṃ; akantarūpaṃyeva vijānāti, no kantarūpaṃ; amanāparūpaṃyeva vijānāti, no manāparūpaṃ. Lābhā vo, bhikkhave, suladdhaṃ vo, bhikkhave, khaṇo vo paṭiladdho brahmacariyavāsāya. Diṭṭhā mayā, bhikkhave, chaphassāyatanikā nāma saggā. Tattha yaṃ kiñci cakkhunā rūpaṃ passati iṭṭharūpaṃyeva passati, no aniṭṭharūpaṃ; kantarūpaṃyeva passati, no akantarūpaṃ; manāparūpaṃyeva passati, no amanāparūpaṃ…pe… yaṃ kiñci jivhāya rasaṃ sāyati…pe… yaṃ kiñci manasā dhammaṃ vijānāti iṭṭharūpaṃyeva vijānāti, no aniṭṭharūpaṃ; kantarūpaṃyeva vijānāti, no akantarūpaṃ; manāparūpaṃyeva vijānāti, no amanāparūpaṃ. Lābhā vo, bhikkhave, suladdhaṃ vo, bhikkhave, khaṇo vo paṭiladdho brahmacariyavāsāyā’’ti. Dutiyaṃ.

๑๓๕. “ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลายหนอ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้วหนอ เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ภิกษุทั้งหลาย นรกชื่อฉผัสสายตนิกะทั้งหลาย อันเราเห็นแล้ว ในนรกนั้น สัตว์ย่อมเห็นรูปอะไรๆ ด้วยจักษุ ก็ย่อมเห็นแต่รูปอันไม่น่าปรารถนาเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันน่าปรารถนา ย่อมเห็นแต่รูปอันไม่น่าใคร่เท่านั้น ไม่เห็นรูปอันน่าใคร่ ย่อมเห็นแต่รูปอันไม่น่าพอใจเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันน่าพอใจ สัตว์ย่อมฟังเสียงอะไรๆ ด้วยหู ...ฯลฯ... สัตว์ย่อมดมกลิ่นอะไรๆ ด้วยจมูก ...ฯลฯ... สัตว์ย่อมลิ้มรสอะไรๆ ด้วยลิ้น ...ฯลฯ... สัตว์ย่อมถูกต้องโผฏฐัพพะอะไรๆ ด้วยกาย ...ฯลฯ... สัตว์ย่อมรู้แจ้งธรรมารมณ์อะไรๆ ด้วยใจ ก็ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันไม่น่าปรารถนาเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันน่าปรารถนา ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันไม่น่าใคร่เท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันน่าใคร่ ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันไม่น่าพอใจเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันน่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลายหนอ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้วหนอ เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว ภิกษุทั้งหลาย สวรรค์ชื่อฉผัสสายตนิกะทั้งหลาย อันเราเห็นแล้ว ในสวรรค์นั้น เทพย่อมเห็นรูปอะไรๆ ด้วยจักษุ ก็ย่อมเห็นแต่รูปอันน่าปรารถนาเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันไม่น่าปรารถนา ย่อมเห็นแต่รูปอันน่าใคร่เท่านั้น ไม่เห็นรูปอันไม่น่าใคร่ ย่อมเห็นแต่รูปอันน่าพอใจเท่านั้น ไม่เห็นรูปอันไม่น่าพอใจ ...ฯลฯ... เทพย่อมลิ้มรสอะไรๆ ด้วยลิ้น ...ฯลฯ... เทพย่อมรู้แจ้งธรรมารมณ์อะไรๆ ด้วยใจ ก็ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันน่าปรารถนาเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันไม่น่าปรารถนา ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันน่าใคร่เท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันไม่น่าใคร่ ย่อมรู้แจ้งแต่ธรรมารมณ์อันน่าพอใจเท่านั้น ไม่รู้แจ้งธรรมารมณ์อันไม่น่าพอใจ ภิกษุทั้งหลาย เป็นลาภของเธอทั้งหลายหนอ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายได้ดีแล้วหนอ เธอทั้งหลายได้ขณะเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แล้ว” ดังนี้ สูตรที่ ๒

3. Paṭhamarūpārāmasuttaṃ

๓. ปฐมรูปารามสูตร

136. ‘‘Rūpārāmā, bhikkhave, devamanussā rūparatā rūpasammuditā. Rūpavipariṇāmavirāganirodhā dukkhā, bhikkhave, devamanussā viharanti. Saddārāmā, bhikkhave[Pg.342], devamanussā saddaratā saddasammuditā. Saddavipariṇāmavirāganirodhā dukkhā, bhikkhave, devamanussā viharanti. Gandhārāmā… rasārāmā… phoṭṭhabbārāmā… dhammārāmā, bhikkhave, devamanussā dhammaratā dhammasammuditā. Dhammavipariṇāmavirāganirodhā dukkhā, bhikkhave, devamanussā viharanti. Tathāgato ca kho, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho rūpānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavaṃ ca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā na rūpārāmo na rūparato na rūpasammudito. Rūpavipariṇāmavirāganirodhā sukho, bhikkhave, tathāgato viharati. Saddānaṃ… gandhānaṃ… rasānaṃ… phoṭṭhabbānaṃ… dhammānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā na dhammārāmo, na dhammarato, na dhammasammudito. Dhammavipariṇāmavirāganirodhā sukho, bhikkhave, tathāgato viharati’’. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –

๑๓๖. “ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายมีรูปเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในรูป บันเทิงใจยิ่งแล้วในรูป ภิกษุทั้งหลาย เพราะความแปรปรวน ความคลายไป และความดับแห่งรูป เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจึงอยู่เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายมีเสียงเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในเสียง บันเทิงใจยิ่งแล้วในเสียง ภิกษุทั้งหลาย เพราะความแปรปรวน ความคลายไป และความดับแห่งเสียง เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจึงอยู่เป็นทุกข์ มีกลิ่นเป็นที่มายินดี... มีรสเป็นที่มายินดี... มีโผฏฐัพพะเป็นที่มายินดี... ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายมีธรรมารมณ์เป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในธรรมารมณ์ บันเทิงใจยิ่งแล้วในธรรมารมณ์ ภิกษุทั้งหลาย เพราะความแปรปรวน ความคลายไป และความดับแห่งธรรมารมณ์ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจึงอยู่เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ส่วนตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า รู้แจ้งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากรูปทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้ว จึงไม่มีรูปเป็นที่มายินดี ไม่ยินดีแล้วในรูป ไม่บันเทิงใจยิ่งแล้วในรูป ภิกษุทั้งหลาย เพราะความแปรปรวน ความคลายไป และความดับแห่งรูป ตถาคตจึงอยู่เป็นสุข รู้แจ้งความเกิด... แห่งเสียงทั้งหลาย... แห่งกลิ่นทั้งหลาย... แห่งรสทั้งหลาย... แห่งโผฏฐัพพะทั้งหลาย... รู้แจ้งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากธรรมารมณ์ทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้ว จึงไม่มีธรรมารมณ์เป็นที่มายินดี ไม่ยินดีแล้วในธรรมารมณ์ ไม่บันเทิงใจยิ่งแล้วในธรรมารมณ์ ภิกษุทั้งหลาย เพราะความแปรปรวน ความคลายไป และความดับแห่งธรรมารมณ์ ตถาคตจึงอยู่เป็นสุข” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

‘‘Rūpā saddā rasā gandhā, phassā dhammā ca kevalā;

Iṭṭhā kantā manāpā ca, yāvatatthīti vuccati.

“รูป เสียง รส กลิ่น ผัสสะ และธรรมารมณ์ทั้งปวง ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ และน่าพอใจ มีอยู่เพียงใด บัณฑิตกล่าวว่ามีอยู่เพียงนั้น

‘‘Sadevakassa lokassa, ete vo sukhasammatā;

Yattha cete nirujjhanti, taṃ tesaṃ dukkhasammataṃ.

อารมณ์เหล่านั้น โลกพร้อมทั้งเทวดาสมมติว่าเป็นสุข ส่วนที่ซึ่งอารมณ์เหล่านั้นดับไป ที่นั้น ชนเหล่านั้นสมมติว่าเป็นทุกข์”

‘‘Sukhaṃ diṭṭhamariyebhi, sakkāyassa nirodhanaṃ;

Paccanīkamidaṃ hoti, sabbalokena passataṃ.

พระอริยเจ้าทั้งหลายเห็นความดับแห่งสักกายะว่าเป็นสุข ความเห็นนี้ของผู้เห็น (อย่างนั้น) เป็นปฏิปักษ์กับชาวโลกทั้งหมด

‘‘Yaṃ pare sukhato āhu, tadariyā āhu dukkhato;

Yaṃ pare dukkhato āhu, tadariyā sukhato vidū.

สิ่งที่คนอื่นกล่าวว่าเป็นสุข พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสิ่งนั้นว่าเป็นทุกข์ สิ่งที่คนอื่นกล่าวว่าเป็นทุกข์ พระอริยเจ้าทั้งหลายรู้สิ่งนั้นว่าเป็นสุข

‘‘Passa dhammaṃ durājānaṃ, sammūḷhettha aviddasu;

Nivutānaṃ tamo hoti, andhakāro apassataṃ.

จงดูธรรมที่รู้ได้ยาก คนเขลาทั้งหลายย่อมงมงายในธรรมนั้น ธรรมนั้นย่อมเป็นความมืด เป็นความมืดมน สำหรับผู้ถูกกิเลสกำบังไว้ ผู้ไม่เห็นอยู่

‘‘Satañca vivaṭaṃ hoti, āloko passatāmi;

Santike na vijānanti, maggā dhammassa akovidā.

แต่ธรรมนั้นสำหรับสัตบุรุษผู้เห็นอยู่ ย่อมเป็นของเปิดเผย เหมือนแสงสว่าง คนพาลผู้ไม่ฉลาดในธรรม แม้อยู่ใกล้ก็ไม่รู้

‘‘Bhavarāgaparetebhi, bhavarāgānusārībhi ;

Māradheyyānupannehi, nāyaṃ dhammo susambudho.

ธรรมนี้อันบุคคลผู้ถูกราคะในภพครอบงำ ผู้ไหลไปตามราคะในภพ ผู้ตกอยู่ในอำนาจของมาร จะตรัสรู้ได้โดยง่ายหามิได้

‘‘Ko [Pg.343] nu aññatra mariyebhi, padaṃ sambuddhumarahati;

Yaṃ padaṃ sammadaññāya, parinibbanti anāsavā’’ti. tatiyaṃ;

เว้นจากพระอริยเจ้าทั้งหลายเสีย ใครเล่าจะควรเพื่อจะตรัสรู้บทนั้นได้ พระอริยเจ้าทั้งหลายรู้แจ้งบทนั้นโดยชอบแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะ ย่อมปรินิพพาน

4. Dutiyarūpārāmasuttaṃ

๔. ทุติยรูปารามสูตรที่ ๔

137. ‘‘Rūpārāmā, bhikkhave, devamanussā rūparatā rūpasammuditā. Rūpavipariṇāmavirāganirodhā dukkhā, bhikkhave, devamanussā viharanti. Saddārāmā… gandhārāmā… rasārāmā … phoṭṭhabbārāmā… dhammārāmā, bhikkhave, devamanussā dhammaratā dhammasammuditā. Dhammavipariṇāmavirāganirodhā dukkhā, bhikkhave, devamanussā viharanti. Tathāgato ca, bhikkhave, arahaṃ sammāsambuddho rūpānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā na rūpārāmo na rūparato na rūpasammudito. Rūpavipariṇāmavirāganirodhā sukho, bhikkhave, tathāgato viharati. Saddānaṃ… gandhānaṃ… rasānaṃ… phoṭṭhabbānaṃ… dhammānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā na dhammārāmo na dhammarato na dhammasammudito. Dhammavipariṇāmavirāganirodhā sukho, bhikkhave, tathāgato viharatī’’ti. Catutthaṃ.

๑๓๗. ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์มีรูปเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในรูป บันเทิงแล้วในรูป เพราะความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปแห่งรูป เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นจึงอยู่เป็นทุกข์ เสียงเป็นที่มายินดี... กลิ่นเป็นที่มายินดี... รสเป็นที่มายินดี... โผฏฐัพพะเป็นที่มายินดี... ภิกษุทั้งหลาย เทวดาและมนุษย์มีธรรมารมณ์เป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในธรรมารมณ์ บันเทิงแล้วในธรรมารมณ์ เพราะความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปแห่งธรรมารมณ์ เทวดาและมนุษย์เหล่านั้นจึงอยู่เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ส่วนตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า รู้แจ้งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งรูปทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้ว จึงไม่มีรูปเป็นที่มายินดี ไม่ยินดีแล้วในรูป ไม่บันเทิงแล้วในรูป เพราะความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปแห่งรูป ตถาคตจึงอยู่เป็นสุข เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... รู้แจ้งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายตามความเป็นจริงแล้ว จึงไม่มีธรรมารมณ์เป็นที่มายินดี ไม่ยินดีแล้วในธรรมารมณ์ ไม่บันเทิงแล้วในธรรมารมณ์ เพราะความแปรปรวน ความคลายไป และความดับไปแห่งธรรมารมณ์ ตถาคตจึงอยู่เป็นสุข

5. Paṭhamanatumhākaṃsuttaṃ

๕. ปฐมนตุมหากังสสูตรที่ ๕

138. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Cakkhu, bhikkhave, na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati…pe… jivhā na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati…pe… mano na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. So vo pahīno hitāya sukhāya bhavissati. Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ taṃ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṃ vā kareyya, api nu tumhākaṃ evamassa – ‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṃ vā karotī’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Na hi no etaṃ, bhante, attā vā attaniyaṃ vā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, cakkhu na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati…pe… jivhā na tumhākaṃ; taṃ pajahatha. Sā vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissati…pe… mano na tumhākaṃ[Pg.344]; taṃ pajahatha. So vo pahīno hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Pañcamaṃ.

๑๓๘. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละจักษุนั้นเสีย จักษุนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย ... (เป)... ชิวหาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละชิวหานั้นเสีย ชิวหานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย ... (เป)... มโนไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละมโนนั้นเสีย มโนนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนพึงนำไป หรือเผา หรือทำตามปัจจัย ซึ่งหญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้ที่มีอยู่ในพระเชตวันนี้ เธอทั้งหลายจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คนนำเราไป หรือเผา หรือทำตามปัจจัย’ บ้างหรือไม่” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “เพราะเหตุว่า สิ่งนั้นไม่ใช่ตนหรือของเนื่องด้วยตนของข้าพระองค์ พระเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล จักษุไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละจักษุนั้นเสีย จักษุนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย ... (เป)... ชิวหาไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละชิวหานั้นเสีย ชิวหานั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย ... (เป)... มโนไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละมโนนั้นเสีย มโนนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย

6. Dutiyanatumhākaṃsuttaṃ

๖. ทุติยนตุมหากังสสูตรที่ ๖

139. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahatha. Taṃ vo pahīnaṃ hitāya sukhāya bhavissati. Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṃ? Rūpā, bhikkhave, na tumhākaṃ; te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā na tumhākaṃ; te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissanti. Seyyathāpi, bhikkhave, yaṃ imasmiṃ jetavane…pe… evameva kho, bhikkhave, rūpā na tumhākaṃ; te pajahatha. Te vo pahīnā hitāya sukhāya bhavissantī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๓๙. ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย สิ่งนั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย อะไรเล่าไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปเหล่านั้นเสีย รูปเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละธรรมารมณ์เหล่านั้นเสีย ธรรมารมณ์เหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนพึงนำไป ... (เป)... ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละรูปเหล่านั้นเสีย รูปเหล่านั้นที่เธอทั้งหลายละได้แล้ว จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่เธอทั้งหลาย

7. Ajjhattāniccahetusuttaṃ

๗. อัชฌัตตานิจจเหตุสูตรที่ ๗

140. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, aniccaṃ. Yopi hetu, yopi paccayo cakkhussa uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtaṃ, bhikkhave, cakkhu kuto niccaṃ bhavissati…pe… jivhā aniccā. Yopi hetu, yopi paccayo jivhāya uppādāya sopi anicco. Aniccasambhūtā, bhikkhave, jivhā kuto niccā bhavissati…pe… mano anicco. Yopi, bhikkhave, hetu yopi paccayo manassa uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūto, bhikkhave, mano kuto nicco bhavissati! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati…pe… jivhāyapi nibbindati…pe… nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

๑๔๐. ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง แม้เหตุแม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักษุก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เกิดขึ้นจากสิ่งไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ... (เป)... ชิวหาไม่เที่ยง แม้เหตุแม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งชิวหาก็ไม่เที่ยง ชิวหาที่เกิดขึ้นจากสิ่งไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ... (เป)... มโนไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย แม้เหตุแม้ปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งมโนก็ไม่เที่ยง มโนที่เกิดขึ้นจากสิ่งไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ... (เป)... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหา ... (เป)... เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’

8. Ajjhattadukkhahetusuttaṃ

๘. อัชฌัตตทุกขเหตุสูตรที่ ๘

141. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, dukkhaṃ. Yopi hetu yopi paccayo cakkhussa uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtaṃ, bhikkhave, cakkhu kuto sukhaṃ bhavissati…pe… jivhā dukkhā. Yopi hetu, yopi paccayo jivhāya uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtā, bhikkhave, jivhā kuto sukhā bhavissati…pe… mano dukkho. Yopi hetu yopi paccayo manassa uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūto, bhikkhave, mano kuto sukho bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๔๑. ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นทุกข์ แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักษุ แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เกิดขึ้นจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร ฯลฯ ลิ้นเป็นทุกข์ แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งลิ้น แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ลิ้นที่เกิดขึ้นจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร ฯลฯ ใจเป็นทุกข์ แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งใจ แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ใจที่เกิดขึ้นจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ฯลฯ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ดังนี้ สูตรที่ ๘

9. Ajjhattānattahetusuttaṃ

๙. อัชฌัตตานัตตเหตุสูตร

142. ‘‘Cakkhuṃ[Pg.345], bhikkhave, anattā. Yopi hetu, yopi paccayo cakkhussa uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtaṃ, bhikkhave, cakkhu kuto attā bhavissati…pe… jivhā anattā. Yopi hetu yopi paccayo jivhāya uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtā, bhikkhave, jivhā kuto attā bhavissati…pe… mano anattā. Yopi hetu yopi paccayo manassa uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūto, bhikkhave, mano kuto attā bhavissati! Evaṃ passaṃ…pe… ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Navamaṃ.

๑๔๒. ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นอนัตตา แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักษุ แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เกิดขึ้นจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร ฯลฯ ลิ้นเป็นอนัตตา แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งลิ้น แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ลิ้นที่เกิดขึ้นจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร ฯลฯ ใจเป็นอนัตตา แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งใจ แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ใจที่เกิดขึ้นจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ฯลฯ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ดังนี้ สูตรที่ ๙

10. Bāhirāniccahetusuttaṃ

๑๐. พาหิรานิจจเหตุสูตร

143. ‘‘Rūpā, bhikkhave, aniccā. Yopi hetu, yopi paccayo rūpānaṃ uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtā, bhikkhave, rūpā kuto niccā bhavissanti! Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā aniccā. Yopi hetu, yopi paccayo dhammānaṃ uppādāya, sopi anicco. Aniccasambhūtā, bhikkhave, dhammā kuto niccā bhavissanti! Evaṃ passaṃ…pe… ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Dasamaṃ.

๑๔๓. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่เที่ยง แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูปทั้งหลาย แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากสิ่งไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากสิ่งไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ฯลฯ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ดังนี้ สูตรที่ ๑๐

11. Bāhiradukkhahetusuttaṃ

๑๑. พาหิรทุกขเหตุสูตร

144. ‘‘Rūpā, bhikkhave, dukkhā. Yopi hetu, yopi paccayo rūpānaṃ uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtā, bhikkhave, rūpā kuto sukhā bhavissanti! Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā dukkhā. Yopi hetu, yopi paccayo dhammānaṃ uppādāya, sopi dukkho. Dukkhasambhūtā, bhikkhave, dhammā kuto sukhā bhavissanti! Evaṃ passaṃ…pe… ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Ekādasamaṃ.

๑๔๔. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายเป็นทุกข์ แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูปทั้งหลาย แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นทุกข์ แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากทุกข์ จักเป็นสุขได้อย่างไร เมื่อเห็นอยู่อย่างนี้ ฯลฯ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ดังนี้ สูตรที่ ๑๑

12. Bāhirānattahetusuttaṃ

๑๒. พาหิรานัตตเหตุสูตร

145. ‘‘Rūpā, bhikkhave, anattā. Yopi hetu, yopi paccayo rūpānaṃ uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtā, bhikkhave, rūpā kuto attā bhavissanti! Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā anattā. Yopi hetu, yopi paccayo dhammānaṃ uppādāya, sopi anattā. Anattasambhūtā, bhikkhave, dhammā [Pg.346] kuto attā bhavissanti! Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpesupi nibbindati, saddesupi… gandhesupi… rasesupi… phoṭṭhabbesupi… dhammesupi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Dvādasamaṃ.

๑๔๕. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งรูปทั้งหลาย แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นอนัตตา แม้เหตุแม้ปัจจัยใดเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย แม้เหตุแม้ปัจจัยนั้นก็เป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากอนัตตา จักเป็นอัตตาได้อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเสียงทั้งหลาย... แม้ในกลิ่นทั้งหลาย... แม้ในรสทั้งหลาย... แม้ในโผฏฐัพพะทั้งหลาย... แม้ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ดังนี้ สูตรที่ ๑๒

Devadahavaggo cuddasamo.

เทวทหวรรคที่ ๑๔

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

Devadaho khaṇo rūpā, dve natumhākameva ca;

Hetunāpi tayo vuttā, duve ajjhattabāhirāti.

เทวทหสูตร ขณสูตร รูปสูตร และนตุมหากสูตร ๒ สูตร, ๓ สูตรตรัสไว้โดยเหตุ, ๒ สูตรว่าด้วยอายตนะภายในและภายนอก

15. Navapurāṇavaggo

๑๕. นวปุราณวรรค

1. Kammanirodhasuttaṃ

๑. กัมมนิโรธสูตร

146. ‘‘Navapurāṇāni, bhikkhave, kammāni desessāmi kammanirodhaṃ kammanirodhagāminiñca paṭipadaṃ. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmīti. Katamañca, bhikkhave, purāṇakammaṃ? Cakkhu, bhikkhave, purāṇakammaṃ abhisaṅkhataṃ abhisañcetayitaṃ vedaniyaṃ daṭṭhabbaṃ…pe… jivhā purāṇakammā abhisaṅkhatā abhisañcetayitā vedaniyā daṭṭhabbā…pe… mano purāṇakammo abhisaṅkhato abhisañcetayito vedaniyo daṭṭhabbo. Idaṃ vuccati, bhikkhave, purāṇakammaṃ. Katamañca, bhikkhave, navakammaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, etarahi kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā, idaṃ vuccati, bhikkhave, navakammaṃ. Katamo ca, bhikkhave, kammanirodho? Yo kho, bhikkhave, kāyakammavacīkammamanokammassa nirodhā vimuttiṃ phusati, ayaṃ vuccati, bhikkhave, kammanirodho. Katamā ca, bhikkhave, kammanirodhagāminī paṭipadā? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi – ayaṃ vuccati, bhikkhave, kammanirodhagāminī paṭipadā. Iti kho, bhikkhave, desitaṃ mayā purāṇakammaṃ, desitaṃ [Pg.347] navakammaṃ, desito kammanirodho, desitā kammanirodhagāminī paṭipadā. Yaṃ kho, bhikkhave, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhave, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādattha; mā pacchāvippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๔๖. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงกรรมใหม่และกรรมเก่า ความดับแห่งกรรม และข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งกรรมแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว. ภิกษุทั้งหลาย ก็กรรมเก่าเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นกรรมเก่า อันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว อันเจตนาทำให้เกิดขึ้นแล้ว เป็นที่ตั้งแห่งเวทนา พึงเห็น...ฯลฯ... ชิวหาเป็นกรรมเก่า อันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว อันเจตนาทำให้เกิดขึ้นแล้ว เป็นที่ตั้งแห่งเวทนา พึงเห็น...ฯลฯ... มโนเป็นกรรมเก่า อันปัจจัยปรุงแต่งแล้ว อันเจตนาทำให้เกิดขึ้นแล้ว เป็นที่ตั้งแห่งเวทนา พึงเห็น. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า กรรมเก่า. ภิกษุทั้งหลาย ก็กรรมใหม่เป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย กรรมที่บุคคลทำในบัดนี้ด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ นี้เรียกว่า กรรมใหม่. ภิกษุทั้งหลาย ก็ความดับแห่งกรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย บุคคลย่อมถูกต้องวิมุตติ เพราะความดับแห่งกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม นี้เรียกว่า ความดับแห่งกรรม. ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งกรรมเป็นไฉน? อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งกรรม. ภิกษุทั้งหลาย เป็นอันว่า กรรมเก่าเราแสดงแล้ว กรรมใหม่เราแสดงแล้ว ความดับแห่งกรรมเราแสดงแล้ว ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งกรรมเราแสดงแล้ว. ภิกษุทั้งหลาย กิจใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ อาศัยความอนุเคราะห์ พึงกระทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้คือโคนไม้ เหล่านี้คือเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งฌาน อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

2. Aniccanibbānasappāyasuttaṃ

๒. อนิจจนิพพานสัปปายสูตร

147. ‘‘Nibbānasappāyaṃ vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha…pe… katamā ca sā, bhikkhave, nibbānasappāyā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuṃ aniccanti passati, rūpā aniccāti passati, cakkhuviññāṇaṃ aniccanti passati, cakkhusamphasso aniccoti passati. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccanti passati…pe… jivhā aniccāti passati, rasā aniccāti passati, jivhāviññāṇaṃ aniccanti passati, jivhāsamphasso aniccoti passati, yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccanti passati…pe… mano aniccoti passati, dhammā aniccāti passati, manoviññāṇaṃ aniccanti passati, manosamphasso aniccoti passati, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccanti passati. Ayaṃ kho sā, bhikkhave, nibbānasappāyā paṭipadā’’ti. Dutiyaṃ.

๑๔๗. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพานนั้นเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเห็นว่า ‘จักษุไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘รูปทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘จักษุวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘จักษุสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เธอย่อมเห็นว่า ‘แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’...ฯลฯ... ย่อมเห็นว่า ‘ชิวหาไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘รสทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘ชิวหาวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘ชิวหาสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เธอย่อมเห็นว่า ‘แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’...ฯลฯ... ย่อมเห็นว่า ‘มโนไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘มโนวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมเห็นว่า ‘มโนสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เธอย่อมเห็นว่า ‘แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’. ภิกษุทั้งหลาย นี้แล คือข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพาน

3. Dukkhanibbānasappāyasuttaṃ

๓. ทุกขนิพพานสัปปายสูตร

148. ‘‘Nibbānasappāyaṃ vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha…pe… katamā ca sā, bhikkhave, nibbānasappāyā paṭipadā? Idha, bhikkhave, cakkhuṃ dukkhanti passati, rūpā dukkhāti passati, cakkhuviññāṇaṃ dukkhanti passati, cakkhusamphasso dukkhoti passati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhanti passati…pe… jivhā dukkhāti passati…pe… mano dukkhoti passati, dhammā dukkhāti passati, manoviññāṇaṃ dukkhanti passati, manosamphasso dukkhoti passati, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi [Pg.348] dukkhanti passati. Ayaṃ kho sā, bhikkhave, nibbānasappāyā paṭipadā’’ti. Tatiyaṃ.

๑๔๘. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพานนั้นเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเห็นว่า ‘จักษุเป็นทุกข์’ ย่อมเห็นว่า ‘รูปทั้งหลายเป็นทุกข์’ ย่อมเห็นว่า ‘จักษุวิญญาณเป็นทุกข์’ ย่อมเห็นว่า ‘จักษุสัมผัสเป็นทุกข์’ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เธอย่อมเห็นว่า ‘แม้เวทนานั้นก็เป็นทุกข์’...ฯลฯ... ย่อมเห็นว่า ‘ชิวหาเป็นทุกข์’...ฯลฯ... ย่อมเห็นว่า ‘มโนเป็นทุกข์’ ย่อมเห็นว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นทุกข์’ ย่อมเห็นว่า ‘มโนวิญญาณเป็นทุกข์’ ย่อมเห็นว่า ‘มโนสัมผัสเป็นทุกข์’ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เธอย่อมเห็นว่า ‘แม้เวทนานั้นก็เป็นทุกข์’. ภิกษุทั้งหลาย นี้แล คือข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพาน

4. Anattanibbānasappāyasuttaṃ

๔. อนัตตนิพพานสัปปายสูตร

149. ‘‘Nibbānasappāyaṃ vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha…pe… katamā ca sā, bhikkhave, nibbānasappāyā paṭipadā? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuṃ anattāti passati, rūpā anattāti passati, cakkhuviññāṇaṃ anattāti passati, cakkhusamphasso anattāti passati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattāti passati…pe… mano anattāti passati, dhammā anattāti passati, manoviññāṇaṃ anattāti passati, manosamphasso anattāti passati, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattāti passati. Ayaṃ kho sā, bhikkhave, nibbānasappāyā paṭipadā’’ti. Catutthaṃ.

๑๔๙. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพานนั้นเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเห็นว่า ‘จักษุเป็นอนัตตา’ ย่อมเห็นว่า ‘รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา’ ย่อมเห็นว่า ‘จักษุวิญญาณเป็นอนัตตา’ ย่อมเห็นว่า ‘จักษุสัมผัสเป็นอนัตตา’ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เธอย่อมเห็นว่า ‘แม้เวทนานั้นก็เป็นอนัตตา’...ฯลฯ... ย่อมเห็นว่า ‘มโนเป็นอนัตตา’ ย่อมเห็นว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นอนัตตา’ ย่อมเห็นว่า ‘มโนวิญญาณเป็นอนัตตา’ ย่อมเห็นว่า ‘มโนสัมผัสเป็นอนัตตา’ แม้สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาใดที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เธอย่อมเห็นว่า ‘แม้เวทนานั้นก็เป็นอนัตตา’. ภิกษุทั้งหลาย นี้แล คือข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพาน

5. Nibbānasappāyapaṭipadāsuttaṃ

๕. นิพพานสัปปายปฏิปทาสูตร

150. ‘‘Nibbānasappāyaṃ vo, bhikkhave, paṭipadaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha…pe… katamā ca sā, bhikkhave, nibbānasappāyā paṭipadā? Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

๑๕๐. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติอันเป็นที่สบายแก่นิพพานนั้นเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Rūpā niccā vā aniccā vā’’ti?

“รูปทั้งหลายเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccā, bhante’’…pe….

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”...ฯลฯ...

‘‘Cakkhuviññāṇaṃ… cakkhusamphasso…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“จักขุวิญญาณ... จักขุสัมผัส...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati …pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānāti. Ayaṃ kho sā, bhikkhave, nibbānasappāyā paṭipadā’’ti. Pañcamaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุสัมผัส...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นข้อปฏิบัติที่สมควรแก่นิพพาน” จบสูตรที่ ๕

6. Antevāsikasuttaṃ

๖. อันเตวาสิกสูตร

151. ‘‘Anantevāsikamidaṃ[Pg.349], bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati anācariyakaṃ. Santevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati. Anantevāsiko, bhikkhave, bhikkhu anācariyako sukhaṃ phāsu viharati. Kathañca, bhikkhu, santevāsiko sācariyako dukkhaṃ na phāsu viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tyāssa anto vasanti, antassa vasanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā santevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati…pe….

๑๕๑. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้บุคคลอยู่โดยไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่ผาสุก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นสุข ผาสุก ดูก่อนภิกษุ ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่ผาสุก เป็นอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ สังกัปปะที่แล่นไปในทางชั่ว อันเป็นเครื่องประกอบไว้ ย่อมเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกอยู่ในภายในของภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ ธรรมเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกครอบงำภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้มีอาจารย์’...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno jivhāya rasaṃ sāyitvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tyāssa anto vasanti, antassa vasanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā santevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati…pe….

“อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุลิ้มรสด้วยลิ้นแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ สังกัปปะที่แล่นไปในทางชั่ว อันเป็นเครื่องประกอบไว้ ย่อมเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกอยู่ในภายในของภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ ธรรมเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกครอบงำภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้มีอาจารย์’...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tyāssa anto vasanti, antassa vasanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā santevāsikoti vuccati. Te naṃ samudācaranti, samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā sācariyakoti vuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu santevāsiko sācariyako dukkhaṃ, na phāsu viharati.

“อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ สังกัปปะที่แล่นไปในทางชั่ว อันเป็นเครื่องประกอบไว้ ย่อมเกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมอยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกอยู่ในภายในของภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้มีอันเตวาสิก’ ธรรมเหล่านั้นย่อมครอบงำภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกครอบงำภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้มีอาจารย์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่ผาสุก อย่างนี้แล”

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu anantevāsiko anācariyako sukhaṃ phāsu viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā na uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tyāssa na anto vasanti, nāssa anto vasanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā anantevāsikoti vuccati. Te naṃ na samudācaranti, na samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā anācariyakoti vuccati…pe….

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นสุข ผาสุก เป็นอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ สังกัปปะที่แล่นไปในทางชั่ว อันเป็นเครื่องประกอบไว้ ย่อมไม่เกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่อยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกไม่อยู่ในภายในของภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีอันเตวาสิก’ ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่ครอบงำภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกไม่ครอบงำภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีอาจารย์’...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno jivhāya rasaṃ sāyitvā na uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tyāssa na anto vasanti, nāssa [Pg.350] anto vasanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā anantevāsikoti vuccati. Te naṃ na samudācaranti, na samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā anācariyakoti vuccati…pe….

“อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุลิ้มรสด้วยลิ้นแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ สังกัปปะที่แล่นไปในทางชั่ว อันเป็นเครื่องประกอบไว้ ย่อมไม่เกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่อยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกไม่อยู่ในภายในของภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีอันเตวาสิก’ ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่ครอบงำภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกไม่ครอบงำภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีอาจารย์’...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya na uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṃyojaniyā. Tyāssa na anto vasanti, nāssa anto vasanti pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā anantevāsikoti vuccati. Te naṃ na samudācaranti, na samudācaranti naṃ pāpakā akusalā dhammāti. Tasmā anācariyakoti vuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu anantevāsiko anācariyako sukhaṃ phāsu viharati. Anantevāsikamidaṃ, bhikkhave, brahmacariyaṃ vussati. Anācariyakaṃ santevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṃ, na phāsu viharati. Anantevāsiko, bhikkhave, bhikkhu anācariyako sukhaṃ phāsu viharatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“อีกประการหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว อกุศลธรรมอันลามก คือ สังกัปปะที่แล่นไปในทางชั่ว อันเป็นเครื่องประกอบไว้ ย่อมไม่เกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่อยู่ในภายในของภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกไม่อยู่ในภายในของภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีอันเตวาสิก’ ธรรมเหล่านั้นย่อมไม่ครอบงำภิกษุนั้น เพราะอกุศลธรรมอันลามกไม่ครอบงำภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นจึงถูกเรียกว่า ‘ผู้ไม่มีอาจารย์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นสุข ผาสุก อย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้บุคคลอยู่โดยไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีอันเตวาสิก มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นทุกข์ ไม่ผาสุก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ไม่มีอันเตวาสิก ไม่มีอาจารย์ ย่อมอยู่เป็นสุข ผาสุก” จบสูตรที่ ๖

7. Kimatthiyabrahmacariyasuttaṃ

๗. กิมัตถิยพรหมจริยสูตร

152. ‘‘Sace vo, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘kimatthiyaṃ, āvuso, samaṇe gotame brahmacariyaṃ vussatī’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha – ‘dukkhassa kho, āvuso, pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti. Sace pana vo, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evaṃ puccheyyuṃ – ‘katamaṃ panāvuso, dukkhaṃ, yassa pariññāya samaṇe gotame brahmacariyaṃ vussatī’ti? Evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyātha –

๑๕๒. ภิกษุทั้งหลาย ถ้าปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงถามเธอทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมเพื่อประโยชน์อะไร’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบแก่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย (เรา) ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้ทุกข์’ ภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้าปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงถามเธอทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ก็ทุกข์ที่ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมเพื่อกำหนดรู้นั้น เป็นไฉน’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบแก่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้ว่า

‘‘Cakkhu kho, āvuso, dukkhaṃ; tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati. Rūpā dukkhā; tesaṃ pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati. Cakkhuviññāṇaṃ dukkhaṃ; tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati. Cakkhusamphasso dukkho; tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhaṃ; tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati…pe… jivhā dukkhā… mano dukkho; tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhaṃ; tassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati. Idaṃ kho, āvuso[Pg.351], dukkhaṃ; yassa pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’ti. Evaṃ puṭṭhā tumhe, bhikkhave, tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ byākareyyāthā’’ti. Sattamaṃ.

ท่านผู้มีอายุ จักษุเป็นทุกข์ (เรา) ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้จักษุนั้น รูปทั้งหลายเป็นทุกข์ (เรา) ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้รูปเหล่านั้น จักษุวิญญาณเป็นทุกข์ (เรา) ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้จักษุวิญญาณนั้น จักษุสัมผัสเป็นทุกข์ (เรา) ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้จักษุสัมผัสนั้น แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัยนี้ใด แม้นั้นก็เป็นทุกข์ (เรา) ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้เวทนานั้น...ฯลฯ... ชิวหาเป็นทุกข์... มโนเป็นทุกข์ (เรา) ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้มโนนั้น...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัยนี้ใด แม้นั้นก็เป็นทุกข์ (เรา) ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้เวทนานั้น ท่านผู้มีอายุ นี้แลคือทุกข์ ที่ (เรา) ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้ทุกข์นั้น ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้แล้ว พึงตอบแก่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นอย่างนี้เถิด. สุตตันตะที่ ๗

8. Atthinukhopariyāyasuttaṃ

๘. อัตถินุโขปริยายสูตร

153. ‘‘Atthi nu kho, bhikkhave, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma bhikkhu aññatreva saddhāya, aññatra ruciyā, aññatra anussavā, aññatra ākāraparivitakkā, aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā aññaṃ byākareyya – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmī’’ti ? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā, bhagavaṃnettikā bhagavaṃpaṭisaraṇā. Sādhu vata, bhante, bhagavantaṃyeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca – ‘‘atthi, bhikkhave, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma bhikkhu aññatreva saddhāya, aññatra ruciyā, aññatra anussavā, aññatra ākāraparivitakkā, aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā aññaṃ byākareyya – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmī’’ti.

๑๕๓. ภิกษุทั้งหลาย ปริยาย (ข้อบรรยาย) ที่ภิกษุอาศัยแล้ว เว้นจากศรัทธา เว้นจากความพอใจ เว้นจากการฟังตามกันมา เว้นจากการตรึกตามอาการ เว้นจากความทนต่อการเพ่งพินิจในทิฏฐิ พึงพยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘เรารู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ มีอยู่หรือหนอ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ปริยายที่ภิกษุอาศัยแล้ว เว้นจากศรัทธา เว้นจากความพอใจ เว้นจากการฟังตามกันมา เว้นจากการตรึกตามอาการ เว้นจากความทนต่อการเพ่งพินิจในทิฏฐิ พึงพยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘เรารู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ มีอยู่”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, pariyāyo, yaṃ pariyāyaṃ āgamma bhikkhu aññatreva saddhāya…pe… aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā aññaṃ byākaroti – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāmī’ti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā santaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, atthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, natthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti. Yaṃ taṃ, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā santaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, atthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, natthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti. Api nume, bhikkhave, dhammā saddhāya vā veditabbā, ruciyā vā veditabbā, anussavena vā veditabbā, ākāraparivitakkena vā veditabbā, diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā veditabbā’’ti? ‘‘No hetaṃ[Pg.352], bhante’’. ‘‘Nanume, bhikkhave, dhammā paññāya disvā veditabbā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Ayaṃ kho, bhikkhave, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma bhikkhu aññatreva saddhāya, aññatra ruciyā, aññatra anussavā, aññatra ākāraparivitakkā, aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā aññaṃ byākaroti – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmī’’ti…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ก็ปริยายที่ภิกษุอาศัยแล้ว เว้นจากศรัทธา...ฯลฯ... เว้นจากความทนต่อการเพ่งพินิจในทิฏฐิ พยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘เรารู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ เป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เมื่อราคะ โทสะ โมหะ ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อราคะ โทสะ โมหะ ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ ภายในของเราไม่มีอยู่’ การที่ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เมื่อราคะ โทสะ โมหะ ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อราคะ โทสะ โมหะ ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ ภายในของเราไม่มีอยู่’ นั้น ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้พึงรู้ได้ด้วยศรัทธาหรือ พึงรู้ได้ด้วยความพอใจหรือ พึงรู้ได้ด้วยการฟังตามกันมาหรือ พึงรู้ได้ด้วยการตรึกตามอาการหรือ พึงรู้ได้ด้วยความทนต่อการเพ่งพินิจในทิฏฐิหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้พึงรู้ได้ด้วยปัญญาไม่ใช่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคือปริยายที่ภิกษุอาศัยแล้ว เว้นจากศรัทธา เว้นจากความพอใจ เว้นจากการฟังตามกันมา เว้นจากการตรึกตามอาการ เว้นจากความทนต่อการเพ่งพินิจในทิฏฐิ พยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘เรารู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’...ฯลฯ...”

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu jivhāya rasaṃ sāyitvā santaṃ vā ajjhattaṃ…pe… rāgadosamohoti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, natthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti. Yaṃ taṃ, bhikkhave, jivhāya rasaṃ sāyitvā santaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, atthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, natthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti; api nume, bhikkhave, dhammā saddhāya vā veditabbā, ruciyā vā veditabbā, anussavena vā veditabbā, ākāraparivitakkena vā veditabbā, diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā veditabbā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Nanume, bhikkhave, dhammā paññāya disvā veditabbā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Ayampi kho, bhikkhave, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma bhikkhu aññatreva saddhāya, aññatra ruciyā, aññatra anussavā, aññatra ākāraparivitakkā, aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā aññaṃ byākaroti – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmī’’ti …pe….

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุลิ้มรสด้วยลิ้นแล้ว ...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ มีอยู่ภายในตน’ หรือเมื่อราคะ โทสะ โมหะ ภายในตนไม่มีอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ ภายในตนไม่มี’ ภิกษุทั้งหลาย การที่ภิกษุลิ้มรสด้วยลิ้นแล้วรู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ มีอยู่ภายในตน’ หรือเมื่อราคะ โทสะ โมหะ ภายในตนไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ ภายในตนไม่มี’ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เธอทั้งหลายพึงรู้ได้ด้วยศรัทธาหรือ พึงรู้ได้ด้วยความชอบใจหรือ พึงรู้ได้ด้วยการฟังตามกันมาหรือ พึงรู้ได้ด้วยการตรึกตามอาการหรือ พึงรู้ได้ด้วยความทนต่อการเพ่งพินิจในทิฏฐิหรือ” ภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เธอทั้งหลายเห็นแล้วด้วยปัญญาจึงพึงรู้ มิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย นี้ก็เป็นปริยายอย่างหนึ่ง ที่ภิกษุอาศัยแล้ว เว้นจากศรัทธา เว้นจากความชอบใจ เว้นจากการฟังตามกันมา เว้นจากการตรึกตามอาการ เว้นจากความทนต่อการเพ่งพินิจในทิฏฐิ พยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘เรารู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ...ฯลฯ...

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu manasā dhammaṃ viññāya santaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, atthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, natthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti. Yaṃ taṃ, bhikkhave, bhikkhu manasā dhammaṃ viññāya santaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, atthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti; asantaṃ vā ajjhattaṃ rāgadosamohaṃ, natthi me ajjhattaṃ rāgadosamohoti pajānāti; api nume, bhikkhave, dhammā saddhāya vā veditabbā, ruciyā vā veditabbā, anussavena vā veditabbā, ākāraparivitakkena vā veditabbā, diṭṭhinijjhānakkhantiyā vā veditabbā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Nanume, bhikkhave, dhammā paññāya disvā veditabbā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Ayampi kho, bhikkhave, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma bhikkhu [Pg.353] aññatreva saddhāya, aññatra ruciyā, aññatra anussavā, aññatra ākāraparivitakkā, aññatra diṭṭhinijjhānakkhantiyā aññaṃ byākaroti – ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāmī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ มีอยู่ภายในตน’ หรือเมื่อราคะ โทสะ โมหะ ภายในตนไม่มีอยู่ ย่อมรู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ ภายในตนไม่มี’ ภิกษุทั้งหลาย การที่ภิกษุรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้วรู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ มีอยู่ภายในตน’ หรือเมื่อราคะ โทสะ โมหะ ภายในตนไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ราคะ โทสะ โมหะ ภายในตนไม่มี’ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เธอทั้งหลายพึงรู้ได้ด้วยศรัทธาหรือ พึงรู้ได้ด้วยความชอบใจหรือ พึงรู้ได้ด้วยการฟังตามกันมาหรือ พึงรู้ได้ด้วยการตรึกตามอาการหรือ พึงรู้ได้ด้วยความทนต่อการเพ่งพินิจในทิฏฐิหรือ” ภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระพุทธเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้เธอทั้งหลายเห็นแล้วด้วยปัญญาจึงพึงรู้ มิใช่หรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “ภิกษุทั้งหลาย นี้ก็เป็นปริยายอย่างหนึ่ง ที่ภิกษุอาศัยแล้ว เว้นจากศรัทธา เว้นจากความชอบใจ เว้นจากการฟังตามกันมา เว้นจากการตรึกตามอาการ เว้นจากความทนต่อการเพ่งพินิจในทิฏฐิ พยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘เรารู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’” สูตรที่ ๘ จบ

9. Indriyasampannasuttaṃ

๙. อินทริยสัมปันนสูตรที่ ๙

154. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘indriyasampanno, indriyasampanno’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, indriyasampanno hotī’’ti?

๑๕๔. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ...ฯลฯ... ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่พระองค์ตรัสว่า ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์ ผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์’ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระพุทธเจ้าข้า บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์”

‘‘Cakkhundriye ce, bhikkhu, udayabbayānupassī viharanto cakkhundriye nibbindati…pe… jivhindriye ce, bhikkhu, udayabbayānupassī viharanto jivhindriye nibbindati…pe… manindriye ce, bhikkhu, udayabbayānupassī viharanto manindriye nibbindati. Nibbindaṃ virajjati…pe… vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ettāvatā kho, bhikkhu, indriyasampanno hotī’’ti. Navamaṃ.

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุเป็นผู้มีปกติเห็นความเกิดและความเสื่อมในจักขุนทรีย์อยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในจักขุนทรีย์ ...ฯลฯ... ถ้าภิกษุเป็นผู้มีปกติเห็นความเกิดและความเสื่อมในชิวหินทรีย์อยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในชิวหินทรีย์ ...ฯลฯ... ถ้าภิกษุเป็นผู้มีปกติเห็นความเกิดและความเสื่อมในมนินทรีย์อยู่ ย่อมเบื่อหน่ายในมนินทรีย์ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด ...ฯลฯ... เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์” สูตรที่ ๙ จบ

10. Dhammakathikapucchasuttaṃ

๑๐. ธัมมกถิกปุจฉาสูตรที่ ๑๐

155. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘‘dhammakathiko, dhammakathiko’ti, bhante, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhammakathiko hotī’’ti?

๑๕๕. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ...ฯลฯ... ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่พระองค์ตรัสว่า ‘ธรรมกถึก ธรรมกถึก’ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ พระพุทธเจ้าข้า บุคคลจึงชื่อว่าเป็นธรรมกถึก”

‘‘Cakkhussa ce, bhikkhu nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃvacanāya. Cakkhussa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃvacanāya. Cakkhussa ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃvacanāya…pe… jivhāya ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃvacanāya…pe… manassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya dhammaṃ deseti, ‘dhammakathiko bhikkhū’ti alaṃvacanāya. Manassa ce, bhikkhu, nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti, ‘dhammānudhammappaṭipanno bhikkhū’ti alaṃvacanāya. Manassa [Pg.354] ce, bhikkhu, nibbidā virāgā nirodhā anupādāvimutto hoti, ‘diṭṭhadhammanibbānappatto bhikkhū’ti alaṃvacanāyā’’ti. Dasamaṃ.

พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งจักษุ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งจักษุ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับจักษุ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ...ฯลฯ... ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งชิวหา ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ...ฯลฯ... ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งใจ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุธรรมกถึก’ ถ้าภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับแห่งใจ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น เนื่องจากเบื่อหน่าย คลายกำหนัด ดับใจ ควรเรียกว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’” สูตรที่ ๑๐ จบ

Navapurāṇavaggo pañcadasamo.

นวปุราณวรรคที่ ๑๕ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรค

Kammaṃ cattāri sappāyā, anantevāsi kimatthiyā;

Atthi nu kho pariyāyo, indriyakathikena cāti.

กัมมสูตร ๑ สัปปายสูตร ๔ อันเตวาสิกสูตร ๑ กิมัตถิยสูตร ๑ อัตถิ นุ โข ปริยายสูตร ๑ อินทริยสูตร ๑ และธัมมกถิกสูตร ๑ รวมเป็น ๑๐ สูตร

Saḷāyatanavagge tatiyapaṇṇāsako samatto.

ตติยปัณณาสกะ ในสฬายตนวรรค จบ

Tassa vagguddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น มีดังนี้

Yogakkhemi ca loko ca, gahapati devadahena ca;

Navapurāṇena paṇṇāso, tatiyo tena vuccatīti.

โยคักเขมิวรรค โลกวรรค คหปติวรรค เทวทหวรรค และนวปุราณวรรค รวมเป็น ๕ วรรค เรียกว่า ตติยปัณณาสก์

16. Nandikkhayavaggo

วรรคที่ ๑๖ นันทิกขยวรรค

1. Ajjhattanandikkhayasuttaṃ

อัชฌัตตนันทิกขยสูตรที่ ๑

156. ‘‘Aniccaṃyeva, bhikkhave, bhikkhu cakkhuṃ aniccanti passati, sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ suvimuttanti vuccati…pe… aniccaṃyeva, bhikkhave, bhikkhu jivhaṃ aniccanti passati, sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā…pe… cittaṃ suvimuttanti vuccati…pe… aniccaṃyeva, bhikkhave, bhikkhu manaṃ aniccanti passati, sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Paṭhamaṃ.

๑๕๖. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นจักขุอันไม่เที่ยงนั่นแลว่า ‘เป็นของไม่เที่ยง’ ความเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ความเพลิดเพลินจึงสิ้นไป เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นชิวหาอันไม่เที่ยงนั่นแลว่า ‘เป็นของไม่เที่ยง’ ความเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ... จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นใจอันไม่เที่ยงนั่นแลว่า ‘เป็นของไม่เที่ยง’ ความเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ความเพลิดเพลินจึงสิ้นไป เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว”

2. Bāhiranandikkhayasuttaṃ

๒. พาหิรนันทิกขยสูตร

157. ‘‘Anicceyeva, bhikkhave, bhikkhu rūpe aniccāti passati, sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā nandikkhayo[Pg.355]. Nandirāgakkhayā cittaṃ suvimuttanti vuccati. Anicceyeva, bhikkhave, bhikkhu sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… dhamme aniccāti passati, sāssa hoti sammādiṭṭhi. Sammā passaṃ nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Dutiyaṃ.

๑๕๗. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นรูปทั้งหลายอันไม่เที่ยงนั่นแลว่า ‘เป็นของไม่เที่ยง’ ความเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ความเพลิดเพลินจึงสิ้นไป เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมเห็นเสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายอันไม่เที่ยงนั่นแลว่า ‘เป็นของไม่เที่ยง’ ความเห็นของเธอนั้นเป็นสัมมาทิฏฐิ เมื่อเห็นโดยชอบ ย่อมเบื่อหน่าย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ความเพลิดเพลินจึงสิ้นไป เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว”

3. Ajjhattaaniccanandikkhayasuttaṃ

๓. อัชฌัตตานิจจนันทิกขยสูตร

158. ‘‘Cakkhuṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha; cakkhāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Cakkhuṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasikaronto, cakkhāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto cakkhusmimpi nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ suvimuttanti vuccati. Sotaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha… ghānaṃ… jivhaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha; jivhāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Jivhaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasikaronto, jivhāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto jivhāyapi nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ suvimuttanti vuccati. Kāyaṃ… manaṃ, bhikkhave, yoniso manasi karotha; manāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Manaṃ, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasikaronto, manāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto manasmimpi nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Tatiyaṃ.

๑๕๘. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมนสิการจักขุโดยแยบคาย และจงเห็นความไม่เที่ยงแห่งจักขุตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อมนสิการจักขุโดยแยบคาย และเห็นความไม่เที่ยงแห่งจักขุตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุ เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ความเพลิดเพลินจึงสิ้นไป เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมนสิการโสตะโดยแยบคาย ... ฆานะ ... ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมนสิการชิวหาโดยแยบคาย และจงเห็นความไม่เที่ยงแห่งชิวหาตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อมนสิการชิวหาโดยแยบคาย และเห็นความไม่เที่ยงแห่งชิวหาตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหา เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ความเพลิดเพลินจึงสิ้นไป เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว กายะ ... ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมนสิการใจโดยแยบคาย และจงเห็นความไม่เที่ยงแห่งใจตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อมนสิการใจโดยแยบคาย และเห็นความไม่เที่ยงแห่งใจตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในใจ เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ความเพลิดเพลินจึงสิ้นไป เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว”

4. Bāhiraaniccanandikkhayasuttaṃ

๔. พาหิรานิจจนันทิกขยสูตร

159. ‘‘Rūpe, bhikkhave, yoniso manasi karotha; rūpāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Rūpe, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasikaronto, rūpāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto rūpesupi nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ suvimuttanti vuccati. Sadde… gandhe… rase… phoṭṭhabbe… dhamme, bhikkhave, yoniso manasi karotha; dhammāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassatha. Dhamme, bhikkhave, bhikkhu yoniso manasikaronto, dhammāniccatañca yathābhūtaṃ samanupassanto dhammesupi nibbindati. Nandikkhayā rāgakkhayo; rāgakkhayā nandikkhayo. Nandirāgakkhayā cittaṃ suvimuttanti vuccatī’’ti. Catutthaṃ.

๑๕๙. “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมนสิการรูปทั้งหลายโดยแยบคาย และจงเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปทั้งหลายตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อมนสิการรูปทั้งหลายโดยแยบคาย และเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูปทั้งหลายตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ความเพลิดเพลินจึงสิ้นไป เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว เสียง ... กลิ่น ... รส ... โผฏฐัพพะ ... ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมนสิการธรรมารมณ์ทั้งหลายโดยแยบคาย และจงเห็นความไม่เที่ยงแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อมนสิการธรรมารมณ์ทั้งหลายโดยแยบคาย และเห็นความไม่เที่ยงแห่งธรรมารมณ์ทั้งหลายตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในธรรมารมณ์ทั้งหลาย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน ราคะจึงสิ้นไป เพราะสิ้นราคะ ความเพลิดเพลินจึงสิ้นไป เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ จิตจึงชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว”

5. Jīvakambavanasamādhisuttaṃ

๕. ชีวกัมพวันสมาธิสูตร

160. Ekaṃ [Pg.356] samayaṃ bhagavā rājagahe viharati jīvakambavane. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti…pe… ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha. Samāhitassa, bhikkhave, bhikkhuno yathābhūtaṃ okkhāyati. Kiñca yathābhūtaṃ okkhāyati? Cakkhuṃ aniccanti yathābhūtaṃ okkhāyati, rūpā aniccāti yathābhūtaṃ okkhāyati, cakkhuviññāṇaṃ aniccanti yathābhūtaṃ okkhāyati, cakkhusamphasso aniccoti yathābhūtaṃ okkhāyati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccanti yathābhūtaṃ okkhāyati…pe… jivhā aniccāti yathābhūtaṃ okkhāyati…pe… mano aniccoti yathābhūtaṃ okkhāyati, dhammā aniccāti yathābhūtaṃ okkhāyati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccanti yathābhūtaṃ okkhāyati. Samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha. Samāhitassa, bhikkhave, bhikkhuno yathābhūtaṃ okkhāyatī’’ti. Pañcamaṃ.

๑๖๐. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ชีวกัมพวัน เขตกรุงราชคฤห์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลาย ... “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิเถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมปรากฏตามความเป็นจริง ก็อะไรเล่าย่อมปรากฏตามความเป็นจริง คือ ย่อมปรากฏตามความเป็นจริงว่า ‘จักขุไม่เที่ยง’ ย่อมปรากฏตามความเป็นจริงว่า ‘รูปทั้งหลายไม่เที่ยง’ ย่อมปรากฏตามความเป็นจริงว่า ‘จักขุวิญญาณไม่เที่ยง’ ย่อมปรากฏตามความเป็นจริงว่า ‘จักขุสัมผัสไม่เที่ยง’ แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ... ย่อมปรากฏตามความเป็นจริงว่า ‘ชิวหาไม่เที่ยง’ ... ย่อมปรากฏตามความเป็นจริงว่า ‘ใจไม่เที่ยง’ ย่อมปรากฏตามความเป็นจริงว่า ‘ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง’ ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ตาม เป็นทุกข์ก็ตาม หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ตาม แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเจริญสมาธิเถิด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีจิตตั้งมั่นแล้ว ย่อมปรากฏตามความเป็นจริง”

6. Jīvakambavanapaṭisallānasuttaṃ

๖. ชีวกัมพวันปฏิสัลลานสูตร

161. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati jīvakambavane. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi…pe… ‘‘paṭisallāne, bhikkhave, yogamāpajjatha. Paṭisallīnassa, bhikkhave, bhikkhuno yathābhūtaṃ okkhāyati. Kiñca yathābhūtaṃ okkhāyati? Cakkhuṃ aniccanti yathābhūtaṃ okkhāyati, rūpā aniccāti yathābhūtaṃ okkhāyati, cakkhuviññāṇaṃ aniccanti yathābhūtaṃ okkhāyati, cakkhusamphasso aniccoti yathābhūtaṃ okkhāyati, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccanti yathābhūtaṃ okkhāyati…pe… mano aniccoti yathābhūtaṃ okkhāyati, dhammā… manoviññāṇaṃ… manosamphasso… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccanti yathābhūtaṃ okkhāyati. Paṭisallāne bhikkhave, yogamāpajjatha. Paṭisallīnassa, bhikkhave, bhikkhuno yathābhūtaṃ okkhāyatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๑๖๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ สวนมะม่วงของหมอชีวกโกมารภัจจ์ เขตกรุงราชคฤห์ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย ... ฯลฯ ... “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประกอบความเพียรในที่สงัด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุหลีกเร้นอยู่ สิ่งย่อมปรากฏตามความเป็นจริง ก็อะไรเล่าย่อมปรากฏตามความเป็นจริง คือ จักษุไม่เที่ยง ย่อมปรากฏตามความเป็นจริง รูปทั้งหลายไม่เที่ยง ย่อมปรากฏตามความเป็นจริง จักษุวิญญาณไม่เที่ยง ย่อมปรากฏตามความเป็นจริง จักษุสัมผัสไม่เที่ยง ย่อมปรากฏตามความเป็นจริง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ย่อมปรากฏตามความเป็นจริง ฯลฯ ใจไม่เที่ยง ย่อมปรากฏตามความเป็นจริง ธรรมารมณ์ทั้งหลาย ... มโนวิญญาณ ... มโนสัมผัส ... แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง ย่อมปรากฏตามความเป็นจริง ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประกอบความเพียรในที่สงัด ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุหลีกเร้นอยู่ สิ่งย่อมปรากฏตามความเป็นจริง” สูตรที่ ๖ จบ

7. Koṭṭhikaaniccasuttaṃ

๗. โกฏฐิกอนิจจสูตรที่ ๗

162. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā koṭṭhiko bhagavantaṃ etadavoca [Pg.357] – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyya’’nti.

๑๖๒. ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ... ฯลฯ ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระโกฏฐิกะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคแล้ว จะพึงเป็นผู้เดียวหลีกออกจากหมู่ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่เถิด”

‘‘Yaṃ kho, koṭṭhika, aniccaṃ tatra te chando pahātabbo. Kiñca, koṭṭhika, aniccaṃ? Cakkhu kho, koṭṭhika, aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo. Rūpā aniccā; tatra te chando pahātabbo. Cakkhuviññāṇaṃ aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo. Cakkhusamphasso anicco; tatra te chando pahātabbo. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo…pe… jivhā aniccā; tatra te chando pahātabbo. Rasā aniccā; tatra te chando pahātabbo. Jivhāviññāṇaṃ aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo. Jivhāsamphasso anicco; tatra te chando pahātabbo. Yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo…pe… mano anicco; tatra te chando pahātabbo. Dhammā aniccā; tatra te chando pahātabbo. Manoviññāṇaṃ aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo. Manosamphasso anicco; tatra te chando pahātabbo. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ; tatra te chando pahātabbo. Yaṃ kho, koṭṭhika, aniccaṃ tatra te chando pahātabbo’’ti. Sattamaṃ.

“โกฏฐิกะ สิ่งใดไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น โกฏฐิกะ ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง โกฏฐิกะ จักษุแลไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในจักษุนั้น รูปทั้งหลายไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในรูปเหล่านั้น จักษุวิญญาณไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในจักษุวิญญาณนั้น จักษุสัมผัสไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในจักษุสัมผัสนั้น แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในเวทนานั้น ฯลฯ ชิวหาไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในชิวหานั้น รสทั้งหลายไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในรสเหล่านั้น ชิวหาวิญญาณไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในชิวหาวิญญาณนั้น ชิวหาสัมผัสไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในชิวหาสัมผัสนั้น แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในเวทนานั้น ฯลฯ ใจไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในใจนั้น ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในธรรมารมณ์เหล่านั้น มโนวิญญาณไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในมโนวิญญาณนั้น มโนสัมผัสไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในมโนสัมผัสนั้น แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในเวทนานั้น โกฏฐิกะ สิ่งใดไม่เที่ยง เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น” สูตรที่ ๗ จบ

8. Koṭṭhikadukkhasuttaṃ

๘. โกฏฐิกทุกขสูตรที่ ๘

163. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko…pe… bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante…pe… vihareyya’’nti. ‘‘Yaṃ kho, koṭṭhika, dukkhaṃ tatra te chando pahātabbo. Kiñca, koṭṭhika, dukkhaṃ? Cakkhu kho, koṭṭhika, dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo. Rūpā dukkhā; tatra te chando pahātabbo. Cakkhuviññāṇaṃ dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo. Cakkhusamphasso dukkho; tatra te chando pahātabbo. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo…pe… jivhā dukkhā; tatra te chando pahātabbo…pe… mano dukkho; tatra te chando pahātabbo. Dhammā dukkhā; tatra te chando pahātabbo. Manoviññāṇaṃ dukkhaṃ[Pg.358]; tatra te chando pahātabbo. Manosamphasso dukkho; tatra te chando pahātabbo. Yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhaṃ; tatra te chando pahātabbo. Yaṃ kho, koṭṭhika, dukkhaṃ tatra te chando pahātabbo’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๑๖๓. ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะ ... ฯลฯ ... ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ... ฯลฯ ... จะพึงอยู่เถิด” “โกฏฐิกะ สิ่งใดเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น โกฏฐิกะ ก็อะไรเล่าเป็นทุกข์ โกฏฐิกะ จักษุแลเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในจักษุนั้น รูปทั้งหลายเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในรูปเหล่านั้น จักษุวิญญาณเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในจักษุวิญญาณนั้น จักษุสัมผัสเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในจักษุสัมผัสนั้น แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็เป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในเวทนานั้น ฯลฯ ชิวหาเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในชิวหานั้น ฯลฯ ใจเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในใจนั้น ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในธรรมารมณ์เหล่านั้น มโนวิญญาณเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในมโนวิญญาณนั้น มโนสัมผัสเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในมโนสัมผัสนั้น แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็เป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในเวทนานั้น โกฏฐิกะ สิ่งใดเป็นทุกข์ เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้น” สูตรที่ ๘ จบ

9. Koṭṭhikaanattasuttaṃ

๙. โกฏฐิกอนัตตสูตรที่ ๙

164. Ekamantaṃ…pe… vihareyyanti. ‘‘Yo kho, koṭṭhika, anattā tatra te chando pahātabbo. Ko ca, koṭṭhika, anattā? Cakkhu kho, koṭṭhika, anattā; tatra te chando pahātabbo. Rūpā anattā; tatra te chando pahātabbo. Cakkhuviññāṇaṃ anattā; tatra te chando pahātabbo. Cakkhusamphasso anattā; tatra te chando pahātabbo. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattā; tatra te chando pahātabbo …pe… jivhā anattā; tatra te chando pahātabbo…pe… mano anattā; tatra te chando pahātabbo. Dhammā anattā; tatra te chando pahātabbo. Manoviññāṇaṃ… manosamphasso… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattā; tatra te chando pahātabbo. Yo kho, koṭṭhika, anattā, tatra te chando pahātabbo’’ti. Navamaṃ.

๑๖๔. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนโกฏฐิกะ สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้นเสีย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา ดูก่อนโกฏฐิกะ จักษุเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในจักษุนั้นเสีย รูปเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในรูปนั้นเสีย จักขุวิญญาณเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในจักขุวิญญาณนั้นเสีย จักขุสัมผัสเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในจักขุสัมผัสนั้นเสีย แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็เป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในเวทนานั้นเสีย ...ฯลฯ... ชิวหาเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในชิวหานั้นเสีย ...ฯลฯ... ใจเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในใจนั้นเสีย ธรรมารมณ์เป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในธรรมารมณ์นั้นเสีย มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย แม้เวทนานั้นก็เป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในเวทนานั้นเสีย ดูก่อนโกฏฐิกะ สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอพึงละฉันทะในสิ่งนั้นเสีย” สูตรที่ ๙

10. Micchādiṭṭhipahānasuttaṃ

๑๐. มิจฉาทิฏฐิปหานสูตร

165. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ nisinno so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato micchādiṭṭhi pahīyatī’’ti?

๑๖๕. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ...ฯลฯ... ครั้นภิกษุนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร มิจฉาทิฏฐิจึงจะถูกละได้”

‘‘Cakkhuṃ kho, bhikkhu, aniccato jānato passato micchādiṭṭhi pahīyati. Rūpe aniccato jānato passato micchādiṭṭhi pahīyati. Cakkhuviññāṇaṃ aniccato jānato passato micchādiṭṭhi pahīyati. Cakkhusamphassaṃ aniccato jānato passato micchādiṭṭhi pahīyati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccato jānato passato micchādiṭṭhi pahīyati. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato micchādiṭṭhi pahīyatī’’ti. Dasamaṃ.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้เห็นจักษุโดยความเป็นของไม่เที่ยง มิจฉาทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นรูปโดยความเป็นของไม่เที่ยง มิจฉาทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นจักขุวิญญาณโดยความเป็นของไม่เที่ยง มิจฉาทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นจักขุสัมผัสโดยความเป็นของไม่เที่ยง มิจฉาทิฏฐิจึงจะถูกละได้ ...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อรู้เห็นเวทนานั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง มิจฉาทิฏฐิจึงจะถูกละได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล มิจฉาทิฏฐิจึงจะถูกละได้” สูตรที่ ๑๐

11. Sakkāyadiṭṭhipahānasuttaṃ

๑๑. สักกายทิฏฐิปหานสูตร

166. Atha [Pg.359] kho aññataro bhikkhu…pe… etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato sakkāyadiṭṭhi pahīyatī’’ti? ‘‘Cakkhuṃ kho, bhikkhu, dukkhato jānato passato sakkāyadiṭṭhi pahīyati. Rūpe dukkhato jānato passato sakkāyadiṭṭhi pahīyati. Cakkhuviññāṇaṃ dukkhato jānato passato sakkāyadiṭṭhi pahīyati. Cakkhusamphassaṃ dukkhato jānato passato sakkāyadiṭṭhi pahīyati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi dukkhato jānato passato sakkāyadiṭṭhi pahīyati. Evaṃ kho, bhikkhu, jānato evaṃ passato sakkāyadiṭṭhi pahīyatī’’ti. Ekādasamaṃ.

๑๖๖. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ... ได้ทูลถามดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร สักกายทิฏฐิจึงจะถูกละได้” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้เห็นจักษุโดยความเป็นทุกข์ สักกายทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นรูปโดยความเป็นทุกข์ สักกายทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นจักขุวิญญาณโดยความเป็นทุกข์ สักกายทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นจักขุสัมผัสโดยความเป็นทุกข์ สักกายทิฏฐิจึงจะถูกละได้ ...ฯลฯ... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อรู้เห็นเวทนานั้นโดยความเป็นทุกข์ สักกายทิฏฐิจึงจะถูกละได้ ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้แล สักกายทิฏฐิจึงจะถูกละได้” สูตรที่ ๑๑

12. Attānudiṭṭhipahānasuttaṃ

๑๒. อัตตานุทิฏฐิปหานสูตร

167. Atha kho aññataro bhikkhu…pe… etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, jānato kathaṃ passato attānudiṭṭhi pahīyatī’’ti? ‘‘Cakkhuṃ kho, bhikkhu, anattato jānato passato attānudiṭṭhi pahīyati. Rūpe anattato jānato passato attānudiṭṭhi pahīyati. Cakkhuviññāṇaṃ anattato jānato passato attānudiṭṭhi pahīyati. Cakkhusamphassaṃ anattato jānato passato attānudiṭṭhi pahīyati. Yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattato jānato passato attānudiṭṭhi pahīyati…pe… jivhaṃ anattato jānato passato attānudiṭṭhi pahīyati…pe… manaṃ anattato jānato passato attānudiṭṭhi pahīyati. Dhamme… manoviññāṇaṃ… manosamphassaṃ… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi anattato jānato passato attānudiṭṭhi pahīyatī’’ti. Dvādasamaṃ.

๑๖๗. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่ง...ฯลฯ... ได้ทูลถามดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อรู้อยู่อย่างไร เห็นอยู่อย่างไร อัตตานุทิฏฐิจึงจะถูกละได้” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เมื่อรู้เห็นจักษุโดยความเป็นอนัตตา อัตตานุทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นรูปโดยความเป็นอนัตตา อัตตานุทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นจักขุวิญญาณโดยความเป็นอนัตตา อัตตานุทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นจักขุสัมผัสโดยความเป็นอนัตตา อัตตานุทิฏฐิจึงจะถูกละได้ แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อรู้เห็นเวทนานั้นโดยความเป็นอนัตตา อัตตานุทิฏฐิจึงจะถูกละได้ ...ฯลฯ... เมื่อรู้เห็นชิวหาโดยความเป็นอนัตตา อัตตานุทิฏฐิจึงจะถูกละได้ ...ฯลฯ... เมื่อรู้เห็นใจโดยความเป็นอนัตตา อัตตานุทิฏฐิจึงจะถูกละได้ เมื่อรู้เห็นธรรมารมณ์... มโนวิญญาณ... มโนสัมผัส... แม้เวทนาที่เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี ที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อรู้เห็นเวทนานั้นโดยความเป็นอนัตตา อัตตานุทิฏฐิจึงจะถูกละได้” สูตรที่ ๑๒

Nandikkhayavaggo soḷasamo.

นันทิกขยวรรคที่ ๑๖ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

Nandikkhayena cattāro, jīvakambavane duve;

Koṭṭhikena tayo vuttā, micchā sakkāya attanoti.

สี่สูตรว่าด้วยความสิ้นไปแห่งนันทิ สองสูตรในชีวกัมพวัน สามสูตรของพระโกฏฐิกะ และสูตรว่าด้วยมิจฉาทิฏฐิ สักกายทิฏฐิ และอัตตานุทิฏฐิ

17. Saṭṭhipeyyālavaggo

๑๗. สัฏฐิเปยยาลวรรค

1. Ajjhattaaniccachandasuttaṃ

๑. อัชฌัตตานิจจฉันทสูตร

168. ‘‘Yaṃ[Pg.360], bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chando pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Cakkhu, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chando pahātabbo…pe… jivhā aniccā; tatra vo chando pahātabbo…pe… mano anicco; tatra vo chando pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chando pahātabbo’’ti.

๑๖๘. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้นเสีย ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในจักษุนั้นเสีย ...ฯลฯ... ชิวหาไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในชิวหานั้นเสีย ...ฯลฯ... ใจไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในใจนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะในสิ่งนั้นเสีย”

2. Ajjhattaaniccarāgasuttaṃ

๒. อัชฌัตตานิจจราคสูตร

169. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo rāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Cakkhu, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo rāgo pahātabbo…pe… jivhā aniccā; tatra vo rāgo pahātabbo…pe… mano anicco; tatra vo rāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo rāgo pahātabbo’’ti.

๑๖๙. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้นเสีย ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในจักษุนั้นเสีย ...ฯลฯ... ชิวหาไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในชิวหานั้นเสีย ...ฯลฯ... ใจไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในใจนั้นเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละราคะในสิ่งนั้นเสีย”

3. Ajjhattaaniccachandarāgasuttaṃ

๓. อัชฌัตตานิจจฉันทราคสูตร

170. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chandarāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Cakkhu, bhikkhave, aniccaṃ; tatra vo chandarāgo pahātabbo…pe… jivhā aniccā; tatra vo chandarāgo pahātabbo…pe… mano anicco; tatra vo chandarāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chandarāgo pahātabbo’’ti.

๑๗๐. “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะในจักษุนั้นเสีย ...ฯลฯ... ชิวหาไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะในชิวหานั้นเสีย ...ฯลฯ... มโนไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะในมโนนั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

4-6. Dukkhachandādisuttaṃ

ทุกขฉันทาทิสูตรที่ ๔-๖

171-173. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ, tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, dukkhaṃ? Cakkhu, bhikkhave, dukkhaṃ; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe… jivhā dukkhā…pe… mano dukkho; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

๑๗๑-๑๗๓ “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นทุกข์ เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในจักษุนั้นเสีย ...ฯลฯ... ชิวหาเป็นทุกข์ ...ฯลฯ... มโนเป็นทุกข์ เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในมโนนั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

7-9. Anattachandādisuttaṃ

อนัตตฉันทาทิสูตรที่ ๗-๙

174-176. ‘‘Yo[Pg.361], bhikkhave, anattā, tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Cakkhu, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe… jivhā anattā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo…pe… mano anattā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

๑๗๔-๑๗๖ “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในจักษุนั้นเสีย ...ฯลฯ... ชิวหาเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในชิวหานั้นเสีย ...ฯลฯ... มโนเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในมโนนั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

10-12. Bāhirāniccachandādisuttaṃ

พาหิรานิจจฉันทาทิสูตรที่ ๑๐-๑๒

177-179. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, aniccaṃ? Rūpā, bhikkhave, aniccā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Saddā aniccā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Gandhā aniccā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Rasā aniccā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Phoṭṭhabbā aniccā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Dhammā aniccā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

๑๗๗-๑๗๙ “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในรูปเหล่านั้นเสีย เสียงทั้งหลายไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในเสียงเหล่านั้นเสีย กลิ่นทั้งหลายไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในกลิ่นเหล่านั้นเสีย รสทั้งหลายไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในรสเหล่านั้นเสีย โผฏฐัพพะทั้งหลายไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในโผฏฐัพพะเหล่านั้นเสีย ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในธรรมารมณ์เหล่านั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

13-15. Bāhiradukkhachandādisuttaṃ

พาหิรทุกขฉันทาทิสูตรที่ ๑๓-๑๕

180-182. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ, tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Kiñca, bhikkhave, dukkhaṃ? Rūpā, bhikkhave, dukkhā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā dukkhā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Yaṃ, bhikkhave, dukkhaṃ, tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

๑๘๐-๑๘๒ “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายเป็นทุกข์ เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในรูปเหล่านั้นเสีย เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นทุกข์ เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในธรรมารมณ์เหล่านั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นทุกข์ เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

16-18. Bāhirānattachandādisuttaṃ

พาหิรานัตตฉันทาทิสูตรที่ ๑๖-๑๘

183-185. ‘‘Yo[Pg.362], bhikkhave, anattā, tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Ko ca, bhikkhave, anattā? Rūpā, bhikkhave, anattā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā anattā; tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo. Yo, bhikkhave, anattā tatra vo chando pahātabbo, rāgo pahātabbo, chandarāgo pahātabbo’’ti.

๑๘๓-๑๘๕ “ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอนัตตา ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในรูปเหล่านั้นเสีย เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในธรรมารมณ์เหล่านั้นเสีย ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงละฉันทะ พึงละราคะ พึงละฉันทราคะในสิ่งนั้นเสีย”

19. Ajjhattātītāniccasuttaṃ

๑๙. อัชฌัตตาตีตานิจจสูตร

186. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, aniccaṃ atītaṃ…pe… jivhā aniccā atītā…pe… mano anicco atīto. Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati…pe… jivhāyapi nibbindati…pe… manasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti.

๑๘๖. “ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอดีตไม่เที่ยง ...ฯลฯ... ชิวหาที่เป็นอดีตไม่เที่ยง ...ฯลฯ... มโนที่เป็นอดีตไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในชิวหา ...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

20. Ajjhattānāgatāniccasuttaṃ

๒๐. อัชฌัตตานาคตานิจจสูตร

187. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, aniccaṃ anāgataṃ…pe… jivhā aniccā anāgatā…pe… mano anicco anāgato. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๑๘๗. “ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอนาคตไม่เที่ยง ...ฯลฯ... ชิวหาที่เป็นอนาคตไม่เที่ยง ...ฯลฯ... มโนที่เป็นอนาคตไม่เที่ยง อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

21. Ajjhattapaccuppannāniccasuttaṃ

๒๑. อัชฌัตตปัจจุปปันนานิจจสูตร

188. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, aniccaṃ paccuppannaṃ…pe… jivhā aniccā paccuppannā…pe… mano anicco paccuppanno. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๑๘๘. “ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นปัจจุบันไม่เที่ยง ...ฯลฯ... ชิวหาที่เป็นปัจจุบันไม่เที่ยง ...ฯลฯ... มโนที่เป็นปัจจุบันไม่เที่ยง อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

22-24. Ajjhattātītādidukkhasuttaṃ

อัชฌัตตาตีตาทิทุกขสูตรที่ ๒๒-๒๔

189-191. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, dukkhaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ…pe… jivhā dukkhā atītā anāgatā paccuppannā…pe… mano dukkho atīto anāgato paccuppanno. Evaṃ passaṃ, bhikkhave…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๑๘๙-๑๙๑ “ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นทุกข์ ...ฯลฯ... ชิวหาที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นทุกข์ ...ฯลฯ... มโนที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นทุกข์ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’”

25-27. Ajjhattātītādianattasuttaṃ

อัชฌัตตาตีตาทิอนัตตสูตรที่ ๒๕-๒๗

192-194. ‘‘Cakkhu[Pg.363], bhikkhave, anattā atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ…pe… jivhā anattā…pe… mano anattā atīto anāgato paccuppanno. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๑๙๒-๑๙๔. ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นอนัตตา ...ฯลฯ... ชิวหาเป็นอนัตตา ...ฯลฯ... มโนที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นอนัตตา อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมทราบชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

28-30. Bāhirātītādianiccasuttaṃ

๒๘-๓๐. พาหิราตีตาทิอนิจจสูตร

195-197. ‘‘Rūpā, bhikkhave, aniccā atītā anāgatā paccuppannā. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā aniccā atītā anāgatā paccuppannā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๑๙๕-๑๙๗. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง เสียงทั้งหลาย... กลิ่นทั้งหลาย... รสทั้งหลาย... โผฏฐัพพะทั้งหลาย... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมทราบชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

31-33. Bāhirātītādidukkhasuttaṃ

๓๑-๓๓. พาหิราตีตาทิทุกขสูตร

198-200. ‘‘Rūpā, bhikkhave, dukkhā atītā anāgatā paccuppannā. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā dukkhā atītā anāgatā paccuppannā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๑๙๘-๒๐๐. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นทุกข์ เสียงทั้งหลาย... กลิ่นทั้งหลาย... รสทั้งหลาย... โผฏฐัพพะทั้งหลาย... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นทุกข์ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมทราบชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

34-36. Bāhirātītādianattasuttaṃ

๓๔-๓๖. พาหิราตีตาทิอนัตตสูตร

201-203. ‘‘Rūpā, bhikkhave, anattā atītā anāgatā paccuppannā. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā anattā atītā anāgatā paccuppannā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๐๑-๒๐๓. ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นอนัตตา เสียงทั้งหลาย... กลิ่นทั้งหลาย... รสทั้งหลาย... โผฏฐัพพะทั้งหลาย... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นอนัตตา อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมทราบชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

37. Ajjhattātītayadaniccasuttaṃ

๓๗. ๓๗. อัชฌัตตาตีตยทนิจจสูตร

204. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, aniccaṃ atītaṃ. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… jivhā aniccā atītā. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… mano anicco atīto. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๐๔. ๒๐๔. ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอดีต ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ชิวหาที่เป็นอดีต ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... มโนที่เป็นอดีต ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมทราบชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

38. Ajjhattānāgatayadaniccasuttaṃ

๓๘. ๓๘. อัชฌัตตานาคตยทนิจจสูตร

205. ‘‘Cakkhu[Pg.364], bhikkhave, aniccaṃ anāgataṃ. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… jivhā aniccā anāgatā. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… mano anicco anāgato. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ, bhikkhave…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๐๕. ๒๐๕. ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ชิวหาที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... มโนที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมทราบชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

39. Ajjhattapaccuppannayadaniccasuttaṃ

๓๙. ๓๙. อัชฌัตตปัจจุปปันนยทนิจจสูตร

206. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, aniccaṃ paccuppannaṃ. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… jivhā aniccā paccuppannā. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… mano anicco paccuppanno. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๐๖. ๒๐๖. ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นปัจจุบัน ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ชิวหาที่เป็นปัจจุบัน ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... มโนที่เป็นปัจจุบัน ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมทราบชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

40-42. Ajjhattātītādiyaṃdukkhasuttaṃ

๔๐-๔๒. อัชฌัตตาตีตาทิยังทุกขสูตร

207-209. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, dukkhaṃ atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… jivhā dukkhā…pe… mano dukkho atīto anāgato paccuppanno. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๐๗-๒๐๙. ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ชิวหาเป็นทุกข์ ...ฯลฯ... มโนที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมทราบชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

43-45. Ajjhattātītādiyadanattasuttaṃ

๔๓-๔๕. อัชฌัตตาตีตาทิยทนัตตสูตร

210-212. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, anattā atītaṃ anāgataṃ paccuppannaṃ. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ [Pg.365] yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ…pe… jivhā anattā…pe… mano anattā atīto anāgato paccuppanno. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๑๐-๒๑๒. ภิกษุทั้งหลาย จักษุที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ชิวหาเป็นอนัตตา ...ฯลฯ... มโนที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ...ฯลฯ... ย่อมทราบชัดว่า ...กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

46-48. Bāhirātītādiyadaniccasuttaṃ

๔๖-๔๘. พาหิราตีตาทิยทนิจจสูตร

213-215. ‘‘Rūpā, bhikkhave, aniccā atītā anāgatā paccuppannā. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā aniccā atītā anāgatā paccuppannā. Yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ tadanattā. Yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

49-51. Bāhirātītādiyaṃdukkhasuttaṃ

พาหิราตีตาทิยังทุกขสูตร

216-218. ‘‘Rūpā, bhikkhave, dukkhā atītā anāgatā paccuppannā. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā dukkhā atītā anāgatā paccuppannā. Yaṃ dukkhaṃ, tadanattā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

52-54. Bāhirātītādiyadanattasuttaṃ

พาหิราตีตาทิยทนัตตสูตร

219-221. ‘‘Rūpā, bhikkhave, anattā atītā anāgatā paccuppannā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā anattā atītā anāgatā paccuppannā. Yadanattā, taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

“ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

55. Ajjhattāyatanaaniccasuttaṃ

๕๕. อัชฌัตตายตนอนิจจสูตร

222. ‘‘Cakkhu[Pg.366], bhikkhave, aniccaṃ…pe… jivhā aniccā…pe… mano anicco. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๒๒. “ภิกษุทั้งหลาย จักษุไม่เที่ยง...ฯลฯ... ชิวหาไม่เที่ยง...ฯลฯ... มโนไม่เที่ยง อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

56. Ajjhattāyatanadukkhasuttaṃ

๕๖. อัชฌัตตายตนทุกขสูตร

223. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, dukkhaṃ…pe… jivhā dukkhā…pe… mano dukkho. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๒๓. “ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นทุกข์...ฯลฯ... ชิวหาเป็นทุกข์...ฯลฯ... มโนเป็นทุกข์ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

57. Ajjhattāyatanaanattasuttaṃ

๕๗. อัชฌัตตายตนอนัตตสูตร

224. ‘‘Cakkhu, bhikkhave, anattā…pe… jivhā anattā…pe… mano anattā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๒๔. “ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นอนัตตา...ฯลฯ... ชิวหาเป็นอนัตตา...ฯลฯ... มโนเป็นอนัตตา อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

58. Bāhirāyatanaaniccasuttaṃ

๕๘. พาหิรายตนอนิจจสูตร

225. ‘‘Rūpā, bhikkhave, aniccā. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā aniccā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๒๕. “ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายไม่เที่ยง เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

59. Bāhirāyatanadukkhasuttaṃ

๕๙. พาหิรายตนทุกขสูตร

226. ‘‘Rūpā, bhikkhave, dukkhā. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā dukkhā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๒๖. “ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายเป็นทุกข์ เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นทุกข์ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

60. Bāhirāyatanaanattasuttaṃ

๖๐. พาหิรายตนอนัตตสูตร

227. ‘‘Rūpā, bhikkhave, anattā. Saddā… gandhā… rasā… phoṭṭhabbā… dhammā anattā. Evaṃ passaṃ…pe… nāparaṃ itthattāyāti pajānātī’’ti.

๒๒๗. “ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายเป็นอนัตตา เสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นอนัตตา อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้...ฯลฯ... ย่อมรู้ชัดว่า... กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

Saṭṭhipeyyālavaggo sattarasamo.

สัฏฐิเปยยาลวรรคที่ ๑๗ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น มีดังนี้

Chandenaṭṭhārasa honti, atītena ca dve nava;

Yadaniccāṭṭhārasa vuttā, tayo ajjhattabāhirā;

Peyyālo saṭṭhiko vutto, buddhenādiccabandhunāti.

ฉันทสูตร ๑๘ สูตร, อดีตสูตร ๒ หมวด หมวดละ ๙ สูตร, ยทนิจจสูตร ๑๘ สูตร, และอัชฌัตตพาหิรสูตร ๓ หมวด พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ได้ตรัสเปยยาลวรรค ๖๐ สูตรนี้ไว้

Suttantāni saṭṭhi.

รวม ๖๐ สูตร

18. Samuddavaggo

๑๘. สมุทรวรรค

1. Paṭhamasamuddasuttaṃ

๑. ปฐมสมุทรสูตร

228. ‘‘‘Samuddo[Pg.367], samuddo’ti, bhikkhave, assutavā puthujjano bhāsati. Neso, bhikkhave, ariyassa vinaye samuddo. Mahā eso, bhikkhave, udakarāsi mahāudakaṇṇavo. Cakkhu, bhikkhave, purisassa samuddo; tassa rūpamayo vego. Yo taṃ rūpamayaṃ vegaṃ sahati, ayaṃ vuccati, bhikkhave, atari cakkhusamuddaṃ saūmiṃ sāvaṭṭaṃ sagāhaṃ sarakkhasaṃ; tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo…pe… jivhā, bhikkhave, purisassa samuddo; tassa rasamayo vego. Yo taṃ rasamayaṃ vegaṃ sahati, ayaṃ vuccati, bhikkhave, atari jivhāsamuddaṃ saūmiṃ sāvaṭṭaṃ sagāhaṃ sarakkhasaṃ; tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo…pe… mano, bhikkhave, purisassa samuddo; tassa dhammamayo vego. Yo taṃ dhammamayaṃ vegaṃ sahati, ayaṃ vuccati, bhikkhave, atari manosamuddaṃ saūmiṃ sāvaṭṭaṃ sagāhaṃ sarakkhasaṃ; tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti. Idamavoca…pe… satthā –

๒๒๘. “ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมกล่าวว่า ‘สมุทร สมุทร’ ภิกษุทั้งหลาย นั่นไม่ใช่สมุทรในวินัยของพระอริยะ ภิกษุทั้งหลาย นั่นเป็นเพียงห้วงน้ำใหญ่ เป็นเพียงทะเลหลวง ภิกษุทั้งหลาย จักษุเป็นสมุทรของบุรุษ กระแสคือกิเลสที่เกิดจากรูปเป็นกำลังของจักษุสมุทรนั้น ผู้ใดทนทานกระแสคือกิเลสที่เกิดจากรูปนั้นได้ ภิกษุทั้งหลาย ผู้นั้นเราเรียกว่า เป็นผู้ข้ามจักษุสมุทรที่มีทั้งคลื่น ทั้งวังวน ทั้งสัตว์ร้าย และทั้งรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ชิวหาเป็นสมุทรของบุรุษ กระแสคือกิเลสที่เกิดจากรสเป็นกำลังของชิวหาสมุทรนั้น ผู้ใดทนทานกระแสคือกิเลสที่เกิดจากรสนั้นได้ ภิกษุทั้งหลาย ผู้นั้นเราเรียกว่า เป็นผู้ข้ามชิวหาสมุทรที่มีทั้งคลื่น ทั้งวังวน ทั้งสัตว์ร้าย และทั้งรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย มโนเป็นสมุทรของบุรุษ กระแสคือกิเลสที่เกิดจากธรรมารมณ์เป็นกำลังของมโนสมุทรนั้น ผู้ใดทนทานกระแสคือกิเลสที่เกิดจากธรรมารมณ์นั้นได้ ภิกษุทั้งหลาย ผู้นั้นเราเรียกว่า เป็นผู้ข้ามมโนสมุทรที่มีทั้งคลื่น ทั้งวังวน ทั้งสัตว์ร้าย และทั้งรากษสได้แล้ว เป็นผู้ข้ามถึงฝั่ง ยืนอยู่บนบก เป็นพราหมณ์” พระผู้มีพระภาค...พระศาสดาได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

‘‘Yo imaṃ samuddaṃ sagāhaṃ sarakkhasaṃ,Saūmiṃ sāvaṭṭaṃ sabhayaṃ duttaraṃ accatari;

Sa vedagū vusitabrahmacariyo,Lokantagū pāragatoti vuccatī’’ti. paṭhamaṃ;

“ผู้ใดข้ามสมุทรนี้ ซึ่งมีทั้งสัตว์ร้าย รากษส คลื่น วังวน ภัย และข้ามได้ยาก ผู้นั้นแล เราเรียกว่า เป็นผู้ถึงเวท อยู่จบพรหมจรรย์ ถึงที่สุดแห่งโลก ถึงฝั่ง”

2. Dutiyasamuddasuttaṃ

๒. ทุติยสมุทรสูตร

229. ‘‘Samuddo, samuddo’ti, bhikkhave, assutavā puthujjano bhāsati. Neso, bhikkhave, ariyassa vinaye samuddo. Mahā eso, bhikkhave, udakarāsi mahāudakaṇṇavo. Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyassa vinaye samuddo. Etthāyaṃ sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā yebhuyyena samunnā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā, apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati…pe….

๒๒๙. “ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมกล่าวว่า ‘สมุทร สมุทร’ ภิกษุทั้งหลาย นั่นไม่ใช่สมุทรในวินัยของพระอริยะ ภิกษุทั้งหลาย นั่นเป็นเพียงห้วงน้ำใหญ่ เป็นเพียงทะเลหลวง ภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ น่ารัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า สมุทรในวินัยของพระอริยะ โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์นี้ โดยมากจมอยู่ในสมุทรคือรูปนี้แล้ว กลายเป็นเหมือนกลุ่มด้ายที่ยุ่งเหยิง เป็นเหมือนปมด้ายที่พันกันยุ่ง เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ย่อมข้ามพ้นสังสารวัฏคืออบาย ทุคติ วินิบาตไปไม่ได้...ฯลฯ...”

‘‘Santi[Pg.368], bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā…pe… santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ariyassa vinaye samuddo. Etthāyaṃ sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā yebhuyyena samunnā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattatī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้นมีอยู่ ... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า สมุทร ในวินัยของพระอริยะ โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์นี้ โดยมากจมอยู่ในสมุทรนี้แล้ว กลายเป็นผู้ยุ่งเหมือนกลุ่มด้าย กลายเป็นผู้ยุ่งเหมือนปมด้าย กลายเป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ย่อมก้าวล่วงสังสารวัฏอันเป็นอบาย ทุคติ วินิบาตไปไม่ได้

‘‘Yassa rāgo ca doso ca, avijjā ca virājitā;

So imaṃ samuddaṃ sagāhaṃ sarakkhasaṃ, saūmibhayaṃ duttaraṃ accatari.

ผู้ใดคลายราคะ โทสะ และอวิชชาได้แล้ว ผู้นั้นข้ามสมุทรนี้ที่พร้อมด้วยจระเข้และรากษส มีคลื่นและภัย ซึ่งข้ามได้ยาก

‘‘Saṅgātigo maccujaho nirupadhi, pahāsi dukkhaṃ apunabbhavāya;

Atthaṅgato so na puneti, amohayī, maccurājanti brūmī’’ti. dutiyaṃ;

ผู้นั้นก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้อง ละมัจจุได้ ไม่มีอุปธิ ละทุกข์ได้เพื่อความไม่มีภพอีก ถึงความดับแล้ว ย่อมไม่กลับมาอีก ทำให้มัจจุราชหลง เรากล่าวอย่างนี้

3. Bāḷisikopamasuttaṃ

๓. พาฬิสิโกปมสูตรที่ ๓

230. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, bāḷisiko āmisagatabaḷisaṃ gambhīre udakarahade pakkhipeyya. Tamenaṃ aññataro āmisacakkhu maccho gileyya. Evañhi so, bhikkhave, maccho gilitabaḷiso bāḷisikassa anayaṃ āpanno byasanaṃ āpanno yathākāmakaraṇīyo bāḷisikassa.

๒๓๐. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนตกเบ็ดหย่อนเบ็ดที่มีเหยื่อลงในห้วงน้ำลึก ปลาตัวใดตัวหนึ่งที่เห็นแก่เหยื่อจะพึงกลืนเบ็ดนั้น ภิกษุทั้งหลาย ปลาที่กลืนเบ็ดนั้นชื่อว่าถึงความพินาศ ถึงความย่อยยับ เป็นผู้ที่คนตกเบ็ดจะพึงทำได้ตามความพอใจ

Evameva kho, bhikkhave, chayime baḷisā lokasmiṃ anayāya sattānaṃ vadhāya pāṇinaṃ. Katame cha? Santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce, bhikkhu, abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu gilitabaḷiso, mārassa anayaṃ āpanno byasanaṃ āpanno yathākāmakaraṇīyo pāpimato…pe… santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā…pe….

ภิกษุทั้งหลาย เบ็ด ๖ อย่างนี้ในโลก ก็เป็นไปเพื่อความพินาศ เพื่อความฉิบหายแก่สัตว์ทั้งหลายฉันนั้นเหมือนกัน เบ็ด ๖ อย่างอะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดติดรูปนั้นอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้กลืนเบ็ดของมาร ถึงความพินาศ ถึงความย่อยยับ เป็นผู้ที่มารผู้มีบาปจะพึงทำได้ตามความพอใจ ... รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้นมีอยู่...

Santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce, bhikkhu, abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu gilitabaḷiso mārassa anayaṃ āpanno byasanaṃ āpanno yathākāmakaraṇīyo pāpimato.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุย่อมเพลิดเพลิน กล่าวถึง ยึดติดธรรมารมณ์นั้นอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้กลืนเบ็ดของมาร ถึงความพินาศ ถึงความย่อยยับ เป็นผู้ที่มารผู้มีบาปจะพึงทำได้ตามความพอใจ

‘‘Santi [Pg.369] ca, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu na gilitabaḷiso mārassa abhedi baḷisaṃ paribhedi baḷisaṃ na anayaṃ āpanno na byasanaṃ āpanno na yathākāmakaraṇīyo pāpimato…pe….

ภิกษุทั้งหลาย รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดติดรูปนั้นอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่กลืนเบ็ดของมาร ทำลายเบ็ด หักเบ็ดแล้ว ไม่ถึงความพินาศ ไม่ถึงความย่อยยับ เป็นผู้ที่มารผู้มีบาปจะพึงทำตามความพอใจไม่ได้...

‘‘Santi, bhikkhave, jivhāviññeyyā rasā…pe…. Santi, bhikkhave, manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Tañce bhikkhu nābhinandati nābhivadati nājjhosāya tiṭṭhati, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu na gilitabaḷiso mārassa abhedi baḷisaṃ paribhedi baḷisaṃ na anayaṃ āpanno na byasanaṃ āpanno na yathākāmakaraṇīyo pāpimato’’ti. Tatiyaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้นมีอยู่... ภิกษุทั้งหลาย ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด มีอยู่ ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่กล่าวถึง ไม่ยึดติดธรรมารมณ์นั้นอยู่ ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่กลืนเบ็ดของมาร ทำลายเบ็ด หักเบ็ดแล้ว ไม่ถึงความพินาศ ไม่ถึงความย่อยยับ เป็นผู้ที่มารผู้มีบาปจะพึงทำตามความพอใจไม่ได้

4. Khīrarukkhopamasuttaṃ

๔. ขีรรุกโขปมสูตรที่ ๔

231. ‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā cakkhuviññeyyesu rūpesu yo rāgo so atthi, yo doso so atthi, yo moho so atthi, yo rāgo so appahīno, yo doso so appahīno, yo moho so appahīno tassa parittā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa āpāthaṃ āgacchanti pariyādiyantevassa cittaṃ; ko pana vādo adhimattānaṃ! Taṃ kissa hetu? Yo, bhikkhave, rāgo, so atthi, yo doso so atthi, yo moho so atthi, yo rāgo so appahīno, yo doso so appahīno, yo moho so appahīno…pe….

๒๓๑. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง มีราคะ โทสะ โมหะในรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางตา ราคะนั้นยังอยู่ โทสะนั้นยังอยู่ โมหะนั้นยังอยู่ ราคะนั้นยังละไม่ได้ โทสะนั้นยังละไม่ได้ โมหะนั้นยังละไม่ได้ รูปที่พึงรู้แจ้งทางตาแม้เล็กน้อยผ่านมาสู่คลองจักษุของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็ย่อมครอบงำจิตได้ทีเดียว จะกล่าวไปไยถึงรูปที่มากมายเล่า ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะราคะนั้นยังอยู่ โทสะนั้นยังอยู่ โมหะนั้นยังอยู่ ราคะนั้นยังละไม่ได้ โทสะนั้นยังละไม่ได้ โมหะนั้นยังละไม่ได้...

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā jivhāviññeyyesu rasesu yo rāgo so atthi…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง มีราคะในรสทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น ราคะนั้นยังอยู่...

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā manoviññeyyesu dhammesu yo rāgo so atthi, yo doso so atthi, yo moho so atthi, yo rāgo so appahīno, yo doso so appahīno, yo moho so appahīno, tassa parittā cepi manoviññeyyā dhammā manassa āpāthaṃ āgacchanti pariyādiyantevassa cittaṃ; ko pana vādo adhimattānaṃ! Taṃ kissa hetu? Yo, bhikkhave, rāgo, so atthi, yo doso so atthi, yo moho so [Pg.370] atthi, yo rāgo so appahīno, yo doso so appahīno, yo moho so appahīno.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง มีราคะ โทสะ โมหะในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางใจ ราคะนั้นยังอยู่ โทสะนั้นยังอยู่ โมหะนั้นยังอยู่ ราคะนั้นยังละไม่ได้ โทสะนั้นยังละไม่ได้ โมหะนั้นยังละไม่ได้ ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจแม้เล็กน้อยผ่านมาสู่คลองใจของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็ย่อมครอบงำจิตได้ทีเดียว จะกล่าวไปไยถึงธรรมารมณ์ที่มากมายเล่า ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะราคะนั้นยังอยู่ โทสะนั้นยังอยู่ โมหะนั้นยังอยู่ ราคะนั้นยังละไม่ได้ โทสะนั้นยังละไม่ได้ โมหะนั้นยังละไม่ได้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, khīrarukkho assattho vā nigrodho vā pilakkho vā udumbaro vā daharo taruṇo komārako. Tamenaṃ puriso tiṇhāya kuṭhāriyā yato yato ābhindeyya āgaccheyya khīra’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Yañhi, bhante, khīraṃ taṃ atthī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้ที่มียาง คือ ต้นโพธิ์ ต้นไทร ต้นเลียบ หรือต้นมะเดื่อ ที่ยังเล็ก ยังอ่อน ยังเยาว์ บุรุษพึงเอามีดที่คมฟันต้นไม้นั้น ณ ที่ใดๆ ยางจะพึงออก ณ ที่นั้นๆ หรือ" "พึงออก พระเจ้าข้า" "ข้อนั้นเพราะเหตุไร" "เพราะยางนั้นมีอยู่ พระเจ้าข้า

‘‘Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā cakkhuviññeyyesu rūpesu yo rāgo so atthi, yo doso so atthi, yo moho so atthi, yo rāgo so appahīno, yo doso so appahīno, yo moho so appahīno, tassa parittā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa āpāthaṃ āgacchanti pariyādiyantevassa cittaṃ; ko pana vādo adhimattānaṃ! Taṃ kissa hetu? Yo, bhikkhave, rāgo so atthi, yo doso so atthi, yo moho so atthi, yo rāgo so appahīno, yo doso so appahīno, yo moho so appahīno…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง มีราคะ โทสะ โมหะ ในรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุวิญญาณ ราคะนั้นมีอยู่ โทสะนั้นมีอยู่ โมหะนั้นมีอยู่ ราคะนั้นยังละไม่ได้ โทสะนั้นยังละไม่ได้ โมหะนั้นยังละไม่ได้ แม้รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุวิญญาณเพียงเล็กน้อย มาสู่คลองจักษุของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็ย่อมครอบงำจิตของเธอได้ทีเดียว ไม่ต้องพูดถึงรูปมากมายเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะราคะนั้นมีอยู่ โทสะนั้นมีอยู่ โมหะนั้นมีอยู่ ราคะนั้นยังละไม่ได้ โทสะนั้นยังละไม่ได้ โมหะนั้นยังละไม่ได้...ฯลฯ...

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā jivhāviññeyyesu rasesu yo rāgo so atthi…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง มีราคะในรสทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางชิวหาวิญญาณ ราคะนั้นมีอยู่...ฯลฯ...

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā manoviññeyyesu dhammesu yo rāgo so atthi, yo doso so atthi, yo moho so atthi, yo rāgo so appahīno, yo doso so appahīno, yo moho so appahīno, tassa parittā cepi manoviññeyyā dhammā manassa āpāthaṃ āgacchanti pariyādiyantevassa cittaṃ; ko pana vādo adhimattānaṃ! Taṃ kissa hetu? Yo, bhikkhave, rāgo so atthi, yo doso so atthi, yo moho so atthi, yo rāgo so appahīno, yo doso so appahīno, yo moho so appahīno.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง มีราคะ โทสะ โมหะ ในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณ ราคะนั้นมีอยู่ โทสะนั้นมีอยู่ โมหะนั้นมีอยู่ ราคะนั้นยังละไม่ได้ โทสะนั้นยังละไม่ได้ โมหะนั้นยังละไม่ได้ แม้ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณเพียงเล็กน้อย มาสู่คลองมโนของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็ย่อมครอบงำจิตของเธอได้ทีเดียว ไม่ต้องพูดถึงธรรมารมณ์มากมายเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะราคะนั้นมีอยู่ โทสะนั้นมีอยู่ โมหะนั้นมีอยู่ ราคะนั้นยังละไม่ได้ โทสะนั้นยังละไม่ได้ โมหะนั้นยังละไม่ได้

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā cakkhuviññeyyesu rūpesu yo rāgo so natthi, yo doso so natthi, yo moho so natthi, yo rāgo so pahīno, yo doso so pahīno, yo moho so [Pg.371] pahīno, tassa adhimattā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa āpāthaṃ āgacchanti nevassa cittaṃ pariyādiyanti; ko pana vādo parittānaṃ! Taṃ kissa hetu? Yo, bhikkhave, rāgo so natthi, yo doso so natthi, yo moho so natthi, yo rāgo so pahīno, yo doso so pahīno, yo moho so pahīno…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ ในรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุวิญญาณ ราคะนั้นไม่มี โทสะนั้นไม่มี โมหะนั้นไม่มี ราคะนั้นละได้แล้ว โทสะนั้นละได้แล้ว โมหะนั้นละได้แล้ว แม้รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุวิญญาณอย่างยิ่ง มาสู่คลองจักษุของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็หาครอบงำจิตของเธอได้ไม่ ไม่ต้องพูดถึงรูปเล็กน้อยเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะราคะนั้นไม่มี โทสะนั้นไม่มี โมหะนั้นไม่มี ราคะนั้นละได้แล้ว โทสะนั้นละได้แล้ว โมหะนั้นละได้แล้ว...ฯลฯ...

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā jivhāviññeyyesu rasesu…pe… manoviññeyyesu dhammesu yo rāgo so natthi, yo doso so natthi, yo moho so natthi, yo rāgo so pahīno, yo doso so pahīno, yo moho so pahīno, tassa adhimattā cepi manoviññeyyā dhammā manassa āpāthaṃ āgacchanti nevassa cittaṃ pariyādiyanti; ko pana vādo parittānaṃ! Taṃ kissa hetu? Yo, bhikkhave, rāgo so natthi, yo doso so natthi, yo moho so natthi, yo rāgo so pahīno, yo doso so pahīno, yo moho so pahīno. Seyyathāpi, bhikkhave, khīrarukkho assattho vā nigrodho vā pilakkho vā udumbaro vā sukkho kolāpo terovassiko. Tamenaṃ puriso tiṇhāya kuṭhāriyā yato yato ābhindeyya āgaccheyya khīra’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Yañhi, bhante, khīraṃ taṃ natthī’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ไม่มีราคะในรสทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางชิวหาวิญญาณ...ฯลฯ... ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ ในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณ ราคะนั้นไม่มี โทสะนั้นไม่มี โมหะนั้นไม่มี ราคะนั้นละได้แล้ว โทสะนั้นละได้แล้ว โมหะนั้นละได้แล้ว แม้ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณอย่างยิ่ง มาสู่คลองมโนของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็หาครอบงำจิตของเธอได้ไม่ ไม่ต้องพูดถึงธรรมารมณ์เล็กน้อยเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะราคะนั้นไม่มี โทสะนั้นไม่มี โมหะนั้นไม่มี ราคะนั้นละได้แล้ว โทสะนั้นละได้แล้ว โมหะนั้นละได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนต้นไม้มี ยาง คือ ต้นโพธิ์ ต้นไทร ต้นมะเดื่อ หรือต้นมะเดื่ออุทุมพร ที่แห้ง ผุ เป็นของเก่าแก่ บุรุษพึงใช้ขวานคมๆ ฟันต้นไม้นั้น ณ ที่นั้นๆ ยางพึงไหลออกมาบ้างไหม" "ไม่เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า" "ข้อนั้นเพราะเหตุไร" "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะยางนั้นไม่มี"

‘‘Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā cakkhuviññeyyesu rūpesu yo rāgo so natthi, yo doso so natthi, yo moho so natthi, yo rāgo so pahīno, yo doso so pahīno, yo moho so pahīno, tassa adhimattā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa āpāthaṃ āgacchanti nevassa cittaṃ pariyādiyanti; ko pana vādo parittānaṃ! Taṃ kissa hetu? Yo, bhikkhave, rāgo so natthi, yo doso so natthi, yo moho so natthi, yo rāgo so pahīno, yo doso so pahīno, yo moho so pahīno…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ ในรูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุวิญญาณ ราคะนั้นไม่มี โทสะนั้นไม่มี โมหะนั้นไม่มี ราคะนั้นละได้แล้ว โทสะนั้นละได้แล้ว โมหะนั้นละได้แล้ว แม้รูปทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางจักษุวิญญาณอย่างยิ่ง มาสู่คลองจักษุของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็หาครอบงำจิตของเธอได้ไม่ ไม่ต้องพูดถึงรูปเล็กน้อยเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะราคะนั้นไม่มี โทสะนั้นไม่มี โมหะนั้นไม่มี ราคะนั้นละได้แล้ว โทสะนั้นละได้แล้ว โมหะนั้นละได้แล้ว...ฯลฯ...

‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā jivhāviññeyyesu rasesu…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ไม่มีราคะในรสทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางชิวหาวิญญาณ...ฯลฯ...

‘‘Yassa [Pg.372] kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā manoviññeyyesu dhammesu yo rāgo so natthi, yo doso so natthi, yo moho so natthi, yo rāgo so pahīno, yo doso so pahīno, yo moho so pahīno, tassa adhimattā cepi manoviññeyyā dhammā manassa āpāthaṃ āgacchanti, nevassa cittaṃ pariyādiyanti; ko pana vādo parittānaṃ! Taṃ kissa hetu? Yo, bhikkhave, rāgo so natthi, yo doso so natthi, yo moho so natthi, yo rāgo so pahīno, yo doso so pahīno, yo moho so pahīno’’ti. Catutthaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่ง ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ ในธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณ ราคะนั้นไม่มี โทสะนั้นไม่มี โมหะนั้นไม่มี ราคะนั้นละได้แล้ว โทสะนั้นละได้แล้ว โมหะนั้นละได้แล้ว แม้ธรรมารมณ์ทั้งหลายที่พึงรู้แจ้งทางมโนวิญญาณอย่างยิ่ง มาสู่คลองมโนของภิกษุหรือภิกษุณีนั้น ก็หาครอบงำจิตของเธอได้ไม่ ไม่ต้องพูดถึงธรรมารมณ์เล็กน้อยเลย ข้อนั้นเพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลาย เพราะราคะนั้นไม่มี โทสะนั้นไม่มี โมหะนั้นไม่มี ราคะนั้นละได้แล้ว โทสะนั้นละได้แล้ว โมหะนั้นละได้แล้ว จบสูตรที่ ๔

5. Koṭṭhikasuttaṃ

๕. โกฏฐิกสูตร

232. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

๒๓๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระมหาโกฏฐิกะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ…pe… jivhā rasānaṃ saṃyojanaṃ, rasā jivhāya saṃyojanaṃ …pe… mano dhammānaṃ saṃyojanaṃ, dhammā manassa saṃyojana’’nti?

ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ จักษุเป็นสังโยชน์ของรูปทั้งหลาย หรือว่ารูปทั้งหลายเป็นสังโยชน์ของจักษุ...ฯลฯ... ชิวหาเป็นสังโยชน์ของรสทั้งหลาย หรือว่ารสทั้งหลายเป็นสังโยชน์ของชิวหา...ฯลฯ... มโนเป็นสังโยชน์ของธรรมารมณ์ทั้งหลาย หรือว่าธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นสังโยชน์ของมโน

‘‘Na kho, āvuso koṭṭhika, cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, na rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ. Yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo taṃ tattha saṃyojanaṃ…pe… na jivhā rasānaṃ saṃyojanaṃ, na rasā jivhāya saṃyojanaṃ. Yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo taṃ tattha saṃyojanaṃ…pe… na mano dhammānaṃ saṃyojanaṃ, na dhammā manassa saṃyojanaṃ. Yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo taṃ tattha saṃyojanaṃ.

“ดูกรอาวุโสโกฏฐิกะ จักษุมิใช่สังโยชน์ของรูปทั้งหลาย และรูปทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของจักษุ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในจักษุและรูปนั้น ... ลิ้นมิใช่สังโยชน์ของรสทั้งหลาย และรสทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของลิ้น แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยลิ้นและรสทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในลิ้นและรสนั้น ... ใจมิใช่สังโยชน์ของธรรมารมณ์ทั้งหลาย และธรรมารมณ์ทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของใจ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในใจและธรรมารมณ์นั้น”

‘‘Seyyathāpi, āvuso, kāḷo ca balībaddo odāto ca balībaddo ekena dāmena vā yottena vā saṃyuttā assu. Yo nu kho evaṃ [Pg.373] vadeyya – ‘kāḷo balībaddo odātassa balībaddassa saṃyojanaṃ, odāto balībaddo kāḷassa balībaddassa saṃyojana’nti, sammā nu kho so vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Na kho, āvuso, kāḷo balībaddo odātassa balībaddassa saṃyojanaṃ, na odāto balībaddo kāḷassa balībaddassa saṃyojanaṃ. Yena ca kho te ekena dāmena vā yottena vā saṃyuttā taṃ tattha saṃyojanaṃ.

“ดูกรอาวุโส เปรียบเหมือนโคดำและโคขาว เขาผูกติดกันไว้ด้วยเชือกหรือสายป่านเส้นเดียวกัน ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โคดำเป็นสังโยชน์ของโคขาว โคขาวเป็นสังโยชน์ของโคดำ’ ผู้นั้นจะชื่อว่ากล่าวถูกหรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ อาวุโส” “ดูกรอาวุโส โคดำมิใช่สังโยชน์ของโคขาว และโคขาวก็มิใช่สังโยชน์ของโคดำ แต่เชือกหรือสายป่านเส้นเดียวกันที่ผูกโคทั้งสองนั้นไว้ เป็นสังโยชน์ในโคทั้งสองนั้น”

‘‘Evameva kho, āvuso, na cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, na rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ. Yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo taṃ tattha saṃyojanaṃ…pe… na jivhā rasānaṃ saṃyojanaṃ…pe… na mano dhammānaṃ saṃyojanaṃ, na dhammā manassa saṃyojanaṃ. Yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ.

“ดูกรอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกัน จักษุมิใช่สังโยชน์ของรูปทั้งหลาย และรูปทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของจักษุ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในจักษุและรูปนั้น ... ลิ้นมิใช่สังโยชน์ของรสทั้งหลาย ... ใจมิใช่สังโยชน์ของธรรมารมณ์ทั้งหลาย และธรรมารมณ์ทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของใจ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในใจและธรรมารมณ์นั้น”

‘‘Cakkhu vā, āvuso, rūpānaṃ saṃyojanaṃ abhavissa, rūpā vā cakkhussa saṃyojanaṃ, nayidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, āvuso, na cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, na rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ; yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya…pe….

“ดูกรอาวุโส ถ้าจักษุเป็นสังโยชน์ของรูปทั้งหลาย หรือรูปทั้งหลายเป็นสังโยชน์ของจักษุ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบนี้ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะจักษุมิใช่สังโยชน์ของรูปทั้งหลาย และรูปทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของจักษุ และฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในจักษุและรูปนั้น ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบจึงปรากฏ ...ฯลฯ...”

‘‘Jivhā, āvuso, rasānaṃ saṃyojanaṃ abhavissa, rasā vā jivhāya saṃyojanaṃ, nayidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, āvuso, na jivhā rasānaṃ saṃyojanaṃ, na rasā jivhāya saṃyojanaṃ; yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya…pe….

“ดูกรอาวุโส ถ้าลิ้นเป็นสังโยชน์ของรสทั้งหลาย หรือรสทั้งหลายเป็นสังโยชน์ของลิ้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบนี้ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะลิ้นมิใช่สังโยชน์ของรสทั้งหลาย และรสทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของลิ้น และฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยลิ้นและรสทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในลิ้นและรสนั้น ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบจึงปรากฏ ...ฯลฯ...”

‘‘Mano vā, āvuso, dhammānaṃ saṃyojanaṃ abhavissa, dhammā vā manassa saṃyojanaṃ, nayidaṃ brahmacariyavāso paññāyetha sammā dukkhakkhayāya. Yasmā ca kho, āvuso, na mano dhammānaṃ saṃyojanaṃ, na dhammā manassa saṃyojanaṃ; yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ, tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammā dukkhakkhayāya.

“ดูกรอาวุโส ถ้าใจเป็นสังโยชน์ของธรรมารมณ์ทั้งหลาย หรือธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นสังโยชน์ของใจ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบนี้ ก็จะไม่ปรากฏ แต่เพราะใจมิใช่สังโยชน์ของธรรมารมณ์ทั้งหลาย และธรรมารมณ์ทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของใจ และฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในใจและธรรมารมณ์นั้น ฉะนั้น การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์เพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบจึงปรากฏ”

‘‘Imināpetaṃ[Pg.374], āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā na cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, na rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ. Yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ…pe… na jivhā rasānaṃ saṃyojanaṃ…pe… na mano dhammānaṃ saṃyojanaṃ, na dhammā manassa saṃyojanaṃ. Yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ.

“ดูกรอาวุโส ท่านพึงทราบข้อความนี้โดยปริยายนี้ว่า จักษุมิใช่สังโยชน์ของรูปทั้งหลาย และรูปทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของจักษุ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในจักษุและรูปนั้น ... ลิ้นมิใช่สังโยชน์ของรสทั้งหลาย ... ใจมิใช่สังโยชน์ของธรรมารมณ์ทั้งหลาย และธรรมารมณ์ทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของใจ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในใจและธรรมารมณ์นั้น”

‘‘Saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato cakkhu. Passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ. Chandarāgo bhagavato natthi. Suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato sotaṃ. Suṇāti bhagavā sotena saddaṃ. Chandarāgo bhagavato natthi. Suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato ghānaṃ. Ghāyati bhagavā ghānena gandhaṃ. Chandarāgo bhagavato natthi. Suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato jivhā. Sāyati bhagavā jivhāya rasaṃ. Chandarāgo bhagavato natthi. Suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato kāyo. Phusati bhagavā kāyena phoṭṭhabbaṃ. Chandarāgo bhagavato natthi. Suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati kho, āvuso, bhagavato mano. Vijānāti bhagavā manasā dhammaṃ. Chandarāgo bhagavato natthi. Suvimuttacitto bhagavā.

“ดูกรอาวุโส พระผู้มีพระภาคมีพระจักษุอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงเห็นรูปด้วยพระจักษุ แต่พระผู้มีพระภาคไม่มีฉันทราคะ พระองค์มีพระทัยหลุดพ้นดีแล้ว ดูกรอาวุโส พระผู้มีพระภาคมีพระโสตะอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงสดับเสียงด้วยพระโสตะ แต่พระผู้มีพระภาคไม่มีฉันทราคะ พระองค์มีพระทัยหลุดพ้นดีแล้ว ดูกรอาวุโส พระผู้มีพระภาคมีพระฆานะอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงทราบกลิ่นด้วยพระฆานะ แต่พระผู้มีพระภาคไม่มีฉันทราคะ พระองค์มีพระทัยหลุดพ้นดีแล้ว ดูกรอาวุโส พระผู้มีพระภาคมีพระชิวหาอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงลิ้มรสด้วยพระชิวหา แต่พระผู้มีพระภาคไม่มีฉันทราคะ พระองค์มีพระทัยหลุดพ้นดีแล้ว ดูกรอาวุโส พระผู้มีพระภาคมีพระกายอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยพระกาย แต่พระผู้มีพระภาคไม่มีฉันทราคะ พระองค์มีพระทัยหลุดพ้นดีแล้ว ดูกรอาวุโส พระผู้มีพระภาคมีพระทัยอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยพระทัย แต่พระผู้มีพระภาคไม่มีฉันทราคะ พระองค์มีพระทัยหลุดพ้นดีแล้ว”

‘‘Iminā kho etaṃ, āvuso, pariyāyena veditabbaṃ yathā na cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, na rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ; yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ. Na sotaṃ… na ghānaṃ… na jivhā rasānaṃ saṃyojanaṃ, na rasā jivhāya saṃyojanaṃ; yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo taṃ tattha saṃyojanaṃ. Na kāyo… na mano dhammānaṃ saṃyojanaṃ, na dhammā manassa saṃyojanaṃ; yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojana’’nti. Pañcamaṃ.

“ดูกรอาวุโส ท่านพึงทราบข้อความนี้โดยปริยายนี้ว่า จักษุมิใช่สังโยชน์ของรูปทั้งหลาย และรูปทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของจักษุ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในจักษุและรูปนั้น โสตะก็มิใช่... ฆานะก็มิใช่... ลิ้นมิใช่สังโยชน์ของรสทั้งหลาย และรสทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของลิ้น แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยลิ้นและรสทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในลิ้นและรสนั้น กายก็มิใช่... ใจมิใช่สังโยชน์ของธรรมารมณ์ทั้งหลาย และธรรมารมณ์ทั้งหลายก็มิใช่สังโยชน์ของใจ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ทั้งสองนั้น เป็นสังโยชน์ในใจและธรรมารมณ์นั้น” จบสูตรที่ ๕

6. Kāmabhūsuttaṃ

๖. กามภูสูตรที่ ๖

233. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca ānando āyasmā ca kāmabhū kosambiyaṃ viharanti ghositārāme. Atha kho āyasmā kāmabhū sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ [Pg.375] kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā kāmabhū āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca –

๒๓๓. สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์และท่านพระกามภู อยู่ที่โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ครั้งนั้น ท่านพระกามภูออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านถ้อยคำที่ควรปราศรัยอันเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระกามภูผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระอานนท์ว่า

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso ānanda, cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ…pe… jivhā rasānaṃ saṃyojanaṃ, rasā jivhāya saṃyojanaṃ…pe… mano dhammānaṃ saṃyojanaṃ, dhammā manassa saṃyojana’’nti?

“ท่านอานนท์ผู้มีอายุ จักษุเป็นสังโยชน์ของรูปทั้งหลาย หรือว่ารูปทั้งหลายเป็นสังโยชน์ของจักษุ...ฯลฯ...ลิ้นเป็นสังโยชน์ของรสทั้งหลาย หรือว่ารสทั้งหลายเป็นสังโยชน์ของลิ้น...ฯลฯ...ใจเป็นสังโยชน์ของธรรมารมณ์ทั้งหลาย หรือว่าธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นสังโยชน์ของใจ”

‘‘Na kho, āvuso kāmabhū, cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, na rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ. Yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojanaṃ…pe… na jivhā rasānaṃ saṃyojanaṃ, na rasā jivhāya saṃyojanaṃ…pe… na mano dhammānaṃ saṃyojanaṃ, na dhammā manassa saṃyojanaṃ. Yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo taṃ tattha saṃyojanaṃ.

“ท่านกามภูผู้มีอายุ จักษุไม่เป็นสังโยชน์ของรูปทั้งหลาย รูปทั้งหลายก็ไม่เป็นสังโยชน์ของจักษุ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยธรรมทั้งสองนั้น นั่นเป็นสังโยชน์ในธรรมทั้งสองนั้น...ฯลฯ...ลิ้นไม่เป็นสังโยชน์ของรสทั้งหลาย รสทั้งหลายก็ไม่เป็นสังโยชน์ของลิ้น...ฯลฯ...ใจไม่เป็นสังโยชน์ของธรรมารมณ์ทั้งหลาย ธรรมารมณ์ทั้งหลายก็ไม่เป็นสังโยชน์ของใจ แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยธรรมทั้งสองนั้น นั่นเป็นสังโยชน์ในธรรมทั้งสองนั้น”

‘‘Seyyathāpi, āvuso, kāḷo ca balībaddo odāto ca balībaddo ekena dāmena vā yottena vā saṃyuttā assu. Yo nu kho evaṃ vadeyya – ‘kāḷo balībaddo odātassa balībaddassa saṃyojanaṃ, odāto balībaddo kāḷassa balībaddassa saṃyojana’nti, sammā nu kho so vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Na kho, āvuso, kāḷo balībaddo odātassa balībaddassa saṃyojanaṃ, napi odāto balībaddo kāḷassa balībaddassa saṃyojanaṃ. Yena ca kho te ekena dāmena vā yottena vā saṃyuttā, taṃ tattha saṃyojanaṃ. Evameva kho, āvuso, na cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, na rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ…pe… na jivhā…pe… na mano…pe… yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo, taṃ tattha saṃyojana’’nti. Chaṭṭhaṃ.

“ท่านผู้มีอายุ เปรียบเหมือนโคดำและโคขาว ถูกผูกไว้ด้วยเชือกหรือทามเส้นเดียวกัน ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘โคดำเป็นสังโยชน์ของโคขาว โคขาวเป็นสังโยชน์ของโคดำ’ ผู้นั้นชื่อว่ากล่าวชอบแล้วหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านผู้มีอายุ โคดำไม่เป็นสังโยชน์ของโคขาว โคขาวก็ไม่เป็นสังโยชน์ของโคดำ แต่โคทั้งสองนั้นถูกผูกไว้ด้วยเชือกหรือทามเส้นใด เชือกหรือทามนั้นเป็นสังโยชน์ในโคทั้งสองนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ท่านผู้มีอายุ จักษุไม่เป็นสังโยชน์ของรูปทั้งหลาย รูปทั้งหลายก็ไม่เป็นสังโยชน์ของจักษุ...ฯลฯ...ลิ้น...ฯลฯ...ใจ...ฯลฯ...แต่ฉันทราคะที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยธรรมทั้งสองนั้น นั่นเป็นสังโยชน์ในธรรมทั้งสองนั้น” จบสูตรที่ ๖

7. Udāyīsuttaṃ

๗. อุทายีสูตรที่ ๗

234. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca ānando āyasmā ca udāyī kosambiyaṃ viharanti ghositārāme. Atha kho āyasmā udāyī sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā udāyī āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca –

๒๓๔. สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์และท่านพระอุทายี อยู่ที่โฆสิตาราม กรุงโกสัมพี ครั้งนั้น ท่านพระอุทายีออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านถ้อยคำที่ควรปราศรัยอันเป็นที่ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระอุทายีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระอานนท์ว่า

‘‘Yatheva [Pg.376] nu kho, āvuso ānanda, ayaṃ kāyo bhagavatā anekapariyāyena akkhāto vivaṭo pakāsito – ‘itipāyaṃ kāyo anattā’ti, sakkā evameva viññāṇaṃ pidaṃ ācikkhituṃ desetuṃ paññapetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ – ‘itipidaṃ viññāṇaṃ anattā’’’ti?

“ท่านอานนท์ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ เปิดเผยไว้ ประกาศไว้ซึ่งกายนี้โดยปริยายเป็นอันมากว่า ‘กายนี้เป็นอนัตตาด้วยเหตุนี้’ ฉันใด จะเป็นไปได้ไหมที่จะบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ซึ่งวิญญาณนี้ฉันนั้นเหมือนกันว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาด้วยเหตุนี้’”

‘‘Yatheva kho, āvuso udāyī, ayaṃ kāyo bhagavatā anekapariyāyena akkhāto vivaṭo pakāsito – ‘itipāyaṃ kāyo anattā’ti, sakkā evameva viññāṇaṃ pidaṃ ācikkhituṃ desetuṃ paññapetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātuṃ – ‘itipidaṃ viññāṇaṃ anattā’’’ti.

“ท่านอุทายีผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ เปิดเผยไว้ ประกาศไว้ซึ่งกายนี้โดยปริยายเป็นอันมากว่า ‘กายนี้เป็นอนัตตาด้วยเหตุนี้’ ฉันใด เป็นไปได้ที่จะบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ซึ่งวิญญาณนี้ฉันนั้นเหมือนกันว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาด้วยเหตุนี้’”

‘‘Cakkhuñca, āvuso, paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Yo cāvuso, hetu, yo ca paccayo cakkhuviññāṇassa uppādāya, so ca hetu, so ca paccayo sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesaṃ nirujjheyya. Api nu kho cakkhuviññāṇaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena bhagavatā akkhātaṃ vivaṭaṃ pakāsitaṃ – ‘itipidaṃ viññāṇaṃ anattā’’’ti…pe….

“ท่านผู้มีอายุ จักขุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป ใช่ไหม” “ใช่ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านผู้มีอายุ หากเหตุและปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณนั้นจะดับไปโดยสิ้นเชิง โดยประการทั้งปวง ไม่มีเหลือ จักขุวิญญาณจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านผู้มีอายุ แม้โดยปริยายนี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ เปิดเผยไว้ ประกาศไว้ซึ่งข้อนั้นว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาด้วยเหตุนี้’...ฯลฯ...”

‘‘Jivhañcāvuso, paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇa’’nti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Yo cāvuso, hetu yo ca paccayo jivhāviññāṇassa uppādāya, so ca hetu, so ca paccayo sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesaṃ nirujjheyya, api nu kho jivhāviññāṇaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena bhagavatā akkhātaṃ vivaṭaṃ pakāsitaṃ – ‘itipidaṃ viññāṇaṃ anattā’’’ti…pe….

“ท่านผู้มีอายุ ชิวหาวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยลิ้นและรส ใช่ไหม” “ใช่ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านผู้มีอายุ หากเหตุและปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งชิวหาวิญญาณนั้นจะดับไปโดยสิ้นเชิง โดยประการทั้งปวง ไม่มีเหลือ ชิวหาวิญญาณจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านผู้มีอายุ แม้โดยปริยายนี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ เปิดเผยไว้ ประกาศไว้ซึ่งข้อนั้นว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาด้วยเหตุนี้’...ฯลฯ...”

‘‘Manañcāvuso, paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’nti? ‘‘Evamāvuso’’ti. ‘‘Yo cāvuso, hetu, yo ca paccayo manoviññāṇassa uppādāya, so ca hetu, so ca paccayo sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesaṃ nirujjheyya, api nu kho manoviññāṇaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, āvuso’’. ‘‘Imināpi kho etaṃ, āvuso, pariyāyena bhagavatā akkhātaṃ vivaṭaṃ pakāsitaṃ – ‘itipidaṃ viññāṇaṃ anattā’’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ มโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ ใช่ไหม” “ใช่ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านผู้มีอายุ หากเหตุและปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งมโนวิญญาณนั้นจะดับไปโดยสิ้นเชิง โดยประการทั้งปวง ไม่มีเหลือ มโนวิญญาณจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ข้อนั้นหามิได้ ท่านผู้มีอายุ” “ท่านผู้มีอายุ แม้โดยปริยายนี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ เปิดเผยไว้ ประกาศไว้ซึ่งข้อนั้นว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาด้วยเหตุนี้’”

‘‘Seyyathāpi, āvuso, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṃ caramāno tiṇhaṃ kuṭhāriṃ ādāya vanaṃ paviseyya. So tattha [Pg.377] passeyya mahantaṃ kadalikkhandhaṃ ujuṃ navaṃ akukkukajātaṃ. Tamenaṃ mūle chindeyya; mūle chetvā agge chindeyya; agge chetvā pattavaṭṭiṃ vinibbhujeyya. So tattha pheggumpi nādhigaccheyya, kuto sāraṃ! Evameva kho, āvuso, bhikkhu chasu phassāyatanesu nevattānaṃ na attaniyaṃ samanupassati. So evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyati. Anupādiyaṃ na paritassati. Aparitassaṃ paccattaññeva parinibbāyati. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

“ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวเสาะหาแก่นไม้อยู่ ถือขวานอันคมเข้าไปสู่ป่า เขาพึงเห็นต้นกล้วยใหญ่ในป่านั้น ตรง สดใหม่ ไม่มีแก่น เขาพึงตัดต้นกล้วยนั้นที่โคน ตัดที่โคนแล้วตัดที่ปลาย ตัดที่ปลายแล้วลอกกาบออก เมื่อเขาลอกกาบออกอยู่ ไม่พึงได้แม้แต่กระพี้ในต้นกล้วยนั้น จะพึงได้แก่นแต่ที่ไหน ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุย่อมไม่พิจารณาเห็นตนและของเนื่องด้วยตนในผัสสายตนะ ๖ เธอเมื่อไม่พิจารณาเห็นอยู่อย่างนั้น ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้งกลัว เมื่อไม่สะดุ้งกลัว ย่อมปรินิพพานได้เฉพาะตนนั่นเทียว เธอย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้” สัตตมัง

8. Ādittapariyāyasuttaṃ

๘. อาทิตตปริยายสูตร

235. ‘‘Ādittapariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, ādittapariyāyo, dhammapariyāyo? Varaṃ, bhikkhave, tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso nimittaggāho. Nimittassādagathitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, anubyañjanassādagathitaṃ vā tasmiñce samaye kālaṃ kareyya, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ gaccheyya – nirayaṃ vā, tiracchānayoniṃ vā. Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, ādīnavaṃ disvā evaṃ vadāmi.

๒๓๕. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอาทิตตปริยายอันเป็นธรรมปริยายแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมปริยายนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาทิตตปริยายอันเป็นธรรมปริยายเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่จักขุนทรีย์ถูกชะแรกด้วยหลาวเหล็กที่ร้อน ไฟติดลุกโชน มีเปลวไฟ ยังประเสริฐกว่า แต่การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ไม่ประเสริฐเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณยังตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในนิมิต หรือโดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในอนุพยัญชนะ ถ้าสัตว์พึงทำกาละในสมัยนั้น นี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เขาพึงเข้าถึงคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคติ ๒ อย่าง ได้แก่ นรก หรือกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้แล จึงกล่าวอย่างนี้

‘‘Varaṃ, bhikkhave, tiṇhena ayosaṅkunā ādittena sampajjalitena sajotibhūtena sotindriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva sotaviññeyyesu saddesu anubyañjanaso nimittaggāho. Nimittassādagathitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, anubyañjanassādagathitaṃ vā tasmiñce samaye kālaṅkareyya, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ gaccheyya – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā. Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, ādīnavaṃ disvā evaṃ vadāmi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่โสตินทรีย์ถูกชะแรกด้วยหลาวเหล็กอันคม ไฟติดลุกโชน มีเปลวไฟ ยังประเสริฐกว่า แต่การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในเสียงทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตะ ไม่ประเสริฐเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณยังตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในนิมิต หรือโดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในอนุพยัญชนะ ถ้าสัตว์พึงทำกาละในสมัยนั้น นี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เขาพึงเข้าถึงคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคติ ๒ อย่าง ได้แก่ นรก หรือกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้แล จึงกล่าวอย่างนี้

‘‘Varaṃ[Pg.378], bhikkhave, tiṇhena nakhacchedanena ādittena sampajjalitena sajotibhūtena ghānindriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva ghānaviññeyyesu gandhesu anubyañjanaso nimittaggāho. Nimittassādagathitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, anubyañjanassādagathitaṃ vā tasmiñce samaye kālaṃ kareyya. Ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ gaccheyya – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā. Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, ādīnavaṃ disvā evaṃ vadāmi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่ฆานินทรีย์ถูกชะแรกด้วยมีดตัดเล็บอันคม ไฟติดลุกโชน มีเปลวไฟ ยังประเสริฐกว่า แต่การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในกลิ่นทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ไม่ประเสริฐเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณยังตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในนิมิต หรือโดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในอนุพยัญชนะ ถ้าสัตว์พึงทำกาละในสมัยนั้น นี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เขาพึงเข้าถึงคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคติ ๒ อย่าง ได้แก่ นรก หรือกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้แล จึงกล่าวอย่างนี้

‘‘Varaṃ, bhikkhave, tiṇhena khurena ādittena sampajjalitena sajotibhūtena jivhindriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva jivhāviññeyyesu rasesu anubyañjanaso nimittaggāho. Nimittassādagathitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, anubyañjanassādagathitaṃ vā tasmiñce samaye kālaṃ kareyya. Ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ gaccheyya – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā. Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, ādīnavaṃ disvā evaṃ vadāmi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่ชิวหินทรีย์ถูกเฉือนด้วยมีดโกนอันคม ไฟติดลุกโชน มีเปลวไฟ ยังประเสริฐกว่า แต่การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในรสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ไม่ประเสริฐเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณยังตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในนิมิต หรือโดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในอนุพยัญชนะ ถ้าสัตว์พึงทำกาละในสมัยนั้น นี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เขาพึงเข้าถึงคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคติ ๒ อย่าง ได้แก่ นรก หรือกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้แล จึงกล่าวอย่างนี้

‘‘Varaṃ, bhikkhave, tiṇhāya sattiyā ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya kāyindriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ, na tveva kāyaviññeyyesu phoṭṭhabbesu anubyañjanaso nimittaggāho. Nimittassādagathitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, anubyañjanassādagathitaṃ vā tasmiñce samaye kālaṃ kareyya. Ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ gaccheyya – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā. Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, ādīnavaṃ disvā evaṃ vadāmi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่กายินทรีย์ถูกแทงด้วยหอกอันคม ไฟติดลุกโชน มีเปลวไฟ ยังประเสริฐกว่า แต่การถือนิมิตโดยอนุพยัญชนะในโผฏฐัพพะทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกาย ไม่ประเสริฐเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อวิญญาณยังตั้งอยู่ ก็พึงตั้งอยู่โดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในนิมิต หรือโดยความที่ผูกพันด้วยความยินดีในอนุพยัญชนะ ถ้าสัตว์พึงทำกาละในสมัยนั้น นี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เขาพึงเข้าถึงคติอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาคติ ๒ อย่าง ได้แก่ นรก หรือกำเนิดสัตว์เดรัจฉาน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษนี้แล จึงกล่าวอย่างนี้

‘‘Varaṃ, bhikkhave, sottaṃ. Sottaṃ kho panāhaṃ, bhikkhave, vañjhaṃ jīvitānaṃ vadāmi, aphalaṃ jīvitānaṃ vadāmi, momūhaṃ jīvitānaṃ vadāmi, na tveva tathārūpe vitakke vitakkeyya yathārūpānaṃ vitakkānaṃ vasaṃ gato saṅghaṃ bhindeyya. Imaṃ khvāhaṃ, bhikkhave, vañjhaṃ jīvitānaṃ ādīnavaṃ disvā evaṃ vadāmi.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การนอนหลับยังประเสริฐกว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แต่เรากล่าวการนอนหลับว่าเป็นหมันของผู้ที่เป็นอยู่ ว่าไม่มีผลของผู้ที่เป็นอยู่ ว่าเป็นความหลงของผู้ที่เป็นอยู่ แต่การที่บุคคลผู้อยู่ในอำนาจวิตกเช่นใดแล้วพึงทำลายสงฆ์ จะพึงตรึกถึงวิตกเช่นนั้น ไม่ประเสริฐเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเห็นโทษในการเป็นหมันของผู้ที่เป็นอยู่นี้แล จึงกล่าวอย่างนี้

‘‘Tattha, bhikkhave, sutavā ariyasāvako iti paṭisañcikkhati – ‘tiṭṭhatu tāva tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya cakkhundriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ. Handāhaṃ idameva manasi karomi – iti cakkhu aniccaṃ, rūpā aniccā, cakkhuviññāṇaṃ aniccaṃ, cakkhusamphasso anicco, yampidaṃ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ’’’.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า ‘การที่จักขุนทรีย์ถูกชะแรกด้วยหลาวเหล็กที่ร้อน ไฟติดลุกโชน มีเปลวไฟ จงงดไว้ก่อน เอาเถิด เราจะมนสิการถึงเรื่องนี้เท่านั้น คือ จักษุไม่เที่ยง รูปทั้งหลายไม่เที่ยง จักษุวิญญาณไม่เที่ยง จักษุสัมผัสไม่เที่ยง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’”

‘‘Tiṭṭhatu [Pg.379] tāva tiṇhena ayosaṅkunā ādittena sampajjalitena sajotibhūtena sotindriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ. Handāhaṃ idameva manasi karomi – iti sotaṃ aniccaṃ, saddā aniccā, sotaviññāṇaṃ aniccaṃ, sotasamphasso anicco, yampidaṃ sotasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ.

“การถูกแทงโสตินทรีย์ด้วยหลาวเหล็กอันคมกริบ ที่ร้อนแรง ลุกโชน มีเปลวไฟนั้น จงพักไว้ก่อน เอาเถิด เราจะมนสิการถึงเรื่องนี้เท่านั้นว่า ‘โสตะไม่เที่ยง เสียงทั้งหลายไม่เที่ยง โสตวิญญาณไม่เที่ยง โสตสัมผัสไม่เที่ยง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะโสตสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’

‘‘Tiṭṭhatu tāva tiṇhena nakhacchedanena ādittena sampajjalitena sajotibhūtena ghānindriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ. Handāhaṃ idameva manasi karomi – iti ghānaṃ aniccaṃ, gandhā aniccā, ghānaviññāṇaṃ aniccaṃ, ghānasamphasso anicco, yampidaṃ ghānasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ…pe… tampi aniccaṃ.

“การถูกเฉือนฆานินทรีย์ด้วยมีดตัดเล็บอันคมกริบ ที่ร้อนแรง ลุกโชน มีเปลวไฟนั้น จงพักไว้ก่อน เอาเถิด เราจะมนสิการถึงเรื่องนี้เท่านั้นว่า ‘ฆานะไม่เที่ยง กลิ่นทั้งหลายไม่เที่ยง ฆานวิญญาณไม่เที่ยง ฆานสัมผัสไม่เที่ยง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะฆานสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ... แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’

‘‘Tiṭṭhatu tāva tiṇhena khurena ādittena sampajjalitena sajotibhūtena jivhindriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ. Handāhaṃ idameva manasi karomi – iti jivhā aniccā, rasā aniccā, jivhāviññāṇaṃ aniccaṃ, jivhāsamphasso anicco, yampidaṃ jivhāsamphassapaccayā uppajjati…pe… tampi aniccaṃ.

“การถูกเฉือนชิวหินทรีย์ด้วยมีดโกนอันคมกริบ ที่ร้อนแรง ลุกโชน มีเปลวไฟนั้น จงพักไว้ก่อน เอาเถิด เราจะมนสิการถึงเรื่องนี้เท่านั้นว่า ‘ชิวหาไม่เที่ยง รสทั้งหลายไม่เที่ยง ชิวหาวิญญาณไม่เที่ยง ชิวหาสัมผัสไม่เที่ยง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ... แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’

‘‘Tiṭṭhatu tāva tiṇhāya sattiyā ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya kāyindriyaṃ sampalimaṭṭhaṃ. Handāhaṃ idameva manasi karomi – iti kāyo anicco, phoṭṭhabbā aniccā, kāyaviññāṇaṃ aniccaṃ, kāyasamphasso anicco, yampidaṃ kāyasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ…pe… tampi aniccaṃ.

“การถูกแทงกายินทรีย์ด้วยหอกอันคมกริบ ที่ร้อนแรง ลุกโชน มีเปลวไฟนั้น จงพักไว้ก่อน เอาเถิด เราจะมนสิการถึงเรื่องนี้เท่านั้นว่า ‘กายไม่เที่ยง โผฏฐัพพะทั้งหลายไม่เที่ยง กายวิญญาณไม่เที่ยง กายสัมผัสไม่เที่ยง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะกายสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ... แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’

‘‘Tiṭṭhatu tāva sottaṃ. Handāhaṃ idameva manasi karomi – iti mano anicco, dhammā aniccā, manoviññāṇaṃ aniccaṃ, manosamphasso anicco, yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tampi aniccaṃ’’.

“การนอนหลับจงพักไว้ก่อน เอาเถิด เราจะมนสิการถึงเรื่องนี้เท่านั้นว่า ‘ใจไม่เที่ยง ธรรมารมณ์ทั้งหลายไม่เที่ยง มโนวิญญาณไม่เที่ยง มโนสัมผัสไม่เที่ยง แม้เวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี แม้เวทนานั้นก็ไม่เที่ยง’

‘‘Evaṃ passaṃ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, rūpesupi nibbindati, cakkhuviññāṇepi nibbindati, cakkhusamphassepi nibbindati…pe… yampidaṃ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā tasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Ayaṃ kho, bhikkhave, ādittapariyāyo, dhammapariyāyo’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูปทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุวิญญาณ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักษุสัมผัส ...ฯลฯ... ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เป็นสุขก็ดี เป็นทุกข์ก็ดี หรือมิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลคืออาทิตตปริยาย คือธรรมบรรยาย” สูตรที่ ๘ จบ

9. Paṭhamahatthapādopamasuttaṃ

๙. ปฐมหัตถปาโทปมสูตร

236. ‘‘Hatthesu[Pg.380], bhikkhave, sati ādānanikkhepanaṃ paññāyati; pādesu sati abhikkamapaṭikkamo paññāyati; pabbesu sati samiñjanapasāraṇaṃ paññāyati; kucchismiṃ sati jighacchā pipāsā paññāyati. Evameva kho, bhikkhave, cakkhusmiṃ sati cakkhusamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ…pe… jivhāya sati jivhāsamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ…pe… manasmiṃ sati manosamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ…pe….

๒๓๖. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือมีอยู่ การหยิบและการวางย่อมปรากฏ เมื่อเท้ามีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับย่อมปรากฏ เมื่อข้อต่อมีอยู่ การคู้และการเหยียดย่อมปรากฏ เมื่อท้องมีอยู่ ความหิวและความกระหายย่อมปรากฏ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อจักษุมีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ... เมื่อชิวหามีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะชิวหาสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ... เมื่อใจมีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ...

‘‘Hatthesu, bhikkhave, asati ādānanikkhepanaṃ na paññāyati; pādesu asati abhikkamapaṭikkamo na paññāyati; pabbesu asati samiñjanapasāraṇaṃ na paññāyati; kucchismiṃ asati jighacchā pipāsā na paññāyati. Evameva kho, bhikkhave, cakkhusmiṃ asati cakkhusamphassapaccayā nuppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ…pe… jivhāya asati jivhāsamphassapaccayā nuppajjati…pe… manasmiṃ asati manosamphassapaccayā nuppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti. Navamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือไม่มีอยู่ การหยิบและการวางย่อมไม่ปรากฏ เมื่อเท้าไม่มีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับย่อมไม่ปรากฏ เมื่อข้อต่อไม่มีอยู่ การคู้และการเหยียดย่อมไม่ปรากฏ เมื่อท้องไม่มีอยู่ ความหิวและความกระหายย่อมไม่ปรากฏ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อจักษุไม่มีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ... เมื่อชิวหาไม่มีอยู่ ...ย่อมไม่เกิดขึ้น... ...ฯลฯ... เมื่อใจไม่มีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย” สูตรที่ ๙ จบ

10. Dutiyahatthapādopamasuttaṃ

๑๐. ทุติยหัตถปาโทปมสูตร

237. ‘‘Hatthesu, bhikkhave, sati ādānanikkhepanaṃ hoti; pādesu sati abhikkamapaṭikkamo hoti; pabbesu sati samiñjanapasāraṇaṃ hoti; kucchismiṃ sati jighacchā pipāsā hoti. Evameva kho, bhikkhave, cakkhusmiṃ sati cakkhusamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ…pe… jivhāya sati…pe… manasmiṃ sati manosamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ…pe….

๒๓๗. “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือมีอยู่ การหยิบและการวางย่อมมี เมื่อเท้ามีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับย่อมมี เมื่อข้อต่อมีอยู่ การคู้และการเหยียดย่อมมี เมื่อท้องมีอยู่ ความหิวและความกระหายย่อมมี ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อจักษุมีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ... เมื่อชิวหามีอยู่ ...ฯลฯ... เมื่อใจมีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมเกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ...

‘‘Hatthesu, bhikkhave, asati ādānanikkhepanaṃ na hoti; pādesu asati abhikkamapaṭikkamo na hoti; pabbesu asati samiñjanapasāraṇaṃ na hoti; kucchismiṃ asati jighacchā pipāsā na hoti. Evameva kho, bhikkhave, cakkhusmiṃ asati cakkhusamphassapaccayā nuppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhaṃ…pe… jivhāya asati jivhāsamphassapaccayā nuppajjati…pe… manasmiṃ asati manosamphassapaccayā nuppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti. Dasamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมือไม่มีอยู่ การหยิบและการวางย่อมไม่มี เมื่อเท้าไม่มีอยู่ การก้าวไปและการถอยกลับย่อมไม่มี เมื่อข้อต่อไม่มีอยู่ การคู้และการเหยียดย่อมไม่มี เมื่อท้องไม่มีอยู่ ความหิวและความกระหายย่อมไม่มี ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อจักษุไม่มีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะจักษุสัมผัสเป็นปัจจัย ...ฯลฯ... เมื่อชิวหาไม่มีอยู่ ...ย่อมไม่เกิดขึ้น... ...ฯลฯ... เมื่อใจไม่มีอยู่ สุขและทุกข์ภายในย่อมไม่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย” สูตรที่ ๑๐ จบ

Samuddavaggo aṭṭharasamo.

สมุทรวรรคที่ ๑๘ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาอุทานประจำวรรคนั้นมีดังนี้

Dve [Pg.381] samuddā bāḷisiko, khīrarukkhena koṭṭhiko;

Kāmabhū udāyī ceva, ādittena ca aṭṭhamaṃ;

Hatthapādūpamā dveti, vaggo tena pavuccatīti.

ว่าด้วยสมุทรสูตร ๒ สูตร, พาฬิสิกสูตร, ขีรรุกขสูตร, โกฏฐิกสูตร, กามภูสูตร, อุทายีสูตร, อาทิตตสูตรเป็นที่ ๘, และหัตถปาโทปมสูตร ๒ สูตร ด้วยเหตุนั้น วรรคนี้จึงมีชื่อดังนี้

19. Āsīvisavaggo

๑๙. อาสีวิสวรรค

1. Āsīvisopamasuttaṃ

๑. อาสีวิโสปมสูตร

238. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisā. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhappaṭikūlo. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ime te, ambho purisa, cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisā kālena kālaṃ vuṭṭhāpetabbā, kālena kālaṃ nhāpetabbā, kālena kālaṃ bhojetabbā, kālena kālaṃ saṃvesetabbā. Yadā ca kho te, ambho purisa, imesaṃ catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ aññataro vā aññataro vā kuppissati, tato tvaṃ, ambho purisa, maraṇaṃ vā nigacchasi, maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Yaṃ te, ambho purisa, karaṇīyaṃ taṃ karohī’’’ti.

๒๓๘. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนอสรพิษ ๔ ตัว มีเดชกล้า มีพิษร้ายแรง. ครั้งนั้น บุรุษผู้ใคร่ชีวิต ไม่ใคร่ตาย ใคร่สุข เกลียดทุกข์ พึงมา. ชนทั้งหลายพึงกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ อสรพิษ ๔ ตัว มีเดชกล้า มีพิษร้ายแรงเหล่านี้ ท่านพึงปลุกให้ลุกขึ้นตามกาล พึงอาบน้ำให้ตามกาล พึงให้อาหารตามกาล พึงให้หลับนอนตามกาล. ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ ก็เมื่อใดแล อสรพิษตัวใดตัวหนึ่งในบรรดาอสรพิษ ๔ ตัว มีเดชกล้า มีพิษร้ายแรงเหล่านี้ จักกำเริบขึ้น เมื่อนั้น ท่านจักถึงความตาย หรือทุกข์ปางตาย. ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ กิจใดที่ท่านพึงทำ ท่านจงทำกิจนั้นเถิด’ ดังนี้.

‘‘Atha kho so, bhikkhave, puriso bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ yena vā tena vā palāyetha. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ime kho, ambho purisa, pañca vadhakā paccatthikā piṭṭhito piṭṭhito anubandhā, yattheva naṃ passissāma tattheva jīvitā voropessāmāti. Yaṃ te, ambho purisa, karaṇīyaṃ taṃ karohī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล บุรุษนั้นกลัวอสรพิษ ๔ ตัว มีเดชกล้า มีพิษร้ายแรง พึงหนีไปทางใดทางหนึ่ง. ชนทั้งหลายพึงกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ เพชฌฆาตผู้เป็นข้าศึก ๕ คนเหล่านี้ ติดตามท่านมาข้างหลังๆ ว่า พวกเราจักเห็นมันในที่ใด ก็จักปลงมันเสียจากชีวิตในที่นั้น. ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ กิจใดที่ท่านพึงทำ ท่านจงทำกิจนั้นเถิด’ ดังนี้.

‘‘Atha kho so, bhikkhave, puriso bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ, bhīto pañcannaṃ vadhakānaṃ paccatthikānaṃ yena vā tena vā palāyetha. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ayaṃ te, ambho purisa, chaṭṭho antaracaro vadhako ukkhittāsiko piṭṭhito piṭṭhito anubandho yattheva naṃ passissāmi tattheva siro pātessāmīti. Yaṃ te, ambho purisa, karaṇīyaṃ taṃ karohī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล บุรุษนั้นกลัวอสรพิษ ๔ ตัว มีเดชกล้า มีพิษร้ายแรง กลัวเพชฌฆาตผู้เป็นข้าศึก ๕ คน พึงหนีไปทางใดทางหนึ่ง. ชนทั้งหลายพึงกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ เพชฌฆาตคนที่ ๖ ผู้เที่ยวไปในภายใน เงื้อดาบ ติดตามท่านมาข้างหลังๆ ว่า เราจักเห็นมันในที่ใด ก็จักฟันศีรษะมันในที่นั้น. ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ กิจใดที่ท่านพึงทำ ท่านจงทำกิจนั้นเถิด’ ดังนี้.

‘‘Atha [Pg.382] kho so, bhikkhave, puriso bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ, bhīto pañcannaṃ vadhakānaṃ paccatthikānaṃ, bhīto chaṭṭhassa antaracarassa vadhakassa ukkhittāsikassa yena vā tena vā palāyetha. So passeyya suññaṃ gāmaṃ. Yaññadeva gharaṃ paviseyya rittakaññeva paviseyya tucchakaññeva paviseyya suññakaññeva paviseyya. Yaññadeva bhājanaṃ parimaseyya rittakaññeva parimaseyya tucchakaññeva parimaseyya suññakaññeva parimaseyya. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘idāni, ambho purisa, imaṃ suññaṃ gāmaṃ corā gāmaghātakā pavisanti. Yaṃ te, ambho purisa, karaṇīyaṃ taṃ karohī’’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล บุรุษนั้นกลัวอสรพิษ ๔ ตัว มีเดชกล้า มีพิษร้ายแรง กลัวเพชฌฆาตผู้เป็นข้าศึก ๕ คน กลัวเพชฌฆาตคนที่ ๖ ผู้เที่ยวไปในภายใน เงื้อดาบ พึงหนีไปทางใดทางหนึ่ง. เขาพึงเห็นบ้านร้าง. เขาพึงเข้าไปสู่เรือนหลังใดๆ ก็พึงเข้าไปสู่เรือนที่ว่างเปล่า ว่างเปล่า ว่างเปล่า. เขาพึงจับต้องภาชนะใดๆ ก็พึงจับต้องภาชนะที่ว่างเปล่า ว่างเปล่า ว่างเปล่า. ชนทั้งหลายพึงกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ บัดนี้ โจรผู้ปล้นบ้านจักเข้าไปสู่บ้านร้างนี้. ดูก่อนบุรุษผู้เจริญ กิจใดที่ท่านพึงทำ ท่านจงทำกิจนั้นเถิด’ ดังนี้.

‘‘Atha kho so, bhikkhave, puriso bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ, bhīto pañcannaṃ vadhakānaṃ paccatthikānaṃ, bhīto chaṭṭhassa antaracarassa vadhakassa ukkhittāsikassa, bhīto corānaṃ gāmaghātakānaṃ yena vā tena vā palāyetha. So passeyya mahantaṃ udakaṇṇavaṃ orimaṃ tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayaṃ. Na cassa nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā pāraṃ gamanāya. Atha kho, bhikkhave, tassa purisassa evamassa – ‘ayaṃ kho mahāudakaṇṇavo orimaṃ tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayaṃ, natthi ca nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā pāraṃ gamanāya. Yaṃnūnāhaṃ tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ saṃkaḍḍhitvā kullaṃ bandhitvā taṃ kullaṃ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṃ gaccheyya’’’nti.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล บุรุษนั้นกลัวอสรพิษ ๔ ตัว มีเดชกล้า มีพิษร้ายแรง กลัวเพชฌฆาตผู้เป็นข้าศึก ๕ คน กลัวเพชฌฆาตคนที่ ๖ ผู้เที่ยวไปในภายใน เงื้อดาบ กลัวโจรผู้ปล้นบ้าน พึงหนีไปทางใดทางหนึ่ง. เขาพึงเห็นห้วงน้ำใหญ่ ฝั่งนี้มีภัยน่าหวาดเสียว ฝั่งโน้นเกษมปลอดภัย. แต่เรือหรือสะพานสำหรับข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้นไม่มี. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล บุรุษนั้นพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ห้วงน้ำใหญ่นี้แล ฝั่งนี้มีภัยน่าหวาดเสียว ฝั่งโน้นเกษมปลอดภัย แต่เรือหรือสะพานสำหรับข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้นไม่มี. ไฉนหนอ เราพึงรวบรวมหญ้า ไม้ กิ่งไม้ ใบไม้ มาผูกเป็นแพ อาศัยแพนั้น พยายามด้วยมือและเท้า พึงข้ามถึงฝั่งโดยสวัสดี’ ดังนี้.

‘‘Atha kho so, bhikkhave, puriso tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ saṃkaḍḍhitvā kullaṃ bandhitvā taṃ kullaṃ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṃ gaccheyya, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล บุรุษนั้นรวบรวมหญ้า ไม้ กิ่งไม้ ใบไม้ มาผูกเป็นแพ อาศัยแพนั้น พยายามด้วยมือและเท้า พึงข้ามถึงฝั่งโดยสวัสดี. ข้ามแล้ว ถึงฝั่งแล้ว เป็นพราหมณ์ ยืนอยู่บนบก.

‘‘Upamā kho myāyaṃ, bhikkhave, katā atthassa viññāpanāya. Ayañcettha attho – cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisāti kho, bhikkhave, catunnetaṃ mahābhūtānaṃ adhivacanaṃ – pathavīdhātuyā, āpodhātuyā, tejodhātuyā, vāyodhātuyā.

ภิกษุทั้งหลาย อุปมานี้เราทำแล้วเพื่อประกาศเนื้อความ. และเนื้อความในอุปมานี้มีดังนี้. ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘อสรพิษ ๔ ตัว มีเดชกล้า มีพิษร้ายแรง’ นี้ เป็นชื่อของมหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ.

‘‘Pañca [Pg.383] vadhakā paccatthikāti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandhassa, vedanupādānakkhandhassa, saññupādānakkhandhassa, saṅkhārupādānakkhandhassa, viññāṇupādānakkhandhassa.

ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘เพชฌฆาตผู้เป็นข้าศึก ๕ คน’ นี้ เป็นชื่อของอุปาทานขันธ์ ๕ ได้แก่ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์.

‘‘Chaṭṭho antaracaro vadhako ukkhittāsikoti kho, bhikkhave, nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘เพชฌฆาตคนที่ ๖ ผู้เที่ยวไปในภายใน เงื้อดาบ’ นี้ เป็นชื่อของนันทิราคะ.

‘‘Suñño gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. Cakkhuto cepi naṃ, bhikkhave, paṇḍito byatto medhāvī upaparikkhati rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, suññakaññeva khāyati…pe… jivhāto cepi naṃ, bhikkhave…pe… manato cepi naṃ, bhikkhave, paṇḍito byatto medhāvī upaparikkhati rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, suññakaññeva khāyati.

ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘บ้านร้าง’ นี้ เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖. ภิกษุทั้งหลาย หากบัณฑิต ผู้ฉลาด มีปัญญา พิจารณาเห็นกายนี้ทางตา ก็ย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า ว่างเปล่า ว่างเปล่า...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย หาก...ทางลิ้น...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย หากบัณฑิต ผู้ฉลาด มีปัญญา พิจารณาเห็นกายนี้ทางใจ ก็ย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า ว่างเปล่า ว่างเปล่า.

‘‘Corā gāmaghātakāti kho, bhikkhave, channetaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. Cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpesu rūpesu; sotaṃ, bhikkhave…pe… ghānaṃ, bhikkhave…pe… jivhā, bhikkhave, haññati manāpāmanāpesu rasesu; kāyo, bhikkhave…pe… mano, bhikkhave, haññati manāpāmanāpesu dhammesu.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘โจรผู้ฆ่าชาวบ้าน’ นี้ เป็นชื่อแห่งอายตนะภายนอก ๖ ประการ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุย่อมถูกเบียดเบียนในรูปทั้งที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ หู...ฯลฯ... จมูก...ฯลฯ... ลิ้นย่อมถูกเบียดเบียนในรสทั้งที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ กาย...ฯลฯ... ใจย่อมถูกเบียดเบียนในธรรมารมณ์ทั้งที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจ

‘‘Mahā udakaṇṇavoti kho, bhikkhave, catunnetaṃ oghānaṃ adhivacanaṃ – kāmoghassa, bhavoghassa, diṭṭhoghassa, avijjoghassa.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ห้วงน้ำใหญ่’ นี้ เป็นชื่อแห่งโอฆะ ๔ ประการ คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ

‘‘Orimaṃ tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayanti kho, bhikkhave, sakkāyassetaṃ adhivacanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ฝั่งในที่น่าหวาดเสียว มีภัยเฉพาะหน้า’ นี้ เป็นชื่อแห่งสักกายะ

‘‘Pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayanti kho, bhikkhave, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ฝั่งนอกที่เกษม ไม่มีภัย’ นี้ เป็นชื่อแห่งนิพพาน

‘‘Kullanti kho, bhikkhave, ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘แพ’ นี้ เป็นชื่อแห่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ... สัมมาสมาธิ

‘‘Tassa hatthehi ca pādehi ca vāyāmoti kho, bhikkhave, vīriyārambhassetaṃ adhivacanaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘ความพยายามด้วยมือและเท้าของผู้นั้น’ นี้ เป็นชื่อแห่งการปรารภความเพียร

‘‘Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti kho, bhikkhave, arahato etaṃ adhivacana’’nti. Paṭhamaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘พราหมณ์ผู้ข้ามได้แล้ว ถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก’ นี้ เป็นชื่อแห่งพระอรหันต์

2. Rathopamasuttaṃ

๒. รโถปมสูตร

239. ‘‘Tīhi[Pg.384], bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhasomanassabahulo viharati, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāya. Katamehi tīhi? Indriyesu guttadvāro hoti, bhojane mattaññū, jāgariyaṃ anuyutto.

๒๓๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ ย่อมอยู่เป็นสุข มีโสมนัสมากในปัจจุบัน และเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย อันเธอปรารภแล้ว ธรรม ๓ ประการอะไรบ้าง คือ เป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย ๑ เป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ ๑ ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ ๑

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti, nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ. Tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṃ; cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṃ; manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Seyyathāpi, bhikkhave, subhūmiyaṃ cātumahāpathe ājaññaratho yutto assa ṭhito odhastapatodo. Tamenaṃ dakkho yoggācariyo assadammasārathi abhiruhitvā vāmena hatthena rasmiyo gahetvā, dakkhiṇena hatthena patodaṃ gahetvā, yenicchakaṃ yadicchakaṃ sāreyyapi paccāsāreyyapi. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imesaṃ channaṃ indriyānaṃ ārakkhāya sikkhati, saṃyamāya sikkhati, damāya sikkhati, upasamāya sikkhati. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายเป็นอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยหู... ดมกลิ่นด้วยจมูก... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่ถือนิมิต ไม่ถืออนุพยัญชนะ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้ว จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ย่อมรักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนรถเทียมม้าอาชาไนย ตั้งอยู่ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง บนพื้นที่ราบเรียบ มีประตักวางไว้พร้อมแล้ว นายสารถีผู้ฝึกม้าผู้ฉลาดขึ้นรถนั้นแล้ว มือซ้ายจับสายบังเหียน มือขวาจับประตัก ขับไปข้างหน้าหรือถอยกลับได้ตามที่ปรารถนา ณ ที่ที่ต้องการ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมศึกษาเพื่อการระวัง เพื่อการสำรวม เพื่อการฝึก เพื่อความสงบอินทรีย์ทั้ง ๖ เหล่านี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘neva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā, yāpanāya, vihiṃsūparatiyā, brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati, anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso vaṇaṃ ālimpeyya [Pg.385] yāvadeva rohanatthāya, seyyathā vā pana akkhaṃ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya; evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘neva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā, yāpanāya, vihiṃsūparatiyā, brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati, anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu bhojane mattaññū hoti.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะเป็นอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง แต่เพียงเพื่อให้กายนี้ดำรงอยู่ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อป้องกันความลำบาก เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘เราจะกำจัดเวทนาเก่า และจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอัตภาพ ความไม่มีโทษ และการอยู่ผาสุก จักมีแก่เรา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษชโลมแผลเพียงเพื่อจะให้แผลหาย หรือเปรียบเหมือนหยอดน้ำมันที่เพลาเกวียนเพียงเพื่อให้ล่วงพ้นทางกันดารไปได้ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาโดยแยบคายแล้วฉันอาหาร ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง แต่เพียงเพื่อให้กายนี้ดำรงอยู่ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อป้องกันความลำบาก เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ ด้วยคิดว่า ‘เราจะกำจัดเวทนาเก่า และจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งอัตภาพ ความไม่มีโทษ และการอยู่ผาสุก จักมีแก่เรา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Rattiyā paṭhamaṃ yāmaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Rattiyā majjhimaṃ yāmaṃ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappeti pāde pādaṃ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā. Rattiyā pacchimaṃ yāmaṃ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodheti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu jāgariyaṃ anuyutto hoti. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭheva dhamme sukhasomanassabahulo viharati, yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti. Dutiyaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่เป็นอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมที่เป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ตลอดวัน ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมที่เป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ตลอดปฐมยามแห่งราตรี ย่อมสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ซ้อนเท้าเหลื่อมเท้า มีสติสัมปชัญญะ ทำความหมายในอันที่จะลุกขึ้นไว้ในใจ ตลอดมัชฌิมยามแห่งราตรี ลุกขึ้นแล้ว ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมที่เป็นเครื่องกั้น ด้วยการเดินจงกรม ด้วยการนั่ง ตลอดปัจฉิมยามแห่งราตรี ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่เป็นอย่างนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล ย่อมอยู่เป็นสุข มีโสมนัสมากในปัจจุบัน และเหตุเพื่อความสิ้นอาสวะทั้งหลาย อันเธอปรารภแล้ว

3. Kummopamasuttaṃ

๓. กุมโมปมสูตร

240. ‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, kummo kacchapo sāyanhasamayaṃ anunadītīre gocarapasuto ahosi. Siṅgālopi kho, bhikkhave, sāyanhasamayaṃ anunadītīre gocarapasuto ahosi. Addasā kho, bhikkhave, kummo kacchapo siṅgālaṃ dūratova gocarapasutaṃ. Disvāna soṇḍipañcamāni aṅgāni sake kapāle samodahitvā appossukko tuṇhībhūto saṅkasāyati. Siṅgālopi kho, bhikkhave, addasa kummaṃ kacchapaṃ dūratova gocarapasutaṃ. Disvāna yena kummo kacchapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kummaṃ kacchapaṃ paccupaṭṭhito ahosi – ‘yadāyaṃ kummo kacchapo soṇḍipañcamānaṃ aṅgānaṃ aññataraṃ vā aññataraṃ vā aṅgaṃ abhininnāmessati, tattheva naṃ gahetvā uddālitvā khādissāmī’ti. Yadā kho, bhikkhave, kummo kacchapo [Pg.386] soṇḍipañcamānaṃ aṅgānaṃ aññataraṃ vā aññataraṃ vā aṅgaṃ na abhininnāmi, atha siṅgālo kummamhā nibbijja pakkāmi, otāraṃ alabhamāno.

๒๔๐. ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว เต่าตัวหนึ่งเที่ยวหาอาหารอยู่ริมฝั่งแม่น้ำในเวลาเย็น แม้สุนัขจิ้งจอกก็เที่ยวหาอาหารอยู่ริมฝั่งแม่น้ำในเวลาเย็น ภิกษุทั้งหลาย เต่าได้เห็นสุนัขจิ้งจอกที่กำลังเที่ยวหาอาหารแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงหดอวัยวะ ๕ มีจะงอยปากเป็นที่สุดเข้าไปในกระดองของตน เป็นผู้มีความขวนขวายน้อย นิ่งอยู่ ภิกษุทั้งหลาย แม้สุนัขจิ้งจอกก็ได้เห็นเต่าที่กำลังเที่ยวหาอาหารแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปหาเต่าถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วก็ยืนจ้องเต่าอยู่ด้วยคิดว่า ‘เมื่อใดเต่าตัวนี้จักเหยียดอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาอวัยวะ ๕ มีจะงอยปากเป็นที่สุดออกมา เมื่อนั้นเราจักจับมันฉีกกินที่ตรงนั้นทีเดียว’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดเต่าไม่เหยียดอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งในบรรดาอวัยวะ ๕ มีจะงอยปากเป็นที่สุดออกมา เมื่อนั้นสุนัขจิ้งจอกไม่ได้ช่องจึงเบื่อหน่ายเต่าแล้วหลีกไป

‘‘Evameva kho, bhikkhave, tumhepi māro pāpimā satataṃ samitaṃ paccupaṭṭhito – ‘appeva nāmāhaṃ imesaṃ cakkhuto vā otāraṃ labheyyaṃ…pe… jivhāto vā otāraṃ labheyyaṃ…pe… manato vā otāraṃ labheyya’nti. Tasmātiha, bhikkhave, indriyesu guttadvārā viharatha. Cakkhunā rūpaṃ disvā mā nimittaggāhino ahuvattha, mā anubyañjanaggāhino. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjatha, rakkhatha cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatha. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya mā nimittaggāhino ahuvattha, mā anubyañjanaggāhino. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjatha, rakkhatha manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjatha. Yato tumhe, bhikkhave, indriyesu guttadvārā viharissatha, atha tumhehipi māro pāpimā nibbijja pakkamissati, otāraṃ alabhamāno – kummamhāva siṅgālo’’ti.

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน มารผู้มีบาปยืนจ้องพวกเธออยู่เป็นนิตย์ว่า ‘ทำอย่างไรหนอ เราพึงได้ช่องทางตา...ทางลิ้น...ทางใจของภิกษุเหล่านี้’ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พวกเธอจงเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายอยู่เถิด คือ เห็นรูปทางตาแล้ว อย่ารวบถือ อย่าแยกถือ เพราะเมื่อไม่สำรวมจักขุนทรีย์ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมจะพึงครอบงำได้ พวกเธอจงปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์นั้น จงรักษาจักขุนทรีย์ จงถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงทางหู... ดมกลิ่นทางจมูก... ลิ้มรสทางลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย... รู้ธรรมารมณ์ทางใจแล้ว อย่ารวบถือ อย่าแยกถือ เพราะเมื่อไม่สำรวมมนินทรีย์ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมจะพึงครอบงำได้ พวกเธอจงปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์นั้น จงรักษามนินทรีย์ จงถึงความสำรวมในมนินทรีย์ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดพวกเธอเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลายอยู่ เมื่อนั้นมารผู้มีบาปจะเบื่อหน่ายพวกเธอแล้วหลีกไป เพราะไม่ได้ช่อง เหมือนสุนัขจิ้งจอกเบื่อหน่ายเต่าแล้วหลีกไปฉะนั้น

‘‘Kummo aṅgāni sake kapāle,Samodahaṃ bhikkhu manovitakke;

Anissito aññamaheṭhayāno,Parinibbuto nūpavadeyya kañcī’’ti. tatiyaṃ;

ภิกษุพึงหดวิตกที่เกิดในใจไว้ เหมือนเต่าหดอวัยวะไว้ในกระดองของตน เป็นผู้ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิ ไม่เบียดเบียนผู้อื่น ดับกิเลสแล้ว ไม่พึงติเตียนใครๆ เลย จบสูตรที่ ๓

4. Paṭhamadārukkhandhopamasuttaṃ

๔. ปฐมทารุขันโธปมสูตรที่ ๔

241. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati gaṅgāya nadiyā tīre. Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānaṃ. Disvāna bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’nti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Sace so, bhikkhave, dārukkhandho na orimaṃ tīraṃ upagacchati, na pārimaṃ tīraṃ upagacchati, na majjhe saṃsīdissati, na thale ussīdissati, na manussaggāho gahessati, na [Pg.387] amanussaggāho gahessati, na āvaṭṭaggāho gahessati, na antopūti bhavissati; evañhi so, bhikkhave, dārukkhandho samuddaninno bhavissati samuddapoṇo samuddapabbhāro. Taṃ kissa hetu? Samuddaninno, bhikkhave, gaṅgāya nadiyā soto samuddapoṇo samuddapabbhāro.

๒๔๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา กรุงโกสัมพี พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นท่อนไม้ใหญ่ท่อนหนึ่งถูกกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคาพัดไป ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเห็นท่อนไม้ใหญ่ท่อนนั้นที่ถูกกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคาพัดไปหรือไม่’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับว่า ‘เห็น พระพุทธเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ภิกษุทั้งหลาย ถ้าท่อนไม้จักไม่เกยฝั่งนี้ ไม่เกยฝั่งโน้น ไม่จมลงในท่ามกลาง ไม่เกยบก ไม่ถูกมนุษย์จับเอาไว้ ไม่ถูกอมนุษย์จับเอาไว้ ไม่ถูกน้ำวนดูดเอาไว้ ไม่ผุในภายใน ท่อนไม้นั้นจักน้อมไป โอนไป เทไปสู่สมุทร ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคาน้อมไป โอนไป เทไปสู่สมุทร

‘‘Evameva kho, bhikkhave, sace tumhepi na orimaṃ tīraṃ upagacchatha, na pārimaṃ tīraṃ upagacchatha; na majjhe saṃsīdissatha, na thale ussīdissatha, na manussaggāho gahessati, na amanussaggāho gahessati, na āvaṭṭaggāho gahessati, na antopūtī bhavissatha; evaṃ tumhe, bhikkhave, nibbānaninnā bhavissatha nibbānapoṇā nibbānapabbhārā. Taṃ kissa hetu? Nibbānaninnā, bhikkhave, sammādiṭṭhi nibbānapoṇā nibbānapabbhārā’’ti. Evaṃ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsādo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvaṭṭaggāho, ko antopūtibhāvo’’ti?

ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ถ้าพวกเธอจักไม่เกยฝั่งนี้ ไม่เกยฝั่งโน้น ไม่จมลงในท่ามกลาง ไม่เกยบก ไม่ถูกมนุษย์จับเอาไว้ ไม่ถูกอมนุษย์จับเอาไว้ ไม่ถูกน้ำวนดูดเอาไว้ ไม่เป็นผู้มีธรรมผุในภายใน พวกเธอก็จักเป็นผู้น้อมไป โอนไป เทไปสู่นิพพาน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะสัมมาทิฏฐิน้อมไป โอนไป เทไปสู่นิพพาน’ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรคือฝั่งนี้ อะไรคือฝั่งโน้น อะไรคือการจมลงในท่ามกลาง อะไรคือการเกยบก อะไรคือการถูกมนุษย์จับเอาไว้ อะไรคือการถูกอมนุษย์จับเอาไว้ อะไรคือการถูกน้ำวนดูดเอาไว้ อะไรคือความเป็นผู้มีธรรมผุในภายใน’

‘‘‘Orimaṃ tīra’nti kho, bhikkhu, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. ‘Pārimaṃ tīra’nti kho, bhikkhu, channetaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. ‘Majjhe saṃsādo’ti kho, bhikkhu, nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Thale ussādo’ti kho, bhikkhu, asmimānassetaṃ adhivacanaṃ.

ภิกษุ คำว่า ‘ฝั่งนี้’ เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ ประการ คำว่า ‘ฝั่งโน้น’ เป็นชื่อของอายตนะภายนอก ๖ ประการ คำว่า ‘การจมลงในท่ามกลาง’ เป็นชื่อของนันทิราคะ คำว่า ‘การเกยบก’ เป็นชื่อของอัสมิมานะ

‘‘Katamo ca, bhikkhu, manussaggāho? Idha, bhikkhu, gihīhi saṃsaṭṭho viharati, sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā tesu yogaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, manussaggāho.

ภิกษุ การถูกมนุษย์จับเอาไว้เป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ คลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์ ยินดีร่วมกัน เศร้าโศกร่วมกัน เมื่อพวกเขาเป็นสุข ก็เป็นสุขด้วย เมื่อพวกเขาเป็นทุกข์ ก็เป็นทุกข์ด้วย เมื่อมีกิจที่ควรทำเกิดขึ้น ก็ประกอบตนในกิจนั้นๆ ภิกษุ นี้เรียกว่า การถูกมนุษย์จับเอาไว้

‘‘Katamo ca, bhikkhu, amanussaggāho? Idha, bhikkhu, ekacco aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ carati – ‘imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, amanussaggāho. ‘Āvaṭṭaggāho’ti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ.

ดูก่อนภิกษุ ก็อมนุษย์ฉุดคร่าเป็นไฉน ภิกษุในธรรมวินัยนี้ บุคคลบางคนปรารถนาหมู่เทพหมู่ใดหมู่หนึ่งแล้ว ประพฤติพรหมจรรย์ ด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักเป็นเทพเจ้าหรือเทพองค์ใดองค์หนึ่ง ด้วยศีล ด้วยวัตร ด้วยตบะ หรือด้วยพรหมจรรย์นี้’ ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่า อมนุษย์ฉุดคร่า ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘วังวนดูด’ นี้ เป็นชื่อแห่งกามคุณ ๕

‘‘Katamo ca, bhikkhu, antopūtibhāvo? Idha, bhikkhu, ekacco dussīlo hoti pāpadhammo asucisaṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo [Pg.388] samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. Ayaṃ vuccati, bhikkhu, ‘antopūtibhāvo’’’ti.

ดูก่อนภิกษุ ก็ความเป็นผู้เน่าในเป็นไฉน ภิกษุในธรรมวินัยนี้ บุคคลบางคนเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม มีความประพฤติไม่สะอาดน่ารังเกียจ มีการงานอันปกปิดไว้ มิใช่สมณะแต่ปฏิญาณว่าเป็นสมณะ มิใช่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์แต่ปฏิญาณว่าเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เป็นผู้เน่าใน มีกิเลสซึมซาบ เป็นดุจขยะ ดูก่อนภิกษุ นี้เรียกว่า ความเป็นผู้เน่าใน

Tena kho pana samayena nando gopālako bhagavato avidūre ṭhito hoti. Atha kho nando gopālako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ahaṃ kho, bhante, na orimaṃ tīraṃ upagacchāmi, na pārimaṃ tīraṃ upagacchāmi, na majjhe saṃsīdissāmi, na thale ussīdissāmi, na maṃ manussaggāho gahessati, na amanussaggāho gahessati, na āvaṭṭaggāho gahessati, na antopūti bhavissāmi. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. ‘‘Tena hi tvaṃ, nanda, sāmikānaṃ gāvo niyyātehī’’ti. ‘‘Gamissanti, bhante, gāvo vacchagiddhiniyo’’ti. ‘‘Niyyāteheva tvaṃ, nanda, sāmikānaṃ gāvo’’ti. Atha kho nando gopālako sāmikānaṃ gāvo niyyātetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘niyyātitā, bhante, sāmikānaṃ gāvo. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. Alattha kho nando gopālako bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno ca panāyasmā nando eko vūpakaṭṭho…pe… aññataro ca panāyasmā nando arahataṃ ahosīti. Catutthaṃ.

ก็โดยสมัยนั้นแล นายโคบาลชื่อนันทะ ยืนอยู่ในที่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้นแล นายโคบาลนันทะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักไม่ถึงฝั่งนี้ จักไม่ถึงฝั่งโน้น จักไม่จมลงในท่ามกลาง จักไม่เกยบก มนุษย์จักฉุดคร่าข้าพระองค์ไปไม่ได้ อมนุษย์จักฉุดคร่าไปไม่ได้ วังวนจักดูดไปไม่ได้ ข้าพระองค์จักไม่เป็นผู้เน่าใน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนนันทะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงมอบโคทั้งหลายให้แก่เจ้าของเถิด’ เขากราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โคทั้งหลายมีความรักในลูกโค จักกลับไปเอง’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนนันทะ เธอจงมอบโคทั้งหลายให้แก่เจ้าของนั่นแหละ’ ครั้งนั้นแล นายโคบาลนันทะมอบโคทั้งหลายให้แก่เจ้าของแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มอบโคทั้งหลายให้แก่เจ้าของแล้ว ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’ นายโคบาลนันทะได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ท่านพระนันทะอุปสมบทแล้วไม่นาน อยู่ผู้เดียว หลีกออกจากหมู่... ท่านพระนันทะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล จบ สูตรที่ ๔

5. Dutiyadārukkhandhopamasuttaṃ

๕. ทุติยทารุกขันโธปมสูตร

242. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kimilāyaṃ viharati gaṅgāya nadiyā tīre. Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamānaṃ. Disvāna bhikkhū āmantesi – ‘‘passatha no tumhe, bhikkhave, amuṃ mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’nti? ‘‘Evaṃ bhante’’…pe… evaṃ vutte, āyasmā kimilo bhagavantaṃ etadavoca – kiṃ nu kho, bhante, orimaṃ tīraṃ…pe… katamo ca, kimila, antopūtibhāvo. Idha, kimila, bhikkhu aññataraṃ saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpanno hoti yathārūpāya āpattiyā na vuṭṭhānaṃ paññāyati. Ayaṃ vuccati, kimila, antopūtibhāvoti. Pañcamaṃ.

๒๔๒. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ในเมืองกิมิลา พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นท่อนไม้ใหญ่ท่อนหนึ่งถูกกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคาพัดไป ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นท่อนไม้ใหญ่ท่อนโน้น อันถูกกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคาพัดไปหรือไม่’ ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า ‘เห็น พระเจ้าข้า’ ... เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระกิมิละได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฝั่งนี้คืออะไรหนอ...’ ... ‘ดูก่อนกิมิละ ก็ความเป็นผู้เน่าในเป็นไฉน ดูก่อนกิมิละ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ต้องอาบัติเศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งการออกจากอาบัติเช่นนั้นย่อมไม่ปรากฏ ดูก่อนกิมิละ นี้เรียกว่า ความเป็นผู้เน่าใน’ จบ สูตรที่ ๕

6. Avassutapariyāyasuttaṃ

๖. อวัสสุตปริยายสูตร

243. Ekaṃ [Pg.389] samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. Tena kho pana samayena kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ navaṃ santhāgāraṃ acirakāritaṃ hoti anajjhāvuṭṭhaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. Atha kho kāpilavatthavā sakyā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho kāpilavatthavā sakyā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘idha, bhante, kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ navaṃ santhāgāraṃ acirakāritaṃ anajjhāvuṭṭhaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. Taṃ, bhante, bhagavā paṭhamaṃ paribhuñjatu. Bhagavatā paṭhamaṃ paribhuttaṃ pacchā kāpilavatthavā sakyā paribhuñjissanti. Tadassa kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

๒๔๓. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นิโครธาราม ในกรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ ก็โดยสมัยนั้นแล สัณฐาคาร (หอประชุม) หลังใหม่ของเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์ สร้างเสร็จไม่นาน ยังไม่เคยมีสมณะ พราหมณ์ หรือมนุษย์คนใดคนหนึ่งอยู่ ครั้งนั้นแล พวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์ผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัณฐาคารหลังใหม่ของพวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์นี้ สร้างเสร็จไม่นาน ยังไม่เคยมีสมณะ พราหมณ์ หรือมนุษย์คนใดคนหนึ่งอยู่ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงใช้สอยเป็นพระองค์แรกเถิด พระผู้มีพระภาคทรงใช้สอยเป็นพระองค์แรกแล้ว ภายหลังพวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์จักใช้สอย การนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่พวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์ตลอดกาลนาน’ พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ

Atha kho kāpilavatthavā sakyā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā āsanāni paññāpetvā udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā telappadīpaṃ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘sabbasantharisanthataṃ, bhante, santhāgāraṃ, āsanāni paññattāni, udakamaṇiko patiṭṭhāpito, telappadīpo āropito. Yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti. Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā santhāgāraṃ pavisitvā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā santhāgāraṃ pavisitvā pacchimaṃ bhittiṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi bhagavantaṃyeva purakkhatvā. Kāpilavatthavā sakyā pāde pakkhāletvā santhāgāraṃ pavisitvā puratthimaṃ bhittiṃ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṃsu bhagavantaṃyeva purakkhatvā. Atha kho bhagavā kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uyyojesi – ‘‘abhikkantā kho, gotamā, ratti. Yassa dāni kālaṃ maññathā’’ti[Pg.390]. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho kāpilavatthavā sakyā bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu.

ครั้งนั้นแล พวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์ ทรงทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วเสด็จเข้าไปยังสัณฐาคารหลังใหม่ ครั้นแล้วจึงปูลาดสัณฐาคารทั้งหมดด้วยเครื่องปูลาด ปูลาดอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ ตามประทีปน้ำมัน แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัณฐาคารปูลาดทั่วทั้งหมดแล้ว อาสนะก็ปูลาดไว้แล้ว หม้อน้ำก็ตั้งไว้แล้ว ประทีปน้ำมันก็จุดไว้แล้ว บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด พระเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบง ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังสัณฐาคารหลังใหม่พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ทรงล้างพระบาทแล้วเสด็จเข้าไปสู่สัณฐาคาร ประทับนั่งพิงเสากลาง ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก แม้ภิกษุสงฆ์ก็ได้ล้างเท้าแล้วเข้าไปสู่สัณฐาคาร นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันตก ผินหน้าไปทางทิศตะวันออก กระทำพระผู้มีพระภาคไว้เบื้องหน้า ส่วนพวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์ก็ได้ล้างเท้าแล้วเข้าไปสู่สัณฐาคาร นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันออก ผินหน้าไปทางทิศตะวันตก กระทำพระผู้มีพระภาคไว้เบื้องหน้า ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้พวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ตลอดราตรีเป็นอันมาก แล้วทรงส่งกลับไปด้วยพระดำรัสว่า ‘ดูก่อนโคตมะทั้งหลาย ราตรีล่วงไปแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด’ พวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์ทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วหลีกไป

Atha kho bhagavā acirapakkantesu kāpilavatthavesu sakyesu āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ āmantesi – ‘‘vigatathinamiddho kho, moggallāna, bhikkhusaṅgho. Paṭibhātu taṃ, moggallāna, bhikkhūnaṃ dhammī kathā. Piṭṭhi me āgilāyati; tamahaṃ āyamissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavato paccassosi. Atha kho bhagavā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi, pāde pādaṃ accādhāya, sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā. Tatra kho āyasmā mahāmoggallāno bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahāmoggallāno etadavoca – ‘‘avassutapariyāyañca vo, āvuso, desessāmi, anavassutapariyāyañca. Taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evamāvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

ครั้งนั้นแล เมื่อพวกเจ้าศากยะกรุงกบิลพัสดุ์หลีกไปแล้วไม่นาน พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระมหาโมคคัลลานะมาตรัสว่า ‘โมคคัลลานะ ภิกษุสงฆ์ปราศจากถีนมิทธะแล้ว โมคคัลลานะ เธอจงแสดงธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเถิด เราเมื่อยหลัง จักเหยียดหลัง’ ท่านพระมหาโมคคัลลานะทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปูผ้าสังฆาฏิ ๔ ชั้น แล้วทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงทำอุฏฐานสัญญาไว้ในพระทัย ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะเรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า ‘ขอรับ ท่านผู้มีอายุ’ ท่านพระมหาโมคคัลลานะจึงได้กล่าวเรื่องนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผมจักแสดงปริยายว่าด้วยผู้ถูกกิเลสครอบงำและปริยายว่าด้วยผู้ไม่ถูกกิเลสครอบงำแก่ท่านทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงฟังปริยายนั้น จงใส่ใจให้ดี ผมจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นรับคำท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า ‘อย่างนั้น ขอรับ ท่านผู้มีอายุ’ ท่านพระมหาโมคคัลลานะจึงได้กล่าวเรื่องนี้ว่า

‘‘Kathaṃ, āvuso, avassuto hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti …pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Ayaṃ vuccati, āvuso, bhikkhu avassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu…pe… avassuto jivhāviññeyyesu rasesu…pe… avassuto manoviññeyyesu dhammesu. Evaṃvihāriñcāvuso, bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati labhateva māro otāraṃ, labhati māro ārammaṇaṃ…pe… jivhāto cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhateva māro otāraṃ[Pg.391], labhati māro ārammaṇaṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhateva māro otāraṃ, labhati māro ārammaṇaṃ.

‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้ถูกกิเลสครอบงำเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปทางตาแล้ว ย่อมยึดมั่นในรูปอันเป็นที่รัก ย่อมขัดเคืองในรูปอันไม่เป็นที่รัก เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น มีจิตคับแคบอยู่ และไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งธรรมอันเป็นบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ...ฯลฯ... ลิ้มรสทางลิ้น...ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ย่อมยึดมั่นในธรรมารมณ์อันเป็นที่รัก ย่อมขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่รัก เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น มีจิตคับแคบอยู่ และไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งธรรมอันเป็นบาปอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่า เป็นผู้ถูกกิเลสครอบงำในรูปที่พึงรู้แจ้งทางตา...ฯลฯ... เป็นผู้ถูกกิเลสครอบงำในรสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น...ฯลฯ... เป็นผู้ถูกกิเลสครอบงำในธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ แม้มารเข้าไปหาทางตา ก็ย่อมได้ช่อง ย่อมได้อารมณ์...ฯลฯ... แม้มารเข้าไปหาทางลิ้น ก็ย่อมได้ช่อง ย่อมได้อารมณ์...ฯลฯ... แม้มารเข้าไปหาทางใจ ก็ย่อมได้ช่อง ย่อมได้อารมณ์

‘‘Seyyathāpi, āvuso, naḷāgāraṃ vā tiṇāgāraṃ vā sukkhaṃ kolāpaṃ terovassikaṃ. Puratthimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva aggi otāraṃ, labhetha aggi ārammaṇaṃ; pacchimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya…pe… uttarāya cepi naṃ disāya…pe… dakkhiṇāya cepi naṃ disāya…pe… heṭṭhimato cepi naṃ…pe… uparimato cepi naṃ… yato kutoci cepi naṃ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva aggi otāraṃ labhetha aggi ārammaṇaṃ. Evameva kho, āvuso, evaṃvihāriṃ bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhateva māro otāraṃ, labhati māro ārammaṇaṃ…pe… jivhāto cepi naṃ māro upasaṅkamati…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhateva māro otāraṃ, labhati māro ārammaṇaṃ. Evaṃvihāriñcāvuso, bhikkhuṃ rūpā adhibhaṃsu, na bhikkhu rūpe adhibhosi; saddā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu sadde adhibhosi; gandhā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu gandhe adhibhosi; rasā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu rase adhibhosi; phoṭṭhabbā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu phoṭṭhabbe adhibhosi; dhammā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu dhamme adhibhosi. Ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu rūpādhibhūto, saddādhibhūto, gandhādhibhūto, rasādhibhūto, phoṭṭhabbādhibhūto, dhammādhibhūto, adhibhūto, anadhibhū, adhibhaṃsu naṃ pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. Evaṃ kho, āvuso, avassuto hoti.

ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนเรือนที่มุงด้วยไม้อ้อ หรือเรือนที่มุงด้วยหญ้าที่แห้ง เปื่อยยุ่ย เป็นของเก่าเก็บ หากบุรุษถือคบหญ้าที่ไฟติดทั่วแล้วเข้าไปใกล้เรือนนั้นทางทิศตะวันออก ไฟพึงได้ช่อง พึงได้เชื้อเพลิง หากบุรุษถือคบหญ้าที่ไฟติดทั่วแล้วเข้าไปใกล้เรือนนั้นทางทิศตะวันตก...ฯลฯ... ทางทิศเหนือ...ฯลฯ... ทางทิศใต้...ฯลฯ... ทางเบื้องล่าง...ฯลฯ... ทางเบื้องบน...ฯลฯ... หากบุรุษถือคบหญ้าที่ไฟติดทั่วแล้วเข้าไปใกล้เรือนนั้นจากทิศใดๆ ไฟก็พึงได้ช่อง พึงได้เชื้อเพลิง ฉันใด ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ แม้มารเข้าไปหาทางตา มารย่อมได้ช่อง ย่อมได้อารมณ์...ฯลฯ... แม้มารเข้าไปหาทางลิ้น...ฯลฯ... แม้มารเข้าไปหาทางใจ มารย่อมได้ช่อง ย่อมได้อารมณ์ ดูก่อนอาวุโส รูปทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ได้ ภิกษุย่อมครอบงำรูปไม่ได้ เสียงทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุได้ ภิกษุย่อมครอบงำเสียงไม่ได้ กลิ่นทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุได้ ภิกษุย่อมครอบงำกลิ่นไม่ได้ รสทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุได้ ภิกษุย่อมครอบงำรสไม่ได้ โผฏฐัพพะทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุได้ ภิกษุย่อมครอบงำโผฏฐัพพะไม่ได้ ธรรมารมณ์ทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุได้ ภิกษุย่อมครอบงำธรรมารมณ์ไม่ได้ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้ถูกรูปครอบงำ ผู้ถูกเสียงครอบงำ ผู้ถูกกลิ่นครอบงำ ผู้ถูกรสครอบงำ ผู้ถูกโผฏฐัพพะครอบงำ ผู้ถูกธรรมารมณ์ครอบงำ เป็นผู้ถูกครอบงำ ไม่ใช่ผู้ครอบงำ อกุศลธรรมอันลามกที่เป็นไปเพื่อความเศร้าหมอง เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีความเดือดร้อน มีทุกข์เป็นวิบาก มีชาติ ชรา และมรณะต่อไป ย่อมครอบงำภิกษุนั้นได้ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ถูกราคะซึมซาบแล้ว ด้วยประการอย่างนี้แล

‘‘Kathañcāvuso, anavassuto hoti? Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… manasā [Pg.392] dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme nādhimuccati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu anavassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu…pe… anavassuto manoviññeyyesu dhammesu. Evaṃvihāriñcāvuso, bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhati māro otāraṃ, na labhati māro ārammaṇaṃ…pe… jivhāto cepi naṃ māro upasaṅkamati…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhati māro otāraṃ, na labhati māro ārammaṇaṃ.

ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ไม่ถูกราคะซึมซาบแล้วเป็นอย่างไร ดูก่อนอาวุโส ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ไม่หมกมุ่นในรูปอันเป็นที่รัก ไม่ขัดเคืองในรูปอันไม่เป็นที่รัก มีกายสติปรากฏเฉพาะหน้าอยู่ มีจิตหาประมาณมิได้ และรู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ...ฯลฯ... ลิ้มรสด้วยลิ้น...ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ไม่หมกมุ่นในธรรมารมณ์อันเป็นที่รัก ไม่ขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่รัก มีกายสติปรากฏเฉพาะหน้าอยู่ มีจิตหาประมาณมิได้ และรู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้ไม่ถูกราคะซึมซาบในรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ...ฯลฯ... ผู้ไม่ถูกราคะซึมซาบในธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโน ดูก่อนอาวุโส เมื่อภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ แม้มารเข้าไปหาทางตา มารย่อมไม่ได้ช่อง ย่อมไม่ได้อารมณ์เลย...ฯลฯ... แม้มารเข้าไปหาทางลิ้น...ฯลฯ... แม้มารเข้าไปหาทางใจ มารย่อมไม่ได้ช่อง ย่อมไม่ได้อารมณ์เลย

‘‘Seyyathāpi, āvuso, kūṭāgāraṃ vā sālā vā bahalamattikā addāvalepanā. Puratthimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṃ, na labhetha aggi ārammaṇaṃ…pe… pacchimāya cepi naṃ… uttarāya cepi naṃ… dakkhiṇāya cepi naṃ… heṭṭhimato cepi naṃ… uparimato cepi naṃ… yato kutoci cepi naṃ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṃ, na labhetha aggi ārammaṇaṃ. Evameva kho, āvuso, evaṃvihāriṃ bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhati māro otāraṃ, na labhati māro ārammaṇaṃ…pe… manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhati māro otāraṃ, na labhati māro ārammaṇaṃ. Evaṃvihārī cāvuso, bhikkhu rūpe adhibhosi, na rūpā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; sadde bhikkhu adhibhosi, na saddā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; gandhe bhikkhu adhibhosi, na gandhā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; rase bhikkhu adhibhosi, na rasā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; phoṭṭhabbe bhikkhu adhibhosi, na phoṭṭhabbā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; dhamme bhikkhu adhibhosi, na dhammā bhikkhuṃ adhibhaṃsu. Ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu rūpādhibhū, saddādhibhū, gandhādhibhū, rasādhibhū, phoṭṭhabbādhibhū, dhammādhibhū, adhibhū, anadhibhūto, adhibhosi te pāpake akusale dhamme saṃkilesike ponobbhavike sadare dukkhavipāke āyatiṃ jātijarāmaraṇiye. Evaṃ kho, āvuso, anavassuto hotī’’ti.

ดูก่อนอาวุโส เปรียบเหมือนเรือนยอด หรือศาลา มีดินหนา ฉาบทาด้วยปูนสด หากบุรุษถือคบหญ้าที่ไฟติดทั่วแล้วเข้าไปใกล้เรือนนั้นทางทิศตะวันออก ไฟย่อมไม่ได้ช่อง ย่อมไม่ได้เชื้อเพลิงเลย...ฯลฯ... ทางทิศตะวันตก... ทางทิศเหนือ... ทางทิศใต้... ทางเบื้องล่าง... ทางเบื้องบน... หากบุรุษถือคบหญ้าที่ไฟติดทั่วแล้วเข้าไปใกล้เรือนนั้นจากทิศใดๆ ไฟย่อมไม่ได้ช่อง ย่อมไม่ได้เชื้อเพลิงเลย ฉันใด ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ แม้มารเข้าไปหาทางตา มารย่อมไม่ได้ช่อง ย่อมไม่ได้อารมณ์เลย...ฯลฯ... แม้มารเข้าไปหาทางใจ มารย่อมไม่ได้ช่อง ย่อมไม่ได้อารมณ์เลย ดูก่อนอาวุโส ภิกษุผู้มีปกติอยู่อย่างนี้ ย่อมครอบงำรูปได้ รูปทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุไม่ได้ ภิกษุย่อมครอบงำเสียงได้ เสียงทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุไม่ได้ ภิกษุย่อมครอบงำกลิ่นได้ กลิ่นทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุไม่ได้ ภิกษุย่อมครอบงำรสได้ รสทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุไม่ได้ ภิกษุย่อมครอบงำโผฏฐัพพะได้ โผฏฐัพพะทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุไม่ได้ ภิกษุย่อมครอบงำธรรมารมณ์ได้ ธรรมารมณ์ทั้งหลายย่อมครอบงำภิกษุไม่ได้ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้ครอบงำรูป ผู้ครอบงำเสียง ผู้ครอบงำกลิ่น ผู้ครอบงำรส ผู้ครอบงำโผฏฐัพพะ ผู้ครอบงำธรรมารมณ์ เป็นผู้ครอบงำ ไม่ใช่ผู้ถูกครอบงำ เธอย่อมครอบงำอกุศลธรรมอันลามกที่เป็นไปเพื่อความเศร้าหมอง เป็นเหตุให้เกิดในภพใหม่ มีความเดือดร้อน มีทุกข์เป็นวิบาก มีชาติ ชรา และมรณะต่อไปได้ ดูก่อนอาวุโส ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ไม่ถูกราคะซึมซาบแล้ว ด้วยประการอย่างนี้แล

Atha [Pg.393] kho bhagavā vuṭṭhahitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ āmantesi – ‘‘sādhu sādhu, moggallāna! Sādhu kho tvaṃ, moggallāna, bhikkhūnaṃ avassutapariyāyañca anavassutapariyāyañca abhāsī’’ti.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงลุกขึ้นแล้วรับสั่งกับท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า ดีละ ดีละ โมคคัลลานะ ดีแล้วละ โมคคัลลานะ ที่เธอได้กล่าวปริยายว่าด้วยผู้ถูกราคะซึมซาบและปริยายว่าด้วยผู้ไม่ถูกราคะซึมซาบแก่ภิกษุทั้งหลาย

Idamavoca āyasmā mahāmoggallāno. Samanuñño satthā ahosi. Attamanā te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa bhāsitaṃ abhinandunti. Chaṭṭhaṃ.

ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวคำนี้แล้ว พระศาสดาทรงพอพระทัย ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ต่างชื่นชมภาษิตของท่านพระมหาโมคคัลลานะ ดังนี้แล จบ สูตรที่ ๖

7. Dukkhadhammasuttaṃ

๗. ทุกขธรรมสูตร

244. Yato kho, bhikkhave, bhikkhu sabbesaṃyeva dukkhadhammānaṃ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṃ pajānāti. Tathā kho panassa kāmā diṭṭhā honti, yathāssa kāme passato, yo kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapariḷāho, so nānuseti. Tathā kho panassa cāro ca vihāro ca anubuddho hoti, yathā carantaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānusenti.

๒๔๔. ภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดและความดับแห่งทุกขธรรมทั้งปวง, ในกาลนั้นแล กามทั้งหลายย่อมเป็นสิ่งที่ภิกษุนั้นเห็นแล้ว โดยประการที่เมื่อภิกษุนั้นเห็นกามอยู่ กามฉันทะ กามสิเนหา กามมูรฉา และกามปริฬาหะใดในกามทั้งหลาย กามฉันทะเป็นต้นนั้นย่อมไม่นอนเนื่อง. ในกาลนั้นแล การเที่ยวไปและการอยู่ของภิกษุนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งแล้ว โดยประการที่เมื่อภิกษุนั้นเที่ยวไปอยู่ อยู่ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมย่อมไม่ไหลไปตาม.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sabbesaṃyeva dukkhadhammānaṃ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṃ pajānāti? ‘Iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā… iti saññā… iti saṅkhārā… iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti – evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sabbesaṃyeva dukkhadhammānaṃ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṃ pajānāti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดและความดับแห่งทุกขธรรมทั้งปวงอย่างไรเล่า? (คือรู้ชัดว่า) ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้... สัญญาเป็นดังนี้... สังขารเป็นดังนี้... วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดและความดับแห่งทุกขธรรมทั้งปวงอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhuno kāmā diṭṭhā honti? Yathāssa kāme passato, yo kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapariḷāho, so nānuseti. Seyyathāpi, bhikkhave, aṅgārakāsu sādhikaporisā puṇṇā aṅgārānaṃ vītaccikānaṃ vītadhūmānaṃ. Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikūlo. Tamenaṃ dve balavanto purisā nānābāhāsu gahetvā, taṃ aṅgārakāsuṃ upakaḍḍheyyuṃ. So iticīticeva kāyaṃ sannāmeyya. Taṃ kissa hetu? Ñāta ñhi, bhikkhave, tassa purisassa imaṃ cāhaṃ aṅgārakāsuṃ papatissāmi, tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigacchissāmi maraṇamattaṃ vā dukkhanti. Evameva kho[Pg.394], bhikkhave, bhikkhuno aṅgārakāsūpamā kāmā diṭṭhā honti, yathāssa kāme passato, yo kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapariḷāho, so nānuseti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็กามทั้งหลายย่อมเป็นสิ่งที่ภิกษุเห็นแล้วอย่างไรเล่า? โดยประการที่เมื่อภิกษุนั้นเห็นกามอยู่ กามฉันทะ กามสิเนหา กามมูรฉา และกามปริฬาหะใดในกามทั้งหลาย กามฉันทะเป็นต้นนั้นย่อมไม่นอนเนื่อง. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนหลุมถ่านเพลิง ลึกกว่าชั่วบุรุษ เต็มด้วยถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลว ปราศจากควัน. ครั้งนั้น บุรุษผู้ใคร่จะมีชีวิตอยู่ ไม่ใคร่จะตาย ใคร่สุข เกลียดทุกข์ พึงมา. บุรุษผู้มีกำลัง ๒ คน พึงจับเขาที่แขนคนละข้าง ฉุดเข้าไปยังหลุมถ่านเพลิงนั้น. เขาก็จะพึงบิดกายไปมาทางนั้นๆ. ข้อนั้นเพราะเหตุไร? ภิกษุทั้งหลาย เพราะบุรุษนั้นรู้ว่า ‘เราจักตกลงไปในหลุมถ่านเพลิงนี้ เราจักถึงความตายหรือทุกข์ปางตาย มีการตกลงไปนั้นเป็นเหตุ’. ภิกษุทั้งหลาย ฉันใดก็ฉันนั้นแล กามทั้งหลายอันเปรียบด้วยหลุมถ่านเพลิง ย่อมเป็นสิ่งที่ภิกษุเห็นแล้ว โดยประการที่เมื่อภิกษุนั้นเห็นกามอยู่ กามฉันทะ กามสิเนหา กามมูรฉา และกามปริฬาหะใดในกามทั้งหลาย กามฉันทะเป็นต้นนั้นย่อมไม่นอนเนื่อง.

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhuno cāro ca vihāro ca anubuddho hoti, yathā carantaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānussavanti ? Seyyathāpi, bhikkhave, puriso bahukaṇṭakaṃ dāyaṃ paviseyya. Tassa puratopi kaṇṭako, pacchatopi kaṇṭako, uttaratopi kaṇṭako, dakkhiṇatopi kaṇṭako, heṭṭhatopi kaṇṭako, uparitopi kaṇṭako. So satova abhikkameyya, satova paṭikkameyya – ‘mā maṃ kaṇṭako’ti. Evameva kho, bhikkhave, yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, ayaṃ vuccati ariyassa vinaye kaṇṭako’’ti. Iti viditvā saṃvaro ca asaṃvaro ca veditabbo.

ภิกษุทั้งหลาย ก็การเที่ยวไปและการอยู่ของภิกษุ ย่อมเป็นสิ่งที่รู้แจ้งแล้วอย่างไรเล่า? โดยประการที่เมื่อภิกษุนั้นเที่ยวไปอยู่ อยู่ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นบาปอกุศลธรรมย่อมไม่ไหลไปตาม. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษพึงเข้าไปสู่ป่าที่มีหนามมาก. ข้างหน้าเขาก็มีหนาม ข้างหลังก็มีหนาม ข้างเหนือก็มีหนาม ข้างใต้ก็มีหนาม ข้างล่างก็มีหนาม ข้างบนก็มีหนาม. เขาพึงก้าวไปอย่างมีสติ ถอยกลับอย่างมีสติ (ด้วยคิดว่า) ‘หนามอย่าได้ตำเราเลย’. ภิกษุทั้งหลาย ฉันใดก็ฉันนั้นแล สิ่งใดในโลกมีลักษณะน่ารักน่าพอใจ สิ่งนี้เรียกว่า ‘หนาม’ ในวินัยของพระอริยะ. เมื่อรู้อย่างนี้แล้ว พึงรู้จักความสำรวมและความไม่สำรวม.

‘‘Kathañca, bhikkhave, asaṃvaro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Evaṃ kho, bhikkhave, asaṃvaro hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความไม่สำรวมเป็นอย่างไรเล่า? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมยึดมั่นในรูปอันเป็นที่น่ารัก ย่อมขัดเคืองในรูปอันไม่เป็นที่น่ารัก เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น และมีจิตคับแคบอยู่ และเธอไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ... ฯลฯ... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมยึดมั่นในธรรมารมณ์อันเป็นที่น่ารัก ย่อมขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่น่ารัก เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น และมีจิตคับแคบอยู่ และเธอไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ. ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สำรวมเป็นอย่างนี้แล.

‘‘Kathañca, bhikkhave, saṃvaro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti…pe… jivhā rasaṃ sāyitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme nādhimuccati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā [Pg.395] akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Evaṃ kho, bhikkhave, saṃvaro hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความสำรวมเป็นอย่างไรเล่า? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว ย่อมไม่ยึดมั่นในรูปอันเป็นที่น่ารัก ย่อมไม่ขัดเคืองในรูปอันไม่เป็นที่น่ารัก เป็นผู้มีกายสติตั้งมั่น และมีจิตหาประมาณมิได้อยู่ และเธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ... ฯลฯ... ลิ้มรสด้วยลิ้น... ฯลฯ... รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว ย่อมไม่ยึดมั่นในธรรมารมณ์อันเป็นที่น่ารัก ย่อมไม่ขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่น่ารัก เป็นผู้มีกายสติตั้งมั่น และมีจิตหาประมาณมิได้อยู่ และเธอย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งบาปอกุศลธรรมเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้วแก่เธอ. ภิกษุทั้งหลาย ความสำรวมเป็นอย่างนี้แล.

‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno evaṃ carato evaṃ viharato kadāci karahaci satisammosā uppajjanti, pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṃyojaniyā, dandho, bhikkhave, satuppādo. Atha kho naṃ khippameva pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti.

ภิกษุทั้งหลาย หากว่าเมื่อภิกษุนั้นเที่ยวไปอยู่อย่างนี้ อยู่ไปอยู่อย่างนี้ บางครั้งบางคราว บาปอกุศลธรรมอันเป็นสังกัปปะซ่านไป ที่เป็นไปในส่วนแห่งสังโยชน์ ย่อมเกิดขึ้นเพราะความหลงลืมสติ, ภิกษุทั้งหลาย การเกิดขึ้นแห่งสติย่อมเชื่องช้า. แต่ว่าเธอย่อมละ บรรเทา กระทำให้สิ้นสุด กระทำให้ถึงความไม่มี ซึ่งบาปอกุศลธรรมนั้นได้โดยฉับพลันทีเดียว.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso divasaṃsantatte ayokaṭāhe dve vā tīṇi vā udakaphusitāni nipāteyya. Dandho, bhikkhave, udakaphusitānaṃ nipāto, atha kho naṃ khippameva parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya. Evameva kho, bhikkhave, tassa ce bhikkhuno evaṃ carato, evaṃ viharato kadāci karahaci satisammosā uppajjanti pāpakā akusalā sarasaṅkappā saṃyojaniyā, dandho, bhikkhave, satuppādo. Atha kho naṃ khippameva pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṃ gameti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno cāro ca vihāro ca anubuddho hoti; yathā carantaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānussavanti. Tañce, bhikkhave, bhikkhuṃ evaṃ carantaṃ evaṃ viharantaṃ rājāno vā rājamahāmattā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā, bhogehi abhihaṭṭhuṃ pavāreyyuṃ – ‘ehi, bho purisa, kiṃ te ime kāsāvā anudahanti, kiṃ muṇḍo kapālamanucarasi, ehi hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu, puññāni ca karohī’ti. So vata, bhikkhave, bhikkhu evaṃ caranto evaṃ viharanto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษพึงหยดหยาดน้ำ ๒-๓ หยาดลงในกระทะเหล็กที่ร้อนจัดตลอดวัน ภิกษุทั้งหลาย การหยดลงแห่งหยาดน้ำนั้นช้า แต่หยาดน้ำนั้นพึงถึงความสิ้นไปหมดไปอย่างรวดเร็วทีเดียว ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นเที่ยวไปอยู่อย่างนี้ อยู่จบอย่างนี้ หากบางครั้งบางคราว อกุศลธรรมอันลามก เป็นเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพ มีความดำริพล่านไป เกิดขึ้นเพราะความหลงลืมสติ ภิกษุทั้งหลาย การเกิดขึ้นแห่งสตินั้นช้า แต่ภิกษุนั้นย่อมละ บรรเทา ทำให้สิ้นสุด ให้ถึงความไม่มีอีกซึ่งอกุศลธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็วทีเดียว ภิกษุทั้งหลาย การเที่ยวไปและการอยู่จบของภิกษุเป็นอันรู้ทั่วถึงแล้วอย่างนี้ ซึ่งเมื่อเธอเที่ยวไปอยู่ อยู่จบอยู่ อภิชฌาและโทมนัสอันเป็นอกุศลธรรมลามกย่อมไม่ไหลไปตาม ภิกษุทั้งหลาย หากพระราชา หรือราชมหาอำมาตย์ หรือมิตร หรืออำมาตย์ หรือญาติ หรือสาโลหิต พึงเชื้อเชิญภิกษุผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนี้ อยู่จบอย่างนี้ ด้วยโภคะทั้งหลายว่า ‘มาเถิด ท่านบุรุษผู้เจริญ ท่านจะให้ผ้ากาสาวะเหล่านี้เผาลนทำไม ท่านจะเที่ยวเป็นคนศีรษะโล้นถือกระเบื้องเที่ยวไปทำไม มาเถิด ท่านจงกลับมาสู่เพศต่ำแล้วบริโภคโภคะและทำบุญทั้งหลายเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนี้ อยู่จบอย่างนี้ จักบอกคืนสิกขาแล้วกลับมาสู่เพศต่ำ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้”

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gaṅgā nadī pācīnaninnā pācīnapoṇā pācīnapabbhārā. Atha mahājanakāyo āgaccheyya kuddāla-piṭakaṃ ādāya – ‘mayaṃ imaṃ gaṅgaṃ nadiṃ pacchāninnaṃ karissāma pacchāpoṇaṃ pacchāpabbhāra’nti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, api nu kho so mahājanakāyo gaṅgaṃ nadiṃ pacchāninnaṃ kareyya pacchāpoṇaṃ pacchāpabbhāra’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Gaṅgā, bhante, nadī pācīnaninnā pācīnapoṇā pācīnapabbhārā; sā na sukarā pacchāninnā kātuṃ pacchāpoṇā pacchāpabbhārā. Yāvadeva ca pana so mahājanakāyo kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, bhikkhave, tañce bhikkhuṃ evaṃ carantaṃ evaṃ viharantaṃ rājāno vā rājamahāmattā [Pg.396] vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā bhogehi abhihaṭṭhuṃ pavāreyyuṃ – ‘ehi, bho purisa, kiṃ te ime kāsāvā anudahanti, kiṃ muṇḍo kapālamanucarasi, ehi hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu, puññāni ca karohī’ti. So vata, bhikkhave, bhikkhu evaṃ caranto evaṃ viharanto sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Taṃ kissa hetu? Yañhi taṃ, bhikkhave, cittaṃ dīgharattaṃ vivekaninnaṃ vivekapoṇaṃ vivekapabbhāraṃ, tathā hīnāyāvattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti. Sattamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนแม่น้ำคงคาเป็นสายน้ำที่ไหลไปทางทิศตะวันออก ลาดไปทางทิศตะวันออก เทไปทางทิศตะวันออก ครั้งนั้น มหาชนถือจอบและตะกร้ามาด้วยตั้งใจว่า ‘พวกเราจักทำให้แม่น้ำคงคาสายนี้ไหลกลับไปทางทิศตะวันตก ลาดไปทางทิศตะวันตก เทไปทางทิศตะวันตก’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร มหาชนนั้นจะสามารถทำให้แม่น้ำคงคาไหลกลับไปทางทิศตะวันตก ลาดไปทางทิศตะวันตก เทไปทางทิศตะวันตกได้หรือไม่” “ไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำคงคาเป็นสายน้ำที่ไหลไปทางทิศตะวันออก ลาดไปทางทิศตะวันออก เทไปทางทิศตะวันออก การจะทำให้แม่น้ำคงคาสายนั้นไหลกลับไปทางทิศตะวันตก ลาดไปทางทิศตะวันตก เทไปทางทิศตะวันตก ไม่ใช่ทำได้ง่ายเลย ที่สุดแล้วมหาชนนั้นก็จะมีแต่ความเหน็ดเหนื่อยและความลำบากเป็นส่วนได้” “ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุทั้งหลาย หากพระราชา หรือราชมหาอำมาตย์ หรือมิตร หรืออำมาตย์ หรือญาติ หรือสาโลหิต พึงเชื้อเชิญภิกษุผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนี้ อยู่จบอย่างนี้ ด้วยโภคะทั้งหลายว่า ‘มาเถิด ท่านบุรุษผู้เจริญ ท่านจะให้ผ้ากาสาวะเหล่านี้เผาลนทำไม ท่านจะเที่ยวเป็นคนศีรษะโล้นถือกระเบื้องเที่ยวไปทำไม มาเถิด ท่านจงกลับมาสู่เพศต่ำแล้วบริโภคโภคะและทำบุญทั้งหลายเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้เที่ยวไปอยู่อย่างนี้ อยู่จบอย่างนี้ จักบอกคืนสิกขาแล้วกลับมาสู่เพศต่ำ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ภิกษุทั้งหลาย จิตของภิกษุนั้นน้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวกมาเป็นเวลานาน จิตนั้นจักกลับมาสู่เพศต่ำ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้”

8. Kiṃsukopamasuttaṃ

๘. กิงสุกูปมสูตร

245. Atha kho aññataro bhikkhu yenaññataro bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’’ti? ‘‘Yato kho, āvuso, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṃ pajānāti, ettāvatā kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’’ti.

๒๔๕. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปหาภิกษุอีกรูปหนึ่ง แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุ ทิฏฐิของภิกษุจะบริสุทธิ์อย่างยิ่งได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไร” ภิกษุนั้นตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ เมื่อใดภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดและความดับแห่งผัสสายตนะ ๖ ประการ เมื่อนั้น ทิฏฐิของภิกษุจะบริสุทธิ์อย่างยิ่งได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้”

Atha kho so bhikkhu asantuṭṭho tassa bhikkhussa pañhaveyyākaraṇena, yenaññataro bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’’ti? ‘‘Yato kho, āvuso, bhikkhu pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṃ pajānāti, ettāvatā kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’’ti.

ครั้งนั้น ภิกษุนั้นไม่พอใจคำตอบปัญหานั้นของภิกษุรูปนั้น จึงเข้าไปหาภิกษุอีกรูปหนึ่ง แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุ ทิฏฐิของภิกษุจะบริสุทธิ์อย่างยิ่งได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไร” ภิกษุนั้นตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ เมื่อใดภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดและความดับแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการ เมื่อนั้น ทิฏฐิของภิกษุจะบริสุทธิ์อย่างยิ่งได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้”

Atha kho so bhikkhu asantuṭṭho tassa bhikkhussa pañhaveyyākaraṇena, yenaññataro bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’’ti? ‘‘Yato kho, āvuso, bhikkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṃ pajānāti, ettāvatā kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’’ti.

ครั้งนั้น ภิกษุนั้นไม่พอใจคำตอบปัญหานั้นของภิกษุรูปนั้น จึงเข้าไปหาภิกษุอีกรูปหนึ่ง แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุ ทิฏฐิของภิกษุจะบริสุทธิ์อย่างยิ่งได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไร” ภิกษุนั้นตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ เมื่อใดภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดและความดับแห่งมหาภูตรูป ๔ ประการ เมื่อนั้น ทิฏฐิของภิกษุจะบริสุทธิ์อย่างยิ่งได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้”

Atha kho so bhikkhu asantuṭṭho tassa bhikkhussa pañhaveyyākaraṇena, yenaññataro bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ etadavoca – ‘‘kittāvatā [Pg.397] nu kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’’ti? ‘‘Yato kho, āvuso, bhikkhu yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti yathābhūtaṃ pajānāti, ettāvatā, kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’’ti.

ครั้งนั้น ภิกษุนั้นไม่พอใจคำตอบปัญหานั้นของภิกษุรูปนั้น จึงเข้าไปหาภิกษุอีกรูปหนึ่ง แล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “ท่านผู้มีอายุ ทิฏฐิของภิกษุจะบริสุทธิ์อย่างยิ่งได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไร” ภิกษุนั้นตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ เมื่อใดภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เมื่อนั้น ทิฏฐิของภิกษุจะบริสุทธิ์อย่างยิ่งได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้”

Atha kho so bhikkhu asantuṭṭho tassa bhikkhussa pañhaveyyākaraṇena, yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, yenaññataro bhikkhu tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ – kittāvatā nu kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’ti? Evaṃ vutte, bhante, so bhikkhu maṃ etadavoca – ‘yato kho, āvuso, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṃ pajānāti, ettāvatā kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’ti. Atha khvāhaṃ, bhante, asantuṭṭho tassa bhikkhussa pañhaveyyākaraṇena, yenaññataro bhikkhu tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā taṃ bhikkhuṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā nu kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’ti? Evaṃ vutte, bhante, so bhikkhu maṃ etadavoca – ‘yato kho, āvuso, bhikkhu pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ…pe… catunnaṃ mahābhūtānaṃ samudayañca atthaṅgamañca yathābhūtaṃ pajānāti…pe… yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhammanti yathābhūtaṃ pajānāti, ettāvatā kho, āvuso, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’ti. Atha khvāhaṃ, bhante, asantuṭṭho tassa bhikkhussa pañhaveyyākaraṇena yena bhagavā tenupasaṅkamiṃ ( ). Kittāvatā nu kho, bhante, bhikkhuno dassanaṃ suvisuddhaṃ hotī’’ti?

ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นไม่พอใจคำพยากรณ์ปัญหานั้นของภิกษุรูปนั้น จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพระองค์เข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง ครั้นเข้าไปหาแล้วได้ถามภิกษุรูปนั้นดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ทัศนะของภิกษุจะบริสุทธิ์หมดจดได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปนั้นได้ตอบข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เมื่อใดภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดและความดับแห่งผัสสายตนะ ๖ ประการ เมื่อนั้น ทัศนะของภิกษุจะบริสุทธิ์หมดจดได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ข้าพระองค์ไม่พอใจคำพยากรณ์ปัญหานั้นของภิกษุรูปนั้น จึงเข้าไปหาภิกษุอีกรูปหนึ่ง ครั้นเข้าไปหาแล้วได้ถามภิกษุรูปนั้นดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ทัศนะของภิกษุจะบริสุทธิ์หมดจดได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปนั้นได้ตอบข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เมื่อใดภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิดและความดับแห่งอุปาทานขันธ์ ๕... แห่งมหาภูตรูป ๔... สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา เมื่อนั้น ทัศนะของภิกษุจะบริสุทธิ์หมดจดได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ข้าพระองค์ไม่พอใจคำพยากรณ์ปัญหานั้นของภิกษุรูปนั้น จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ (กราบทูลว่า) ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทัศนะของภิกษุจะบริสุทธิ์หมดจดได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhu, purisassa kiṃsuko adiṭṭhapubbo assa. So yenaññataro puriso kiṃsukassa dassāvī tenupasaṅkameyya. Upasaṅkamitvā taṃ purisaṃ evaṃ vadeyya – ‘kīdiso, bho purisa, kiṃsuko’ti? So evaṃ vadeyya – ‘kāḷako kho, ambho purisa, kiṃsuko – seyyathāpi jhāmakhāṇū’ti. Tena kho pana, bhikkhu, samayena tādisovassa kiṃsuko yathāpi tassa purisassa dassanaṃ. Atha kho, so bhikkhu, puriso asantuṭṭho tassa purisassa pañhaveyyākaraṇena, yenaññataro puriso kiṃsukassa dassāvī tenupasaṅkameyya; upasaṅkamitvā taṃ purisaṃ evaṃ vadeyya – ‘kīdiso[Pg.398], bho purisa, kiṃsuko’ti? So evaṃ vadeyya – ‘lohitako kho, ambho purisa, kiṃsuko – seyyathāpi maṃsapesī’ti. Tena kho pana, bhikkhu, samayena tādisovassa kiṃsuko yathāpi tassa purisassa dassanaṃ. Atha kho so bhikkhu puriso asantuṭṭho tassa purisassa pañhaveyyākaraṇena, yenaññataro puriso kiṃsukassa dassāvī tenupasaṅkameyya; upasaṅkamitvā taṃ purisaṃ evaṃ vadeyya – ‘kīdiso, bho purisa, kiṃsuko’ti? So evaṃ vadeyya – ‘ocīrakajāto kho, ambho purisa, kiṃsuko ādinnasipāṭiko – seyyathāpi sirīso’ti. Tena kho pana, bhikkhu, samayena tādisovassa kiṃsuko, yathāpi tassa purisassa dassanaṃ. Atha kho so bhikkhu puriso asantuṭṭho tassa purisassa pañhaveyyākaraṇena, yenaññataro puriso kiṃsukassa dassāvī tenupasaṅkameyya; upasaṅkamitvā taṃ purisaṃ evaṃ vadeyya – ‘kīdiso, bho purisa, kiṃsuko’ti? So evaṃ vadeyya – ‘bahalapattapalāso sandacchāyo kho, ambho purisa, kiṃsuko – seyyathāpi nigrodho’ti. Tena kho pana, bhikkhu, samayena tādisovassa kiṃsuko, yathāpi tassa purisassa dassanaṃ. Evameva kho, bhikkhu, yathā yathā adhimuttānaṃ tesaṃ sappurisānaṃ dassanaṃ suvisuddhaṃ hoti, tathā tathā kho tehi sappurisehi byākataṃ.

ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ไม่เคยเห็นต้นทองกวาว เขาพึงเข้าไปหาบุรุษอีกคนหนึ่งผู้เคยเห็นต้นทองกวาว ครั้นเข้าไปหาแล้วพึงถามบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ต้นทองกวาวเป็นเช่นไร’ บุรุษนั้นพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ต้นทองกวาวนั้นดำเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้’ ดูก่อนภิกษุ ในสมัยนั้น ต้นทองกวาวก็เป็นเช่นนั้นจริงตามที่บุรุษนั้นเห็น ครั้งนั้น บุรุษนั้นไม่พอใจคำพยากรณ์ปัญหานั้นของบุรุษนั้น จึงเข้าไปหาบุรุษอีกคนหนึ่งผู้เคยเห็นต้นทองกวาว ครั้นเข้าไปหาแล้วพึงถามบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ต้นทองกวาวเป็นเช่นไร’ บุรุษนั้นพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ต้นทองกวาวนั้นแดงเหมือนชิ้นเนื้อ’ ดูก่อนภิกษุ ในสมัยนั้น ต้นทองกวาวก็เป็นเช่นนั้นจริงตามที่บุรุษนั้นเห็น ครั้งนั้น บุรุษนั้นไม่พอใจคำพยากรณ์ปัญหานั้นของบุรุษนั้น จึงเข้าไปหาบุรุษอีกคนหนึ่งผู้เคยเห็นต้นทองกวาว ครั้นเข้าไปหาแล้วพึงถามบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ต้นทองกวาวเป็นเช่นไร’ บุรุษนั้นพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ต้นทองกวาวนั้นมีฝักห้อยลงมาระเกะระกะเหมือนฝักดาบ ดุจต้นซึก’ ดูก่อนภิกษุ ในสมัยนั้น ต้นทองกวาวก็เป็นเช่นนั้นจริงตามที่บุรุษนั้นเห็น ครั้งนั้น บุรุษนั้นไม่พอใจคำพยากรณ์ปัญหานั้นของบุรุษนั้น จึงเข้าไปหาบุรุษอีกคนหนึ่งผู้เคยเห็นต้นทองกวาว ครั้นเข้าไปหาแล้วพึงถามบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ต้นทองกวาวเป็นเช่นไร’ บุรุษนั้นพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ต้นทองกวาวนั้นมีใบหนา มีร่มเงาทึบ ดุจต้นไทร’ ดูก่อนภิกษุ ในสมัยนั้น ต้นทองกวาวก็เป็นเช่นนั้นจริงตามที่บุรุษนั้นเห็น ดูก่อนภิกษุ ฉันนั้นเหมือนกันแล ทัศนะของสัตบุรุษเหล่านั้นบริสุทธิ์หมดจดแล้วตามความน้อมใจเชื่อของตนฉันใด สัตบุรุษเหล่านั้นก็พยากรณ์แล้วฉันนั้น

‘‘Seyyathāpi, bhikkhu, rañño paccantimaṃ nagaraṃ daḷhuddhāpaṃ daḷhapākāratoraṇaṃ chadvāraṃ. Tatrassa dovāriko paṇḍito byatto medhāvī, aññātānaṃ nivāretā, ñātānaṃ pavesetā. Puratthimāya disāya āgantvā sīghaṃ dūtayugaṃ taṃ dovārikaṃ evaṃ vadeyya – ‘kahaṃ, bho purisa, imassa nagarassa nagarassāmī’ti? So evaṃ vadeyya – ‘eso, bhante, majjhe siṅghāṭake nisinno’ti. Atha kho taṃ sīghaṃ dūtayugaṃ nagarassāmikassa yathābhūtaṃ vacanaṃ niyyātetvā yathāgatamaggaṃ paṭipajjeyya. Pacchimāya disāya āgantvā sīghaṃ dūtayugaṃ…pe… uttarāya disāya… dakkhiṇāya disāya āgantvā sīghaṃ dūtayugaṃ taṃ dovārikaṃ evaṃ vadeyya – ‘kahaṃ, bho purisa, imassa nagarassāmī’ti? So evaṃ vadeyya – ‘eso, bhante, majjhe siṅghāṭake nisinno’ti. Atha kho taṃ sīghaṃ dūtayugaṃ nagarassāmikassa yathābhūtaṃ vacanaṃ niyyātetvā yathāgatamaggaṃ paṭipajjeyya.

ดูก่อนภิกษุ เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของพระราชา มีรากฐานมั่นคง มีกำแพงและป้อมค่ายมั่นคง มีประตู ๖ แห่ง ในเมืองนั้น มีนายประตูเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา คอยห้ามคนที่ไม่รู้จัก ให้คนที่รู้จักเข้าไป ทูตเร็วหนึ่งคู่มาจากทิศตะวันออก เข้าไปหานายประตูนั้นแล้วพึงถามอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เจ้าเมืองนี้อยู่ที่ไหน’ นายประตูนั้นพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เจ้าเมืองนั้นนั่งอยู่ที่ทางสี่แพร่งท่ามกลางเมือง’ ครั้งนั้น ทูตเร็วคู่นั้นมอบถ้อยคำตามความเป็นจริงแก่เจ้าเมืองแล้ว ก็กลับไปตามทางที่มานั่นแล ทูตเร็วหนึ่งคู่มาจากทิศตะวันตก... ทิศเหนือ... ทิศใต้ เข้าไปหานายประตูนั้นแล้วพึงถามอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เจ้าเมืองนี้อยู่ที่ไหน’ นายประตูนั้นพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ เจ้าเมืองนั้นนั่งอยู่ที่ทางสี่แพร่งท่ามกลางเมือง’ ครั้งนั้น ทูตเร็วคู่นั้นมอบถ้อยคำตามความเป็นจริงแก่เจ้าเมืองแล้ว ก็กลับไปตามทางที่มานั่นแล

‘‘Upamā [Pg.399] kho myāyaṃ, bhikkhu, katā atthassa viññāpanāya. Ayañcettha attho – ‘nagara’nti kho, bhikkhu, imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacanaṃ mātāpettikasambhavassa odanakummāsūpacayassa aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassa. ‘Cha dvārā’ti kho, bhikkhu, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. ‘Dovāriko’ti kho, bhikkhu, satiyā etaṃ adhivacanaṃ. ‘Sīghaṃ dūtayuga’nti kho, bhikkhu, samathavipassanānetaṃ adhivacanaṃ. ‘Nagarassāmī’ti kho, bhikkhu, viññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Majjhe siṅghāṭako’ti kho, bhikkhu, catunnetaṃ mahābhūtānaṃ adhivacanaṃ – pathavīdhātuyā, āpodhātuyā, tejodhātuyā, vāyodhātuyā. ‘Yathābhūtaṃ vacana’nti kho, bhikkhu, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Yathāgatamaggo’ti kho, bhikkhu, ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhiyā…pe… sammāsamādhissā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ดูก่อนภิกษุ อุปมานี้เราทำแล้วเพื่อความรู้แจ้งซึ่งเนื้อความ และนี่คือเนื้อความในอุปมานั้น ดูก่อนภิกษุ คำว่า ‘นคร’ นี้ เป็นชื่อของกายนี้อันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เกิดจากมารดาบิดา เจริญด้วยข้าวสุกและข้าวปลายเกรียน มีความไม่เที่ยง การขัดสี การนวดฟั้น การแตก การทำลายเป็นธรรมดา คำว่า ‘ประตู ๖’ นี้ เป็นชื่อของอายตนะภายใน ๖ คำว่า ‘นายประตู’ นี้ เป็นชื่อของสติ คำว่า ‘คู่ทูตเร็ว’ นี้ เป็นชื่อของสมถะและวิปัสสนา คำว่า ‘เจ้าเมือง’ นี้ เป็นชื่อของวิญญาณ คำว่า ‘ทางสี่แพร่งท่ามกลาง’ นี้ เป็นชื่อของมหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ คำว่า ‘คำพูดตามที่เป็นจริง’ นี้ เป็นชื่อของนิพพาน คำว่า ‘ทางที่มาตามลำดับ’ นี้ เป็นชื่อของอริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ” จบสูตรที่ ๘

9. Vīṇopamasuttaṃ

๙. วีโณปมสูตร

246. ‘‘Yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā cakkhuviññeyyesu rūpesu uppajjeyya chando vā rāgo vā doso vā moho vā paṭighaṃ vāpi cetaso, tato cittaṃ nivāreyya. Sabhayo ceso maggo sappaṭibhayo ca sakaṇṭako ca sagahano ca ummaggo ca kummaggo ca duhitiko ca. Asappurisasevito ceso maggo, na ceso maggo sappurisehi sevito. Na tvaṃ etaṃ arahasīti. Tato cittaṃ nivāraye cakkhuviññeyyehi rūpehi…pe… yassa kassaci, bhikkhave, bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā jivhāviññeyyesu rasesu…pe… manoviññeyyesu dhammesu uppajjeyya chando vā rāgo vā doso vā moho vā paṭighaṃ vāpi cetaso tato cittaṃ nivāreyya. Sabhayo ceso maggo sappaṭibhayo ca sakaṇṭako ca sagahano ca ummaggo ca kummaggo ca duhitiko ca. Asappurisasevito ceso maggo, na ceso maggo sappurisehi sevito. Na tvaṃ etaṃ arahasīti. Tato cittaṃ nivāraye manoviññeyyehi dhammehi.

๒๔๖. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความโกรธก็ดี ความหลงก็ดี หรือความกระทบกระทั่งแห่งจิตก็ดี พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งในรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุ เธอพึงห้ามจิตจากอารมณ์นั้นเสีย (พึงพิจารณาว่า) ‘ทางนี้เป็นทางมีภัย มีภัยเฉพาะหน้า มีหนามรกชัฏ เป็นทางอ้อม เป็นทางผิด เป็นทางลำบาก ทางนี้เป็นทางที่อสัตบุรุษเสพ ไม่ใช่ทางที่สัตบุรุษเสพ ท่านไม่ควรดำเนินไปในทางนี้’ ดังนี้แล้ว พึงห้ามจิตจากรูปทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเหล่านั้น...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความโกรธก็ดี ความหลงก็ดี หรือความกระทบกระทั่งแห่งจิตก็ดี พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดรูปหนึ่งในรสทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหา...ฯลฯ...ในธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจ เธอพึงห้ามจิตจากอารมณ์นั้นเสีย (พึงพิจารณาว่า) ‘ทางนี้เป็นทางมีภัย มีภัยเฉพาะหน้า มีหนามรกชัฏ เป็นทางอ้อม เป็นทางผิด เป็นทางลำบาก ทางนี้เป็นทางที่อสัตบุรุษเสพ ไม่ใช่ทางที่สัตบุรุษเสพ ท่านไม่ควรดำเนินไปในทางนี้’ ดังนี้แล้ว พึงห้ามจิตจากธรรมารมณ์ทั้งหลายอันจะพึงรู้แจ้งด้วยใจเหล่านั้น

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kiṭṭhaṃ sampannaṃ. Kiṭṭhārakkho ca pamatto, goṇo ca kiṭṭhādo aduṃ kiṭṭhaṃ otaritvā yāvadatthaṃ madaṃ āpajjeyya pamādaṃ āpajjeyya[Pg.400]; evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano chasu phassāyatanesu asaṃvutakārī pañcasu kāmaguṇesu yāvadatthaṃ madaṃ āpajjati pamādaṃ āpajjati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนข้าวกล้าถึงพร้อมแล้ว คนเฝ้าข้าวกล้าก็ประมาท โคที่กินข้าวกล้าก็เข้าไปยังข้าวกล้านั้นแล้ว พึงถึงความเมา พึงถึงความประมาทตามความต้องการ ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่สำรวมในผัสสายตนะ ๖ ย่อมถึงความเมา ย่อมถึงความประมาทในกามคุณ ๕ ตามความต้องการ ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, kiṭṭhaṃ sampannaṃ kiṭṭhārakkho ca appamatto goṇo ca kiṭṭhādo aduṃ kiṭṭhaṃ otareyya. Tamenaṃ kiṭṭhārakkho nāsāyaṃ suggahitaṃ gaṇheyya. Nāsāyaṃ suggahitaṃ gahetvā uparighaṭāyaṃ suniggahitaṃ niggaṇheyya. Uparighaṭāyaṃ suniggahitaṃ niggahetvā daṇḍena sutāḷitaṃ tāḷeyya. Daṇḍena sutāḷitaṃ tāḷetvā osajjeyya. Dutiyampi kho, bhikkhave …pe… tatiyampi kho, bhikkhave, goṇo kiṭṭhādo aduṃ kiṭṭhaṃ otareyya. Tamenaṃ kiṭṭhārakkho nāsāyaṃ suggahitaṃ gaṇheyya. Nāsāyaṃ suggahitaṃ gahetvā uparighaṭāyaṃ suniggahitaṃ niggaṇheyya. Uparighaṭāyaṃ suniggahitaṃ niggahetvā daṇḍena sutāḷitaṃ tāḷeyya. Daṇḍena sutāḷitaṃ tāḷetvā osajjeyya. Evañhi so, bhikkhave, goṇo kiṭṭhādo gāmagato vā araññagato vā, ṭhānabahulo vā assa nisajjabahulo vā na taṃ kiṭṭhaṃ puna otareyya – tameva purimaṃ daṇḍasamphassaṃ samanussaranto. Evameva kho, bhikkhave, yato kho bhikkhuno chasu phassāyatanesu cittaṃ udujitaṃ hoti sudujitaṃ, ajjhattameva santiṭṭhati, sannisīdati, ekodi hoti, samādhiyati.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนข้าวกล้าถึงพร้อมแล้ว คนเฝ้าข้าวกล้าก็ไม่ประมาท โคที่กินข้าวกล้าพึงเข้าไปยังข้าวกล้านั้น คนเฝ้าข้าวกล้าพึงจับโคตัวนั้นที่จมูกให้มั่น จับที่จมูกให้มั่นแล้ว พึงข่มไว้ที่หว่างเขาให้ดี ข่มไว้ที่หว่างเขาให้ดีแล้ว พึงเฆี่ยนด้วยท่อนไม้ให้หนัก เฆี่ยนด้วยท่อนไม้ให้หนักแล้ว พึงปล่อยไป แม้ครั้งที่สอง...ฯลฯ... แม้ครั้งที่สาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โคที่กินข้าวกล้าพึงเข้าไปยังข้าวกล้านั้น คนเฝ้าข้าวกล้าพึงจับโคตัวนั้นที่จมูกให้มั่น จับที่จมูกให้มั่นแล้ว พึงข่มไว้ที่หว่างเขาให้ดี ข่มไว้ที่หว่างเขาให้ดีแล้ว พึงเฆี่ยนด้วยท่อนไม้ให้หนัก เฆี่ยนด้วยท่อนไม้ให้หนักแล้ว พึงปล่อยไป ด้วยเหตุนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โคที่กินข้าวกล้าตัวนั้น จะไปสู่บ้านหรือไปสู่ป่าก็ตาม จะเป็นผู้มากด้วยการยืน หรือมากด้วยการนั่งก็ตาม จะไม่เข้าไปยังข้าวกล้านั้นอีกเลย เพราะระลึกถึงสัมผัสด้วยท่อนไม้ครั้งก่อนนั้นนั่นเอง ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อใด จิตของภิกษุถูกข่มแล้ว ข่มไว้ดีแล้วในผัสสายตนะ ๖ จิตนั้นย่อมตั้งมั่นสงบนิ่งเป็นหนึ่งแน่วแน่ในภายในทีเดียว

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, rañño vā rājamahāmattassa vā vīṇāya saddo assutapubbo assa. So vīṇāsaddaṃ suṇeyya. So evaṃ vadeyya – ‘ambho, kassa nu kho eso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃmucchanīyo evaṃbandhanīyo’ti? Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘esā, kho, bhante, vīṇā nāma, yassā eso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃmucchanīyo evaṃbandhanīyo’ti. So evaṃ vadeyya – ‘gacchatha me, bho, taṃ vīṇaṃ āharathā’ti. Tassa taṃ vīṇaṃ āhareyyuṃ. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ayaṃ kho sā, bhante, vīṇā yassā eso saddo evaṃrajanīyo evaṃkamanīyo evaṃmadanīyo evaṃmucchanīyo evaṃbandhanīyo’ti. So evaṃ vadeyya – ‘alaṃ me, bho, tāya vīṇāya, tameva me saddaṃ āharathā’ti. Tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘ayaṃ kho, bhante, vīṇā nāma anekasambhārā mahāsambhārā. Anekehi sambhārehi samāraddhā vadati[Pg.401], seyyathidaṃ – doṇiñca paṭicca cammañca paṭicca daṇḍañca paṭicca upadhāraṇe ca paṭicca tantiyo ca paṭicca koṇañca paṭicca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca evāyaṃ, bhante, vīṇā nāma anekasambhārā mahāsambhārā. Anekehi sambhārehi samāraddhā vadatī’ti. So taṃ vīṇaṃ dasadhā vā satadhā vā phāleyya, dasadhā vā satadhā vā taṃ phāletvā sakalikaṃ sakalikaṃ kareyya. Sakalikaṃ sakalikaṃ karitvā agginā ḍaheyya, agginā ḍahitvā masiṃ kareyya. Masiṃ karitvā mahāvāte vā ophuneyya, nadiyā vā sīghasotāya pavāheyya. So evaṃ vadeyya – ‘asatī kirāyaṃ, bho, vīṇā nāma, yathevaṃ yaṃ kiñci vīṇā nāma ettha ca panāyaṃ jano ativelaṃ pamatto palaḷito’ti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaṃ samanvesati yāvatā rūpassa gati, vedanaṃ samanvesati yāvatā vedanāya gati, saññaṃ samanvesati yāvatā saññāya gati, saṅkhāre samanvesati yāvatā saṅkhārānaṃ gati, viññāṇaṃ samanvesati yāvatā viññāṇassa gati. Tassa rūpaṃ samanvesato yāvatā rūpassa gati, vedanaṃ samanvesato…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ samanvesato yāvatā viññāṇassa gati. Yampissa taṃ hoti ahanti vā mamanti vā asmīti vā tampi tassa na hotī’’ti. Navamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์ ไม่เคยได้สดับเสียงพิณมาก่อนเลย พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์นั้นพึงได้สดับเสียงพิณเข้า ท่านพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะบุรุษผู้เจริญ เสียงนั่นเป็นเสียงของอะไรหนอ ช่างน่ารักใคร่ ช่างน่าปรารถนา ช่างน่าเมา ช่างน่าหลงใหล ช่างน่าผูกพันเช่นนี้’ คนเหล่านั้นพึงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พิณนี้เป็นเครื่องดนตรีที่เรียกว่าพิณ ซึ่งมีเสียงน่ารักใคร่ น่าปรารถนา น่าเมา น่าหลงใหล น่าผูกพันเช่นนี้’ ท่านพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านจงไปนำพิณนั้นมาให้เรา’ คนเหล่านั้นพึงนำพิณนั้นมาถวายท่าน แล้วพึงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พิณที่พระองค์รับสั่งให้หานี้ คือพิณซึ่งมีเสียงน่ารักใคร่ น่าปรารถนา น่าเมา น่าหลงใหล น่าผูกพันเช่นนี้’ ท่านพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เราพอแล้วด้วยพิณนั้น พวกท่านจงนำมาแต่เสียงนั้นให้เราเถิด’ คนเหล่านั้นพึงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พิณนี้มีส่วนประกอบมากมาย มีส่วนประกอบใหญ่ อาศัยส่วนประกอบหลายอย่างประกอบกันเข้าจึงมีเสียงดัง คือ อาศัยกระพุ้งพิณ หนังพิณ คันพิณ ลูกบิด สายพิณ ไม้ดีดพิณ และความพยายามอันเหมาะเจาะของบุรุษ ขอเดชะ พิณนี้มีส่วนประกอบมากมาย มีส่วนประกอบใหญ่ อาศัยส่วนประกอบหลายอย่างประกอบกันเข้าจึงมีเสียงดังอย่างนี้’ พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์นั้นพึงหักพิณนั้นออกเป็น ๑๐ ท่อนบ้าง ๑๐๐ ท่อนบ้าง ครั้นหักออกเป็น ๑๐ ท่อนบ้าง ๑๐๐ ท่อนบ้างแล้ว พึงทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว พึงเผาด้วยไฟ ครั้นเผาด้วยไฟแล้ว พึงทำเป็นเถ้า ครั้นทำเป็นเถ้าแล้ว พึงโปรยไปในลมแรง หรือลอยไปในแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว ท่านพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘แน่ะ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พิณนี้ไม่มีแก่นสารเลย พิณอะไรก็ตามที่ไม่มีแก่นสารเหมือนอย่างนี้ มหาชนนี้ก็ยังมัวเมาลุ่มหลงอยู่ในพิณนี้เกินขอบเขต’ ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุย่อมค้นหารูปเท่าที่รูปจะไปได้ ย่อมค้นหาเวทนาเท่าที่เวทนาจะไปได้ ย่อมค้นหาสัญญาเท่าที่สัญญาจะไปได้ ย่อมค้นหาสังขารเท่าที่สังขารจะไปได้ ย่อมค้นหาวิญญาณเท่าที่วิญญาณจะไปได้ เมื่อภิกษุนั้นค้นหารูปเท่าที่รูปจะไปได้ ค้นหาเวทนา...ฯลฯ...สัญญา...สังขาร...ค้นหาวิญญาณเท่าที่วิญญาณจะไปได้ ความยึดถือว่า ‘เรา’ ว่า ‘ของเรา’ ว่า ‘เราเป็น’ แม้นั้น ก็ไม่มีแก่ภิกษุนั้น

10. Chappāṇakopamasuttaṃ

๑๐. ฉัปปาณโกปมสูตร

247. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso arugatto pakkagatto saravanaṃ paviseyya. Tassa kusakaṇṭakā ceva pāde vijjheyyuṃ, sarapattāni ca gattāni vilekheyyuṃ. Evañhi so, bhikkhave, puriso bhiyyosomattāya tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvediyetha. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu gāmagato vā araññagato vā labhati vattāraṃ – ‘ayañca so āyasmā evaṃkārī evaṃsamācāro asucigāmakaṇṭako’ti. Taṃ kaṇṭakoti iti viditvā saṃvaro ca asaṃvaro ca veditabbo.

๒๔๗. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษมีกายเป็นแผล มีกายเป็นแผลเน่าเปื่อย เข้าไปสู่ป่าหญ้าคา หนามหญ้าคาพึงตำเท้าทั้งสองของเขา ใบหญ้าคาพึงบาดกายของเขา ภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นพึงเสวยทุกขโทมนัสมีประมาณยิ่งขึ้น เพราะหนามตำและใบหญ้าคาบาดนั้นเป็นเหตุ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไปสู่บ้านหรือไปสู่ป่า ย่อมได้คนพูดว่า ‘ท่านผู้นี้มีการกระทำอย่างนี้ มีความประพฤติอย่างนี้ เป็นผู้ไม่สะอาด เป็นหนามของชาวบ้าน’ เมื่อรู้ว่าภิกษุนั้นเป็นหนามอย่างนี้แล้ว พึงรู้ความสำรวมและความไม่สำรวม

‘‘Kathañca[Pg.402], bhikkhave, asaṃvaro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso. Tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Sotena saddaṃ sutvā… ghānena gandhaṃ ghāyitvā… jivhāya rasaṃ sāyitvā… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สำรวมเป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปทางตาแล้ว ย่อมกำหนัดในรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งความรัก ย่อมขัดเคืองในรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งความชัง เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น มีจิตคับแคบอยู่ และเธอไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น ฟังเสียงทางหู... ดมกลิ่นทางจมูก... ลิ้มรสทางลิ้น... ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย... รู้ธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ย่อมกำหนัดในธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความรัก ย่อมขัดเคืองในธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความชัง เป็นผู้มีกายสติมิได้ตั้งมั่น มีจิตคับแคบอยู่ และเธอไม่รู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเหล่านั้น

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso chappāṇake gahetvā nānāvisaye nānāgocare daḷhāya rajjuyā bandheyya. Ahiṃ gahetvā daḷhāya rajjuyā bandheyya. Susumāraṃ gahetvā daḷhāya rajjuyā bandheyya. Pakkhiṃ gahetvā daḷhāya rajjuyā bandheyya. Kukkuraṃ gahetvā daḷhāya rajjuyā bandheyya. Siṅgālaṃ gahetvā daḷhāya rajjuyā bandheyya. Makkaṭaṃ gahetvā daḷhāya rajjuyā bandheyya. Daḷhāya rajjuyā bandhitvā majjhe gaṇṭhiṃ karitvā ossajjeyya. Atha kho, te, bhikkhave, chappāṇakā nānāvisayā nānāgocarā sakaṃ sakaṃ gocaravisayaṃ āviñcheyyuṃ – ahi āviñcheyya ‘vammikaṃ pavekkhāmī’ti, susumāro āviñcheyya ‘udakaṃ pavekkhāmī’ti, pakkhī āviñcheyya ‘ākāsaṃ ḍessāmī’ti, kukkuro āviñcheyya ‘gāmaṃ pavekkhāmī’ti, siṅgālo āviñcheyya ‘sīvathikaṃ pavekkhāmī’ti, makkaṭo āviñcheyya ‘vanaṃ pavekkhāmī’ti. Yadā kho te, bhikkhave, chappāṇakā jhattā assu kilantā, atha kho yo nesaṃ pāṇakānaṃ balavataro assa tassa te anuvatteyyuṃ, anuvidhāyeyyuṃ vasaṃ gaccheyyuṃ. Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci bhikkhuno kāyagatāsati abhāvitā abahulīkatā, taṃ cakkhu āviñchati manāpiyesu rūpesu, amanāpiyā rūpā paṭikūlā honti…pe… mano āviñchati manāpiyesu dhammesu, amanāpiyā dhammā paṭikūlā honti. Evaṃ kho, bhikkhave, asaṃvaro hoti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษจับสัตว์ ๖ ชนิด ซึ่งมีถิ่นที่อยู่และที่เที่ยวหากินต่างกัน มาผูกรวมกันด้วยเชือกเหนียว คือ จับงูมาผูกด้วยเชือกเหนียว จับจระเข้มาผูกด้วยเชือกเหนียว จับนกมาผูกด้วยเชือกเหนียว จับสุนัขบ้านมาผูกด้วยเชือกเหนียว จับสุนัขจิ้งจอกมาผูกด้วยเชือกเหนียว จับลิงมาผูกด้วยเชือกเหนียว ครั้นผูกด้วยเชือกเหนียวแล้ว ทำเป็นปมไว้ตรงกลางแล้วปล่อยไป ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น สัตว์ ๖ ชนิดเหล่านั้น ซึ่งมีถิ่นที่อยู่และที่เที่ยวหากินต่างกัน ต่างก็จะยื้อแย่งฉุดดึงไปหาถิ่นที่อยู่และที่เที่ยวหากินของตนๆ คือ งูจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะเข้าไปสู่จอมปลวก’ จระเข้จะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะลงไปสู่น้ำ’ นกจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะบินขึ้นไปในอากาศ’ สุนัขบ้านจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะเข้าไปสู่บ้าน’ สุนัขจิ้งจอกจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะเข้าไปสู่ป่าช้า’ ลิงจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะเข้าไปสู่ป่า’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด สัตว์ ๖ ชนิดเหล่านั้นต่างก็จะหมดแรง เหน็ดเหนื่อย เมื่อนั้น สัตว์ชนิดใดในบรรดาสัตว์เหล่านั้นมีกำลังมากกว่า สัตว์ชนิดอื่นๆ ก็จะคล้อยตามคล้อยตามไปตามอำนาจของสัตว์ชนิดนั้น ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งไม่ได้เจริญ ไม่ได้ทำให้มากซึ่งกายคตาสติ จักษุย่อมฉุดภิกษุนั้นไปในรูปที่น่าพอใจ รูปที่ไม่น่าพอใจก็กลายเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ...ฯลฯ... ใจย่อมฉุดไปในธรรมารมณ์ที่น่าพอใจ ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจก็กลายเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ ภิกษุทั้งหลาย ความไม่สำรวมย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Kathañca, bhikkhave, saṃvaro hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca [Pg.403] viharati appamāṇacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti…pe… jivhā rasaṃ sāyitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme nādhimuccati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ความสำรวมเป็นอย่างไร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ไม่หลงใหลในรูปอันเป็นที่รัก ไม่ขัดเคืองในรูปอันไม่เป็นที่รัก เป็นผู้มีกายคตาสติตั้งมั่น มีจิตหาประมาณมิได้อยู่ และรู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วแก่ภิกษุนั้น...ฯลฯ... ลิ้นลิ้มรส...ฯลฯ... ใจรู้แจ้งธรรมารมณ์แล้ว ไม่หลงใหลในธรรมารมณ์อันเป็นที่รัก ไม่ขัดเคืองในธรรมารมณ์อันไม่เป็นที่รัก เป็นผู้มีกายคตาสติตั้งมั่น มีจิตหาประมาณมิได้อยู่ และรู้ชัดเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ตามความเป็นจริง อันเป็นที่ดับไปไม่มีเหลือแห่งบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso chappāṇake gahetvā nānāvisaye nānāgocare daḷhāya rajjuyā bandheyya. Ahiṃ gahetvā daḷhāya rajjuyā bandheyya. Susumāraṃ gahetvā daḷhāya rajjuyā bandheyya. Pakkhiṃ gahetvā…pe… kukkuraṃ gahetvā… siṅgālaṃ gahetvā… makkaṭaṃ gahetvā daḷhāya rajjuyā bandheyya. Daḷhāya rajjuyā bandhitvā daḷhe khīle vā thambhe vā upanibandheyya. Atha kho te, bhikkhave, chappāṇakā nānāvisayā nānāgocarā sakaṃ sakaṃ gocaravisayaṃ āviñcheyyuṃ – ahi āviñcheyya ‘vammikaṃ pavekkhāmī’ti, susumāro āviñcheyya ‘udakaṃ pavekkhāmī’ti, pakkhī āviñcheyya ‘ākāsaṃ ḍessāmī’ti, kukkuro āviñcheyya ‘gāmaṃ pavekkhāmī’ti, siṅgālo āviñcheyya ‘sīvathikaṃ pavekkhāmī’ti, makkaṭo āviñcheyya ‘vanaṃ pavekkhāmī’ti. Yadā kho te, bhikkhave, chappāṇakā jhattā assu kilantā, atha tameva khīlaṃ vā thambhaṃ vā upatiṭṭheyyuṃ, upanisīdeyyuṃ, upanipajjeyyuṃ. Evameva kho, bhikkhave, yassa kassaci bhikkhuno kāyagatāsati bhāvitā bahulīkatā, taṃ cakkhu nāviñchati manāpiyesu rūpesu, amanāpiyā rūpā nappaṭikūlā honti…pe… jivhā nāviñchati manāpiyesu rasesu…pe… mano nāviñchati manāpiyesu dhammesu, amanāpiyā dhammā nappaṭikūlā honti. Evaṃ kho, bhikkhave, saṃvaro hoti.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบุรุษจับสัตว์ ๖ ชนิด ซึ่งมีถิ่นที่อยู่และที่เที่ยวหากินต่างกัน มาผูกรวมกันด้วยเชือกเหนียว คือ จับงูมาผูกด้วยเชือกเหนียว จับจระเข้มาผูกด้วยเชือกเหนียว จับนกมาผูก...ฯลฯ... จับสุนัขบ้าน... จับสุนัขจิ้งจอก... จับลิงมาผูกด้วยเชือกเหนียว ครั้นผูกด้วยเชือกเหนียวแล้ว นำไปผูกไว้ที่หลักหรือเสาที่มั่นคง ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น สัตว์ ๖ ชนิดเหล่านั้น ซึ่งมีถิ่นที่อยู่และที่เที่ยวหากินต่างกัน ต่างก็จะยื้อแย่งฉุดดึงไปหาถิ่นที่อยู่และที่เที่ยวหากินของตนๆ คือ งูจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะเข้าไปสู่จอมปลวก’ จระเข้จะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะลงไปสู่น้ำ’ นกจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะบินขึ้นไปในอากาศ’ สุนัขบ้านจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะเข้าไปสู่บ้าน’ สุนัขจิ้งจอกจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะเข้าไปสู่ป่าช้า’ ลิงจะยื้อแย่งฉุดดึงไปโดยคิดว่า ‘เราจะเข้าไปสู่ป่า’ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อใด สัตว์ ๖ ชนิดเหล่านั้นต่างก็จะหมดแรง เหน็ดเหนื่อย เมื่อนั้น สัตว์เหล่านั้นก็จะยืนอยู่บ้าง นั่งอยู่บ้าง นอนอยู่บ้าง ใกล้หลักหรือเสานั้นเอง ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งเจริญ ทำให้มากซึ่งกายคตาสติแล้ว จักษุย่อมไม่ฉุดภิกษุนั้นไปในรูปที่น่าพอใจ รูปที่ไม่น่าพอใจก็ไม่เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ...ฯลฯ... ลิ้นย่อมไม่ฉุดไปในรสที่น่าพอใจ...ฯลฯ... ใจย่อมไม่ฉุดไปในธรรมารมณ์ที่น่าพอใจ ธรรมารมณ์ที่ไม่น่าพอใจก็ไม่เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ ภิกษุทั้งหลาย ความสำรวมย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘‘Daḷhe khīle vā thambhe vā’ti kho, bhikkhave, kāyagatāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Tasmātiha vo, bhikkhave, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘kāyagatā no sati bhāvitā bhavissati bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā’ti. Evañhi kho, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Dasamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘หลักหรือเสาที่มั่นคง’ นี้ เป็นชื่อแห่งกายคตาสติ เพราะเหตุนั้น เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘กายคตาสติของเราทั้งหลาย จักเป็นสติอันเราเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมแล้ว ปรารภดีแล้ว’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้แล

11. Yavakalāpisuttaṃ

๑๑. ยวกลาปิสูตร

248. ‘‘Seyyathāpi[Pg.404], bhikkhave, yavakalāpī cātumahāpathe nikkhittā assa. Atha cha purisā āgaccheyyuṃ byābhaṅgihatthā. Te yavakalāpiṃ chahi byābhaṅgīhi haneyyuṃ. Evañhi sā, bhikkhave, yavakalāpī suhatā assa chahi byābhaṅgīhi haññamānā. Atha sattamo puriso āgaccheyya byābhaṅgihattho. So taṃ yavakalāpiṃ sattamāya byābhaṅgiyā haneyya. Evañhi sā bhikkhave, yavakalāpī suhatatarā assa, sattamāya byābhaṅgiyā haññamānā. Evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano cakkhusmiṃ haññati manāpāmanāpehi rūpehi…pe… jivhāya haññati manāpāmanāpehi rasehi…pe… manasmiṃ haññati manāpāmanāpehi dhammehi. Sace so, bhikkhave, assutavā puthujjano āyatiṃ punabbhavāya ceteti, evañhi so, bhikkhave, moghapuriso suhatataro hoti, seyyathāpi sā yavakalāpī sattamāya byābhaṅgiyā haññamānā.

๒๔๘. ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนฟ่อนข้าวบาร์เลย์วางไว้ที่ทางสี่แพร่ง ครั้งนั้น บุรุษ ๖ คนถือไม้คานมา พึงตีฟ่อนข้าวบาร์เลย์นั้นด้วยไม้คาน ๖ อัน ภิกษุทั้งหลาย ฟ่อนข้าวบาร์เลย์นั้นถูกตีด้วยไม้คาน ๖ อัน ก็เป็นอันถูกตีดีแล้วอย่างนั้น ครั้งนั้น บุรุษคนที่ ๗ ถือไม้คานมา พึงตีฟ่อนข้าวบาร์เลย์นั้นด้วยไม้คานอันที่ ๗ ภิกษุทั้งหลาย ฟ่อนข้าวบาร์เลย์นั้นถูกตีด้วยไม้คานอันที่ ๗ ก็เป็นอันถูกตียิ่งกว่าเดิมอย่างนั้น ภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ถูกรูปที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจกระทบที่จักษุ...ฯลฯ... ถูกรสที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจกระทบที่ลิ้น...ฯลฯ... ถูกธรรมารมณ์ที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจกระทบที่ใจ ภิกษุทั้งหลาย หากปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้นยังคิดถึงภพใหม่ต่อไปอีก ภิกษุทั้งหลาย โมฆบุรุษนั้นก็เป็นผู้ถูกกระทบยิ่งกว่าเดิม เหมือนฟ่อนข้าวบาร์เลย์ที่ถูกตีด้วยไม้คานอันที่ ๗ ฉะนั้น

‘‘Bhūtapubbaṃ, bhikkhave, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi. Atha kho, bhikkhave, vepacitti asurindo asure āmantesi – ‘sace, mārisā, devāsurasaṅgāme samupabyūḷhe asurā jineyyuṃ devā parājineyyuṃ, yena naṃ sakkaṃ devānamindaṃ kaṇṭhapañcamehi bandhanehi bandhitvā mama santike āneyyātha asurapura’nti. Sakkopi kho, bhikkhave, devānamindo deve tāvatiṃse āmantesi – ‘sace, mārisā, devāsurasaṅgāme samupabyūḷhe devā jineyyuṃ asurā parājineyyuṃ, yena naṃ vepacittiṃ asurindaṃ kaṇṭhapañcamehi bandhanehi bandhitvā mama santike āneyyātha sudhammaṃ devasabha’nti. Tasmiṃ kho pana, bhikkhave, saṅgāme devā jiniṃsu, asurā parājiniṃsu. Atha kho, bhikkhave, devā tāvatiṃsā vepacittiṃ asurindaṃ kaṇṭhapañcamehi bandhanehi bandhitvā sakkassa devānamindassa santike ānesuṃ sudhammaṃ devasabhaṃ. Tatra sudaṃ, bhikkhave, vepacitti asurindo kaṇṭhapañcamehi bandhanehi baddho hoti. Yadā kho, bhikkhave, vepacittissa asurindassa evaṃ hoti – ‘dhammikā kho devā, adhammikā asurā[Pg.405], idheva dānāhaṃ devapuraṃ gacchāmī’ti. Atha kaṇṭhapañcamehi bandhanehi muttaṃ attānaṃ samanupassati, dibbehi ca pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti. Yadā ca kho, bhikkhave, vepacittissa asurindassa evaṃ hoti – ‘dhammikā kho asurā, adhammikā devā, tattheva dānāhaṃ asurapuraṃ gamissāmī’ti, atha kaṇṭhapañcamehi bandhanehi baddhaṃ attānaṃ samanupassati. Dibbehi ca pañcahi kāmaguṇehi parihāyati. Evaṃ sukhumaṃ kho, bhikkhave, vepacittibandhanaṃ. Tato sukhumataraṃ mārabandhanaṃ. Maññamāno kho, bhikkhave, baddho mārassa, amaññamāno mutto pāpimato.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว สงครามระหว่างเทพกับอสูรประชิดกันแล้ว ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวปจิตติจอมอสูรได้ตรัสกับพวกอสูรว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ถ้าในสงครามระหว่างเทพกับอสูรที่ประชิดกันแล้ว พวกอสูรพึงชนะ พวกเทพพึงพ่ายแพ้ไซร้ พวกท่านพึงจับท้าวสักกะจอมเทพนั้นด้วยเครื่องจองจำมีคอเป็นที่ ๕ แล้วนำมายังสำนักของเราที่อสูรนคร’ แม้ท้าวสักกะจอมเทพก็ได้ตรัสกับพวกเทพชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ถ้าในสงครามระหว่างเทพกับอสูรที่ประชิดกันแล้ว พวกเทพพึงชนะ พวกอสูรพึงพ่ายแพ้ไซร้ พวกท่านพึงจับท้าวเวปจิตติจอมอสูรนั้นด้วยเครื่องจองจำมีคอเป็นที่ ๕ แล้วนำมายังสำนักของเราที่สุธรรมาเทวสภา’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ในสงครามนั้น พวกเทพชนะ พวกอสูรพ่ายแพ้ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเทพชั้นดาวดึงส์ได้จับท้าวเวปจิตติจอมอสูรด้วยเครื่องจองจำมีคอเป็นที่ ๕ แล้วนำไปเฝ้าท้าวสักกะจอมเทพที่สุธรรมาเทวสภา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ในที่นั้น ท้าวเวปจิตติจอมอสูรถูกจองจำด้วยเครื่องจองจำมีคอเป็นที่ ๕ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดแล ท้าวเวปจิตติจอมอสูรมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกเทพเป็นผู้มีธรรม พวกอสูรเป็นผู้ไม่มีธรรม บัดนี้เราจะไปยังเทวาลัยในที่นี้แหละ’ เมื่อนั้น ท้าวเธอจะเห็นตนพ้นจากเครื่องจองจำมีคอเป็นที่ ๕ และจะเพียบพร้อมพรั่งพร้อมบำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ และเมื่อใดแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวเวปจิตติจอมอสูรมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พวกอสูรเป็นผู้มีธรรม พวกเทพเป็นผู้ไม่มีธรรม บัดนี้เราจะไปยังอสูรนครในที่นั้นแหละ’ เมื่อนั้น ท้าวเธอจะเห็นตนถูกจองจำด้วยเครื่องจองจำมีคอเป็นที่ ๕ และจะเสื่อมจากกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เครื่องจองจำของท้าวเวปจิตติละเอียดอย่างนี้แล แต่เครื่องจองจำของมารละเอียดกว่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ยังสำคัญมั่นหมายอยู่ ชื่อว่าถูกมารผูกไว้ ผู้ที่ไม่สำคัญมั่นหมาย ชื่อว่าพ้นจากมารผู้มีบาป

‘‘‘Asmī’ti, bhikkhave, maññitametaṃ, ‘ayamahamasmī’ti maññitametaṃ, ‘bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘na bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘rūpī bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘arūpī bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘saññī bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘asaññī bhavissa’nti maññitametaṃ, ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’nti maññitametaṃ. Maññitaṃ, bhikkhave, rogo, maññitaṃ gaṇḍo, maññitaṃ sallaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, ‘amaññamānena cetasā viharissāmā’ti – evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสำคัญว่า ‘เรามีอยู่’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ความสำคัญว่า ‘เราเป็นนี้’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ความสำคัญว่า ‘จักเป็น’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ความสำคัญว่า ‘จักไม่เป็น’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีรูป’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้ไม่มีรูป’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีสัญญา’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้ไม่มีสัญญา’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ นี้เป็นความสำคัญมั่นหมาย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสำคัญมั่นหมายเป็นโรค, ความสำคัญมั่นหมายเป็นฝี, ความสำคัญมั่นหมายเป็นลูกศร. เพราะเหตุนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักมีจิตไม่สำคัญมั่นหมายอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

‘‘‘Asmī’ti, bhikkhave, iñjitametaṃ, ‘ayamahamasmī’ti iñjitametaṃ, ‘bhavissa’nti iñjitametaṃ, ‘na bhavissa’nti iñjitametaṃ, ‘rūpī bhavissa’nti iñjitametaṃ, ‘arūpī bhavissa’nti iñjitametaṃ, ‘saññī bhavissa’nti iñjitametaṃ, ‘asaññī bhavissa’nti iñjitametaṃ, ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’nti iñjitametaṃ. Iñjitaṃ, bhikkhave, rogo, iñjitaṃ gaṇḍo, iñjitaṃ sallaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, ‘aniñjamānena cetasā viharissāmā’ti – evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสำคัญว่า ‘เรามีอยู่’ นี้เป็นความหวั่นไหว, ความสำคัญว่า ‘เราเป็นนี้’ นี้เป็นความหวั่นไหว, ความสำคัญว่า ‘จักเป็น’ นี้เป็นความหวั่นไหว, ความสำคัญว่า ‘จักไม่เป็น’ นี้เป็นความหวั่นไหว, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีรูป’ นี้เป็นความหวั่นไหว, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้ไม่มีรูป’ นี้เป็นความหวั่นไหว, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีสัญญา’ นี้เป็นความหวั่นไหว, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้ไม่มีสัญญา’ นี้เป็นความหวั่นไหว, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ นี้เป็นความหวั่นไหว. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความหวั่นไหวเป็นโรค, ความหวั่นไหวเป็นฝี, ความหวั่นไหวเป็นลูกศร. เพราะเหตุนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักมีจิตไม่หวั่นไหวอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

‘‘‘Asmī’ti, bhikkhave, phanditametaṃ, ‘ayamahamasmī’ti phanditametaṃ, ‘bhavissa’nti…pe… ‘na bhavissa’nti… ‘rūpī bhavissa’nti… ‘arūpī bhavissa’nti… ‘saññī bhavissa’nti… ‘asaññī bhavissa’nti… ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’nti phanditametaṃ. Phanditaṃ, bhikkhave, rogo, phanditaṃ gaṇḍo, phanditaṃ sallaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, ‘aphandamānena cetasā viharissāmā’ti – evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสำคัญว่า ‘เรามีอยู่’ นี้เป็นความสั่น, ความสำคัญว่า ‘เราเป็นนี้’ นี้เป็นความสั่น, ความสำคัญว่า ‘จักเป็น’...ฯลฯ... ‘จักไม่เป็น’... ‘จักเป็นผู้มีรูป’... ‘จักเป็นผู้ไม่มีรูป’... ‘จักเป็นผู้มีสัญญา’... ‘จักเป็นผู้ไม่มีสัญญา’... ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ นี้เป็นความสั่น. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสั่นเป็นโรค, ความสั่นเป็นฝี, ความสั่นเป็นลูกศร. เพราะเหตุนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักมีจิตไม่สั่นอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

‘‘‘Asmī’ti, bhikkhave, papañcitametaṃ, ‘ayamahamasmī’ti papañcitametaṃ, ‘bhavissa’nti…pe… ‘na bhavissa’nti… ‘rūpī bhavissa’nti… ‘arūpī bhavissa’nti… ‘saññī bhavissa’nti… ‘asaññī bhavissa’nti… ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’nti papañcitametaṃ[Pg.406]. Papañcitaṃ, bhikkhave, rogo, papañcitaṃ gaṇḍo, papañcitaṃ sallaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, ‘nippapañcena cetasā viharissāmā’ti – evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสำคัญว่า ‘เรามีอยู่’ นี้เป็นปปัญจะ, ความสำคัญว่า ‘เราเป็นนี้’ นี้เป็นปปัญจะ, ความสำคัญว่า ‘จักเป็น’...ฯลฯ... ‘จักไม่เป็น’... ‘จักเป็นผู้มีรูป’... ‘จักเป็นผู้ไม่มีรูป’... ‘จักเป็นผู้มีสัญญา’... ‘จักเป็นผู้ไม่มีสัญญา’... ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ นี้เป็นปปัญจะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปปัญจะเป็นโรค, ปปัญจะเป็นฝี, ปปัญจะเป็นลูกศร. เพราะเหตุนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักมีจิตไม่มีปปัญจะอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล

‘‘‘Asmī’ti, bhikkhave, mānagatametaṃ, ‘ayamahamasmī’ti mānagatametaṃ, ‘bhavissa’nti mānagatametaṃ, ‘na bhavissa’nti mānagatametaṃ, ‘rūpī bhavissa’nti mānagatametaṃ, ‘arūpī bhavissa’nti mānagatametaṃ, ‘saññī bhavissa’nti mānagatametaṃ, ‘asaññī bhavissa’nti mānagatametaṃ, ‘nevasaññīnāsaññī bhavissa’nti mānagatametaṃ. Mānagataṃ, bhikkhave, rogo, mānagataṃ gaṇḍo, mānagataṃ sallaṃ. Tasmātiha, bhikkhave, ‘nihatamānena cetasā viharissāmā’ti – evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti. Ekādasamaṃ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสำคัญว่า ‘เรามีอยู่’ นี้เป็นเรื่องของมานะ, ความสำคัญว่า ‘เราเป็นนี้’ นี้เป็นเรื่องของมานะ, ความสำคัญว่า ‘จักเป็น’ นี้เป็นเรื่องของมานะ, ความสำคัญว่า ‘จักไม่เป็น’ นี้เป็นเรื่องของมานะ, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีรูป’ นี้เป็นเรื่องของมานะ, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้ไม่มีรูป’ นี้เป็นเรื่องของมานะ, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีสัญญา’ นี้เป็นเรื่องของมานะ, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้ไม่มีสัญญา’ นี้เป็นเรื่องของมานะ, ความสำคัญว่า ‘จักเป็นผู้มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ นี้เป็นเรื่องของมานะ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องของมานะเป็นโรค, เรื่องของมานะเป็นฝี, เรื่องของมานะเป็นลูกศร. เพราะเหตุนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราจักมีจิตปราศจากมานะอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล ดังนี้แล. สูตรที่ ๑๑ จบ

Āsīvisavaggo ekūnavīsatimo.

อาสีวิสวรรค ที่ ๑๙ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคนั้น คือ

Āsīviso ratho kummo, dve dārukkhandhā avassuto;

Dukkhadhammā kiṃsukā vīṇā, chappāṇā yavakalāpīti.

อาสีวิสสูตร รถสูตร กุมมสูตร ทารุขันธสูตร ๒ สูตร อวัสสุตสูตร ทุกขธรรมสูตร กิงสุกสูตร วีณาสูตร ฉัปปาณสูตร และยวกลาปีสูตร

Saḷāyatanavagge catutthapaṇṇāsako samatto.

จตุตถปัณณาสกะ ในสฬายตนวรรค จบ

Tassa vagguddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรคในปัณณาสกะนั้น คือ

Nandikkhayo saṭṭhinayo, samuddo uragena ca;

Catupaṇṇāsakā ete, nipātesu pakāsitāti.

นันทิกขยวรรค สัฏฐินยวรรค สมุทรวรรค และอุรควรรค ปัณณาสกะที่ ๔ เหล่านี้ ได้ประกาศไว้ในนิบาตทั้งหลาย

Saḷāyatanasaṃyuttaṃ samattaṃ.

สฬายตนสังยุต จบ

2. Vedanāsaṃyuttaṃ

๒. เวทนาสังยุต

1. Sagāthāvaggo

๑. สคาถวรรค

1. Samādhisuttaṃ

๑. สมาธิสูตร

249. ‘‘Tisso [Pg.407] imā, bhikkhave, vedanā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā kho, bhikkhave, tisso vedanāti.

๒๔๙. ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างอะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้แล

‘‘Samāhito sampajāno, sato buddhassa sāvako;

Vedanā ca pajānāti, vedanānañca sambhavaṃ.

สาวกของพระพุทธเจ้าผู้มีสมาธิ มีสัมปชัญญะ มีสติ ย่อมรู้ชัดเวทนาทั้งหลายและความเกิดแห่งเวทนาทั้งหลาย

‘‘Yattha cetā nirujjhanti, maggañca khayagāminaṃ;

Vedanānaṃ khayā bhikkhu, nicchāto parinibbuto’’ti. paṭhamaṃ;

รู้ชัดที่ที่เวทนาเหล่านั้นดับ และทางที่นำไปสู่ความสิ้นไปแห่งเวทนา ภิกษุเพราะสิ้นเวทนาทั้งหลาย จึงหมดความอยาก ดับสนิทได้

2. Sukhasuttaṃ

๒. สุขสูตร

250. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā kho, bhikkhave, tisso vedanāti.

๒๕๐. ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างอะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้แล

‘‘Sukhaṃ vā yadi vā dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ saha;

Ajjhattañca bahiddhā ca, yaṃ kiñci atthi veditaṃ.

เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา หรือทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา ทั้งภายในและภายนอก ที่เป็นไป

‘‘Etaṃ dukkhanti ñatvāna, mosadhammaṃ palokinaṃ;

Phussa phussa vayaṃ passaṃ, evaṃ tattha virajjatī’’ti. dutiyaṃ;

บุคคลรู้ชัดเวทนานั้นว่าเป็นทุกข์ มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความแตกไปเป็นธรรมดา ถูกต้องแล้วๆ เห็นความเสื่อมไปอยู่ ย่อมคลายกำหนัดในเวทนานั้นได้

3. Pahānasuttaṃ

๓. ปหานสูตร

251. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Sukhāya, bhikkhave, vedanāya rāgānusayo pahātabbo, dukkhāya vedanāya paṭighānusayo pahātabbo, adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo pahātabbo. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno sukhāya vedanāya rāgānusayo pahīno hoti, dukkhāya vedanāya paṭighānusayo pahīno hoti, adukkhamasukhāya [Pg.408] vedanāya avijjānusayo pahīno hoti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu niranusayo sammaddaso acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’’ti.

๒๕๑. ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างอะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงละราคานุสัยในสุขเวทนา พึงละปฏิฆานุสัยในทุกขเวทนา พึงละอวิชชานุสัยในอทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่ภิกษุละราคานุสัยในสุขเวทนาได้แล้ว ละปฏิฆานุสัยในทุกขเวทนาได้แล้ว ละอวิชชานุสัยในอทุกขมสุขเวทนาได้แล้ว ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้ไม่มีอนุสัย เห็นโดยชอบ ตัดตัณหาได้แล้ว รื้อถอนสังโยชน์ได้แล้ว ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ เพราะละมานะได้โดยชอบ

‘‘Sukhaṃ vedayamānassa, vedanaṃ appajānato;

So rāgānusayo hoti, anissaraṇadassino.

เมื่อบุคคลเสวยสุขเวทนา แต่ไม่รู้แจ้งเวทนา ไม่เห็นทางสลัดออกจากเวทนานั้น ราคานุสัยย่อมเกิดขึ้น

‘‘Dukkhaṃ vedayamānassa, vedanaṃ appajānato;

Paṭighānusayo hoti, anissaraṇadassino.

เมื่อบุคคลเสวยทุกขเวทนา แต่ไม่รู้แจ้งเวทนา ไม่เห็นทางสลัดออกจากเวทนานั้น ปฏิฆานุสัยย่อมเกิดขึ้น

‘‘Adukkhamasukhaṃ santaṃ, bhūripaññena desitaṃ;

Tañcāpi abhinandati, neva dukkhā pamuccati.

พระผู้มีปัญญาไพบูลย์ทรงแสดงอทุกขมสุขเวทนาอันสงบแล้ว ถ้าภิกษุใดเพลิดเพลินแม้ซึ่งเวทนานั้น ก็ย่อมไม่พ้นจากทุกข์

‘‘Yato ca bhikkhu ātāpī, sampajaññaṃ na riñcati;

Tato so vedanā sabbā, parijānāti paṇḍito.

เพราะเหตุที่ภิกษุผู้มีความเพียร ไม่ละสัมปชัญญะ เพราะเหตุนั้น ภิกษุนั้นผู้เป็นบัณฑิต ย่อมกำหนดรู้เวทนาทั้งปวงได้

‘‘So vedanā pariññāya, diṭṭhe dhamme anāsavo;

Kāyassa bhedā dhammaṭṭho, saṅkhyaṃ nopeti vedagū’’ti. tatiyaṃ;

ภิกษุนั้นกำหนดรู้เวทนาแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะในปัจจุบัน ตั้งอยู่ในธรรม ถึงที่สุดแห่งเวท หลังจากตายแล้ว ย่อมไม่เข้าถึงการนับ

4. Pātālasuttaṃ

๔. ปาตาลสูตร

252. ‘‘Assutavā, bhikkhave, puthujjano yaṃ vācaṃ bhāsati – ‘atthi mahāsamudde pātālo’ti. Taṃ kho panetaṃ, bhikkhave, assutavā puthujjano asantaṃ avijjamānaṃ evaṃ vācaṃ bhāsati – ‘atthi mahāsamudde pātālo’ti. Sārīrikānaṃ kho etaṃ, bhikkhave, dukkhānaṃ vedanānaṃ adhivacanaṃ yadidaṃ ‘pātālo’ti. Assutavā, bhikkhave, puthujjano sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘assutavā puthujjano pātāle na paccuṭṭhāsi, gādhañca nājjhagā’. Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako sārīrikāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno neva socati, na kilamati, na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘sutavā ariyasāvako pātāle paccuṭṭhāsi, gādhañca ajjhagā’’’ti.

๒๕๒. ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ พูดคำใดว่า ‘ในมหาสมุทรมีบาดาล’ ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น พูดคำนั้นที่ไม่มีอยู่ ไม่ปรากฏอยู่ว่า ‘ในมหาสมุทรมีบาดาล’ ภิกษุทั้งหลาย คำว่า ‘บาดาล’ นี้ เป็นชื่อแห่งทุกขเวทนาทางกาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ถูกทุกขเวทนาทางกายกระทบแล้ว ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไร ทุบอก คร่ำครวญ ถึงความหลงใหล ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ตั้งอยู่ไม่ได้ในบาดาล และยังไม่ได้ที่พึ่ง อริยสาวกผู้ได้สดับ ถูกทุกขเวทนาทางกายกระทบแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไร ไม่ทุบอก คร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับนี้ เราเรียกว่า เป็นผู้ตั้งอยู่ได้ในบาดาล และได้ที่พึ่งแล้ว

‘‘Yo [Pg.409] etā nādhivāseti, uppannā vedanā dukhā;

Sārīrikā pāṇaharā, yāhi phuṭṭho pavedhati.

ผู้ใดไม่อดกลั้นเวทนาอันเป็นทุกข์ ที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นไปในกาย นำชีวิตไป ซึ่งตนถูกกระทบแล้ว ย่อมงันงก

‘‘Akkandati parodati, dubbalo appathāmako;

Na so pātāle paccuṭṭhāsi, atho gādhampi nājjhagā.

ผู้นั้นย่อมคร่ำครวญ ร้องไห้ เป็นคนอ่อนแอ มีกำลังน้อย เขาย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ในบาดาล ทั้งยังไม่ได้ที่พึ่ง

‘‘Yo cetā adhivāseti, uppannā vedanā dukhā;

Sārīrikā pāṇaharā, yāhi phuṭṭho na vedhati;

Sa ve pātāle paccuṭṭhāsi, atho gādhampi ajjhagā’’ti. catutthaṃ;

ส่วนผู้ใดอดกลั้นเวทนาอันเป็นทุกข์ ที่เกิดขึ้นแล้ว เป็นไปในกาย นำชีวิตไป ซึ่งตนถูกกระทบแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหว ผู้นั้นแลย่อมตั้งอยู่ได้ในบาดาล ทั้งยังได้ที่พึ่ง

5. Daṭṭhabbasuttaṃ

๕. ทัฏฐัพพสูตร

253. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Sukhā, bhikkhave, vedanā dukkhato daṭṭhabbā, dukkhā vedanā sallato daṭṭhabbā, adukkhamasukhā vedanā aniccato daṭṭhabbā. Yato kho, bhikkhave, bhikkhuno sukhā vedanā dukkhato diṭṭhā hoti, dukkhā vedanā sallato diṭṭhā hoti, adukkhamasukhā vedanā aniccato diṭṭhā hoti – ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu sammaddaso acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’’ti.

๒๕๓. ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ ๓ อย่างอะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงเห็นสุขเวทนาโดยความเป็นทุกข์ พึงเห็นทุกขเวทนาโดยความเป็นลูกศร พึงเห็นอทุกขมสุขเวทนาโดยความไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่ภิกษุเห็นสุขเวทนาโดยความเป็นทุกข์ เห็นทุกขเวทนาโดยความเป็นลูกศร เห็นอทุกขมสุขเวทนาโดยความไม่เที่ยง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้เห็นโดยชอบ ตัดตัณหาได้แล้ว รื้อถอนสังโยชน์ได้แล้ว ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ เพราะละมานะได้โดยชอบ

‘‘Yo sukhaṃ dukkhato adda, dukkhamaddakkhi sallato;

Adukkhamasukhaṃ santaṃ, addakkhi naṃ aniccato.

ผู้ใดเห็นสุขโดยความเป็นทุกข์ เห็นทุกข์โดยความเป็นลูกศร เห็นอทุกขมสุขเวทนาอันสงบโดยความไม่เที่ยง

‘‘Sa ve sammaddaso bhikkhu, parijānāti vedanā;

So vedanā pariññāya, diṭṭhe dhamme anāsavo;

Kāyassa bhedā dhammaṭṭho, saṅkhyaṃ nopeti vedagū’’ti. pañcamaṃ;

ภิกษุผู้เห็นโดยชอบนั้นแล ย่อมกำหนดรู้เวทนาทั้งหลาย ภิกษุนั้นกำหนดรู้เวทนาแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะในปัจจุบัน ตั้งอยู่ในธรรม ถึงที่สุดแห่งเวท หลังจากตายแล้ว ย่อมไม่เข้าถึงการนับ

6. Sallasuttaṃ

๖. สัลลสูตร

254. ‘‘Assutavā, bhikkhave, puthujjano sukhampi vedanaṃ vedayati, dukkhampi vedanaṃ vedayati, adukkhamasukhampi vedanaṃ vedayati. Sutavā, bhikkhave, ariyasāvako sukhampi vedanaṃ vedayati, dukkhampi vedanaṃ vedayati, adukkhamasukhampi [Pg.410] vedanaṃ vedayati. Tatra, bhikkhave, ko viseso ko adhippayāso kiṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanenā’’ti? Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe… assutavā. Bhikkhave, puthujjano dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. So dve vedanā vedayati – kāyikañca, cetasikañca. Seyyathāpi, bhikkhave, purisaṃ sallena vijjheyya. Tamenaṃ dutiyena sallena anuvedhaṃ vijjheyya. Evañhi so, bhikkhave, puriso dvisallena vedanaṃ vedayati. Evameva kho, bhikkhave, assutavā puthujjano dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno socati kilamati paridevati urattāḷiṃ kandati sammohaṃ āpajjati. So dve vedanā vedayati – kāyikañca, cetasikañca. Tassāyeva kho pana dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno paṭighavā hoti. Tamenaṃ dukkhāya vedanāya paṭighavantaṃ, yo dukkhāya vedanāya paṭighānusayo, so anuseti. So dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno kāmasukhaṃ abhinandati. Taṃ kissa hetu? Na hi so, bhikkhave, pajānāti assutavā puthujjano aññatra kāmasukhā dukkhāya vedanāya nissaraṇaṃ, tassa kāmasukhañca abhinandato, yo sukhāya vedanāya rāgānusayo, so anuseti. So tāsaṃ vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānāti. Tassa tāsaṃ vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ appajānato, yo adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo, so anuseti. So sukhañce vedanaṃ vedayati, saññutto naṃ vedayati. Dukkhañce vedanaṃ vedayati, saññutto naṃ vedayati. Adukkhamasukhañce vedanaṃ vedayati, saññutto naṃ vedayati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘assutavā puthujjano saññutto jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, saññutto dukkhasmā’ti vadāmi.

๒๕๔. ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ย่อมเสวยสุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ย่อมเสวยสุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้าง ภิกษุทั้งหลาย ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น อะไรเป็นความแปลกกัน อะไรเป็นความยิ่งกว่ากัน อะไรเป็นเครื่องกระทำให้ต่างกัน แห่งอริยสาวกผู้ได้สดับกับปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ” ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ...” “ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไร ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล เขาย่อมเสวยเวทนา ๒ อย่าง คือ เวทนาทางกายและเวทนาทางใจ เปรียบเหมือนนายขมังธนูพึงยิงบุรุษด้วยลูกศร แล้วพึงยิงซ้ำบุรุษนั้นด้วยลูกศรดอกที่ ๒ อีก ภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นถูกยิงด้วยลูกศร ๒ ดอก ย่อมเสวยเวทนาเพราะลูกศร ๒ ดอก แม้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเศร้าโศก ลำบาก ร่ำไร ทุบอกคร่ำครวญ ถึงความหลงใหล เขาย่อมเสวยเวทนา ๒ อย่าง คือ เวทนาทางกายและเวทนาทางใจ ฉันนั้นเหมือนกัน อนึ่ง เขาย่อมมีความขัดเคืองเพราะทุกขเวทนานั้น เมื่อเขามีความขัดเคืองเพราะทุกขเวทนา ปฏิฆานุสัยเพราะทุกขเวทนานั้นย่อมนอนเนื่องอยู่ เขาถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมเพลิดเพลินกามสุข ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น ย่อมไม่รู้จักอุบายเครื่องสลัดออกจากทุกขเวทนานอกจากกามสุข เมื่อเขาเพลิดเพลินกามสุข ราคานุสัยเพราะสุขเวทนานั้นย่อมนอนเนื่องอยู่ เขาย่อมไม่รู้ชัดถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง เมื่อเขาไม่รู้ชัดถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง อวิชชานุสัยเพราะอทุกขมสุขเวทนานั้นย่อมนอนเนื่องอยู่ เขาย่อมเสวยสุขเวทนา เป็นผู้ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น ย่อมเสวยทุกขเวทนา เป็นผู้ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น ย่อมเสวยอทุกขมสุขเวทนา เป็นผู้ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เป็นผู้ประกอบด้วยทุกข์’

‘‘Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno na socati, na kilamati, na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na [Pg.411] sammohaṃ āpajjati. So ekaṃ vedanaṃ vedayati – kāyikaṃ, na cetasikaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ส่วนอริยสาวกผู้ได้สดับ ถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไร ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล เธอย่อมเสวยเวทนาอย่างเดียว คือ เวทนาทางกาย แต่ไม่เสวยเวทนาทางใจ

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, purisaṃ sallena vijjheyya. Tamenaṃ dutiyena sallena anuvedhaṃ na vijjheyya. Evañhi so, bhikkhave, puriso ekasallena vedanaṃ vedayati. Evameva kho, bhikkhave, sutavā ariyasāvako dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno na socati, na kilamati, na paridevati, na urattāḷiṃ kandati, na sammohaṃ āpajjati. So ekaṃ vedanaṃ vedayati – kāyikaṃ, na cetasikaṃ. Tassāyeva kho pana dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno paṭighavā na hoti. Tamenaṃ dukkhāya vedanāya appaṭighavantaṃ, yo dukkhāya vedanāya paṭighānusayo, so nānuseti. So dukkhāya vedanāya phuṭṭho samāno kāmasukhaṃ nābhinandati. Taṃ kissa hetu? Pajānāti hi so, bhikkhave, sutavā ariyasāvako aññatra kāmasukhā dukkhāya vedanāya nissaraṇaṃ. Tassa kāmasukhaṃ nābhinandato yo sukhāya vedanāya rāgānusayo, so nānuseti. So tāsaṃ vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavaṃ ca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa tāsaṃ vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānato, yo adukkhamasukhāya vedanāya avijjānusayo, so nānuseti. So sukhañce vedanaṃ vedayati, visaññutto naṃ vedayati. Dukkhañce vedanaṃ vedayati, visaññutto naṃ vedayati. Adukkhamasukhañce vedanaṃ vedayati, visaññutto naṃ vedayati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘sutavā ariyasāvako visaññutto jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi, visaññutto dukkhasmā’ti vadāmi. Ayaṃ kho, bhikkhave, viseso, ayaṃ adhippayāso, idaṃ nānākaraṇaṃ sutavato ariyasāvakassa assutavatā puthujjanenā’’ti.

เปรียบเหมือนนายขมังธนูพึงยิงบุรุษด้วยลูกศร แต่ไม่พึงยิงซ้ำบุรุษนั้นด้วยลูกศรดอกที่ ๒ ภิกษุทั้งหลาย บุรุษนั้นถูกยิงด้วยลูกศรดอกเดียว ย่อมเสวยเวทนาเพราะลูกศรดอกเดียว แม้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับ ถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก ไม่ลำบาก ไม่ร่ำไร ไม่ทุบอกคร่ำครวญ ไม่ถึงความหลงใหล เธอย่อมเสวยเวทนาอย่างเดียว คือ เวทนาทางกาย แต่ไม่เสวยเวทนาทางใจ ฉันนั้นเหมือนกัน อนึ่ง เธอย่อมไม่มีความขัดเคืองเพราะทุกขเวทนานั้น เมื่อเธอไม่มีความขัดเคืองเพราะทุกขเวทนา ปฏิฆานุสัยเพราะทุกขเวทนานั้นย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ เธอถูกทุกขเวทนาถูกต้องแล้ว ย่อมไม่เพลิดเพลินกามสุข ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะอริยสาวกผู้ได้สดับนั้น ย่อมรู้จักอุบายเครื่องสลัดออกจากทุกขเวทนานอกจากกามสุข เมื่อเธอไม่เพลิดเพลินกามสุข ราคานุสัยเพราะสุขเวทนานั้นย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ เธอย่อมรู้ชัดถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง เมื่อเธอรู้ชัดถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนาเหล่านั้นตามความเป็นจริง อวิชชานุสัยเพราะอทุกขมสุขเวทนานั้นย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ เธอย่อมเสวยสุขเวทนา เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น ย่อมเสวยทุกขเวทนา เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น ย่อมเสวยอทุกขมสุขเวทนา เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่า ‘อริยสาวกผู้ได้สดับนี้ เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยชาติ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยทุกข์’ ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นความแปลกกัน นี้เป็นความยิ่งกว่ากัน นี้เป็นเครื่องกระทำให้ต่างกัน แห่งอริยสาวกผู้ได้สดับกับปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ”

‘‘Na vedanaṃ vedayati sapañño,Sukhampi dukkhampi bahussutopi;

Ayañca dhīrassa puthujjanena,Mahā viseso kusalassa hoti.

ผู้มีปัญญา มีสุตะมาก ย่อมไม่เสวยทั้งสุขเวทนาและทุกขเวทนา นี้เป็นความแปลกกันอย่างมากระหว่างธีรชนผู้ฉลาดกับปุถุชน

‘‘Saṅkhātadhammassa [Pg.412] bahussutassa,Vipassato lokamimaṃ parañca;

Iṭṭhassa dhammā na mathenti cittaṃ,Aniṭṭhato no paṭighātameti.

อารมณ์ที่น่าปรารถนาย่อมย่ำยีจิตของอริยสาวกผู้มีธรรมอันรู้แจ้งแล้ว มีสุตะมาก ผู้เห็นแจ้งโลกนี้และโลกหน้าไม่ได้ และความขัดเคืองเพราะอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาก็ย่อมไม่มี

‘‘Tassānurodhā athavā virodhā,Vidhūpitā atthagatā na santi;

Padañca ñatvā virajaṃ asokaṃ,Sammā pajānāti bhavassa pāragū’’ti. chaṭṭhaṃ;

ความยินดีและความยินร้ายของอริยสาวกนั้น เป็นสิ่งที่ท่านขจัดได้แล้ว ดับไปแล้ว ไม่มีอยู่ ท่านรู้แจ้งบทคือพระนิพพานอันปราศจากธุลี ไม่เศร้าโศก เป็นผู้ถึงฝั่งแห่งภพ ย่อมรู้โดยชอบ

7. Paṭhamagelaññasuttaṃ

๗. ปฐมเคลัญญสูตรที่ ๗

255. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena gilānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

๒๕๕. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังโรงพยาบาล ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว จึงประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า

‘‘Sato, bhikkhave, bhikkhu sampajāno kālaṃ āgameyya. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī.

“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะรอคอยเวลา นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราแก่เธอทั้งหลาย

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sato hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati…pe… citte cittānupassī viharati…pe… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sato hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสติเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียอยู่ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิต... เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสติเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve [Pg.413] sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sampajānakārī hoti. Sato, bhikkhave, bhikkhu sampajāno kālaṃ āgameyya. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสัมปชัญญะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการแลดู การเหลียวดู ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการคู้เข้า การเหยียดออก ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ ย่อมเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสัมปชัญญะเป็นอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะรอคอยเวลา นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราแก่เธอทั้งหลาย

‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno evaṃ satassa sampajānassa appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati sukhā vedanā, so evaṃ pajānāti – ‘uppannā kho myāyaṃ sukhā vedanā. Sā ca kho paṭicca, no appaṭicca. Kiṃ paṭicca? Imameva kāyaṃ paṭicca. Ayaṃ kho pana kāyo anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Aniccaṃ kho pana saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ kāyaṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā kuto niccā bhavissatī’ti! So kāye ca sukhāya ca vedanāya aniccānupassī viharati, vayānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharati. Tassa kāye ca sukhāya ca vedanāya aniccānupassino viharato, vayānupassino viharato, virāgānupassino viharato, nirodhānupassino viharato, paṭinissaggānupassino viharato, yo kāye ca sukhāya ca vedanāya rāgānusayo, so pahīyati.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าสุขเวทนาเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘สุขเวทนานี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วแล ก็สุขเวทนานั้นอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น ไม่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้นหามิได้ อาศัยอะไรเล่า อาศัยกายนี้นั่นเอง ก็กายนี้ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกายอันไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร’ เธอย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในกายและในสุขเวทนาอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความเสื่อมไปอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความดับอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในกายและในสุขเวทนาอยู่ พิจารณาเห็นความเสื่อมไปอยู่ พิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ พิจารณาเห็นความดับอยู่ พิจารณาเห็นความสละคืนอยู่ ราคานุสัยใดในกายและในสุขเวทนา ราคานุสัยนั้นย่อมถูกละเสีย

‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno evaṃ satassa sampajānassa appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati dukkhā vedanā. So evaṃ pajānāti – ‘uppannā kho myāyaṃ dukkhā vedanā. Sā ca kho paṭicca, no appaṭicca. Kiṃ paṭicca? Imameva kāyaṃ paṭicca. Ayaṃ kho pana kāyo anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Aniccaṃ kho pana saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ kāyaṃ paṭicca uppannā dukkhā vedanā kuto niccā bhavissatī’ti! So kāye ca dukkhāya vedanāya aniccānupassī viharati, vayānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharati. Tassa kāye ca dukkhāya ca vedanāya aniccānupassino viharato…pe… paṭinissaggānupassino viharato, yo kāye ca dukkhāya ca vedanāya paṭighānusayo, so pahīyati.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าทุกขเวทนาเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘ทุกขเวทนานี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วแล ก็ทุกขเวทนานั้นอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น ไม่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้นหามิได้ อาศัยอะไรเล่า อาศัยกายนี้นั่นเอง ก็กายนี้ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกายอันไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร’ เธอย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในกายและในทุกขเวทนาอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความเสื่อมไปอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความดับอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในกายและในทุกขเวทนาอยู่... พิจารณาเห็นความสละคืนอยู่ ปฏิฆานุสัยใดในกายและในทุกขเวทนา ปฏิฆานุสัยนั้นย่อมถูกละเสีย

‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno evaṃ satassa sampajānassa appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati adukkhamasukhā vedanā, so evaṃ pajānāti – ‘uppannā kho myāyaṃ adukkhamasukhā vedanā. Sā ca kho paṭicca, no appaṭicca. Kiṃ paṭicca? Imameva kāyaṃ paṭicca. Ayaṃ kho pana kāyo anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Aniccaṃ kho pana saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ kāyaṃ [Pg.414] paṭicca uppannā adukkhamasukhā vedanā kuto niccā bhavissatī’ti! So kāye ca adukkhamasukhāya ca vedanāya aniccānupassī viharati, vayānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharati. Tassa kāye ca adukkhamasukhāya ca vedanāya aniccānupassino viharato…pe… paṭinissaggānupassino viharato, yo kāye ca adukkhamasukhāya ca vedanāya avijjānusayo, so pahīyati.

ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอทุกขมสุขเวทนาเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘อทุกขมสุขเวทนานี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วแล ก็อทุกขมสุขเวทนานั้นอาศัยปัจจัยเกิดขึ้น ไม่อาศัยปัจจัยเกิดขึ้นหามิได้ อาศัยอะไรเล่า อาศัยกายนี้นั่นเอง ก็กายนี้ไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกายอันไม่เที่ยง เป็นสังขตะ อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น จักเป็นของเที่ยงได้อย่างไร’ เธอย่อมเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในกายและในอทุกขมสุขเวทนาอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความเสื่อมไปอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความคลายกำหนัดอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความดับอยู่ เป็นผู้พิจารณาเห็นความสละคืนอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในกายและในอทุกขมสุขเวทนาอยู่... พิจารณาเห็นความสละคืนอยู่ อวิชชานุสัยใดในกายและในอทุกขมสุขเวทนา อวิชชานุสัยนั้นย่อมถูกละเสีย

‘‘So sukhañce vedanaṃ vedayati, sā aniccāti pajānāti, anajjhositāti pajānāti, anabhinanditāti pajānāti; dukkhañce vedanaṃ vedayati, sā aniccāti pajānāti, anajjhositāti pajānāti, anabhinanditāti pajānāti; adukkhamasukhañce vedanaṃ vedayati, sā aniccāti pajānāti, anajjhositāti pajānāti, anabhinanditāti pajānāti. So sukhañce vedanaṃ vedayati, visaññutto naṃ vedayati; dukkhañce vedanaṃ vedayati, visaññutto naṃ vedayati; adukkhamasukhañce vedanaṃ vedayati, visaññutto naṃ vedayati. So kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti, jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānāti.

ภิกษุนั้น เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่ถูกครอบงำ’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่ถูกครอบงำ’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เวทนานั้นไม่เที่ยง’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่ถูกครอบงำ’ รู้ชัดว่า ‘เป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ภิกษุนั้น เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็เป็นผู้ไม่ประกอบด้วยกิเลสเสวยเวทนานั้น ภิกษุนั้น เมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ รู้ชัดว่า ‘หลังจากกายแตกทำลายไป เพราะสิ้นชีวิตไป เวทนาที่เสวยทั้งหมดในอัตภาพนี้นั่นเทียว จักเป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน จักดับเย็นไป’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, telañca paṭicca vaṭṭiñca paṭicca telappadīpo jhāyeyya, tasseva telassa ca vaṭṭiyā ca pariyādānā anāhāro nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānātī’’ti. Sattamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันจะพึงลุกโพลงได้เพราะอาศัยน้ำมันและไส้ แต่เพราะน้ำมันและไส้นั้นสิ้นไป ประทีปนั้นไม่มีเชื้อก็จะพึงดับไป ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ รู้ชัดว่า ‘หลังจากกายแตกทำลายไป เพราะสิ้นชีวิตไป เวทนาที่เสวยทั้งหมดในอัตภาพนี้นั่นเทียว จักเป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน จักดับเย็นไป’ ดังนี้แล จบสูตรที่ ๗

8. Dutiyagelaññasuttaṃ

๘. ทุติยเคฬัญญสูตรที่ ๘

256. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yena gilānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi –

๒๕๖. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้กรุงเวสาลี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังโรงพยาบาล ครั้นแล้วจึงประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า

‘‘Sato[Pg.415], bhikkhave, bhikkhu sampajāno kālaṃ āgameyya. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะรอคอยเวลา นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sato hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati… citte cittānupassī viharati… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sato hoti.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสติเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย อยู่ เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิต... เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสติเป็นอย่างนี้แล

‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti…pe… bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti. Sato, bhikkhave, bhikkhu sampajāno kālaṃ āgameyya. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสัมปชัญญะเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ทำสัมปชัญญะในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ...ฯลฯ... เป็นผู้ทำสัมปชัญญะในการพูด การนิ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้มีสัมปชัญญะเป็นอย่างนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะรอคอยเวลา นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno evaṃ satassa sampajānassa appamattassa ātāpino pahitattassa viharato uppajjati sukhā vedanā. So evaṃ pajānāti – ‘uppannā kho myāyaṃ sukhā vedanā; sā ca kho paṭicca, no appaṭicca. Kiṃ paṭicca? Imameva phassaṃ paṭicca. Ayaṃ kho pana phasso anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno. Aniccaṃ kho pana saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ phassaṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā kuto niccā bhavissatī’ti! So phasse ca sukhāya ca vedanāya aniccānupassī viharati, vayānupassī viharati, virāgānupassī viharati, nirodhānupassī viharati, paṭinissaggānupassī viharati. Tassa phasse ca sukhāya ca vedanāya aniccānupassino viharato, vayānupassino viharato, virāgānupassino viharato, nirodhānupassino viharato, paṭinissaggānupassino viharato yo phasse ca sukhāya ca vedanāya rāgānusayo, so pahīyati.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นเป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่อย่างนี้ ถ้าสุขเวทนาเกิดขึ้น เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘สุขเวทนานี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็แต่ว่า สุขเวทนานั้นอาศัยจึงเกิดขึ้น ไม่อาศัยไม่เกิดขึ้น อาศัยอะไรเล่า อาศัยผัสสะนี้เอง ก็แต่ว่า ผัสสะนี้ไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะอันไม่เที่ยง ถูกปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยกันเกิดขึ้น จักเที่ยงได้อย่างไร’ เธอเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง มีปกติพิจารณาเห็นความเสื่อมไป มีปกติพิจารณาเห็นความคลายไป มีปกติพิจารณาเห็นความดับไป มีปกติพิจารณาเห็นความสละคืนในผัสสะและสุขเวทนาอยู่ เมื่อเธอเป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นความไม่เที่ยง... มีปกติพิจารณาเห็นความสละคืนในผัสสะและสุขเวทนาอยู่ ราคานุสัยใดในผัสสะและสุขเวทนา ราคานุสัยนั้นย่อมถูกละเสีย

‘‘Tassa ce, bhikkhave, bhikkhuno evaṃ satassa…pe… viharato uppajjati dukkhā vedanā…pe… uppajjati adukkhamasukhā vedanā. So evaṃ pajānāti – ‘uppannā kho myāyaṃ adukkhamasukhā vedanā; sā ca kho paṭicca, no appaṭicca. Kiṃ paṭicca? Imameva phassaṃ paṭicca…pe… kāyassa [Pg.416] bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānāti’’.

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นเป็นผู้มีสติ...ฯลฯ...อยู่อย่างนี้ ถ้าทุกขเวทนาเกิดขึ้น...ฯลฯ... ถ้าอทุกขมสุขเวทนาเกิดขึ้น เธอย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘อทุกขมสุขเวทนานี้เกิดขึ้นแก่เราแล้ว ก็แต่ว่า อทุกขมสุขเวทนานั้นอาศัยจึงเกิดขึ้น ไม่อาศัยไม่เกิดขึ้น อาศัยอะไรเล่า อาศัยผัสสะนี้เอง...ฯลฯ... รู้ชัดว่า ‘หลังจากกายแตกทำลายไป เพราะสิ้นชีวิตไป เวทนาที่เสวยทั้งหมดในอัตภาพนี้นั่นเทียว จักเป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน จักดับเย็นไป’ ดังนี้

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, telañca paṭicca vaṭṭiñca paṭicca telappadīpo jhāyeyya, tasseva telassa ca vaṭṭiyā ca pariyādānā anāhāro nibbāyeyya; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. Jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘jīvitapariyantikaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti. ‘Kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā idheva sabbavedayitāni anabhinanditāni sītībhavissantī’ti pajānātī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันจะพึงลุกโพลงได้เพราะอาศัยน้ำมันและไส้ แต่เพราะน้ำมันและไส้นั้นสิ้นไป ประทีปนั้นไม่มีเชื้อก็จะพึงดับไป ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีกายเป็นที่สุด’ เมื่อเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยเวทนาอันมีชีวิตเป็นที่สุด’ รู้ชัดว่า ‘หลังจากกายแตกทำลายไป เพราะสิ้นชีวิตไป เวทนาที่เสวยทั้งหมดในอัตภาพนี้นั่นเทียว จักเป็นสิ่งที่ไม่น่าเพลิดเพลิน จักดับเย็นไป’ ดังนี้แล จบสูตรที่ ๘

9. Aniccasuttaṃ

๙. อนิจจสูตรที่ ๙

257. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā kho, bhikkhave, tisso vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā’’ti. Navamaṃ.

๒๕๗. ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา เวทนา ๓ อย่างอะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้แล ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา

10. Phassamūlakasuttaṃ

๑๐. ผัสสมูลกสูตร

258. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā phassajā phassamūlakā phassanidānā phassapaccayā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Sukhavedaniyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati sukhā vedanā. Tasseva sukhavedaniyassa phassassa nirodhā, yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ sukhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā sukhā vedanā, sā nirujjhati, sā vūpasammati. Dukkhavedaniyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā. Tasseva dukkhavedaniyassa phassassa nirodhā, yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ dukkhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā dukkhā vedanā, sā nirujjhati, sā vūpasammati. Adukkhamasukhavedaniyaṃ, bhikkhave, phassaṃ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā. Tasseva adukkhamasukhavedaniyassa phassassa nirodhā, yaṃ tajjaṃ vedayitaṃ adukkhamasukhavedaniyaṃ phassaṃ paṭicca uppannā adukkhamasukhā vedanā, sā nirujjhati, sā vūpasammati. Seyyathāpi[Pg.417], bhikkhave, dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ saṅghaṭṭanasamodhānā usmā jāyati, tejo abhinibbattati. Tesaṃyeva kaṭṭhānaṃ nānābhāvā vinikkhepā, yā tajjā usmā, sā nirujjhati, sā vūpasammati. Evameva kho, bhikkhave, imā tisso vedanā phassajā phassamūlakā phassanidānā phassapaccayā. Tajjaṃ phassaṃ paṭicca tajjā vedanā uppajjanti. Tajjassa phassassa nirodhā tajjā vedanā nirujjhantī’’ti. Dasamaṃ.

๒๕๘. ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ เกิดจากผัสสะ มีผัสสะเป็นมูล มีผัสสะเป็นเหตุ มีผัสสะเป็นปัจจัย เวทนา ๓ อย่างอะไรบ้าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย สุขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยสุขเวทนียผัสสะ เพราะความดับแห่งสุขเวทนียผัสสะนั้นนั่นเทียว สุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยสุขเวทนียผัสสะ อันเป็นเวทนาที่สมควรแก่ผัสสะนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับไป ภิกษุทั้งหลาย ทุกขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยทุกขเวทนียผัสสะ เพราะความดับแห่งทุกขเวทนียผัสสะนั้นนั่นเทียว ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทุกขเวทนียผัสสะ อันเป็นเวทนาที่สมควรแก่ผัสสะนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับไป ภิกษุทั้งหลาย อทุกขมสุขเวทนาเกิดขึ้นเพราะอาศัยอทุกขมสุขเวทนียผัสสะ เพราะความดับแห่งอทุกขมสุขเวทนียผัสสะนั้นนั่นเทียว อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอทุกขมสุขเวทนียผัสสะ อันเป็นเวทนาที่สมควรแก่ผัสสะนั้น ย่อมดับ ย่อมสงบระงับไป ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนความร้อนเกิด ไฟปรากฏ เพราะไม้ ๒ ท่อนกระทบกัน ประชุมกัน เพราะไม้ ๒ ท่อนนั้นนั่นแหละแยกกัน แตกกัน ความร้อนที่เกิดจากไม้นั้นย่อมดับ ย่อมสงบระงับไป ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล เกิดจากผัสสะ มีผัสสะเป็นมูล มีผัสสะเป็นเหตุ มีผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาที่สมควรแก่ผัสสะนั้นๆ ย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยผัสสะที่สมควรแก่เวทนานั้นๆ เพราะความดับแห่งผัสสะที่สมควรแก่เวทนานั้นๆ เวทนาที่สมควรแก่ผัสสะนั้นๆ ย่อมดับ

Sagāthāvaggo paṭhamo.

จบสคาถวรรคที่ ๑

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Samādhi sukhaṃ pahānena, pātālaṃ daṭṭhabbena ca;

Sallena ceva gelaññā, anicca phassamūlakāti.

สมาธิสูตร สุขสูตร ปหานสูตร ปาตาลสูตร ทัฏฐัพพสูตร สัลลัตตสูตร เคลัญญสูตร อนิจจสูตร และผัสสมูลกสูตร

2. Rahogatavaggo

๒. รโหคตวรรค

1. Rahogatasuttaṃ

๑. รโหคตสูตร

259. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha mayhaṃ, bhante, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘tisso vedanā vuttā bhagavatā. Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā tisso vedanā vuttā bhagavatā. Vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatā – ‘yaṃ kiñci vedayitaṃ taṃ dukkhasmi’nti. Kiṃ nu kho etaṃ bhagavatā sandhāya bhāsitaṃ – ‘yaṃ kiñci vedayitaṃ taṃ dukkhasmi’’’nti?

๒๕๙. ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ภิกษุรูปนั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์หลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ได้เกิดขึ้นว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา พระผู้มีพระภาคตรัสเวทนา ๓ อย่างนี้ไว้ ก็และพระผู้มีพระภาคตรัสพระดำรัสนี้ไว้ว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่บุคคลเสวยอารมณ์ สิ่งนั้นย่อมเนื่องอยู่ในทุกข์’ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงอะไรหนอจึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า ‘สิ่งใดก็ตามที่บุคคลเสวยอารมณ์ สิ่งนั้นย่อมเนื่องอยู่ในทุกข์’ ดังนี้’

‘‘Sādhu sādhu, bhikkhu! Tisso imā, bhikkhu, vedanā vuttā mayā. Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā tisso vedanā vuttā mayā. Vuttaṃ kho panetaṃ, bhikkhu, mayā – ‘yaṃ kiñci vedayitaṃ, taṃ dukkhasmi’nti. Taṃ kho panetaṃ, bhikkhu, mayā saṅkhārānaṃyeva aniccataṃ sandhāya bhāsitaṃ – ‘yaṃ kiñci vedayitaṃ taṃ dukkhasmi’nti[Pg.418]. Taṃ kho panetaṃ, bhikkhu, mayā saṅkhārānaṃyeva khayadhammataṃ…pe… vayadhammataṃ…pe… virāgadhammataṃ …pe… nirodhadhammataṃ…pe… vipariṇāmadhammataṃ sandhāya bhāsitaṃ – ‘yaṃ kiñci vedayitaṃ taṃ dukkhasmi’nti. Atha kho pana, bhikkhu, mayā anupubbasaṅkhārānaṃ nirodho akkhāto. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā niruddhā hoti. Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā niruddhā honti. Tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti niruddhā hoti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā niruddhā honti. Ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññā niruddhā hoti. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā niruddhā hoti. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā niruddhā hoti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā niruddhā hoti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca niruddhā honti. Khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo niruddho hoti, doso niruddho hoti, moho niruddho hoti. Atha kho, bhikkhu, mayā anupubbasaṅkhārānaṃ vūpasamo akkhāto. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā vūpasantā hoti. Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā vūpasantā honti…pe… saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca vūpasantā honti. Khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo vūpasanto hoti, doso vūpasanto hoti, moho vūpasanto hoti. Chayimā, bhikkhu, passaddhiyo. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā paṭippassaddhā hoti. Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā paṭippassaddhā honti. Tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti paṭippassaddhā hoti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā paṭippassaddhā honti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca paṭippassaddhā honti. Khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo paṭippassaddho hoti, doso paṭippassaddho hoti, moho paṭippassaddho hotī’’ti. Paṭhamaṃ.

“ดีละ ดีละ ภิกษุ เวทนา ๓ อย่างนี้ เรากล่าวไว้แล้ว คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา เวทนา ๓ อย่างนี้ เรากล่าวไว้แล้ว ภิกษุ แต่ว่า คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่บุคคลเสวย สิ่งนั้นล้วนเป็นทุกข์’ คำนั้นเราอาศัยความที่สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงนั่นแหละ จึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่บุคคลเสวย สิ่งนั้นล้วนเป็นทุกข์’ ภิกษุ คำนั้นเราอาศัยความที่สังขารทั้งหลายมีความสิ้นไปเป็นธรรมดา ... มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ... มีความคลายไปเป็นธรรมดา ... มีความดับไปเป็นธรรมดา ... มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา จึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่บุคคลเสวย สิ่งนั้นล้วนเป็นทุกข์’ ภิกษุ แต่ว่า เราได้กล่าวความดับแห่งสังขารตามลำดับไว้ คือ วาจาของผู้เข้าปฐมฌานย่อมดับ วิตกวิจารของผู้เข้าทุติยฌานย่อมดับ ปีติของผู้เข้าตติยฌานย่อมดับ ลมอัสสาสะปัสสาสะของผู้เข้าจตุตถฌานย่อมดับ รูปสัญญาของผู้เข้าอากาสานัญจายตนฌานย่อมดับ อากาสานัญจายตนสัญญาของผู้เข้าวิญญาณัญจายตนฌานย่อมดับ วิญญาณัญจายตนสัญญาของผู้เข้าอากิญจัญญายตนฌานย่อมดับ อากิญจัญญายตนสัญญาของผู้เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌานย่อมดับ สัญญาและเวทนาของผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธย่อมดับ ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุผู้ขีณาสพย่อมดับ ภิกษุ แต่ว่า เราได้กล่าวความสงบระงับแห่งสังขารตามลำดับไว้ คือ วาจาของผู้เข้าปฐมฌานย่อมสงบระงับ วิตกวิจารของผู้เข้าทุติยฌานย่อมสงบระงับ ...เป... สัญญาและเวทนาของผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธย่อมสงบระงับ ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุผู้ขีณาสพย่อมสงบระงับ ภิกษุ ความสงบระงับ ๖ อย่างนี้ คือ วาจาของผู้เข้าปฐมฌานย่อมสงบระงับ วิตกวิจารของผู้เข้าทุติยฌานย่อมสงบระงับ ปีติของผู้เข้าตติยฌานย่อมสงบระงับ ลมอัสสาสะปัสสาสะของผู้เข้าจตุตถฌานย่อมสงบระงับ สัญญาและเวทนาของผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธย่อมสงบระงับ ราคะ โทสะ โมหะของภิกษุผู้ขีณาสพย่อมสงบระงับ” สูตรที่ ๑

2. Paṭhamaākāsasuttaṃ

๒. ปฐมอากาสสูตรที่ ๒

260. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ākāse vividhā vātā vāyanti. Puratthimāpi vātā vāyanti, pacchimāpi vātā vāyanti, uttarāpi vātā vāyanti, dakkhiṇāpi vātā vāyanti, sarajāpi vātā vāyanti, arajāpi vātā vāyanti, sītāpi vātā vāyanti, uṇhāpi vātā vāyanti, parittāpi vātā vāyanti, adhimattāpi vātā [Pg.419] vāyanti. Evameva kho, bhikkhave, imasmiṃ kāyasmiṃ vividhā vedanā uppajjanti, sukhāpi vedanā uppajjati, dukkhāpi vedanā uppajjati, adukkhamasukhāpi vedanā uppajjatī’’ti.

๒๖๐. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนลมหลายชนิดพัดไปในอากาศ คือ ลมตะวันออกก็พัด ลมตะวันตกก็พัด ลมเหนือก็พัด ลมใต้ก็พัด ลมมีธุลีก็พัด ลมไม่มีธุลีก็พัด ลมเย็นก็พัด ลมร้อนก็พัด ลมเบาก็พัด ลมแรงก็พัด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เวทนาหลายชนิดก็เกิดขึ้นในกายนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน คือ สุขเวทนาก็เกิดขึ้น ทุกขเวทนาก็เกิดขึ้น อทุกขมสุขเวทนาก็เกิดขึ้น”

‘‘Yathāpi vātā ākāse, vāyanti vividhā puthū;

Puratthimā pacchimā cāpi, uttarā atha dakkhiṇā.

“ลมหลายชนิด ต่างๆ กัน พัดไปในอากาศ คือ ลมตะวันออก ลมตะวันตก ลมเหนือ และลมใต้ ฉันใด

‘‘Sarajā arajā capi, sītā uṇhā ca ekadā;

Adhimattā parittā ca, puthū vāyanti mālutā.

ลมมีธุลี ลมไม่มีธุลี ลมเย็น ลมร้อนในบางครั้ง ลมแรง ลมเบา ซึ่งเป็นลมต่างๆ กัน ก็พัดไป ฉันนั้น

‘‘Tathevimasmiṃ kāyasmiṃ, samuppajjanti vedanā;

Sukhadukkhasamuppatti, adukkhamasukhā ca yā.

เวทนา คือ ความเกิดขึ้นแห่งสุข ทุกข์ และอทุกขมสุข ย่อมเกิดขึ้นในกายนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน

‘‘Yato ca bhikkhu ātāpī, sampajaññaṃ na riñcati ;

Tato so vedanā sabbā, parijānāti paṇḍito.

ในกาลใด ภิกษุมีความเพียร ไม่ละเลยสัมปชัญญะ ในกาลนั้น ภิกษุนั้นผู้เป็นบัณฑิต ย่อมกำหนดรู้เวทนาทั้งปวงได้

‘‘So vedanā pariññāya, diṭṭhe dhamme anāsavo;

Kāyassa bhedā dhammaṭṭho, saṅkhyaṃ nopeti vedagū’’ti. dutiyaṃ;

ภิกษุนั้นกำหนดรู้เวทนาแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะในปัจจุบันธรรม เป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม ถึงที่สุดแห่งเวท เพราะกายแตก ย่อมไม่เข้าถึงการนับ” สูตรที่ ๒

3. Dutiyaākāsasuttaṃ

๓. ทุติยอากาสสูตรที่ ๓

261. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ākāse vividhā vātā vāyanti. Puratthimāpi vātā vāyanti…pe… adhimattāpi vātā vāyanti. Evameva kho, bhikkhave, imasmiṃ kāyasmiṃ vividhā vedanā uppajjanti, sukhāpi vedanā uppajjati, dukkhāpi vedanā uppajjati, adukkhamasukhāpi vedanā uppajjatī’’ti. Tatiyaṃ.

๒๖๑. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนลมหลายชนิดพัดไปในอากาศ คือ ลมตะวันออกก็พัด ...เป... ลมแรงก็พัด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เวทนาหลายชนิดก็เกิดขึ้นในกายนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน คือ สุขเวทนาก็เกิดขึ้น ทุกขเวทนาก็เกิดขึ้น อทุกขมสุขเวทนาก็เกิดขึ้น” สูตรที่ ๓

4. Agārasuttaṃ

๔. อคารสูตรที่ ๔

262. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, āgantukāgāraṃ. Tattha puratthimāyapi disāya āgantvā vāsaṃ kappenti, pacchimāyapi disāya āgantvā vāsaṃ kappenti, uttarāyapi disāya āgantvā vāsaṃ kappenti, dakkhiṇāyapi disāya āgantvā vāsaṃ kappenti. Khattiyāpi āgantvā vāsaṃ kappenti, brāhmaṇāpi āgantvā vāsaṃ kappenti, vessāpi āgantvā vāsaṃ kappenti, suddāpi āgantvā vāsaṃ kappenti. Evameva kho, bhikkhave, imasmiṃ kāyasmiṃ vividhā vedanā [Pg.420] uppajjanti. Sukhāpi vedanā uppajjati, dukkhāpi vedanā uppajjati, adukkhamasukhāpi vedanā uppajjati. Sāmisāpi sukhā vedanā uppajjati, sāmisāpi dukkhā vedanā uppajjati, sāmisāpi adukkhamasukhā vedanā uppajjati. Nirāmisāpi sukhā vedanā uppajjati, nirāmisāpi dukkhā vedanā uppajjati, nirāmisāpi adukkhamasukhā vedanā uppajjatī’’ti. Catutthaṃ.

๒๖๒. “ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนโรงพักคนเดินทาง ในโรงพักนั้น คนเดินทางมาจากทิศตะวันออกก็เข้าพัก มาจากทิศตะวันตกก็เข้าพัก มาจากทิศเหนือก็เข้าพัก มาจากทิศใต้ก็เข้าพัก แม้กษัตริย์ก็เสด็จมาเข้าพัก แม้พราหมณ์ก็มาเข้าพัก แม้แพศย์ก็มาเข้าพัก แม้ศูทรก็มาเข้าพัก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เวทนาหลายอย่างก็เกิดขึ้นในกายนี้ ฉันนั้นเหมือนกัน คือ สุขเวทนาก็เกิดขึ้น ทุกขเวทนาก็เกิดขึ้น อทุกขมสุขเวทนาก็เกิดขึ้น สุขเวทนาที่มีอามิสก็เกิดขึ้น ทุกขเวทนาที่มีอามิสก็เกิดขึ้น อทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิสก็เกิดขึ้น สุขเวทนาที่ไม่มีอามิสก็เกิดขึ้น ทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิสก็เกิดขึ้น อทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิสก็เกิดขึ้น”

5. Paṭhamaānandasuttaṃ

๕. ปฐมอานันทสูตร

263. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘katamā nu kho, bhante, vedanā, katamo vedanāsamudayo, katamo vedanānirodho, katamā vedanānirodhagāminī paṭipadā? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇanti? Tisso imā, ānanda, vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā vuccanti, ānanda, vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo; phassanirodhā vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vedanāya assādo. Yā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo. Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇaṃ. Atha kho panānanda, mayā anupubbasaṅkhārānaṃ nirodho akkhāto. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā niruddhā hoti…pe… saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca niruddhā honti. Khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo niruddho hoti, doso niruddho hoti, moho niruddho hoti. Atha kho panānanda, mayā anupubbasaṅkhārānaṃ vūpasamo akkhāto. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā vūpasantā hoti…pe… saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca vūpasantā honti. Khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo vūpasanto hoti, doso vūpasanto hoti, moho vūpasanto hoti. Atha kho panānanda, mayā anupubbasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhi akkhātā. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā paṭippassaddhā hoti…pe… ākāsānañcāyatanaṃ samāpannassa rūpasaññā paṭippassaddhā hoti. Viññāṇañcāyatanaṃ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā paṭippassaddhā hoti. Ākiñcaññāyatanaṃ samāpannassa [Pg.421] viññāṇañcāyatanasaññā paṭippassaddhā hoti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā paṭippassaddhā hoti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca paṭippassaddhā honti. Khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo paṭippassaddho hoti, doso paṭippassaddho hoti, moho paṭippassaddho hotī’’ti. Pañcamaṃ.

๒๖๓. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวทนาเป็นไฉน เวทนาสมุทัยเป็นไฉน เวทนานิโรธเป็นไฉน เวทนานิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน อะไรเป็นอัสสาทะของเวทนา อะไรเป็นอาทีนพ อะไรเป็นนิสสรณะ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา อานนท์ เหล่านี้เรียกว่าเวทนา เวทนาสมุทัยมีเพราะผัสสสมุทัย เวทนานิโรธมีเพราะผัสนิโรธ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แลเป็นเวทนานิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ สุขโสมนัสที่อาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะของเวทนา เวทนาใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนพของเวทนา การนำออก การละฉันทราคะในเวทนาใด นี้เป็นนิสสรณะจากเวทนา อนึ่ง อานนท์ เราได้กล่าวความดับแห่งสังขารตามลำดับไว้แล้ว คือ วาจาย่อมดับสำหรับผู้เข้าปฐมฌาน ฯลฯ สัญญาและเวทนาย่อมดับสำหรับผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ราคะ โทสะ โมหะ ย่อมดับสำหรับภิกษุผู้ขีณาสพ อนึ่ง อานนท์ เราได้กล่าวความสงบระงับแห่งสังขารตามลำดับไว้แล้ว คือ วาจาย่อมสงบระงับสำหรับผู้เข้าปฐมฌาน ฯลฯ สัญญาและเวทนาย่อมสงบระงับสำหรับผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ราคะ โทสะ โมหะ ย่อมสงบระงับสำหรับภิกษุผู้ขีณาสพ อนึ่ง อานนท์ เราได้กล่าวความสงบเย็นแห่งสังขารตามลำดับไว้แล้ว คือ วาจาย่อมสงบเย็นสำหรับผู้เข้าปฐมฌาน ฯลฯ รูปสัญญาย่อมสงบเย็นสำหรับผู้เข้าอากาสานัญจายตนฌาน อากาสานัญจายตนสัญญาย่อมสงบเย็นสำหรับผู้เข้าวิญญาณัญจายตนฌาน วิญญาณัญจายตนสัญญาย่อมสงบเย็นสำหรับผู้เข้าอากิญจัญญายตนฌาน อากิญจัญญายตนสัญญาย่อมสงบเย็นสำหรับผู้เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน สัญญาและเวทนาย่อมสงบเย็นสำหรับผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ราคะ โทสะ โมหะ ย่อมสงบเย็นสำหรับภิกษุผู้ขีณาสพ”

6. Dutiyaānandasuttaṃ

๖. ทุติยอานันทสูตร

264. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho āyasmantaṃ ānandaṃ bhagavā etadavoca – ‘‘katamā nu kho, ānanda, vedanā, katamo vedanāsamudayo, katamo vedanānirodho, katamā vedanānirodhagāminī paṭipadā? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’’nti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā bhagavannettikā bhagavampaṭisaraṇā. Sādhu, bhante, bhagavantaññeva paṭibhātu etassa bhāsitassa attho. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī’’ti. ‘‘Tena hi, ānanda, suṇohi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca – ‘‘tisso imā, ānanda, vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā vuccanti, ānanda, vedanā…pe… phassasamudayā…pe… khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo paṭippassaddho hoti, doso paṭippassaddho hoti, moho paṭippassaddho hotī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๒๖๔. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรว่า “อานนท์ เวทนาเป็นไฉน เวทนาสมุทัยเป็นไฉน เวทนานิโรธเป็นไฉน เวทนานิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน อะไรเป็นอัสสาทะของเวทนา อะไรเป็นอาทีนพ อะไรเป็นนิสสรณะ” ท่านพระอานนท์ทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่งอาศัย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอเนื้อความแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสว่า “อานนท์ เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา อานนท์ เหล่านี้เรียกว่าเวทนา ฯลฯ เพราะผัสสสมุทัย ฯลฯ ราคะ โทสะ โมหะ ย่อมสงบเย็นสำหรับภิกษุผู้ขีณาสพ”

7. Paṭhamasambahulasuttaṃ

๗. ปฐมสัมพหุลสูตร

265. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘katamā nu kho, bhante, vedanā, katamo vedanāsamudayo, katamo vedanānirodho, katamā vedanānirodhagāminī paṭipadā? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’’nti? ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā vuccanti, bhikkhave, vedanā. Phassasamudayā [Pg.422] vedanāsamudayo; phassanirodhā vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vedanāya assādo. Yā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo. Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇaṃ.

๒๖๕. ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร. ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวทนาเป็นไฉน เวทนาสมุทัยเป็นไฉน เวทนานิโรธเป็นไฉน เวทนานิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนพ อะไรเป็นนิสสรณะแห่งเวทนา” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เวทนา. เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงเกิด เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ. อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แลเป็นเวทนานิโรธคามินีปฏิปทา ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ. สุขโสมนัสที่อาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นอัสสาทะแห่งเวทนา. เวทนาที่เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นอาทีนพแห่งเวทนา. การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งเวทนา.

‘‘Atha kho pana, bhikkhave, mayā anupubbasaṅkhārānaṃ nirodho akkhāto. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā niruddhā hoti…pe… khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo niruddho hoti, doso niruddho hoti, moho niruddho hoti. Atha kho pana, bhikkhave, mayā anupubbasaṅkhārānaṃ vūpasamo akkhāto. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā vūpasantā hoti…pe… khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo vūpasanto hoti, doso vūpasanto hoti, moho vūpasanto hoti. Chayimā, bhikkhave, passaddhiyo. Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā paṭippassaddhā hoti. Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā paṭippassaddhā honti. Tatiyaṃ jhānaṃ samāpannassa pīti paṭippassaddhā hoti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā paṭippassaddhā honti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca paṭippassaddhā honti. Khīṇāsavassa bhikkhuno rāgo paṭippassaddho hoti, doso paṭippassaddho hoti, moho paṭippassaddho hotī’’ti. Sattamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสดงความดับแห่งสังขารตามลำดับไว้. วาจาของผู้เข้าปฐมฌานย่อมดับ ฯลฯ ราคะ โทสะ โมหะ ของภิกษุผู้ขีณาสพย่อมดับ. ภิกษุทั้งหลาย เราได้แสดงความสงบแห่งสังขารตามลำดับไว้. วาจาของผู้เข้าปฐมฌานย่อมสงบ ฯลฯ ราคะ โทสะ โมหะ ของภิกษุผู้ขีณาสพย่อมสงบ. ภิกษุทั้งหลาย ปัสสัทธิ ๖ ประการนี้มีอยู่ คือ วาจาของผู้เข้าปฐมฌานย่อมสงบระงับ. วิตกวิจารของผู้เข้าทุติยฌานย่อมสงบระงับ. ปีติของผู้เข้าตติยฌานย่อมสงบระงับ. อัสสาสะปัสสาสะของผู้เข้าจตุตถฌานย่อมสงบระงับ. สัญญาและเวทนาของผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธย่อมสงบระงับ. ราคะ โทสะ โมหะ ของภิกษุผู้ขีณาสพย่อมสงบระงับ. สัตตมัง

8. Dutiyasambahulasuttaṃ

๘. ๘. ทุติยสัมพหุลสูตร

266. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu…pe… ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavā etadavoca – ‘‘katamā nu kho, bhikkhave, vedanā, katamo vedanāsamudayo, katamo vedanānirodho, katamā vedanānirodhagāminī paṭipadā? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’’nti? ‘‘Bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā…pe…’’ ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā vuccanti, bhikkhave, vedanā…pe… phassasamudayā…pe…. (Yathā purimasuttante, tathā vitthāretabbo.) Aṭṭhamaṃ.

๒๖๖. ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามภิกษุเหล่านั้นผู้นั่ง ณ ที่สมควรว่า “ภิกษุทั้งหลาย เวทนาเป็นไฉน เวทนาสมุทัยเป็นไฉน เวทนานิโรธเป็นไฉน เวทนานิโรธคามินีปฏิปทาเป็นไฉน อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนพ อะไรเป็นนิสสรณะแห่งเวทนา” ภิกษุเหล่านั้นทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูล ฯลฯ” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า เวทนา ฯลฯ เพราะผัสสะเป็นสมุทัย ฯลฯ (พึงขยายความให้พิสดารเหมือนในสูตรก่อน) อัฏฐมัง

9. Pañcakaṅgasuttaṃ

๙. ๙. ปัญจกังคสูตร

267. Atha [Pg.423] kho pañcakaṅgo thapati yenāyasmā udāyī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ udāyiṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘kati nu kho, bhante udāyi, vedanā vuttā bhagavatā’’ti? ‘‘Tisso kho, thapati, vedanā vuttā bhagavatā. Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā kho, thapati, tisso vedanā vuttā bhagavatā’’ti. Evaṃ vutte, pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘na kho, bhante udāyi, tisso vedanā vuttā bhagavatā. Dve vedanā vuttā bhagavatā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā. Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti. Dutiyampi kho āyasmā udāyī pañcakaṅgaṃ thapatiṃ etadavoca – ‘‘na kho, thapati, dve vedanā vuttā bhagavatā. Tisso vedanā vuttā bhagavatā. Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā tisso vedanā vuttā bhagavatā’’ti. Dutiyampi kho pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘na kho, bhante udāyi, tisso vedanā vuttā bhagavatā. Dve vedanā vuttā bhagavatā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā. Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti. Tatiyampi kho āyasmā udāyī pañcakaṅgaṃ thapatiṃ etadavoca – ‘‘na kho, thapati, dve vedanā vuttā bhagavatā. Tisso vedanā vuttā bhagavatā. Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā tisso vedanā vuttā bhagavatā’’ti. Tatiyampi kho pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ etadavoca – ‘‘na kho, bhante udāyi, tisso vedanā vuttā bhagavatā. Dve vedanā vuttā bhagavatā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā. Yāyaṃ, bhante, adukkhamasukhā vedanā, santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā’’ti. Neva sakkhi āyasmā udāyī pañcakaṅgaṃ thapatiṃ saññāpetuṃ, na panāsakkhi pañcakaṅgo thapati āyasmantaṃ udāyiṃ saññāpetuṃ. Assosi kho āyasmā ānando āyasmato udāyissa pañcakaṅgena thapatinā saddhiṃ imaṃ kathāsallāpaṃ.

๒๖๗. ครั้งนั้นแล นายช่างปัญจกังคะเข้าไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็กราบท่านพระอุทายี แล้วนั่ง ณ ที่สมควร นายช่างปัญจกังคะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามท่านพระอุทายีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอุทายี พระผู้มีพระภาคตรัสเวทนาไว้กี่อย่าง พระเจ้าข้า’ ท่านพระอุทายีตอบว่า ‘นายช่าง พระผู้มีพระภาคตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา นายช่าง พระผู้มีพระภาคตรัสเวทนา ๓ อย่างนี้ไว้’ เมื่อท่านพระอุทายีกล่าวอย่างนี้แล้ว นายช่างปัญจกังคะได้ทูลท่านพระอุทายีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอุทายี พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง แต่ตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ส่วนอทุกขมสุขเวทนานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสรวมไว้ในสุขอันประณีตที่สงบระงับ’ แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระอุทายีก็ได้กล่าวกะนายช่างปัญจกังคะดังนี้ว่า ‘นายช่าง พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง แต่ตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา เวทนา ๓ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว’ แม้ครั้งที่ ๒ นายช่างปัญจกังคะก็ได้ทูลท่านพระอุทายีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอุทายี พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง แต่ตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ส่วนอทุกขมสุขเวทนานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสรวมไว้ในสุขอันประณีตที่สงบระงับ’ แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระอุทายีก็ได้กล่าวกะนายช่างปัญจกังคะดังนี้ว่า ‘นายช่าง พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง แต่ตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา เวทนา ๓ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว’ แม้ครั้งที่ ๓ นายช่างปัญจกังคะก็ได้ทูลท่านพระอุทายีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอุทายี พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง แต่ตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ส่วนอทุกขมสุขเวทนานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสรวมไว้ในสุขอันประณีตที่สงบระงับ’ ท่านพระอุทายีไม่สามารถทำให้นายช่างปัญจกังคะเข้าใจได้ ฝ่ายนายช่างปัญจกังคะก็ไม่สามารถทำให้ท่านพระอุทายีเข้าใจได้ ท่านพระอานนท์ได้ยินการสนทนาปราศรัยนี้ของท่านพระอุทายีกับนายช่างปัญจกังคะ

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando yāvatako [Pg.424] āyasmato udāyissa pañcakaṅgena thapatinā saddhiṃ ahosi kathāsallāpo taṃ sabbaṃ bhagavato ārocesi.

ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ก็นั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลเรื่องที่ท่านพระอุทายีสนทนาปราศรัยกับนายช่างปัญจกังคะทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาค

‘‘Santameva, ānanda, pariyāyaṃ pañcakaṅgo thapati udāyissa bhikkhuno nābbhanumodi; santañca panānanda, pariyāyaṃ udāyī bhikkhu pañcakaṅgassa thapatino nābbhanumodi. Dvepi mayā, ānanda, vedanā vuttā pariyāyena. Tissopi mayā vedanā vuttā pariyāyena. Pañcapi mayā vedanā vuttā pariyāyena. Chapi mayā vedanā vuttā pariyāyena. Aṭṭhārasāpi mayā vedanā vuttā pariyāyena. Chattiṃsāpi mayā vedanā vuttā pariyāyena. Aṭṭhasatampi mayā vedanā vuttā pariyāyena. Evaṃ pariyāyadesito kho, ānanda, mayā dhammo. Evaṃ pariyāyadesite kho, ānanda, mayā dhamme ye aññamaññassa subhāsitaṃ sulapitaṃ, na samanumaññissanti, na samanujānissanti, na samanumodissanti, tesaṃ etaṃ pāṭikaṅkhaṃ – bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharissantīti. Evaṃ pariyāyadesito kho, ānanda, mayā dhammo. Evaṃ pariyāyadesite kho, ānanda, mayā dhamme ye aññamaññassa subhāsitaṃ sulapitaṃ samanumaññissanti samanujānissanti samanumodissanti, tesaṃ etaṃ pāṭikaṅkhaṃ – samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharissantī’’ti.

‘อานนท์ นายช่างปัญจกังคะไม่ชื่นชมปริยายอันมีอยู่ของอุทายิภิกษุ และอุทายิภิกษุก็ไม่ชื่นชมปริยายอันมีอยู่ของนายช่างปัญจกังคะ อานนท์ เรากล่าวเวทนาไว้ ๒ อย่างโดยปริยายก็มี, เรากล่าวเวทนาไว้ ๓ อย่างโดยปริยายก็มี, เรากล่าวเวทนาไว้ ๕ อย่างโดยปริยายก็มี, เรากล่าวเวทนาไว้ ๖ อย่างโดยปริยายก็มี, เรากล่าวเวทนาไว้ ๑๘ อย่างโดยปริยายก็มี, เรากล่าวเวทนาไว้ ๓๖ อย่างโดยปริยายก็มี, เรากล่าวเวทนาไว้ ๑๐๘ อย่างโดยปริยายก็มี อานนท์ ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยปริยายอย่างนี้แล อานนท์ เมื่อธรรมอันเราแสดงแล้วโดยปริยายอย่างนี้ ชนเหล่าใดจักไม่ยอมรับ จักไม่เห็นด้วย จักไม่ชื่นชมสุภาษิตสุลปิตของกันและกัน พึงหวังได้ว่า ชนเหล่านั้นจักเกิดการทะเลาะวิวาทบาดหมางกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ อานนท์ ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยปริยายอย่างนี้แล อานนท์ เมื่อธรรมอันเราแสดงแล้วโดยปริยายอย่างนี้ ชนเหล่าใดจักยอมรับ จักเห็นด้วย จักชื่นชมสุภาษิตสุลปิตของกันและกัน พึงหวังได้ว่า ชนเหล่านั้นจักสมัครสมาน ชื่นชมยินดีต่อกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ เข้ากันสนิท มองดูกันและกันด้วยสายตาอันเป็นที่รักอยู่’

‘‘Pañcime, ānanda, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā…pe… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, ānanda, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, ānanda, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ – idaṃ vuccati kāmasukhaṃ. Ye kho, ānanda, evaṃ vadeyyuṃ – ‘etaṃparamaṃ santaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti – idaṃ nesāhaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

‘อานนท์ กามคุณ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ...ฯลฯ... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด อานนท์ กามคุณ ๕ ประการนี้แล อานนท์ สุขโสมนัสใดอาศัยกามคุณ ๕ ประการนี้เกิดขึ้น สุขโสมนัสนี้เรียกว่า กามสุข อานนท์ ชนเหล่าใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พวกเขาย่อมเสวยสุขโสมนัสอันสูงสุดและสงบระงับนี้’ เราไม่ยอมรับคำของชนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะอานนท์ ยังมีสุขอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้อยู่

‘‘Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Ye kho, ānanda, evaṃ [Pg.425] vadeyyuṃ – ‘etaṃparamaṃ santaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti – idaṃ nesāhaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

“ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้เป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ นี้แล อานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ ดูก่อนอานนท์ ชนเหล่าใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านั้นย่อมเสวยสุขโสมนัสอันสูงสุด สงบระงับนี้’ เราไม่อนุญาตคำพูดของชนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ยังมีอยู่”

‘‘Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu, vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Ye kho, ānanda, evaṃ vadeyyuṃ – ‘etaṃparamaṃ santaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti – idaṃ nesāhaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

“ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้เป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ บรรลุทุติยฌาน มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบไป นี้แล อานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ ดูก่อนอานนท์ ชนเหล่าใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านั้นย่อมเสวยสุขโสมนัสอันสูงสุด สงบระงับนี้’ เราไม่อนุญาตคำพูดของชนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ยังมีอยู่”

‘‘Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Ye kho, ānanda, evaṃ vadeyyuṃ – ‘etaṃparamaṃ santaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti – idaṃ nesāhaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

“ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้เป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะอยู่ และเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยเจ้าทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ นี้แล อานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ ดูก่อนอานนท์ ชนเหล่าใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านั้นย่อมเสวยสุขโสมนัสอันสูงสุด สงบระงับนี้’ เราไม่อนุญาตคำพูดของชนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ยังมีอยู่”

‘‘Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Ye kho, ānanda, evaṃ vadeyyuṃ – ‘etaṃparamaṃ santaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti – idaṃ nesāhaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

“ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้เป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ บรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ เพราะละสุขและทุกข์ได้ และเพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว นี้แล อานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ ดูก่อนอานนท์ ชนเหล่าใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านั้นย่อมเสวยสุขโสมนัสอันสูงสุด สงบระงับนี้’ เราไม่อนุญาตคำพูดของชนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ยังมีอยู่”

‘‘Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā, paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā, nānattasaññānaṃ amanasikārā, ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Ye kho, ānanda, evaṃ vadeyyuṃ – ‘etaṃparamaṃ santaṃ [Pg.426] sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti – idaṃ nesāhaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

“ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้เป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ บรรลุอากาสานัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา นี้แล อานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ ดูก่อนอานนท์ ชนเหล่าใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านั้นย่อมเสวยสุขโสมนัสอันสูงสุด สงบระงับนี้’ เราไม่อนุญาตคำพูดของชนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ยังมีอยู่”

‘‘Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma, ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Ye kho, ānanda, evaṃ vadeyyuṃ – ‘etaṃparamaṃ santaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti – idaṃ nesāhaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

“ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้เป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว บรรลุวิญญาณัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้แล อานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ ดูก่อนอานนท์ ชนเหล่าใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านั้นย่อมเสวยสุขโสมนัสอันสูงสุด สงบระงับนี้’ เราไม่อนุญาตคำพูดของชนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ยังมีอยู่”

‘‘Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma, ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Ye kho, ānanda, evaṃ vadeyyuṃ – ‘etaṃparamaṃ santaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti – idaṃ nesāhaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

“ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้เป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวงแล้ว บรรลุอากิญจัญญายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ นี้แล อานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ ดูก่อนอานนท์ ชนเหล่าใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านั้นย่อมเสวยสุขโสมนัสอันสูงสุด สงบระงับนี้’ เราไม่อนุญาตคำพูดของชนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ยังมีอยู่”

‘‘Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca. Ye kho, ānanda, evaṃ vadeyyuṃ – ‘etaṃparamaṃ santaṃ sukhaṃ somanassaṃ paṭisaṃvedentī’ti – idaṃ nesāhaṃ nānujānāmi. Taṃ kissa hetu? Atthānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

“ดูก่อนอานนท์ ก็สุขอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้เป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ดูก่อนอานนท์ นี้แลเป็นสุขอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้ ดูก่อนอานนท์ ชนเหล่าใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านเหล่านั้นย่อมเสวยสุขและโสมนัสอันสูงสุดและสงบระงับนี้’ เราไม่อนุญาตคำกล่าวนี้ของชนเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร ดูก่อนอานนท์ เพราะมีสุขอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้อยู่”

‘‘Katamañcānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca? Idhānanda, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati. Idaṃ kho, ānanda, etamhā sukhā aññaṃ sukhaṃ abhikkantatarañca paṇītatarañca.

“ดูก่อนอานนท์ ก็สุขอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้เป็นไฉน ดูก่อนอานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ ดูก่อนอานนท์ นี้แลเป็นสุขอื่นที่ยิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขนี้”

‘‘Ṭhānaṃ kho panetaṃ, ānanda, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘saññāvedayitanirodhaṃ samaṇo gotamo āha, tañca sukhasmiṃ [Pg.427] paññapeti. Tayidaṃ kiṃsu, tayidaṃ kathaṃsū’ti? Evaṃvādino, ānanda, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘na kho, āvuso, bhagavā sukhaññeva vedanaṃ sandhāya sukhasmiṃ paññapeti. Yattha yattha, āvuso, sukhaṃ upalabbhati, yahiṃ yahiṃ, taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapetī’’’ti. Navamaṃ.

“ดูก่อนอานนท์ ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสสัญญาเวทยิตนิโรธ และทรงบัญญัติสภาวะนั้นว่าเป็นสุข การบัญญัตินั้นเป็นอย่างไร การบัญญัตินั้นมีเหตุผลอย่างไร’ ดูก่อนอานนท์ ปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนั้น เธอพึงกล่าวตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงหมายเอาสุขเวทนาอย่างเดียวแล้วบัญญัติว่าเป็นสุข ดูก่อนอาวุโส สุขย่อมมีได้ในที่ใดๆ ในฐานะใดๆ พระตถาคตย่อมทรงบัญญัติสภาวะนั้นๆ ว่าเป็นสุข’ ดังนี้แล สูตรที่ ๙

10. Bhikkhusuttaṃ

๑๐. ภิกขุสูตร

268. ‘‘Dvepi mayā, bhikkhave, vedanā vuttā pariyāyena, tissopi mayā vedanā vuttā pariyāyena, pañcapi mayā vedanā vuttā pariyāyena, chapi mayā vedanā vuttā pariyāyena, aṭṭhārasāpi mayā vedanā vuttā pariyāyena, chattiṃsāpi mayā vedanā vuttā pariyāyena, aṭṭhasatampi mayā vedanā vuttā pariyāyena. Evaṃ pariyāyadesito, bhikkhave, mayā dhammo. Evaṃ pariyāyadesite kho, bhikkhave, mayā dhamme ye aññamaññassa subhāsitaṃ sulapitaṃ na samanumaññissanti, na samanujānissanti, na samanumodissanti, tesaṃ etaṃ pāṭikaṅkhaṃ – bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṃ mukhasattīhi vitudantā viharissantīti. Evaṃ pariyāyadesito, bhikkhave, mayā dhammo. Evaṃ pariyāyadesite kho, bhikkhave, mayā dhamme ye aññamaññassa subhāsitaṃ sulapitaṃ samanumaññissanti samanujānissanti samanumodissanti, tesaṃ etaṃ pāṭikaṅkhaṃ – samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā aññamaññaṃ piyacakkhūhi sampassantā viharissantīti.

๒๖๘. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๒ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยายแล้ว, เวทนา ๓ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยายแล้ว, เวทนา ๕ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยายแล้ว, เวทนา ๖ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยายแล้ว, เวทนา ๑๘ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยายแล้ว, เวทนา ๓๖ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยายแล้ว, เวทนา ๑๐๘ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยายแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงไว้โดยปริยายอย่างนี้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเราแสดงไว้โดยปริยายอย่างนี้แล้ว ชนเหล่าใดจักไม่เห็นชอบ ไม่ยอมรับ ไม่ชื่นชมสุภาษิตสุลปิตของกันและกัน พึงหวังข้อนี้ได้สำหรับชนเหล่านั้นว่า จักเกิดการทะเลาะวิวาทบาดหมางกัน ถึงความโต้เถียงกัน ทิ่มแทงกันและกันด้วยหอกคือปากอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงไว้โดยปริยายอย่างนี้แล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมอันเราแสดงไว้โดยปริยายอย่างนี้แล้ว ชนเหล่าใดจักเห็นชอบ ยอมรับ ชื่นชมสุภาษิตสุลปิตของกันและกัน พึงหวังข้อนี้ได้สำหรับชนเหล่านั้นว่า จักมีความสามัคคี ชื่นชมกัน ไม่วิวาทกัน เป็นดุจน้ำนมกับน้ำ มองดูกันและกันด้วยสายตาอันเป็นที่รักอยู่”

‘‘Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā…pe… ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati yaṃ aññatitthiyā paribbājakā evaṃ vadeyyuṃ – ‘saññāvedayitanirodhaṃ samaṇo gotamo āha, tañca sukhasmiṃ paññapeti. Tayidaṃ kiṃsu, tayidaṃ kathaṃsū’ti? Evaṃvādino, bhikkhave, aññatitthiyā paribbājakā evamassu vacanīyā – ‘na kho, āvuso, bhagavā sukhaññeva vedanaṃ sandhāya sukhasmiṃ paññapeti. Yattha yattha, āvuso, sukhaṃ upalabbhati yahiṃ yahiṃ, taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapetī’’ti. Dasamaṃ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้...ฯลฯ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ ที่ปริพาชกอัญญเดียรถีย์จะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสสัญญาเวทยิตนิโรธ และทรงบัญญัติสภาวะนั้นว่าเป็นสุข การบัญญัตินั้นเป็นอย่างไร การบัญญัตินั้นมีเหตุผลอย่างไร’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปริพาชกอัญญเดียรถีย์ผู้กล่าวอย่างนั้น เธอพึงกล่าวตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงหมายเอาสุขเวทนาอย่างเดียวแล้วบัญญัติว่าเป็นสุข ดูก่อนอาวุโส สุขย่อมมีได้ในที่ใดๆ ในฐานะใดๆ พระตถาคตย่อมทรงบัญญัติสภาวะนั้นๆ ว่าเป็นสุข’ ดังนี้แล สูตรที่ ๑๐

Rahogatavaggo dutiyo.

รโหคตวรรคที่ ๒

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Rahogataṃ [Pg.428] dve ākāsaṃ, agāraṃ dve ca ānandā;

Sambahulā duve vuttā, pañcakaṅgo ca bhikkhunāti.

รโหคตสูตร ๑, อากาสสูตร ๒, อคารสูตร ๑, อานันทสูตร ๒, สัมพหุลสูตร ๒, ปัญจกังคสูตร ๑ และภิกขุสูตร ๑

3. Aṭṭhasatapariyāyavaggo

๓. อัฏฐสตปริยายวรรค

1. Sīvakasuttaṃ

๑. สีวกสูตร

269. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho moḷiyasīvako paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho moḷiyasīvako paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘santi, bho gotama, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti. Idha bhavaṃ gotamo kimāhā’’ti?

๒๖๙. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล โมฬิยสีวกปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นโมฬิยสีวกปริพาชกนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี เวทนาทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ’ ในเรื่องนี้ ท่านพระโคดมตรัสว่าอย่างไร’

‘‘Pittasamuṭṭhānānipi kho, sīvaka, idhekaccāni vedayitāni uppajjanti. Sāmampi kho etaṃ, sīvaka, veditabbaṃ yathā pittasamuṭṭhānānipi idhekaccāni vedayitāni uppajjanti; lokassapi kho etaṃ, sīvaka, saccasammataṃ yathā pittasamuṭṭhānānipi idhekaccāni vedayitāni uppajjanti. Tatra, sīvaka, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti. Yañca sāmaṃ ñātaṃ tañca atidhāvanti, yañca loke saccasammataṃ tañca atidhāvanti. Tasmā tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ micchāti vadāmi.

“ดูก่อนสีวกะ เวทนาบางอย่างในโลกนี้เกิดขึ้นมีดีเป็นสมุฏฐานก็มี ดูก่อนสีวกะ ข้อที่เวทนาบางอย่างในโลกนี้เกิดขึ้นมีดีเป็นสมุฏฐานนั้น อันตนเองก็พึงรู้ได้ ดูก่อนสีวกะ ข้อที่เวทนาบางอย่างในโลกนี้เกิดขึ้นมีดีเป็นสมุฏฐานนั้น อันโลกก็สมมติกันว่าเป็นความจริง ในบรรดาเหตุเหล่านั้น ดูก่อนสีวกะ สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นสุขก็ดี ทุกข์ก็ดี มิใช่ทุกข์มิใช่สุขก็ดี เวทนาทั้งหมดนั้นมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมก้าวล่วงสิ่งที่ตนรู้เองด้วย และก้าวล่วงสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นจริงในโลกด้วย เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า ‘เป็นความผิดของสมณพราหมณ์เหล่านั้น’”

‘‘Semhasamuṭṭhānānipi kho, sīvaka…pe… vātasamuṭṭhānānipi kho, sīvaka…pe… sannipātikānipi kho, sīvaka…pe… utupariṇāmajānipi kho, sīvaka…pe… visamaparihārajānipi kho, sīvaka…pe… opakkamikānipi kho, sīvaka…pe… kammavipākajānipi kho, sīvaka, idhekaccāni vedayitāni uppajjanti. Sāmampi kho etaṃ, sīvaka, veditabbaṃ. Yathā kammavipākajānipi idhekaccāni [Pg.429] vedayitāni uppajjanti; lokassapi kho etaṃ, sīvaka, saccasammataṃ. Yathā kammavipākajānipi idhekaccāni vedayitāni uppajjanti; tatra, sīvaka, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yaṃ kiñcāyaṃ purisapuggalo paṭisaṃvedeti sukhaṃ vā dukkhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā sabbaṃ taṃ pubbekatahetū’ti. Yañca sāmaṃ ñātaṃ tañca atidhāvanti yañca loke saccasammataṃ tañca atidhāvanti. Tasmā tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ micchāti vadāmīti. Evaṃ vutte, moḷiyasīvako paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘abhikkantaṃ, bho gotama, abhikkantaṃ, bho gotama …pe… upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’’nti.

“ดูก่อนสีวกะ เวทนาบางอย่างในโลกนี้มีเสมหะเป็นสมุฏฐานก็เกิดขึ้น ... มีลมเป็นสมุฏฐานก็เกิดขึ้น ... มีดี เสมหะ และลมประชุมกันเป็นสมุฏฐานก็เกิดขึ้น ... เกิดจากความแปรปรวนแห่งอุตุ ... เกิดจากการบริหารกายไม่สม่ำเสมอ ... เกิดจากความพยายาม ... เกิดจากวิบากแห่งกรรมก็เกิดขึ้น ดูก่อนสีวกะ ข้อที่เวทนาบางอย่างในโลกนี้เกิดจากวิบากแห่งกรรมเกิดขึ้นนั้น ตนเองก็พึงทราบได้ และข้อที่เวทนาบางอย่างในโลกนี้เกิดจากวิบากแห่งกรรมเกิดขึ้นนั้น แม้ชาวโลกก็สมมติว่าเป็นเรื่องจริง ดูก่อนสีวกะ ในเรื่องนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บุรุษบุคคลนี้เสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุข ทุกข์ หรืออทุกขมสุข เวทนานั้นทั้งหมดมีกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนเป็นเหตุ’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมก้าวล่วงสิ่งที่ตนรู้เอง และย่อมก้าวล่วงสิ่งที่ชาวโลกสมมติว่าเป็นเรื่องจริง เพราะเหตุนั้น เราจึงกล่าวว่า (คำของ) สมณพราหมณ์เหล่านั้นผิด” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว โมฬิยสีวกปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ... ขอพระโคดมผู้เจริญโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป’

‘‘Pittaṃ semhañca vāto ca, sannipātā utūni ca;

Visamaṃ opakkamikaṃ, kammavipākena aṭṭhamī’’ti. paṭhamaṃ;

“ดี เสมหะ และลม การประชุมกันแห่งโทษ ๓ อย่าง อุตุทั้งหลาย การบริหารไม่สม่ำเสมอ ความพยายาม และวิบากแห่งกรรมเป็นที่ ๘” จบ ปฐมวรรค

2. Aṭṭhasatasuttaṃ

๒. อัฏฐสตสูตร

270. ‘‘Aṭṭhasatapariyāyaṃ vo, bhikkhave, dhammapariyāyaṃ desessāmi. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, aṭṭhasatapariyāyo, dhammapariyāyo? Dvepi mayā, bhikkhave, vedanā vuttā pariyāyena; tissopi mayā vedanā vuttā pariyāyena; pañcapi mayā vedanā vuttā pariyāyena; chapi mayā vedanā vuttā pariyāyena; aṭṭhārasāpi mayā vedanā vuttā pariyāyena; chattiṃsāpi mayā vedanā vuttā pariyāyena; aṭṭhasatampi mayā vedanā vuttā pariyāyena. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, dve vedanā? Kāyikā ca cetasikā ca – imā vuccanti, bhikkhave, dve vedanā. Katamā ca, bhikkhave, tisso vedanā? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā vuccanti, bhikkhave, tisso vedanā. Katamā ca, bhikkhave, pañca vedanā? Sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ – imā vuccanti, bhikkhave, pañca vedanā. Katamā ca, bhikkhave, cha vedanā? Cakkhusamphassajā vedanā…pe… manosamphassajā vedanā – imā vuccanti, bhikkhave, cha vedanā. Katamā ca, bhikkhave, aṭṭhārasa vedanā? Cha somanassūpavicārā, cha domanassūpavicārā, cha upekkhūpavicārā – imā vuccanti, bhikkhave, aṭṭhārasa vedanā. Katamā ca, bhikkhave, chattiṃsa vedanā? Cha gehasitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni somanassāni, cha gehasitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni [Pg.430] domanassāni, cha gehasitā upekkhā, cha nekkhammasitā upekkhā – imā vuccanti, bhikkhave, chattiṃsa vedanā. Katamañca, bhikkhave, aṭṭhasataṃ vedanā? Atītā chattiṃsa vedanā, anāgatā chattiṃsa vedanā, paccuppannā chattiṃsa vedanā – imā vuccanti, bhikkhave, aṭṭhasataṃ vedanā. Ayaṃ, bhikkhave, aṭṭhasatapariyāyo dhammapariyāyo’’ti. Dutiyaṃ.

๒๗๐. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมบรรยายว่าด้วยปริยาย ๑๐๘ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมบรรยายนั้น ก็ธรรมบรรยายว่าด้วยปริยาย ๑๐๘ เป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๒ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยาย เวทนา ๓ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยาย เวทนา ๕ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยาย เวทนา ๖ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยาย เวทนา ๑๘ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยาย เวทนา ๓๖ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยาย เวทนา ๑๐๘ อย่าง เราก็ได้กล่าวไว้โดยปริยาย ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๒ อย่างเป็นไฉน คือ เวทนาทางกาย และเวทนาทางใจ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ๒ อย่าง ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างเป็นไฉน คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ๓ อย่าง ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๕ อย่างเป็นไฉน คือ สุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ โทมนัสสินทรีย์ อุเปกขินทรีย์ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ๕ อย่าง ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๖ อย่างเป็นไฉน คือ เวทนาเกิดจากจักขุสัมผัส ... เวทนาเกิดจากมโนสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ๖ อย่าง ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๑๘ อย่างเป็นไฉน คือ การเข้าไปพิจารณาอารมณ์ด้วยโสมนัส ๖ การเข้าไปพิจารณาอารมณ์ด้วยโทมนัส ๖ การเข้าไปพิจารณาอารมณ์ด้วยอุเบกขา ๖ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ๑๘ อย่าง ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓๖ อย่างเป็นไฉน คือ โสมนัสที่อาศัยเรือน ๖ โสมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ โทมนัสที่อาศัยเรือน ๖ โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ อุเบกขาที่อาศัยเรือน ๖ อุเบกขาที่อาศัยเนกขัมมะ ๖ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ๓๖ อย่าง ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๑๐๘ อย่างเป็นไฉน คือ เวทนาในอดีต ๓๖ เวทนาในอนาคต ๓๖ เวทนาในปัจจุบัน ๓๖ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา ๑๐๘ อย่าง ภิกษุทั้งหลาย นี้คือธรรมบรรยายว่าด้วยปริยาย ๑๐๘” จบ สูตรที่ ๒

3. Aññatarabhikkhusuttaṃ

๓. อัญญตรภิกขุสูตร

271. Atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘katamā nu kho, bhante, vedanā, katamo vedanāsamudayo, katamā vedanāsamudayagāminī paṭipadā? Katamo vedanānirodho, katamā vedanānirodhagāminī paṭipadā? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’’nti?

๒๗๑. ครั้งนั้น ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวทนาเป็นไฉน เหตุเกิดแห่งเวทนาเป็นไฉน ข้อปฏิบัติให้ถึงเหตุเกิดแห่งเวทนาเป็นไฉน ความดับแห่งเวทนาเป็นไฉน ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนาเป็นไฉน อะไรเป็นคุณของเวทนา อะไรเป็นโทษ อะไรเป็นอุบายเครื่องสลัดออก”

‘‘Tisso imā, bhikkhu, vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Imā vuccanti, bhikkhu, vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo. Taṇhā vedanāsamudayagāminī paṭipadā. Phassanirodhā vedanānirodho. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vedanāya assādo; yā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo; yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇa’’nti. Tatiyaṃ.

“ภิกษุ เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุ นี้เรียกว่าเวทนา เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาจึงเกิด ตัณหาเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงเหตุเกิดแห่งเวทนา เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งเวทนา สุขโสมนัสที่อาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณของเวทนา เวทนาใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษของเวทนา การกำจัดฉันทราคะ การละฉันทราคะในเวทนาได้ นี้เป็นอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา” จบ สูตรที่ ๓

4. Pubbasuttaṃ

๔. ปุพพสูตร

272. ‘‘Pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘katamā nu kho vedanā, katamo vedanāsamudayo, katamā vedanāsamudayagāminī paṭipadā, katamo vedanānirodho, katamā vedanānirodhagāminī paṭipadā? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’nti? Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi – ‘tisso imā vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Imā vuccanti vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo. Taṇhā vedanāsamudayagāminī paṭipadā…pe… yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ. Idaṃ vedanāya nissaraṇa’’’nti. Catutthaṃ.

๒๗๒. ภิกษุทั้งหลาย เมื่อก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อเรายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นพระโพธิสัตว์อยู่ ได้มีความปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นไฉนหนอ เวทนาสมุทัยเป็นไฉน ปฏิปทาที่ให้ถึงเวทนาสมุทัยเป็นไฉน เวทนานิโรธเป็นไฉน ปฏิปทาที่ให้ถึงเวทนานิโรธเป็นไฉน อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนพ อะไรเป็นนิสสรณะแห่งเวทนา’ ภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความปริวิตกอย่างนี้ว่า ‘เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา นี้เรียกว่าเวทนา เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาสมุทัยจึงมี ตัณหาเป็นปฏิปทาที่ให้ถึงเวทนาสมุทัย ... การนำฉันทราคะออก การละฉันทราคะในเวทนาได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งเวทนา’ จบสูตรที่ ๔

5. Ñāṇasuttaṃ

๕. ญาณสูตร

273. ‘‘‘Imā [Pg.431] vedanā’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘Ayaṃ vedanāsamudayo’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi…pe… āloko udapādi. ‘Ayaṃ vedanāsamudayagāminī paṭipadā’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi…pe… ‘ayaṃ vedanānirodho’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi …pe… ‘ayaṃ vedanānirodhagāminī paṭipadā’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi…pe… ‘ayaṃ vedanāya assādo’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu…pe… ‘ayaṃ vedanāya ādīnavo’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu…pe… ‘idaṃ kho nissaraṇa’nti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādī’’ti. Pañcamaṃ.

๒๗๓. ภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้เวทนา’ ภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ... แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้เวทนาสมุทัย’ ภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ... แก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้ปฏิปทาที่ให้ถึงเวทนาสมุทัย’ ... ว่า ‘นี้เวทนานิโรธ’ ... ว่า ‘นี้ปฏิปทาที่ให้ถึงเวทนานิโรธ’ ... ว่า ‘นี้อัสสาทะแห่งเวทนา’ ... ว่า ‘นี้อาทีนพแห่งเวทนา’ ... ภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่เรา ในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นี้เป็นนิสสรณะ’ จบสูตรที่ ๕

6. Sambahulabhikkhusuttaṃ

๖. สัมพหุลภิกขุสูตร

274. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṃ etadavocuṃ – ‘‘katamā nu kho, bhante, vedanā, katamo vedanāsamudayo, katamā vedanāsamudayagāminī paṭipadā? Katamo vedanānirodho, katamā vedanānirodhagāminī paṭipadā? Ko vedanāya assādo, ko ādīnavo, kiṃ nissaraṇa’’nti? ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā – sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Imā vuccanti, bhikkhave, vedanā. Phassasamudayā vedanāsamudayo. Taṇhā vedanāsamudayagāminī paṭipadā. Phassanirodhā…pe… yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ. Idaṃ vedanāya nissaraṇa’’nti. Chaṭṭhaṃ.

๒๗๔. ครั้งนั้น ภิกษุจำนวนมากพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวทนาเป็นไฉนหนอ เวทนาสมุทัยเป็นไฉน ปฏิปทาที่ให้ถึงเวทนาสมุทัยเป็นไฉน เวทนานิโรธเป็นไฉน ปฏิปทาที่ให้ถึงเวทนานิโรธเป็นไฉน อะไรเป็นอัสสาทะ อะไรเป็นอาทีนพ อะไรเป็นนิสสรณะแห่งเวทนา’ (พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า) ‘ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าเวทนา เพราะผัสสะเป็นสมุทัย เวทนาสมุทัยจึงมี ตัณหาเป็นปฏิปทาที่ให้ถึงเวทนาสมุทัย เพราะผัสสะดับ ... การนำฉันทราคะออก การละฉันทราคะในเวทนาได้ นี้เป็นนิสสรณะแห่งเวทนา’ จบสูตรที่ ๖

7. Paṭhamasamaṇabrāhmaṇasuttaṃ

๗. ปฐมสมณพราหมณสูตร

275. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā [Pg.432] vā brāhmaṇā vā imāsaṃ tissannaṃ vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti. Na me te, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā, na ca pana te āyasmanto sāmaññatthaṃ vā brahmaññatthaṃ vā diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti. Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imāsaṃ tissannaṃ vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavaṃ ca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānanti. Te kho me, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā samaṇesu ceva samaṇasammatā brāhmaṇesu ca brāhmaṇasammatā. Te ca panāyasmanto sāmaññatthañca brahmaññatthañca, diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Sattamaṃ.

๒๗๕. ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ เวทนา ๓ อย่างเป็นไฉน คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ๓ อย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย เราไม่นับสมณพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็ไม่ได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะหรือประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในทิฏฐธรรม ส่วนสมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ๓ อย่างนี้ ภิกษุทั้งหลาย เรานับสมณพราหมณ์เหล่านั้นว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ และเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ และท่านผู้มีอายุเหล่านั้นก็ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในทิฏฐธรรม จบสูตรที่ ๗

8. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttaṃ

๘. ทุติยสมณพราหมณสูตร

276. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā. Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā imāsaṃ tissannaṃ vedanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ nappajānanti…pe… pajānanti…pe… sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๒๗๖. ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ เวทนา ๓ อย่างเป็นไฉน คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากเวทนา ๓ อย่างนี้ ... รู้ชัด ... ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในทิฏฐธรรม จบสูตรที่ ๘

9. Tatiyasamaṇabrāhmaṇasuttaṃ

๙. ตติยสมณพราหมณสูตร

277. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā vedanaṃ nappajānanti, vedanāsamudayaṃ nappajānanti, vedanānirodhaṃ nappajānanti, vedanānirodhagāminiṃ paṭipadaṃ nappajānanti…pe… pajānanti…pe… sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharantī’’ti. Navamaṃ.

๒๗๗. ภิกษุทั้งหลาย สมณพราหมณ์เหล่าใดก็ตาม ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนา ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนาสมุทัย ไม่รู้ชัดซึ่งเวทนานิโรธ ไม่รู้ชัดซึ่งปฏิปทาที่ให้ถึงเวทนานิโรธ ... รู้ชัด ... ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์แห่งความเป็นสมณะและประโยชน์แห่งความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในทิฏฐธรรม จบสูตรที่ ๙

10. Suddhikasuttaṃ

๑๐. สุทธิกสูตร

278. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vedanā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā kho, bhikkhave, tisso vedanā’’ti. Dasamaṃ.

๒๗๘. ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้ เวทนา ๓ อย่างเป็นไฉน คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๓ อย่างนี้แล จบสูตรที่ ๑๐

11. Nirāmisasuttaṃ

๑๑. นิรามิสสูตร

279. ‘‘Atthi[Pg.433], bhikkhave, sāmisā pīti, atthi nirāmisā pīti, atthi nirāmisā nirāmisatarā pīti; atthi sāmisaṃ sukhaṃ, atthi nirāmisaṃ sukhaṃ, atthi nirāmisā nirāmisataraṃ sukhaṃ; atthi sāmisā upekkhā, atthi nirāmisā upekkhā, atthi nirāmisā nirāmisatarā upekkhā; atthi sāmiso vimokkho, atthi nirāmiso vimokkho, atthi nirāmisā nirāmisataro vimokkho. Katamā ca, bhikkhave, sāmisā pīti? Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā…pe… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yā kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati pīti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sāmisā pīti.

๒๗๙. ภิกษุทั้งหลาย ปีติมีอามิสมีอยู่ ปีติไม่มีอามิสมีอยู่ ปีติที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าปีติที่ไม่มีอามิสมีอยู่ สุขมีอามิสมีอยู่ สุขไม่มีอามิสมีอยู่ สุขที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าสุขที่ไม่มีอามิสมีอยู่ อุเบกขามีอามิสมีอยู่ อุเบกขาไม่มีอามิสมีอยู่ อุเบกขาที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าอุเบกขาที่ไม่มีอามิสมีอยู่ วิโมกข์มีอามิสมีอยู่ วิโมกข์ไม่มีอามิสมีอยู่ วิโมกข์ที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าวิโมกข์ที่ไม่มีอามิสมีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย ก็ปีติมีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นอย่างไร คือ รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด...ฯลฯ...โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย ปีติใดอาศัยกามคุณ ๕ ประการนี้เกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปีติมีอามิส

‘‘Katamā ca, bhikkhave, nirāmisā pīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, nirāmisā pīti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ปีติไม่มีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน เป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตในภายใน ให้สมาธิเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปีติไม่มีอามิส

‘‘Katamā ca, bhikkhave, nirāmisā nirāmisatarā pīti? Yā kho, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno rāgā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato, dosā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato, mohā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato uppajjati pīti, ayaṃ vuccati, bhikkhave, nirāmisā nirāmisatarā pīti.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ปีติที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าปีติที่ไม่มีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ปีติใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ขีณาสพ ในขณะที่พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากราคะ พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากโทสะ พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากโมหะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปีติที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าปีติที่ไม่มีอามิส

‘‘Katamañca, bhikkhave, sāmisaṃ sukhaṃ? Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā…pe… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmisaṃ sukhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สุขมีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นอย่างไร คือ รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด...ฯลฯ...โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสใดอาศัยกามคุณ ๕ ประการนี้เกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สุขมีอามิส

‘‘Katamañca[Pg.434], bhikkhave, nirāmisaṃ sukhaṃ? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, nirāmisaṃ sukhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สุขไม่มีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน เป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตในภายใน ให้สมาธิเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ อนึ่ง เพราะปีติจางคลายไป ภิกษุเป็นผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้วางเฉย มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สุขไม่มีอามิส

‘‘Katamañca, bhikkhave, nirāmisā nirāmisataraṃ sukhaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno rāgā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato, dosā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato, mohā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, nirāmisā nirāmisataraṃ sukhaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็สุขที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าสุขที่ไม่มีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย สุขโสมนัสใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ขีณาสพ ในขณะที่พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากราคะ พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากโทสะ พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากโมหะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สุขที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าสุขที่ไม่มีอามิส

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sāmisā upekkhā? Pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā…pe… kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā. Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. Yā kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati upekkhā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sāmisā upekkhā.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อุเบกขามีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นอย่างไร คือ รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด...ฯลฯ...โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ เป็นที่รัก ประกอบด้วยกาม เป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด ภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาใดอาศัยกามคุณ ๕ ประการนี้เกิดขึ้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อุเบกขามีอามิส

‘‘Katamā ca, bhikkhave, nirāmisā upekkhā? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā, dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, nirāmisā upekkhā.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อุเบกขาไม่มีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ บรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข เพราะละสุขละทุกข์และดับโสมนัสโทมนัสก่อนๆ ได้ มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อุเบกขาไม่มีอามิส

‘‘Katamā ca, bhikkhave, nirāmisā nirāmisatarā upekkhā? Yā kho, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno rāgā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato, dosā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato, mohā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato uppajjati upekkhā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, nirāmisā nirāmisatarā upekkhā.

ภิกษุทั้งหลาย ก็อุเบกขาที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าอุเบกขาที่ไม่มีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ขีณาสพ ในขณะที่พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากราคะ พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากโทสะ พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากโมหะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อุเบกขาที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าอุเบกขาที่ไม่มีอามิส

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sāmiso vimokkho? Rūpappaṭisaṃyutto vimokkho sāmiso vimokkho.

ภิกษุทั้งหลาย ก็วิโมกข์มีอามิสเป็นอย่างไรเล่า วิโมกข์ที่ประกอบด้วยรูป ชื่อว่าวิโมกข์มีอามิส

‘‘Katamo [Pg.435] ca, bhikkhave, nirāmiso vimokkho? Arūpappaṭisaṃyutto vimokkho nirāmiso vimokkho.

ภิกษุทั้งหลาย ก็วิโมกข์ไม่มีอามิสเป็นอย่างไรเล่า วิโมกข์ที่ประกอบด้วยอรูป ชื่อว่าวิโมกข์ไม่มีอามิส

‘‘Katamo ca, bhikkhave, nirāmisā nirāmisataro vimokkho? Yo kho, bhikkhave, khīṇāsavassa bhikkhuno rāgā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato, dosā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato, mohā cittaṃ vimuttaṃ paccavekkhato uppajjati vimokkho, ayaṃ vuccati, bhikkhave, nirāmisā nirāmisataro vimokkho’’ti. Ekādasamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็วิโมกข์ที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าวิโมกข์ที่ไม่มีอามิสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย วิโมกข์ใดเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ขีณาสพ ในขณะที่พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากราคะ พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากโทสะ พิจารณาเห็นจิตซึ่งพ้นแล้วจากโมหะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า วิโมกข์ที่ไม่มีอามิสยิ่งกว่าวิโมกข์ที่ไม่มีอามิส

Aṭṭhasatapariyāyavaggo tatiyo.

อัฏฐสตปริยายวรรค ที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของอัฏฐสตปริยายวรรคนั้น มีดังนี้

Sīvakaaṭṭhasataṃ bhikkhu, pubbe ñāṇañca bhikkhunā;

Samaṇabrāhmaṇā tīṇi, suddhikañca nirāmisanti.

๑. สีวกสูตร ๒. อัฏฐสตสูตร ๓. ภิกขุสูตร ๔. ปุพเพญาณสูตร ๓ สูตร ๕. ภิกขุณีสูตร ๖. สมณพราหมณสูตร ๓ สูตร ๗. สุทธิกสูตร ๘. นิรามิสสูตร

Vedanāsaṃyuttaṃ samattaṃ.

เวทนาสังยุต จบ

3. Mātugāmasaṃyuttaṃ

๓. ๓. มาตุคามสังยุต

1. Paṭhamapeyyālavaggo

๑. ๑. ปฐมเปยยาลวรรค

1. Mātugāmasuttaṃ

๑. ๑. มาตุคามสูตร

280. ‘‘Pañcahi[Pg.436], bhikkhave, aṅgehi samannāgato mātugāmo ekantaamanāpo hoti purisassa. Katamehi pañcahi? Na ca rūpavā hoti, na ca bhogavā hoti, na ca sīlavā hoti, alaso ca hoti, pajañcassa na labhati – imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato mātugāmo ekantaamanāpo hoti purisassa. Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato mātugāmo ekantamanāpo hoti purisassa. Katamehi pañcahi? Rūpavā ca hoti, bhogavā ca hoti, sīlavā ca hoti, dakkho ca hoti analaso, pajañcassa labhati – imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato mātugāmo ekantamanāpo hoti purisassā’’ti. Paṭhamaṃ.

๒๘๐. “ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ ย่อมไม่เป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของบุรุษ องค์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ไม่มีรูปสวย ๒. ไม่มีโภคะ ๓. ไม่มีศีล ๔. เป็นคนเกียจคร้าน ๕. ไม่ได้บุตรให้แก่เขา ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการนี้แล ย่อมไม่เป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของบุรุษ ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ ย่อมเป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของบุรุษ องค์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. มีรูปสวย ๒. มีโภคะ ๓. มีศีล ๔. เป็นคนขยัน ไม่เกียจคร้าน ๕. ได้บุตรให้แก่เขา ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการนี้แล ย่อมเป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของบุรุษ” จบ สูตรที่ ๑

2. Purisasuttaṃ

๒. ๒. ปุริสสูตร

281. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato puriso ekantaamanāpo hoti mātugāmassa. Katamehi pañcahi? Na ca rūpavā hoti, na ca bhogavā hoti, na ca sīlavā hoti, alaso ca hoti, pajañcassa na labhati – imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato puriso ekantaamanāpo hoti mātugāmassa. Pañcahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato puriso ekantamanāpo hoti mātugāmassa. Katamehi pañcahi? Rūpavā ca hoti, bhogavā ca hoti, sīlavā ca hoti, dakkho ca hoti analaso, pajañcassa labhati – imehi kho, bhikkhave, pañcahi aṅgehi samannāgato puriso ekantamanāpo hoti mātugāmassā’’ti. Dutiyaṃ.

๒๘๑. “ภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ ย่อมไม่เป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของมาตุคาม องค์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ไม่มีรูปสวย ๒. ไม่มีโภคะ ๓. ไม่มีศีล ๔. เป็นคนเกียจคร้าน ๕. ไม่ได้บุตรให้แก่นาง ภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการนี้แล ย่อมไม่เป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของมาตุคาม ภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ ย่อมเป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของมาตุคาม องค์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. มีรูปสวย ๒. มีโภคะ ๓. มีศีล ๔. เป็นคนขยัน ไม่เกียจคร้าน ๕. ได้บุตรให้แก่นาง ภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการนี้แล ย่อมเป็นที่พอใจโดยส่วนเดียวของมาตุคาม” จบ สูตรที่ ๒

3. Āveṇikadukkhasuttaṃ

๓. ๓. อาเวณิกทุกขสูตร

282. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, mātugāmassa āveṇikāni dukkhāni, yāni mātugāmo paccanubhoti, aññatreva purisehi. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave[Pg.437], mātugāmo daharova samāno patikulaṃ gacchati, ñātakehi vinā hoti. Idaṃ, bhikkhave, mātugāmassa paṭhamaṃ āveṇikaṃ dukkhaṃ, yaṃ mātugāmo paccanubhoti, aññatreva purisehi. Puna caparaṃ, bhikkhave, mātugāmo utunī hoti. Idaṃ, bhikkhave, mātugāmassa dutiyaṃ āveṇikaṃ dukkhaṃ, yaṃ mātugāmo paccanubhoti, aññatreva purisehi. Puna caparaṃ, bhikkhave, mātugāmo gabbhinī hoti. Idaṃ, bhikkhave, mātugāmassa tatiyaṃ āveṇikaṃ dukkhaṃ, yaṃ mātugāmo paccanubhoti, aññatreva purisehi. Puna caparaṃ, bhikkhave, mātugāmo vijāyati. Idaṃ, bhikkhave, mātugāmassa catutthaṃ āveṇikaṃ dukkhaṃ, yaṃ mātugāmo paccanubhoti, aññatreva purisehi. Puna caparaṃ, bhikkhave, mātugāmo purisassa pāricariyaṃ upeti. Idaṃ kho, bhikkhave, mātugāmassa pañcamaṃ āveṇikaṃ dukkhaṃ, yaṃ mātugāmo paccanubhoti, aññatreva purisehi. Imāni kho, bhikkhave, pañca mātugāmassa āveṇikāni dukkhāni, yāni mātugāmo paccanubhoti, aññatreva purisehī’’ti. Tatiyaṃ.

๒๘๒. “ภิกษุทั้งหลาย ทุกข์ ๕ ประการนี้ เป็นทุกข์จำเพาะของมาตุคาม ซึ่งมาตุคามย่อมประสบ นอกเหนือจากบุรุษ ทุกข์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามในโลกนี้ ยังเป็นสาวรุ่นอยู่ ก็ต้องไปสู่ตระกูลสามี ต้องปราศจากหมู่ญาติ ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นทุกข์จำเพาะของมาตุคามประการที่ ๑ ซึ่งมาตุคามย่อมประสบ นอกเหนือจากบุรุษ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามต้องมีระดู นี้เป็นทุกข์จำเพาะของมาตุคามประการที่ ๒ ซึ่งมาตุคามย่อมประสบ นอกเหนือจากบุรุษ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามต้องตั้งครรภ์ นี้เป็นทุกข์จำเพาะของมาตุคามประการที่ ๓ ซึ่งมาตุคามย่อมประสบ นอกเหนือจากบุรุษ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามต้องคลอดบุตร นี้เป็นทุกข์จำเพาะของมาตุคามประการที่ ๔ ซึ่งมาตุคามย่อมประสบ นอกเหนือจากบุรุษ อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามต้องบำรุงบุรุษ นี้เป็นทุกข์จำเพาะของมาตุคามประการที่ ๕ ซึ่งมาตุคามย่อมประสบ นอกเหนือจากบุรุษ ภิกษุทั้งหลาย ทุกข์ ๕ ประการนี้แล เป็นทุกข์จำเพาะของมาตุคาม ซึ่งมาตุคามย่อมประสบ นอกเหนือจากบุรุษ” จบ สูตรที่ ๓

4. Tīhidhammehisuttaṃ

๔. ๔. ตีหิธัมเมหิสูตร

283. ‘‘Tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato mātugāmo yebhuyyena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Katamehi tīhi? Idha, bhikkhave, mātugāmo pubbaṇhasamayaṃ maccheramalapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati. Majjhanhikasamayaṃ issāpariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati. Sāyanhasamayaṃ kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā agāraṃ ajjhāvasati. Imehi kho, bhikkhave, tīhi dhammehi samannāgato mātugāmo yebhuyyena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Catutthaṃ.

๒๘๓. “ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการ โดยมากเมื่อตายไป ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ธรรม ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามในโลกนี้ เวลาเช้ามีใจถูกมลทินคือความตระหนี่ครอบงำอยู่ครองเรือน เวลาเที่ยงมีใจถูกความริษยาครอบงำอยู่ครองเรือน เวลาเย็นมีใจถูกกามราคะครอบงำอยู่ครองเรือน ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๓ ประการนี้แล โดยมากเมื่อตายไป ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” จบ สูตรที่ ๔

5. Kodhanasuttaṃ

๕. ๕. โกธนสูตร

284. Atha kho āyasmā anuruddho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anuruddho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, mātugāmaṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjantaṃ. Katīhi nu kho, bhante, dhammehi samannāgato mātugāmo [Pg.438] kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti?

๒๘๔. ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอนุรุทธะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นมาตุคามผู้เมื่อตายไป ไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เกินกว่าตาของมนุษย์ในโลกนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรมเท่าไรหนอ เมื่อตายไป จึงไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก”

‘‘Pañcahi kho, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Assaddho ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca hoti, kodhano ca hoti, duppañño ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Pañcamaṃ.

“อนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ เมื่อตายไป ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ไม่มีศรัทธา ๒. ไม่มีหิริ ๓. ไม่มีโอตตัปปะ ๔. เป็นคนมักโกรธ ๕. มีปัญญาทราม อนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล เมื่อตายไป ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” จบ สูตรที่ ๕

6. Upanāhīsuttaṃ

๖. ๖. อุปนาหิสูตร

285. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Assaddho ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca hoti, upanāhī ca hoti, duppañño ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๒๘๕. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้ผูกโกรธ ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” สูตรที่ ๖

7. Issukīsuttaṃ

๗. อิสสุกีสูตร

286. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Assaddho ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca hoti, issukī ca hoti, duppañño ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Sattamaṃ.

๒๘๖. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้มักริษยา ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” สูตรที่ ๗

8. Maccharīsuttaṃ

๘. มัจฉรีสูตร

287. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Assaddho ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca hoti, maccharī ca hoti, duppañño ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi [Pg.439] dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๒๘๗. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้ตระหนี่ ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” สูตรที่ ๘

9. Aticārīsuttaṃ

๙. อติจารีสูตร

288. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Assaddho ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca hoti, aticārī ca hoti, duppañño ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… upapajjatī’’ti. Navamaṃ.

๒๘๘. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้ประพฤตินอกใจสามี ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงนรก” สูตรที่ ๙

10. Dussīlasuttaṃ

๑๐. ทุสสีลสูตร

289. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Assaddho ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca hoti, dussīlo ca hoti, duppañño ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… nirayaṃ upapajjatī’’ti. Dasamaṃ.

๒๘๙. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงนรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้ทุศีล ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงนรก” สูตรที่ ๑๐

11. Appassutasuttaṃ

๑๑. อัปปัสสุตสูตร

290. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Assaddho ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca hoti, appassuto ca hoti, duppañño ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… nirayaṃ upapajjatī’’ti. Ekādasamaṃ.

๒๙๐. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงนรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้ได้สดับน้อย ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงนรก” สูตรที่ ๑๑

12. Kusītasuttaṃ

๑๒. กุสีตสูตร

291. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Assaddho ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca hoti, kusīto ca hoti, duppañño ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Dvādasamaṃ.

๒๙๑. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงนรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้เกียจคร้าน ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” สูตรที่ ๑๒

13. Muṭṭhassatisuttaṃ

๑๓. มุฏฐัสสติสูตร

292. ‘‘Pañcahi[Pg.440], anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Assaddho ca hoti, ahiriko ca hoti, anottappī ca hoti, muṭṭhassati ca hoti, duppañño ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… nirayaṃ upapajjatī’’ti. Terasamaṃ.

๒๙๒. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงนรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ ไม่มีหิริ ๑ ไม่มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้มีสติหลงลืม ๑ เป็นผู้มีปัญญาทราม ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงนรก” สูตรที่ ๑๓

14. Pañcaverasuttaṃ

๑๔. ปัญจเวรสูตร

293. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo…pe… nirayaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātī ca hoti, adinnādāyī ca hoti, kāmesumicchācārī ca hoti, musāvādī ca hoti, surāmerayamajjappamādaṭṭhāyī ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti. Cuddasamaṃ.

๒๙๓. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ...ฯลฯ... ย่อมเข้าถึงนรก ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ๑ ลักทรัพย์ ๑ ประพฤติผิดในกาม ๑ พูดเท็จ ๑ ดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้แล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก” สูตรที่ ๑๔

Paṭhamapeyyālavaggo.

ปฐมเปยยาลวรรค จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรค

Mātugāmo puriso ca, āveṇikā tidhammo ca ;

Kodhano upanāhī ca, issukī maccharena ca;

Aticārī ca dussīlo, appassuto ca kusīto;

Muṭṭhassati pañcaveraṃ, kaṇhapakkhe pakāsito.

มาตุคามสูตร ปุริสสูตร อาเวณิกสูตร ติธัมมสูตร โกธนสูตร อุปนาหีสูตร อิสสุกีสูตร มัจฉรีสูตร อติจารีสูตร ทุสสีลสูตร อัปปัสสุตสูตร กุสีตสูตร มุฏฐัสสติสูตร และปัญจเวรสูตร เหล่านี้เป็นธรรมฝ่ายดำที่ประกาศไว้

2. Dutiyapeyyālavaggo

๒. ทุติยเปยยาลวรรค

1. Akkodhanasuttaṃ

๑. อักโกธนสูตร

294. Atha kho āyasmā anuruddho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anuruddho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, mātugāmaṃ passāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena [Pg.441] kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantaṃ. Katīhi nu kho, bhante, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti?

๒๙๔. ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ...ฯลฯ... ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นมาตุคาม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ หลังจากตายเพราะกายแตก เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรมเท่าไรหนอ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

‘‘Pañcahi kho, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Saddho ca hoti, hirimā ca hoti, ottappī ca hoti, akkodhano ca hoti, paññavā ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti. Paṭhamaṃ.

“ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการแล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้มีศรัทธา ๑ เป็นผู้มีหิริ ๑ เป็นผู้มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้ไม่โกรธ ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” สูตรที่ ๑

2. Anupanāhīsuttaṃ

๒. อนุปนาหีสูตร

295. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Saddho ca hoti, hirimā ca hoti, ottappī ca hoti, anupanāhī ca hoti, paññavā ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti. Dutiyaṃ.

๒๙๕. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้มีศรัทธา ๑ เป็นผู้มีหิริ ๑ เป็นผู้มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้ไม่ผูกโกรธ ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” สูตรที่ ๒

3. Anissukīsuttaṃ

๓. อนิสสุกีสูตร

296. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Saddho ca hoti, hirimā ca hoti, ottappī ca hoti, anissukī ca hoti, paññavā ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti. Tatiyaṃ.

๒๙๖. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้มีศรัทธา ๑ เป็นผู้มีหิริ ๑ เป็นผู้มีโอตตัปปะ ๑ เป็นผู้ไม่ริษยา ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” สูตรที่ ๓

4. Amaccharīsuttaṃ

๔. อมัจฉรีสูตร

297. Amaccharī ca hoti, paññavā ca hoti…pe…. Catutthaṃ.

๒๙๗. เป็นผู้ไม่ตระหนี่ ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ...ฯลฯ... สูตรที่ ๔

5. Anaticārīsuttaṃ

๕. อนติจารีสูตร

298. Anaticārī ca hoti, paññavā ca hoti…pe…. Pañcamaṃ.

๒๙๘. เป็นผู้ไม่ประพฤตินอกใจสามี ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ...ฯลฯ... สูตรที่ ๕

6. Susīlasuttaṃ

๖. สุสีลสูตร

299. Sīlavā ca hoti, paññavā ca hoti…pe…. Chaṭṭhaṃ.

๒๙๙. เป็นผู้มีศีล ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ...ฯลฯ... สูตรที่ ๖

7. Bahussutasuttaṃ

๗. พหุสสุตสูตร

300. Bahussuto [Pg.442] ca hoti, paññavā ca hoti…pe…. Sattamaṃ.

๓๐๐. เป็นพหูสูต ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ...ฯลฯ... สูตรที่ ๗

8. Āraddhavīriyasuttaṃ

๘. อารัทธวิริยสูตร

301. Āraddhavīriyo ca hoti, paññavā ca hoti…pe…. Aṭṭhamaṃ.

๓๐๑. เป็นผู้ปรารภความเพียร ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ...ฯลฯ... สูตรที่ ๘

9. Upaṭṭhitassatisuttaṃ

๙. อุปัฏฐิตัสสติสูตร

302. ‘‘Upaṭṭhitassati ca hoti, paññavā ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti. Navamaṃ.

๓๐๒. “เป็นผู้มีสติตั้งมั่น ๑ เป็นผู้มีปัญญา ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” สูตรที่ ๙

Ime aṭṭha suttantasaṅkhepā.

สุตตันตะ ๘ สูตรนี้เป็นสังเขป

10. Pañcasīlasuttaṃ

๑๐. ปัญจสีลสูตร

303. ‘‘Pañcahi, anuruddha, dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato ca hoti, adinnādānā paṭivirato ca hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato ca hoti, musāvādā paṭivirato ca hoti, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭivirato ca hoti – imehi kho, anuruddha, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatī’’ti. Dasamaṃ.

๓๐๓. “ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ ๑ เป็นผู้งดเว้นจากการลักทรัพย์ ๑ เป็นผู้งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ๑ เป็นผู้งดเว้นจากการพูดเท็จ ๑ เป็นผู้งดเว้นจากการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ๑ ดูก่อนอนุรุทธะ มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” สูตรที่ ๑๐

Dutiyapeyyālavaggo.

ทุติยเปยยาลวรรค

Tassuddānaṃ –

อุทานของวรรคนั้น คือ

Dutiye ca akkodhano, anupanāhī anissukī;

Amaccharī anaticārī, sīlavā ca bahussuto;

Vīriyaṃ sati sīlañca, sukkapakkhe pakāsito.

ในวรรคที่ ๒ กล่าวถึง อักโกธนสูตร อนุปนาหีสูตร อนิสสุกีสูตร อมัจฉรีสูตร อนติจารีสูตร สุสีลสูตร พหุสสุตสูตร อารัทธวิริยสูตร อุปัฏฐิตัสสติสูตร และปัญจสีลสูตร ธรรมเหล่านี้ทรงประกาศไว้ในสุกกปักษ์

3. Balavaggo

๓. พลวรรค

1. Visāradasuttaṃ

๑. วิสารทสูตร

304. ‘‘Pañcimāni[Pg.443], bhikkhave, mātugāmassa balāni. Katamāni pañca? Rūpabalaṃ, bhogabalaṃ, ñātibalaṃ, puttabalaṃ, sīlabalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca mātugāmassa balāni. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi balehi samannāgato mātugāmo visārado agāraṃ ajjhāvasatī’’ti. Paṭhamaṃ.

๓๐๔. “ภิกษุทั้งหลาย พละกำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ รูปพละ (กำลังคือรูป) ๑ โภคพละ (กำลังคือโภคะ) ๑ ญาติพละ (กำลังคือญาติ) ๑ ปุตตพละ (กำลังคือบุตร) ๑ สีลพละ (กำลังคือศีล) ๑ ภิกษุทั้งหลาย พละกำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยพละกำลัง ๕ ประการนี้ ย่อมเป็นผู้แกล้วกล้า อยู่ครองเรือน” สูตรที่ ๑

2. Pasayhasuttaṃ

๒. ปสัยหสูตร

305. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, mātugāmassa balāni. Katamāni pañca? Rūpabalaṃ, bhogabalaṃ, ñātibalaṃ, puttabalaṃ, sīlabalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca mātugāmassa balāni. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi balehi samannāgato mātugāmo sāmikaṃ pasayha agāraṃ ajjhāvasatī’’ti. Dutiyaṃ.

๓๐๕. “ภิกษุทั้งหลาย พละกำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ รูปพละ ๑ โภคพละ ๑ ญาติพละ ๑ ปุตตพละ ๑ สีลพละ ๑ ภิกษุทั้งหลาย พละกำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยพละกำลัง ๕ ประการนี้ ย่อมข่มสามี อยู่ครองเรือน” สูตรที่ ๒

3. Abhibhuyyasuttaṃ

๓. อภิภุยยสูตร

306. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, mātugāmassa balāni. Katamāni pañca? Rūpabalaṃ, bhogabalaṃ, ñātibalaṃ, puttabalaṃ, sīlabalaṃ – imāni kho, bhikkhave, pañca mātugāmassa balāni. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi balehi samannāgato mātugāmo sāmikaṃ abhibhuyya vattatī’’ti. Tatiyaṃ.

๓๐๖. “ภิกษุทั้งหลาย พละกำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ รูปพละ ๑ โภคพละ ๑ ญาติพละ ๑ ปุตตพละ ๑ สีลพละ ๑ ภิกษุทั้งหลาย พละกำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้แล ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยพละกำลัง ๕ ประการนี้ ย่อมครอบงำสามีเป็นอยู่” สูตรที่ ๓

4. Ekasuttaṃ

๔. เอกสูตร

307. ‘‘Ekena ca kho, bhikkhave, balena samannāgato puriso mātugāmaṃ abhibhuyya vattati. Katamena ekena balena? Issariyabalena abhibhūtaṃ mātugāmaṃ neva rūpabalaṃ tāyati, na bhogabalaṃ tāyati, na ñātibalaṃ tāyati, na puttabalaṃ tāyati, na sīlabalaṃ tāyatī’’ti. Catutthaṃ.

๓๐๗. ภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้ประกอบด้วยกำลังอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นอยู่ ครอบงำมาตุคามได้ กำลังอย่างหนึ่งเป็นไฉน คือ กำลังคือความเป็นใหญ่ มาตุคามผู้ถูกครอบงำด้วยกำลังคือความเป็นใหญ่แล้ว กำลังคือรูปย่อมช่วยไม่ได้ กำลังคือโภคะย่อมช่วยไม่ได้ กำลังคือญาติย่อมช่วยไม่ได้ กำลังคือบุตรย่อมช่วยไม่ได้ กำลังคือศีลย่อมช่วยไม่ได้

5. Aṅgasuttaṃ

๕. อังคสูตร

308. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, mātugāmassa balāni. Katamāni pañca? Rūpabalaṃ, bhogabalaṃ, ñātibalaṃ, puttabalaṃ, sīlabalaṃ. Rūpabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, na ca bhogabalena – evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Yato ca kho, bhikkhave, mātugāmo rūpabalena ca samannāgato hoti, bhogabalena ca – evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti. Rūpabalena [Pg.444] ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, bhogabalena ca, na ca ñātibalena – evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Yato ca kho, bhikkhave, mātugāmo rūpabalena ca samannāgato hoti, bhogabalena ca, ñātibalena ca – evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti. Rūpabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, bhogabalena ca, ñātibalena ca, na ca puttabalena – evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Yato ca kho, bhikkhave, mātugāmo rūpabalena ca samannāgato hoti, bhogabalena ca, ñātibalena ca, puttabalena ca – evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti. Rūpabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, bhogabalena ca, ñātibalena ca, puttabalena ca, na ca sīlabalena – evaṃ so tenaṅgena aparipūro hoti. Yato ca kho, bhikkhave, mātugāmo rūpabalena ca samannāgato hoti, bhogabalena ca, ñātibalena ca, puttabalena ca, sīlabalena ca – evaṃ so tenaṅgena paripūro hoti. Imāni kho, bhikkhave, pañca mātugāmassa balānī’’ti. Pañcamaṃ.

๓๐๘. ภิกษุทั้งหลาย กำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ กำลังคือรูป ๑ กำลังคือโภคะ ๑ กำลังคือญาติ ๑ กำลังคือบุตร ๑ กำลังคือศีล ๑ ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูป แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือโภคะ ด้วยเหตุนั้น มาตุคามนั้นจึงชื่อว่าไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น แต่เมื่อใด มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย ด้วยเหตุนั้น มาตุคามนั้นจึงชื่อว่าบริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือญาติ ด้วยเหตุนั้น มาตุคามนั้นจึงชื่อว่าไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น แต่เมื่อใด มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย ประกอบด้วยกำลังคือญาติด้วย ด้วยเหตุนั้น มาตุคามนั้นจึงชื่อว่าบริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย ประกอบด้วยกำลังคือญาติด้วย แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือบุตร ด้วยเหตุนั้น มาตุคามนั้นจึงชื่อว่าไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น แต่เมื่อใด มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย ประกอบด้วยกำลังคือญาติด้วย ประกอบด้วยกำลังคือบุตรด้วย ด้วยเหตุนั้น มาตุคามนั้นจึงชื่อว่าบริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย ประกอบด้วยกำลังคือญาติด้วย ประกอบด้วยกำลังคือบุตรด้วย แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือศีล ด้วยเหตุนั้น มาตุคามนั้นจึงชื่อว่าไม่บริบูรณ์ด้วยองค์นั้น แต่เมื่อใด มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย ประกอบด้วยกำลังคือญาติด้วย ประกอบด้วยกำลังคือบุตรด้วย ประกอบด้วยกำลังคือศีลด้วย ด้วยเหตุนั้น มาตุคามนั้นจึงชื่อว่าบริบูรณ์ด้วยองค์นั้น ภิกษุทั้งหลาย กำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้แล

6. Nāsentisuttaṃ

๖. นาเสนติสูตร

309. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, mātugāmassa balāni. Katamāni pañca? Rūpabalaṃ, bhogabalaṃ, ñātibalaṃ, puttabalaṃ, sīlabalaṃ. Rūpabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, na ca sīlabalena, nāsenteva naṃ, kule na vāsenti. Rūpabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, bhogabalena ca, na ca sīlabalena, nāsenteva naṃ, kule na vāsenti. Rūpabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, bhogabalena ca, ñātibalena ca, na ca sīlabalena, nāsenteva naṃ, kule na vāsenti. Rūpabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, bhogabalena ca, ñātibalena ca, puttabalena ca, na ca sīlabalena, nāsenteva naṃ, kule na vāsenti. Sīlabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, na ca rūpabalena, vāsenteva naṃ, kule na nāsenti. Sīlabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, na ca bhogabalena, vāsenteva naṃ, kule na nāsenti. Sīlabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, na ca ñātibalena, vāsenteva naṃ, kule na nāsenti. Sīlabalena ca, bhikkhave, mātugāmo samannāgato hoti, na ca puttabalena, vāsenteva naṃ, kule na nāsenti. Imāni kho, bhikkhave, pañca mātugāmassa balānī’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๓๐๙. ภิกษุทั้งหลาย กำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ กำลังคือรูป ๑ กำลังคือโภคะ ๑ กำลังคือญาติ ๑ กำลังคือบุตร ๑ กำลังคือศีล ๑ ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูป แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือศีล ชนทั้งหลายย่อมกำจัดนางเสียทีเดียว ไม่ให้นางอยู่ในตระกูล ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือศีล ชนทั้งหลายย่อมกำจัดนางเสียทีเดียว ไม่ให้นางอยู่ในตระกูล ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย ประกอบด้วยกำลังคือญาติด้วย แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือศีล ชนทั้งหลายย่อมกำจัดนางเสียทีเดียว ไม่ให้นางอยู่ในตระกูล ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือรูปด้วย ประกอบด้วยกำลังคือโภคะด้วย ประกอบด้วยกำลังคือญาติด้วย ประกอบด้วยกำลังคือบุตรด้วย แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือศีล ชนทั้งหลายย่อมกำจัดนางเสียทีเดียว ไม่ให้นางอยู่ในตระกูล ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือศีล แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือรูป ชนทั้งหลายย่อมให้นางอยู่ในตระกูลทีเดียว ไม่กำจัดนางเสีย ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือศีล แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือโภคะ ชนทั้งหลายย่อมให้นางอยู่ในตระกูลทีเดียว ไม่กำจัดนางเสีย ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือศีล แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือญาติ ชนทั้งหลายย่อมให้นางอยู่ในตระกูลทีเดียว ไม่กำจัดนางเสีย ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามประกอบด้วยกำลังคือศีล แต่ไม่ประกอบด้วยกำลังคือบุตร ชนทั้งหลายย่อมให้นางอยู่ในตระกูลทีเดียว ไม่กำจัดนางเสีย ภิกษุทั้งหลาย กำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้แล

7. Hetusuttaṃ

๗. เหตุสูตร

310. ‘‘Pañcimāni[Pg.445], bhikkhave, mātugāmassa balāni. Katamāni pañca? Rūpabalaṃ, bhogabalaṃ, ñātibalaṃ, puttabalaṃ, sīlabalaṃ. Na, bhikkhave, mātugāmo rūpabalahetu vā bhogabalahetu vā ñātibalahetu vā puttabalahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Sīlabalahetu kho, bhikkhave, mātugāmo kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Imāni kho, bhikkhave, pañca mātugāmassa balānī’’ti. Sattamaṃ.

๓๑๐. ภิกษุทั้งหลาย กำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้ ๕ ประการเป็นไฉน คือ กำลังคือรูป ๑ กำลังคือโภคะ ๑ กำลังคือญาติ ๑ กำลังคือบุตร ๑ กำลังคือศีล ๑ ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามอาศัยกำลังคือรูปก็ดี อาศัยกำลังคือโภคะก็ดี อาศัยกำลังคือญาติก็ดี อาศัยกำลังคือบุตรก็ดี เมื่อตายไป จะเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ หามิได้ แต่มาตุคามอาศัยกำลังคือศีล เมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ภิกษุทั้งหลาย กำลังของมาตุคาม ๕ ประการนี้แล

8. Ṭhānasuttaṃ

๘. ฐานสูตร

311. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, ṭhānāni dullabhāni akatapuññena mātugāmena. Katamāni pañca? Patirūpe kule jāyeyyanti – idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ dullabhaṃ akatapuññena mātugāmena. Patirūpe kule jāyitvā patirūpaṃ kulaṃ gaccheyyanti – idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ dullabhaṃ akatapuññena mātugāmena. Patirūpe kule jāyitvā, patirūpaṃ kulaṃ gantvā, asapatti agāraṃ ajjhāvaseyyanti – idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ dullabhaṃ akatapuññena mātugāmena. Patirūpe kule jāyitvā, patirūpaṃ kulaṃ gantvā, asapatti agāraṃ ajjhāvasantī puttavatī assanti – idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ dullabhaṃ akatapuññena mātugāmena. Patirūpe kule jāyitvā, patirūpaṃ kulaṃ gantvā, asapatti agāraṃ ajjhāvasantī puttavatī samānā sāmikaṃ abhibhuyya vatteyyanti – idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ ṭhānaṃ dullabhaṃ akatapuññena mātugāmena. Imāni kho, bhikkhave, pañca ṭhānāni dullabhāni akatapuññena mātugāmenāti.

๓๑๑. ภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๕ ประการนี้ อันมาตุคามผู้ไม่ได้ทำบุญไว้จะพึงได้โดยยาก ๕ ประการเป็นไฉน คือ ๑. เราพึงเกิดในตระกูลที่สมควร - ภิกษุทั้งหลาย ฐานะข้อที่ ๑ นี้ อันมาตุคามผู้ไม่ได้ทำบุญไว้จะพึงได้โดยยาก ๒. เราเกิดในตระกูลที่สมควรแล้ว พึงไปสู่ตระกูลที่สมควร - ภิกษุทั้งหลาย ฐานะข้อที่ ๒ นี้ อันมาตุคามผู้ไม่ได้ทำบุญไว้จะพึงได้โดยยาก ๓. เราเกิดในตระกูลที่สมควรแล้ว ไปสู่ตระกูลที่สมควรแล้ว พึงอยู่ครองเรือนโดยไม่มีหญิงร่วมสามี - ภิกษุทั้งหลาย ฐานะข้อที่ ๓ นี้ อันมาตุคามผู้ไม่ได้ทำบุญไว้จะพึงได้โดยยาก ๔. เราเกิดในตระกูลที่สมควรแล้ว ไปสู่ตระกูลที่สมควรแล้ว อยู่ครองเรือนโดยไม่มีหญิงร่วมสามี พึงเป็นผู้มีบุตร - ภิกษุทั้งหลาย ฐานะข้อที่ ๔ นี้ อันมาตุคามผู้ไม่ได้ทำบุญไว้จะพึงได้โดยยาก ๕. เราเกิดในตระกูลที่สมควรแล้ว ไปสู่ตระกูลที่สมควรแล้ว อยู่ครองเรือนโดยไม่มีหญิงร่วมสามี เป็นผู้มีบุตรแล้ว พึงเป็นอยู่ครอบงำสามีได้ - ภิกษุทั้งหลาย ฐานะข้อที่ ๕ นี้ อันมาตุคามผู้ไม่ได้ทำบุญไว้จะพึงได้โดยยาก ภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๕ ประการนี้แล อันมาตุคามผู้ไม่ได้ทำบุญไว้จะพึงได้โดยยาก

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, ṭhānāni sulabhāni katapuññena mātugāmena. Katamāni pañca? Patirūpe kule jāyeyyanti – idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānaṃ sulabhaṃ katapuññena mātugāmena. Patirūpe kule jāyitvā patirūpaṃ kulaṃ gaccheyyanti – idaṃ, bhikkhave, dutiyaṃ ṭhānaṃ sulabhaṃ katapuññena mātugāmena. Patirūpe kule jāyitvā patirūpaṃ kulaṃ gantvā asapatti agāraṃ ajjhāvaseyyanti – idaṃ, bhikkhave, tatiyaṃ ṭhānaṃ sulabhaṃ katapuññena mātugāmena. Patirūpe kule jāyitvā patirūpaṃ kulaṃ gantvā asapatti agāraṃ ajjhāvasantī puttavatī assanti – idaṃ, bhikkhave, catutthaṃ ṭhānaṃ sulabhaṃ katapuññena mātugāmena. Patirūpe kule jāyitvā patirūpaṃ kulaṃ gantvā asapatti agāraṃ ajjhāvasantī [Pg.446] puttavatī samānā sāmikaṃ abhibhuyya vatteyyanti – idaṃ, bhikkhave, pañcamaṃ ṭhānaṃ sulabhaṃ katapuññena mātugāmena. Imāni kho, bhikkhave, pañca ṭhānāni sulabhāni katapuññena mātugāmenā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๕ ประการนี้ มาตุคามผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้โดยง่าย ฐานะ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ ๑. ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ฐานะประการแรกนี้โดยง่ายว่า ‘เราพึงเกิดในตระกูลที่สมควร’ ๒. ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ฐานะประการที่ ๒ นี้โดยง่ายว่า ‘เราเกิดในตระกูลที่สมควรแล้ว พึงไปสู่ตระกูลที่สมควร’ ๓. ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ฐานะประการที่ ๓ นี้โดยง่ายว่า ‘เราเกิดในตระกูลที่สมควรแล้ว ไปสู่ตระกูลที่สมควรแล้ว พึงเป็นผู้ไม่มีหญิงร่วมสามีครอบครองเรือน’ ๔. ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ฐานะประการที่ ๔ นี้โดยง่ายว่า ‘เราเกิดในตระกูลที่สมควรแล้ว ไปสู่ตระกูลที่สมควรแล้ว เป็นผู้ไม่มีหญิงร่วมสามีครอบครองเรือน พึงเป็นผู้มีบุตร’ ๕. ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้ฐานะประการที่ ๕ นี้โดยง่ายว่า ‘เราเกิดในตระกูลที่สมควรแล้ว ไปสู่ตระกูลที่สมควรแล้ว เป็นผู้ไม่มีหญิงร่วมสามีครอบครองเรือน เป็นผู้มีบุตร พึงเป็นผู้ข่มสามีได้’ ภิกษุทั้งหลาย ฐานะ ๕ ประการนี้แล มาตุคามผู้ทำบุญไว้แล้วย่อมได้โดยง่าย”

9. Pañcasīlavisāradasuttaṃ

๙. ปัญจสีลวิสารทสูตร

312. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato mātugāmo visārado agāraṃ ajjhāvasati. Katamehi pañcahi? Pāṇātipātā paṭivirato ca hoti, adinnādānā paṭivirato ca hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato ca hoti, musāvādā paṭivirato ca hoti, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭivirato ca hoti – imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo visārado agāraṃ ajjhāvasatī’’ti. Navamaṃ.

๓๑๒. “ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นผู้แกล้วกล้าครอบครองเรือนอยู่ ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ ๑ เป็นผู้งดเว้นจากการลักทรัพย์ ๑ เป็นผู้งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ๑ เป็นผู้งดเว้นจากการพูดเท็จ ๑ เป็นผู้งดเว้นจากของมึนเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นเหตุแห่งความประมาท ๑ ภิกษุทั้งหลาย มาตุคามผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้แกล้วกล้าครอบครองเรือนอยู่”

10. Vaḍḍhīsuttaṃ

๑๐. วัฑฒีสูตร

313. ‘‘Pañcahi, bhikkhave, vaḍḍhīhi vaḍḍhamānā ariyasāvikā ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati sārādāyinī ca hoti varādāyinī ca kāyassa. Katamehi pañcahi? Saddhāya vaḍḍhati, sīlena vaḍḍhati, sutena vaḍḍhati, cāgena vaḍḍhati, paññāya vaḍḍhati – imehi kho, bhikkhave, pañcahi vaḍḍhīhi vaḍḍhamānā ariyasāvikā ariyāya vaḍḍhiyā vaḍḍhati, sārādāyinī ca hoti, varādāyinī ca kāyassā’’ti.

๓๑๓. “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวิกาผู้เจริญด้วยความเจริญ ๕ ประการ ย่อมเจริญด้วยความเจริญอย่างประเสริฐ และชื่อว่าเป็นผู้ถือเอาสาระและสิ่งประเสริฐแห่งกายไว้ได้ ความเจริญ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ เจริญด้วยศรัทธา ๑ เจริญด้วยศีล ๑ เจริญด้วยสุตะ ๑ เจริญด้วยจาคะ ๑ เจริญด้วยปัญญา ๑ ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวิกาผู้เจริญด้วยความเจริญ ๕ ประการนี้แล ย่อมเจริญด้วยความเจริญอย่างประเสริฐ และชื่อว่าเป็นผู้ถือเอาสาระและสิ่งประเสริฐแห่งกายไว้ได้”

‘‘Saddhāya sīlena ca yādha vaḍḍhati,Paññāya cāgena sutena cūbhayaṃ;

Sā tādisī sīlavatī upāsikā,Ādīyati sāramidheva attano’’ti. dasamaṃ;

“อุบาสิกาผู้มีศีลเช่นนั้น เจริญด้วยศรัทธา ศีล ปัญญา จาคะ และสุตะทั้งสองฝ่ายในโลกนี้ ย่อมชื่อว่าถือเอาสาระแห่งตนไว้ได้ในโลกนี้เอง”

Balavaggo tatiyo.

พลวรรคที่ ๓ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อประจำวรรค

Visāradā pasayha abhibhuyya, ekaṃ aṅgena pañcamaṃ;

Nāsenti hetu ṭhānañca, visārado vaḍḍhinā dasāti.

วิสารทสูตร ปสัยหสูตร อภิภุยยสูตร เอกสูตร อังคสูตร นาเสนติสูตร เหตุสูตร ฐานสูตร วิสารทสูตร วัฑฒีสูตร รวมเป็น ๑๐ สูตร

Mātugāmasaṃyuttaṃ samattaṃ.

มาตุคามสังยุต จบ

4. Jambukhādakasaṃyuttaṃ

๔. ชัมพุขาทกสังยุต

1. Nibbānapañhāsuttaṃ

๑. นิพพานปัญหาสูตร

314. Ekaṃ [Pg.447] samayaṃ āyasmā sāriputto magadhesu viharati nālakagāmake. Atha kho jambukhādako paribbājako yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho jambukhādako paribbājako āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

๓๑๔. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ บ้านนาลกะ แคว้นมคธ ครั้งนั้น ชัมพุขาทกปริพาชกเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร ชัมพุขาทกปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้วได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า

‘‘‘Nibbānaṃ, nibbāna’nti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamaṃ nu kho, āvuso, nibbāna’’nti? ‘‘Yo kho, āvuso, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati nibbāna’’nti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā etassa nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā etassa nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā etassa nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo etassa nibbānassa sacchikiriyāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā etassa nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā etassa nibbānassa sacchikiriyāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Paṭhamaṃ.

“ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘นิพพาน นิพพาน’ นิพพานคืออะไร” ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่า ‘นิพพาน’” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่เพื่อการทำนิพพานให้แจ้งหรือ” “ท่านผู้มีอายุ มรรคมีอยู่ ปฏิปทามีอยู่เพื่อการทำนิพพานให้แจ้ง” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคคืออะไร ปฏิปทาคืออะไร เพื่อการทำนิพพานให้แจ้ง” “ท่านผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือมรรค คือปฏิปทาเพื่อการทำนิพพานให้แจ้ง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ท่านผู้มีอายุ นี้แลคือมรรค นี้แลคือปฏิปทาเพื่อการทำนิพพานให้แจ้ง” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดีจริง ปฏิปทาดีจริง เพื่อการทำนิพพานให้แจ้ง ท่านสารีบุตร สมควรที่จะไม่ประมาท”

2. Arahattapañhāsuttaṃ

๒. อรหัตตปัญหาสูตร

315. ‘‘‘Arahattaṃ, arahatta’nti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamaṃ nu kho, āvuso, arahatta’’nti? ‘‘Yo kho, āvuso, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati arahatta’’nti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā etassa arahattassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā etassa arahattassa sacchikiriyāyā’’ti. ‘‘Katamo [Pg.448] panāvuso, maggo katamā paṭipadā etassa arahattassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo etassa arahattassa sacchikiriyāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho āvuso, maggo, ayaṃ paṭipadā etassa arahattassa sacchikiriyāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā etassa arahattassa sacchikiriyāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Dutiyaṃ.

๓๑๕. “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อรหัตตผล อรหัตตผล’ อรหัตตผลคืออะไร” ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่า ‘อรหัตตผล’” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่เพื่อการทำอรหัตตผลให้แจ้งหรือ” “ท่านผู้มีอายุ มรรคมีอยู่ ปฏิปทามีอยู่เพื่อการทำอรหัตตผลให้แจ้ง” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคคืออะไร ปฏิปทาคืออะไร เพื่อการทำอรหัตตผลให้แจ้ง” “ท่านผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล คือมรรค คือปฏิปทาเพื่อการทำอรหัตตผลให้แจ้ง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ท่านผู้มีอายุ นี้แลคือมรรค นี้แลคือปฏิปทาเพื่อการทำอรหัตตผลให้แจ้ง” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดีจริง ปฏิปทาดีจริง เพื่อการทำอรหัตตผลให้แจ้ง ท่านสารีบุตร สมควรที่จะไม่ประมาท”

3. Dhammavādīpañhāsuttaṃ

๓. ธัมมวาทีปัญหาสูตร

316. ‘‘Ke nu kho, āvuso sāriputta, loke dhammavādino, ke loke suppaṭipannā, ke loke sugatā’’ti? ‘‘Ye kho, āvuso, rāgappahānāya dhammaṃ desenti, dosappahānāya dhammaṃ desenti, mohappahānāya dhammaṃ desenti, te loke dhammavādino. Ye kho, āvuso, rāgassa pahānāya paṭipannā, dosassa pahānāya paṭipannā, mohassa pahānāya paṭipannā, te loke suppaṭipannā. Yesaṃ kho, āvuso, rāgo pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, doso pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, moho pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṃ anuppādadhammo, te loke sugatā’’ti.

๓๑๖. “ท่านสารีบุตร ใครหนอแลชื่อว่าเป็นผู้กล่าวธรรมในโลก ใครชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีในโลก ใครชื่อว่าเป็นผู้ไปดีแล้วในโลก” “ท่านผู้มีอายุ ชนเหล่าใดแลแสดงธรรมเพื่อละราคะ แสดงธรรมเพื่อละโทสะ แสดงธรรมเพื่อละโมหะ ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้กล่าวธรรมในโลก ท่านผู้มีอายุ ชนเหล่าใดแลปฏิบัติเพื่อละราคะ ปฏิบัติเพื่อละโทสะ ปฏิบัติเพื่อละโมหะ ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติดีในโลก ท่านผู้มีอายุ ชนเหล่าใดแลมีราคะอันละได้แล้ว มีรากอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา มีโทสะอันละได้แล้ว มีรากอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา มีโมหะอันละได้แล้ว มีรากอันตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตอต้นตาล ทำให้ถึงความไม่มีอีก มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ไปดีแล้วในโลก”

‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti. ‘‘Katamo, panāvuso, maggo katamā paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etassa rāgassa dosassa mohassa pahānāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Tatiyaṃ.

“ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ข้อปฏิบัติมีอยู่หรือ เพื่อการละราคะ โทสะ โมหะนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคมีอยู่แล ข้อปฏิบัติมีอยู่แล เพื่อการละราคะ โทสะ โมหะนี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นไฉน ข้อปฏิบัติเป็นไฉน เพื่อการละราคะ โทสะ โมหะนี้” “ท่านผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการละราคะ โทสะ โมหะนี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ท่านผู้มีอายุ นี้แลคือมรรค นี้คือข้อปฏิบัติ เพื่อการละราคะ โทสะ โมหะนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดี ข้อปฏิบัติดี เพื่อการละราคะ โทสะ โมหะนี้ ท่านสารีบุตร ก็พอแล้วแลเพื่อความไม่ประมาท” จบสูตรที่ ๓

4. Kimatthiyasuttaṃ

๔. กิมัตถิยสูตร

317. ‘‘Kimatthiyaṃ[Pg.449], āvuso sāriputta, samaṇe gotame brahmacariyaṃ vussatī’’ti? ‘‘Dukkhassa kho, āvuso, pariññatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā etassa dukkhassa pariññāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etassa dukkhassa pariññāyā’’ti? ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etassa dukkhassa pariññāyā’’ti?

๓๑๗. “ท่านสารีบุตร ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมเพื่อประโยชน์อะไร” “ท่านผู้มีอายุ เราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเพื่อกำหนดรู้ทุกข์” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ข้อปฏิบัติมีอยู่หรือ เพื่อการกำหนดรู้ทุกข์นี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคมีอยู่แล ข้อปฏิบัติมีอยู่แล เพื่อการกำหนดรู้ทุกข์นี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นไฉน ข้อปฏิบัติเป็นไฉน เพื่อการกำหนดรู้ทุกข์นี้”

‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etassa dukkhassa pariññāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā etassa dukkhassa pariññāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etassa dukkhassa pariññāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Catutthaṃ.

“ท่านผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการกำหนดรู้ทุกข์นี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ท่านผู้มีอายุ นี้แลคือมรรค นี้คือข้อปฏิบัติ เพื่อการกำหนดรู้ทุกข์นี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดี ข้อปฏิบัติดี เพื่อการกำหนดรู้ทุกข์นี้ ท่านสารีบุตร ก็พอแล้วแลเพื่อความไม่ประมาท” จบสูตรที่ ๔

5. Assāsappattasuttaṃ

๕. อัสสาสัปปัตตสูตร

318. ‘‘‘Assāsappatto, assāsappatto’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, assāsappatto hotī’’ti? ‘‘Yato kho, āvuso, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti, ettāvatā kho, āvuso, assāsappatto hotī’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etassa assāsassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etassa assāsassa sacchikiriyāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etassa assāsassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo etassa assāsassa sacchikiriyāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etassa assāsassa sacchikiriyāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etassa assāsassa sacchikiriyāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Pañcamaṃ.

๓๑๘. “ท่านสารีบุตร คำว่า ‘ผู้ถึงความเบาใจ ผู้ถึงความเบาใจ’ ดังนี้ เขาย่อมกล่าวกัน ท่านผู้มีอายุ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล จึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงความเบาใจ” “ท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล ภิกษุย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากผัสสายตนะ ๖ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ จึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงความเบาใจ” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ข้อปฏิบัติมีอยู่หรือ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคมีอยู่แล ข้อปฏิบัติมีอยู่แล เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจนี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นไฉน ข้อปฏิบัติเป็นไฉน เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจนี้” “ท่านผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจนี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ท่านผู้มีอายุ นี้แลคือมรรค นี้คือข้อปฏิบัติ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดี ข้อปฏิบัติดี เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจนี้ ท่านสารีบุตร ก็พอแล้วแลเพื่อความไม่ประมาท” จบสูตรที่ ๕

6. Paramassāsappattasuttaṃ

๖. ปรมัสสาสัปปัตตสูตร

319. ‘‘‘Paramassāsappatto, paramassāsappatto’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Kittāvatā nu kho, āvuso, paramassāsappatto hotī’’ti? ‘‘Yato [Pg.450] kho, āvuso, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto hoti, ettāvatā kho, āvuso, paramassāsappatto hotī’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etassa paramassāsassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etassa paramassāsassa sacchikiriyāyā’’ti. ‘‘Katamo pana, āvuso, maggo katamā paṭipadā, etassa paramassāsassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo etassa paramassāsassa sacchikiriyāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etassa paramassāsassa sacchikiriyāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etassa paramassāsassa sacchikiriyāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

๓๑๙. “ท่านสารีบุตร คำว่า ‘ผู้ถึงความเบาใจอย่างยิ่ง ผู้ถึงความเบาใจอย่างยิ่ง’ ดังนี้ เขาย่อมกล่าวกัน ท่านผู้มีอายุ ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล จึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงความเบาใจอย่างยิ่ง” “ท่านผู้มีอายุ ในกาลใดแล ภิกษุรู้ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากผัสสายตนะ ๖ แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ท่านผู้มีอายุ จึงชื่อว่าเป็นผู้ถึงความเบาใจอย่างยิ่ง” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ข้อปฏิบัติมีอยู่หรือ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจอย่างยิ่งนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคมีอยู่แล ข้อปฏิบัติมีอยู่แล เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจอย่างยิ่งนี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นไฉน ข้อปฏิบัติเป็นไฉน เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจอย่างยิ่งนี้” “ท่านผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจอย่างยิ่งนี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ท่านผู้มีอายุ นี้แลคือมรรค นี้คือข้อปฏิบัติ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจอย่างยิ่งนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดี ข้อปฏิบัติดี เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งความเบาใจอย่างยิ่งนี้ ท่านสารีบุตร ก็พอแล้วแลเพื่อความไม่ประมาท” จบสูตรที่ ๖

7. Vedanāpañhāsuttaṃ

๗. เวทนาปัญหาสูตร

320. ‘‘‘Vedanā, vedanā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, vedanā’’ti? ‘‘Tisso imāvuso, vedanā. Katamā tisso? Sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā – imā kho, āvuso, tisso vedanā’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etāsaṃ tissannaṃ vedanānaṃ pariññāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etāsaṃ tissannaṃ vedanānaṃ pariññāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etāsaṃ tissannaṃ vedanānaṃ pariññāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etāsaṃ tissannaṃ vedanānaṃ pariññāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etāsaṃ tissannaṃ vedanānaṃ pariññāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etāsaṃ tissannaṃ vedanānaṃ pariññāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Sattamaṃ.

๓๒๐. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ที่เรียกว่า ‘เวทนา เวทนา’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ เวทนาเป็นไฉนหนอ” “ผู้มีอายุ เวทนาเหล่านี้มี ๓ อย่าง ๓ อย่างคืออะไร คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ผู้มีอายุ เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้แล” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการกำหนดรู้เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้” “ผู้มีอายุ มรรคมีอยู่แล ปฏิปทามีอยู่แล เพื่อการกำหนดรู้เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นไฉน ปฏิปทาเป็นไฉน เพื่อการกำหนดรู้เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้” “ผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการกำหนดรู้เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ผู้มีอายุ นี้แลเป็นมรรค นี้แลเป็นปฏิปทา เพื่อการกำหนดรู้เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดีแล้ว ปฏิปทาดีแล้ว เพื่อการกำหนดรู้เวทนา ๓ อย่างเหล่านี้ ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็การไม่ประมาทเป็นสิ่งที่สมควรแล้ว” สูตรที่ ๗ จบ

8. Āsavapañhāsuttaṃ

๘. อาสวปัญหาสูตร

321. ‘‘‘Āsavo, āsavo’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, āvuso, āsavo’’ti? ‘‘Tayo me, āvuso, āsavā[Pg.451]. Kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo – ime kho, āvuso, tayo āsavā’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā etesaṃ āsavānaṃ pahānāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā etesaṃ āsavānaṃ pahānāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā etesaṃ āsavānaṃ pahānāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo etesaṃ āsavānaṃ pahānāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etesaṃ āsavānaṃ pahānāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etesaṃ āsavānaṃ pahānāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Aṭṭhamaṃ.

๓๒๑. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ที่เรียกว่า ‘อาสวะ อาสวะ’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ อาสวะเป็นไฉนหนอ” “ผู้มีอายุ อาสวะเหล่านี้มี ๓ อย่าง คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ ผู้มีอายุ อาสวะ ๓ อย่างเหล่านี้แล” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการละอาสวะเหล่านี้” “ผู้มีอายุ มรรคมีอยู่แล ปฏิปทามีอยู่แล เพื่อการละอาสวะเหล่านี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นไฉน ปฏิปทาเป็นไฉน เพื่อการละอาสวะเหล่านี้” “ผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการละอาสวะเหล่านี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ผู้มีอายุ นี้แลเป็นมรรค นี้แลเป็นปฏิปทา เพื่อการละอาสวะเหล่านี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดีแล้ว ปฏิปทาดีแล้ว เพื่อการละอาสวะเหล่านี้ ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็การไม่ประมาทเป็นสิ่งที่สมควรแล้ว” สูตรที่ ๘ จบ

9. Avijjāpañhāsuttaṃ

๙. อวิชชาปัญหาสูตร

322. ‘‘‘Avijjā, avijjā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, avijjā’’ti? ‘‘Yaṃ kho, āvuso, dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ – ayaṃ vuccatāvuso, avijjā’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etissā avijjāya pahānāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etissā avijjāya pahānāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etissā avijjāya pahānāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etissā avijjāya pahānāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etissā avijjāya pahānāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etissā avijjāya pahānāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Navamaṃ.

๓๒๒. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ที่เรียกว่า ‘อวิชชา อวิชชา’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ อวิชชาเป็นไฉนหนอ” “ผู้มีอายุ ความไม่รู้ในทุกข์ ความไม่รู้ในทุกขสมุทัย ความไม่รู้ในทุกขนิโรธ ความไม่รู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ใดแล นี้เรียกว่า อวิชชา” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการละอวิชชานี้” “ผู้มีอายุ มรรคมีอยู่แล ปฏิปทามีอยู่แล เพื่อการละอวิชชานี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นไฉน ปฏิปทาเป็นไฉน เพื่อการละอวิชชานี้” “ผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการละอวิชชานี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ผู้มีอายุ นี้แลเป็นมรรค นี้แลเป็นปฏิปทา เพื่อการละอวิชชานี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดีแล้ว ปฏิปทาดีแล้ว เพื่อการละอวิชชานี้ ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็การไม่ประมาทเป็นสิ่งที่สมควรแล้ว” สูตรที่ ๙ จบ

10. Taṇhāpañhāsuttaṃ

๑๐. ตัณหาปัญหาสูตร

323. ‘‘‘Taṇhā, taṇhā’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamā nu kho, āvuso, taṇhā’’ti? ‘‘Tisso imā, āvuso, taṇhā. Kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā – imā kho, āvuso, tisso taṇhā’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etāsaṃ taṇhānaṃ pahānāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etāsaṃ taṇhānaṃ pahānāyā’’ti. ‘‘Katamo [Pg.452] panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etāsaṃ taṇhānaṃ pahānāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etāsaṃ taṇhānaṃ pahānāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etāsaṃ taṇhānaṃ pahānāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etāsaṃ taṇhānaṃ pahānāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Dasamaṃ.

๓๒๓. “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ที่เรียกว่า ‘ตัณหา ตัณหา’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ ตัณหาเป็นไฉนหนอ” “ผู้มีอายุ ตัณหาเหล่านี้มี ๓ อย่าง คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา ผู้มีอายุ ตัณหา ๓ อย่างเหล่านี้แล” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการละตัณหาเหล่านี้” “ผู้มีอายุ มรรคมีอยู่แล ปฏิปทามีอยู่แล เพื่อการละตัณหาเหล่านี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นไฉน ปฏิปทาเป็นไฉน เพื่อการละตัณหาเหล่านี้” “ผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการละตัณหาเหล่านี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ผู้มีอายุ นี้แลเป็นมรรค นี้แลเป็นปฏิปทา เพื่อการละตัณหาเหล่านี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดีแล้ว ปฏิปทาดีแล้ว เพื่อการละตัณหาเหล่านี้ ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ก็การไม่ประมาทเป็นสิ่งที่สมควรแล้ว” สูตรที่ ๑๐ จบ

11. Oghapañhāsuttaṃ

๑๑. โอฆปัญหาสูตร

324. ‘‘‘Ogho, ogho’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, āvuso, ogho’’ti? ‘‘Cattārome, āvuso, oghā. Kāmogho, bhavogho, diṭṭhogho, avijjogho – ime kho, āvuso, cattāro oghā’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etesaṃ oghānaṃ pahānāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etesaṃ oghānaṃ pahānāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etesaṃ oghānaṃ pahānāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etesaṃ oghānaṃ pahānāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etesaṃ oghānaṃ pahānāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etesaṃ oghānaṃ pahānāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Ekādasamaṃ.

๓๒๔. “อาวุโส สารีบุตร ที่เรียกว่า ‘โอฆะ โอฆะ’ ดังนี้ อาวุโส โอฆะเป็นไฉนหนอแล” “อาวุโส โอฆะ ๔ อย่างเหล่านี้ คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ อาวุโส โอฆะ ๔ อย่างเหล่านี้แล” “อาวุโส ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการละโอฆะเหล่านี้” “อาวุโส มรรคมีอยู่ ปฏิปทามีอยู่ เพื่อการละโอฆะเหล่านี้” “อาวุโส ก็มรรคเป็นไฉน ปฏิปทาเป็นไฉน เพื่อการละโอฆะเหล่านี้” “อาวุโส อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการละโอฆะเหล่านี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ อาวุโส นี้แลคือมรรค นี้แลคือปฏิปทา เป็นไปเพื่อการละโอฆะเหล่านี้” “อาวุโส มรรคดี ปฏิปทาดี เพื่อการละโอฆะเหล่านี้ อาวุโส สารีบุตร ก็การไม่ประมาทเป็นสิ่งที่สมควร” สูตรที่ ๑๑

12. Upādānapañhāsuttaṃ

๑๒. อุปาทานปัญหาสูตร

325. ‘‘‘Upādānaṃ, upādāna’nti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamaṃ nu kho, āvuso, upādāna’’nti? ‘‘Cattārimāni, āvuso, upādānāni. Kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānaṃ – imāni kho, āvuso, cattāri upādānānī’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etesaṃ upādānānaṃ pahānāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etesaṃ upādānānaṃ pahānāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etesaṃ upādānānaṃ pahānāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etesaṃ upādānānaṃ pahānāya, seyyathidaṃ [Pg.453] – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etesaṃ upādānānaṃ pahānāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etesaṃ upādānānaṃ pahānāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Dvādasamaṃ.

๓๒๕. “อาวุโส สารีบุตร ที่เรียกว่า ‘อุปาทาน อุปาทาน’ ดังนี้ อาวุโส อุปาทานเป็นไฉนหนอแล” “อาวุโส อุปาทาน ๔ อย่างเหล่านี้ คือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน อัตตวาทุปาทาน อาวุโส อุปาทาน ๔ อย่างเหล่านี้แล” “อาวุโส ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการละอุปาทานเหล่านี้” “อาวุโส มรรคมีอยู่ ปฏิปทามีอยู่ เพื่อการละอุปาทานเหล่านี้” “อาวุโส ก็มรรคเป็นไฉน ปฏิปทาเป็นไฉน เพื่อการละอุปาทานเหล่านี้” “อาวุโส อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการละอุปาทานเหล่านี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ อาวุโส นี้แลคือมรรค นี้แลคือปฏิปทา เป็นไปเพื่อการละอุปาทานเหล่านี้” “อาวุโส มรรคดี ปฏิปทาดี เพื่อการละอุปาทานเหล่านี้ อาวุโส สารีบุตร ก็การไม่ประมาทเป็นสิ่งที่สมควร” สูตรที่ ๑๒

13. Bhavapañhāsuttaṃ

๑๓. ภวปัญหาสูตร

326. ‘‘‘Bhavo, bhavo’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, āvuso, bhavo’’ti? ‘‘Tayo me, āvuso, bhavā. Kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo – ime kho, āvuso, tayo bhavā’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etesaṃ bhavānaṃ pariññāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etesaṃ bhavānaṃ pariññāyā’’ti. ‘‘Katamo, panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etesaṃ bhavānaṃ pariññāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etesaṃ bhavānaṃ pariññāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etesaṃ bhavānaṃ pariññāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etesaṃ bhavānaṃ pariññāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Terasamaṃ.

๓๒๖. “อาวุโส สารีบุตร ที่เรียกว่า ‘ภพ ภพ’ ดังนี้ อาวุโส ภพเป็นไฉนหนอแล” “อาวุโส ภพ ๓ อย่างเหล่านี้ คือ กามภพ รูปภพ อรูปภพ อาวุโส ภพ ๓ อย่างเหล่านี้แล” “อาวุโส ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการกำหนดรู้ภพเหล่านี้” “อาวุโส มรรคมีอยู่ ปฏิปทามีอยู่ เพื่อการกำหนดรู้ภพเหล่านี้” “อาวุโส ก็มรรคเป็นไฉน ปฏิปทาเป็นไฉน เพื่อการกำหนดรู้ภพเหล่านี้” “อาวุโส อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการกำหนดรู้ภพเหล่านี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ อาวุโส นี้แลคือมรรค นี้แลคือปฏิปทา เป็นไปเพื่อการกำหนดรู้ภพเหล่านี้” “อาวุโส มรรคดี ปฏิปทาดี เพื่อการกำหนดรู้ภพเหล่านี้ อาวุโส สารีบุตร ก็การไม่ประมาทเป็นสิ่งที่สมควร” สูตรที่ ๑๓

14. Dukkhapañhāsuttaṃ

๑๔. ทุกขปัญหาสูตร

327. ‘‘‘Dukkhaṃ, dukkha’nti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamaṃ nu kho, āvuso, dukkha’’nti? ‘‘Tisso imā, āvuso, dukkhatā. Dukkhadukkhatā, saṅkhāradukkhatā, vipariṇāmadukkhatā – imā kho, āvuso, tisso dukkhatā’’ti. ‘‘Atthi panāvuso maggo atthi paṭipadā, etāsaṃ dukkhatānaṃ pariññāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etāsaṃ dukkhatānaṃ pariññāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etāsaṃ dukkhatānaṃ pariññāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etāsaṃ dukkhatānaṃ pariññāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etāsaṃ dukkhatānaṃ pariññāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etāsaṃ dukkhatānaṃ pariññāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Cuddasamaṃ.

๓๒๗. “อาวุโส สารีบุตร ที่เรียกว่า ‘ทุกข์ ทุกข์’ ดังนี้ อาวุโส ทุกข์เป็นไฉนหนอแล” “อาวุโส ทุกขตา ๓ อย่างเหล่านี้ คือ ทุกขทุกขตา สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา อาวุโส ทุกขตา ๓ อย่างเหล่านี้แล” “อาวุโส ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการกำหนดรู้ทุกขตาเหล่านี้” “อาวุโส มรรคมีอยู่ ปฏิปทามีอยู่ เพื่อการกำหนดรู้ทุกขตาเหล่านี้” “อาวุโส ก็มรรคเป็นไฉน ปฏิปทาเป็นไฉน เพื่อการกำหนดรู้ทุกขตาเหล่านี้” “อาวุโส อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นไปเพื่อการกำหนดรู้ทุกขตาเหล่านี้ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ อาวุโส นี้แลคือมรรค นี้แลคือปฏิปทา เป็นไปเพื่อการกำหนดรู้ทุกขตาเหล่านี้” “อาวุโส มรรคดี ปฏิปทาดี เพื่อการกำหนดรู้ทุกขตาเหล่านี้ อาวุโส สารีบุตร ก็การไม่ประมาทเป็นสิ่งที่สมควร” สูตรที่ ๑๔

15. Sakkāyapañhāsuttaṃ

๑๕. สักกายปัญหาสูตร

328. ‘‘‘Sakkāyo[Pg.454], sakkāyo’ti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamo nu kho, āvuso, sakkāyo’’ti? ‘‘Pañcime, āvuso, upādānakkhandhā sakkāyo vutto bhagavatā, seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime kho, āvuso, pañcupādānakkhandhā sakkāyo vutto bhagavatā’’ti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etassa sakkāyassa pariññāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etassa sakkāyassa pariññāyā’’ti. ‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā, etassa sakkāyassa pariññāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etassa sakkāyassa pariññāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etassa sakkāyassa pariññāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etassa sakkāyassa pariññāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Pannarasamaṃ.

๓๒๘. “ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘สักกายะ สักกายะ’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ สักกายะเป็นอย่างไร” “ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นสักกายะ อุปาทานขันธ์ ๕ คืออะไรบ้าง คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์ ท่านผู้มีอายุ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้แล พระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นสักกายะ” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการกำหนดรู้สักกายะนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคมีอยู่ ปฏิปทามีอยู่ เพื่อการกำหนดรู้สักกายะนี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นอย่างไร ปฏิปทาเป็นอย่างไร เพื่อการกำหนดรู้สักกายะนี้” “ท่านผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แลเป็นไปเพื่อการกำหนดรู้สักกายะนี้ อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ท่านผู้มีอายุ นี้แลเป็นมรรค นี้แลเป็นปฏิปทา เพื่อการกำหนดรู้สักกายะนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดี ปฏิปทาดี เพื่อการกำหนดรู้สักกายะนี้ ท่านสารีบุตร ข้อที่ท่านจะพึงตั้งอยู่ในความไม่ประมาท สมควรแล้ว” สูตรที่ ๑๕

16. Dukkarapañhāsuttaṃ

๑๖. ทุกกรปัญหาสูตร

329. ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, imasmiṃ dhammavinaye dukkara’’nti? ‘‘Pabbajjā kho, āvuso, imasmiṃ dhammavinaye dukkarā’’ti. ‘‘Pabbajitena panāvuso, kiṃ dukkara’’nti? ‘‘Pabbajitena kho, āvuso, abhirati dukkarā’’ti. ‘‘Abhiratena panāvuso, kiṃ dukkara’’nti? ‘‘Abhiratena kho, āvuso, dhammānudhammappaṭipatti dukkarā’’ti. ‘‘Kīvaciraṃ panāvuso, dhammānudhammappaṭipanno bhikkhu arahaṃ assā’’ti? ‘‘Naciraṃ, āvuso’’ti. Soḷasamaṃ.

๓๒๙. “ท่านสารีบุตร อะไรหนอแล ทำได้ยากในธรรมวินัยนี้” “ท่านผู้มีอายุ การบวชแล ทำได้ยากในธรรมวินัยนี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อบวชแล้ว อะไรทำได้ยาก” “ท่านผู้มีอายุ เมื่อบวชแล้ว ความยินดีทำได้ยาก” “ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อยินดีแล้ว อะไรทำได้ยาก” “ท่านผู้มีอายุ เมื่อยินดีแล้ว การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมทำได้ยาก” “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม นานเท่าไรหนอ จึงจะเป็นพระอรหันต์” “ท่านผู้มีอายุ ไม่นานเลย” สูตรที่ ๑๖

Jambukhādakasaṃyuttaṃ samattaṃ.

ชัมพุขาทกสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของสังยุตนั้น คือ

Nibbānaṃ arahattañca, dhammavādī kimatthiyaṃ;

Assāso paramassāso, vedanā āsavāvijjā;

Taṇhā oghā upādānaṃ, bhavo dukkhañca sakkāyo.Imasmiṃ dhammavinaye dukkaranti.

นิพพานสูตร อรหัตตสูตร ธัมมวาทีสูตร กิมัตถิยสูตร อัสสาสสูตร ปรมัสสาสสูตร เวทนาสูตร อาสวสูตร อวิชชาสูตร ตัณหาสูตร โอฆสูตร อุปาทานสูตร ภวสูตร ทุกขสูตร สักกายสูตร และทุกกรสูตร

5. Sāmaṇḍakasaṃyuttaṃ

๕. ๕. สามัณฑกสังยุต

1. Sāmaṇḍakasuttaṃ

๑. ๑. สามัณฑกสูตร

330. Ekaṃ [Pg.455] samayaṃ āyasmā sāriputto vajjīsu viharati ukkacelāyaṃ gaṅgāya nadiyā tīre. Atha kho sāmaṇḍako paribbājako yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sāmaṇḍako paribbājako āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

๓๓๐. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรอยู่ ณ หมู่บ้านอุกกเจลา ในแคว้นวัชชี ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ครั้งนั้นแล สามัณฑกปริพาชกเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร สามัณฑกปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า

‘‘‘Nibbānaṃ, nibbāna’nti, āvuso sāriputta, vuccati. Katamaṃ nu kho, āvuso, nibbāna’’nti? ‘‘Yo kho, āvuso, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati nibbāna’’nti. ‘‘Atthi panāvuso, maggo atthi paṭipadā, etassa nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Atthi kho, āvuso, maggo atthi paṭipadā, etassa nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti.

“ท่านสารีบุตร ที่เรียกว่า ‘นิพพาน นิพพาน’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุ นิพพานเป็นอย่างไร” “ท่านผู้มีอายุ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่า นิพพาน” “ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคมีอยู่หรือ ปฏิปทามีอยู่หรือ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพานนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคมีอยู่ ปฏิปทามีอยู่ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพานนี้”

‘‘Katamo panāvuso, maggo katamā paṭipadā etassa nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti? ‘‘Ayameva kho, āvuso, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etassa nibbānassa sacchikiriyāya, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi. Ayaṃ kho, āvuso, maggo ayaṃ paṭipadā, etassa nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti. ‘‘Bhaddako, āvuso, maggo bhaddikā paṭipadā, etassa nibbānassa sacchikiriyāya. Alañca panāvuso sāriputta, appamādāyā’’ti. Paṭhamaṃ.

“ท่านผู้มีอายุ ก็มรรคเป็นอย่างไร ปฏิปทาเป็นอย่างไร เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพานนี้” “ท่านผู้มีอายุ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แลเป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพานนี้ อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ท่านผู้มีอายุ นี้แลเป็นมรรค นี้แลเป็นปฏิปทา เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพานนี้” “ท่านผู้มีอายุ มรรคดี ปฏิปทาดี เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพานนี้ ท่านสารีบุตร ข้อที่ท่านจะพึงตั้งอยู่ในความไม่ประมาท สมควรแล้ว” สูตรที่ ๑

(Yathā jambukhādakasaṃyuttaṃ, tathā vitthāretabbaṃ).

(พึงขยายความให้พิสดารเหมือนในชัมพุขาทกสังยุต)

2. Dukkarasuttaṃ

๒. ๒. ทุกกรสูตร

331. ‘‘Kiṃ [Pg.456] nu kho, āvuso sāriputta, imasmiṃ dhammavinaye dukkara’’nti? ‘‘Pabbajjā kho, āvuso, imasmiṃ dhammavinaye dukkarā’’ti. ‘‘Pabbajitena panāvuso, kiṃ dukkara’’nti? ‘‘Pabbajitena kho, āvuso, abhirati dukkarā’’ti. ‘‘Abhiratena panāvuso, kiṃ dukkara’’nti? ‘‘Abhiratena kho, āvuso, dhammānudhammappaṭipatti dukkarā’’ti. ‘‘Kīvaciraṃ panāvuso, dhammānudhammappaṭipanno bhikkhu arahaṃ assā’’ti? ‘‘Naciraṃ, āvuso’’ti. Soḷasamaṃ.

๓๓๑. “ท่านสารีบุตร อะไรหนอแล ทำได้ยากในธรรมวินัยนี้” “ท่านผู้มีอายุ การบวชแล ทำได้ยากในธรรมวินัยนี้” “ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อบวชแล้ว อะไรทำได้ยาก” “ท่านผู้มีอายุ เมื่อบวชแล้ว ความยินดีทำได้ยาก” “ท่านผู้มีอายุ ก็เมื่อยินดีแล้ว อะไรทำได้ยาก” “ท่านผู้มีอายุ เมื่อยินดีแล้ว การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมทำได้ยาก” “ท่านผู้มีอายุ ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม นานเท่าไรหนอ จึงจะเป็นพระอรหันต์” “ท่านผู้มีอายุ ไม่นานเลย” สูตรที่ ๒

(Purimakasadisaṃ uddānaṃ.)

(หัวข้อเรื่องเหมือนกับสังยุตก่อน)

Sāmaṇḍakasaṃyuttaṃ samattaṃ.

สามัณฑกสังยุต จบ

6. Moggallānasaṃyuttaṃ

๖. ๖. โมคคัลลานสังยุต

1. Paṭhamajhānapañhāsuttaṃ

๑. ๑. ปฐมฌานปัญหาสูตร

332. Ekaṃ [Pg.457] samayaṃ āyasmā mahāmoggallāno sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho āyasmā mahāmoggallāno bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, bhikkhave’’ti. ‘‘Āvuso’’ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṃ. Āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

๓๓๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นตอบรับท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า “ขอรับ ท่านผู้มีอายุ” ท่านพระมหาโมคคัลลานะจึงได้กล่าวเรื่องนี้ว่า

‘‘Idha mayhaṃ, āvuso, rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamaṃ jhāna’nti vuccati. Katamaṃ nu kho paṭhamaṃ jhānanti? Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati paṭhamaṃ jhāna’nti. So khvāhaṃ, āvuso, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti.

ผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเราหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้เกิดความวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘ที่เรียกว่า ปฐมฌาน ปฐมฌาน ปฐมฌานเป็นไฉนหนอ’ ผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ที่เรียกว่า ปฐมฌาน’ ผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเราอยู่อย่างนี้ สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกามย่อมเกิดขึ้น

‘‘Atha kho maṃ, āvuso, bhagavā iddhiyā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘moggallāna, moggallāna! Mā, brāhmaṇa, paṭhamaṃ jhānaṃ pamādo, paṭhame jhāne cittaṃ saṇṭhapehi, paṭhame jhāne cittaṃ ekodiṃ karohi, paṭhame jhāne cittaṃ samādahā’ti. So khvāhaṃ, āvuso, aparena samayena vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Yañhi taṃ, āvuso, sammā vadamāno vadeyya – ‘satthārānuggahito sāvako mahābhiññataṃ patto’ti, mamaṃ taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘satthārānuggahito sāvako mahābhiññataṃ patto’’’ti. Paṭhamaṃ.

ผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาหาเราด้วยฤทธิ์แล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะ พราหมณ์ ท่านอย่าประมาทปฐมฌาน จงตั้งจิตไว้ในปฐมฌาน จงทำจิตให้เป็นหนึ่งในปฐมฌาน จงตั้งมั่นจิตไว้ในปฐมฌาน’ ผู้มีอายุทั้งหลาย โดยสมัยอื่น เราสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว เข้าปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่แล้ว ผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวโดยชอบว่า ‘สาวกอันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์แล้ว ได้บรรลุอภิญญาใหญ่’ ผู้นั้นเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงเราว่า ‘สาวกอันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์แล้ว ได้บรรลุอภิญญาใหญ่’

2. Dutiyajhānapañhāsuttaṃ

๒. ทุติยฌานปัญหาสูตร

333. ‘‘‘Dutiyaṃ [Pg.458] jhānaṃ, dutiyaṃ jhāna’nti vuccati. Katamaṃ nu kho dutiyaṃ jhānanti? Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘idha bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati dutiyaṃ jhāna’nti. So khvāhaṃ, āvuso, vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti.

๓๓๓. ‘ที่เรียกว่า ทุติยฌาน ทุติยฌาน ทุติยฌานเป็นไฉนหนอ’ ผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เข้าทุติยฌาน อันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบไป ที่เรียกว่า ทุติยฌาน’ ผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นเข้าทุติยฌาน อันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบไป ผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเราอยู่อย่างนี้ สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยวิตกย่อมเกิดขึ้น

‘‘Atha kho maṃ, āvuso, bhagavā iddhiyā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘moggallāna, moggallāna! Mā, brāhmaṇa, dutiyaṃ jhānaṃ pamādo, dutiye jhāne cittaṃ saṇṭhapehi, dutiye jhāne cittaṃ ekodiṃ karohi, dutiye jhāne cittaṃ samādahā’ti. So khvāhaṃ, āvuso, aparena samayena vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Yañhi taṃ, āvuso, sammā vadamāno vadeyya – ‘satthārānuggahito sāvako mahābhiññataṃ patto’ti, mamaṃ taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘satthārānuggahito sāvako mahābhiññataṃ patto’’’ti. Dutiyaṃ.

ผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาหาเราด้วยฤทธิ์แล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะ พราหมณ์ ท่านอย่าประมาททุติยฌาน จงตั้งจิตไว้ในทุติยฌาน จงทำจิตให้เป็นหนึ่งในทุติยฌาน จงตั้งมั่นจิตไว้ในทุติยฌาน’ ผู้มีอายุทั้งหลาย โดยสมัยอื่น เราเข้าทุติยฌาน อันเป็นความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่แล้ว เพราะวิตกวิจารสงบไป ผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวโดยชอบว่า ‘สาวกอันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์แล้ว ได้บรรลุอภิญญาใหญ่’ ผู้นั้นเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงเราว่า ‘สาวกอันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์แล้ว ได้บรรลุอภิญญาใหญ่’

3. Tatiyajhānapañhāsuttaṃ

๓. ตติยฌานปัญหาสูตร

334. ‘‘‘Tatiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhāna’nti vuccati. Katamaṃ nu kho tatiyaṃ jhānanti? Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – idha bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati tatiyaṃ jhānanti. So khvāhaṃ, āvuso, pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharāmi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi. Yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti.

๓๓๔. ‘ที่เรียกว่า ตติยฌาน ตติยฌาน ตติยฌานเป็นไฉนหนอ’ ผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป และเข้าตติยฌานที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ที่เรียกว่า ตติยฌาน’ ผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป และเข้าตติยฌานที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่ ผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเราอยู่อย่างนี้ สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยปีติย่อมเกิดขึ้น

‘‘Atha [Pg.459] kho maṃ, āvuso, bhagavā iddhiyā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘moggallāna, moggallāna! Mā, brāhmaṇa, tatiyaṃ jhānaṃ pamādo, tatiye jhāne cittaṃ saṇṭhapehi, tatiye jhāne cittaṃ ekodiṃ karohi, tatiye jhāne cittaṃ samādahā’ti. So khvāhaṃ, āvuso, aparena samayena pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharāmi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Yañhi taṃ āvuso sammā vadamāno vadeyya…pe… mahābhiññataṃ patto’’ti. Tatiyaṃ.

ผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาหาเราด้วยฤทธิ์แล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะ พราหมณ์ ท่านอย่าประมาทตติยฌาน จงตั้งจิตไว้ในตติยฌาน จงทำจิตให้เป็นหนึ่งในตติยฌาน จงตั้งมั่นจิตไว้ในตติยฌาน’ ผู้มีอายุทั้งหลาย โดยสมัยอื่น เรามีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป และเข้าตติยฌานที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ อยู่แล้ว ผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ใดพึงกล่าวโดยชอบว่า...ฯลฯ...‘ได้บรรลุอภิญญาใหญ่’

4. Catutthajhānapañhāsuttaṃ

๔. จตุตถฌานปัญหาสูตร

335. ‘‘‘Catutthaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhāna’nti vuccati. Katamaṃ nu kho catutthaṃ jhānanti? Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘idha bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati catutthaṃ jhāna’nti. So khvāhaṃ, āvuso, sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato sukhasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti.

๓๓๕. “คำว่า ‘จตุตถฌาน จตุตถฌาน’ ดังนี้ เขาย่อมกล่าวกัน. จตุตถฌานเป็นไฉนหนอแล? ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความปริวิตกนั้นได้มีแล้วแก่เรานั้นอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะความดับไปแห่งโสมนัสและโทมนัสในก่อนเทียว จึงเข้าถึงจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา แล้วแลอยู่. นี้เรียกว่า จตุตถฌาน’ ดังนี้. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นแล เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะความดับไปแห่งโสมนัสและโทมนัสในก่อนเทียว จึงเข้าถึงจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา แล้วแลอยู่. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเรานั้นแลอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการอันสหรคตด้วยสุข ย่อมเกิดขึ้น.

‘‘Atha kho maṃ, āvuso, bhagavā iddhiyā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘moggallāna, moggallāna! Mā, brāhmaṇa, catutthaṃ jhānaṃ pamādo, catutthe jhāne cittaṃ saṇṭhapehi, catutthe jhāne cittaṃ ekodiṃ karohi, catutthe jhāne cittaṃ samādahā’ti. So khvāhaṃ, āvuso, aparena samayena sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Yañhi taṃ, āvuso, sammā vadamāno vadeyya…pe… mahābhiññataṃ patto’’ti. Catutthaṃ.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาหาเราโดยทางฤทธิ์ แล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะ ดูก่อนพราหมณ์ ท่านอย่าได้ประมาทจตุตถฌาน จงตั้งจิตไว้ในจตุตถฌาน จงทำจิตให้เป็นหนึ่งในจตุตถฌาน จงตั้งมั่นจิตไว้ในจตุตถฌาน’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นแล โดยสมัยอื่นอีก เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะความดับไปแห่งโสมนัสและโทมนัสในก่อนเทียว จึงเข้าถึงจตุตถฌาน อันไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา แล้วได้อยู่แล้ว. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ใดเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงคำใด...ฯลฯ...เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอภิญญาใหญ่’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๔.

5. Ākāsānañcāyatanapañhāsuttaṃ

๕. อากาสานัญจายตนปัญหา สูตรที่ ๕

336. ‘‘‘Ākāsānañcāyatanaṃ, ākāsānañcāyatana’nti vuccati. Katamaṃ nu kho ākāsānañcāyatananti? Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘idha [Pg.460] bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati ākāsānañcāyatana’nti. So khvāhaṃ, āvuso, sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato rūpasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti.

๓๓๖. “คำว่า ‘อากาสานัญจายตนะ อากาสานัญจายตนะ’ ดังนี้ เขาย่อมกล่าวกัน. อากาสานัญจายตนะเป็นไฉนหนอแล? ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความปริวิตกนั้นได้มีแล้วแก่เรานั้นอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า อากาศไม่มีที่สุด แล้วแลอยู่. นี้เรียกว่า อากาสานัญจายตนะ’ ดังนี้. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นแล เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า อากาศไม่มีที่สุด แล้วแลอยู่. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเรานั้นแลอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการอันสหรคตด้วยรูป ย่อมเกิดขึ้น.

‘‘Atha kho maṃ, āvuso, bhagavā iddhiyā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘moggallāna, moggallāna! Mā, brāhmaṇa, ākāsānañcāyatanaṃ pamādo, ākāsānañcāyatane cittaṃ saṇṭhapehi, ākāsānañcāyatane cittaṃ ekodiṃ karohi, ākāsānañcāyatane cittaṃ samādahā’ti. So khvāhaṃ, āvuso, aparena samayena sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja vihāsiṃ. Yañhi taṃ, āvuso, sammā vadamāno vadeyya…pe… mahābhiññataṃ patto’’ti. Pañcamaṃ.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาหาเราโดยทางฤทธิ์ แล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะ ดูก่อนพราหมณ์ ท่านอย่าได้ประมาทอากาสานัญจายตนะ จงตั้งจิตไว้ในอากาสานัญจายตนะ จงทำจิตให้เป็นหนึ่งในอากาสานัญจายตนะ จงตั้งมั่นจิตไว้ในอากาสานัญจายตนะ’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นแล โดยสมัยอื่นอีก เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า อากาศไม่มีที่สุด แล้วได้อยู่แล้ว. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ใดเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงคำใด...ฯลฯ...เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอภิญญาใหญ่’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๕.

6. Viññāṇañcāyatanapañhāsuttaṃ

๖. วิญญาณัญจายตนปัญหา สูตรที่ ๖

337. ‘‘‘Viññāṇañcāyatanaṃ, viññāṇañcāyatana’nti vuccati. Katamaṃ nu kho viññāṇañcāyatananti? Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘idha bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati viññāṇañcāyatana’nti. So khvāhaṃ, āvuso, sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti.

๓๓๗. “คำว่า ‘วิญญาณัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ’ ดังนี้ เขาย่อมกล่าวกัน. วิญญาณัญจายตนะเป็นไฉนหนอแล? ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความปริวิตกนั้นได้มีแล้วแก่เรานั้นอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า วิญญาณไม่มีที่สุด แล้วแลอยู่. นี้เรียกว่า วิญญาณัญจายตนะ’ ดังนี้. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นแล เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า วิญญาณไม่มีที่สุด แล้วแลอยู่. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเรานั้นแลอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการอันสหรคตด้วยอากาสานัญจายตนะ ย่อมเกิดขึ้น.

‘‘Atha kho maṃ, āvuso, bhagavā iddhiyā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘moggallāna, moggallāna! Mā, brāhmaṇa, viññāṇañcāyatanaṃ pamādo, viññāṇañcāyatane cittaṃ saṇṭhapehi, viññāṇañcāyatane cittaṃ ekodiṃ karohi, viññāṇañcāyatane cittaṃ samādahā’ti. So khvāhaṃ, āvuso, aparena samayena sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma anantaṃ viññāṇanti [Pg.461] viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihāsiṃ. Yañhi taṃ, āvuso, sammā vadamāno vadeyya…pe… mahābhiññataṃ patto’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาหาเราโดยทางฤทธิ์ แล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะ ดูก่อนพราหมณ์ ท่านอย่าได้ประมาทวิญญาณัญจายตนะ จงตั้งจิตไว้ในวิญญาณัญจายตนะ จงทำจิตให้เป็นหนึ่งในวิญญาณัญจายตนะ จงตั้งมั่นจิตไว้ในวิญญาณัญจายตนะ’. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นแล โดยสมัยอื่นอีก เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า วิญญาณไม่มีที่สุด แล้วได้อยู่แล้ว. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ใดเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงคำใด...ฯลฯ...เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งอภิญญาใหญ่’ ดังนี้. จบสูตรที่ ๖.

7. Ākiñcaññāyatanapañhāsuttaṃ

๗. อากิญจัญญายตนปัญหา สูตรที่ ๗

338. ‘‘‘Ākiñcaññāyatanaṃ, ākiñcaññāyatana’nti vuccati. Katamaṃ nu kho ākiñcaññāyatananti? Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘idha bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati ākiñcaññāyatana’nti. So khvāhaṃ, āvuso, sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti.

๓๓๘. “คำว่า ‘อากิญจัญญายตนะ อากิญจัญญายตนะ’ ดังนี้ เขาย่อมกล่าวกัน. อากิญจัญญายตนะเป็นไฉนหนอแล? ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ความปริวิตกนั้นได้มีแล้วแก่เรานั้นอย่างนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ไม่มีอะไรเลย แล้วแลอยู่. นี้เรียกว่า อากิญจัญญายตนะ’ ดังนี้. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นแล เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ไม่มีอะไรเลย แล้วแลอยู่. ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเรานั้นแลอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการอันสหรคตด้วยวิญญาณัญจายตนะ ย่อมเกิดขึ้น.

‘‘Atha kho maṃ, āvuso, bhagavā iddhiyā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘moggallāna, moggallāna! Mā, brāhmaṇa, ākiñcaññāyatanaṃ pamādo, ākiñcaññāyatane cittaṃ saṇṭhapehi, ākiñcaññāyatane cittaṃ ekodiṃ karohi, ākiñcaññāyatane cittaṃ samādahā’ti. So khvāhaṃ, āvuso, aparena samayena sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihāsiṃ. Yañhi taṃ, āvuso, sammā vadamāno vadeyya…pe… mahābhiññataṃ patto’’ti. Sattamaṃ.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาหาเราด้วยฤทธิ์แล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะ พราหมณ์ เธออย่าประมาทในอากิญจัญญายตนะ เธอจงตั้งจิตไว้ในอากิญจัญญายตนะ เธอจงทำจิตให้เป็นหนึ่งในอากิญจัญญายตนะ เธอจงตั้งจิตมั่นในอากิญจัญญายตนะ’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โดยสมัยอื่น เราก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ที่เมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าว...ฯลฯ...ว่า ‘เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มีอภิญญาใหญ่’ จบสูตรที่ ๗

8. Nevasaññānāsaññāyatanapañhāsuttaṃ

๘. เนวสัญญานาสัญญายตนปัญหา สูตรที่ ๘

339. ‘‘‘Nevasaññānāsaññāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatana’nti vuccati. Katamaṃ nu kho nevasaññānāsaññāyatananti? Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘idha bhikkhu sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Idaṃ vuccati nevasaññānāsaññāyatana’nti. So khvāhaṃ, āvuso, sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti.

๓๓๙. คำว่า ‘เนวสัญญานาสัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ’ ดังนี้ เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นไฉนหนอ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เรียกว่า เนวสัญญานาสัญญายตนะ’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเราอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ สัญญาและมนสิการอันสหรคตด้วยอากิญจัญญายตนะย่อมเกิดขึ้น

‘‘Atha [Pg.462] kho maṃ, āvuso, bhagavā iddhiyā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘moggallāna, moggallāna! Mā, brāhmaṇa, nevasaññānāsaññāyatanaṃ pamādo, nevasaññānāsaññāyatane cittaṃ saṇṭhapehi, nevasaññānāsaññāyatane cittaṃ ekodiṃ karohi, nevasaññānāsaññāyatane cittaṃ samādahā’ti. So khvāhaṃ, āvuso, aparena samayena sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihāsiṃ. Yañhi taṃ, āvuso, sammā vadamāno vadeyya…pe… mahābhiññataṃ patto’’ti. Aṭṭhamaṃ.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาหาเราด้วยฤทธิ์แล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะ พราหมณ์ เธออย่าประมาทในเนวสัญญานาสัญญายตนะ เธอจงตั้งจิตไว้ในเนวสัญญานาสัญญายตนะ เธอจงทำจิตให้เป็นหนึ่งในเนวสัญญานาสัญญายตนะ เธอจงตั้งจิตมั่นในเนวสัญญานาสัญญายตนะ’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โดยสมัยอื่น เราก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ที่เมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าว...ฯลฯ...ว่า ‘เป็นผู้ถึงแล้วซึ่งความเป็นผู้มีอภิญญาใหญ่’ จบสูตรที่ ๘

9. Animittapañhāsuttaṃ

๙. อนิมิตตปัญหา สูตรที่ ๙

340. ‘‘‘Animitto cetosamādhi, animitto cetosamādhī’ti vuccati. Katamo nu kho animitto cetosamādhīti? Tassa mayhaṃ, āvuso, etadahosi – ‘idha bhikkhu sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati animitto cetosamādhī’ti. So khvāhaṃ, āvuso, sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharāmi. Tassa mayhaṃ, āvuso, iminā vihārena viharato nimittānusāri viññāṇaṃ hoti.

๓๔๐. คำว่า ‘อนิมิตตเจโตสมาธิ อนิมิตตเจโตสมาธิ’ ดังนี้ อนิมิตตเจโตสมาธิเป็นไฉนหนอ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง เข้าถึงอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ นี้เรียกว่า อนิมิตตเจโตสมาธิ’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เรานั้นเพราะไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง เข้าถึงอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อเราอยู่ด้วยวิหารธรรมนี้ วิญญาณย่อมเป็นไปตามนิมิต

‘‘Atha kho maṃ, āvuso, bhagavā iddhiyā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘moggallāna, moggallāna! Mā, brāhmaṇa, animittaṃ cetosamādhiṃ pamādo, animitte cetosamādhismiṃ cittaṃ saṇṭhapehi, animitte cetosamādhismiṃ cittaṃ ekodiṃ karohi, animitte cetosamādhismiṃ cittaṃ samādahā’ti. So khvāhaṃ, āvuso, aparena samayena sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja vihāsiṃ. Yañhi taṃ, āvuso, sammā vadamāno vadeyya – ‘satthārānuggahito sāvako mahābhiññataṃ patto’ti, mamaṃ taṃ sammā vadamāno vadeyya – ‘satthārānuggahito sāvako mahābhiññataṃ patto’’’ti. Navamaṃ.

ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาหาเราด้วยฤทธิ์แล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘โมคคัลลานะ โมคคัลลานะ พราหมณ์ เธออย่าประมาทในอนิมิตตเจโตสมาธิ เธอจงตั้งจิตไว้ในอนิมิตตเจโตสมาธิ เธอจงทำจิตให้เป็นหนึ่งในอนิมิตตเจโตสมาธิ เธอจงตั้งจิตมั่นในอนิมิตตเจโตสมาธิ’ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย โดยสมัยอื่น เราเพราะไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง เข้าถึงอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ผู้ที่เมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวคำนี้ว่า ‘สาวกผู้ที่พระศาสดาทรงอนุเคราะห์แล้ว ได้บรรลุความเป็นผู้มีอภิญญาใหญ่’ เมื่อจะกล่าวคำนั้นโดยชอบ พึงกล่าวถึงเราว่า ‘สาวกผู้ที่พระศาสดาทรงอนุเคราะห์แล้ว ได้บรรลุความเป็นผู้มีอภิญญาใหญ่’ จบสูตรที่ ๙

10. Sakkasuttaṃ

๑๐. สักกสูตรที่ ๑๐

341. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya; evameva – jetavane antarahito devesu tāvatiṃsesu pāturahosi[Pg.463]. Atha kho sakko devānamindo pañcahi devatāsatehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

๓๔๑. ครั้งนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะหายจากพระเชตวัน ไปปรากฏในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยเทวดา ๕๐๐ องค์ เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็อภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวคำนี้กะท้าวสักกะจอมเทพผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า

‘‘Sādhu kho, devānaminda, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sādhu kho, devānaminda, dhammasaraṇagamanaṃ hoti. Dhammasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sādhu kho, devānaminda, saṅghasaraṇagamanaṃ hoti. Saṅghasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

ดูก่อนจอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดี ดูก่อนจอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ การถึงพระธรรมเป็นสรณะเป็นความดี ดูก่อนจอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระธรรมเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ การถึงพระสงฆ์เป็นสรณะเป็นความดี ดูก่อนจอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sādhu kho, mārisa moggallāna, dhammasaraṇagamanaṃ hoti. Dhammasaraṇagamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sādhu kho, mārisa moggallāna, saṅgha…pe… sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดี ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ การถึงพระธรรมเป็นสรณะเป็นความดี ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุแห่งการถึงพระธรรมเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ การถึงพระสงฆ์...ฯลฯ...ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

Atha kho sakko devānamindo chahi devatāsatehi saddhiṃ…pe… atha kho sakko devānamindo sattahi devatāsatehi saddhiṃ…pe… atha kho sakko devānamindo aṭṭhahi devatāsatehi saddhiṃ…pe… atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๖๐๐ องค์ ...ฯลฯ... ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๗๐๐ องค์ ...ฯลฯ... ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐๐ องค์ ...ฯลฯ... ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐,๐๐๐ องค์ เสด็จเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้ว ได้ถวายอภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ดังนี้ว่า

‘‘Sādhu kho, devānaminda, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sādhu kho, devānaminda, dhammasaraṇagamanaṃ hoti. Dhammasaraṇagamanahetu [Pg.464] kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sādhu kho, devānaminda, saṅghasaraṇagamanaṃ hoti. Saṅghasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

“จอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นการดีแล จอมเทพ เพราะเหตุที่ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ การถึงพระธรรมเป็นสรณะ เป็นการดีแล จอมเทพ เพราะเหตุที่ถึงพระธรรมเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ การถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เป็นการดีแล จอมเทพ เพราะเหตุที่ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Sādhu kho, mārisa moggallāna, dhammasaraṇagamanaṃ hoti…pe… sādhu kho, mārisa moggallāna, saṅghasaraṇagamanaṃ hoti. Saṅghasaraṇagamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

“ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นการดีแล ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุที่ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ การถึงพระธรรมเป็นสรณะ เป็นการดีแล ...ฯลฯ... ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ การถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เป็นการดีแล ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุที่ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

Atha kho sakko devānamindo pañcahi devatāsatehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๕๐๐ องค์ เสด็จเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้ว ได้ถวายอภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ดังนี้ว่า

‘‘Sādhu kho, devānaminda, buddhe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Buddhe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“จอมเทพ การประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ เป็นการดีแล จอมเทพ เพราะเหตุที่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Sādhu kho, devānaminda, dhamme aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“จอมเทพ การประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ เป็นการดีแล จอมเทพ เพราะเหตุที่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Sādhu kho, devānaminda, saṅghe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho[Pg.465], ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Saṅghe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“จอมเทพ การประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติตรง เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม เป็นผู้ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ บุรุษบุคคล ๘ นี่คือพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ เป็นการดีแล จอมเทพ เพราะเหตุที่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Sādhu kho, devānaminda, ariyakantehi sīlehi samannāgamanaṃ hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. Ariyakantehi sīlehi samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

“จอมเทพ การประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ อันไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิ เป็นการดีแล จอมเทพ เพราะเหตุที่ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, buddhe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘itipi so…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Buddhe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ การประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ...ฯลฯ... เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’ เป็นการดีแล ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุที่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, dhamme aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ การประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ...ฯลฯ... อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ เป็นการดีแล ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุที่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, saṅghe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Saṅghe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ การประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ...ฯลฯ... เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ เป็นการดีแล ข้าแต่ท่านโมคคัลลานะผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุที่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, ariyakantehi sīlehi samannāgamanaṃ hoti akhaṇḍehi…pe… samādhisaṃvattanikehi. Ariyakantehi sīlehi samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ที่ไม่ขาด...ฯลฯ...ที่เป็นไปเพื่อสมาธิ เป็นความดี. ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจอย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

Atha [Pg.466] kho sakko devānamindo chahi devatāsatehi saddhiṃ…pe…. Atha kho sakko devānamindo sattahi devatāsatehi saddhiṃ…pe…. Atha kho sakko devānamindo aṭṭhahi devatāsatehi saddhiṃ…pe…. Atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๖๐๐ องค์...ฯลฯ... ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๗๐๐ องค์...ฯลฯ... ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐๐ องค์...ฯลฯ... ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐,๐๐๐ องค์ เสด็จเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้ว ได้ถวายอภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควร. ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรดังนี้ว่า

‘‘Sādhu kho, devānaminda, buddhe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Buddhe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“จอมเทพ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น...ฯลฯ...เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ เป็นความดี. จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าอย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์.

‘‘Sādhu kho, devānaminda, dhamme aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“จอมเทพ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว...ฯลฯ...อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ เป็นความดี. จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมอย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์.

‘‘Sādhu kho, devānaminda, saṅghe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Saṅghe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“จอมเทพ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว...ฯลฯ...เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ เป็นความดี. จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์อย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์.

‘‘Sādhu kho, devānaminda, ariyakantehi sīlehi samannāgamanaṃ hoti akhaṇḍehi…pe… samādhisaṃvattanikehi. Ariyakantehi sīlehi samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

“จอมเทพ การถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ที่ไม่ขาด...ฯลฯ...ที่เป็นไปเพื่อสมาธิ เป็นความดี. จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจอย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, buddhe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Buddhe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น...ฯลฯ...เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ เป็นความดี. ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าอย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์.

‘‘Sādhu [Pg.467] kho, mārisa moggallāna, dhamme aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว...ฯลฯ...อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ เป็นความดี. ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมอย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์.

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, saṅghe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Saṅghe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว...ฯลฯ...เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ เป็นความดี. ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์อย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์.

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, ariyakantehi sīlehi samannāgamanaṃ hoti akhaṇḍehi…pe… samādhisaṃvattanikehi. Ariyakantehi sīlehi samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ที่ไม่ขาด...ฯลฯ...ที่เป็นไปเพื่อสมาธิ เป็นความดี. ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจอย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์”

Atha kho sakko devānamindo pañcahi devatāsatehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami …pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๕๐๐ องค์ เสด็จเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่...ฯลฯ... ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรดังนี้ว่า

‘‘Sādhu kho, devānaminda, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehi.

“จอมเทพ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ เป็นความดี. จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะอย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เทวดาเหล่านั้นย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์.

‘‘Sādhu kho, devānaminda, dhammasaraṇagamanaṃ hoti. Dhammasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehi.

“จอมเทพ การถึงพระธรรมเป็นสรณะ เป็นความดี. จอมเทพ เพราะเหตุแห่งการถึงพระธรรมเป็นสรณะอย่างนี้แล สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เทวดาเหล่านั้นย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์.

‘‘Sādhu [Pg.468] kho, devānaminda, saṅghasaraṇagamanaṃ hoti. Saṅghasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti.

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ การถึงพระสงฆ์เป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงพระสงฆ์เป็นสรณะนั่นเทียว สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์”

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะนั่นเทียว สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ ...ฯลฯ... และโผฏฐัพพะทิพย์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, dhammasaraṇagamanaṃ hoti…pe….

“ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก การถึงพระธรรมเป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ...ฯลฯ...

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, saṅghasaraṇagamanaṃ hoti. Saṅghasaraṇagamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti.

“ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก การถึงพระสงฆ์เป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก เพราะเหตุแห่งการถึงพระสงฆ์เป็นสรณะนั่นเทียว สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์”

Atha kho sakko devānamindo chahi devatāsatehi saddhiṃ…pe… atha kho sakko devānamindo sattahi devatāsatehi saddhiṃ…pe… atha kho sakko devānamindo aṭṭhahi devatāsatehi saddhiṃ…pe… atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๖๐๐ องค์ ...ฯลฯ... ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๗๐๐ องค์ ...ฯลฯ... ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐๐ องค์ ...ฯลฯ... ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐,๐๐๐ องค์ เสด็จเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้ว ทรงอภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งดังนี้ว่า

‘‘Sādhu kho, devānaminda, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะนั่นเทียว สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ ...ฯลฯ... และโผฏฐัพพะทิพย์

‘‘Sādhu kho, devānaminda, dhammasaraṇagamanaṃ hoti…pe….

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ การถึงพระธรรมเป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ...ฯลฯ...

‘‘Sādhu [Pg.469] kho, devānaminda, saṅghasaraṇagamanaṃ hoti. Saṅghasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti.

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ การถึงพระสงฆ์เป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงพระสงฆ์เป็นสรณะนั่นเทียว สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์”

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, buddhasaraṇagamanaṃ hoti…pe… sādhu kho, mārisa moggallāna, dhammasaraṇagamanaṃ hoti…pe… sādhu kho mārisa moggallāna, saṅghasaraṇagamanaṃ hoti. Saṅghasaraṇagamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti.

“ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก การถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ...ฯลฯ... ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก การถึงพระธรรมเป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ...ฯลฯ... ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก การถึงพระสงฆ์เป็นสรณะเป็นความดีแท้แล ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก เพราะเหตุแห่งการถึงพระสงฆ์เป็นสรณะนั่นเทียว สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์”

Atha kho sakko devānamindo pañcahi devatāsatehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๕๐๐ องค์ เสด็จเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเสด็จเข้าไปหาแล้ว ทรงอภิวาทท่านพระมหาโมคคัลลานะ แล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพผู้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งดังนี้ว่า

‘‘Sādhu kho, devānaminda, buddhe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Buddhe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ การประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ...ฯลฯ... เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ เป็นความดีแท้แล ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้านั่นเทียว สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ สัตว์เหล่านั้นย่อมครอบงำเทวดาเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ อายุทิพย์ ...ฯลฯ... และโผฏฐัพพะทิพย์

‘‘Sādhu kho, devānaminda, dhamme aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti…pe….

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ การประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ...ฯลฯ... อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ เป็นความดีแท้แล ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมนั่นเทียว สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ...ฯลฯ...

‘‘Sādhu kho, devānaminda, saṅghe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… lokassā’ti. Saṅghe aveccappasādena [Pg.470] samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti…pe….

“ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ การประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ...ฯลฯ... เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ เป็นความดีแท้แล ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์นั่นเทียว สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ...ฯลฯ...

‘‘Sādhu kho, devānaminda, ariyakantehi sīlehi samannāgamanaṃ hoti akhaṇḍehi…pe… samādhisaṃvattanikehi. Ariyakantehi sīlehi samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti.

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ การถึงพร้อมด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะทั้งหลาย ที่ไม่ขาด...ฯลฯ...ที่เป็นไปเพื่อสมาธิ เป็นความดี. ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะทั้งหลายอย่างนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพพวกอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์...ฯลฯ...ด้วยโผฏฐัพพะอันเป็นทิพย์”

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, buddhe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Buddhe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า เป็นความดี ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น...ฯลฯ...เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ ดังนี้. ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าอย่างนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพพวกอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์...ฯลฯ...ด้วยโผฏฐัพพะอันเป็นทิพย์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, dhamme aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม เป็นความดี ว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว...ฯลฯ...อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ ดังนี้. ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมอย่างนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพพวกอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์...ฯลฯ...ด้วยโผฏฐัพพะอันเป็นทิพย์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, saṅghe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… lokassā’ti. Saṅghe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti…pe….

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ เป็นความดี ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว...ฯลฯ...เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ดังนี้. ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์อย่างนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์...ฯลฯ...

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, ariyakantehi sīlehi samannāgamanaṃ hoti akhaṇḍehi…pe… samādhisaṃvattanikehi. Ariyakantehi sīlehi samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะทั้งหลาย ที่ไม่ขาด...ฯลฯ...ที่เป็นไปเพื่อสมาธิ เป็นความดี. ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะทั้งหลายอย่างนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพพวกอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์...ฯลฯ...ด้วยโผฏฐัพพะอันเป็นทิพย์”

Atha [Pg.471] kho sakko devānamindo chahi devatāsatehi saddhiṃ…pe… atha kho sakko devānamindo sattahi devatāsatehi saddhiṃ…pe… atha kho sakko devānamindo aṭṭhahi devatāsatehi saddhiṃ…pe… atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca –

ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๖๐๐ องค์...ฯลฯ...ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๗๐๐ องค์...ฯลฯ...ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐๐ องค์...ฯลฯ...ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ พร้อมด้วยเทวดา ๘๐,๐๐๐ องค์ เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้ท่านพระมหาโมคคัลลานะแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร. ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวคำนี้กะท้าวสักกะจอมเทพผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้วว่า

‘‘Sādhu kho, devānaminda, buddhe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Buddhe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า เป็นความดี ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ ดังนี้. ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าอย่างนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพพวกอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์, ด้วยวรรณะทิพย์, ด้วยสุขทิพย์, ด้วยยศทิพย์, ด้วยความเป็นใหญ่อันเป็นทิพย์, ด้วยรูปทิพย์, ด้วยเสียงทิพย์, ด้วยกลิ่นทิพย์, ด้วยรสทิพย์, ด้วยโผฏฐัพพะอันเป็นทิพย์

‘‘Sādhu kho, devānaminda, dhamme aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม เป็นความดี ว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ ดังนี้. ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมอย่างนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพพวกอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์...ฯลฯ...ด้วยโผฏฐัพพะอันเป็นทิพย์

‘‘Sādhu kho, devānaminda, saṅghe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Saṅghe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te [Pg.472] aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ เป็นความดี ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติตรง, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อธรรมเป็นเครื่องออกจากทุกข์, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติสมควร, ได้แก่ บุรุษสี่คู่ แปดบุรุษบุคคล นี่คือพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรกระทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ ดังนี้. ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุแห่งการถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์อย่างนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์. เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพพวกอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์...ฯลฯ...ด้วยโผฏฐัพพะอันเป็นทิพย์

‘‘Sādhu kho, devānaminda, ariyakantehi sīlehi samannāgamanaṃ hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṃvattanikehi. Ariyakantehi sīlehi samannāgamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti.

“ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ การถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ คือศีลที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ อันทิฏฐิไม่ลูบคลำ เป็นไปเพื่อสมาธิ เป็นการดีแล ข้าแต่ท้าวเทวานมินทะ เพราะเหตุที่ถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจเช่นนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์”

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, buddhe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘itipi so bhagavā…pe… satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Buddhe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ... เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เป็นผู้มีโชค’ เป็นการดีแล ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าเช่นนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์ ... ด้วยโผฏฐัพพะทิพย์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, dhamme aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo…pe… paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ... อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน’ เป็นการดีแล ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมเช่นนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์ ... ด้วยโผฏฐัพพะทิพย์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, saṅghe aveccappasādena samannāgamanaṃ hoti – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho…pe… anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Saṅghe aveccappasādena samannāgamanahetu kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā…pe… dibbehi phoṭṭhabbehi.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว ... เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’ เป็นการดีแล ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ถึงพร้อมด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์เช่นนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์ ... ด้วยโผฏฐัพพะทิพย์

‘‘Sādhu kho, mārisa moggallāna, ariyakantehi sīlehi samannāgamanaṃ hoti akhaṇḍehi…pe… samādhisaṃvattanikehi. Ariyakantehi sīlehi samannāgamanahetu [Pg.473] kho, mārisa moggallāna, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi, dibbehi saddehi, dibbehi gandhehi, dibbehi rasehi, dibbehi phoṭṭhabbehī’’ti. Dasamaṃ.

“ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ การถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ คือศีลที่ไม่ขาด ... เป็นไปเพื่อสมาธิ เป็นการดีแล ท่านโมคคัลลานะผู้มีอายุ เพราะเหตุที่ถึงพร้อมด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจเช่นนี้ สัตว์บางพวกในโลกนี้ หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เทพเหล่านั้นย่อมครอบงำเทพเหล่าอื่นได้ด้วยฐานะ ๑๐ ประการ คือ ด้วยอายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ อธิปไตยทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ และโผฏฐัพพะทิพย์” จบสูตรที่ ๑๐

11. Candanasuttaṃ

๑๑. จันทนสูตร

342. Atha kho candano devaputto…pe….

๓๔๒. ครั้งนั้นแล จันทนเทพบุตร...ฯลฯ...

Atha kho suyāmo devaputto…pe….

ครั้งนั้นแล สุยามเทพบุตร...ฯลฯ...

Atha kho santusito devaputto…pe….

ครั้งนั้นแล สันดุสิตเทพบุตร...ฯลฯ...

Atha kho sunimmito devaputto…pe….

ครั้งนั้นแล สุนิมมิตเทพบุตร...ฯลฯ...

Atha kho vasavatti devaputto…pe….

ครั้งนั้นแล วสวัตตีเทพบุตร...ฯลฯ...

(Yathā sakkasuttaṃ tathā ime pañca peyyālā vitthāretabbā). Ekādasamaṃ.

(เปยยาล ๕ สูตรนี้ พึงให้พิสดารเหมือนสักกสูตร) จบสูตรที่ ๑๑

Moggallānasaṃyuttaṃ samattaṃ.

โมคคัลลานสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของโมคคัลลานสังยุตนั้น คือ

Savitakkāvitakkañca, sukhena ca upekkhako;

Ākāsañceva viññāṇaṃ, ākiñcaṃ nevasaññinā;

Animitto ca sakko ca, candanekādasena cāti.

สวิตักกสูตร อวิตักกสูตร สุขสูตร อุเบกขาสูตร อากาสานัญจายตนสูตร วิญญาณัญจายตนสูตร อากิญจัญญายตนสูตร เนวสัญญานาสัญญายตนสูตร อนิมิตตสูตร สักกสูตร และจันทนสูตรเป็นที่ ๑๑

7. Cittasaṃyuttaṃ

๗. จิตตสังยุต

1. Saṃyojanasuttaṃ

๑. สังโยชนสูตร

343. Ekaṃ [Pg.474] samayaṃ sambahulā therā bhikkhū macchikāsaṇḍe viharanti ambāṭakavane. Tena kho pana samayena sambahulānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘‘saṃyojana’nti vā, āvuso, ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanā udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’nti? Tatrekaccehi therehi bhikkhūhi evaṃ byākataṃ hoti – ‘‘‘saṃyojana’nti vā, āvuso, ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā cā’’ti. Ekaccehi therehi bhikkhūhi evaṃ byākataṃ hoti – ‘‘‘saṃyojana’nti vā, āvuso, ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti.

๓๔๓. สมัยหนึ่ง พระเถระหลายรูปอยู่ ณ ป่าอัมพาฏกวัน เขตมัจฉิกาสณฑ์ ครั้งนั้นแล เมื่อพระเถระหลายรูปกลับจากบิณฑบาตในเวลาหลังอาหารแล้ว นั่งประชุมกันที่มณฑลมาลัย ได้เกิดอันตรายกถาขึ้นว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ที่เรียกว่า สังโยชน์ ก็ดี ที่เรียกว่า สังโยชนิยธรรม ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน มีเพียงพยัญชนะต่างกัน’ ในเรื่องนั้น พระเถระบางพวกได้ตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ที่เรียกว่า สังโยชน์ ก็ดี ที่เรียกว่า สังโยชนิยธรรม ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันด้วย มีพยัญชนะต่างกันด้วย’ พระเถระบางพวกได้ตอบอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้ที่เรียกว่า สังโยชน์ ก็ดี ที่เรียกว่า สังโยชนิยธรรม ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน มีเพียงพยัญชนะต่างกัน’

Tena kho pana samayena citto gahapati migapathakaṃ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena. Assosi kho citto gahapati sambahulānaṃ kira therānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘‘saṃyojana’nti vā, āvuso, ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanā udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’nti? Tatrekaccehi therehi bhikkhūhi evaṃ byākataṃ – ‘‘‘saṃyojana’nti vā, āvuso, ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā cā’’ti. Ekaccehi therehi bhikkhūhi evaṃ byākataṃ ‘saṃyojana’nti vā, āvuso ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā ekatthā byañjanameva nānanti. Atha kho citto gahapati yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati there bhikkhū etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, sambahulānaṃ kira therānaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantānaṃ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘saṃyojana’nti vā, āvuso, ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanā udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’nti? Ekaccehi therehi bhikkhūhi [Pg.475] evaṃ byākataṃ – ‘‘‘saṃyojana’nti vā, āvuso, ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā cā’’ti. Ekaccehi therehi bhikkhūhi evaṃ byākataṃ ‘‘‘saṃyojana’nti vā, āvuso, ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti. ‘‘Evaṃ, gahapatī’’ti.

สมัยนั้นแล จิตตคฤหบดีเดินทางไปถึงมิคปถกะด้วยกรณียกิจบางอย่าง จิตตคฤหบดีได้สดับมาว่า พระเถระหลายรูป ในเวลาปัจฉาภัต กลับจากบิณฑบาต นั่งประชุมกันอยู่ที่มณฑลมาล เกิดอันตรากถาขึ้นว่า “อาวุโส คำว่า ‘สังโยชน์’ ก็ดี คำว่า ‘สังโยชนิยธรรม’ ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” ในพระเถระเหล่านั้น บางพวกได้ตอบอย่างนี้ว่า “อาวุโส คำว่า ‘สังโยชน์’ ก็ดี คำว่า ‘สังโยชนิยธรรม’ ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันด้วย มีพยัญชนะต่างกันด้วย” พระเถระบางพวกได้ตอบอย่างนี้ว่า “อาวุโส คำว่า ‘สังโยชน์’ ก็ดี คำว่า ‘สังโยชนิยธรรม’ ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น” ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ไหว้พระเถระทั้งหลายแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง จิตตคฤหบดีนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบเรียนพระเถระทั้งหลายดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระเถระหลายรูป ในเวลาปัจฉาภัต กลับจากบิณฑบาต นั่งประชุมกันอยู่ที่มณฑลมาล เกิดอันตรากถาขึ้นว่า ‘อาวุโส คำว่า ‘สังโยชน์’ ก็ดี คำว่า ‘สังโยชนิยธรรม’ ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น’ พระเถระบางพวกได้ตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส คำว่า ‘สังโยชน์’ ก็ดี คำว่า ‘สังโยชนิยธรรม’ ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันด้วย มีพยัญชนะต่างกันด้วย’ พระเถระบางพวกได้ตอบอย่างนี้ว่า ‘อาวุโส คำว่า ‘สังโยชน์’ ก็ดี คำว่า ‘สังโยชนิยธรรม’ ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น’” พระเถระทั้งหลายตอบว่า “อย่างนั้น คฤหบดี”

‘‘‘Saṃyojana’nti vā, bhante, ‘saṃyojaniyā dhammā’ti vā ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca. Tena hi, bhante, upamaṃ vo karissāmi. Upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānanti. Seyyathāpi, bhante, kāḷo ca balībaddo odāto ca balībaddo ekena dāmena vā yottena vā saṃyuttā assu. Yo nu kho evaṃ vadeyya – ‘kāḷo balībaddo odātassa balībaddassa saṃyojanaṃ, odāto balībaddo kāḷassa balībaddassa saṃyojana’nti, sammā nu kho so vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, gahapati! Na kho, gahapati, kāḷo balībaddo odātassa balībaddassa saṃyojanaṃ, napi odāto balībaddo kāḷassa baḷībaddassa saṃyojanaṃ; yena kho te ekena dāmena vā yottena vā saṃyuttā taṃ tattha saṃyojana’’nti. ‘‘Evameva kho, bhante, na cakkhu rūpānaṃ saṃyojanaṃ, na rūpā cakkhussa saṃyojanaṃ; yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo taṃ tattha saṃyojanaṃ. Na sotaṃ saddānaṃ… na ghānaṃ gandhānaṃ… na jivhā rasānaṃ… na kāyo phoṭṭhabbānaṃ saṃyojanaṃ, na phoṭṭhabbā kāyassa saṃyojanaṃ; yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo taṃ tattha saṃyojanaṃ. Na mano dhammānaṃ saṃyojanaṃ, na dhammā manassa saṃyojanaṃ; yañca tattha tadubhayaṃ paṭicca uppajjati chandarāgo taṃ tattha saṃyojana’’nti. ‘‘Lābhā te, gahapati, suladdhaṃ te, gahapati, yassa te gambhīre buddhavacane paññācakkhu kamatī’’ti. Paṭhamaṃ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำว่า ‘สังโยชน์’ ก็ดี คำว่า ‘สังโยชนิยธรรม’ ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันด้วย มีพยัญชนะต่างกันด้วย ถ้าอย่างนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักทำอุปมาถวายท่านทั้งหลาย เพราะว่าวิญญูชนบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วได้ด้วยอุปมา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนโคตัวดำและโคตัวขาว เขาผูกไว้ด้วยเชือกหรือสายโยคเส้นเดียวกัน ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โคตัวดำเป็นสังโยชน์ของโคตัวขาว โคตัวขาวเป็นสังโยชน์ของโคตัวดำ’ ผู้นั้นเมื่อกล่าวอย่างนี้ จะชื่อว่ากล่าวถูกหรือไม่” พระเถระตอบว่า “ไม่ใช่อย่างนั้น คฤหบดี คฤหบดี โคตัวดำไม่ใช่สังโยชน์ของโคตัวขาว และโคตัวขาวก็ไม่ใช่สังโยชน์ของโคตัวดำ แต่เชือกหรือสายโยคเส้นเดียวที่ผูกโคทั้งสองนั้นไว้ นั่นแหละเป็นสังโยชน์ในกรณีนี้นั้น” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ฉันนั้นเหมือนกันแล จักษุไม่ใช่สังโยชน์ของรูปทั้งหลาย รูปทั้งหลายก็ไม่ใช่สังโยชน์ของจักษุ แต่ฉันทราคะใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองอย่างนั้น ฉันทราคะนั้นแหละเป็นสังโยชน์ในกรณีนี้นั้น โสตะไม่ใช่สังโยชน์ของเสียง... ฆานะไม่ใช่สังโยชน์ของกลิ่น... ชิวหาไม่ใช่สังโยชน์ของรส... กายไม่ใช่สังโยชน์ของโผฏฐัพพะ โผฏฐัพพะก็ไม่ใช่สังโยชน์ของกาย แต่ฉันทราคะใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองอย่างนั้น ฉันทราคะนั้นแหละเป็นสังโยชน์ในกรณีนี้นั้น มโนไม่ใช่สังโยชน์ของธรรมารมณ์ ธรรมารมณ์ก็ไม่ใช่สังโยชน์ของมโน แต่ฉันทราคะใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองอย่างนั้น ฉันทราคะนั้นแหละเป็นสังโยชน์ในกรณีนี้นั้น” “คฤหบดี เป็นลาภของท่าน ท่านได้ดีแล้ว ที่ปัญญาจักษุของท่านแล่นไปในพุทธวจนะอันลึกซึ้ง” จบสูตรที่ ๑

2. Paṭhamaisidattasuttaṃ

๒. ปฐมอิสิทัตตสูตร

344. Ekaṃ samayaṃ sambahulā therā bhikkhū macchikāsaṇḍe viharanti ambāṭakavane. Atha kho citto gahapati yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati there bhikkhū etadavoca – ‘‘adhivāsentu me, bhante, therā svātanāya bhatta’’nti. Adhivāsesuṃ kho therā bhikkhū tuṇhībhāvena[Pg.476]. Atha kho citto gahapati therānaṃ bhikkhūnaṃ adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā there bhikkhū abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho therā bhikkhū tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena cittassa gahapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdiṃsu.

๓๔๔. สมัยหนึ่ง พระเถระหลายรูปอยู่ ณ ป่าอัมพาฏกวัน เขตมัจฉิกาสณฑ์ ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ไหว้พระเถระทั้งหลายแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง จิตตคฤหบดีนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบเรียนพระเถระทั้งหลายดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระเถระทั้งหลายโปรดรับภัตตาหารของข้าพเจ้าเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้” พระเถระทั้งหลายรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีทราบการรับนิมนต์ของพระเถระทั้งหลายแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ไหว้พระเถระทั้งหลาย ทำประทักษิณแล้วจากไป ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีนั้นล่วงไปแล้ว ในเวลาเช้า พระเถระทั้งหลายนุ่งสบง ทรงบาตรและจีวร เข้าไปยังนิเวศน์ของจิตตคฤหบดี ครั้นเข้าไปหาแล้ว นั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้

Atha kho citto gahapati yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati āyasmantaṃ theraṃ etadavoca – ‘‘‘dhātunānattaṃ, dhātunānatta’nti, bhante thera, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhātunānattaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti? Evaṃ vutte āyasmā thero tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho citto gahapati āyasmantaṃ theraṃ etadavoca – ‘‘‘dhātunānattaṃ, dhātunānatta’nti, bhante thera, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhātunānattaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti? Dutiyampi kho āyasmā thero tuṇhī ahosi. Tatiyampi kho citto gahapati āyasmantaṃ theraṃ etadavoca – ‘‘‘dhātunānattaṃ, dhātunānatta’nti, bhante thera, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhātunānattaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti? Tatiyampi kho āyasmā thero tuṇhī ahosi.

ลำดับนั้น จิตตคหบดีเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วไหว้ภิกษุเถระเหล่านั้นแล้วนั่ง ณ ที่สมควร. จิตตคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบเรียนท่านพระเถระดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระเถระผู้เจริญ คำว่า ‘ความต่างแห่งธาตุ ความต่างแห่งธาตุ’ ดังนี้ เขากล่าวกัน. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสความต่างแห่งธาตุไว้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”. เมื่อท่านกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระเถระได้นิ่งเสีย. แม้ครั้งที่สอง จิตตคหบดีได้กราบเรียนท่านพระเถระดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระเถระผู้เจริญ คำว่า ‘ความต่างแห่งธาตุ ความต่างแห่งธาตุ’ ดังนี้ เขากล่าวกัน. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสความต่างแห่งธาตุไว้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”. แม้ครั้งที่สอง ท่านพระเถระก็ได้นิ่งเสีย. แม้ครั้งที่สาม จิตตคหบดีได้กราบเรียนท่านพระเถระดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระเถระผู้เจริญ คำว่า ‘ความต่างแห่งธาตุ ความต่างแห่งธาตุ’ ดังนี้ เขากล่าวกัน. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสความต่างแห่งธาตุไว้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”. แม้ครั้งที่สาม ท่านพระเถระก็ได้นิ่งเสีย.

Tena kho pana samayena āyasmā isidatto tasmiṃ bhikkhusaṅghe sabbanavako hoti. Atha kho āyasmā isidatto āyasmantaṃ theraṃ etadavoca – ‘‘byākaromahaṃ, bhante thera, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti? ‘‘Byākarohi tvaṃ, āvuso isidatta, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti. ‘‘Evañhi tvaṃ, gahapati, pucchasi – ‘dhātunānattaṃ, dhātunānattanti, bhante thera, vuccati. Kittāvatā nu kho, bhante, dhātunānattaṃ, vuttaṃ bhagavatā’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Idaṃ kho, gahapati, dhātunānattaṃ vuttaṃ bhagavatā – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu…pe… manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātu. Ettāvatā kho, gahapati, dhātunānattaṃ vuttaṃ bhagavatā’’ti.

ก็สมัยนั้น ท่านพระอิสิทัตตะเป็นผู้ใหม่ที่สุดในภิกษุสงฆ์นั้น. ลำดับนั้น ท่านพระอิสิทัตตะได้กราบเรียนท่านพระเถระดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระเถระผู้เจริญ กระผมจะขอวิสัชนาปัญหานี้ของจิตตคหบดี”. ท่านพระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสอิสิทัตตะ ท่านจงวิสัชนาปัญหานี้ของจิตตคหบดีเถิด”. ท่านพระอิสิทัตตะถามว่า “ดูก่อนคหบดี ท่านถามอย่างนี้ใช่หรือไม่ว่า ‘ข้าแต่ท่านพระเถระผู้เจริญ คำว่า ความต่างแห่งธาตุ ความต่างแห่งธาตุ ดังนี้ เขากล่าวกัน. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสความต่างแห่งธาตุไว้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล’”. จิตตคหบดีตอบว่า “อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ”. ท่านพระอิสิทัตตะกล่าวว่า “ดูก่อนคหบดี พระผู้มีพระภาคตรัสความต่างแห่งธาตุนี้ไว้คือ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ...ฯลฯ... มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ. ดูก่อนคหบดี พระผู้มีพระภาคตรัสความต่างแห่งธาตุไว้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล”.

Atha kho citto gahapati āyasmato isidattassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā there bhikkhū paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho therā bhikkhū bhuttāvino onītapattapāṇino uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu. Atha kho āyasmā thero āyasmantaṃ isidattaṃ etadavoca – ‘‘sādhu kho taṃ, āvuso isidatta[Pg.477], eso pañho paṭibhāsi, neso pañho maṃ paṭibhāsi. Tenahāvuso isidatta, yadā aññathāpi evarūpo pañho āgaccheyya, taññevettha paṭibhāseyyā’’ti. Dutiyaṃ.

ลำดับนั้น จิตตคหบดีชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระอิสิทัตตะแล้ว ได้อังคาสภิกษุเถระทั้งหลายด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือของตน ให้อิ่มหนำสำราญ. ลำดับนั้น ภิกษุเถระทั้งหลายฉันเสร็จแล้ว นำมือออกจากบาตรแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป. ลำดับนั้น ท่านพระเถระได้กล่าวกะท่านพระอิสิทัตตะดังนี้ว่า “ดีละ อาวุโสอิสิทัตตะ ปัญหานี้แจ่มแจ้งแก่ท่าน ปัญหานี้ไม่แจ่มแจ้งแก่เรา. เพราะเหตุนั้น อาวุโสอิสิทัตตะ เมื่อใดปัญหาเช่นนี้แม้อย่างอื่นพึงมาถึง เมื่อนั้นท่านเท่านั้นพึงกล่าวแก้ในปัญหานั้นเถิด”. จบเรื่องที่สอง.

3. Dutiyaisidattasuttaṃ

๓. ทุติยอิสิทัตตสูตร

345. Ekaṃ samayaṃ sambahulā therā bhikkhū macchikāsaṇḍe viharanti ambāṭakavane. Atha kho citto gahapati yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati there bhikkhū etadavoca – ‘‘adhivāsentu me, bhante therā, svātanāya bhatta’’nti. Adhivāsesuṃ kho therā bhikkhū tuṇhībhāvena. Atha kho citto gahapati therānaṃ bhikkhūnaṃ adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā there bhikkhū abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho therā bhikkhū tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena cittassa gahapatissa nivesanaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdiṃsu.

๓๔๕. สมัยหนึ่ง ภิกษุเถระจำนวนมากอยู่ในป่าอัมพาฏกวัน เขตมัจฉิกาสณฑ์. ลำดับนั้น จิตตคหบดีเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วไหว้ภิกษุเถระเหล่านั้นแล้วนั่ง ณ ที่สมควร. จิตตคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบเรียนภิกษุเถระทั้งหลายดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระเถระผู้เจริญ ขอท่านพระเถระทั้งหลายจงรับภัตตาหารของข้าพเจ้าเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้”. ภิกษุเถระทั้งหลายรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ. ลำดับนั้น จิตตคหบดีทราบการรับนิมนต์ของภิกษุเถระทั้งหลายแล้ว ลุกจากอาสนะ ไหว้ภิกษุเถระทั้งหลาย ทำประทักษิณแล้วหลีกไป. ลำดับนั้น ครั้นล่วงราตรีนั้นไป ภิกษุเถระทั้งหลายในเวลาเช้า นุ่งสบงทรงบาตรจีวรแล้ว เข้าไปยังนิเวศน์ของจิตตคหบดี ครั้นเข้าไปแล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้.

Atha kho citto gahapati yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati āyasmantaṃ theraṃ etadavoca – ‘‘yā imā, bhante thera, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti – ‘sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā. Yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle bhaṇitāni; imā nu kho, bhante, diṭṭhiyo kismiṃ sati honti, kismiṃ asati na hontī’’ti?

ลำดับนั้น จิตตคหบดีเข้าไปหาภิกษุเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วไหว้ภิกษุเถระเหล่านั้นแล้วนั่ง ณ ที่สมควร. จิตตคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบเรียนท่านพระเถระดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระเถระผู้เจริญ ทิฏฐิมีประการต่างๆ เหล่านี้ใด ย่อมเกิดขึ้นในโลก คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะนั้น สรีระก็อันนั้น’ บ้าง ‘ชีวะเป็นอื่น สรีระก็เป็นอื่น’ บ้าง ‘ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ บ้าง ‘ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ บ้าง ‘ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ไม่เกิดก็มี’ บ้าง ‘ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็หามิได้ ไม่เกิดก็หามิได้’ บ้าง. และทิฏฐิ ๖๒ ประการเหล่านี้ใด ที่ตรัสไว้ในพรหมชาลสูตร. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ทิฏฐิเหล่านี้ เมื่ออะไรมีอยู่ จึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ จึงไม่มีหนอแล”.

Evaṃ vutte, āyasmā thero tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho citto gahapati…pe… tatiyampi kho citto gahapati āyasmantaṃ theraṃ etadavoca – ‘‘yā imā, bhante thera, anekavihitā diṭṭhiyo loke [Pg.478] uppajjanti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā. Yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle bhaṇitāni; imā nu kho, bhante, diṭṭhiyo kismiṃ sati honti, kismiṃ asati na hontī’’ti? Tatiyampi kho āyasmā thero tuṇhī ahosi.

เมื่อท่านกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระเถระได้นิ่งเสีย. แม้ครั้งที่สอง จิตตคหบดี...ฯลฯ... แม้ครั้งที่สาม จิตตคหบดีได้กราบเรียนท่านพระเถระดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระเถระผู้เจริญ ทิฏฐิมีประการต่างๆ เหล่านี้ใด ย่อมเกิดขึ้นในโลก คือ ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะนั้น สรีระก็อันนั้น’ บ้าง ‘ชีวะเป็นอื่น สรีระก็เป็นอื่น’ บ้าง ‘ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ บ้าง ‘ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ บ้าง ‘ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ไม่เกิดก็มี’ บ้าง ‘ตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็หามิได้ ไม่เกิดก็หามิได้’ บ้าง. และทิฏฐิ ๖๒ ประการเหล่านี้ใด ที่ตรัสไว้ในพรหมชาลสูตร. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ทิฏฐิเหล่านี้ เมื่ออะไรมีอยู่ จึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ จึงไม่มีหนอแล”. แม้ครั้งที่สาม ท่านพระเถระก็ได้นิ่งเสีย.

Tena kho pana samayena āyasmā isidatto tasmiṃ bhikkhusaṅghe sabbanavako hoti. Atha kho āyasmā isidatto āyasmantaṃ theraṃ etadavoca – ‘‘byākaromahaṃ, bhante thera, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti? ‘‘Byākarohi tvaṃ, āvuso isidatta, cittassa gahapatino etaṃ pañha’’nti. ‘‘Evañhi tvaṃ, gahapati, pucchasi – ‘yā imā, bhante thera, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti – sassato lokoti vā…pe…; imā nu kho, bhante, diṭṭhiyo kismiṃ sati honti, kismiṃ asati na hontī’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. ‘‘Yā imā, gahapati, anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti – ‘sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā. Yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle bhaṇitāni; imā kho, gahapati, diṭṭhiyo sakkāyadiṭṭhiyā sati honti, sakkāyadiṭṭhiyā asati na hontī’’’ti.

สมัยนั้นแล ท่านพระอิสิทัตตะเป็นผู้ใหม่ที่สุดในภิกษุสงฆ์นั้น ครั้งนั้น ท่านพระอิสิทัตตะได้กล่าวกะท่านพระเถระดังนี้ว่า “ท่านขอรับ ท่านพระเถระ กระผมจะขอวิสัชนาปัญหานี้ของจิตตคหบดี” ท่านพระเถระกล่าวว่า “ท่านอิสิทัตตะผู้มีอายุ ท่านจงวิสัชนาปัญหานี้ของจิตตคหบดีเถิด” (ท่านพระอิสิทัตตะถามว่า) “คหบดี ท่านถามอย่างนี้ใช่ไหมว่า ‘ท่านขอรับ ท่านพระเถระ ทิฏฐิหลายอย่างเหล่านี้ที่เกิดขึ้นในโลก คือ โลกเที่ยง...ฯลฯ... ท่านขอรับ ทิฏฐิเหล่านี้มีอยู่ เมื่ออะไรมี ไม่มีอยู่ เมื่ออะไรไม่มี’” จิตตคหบดีตอบว่า “อย่างนั้น ขอรับ” (ท่านพระอิสิทัตตะกล่าวว่า) “คหบดี ทิฏฐิหลายอย่างเหล่านี้ที่เกิดขึ้นในโลก คือ ‘โลกเที่ยง’ หรือ ‘โลกไม่เที่ยง’ หรือ ‘โลกมีที่สุด’ หรือ ‘โลกไม่มีที่สุด’ หรือ ‘ชีวะก็อันนั้น สรีระก็อันนั้น’ หรือ ‘ชีวะเป็นอย่างอื่น สรีระเป็นอย่างอื่น’ หรือ ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีก’ หรือ ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก’ หรือ ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ หรือ ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ แม้ทิฏฐิ ๖๒ ประการเหล่านี้ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในพรหมชาลสูตรก็มีอยู่ คหบดี ทิฏฐิเหล่านี้มีอยู่ เมื่อสักกายทิฏฐิมี ไม่มีอยู่ เมื่อสักกายทิฏฐิไม่มี”

‘‘Kathaṃ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti? ‘‘Idha, gahapati, assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ; vedanaṃ attato samanupassati…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani [Pg.479] vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, gahapati, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti.

(จิตตคหบดีทูลถามว่า) “ท่านขอรับ ก็สักกายทิฏฐิมีได้อย่างไร” (ท่านพระอิสิทัตตะตอบว่า) “คหบดี ปุถุชนในโลกนี้ผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้รับการแนะนำในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... สัญญา... สังขาร... ย่อมตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ คหบดี สักกายทิฏฐิมีได้อย่างนี้แล”

‘‘Kathaṃ pana, bhante, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti? ‘‘Idha, gahapati, sutavā ariyasāvako ariyānaṃ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṃ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ; na vedanaṃ… na saññaṃ… na saṅkhāre… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Evaṃ kho, gahapati, sakkāyadiṭṭhi na hotī’’ti.

(จิตตคหบดีทูลถามว่า) “ท่านขอรับ ก็สักกายทิฏฐิไม่มีได้อย่างไร” (ท่านพระอิสิทัตตะตอบว่า) “คหบดี อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ผู้ได้สดับ ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ได้รับการแนะนำดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ ย่อมไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ไม่ตามเห็นเวทนา... ไม่ตามเห็นสัญญา... ไม่ตามเห็นสังขาร... ย่อมไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ หรือไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ คหบดี สักกายทิฏฐิไม่มีได้อย่างนี้แล”

‘‘Kuto, bhante, ayyo isidatto āgacchatī’’ti? ‘‘Avantiyā kho, gahapati, āgacchāmī’’ti. ‘‘Atthi, bhante, avantiyā isidatto nāma kulaputto amhākaṃ adiṭṭhasahāyo pabbajito? Diṭṭho so āyasmatā’’ti? ‘‘Evaṃ, gahapatī’’ti. ‘‘Kahaṃ nu kho so, bhante, āyasmā etarahi viharatī’’ti? Evaṃ vutte, āyasmā isidatto tuṇhī ahosi. ‘‘Ayyo no, bhante, isidatto’’ti? ‘‘Evaṃ, gahapatī’’ti. ‘‘Abhiramatu, bhante, ayyo isidatto macchikāsaṇḍe. Ramaṇīyaṃ ambāṭakavanaṃ. Ahaṃ ayyassa isidattassa ussukkaṃ karissāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti. ‘‘Kalyāṇaṃ vuccati, gahapatī’’ti.

(จิตตคหบดีทูลถามว่า) “ท่านขอรับ ท่านพระอิสิทัตตะมาจากไหน” (ท่านพระอิสิทัตตะตอบว่า) “คหบดี อาตมามาจากแคว้นอวันตี” “ท่านขอรับ ที่แคว้นอวันตีมีกุลบุตรชื่ออิสิทัตตะ ซึ่งเป็นสหายที่พวกกระผมยังไม่เคยเห็น บวชอยู่ ท่านเคยเห็นเขาไหม” “เคยเห็น คหบดี” “ท่านขอรับ เดี๋ยวนี้ท่านผู้นั้นอยู่ที่ไหน” เมื่อจิตตคหบดีทูลถามอย่างนี้แล้ว ท่านพระอิสิทัตตะก็นิ่งเสีย “ท่านขอรับ ท่านคือท่านอิสิทัตตะของพวกกระผมใช่ไหม” “ใช่ คหบดี” “ท่านขอรับ ขอท่านอิสิทัตตะจงยินดีที่มัจฉิกาสณฑ์เถิด ป่าอัมพาฏกะน่ารื่นรมย์ กระผมจะขวนขวายเรื่องจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารแก่ท่านอิสิทัตตะ” (ท่านพระอิสิทัตตะกล่าวว่า) “คหบดี ท่านกล่าวดีแล้ว”

Atha kho citto gahapati āyasmato isidattassa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā there bhikkhū paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho therā bhikkhū bhuttāvino onītapattapāṇino uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu. Atha kho āyasmā thero āyasmantaṃ isidattaṃ etadavoca – ‘‘sādhu kho taṃ, āvuso isidatta, eso pañho paṭibhāsi. Neso pañho maṃ paṭibhāsi. Tenahāvuso isidatta, yadā aññathāpi evarūpo pañho āgaccheyya, taññevettha paṭibhāseyyā’’ti. Atha kho āyasmā isidatto senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya macchikāsaṇḍamhā pakkāmi. Yaṃ macchikāsaṇḍamhā pakkāmi, tathā pakkantova ahosi, na puna paccāgacchīti. Tatiyaṃ.

ครั้งนั้น จิตตคหบดีชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระอิสิทัตตะแล้ว ได้อังคาสภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระด้วยของเคี้ยวของฉันอันประณีตด้วยมือของตนจนเพียงพอแล้วห้ามแล้ว ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นเถระฉันเสร็จแล้ว นำมือออกจากบาตรแล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป ครั้งนั้น ท่านพระเถระได้กล่าวกะท่านพระอิสิทัตตะดังนี้ว่า “ท่านอิสิทัตตะผู้มีอายุ ดีแล้ว ปัญหานี้แจ่มแจ้งแก่ท่าน แต่ปัญหานี้ไม่แจ่มแจ้งแก่เราเลย เพราะเหตุนั้น ท่านอิสิทัตตะผู้มีอายุ เมื่อใดปัญหารูปอย่างนี้พึงมาถึงอีก เมื่อนั้นท่านเท่านั้นพึงกล่าวแก้ปัญหานั้น” ครั้งนั้น ท่านพระอิสิทัตตะเก็บเสนาสนะ ถือบาตรและจีวรหลีกไปจากมัจฉิกาสณฑ์ ท่านหลีกไปจากมัจฉิกาสณฑ์อย่างที่ไปแล้วไม่กลับมาอีกเลย (สูตรที่ ๓)

4. Mahakapāṭihāriyasuttaṃ

๔. มหกปาฏิหาริยสูตรที่ ๔

346. Ekaṃ [Pg.480] samayaṃ sambahulā therā bhikkhū macchikāsaṇḍe viharanti ambāṭakavane. Atha kho citto gahapati yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati there bhikkhū etadavoca – ‘‘adhivāsentu me, bhante therā, svātanāya gokule bhatta’’nti. Adhivāsesuṃ kho therā bhikkhū tuṇhībhāvena. Atha kho citto gahapati therānaṃ bhikkhūnaṃ adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā there bhikkhū abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Atha kho therā bhikkhū tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena cittassa gahapatino gokulaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdiṃsu.

๓๔๖. สมัยหนึ่ง ภิกษุผู้เป็นเถระจำนวนมากอยู่ที่ป่าอัมพาฏกะ เขตมัจฉิกาสณฑ์ ครั้งนั้น จิตตคหบดีเข้าไปหาภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้นถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้นแล้วนั่ง ณ ที่สมควร จิตตคหบดีนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกะภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้นดังนี้ว่า “ท่านขอรับ ขอพระเถระทั้งหลายจงรับภัตตาหารที่คอกโคของกระผมในวันพรุ่งนี้” ภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้นรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้น จิตตคหบดีทราบการรับนิมนต์ของภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้นแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ไหว้ภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้น ทำประทักษิณแล้วหลีกไป ลำดับนั้น เมื่อล่วงราตรีนั้นไป ภิกษุผู้เป็นเถระเหล่านั้นครองอันตรวาสกในเวลาเช้า ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังคอกโคของจิตตคหบดี ครั้นเข้าไปแล้ว ก็นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้

Atha kho citto gahapati there bhikkhū paṇītena sappipāyāsena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho therā bhikkhū bhuttāvino onītapattapāṇino uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu. Cittopi kho gahapati ‘sesakaṃ vissajjethā’ti vatvā there bhikkhū piṭṭhito piṭṭhito anubandhi. Tena kho pana samayena uṇhaṃ hoti kuthitaṃ ; te ca therā bhikkhū paveliyamānena maññe kāyena gacchanti, yathā taṃ bhojanaṃ bhuttāvino.

ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีได้อังคาสภิกษุเถระทั้งหลายด้วยข้าวมธุปายาสอันประณีตด้วยมือของตนจนเพียงพอแล้วห้ามแล้ว. ครั้งนั้นแล ภิกษุเถระทั้งหลายฉันเสร็จแล้ว นำมือออกจากบาตร ลุกจากอาสนะหลีกไป. ฝ่ายจิตตคหบดีแล กล่าวว่า “ขอท่านทั้งหลายจงสละของที่เหลือเถิด” แล้วได้เดินตามหลังภิกษุเถระทั้งหลายไป. ก็โดยสมัยนั้นแล อากาศร้อนระอุ. ภิกษุเถระเหล่านั้นเดินไปด้วยกายที่สั่นเทา เหมือนอย่างคนที่ฉันภัตตาหารแล้วใหม่ๆ.

Tena kho pana samayena āyasmā mahako tasmiṃ bhikkhusaṅghe sabbanavako hoti. Atha kho āyasmā mahako āyasmantaṃ theraṃ etadavoca – ‘‘sādhu khvassa, bhante thera, sītako ca vāto vāyeyya, abbhasampilāpo ca assa, devo ca ekamekaṃ phusāyeyyā’’ti.

ก็โดยสมัยนั้นแล ท่านพระมหกะเป็นผู้ใหม่ที่สุดในภิกษุสงฆ์นั้น. ครั้งนั้นแล ท่านพระมหกะได้กล่าวกะท่านพระเถระดังนี้ว่า “ดีละขอรับ ท่านพระเถระผู้เจริญ ถ้าลมเย็นพึงพัดมา เมฆพึงตั้งเค้า และฝนพึงตกพรำๆ ทีละเม็ด”.

‘‘Sādhu khvassa, āvuso mahaka, yaṃ sītako ca vāto vāyeyya, abbhasampilāpo ca assa, devo ca ekamekaṃ phusāyeyyā’’ti. Atha kho āyasmā mahako tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhari yathā sītako ca vāto vāyi, abbhasampilāpo ca assa, devo ca ekamekaṃ phusi. Atha kho cittassa gahapatino etadahosi – ‘‘yo kho imasmiṃ bhikkhusaṅghe sabbanavako bhikkhu tassāyaṃ evarūpo iddhānubhāvo’’ti[Pg.481]. Atha kho āyasmā mahako ārāmaṃ sampāpuṇitvā āyasmantaṃ theraṃ etadavoca – ‘‘alamettāvatā, bhante therā’’ti? ‘‘Alamettāvatā, āvuso mahaka! Katamettāvatā, āvuso mahaka! Pūjitamettāvatā, āvuso mahakā’’ti. Atha kho therā bhikkhū yathāvihāraṃ agamaṃsu. Āyasmāpi mahako sakaṃ vihāraṃ agamāsi.

“ดีละ ท่านมหกะผู้มีอายุ ถ้าลมเย็นพึงพัดมา เมฆพึงตั้งเค้า และฝนพึงตกพรำๆ ทีละเม็ด”. ครั้งนั้นแล ท่านพระมหกะได้บันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งทำให้ลมเย็นได้พัดมา เมฆได้ตั้งเค้า และฝนได้ตกพรำๆ ทีละเม็ด. ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีได้มีความคิดดังนี้ว่า “ภิกษุรูปใดเป็นผู้ใหม่ที่สุดในภิกษุสงฆ์นี้ ภิกษุรูปนั้นมีอิทธานุภาพเช่นนี้หนอ”. ครั้งนั้นแล ท่านพระมหกะเมื่อถึงอารามแล้ว ได้กล่าวกะท่านพระเถระดังนี้ว่า “ท่านพระเถระผู้เจริญ พอแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือขอรับ”. “พอแล้ว ท่านมหกะผู้มีอายุ! สำเร็จแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านมหกะผู้มีอายุ! บูชาแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านมหกะผู้มีอายุ!”. ครั้งนั้นแล ภิกษุเถระทั้งหลายได้ไปยังวิหารตามที่อยู่ของตน. แม้ท่านพระมหกะก็ได้ไปยังวิหารของตน.

Atha kho citto gahapati yenāyasmā mahako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ mahakaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati āyasmantaṃ mahakaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, ayyo mahako uttarimanussadhammaṃ iddhipāṭihāriyaṃ dassetū’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ, gahapati, ālinde uttarāsaṅgaṃ paññapetvā tiṇakalāpaṃ okāsehī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho citto gahapati āyasmato mahakassa paṭissutvā ālinde uttarāsaṅgaṃ paññapetvā tiṇakalāpaṃ okāsesi. Atha kho āyasmā mahako vihāraṃ pavisitvā sūcighaṭikaṃ datvā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhari yathā tālacchiggaḷena ca aggaḷantarikāya ca acci nikkhamitvā tiṇāni jhāpesi, uttarāsaṅgaṃ na jhāpesi. Atha kho citto gahapati uttarāsaṅgaṃ papphoṭetvā saṃviggo lomahaṭṭhajāto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha kho āyasmā mahako vihārā nikkhamitvā cittaṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘alamettāvatā, gahapatī’’ti?

ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีเข้าไปหาท่านพระมหกะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ไหว้ท่านพระมหกะแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. จิตตคหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล ได้กล่าวกะท่านพระมหกะดังนี้ว่า “ดีละขอรับ ขอท่านพระมหกะผู้เจริญจงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเป็นอุตตริมนุสสธรรมแก่ข้าพเจ้าเถิด”. “ถ้าอย่างนั้น ท่านคหบดี ท่านจงปูผ้าอุตตราสงค์ไว้ที่ชานเรือน แล้วโปรยฟ่อนหญ้าลงไป”. “อย่างนั้น ขอรับ” จิตตคหบดีรับคำท่านพระมหกะแล้ว ปูผ้าอุตตราสงค์ไว้ที่ชานเรือน แล้วโปรยฟ่อนหญ้าลงไป. ครั้งนั้นแล ท่านพระมหกะเข้าไปในวิหารแล้ว ลงสลักประตู บันดาลอิทธาภิสังขารเช่นนั้น ซึ่งทำให้เปลวไฟออกจากรูกุญแจและช่องประตู ไหม้ฟ่อนหญ้า แต่ไม่ไหม้ผ้าอุตตราสงค์. ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีสลัดผ้าอุตตราสงค์ มีความสังเวช ขนลุกชัน ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ครั้งนั้นแล ท่านพระมหกะออกจากวิหารแล้ว ได้กล่าวกะจิตตคหบดีดังนี้ว่า “พอแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ คหบดี”.

‘‘Alamettāvatā, bhante mahaka! Katamettāvatā, bhante, mahaka! Pūjitamettāvatā, bhante mahaka! Abhiramatu, bhante, ayyo mahako macchikāsaṇḍe. Ramaṇīyaṃ ambāṭakavanaṃ. Ahaṃ ayyassa mahakassa ussukkaṃ karissāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti. ‘‘Kalyāṇaṃ vuccati, gahapatī’’ti. Atha kho āyasmā mahako senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya macchikāsaṇḍamhā pakkāmi. Yaṃ macchikāsaṇḍamhā pakkāmi, tathā pakkantova ahosi; na puna paccāgacchīti. Catutthaṃ.

“พอแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านมหกะผู้เจริญ! สำเร็จแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านมหกะผู้เจริญ! บูชาแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านมหกะผู้เจริญ! ขอท่านพระมหกะผู้เจริญจงยินดีในมัจฉิกาสัณฑะเถิด. ป่ามะม่วงน้อยน่ารื่นรมย์. ข้าพเจ้าจักขวนขวายในจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารแก่ท่านพระมหกะผู้เจริญ”. “ท่านกล่าวคำดีแล้ว คหบดี”. ครั้งนั้นแล ท่านพระมหกะเก็บเสนาสนะแล้ว ถือบาตรและจีวรหลีกไปจากมัจฉิกาสัณฑะ. ท่านหลีกไปจากมัจฉิกาสัณฑะแล้ว ก็เป็นอันหลีกไปโดยแท้ ไม่กลับมาอีกเลย. จบ สูตรที่ ๔.

5. Paṭhamakāmabhūsuttaṃ

๕. ปฐมกามภูสูตร

347. Ekaṃ samayaṃ āyasmā kāmabhū macchikāsaṇḍe viharati ambāṭakavane. Atha kho citto gahapati yenāyasmā kāmabhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ kāmabhuṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi[Pg.482]. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cittaṃ gahapatiṃ āyasmā kāmabhū etadavoca –

๓๔๗. สมัยหนึ่ง ท่านพระกามภูอยู่ที่ป่ามะม่วงน้อย ในมัจฉิกาสัณฑะ. ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีเข้าไปหาท่านพระกามภูถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ไหว้ท่านพระกามภูแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ท่านพระกามภูได้กล่าวกะจิตตคหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วแล ดังนี้ว่า –

‘‘Vuttamidaṃ, gahapati –

“คหบดี พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้ว่า –

‘‘Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;

Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhana’’nti.

‘รถมีองค์ประกอบอันปราศจากลิ่มสลัก มีหลังคาขาว มีกำอันเดียว ย่อมหมุนไป ท่านจงดูบุคคลผู้ไม่มีทุกข์ ตัดกระแสได้ ไม่มีเครื่องผูกพัน กำลังมาอยู่’ ดังนี้.

‘‘Imassa nu kho, gahapati, saṃkhittena bhāsitassa kathaṃ vitthārena attho daṭṭhabbo’’ti? ‘‘Kiṃ nu kho etaṃ, bhante, bhagavatā bhāsita’’nti? ‘‘Evaṃ, gahapatī’’ti. ‘‘Tena hi, bhante, muhuttaṃ āgamehi yāvassa atthaṃ pekkhāmī’’ti. Atha kho citto gahapati muhuttaṃ tuṇhī hutvā āyasmantaṃ kāmabhuṃ etadavoca –

“คหบดี เนื้อความแห่งภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ ท่านพึงเห็นโดยพิสดารได้อย่างไรหนอ”. “ท่านผู้เจริญ ภาษิตนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้หรือขอรับ”. “อย่างนั้น คหบดี”. “ถ้าอย่างนั้น ท่านผู้เจริญ โปรดรอสักครู่หนึ่ง ตราบเท่าที่ข้าพเจ้าจะใคร่ครวญเนื้อความแห่งภาษิตนี้”. ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีนิ่งอยู่ครู่หนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านพระกามภูดังนี้ว่า –

‘‘‘Nelaṅga’nti kho, bhante, sīlānametaṃ adhivacanaṃ. ‘Setapacchādo’ti kho, bhante, vimuttiyā etaṃ adhivacanaṃ. ‘Ekāro’ti kho, bhante, satiyā etaṃ adhivacanaṃ. ‘Vattatī’ti kho, bhante, abhikkamapaṭikkamassetaṃ adhivacanaṃ. ‘Ratho’ti kho, bhante, imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacanaṃ mātāpettikasambhavassa odanakummāsūpacayassa aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassa. Rāgo kho, bhante, nīgho, doso nīgho, moho nīgho. Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā khīṇāsavo bhikkhu ‘anīgho’ti vuccati. ‘Āyanta’nti kho, bhante, arahato etaṃ adhivacanaṃ. ‘Soto’ti kho, bhante, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. Sā khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā khīṇāsavo bhikkhu ‘chinnasoto’ti vuccati. Rāgo kho, bhante, bandhanaṃ, doso bandhanaṃ, moho bandhanaṃ. Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Tasmā khīṇāsavo bhikkhu ‘abandhano’ti vuccati. Iti kho, bhante, yaṃ taṃ bhagavatā vuttaṃ –

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำว่า ‘เนลังคะ’ (มีองค์อันปราศจากมลทิน) นี้ เป็นชื่อแห่งศีลทั้งหลาย คำว่า ‘เสตปัจฉาทะ’ (มีเครื่องกั้นกางสีขาว) นี้ เป็นชื่อแห่งวิมุตติ คำว่า ‘เอการะ’ (มีกำอันเดียว) นี้ เป็นชื่อแห่งสติ คำว่า ‘วัตตติ’ (ย่อมหมุนไป) นี้ เป็นชื่อแห่งการก้าวไปและการถอยกลับ คำว่า ‘รถะ’ นี้ เป็นชื่อแห่งกายนี้ที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ เกิดจากมารดาบิดา เจริญด้วยข้าวสุกและขนมสด มีความไม่เที่ยง ต้องอบรม ต้องนวดฟั้น มีการแตกทำลายเป็นธรรมดา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราคะเป็นความคับแค้น โทสะเป็นความคับแค้น โมหะเป็นความคับแค้น กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุผู้สิ้นอาสวะละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอด ทำให้ไม่มีภพ มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้สิ้นอาสวะจึงเรียกว่า ‘อนีฆะ’ (ผู้ไม่มีความคับแค้น) ข้าแต่ท่านผู้เจริญ คำว่า ‘อายันตะ’ (ผู้มาอยู่) นี้ เป็นชื่อแห่งพระอรหันต์ คำว่า ‘โสตะ’ (กระแส) นี้ เป็นชื่อแห่งตัณหา ตัณหานั้นอันภิกษุผู้สิ้นอาสวะละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอด ทำให้ไม่มีภพ มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้สิ้นอาสวะจึงเรียกว่า ‘ฉินนโสตะ’ (ผู้ตัดกระแสได้) ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราคะเป็นเครื่องผูก โทสะเป็นเครื่องผูก โมหะเป็นเครื่องผูก เครื่องผูกเหล่านั้นอันภิกษุผู้สิ้นอาสวะละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอด ทำให้ไม่มีภพ มีความไม่เกิดขึ้นอีกในอนาคตเป็นธรรมดา เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้สิ้นอาสวะจึงเรียกว่า ‘อพันธนะ’ (ผู้ไม่มีเครื่องผูก) ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ด้วยเหตุนี้แล พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระดำรัสนั้นไว้ว่า

‘‘Nelaṅgo setapacchādo, ekāro vattatī ratho;

Anīghaṃ passa āyantaṃ, chinnasotaṃ abandhana’’nti.

รถมีองค์อันปราศจากมลทิน มีเครื่องกั้นกางสีขาว มีกำอันเดียวย่อมหมุนไป ท่านจงดูบุคคลผู้มาอยู่ ผู้ไม่มีความคับแค้น ผู้ตัดกระแสได้ ผู้ไม่มีเครื่องผูกเถิด

‘‘Imassa [Pg.483] kho, bhante, bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa evaṃ vitthārena atthaṃ ājānāmī’’ti. ‘‘Lābhā te, gahapati, suladdhaṃ te, gahapati! Yassa te gambhīre buddhavacane paññācakkhu kamatī’’ti. Pañcamaṃ.

ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเข้าใจเนื้อความแห่งพระภาษิตที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ โดยพิสดารอย่างนี้” (พระกามภูเถระกล่าวว่า) “คฤหบดี เป็นลาภของท่านแล้วหนอ คฤหบดี ท่านได้ดีแล้วหนอ ที่ปัญญาจักษุของท่านหยั่งลงไปได้ในพุทธวจนะอันลึกซึ้ง” จบสูตรที่ ๕

6. Dutiyakāmabhūsuttaṃ

๖. ทุติยกามภูสูตรที่ ๖

348. Ekaṃ samayaṃ āyasmā kāmabhū macchikāsaṇḍe viharati ambāṭakavane. Atha kho citto gahapati yenāyasmā kāmabhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati āyasmantaṃ kāmabhuṃ etadavoca – ‘‘kati nu kho, bhante, saṅkhārā’’ti? ‘‘Tayo kho, gahapati, saṅkhārā – kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho citto gahapati āyasmato kāmabhussa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā āyasmantaṃ kāmabhuṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘katamo pana, bhante, kāyasaṅkhāro, katamo vacīsaṅkhāro, katamo cittasaṅkhāro’’ti? ‘‘Assāsapassāsā kho, gahapati, kāyasaṅkhāro, vitakkavicārā vacīsaṅkhāro, saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro’’ti.

๓๔๘. สมัยหนึ่ง ท่านพระกามภูอยู่ที่ป่าอัมพาฏกะ เขตมัจฉิกาสณฑ์ ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระกามภูถึงที่อยู่ แล้วนั่ง ณ ที่สมควร จิตตคฤหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามท่านพระกามภูว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สังขารมีเท่าไรหนอแล” ท่านพระกามภูตอบว่า “คฤหบดี สังขารมี ๓ อย่าง คือ กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร” จิตตคฤหบดีชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของท่านพระกามภูว่า “ดีละ ท่านผู้เจริญ” แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็กายสังขารเป็นไฉน วจีสังขารเป็นไฉน จิตตสังขารเป็นไฉน” ท่านพระกามภูตอบว่า “คฤหบดี ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเป็นกายสังขาร วิตกและวิจารเป็นวจีสังขาร สัญญาและเวทนาเป็นจิตตสังขาร”

‘‘Sādhu, bhante’’ti kho citto gahapati…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘kasmā pana, bhante, assāsapassāsā kāyasaṅkhāro, kasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro, kasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro’’ti? ‘‘Assāsapassāsā kho, gahapati, kāyikā. Ete dhammā kāyappaṭibaddhā, tasmā assāsapassāsā kāyasaṅkhāro. Pubbe kho, gahapati, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati, tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro. Saññā ca vedanā ca cetasikā. Ete dhammā cittappaṭibaddhā, tasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro’’ti.

จิตตคฤหบดีกล่าวว่า “ดีละ ท่านผู้เจริญ” ...ฯลฯ... ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เพราะเหตุไร ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกจึงเป็นกายสังขาร เพราะเหตุไร วิตกและวิจารจึงเป็นวจีสังขาร เพราะเหตุไร สัญญาและเวทนาจึงเป็นจิตตสังขาร” ท่านพระกามภูตอบว่า “คฤหบดี ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกเป็นของเนื่องด้วยกาย ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยกาย เพราะเหตุนั้น ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกจึงเป็นกายสังขาร คฤหบดี บุคคลตรึกตรองก่อนแล้วจึงเปล่งวาจาภายหลัง เพราะเหตุนั้น วิตกและวิจารจึงเป็นวจีสังขาร สัญญาและเวทนาเป็นเจตสิก ธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยจิต เพราะเหตุนั้น สัญญาและเวทนาจึงเป็นจิตตสังขาร”

Sādhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘kathaṃ pana, bhante, saññāvedayitanirodhasamāpatti hotī’’ti? ‘‘Na kho, gahapati, saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjantassa bhikkhuno evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjissa’nti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjāmī’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’ti vā. Atha khvassa pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hoti yaṃ taṃ tathattāya upanetī’’ti.

ดีละ ...ฯลฯ... ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติมีได้อย่างไร” ท่านพระกามภูตอบว่า “คฤหบดี ภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ไม่ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เรากำลังเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ’ หรือ ‘เราเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธแล้ว’ แต่จิตของท่านผู้นั้นได้รับการอบรมไว้ก่อนแล้วอย่างนั้น ซึ่งจะนำท่านไปสู่ความเป็นอย่างนั้น”

Sādhu [Pg.484] …pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjantassa pana, bhante, bhikkhuno katame dhammā paṭhamaṃ nirujjhanti, yadi vā kāyasaṅkhāro, yadi vā vacīsaṅkhāro, yadi vā cittasaṅkhāro’’ti? ‘‘Saññāvedayitanirodhaṃ samāpajjantassa kho, gahapati, bhikkhuno vacīsaṅkhāro paṭhamaṃ nirujjhati, tato kāyasaṅkhāro, tato cittasaṅkhāro’’ti.

ดีละ ...ฯลฯ... ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เมื่อภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ ธรรมเหล่าไหนดับไปก่อน คือ กายสังขาร วจีสังขาร หรือจิตตสังขาร” ท่านพระกามภูตอบว่า “คฤหบดี เมื่อภิกษุเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ วจีสังขารดับไปก่อน หลังจากนั้นกายสังขารจึงดับ หลังจากนั้นจิตตสังขารจึงดับ”

Sādhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘yvāyaṃ, bhante, mato kālaṅkato, yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, imesaṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti? ‘‘Yvāyaṃ gahapati, mato kālaṅkato tassa kāyasaṅkhāro niruddho paṭippassaddho, vacīsaṅkhāro niruddho paṭippassaddho, cittasaṅkhāro niruddho paṭippassaddho, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni viparibhinnāni. Yo ca khvāyaṃ, gahapati, bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, tassapi kāyasaṅkhāro niruddho paṭippassaddho, vacīsaṅkhāro niruddho paṭippassaddho, cittasaṅkhāro niruddho paṭippassaddho, āyu aparikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni vippasannāni. Yvāyaṃ, gahapati, mato kālaṅkato, yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, idaṃ nesaṃ nānākaraṇa’’nti.

ดีละ...ฯลฯ...ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บุคคลผู้ที่ตายแล้ว ทำกาละแล้วนี้ก็ดี ภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธนี้ก็ดี ทั้งสองนี้มีความแตกต่างกันอย่างไร' 'คฤหบดี บุคคลผู้ที่ตายแล้ว ทำกาละแล้วนั้น กายสังขารของเขาดับแล้ว ระงับแล้ว วจีสังขารดับแล้ว ระงับแล้ว จิตตสังขารดับแล้ว ระงับแล้ว อายุสิ้นแล้ว ไออุ่นสงบแล้ว อินทรีย์ทั้งหลายแตกสลายแล้ว ส่วนภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธนั้น แม้กายสังขารของเธอก็ดับแล้ว ระงับแล้ว วจีสังขารดับแล้ว ระงับแล้ว จิตตสังขารดับแล้ว ระงับแล้ว แต่อายุยังไม่สิ้น ไออุ่นยังไม่สงบ อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใส คฤหบดี บุคคลผู้ที่ตายแล้ว ทำกาละแล้วนี้ก็ดี ภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธนี้ก็ดี นี้คือความแตกต่างกันของคนทั้งสองนั้น'

Sādhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘kathaṃ pana, bhante, saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhānaṃ hotī’’ti? ‘‘Na kho, gahapati, saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahantassa bhikkhuno evaṃ hoti – ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahissa’nti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahāmī’ti vā ‘ahaṃ saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhito’ti vā. Atha khvassa pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hoti, yaṃ taṃ tathattāya upanetī’’ti.

ดีละ...ฯลฯ...ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็การออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติมีได้อย่างไร' 'คฤหบดี ภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ มิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ’ หรือ ‘เรากำลังออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ’ หรือ ‘เราออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติแล้ว’ แต่จิตของเธอได้รับการอบรมไว้แล้วอย่างนั้นตั้งแต่ก่อนทีเดียว ซึ่งน้อมนำเธอไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น'

Sādhu, bhante…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahantassa pana, bhante, bhikkhuno katame dhammā paṭhamaṃ uppajjanti, yadi vā kāyasaṅkhāro, yadi vā vacīsaṅkhāro, yadi vā cittasaṅkhāro’’ti? ‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahantassa, gahapati, bhikkhuno cittasaṅkhāro paṭhamaṃ uppajjati, tato kāyasaṅkhāro, tato vacīsaṅkhāro’’ti.

ดีละ ท่านผู้เจริญ...ฯลฯ...ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เมื่อภิกษุออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ธรรมเหล่าไหนเกิดขึ้นก่อน คือ กายสังขาร วจีสังขาร หรือจิตตสังขาร' 'คฤหบดี เมื่อภิกษุออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ จิตตสังขารเกิดขึ้นก่อน จากนั้นกายสังขารจึงเกิดขึ้น จากนั้นวจีสังขารจึงเกิดขึ้น'

Sādhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitaṃ pana, bhante, bhikkhuṃ kati phassā phusanti’’? ‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitaṃ [Pg.485] kho, gahapati, bhikkhuṃ tayo phassā phusanti – suññato phasso, animitto phasso, appaṇihito phasso’’ti.

ดีละ...ฯลฯ...ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ผัสสะเท่าไร ย่อมถูกต้องภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ' 'คฤหบดี ผัสสะ ๓ อย่าง ย่อมถูกต้องภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ คือ สุญญตผัสสะ อนิมิตตผัสสะ อัปปณิหิตผัสสะ'

Sādhu…pe… uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa pana, bhante, bhikkhuno kiṃninnaṃ cittaṃ hoti, kiṃpoṇaṃ, kiṃpabbhāra’’nti? ‘‘Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho, gahapati, bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāra’’nti.

ดีละ...ฯลฯ...ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ย่อมน้อมไปในอะไร โน้มไปในอะไร โอนไปในอะไร' 'คฤหบดี จิตของภิกษุผู้ออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ย่อมน้อมไปในวิเวก โน้มไปในวิเวก โอนไปในวิเวก'

‘‘Sādhu, bhante’’ti kho citto gahapati āyasmato kāmabhussa bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā āyasmantaṃ kāmabhuṃ uttariṃ pañhaṃ apucchi – ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā pana, bhante, kati dhammā bahūpakārā’’ti? ‘‘Addhā kho tvaṃ, gahapati, yaṃ paṭhamaṃ pucchitabbaṃ taṃ pucchasi. Api ca tyāhaṃ byākarissāmi. Saññāvedayitanirodhasamāpattiyā kho, gahapati, dve dhammā bahūpakārā – samatho ca vipassanā cā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

จิตตคฤหบดีกล่าวว่า 'ดีละ ท่านผู้เจริญ' แล้วชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของท่านพระกามภู แล้วได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปกะท่านพระกามภูว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ธรรมเท่าไรมีอุปการะมากแก่สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ' 'คฤหบดี ท่านถามปัญหาที่ควรจะถามก่อน แต่กลับมาถามทีหลังโดยแท้ ถึงอย่างนั้น เราก็จะพยากรณ์แก่ท่าน คฤหบดี ธรรม ๒ อย่างมีอุปการะมากแก่สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ คือ สมถะและวิปัสสนา' จบสูตรที่ ๖

7. Godattasuttaṃ

๗. โคทัตตสูตร

349. Ekaṃ samayaṃ āyasmā godatto macchikāsaṇḍe viharati ambāṭakavane. Atha kho citto gahapati yenāyasmā godatto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ godattaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cittaṃ gahapatiṃ āyasmā godatto etadavoca – ‘‘yā cāyaṃ, gahapati, appamāṇā cetovimutti, yā ca ākiñcaññā cetovimutti, yā ca suññatā cetovimutti, yā ca animittā cetovimutti, ime dhammā nānatthā nānābyañjanā udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’nti? ‘‘Atthi, bhante, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca. Atthi pana, bhante, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti.

๓๔๙. สมัยหนึ่ง ท่านพระโคทัตตะอยู่ ณ ป่าอัมพาฏกะ เขตมัจฉิกาสณฑ์ ครั้งนั้นแล จิตตคฤหบดีเข้าไปหาท่านพระโคทัตตะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านพระโคทัตตะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ท่านพระโคทัตตะได้กล่าวกะจิตตคฤหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วดังนี้ว่า 'คฤหบดี อัปปมาณาเจโตวิมุตติก็ดี อากิญจัญญาเจโตวิมุตติก็ดี สุญญตาเจโตวิมุตติก็ดี อนิมิตตาเจโตวิมุตติก็ดี ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือว่ามีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น' 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีปริยายที่อาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันด้วย มีพยัญชนะต่างกันด้วย ก็มีอยู่ และข้าแต่ท่านผู้เจริญ มีปริยายที่อาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้มีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น ก็มีอยู่'

‘‘Katamo ca, bhante, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca? Idha, bhante, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ [Pg.486] mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe… upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Ayaṃ vuccati, bhante, appamāṇā cetovimutti.

'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ปริยายที่อาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้มีอรรถต่างกันด้วย มีพยัญชนะต่างกันด้วย เป็นอย่างไร ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่สองก็เหมือนกัน ทิศที่สามก็เหมือนกัน ทิศที่สี่ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทั้งปวง โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง มีใจสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวงอันมีสัตว์ทั่วถึงอยู่ มีใจสหรคตด้วยกรุณา...ฯลฯ...มีใจสหรคตด้วยมุทิตา...ฯลฯ...มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่สองก็เหมือนกัน ทิศที่สามก็เหมือนกัน ทิศที่สี่ก็เหมือนกัน ด้วยประการฉะนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทั้งปวง โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง มีใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวงอันมีสัตว์ทั่วถึงอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้เรียกว่า อัปปมาณาเจโตวิมุตติ

‘‘Katamā ca, bhante, ākiñcaññā cetovimutti? Idha, bhante, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma, ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhante, ākiñcaññā cetovimutti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็อากิญจัญญาเจโตวิมุตติเป็นไฉน? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ นี้เรียกว่า อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ”

‘‘Katamā ca, bhante, suññatā cetovimutti? Idha, bhante, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati – ‘suññamidaṃ attena vā attaniyena vā’ti. Ayaṃ vuccati, bhante, suññatā cetovimutti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็สุญญตเจโตวิมุตติเป็นไฉน? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี ย่อมพิจารณาอย่างนี้ว่า ‘สิ่งนี้ว่างจากอัตตาหรือจากสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา’ นี้เรียกว่า สุญญตเจโตวิมุตติ”

‘‘Katamā ca, bhante, animittā cetovimutti? Idha, bhante, bhikkhu sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhante, animittā cetovimutti. Ayaṃ kho, bhante, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็อนิมิตตาเจโตวิมุตติเป็นไฉน? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะไม่มนสิการนิมิตทั้งปวง จึงเข้าถึงอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ นี้เรียกว่า อนิมิตตาเจโตวิมุตติ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้แลเป็นปริยายที่เมื่ออาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้จึงต่างกันทั้งโดยอรรถและต่างกันทั้งโดยพยัญชนะ”

‘‘Katamo ca, bhante, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nānaṃ? Rāgo, bhante, pamāṇakaraṇo, doso pamāṇakaraṇo, moho pamāṇakaraṇo. Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yāvatā kho, bhante, appamāṇā cetovimuttiyo, akuppā tāsaṃ cetovimutti aggamakkhāyati. Sā kho pana akuppā cetovimutti suññā rāgena, suññā dosena, suññā mohena. Rāgo kho, bhante, kiñcanaṃ, doso kiñcanaṃ, moho kiñcanaṃ. Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yāvatā kho, bhante, ākiñcaññā cetovimuttiyo, akuppā tāsaṃ cetovimutti aggamakkhāyati. Sā kho [Pg.487] pana akuppā cetovimutti suññā rāgena, suññā dosena, suññā mohena. Rāgo kho, bhante, nimittakaraṇo, doso nimittakaraṇo, moho nimittakaraṇo. Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Yāvatā kho, bhante, animittā cetovimuttiyo, akuppā tāsaṃ cetovimutti aggamakkhāyati. Sā kho pana akuppā cetovimutti suññā rāgena, suññā dosena, suññā mohena. Ayaṃ kho, bhante, pariyāyo yaṃ pariyāyaṃ āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti. ‘‘Lābhā te, gahapati, suladdhaṃ te, gahapati! Yassa te gambhīre buddhavacane paññācakkhu kamatī’’ti. Sattamaṃ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ปริยายที่เมื่ออาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถ มีเพียงพยัญชนะต่างกัน เป็นไฉน? ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราคะเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ โทสะเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ โมหะเป็นเครื่องกระทำให้มีประมาณ กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บรรดาอัปปมาณาเจโตวิมุติทั้งหลาย อกุปปาเจโตวิมุตติบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศ ก็อกุปปาเจโตวิมุตตินั้นแล ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราคะเป็นเครื่องกังวล โทสะเป็นเครื่องกังวล โมหะเป็นเครื่องกังวล กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บรรดาอากิญจัญญาเจโตวิมุติทั้งหลาย อกุปปาเจโตวิมุตติบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศ ก็อกุปปาเจโตวิมุตตินั้นแล ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ราคะเป็นเครื่องกระทำนิมิต โทสะเป็นเครื่องกระทำนิมิต โมหะเป็นเครื่องกระทำนิมิต กิเลสเหล่านั้นอันภิกษุผู้ขีณาสพละได้แล้ว ตัดรากถอนโคนแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ข้าแต่ท่านผู้เจริญ บรรดาอนิมิตตาเจโตวิมุติทั้งหลาย อกุปปาเจโตวิมุตติบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศ ก็อกุปปาเจโตวิมุตตินั้นแล ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ นี้แลเป็นปริยายที่เมื่ออาศัยแล้ว ธรรมเหล่านี้เป็นอันเดียวกันโดยอรรถ มีเพียงพยัญชนะต่างกัน” “คหบดี ท่านมีลาภแล้วหนอ คหบดี ท่านได้ดีแล้วหนอ ที่ปัญญาจักษุของท่านหยั่งลงได้ในพุทธวจนะอันลึกซึ้ง”

8. Nigaṇṭhanāṭaputtasuttaṃ

๘. นิครนถนาฏปุตตสูตร

350. Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto macchikāsaṇḍaṃ anuppatto hoti mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṃ. Assosi kho citto gahapati – ‘‘nigaṇṭho kira nāṭaputto macchikāsaṇḍaṃ anuppatto mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhi’’nti. Atha kho citto gahapati sambahulehi upāsakehi saddhiṃ yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhena nāṭaputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho cittaṃ gahapatiṃ nigaṇṭho nāṭaputto etadavoca – ‘‘saddahasi tvaṃ, gahapati, samaṇassa gotamassa – atthi avitakko avicāro samādhi, atthi vitakkavicārānaṃ nirodho’’ti?

๓๕๐. สมัยนั้นแล นิครนถ์ชื่อนาฏบุตร ได้เดินทางมาถึงมัจฉิกาสัณฑะ พร้อมด้วยบริษัทนิครนถ์หมู่ใหญ่ จิตตคหบดีได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า นิครนถ์ชื่อนาฏบุตรเดินทางมาถึงมัจฉิกาสัณฑะ พร้อมด้วยบริษัทนิครนถ์หมู่ใหญ่” ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีพร้อมด้วยอุบาสกจำนวนมาก ได้เข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับนิครนถ์นาฏบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง นิครนถ์นาฏบุตรได้กล่าวกะจิตตคหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วดังนี้ว่า “คหบดี ท่านเชื่อหรือว่า พระสมณโคดมมีสมาธิที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร และการดับวิตกวิจารมีอยู่?”

‘‘Na khvāhaṃ ettha, bhante, bhagavato saddhāya gacchāmi. Atthi avitakko avicāro samādhi, atthi vitakkavicārānaṃ nirodho’’ti. Evaṃ vutte, nigaṇṭho nāṭaputto ulloketvā etadavoca – ‘‘idaṃ bhavanto passantu, yāva ujuko cāyaṃ citto gahapati, yāva asaṭho cāyaṃ citto gahapati, yāva amāyāvī cāyaṃ citto gahapati, vātaṃ vā so jālena bādhetabbaṃ maññeyya, yo vitakkavicāre nirodhetabbaṃ maññeyya[Pg.488], sakamuṭṭhinā vā so gaṅgāya sotaṃ āvāretabbaṃ maññeyya, yo vitakkavicāre nirodhetabbaṃ maññeyyā’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้ามิได้ดำเนินไปด้วยศรัทธาต่อพระผู้มีพระภาคว่า สมาธิที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารมีอยู่ การดับวิตกวิจารมีอยู่” เมื่อท่านกล่าวอย่างนี้แล้ว นิครนถ์นาฏบุตรได้มองดูบริษัทของตนแล้วกล่าวว่า “ท่านทั้งหลายจงดูเถิด จิตตคหบดีนี้เป็นคนตรงเพียงไร จิตตคหบดีนี้เป็นคนไม่โอ้อวดเพียงไร จิตตคหบดีนี้เป็นคนไม่มีมายาเพียงไร ผู้ใดพึงสำคัญว่า พึงดับวิตกวิจารได้ ผู้นั้นพึงสำคัญว่า พึงกั้นลมด้วยข่าย หรือพึงสำคัญว่า พึงกั้นกระแสแห่งแม่น้ำคงคาด้วยกำมือของตน”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, bhante, katamaṃ nu kho paṇītataraṃ – ñāṇaṃ vā saddhā vā’’ti? ‘‘Saddhāya kho, gahapati, ñāṇaṃyeva paṇītatara’’nti. ‘‘Ahaṃ kho, bhante, yāvadeva ākaṅkhāmi, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Ahaṃ kho, bhante, yāvadeva ākaṅkhāmi, vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Ahaṃ kho, bhante, yāvadeva ākaṅkhāmi, pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Ahaṃ kho, bhante, yāvadeva ākaṅkhāmi, sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Na so khvāhaṃ, bhante, evaṃ jānanto evaṃ passanto kassa aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā saddhāya gamissāmi? Atthi avitakko avicāro samādhi, atthi vitakkavicārānaṃ nirodho’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน บรรดาญาณกับศรัทธา อย่างไหนประณีตกว่ากัน?” “คหบดี บรรดาศรัทธา ญาณนั่นแหละประณีตกว่า” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเมื่อปรารถนา ก็ย่อมสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเมื่อปรารถนา ก็ย่อมเข้าทุติยฌาน... อยู่ เพราะวิตกวิจารสงบไป... ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเมื่อปรารถนา ก็ย่อมเข้าตติยฌาน... อยู่ เพราะปีติจางคลายไป... ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเมื่อปรารถนา ก็ย่อมเข้าจตุตถฌาน... อยู่ เพราะละสุข... ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อข้าพเจ้ารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ ไฉนจะต้องดำเนินไปด้วยศรัทธาต่อสมณะหรือพราหมณ์อื่นใดอีกเล่าว่า สมาธิที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารมีอยู่ การดับวิตกวิจารมีอยู่”

Evaṃ vutte, nigaṇṭho nāṭaputto sakaṃ parisaṃ apaloketvā etadavoca – ‘‘idaṃ bhavanto passantu, yāva anujuko cāyaṃ citto gahapati, yāva saṭho cāyaṃ citto gahapati, yāva māyāvī cāyaṃ citto gahapatī’’ti.

เมื่อจิตตคหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว นิครนถ์นาฏบุตรแลดูบริษัทของตนแล้วได้กล่าวคำนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลายจงดูคหบดีนี้เถิด จิตตคหบดีนี้ไม่ซื่อตรงหนอ จิตตคหบดีนี้โอ้อวดหนอ จิตตคหบดีนี้มีมายาหนอ”

‘‘Idāneva kho te mayaṃ, bhante, bhāsitaṃ – ‘evaṃ ājānāma idaṃ bhavanto passantu, yāva ujuko cāyaṃ citto gahapati, yāva asaṭho cāyaṃ citto gahapati, yāva amāyāvī cāyaṃ citto gahapatī’ti. Idāneva ca pana mayaṃ, bhante, bhāsitaṃ – ‘evaṃ ājānāma idaṃ bhavanto passantu, yāva anujuko cāyaṃ citto gahapati, yāva saṭho cāyaṃ citto gahapati, yāva māyāvī cāyaṃ citto gahapatī’ti. Sace te, bhante, purimaṃ saccaṃ, pacchimaṃ te micchā. Sace pana te, bhante, purimaṃ micchā, pacchimaṃ te saccaṃ. Ime kho pana, bhante, dasa sahadhammikā pañhā āgacchanti. Yadā nesaṃ atthaṃ ājāneyyāsi, atha maṃ paṭihareyyāsi saddhiṃ nigaṇṭhaparisāya. Eko pañho, eko uddeso, ekaṃ veyyākaraṇaṃ. Dve pañhā, dve uddesā, dve veyyākaraṇāni. Tayo pañhā, tayo uddesā, tīṇi veyyākaraṇāni. Cattāro pañhā, cattāro uddesā, cattāri [Pg.489] veyyākaraṇāni. Pañca pañhā, pañca uddesā, pañca veyyākaraṇāni. Cha pañhā, cha uddesā, cha veyyākaraṇāni. Satta pañhā, satta uddesā, satta veyyākaraṇāni. Aṭṭha pañhā, aṭṭha uddesā, aṭṭha veyyākaraṇāni. Nava pañhā, nava uddesā, nava veyyākaraṇāni. Dasa pañhā, dasa uddesā, dasa veyyākaraṇānī’’ti. Atha kho citto gahapati nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ ime dasa sahadhammike pañhe āpucchitvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti. Aṭṭhamaṃ.

“ท่านผู้เจริญ เมื่อตะกี้นี้เอง พวกข้าพเจ้าเข้าใจคำที่ท่านพูดว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลายจงดูคหบดีนี้เถิด จิตตคหบดีนี้ซื่อตรงหนอ จิตตคหบดีนี้ไม่โอ้อวดหนอ จิตตคหบดีนี้ไม่มีมายาหนอ’ และเมื่อตะกี้นี้เอง พวกข้าพเจ้าก็เข้าใจคำที่ท่านพูดว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลายจงดูคหบดีนี้เถิด จิตตคหบดีนี้ไม่ซื่อตรงหนอ จิตตคหบดีนี้โอ้อวดหนอ จิตตคหบดีนี้มีมายาหนอ’ ท่านผู้เจริญ ถ้าคำพูดตอนแรกของท่านเป็นจริง คำพูดตอนหลังของท่านก็เป็นเท็จ แต่ถ้าคำพูดตอนแรกของท่านเป็นเท็จ คำพูดตอนหลังของท่านก็เป็นจริง ท่านผู้เจริญ ปัญหา ๑๐ ข้อพร้อมทั้งเหตุผลเหล่านี้มาถึงแล้ว เมื่อใดท่านพึงทราบเนื้อความของปัญหาเหล่านั้น เมื่อนั้นท่านพึงมาหาข้าพเจ้าพร้อมกับบริษัทของนิครนถ์เถิด คือ ปัญหา ๑ ข้อ อุทเทส ๑ ข้อ พยากรณ์ ๑ ข้อ, ปัญหา ๒ ข้อ อุทเทส ๒ ข้อ พยากรณ์ ๒ ข้อ, ปัญหา ๓ ข้อ อุทเทส ๓ ข้อ พยากรณ์ ๓ ข้อ, ปัญหา ๔ ข้อ อุทเทส ๔ ข้อ พยากรณ์ ๔ ข้อ, ปัญหา ๕ ข้อ อุทเทส ๕ ข้อ พยากรณ์ ๕ ข้อ, ปัญหา ๖ ข้อ อุทเทส ๖ ข้อ พยากรณ์ ๖ ข้อ, ปัญหา ๗ ข้อ อุทเทส ๗ ข้อ พยากรณ์ ๗ ข้อ, ปัญหา ๘ ข้อ อุทเทส ๘ ข้อ พยากรณ์ ๘ ข้อ, ปัญหา ๙ ข้อ อุทเทส ๙ ข้อ พยากรณ์ ๙ ข้อ, ปัญหา ๑๐ ข้อ อุทเทส ๑๐ ข้อ พยากรณ์ ๑๐ ข้อ” ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีได้นิมนต์นิครนถ์นาฏบุตรด้วยปัญหา ๑๐ ข้อพร้อมทั้งเหตุผลเหล่านี้แล้ว ลุกจากอาสนะหลีกไป สูตรที่ ๘ จบ

9. Acelakassapasuttaṃ

๙. อเจลกัสสปสูตรที่ ๙

351. Tena kho pana samayena acelo kassapo macchikāsaṇḍaṃ anuppatto hoti cittassa gahapatino purāṇagihisahāyo. Assosi kho citto gahapati – ‘‘acelo kira kassapo macchikāsaṇḍaṃ anuppatto amhākaṃ purāṇagihisahāyo’’ti. Atha kho citto gahapati yena acelo kassapo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā acelena kassapena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho citto gahapati acelaṃ kassapaṃ etadavoca – ‘‘kīvaciraṃ pabbajitassa, bhante, kassapā’’ti? ‘‘Tiṃsamattāni kho me, gahapati, vassāni pabbajitassā’’ti. ‘‘Imehi pana te, bhante, tiṃsamattehi vassehi atthi koci uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Imehi kho me, gahapati, tiṃsamattehi vassehi pabbajitassa natthi koci uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro, aññatra naggeyyā ca muṇḍeyyā ca pāvaḷanipphoṭanāya cā’’ti. Evaṃ vutte, citto gahapati acelaṃ kassapaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ vata, bho, abbhutaṃ vata, bho! Dhammassa svākkhātatā yatra hi nāma tiṃsamattehi vassehi na koci uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso adhigato abhavissa phāsuvihāro, aññatra naggeyyā ca muṇḍeyyā ca pāvaḷanipphoṭanāya cā’’ti!

๓๕๑. ก็โดยสมัยนั้นแล อเจลกัสสปะ สหายเก่าสมัยเป็นคฤหัสถ์ของจิตตคหบดี ได้เดินทางมาถึงมัจฉิกาสณฑ์ จิตตคหบดีได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า อเจลกัสสปะ สหายเก่าสมัยเป็นคฤหัสถ์ของเรา ได้เดินทางมาถึงมัจฉิกาสณฑ์แล้ว” ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีได้เข้าไปหาอเจลกัสสปะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับอเจลกัสสปะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง จิตตคหบดีผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับอเจลกัสสปะว่า “ท่านกัสสปะ ท่านบวชมานานเท่าไรแล้ว” อเจลกัสสปะตอบว่า “คหบดี เราบวชมาได้ประมาณ ๓๐ พรรษาแล้ว” (จิตตคหบดีถามว่า) “ท่านผู้เจริญ ก็ตลอด ๓๐ พรรษาเหล่านี้ ท่านได้บรรลุคุณวิเศษ คือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ เป็นเครื่องอยู่ผาสุกบ้างหรือไม่” (อเจลกัสสปะตอบว่า) “คหบดี ตลอด ๓๐ พรรษาเหล่านี้ที่เราบวชมา เราไม่ได้บรรลุคุณวิเศษ คือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ เป็นเครื่องอยู่ผาสุกเลย นอกจากความเป็นคนเปลือย ความเป็นคนโล้น และการใช้ขนหางนกยูงปัดฝุ่น” เมื่ออเจลกัสสปะกล่าวอย่างนี้แล้ว จิตตคหบดีได้กล่าวคำนี้กับอเจลกัสสปะว่า “ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ ความที่พระธรรมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว ซึ่งตลอด ๓๐ พรรษา ท่านไม่ได้บรรลุคุณวิเศษ คือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ เป็นเครื่องอยู่ผาสุกเลย นอกจากความเป็นคนเปลือย ความเป็นคนโล้น และการใช้ขนหางนกยูงปัดฝุ่น”

‘‘Tuyhaṃ pana, gahapati, kīvaciraṃ upāsakattaṃ upagatassā’’ti? ‘‘Mayhampi kho pana, bhante, tiṃsamattāni vassāni upāsakattaṃ upagatassā’’ti. ‘‘Imehi pana te, gahapati, tiṃsamattehi vassehi atthi koci uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanaviseso [Pg.490] adhigato phāsuvihāro’’ti? ‘‘Gihinopi siyā, bhante. Ahañhi, bhante, yāvadeva ākaṅkhāmi, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Ahañhi, bhante, yāvadeva ākaṅkhāmi, vitakkavicārānaṃ vūpasamā …pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Ahañhi, bhante, yāvadeva ākaṅkhāmi, pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Ahañhi, bhante, yāvadeva ākaṅkhāmi, sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Sace kho panāhaṃ, bhante, bhagavato paṭhamataraṃ kālaṃ kareyyaṃ, anacchariyaṃ kho panetaṃ yaṃ maṃ bhagavā evaṃ byākareyya – ‘natthi taṃ saṃyojanaṃ yena saṃyojanena saṃyutto citto gahapati puna imaṃ lokaṃ āgaccheyyā’’’ti. Evaṃ vutte, acelo kassapo cittaṃ gahapatiṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho! Dhammassa svākkhātatā, yatra hi nāma gihī odātavasano evarūpaṃ uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ adhigamissati phāsuvihāraṃ. Labheyyāhaṃ, gahapati, imasmiṃ dhammavinaye pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti.

(อเจลกัสสปะถามว่า) “คหบดี ก็ท่านถึงความเป็นอุบาสกมานานเท่าไรแล้ว” (จิตตคหบดีตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าก็ถึงความเป็นอุบาสกมาได้ประมาณ ๓๐ พรรษาแล้ว” (อเจลกัสสปะถามว่า) “คหบดี ก็ตลอด ๓๐ พรรษาเหล่านี้ ท่านได้บรรลุคุณวิเศษ คือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ เป็นเครื่องอยู่ผาสุกบ้างหรือไม่” (จิตตคหบดีตอบว่า) “ท่านผู้เจริญ แม้คฤหัสถ์ก็พึงมีได้ ท่านผู้เจริญ เพราะว่าข้าพเจ้าปรารถนาอยู่เพียงใด ก็สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่เพียงนั้น ท่านผู้เจริญ เพราะว่าข้าพเจ้าปรารถนาอยู่เพียงใด ก็เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ...ฯลฯ... เข้าทุติยฌานอยู่ ท่านผู้เจริญ เพราะว่าข้าพเจ้าปรารถนาอยู่เพียงใด ก็เพราะปีติจางคลายไป ...ฯลฯ... เข้าตติยฌานอยู่ ท่านผู้เจริญ เพราะว่าข้าพเจ้าปรารถนาอยู่เพียงใด ก็เพราะละสุขได้ ...ฯลฯ... เข้าจตุตถฌานอยู่ ท่านผู้เจริญ ถ้าข้าพเจ้าพึงทำกาลกิริยาก่อนพระผู้มีพระภาค ข้อที่พระผู้มีพระภาคจะพึงทรงพยากรณ์ข้าพเจ้าอย่างนี้ว่า ‘สังโยชน์ที่จิตตคหบดีประกอบแล้ว จะพึงกลับมาสู่โลกนี้อีก ไม่มี’ ดังนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์เลย” เมื่อจิตตคหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว อเจลกัสสปะได้กล่าวคำนี้กับจิตตคหบดีว่า “ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ ความที่พระธรรมเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้ว ซึ่งคฤหัสถ์ผู้นุ่งห่มผ้าขาวจะพึงบรรลุคุณวิเศษ คือญาณทัสสนะอันสามารถ ที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์เห็นปานนี้ เป็นเครื่องอยู่ผาสุก คหบดี ข้าพเจ้าพึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในธรรมวินัยนี้บ้าง”

Atha kho citto gahapati acelaṃ kassapaṃ ādāya yena therā bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā there bhikkhū etadavoca – ‘‘ayaṃ, bhante, acelo kassapo amhākaṃ purāṇagihisahāyo. Imaṃ therā pabbājentu upasampādentu. Ahamassa ussukkaṃ karissāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’’nti. Alattha kho acelo kassapo imasmiṃ dhammavinaye pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno ca panāyasmā kassapo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti abbhaññāsi. Aññataro ca panāyasmā kassapo arahataṃ ahosīti. Navamaṃ.

ครั้งนั้นแล จิตตคหบดีพาอเจลกัสสปะเข้าไปหาพระเถระทั้งหลายถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กราบทูลพระเถระทั้งหลายดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อเจลกัสสปะผู้นี้เป็นสหายเก่าสมัยเป็นคฤหัสถ์ของพวกข้าพเจ้า ขอพระเถระทั้งหลายโปรดให้เขาบรรพชาอุปสมบทเถิด ข้าพเจ้าจะขวนขวายเรื่องจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารสำหรับท่านผู้นี้เอง’ อเจลกัสสปะได้บรรพชา ได้อุปสมบทในธรรมวินัยนี้แล้ว ก็แล ท่านพระกัสสปะอุปสมบทได้ไม่นาน หลีกเร้นอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีใจเด็ดเดี่ยวอยู่ ไม่นานนักก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ ได้รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ และท่านพระกัสสปะก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลายแล สูตรที่ ๙

10. Gilānadassanasuttaṃ

๑๐. ๑๐. คิลานทัสสนสูตร

352. Tena [Pg.491] kho pana samayena citto gahapati ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho sambahulā ārāmadevatā vanadevatā rukkhadevatā osadhitiṇavanappatīsu adhivatthā devatā saṅgamma samāgamma cittaṃ gahapatiṃ etadavocuṃ – ‘‘paṇidhehi, gahapati, anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’’ti.

๓๕๒. ก็โดยสมัยนั้นแล จิตตคหบดีอาพาธ ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก ครั้งนั้น เทวดาจำนวนมาก คือ อารามเทวดา วนเทวดา รุกขเทวดา และเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นยา ต้นหญ้า และต้นไม้ใหญ่ พากันมาชุมนุมประชุมพร้อมกันแล้ว ได้กล่าวกะจิตตคหบดีดังนี้ว่า ‘ท่านคหบดี ขอท่านจงตั้งความปรารถนาเถิดว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’

Evaṃ vutte, citto gahapati tā ārāmadevatā vanadevatā rukkhadevatā osadhitiṇavanappatīsu adhivatthā devatā etadavoca – ‘‘tampi aniccaṃ, tampi addhuvaṃ, tampi pahāya gamanīya’’nti. Evaṃ vutte, cittassa gahapatino mittāmaccā ñātisālohitā cittaṃ gahapatiṃ etadavocuṃ – ‘‘satiṃ, ayyaputta, upaṭṭhapehi, mā vippalapī’’ti. ‘‘Kiṃ tāhaṃ vadāmi yaṃ maṃ tumhe evaṃ vadetha – ‘satiṃ, ayyaputta, upaṭṭhapehi, mā vippalapī’’’ti? ‘‘Evaṃ kho tvaṃ, ayyaputta, vadesi – ‘tampi aniccaṃ, tampi addhuvaṃ, tampi pahāya gamanīya’’’nti. ‘‘Tathā hi pana maṃ ārāmadevatā vanadevatā rukkhadevatā osadhitiṇavanappatīsu adhivatthā devatā evamāhaṃsu – ‘paṇidhehi, gahapati, anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’ti. Tāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tampi aniccaṃ…pe… tampi pahāya gamanīya’’’nti. ‘‘Kiṃ pana tā, ayyaputta, ārāmadevatā vanadevatā rukkhadevatā osadhitiṇavanappatīsu adhivatthā devatā atthavasaṃ sampassamānā evamāhaṃsu – ‘paṇidhehi, gahapati, anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’’’ti? ‘‘Tāsaṃ kho ārāmadevatānaṃ vanadevatānaṃ rukkhadevatānaṃ osadhitiṇavanappatīsu adhivatthānaṃ devatānaṃ evaṃ hoti – ‘ayaṃ kho citto gahapati, sīlavā kalyāṇadhammo. Sace paṇidahissati – anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’ti, ‘tassa kho ayaṃ ijjhissati, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā dhammiko dhammikaṃ phalaṃ anupassatī’ti. Imaṃ kho tā ārāmadevatā vanadevatā rukkhadevatā osadhitiṇavanappatīsu adhivatthā devatā atthavasaṃ sampassamānā evamāhaṃsu – ‘paṇidhehi, gahapati, anāgatamaddhānaṃ rājā assaṃ cakkavattī’ti. Tāhaṃ evaṃ vadāmi – ‘tampi aniccaṃ, tampi addhuvaṃ, tampi pahāya gamanīya’’’nti.

เมื่อเทวดากล่าวอย่างนี้แล้ว จิตตคหบดีได้กล่าวกะอารามเทวดา วนเทวดา รุกขเทวดา และเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นยา ต้นหญ้า และต้นไม้ใหญ่เหล่านั้นว่า ‘แม้ความเป็นพระเจ้าจักรพรรดินั้นก็ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน อันบุคคลต้องละไป’ เมื่อจิตตคหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกมิตรสหายและญาติสาโลหิตของจิตตคหบดีได้กล่าวกะจิตตคหบดีว่า ‘ท่านพี่ โปรดตั้งสติไว้ อย่าเพ้อไปเลย’ (จิตตคหบดีกล่าวว่า) ‘เราพูดอะไรหรือ พวกท่านจึงพูดกับเราอย่างนี้ว่า ‘ท่านพี่ โปรดตั้งสติไว้ อย่าเพ้อไปเลย’’ (ญาติกล่าวว่า) ‘ท่านพี่ ท่านพูดอย่างนี้ว่า ‘แม้ความเป็นพระเจ้าจักรพรรดินั้นก็ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน อันบุคคลต้องละไป’’ (จิตตคหบดีกล่าวว่า) ‘ก็จริงอยู่ แต่ว่าอารามเทวดา วนเทวดา รุกขเทวดา และเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นยา ต้นหญ้า และต้นไม้ใหญ่ ได้พูดกับเราอย่างนี้ว่า ‘ท่านคหบดี ขอท่านจงตั้งความปรารถนาเถิดว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ เราจึงได้พูดกับเทวดาเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘แม้ความเป็นพระเจ้าจักรพรรดินั้นก็ไม่เที่ยง ... (เหมือนก่อน) ... อันบุคคลต้องละไป’’ (ญาติถามว่า) ‘ท่านพี่ ก็อารามเทวดา วนเทวดา รุกขเทวดา และเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นยา ต้นหญ้า และต้นไม้ใหญ่เหล่านั้น เห็นอำนาจประโยชน์อะไร จึงได้พูดอย่างนี้ว่า ‘ท่านคหบดี ขอท่านจงตั้งความปรารถนาเถิดว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’’ (จิตตคหบดีตอบว่า) ‘อารามเทวดา วนเทวดา รุกขเทวดา และเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นยา ต้นหญ้า และต้นไม้ใหญ่เหล่านั้น มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘จิตตคหบดีผู้นี้แล เป็นผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ถ้าจักตั้งความปรารถนาว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ ความตั้งใจของท่านผู้มีศีลนี้ จักสำเร็จได้เพราะความบริสุทธิ์ ผู้มีธรรมย่อมเห็นผลแห่งธรรม’ อารามเทวดา วนเทวดา รุกขเทวดา และเทวดาที่สถิตอยู่ที่ต้นยา ต้นหญ้า และต้นไม้ใหญ่เหล่านั้น เห็นอำนาจประโยชน์นี้แล จึงได้พูดอย่างนี้ว่า ‘ท่านคหบดี ขอท่านจงตั้งความปรารถนาเถิดว่า ‘ในอนาคตกาล ขอเราพึงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ เราจึงได้พูดกับเทวดาเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘แม้ความเป็นพระเจ้าจักรพรรดินั้นก็ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน อันบุคคลต้องละไป’’

‘‘Tena [Pg.492] hi, ayyaputta, amhepi ovadāhī’’ti. ‘‘Tasmā hi vo evaṃ sikkhitabbaṃ – buddhe aveccappasādena samannāgatā bhavissāma – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti. Dhamme aveccappasādena samannāgatā bhavissāma – ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṃ veditabbo viññūhī’ti. Saṅghe aveccappasādena samannāgatā bhavissāma – ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’ti. Yaṃ kho pana kiñci kule deyyadhammaṃ sabbaṃ taṃ appaṭivibhattaṃ bhavissati sīlavantehi kalyāṇadhammehīti evañhi vo sikkhitabba’’nti. Atha kho citto gahapati mittāmacce ñātisālohite buddhe ca dhamme ca saṅghe ca cāge ca samādapetvā kālamakāsīti. Dasamaṃ.

‘ถ้าอย่างนั้น ท่านพี่ โปรดสั่งสอนพวกเราด้วยเถิด’ (จิตตคหบดีกล่าวว่า) ‘ถ้าอย่างนั้น พวกท่านพึงศึกษาอย่างนี้ว่า ‘เราทั้งหลายจักเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ เราทั้งหลายจักเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ เราทั้งหลายจักเป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้ว เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อญายธรรม เป็นผู้ปฏิบัติสมควร คือ คู่แห่งบุรุษ ๔ บุรุษบุคคล ๘ นี่คือพระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ควรแก่ของคำนับ เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรกระทำอัญชลี เป็นนาบุญของโลก ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า’ และไทยธรรมใดๆ ที่มีอยู่ในตระกูล ทั้งหมดนั้น จักเป็นของไม่แบ่งแยกกับท่านผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม’ พวกท่านพึงศึกษาอย่างนี้แหละ’ ลำดับนั้น จิตตคหบดีให้มิตรสหายและญาติสาโลหิตตั้งมั่นในพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ และในจาคะ แล้วได้ทำกาละ (ถึงแก่กรรม) สูตรที่ ๑๐

Cittasaṃyuttaṃ samattaṃ.

จิตตสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของจิตตสังยุตนั้น คือ

Saṃyojanaṃ dve isidattā, mahako kāmabhūpi ca;

Godatto ca nigaṇṭho ca, acelena gilānadassananti.

สังโยชนสูตร ๑ อิสิทัตตสูตร ๒ มหกสูตร ๑ กามภูสูตร ๑ โคทัตตสูตร ๑ นิครนถสูตร ๑ อเจลสูตร ๑ และคิลานทัสสนสูตร ๑

8. Gāmaṇisaṃyuttaṃ

๘. ๘. คามณิสังยุต

1. Caṇḍasuttaṃ

๑. ๑. จัณฑสูตร

353. Sāvatthinidānaṃ[Pg.493]. Atha kho caṇḍo gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho caṇḍo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacco caṇḍo caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchati. Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo yena midhekacco sorato soratotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti? ‘‘Idha, gāmaṇi, ekaccassa rāgo appahīno hoti. Rāgassa appahīnattā pare kopenti, parehi kopiyamāno kopaṃ pātukaroti. So caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchati. Doso appahīno hoti. Dosassa appahīnattā pare kopenti, parehi kopiyamāno kopaṃ pātukaroti. So caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchati. Moho appahīno hoti. Mohassa appahīnattā pare kopenti, parehi kopiyamāno kopaṃ pātukaroti. So caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchati. Ayaṃ kho, gāmaṇi, hetu, ayaṃ paccayo yena midhekacco caṇḍo caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchati’’.

๓๕๓. ครั้งนั้นแล จัณฑคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกเรียกว่า ‘คนดุร้าย’ และอะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกเรียกว่า ‘คนสงบเสงี่ยม’” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คามณี บุคคลบางคนในโลกนี้ยังละราคะไม่ได้ เพราะยังละราคะไม่ได้ เมื่อถูกผู้อื่นทำให้โกรธ เขาย่อมแสดงความโกรธให้ปรากฏ เขาจึงถูกเรียกว่า ‘คนดุร้าย’ ยังละโทสะไม่ได้ เพราะยังละโทสะไม่ได้ เมื่อถูกผู้อื่นทำให้โกรธ เขาย่อมแสดงความโกรธให้ปรากฏ เขาจึงถูกเรียกว่า ‘คนดุร้าย’ ยังละโมหะไม่ได้ เพราะยังละโมหะไม่ได้ เมื่อถูกผู้อื่นทำให้โกรธ เขาย่อมแสดงความโกรธให้ปรากฏ เขาจึงถูกเรียกว่า ‘คนดุร้าย’ คามณี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกเรียกว่า ‘คนดุร้าย’”

‘‘Idha pana, gāmaṇi, ekaccassa rāgo pahīno hoti. Rāgassa pahīnattā pare na kopenti, parehi kopiyamāno kopaṃ na pātukaroti. So soratotveva saṅkhaṃ gacchati. Doso pahīno hoti. Dosassa pahīnattā pare na kopenti, parehi kopiyamāno kopaṃ na pātukaroti. So soratotveva saṅkhaṃ gacchati. Moho pahīno hoti. Mohassa pahīnattā pare na kopenti, parehi kopiyamāno kopaṃ na pātukaroti. So soratotveva saṅkhaṃ gacchati. Ayaṃ kho, gāmaṇi, hetu ayaṃ paccayo yena midhekacco sorato soratotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti.

คามณี อนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ละราคะได้แล้ว เพราะละราคะได้แล้ว เมื่อถูกผู้อื่นทำให้โกรธ เขาย่อมไม่แสดงความโกรธให้ปรากฏ เขาจึงถูกเรียกว่า ‘คนสงบเสงี่ยม’ ละโทสะได้แล้ว เพราะละโทสะได้แล้ว เมื่อถูกผู้อื่นทำให้โกรธ เขาย่อมไม่แสดงความโกรธให้ปรากฏ เขาจึงถูกเรียกว่า ‘คนสงบเสงี่ยม’ ละโมหะได้แล้ว เพราะละโมหะได้แล้ว เมื่อถูกผู้อื่นทำให้โกรธ เขาย่อมไม่แสดงความโกรธให้ปรากฏ เขาจึงถูกเรียกว่า ‘คนสงบเสงี่ยม’ คามณี นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้บุคคลบางคนในโลกนี้ถูกเรียกว่า ‘คนสงบเสงี่ยม’”

Evaṃ vutte, caṇḍo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā [Pg.494] vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Paṭhamaṃ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว จัณฑคามณีได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืด ด้วยคิดว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ฉันใด พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วโดยอเนกปริยายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” จบสูตรที่ ๑

2. Tālapuṭasuttaṃ

๒. ตาลปุฏสูตร

354. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho tālapuṭo naṭagāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho tālapuṭo naṭagāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, pubbakānaṃ ācariyapācariyānaṃ naṭānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti. Idha bhagavā kimāhā’’ti? ‘‘Alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ. Mā maṃ etaṃ pucchī’’ti. Dutiyampi kho tālapuṭo naṭagāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, pubbakānaṃ ācariyapācariyānaṃ naṭānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti. Idha bhagavā kimāhā’’ti? ‘‘Alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ. Mā maṃ etaṃ pucchī’’ti. Tatiyampi kho tālapuṭo naṭagāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, pubbakānaṃ ācariyapācariyānaṃ naṭānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti. Idha bhagavā kimāhā’’ti?

๓๕๔. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้กรุงราชคฤห์ ครั้งนั้นแล ตาลปุฏะ นายบ้านนักฟ้อน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เคยได้ยินคำของนักฟ้อนผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ก่อนๆ กล่าวว่า ‘นักฟ้อนคนใดทำให้คนหัวเราะ รื่นเริงด้วยเรื่องจริงบ้างไม่จริงบ้างในท่ามกลางโรงมหรสพหรือในท่ามกลางหมู่ชน ผู้นั้นเมื่อตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชื่อปหาสะ’ ในเรื่องนี้พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อย่าเลย คามณี เรื่องนี้งดไว้เถิด ท่านอย่าถามเราถึงเรื่องนี้เลย” แม้ครั้งที่ ๒ ตาลปุฏะ นายบ้านนักฟ้อน ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เคยได้ยินคำของนักฟ้อนผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ก่อนๆ กล่าวว่า ‘นักฟ้อนคนใดทำให้คนหัวเราะ รื่นเริงด้วยเรื่องจริงบ้างไม่จริงบ้างในท่ามกลางโรงมหรสพหรือในท่ามกลางหมู่ชน ผู้นั้นเมื่อตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชื่อปหาสะ’ ในเรื่องนี้พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อย่าเลย คามณี เรื่องนี้งดไว้เถิด ท่านอย่าถามเราถึงเรื่องนี้เลย” แม้ครั้งที่ ๓ ตาลปุฏะ นายบ้านนักฟ้อน ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เคยได้ยินคำของนักฟ้อนผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ก่อนๆ กล่าวว่า ‘นักฟ้อนคนใดทำให้คนหัวเราะ รื่นเริงด้วยเรื่องจริงบ้างไม่จริงบ้างในท่ามกลางโรงมหรสพหรือในท่ามกลางหมู่ชน ผู้นั้นเมื่อตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชื่อปหาสะ’ ในเรื่องนี้พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร”

‘‘Addhā kho tyāhaṃ, gāmaṇi, na labhāmi – ‘alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ, mā maṃ etaṃ pucchī’ti. Api ca tyāhaṃ byākarissāmi. Pubbe kho, gāmaṇi, sattā avītarāgā rāgabandhanabaddhā. Tesaṃ naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe ye dhammā rajanīyā te upasaṃharati bhiyyosomattāya. Pubbe kho, gāmaṇi, sattā avītadosā dosabandhanabaddhā. Tesaṃ naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe ye dhammā [Pg.495] dosanīyā te upasaṃharati bhiyyosomattāya. Pubbe kho, gāmaṇi, sattā avītamohā mohabandhanabaddhā. Tesaṃ naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe ye dhammā mohanīyā te upasaṃharati bhiyyosomattāya. So attanā matto pamatto pare madetvā pamādetvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāso nāma nirayo tattha upapajjati. Sace kho panassa evaṃdiṭṭhi hoti – ‘yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti, sāssa hoti micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhikassa kho panāhaṃ, gāmaṇi, purisapuggalassa dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti.

ดูก่อนนายบ้าน เราไม่ได้ห้ามท่านว่า ‘อย่าเลย นายบ้าน เรื่องนี้จงงดไว้เถิด อย่าถามเรื่องนี้กะเราเลย’ แต่เราจักพยากรณ์แก่ท่าน ดูก่อนนายบ้าน ในกาลก่อน สัตว์ทั้งหลายผู้ยังไม่ปราศจากราคะ ถูกเครื่องผูกคือราคะผูกไว้ นักฟ้อนนั้นย่อมนำธรรมะอันเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัดมาแสดงแก่มหาชนนั้น ในท่ามกลางโรงละคร ในท่ามกลางสถานมหรสพ เพื่อให้เขากำหนัดยิ่งขึ้นไป ดูก่อนนายบ้าน ในกาลก่อน สัตว์ทั้งหลายผู้ยังไม่ปราศจากโทสะ ถูกเครื่องผูกคือโทสะผูกไว้ นักฟ้อนนั้นย่อมนำธรรมะอันเป็นที่ตั้งแห่งโทสะมาแสดงแก่มหาชนนั้น ในท่ามกลางโรงละคร ในท่ามกลางสถานมหรสพ เพื่อให้เขามีโทสะยิ่งขึ้นไป ดูก่อนนายบ้าน ในกาลก่อน สัตว์ทั้งหลายผู้ยังไม่ปราศจากโมหะ ถูกเครื่องผูกคือโมหะผูกไว้ นักฟ้อนนั้นย่อมนำธรรมะอันเป็นที่ตั้งแห่งโมหะมาแสดงแก่มหาชนนั้น ในท่ามกลางโรงละคร ในท่ามกลางสถานมหรสพ เพื่อให้เขาหลงยิ่งขึ้นไป นักฟ้อนนั้นตนเองมัวเมาประมาทแล้ว ยังผู้อื่นให้มัวเมาประมาทอีก เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงนรกชื่อปหาสะ แต่ถ้าเขามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘นักฟ้อนคนใดทำให้คนหัวเราะ รื่นเริง ในท่ามกลางโรงละคร ในท่ามกลางสถานมหรสพ ด้วยเรื่องจริงบ้าง ไม่จริงบ้าง เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปหาสะ’ ความเห็นของเขานั้นเป็นมิจฉาทิฐิ ดูก่อนนายบ้าน ก็เราย่อมกล่าวคติอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่าง คือ นรก หรือกำเนิดเดียรัจฉาน สำหรับบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฐิ

Evaṃ vutte, tālapuṭo naṭagāmaṇi, parodi, assūni pavattesi. ‘‘Etaṃ kho tyāhaṃ, gāmaṇi, nālatthaṃ – ‘alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’’’ti. ‘‘Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi yaṃ maṃ bhagavā evamāha; api cāhaṃ, bhante, pubbakehi ācariyapācariyehi naṭehi dīgharattaṃ nikato vañcito paluddho – ‘yo so naṭo raṅgamajjhe samajjamajjhe saccālikena janaṃ hāseti rameti so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā pahāsānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’’ti. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṃ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṃ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṃ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṃ dhāreyya – cakkhumanto rūpāni dakkhantīti; evamevaṃ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Labheyyāhaṃ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṃ, labheyyaṃ upasampada’’nti. Alattha kho tālapuṭo naṭagāmaṇi bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ. Acirūpasampanno ca panāyasmā tālapuṭo…pe… arahataṃ ahosīti. Dutiyaṃ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ตาลปุฏะนายบ้านนักฟ้อนได้ร้องไห้หลั่งน้ำตา พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ‘ดูก่อนนายบ้าน เราได้ห้ามท่านแล้วมิใช่หรือว่า อย่าเลย นายบ้าน เรื่องนี้จงงดไว้เถิด อย่าถามเรื่องนี้กะเราเลย’ ตาลปุฏะกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มิได้ร้องไห้ถึงเรื่องที่พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แก่ข้าพระองค์ แต่ว่าข้าพระองค์ถูกอาจารย์และปาจารย์ทั้งหลายผู้เป็นนักฟ้อนรุ่นก่อนๆ ลวงล่อ หลอกลวง มาสิ้นกาลนานว่า ‘นักฟ้อนคนใดทำให้คนหัวเราะ รื่นเริง ในท่ามกลางโรงละคร ในท่ามกลางสถานมหรสพ ด้วยเรื่องจริงบ้าง ไม่จริงบ้าง เบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปหาสะ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระพุทธเจ้าข้า เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยหวังว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูป’ ฉันใด พระผู้มีพระภาคทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาค’ ตาลปุฏะนายบ้านนักฟ้อนได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว และท่านพระตาลปุฏะอุปสมบทแล้วไม่นาน ... ก็ได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย

3. Yodhājīvasuttaṃ

๓. โยธาชีวสูตร

355. Atha kho yodhājīvo gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ekamantaṃ nisinno kho yodhājīvo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, pubbakānaṃ ācariyapācariyānaṃ yodhājīvānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo so yodhājīvo saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ [Pg.496] ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti. Idha bhagavā kimāhā’’ti? ‘‘Alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’’ti. Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho yodhājīvo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, pubbakānaṃ ācariyapācariyānaṃ yodhājīvānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo so yodhājīvo saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti. Idha bhagavā kimāhā’’ti?

๓๕๕. ครั้งนั้นแล นายทหารอาชีพผู้เป็นนายบ้านเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ... ครั้นนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้เคยได้ยินคำของอาจารย์และปาจารย์ทั้งหลายผู้เป็นทหารอาชีพรุ่นก่อนๆ กล่าวกันมาว่า ‘ทหารอาชีพคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม เมื่อเขาพยายาม พากเพียรอยู่นั้น ผู้อื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารเขาได้ ผู้นั้นเบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปรชิตะ’ ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อย่าเลย นายบ้าน เรื่องนี้จงงดไว้เถิด อย่าถามเรื่องนี้กะเราเลย’ แม้ครั้งที่สอง ... แม้ครั้งที่สาม นายทหารอาชีพผู้เป็นนายบ้านก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้เคยได้ยินคำของอาจารย์และปาจารย์ทั้งหลายผู้เป็นทหารอาชีพรุ่นก่อนๆ กล่าวกันมาว่า ‘ทหารอาชีพคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม เมื่อเขาพยายาม พากเพียรอยู่นั้น ผู้อื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารเขาได้ ผู้นั้นเบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปรชิตะ’ ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร’

‘‘Addhā kho tyāhaṃ, gāmaṇi, na labhāmi – ‘alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’ti. Api ca tyāhaṃ byākarissāmi. Yo so, gāmaṇi, yodhājīvo saṅgāme ussahati vāyamati, tassa taṃ cittaṃ pubbe gahitaṃ dukkaṭaṃ duppaṇihitaṃ – ‘ime sattā haññantu vā bajjhantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesuṃ iti vā’ti. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti; so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajito nāma nirayo tattha upapajjatīti. Sace kho panassa evaṃ diṭṭhi hoti – ‘yo so yodhājīvo saṅgāme ussahati vāyamati tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti, sāssa hoti micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhikassa kho panāhaṃ, gāmaṇi, purisapuggalassa dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti.

ดูก่อนนายบ้าน เราไม่ได้ห้ามท่านว่า ‘อย่าเลย นายบ้าน เรื่องนี้จงงดไว้เถิด อย่าถามเรื่องนี้กะเราเลย’ แต่เราจักพยากรณ์แก่ท่าน ดูก่อนนายบ้าน ทหารอาชีพคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม จิตของเขานั้นเลวทราม ถือไว้ผิด ตั้งไว้ผิดตั้งแต่ต้นว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า ถูกจองจำ ถูกกำจัด จงพินาศ หรืออย่าได้มีเลย’ เมื่อเขาพยายาม พากเพียรอยู่นั้น ผู้อื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารเขาได้ ผู้นั้นเบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงนรกชื่อปรชิตะ แต่ถ้าเขามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ทหารอาชีพคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม เมื่อเขาพยายาม พากเพียรอยู่นั้น ผู้อื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารเขาได้ ผู้นั้นเบื้องหน้าแต่การตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปรชิตะ’ ความเห็นของเขานั้นเป็นมิจฉาทิฐิ ดูก่อนนายบ้าน ก็เราย่อมกล่าวคติอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่าง คือ นรก หรือกำเนิดเดียรัจฉาน สำหรับบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฐิ

Evaṃ vutte, yodhājīvo gāmaṇi parodi, assūni pavattesi. ‘‘Etaṃ kho tyāhaṃ, gāmaṇi, nālatthaṃ – ‘alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’’’ti. ‘‘Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi yaṃ maṃ bhagavā evamāha; apicāhaṃ, bhante, pubbakehi ācariyapācariyehi yodhājīvehi dīgharattaṃ nikato vañcito paluddho – ‘yo so yodhājīvo saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’’ti. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Tatiyaṃ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว โยธาชีวคามณีได้ร้องไห้ น้ำตาไหล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า “คามณี เราไม่ได้โอกาสกะท่านเลยว่า ‘อย่าเลย คามณี เรื่องนี้งดไว้เถิด ท่านอย่าถามเรื่องนี้กะเราเลย’” โยธาชีวคามณีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มิได้ร้องไห้เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้กะข้าพระองค์ แต่ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกอาจารย์และปาจารย์แต่ก่อนผู้เป็นนักรบอาชีพหลอกลวง ต้มตุ๋น ล่อลวงมาสิ้นกาลนานว่า ‘นักรบอาชีพคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม คนอื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารนักรบอาชีพผู้นั้นซึ่งกำลังพยายาม กำลังพากเพียรอยู่ ผู้นั้นเมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปรชิตะ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ฯลฯ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” สูตรที่ ๓

4. Hatthārohasuttaṃ

๔. หัตถาโรหสูตร

356. Atha [Pg.497] kho hatthāroho gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatanti. Catutthaṃ.

๓๕๖. ครั้งนั้น ควาญช้างคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป สูตรที่ ๔

5. Assārohasuttaṃ

๕. อัสสาโรหสูตร

357. Atha kho assāroho gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho assāroho gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, pubbakānaṃ ācariyapācariyānaṃ assārohānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo so assāroho saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti. Idha bhagavā kimāhā’’ti? ‘‘Alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’’ti. Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho assāroho gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, pubbakānaṃ ācariyapācariyānaṃ assārohānaṃ bhāsamānānaṃ – ‘yo so assāroho saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti. Idha bhagavā kimāhā’’ti?

๓๕๗. ครั้งนั้น คนฝึกม้าคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วนั่ง ณ ที่สมควร คนฝึกม้าคามณีผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับคำของอาจารย์และปาจารย์แต่ก่อนผู้เป็นคนฝึกม้าที่กล่าวกันว่า ‘คนฝึกม้าคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม คนอื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารคนฝึกม้าผู้นั้นซึ่งกำลังพยายาม กำลังพากเพียรอยู่ ผู้นั้นเมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปรชิตะ’ ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อย่าเลย คามณี เรื่องนี้งดไว้เถิด ท่านอย่าถามเรื่องนี้กะเราเลย” แม้ครั้งที่ ๒ ฯลฯ แม้ครั้งที่ ๓ คนฝึกม้าคามณีก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับคำของอาจารย์และปาจารย์แต่ก่อนผู้เป็นคนฝึกม้าที่กล่าวกันว่า ‘คนฝึกม้าคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม คนอื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารคนฝึกม้าผู้นั้นซึ่งกำลังพยายาม กำลังพากเพียรอยู่ ผู้นั้นเมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปรชิตะ’ ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่าอย่างไร”

‘‘Addhā kho tyāhaṃ, gāmaṇi, na labhāmi – ‘alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’ti. Api ca kho tyāhaṃ byākarissāmi. Yo so, gāmaṇi, assāroho saṅgāme ussahati vāyamati tassa taṃ cittaṃ pubbe gahitaṃ dukkaṭaṃ duppaṇihitaṃ – ‘ime sattā haññantu vā bajjhantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā ahesuṃ iti vā’ti. Tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajito nāma nirayo tattha upapajjati. Sace kho panassa evaṃ diṭṭhi hoti – ‘yo so assāroho saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’ti, sāssa hoti micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhikassa kho panāhaṃ gāmaṇi, purisapuggalassa dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ vadāmi – nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti.

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คามณี เป็นความจริงที่เราไม่ได้โอกาสกะท่านเลยว่า ‘อย่าเลย คามณี เรื่องนี้งดไว้เถิด ท่านอย่าถามเรื่องนี้กะเราเลย’ แต่เราจักพยากรณ์แก่ท่าน คามณี คนฝึกม้าคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม จิตของเขานั้นถูกยึดไว้ไม่ดี ตั้งไว้ไม่ดีก่อนแล้วว่า ‘ขอสัตว์เหล่านี้จงถูกฆ่า ถูกจองจำ ถูกทำลาย ถูกพินาศ หรือจงอย่าได้มีเลย’ คนอื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารคนฝึกม้าผู้นั้นซึ่งกำลังพยายาม กำลังพากเพียรอยู่ ผู้นั้นเมื่อตายไป ย่อมเกิดในนรกชื่อปรชิตะ แต่ถ้าเขามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘คนฝึกม้าคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม คนอื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารคนฝึกม้าผู้นั้นซึ่งกำลังพยายาม กำลังพากเพียรอยู่ ผู้นั้นเมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปรชิตะ’ ความเห็นของเขานั้นเป็นมิจฉาทิฏฐิ คามณี เราย่อมกล่าวคติอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๒ อย่าง คือ นรกหรือกำเนิดเดรัจฉาน สำหรับบุคคลผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ”

Evaṃ [Pg.498] vutte, assāroho gāmaṇi parodi, assūni pavattesi. ‘‘Etaṃ kho tyāhaṃ, gāmaṇi, nālatthaṃ – ‘alaṃ, gāmaṇi, tiṭṭhatetaṃ; mā maṃ etaṃ pucchī’’’ti. ‘‘Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi yaṃ maṃ bhagavā evamāha. Apicāhaṃ, bhante, pubbakehi ācariyapācariyehi assārohehi dīgharattaṃ nikato vañcito paluddho – ‘yo so assāroho saṅgāme ussahati vāyamati, tamenaṃ ussahantaṃ vāyamantaṃ pare hananti pariyāpādenti, so kāyassa bhedā paraṃ maraṇā parajitānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjatī’’’ti. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Pañcamaṃ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว คนฝึกม้าคามณีได้ร้องไห้ น้ำตาไหล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า “คามณี เราไม่ได้โอกาสกะท่านเลยว่า ‘อย่าเลย คามณี เรื่องนี้งดไว้เถิด ท่านอย่าถามเรื่องนี้กะเราเลย’” คนฝึกม้าคามณีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มิได้ร้องไห้เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้กะข้าพระองค์ แต่ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ถูกอาจารย์และปาจารย์แต่ก่อนผู้เป็นคนฝึกม้าหลอกลวง ต้มตุ๋น ล่อลวงมาสิ้นกาลนานว่า ‘คนฝึกม้าคนใดพยายาม พากเพียรในสงคราม คนอื่นย่อมฆ่า ย่อมประหารคนฝึกม้าผู้นั้นซึ่งกำลังพยายาม กำลังพากเพียรอยู่ ผู้นั้นเมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทวดาชื่อปรชิตะ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ฯลฯ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” สูตรที่ ๕

6. Asibandhakaputtasuttaṃ

๖. อสิพันธกปุตตสูตร

358. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. Atha kho asibandhakaputto gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘brāhmaṇā, bhante, pacchā bhūmakā kāmaṇḍalukā sevālamālikā udakorohakā aggiparicārakā. Te mataṃ kālaṅkataṃ uyyāpenti nāma saññāpenti nāma saggaṃ nāma okkāmenti. Bhagavā pana, bhante, arahaṃ sammāsambuddho pahoti tathā kātuṃ yathā sabbo loko kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyā’’ti? ‘‘Tena hi, gāmaṇi, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsī’’ti.

๓๕๘. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาฬันทา ครั้งนั้น อสิพันธกบุตรคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร อสิพันธกบุตรคามณีผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์ชาวปัจฉาภูมิ ผู้ถือคนโทน้ำ ประดับพวงมาลัยสาหร่าย ลงอาบน้ำ บูชาไฟ มีอยู่ พราหมณ์เหล่านั้นย่อมแนะนำ ย่อมชี้แนะ ย่อมให้คนตายเข้าถึงสวรรค์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงสามารถเพื่อจะกระทำได้โดยประการที่สัตว์โลกทั้งปวงเมื่อตายไป จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ได้ใช่ไหม” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คามณี ถ้าเช่นนั้น เราจักย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพึงตอบตามที่ท่านพอใจ”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, idhassa puriso pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko. Tamenaṃ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya – ‘ayaṃ puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatū’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api nu so puriso mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikā anuparisakkanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“นายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษบางคนในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามบุรุษนั้นว่า ‘ขอให้บุรุษนี้หลังจากตายแล้วจงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด’ นายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์หลังจากตายแล้ว เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Seyyathāpi, gāmaṇi, puriso mahatiṃ puthusilaṃ gambhīre udakarahade pakkhipeyya. Tamenaṃ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya [Pg.499] pañjaliko anuparisakkeyya – ‘ummujja, bho puthusile, uplava, bho puthusile, thalamuplava, bho puthusile’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api nu sā puthusilā mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikā anuparisakkanahetu vā ummujjeyya vā uplaveyya vā thalaṃ vā uplaveyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, gāmaṇi, yo so puriso pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko. Kiñcāpi taṃ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya – ‘ayaṃ puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjatū’’’ti, atha kho so puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya.

“นายคามณี เปรียบเหมือนบุรุษโยนแผ่นหินขนาดใหญ่ลงในห้วงน้ำลึก มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามแผ่นหินนั้นว่า ‘ท่านแผ่นหิน ขอจงผุดขึ้นเถิด ท่านแผ่นหิน ขอจงลอยขึ้นเถิด ท่านแผ่นหิน ขอจงลอยขึ้นบกเถิด’ นายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร แผ่นหินนั้นจะพึงผุดขึ้น ลอยขึ้น หรือลอยขึ้นบก เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “นายคามณี ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน บุรุษใดเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด แม้มหาชนจะประชุมกันแล้วอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามบุรุษนั้นว่า ‘ขอให้บุรุษนี้หลังจากตายแล้วจงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เถิด’ ถึงอย่างนั้น บุรุษนั้นหลังจากตายแล้ว ก็พึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, idhassa puriso pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato kāmesumicchācārā paṭivirato musāvādā paṭivirato pisuṇāya vācāya paṭivirato pharusāya vācāya paṭivirato samphappalāpā paṭivirato anabhijjhālu abyāpannacitto sammādiṭṭhiko. Tamenaṃ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya – ‘ayaṃ puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatū’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api nu so puriso mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikā anuparisakkanahetu vā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“นายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษบางคนในโลกนี้เป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์ งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม งดเว้นจากการพูดเท็จ งดเว้นจากการพูดส่อเสียด งดเว้นจากการพูดคำหยาบ งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ ไม่เพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามบุรุษนั้นว่า ‘ขอให้บุรุษนี้หลังจากตายแล้วจงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด’ นายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษนั้นจะพึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก หลังจากตายแล้ว เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า”

‘‘Seyyathāpi, gāmaṇi, puriso sappikumbhaṃ vā telakumbhaṃ vā gambhīre udakarahade ogāhetvā bhindeyya. Tatra yāssa sakkharā vā kaṭhalā vā sā adhogāmī assa; yañca khvassa tatra sappi vā telaṃ vā taṃ uddhaṃ gāmi assa. Tamenaṃ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya – ‘osīda, bho sappitela, saṃsīda, bho sappitela, adho gaccha, bho sappitelā’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api [Pg.500] nu taṃ sappitelaṃ mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikā anuparisakkanahetu vā osīdeyya vā saṃsīdeyya vā adho vā gaccheyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Evameva kho, gāmaṇi, yo so puriso pāṇātipātā paṭivirato, adinnādānā paṭivirato, kāmesumicchācārā paṭivirato, musāvādā paṭivirato, pisuṇāya vācāya paṭivirato, pharusāya vācāya paṭivirato, samphappalāpā paṭivirato, anabhijjhālu, abyāpannacitto, sammādiṭṭhiko, kiñcāpi taṃ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya – ‘ayaṃ puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatū’ti, atha kho so puriso kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyyā’’ti. Evaṃ vutte, asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Chaṭṭhaṃ.

“นายคามณี เปรียบเหมือนบุรุษทุบหม้อเนยใสหรือหม้อน้ำมันในห้วงน้ำลึก กรวดหรือกระเบื้องในหม้อนั้นพึงจมลง ส่วนเนยใสหรือน้ำมันพึงลอยขึ้น มหาชนประชุมกันแล้ว พึงอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามเนยใสหรือน้ำมันนั้นว่า ‘ท่านเนยใสและน้ำมัน ขอจงจมลงเถิด ท่านเนยใสและน้ำมัน ขอจงดำลงเถิด ท่านเนยใสและน้ำมัน ขอจงลงไปข้างล่างเถิด’ นายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เนยใสและน้ำมันนั้นจะพึงจมลง ดำลง หรือลงไปข้างล่าง เพราะเหตุแห่งการอ้อนวอน เพราะเหตุแห่งการสรรเสริญ หรือเพราะเหตุแห่งการประนมมือเดินตามของมหาชนได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระพุทธเจ้าข้า” “นายคามณี ข้อนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน บุรุษใดเป็นผู้งดเว้นจากการฆ่าสัตว์ งดเว้นจากการลักทรัพย์ งดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม งดเว้นจากการพูดเท็จ งดเว้นจากการพูดส่อเสียด งดเว้นจากการพูดคำหยาบ งดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ ไม่เพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ แม้มหาชนจะประชุมกันแล้วอ้อนวอน สรรเสริญ ประนมมือเดินตามบุรุษนั้นว่า ‘ขอให้บุรุษนี้หลังจากตายแล้วจงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกเถิด’ ถึงอย่างนั้น บุรุษนั้นหลังจากตายแล้ว ก็พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว อสิพันธกบุตรคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ฯลฯ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” อสิพันธกปุตตสูตรที่ ๖ จบ

7. Khettūpamasuttaṃ

๗. เขัตตูปมสูตรที่ ๗

359. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. Atha kho asibandhakaputto gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘nanu, bhante, bhagavā sabbapāṇabhūtahitānukampī viharatī’’ti? ‘‘Evaṃ, gāmaṇi, tathāgato sabbapāṇabhūtahitānukampī viharatī’’ti. ‘‘Atha kiñcarahi, bhante, bhagavā ekaccānaṃ sakkaccaṃ dhammaṃ deseti, ekaccānaṃ no tathā sakkaccaṃ dhammaṃ desetī’’ti? ‘‘Tena hi, gāmaṇi, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, idhassu kassakassa gahapatino tīṇi khettāni – ekaṃ khettaṃ aggaṃ, ekaṃ khettaṃ majjhimaṃ, ekaṃ khettaṃ hīnaṃ jaṅgalaṃ ūsaraṃ pāpabhūmi. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, asu kassako gahapati bījāni patiṭṭhāpetukāmo kattha paṭhamaṃ patiṭṭhāpeyya, yaṃ vā aduṃ khettaṃ aggaṃ, yaṃ vā aduṃ khettaṃ majjhimaṃ, yaṃ vā aduṃ khettaṃ hīnaṃ jaṅgalaṃ ūsaraṃ pāpabhūmī’’ti? ‘‘Asu, bhante, kassako gahapati bījāni patiṭṭhāpetukāmo yaṃ aduṃ khettaṃ aggaṃ tattha patiṭṭhāpeyya[Pg.501]. Tattha patiṭṭhāpetvā yaṃ aduṃ khettaṃ majjhimaṃ tattha patiṭṭhāpeyya. Tattha patiṭṭhāpetvā yaṃ aduṃ khettaṃ hīnaṃ jaṅgalaṃ ūsaraṃ pāpabhūmi tattha patiṭṭhāpeyyapi, nopi patiṭṭhāpeyya. Taṃ kissa hetu? Antamaso gobhattampi bhavissatī’’ti.

๓๕๙. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน เขตกรุงนาฬันทา ครั้งนั้นแล อสิพันธกบุตรคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จริงหรือที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่โดยทรงอนุเคราะห์เกื้อกูลสรรพสัตว์และภูตทั้งปวง” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คามณี เป็นอย่างนั้น ตถาคตอยู่โดยอนุเคราะห์เกื้อกูลสรรพสัตว์และภูตทั้งปวง” คามณีทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรเล่า พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่คนบางพวกโดยเคารพ แต่ไม่ทรงแสดงธรรมแก่คนบางพวกโดยเคารพเช่นนั้น” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คามณี ถ้าอย่างนั้น เราจะย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพึงตอบตามที่ท่านพอใจ คามณี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร สมมติว่า คหบดีชาวนาคนหนึ่งมีนา ๓ แปลง คือ นาแปลงหนึ่งดีเลิศ แปลงหนึ่งปานกลาง แปลงหนึ่งเลว เป็นป่ารก มีดินเค็ม พื้นดินไม่ดี คามณี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร คหบดีชาวนาคนนั้น เมื่อต้องการจะหว่านพืชพรรณ ควรจะหว่านในนาแปลงไหนก่อน ระหว่างนาแปลงที่ดีเลิศ นาแปลงที่ปานกลาง กับนาแปลงที่เลว เป็นป่ารก มีดินเค็ม พื้นดินไม่ดี” คามณีทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คหบดีชาวนาคนนั้น เมื่อต้องการจะหว่านพืชพรรณ ควรจะหว่านในนาแปลงที่ดีเลิศก่อน ครั้นหว่านในนาแปลงนั้นแล้ว จึงหว่านในนาแปลงที่ปานกลาง ครั้นหว่านในนาแปลงนั้นแล้ว จะหว่านในนาแปลงที่เลว เป็นป่ารก มีดินเค็ม พื้นดินไม่ดี หรือไม่หว่านก็ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะอย่างน้อยก็ยังพอเป็นอาหารของโคได้”

‘‘Seyyathāpi, gāmaṇi, yaṃ aduṃ khettaṃ aggaṃ; evameva mayhaṃ bhikkhubhikkhuniyo. Tesāhaṃ dhammaṃ desemi – ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsemi. Taṃ kissa hetu? Ete hi, gāmaṇi, maṃdīpā maṃleṇā maṃtāṇā maṃsaraṇā viharanti. Seyyathāpi, gāmaṇi, yaṃ aduṃ khettaṃ majjhimaṃ; evameva mayhaṃ upāsakaupāsikāyo. Tesaṃ pāhaṃ dhammaṃ desemi – ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ, sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsemi. Taṃ kissa hetu? Ete hi, gāmaṇi, maṃdīpā maṃleṇā maṃtāṇā maṃsaraṇā viharanti. Seyyathāpi, gāmaṇi, yaṃ aduṃ khettaṃ hīnaṃ jaṅgalaṃ ūsaraṃ pāpabhūmi; evameva mayhaṃ aññatitthiyā samaṇabrāhmaṇaparibbājakā. Tesaṃ pāhaṃ dhammaṃ desemi – ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsemi. Taṃ kissa hetu? Appeva nāma ekaṃ padampi ājāneyyuṃ taṃ nesaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.

คามณี นาแปลงที่ดีเลิศนั้นเปรียบเหมือนภิกษุและภิกษุณีของเรา เราย่อมแสดงธรรมคือ พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง มีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะแก่เธอเหล่านั้น ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้นมีเราเป็นเกาะ มีเราเป็นที่หลีกเร้น มีเราเป็นที่ต้านทาน มีเราเป็นสรณะอยู่ คามณี นาแปลงที่ปานกลางนั้นเปรียบเหมือนอุบาสกและอุบาสิกาของเรา แม้แก่เธอเหล่านั้น เราก็ย่อมแสดงธรรมคือ พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง มีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะอุบาสกและอุบาสิกาเหล่านั้นมีเราเป็นเกาะ มีเราเป็นที่หลีกเร้น มีเราเป็นที่ต้านทาน มีเราเป็นสรณะอยู่ คามณี นาแปลงที่เลว เป็นป่ารก มีดินเค็ม พื้นดินไม่ดีนั้นเปรียบเหมือนสมณพราหมณ์และปริพาชกที่เป็นอัญเดียรถีย์ของเรา แม้แก่เธอเหล่านั้น เราก็ย่อมแสดงธรรมคือ พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง มีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะเรามีความคิดว่า ‘ถ้าเธอเหล่านั้นพึงรู้ธรรมได้แม้สักบทหนึ่ง ข้อนั้นก็จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เธอเหล่านั้นตลอดกาลนาน’

‘‘Seyyathāpi, gāmaṇi, purisassa tayo udakamaṇikā – eko udakamaṇiko acchiddo ahārī aparihārī, eko udakamaṇiko acchiddo hārī parihārī, eko udakamaṇiko chiddo hārī parihārī. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, asu puriso udakaṃ nikkhipitukāmo kattha paṭhamaṃ nikkhipeyya, yo vā so udakamaṇiko acchiddo ahārī aparihārī, yo vā so udakamaṇiko acchiddo hārī parihārī, yo vā so udakamaṇiko chiddo hārī parihārī’’ti? ‘‘Asu, bhante, puriso udakaṃ nikkhipitukāmo, yo so udakamaṇiko acchiddo ahārī aparihārī tattha nikkhipeyya, tattha nikkhipitvā, yo so udakamaṇiko acchiddo hārī parihārī tattha nikkhipeyya, tattha nikkhipitvā, yo so udakamaṇiko chiddo hārī parihārī tattha nikkhipeyyapi, nopi nikkhipeyya. Taṃ kissa hetu? Antamaso bhaṇḍadhovanampi bhavissatī’’ti.

คามณี เปรียบเหมือนบุรุษผู้หนึ่งมีหม้อน้ำ ๓ ใบ คือ หม้อน้ำใบหนึ่งไม่มีช่อง ไม่รั่ว ไม่ซึม หม้อน้ำใบหนึ่งไม่มีช่อง แต่รั่วและซึม หม้อน้ำใบหนึ่งมีช่อง ทั้งรั่วและซึม คามณี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษคนนั้นเมื่อต้องการจะขังน้ำไว้ ควรจะขังไว้ในหม้อน้ำใบไหนก่อน ระหว่างหม้อน้ำที่ไม่มีช่อง ไม่รั่ว ไม่ซึม หม้อน้ำที่ไม่มีช่อง แต่รั่วและซึม กับหม้อน้ำที่มีช่อง ทั้งรั่วและซึม” คามณีทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษคนนั้นเมื่อต้องการจะขังน้ำไว้ ควรจะขังไว้ในหม้อน้ำที่ไม่มีช่อง ไม่รั่ว ไม่ซึมก่อน ครั้นขังไว้ในหม้อน้ำใบนั้นแล้ว จึงขังไว้ในหม้อน้ำที่ไม่มีช่อง แต่รั่วและซึม ครั้นขังไว้ในหม้อน้ำใบนั้นแล้ว จะขังไว้ในหม้อน้ำที่มีช่อง ทั้งรั่วและซึม หรือไม่ขังไว้ก็ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะอย่างน้อยก็ยังพอใช้ล้างภาชนะได้”

‘‘Seyyathāpi, gāmaṇi, yo so udakamaṇiko acchiddo ahārī aparihārī; evameva mayhaṃ bhikkhubhikkhuniyo. Tesāhaṃ dhammaṃ desemi – ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ [Pg.502] sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsemi. Taṃ kissa hetu? Ete hi, gāmaṇi, maṃdīpā maṃleṇā maṃtāṇā maṃsaraṇā viharanti. Seyyathāpi, gāmaṇi, yo so udakamaṇiko acchiddo hārī parihārī; evameva mayhaṃ upāsakaupāsikāyo. Tesāhaṃ dhammaṃ desemi – ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsemi. Taṃ kissa hetu? Ete hi, gāmaṇi, maṃdīpā maṃleṇā maṃtāṇā maṃsaraṇā viharanti. Seyyathāpi, gāmaṇi, yo so udakamaṇiko chiddo hārī parihārī; evameva mayhaṃ aññatitthiyā samaṇabrāhmaṇaparibbājakā. Tesāhaṃ dhammaṃ desemi – ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsemi. Taṃ kissa hetu? Appeva nāma ekaṃ padampi ājāneyyuṃ, taṃ nesaṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Evaṃ vutte, asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Sattamaṃ.

“ดูก่อนนายบ้าน เปรียบเหมือนหม้อน้ำที่ไม่มีรูรั่ว ไม่ซึม ไม่ไหลออก ฉันใด ภิกษุและภิกษุณีของเราก็ฉันนั้นเหมือนกัน เราแสดงธรรมแก่เธอเหล่านั้น คือ งามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง เพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนนายบ้าน เธอเหล่านั้นมีเราเป็นเกาะ มีเราเป็นที่หลีกเร้น มีเราเป็นที่ต้านทาน มีเราเป็นสรณะอยู่ ดูก่อนนายบ้าน เปรียบเหมือนหม้อน้ำที่ไม่มีรูรั่ว แต่ซึมและไหลออก ฉันใด อุบาสกและอุบาสิกาของเราก็ฉันนั้นเหมือนกัน เราแสดงธรรมแก่เธอเหล่านั้น คือ งามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง เพราะเหตุไร เพราะว่า ดูก่อนนายบ้าน เธอเหล่านั้นมีเราเป็นเกาะ มีเราเป็นที่หลีกเร้น มีเราเป็นที่ต้านทาน มีเราเป็นสรณะอยู่ ดูก่อนนายบ้าน เปรียบเหมือนหม้อน้ำที่มีรูรั่ว ทั้งซึมและไหลออก ฉันใด สมณพราหมณ์ปริพาชกที่เป็นอัญเดียรถีย์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เราแสดงธรรมแก่เธอเหล่านั้น คือ งามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง เพราะเหตุไร เพราะว่าบางทีเธอเหล่านั้นพึงรู้ได้แม้สักบทหนึ่ง การรู้นั้นจะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่เธอเหล่านั้นสิ้นกาลนาน” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว อสิพันธกบุตรคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระธรรมเทศนาแจ่มแจ้งนัก...ฯลฯ...ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” ดังนี้แล สูตรที่ ๗ จบ

8. Saṅkhadhamasuttaṃ

๘. สังขธมสูตร

360. Ekaṃ samayaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane. Atha kho asibandhakaputto gāmaṇi nigaṇṭhasāvako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho asibandhakaputtaṃ gāmaṇiṃ bhagavā etadavoca – ‘‘kathaṃ nu kho, gāmaṇi, nigaṇṭho nāṭaputto sāvakānaṃ dhammaṃ desetī’’ti? ‘‘Evaṃ kho, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sāvakānaṃ dhammaṃ deseti – ‘yo koci pāṇaṃ atipāteti, sabbo so āpāyiko nerayiko, yo koci adinnaṃ ādiyati, sabbo so āpāyiko nerayiko, yo koci kāmesu micchā carati, sabbo so āpāyiko nerayiko, yo koci musā bhaṇati sabbo, so āpāyiko nerayiko. Yaṃbahulaṃ yaṃbahulaṃ viharati, tena tena nīyatī’ti. Evaṃ kho, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sāvakānaṃ dhammaṃ desetī’’ti. ‘‘‘Yaṃbahulaṃ yaṃbahulañca, gāmaṇi, viharati, tena tena nīyati’, evaṃ sante na koci āpāyiko nerayiko bhavissati, yathā nigaṇṭhassa nāṭaputtassa vacanaṃ’’.

๓๖๐. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน เขตกรุงนาลันทา ครั้งนั้น อสิพันธกบุตรคามณี สาวกของนิครนถ์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามอสิพันธกบุตรคามณีผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้วดังนี้ว่า “ดูก่อนนายบ้าน นิครนถ์นาฏบุตรแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นิครนถ์นาฏบุตรแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามฆ่าสัตว์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปสู่อบาย เป็นผู้ไปสู่นรก ผู้ใดก็ตามลักทรัพย์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปสู่อบาย เป็นผู้ไปสู่นรก ผู้ใดก็ตามประพฤติผิดในกาม ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปสู่อบาย เป็นผู้ไปสู่นรก ผู้ใดก็ตามพูดเท็จ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปสู่อบาย เป็นผู้ไปสู่นรก บุคคลย่อมอยู่โดยอาการใดเป็นส่วนมาก เขาย่อมถูกนำไปด้วยอาการนั้นๆ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นิครนถ์นาฏบุตรแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้” “ดูก่อนนายบ้าน ‘บุคคลย่อมอยู่โดยอาการใดเป็นส่วนมาก เขาย่อมถูกนำไปด้วยอาการนั้นๆ’ เมื่อเป็นเช่นนี้ ตามคำของนิครนถ์นาฏบุตร ก็จะไม่มีใครเลยเป็นผู้ไปสู่อบาย เป็นผู้ไปสู่นรก”

‘‘Taṃ [Pg.503] kiṃ maññasi, gāmaṇi, yo so puriso pāṇātipātī rattiyā vā divasassa vā samayāsamayaṃ upādāya, katamo bahutaro samayo, yaṃ vā so pāṇamatipāteti, yaṃ vā so pāṇaṃ nātipātetī’’ti? ‘‘Yo so, bhante, puriso pāṇātipātī rattiyā vā divasassa vā samayāsamayaṃ upādāya, appataro so samayo yaṃ so pāṇamatipāteti, atha kho sveva bahutaro samayo yaṃ so pāṇaṃ nātipātetī’’ti. ‘‘‘Yaṃbahulaṃ yaṃbahulañca, gāmaṇi, viharati tena tena nīyatī’ti, evaṃ sante na koci āpāyiko nerayiko bhavissati, yathā nigaṇṭhassa nāṭaputtassa vacanaṃ’’.

“ดูก่อนนายบ้าน ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้มีปกติฆ่าสัตว์ ไม่ว่ากลางคืนหรือกลางวัน ในบรรดาสมัยที่เขาฆ่าสัตว์กับสมัยที่เขาไม่ฆ่าสัตว์ สมัยไหนมากกว่ากัน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษผู้มีปกติฆ่าสัตว์ ไม่ว่ากลางคืนหรือกลางวัน สมัยที่เขาฆ่าสัตว์นั้นน้อยกว่า แต่สมัยที่เขาไม่ฆ่าสัตว์นั่นแหละมากกว่า” “ดูก่อนนายบ้าน ‘บุคคลย่อมอยู่โดยอาการใดเป็นส่วนมาก เขาย่อมถูกนำไปด้วยอาการนั้นๆ’ เมื่อเป็นเช่นนี้ ตามคำของนิครนถ์นาฏบุตร ก็จะไม่มีใครเลยเป็นผู้ไปสู่อบาย เป็นผู้ไปสู่นรก”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, yo so puriso adinnādāyī rattiyā vā divasassa vā samayāsamayaṃ upādāya, katamo bahutaro samayo, yaṃ vā so adinnaṃ ādiyati, yaṃ vā so adinnaṃ nādiyatī’’ti. ‘‘Yo so, bhante, puriso adinnādāyī rattiyā vā divasassa vā samayāsamayaṃ upādāya appataro so samayo, yaṃ so adinnaṃ ādiyati, atha kho sveva bahutaro samayo, yaṃ so adinnaṃ nādiyatī’’ti. ‘‘‘Yaṃbahulaṃ yaṃbahulañca, gāmaṇi, viharati tena tena nīyatī’ti, evaṃ sante na koci āpāyiko nerayiko bhavissati, yathā nigaṇṭhassa nāṭaputtassa vacanaṃ’’.

“ดูก่อนนายบ้าน ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้มีปกติลักทรัพย์ ไม่ว่ากลางคืนหรือกลางวัน ในบรรดาสมัยที่เขาลักทรัพย์กับสมัยที่เขาไม่ลักทรัพย์ สมัยไหนมากกว่ากัน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษผู้มีปกติลักทรัพย์ ไม่ว่ากลางคืนหรือกลางวัน สมัยที่เขาลักทรัพย์นั้นน้อยกว่า แต่สมัยที่เขาไม่ลักทรัพย์นั่นแหละมากกว่า” “ดูก่อนนายบ้าน ‘บุคคลย่อมอยู่โดยอาการใดเป็นส่วนมาก เขาย่อมถูกนำไปด้วยอาการนั้นๆ’ เมื่อเป็นเช่นนี้ ตามคำของนิครนถ์นาฏบุตร ก็จะไม่มีใครเลยเป็นผู้ไปสู่อบาย เป็นผู้ไปสู่นรก”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, yo so puriso kāmesumicchācārī rattiyā vā divasassa vā samayāsamayaṃ upādāya, katamo bahutaro samayo, yaṃ vā so kāmesu micchā carati, yaṃ vā so kāmesu micchā na caratī’’ti? ‘‘Yo so, bhante, puriso kāmesumicchācārī rattiyā vā divasassa vā samayāsamayaṃ upādāya, appataro so samayo yaṃ so kāmesu micchā carati, atha kho sveva bahutaro samayo, yaṃ so kāmesu micchā na caratī’’ti. ‘‘‘Yaṃbahulaṃ yaṃbahulañca, gāmaṇi, viharati tena tena nīyatī’ti, evaṃ sante na koci āpāyiko nerayiko bhavissati, yathā nigaṇṭhassa nāṭaputtassa vacanaṃ’’.

“ดูก่อนนายบ้าน ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้มีปกติประพฤติผิดในกาม ไม่ว่ากลางคืนหรือกลางวัน ในบรรดาสมัยที่เขาประพฤติผิดในกามกับสมัยที่เขาไม่ประพฤติผิดในกาม สมัยไหนมากกว่ากัน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษผู้มีปกติประพฤติผิดในกาม ไม่ว่ากลางคืนหรือกลางวัน สมัยที่เขาประพฤติผิดในกามนั้นน้อยกว่า แต่สมัยที่เขาไม่ประพฤติผิดในกามนั่นแหละมากกว่า” “ดูก่อนนายบ้าน ‘บุคคลย่อมอยู่โดยอาการใดเป็นส่วนมาก เขาย่อมถูกนำไปด้วยอาการนั้นๆ’ เมื่อเป็นเช่นนี้ ตามคำของนิครนถ์นาฏบุตร ก็จะไม่มีใครเลยเป็นผู้ไปสู่อบาย เป็นผู้ไปสู่นรก”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, yo so puriso musāvādī rattiyā vā divasassa vā samayāsamayaṃ upādāya, katamo bahutaro samayo, yaṃ vā so musā bhaṇati, yaṃ vā so musā na bhaṇatī’’ti? ‘‘Yo so, bhante, puriso musāvādī rattiyā vā divasassa vā samayāsamayaṃ upādāya[Pg.504], appataro so samayo, yaṃ so musā bhaṇati, atha kho sveva bahutaro samayo, yaṃ so musā na bhaṇatī’’ti. ‘‘‘Yaṃbahulaṃ yaṃbahulañca, gāmaṇi, viharati tena tena nīyatī’ti, evaṃ sante na koci āpāyiko nerayiko bhavissati, yathā nigaṇṭhassa nāṭaputtassa vacanaṃ’’.

“นายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้มักพูดเท็จคนนั้น เมื่อคำนึงถึงเวลาและมิใช่เวลา ทั้งกลางคืนและกลางวัน ระหว่างเวลาที่เขาพูดเท็จกับเวลาที่เขาไม่พูดเท็จ เวลาไหนจะมากกว่ากัน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษผู้มักพูดเท็จคนนั้น เมื่อคำนึงถึงเวลาและมิใช่เวลา ทั้งกลางคืนและกลางวัน เวลาที่เขาพูดเท็จมีน้อยกว่า แต่เวลาที่เขาไม่พูดเท็จนั่นแหละมีมากกว่า” “นายคามณี (นิครนถ์กล่าวว่า) ‘บุคคลย่อมอยู่ด้วยกรรมใดเป็นส่วนมาก เขาย่อมถูกกรรมนั้นนำไป’ เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็จะไม่มีใครเป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก ตามคำของนิครนถ์นาฏบุตรเลย”

‘‘Idha, gāmaṇi, ekacco satthā evaṃvādī hoti evaṃdiṭṭhi – ‘yo koci pāṇamatipāteti, sabbo so āpāyiko nerayiko, yo koci adinnaṃ ādiyati, sabbo so āpāyiko nerayiko, yo koci kāmesu micchā carati, sabbo so āpāyiko nerayiko, yo koci musā bhaṇati, sabbo so āpāyiko nerayiko’ti. Tasmiṃ kho pana, gāmaṇi, satthari sāvako abhippasanno hoti. Tassa evaṃ hoti – ‘mayhaṃ kho satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – yo koci pāṇamatipāteti, sabbo so āpāyiko nerayikoti. Atthi kho pana mayā pāṇo atipātito, ahampamhi āpāyiko nerayikoti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Taṃ, gāmaṇi, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Mayhaṃ kho satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – yo koci adinnaṃ ādiyati, sabbo so āpāyiko nerayikoti. Atthi kho pana mayā adinnaṃ ādinnaṃ ahampamhi āpāyiko nerayikoti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Taṃ, gāmaṇi, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Mayhaṃ kho satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – yo koci kāmesu micchā carati, sabbo so āpāyiko nerayiko’ti. Atthi kho pana mayā kāmesu micchā ciṇṇaṃ. ‘Ahampamhi āpāyiko nerayiko’ti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Taṃ, gāmaṇi, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye. Mayhaṃ kho satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – yo koci musā bhaṇati, sabbo so āpāyiko nerayikoti. Atthi kho pana mayā musā bhaṇitaṃ. ‘Ahampamhi āpāyiko nerayiko’ti diṭṭhiṃ paṭilabhati. Taṃ, gāmaṇi, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye.

“นายคามณี ศาสดาบางคนในโลกนี้มีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามฆ่าสัตว์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก, ผู้ใดก็ตามลักทรัพย์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก, ผู้ใดก็ตามประพฤติผิดในกาม ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก, ผู้ใดก็ตามพูดเท็จ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก’ นายคามณี สาวกเลื่อมใสอย่างยิ่งในศาสดานั้น เขามีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ศาสดาของเรามีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามฆ่าสัตว์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก’ ก็เราได้ฆ่าสัตว์ไว้แล้ว แม้เราก็เป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก’ ดังนี้ เขาย่อมได้ทิฏฐินั้น นายคามณี เพราะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น เขาย่อมถูกทอดทิ้งไว้ในนรก เหมือนถูกนำมาทิ้งไว้ฉะนั้น ‘ศาสดาของเรามีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามลักทรัพย์ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก’ ก็เราได้ลักทรัพย์ไว้แล้ว แม้เราก็เป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก’ ดังนี้ เขาย่อมได้ทิฏฐินั้น นายคามณี เพราะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น เขาย่อมถูกทอดทิ้งไว้ในนรก เหมือนถูกนำมาทิ้งไว้ฉะนั้น ‘ศาสดาของเรามีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามประพฤติผิดในกาม ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก’ ก็เราได้ประพฤติผิดในกามไว้แล้ว แม้เราก็เป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก’ ดังนี้ เขาย่อมได้ทิฏฐินั้น นายคามณี เพราะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น เขาย่อมถูกทอดทิ้งไว้ในนรก เหมือนถูกนำมาทิ้งไว้ฉะนั้น ‘ศาสดาของเรามีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามพูดเท็จ ผู้นั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก’ ก็เราได้พูดเท็จไว้แล้ว แม้เราก็เป็นผู้ไปเกิดในอบาย ในนรก’ ดังนี้ เขาย่อมได้ทิฏฐินั้น นายคามณี เพราะไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น เขาย่อมถูกทอดทิ้งไว้ในนรก เหมือนถูกนำมาทิ้งไว้ฉะนั้น”

‘‘Idha [Pg.505] pana, gāmaṇi, tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So anekapariyāyena pāṇātipātaṃ garahati vigarahati, ‘pāṇātipātā viramathā’ti cāha. Adinnādānaṃ garahati vigarahati, ‘adinnādānā viramathā’ti cāha. Kāmesumicchācāraṃ garahati, vigarahati ‘kāmesumicchācārā viramathā’ti cāha. Musāvādaṃ garahati vigarahati ‘musāvādā viramathā’ti cāha. Tasmiṃ kho pana, gāmaṇi, satthari sāvako abhippasanno hoti. So iti paṭisañcikkhati – ‘bhagavā kho anekapariyāyena pāṇātipātaṃ garahati vigarahati, pāṇātipātā viramathāti cāha. Atthi kho pana mayā pāṇo atipātito yāvatako vā tāvatako vā. Yo kho pana mayā pāṇo atipātito yāvatako vā tāvatako vā, taṃ na suṭṭhu, taṃ na sādhu. Ahañceva kho pana tappaccayā vippaṭisārī assaṃ. Na metaṃ pāpaṃ kammaṃ akataṃ bhavissatī’ti. So iti paṭisaṅkhāya tañceva pāṇātipātaṃ pajahati. Āyatiñca pāṇātipātā paṭivirato hoti. Evametassa pāpassa kammassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpassa kammassa samatikkamo hoti.

“นายคามณี อนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ทรงติเตียน ทรงตำหนิปาณาติบาตโดยอเนกปริยาย ตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากปาณาติบาต’ ทรงติเตียน ทรงตำหนิอทินนาทาน ตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากอทินนาทาน’ ทรงติเตียน ทรงตำหนิกาเมสุมิจฉาจาร ตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร’ ทรงติเตียน ทรงตำหนิมุสาวาท ตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากมุสาวาท’ นายคามณี สาวกเลื่อมใสอย่างยิ่งในศาสดานั้น เขาย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงติเตียน ทรงตำหนิปาณาติบาตโดยอเนกปริยาย ตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากปาณาติบาต’ ก็เราได้ฆ่าสัตว์ไว้แล้ว ไม่ว่ามากหรือน้อย การที่เราได้ฆ่าสัตว์ไว้แล้ว ไม่ว่ามากหรือน้อยนั้น ไม่ดีเลย ไม่สมควรเลย ถึงแม้เราจะเดือดร้อนใจเพราะกรรมนั้นเป็นปัจจัย บาปกรรมนั้นก็ใช่ว่าจะกลายเป็นกรรมที่เราไม่ได้ทำ’ เขาพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมละปาณาติบาตนั้นเสีย และย่อมเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาตในกาลต่อไป การละบาปกรรมนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงบาปกรรมนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้”

‘‘‘Bhagavā kho anekapariyāyena adinnādānaṃ garahati vigarahati, adinnādānā viramathāti cāha. Atthi kho pana mayā adinnaṃ ādinnaṃ yāvatakaṃ vā tāvatakaṃ vā. Yaṃ kho pana mayā adinnaṃ ādinnaṃ yāvatakaṃ vā tāvatakaṃ vā taṃ na suṭṭhu, taṃ na sādhu. Ahañceva kho pana tappaccayā vippaṭisārī assaṃ, na metaṃ pāpaṃ kammaṃ akataṃ bhavissatī’ti. So iti paṭisaṅkhāya tañceva adinnādānaṃ pajahati. Āyatiñca adinnādānā paṭivirato hoti. Evametassa pāpassa kammassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpassa kammassa samatikkamo hoti.

“‘พระผู้มีพระภาคทรงติเตียน ทรงตำหนิอทินนาทานโดยอเนกปริยาย ตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากอทินนาทาน’ ก็เราได้ลักทรัพย์ไว้แล้ว ไม่ว่ามากหรือน้อย การที่เราได้ลักทรัพย์ไว้แล้ว ไม่ว่ามากหรือน้อยนั้น ไม่ดีเลย ไม่สมควรเลย ถึงแม้เราจะเดือดร้อนใจเพราะกรรมนั้นเป็นปัจจัย บาปกรรมนั้นก็ใช่ว่าจะกลายเป็นกรรมที่เราไม่ได้ทำ’ เขาพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมละอทินนาทานนั้นเสีย และย่อมเป็นผู้งดเว้นจากอทินนาทานในกาลต่อไป การละบาปกรรมนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงบาปกรรมนั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้”

‘‘‘Bhagavā kho pana anekapariyāyena kāmesumicchācāraṃ garahati vigarahati, kāmesumicchācārā viramathāti cāha. Atthi kho pana mayā kāmesu micchā ciṇṇaṃ yāvatakaṃ vā tāvatakaṃ vā. Yaṃ kho pana mayā kāmesu micchā ciṇṇaṃ yāvatakaṃ vā tāvatakaṃ vā taṃ na suṭṭhu, taṃ na sādhu. Ahañceva kho pana tappaccayā vippaṭisārī assaṃ, na [Pg.506] metaṃ pāpaṃ kammaṃ akataṃ bhavissatī’ti. So iti paṭisaṅkhāya tañceva kāmesumicchācāraṃ pajahati, āyatiñca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti. Evametassa pāpassa kammassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpassa kammassa samatikkamo hoti.

‘ก็พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนกาเมสุมิจฉาจารโดยปริยายเป็นอันมาก ทรงตำหนิยิ่ง และตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร’ ก็การประพฤติผิดในกามทั้งหลายที่เราได้ประพฤติแล้ว มีอยู่บ้างไม่มากก็น้อย ก็การประพฤติผิดในกามทั้งหลายที่เราได้ประพฤติแล้วบ้างไม่มากก็น้อยนั้น ไม่ดี ไม่งาม ถ้าเราจะพึงเดือดร้อนใจเพราะกรรมนั้นเป็นปัจจัย บาปกรรมของเรานั้นก็จะไม่เป็นกรรมที่ไม่ได้ทำไปแล้ว’ เขาพิจารณาเห็นดังนี้แล้วจึงละกาเมสุมิจฉาจารนั้นเสีย และเป็นผู้งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจารในกาลต่อไป การละบาปกรรมของเขานี้ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงบาปกรรมของเขานี้ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘‘Bhagavā kho pana anekapariyāyena musāvādaṃ garahati vigarahati, musāvādā viramathāti cāha. Atthi kho pana mayā musā bhaṇitaṃ yāvatakaṃ vā tāvatakaṃ vā. Yaṃ kho pana mayā musā bhaṇitaṃ yāvatakaṃ vā tāvatakaṃ vā taṃ na suṭṭhu, taṃ na sādhu. Ahañceva kho pana tappaccayā vippaṭisārī assaṃ, na metaṃ pāpaṃ kammaṃ akataṃ bhavissatī’ti. So iti paṭisaṅkhāya tañceva musāvādaṃ pajahati, āyatiñca musāvādā paṭivirato hoti. Evametassa pāpassa kammassa pahānaṃ hoti. Evametassa pāpassa kammassa samatikkamo hoti.

‘ก็พระผู้มีพระภาคทรงติเตียนมุสาวาทโดยปริยายเป็นอันมาก ทรงตำหนิยิ่ง และตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงงดเว้นจากมุสาวาท’ ก็คำเท็จที่เราได้กล่าวแล้ว มีอยู่บ้างไม่มากก็น้อย ก็คำเท็จที่เราได้กล่าวแล้วบ้างไม่มากก็น้อยนั้น ไม่ดี ไม่งาม ถ้าเราจะพึงเดือดร้อนใจเพราะกรรมนั้นเป็นปัจจัย บาปกรรมของเรานั้นก็จะไม่เป็นกรรมที่ไม่ได้ทำไปแล้ว’ เขาพิจารณาเห็นดังนี้แล้วจึงละมุสาวาทนั้นเสีย และเป็นผู้งดเว้นจากมุสาวาทในกาลต่อไป การละบาปกรรมของเขานี้ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงบาปกรรมของเขานี้ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘So pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti. Kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭivirato hoti. Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti. Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti. Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti. Samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti. Abhijjhaṃ pahāya anabhijjhālu hoti. Byāpādappadosaṃ pahāya abyāpannacitto hoti. Micchādiṭṭhiṃ pahāya sammādiṭṭhiko hoti.

เขาละปาณาติบาต เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต ละอทินนาทาน เป็นผู้งดเว้นจากอทินนาทาน ละกาเมสุมิจฉาจาร เป็นผู้งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ละมุสาวาท เป็นผู้งดเว้นจากมุสาวาท ละปิสุณวาจา เป็นผู้งดเว้นจากปิสุณวาจา ละผรุสวาจา เป็นผู้งดเว้นจากผรุสวาจา ละสัมผัปปลาปะ เป็นผู้งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ละอภิชฌา เป็นผู้ไม่เพ่งเล็ง ละพยาบาทประทุษร้าย เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท ละมิจฉาทิฐิ เป็นผู้มีความเห็นชอบ

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Seyyathāpi, gāmaṇi, balavā saṅkhadhamo appakasireneva catuddisā viññāpeyya; evameva kho, gāmaṇi, evaṃ bhāvitāya mettāya cetovimuttiyā evaṃ bahulīkatāya yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ, na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati.

ดูก่อนคามณิ อริยสาวกนั้นแล เป็นผู้ปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาท ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่, ทิศที่สองก็ฉันนั้น, ทิศที่สามก็ฉันนั้น, ทิศที่สี่ก็ฉันนั้น. โดยนัยนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทั้งปวง โดยความเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทั้งปวง แผ่ไปสู่โลกทั้งปวงอันมีสัตว์ทั้งหลาย ด้วยใจสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่. ดูก่อนคามณิ เปรียบเหมือนคนเป่าสังข์ผู้มีกำลัง ย่อมเป่าให้ได้ยินได้ทั้งสี่ทิศโดยไม่ยากเลย ฉันใด, ดูก่อนคามณิ ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อเมตตาเจโตวิมุติอันบุคคลเจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ กรรมใดที่ทำพอประมาณ กรรมนั้นย่อมไม่เหลืออยู่ในมหัคคตกรรมนั้น ย่อมไม่ตั้งอยู่ในมหัคคตกรรมนั้น

‘‘Sa [Pg.507] kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato karuṇāsahagatena cetasā…pe… muditāsahagatena cetasā…pe…. Upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ. Iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. Seyyathāpi, gāmaṇi, balavā saṅkhadhamo appakasireneva catuddisā viññāpeyya; evameva kho, gāmaṇi, evaṃ bhāvitāya upekkhāya cetovimuttiyā evaṃ bahulīkatāya yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhatī’’ti. Evaṃ vutte, asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Aṭṭhamaṃ.

ดูก่อนคามณิ อริยสาวกนั้นแล เป็นผู้ปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาท ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติ มีใจสหรคตด้วยกรุณา...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยมุทิตา...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่, ทิศที่สองก็ฉันนั้น, ทิศที่สามก็ฉันนั้น, ทิศที่สี่ก็ฉันนั้น. โดยนัยนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทั้งปวง โดยความเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทั้งปวง แผ่ไปสู่โลกทั้งปวงอันมีสัตว์ทั้งหลาย ด้วยใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่. ดูก่อนคามณิ เปรียบเหมือนคนเป่าสังข์ผู้มีกำลัง ย่อมเป่าให้ได้ยินได้ทั้งสี่ทิศโดยไม่ยากเลย ฉันใด, ดูก่อนคามณิ ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่ออุเบกขาเจโตวิมุติอันบุคคลเจริญแล้วอย่างนี้ ทำให้มากแล้วอย่างนี้ กรรมใดที่ทำพอประมาณ กรรมนั้นย่อมไม่เหลืออยู่ในมหัคคตกรรมนั้น ย่อมไม่ตั้งอยู่ในมหัคคตกรรมนั้น’ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว อสิพันธกบุตรคามณิได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก...ฯลฯ... ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก ผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป’ ดังนี้แล. (สูตรที่ ๘ จบ)

9. Kulasuttaṃ

๙. กุลสูตรที่ ๙

361. Ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena nāḷandā tadavasari. Tatra sudaṃ bhagavā nāḷandāyaṃ viharati pāvārikambavane.

๓๖๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จถึงเมืองนาฬันทา. ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ปาวาริกัมพวัน ในเมืองนาฬันทานั้น

Tena kho pana samayena nāḷandā dubbhikkhā hoti dvīhitikā setaṭṭhikā salākāvuttā. Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto nāḷandāyaṃ paṭivasati mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṃ. Atha kho asibandhakaputto gāmaṇi nigaṇṭhasāvako yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnaṃ kho asibandhakaputtaṃ gāmaṇiṃ nigaṇṭho nāṭaputto etadavoca – ‘‘ehi tvaṃ, gāmaṇi, samaṇassa gotamassa vādaṃ āropehi. Evaṃ te kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchissati – ‘asibandhakaputtena gāmaṇinā samaṇassa gotamassa evaṃmahiddhikassa evaṃmahānubhāvassa vādo āropito’’’ti.

ก็โดยสมัยนั้น เมืองนาฬันทาเกิดทุพภิกขภัย เป็นเมืองที่(ผู้คน)มีความหวังสองทาง มีกระดูกขาวเกลื่อน มีความเป็นอยู่ด้วยสลาก. ก็โดยสมัยนั้น นิครนถ์นาฏบุตรอาศัยอยู่ในเมืองนาฬันทา พร้อมด้วยบริษัทนิครนถ์หมู่ใหญ่. ครั้งนั้นแล อสิพันธกบุตรคามณิผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ ได้เข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้นิครนถ์นาฏบุตรแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. นิครนถ์นาฏบุตรได้กล่าวกะอสิพันธกบุตรคามณิผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วดังนี้ว่า ‘มาเถิด ท่านคามณิ ท่านจงไปยกวาทะแก่พระสมณโคดมเถิด. กิตติศัพท์อันงามของท่านจักฟุ้งขจรไปอย่างนี้ว่า ‘อสิพันธกบุตรคามณิได้ยกวาทะแก่พระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้’ ดังนี้’

‘‘Kathaṃ panāhaṃ, bhante, samaṇassa gotamassa evaṃmahiddhikassa evaṃmahānubhāvassa vādaṃ āropessāmī’’ti? ‘‘Ehi tvaṃ, gāmaṇi, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇaṃ gotamaṃ evaṃ [Pg.508] vadehi – ‘nanu, bhante, bhagavā anekapariyāyena kulānaṃ anuddayaṃ vaṇṇeti, anurakkhaṃ vaṇṇeti, anukampaṃ vaṇṇetī’ti? Sace kho, gāmaṇi, samaṇo gotamo evaṃ puṭṭho evaṃ byākaroti – ‘evaṃ, gāmaṇi, tathāgato anekapariyāyena kulānaṃ anuddayaṃ vaṇṇeti, anurakkhaṃ vaṇṇeti, anukampaṃ vaṇṇetī’ti, tamenaṃ tvaṃ evaṃ vadeyyāsi – ‘atha kiñcarahi, bhante, bhagavā dubbhikkhe dvīhitike setaṭṭhike salākāvutte mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ cārikaṃ carati? Ucchedāya bhagavā kulānaṃ paṭipanno, anayāya bhagavā kulānaṃ paṭipanno, upaghātāya bhagavā kulānaṃ paṭipanno’ti! Imaṃ kho te, gāmaṇi, samaṇo gotamo ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho neva sakkhati uggilituṃ, neva sakkhati ogilitu’’nti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho asibandhakaputto gāmaṇi nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā nigaṇṭhaṃ nāṭaputtaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca –

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้าจะยกวาทะแก่พระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ ได้อย่างไร” “ดูก่อนคามณี ท่านจงมา ท่านจงเข้าไปหาพระสมณโคดมถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปหาแล้ว จงทูลถามพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญความเอ็นดู ทรงสรรเสริญความอนุเคราะห์ ทรงสรรเสริญความอนุเคราะห์ต่อตระกูลทั้งหลายโดยอเนกปริยาย มิใช่หรือ’ ดูก่อนคามณี ถ้าพระสมณโคดมถูกท่านถามอย่างนี้แล้ว พยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนคามณี เป็นอย่างนั้น ตถาคตสรรเสริญความเอ็นดู สรรเสริญความอนุเคราะห์ สรรเสริญความอนุเคราะห์ต่อตระกูลทั้งหลายโดยอเนกปริยาย’ ท่านพึงทูลถามพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรเล่า พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ในสมัยทุพภิกขภัย ข้าวยากหมากแพง คนเป็นโรคกระดูกขาว จับสลากกิน พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อความพินาศแห่งตระกูลทั้งหลายหรือ พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อความฉิบหายแห่งตระกูลทั้งหลายหรือ พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อความย่อยยับแห่งตระกูลทั้งหลายหรือ ดูก่อนคามณี พระสมณโคดมถูกท่านถามปัญหาอุภโตโกฏิกะนี้แล้ว จักไม่อาจคาย จักไม่อาจกลืน” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นอย่างนั้น” อสิพันธกบุตรคามณีรับคำของนิครนถ์นาฏบุตรแล้ว ลุกจากอาสนะ ไหว้นิครนถ์นาฏบุตร ทำประทักษิณแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง อสิพันธกบุตรคามณีผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Nanu, bhante, bhagavā anekapariyāyena kulānaṃ anuddayaṃ vaṇṇeti, anurakkhaṃ vaṇṇeti, anukampaṃ vaṇṇetī’’ti? ‘‘Evaṃ, gāmaṇi, tathāgato anekapariyāyena kulānaṃ anuddayaṃ vaṇṇeti, anurakkhaṃ vaṇṇeti, anukampaṃ vaṇṇetī’’ti. ‘‘Atha kiñcarahi, bhante, bhagavā dubbhikkhe dvīhitike setaṭṭhike salākāvutte mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ cārikaṃ carati? Ucchedāya bhagavā kulānaṃ paṭipanno, anayāya bhagavā kulānaṃ paṭipanno, upaghātāya bhagavā kulānaṃ paṭipanno’’ti. ‘‘Ito so, gāmaṇi, ekanavutikappe yamahaṃ anussarāmi, nābhijānāmi kiñci kulaṃ pakkabhikkhānuppadānamattena upahatapubbaṃ. Atha kho yāni tāni kulāni aḍḍhāni mahaddhanāni mahābhogāni pahūtajātarūparajatāni pahūtavittūpakaraṇāni pahūtadhanadhaññāni, sabbāni tāni dānasambhūtāni ceva saccasambhūtāni ca sāmaññasambhūtāni ca. Aṭṭha kho, gāmaṇi, hetū, aṭṭha paccayā kulānaṃ upaghātāya. Rājato vā kulāni upaghātaṃ gacchanti, corato vā kulāni upaghātaṃ gacchanti, aggito vā kulāni upaghātaṃ gacchanti[Pg.509], udakato vā kulāni upaghātaṃ gacchanti, nihitaṃ vā ṭhānā vigacchati, duppayuttā vā kammantā vipajjanti, kule vā kulaṅgāroti uppajjati, yo te bhoge vikirati vidhamati viddhaṃseti, aniccatāye aṭṭhamīti. Ime kho, gāmaṇi, aṭṭha hetū, aṭṭha paccayā kulānaṃ upaghātāya. Imesu kho, gāmaṇi, aṭṭhasu hetūsu, aṭṭhasu paccayesu saṃvijjamānesu yo maṃ evaṃ vadeyya – ‘ucchedāya bhagavā kulānaṃ paṭipanno, anayāya bhagavā kulānaṃ paṭipanno, upaghātāya bhagavā kulānaṃ paṭipanno’ti, taṃ, gāmaṇi, vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto evaṃ niraye’’ti. Evaṃ vutte, asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Navamaṃ.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญความเอ็นดู ทรงสรรเสริญความอนุเคราะห์ ทรงสรรเสริญความอนุเคราะห์ต่อตระกูลทั้งหลายโดยอเนกปริยาย มิใช่หรือ” “ดูก่อนคามณี เป็นอย่างนั้น ตถาคตสรรเสริญความเอ็นดู สรรเสริญความอนุเคราะห์ สรรเสริญความอนุเคราะห์ต่อตระกูลทั้งหลายโดยอเนกปริยาย” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น เพราะเหตุไรเล่า พระผู้มีพระภาคจึงเสด็จจาริกไปพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ในสมัยทุพภิกขภัย ข้าวยากหมากแพง คนเป็นโรคกระดูกขาว จับสลากกิน พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อความพินาศแห่งตระกูลทั้งหลายหรือ พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อความฉิบหายแห่งตระกูลทั้งหลายหรือ พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อความย่อยยับแห่งตระกูลทั้งหลายหรือ” “ดูก่อนคามณี เรานั้นระลึกย้อนไป ๙๑ กัปป์แต่กัปป์นี้ไป ไม่เคยรู้เลยว่าตระกูลไหนจะพินาศไปเพียงเพราะถวายภิกษาที่สุกแล้ว ก็แต่ว่าตระกูลเหล่าใดที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมาก มีเครื่องอุปกรณ์มาก มีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก ตระกูลเหล่านั้นทั้งหมดเกิดจากการให้บ้าง เกิดจากสัจจะบ้าง เกิดจากสมณะบ้าง ดูก่อนคามณี เหตุ ๘ ประการ ปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้ มีอยู่เพื่อความย่อยยับแห่งตระกูลทั้งหลาย คือ ตระกูลทั้งหลายย่อมถึงความย่อยยับเพราะพระราชาบ้าง เพราะโจรบ้าง เพราะไฟบ้าง เพราะน้ำบ้าง ทรัพย์ที่ฝังไว้เคลื่อนจากที่บ้าง การงานที่ประกอบไม่ดีก็เสียหายบ้าง หรือคนผลาญตระกูลเกิดขึ้นในตระกูล ซึ่งเป็นผู้ทำลาย กระจัดกระจาย ทำให้พินาศซึ่งโภคะเหล่านั้นบ้าง อนิจจตาเป็นที่ ๘ ดูก่อนคามณี เหตุ ๘ ประการ ปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้แล มีอยู่เพื่อความย่อยยับแห่งตระกูลทั้งหลาย ดูก่อนคามณี เมื่อเหตุ ๘ ประการ ปัจจัย ๘ ประการเหล่านี้มีอยู่ ผู้ใดพึงกล่าวต่อเราอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อความพินาศแห่งตระกูลทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อความฉิบหายแห่งตระกูลทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงปฏิบัติเพื่อความย่อยยับแห่งตระกูลทั้งหลาย’ ดูก่อนคามณี ผู้นั้นไม่ละวาจานั้น ไม่ละจิตนั้น ไม่สละทิฏฐินั้น ก็จะถูกทิ้งไว้ในนรกเหมือนของที่เขานำมาทิ้งไว้ฉะนั้น” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว อสิพันธกบุตรคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก... (ฯลฯ)... ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” จบ สูตรที่ ๙

10. Maṇicūḷakasuttaṃ

๑๐. มณิจูฬกสูตร

362. Ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena rājantepure rājaparisāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘‘kappati samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ jātarūparajataṃ, sādiyanti samaṇā sakyaputtiyā jātarūparajataṃ, paṭiggaṇhanti samaṇā sakyaputtiyā jātarūparajata’’nti!

๓๖๒. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์ ก็โดยสมัยนั้นแล ในพระราชวัง ในราชบริษัทที่นั่งประชุมกันอยู่ ได้เกิดอันตรายกถาขึ้นว่า “ทองและเงินย่อมควรแก่พระสมณะเชื้อสายศากยบุตร พระสมณะเชื้อสายศากยบุตรย่อมยินดีทองและเงิน พระสมณะเชื้อสายศากยบุตรย่อมรับทองและเงิน”

Tena kho pana samayena maṇicūḷako gāmaṇi tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho maṇicūḷako gāmaṇi taṃ parisaṃ etadavoca – ‘‘mā ayyo evaṃ avacuttha. Na kappati samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ jātarūparajataṃ, na sādiyanti samaṇā sakyaputtiyā jātarūparajataṃ, nappaṭiggaṇhanti samaṇā sakyaputtiyā jātarūparajataṃ, nikkhittamaṇisuvaṇṇā samaṇā sakyaputtiyā apetajātarūparajatā’’ti. Asakkhi kho maṇicūḷako gāmaṇi taṃ parisaṃ saññāpetuṃ. Atha kho maṇicūḷako gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho maṇicūḷako gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idha, bhante, rājantepure rājaparisāya sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘kappati samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ jātarūparajataṃ, sādiyanti samaṇā sakyaputtiyā jātarūparajataṃ, paṭiggaṇhanti samaṇā sakyaputtiyā jātarūparajata’nti. Evaṃ vutte, ahaṃ, bhante, taṃ parisaṃ etadavocaṃ – ‘mā ayyo evaṃ avacuttha. Na kappati samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ jātarūparajataṃ, na sādiyanti samaṇā sakyaputtiyā jātarūparajataṃ, nappaṭiggaṇhanti samaṇā sakyaputtiyā [Pg.510] jātarūparajataṃ, nikkhittamaṇisuvaṇṇā samaṇā sakyaputtiyā apetajātarūparajatā’ti. Asakkhiṃ khvāhaṃ, bhante, taṃ parisaṃ saññāpetuṃ. Kaccāhaṃ, bhante, evaṃ byākaramāno vuttavādī ceva bhagavato homi, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhāmi, dhammassa cānudhammaṃ byākaromi, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti?

สมัยนั้น มณีจูฬกคามณี (นายบ้านชื่อมณีจูฬกะ) นั่งอยู่ในบริษัทนั้น ครั้งนั้น มณีจูฬกคามณีได้กล่าวกับบริษัทนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย อย่าได้กล่าวอย่างนั้น ทองและเงินไม่ควรแก่สมณศากยบุตร สมณศากยบุตรไม่ยินดีทองและเงิน สมณศากยบุตรไม่รับทองและเงิน สมณศากยบุตรเป็นผู้มีแก้วมณีและทองอันวางไว้แล้ว เป็นผู้ปราศจากทองและเงิน’ มณีจูฬกคามณีสามารถชี้แจงให้บริษัทนั้นเข้าใจได้ ครั้งนั้น มณีจูฬกคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องสนทนาได้เกิดขึ้นในระหว่างแก่ราชบริษัทที่นั่งประชุมกันในพระราชวังว่า ‘ทองและเงินควรแก่สมณศากยบุตร สมณศากยบุตรยินดีทองและเงิน สมณศากยบุตรรับทองและเงิน’ เมื่อราชบริษัทกล่าวอย่างนั้น ข้าพระองค์ได้กล่าวกับบริษัทนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย อย่าได้กล่าวอย่างนั้น ทองและเงินไม่ควรแก่สมณศากยบุตร สมณศากยบุตรไม่ยินดีทองและเงิน สมณศากยบุตรไม่รับทองและเงิน สมณศากยบุตรเป็นผู้มีแก้วมณีและทองอันวางไว้แล้ว เป็นผู้ปราศจากทองและเงิน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์สามารถชี้แจงให้บริษัทนั้นเข้าใจได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวแก้ไปอย่างนี้ จะชื่อว่ากล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยเรื่องไม่จริง กล่าวธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทะที่กล่าวตามพร้อมด้วยเหตุผล จะไม่ถึงฐานะที่ถูกติเตียนบ้างหรือ พระเจ้าข้า’

‘‘Taggha tvaṃ, gāmaṇi, evaṃ byākaramāno vuttavādī ceva me hosi, na ca maṃ abhūtena abbhācikkhasi, dhammassa cānudhammaṃ byākarosi, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati. Na hi, gāmaṇi, kappati samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ jātarūparajataṃ, na sādiyanti samaṇā sakyaputtiyā jātarūparajataṃ, nappaṭiggaṇhanti samaṇā sakyaputtiyā jātarūparajataṃ, nikkhittamaṇisuvaṇṇā samaṇā sakyaputtiyā apetajātarūparajatā. Yassa kho, gāmaṇi, jātarūparajataṃ kappati, pañcapi tassa kāmaguṇā kappanti. Yassa pañca kāmaguṇā kappanti ( ), ekaṃsenetaṃ, gāmaṇi, dhāreyyāsi assamaṇadhammo asakyaputtiyadhammoti. Api cāhaṃ, gāmaṇi, evaṃ vadāmi – tiṇaṃ tiṇatthikena pariyesitabbaṃ, dāru dārutthikena pariyesitabbaṃ, sakaṭaṃ sakaṭatthikena pariyesitabbaṃ, puriso purisatthikena pariyesitabbo. Natvevāhaṃ, gāmaṇi, kenaci pariyāyena ‘jātarūparajataṃ sāditabbaṃ pariyesitabba’nti vadāmī’’ti. Dasamaṃ.

คามณี ท่านกล่าวแก้อย่างนั้นแล ชื่อว่ากล่าวตามที่เรากล่าวไว้ ไม่กล่าวตู่เราด้วยเรื่องไม่จริง กล่าวธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทะที่กล่าวตามพร้อมด้วยเหตุผล ก็ไม่ถึงฐานะที่ถูกติเตียน คามณี ทองและเงินไม่ควรแก่สมณศากยบุตร สมณศากยบุตรไม่ยินดีทองและเงิน สมณศากยบุตรไม่รับทองและเงิน สมณศากยบุตรเป็นผู้มีแก้วมณีและทองอันวางไว้แล้ว เป็นผู้ปราศจากทองและเงิน คามณี ทองและเงินควรแก่ผู้ใด แม้กามคุณ ๕ ก็ควรแก่ผู้นั้น กามคุณ ๕ ควรแก่ผู้ใด ท่านพึงจำผู้นั้นไว้โดยส่วนเดียวว่า ‘มีความเป็นผู้มิใช่สมณะ มีความเป็นผู้มิใช่ศากยบุตร’ คามณี อนึ่ง เรากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้ต้องการหญ้า พึงแสวงหาหญ้า ผู้ต้องการไม้ พึงแสวงหาไม้ ผู้ต้องการเกวียน พึงแสวงหาเกวียน ผู้ต้องการคน พึงแสวงหาคน’ คามณี แต่เราไม่ได้กล่าวโดยปริยายใดๆ เลยว่า ‘บุคคลพึงยินดี พึงแสวงหาทองและเงิน’

11. Bhadrakasuttaṃ

๑๑. ภัทรกสูตร

363. Ekaṃ samayaṃ bhagavā mallesu viharati uruvelakappaṃ nāma mallānaṃ nigamo. Atha kho bhadrako gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho bhadrako gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā dukkhassa samudayañca atthaṅgamañca desetū’’ti. ‘‘Ahañce te, gāmaṇi, atītamaddhānaṃ ārabbha [Pg.511] dukkhassa samudayañca atthaṅgamañca deseyyaṃ – ‘evaṃ ahosi atītamaddhāna’nti, tatra te siyā kaṅkhā, siyā vimati. Ahaṃ ce te, gāmaṇi, anāgatamaddhānaṃ ārabbha dukkhassa samudayañca atthaṅgamañca deseyyaṃ – ‘evaṃ bhavissati anāgatamaddhāna’nti, tatrāpi te siyā kaṅkhā, siyā vimati. Api cāhaṃ, gāmaṇi, idheva nisinno ettheva te nisinnassa dukkhassa samudayañca atthaṅgamañca desessāmi. Taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī’’ti. ‘‘Evaṃ, bhante’’ti kho bhadrako gāmaṇi bhagavato paccassosi. Bhagavā etadavoca –

๓๖๓. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของเจ้ามัลละชื่ออุรุเวลกัปปะ ในแคว้นมัลละ ครั้งนั้น ภัทรกคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงเหตุเกิดและความดับแห่งทุกข์แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘คามณี ถ้าเราจะพึงแสดงเหตุเกิดและความดับแห่งทุกข์แก่ท่าน โดยปรารภกาลอดีตว่า ‘ในกาลอดีตได้มีแล้วอย่างนี้’ ท่านก็จะพึงมีความสงสัยเคลือบแคลงในเรื่องนั้น ถ้าเราจะพึงแสดงเหตุเกิดและความดับแห่งทุกข์แก่ท่าน โดยปรารภกาลอนาคตว่า ‘ในกาลอนาคตจักมีอย่างนี้’ ท่านก็จะพึงมีความสงสัยเคลือบแคลงในเรื่องนั้นเหมือนกัน คามณี แต่เรานั่งอยู่ ณ ที่นี้แหละ จักแสดงเหตุเกิดและความดับแห่งทุกข์แก่ท่านผู้นั่งอยู่ ณ ที่นี้เหมือนกัน ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภัทรกคามณีทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, atthi te uruvelakappe manussā yesaṃ te vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Atthi me, bhante, uruvelakappe manussā yesaṃ me vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti. ‘‘Atthi pana te, gāmaṇi, uruvelakappe manussā yesaṃ te vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā nuppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Atthi me, bhante, uruvelakappe manussā yesaṃ me vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā nuppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti. ‘‘Ko nu kho, gāmaṇi, hetu, ko paccayo yena te ekaccānaṃ uruvelakappiyānaṃ manussānaṃ vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Yesaṃ me, bhante, uruvelakappiyānaṃ manussānaṃ vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, atthi me tesu chandarāgo. Yesaṃ pana, bhante, uruvelakappiyānaṃ manussānaṃ vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā nuppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā, natthi me tesu chandarāgo’’ti. ‘‘Iminā tvaṃ, gāmaṇi, dhammena diṭṭhena viditena akālikena pattena pariyogāḷhena atītānāgate nayaṃ nehi – ‘yaṃ kho kiñci atītamaddhānaṃ dukkhaṃ uppajjamānaṃ uppajji sabbaṃ taṃ chandamūlakaṃ chandanidānaṃ. Chando hi mūlaṃ dukkhassa. Yampi hi kiñci anāgatamaddhānaṃ dukkhaṃ uppajjamānaṃ uppajjissati, sabbaṃ taṃ chandamūlakaṃ chandanidānaṃ. Chando hi mūlaṃ dukkhassā’’’ti[Pg.512]. ‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva subhāsitaṃ cidaṃ, bhante, bhagavatā – ‘yaṃ kiñci dukkhaṃ uppajjamānaṃ uppajjati, sabbaṃ taṃ chandamūlakaṃ chandanidānaṃ. Chando hi mūlaṃ dukkhassā’ti. Atthi me, bhante, ciravāsī nāma kumāro bahi āvasathe paṭivasati. So khvāhaṃ, bhante, kālasseva vuṭṭhāya purisaṃ uyyojemi – ‘gaccha, bhaṇe, ciravāsiṃ kumāraṃ jānāhī’ti. Yāvakīvañca, bhante, so puriso nāgacchati, tassa me hoteva aññathattaṃ – ‘mā heva ciravāsissa kumārassa kiñci ābādhayitthā’’’ti.

“ดูก่อนนายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร คนในอุรุเวลากัปปะ ที่เมื่อถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี จะพึงเกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจแก่ท่าน มีอยู่หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนในอุรุเวลากัปปะ ที่เมื่อถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี จะพึงเกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจแก่ข้าพระองค์ มีอยู่ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนนายคามณี ก็คนในอุรุเวลากัปปะ ที่เมื่อถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี จะไม่พึงเกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจแก่ท่าน มีอยู่หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนในอุรุเวลากัปปะ ที่เมื่อถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี จะไม่พึงเกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจแก่ข้าพระองค์ มีอยู่ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนนายคามณี อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้คนบางพวกในอุรุเวลากัปปะ เมื่อถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี จะพึงเกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจแก่ท่าน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนบางพวกในอุรุเวลากัปปะ ที่เมื่อถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี จะพึงเกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจแก่ข้าพระองค์นั้น ข้าพระองค์มีฉันทราคะในคนเหล่านั้น ส่วนคนบางพวกในอุรุเวลากัปปะ ที่เมื่อถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี จะไม่พึงเกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจแก่ข้าพระองค์นั้น ข้าพระองค์ไม่มีฉันทราคะในคนเหล่านั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนนายคามณี ท่านจงนำนัยไปด้วยธรรมนี้ที่เห็นแล้ว รู้แล้ว ไม่ประกอบด้วยกาล ถึงแล้ว หยั่งลงแล้ว ในอดีตและอนาคตเถิดว่า ‘ความทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นในอดีตกาล ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์ แม้ความทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคตกาล ทั้งหมดนั้นก็มีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่เคยมีมา พระดำรัสนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วว่า ‘ความทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีบุตรชื่อจิรวาสี อยู่ที่อาศัยภายนอก ข้าพระองค์นั้นแล ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ใช้บุรุษไปว่า ‘แน่ะบุรุษผู้เจริญ เจ้าจงไปรู้ (ความเป็นไป) ของจิรวาสีกุมาร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตราบใดที่บุรุษนั้นยังไม่กลับมา ตราบนั้นข้าพระองค์ย่อมมีความแปรปรวนไปว่า ‘ขออย่าให้จิรวาสีกุมารมีความป่วยไข้อย่างใดอย่างหนึ่งเลย’”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, ciravāsissa kumārassa vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Ciravāsissa me, bhante, kumārassa vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā jīvitassapi siyā aññathattaṃ, kiṃ pana me nuppajjissanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti. ‘‘Imināpi kho etaṃ, gāmaṇi, pariyāyena veditabbaṃ – ‘yaṃ kiñci dukkhaṃ uppajjamānaṃ uppajjati, sabbaṃ taṃ chandamūlakaṃ chandanidānaṃ. Chando hi mūlaṃ dukkhassā’’’ti.

“ดูก่อนนายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อจิรวาสีกุมารถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี จะพึงเกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจแก่ท่านหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อจิรวาสีกุมารของข้าพระองค์ถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี แม้ชีวิตของข้าพระองค์ก็พึงเป็นอย่างอื่นไปได้ ไฉนเล่าความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจักไม่เกิดแก่ข้าพระองค์เล่า” “ดูก่อนนายคามณี แม้โดยปริยายนี้ ท่านพึงทราบข้อนี้ว่า ‘ความทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์’”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, yadā te ciravāsimātā adiṭṭhā ahosi, assutā ahosi, te ciravāsimātuyā chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Dassanaṃ vā te, gāmaṇi, āgamma savanaṃ vā evaṃ te ahosi – ‘ciravāsimātuyā chando vā rāgo vā pemaṃ vā’’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนนายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ในกาลที่ท่านยังไม่เคยเห็น ยังไม่เคยได้ยินมารดาของจิรวาสี ท่านมีความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความรักก็ดี ในมารดาของจิรวาสีหรือ” “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนนายคามณี ก็ท่านอาศัยการเห็นก็ดี การได้ยินก็ดี จึงได้มีความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความรักก็ดี ในมารดาของจิรวาสีอย่างนี้หรือ” “อย่างนั้น พระเจ้าข้า”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, ciravāsimātuyā te vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā uppajjeyyuṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti? ‘‘Ciravāsimātuyā me, bhante, vadhena vā bandhena vā jāniyā vā garahāya vā jīvitassapi siyā aññathattaṃ, kiṃ pana me nuppajjissanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā’’ti! ‘‘Imināpi kho etaṃ, gāmaṇi, pariyāyena veditabbaṃ – ‘yaṃ kiñci dukkhaṃ uppajjamānaṃ uppajjati, sabbaṃ taṃ chandamūlakaṃ chandanidānaṃ. Chando hi mūlaṃ dukkhassā’’’ti. Ekādasamaṃ.

“ดูก่อนนายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เมื่อมารดาของจิรวาสีถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี จะพึงเกิดความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจแก่ท่านหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อมารดาของจิรวาสีถูกฆ่าก็ดี ถูกจองจำก็ดี ถูกริบทรัพย์ก็ดี ถูกติเตียนก็ดี แม้ชีวิตของข้าพระองค์ก็พึงเป็นอย่างอื่นไปได้ ไฉนเล่าความโศก ความร่ำไร ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจจักไม่เกิดแก่ข้าพระองค์เล่า” “ดูก่อนนายคามณี แม้โดยปริยายนี้ ท่านพึงทราบข้อนี้ว่า ‘ความทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้น ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์’”

12. Rāsiyasuttaṃ

๑๒. ราสิยสูตร

364. Atha [Pg.513] kho rāsiyo gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rāsiyo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante, ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhajīviṃ ekaṃsena upavadati upakkosatī’ti. Ye te, bhante, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhajīviṃ ekaṃsena upavadati upakkosatī’ti, kacci te, bhante, bhagavato vuttavādino, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī’’ti? ‘‘Ye te, gāmaṇi, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhajīviṃ ekaṃsena upavadati upakkosatī’ti, na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca pana maṃ te asatā tucchā abhūtena’’.

๓๖๔. ครั้งนั้น ราสิยคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ราสิยคามณีผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า ‘พระสมณโคดมติเตียนตบะทุกอย่าง กล่าวโทษติเตียนนักบวชผู้บำเพ็ญตบะ มีความเป็นอยู่อย่างเศร้าหมองทุกจำพวกโดยส่วนเดียว’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมติเตียนตบะทุกอย่าง กล่าวโทษติเตียนนักบวชผู้บำเพ็ญตบะ มีความเป็นอยู่อย่างเศร้าหมองทุกจำพวกโดยส่วนเดียว’ ชนเหล่านั้นชื่อว่ากล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้หรือไม่ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริงหรือไม่ ชื่อว่าพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรมหรือไม่ และวาทะที่กล่าวตามโดยมีเหตุผลจะไม่มีเหตุให้ถูกตำหนิบ้างเลยหรือ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘คามณี ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมติเตียนตบะทุกอย่าง กล่าวโทษติเตียนนักบวชผู้บำเพ็ญตบะ มีความเป็นอยู่อย่างเศร้าหมองทุกจำพวกโดยส่วนเดียว’ ชนเหล่านั้นไม่ชื่อว่ากล่าวตามที่เรากล่าว แต่กลับกล่าวตู่เราด้วยคำเท็จ คำเปล่า คำไม่จริง’

‘‘Dveme, gāmaṇi, antā pabbajitena na sevitabbā – yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, yo cāyaṃ attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito. Ete te, gāmaṇi, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā – cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. Katamā ca sā, gāmaṇi, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā – cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Ayaṃ kho sā, gāmaṇi, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā – cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati.

คามณี ส่วนที่สุด ๒ อย่างนี้ บรรพชิตไม่ควรเสพ คือ การประกอบตนให้พัวพันด้วยความสุขในกาม ซึ่งเป็นธรรมเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ การประกอบความลำบากแก่ตน ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ คามณี ตถาคตไม่เข้าไปใกล้ส่วนที่สุดทั้ง ๒ นี้ ได้ตรัสรู้มัชฌิมาปฏิปทาที่ทำให้เกิดดวงตา ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน คามณี ก็มัชฌิมาปฏิปทาที่ตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ที่ทำให้เกิดดวงตา ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานนั้น เป็นอย่างไร คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ คามณี นี้แล คือมัชฌิมาปฏิปทาที่ตถาคตได้ตรัสรู้แล้ว ที่ทำให้เกิดดวงตา ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

‘‘Tayo kho me, gāmaṇi, kāmabhogino santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati, sāhasena adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena na attānaṃ sukheti na pīṇeti na saṃvibhajati na puññāni karoti. Idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati sāhasena. Adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati na puññāni karoti. Idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati [Pg.514] sāhasena. Adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti.

คามณี ผู้บริโภคกาม ๓ จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวก อะไรบ้าง คือ คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่เป็นธรรม โดยใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่เป็นธรรม โดยใช้ความรุนแรงแล้ว ไม่บำรุงตนให้เป็นสุข ไม่ให้อิ่มหนำ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ อีกประการหนึ่ง คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่เป็นธรรม โดยใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่เป็นธรรม โดยใช้ความรุนแรงแล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ อีกประการหนึ่ง คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่เป็นธรรม โดยใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่เป็นธรรม โดยใช้ความรุนแรงแล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แบ่งปัน และทำบุญ

‘‘Idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi. Dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. Idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi. Dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. Idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati, sāhasenapi asāhasenapi. Dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti.

อีกประการหนึ่ง คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยเป็นธรรมบ้าง ไม่เป็นธรรมบ้าง โดยใช้ความรุนแรงบ้าง ไม่ใช้ความรุนแรงบ้าง ครั้นแสวงหาได้แล้ว ไม่บำรุงตนให้เป็นสุข ไม่ให้อิ่มหนำ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ อีกประการหนึ่ง คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยเป็นธรรมบ้าง ไม่เป็นธรรมบ้าง โดยใช้ความรุนแรงบ้าง ไม่ใช้ความรุนแรงบ้าง ครั้นแสวงหาได้แล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ อีกประการหนึ่ง คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยเป็นธรรมบ้าง ไม่เป็นธรรมบ้าง โดยใช้ความรุนแรงบ้าง ไม่ใช้ความรุนแรงบ้าง ครั้นแสวงหาได้แล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แบ่งปัน และทำบุญ

‘‘Idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena. Dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. Idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena. Dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. Idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena. Dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. Te ca bhoge gadhito mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati. Idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena. Dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. Te ca bhoge agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati.

อีกประการหนึ่ง คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยเป็นธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาได้แล้ว ไม่บำรุงตนให้เป็นสุข ไม่ให้อิ่มหนำ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ อีกประการหนึ่ง คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยเป็นธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาได้แล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ อีกประการหนึ่ง คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยเป็นธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาได้แล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แบ่งปัน และทำบุญ และเขาบริโภคโภคทรัพย์เหล่านั้นโดยเป็นผู้กำหนัด เมาหมก สยบ ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก อีกประการหนึ่ง คามณี ผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้ แสวงหาโภคทรัพย์โดยเป็นธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาได้แล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แบ่งปัน และทำบุญ และเขาบริโภคโภคทรัพย์เหล่านั้นโดยเป็นผู้ไม่กำหนัด ไม่เมาหมก ไม่สยบ เห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก

‘‘Tatra[Pg.515], gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati sāhasena, adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī tīhi ṭhānehi gārayho. Katamehi tīhi ṭhānehi gārayho? Adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. Na attānaṃ sukheti na pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. Na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena gārayho. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi tīhi ṭhānehi gārayho.

คามณิ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้บริโภคกามคนใด แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรงแล้ว ไม่ทำตนให้เป็นสุข ไม่บำรุงตนให้อิ่มหนำ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญทั้งหลาย คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ เหตุ ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๑ นี้ว่า ‘แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรง’ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๒ นี้ว่า ‘ไม่ทำตนให้เป็นสุข ไม่บำรุงตนให้อิ่มหนำ’ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๓ นี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญทั้งหลาย’ คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๓ ประการนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati sāhasena, adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī dvīhi ṭhānehi gārayho, ekena ṭhānena pāsaṃso. Katamehi dvīhi ṭhānehi gārayho? Adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. Na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. Katamena ekena ṭhānena pāsaṃso? Attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi dvīhi ṭhānehi gārayho, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso.

คามณิ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้บริโภคกามคนใด แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรงแล้ว ทำตนให้เป็นสุข บำรุงตนให้อิ่มหนำ แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญทั้งหลาย คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๒ ประการ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๑ ประการ เหตุ ๒ ประการ อะไรบ้าง ที่เขาถูกตำหนิได้ คือ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๑ นี้ว่า ‘แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรง’ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๒ นี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญทั้งหลาย’ เหตุ ๑ ประการ อะไร ที่เขาน่าสรรเสริญ คือ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๑ ประการนี้ว่า ‘ทำตนให้เป็นสุข บำรุงตนให้อิ่มหนำ’ คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๒ ประการนี้ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๑ ประการนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati sāhasena, adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī ekena ṭhānena gārayho, dvīhi ṭhānehi pāsaṃso. Katamena ekena ṭhānena gārayho? Adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā ekena ṭhānena gārayho. Katamehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso? Attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. Saṃvibhajati puññāni karotīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī, iminā ekena ṭhānena gārayho, imehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso.

คามณิ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้บริโภคกามคนใด แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรงแล้ว ทำตนให้เป็นสุข บำรุงตนให้อิ่มหนำ แบ่งปัน และทำบุญทั้งหลาย คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๑ ประการ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๒ ประการ เหตุ ๑ ประการ อะไร ที่เขาถูกตำหนิได้ คือ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๑ ประการนี้ว่า ‘แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรง’ เหตุ ๒ ประการ อะไร ที่เขาน่าสรรเสริญ คือ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุประการที่ ๑ นี้ว่า ‘ทำตนให้เป็นสุข บำรุงตนให้อิ่มหนำ’ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุประการที่ ๒ นี้ว่า ‘แบ่งปัน และทำบุญทั้งหลาย’ คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๑ ประการนี้ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๒ ประการนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi, dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na [Pg.516] puññāni karoti. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī ekena ṭhānena pāsaṃso, tīhi ṭhānehi gārayho. Katamena ekena ṭhānena pāsaṃso? Dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso. Katamehi tīhi ṭhānehi gārayho? Adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. Na attānaṃ sukheti, na pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. Na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena gārayho. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī iminā ekena ṭhānena pāsaṃso, imehi tīhi ṭhānehi gārayho.

คามณิ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้บริโภคกามคนใด แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยเป็นธรรมบ้าง โดยไม่เป็นธรรมบ้าง ด้วยความรุนแรงบ้าง ด้วยความไม่รุนแรงบ้าง ครั้นแสวงหาโภคะทั้งหลายโดยเป็นธรรมบ้าง โดยไม่เป็นธรรมบ้าง ด้วยความรุนแรงบ้าง ด้วยความไม่รุนแรงบ้างแล้ว ไม่ทำตนให้เป็นสุข ไม่บำรุงตนให้อิ่มหนำ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญทั้งหลาย คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๑ ประการ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๓ ประการ เหตุ ๑ ประการ อะไร ที่เขาน่าสรรเสริญ คือ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๑ ประการนี้ว่า ‘แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยเป็นธรรม ด้วยความไม่รุนแรง’ เหตุ ๓ ประการ อะไร ที่เขาถูกตำหนิได้ คือ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๑ นี้ว่า ‘แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรง’ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๒ นี้ว่า ‘ไม่ทำตนให้เป็นสุข ไม่บำรุงตนให้อิ่มหนำ’ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๓ นี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญทั้งหลาย’ คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๑ ประการนี้ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๓ ประการนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi, dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī dvīhi ṭhānehi pāsaṃso, dvīhi ṭhānehi gārayho. Katamehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso? Dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. Attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. Katamehi dvīhi ṭhānehi gārayho? Adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. Na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso, imehi dvīhi ṭhānehi gārayho.

คามณิ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้บริโภคกามคนใด แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยเป็นธรรมบ้าง โดยไม่เป็นธรรมบ้าง ด้วยความรุนแรงบ้าง ด้วยความไม่รุนแรงบ้าง ครั้นแสวงหาโภคะทั้งหลายโดยเป็นธรรมบ้าง โดยไม่เป็นธรรมบ้าง ด้วยความรุนแรงบ้าง ด้วยความไม่รุนแรงบ้างแล้ว ทำตนให้เป็นสุข บำรุงตนให้อิ่มหนำ แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญทั้งหลาย คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๒ ประการ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๒ ประการ เหตุ ๒ ประการ อะไร ที่เขาน่าสรรเสริญ คือ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุประการที่ ๑ นี้ว่า ‘แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยเป็นธรรม ด้วยความไม่รุนแรง’ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุประการที่ ๒ นี้ว่า ‘ทำตนให้เป็นสุข บำรุงตนให้อิ่มหนำ’ เหตุ ๒ ประการ อะไร ที่เขาถูกตำหนิได้ คือ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๑ นี้ว่า ‘แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรง’ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุประการที่ ๒ นี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญทั้งหลาย’ คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๒ ประการนี้ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๒ ประการนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi, dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī tīhi ṭhānehi pāsaṃso, ekena ṭhānena gārayho. Katamehi tīhi ṭhānehi pāsaṃso? Dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. Attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. Saṃvibhajati puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena pāsaṃso. Katamena ekena ṭhānena gārayho? Adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti[Pg.517], iminā ekena ṭhānena gārayho. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi tīhi ṭhānehi pāsaṃso, iminā ekena ṭhānena gārayho.

คามณิ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้บริโภคกามคนใด แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยเป็นธรรมบ้าง โดยไม่เป็นธรรมบ้าง ด้วยความรุนแรงบ้าง ด้วยความไม่รุนแรงบ้าง ครั้นแสวงหาโภคะทั้งหลายโดยเป็นธรรมบ้าง โดยไม่เป็นธรรมบ้าง ด้วยความรุนแรงบ้าง ด้วยความไม่รุนแรงบ้างแล้ว ทำตนให้เป็นสุข บำรุงตนให้อิ่มหนำ แบ่งปัน และทำบุญทั้งหลาย คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๓ ประการ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๑ ประการ เหตุ ๓ ประการ อะไร ที่เขาน่าสรรเสริญ คือ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุประการที่ ๑ นี้ว่า ‘แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยเป็นธรรม ด้วยความไม่รุนแรง’ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุประการที่ ๒ นี้ว่า ‘ทำตนให้เป็นสุข บำรุงตนให้อิ่มหนำ’ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุประการที่ ๓ นี้ว่า ‘แบ่งปัน และทำบุญทั้งหลาย’ เหตุ ๑ ประการ อะไร ที่เขาถูกตำหนิได้ คือ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๑ ประการนี้ว่า ‘แสวงหาโภคะทั้งหลายโดยไม่เป็นธรรม ด้วยความรุนแรง’ คามณิ บุคคลผู้บริโภคกามคนนี้ เป็นผู้ที่น่าสรรเสริญด้วยเหตุ ๓ ประการนี้ เป็นผู้ที่ถูกตำหนิได้ด้วยเหตุ ๑ ประการนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena, dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena, na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī ekena ṭhānena pāsaṃso, dvīhi ṭhānehi gārayho. Katamena ekena ṭhānena pāsaṃso? Dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso. Katamehi dvīhi ṭhānehi gārayho? Na attānaṃ sukheti, na pīṇetīti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. Na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī iminā ekena ṭhānena pāsaṃso, imehi dvīhi ṭhānehi gārayho.

นายคามณี บรรดาผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามคนใดแสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรงแล้ว ไม่บำรุงตนให้เป็นสุข ไม่ให้อิ่มหนำ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ นายคามณี ผู้บริโภคกามคนนี้ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๑ สถาน ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๒ สถาน ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๑ สถานเป็นไฉน คือ แสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๑ สถานนี้ ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๒ สถานเป็นไฉน คือ ไม่บำรุงตนให้เป็นสุข ไม่ให้อิ่มหนำ ควรถูกตำหนิโดยเหตุสถานแรกนี้ คือ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ ควรถูกตำหนิโดยเหตุสถานสองนี้ นายคามณี ผู้บริโภคกามคนนี้ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๑ สถานนี้ ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๒ สถานเหล่านี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena, dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī dvīhi ṭhānehi pāsaṃso, ekena ṭhānena gārayho. Katamehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso? Dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. Attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. Katamena ekena ṭhānena gārayho? Na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā ekena ṭhānena gārayho. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso, iminā ekena ṭhānena gārayho.

นายคามณี บรรดาผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามคนใดแสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรงแล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ นายคามณี ผู้บริโภคกามคนนี้ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๒ สถาน ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๑ สถาน ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๒ สถานเป็นไฉน คือ แสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุสถานแรกนี้ คือ บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุสถานสองนี้ ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๑ สถานเป็นไฉน คือ ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๑ สถานนี้ นายคามณี ผู้บริโภคกามคนนี้ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๒ สถานเหล่านี้ ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๑ สถานนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena, dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti, te ca bhoge gadhito mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī tīhi ṭhānehi pāsaṃso, ekena ṭhānena gārayho. Katamehi tīhi ṭhānehi pāsaṃso? Dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. Attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. Saṃvibhajati puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena pāsaṃso[Pg.518]. Katamena ekena ṭhānena gārayho? Te ca bhoge gadhito mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjatīti, iminā ekena ṭhānena gārayho. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi tīhi ṭhānehi pāsaṃso, iminā ekena ṭhānena gārayho.

นายคามณี บรรดาผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามคนใดแสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรงแล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แบ่งปัน ทำบุญ และบริโภคโภคะเหล่านั้นโดยเป็นผู้กำหนัด เมาหมก สยบอยู่ ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก นายคามณี ผู้บริโภคกามคนนี้ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๓ สถาน ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๑ สถาน ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๓ สถานเป็นไฉน คือ แสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุสถานแรกนี้ คือ บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุสถานสองนี้ คือ แบ่งปัน ทำบุญ ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุสถานสามนี้ ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๑ สถานเป็นไฉน คือ บริโภคโภคะเหล่านั้นโดยเป็นผู้กำหนัด เมาหมก สยบอยู่ ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๑ สถานนี้ นายคามณี ผู้บริโภคกามคนนี้ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๓ สถานเหล่านี้ ควรถูกตำหนิโดยเหตุ ๑ สถานนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena, dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. Te ca bhoge agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī catūhi ṭhānehi pāsaṃso. Katamehi catūhi ṭhānehi pāsaṃso? Dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. Attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. Saṃvibhajati puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena pāsaṃso. Te ca bhoge agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjatīti, iminā catutthena ṭhānena pāsaṃso. Ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi catūhi ṭhānehi pāsaṃso.

นายคามณี บรรดาผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามคนใดแสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ครั้นแสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรงแล้ว บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ แบ่งปัน ทำบุญ และบริโภคโภคะเหล่านั้นโดยเป็นผู้ไม่กำหนัด ไม่เมาหมก ไม่สยบอยู่ เห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก นายคามณี ผู้บริโภคกามคนนี้ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๔ สถาน ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๔ สถานเป็นไฉน คือ แสวงหาโภคะโดยธรรม ไม่ใช้ความรุนแรง ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุสถานแรกนี้ คือ บำรุงตนให้เป็นสุข ให้อิ่มหนำ ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุสถานสองนี้ คือ แบ่งปัน ทำบุญ ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุสถานสามนี้ คือ บริโภคโภคะเหล่านั้นโดยเป็นผู้ไม่กำหนัด ไม่เมาหมก ไม่สยบอยู่ เห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุสถานสี่นี้ นายคามณี ผู้บริโภคกามคนนี้ควรได้รับการสรรเสริญโดยเหตุ ๔ สถานเหล่านี้

‘‘Tayome, gāmaṇi, tapassino lūkhajīvino santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idha, gāmaṇi, ekacco tapassī lūkhajīvī saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘appeva nāma kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyyaṃ, appeva nāma uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikareyya’nti. So attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañca dhammaṃ nādhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikaroti.

นายคามณี ตปัสสีบุคคลผู้มีชีวิตเศร้าหมอง ๓ จำพวกนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวกเป็นไฉน นายคามณี ตปัสสีบุคคลผู้มีชีวิตเศร้าหมองบางคนในโลกนี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘ทำไฉนหนอ เราพึงบรรลุกุศลธรรม ทำไฉนหนอ เราพึงทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์’ เธอนั้นย่อมทำตนให้เดือดร้อน ย่อมทำตนให้เดือดร้อนอย่างยิ่ง แต่ก็ไม่บรรลุกุศลธรรม และไม่ทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์

‘‘Idha pana, gāmaṇi, ekacco tapassī lūkhajīvī saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘appeva nāma kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyyaṃ, appeva nāma uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikareyya’nti. So attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañhi kho dhammaṃ adhigacchati, uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikaroti.

นายคามณี อีกประการหนึ่ง ตปัสสีบุคคลผู้มีชีวิตเศร้าหมองบางคนในโลกนี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘ทำไฉนหนอ เราพึงบรรลุกุศลธรรม ทำไฉนหนอ เราพึงทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์’ เธอนั้นย่อมทำตนให้เดือดร้อน ย่อมทำตนให้เดือดร้อนอย่างยิ่ง แต่บรรลุกุศลธรรม ทว่าไม่ทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์

‘‘Idha [Pg.519] pana, gāmaṇi, ekacco tapassī lūkhajīvī saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti – ‘appeva nāma kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyyaṃ, appeva nāma uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikareyya’nti. So attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañca dhammaṃ adhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikaroti.

นายคามณี อีกประการหนึ่ง ตปัสสีบุคคลผู้มีชีวิตเศร้าหมองบางคนในโลกนี้ มีศรัทธา ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ด้วยคิดว่า ‘ทำไฉนหนอ เราพึงบรรลุกุศลธรรม ทำไฉนหนอ เราพึงทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์’ เธอนั้นย่อมทำตนให้เดือดร้อน ย่อมทำตนให้เดือดร้อนอย่างยิ่ง และบรรลุกุศลธรรม ทั้งทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ tapassī lūkhajīvī attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañca dhammaṃ nādhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikaroti. Ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī tīhi ṭhānehi gārayho. Katamehi tīhi ṭhānehi gārayho? Attānaṃ ātāpeti paritāpetīti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. Kusalañca dhammaṃ nādhigacchatīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. Uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikarotīti, iminā tatiyena ṭhānena gārayho. Ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī, imehi tīhi ṭhānehi gārayho.

คามณิ บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น นักพรตผู้เลี้ยงชีพเศร้าหมองคนใด ย่อมเบียดเบียนตน ย่อมทำตนให้เดือดร้อน ทั้งไม่บรรลุกุศลธรรม และไม่ทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ คามณิ นักพรตผู้เลี้ยงชีพเศร้าหมองผู้นี้ ควรถูกตำหนิโดยฐานะ ๓ ประการ ฐานะ ๓ ประการอะไรบ้าง คือ ๑. ควรถูกตำหนิโดยฐานะที่ ๑ นี้ คือ เบียดเบียนตน ทำตนให้เดือดร้อน ๒. ควรถูกตำหนิโดยฐานะที่ ๒ นี้ คือ ไม่บรรลุกุศลธรรม ๓. ควรถูกตำหนิโดยฐานะที่ ๓ นี้ คือ ไม่ทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ คามณิ นักพรตผู้เลี้ยงชีพเศร้าหมองผู้นี้ ควรถูกตำหนิโดยฐานะ ๓ ประการนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ tapassī lūkhajīvī attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañhi kho dhammaṃ adhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikaroti. Ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī dvīhi ṭhānehi gārayho, ekena ṭhānena pāsaṃso. Katamehi dvīhi ṭhānehi gārayho? Attānaṃ ātāpeti paritāpetīti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. Uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikarotīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. Katamena ekena ṭhānena pāsaṃso? Kusalañhi kho dhammaṃ adhigacchatīti, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso. Ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī imehi dvīhi ṭhānehi gārayho, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso.

คามณิ บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น นักพรตผู้เลี้ยงชีพเศร้าหมองคนใด ย่อมเบียดเบียนตน ย่อมทำตนให้เดือดร้อน แต่บรรลุกุศลธรรม ทว่าไม่ทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ คามณิ นักพรตผู้เลี้ยงชีพเศร้าหมองผู้นี้ ควรถูกตำหนิโดยฐานะ ๒ ประการ ควรได้รับการสรรเสริญโดยฐานะ ๑ ประการ ฐานะ ๒ ประการอะไรบ้าง คือ ๑. ควรถูกตำหนิโดยฐานะที่ ๑ นี้ คือ เบียดเบียนตน ทำตนให้เดือดร้อน ๒. ควรถูกตำหนิโดยฐานะที่ ๒ นี้ คือ ไม่ทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ ฐานะ ๑ ประการอะไรบ้าง คือ ควรได้รับการสรรเสริญโดยฐานะ ๑ ประการนี้ คือ บรรลุกุศลธรรม คามณิ นักพรตผู้เลี้ยงชีพเศร้าหมองผู้นี้ ควรถูกตำหนิโดยฐานะ ๒ ประการนี้ ควรได้รับการสรรเสริญโดยฐานะ ๑ ประการนี้

‘‘Tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ tapassī lūkhajīvī attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañca dhammaṃ adhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikaroti. Ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī ekena ṭhānena gārayho, dvīhi ṭhānehi pāsaṃso. Katamena ekena ṭhānena gārayho? Attānaṃ ātāpeti paritāpetīti, iminā ekena ṭhānena gārayho. Katamehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso? Kusalañca dhammaṃ adhigacchatīti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. Uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarotīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso[Pg.520]. Ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī iminā ekena ṭhānena gārayho, imehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso.

คามณิ บรรดาบุคคล ๓ จำพวกนั้น นักพรตผู้เลี้ยงชีพเศร้าหมองคนใด ย่อมเบียดเบียนตน ย่อมทำตนให้เดือดร้อน ทั้งบรรลุกุศลธรรม และทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ คามณิ นักพรตผู้เลี้ยงชีพเศร้าหมองผู้นี้ ควรถูกตำหนิโดยฐานะ ๑ ประการ ควรได้รับการสรรเสริญโดยฐานะ ๒ ประการ ฐานะ ๑ ประการอะไรบ้าง คือ ควรถูกตำหนิโดยฐานะ ๑ ประการนี้ คือ เบียดเบียนตน ทำตนให้เดือดร้อน ฐานะ ๒ ประการอะไรบ้าง คือ ๑. ควรได้รับการสรรเสริญโดยฐานะที่ ๑ นี้ คือ บรรลุกุศลธรรม ๒. ควรได้รับการสรรเสริญโดยฐานะที่ ๒ นี้ คือ ทำให้แจ้งซึ่งญาณทัสสนะอันวิเศษของพระอริยะที่ยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ คามณิ นักพรตผู้เลี้ยงชีพเศร้าหมองผู้นี้ ควรถูกตำหนิโดยฐานะ ๑ ประการนี้ ควรได้รับการสรรเสริญโดยฐานะ ๒ ประการนี้

‘‘Tisso imā, gāmaṇi, sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. Katamā tisso? Yaṃ ratto rāgādhikaraṇaṃ attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Rāge pahīne nevattabyābādhāya ceteti, na parabyābādhāya ceteti, na ubhayabyābādhāya ceteti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. Yaṃ duṭṭho dosādhikaraṇaṃ attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Dose pahīne nevattabyābādhāya ceteti, na parabyābādhāya ceteti, na ubhayabyābādhāya ceteti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. Yaṃ mūḷho mohādhikaraṇaṃ attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. Mohe pahīne nevattabyābādhāya ceteti, na parabyābādhāya ceteti, na ubhayabyābādhāya ceteti. Sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. Imā kho, gāmaṇi, tisso sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhī’’ti.

คามณิ การละกิเลส ๓ ประการนี้ เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน การละกิเลส ๓ ประการอะไรบ้าง คือ ๑. บุคคลผู้กำหนัดแล้ว ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง เพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง เพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง เพราะความกำหนัดเป็นเหตุ เมื่อละความกำหนัดได้แล้ว ย่อมไม่คิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง การละกิเลสนี้เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ๒. บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้ว ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง เพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง เพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง เพราะโทสะเป็นเหตุ เมื่อละโทสะได้แล้ว ย่อมไม่คิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง การละกิเลสนี้เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ๓. บุคคลผู้หลงแล้ว ย่อมคิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง เพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง เพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง เพราะโมหะเป็นเหตุ เมื่อละโมหะได้แล้ว ย่อมไม่คิดเพื่อเบียดเบียนตนบ้าง ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ไม่คิดเพื่อเบียดเบียนทั้งสองฝ่ายบ้าง การละกิเลสนี้เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน คามณิ การละกิเลส ๓ ประการนี้แล เป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน

Evaṃ vutte, rāsiyo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante…pe… upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Dvādasamaṃ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ราสิยคามณีกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ... ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิตตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป’ สูตรที่ ๑๒ จบ

13. Pāṭaliyasuttaṃ

๑๓. ปาฏลิยสูตร

365. Ekaṃ samayaṃ bhagavā koliyesu viharati uttaraṃ nāma koliyānaṃ nigamo. Atha kho pāṭaliyo gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho pāṭaliyo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘sutaṃ metaṃ, bhante – ‘samaṇo gotamo māyaṃ jānātī’ti. Ye te, bhante, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo māyaṃ jānātī’ti, kacci te, bhante, bhagavato [Pg.521] vuttavādino, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchati? Anabbhācikkhitukāmā hi mayaṃ, bhante, bhagavanta’’nti. ‘‘Ye te, gāmaṇi, evamāhaṃsu – ‘samaṇo gotamo māyaṃ jānātī’ti, vuttavādino ceva me, te na ca maṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatīti, saccaṃyeva kira, bho, mayaṃ tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ na saddahāma – ‘samaṇo gotamo māyaṃ jānātīti, samaṇo khalu bho gotamo māyāvī’ti. Yo nu kho, gāmaṇi, evaṃ vadeti – ‘ahaṃ māyaṃ jānāmī’ti, so evaṃ vadeti – ‘ahaṃ māyāvī’ti. Tatheva taṃ bhagavā hoti, tatheva taṃ sugata hotī’’ti. Tena hi, gāmaṇi, taññevettha paṭipucchissāmi; yathā te khameyya, tathā taṃ byākareyyāsi –

๓๖๕. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อุตตรนิคมของชาวโกลิยะ ในแคว้นโกลิยะ ครั้งนั้นแล ปาฏลิยคามณีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ปาฏลิยคามณีผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้มายา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้มายา’ ชนเหล่านั้นชื่อว่ากล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้หรือไม่ ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยเรื่องไม่จริงใช่หรือไม่ พยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรมใช่หรือไม่ และวาทานุวาทะที่ถูกหลักการอย่างใดอย่างหนึ่งจะไม่ถึงฐานะที่ควรติเตียนใช่หรือไม่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นผู้ใคร่จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนคามณี ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้มายา’ ชนเหล่านั้นชื่อว่ากล่าวตามที่เรากล่าวไว้ และไม่กล่าวตู่เราด้วยเรื่องไม่จริง พยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม และวาทานุวาทะที่ถูกหลักการอย่างใดอย่างหนึ่งก็ไม่ถึงฐานะที่ควรติเตียน” (ปาฏลิยคามณีกราบทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นความจริงทีเดียวหรือ พวกข้าพเจ้าไม่เชื่อสมณพราหมณ์เหล่านั้นที่กล่าวว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้มายา’ (แต่กล่าวว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระสมณโคดมเป็นผู้มีมายาโดยแท้’” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนคามณี ก็ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เรารู้มายา’ ผู้นั้นชื่อว่ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นผู้มีมายา’ หรือ” (ปาฏลิยคามณีกราบทูลว่า) “เป็นอย่างนั้น พระผู้มีพระภาค เป็นอย่างนั้น พระสุคต” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนคามณี ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ เราจะขอย้อนถามท่าน ท่านพึงตอบตามที่ท่านพอใจเถิด”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, jānāsi tvaṃ koliyānaṃ lambacūḷake bhaṭe’’ti? ‘‘Jānāmahaṃ, bhante, koliyānaṃ lambacūḷake bhaṭe’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, kimatthiyā koliyānaṃ lambacūḷakā bhaṭā’’ti? ‘‘Ye ca, bhante, koliyānaṃ corā te ca paṭisedhetuṃ, yāni ca koliyānaṃ dūteyyāni tāni ca vahātuṃ, etadatthiyā, bhante, koliyānaṃ lambacūḷakā bhaṭā’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, jānāsi tvaṃ koliyānaṃ lambacūḷake bhaṭe sīlavante vā te dussīle vā’’ti? ‘‘Jānāmahaṃ, bhante, koliyānaṃ lambacūḷake bhaṭe dussīle pāpadhamme; ye ca loke dussīlā pāpadhammā koliyānaṃ lambacūḷakā bhaṭā tesaṃ aññatarā’’ti. ‘‘Yo nu kho, gāmaṇi, evaṃ vadeyya – ‘pāṭaliyo gāmaṇi jānāti koliyānaṃ lambacūḷake bhaṭe dussīle pāpadhamme, pāṭaliyopi gāmaṇi dussīlo pāpadhammo’ti, sammā nu kho so vadamāno vadeyyā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante! Aññe, bhante, koliyānaṃ lambacūḷakā bhaṭā, aññohamasmi. Aññathādhammā koliyānaṃ lambacūḷakā bhaṭā, aññathādhammohamasmī’’ti. ‘‘Tvañhi nāma, gāmaṇi, lacchasi – ‘pāṭaliyo gāmaṇi jānāti koliyānaṃ lambacūḷake bhaṭe dussīle pāpadhamme, na ca pāṭaliyo gāmaṇi dussīlo pāpadhammo’ti, kasmā tathāgato na lacchati – ‘tathāgato māyaṃ jānāti, na ca tathāgato māyāvī’ti? Māyaṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, māyāya [Pg.522] ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca māyāvī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi’’.

“ดูก่อนคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านรู้จักเจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะหรือไม่” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้จักเจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะ” “ดูก่อนคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร เจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะมีไว้เพื่อประโยชน์อะไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะมีไว้เพื่อป้องกันพวกโจรของเจ้าโกลิยะ และเพื่อปฏิบัติหน้าที่ทูตของพวกเจ้าโกลิยะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะมีไว้เพื่อประโยชน์นี้” “ดูก่อนคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านรู้จักเจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะว่าเป็นผู้มีศีลหรือทุศีล” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้จักเจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะว่าเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม และบรรดาผู้ทุศีลมีธรรมอันเลวทรามในโลก เจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะก็เป็นพวกหนึ่งในนั้น” “ดูก่อนคามณี ก็ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ปาฏลิยคามณีรู้จักเจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะว่าเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม แม้ปาฏลิยคามณีก็เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม’ ผู้นั้นเมื่อกล่าวอย่างนี้ ชื่อว่ากล่าวถูกหรือไม่” “ข้อนั้นหามิได้ พระองค์ผู้เจริญ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะเป็นพวกอื่น ข้าพระองค์ก็เป็นอีกคนหนึ่ง เจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะมีธรรมอย่างหนึ่ง ข้าพระองค์ก็มีธรรมอีกอย่างหนึ่ง” “ดูก่อนคามณี แม้ท่านยังได้ข้อนี้ว่า ‘ปาฏลิยคามณีรู้จักเจ้าหน้าที่ลัมพจูฬกะของพวกเจ้าโกลิยะว่าเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม แต่ปาฏลิยคามณีก็หาใช่ผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทรามไม่’ เหตุไฉนตถาคตจะไม่ได้ข้อนี้ว่า ‘ตถาคตย่อมรู้มายา แต่ตถาคตก็หาใช่ผู้มีมายาไม่’ ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งมายาด้วย รู้ชัดซึ่งวิบากของมายาด้วย และรู้ชัดด้วยว่า ผู้มีมายาปฏิบัติแล้วอย่างไร เมื่อกายแตก หลังจากตายไป ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก”

‘‘Pāṇātipātaṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, pāṇātipātassa ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca pāṇātipātī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Adinnādānaṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, adinnādānassa ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca adinnādāyī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Kāmesumicchācāraṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, kāmesumicchācārassa ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca kāmesumicchācārī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Musāvādaṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, musāvādassa ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca musāvādī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Pisuṇavācaṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, pisuṇavācāya ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca pisuṇavāco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Pharusavācaṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, pharusavācāya ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca pharusavāco kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Samphappalāpaṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, samphappalāpassa ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca samphappalāpī kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Abhijjhaṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, abhijjhāya ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca abhijjhālu kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Byāpādapadosaṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, byāpādapadosassa ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca byāpannacitto kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi. Micchādiṭṭhiṃ cāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmi, micchādiṭṭhiyā ca vipākaṃ, yathāpaṭipanno ca micchādiṭṭhiko kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati tañca pajānāmi.

ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งปาณาติบาต รู้ชัดซึ่งวิบากของปาณาติบาต และรู้ชัดว่า สัตว์ผู้ทำปาณาติบาต ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งอทินนาทาน รู้ชัดซึ่งวิบากของอทินนาทาน และรู้ชัดว่า ผู้ลักทรัพย์ ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งกาเมสุมิจฉาจาร รู้ชัดซึ่งวิบากของกาเมสุมิจฉาจาร และรู้ชัดว่า ผู้ประพฤติผิดในกาม ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งมุสาวาท รู้ชัดซึ่งวิบากของมุสาวาท และรู้ชัดว่า ผู้พูดเท็จ ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งปิสุณาวาจา รู้ชัดซึ่งวิบากของปิสุณาวาจา และรู้ชัดว่า ผู้พูดส่อเสียด ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งผรุสวาจา รู้ชัดซึ่งวิบากของผรุสวาจา และรู้ชัดว่า ผู้พูดคำหยาบ ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งสัมผัปปลาปะ รู้ชัดซึ่งวิบากของสัมผัปปลาปะ และรู้ชัดว่า ผู้พูดเพ้อเจ้อ ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งอภิชฌา รู้ชัดซึ่งวิบากของอภิชฌา และรู้ชัดว่า ผู้มีความเพ่งเล็งอยากได้ของเขา ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งพยาบาทปโทสะ รู้ชัดซึ่งวิบากของพยาบาทปโทสะ และรู้ชัดว่า ผู้มีจิตพยาบาท ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ดูก่อนคามณี เราย่อมรู้ชัดซึ่งมิจฉาทิฏฐิ รู้ชัดซึ่งวิบากของมิจฉาทิฏฐิ และรู้ชัดว่า ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ ปฏิบัติอย่างไรแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

‘‘Santi hi, gāmaṇi, eke samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yo koci pāṇamatipāteti, sabbo so diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayati. Yo koci adinnaṃ ādiyati, sabbo so diṭṭheva dhamme [Pg.523] dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayati. Yo koci kāmesu micchā carati, sabbo so diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayati. Yo koci musā bhaṇati, sabbo so diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayatī’’’ti.

ดูก่อนคามณี มีอยู่จริง สมณพราหมณ์บางพวกมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บุคคลใดก็ตามฆ่าสัตว์ บุคคลนั้นทั้งหมด ย่อมเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันเทียว บุคคลใดก็ตามลักทรัพย์ บุคคลนั้นทั้งหมด ย่อมเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันเทียว บุคคลใดก็ตามประพฤติผิดในกาม บุคคลนั้นทั้งหมด ย่อมเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันเทียว บุคคลใดก็ตามพูดเท็จ บุคคลนั้นทั้งหมด ย่อมเสวยทุกขโทมนัสในปัจจุบันเทียว’

‘‘Dissati kho pana, gāmaṇi, idhekacco mālī kuṇḍalī sunhāto suvilitto kappitakesamassu itthikāmehi rājā maññe paricārento. Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso kiṃ akāsi mālī kuṇḍalī sunhāto suvilitto kappitakesamassu itthikāmehi rājā maññe paricāretī’ti? Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso rañño paccatthikaṃ pasayha jīvitā voropesi. Tassa rājā attamano abhihāramadāsi. Tenāyaṃ puriso mālī kuṇḍalī sunhāto suvilitto kappitakesamassu, itthikāmehi rājā maññe paricāretī’’’ti.

ดูก่อนคามณี แต่จะพึงเห็นได้ว่า ในโลกนี้ บุคคลบางคนประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู อาบน้ำสะอาด ลูบไล้ดีแล้ว ตัดผมและหนวดเรียบร้อย กำลังบำเรอตนอยู่ด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา ชนทั้งหลายกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษผู้นี้ทำอะไร จึงได้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู อาบน้ำสะอาด ลูบไล้ดีแล้ว ตัดผมและหนวดเรียบร้อย กำลังบำเรอตนอยู่ด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา’ ชนทั้งหลายกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษผู้นี้ได้ใช้กำลังปลงพระชนม์ปัจจามิตรของพระราชา พระราชาทรงพอพระทัยจึงได้พระราชทานรางวัลแก่เขา เพราะเหตุนั้น บุรุษผู้นี้จึงได้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู อาบน้ำสะอาด ลูบไล้ดีแล้ว ตัดผมและหนวดเรียบร้อย กำลังบำเรอตนอยู่ด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา’

‘‘Dissati kho, gāmaṇi, idhekacco daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā, dakkhiṇena dvārena nikkhāmetvā, dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chijjamāno. Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso kiṃ akāsi, daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhāmetvā dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chindatī’ti ? Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso rājaverī itthiṃ vā purisaṃ vā jīvitā voropesi, tena naṃ rājāno gahetvā evarūpaṃ kammakāraṇaṃ kārentī’’’ti.

ดูก่อนคามณี จะพึงเห็นได้ว่า ในโลกนี้ บุคคลบางคนถูกมัดแขนไพล่หลังอย่างแน่นหนาด้วยเชือกที่เหนียว ถูกโกนศีรษะ ถูกนำตระเวนไปตามถนนสู่ถนน ตามทางสามแพร่งสู่ทางสามแพร่ง ด้วยบัณเฑาะว์ที่มีเสียงดังกระด้าง แล้วถูกนำออกทางประตูด้านทิศใต้ กำลังจะถูกตัดศีรษะที่ด้านทิศใต้ของเมือง ชนทั้งหลายกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษผู้นี้ทำอะไร จึงถูกมัดแขนไพล่หลังอย่างแน่นหนาด้วยเชือกที่เหนียว ถูกโกนศีรษะ ถูกนำตระเวนไปตามถนนสู่ถนน ตามทางสามแพร่งสู่ทางสามแพร่ง ด้วยบัณเฑาะว์ที่มีเสียงดังกระด้าง แล้วถูกนำออกทางประตูด้านทิศใต้ กำลังจะถูกตัดศีรษะที่ด้านทิศใต้ของเมือง’ ชนทั้งหลายกล่าวกะบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษผู้นี้เป็นราชเวรี ได้ปลงชีวิตหญิงหรือชาย เพราะเหตุนั้น พระราชาทั้งหลายจึงรับสั่งให้จับเขาแล้วให้ลงกรรมกรณ์เช่นนี้’

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api nu te evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. ‘‘Tatra, gāmaṇi, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yo koci pāṇamatipāteti, sabbo so diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayatī’ti, saccaṃ vā te āhaṃsu musā vā’’ti? ‘‘Musā, bhante’’. ‘‘Ye pana te tucchaṃ musā vilapanti, sīlavanto vā te dussīlā vā’’ti? ‘‘Dussīlā, bhante’’. ‘‘Ye pana te dussīlā [Pg.524] pāpadhammā micchāpaṭipannā vā te sammāpaṭipannā vā’’ti? ‘‘Micchāpaṭipannā, bhante’’. ‘‘Ye pana te micchāpaṭipannā micchādiṭṭhikā vā te sammādiṭṭhikā vā’’ti? ‘‘Micchādiṭṭhikā, bhante’’. ‘‘Ye pana te micchādiṭṭhikā kallaṃ nu tesu pasīditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนนายคามณี ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเคยเห็นหรือเคยได้ยินเรื่องเช่นนี้บ้างไหม” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เคยเห็นด้วย เคยได้ยินด้วย และจักได้ยินต่อไปด้วย” “ดูก่อนนายคามณี ในเรื่องนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามฆ่าสัตว์ ผู้นั้นทั้งหมดย่อมเสวยทุกข์โทมนัสในปัจจุบันเทียว’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวคำจริงหรือคำเท็จ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กล่าวคำเท็จ” “ก็ชนเหล่าใดกล่าวคำเท็จเปล่าๆ ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีศีลหรือทุศีล” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นผู้ทุศีล” “ก็ชนเหล่าใดเป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ชนเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติผิดหรือปฏิบัติชอบ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นผู้ปฏิบัติผิด” “ก็ชนเหล่าใดเป็นผู้ปฏิบัติผิด ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีความเห็นผิดหรือมีความเห็นชอบ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นผู้มีความเห็นผิด” “ก็ชนเหล่าใดเป็นผู้มีความเห็นผิด ควรจะเลื่อมใสในชนเหล่านั้นหรือ” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Dissati kho pana, gāmaṇi, idhekacco mālī kuṇḍalī…pe… itthikāmehi rājā maññe paricārento. Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso kiṃ akāsi mālī kuṇḍalī…pe… itthikāmehi rājā maññe paricāretī’ti? Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso rañño paccatthikassa pasayha ratanaṃ ahāsi. Tassa rājā attamano abhihāramadāsi. Tenāyaṃ puriso mālī kuṇḍalī…pe… itthikāmehi rājā maññe paricāretī’’’ti.

“ดูก่อนนายคามณี ก็แหละ บุคคลบางคนในโลกนี้ ผู้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู... ละ... เพียบพร้อมบำเรอตนด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา ย่อมปรากฏอยู่. ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ทำอะไรหนอ จึงได้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู... ละ... เพียบพร้อมบำเรอตนด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา’ ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ได้ข่มขี่ชิงเอารัตนะของศัตรูของพระราชามา พระราชาทรงพอพระทัยจึงได้พระราชทานรางวัลแก่เขา เพราะเหตุนั้น บุรุษนี้จึงได้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู... ละ... เพียบพร้อมบำเรอตนด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา’”

‘‘Dissati kho, gāmaṇi, idhekacco daḷhāya rajjuyā…pe… dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chijjamāno tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso kiṃ akāsi daḷhāya rajjuyā…pe… dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chindatī’ti? Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyi. Tena naṃ rājāno gahetvā evarūpaṃ kammakāraṇaṃ kārentī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api nu te evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. ‘‘Tatra, gāmaṇi, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yo koci adinnaṃ ādiyati, sabbo so diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayatī’ti, saccaṃ vā te āhaṃsu musā vāti…pe… kallaṃ nu tesu pasīditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนนายคามณี บุคคลบางคนในโลกนี้ ผู้กำลังถูกตัดศีรษะทางทิศใต้ของเมือง... ละ... ย่อมปรากฏอยู่. ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ทำอะไรหนอ จึงถูกตัดศีรษะทางทิศใต้ของเมือง... ละ...’ ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ได้ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ อันเป็นส่วนแห่งโจรกรรม จากบ้านหรือจากป่า เพราะเหตุนั้น พระราชาทั้งหลายจึงรับสั่งให้จับเขาแล้วให้ลงโทษเห็นปานนี้’ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเคยเห็นหรือเคยได้ยินเรื่องเช่นนี้บ้างไหม” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เคยเห็นด้วย เคยได้ยินด้วย และจักได้ยินต่อไปด้วย” “ดูก่อนนายคามณี ในเรื่องนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ผู้นั้นทั้งหมดย่อมเสวยทุกข์โทมนัสในปัจจุบันเทียว’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวคำจริงหรือคำเท็จ... ละ... ควรจะเลื่อมใสในชนเหล่านั้นหรือ” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Dissati kho pana, gāmaṇi, idhekacco mālī kuṇḍalī…pe… itthikāmehi rājā maññe paricārento. Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso kiṃ akāsi mālī kuṇḍalī…pe… itthikāmehi rājā maññe paricāretī’ti? Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso rañño paccatthikassa dāresu cārittaṃ āpajji. Tassa rājā attamano abhihāramadāsi. Tenāyaṃ puriso mālī kuṇḍalī…pe… itthikāmehi rājā maññe paricāretī’’’ti.

“ดูก่อนนายคามณี ก็แหละ บุคคลบางคนในโลกนี้ ผู้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู... ละ... เพียบพร้อมบำเรอตนด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา ย่อมปรากฏอยู่. ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ทำอะไรหนอ จึงได้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู... ละ... เพียบพร้อมบำเรอตนด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา’ ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ได้ประพฤติล่วงในภรรยาทั้งหลายของศัตรูของพระราชา พระราชาทรงพอพระทัยจึงได้พระราชทานรางวัลแก่เขา เพราะเหตุนั้น บุรุษนี้จึงได้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู... ละ... เพียบพร้อมบำเรอตนด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา’”

‘‘Dissati [Pg.525] kho, gāmaṇi, idhekacco daḷhāya rajjuyā…pe… dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chijjamāno. Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso kiṃ akāsi daḷhāya rajjuyā…pe… dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chindatī’ti? Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso kulitthīsu kulakumārīsu cārittaṃ āpajji, tena naṃ rājāno gahetvā evarūpaṃ kammakāraṇaṃ kārentī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api nu te evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no, bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. ‘‘Tatra, gāmaṇi, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yo koci kāmesu micchā carati, sabbo so diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayatī’ti, saccaṃ vā te āhaṃsu musā vāti…pe… kallaṃ nu tesu pasīditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ดูก่อนนายคามณี บุคคลบางคนในโลกนี้ ผู้กำลังถูกตัดศีรษะทางทิศใต้ของเมือง... ละ... ย่อมปรากฏอยู่. ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ทำอะไรหนอ จึงถูกตัดศีรษะทางทิศใต้ของเมือง... ละ...’ ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ได้ประพฤติล่วงในสตรีและกุมารีผู้มีตระกูล เพราะเหตุนั้น พระราชาทั้งหลายจึงรับสั่งให้จับเขาแล้วให้ลงโทษเห็นปานนี้’ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านเคยเห็นหรือเคยได้ยินเรื่องเช่นนี้บ้างไหม” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เคยเห็นด้วย เคยได้ยินด้วย และจักได้ยินต่อไปด้วย” “ดูก่อนนายคามณี ในเรื่องนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามประพฤติผิดในกามทั้งหลาย ผู้นั้นทั้งหมดย่อมเสวยทุกข์โทมนัสในปัจจุบันเทียว’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวคำจริงหรือคำเท็จ... ละ... ควรจะเลื่อมใสในชนเหล่านั้นหรือ” “ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Dissati kho pana, gāmaṇi, idhekacco mālī kuṇḍalī sunhāto suvilitto kappitakesamassu itthikāmehi rājā maññe paricārento. Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso kiṃ akāsi mālī kuṇḍalī sunhāto suvilitto kappitakesamassu itthikāmehi rājā maññe paricāretī’ti? Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso rājānaṃ musāvādena hāsesi. Tassa rājā attamano abhihāramadāsi. Tenāyaṃ puriso mālī kuṇḍalī sunhāto suvilitto kappitakesamassu itthikāmehi rājā maññe paricāretī’’’ti.

“ดูก่อนนายคามณี ก็แหละ บุคคลบางคนในโลกนี้ ผู้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู อาบน้ำสะอาด ลูบไล้ดีแล้ว ตัดผมและหนวดเรียบร้อย เพียบพร้อมบำเรอตนด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา ย่อมปรากฏอยู่. ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ทำอะไรหนอ จึงได้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู อาบน้ำสะอาด ลูบไล้ดีแล้ว ตัดผมและหนวดเรียบร้อย เพียบพร้อมบำเรอตนด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา’ ชนทั้งหลายกล่าวถึงบุรุษนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ได้ทำให้พระราชาทรงพระสรวลด้วยมุสาวาท พระราชาทรงพอพระทัยจึงได้พระราชทานรางวัลแก่เขา เพราะเหตุนั้น บุรุษนี้จึงได้ประดับดอกไม้ สวมตุ้มหู อาบน้ำสะอาด ลูบไล้ดีแล้ว ตัดผมและหนวดเรียบร้อย เพียบพร้อมบำเรอตนด้วยกามคุณเกี่ยวกับสตรี ประดุจพระราชา’”

‘‘Dissati kho, gāmaṇi, idhekacco daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhāmetvā dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chijjamāno. Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso kiṃ akāsi daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā khuramuṇḍaṃ karitvā kharassarena paṇavena rathiyāya rathiyaṃ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ parinetvā, dakkhiṇena dvārena nikkhāmetvā, dakkhiṇato nagarassa sīsaṃ chindatī’ti? Tamenaṃ evamāhaṃsu – ‘ambho! Ayaṃ puriso gahapatissa vā gahapatiputtassa vā musāvādena atthaṃ bhañji, tena naṃ rājāno gahetvā evarūpaṃ kammakāraṇaṃ kārentī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, gāmaṇi, api nu te evarūpaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti? ‘‘Diṭṭhañca no[Pg.526], bhante, sutañca suyyissati cā’’ti. ‘‘Tatra, gāmaṇi, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṃvādino evaṃdiṭṭhino – ‘yo koci musā bhaṇati, sabbo so diṭṭheva dhamme dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayatī’ti, saccaṃ vā te āhaṃsu musā vā’’ti? ‘‘Musā, bhante’’. ‘‘Ye pana te tucchaṃ musā vilapanti sīlavanto vā te dussīlā vā’’ti? ‘‘Dussīlā, bhante’’. ‘‘Ye pana te dussīlā pāpadhammā micchāpaṭipannā vā te sammāpaṭipannā vā’’ti? ‘‘Micchāpaṭipannā, bhante’’. ‘‘Ye pana te micchāpaṭipannā micchādiṭṭhikā vā te sammādiṭṭhikā vā’’ti? ‘‘Micchādiṭṭhikā, bhante’’. ‘‘Ye pana te micchādiṭṭhikā kallaṃ nu tesu pasīditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ข้าแต่ท่านคามณี ในโลกนี้ บางทีจะพึงเห็นคนบางคนถูกเขาเอาเชือกที่เหนียวมัดไพล่หลังอย่างมั่นคงแล้ว โกนศีรษะด้วยมีดโกน ประจานด้วยบัณเฑาะว์มีเสียงดังกระด้าง จากถนนสู่ถนน จากสี่แยกสู่สี่แยก นำออกทางประตูทิศใต้ แล้วถูกตัดศีรษะอยู่ทางทิศใต้ของเมือง คนทั้งหลายพากันกล่าวถึงคนนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ทำอะไรหรือ จึงถูกเขาเอาเชือกที่เหนียวมัดไพล่หลังอย่างมั่นคง โกนศีรษะด้วยมีดโกน ประจานด้วยบัณเฑาะว์มีเสียงดังกระด้าง จากถนนสู่ถนน จากสี่แยกสู่สี่แยก นำออกทางประตูทิศใต้ แล้วกำลังจะตัดศีรษะทางทิศใต้ของเมือง’ คนทั้งหลายพากันกล่าวถึงคนนั้นอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ได้ทำลายประโยชน์ของคหบดีหรือบุตรคหบดีด้วยมุสาวาท เพราะเหตุนั้น พระราชาทั้งหลายจึงรับสั่งให้จับเขาแล้วให้ลงโทษเห็นปานนี้’ ดูก่อนคามณี ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเคยเห็นหรือเคยได้ยินการลงโทษเห็นปานนี้บ้างหรือไม่” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายเคยเห็นด้วย เคยได้ยินด้วย และจักยังได้ยินต่อไปด้วย” “ดูก่อนคามณี ในเรื่องนั้น สมณพราหมณ์เหล่าใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้ใดก็ตามกล่าวคำเท็จ ผู้นั้นทั้งหมด ย่อมเสวยทุกข์โทมนัสในปัจจุบันเทียว’ สมณพราหมณ์เหล่านั้นกล่าวคำจริงหรือคำเท็จ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กล่าวคำเท็จ” “ก็ชนเหล่าใดแล พูดพล่อยๆ เป็นเท็จ ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีศีลหรือทุศีล” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นผู้ทุศีล” “ก็ชนเหล่าใดแล เป็นผู้ทุศีล มีธรรมอันเลวทราม ชนเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติผิดหรือปฏิบัติชอบ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นผู้ปฏิบัติผิด” “ก็ชนเหล่าใดแล เป็นผู้ปฏิบัติผิด ชนเหล่านั้นเป็นมิจฉาทิฏฐิหรือสัมมาทิฏฐิ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นมิจฉาทิฏฐิ” “ก็ชนเหล่าใดแล เป็นมิจฉาทิฏฐิ ควรจะเลื่อมใสในชนเหล่านั้นหรือไม่” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไม่ควรเลย”

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Atthi me, bhante, āvasathāgāraṃ. Tattha atthi mañcakāni, atthi āsanāni, atthi udakamaṇiko, atthi telappadīpo. Tattha yo samaṇo vā brāhmaṇo vā vāsaṃ upeti, tenāhaṃ yathāsatti yathābalaṃ saṃvibhajāmi. Bhūtapubbaṃ, bhante, cattāro satthāro nānādiṭṭhikā nānākhantikā nānārucikā, tasmiṃ āvasathāgāre vāsaṃ upagacchuṃ’’.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏเลย พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีศาลาที่พักอาศัย ในศาลานั้น มีเตียง มีตั่ง มีหม้อน้ำ มีประทีปน้ำมัน สมณะหรือพราหมณ์ใดมาพักอาศัยในศาลานั้น ข้าพระองค์ย่อมแบ่งปันให้ตามสติกำลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว มีศาสดา ๔ ท่าน มีทิฏฐิต่างกัน มีความพอใจต่างกัน มีความชอบใจต่างกัน ได้มาพักอาศัยในศาลาที่พักนั้น”

‘‘Eko satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko. Natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’’ti.

“ศาสดาท่านหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้แจ้ง ไม่มีในโลก’”

‘‘Eko satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’’ti.

“ศาสดาท่านหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล ยัญที่บูชาแล้วมีผล การเซ่นสรวงมีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่ โลกนี้มี โลกหน้ามี มารดา บิดามี สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะมี สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วสอนผู้อื่นให้รู้แจ้ง มีอยู่ในโลก’”

‘‘Eko satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘karoto kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ [Pg.527] karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato, karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇaṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttaraṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’’’ti.

“ศาสดาท่านหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน ทำให้เศร้าโศกเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำให้เศร้าโศก ทำให้ลำบากเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ลำบาก ดิ้นรนเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นสะดม ยืนดักที่ทางเปลี่ยว คบชู้ พูดเท็จ บาปย่อมไม่เป็นอันทำ แม้ถ้าบุคคลจะใช้จักรมีคมดังมีดโกน ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นกองเนื้อเดียวกัน เป็นชิ้นเนื้อเดียวกัน บาปก็ไม่มีมาแต่การกระทำนั้น การมาแห่งบาปย่อมไม่มี แม้ถ้าบุคคลจะไปฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าฟัน เบียดเบียน บาปก็ไม่มีมาแต่การกระทำนั้น การมาแห่งบาปย่อมไม่มี แม้ถ้าบุคคลจะไปฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคา ให้ทาน ใช้ให้ผู้อื่นให้ทาน บูชา ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญก็ไม่มีมาแต่การกระทำนั้น การมาแห่งบุญย่อมไม่มี ด้วยทาน ด้วยการฝึกอินทรีย์ ด้วยการสำรวม ด้วยการกล่าวคำสัตย์ บุญย่อมไม่มี การมาแห่งบุญย่อมไม่มี’”

‘‘Eko satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – ‘karoto kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato, karoto karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇaṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Uttaraṃ cepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento, yajanto yajāpento, atthi tatonidānaṃ puññaṃ, atthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’’ti.

ศาสดาผู้หนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ผู้กระทำเองก็ดี ผู้ใช้ให้ผู้อื่นกระทำก็ดี ผู้ตัดเองก็ดี ผู้ใช้ให้ผู้อื่นตัดก็ดี ผู้เบียดเบียนเองก็ดี ผู้ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียนก็ดี ผู้ทำให้เศร้าโศกเองก็ดี ผู้ใช้ให้ผู้อื่นทำให้เศร้าโศกก็ดี ผู้ทำให้ลำบากเองก็ดี ผู้ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ลำบากก็ดี ผู้ทำให้สั่นกลัวเองก็ดี ผู้ใช้ให้ผู้อื่นทำให้สั่นกลัวก็ดี ผู้ยังสัตว์ให้ตายก็ดี ผู้ลักทรัพย์ก็ดี ผู้ตัดช่องย่องเบาก็ดี ผู้ปล้นสดมภ์ก็ดี ผู้ปล้นบ้านหลังเดียวก็ดี ผู้ดักปล้นในทางเปลี่ยวก็ดี ผู้คบชู้ภรรยาผู้อื่นก็ดี ผู้กล่าวคำเท็จก็ดี เมื่อกระทำอยู่ บาปย่อมเป็นอันทำ แม้หากบุคคลพึงใช้จักรมีคมโดยรอบ ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นกองเนื้อกองเดียว เป็นกลุ่มเนื้อกลุ่มเดียว บาปมีเพราะเหตุนั้น การมาถึงแห่งบาปย่อมมี แม้หากบุคคลพึงไปยังฝั่งทิศใต้แห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปมีเพราะเหตุนั้น การมาถึงแห่งบาปย่อมมี แม้หากบุคคลพึงไปยังฝั่งทิศเหนือแห่งแม่น้ำคงคา ให้อยู่ ใช้ให้ผู้อื่นให้อยู่ บูชาอยู่ ใช้ให้ผู้อื่นบูชาอยู่ บุญมีเพราะเหตุนั้น การมาถึงแห่งบุญย่อมมี บุญมีเพราะทาน เพราะการฝึกตน เพราะการสำรวม เพราะการกล่าวคำสัตย์ การมาถึงแห่งบุญย่อมมี’ ดังนี้

‘‘Tassa mayhaṃ, bhante, ahudeva kaṅkhā, ahu vicikicchā – ‘kosu nāma imesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ saccaṃ āha, ko musā’’’ti?

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์แล้วแล ความเคลือบแคลงได้เกิดขึ้นแล้วว่า ‘ในบรรดาสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านี้ ใครหนอกล่าวคำจริง ใครกล่าวคำเท็จ’ ดังนี้

‘‘Alañhi te, gāmaṇi, kaṅkhituṃ, alaṃ vicikicchituṃ. Kaṅkhanīye ca pana te ṭhāne vicikicchā uppannā’’ti. ‘‘Evaṃ pasannohaṃ, bhante, bhagavati. Pahoti me bhagavā tathā dhammaṃ desetuṃ yathāhaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyya’’nti.

ดูก่อนคามณิ สมควรแล้วที่ท่านจะสงสัย สมควรแล้วที่ท่านจะเคลือบแคลง ก็ความเคลือบแคลงของท่านเกิดขึ้นแล้วในฐานะที่ควรสงสัย” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคทรงสามารถเพื่อจะทรงแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์ โดยประการที่ข้าพระองค์จะพึงละธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยนี้ได้”

‘‘Atthi, gāmaṇi, dhammasamādhi. Tatra ce tvaṃ cittasamādhiṃ paṭilabheyyāsi. Evaṃ tvaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyyāsi. Katamo ca, gāmaṇi, dhammasamādhi? Idha, gāmaṇi, ariyasāvako pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato [Pg.528] hoti, adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācāraṃ pahāya kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpaṃ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti, abhijjhaṃ pahāya anabhijjhālu hoti, byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto hoti, micchādiṭṭhiṃ pahāya sammādiṭṭhiko hoti.

ดูก่อนคามณิ ธรรมสมาธิมีอยู่ ถ้าท่านพึงได้จิตตสมาธิในธรรมสมาธินั้น ท่านก็จะพึงละธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยนี้ได้ด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนคามณิ ก็ธรรมสมาธิเป็นไฉน ดูก่อนคามณิ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละปาณาติบาต เป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต ละอทินนาทาน เป็นผู้เว้นขาดจากอทินนาทาน ละกาเมสุมิจฉาจาร เป็นผู้เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร ละมุสาวาท เป็นผู้เว้นขาดจากมุสาวาท ละปิสุณาวาจา เป็นผู้เว้นขาดจากปิสุณาวาจา ละผรุสวาจา เป็นผู้เว้นขาดจากผรุสวาจา ละสัมผัปปลาปะ เป็นผู้เว้นขาดจากสัมผัปปลาปะ ละอภิชฌา เป็นผู้ไม่มีอภิชฌา ละพยาบาทปโทสะ เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาท ละมิจฉาทิฏฐิ เป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘yvāyaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā, sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. ‘Sace tassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, apaṇṇakatāya mayhaṃ, yvāhaṃ na kiñci byābādhemi tasaṃ vā thāvaraṃ vā? Ubhayamettha kaṭaggāho, yaṃ camhi kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti. Tassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedayati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ kho, gāmaṇi, dhammasamādhi. Tatra ce tvaṃ cittasamādhiṃ paṭilabheyyāsi, evaṃ tvaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyyāsi.

ดูก่อนคามณิ อริยสาวกนั้นแล มีอภิชฌาไปปราศแล้วอย่างนี้ มีพยาบาทไปปราศแล้ว ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติมั่นคง มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่, โดยนัยเดียวกันก็แผ่ไปสู่ทิศที่สอง, โดยนัยเดียวกันก็แผ่ไปสู่ทิศที่สาม, โดยนัยเดียวกันก็แผ่ไปสู่ทิศที่สี่, เธอมีใจสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง ซึ่งมีสัตว์ทั้งปวงเป็นอารมณ์ โดยความเป็นผู้มีจิตเสมอกันในสัตว์ทั้งปวง ในทุกสถาน ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ และเบื้องขวางอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล, ยัญที่บูชาแล้วไม่มีผล, การเซ่นสรวงไม่มีผล, ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี, โลกนี้ไม่มี, โลกหน้าไม่มี, มารดาไม่มี, บิดาไม่มี, สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี, สมณพราหมณ์ผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มีในโลก’ ดังนี้ ‘ถ้าคำของศาสดาผู้เจริญนั้นเป็นจริง การปฏิบัติของข้าพเจ้านี้ก็เป็นสิ่งที่ไม่ผิดพลาด ในเมื่อข้าพเจ้ามิได้เบียดเบียนสัตว์อะไรๆ เลย ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่ยังสะดุ้งอยู่หรือสัตว์ที่มั่นคงแล้ว ในที่นี้ ข้าพเจ้าชื่อว่าเป็นผู้ยึดถือเอาชัยชนะได้ทั้งสองทาง คือ การที่ข้าพเจ้าเป็นผู้สำรวมทางกาย สำรวมทางวาจา สำรวมทางใจ และการที่ข้าพเจ้าเมื่อตายไปเพราะกายแตก จะพึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ดังนี้ ปราโมทย์ย่อมเกิดแก่เธอผู้พิจารณาเห็นดังนั้น เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด กายของผู้มีใจประกอบด้วยปีติย่อมสงบ ผู้มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข จิตของผู้มีสุขย่อมตั้งมั่น ดูก่อนคามณิ นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านพึงได้จิตตสมาธิในธรรมสมาธินั้น ท่านก็จะพึงละธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยนี้ได้ด้วยอาการอย่างนี้

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā [Pg.529] catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘yvāyaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā, sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti. ‘Sace tassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, apaṇṇakatāya mayhaṃ, yvāhaṃ na kiñci byābādhemi tasaṃ vā thāvaraṃ vā? Ubhayamettha kaṭaggāho, yaṃ camhi kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti. Tassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedayati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ kho, gāmaṇi, dhammasamādhi. Tatra ce tvaṃ cittasamādhiṃ paṭilabheyyāsi, evaṃ tvaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyyāsi.

“ดูก่อนนายคามณี อริยสาวกนั้นแล เป็นผู้ปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาท ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น คือ แผ่ไปสู่เบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทุกสถาน ในสัตว์ทุกหมู่เหล่า ด้วยความเป็นตนเองในสัตว์ทั้งปวง แผ่ไปทั่วโลกอันมีสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยเมตตา อันไพบูลย์ ใหญ่หลวง ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วมีผล ยัญที่บูชาแล้วมีผล การเซ่นสรวงมีผล ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่ โลกนี้มีอยู่ โลกหน้ามีอยู่ มารดามีอยู่ บิดามีอยู่ สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะมีอยู่ สมณพราหมณ์ในโลกผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ที่ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ได้มีอยู่’ ดังนี้ ‘ถ้าคำของศาสดาท่านนั้นเป็นจริง ข้อปฏิบัติของเรานี้ชื่อว่าเป็นข้อปฏิบัติที่ไม่ผิดพลาดเลย เพราะเราไม่เบียดเบียนใครๆ ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่ยังสะดุ้งอยู่หรือสัตว์ที่มั่นคงแล้ว ในข้อปฏิบัตินี้ เราชื่อว่ายึดไว้ได้ด้วยดีทั้งสองส่วน คือ การที่เราเป็นผู้สำรวมทางกาย ทางวาจา ทางใจ และการที่เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ดังนี้ เมื่อพิจารณาดังนี้ ปราโมทย์ย่อมเกิดแก่เธอ เมื่อมีใจปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายคามณี นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านพึงได้จิตตสมาธิในธรรมสมาธินั้นไซร้ ท่านก็จะพึงละธรรมคือความสงสัยนี้เสียได้ด้วยอาการอย่างนี้”

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘yvāyaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – karoto kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato, karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, natthi tatonidānaṃ [Pg.530] pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento, yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’ti. ‘Sace tassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, apaṇṇakatāya mayhaṃ, yvāhaṃ na kiñci byābādhemi tasaṃ vā thāvaraṃ vā? Ubhayamettha kaṭaggāho, yaṃ camhi kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti. Tassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedayati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ kho, gāmaṇi, dhammasamādhi tatra ce tvaṃ cittasamādhiṃ paṭilabheyyāsi, evaṃ tvaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyyāsi.

“ดูก่อนนายคามณี อริยสาวกนั้นแล เป็นผู้ปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาท ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น คือ แผ่ไปสู่เบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ในที่ทุกสถาน ในสัตว์ทุกหมู่เหล่า ด้วยความเป็นตนเองในสัตว์ทั้งปวง แผ่ไปทั่วโลกอันมีสัตว์ทั้งปวง ด้วยใจสหรคตด้วยเมตตา อันไพบูลย์ ใหญ่หลวง ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นทำก็ดี ตัดเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นตัดก็ดี เบียดเบียนเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียนก็ดี ทำให้เศร้าโศกเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นทำให้เศร้าโศกก็ดี ทำให้ลำบากเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ลำบากก็ดี ดิ้นรนเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นดิ้นรนก็ดี ฆ่าสัตว์ก็ดี ลักทรัพย์ก็ดี ตัดช่องย่องเบาก็ดี ปล้นสดมภ์ก็ดี ยืนดักปล้นในทางเปลี่ยวก็ดี คบชู้ภรรยาผู้อื่นก็ดี พูดเท็จก็ดี เมื่อทำอยู่ บาปก็ไม่ชื่อว่าเป็นอันทำ ถึงแม้บุคคลจะพึงใช้จักรมีคมดังมีดโกน ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นกองเนื้อเดียวกัน เป็นกลุ่มเนื้อเดียวกัน บาปที่มีการกระทำนั้นเป็นเหตุก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งทักษิณแห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการกระทำนั้นเป็นเหตุก็ไม่มี การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี ถึงแม้บุคคลจะพึงไปยังฝั่งอุตรแห่งแม่น้ำคงคา ให้ทานเอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ทาน บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการกระทำนั้นเป็นเหตุก็ไม่มี การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี บุญไม่มีเพราะการให้ทาน เพราะการฝึกตน เพราะการสำรวม เพราะการกล่าวคำสัตย์ การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี’ ดังนี้ ‘ถ้าคำของศาสดาท่านนั้นเป็นจริง ข้อปฏิบัติของเรานี้ชื่อว่าเป็นข้อปฏิบัติที่ไม่ผิดพลาดเลย เพราะเราไม่เบียดเบียนใครๆ ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่ยังสะดุ้งอยู่หรือสัตว์ที่มั่นคงแล้ว ในข้อปฏิบัตินี้ เราชื่อว่ายึดไว้ได้ด้วยดีทั้งสองส่วน คือ การที่เราเป็นผู้สำรวมทางกาย ทางวาจา ทางใจ และการที่เราเมื่อตายไปเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ดังนี้ เมื่อพิจารณาดังนี้ ปราโมทย์ย่อมเกิดแก่เธอ เมื่อมีใจปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายคามณี นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านพึงได้จิตตสมาธิในธรรมสมาธินั้นไซร้ ท่านก็จะพึงละธรรมคือความสงสัยนี้เสียได้ด้วยอาการอย่างนี้”

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato mettāsahagate cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘yvāyaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – karoto kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato, karoto karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento, yajanto yajāpento, atthi tatonidānaṃ [Pg.531] puññaṃ, atthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ atthi puññassa āgamoti. Sace tassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, apaṇṇakatāya mayhaṃ, yvāhaṃ na kiñci byābādhemi tasaṃ vā thāvaraṃ vā? Ubhayamettha kaṭaggāho, yaṃ camhi kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti. Tassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedayati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ kho, gāmaṇi, dhammasamādhi. Tatra ce tvaṃ cittasamādhiṃ paṭilabheyyāsi, evaṃ tvaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyyāsi.

“ดูก่อนคามณี อริยสาวกนั้นแล เป็นผู้ปราศจากอภิชฌาอย่างนี้ ปราศจากพยาบาท ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติ มีใจสหรคตด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น เธอนั้นมีใจสหรคตด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความยิ่งใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปทั่วโลกทั้งปวงในที่ทั้งปวง โดยความเป็นตนด้วยอาการอย่างนี้ คือ เบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง อยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาองค์ใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน ทำให้เศร้าโศกเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำให้เศร้าโศก ทำให้ลำบากเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ลำบาก ทำให้ดิ้นรนเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นโดยซุ่มซ่อน ปล้นบ้านหลังเดียว ดักปล้นในทางเปลี่ยว คบชู้ พูดเท็จ เมื่อทำอยู่ บาปชื่อว่าย่อมทำ’ ‘อนึ่ง บุคคลใดพึงใช้จักรมีคมโดยรอบเหมือนมีดโกน ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นลานเนื้อเดียวกัน เป็นกองเนื้อเดียวกัน บาปมีอยู่เพราะการกระทำนั้นเป็นเหตุ การมาถึงแห่งบาปมีอยู่’ ‘อนึ่ง บุคคลใดพึงไปยังฝั่งทิศใต้แห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าอยู่ ให้ฆ่าอยู่ ตัดอยู่ ให้ตัดอยู่ เบียดเบียนอยู่ ให้เบียดเบียนอยู่ บาปมีอยู่เพราะการกระทำนั้นเป็นเหตุ การมาถึงแห่งบาปมีอยู่’ ‘อนึ่ง บุคคลใดพึงไปยังฝั่งทิศเหนือแห่งแม่น้ำคงคา ให้อยู่ ให้จัดของให้ บูชาอยู่ ให้บูชาอยู่ บุญมีอยู่เพราะการกระทำนั้นเป็นเหตุ การมาถึงแห่งบุญมีอยู่’ ‘บุญมีอยู่ การมาถึงแห่งบุญมีอยู่ เพราะทาน เพราะทมะ เพราะสัญญมะ เพราะการกล่าวคำสัตย์’ ‘ถ้าคำของศาสดาผู้เจริญนั้นเป็นจริง การปฏิบัติที่ไม่ผิดย่อมมีแก่เราผู้ไม่เบียดเบียนสัตว์อะไรๆ เลย ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่ยังสะดุ้งอยู่หรือสัตว์ที่มั่นคงแล้ว’ ‘ในข้อนี้ เราชื่อว่ายึดเอาส่วนที่แน่นอนไว้ได้ทั้งสองฝ่าย คือ การที่เราเป็นผู้สำรวมทางกาย สำรวมทางวาจา สำรวมทางใจ และการที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ หลังจากตายเพราะกายแตก’ ปราโมทย์ย่อมเกิดแก่เธอผู้พิจารณาเห็นดังนั้น เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนคามณี นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านพึงได้จิตตสมาธิในธรรมสมาธินั้น ท่านก็จะพึงละธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยนี้เสียได้อย่างนี้

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato karuṇāsahagate cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… muditāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe….

“ดูก่อนคามณี อริยสาวกนั้นแล เป็นผู้ปราศจากอภิชฌาอย่างนี้ ปราศจากพยาบาท ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติ มีใจสหรคตด้วยกรุณา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่...ฯลฯ... มีใจสหรคตด้วยมุทิตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่...ฯลฯ...

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato upekkhāsahagate cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘yvāyaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko natthi paro loko, natthi mātā natthi pitā natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti. Sace tassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, apaṇṇakatāya mayhaṃ, yvāhaṃ na kiñci byābādhemi tasaṃ vā thāvaraṃ vā? Ubhayamettha kaṭaggāho, yaṃ camhi kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti. Tassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedayati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ [Pg.532] kho, gāmaṇi, dhammasamādhi. Tatra ce tvaṃ cittasamādhiṃ paṭilabheyyāsi, evaṃ tvaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyyāsi.

“ดูก่อนคามณี อริยสาวกนั้นแล เป็นผู้ปราศจากอภิชฌาอย่างนี้ ปราศจากพยาบาท ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติ มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น เธอนั้นมีใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความยิ่งใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปทั่วโลกทั้งปวงในที่ทั้งปวง โดยความเป็นตนด้วยอาการอย่างนี้ คือ เบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง อยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาองค์ใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล การบูชาไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มี บิดาไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ถึงพร้อม ผู้ปฏิบัติชอบ ซึ่งกระทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ ไม่มีในโลก’ ‘ถ้าคำของศาสดาผู้เจริญนั้นเป็นจริง การปฏิบัติที่ไม่ผิดย่อมมีแก่เราผู้ไม่เบียดเบียนสัตว์อะไรๆ เลย ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่ยังสะดุ้งอยู่หรือสัตว์ที่มั่นคงแล้ว’ ‘ในข้อนี้ เราชื่อว่ายึดเอาส่วนที่แน่นอนไว้ได้ทั้งสองฝ่าย คือ การที่เราเป็นผู้สำรวมทางกาย สำรวมทางวาจา สำรวมทางใจ และการที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ หลังจากตายเพราะกายแตก’ ปราโมทย์ย่อมเกิดแก่เธอผู้พิจารณาเห็นดังนั้น เมื่อปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนคามณี นี้แลคือธรรมสมาธิ ถ้าท่านพึงได้จิตตสมาธิในธรรมสมาธินั้น ท่านก็จะพึงละธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยนี้เสียได้อย่างนี้

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato upekkhāsahagate cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘yvāyaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko atthi paro loko, atthi mātā atthi pitā atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti. Sace tassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, apaṇṇakatāya mayhaṃ, yvāhaṃ na kiñci byābādhemi tasaṃ vā thāvaraṃ vā? Ubhayamettha kaṭaggāho, yaṃ camhi kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti. Tassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedayati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ kho, gāmaṇi, dhammasamādhi. Tatra ce tvaṃ cittasamādhiṃ paṭilabheyyāsi, evaṃ tvaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyyāsi.

ดูก่อนนายคามณี อริยสาวกนั้นแล เป็นผู้มีอภิชฌาไปปราศแล้วอย่างนี้ มีพยาบาทไปปราศแล้ว ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติอยู่ มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่, ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น, ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น, ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น. เธอมีใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวงอันมีสัตว์ทั่วทุกทิศในเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวงอยู่ ด้วยประการฉะนี้. เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า “ทานที่ให้แล้วมีผล, ยัญที่บูชาแล้วมีผล, การเซ่นสรวงมีผล, ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่, โลกนี้มีอยู่, โลกหน้ามีอยู่, มารดามีอยู่, บิดามีอยู่, สัตว์ที่เป็นโอปปาติกะมีอยู่, สมณพราหมณ์ในโลกผู้ดำเนินไปโดยชอบ ปฏิบัติชอบ ผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้มีอยู่” ดังนี้. ถ้าคำของท่านศาสดาผู้นั้นเป็นจริง, การปฏิบัติของเรานี้ก็เป็นอันทำไว้ดีแล้ว เพราะเราไม่เบียดเบียนใครๆ ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่สะดุ้งหรือสัตว์ที่มั่นคง. ในข้อนี้ เราเป็นผู้ถือเอาส่วนที่ชนะได้ทั้งสองทาง คือ การที่เราเป็นผู้สำรวมแล้วด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ และการที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก’ ดังนี้. ปราโมทย์ย่อมเกิดแก่เธอ. เมื่อมีใจปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด. เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ. ผู้มีกายสงบ ย่อมเสวยสุข. เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น. ดูก่อนนายคามณี นี้แลคือธรรมสมาธิ. หากท่านพึงได้จิตตสมาธิในธรรมสมาธินั้นไซร้, ท่านก็จะพึงละธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยนี้เสียได้ด้วยอาการอย่างนี้.

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato upekkhāsahagate cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘yvāyaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – karoto kārayato, chedato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ [Pg.533] karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato, karoto na karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, natthi tatonidānaṃ pāpaṃ, natthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento, yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṃ puññaṃ, natthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena natthi puññaṃ, natthi puññassa āgamo’ti. ‘Sace tassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, apaṇṇakatāya mayhaṃ, yvāhaṃ na kiñci byābādhemi tasaṃ vā thāvaraṃ vā? Ubhayamettha kaṭaggāho, yaṃ camhi kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti. Tassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedayati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ kho, gāmaṇi, dhammasamādhi. Tatra ce tvaṃ cittasamādhiṃ paṭilabheyyāsi, evaṃ tvaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyyāsi.

ดูก่อนนายคามณี อริยสาวกนั้นแล เป็นผู้มีอภิชฌาไปปราศแล้วอย่างนี้ มีพยาบาทไปปราศแล้ว ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติอยู่ มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่, ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น, ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น, ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น. เธอมีใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวงอันมีสัตว์ทั่วทุกทิศในเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวงอยู่ ด้วยประการฉะนี้. เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาผู้มีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า “ผู้ใดทำเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นทำก็ดี ตัดเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นตัดก็ดี เบียดเบียนเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียนก็ดี ทำให้เศร้าโศกเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นทำให้เศร้าโศกก็ดี ทำให้ลำบากเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ลำบากก็ดี ทำให้ดิ้นรนเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ดิ้นรนก็ดี ฆ่าสัตว์ก็ดี ลักทรัพย์ก็ดี ตัดช่องย่องเบาก็ดี ปล้นสดมภ์ก็ดี ยืนดักปล้นในทางเปลี่ยวก็ดี คบชู้ภรรยาผู้อื่นก็ดี พูดเท็จก็ดี, เมื่อทำอยู่ บาปก็ไม่เป็นอันทำ. ถึงแม้ผู้ใดจะใช้จักรมีคมดุจมีดโกน ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นกองเนื้อเดียวกัน เป็นกลุ่มเนื้อเดียวกัน, บาปที่เกิดแต่การกระทำนั้นก็ไม่มี, การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี. ถึงแม้ผู้ใดจะไปฝั่งใต้แห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นฆ่าก็ดี ตัดเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นตัดก็ดี เบียดเบียนเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียนก็ดี, บาปที่เกิดแต่การกระทำนั้นก็ไม่มี, การมาถึงแห่งบาปก็ไม่มี. ถึงแม้ผู้ใดจะไปฝั่งเหนือแห่งแม่น้ำคงคา ให้ทานเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นให้ทานก็ดี บูชาเองก็ดี ใช้ให้ผู้อื่นบูชาก็ดี, บุญที่เกิดแต่การกระทำนั้นก็ไม่มี, การมาถึงแห่งบุญก็ไม่มี. บุญไม่มี, การมาถึงแห่งบุญไม่มี เพราะการให้ทาน เพราะการฝึกตน เพราะการสำรวม เพราะการกล่าวคำสัตย์” ดังนี้. ‘ถ้าคำของท่านศาสดาผู้นั้นเป็นจริง, การปฏิบัติของเรานี้ก็เป็นอันทำไว้ดีแล้ว เพราะเราไม่เบียดเบียนใครๆ ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่สะดุ้งหรือสัตว์ที่มั่นคง. ในข้อนี้ เราเป็นผู้ถือเอาส่วนที่ชนะได้ทั้งสองทาง คือ การที่เราเป็นผู้สำรวมแล้วด้วยกาย ด้วยวาจา ด้วยใจ และการที่เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก’ ดังนี้. ปราโมทย์ย่อมเกิดแก่เธอ. เมื่อมีใจปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด. เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ. ผู้มีกายสงบ ย่อมเสวยสุข. เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น. ดูก่อนนายคามณี นี้แลคือธรรมสมาธิ. หากท่านพึงได้จิตตสมาธิในธรรมสมาธินั้นไซร้, ท่านก็จะพึงละธรรมที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยนี้เสียได้ด้วยอาการอย่างนี้.

‘‘Sa kho so, gāmaṇi, ariyasāvako evaṃ vigatābhijjho vigatabyāpādo asammūḷho sampajāno paṭissato upekkhāsahagate cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ, tathā catutthaṃ, iti uddhamadho tiriyaṃ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṃ lokaṃ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati. So iti paṭisañcikkhati – ‘yvāyaṃ satthā evaṃvādī evaṃdiṭṭhi – karoto kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato, socayato socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātayato, adinnaṃ ādiyato, sandhiṃ chindato, nillopaṃ harato, ekāgārikaṃ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṃ gacchato, musā bhaṇato, karoto karīyati pāpaṃ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṃ maṃsakhalaṃ ekaṃ maṃsapuñjaṃ kareyya, atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya hananto [Pg.534] ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, atthi tatonidānaṃ pāpaṃ, atthi pāpassa āgamo. Uttarañcepi gaṅgāya tīraṃ gaccheyya dadanto dāpento, yajanto yajāpento, atthi tatonidānaṃ puññaṃ, atthi puññassa āgamo. Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’ti. ‘Sace tassa bhoto satthuno saccaṃ vacanaṃ, apaṇṇakatāya mayhaṃ, yvāhaṃ na kiñci byābādhemi tasaṃ vā thāvaraṃ vā? Ubhayamettha kaṭaggāho, yaṃ camhi kāyena saṃvuto vācāya saṃvuto manasā saṃvuto, yañca kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjissāmī’ti. Tassa pāmojjaṃ jāyati. Pamuditassa pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhati. Passaddhakāyo sukhaṃ vedayati. Sukhino cittaṃ samādhiyati. Ayaṃ kho, gāmaṇi, dhammasamādhi. Tatra ce tvaṃ cittasamādhiṃ paṭilabheyyāsi, evaṃ tvaṃ imaṃ kaṅkhādhammaṃ pajaheyyāsī’’ti.

“ดูก่อนนายคามณี อริยสาวกนั้นแล เมื่อปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาท ไม่หลงใหล มีสัมปชัญญะ มีสติมั่นคง มีใจสหรคตด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๓ ก็เหมือนกัน ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน คือ แผ่ไปสู่เบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ตลอดทั่วทุกทิศทาง ในที่ทั้งปวง โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง มีใจสหรคตด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปทั่วโลกอยู่ เธอย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ศาสดาใดมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า “เมื่อบุคคลทำเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำ ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน ทำให้เศร้าโศกเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำให้เศร้าโศก ทำให้ลำบากเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ลำบาก ทำให้ดิ้นรนเอง ใช้ให้ผู้อื่นทำให้ดิ้นรน ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ตัดช่องย่องเบา ปล้นสดมภ์ ดักปล้นในทางเปลี่ยว คบชู้ภรรยาผู้อื่น พูดเท็จ บาปที่ทำชื่อว่าอันบุคคลทำหามิได้ แม้ถ้าบุคคลพึงใช้จักรมีคมโดยรอบ ทำให้สัตว์ในปฐพีนี้เป็นลานเนื้ออันเดียวกัน เป็นกองเนื้ออันเดียวกัน บาปที่มีการกระทำนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มี การมาแห่งบาปย่อมไม่มี แม้ถ้าบุคคลพึงไปฝั่งขวาแห่งแม่น้ำคงคา ฆ่าเอง ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า ตัดเอง ใช้ให้ผู้อื่นตัด เบียดเบียนเอง ใช้ให้ผู้อื่นเบียดเบียน บาปที่มีการกระทำนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มี การมาแห่งบาปย่อมไม่มี แม้ถ้าบุคคลพึงไปฝั่งซ้ายแห่งแม่น้ำคงคา ให้ทานเอง ใช้ให้ผู้อื่นให้ทาน บูชาเอง ใช้ให้ผู้อื่นบูชา บุญที่มีการกระทำนั้นเป็นเหตุย่อมไม่มี การมาแห่งบุญย่อมไม่มี ด้วยทาน ด้วยการฝึกตน ด้วยการสำรวม ด้วยการกล่าวคำสัตย์ บุญย่อมไม่มี การมาแห่งบุญย่อมไม่มี” ดังนี้ ถ้าคำของท่านศาสดาผู้นั้นเป็นคำจริง เมื่อเป็นเช่นนั้น การปฏิบัติของเรานี้ชื่อว่าไม่ผิดพลาดเลย เพราะเราไม่เบียดเบียนใครๆ ไม่ว่าจะเป็นสัตว์ที่ยังสะดุ้งหรือสัตว์ที่มั่นคงแล้ว ในวาทะทั้งสองนี้ เราชื่อว่าเป็นผู้ยึดถือเอาส่วนที่แน่นอนไว้แล้ว คือ เราสำรวมแล้วด้วยกาย สำรวมแล้วด้วยวาจา สำรวมแล้วด้วยใจ และเมื่อตายไป เราจักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ดังนี้ เมื่อเธอพิจารณาเห็นดังนี้ ปราโมทย์ย่อมเกิด เมื่อมีปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด เมื่อมีใจประกอบด้วยปีติ กายย่อมสงบ ผู้มีกายสงบย่อมเสวยสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อมตั้งมั่น ดูก่อนนายคามณี นี้แลธรรมสมาธิ ถ้าท่านพึงได้จิตตสมาธิในธรรมสมาธินั้นไซร้ ท่านพึงละธรรมที่น่าสงสัยนี้เสียได้ด้วยอาการอย่างนี้”

Evaṃ vutte, pāṭaliyo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhikkantaṃ, bhante, abhikkantaṃ, bhante…pe… ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti. Terasamaṃ.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ปาฏลิยคามณีได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก...ฯลฯ... ขอพระผู้มีพระภาคทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป” ดังนี้แล จบสูตรที่ ๑๓

Gāmaṇisaṃyuttaṃ samattaṃ.

คามณิสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานของคามณิสังยุตนั้น คือ

Caṇḍo puṭo yodhājīvo, hatthasso asibandhako;

Desanā saṅkhakulaṃ maṇicūḷaṃ, bhadrarāsiyapāṭalīti.

จัณฑสูตร ตาฬปุตตสูตร โยธาชีวสูตร หัตถิสูตร อัสสสูตร อสิพันธกสูตร เทสนาสูตร สังขสูตร กุลสูตร มณิจูฬสูตร ภัททสูตร ราสิยสูตร และปาฏลิยสูตร

9. Asaṅkhatasaṃyuttaṃ

๙. อสังขตสังยุต

1. Paṭhamavaggo

๑. วรรคที่ ๑

1. Kāyagatāsatisuttaṃ

๑. กายคตาสติสูตร

366. Sāvatthinidānaṃ[Pg.535]. ‘‘Asaṅkhatañca vo, bhikkhave, desessāmi asaṅkhatagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, asaṅkhataṃ? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhataṃ. Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Kāyagatāsati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo’’.

๓๖๖. เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตธรรมและปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เราเรียกว่า อสังขตธรรม. ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ กายคตาสติ. นี้เราเรียกว่า ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรม.”

‘‘Iti kho, bhikkhave, desitaṃ vo mayā asaṅkhataṃ, desito asaṅkhatagāmimaggo. Yaṃ, bhikkhave, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhave, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādattha; mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. Paṭhamaṃ.

“ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล อสังขตธรรมเราได้แสดงแล้ว ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมเราได้แสดงแล้วแก่เธอทั้งหลาย. ภิกษุทั้งหลาย กิจใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ อาศัยความอนุเคราะห์พึงทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราได้ทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย. ภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง. ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจ อย่าได้ประมาท อย่าได้เป็นผู้มีความเดือดร้อนใจในภายหลัง. นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราแก่เธอทั้งหลาย.” จบสูตรที่ ๑

2. Samathavipassanāsuttaṃ

๒. สมถวิปัสสนาสูตร

367. ‘‘Asaṅkhatañca vo, bhikkhave, desessāmi asaṅkhatagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, asaṅkhataṃ? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhataṃ. Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Samatho ca vipassanā ca. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe…. Dutiyaṃ.

๓๖๗. “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตธรรมและปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น. ภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เราเรียกว่า อสังขตธรรม. ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สมถะและวิปัสสนา. นี้เราเรียกว่า ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรม...ฯลฯ...” จบสูตรที่ ๒

3. Savitakkasavicārasuttaṃ

๓. สวิตักกสวิจารสูตร

368. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhi – ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe…. Tatiyaṃ.

๓๖๘. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สมาธิที่มีวิตกวิจาร สมาธิที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร สมาธิที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร. นี้เราเรียกว่า ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรม...ฯลฯ...” จบสูตรที่ ๓

4. Suññatasamādhisuttaṃ

๔. สุญญตสมาธิสูตร

369. ‘‘Katamo [Pg.536] ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Suññato samādhi, animitto samādhi, appaṇihito samādhi – ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe…. Catutthaṃ.

๓๖๙. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สุญญตสมาธิ อนิมิตตสมาธิ อัปปณิหิตสมาธิ. นี้เราเรียกว่า ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรม...ฯลฯ...” จบสูตรที่ ๔

5. Satipaṭṭhānasuttaṃ

๕. สติปัฏฐานสูตร

370. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Cattāro satipaṭṭhānā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe…. Pañcamaṃ.

๓๗๐. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สติปัฏฐาน ๔. นี้เราเรียกว่า ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรม...ฯลฯ...” จบสูตรที่ ๕

6. Sammappadhānasuttaṃ

๖. สัมมัปปธานสูตร

371. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Cattāro sammappadhānā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe…. Chaṭṭhaṃ.

๓๗๑. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สัมมัปปธาน ๔. นี้เราเรียกว่า ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรม...ฯลฯ...” จบสูตรที่ ๖

7. Iddhipādasuttaṃ

๗. อิทธิบาทสูตร

372. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Cattāro iddhipādā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe…. Sattamaṃ.

๓๗๒. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ อิทธิบาท ๔. นี้เราเรียกว่า ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรม...ฯลฯ...” จบสูตรที่ ๗

8. Indriyasuttaṃ

๘. อินทริยสูตร

373. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Pañcindriyāni. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe…. Aṭṭhamaṃ.

๓๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ อินทรีย์ ๕. นี้เราเรียกว่า ปฏิปทาที่ให้ถึงอสังขตธรรม...ฯลฯ...” จบสูตรที่ ๘

9. Balasuttaṃ

๙. พลสูตร

374. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Pañca balāni. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe…. Navamaṃ.

๓๗๔. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ พละ ๕ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ... สูตรที่ ๙

10. Bojjhaṅgasuttaṃ

๑๐. โพชฌังคสูตร

375. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Satta bojjhaṅgā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe…. Dasamaṃ.

๓๗๕. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ โพชฌงค์ ๗ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ... สูตรที่ ๑๐

11. Maggaṅgasuttaṃ

๑๑. มัคคังคสูตร

376. ‘‘Katamo [Pg.537] ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo. Iti kho, bhikkhave, desitaṃ vo mayā asaṅkhataṃ, desito asaṅkhatagāmimaggo. Yaṃ, bhikkhave, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhave, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādattha; mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. Ekādasamaṃ.

๓๗๖. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ภิกษุทั้งหลาย เป็นอันว่าเราได้แสดงอสังขตธรรมและทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมแก่เธอทั้งหลายแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กิจใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ อาศัยความอนุเคราะห์ พึงทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราทำให้แก่เธอทั้งหลายแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจ อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย สูตรที่ ๑๑

Paṭhamo vaggo.

วรรคที่ ๑ จบ

Tassuddānaṃ –

หัวข้อเรื่องของวรรคนั้น คือ

Kāyo samatho savitakko, suññato satipaṭṭhānā;

Sammappadhānā iddhipādā, indriyabalabojjhaṅgā;

Maggena ekādasamaṃ, tassuddānaṃ pavuccati.

กายคตาสติสูตร สมถสูตร วิตักกสูตร สุญญตสูตร สติปัฏฐานสูตร สัมมัปปธานสูตร อิทธิปาทสูตร อินทริยสูตร พลสูตร โพชฌังคสูตร และมัคคสูตร รวมเป็น ๑๑ สูตร ท่านกล่าวไว้เป็นหัวข้อเรื่องของวรรคนั้น

2. Dutiyavaggo

๒. วรรคที่ ๒

1. Asaṅkhatasuttaṃ

๑. อสังขตสูตร

377. ‘‘Asaṅkhatañca vo, bhikkhave, desessāmi asaṅkhatagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, asaṅkhataṃ? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhataṃ. Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Samatho. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo. Iti kho, bhikkhave, desitaṃ vo mayā asaṅkhataṃ, desito asaṅkhatagāmimaggo. Yaṃ, bhikkhave, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhave, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādattha; mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanīti.

๓๗๗. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตธรรมและทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอสังขตธรรม ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สมถะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ภิกษุทั้งหลาย เป็นอันว่าเราได้แสดงอสังขตธรรมและทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมแก่เธอทั้งหลายแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กิจใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ อาศัยความอนุเคราะห์ พึงทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราทำให้แก่เธอทั้งหลายแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจ อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

‘‘Asaṅkhatañca [Pg.538] vo, bhikkhave, desessāmi asaṅkhatagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, asaṅkhataṃ? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhataṃ. Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Vipassanā. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo. Iti kho, bhikkhave, desitaṃ vo mayā asaṅkhataṃ…pe… ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanīti.

ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตธรรมและทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าอสังขตธรรม ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ วิปัสสนา ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ภิกษุทั้งหลาย เป็นอันว่าเราได้แสดงอสังขตธรรม ...ฯลฯ... นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Savitakko savicāro samādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Avitakko vicāramatto samādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Avitakko avicāro samādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สมาธิที่มีวิตกมีวิจาร ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สมาธิที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ...

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Suññato samādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Animitto samādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Appaṇihito samādhi. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ สุญญตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ อนิมิตตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? คือ อัปปณิหิตสมาธิ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ...

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe….

ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียอยู่ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ...ฯลฯ... นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ...ฯลฯ... นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ก็ทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน? ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปกติพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ ...ฯลฯ... นี้เรียกว่าทางดำเนินไปสู่อสังขตธรรม ...ฯลฯ...

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannānaṃ [Pg.539] pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe….

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อมิให้อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิดบังเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดบังเกิดขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตไว้ ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความเจริญยิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo …pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu vīmaṃsasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe….

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddhindriyaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu vīriyindriyaṃ bhāveti vivekanissitaṃ…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu satindriyaṃ bhāveti…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu samādhindriyaṃ bhāveti…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu paññindriyaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ [Pg.540] nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe….

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสัทธินทรีย์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญวิริยินทรีย์ อันอาศัยวิเวก ฯลฯ นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสตินทรีย์ ฯลฯ นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสมาธินทรีย์ ฯลฯ นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญปัญญินทรีย์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu saddhābalaṃ bhāveti vivekanissitaṃ…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu vīriyabalaṃ bhāveti…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu satibalaṃ bhāveti…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu samādhibalaṃ bhāveti…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu paññābalaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe….

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสัทธาพละ อันอาศัยวิเวก ฯลฯ นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญวิริยพละ ฯลฯ นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสติพละ ฯลฯ นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสมาธิพละ ฯลฯ นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญปัญญาพละ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… vīriyasambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… pītisambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… passaddhisambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… samādhisambojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe….

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ ฯลฯ นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ ก็ทางไปสู่อมตธรรมเป็นไฉน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ฯลฯ ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ ฯลฯ ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์ ฯลฯ ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ฯลฯ ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ ฯลฯ ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าทางไปสู่อมตธรรม ฯลฯ”

‘‘Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu sammādiṭṭhiṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo…pe… katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu sammāsaṅkappaṃ bhāveti …pe… sammāvācaṃ bhāveti…pe… sammākammantaṃ bhāveti…pe… sammāājīvaṃ bhāveti…pe… sammāvāyāmaṃ bhāveti…pe… sammāsatiṃ bhāveti…pe… asaṅkhatañca vo bhikkhave, desessāmi asaṅkhatagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, asaṅkhataṃ…pe…? Katamo ca, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo? Idha, bhikkhave, bhikkhu sammāsamādhiṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ[Pg.541]. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, asaṅkhatagāmimaggo. Iti kho, bhikkhave, desitaṃ vo mayā asaṅkhataṃ, desito asaṅkhatagāmimaggo. Yaṃ, bhikkhave, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhave, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādattha; mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. Paṭhamaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย ก็มรรคเป็นทางไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญสัมมาทิฏฐิ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในการสละ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า มรรคเป็นทางไปสู่อสังขตธรรม ฯลฯ ก็มรรคเป็นทางไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญสัมมาสังกัปปะ ฯลฯ เจริญสัมมาวาจา ฯลฯ เจริญสัมมากัมมันตะ ฯลฯ เจริญสัมมาอาชีวะ ฯลฯ เจริญสัมมาวายามะ ฯลฯ เจริญสัมมาสติ ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตธรรมและมรรคเป็นทางไปสู่อสังขตธรรมแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตธรรมเป็นไฉน ฯลฯ ก็มรรคเป็นทางไปสู่อสังขตธรรมเป็นไฉน ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญสัมมาสมาธิ อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในการสละ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า มรรคเป็นทางไปสู่อสังขตธรรม ภิกษุทั้งหลาย อสังขตธรรมเราได้แสดงแล้วแก่เธอทั้งหลาย มรรคเป็นทางไปสู่อสังขตธรรมเราได้แสดงแล้ว ภิกษุทั้งหลาย กิจใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล ผู้อนุเคราะห์ อาศัยความอนุเคราะห์ พึงทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราได้ทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจ อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราแก่เธอทั้งหลาย

2. Anatasuttaṃ

๒. อนตสูตร

378. ‘‘Anatañca vo, bhikkhave, desessāmi, anatagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, anataṃ…pe…’’. (Yathā asaṅkhataṃ tathā vitthāretabbaṃ). Dutiyaṃ.

๓๗๘. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอนตะและมรรคเป็นทางไปสู่อนตะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็อนตะเป็นไฉน ฯลฯ (พึงขยายความเหมือนในอสังขตสูตร) จบ สูตรที่ ๒

3-32. Anāsavādisuttaṃ

อนาสวาทิสูตรที่ ๓-๓๒

379-408. ‘‘Anāsavañca vo, bhikkhave, desessāmi anāsavagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, anāsavaṃ…pe… saccañca vo, bhikkhave, desessāmi saccagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, saccaṃ…pe… pārañca vo, bhikkhave, desessāmi pāragāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, pāraṃ…pe… nipuṇañca vo, bhikkhave, desessāmi nipuṇagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, nipuṇaṃ…pe… sududdasañca vo, bhikkhave, desessāmi sududdasagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, sududdasaṃ…pe… ajajjarañca vo, bhikkhave, desessāmi ajajjaragāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, ajajjaraṃ…pe… dhuvañca vo, bhikkhave, desessāmi dhuvagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, dhuvaṃ…pe… apalokitañca vo, bhikkhave, desessāmi apalokitagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, apalokitaṃ…pe… anidassanañca vo, bhikkhave, desessāmi anidassanagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, anidassanaṃ…pe… nippapañcañca vo, bhikkhave, desessāmi nippapañcagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, nippapañcaṃ…pe…?

ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอนาสวะและมรรคเป็นทางไปสู่อนาสวะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็อนาสวะเป็นไฉน ฯลฯ เราจักแสดงสัจจะและมรรคเป็นทางไปสู่สัจจะ ฯลฯ เราจักแสดงปาระและมรรคเป็นทางไปสู่ปาระ ฯลฯ เราจักแสดงนิปุณะและมรรคเป็นทางไปสู่นิปุณะ ฯลฯ เราจักแสดงสุทุททสะและมรรคเป็นทางไปสู่สุทุททสะ ฯลฯ เราจักแสดงอชัชชระและมรรคเป็นทางไปสู่อชัชชระ ฯลฯ เราจักแสดงธุวะและมรรคเป็นทางไปสู่ธุวะ ฯลฯ เราจักแสดงอปโลกิตะและมรรคเป็นทางไปสู่อปโลกิตะ ฯลฯ เราจักแสดงอนิทัสสนะและมรรคเป็นทางไปสู่อนิทัสสนะ ฯลฯ เราจักแสดงนิปปปัญจะและมรรคเป็นทางไปสู่นิปปปัญจะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็นิปปปัญจะเป็นไฉน ฯลฯ

‘‘Santañca vo, bhikkhave, desessāmi santagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, santaṃ…pe… amatañca vo, bhikkhave, desessāmi amatagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, amataṃ…pe… paṇītañca vo, bhikkhave, desessāmi paṇītagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, paṇītaṃ…pe… sivañca vo, bhikkhave[Pg.542], desessāmi sivagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, sivaṃ…pe… khemañca vo, bhikkhave, desessāmi khemagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, khemaṃ…pe… taṇhākkhayañca vo, bhikkhave, desessāmi taṇhākkhayagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, taṇhākkhayaṃ…pe…?

ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสันตะและมรรคเป็นทางไปสู่สันตะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็สันตะเป็นไฉน ฯลฯ เราจักแสดงอมตะและมรรคเป็นทางไปสู่อมตะ ฯลฯ เราจักแสดงปณีตะและมรรคเป็นทางไปสู่ปณีตะ ฯลฯ เราจักแสดงสิวะและมรรคเป็นทางไปสู่สิวะ ฯลฯ เราจักแสดงเขมะและมรรคเป็นทางไปสู่เขมะ ฯลฯ เราจักแสดงตัณหักขยะและมรรคเป็นทางไปสู่ตัณหักขยะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหักขยะเป็นไฉน ฯลฯ

‘‘Acchariyañca vo, bhikkhave, desessāmi acchariyagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, acchariyaṃ…pe… abbhutañca vo, bhikkhave, desessāmi abbhutagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, abbhutaṃ…pe… anītikañca vo, bhikkhave, desessāmi anītikagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, anītikaṃ…pe… anītikadhammañca vo, bhikkhave, desessāmi anītikadhammagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, anītikadhammaṃ…pe… nibbānañca vo, bhikkhave, desessāmi nibbānagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, nibbānaṃ…pe… abyāpajjhañca vo, bhikkhave, desessāmi abyāpajjhagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, abyāpajjhaṃ…pe… virāgañca vo, bhikkhave, desessāmi virāgagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, virāgo…pe…?

ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอัจฉริยะและมรรคเป็นทางไปสู่อัจฉริยะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็อัจฉริยะเป็นไฉน ฯลฯ เราจักแสดงอัพภูตะและมรรคเป็นทางไปสู่อัพภูตะ ฯลฯ เราจักแสดงอนีติกะและมรรคเป็นทางไปสู่อนีติกะ ฯลฯ เราจักแสดงอนีติกธรรมและมรรคเป็นทางไปสู่อนีติกธรรม ฯลฯ เราจักแสดงนิพพานและมรรคเป็นทางไปสู่นิพพาน ฯลฯ เราจักแสดงอัพยาปัชฌะและมรรคเป็นทางไปสู่อัพยาปัชฌะ ฯลฯ เราจักแสดงวิราคะและมรรคเป็นทางไปสู่วิราคะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็วิราคะเป็นไฉน ฯลฯ

‘‘Suddhiñca vo, bhikkhave, desessāmi suddhigāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamā ca, bhikkhave, suddhi…pe… muttiñca vo, bhikkhave, desessāmi muttigāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamā ca, bhikkhave, mutti…pe… anālayañca vo, bhikkhave, desessāmi anālayagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamo ca, bhikkhave, anālayo…pe… dīpañca vo, bhikkhave, desessāmi dīpagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, dīpaṃ…pe… leṇañca vo, bhikkhave, desessāmi leṇagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, leṇaṃ…pe… tāṇañca vo, bhikkhave, desessāmi tāṇagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, tāṇaṃ…pe… saraṇañca vo, bhikkhave, desessāmi saraṇagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, saraṇaṃ…pe…anusāsanī’’ti? Bāttiṃsatimaṃ.

ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความบริสุทธิ์และข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความบริสุทธิ์แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ความบริสุทธิ์เป็นอย่างไร ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงความหลุดพ้นและข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความหลุดพ้นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ความหลุดพ้นเป็นอย่างไร ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ไม่มีอาลัยและข้อปฏิบัติที่ให้ถึงธรรมที่ไม่มีอาลัยแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่ไม่มีอาลัยเป็นอย่างไร ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงที่พึ่งและข้อปฏิบัติที่ให้ถึงที่พึ่งแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ที่พึ่งเป็นอย่างไร ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงที่หลีกเร้นและข้อปฏิบัติที่ให้ถึงที่หลีกเร้นแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ที่หลีกเร้นเป็นอย่างไร ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงที่ต้านทานและข้อปฏิบัติที่ให้ถึงที่ต้านทานแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ที่ต้านทานเป็นอย่างไร ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสรณะและข้อปฏิบัติที่ให้ถึงสรณะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็สรณะเป็นอย่างไร ...ฯลฯ... สูตรที่ ๓๒

33. Parāyanasuttaṃ

๓๓. ปรายนสูตร

409. ‘‘Parāyanañca vo, bhikkhave, desessāmi parāyanagāmiñca maggaṃ. Taṃ suṇātha. Katamañca, bhikkhave, parāyanaṃ? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo [Pg.543] mohakkhayo – idaṃ vuccati, bhikkhave, parāyanaṃ. Katamo ca, bhikkhave, parāyanagāmī maggo? Kāyagatāsati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, parāyanagāmimaggo. Iti kho, bhikkhave, desitaṃ vo mayā parāyanaṃ, desito parāyanagāmimaggo. Yaṃ, bhikkhave, satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya, kataṃ vo taṃ mayā. Etāni, bhikkhave, rukkhamūlāni, etāni suññāgārāni. Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādattha; mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī’’ti. (Yathā asaṅkhataṃ tathā vitthāretabbaṃ). Tettiṃsatimaṃ.

๔๐๙. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่เป็นที่ไปในเบื้องหน้าและข้อปฏิบัติที่ให้ถึงธรรมที่เป็นที่ไปในเบื้องหน้าแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังข้อนั้น ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่เป็นที่ไปในเบื้องหน้าเป็นอย่างไร คือ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เราเรียกว่า ธรรมที่เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ภิกษุทั้งหลาย ก็ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงธรรมที่เป็นที่ไปในเบื้องหน้าเป็นอย่างไร คือ กายคตาสติ นี้เราเรียกว่า ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงธรรมที่เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่เป็นที่ไปในเบื้องหน้าเราได้แสดงแล้ว ข้อปฏิบัติที่ให้ถึงธรรมที่เป็นที่ไปในเบื้องหน้าเราได้แสดงแล้วแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย กิจใดที่ศาสดาผู้เอ็นดู แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความอนุเคราะห์ พึงกระทำแก่สาวกทั้งหลาย กิจนั้นเราได้ทำแล้วแก่เธอทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจ อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนในภายหลัง นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราแก่เธอทั้งหลาย (พึงขยายความเหมือนในอสังขตวรรค) สูตรที่ ๓๓

Dutiyo vaggo.

วรรคที่ ๒ จบ

Tassuddānaṃ –

คาถาประมวลในวรรคนี้ มีดังนี้

Asaṅkhataṃ anataṃ anāsavaṃ, saccañca pāraṃ nipuṇaṃ sududdasaṃ;

Ajajjaraṃ dhuvaṃ apalokitaṃ, anidassanaṃ nippapañca santaṃ.

ธรรมที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง ไม่มีตัณหา ไม่มีอาสวะ เป็นสัจจะ เป็นฝั่ง เป็นธรรมละเอียด เห็นได้ยากยิ่ง ไม่คร่ำคร่า ยั่งยืน ไม่เสื่อมสลาย ไม่ปรากฏ ไม่มีกิเลสเครื่องเนิ่นช้า สงบ

Amataṃ paṇītañca sivañca khemaṃ, taṇhākkhayo acchariyañca abbhutaṃ;

Anītikaṃ anītikadhammaṃ, nibbānametaṃ sugatena desitaṃ.

เป็นอมตะ ประณีต เป็นแดนเกษม ปลอดภัย เป็นที่สิ้นตัณหา น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ไม่มีทุกข์ เป็นสภาวะที่ไม่มีทุกข์ พระสุคตทรงแสดงนิพพานนี้ไว้

Abyāpajjho virāgo ca, suddhi mutti anālayo;

Dīpo leṇañca tāṇañca, saraṇañca parāyananti.

ธรรมที่ไม่เบียดเบียน ปราศจากราคะ ความบริสุทธิ์ ความหลุดพ้น ธรรมที่ไม่มีอาลัย ที่พึ่ง ที่หลีกเร้น ที่ต้านทาน สรณะ และธรรมที่เป็นที่ไปในเบื้องหน้า

Asaṅkhatasaṃyuttaṃ samattaṃ.

อสังขตสังยุต จบ

10. Abyākatasaṃyuttaṃ

๑๐. อัพยากตสังยุต

1. Khemāsuttaṃ

๑. เขมาสูตร

410. Ekaṃ [Pg.544] samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena khemā bhikkhunī kosalesu cārikaṃ caramānā antarā ca sāvatthiṃ antarā ca sāketaṃ toraṇavatthusmiṃ vāsaṃ upagatā hoti. Atha kho rājā pasenadi kosalo sāketā sāvatthiṃ gacchanto, antarā ca sāketaṃ antarā ca sāvatthiṃ toraṇavatthusmiṃ ekarattivāsaṃ upagacchi. Atha kho rājā pasenadi kosalo aññataraṃ purisaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, ambho purisa, toraṇavatthusmiṃ tathārūpaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā jāna yamahaṃ ajja payirupāseyya’’nti.

๔๑๐. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี สมัยนั้น ภิกษุณีชื่อเขมาเที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล ได้เข้าพักอาศัย ณ สถานที่ชื่อโตรณวัตถุ ระหว่างกรุงสาวัตถีกับเมืองสาเกต ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จจากเมืองสาเกตไปยังกรุงสาวัตถี ได้เสด็จเข้าพักแรมคืนหนึ่ง ณ สถานที่ชื่อโตรณวัตถุ ระหว่างเมืองสาเกตกับกรุงสาวัตถี ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า ‘บุรุษผู้เจริญ เจ้าจงมานี่ เจ้าจงไปสืบดูสมณะหรือพราหมณ์เช่นที่เราควรเข้าไปหาในวันนี้ ที่โตรณวัตถุ’

‘‘Evaṃ, devā’’ti kho so puriso rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā kevalakappaṃ toraṇavatthuṃ āhiṇḍanto nāddasa tathārūpaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā yaṃ rājā pasenadi kosalo payirupāseyya. Addasā kho so puriso khemaṃ bhikkhuniṃ toraṇavatthusmiṃ vāsaṃ upagataṃ. Disvāna yena rājā pasenadi kosalo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṃ pasenadiṃ kosalaṃ etadavoca –

บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ขอรับ’ แล้วเที่ยวไปทั่วโตรณวัตถุ ก็มิได้พบเห็นสมณะหรือพราหมณ์เช่นที่พระเจ้าปเสนทิโกศลควรเข้าไปหา เขาได้เห็นนางเขมาภิกษุณีเข้าพักอาศัยอยู่ที่โตรณวัตถุ ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าปเสนทิโกศลถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลดังนี้ว่า

‘‘Natthi kho, deva, toraṇavatthusmiṃ tathārūpo samaṇo vā brāhmaṇo vā yaṃ devo payirupāseyya. Atthi ca kho, deva, khemā nāma bhikkhunī, tassa bhagavato sāvikā arahato sammāsambuddhassa. Tassā kho pana ayyāya evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – ‘paṇḍitā, viyattā medhāvinī bahussutā cittakathā kalyāṇapaṭibhānā’ti. Taṃ devo payirupāsatū’’ti.

‘ข้าแต่สมมติเทพ ที่โตรณวัตถุไม่มีสมณะหรือพราหมณ์เช่นที่พระองค์ควรเข้าไปหา แต่มีภิกษุณีชื่อเขมา เป็นสาวิกาของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นอยู่ และกิตติศัพท์อันงามของพระแม่เจ้าเขมานั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘เป็นบัณฑิต ฉลาดเฉียบแหลม มีปัญญา เป็นพหูสูต มีถ้อยคำไพเราะ มีปฏิภาณดี’ ขอพระองค์จงเข้าไปหาพระแม่เจ้าเขมานั้นเถิด’

Atha kho rājā pasenadi kosalo yena khemā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā khemaṃ bhikkhuniṃ abhivādetvā ekamantaṃ [Pg.545] nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo khemaṃ bhikkhuniṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, ayye, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, mahārāja, bhagavatā – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ panayye, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, mahārāja, abyākataṃ bhagavatā – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho, ayye, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, mahārāja, bhagavatā – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ panayye, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti. ‘‘Etampi kho, mahārāja, abyākataṃ bhagavatā – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปหานางเขมาภิกษุณีถึงที่อยู่ ทรงอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร พระเจ้าปเสนทิโกศลประทับนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ตรัสถามนางเขมาภิกษุณีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระแม่เจ้า หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกหรือ’ นางเขมาภิกษุณีกราบทูลว่า ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’’ ‘ข้าแต่พระแม่เจ้า ถ้าเช่นนั้น หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีกหรือ’ ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’’ ‘ข้าแต่พระแม่เจ้า หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีกหรือ’ ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนี้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’’ ‘ข้าแต่พระแม่เจ้า ถ้าเช่นนั้น หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ’ ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่’’

‘‘‘Kiṃ nu kho, ayye, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, iti puṭṭhā samānā – ‘abyākataṃ kho etaṃ, mahārāja, bhagavatā – hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. ‘Kiṃ panayye, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti puṭṭhā samānā – ‘etampi kho, mahārāja, abyākataṃ bhagavatā – na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. ‘Kiṃ nu kho, ayye, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti puṭṭhā samānā – ‘abyākataṃ kho etaṃ, mahārāja, bhagavatā – hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. ‘Kiṃ panayye, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti puṭṭhā samānā – ‘etampi kho, mahārāja, abyākataṃ bhagavatā – neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. ‘Ko nu kho, ayye, hetu, ko paccayo yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’’ti?

“ข้าแต่แม่เจ้า ก็เมื่อมีผู้ทูลถามอย่างนี้ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกหรือหนอแล’ ท่านตอบว่า ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร ข้อที่ว่า สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก ดังนี้ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์’ เมื่อมีผู้ทูลถามอย่างนี้ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกหรือ’ ท่านตอบว่า ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร แม้ข้อที่ว่า สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก ดังนี้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์’ เมื่อมีผู้ทูลถามอย่างนี้ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีกหรือหนอแล’ ท่านตอบว่า ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร ข้อที่ว่า สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก ดังนี้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์’ เมื่อมีผู้ทูลถามอย่างนี้ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร แม้ข้อที่ว่า สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่ ดังนี้ พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์’ อะไรหนอแลเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น”

‘‘Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, atthi te koci gaṇako vā muddiko vā saṅkhāyako vā yo pahoti gaṅgāya vālukaṃ gaṇetuṃ – ettakā vālukā iti vā, ettakāni vālukasatāni iti vā, ettakāni vālukasahassāni iti vā, ettakāni vālukasatasahassāni iti vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, ayye’’. ‘‘Atthi pana te koci gaṇako vā muddiko vā saṅkhāyako vā yo pahoti mahāsamudde [Pg.546] udakaṃ gaṇetuṃ – ettakāni udakāḷhakāni iti vā, ettakāni udakāḷhakasatāni iti vā, ettakāni udakāḷhakasahassāni iti vā, ettakāni udakāḷhakasatasahassāni iti vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, ayye’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Mahāyye, samuddo gambhīro appameyyo duppariyogāho’’ti. ‘‘Evameva kho, mahārāja, yena rūpe tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya taṃ rūpaṃ tathāgatassa pahīnaṃ ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Rūpasaṅkhāyavimutto kho, mahārāja, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāho – seyyathāpi mahāsamuddo. ‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti.

“ถ้าอย่างนั้น ขอถวายพระพร มหาบพิตร อาตมภาพจะขอย้อนทูลถามมหาบพิตรในเรื่องนี้ มหาบพิตรพอพระทัยอย่างไร ก็พึงตรัสตอบอย่างนั้น ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร มหาบพิตรมีนักคำนวณ หรือนักนับ หรือนักประเมินคนใดคนหนึ่ง ที่สามารถจะนับทรายในแม่น้ำคงคาได้ว่า ‘ทรายมีเท่านี้เม็ด’ หรือว่า ‘ทรายมีเท่านี้ร้อยเม็ด’ หรือว่า ‘ทรายมีเท่านี้พันเม็ด’ หรือว่า ‘ทรายมีเท่านี้แสนเม็ด’ บ้างหรือไม่” “หามิได้ แม่เจ้า” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร ก็มหาบพิตรมีนักคำนวณ หรือนักนับ หรือนักประเมินคนใดคนหนึ่ง ที่สามารถจะนับน้ำในมหาสมุทรได้ว่า ‘น้ำมีเท่านี้อาฬหกะ’ หรือว่า ‘น้ำมีเท่านี้ร้อยอาฬหกะ’ หรือว่า ‘น้ำมีเท่านี้พันอาฬหกะ’ หรือว่า ‘น้ำมีเท่านี้แสนอาฬหกะ’ บ้างหรือไม่” “หามิได้ แม่เจ้า” “ข้อนั้นเพราะเหตุไร” “ข้าแต่แม่เจ้า เพราะมหาสมุทรลึก หยั่งไม่ได้ กำหนดได้ยาก” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร ฉันนั้นเหมือนกัน รูปที่บุคคลจะพึงบัญญัติตถาคตได้นั้น พระตถาคตทรงละรูปนั้นได้แล้ว ทรงตัดรากขาดแล้ว ทรงทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทรงทำให้ไม่มีภพ มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระตถาคตผู้พ้นแล้วจากการนับด้วยรูป เป็นผู้ลึก หยั่งไม่ได้ กำหนดได้ยาก เปรียบเหมือนมหาสมุทร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ ก็ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็ย่อมไม่ควร

‘‘Yāya vedanāya tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya, sā vedanā tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Vedanāsaṅkhāyavimutto, mahārāja, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāho – seyyathāpi mahāsamuddo. ‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti.

“เวทนาที่บุคคลจะพึงบัญญัติตถาคตได้นั้น พระตถาคตทรงละเวทนานั้นได้แล้ว ทรงตัดรากขาดแล้ว ทรงทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทรงทำให้ไม่มีภพ มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระตถาคตผู้พ้นแล้วจากการนับด้วยเวทนา เป็นผู้ลึก หยั่งไม่ได้ กำหนดได้ยาก เปรียบเหมือนมหาสมุทร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ ก็ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็ย่อมไม่ควร

‘‘Yāya saññā tathāgataṃ…pe… yehi saṅkhārehi tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya, te saṅkhārā tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā. Saṅkhārasaṅkhāyavimutto kho, mahārāja, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāho – seyyathāpi mahāsamuddo. ‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti.

“สัญญาที่บุคคลจะพึงบัญญัติตถาคตได้...ฯลฯ... สังขารทั้งหลายที่บุคคลจะพึงบัญญัติตถาคตได้นั้น พระตถาคตทรงละสังขารเหล่านั้นได้แล้ว ทรงตัดรากขาดแล้ว ทรงทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทรงทำให้ไม่มีภพ มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระตถาคตผู้พ้นแล้วจากการนับด้วยสังขาร เป็นผู้ลึก หยั่งไม่ได้ กำหนดได้ยาก เปรียบเหมือนมหาสมุทร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ ก็ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็ย่อมไม่ควร

‘‘Yena viññāṇe tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya taṃ viññāṇaṃ tathāgatassa pahīnaṃ ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ [Pg.547] anuppādadhammaṃ. Viññāṇasaṅkhāyavimutto kho, mahārāja, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāho – seyyathāpi mahāsamuddo. ‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upetī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo khemāya bhikkhuniyā bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā khemaṃ bhikkhuniṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

“วิญญาณที่บุคคลจะพึงบัญญัติตถาคตได้นั้น พระตถาคตทรงละวิญญาณนั้นได้แล้ว ทรงตัดรากขาดแล้ว ทรงทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทรงทำให้ไม่มีภพ มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระตถาคตผู้พ้นแล้วจากการนับด้วยวิญญาณ เป็นผู้ลึก หยั่งไม่ได้ กำหนดได้ยาก เปรียบเหมือนมหาสมุทร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก’ ก็ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ ก็ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ก็ย่อมไม่ควร” ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงเพลิดเพลิน อนุโมทนาภาษิตของเขมาภิกษุณีแล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสน์ ทรงอภิวาทเขมาภิกษุณี ทรงกระทำประทักษิณแล้วเสด็จหลีกไป

Atha kho rājā pasenadi kosalo aparena samayena yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, mahārāja, mayā – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, mahārāja, abyākataṃ mayā – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho, bhante, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, mahārāja, mayā – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, mahārāja, abyākataṃ mayā – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho, bhante, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti iti puṭṭho samāno – ‘abyākataṃ kho etaṃ, mahārāja, mayā – hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi…pe…. ‘‘‘Kiṃ pana, bhante, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti puṭṭho samāno – ‘‘‘etampi kho, mahārāja, abyākataṃ mayā – neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti?

ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับในเวลาต่อมา ครั้นเสด็จเข้าไปเฝ้าแล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค แล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ครั้นประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว พระเจ้าปเสนทิโกศลได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกหรือ พระเจ้าข้า” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร เรื่องนี้ตถาคตไม่พยากรณ์ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกหรือ พระเจ้าข้า” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร แม้เรื่องนี้ตถาคตก็ไม่พยากรณ์ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีกหรือ พระเจ้าข้า” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร เรื่องนี้ตถาคตไม่พยากรณ์ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกก็หามิได้ ไม่เกิดอีกก็หามิได้หรือ พระเจ้าข้า” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร แม้เรื่องนี้ตถาคตก็ไม่พยากรณ์ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกก็หามิได้ ไม่เกิดอีกก็หามิได้’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อถูกทูลถามว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกหรือ พระเจ้าข้า’ ก็ตรัสว่า ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร เรื่องนี้ตถาคตไม่พยากรณ์ว่า สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’... (เป)... เมื่อถูกทูลถามว่า ‘ถ้าอย่างนั้น สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกก็หามิได้ ไม่เกิดอีกก็หามิได้หรือ พระเจ้าข้า’ ก็ตรัสว่า ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตร แม้เรื่องนี้ตถาคตก็ไม่พยากรณ์ว่า สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกก็หามิได้ ไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น”

‘‘Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, mahārāja, atthi te koci gaṇako vā muddiko vā saṅkhāyako vā yo pahoti gaṅgāya vālukaṃ gaṇetuṃ [Pg.548] – ettakā vālukā iti vā…pe… ettakāni vālukasatasahassāni iti vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Atthi pana te koci gaṇako vā muddiko vā saṅkhāyako vā yo pahoti mahāsamudde udakaṃ gaṇetuṃ – ettakāni udakāḷhakāni iti vā…pe… ettakāni udakāḷhakasatasahassāni iti vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kissa hetu’’? ‘‘Mahā, bhante, samuddo gambhīro appameyyo duppariyogāho. Evameva kho, mahārāja, yena rūpena tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya, taṃ rūpaṃ tathāgatassa pahīnaṃ ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Rūpasaṅkhāyavimutto kho, mahārāja, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāho – seyyathāpi mahāsamuddo. ‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti. Yāya vedanāya…pe… yāya saññāya…pe… yehi saṅkhārehi…pe…’’.

“ถ้าอย่างนั้น มหาบพิตร ตถาคตจะย้อนถามพระองค์ในเรื่องนี้ พระองค์พอพระทัยอย่างใด ก็พึงพยากรณ์อย่างนั้น ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระองค์จะทรงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระองค์มีนักคำนวณ หรือนักประเมิน หรือนักนับ ผู้ที่สามารถจะนับทรายในแม่น้ำคงคาได้ว่า ‘ทรายมีประมาณเท่านี้’... (เป)... ‘ทรายมีประมาณแสนเท่านี้’ บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “พระองค์มีนักคำนวณ หรือนักประเมิน หรือนักนับ ผู้ที่สามารถจะนับน้ำในมหาสมุทรได้ว่า ‘น้ำมีประมาณอาฬหกะเท่านี้’... (เป)... ‘น้ำมีประมาณแสนอาฬหกะเท่านี้’ บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “เพราะเหตุไร” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มหาสมุทรลึก หยั่งไม่ได้ ประมาณไม่ได้” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร ฉันนั้นเหมือนกัน รูปที่บุคคลเมื่อจะบัญญัติตถาคต พึงบัญญัติได้นั้น ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ขอถวายพระพร มหาบพิตร ตถาคตพ้นแล้วจากการนับด้วยรูป เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งถึงได้ยาก เปรียบเหมือนมหาสมุทร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ย่อมไม่ควร... (เป)... คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้ว ย่อมเกิดอีกก็หามิได้ ไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ย่อมไม่ควร เวทนา... (เป)... สัญญา... (เป)... สังขาร... (เป)...”

‘‘Yena viññāṇena tathāgataṃ paññāpayamāno paññāpeyya, taṃ viññāṇaṃ tathāgatassa pahīnaṃ ucchinnamūlaṃ tālāvatthukataṃ anabhāvaṅkataṃ āyatiṃ anuppādadhammaṃ. Viññāṇasaṅkhāyavimutto kho, mahārāja, tathāgato gambhīro appameyyo duppariyogāho – seyyathāpi mahāsamuddo. ‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upeti, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi na upetī’’ti.

“วิญญาณที่บุคคลเมื่อจะบัญญัติตถาคต พึงบัญญัติได้นั้น ตถาคตละได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตาลยอดด้วน ทำไม่ให้มี ไม่ให้เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา ขอถวายพระพร มหาบพิตร ตถาคตพ้นแล้วจากการนับด้วยวิญญาณ เป็นผู้ลึกซึ้ง ประมาณไม่ได้ หยั่งถึงได้ยาก เปรียบเหมือนมหาสมุทร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก’ ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ ย่อมไม่ควร คำว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกก็หามิได้ ไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ย่อมไม่ควร”

‘‘Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yatra hi nāma satthu ceva sāvikāya ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati, samessati, na virodhayissati yadidaṃ aggapadasmiṃ. Ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ khemaṃ bhikkhuniṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ apucchiṃ. Sāpi me ayyā etehi padehi etehi byañjanehi etamatthaṃ byākāsi, seyyathāpi bhagavā. Acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yatra hi nāma satthu ceva sāvikāya ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati, samessati, na virodhayissati yadidaṃ aggapadasmiṃ. Handa dāni mayaṃ, bhante, gacchāma. Bahukiccā mayaṃ bahukaraṇīyā’’ti. ‘‘Yassa dāni tvaṃ, mahārāja, kālaṃ maññasī’’ti. Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavato [Pg.549] bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti. Paṭhamaṃ.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะ ของพระศาสดาและของสาวิกา จักเทียบเคียงกันได้ ลงรอยกันได้ ไม่ขัดแย้งกันเลย ในบทอันเลิศนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง หม่อมฉันเข้าไปหาเขมาภิกษุณีแล้ว ได้ถามเนื้อความนี้ แม้แม่เจ้าเขมาภิกษุณีนั้น ก็ได้พยากรณ์เนื้อความนี้แก่หม่อมฉัน ด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ เหมือนที่พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะ ของพระศาสดาและของสาวิกา จักเทียบเคียงกันได้ ลงรอยกันได้ ไม่ขัดแย้งกันเลย ในบทอันเลิศนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ หม่อมฉันขอทูลลาไป เพราะมีกิจมาก มีหน้าที่ต้องทำมาก” “ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระองค์ทรงสำคัญเวลาที่จะเสด็จไปในบัดนี้เถิด” ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงเพลิดเพลิน อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว เสด็จลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับไป ปฐมสูตร จบ

2. Anurādhasuttaṃ

๒. อนุราธสูตร

411. Ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ. Tena kho pana samayena āyasmā anurādho bhagavato avidūre araññakuṭikāyaṃ viharati. Atha kho sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yenāyasmā anurādho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmatā anurādhena saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ – ‘‘yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti? ‘‘Yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā’’ti. Evaṃ vutte, te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ – ‘‘so cāyaṃ bhikkhu navo bhavissati acirapabbajito, thero vā pana bālo abyatto’’ti. Atha kho te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ navavādena ca bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu.

๔๑๑. สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กุฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอนุราธะอยู่ที่กระท่อมในป่า ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้นแล ปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์จำนวนมากพากันเข้าไปหาท่านพระอนุราธะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระอนุราธะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะดังนี้ว่า “อาวุโส อนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุด เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกหลังตาย’ หรือ ‘ตถาคตย่อมไม่เกิดอีกหลังตาย’ หรือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีกหลังตาย’ หรือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หลังตาย’ หรือ” (ท่านพระอนุราธะตอบว่า) “อาวุโสทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุด เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือจากฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกหลังตาย’ หรือ ‘ตถาคตย่อมไม่เกิดอีกหลังตาย’ หรือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีกหลังตาย’ หรือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หลังตาย’” เมื่อท่านพระอนุราธะกล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นได้กล่าวกับท่านพระอนุราธะดังนี้ว่า “ภิกษุรูปนี้คงเป็นภิกษุใหม่ บวชได้ไม่นาน หรือถ้าเป็นพระเถระ ก็เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด” ครั้งนั้นแล ปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นได้สบประมาทท่านพระอนุราธะด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลา แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป

Atha kho āyasmato anurādhassa acirapakkantesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi – ‘‘sace kho maṃ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṃ puccheyyuṃ, kathaṃ byākaramāno nu khvāhaṃ tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ vuttavādī ceva bhagavato assaṃ, na [Pg.550] ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyaṃ, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyaṃ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti? Atha kho āyasmā anurādho yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā anurādho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘idhāhaṃ, bhante, bhagavato avidūre araññakuṭikāyaṃ viharāmi. Atha kho, bhante, sambahulā aññatitthiyā paribbājakā yenāhaṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā mayā saddhiṃ sammodiṃsu. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Ekamantaṃ nisinnā kho, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā maṃ etadavocuṃ – ‘‘yo so, āvuso anurādha, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato imesu catūsu ṭhānesu paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti? Evaṃ vuttāhaṃ, bhante, te aññatitthiye paribbājake etadavocaṃ – ‘‘yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti. Evaṃ vutte, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā maṃ etadavocuṃ – ‘‘so cāyaṃ bhikkhu navo bhavissati acirapabbajito thero vā pana bālo abyatto’’ti. Atha kho maṃ, bhante, te aññatitthiyā paribbājakā navavādena ca bālavādena ca apasādetvā uṭṭhāyāsanā pakkamiṃsu. Tassa mayhaṃ, bhante, acirapakkantesu tesu aññatitthiyesu paribbājakesu etadahosi – ‘‘sace kho maṃ te aññatitthiyā paribbājakā uttariṃ puccheyyuṃ, kathaṃ byākaramāno nu khvāhaṃ tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ vuttavādī ceva bhagavato assaṃ, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkheyyaṃ, dhammassa cānudhammaṃ byākareyyaṃ, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgaccheyyā’’ti?

ครั้งนั้นแล เมื่อปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระอนุราธะได้เกิดความคิดดังนี้ว่า “ถ้าปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นถามเราต่อไป เราจะตอบอย่างไรหนอ จึงจะเป็นอันกล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จะไม่เป็นการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง จะตอบธรรมะสมควรแก่ธรรมะ และวาทะที่ถูกเหตุผลซึ่งเป็นไปในทำนองเดียวกัน จะไม่เป็นเหตุให้ถูกตำหนิติเตียนได้” ครั้งนั้นแล ท่านพระอนุราธะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระอนุราธะนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ ข้าพระองค์อยู่ที่กระท่อมในป่า ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์จำนวนมากพากันเข้ามาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ครั้นเข้ามาหาแล้ว ได้ปราศรัยกับข้าพระองค์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘อาวุโส อนุราธะ พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุด เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัติในฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกหลังตาย’ ...ฯลฯ... หรือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หลังตาย’ หรือ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพวกเขากล่าวอย่างนี้ ข้าพระองค์ได้กล่าวกับปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นดังนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย พระตถาคตผู้เป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ทรงบรรลุถึงธรรมอันสูงสุด เมื่อทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกเหนือจากฐานะ ๔ ประการนี้ คือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกหลังตาย’ ...ฯลฯ... หรือ ‘ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ ไม่เกิดอีกก็มิใช่หลังตาย’’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว ปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นได้กล่าวกับข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘ภิกษุรูปนี้คงเป็นภิกษุใหม่ บวชได้ไม่นาน หรือถ้าเป็นพระเถระ ก็เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นได้สบประมาทข้าพระองค์ด้วยวาทะว่าเป็นภิกษุใหม่และด้วยวาทะว่าเป็นคนเขลา แล้วลุกจากอาสนะหลีกไป ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ข้าพระองค์ได้เกิดความคิดดังนี้ว่า ‘ถ้าปริพาชกที่เป็นอัญญเดียรถีย์เหล่านั้นถามเราต่อไป เราจะตอบอย่างไรหนอ จึงจะเป็นอันกล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ จะไม่เป็นการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำไม่จริง จะตอบธรรมะสมควรแก่ธรรมะ และวาทะที่ถูกเหตุผลซึ่งเป็นไปในทำนองเดียวกัน จะไม่เป็นเหตุให้ถูกตำหนิติเตียนได้’”

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“อนุราธะ เธอเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะพิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

“ไม่ควรเลย พระเจ้าข้า”

‘‘Vedanā niccā vā aniccā vā’’ti?…Pe… saññā [Pg.551] …pe… saṅkhārā…pe… ‘‘viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti?

“เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง” ...ฯลฯ... สัญญา ...ฯลฯ... สังขาร ...ฯลฯ... “วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

‘‘Aniccaṃ, bhante’’.

“ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”

‘‘Dukkhaṃ, bhante’’.

“เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า”

‘‘Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ – ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’’ti?

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะพิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’”

‘‘No hetaṃ, bhante’’.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น

‘‘Tasmātiha, anurādha, yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā…pe… yā kāci saññā…pe… ye keci saṅkhārā…pe… yaṃ kiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ viññāṇaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Evaṃ passaṃ, anurādha, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi nibbindati, saññāyapi nibbindati, saṅkhāresupi nibbindati, viññāṇasmimpi nibbindati. Nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti.

ดูก่อนอนุราธะ เพราะเหตุนั้นแล รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้น เธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา ดูก่อนอนุราธะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในรูป ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในเวทนา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสัญญา ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในสังขารทั้งหลาย ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Saññaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Saṅkhāre tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Aññatra rūpā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Vedanāya…pe… aññatra vedanāya…pe… saññāya…pe… aññatra saññāya…pe… saṅkhāresu…pe… aññatra saṅkhārehi…pe… viññāṇasmiṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Aññatra viññāṇā tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’.

เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนอนุราธะ เธอพิจารณาเห็นรูปว่าเป็นตถาคตหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า เธอพิจารณาเห็นเวทนาว่าเป็นตถาคตหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า เธอพิจารณาเห็นสัญญาว่าเป็นตถาคตหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า เธอพิจารณาเห็นสังขารว่าเป็นตถาคตหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า เธอพิจารณาเห็นวิญญาณว่าเป็นตถาคตหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนอนุราธะ เธอพิจารณาเห็นตถาคตในรูปหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า เธอพิจารณาเห็นตถาคตในที่อื่นจากรูปหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า ในเวทนา... ในที่อื่นจากเวทนา... ในสัญญา... ในที่อื่นจากสัญญา... ในสังขาร... ในที่อื่นจากสังขาร... เธอพิจารณาเห็นตถาคตในวิญญาณหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า เธอพิจารณาเห็นตถาคตในที่อื่นจากวิญญาณหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า

‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, rūpaṃ, vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, anurādha, ayaṃ so arūpī avedano asaññī asaṅkhāro aviññāṇo tathāgatoti samanupassasī’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Ettha ca te, anurādha, diṭṭheva [Pg.552] dhamme saccato thetato tathāgate anupalabbhiyamāne kallaṃ nu te taṃ veyyākaraṇaṃ – yo so, āvuso, tathāgato uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto, taṃ tathāgato aññatra imehi catūhi ṭhānehi paññāpayamāno paññāpeti – ‘‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Sādhu sādhu, anurādha! Pubbe cāhaṃ, anurādha, etarahi ca dukkhañceva paññāpemi dukkhassa ca nirodha’’nti. Dutiyaṃ.

เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนอนุราธะ เธอพิจารณาเห็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ว่าเป็นตถาคตหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ดูก่อนอนุราธะ เธอพิจารณาเห็นตถาคตว่า ตถาคตนี้ไม่มีรูป ไม่มีเวทนา ไม่มีสัญญา ไม่มีสังขาร ไม่มีวิญญาณหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า ดูก่อนอนุราธะ เมื่อเธอค้นหาตถาคตโดยความจริง โดยความแท้จริงในปัจจุบันไม่ได้ การที่เธอจะพยากรณ์ว่า ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย พระตถาคตนั้นเป็นอุดมบุรุษ เป็นบุรุษสูงสุด ถึงความสำเร็จอย่างยิ่ง พระตถาคตนั้นเมื่อจะทรงบัญญัติ ย่อมทรงบัญญัตินอกไปจากฐานะ ๔ เหล่านี้ คือ ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมมีอีก... หรือว่าตถาคตหลังจากตายแล้วจะมีอีกก็มิใช่ ไม่มีอีกก็มิใช่ ดังนี้ จะสมควรแก่เธอหรือ? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่สมควรเลย พระเจ้าข้า สาธุ สาธุ อนุราธะ ดูก่อนอนุราธะ ทั้งในกาลก่อนและในบัดนี้ เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับทุกข์เท่านั้น

3. Paṭhamasāriputtakoṭṭhikasuttaṃ

๓. ปฐมสารีปุตตโกฏฐิกสูตร

412. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto, āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca –

๔๑๒. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตพระนครพาราณสี ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่เร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ถามท่านพระสารีบุตรว่า

‘‘Kiṃ nu kho, āvuso sāriputta, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, āvuso, bhagavatā – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ panāvuso, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, āvuso, abyākataṃ bhagavatā – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, āvuso, bhagavatā – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ panāvuso, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, āvuso, abyākataṃ bhagavatā – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

ดูก่อนอาวุโสสารีบุตร ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมมีอีกหรือหนอ ท่านพระสารีบุตรตอบว่า ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ว่า ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมมีอีก ดูก่อนอาวุโส ก็ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมไม่มีอีกหรือ แม้ข้อนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ดูก่อนอาวุโส ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมไม่มีอีก ดูก่อนอาวุโส ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมมีอีกและไม่มีอีกหรือหนอ ข้อนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ดูก่อนอาวุโส ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมมีอีกและไม่มีอีก ดูก่อนอาวุโส ก็ตถาคตหลังจากตายแล้วจะมีอีกก็มิใช่ ไม่มีอีกก็มิใช่หรือ แม้ข้อนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ดูก่อนอาวุโส ตถาคตหลังจากตายแล้วจะมีอีกก็มิใช่ ไม่มีอีกก็มิใช่

‘‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti puṭṭho samāno, ‘abyākataṃ kho etaṃ, āvuso, bhagavatā – hoti tathāgato [Pg.553] paraṃ maraṇā’ti vadesi…pe… ‘kiṃ panāvuso, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti puṭṭho samāno – ‘etampi kho, āvuso, abyākataṃ bhagavatā – neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. Ko nu kho, āvuso, hetu, ko paccayo yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti?

เมื่อผมถามว่า ดูก่อนอาวุโส ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมมีอีกหรือหนอ ท่านก็ตอบว่า ดูก่อนอาวุโส ข้อนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ว่า ตถาคตหลังจากตายแล้วย่อมมีอีก... เมื่อผมถามว่า ดูก่อนอาวุโส ก็ตถาคตหลังจากตายแล้วจะมีอีกก็มิใช่ ไม่มีอีกก็มิใช่หรือ ท่านก็ตอบว่า ดูก่อนอาวุโส แม้ข้อนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ตถาคตหลังจากตายแล้วจะมีอีกก็มิใช่ ไม่มีอีกก็มิใช่ ดูก่อนอาวุโส อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น

‘‘Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti kho, āvuso, rūpagatametaṃ. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, rūpagatametaṃ. Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, rūpagatametaṃ. Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, rūpagatametaṃ. Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti kho, āvuso, vedanāgatametaṃ. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, vedanāgatametaṃ. Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, vedanāgatametaṃ. Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, vedanāgatametaṃ. Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti kho, āvuso, saññāgatametaṃ. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, saññāgatametaṃ. Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, saññāgatametaṃ. Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, saññāgatametaṃ. Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti kho, āvuso, saṅkhāragatametaṃ. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, saṅkhāragatametaṃ. Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, saṅkhāragatametaṃ. Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, saṅkhāragatametaṃ. Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti kho, āvuso, viññāṇagatametaṃ. Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, viññāṇagatametaṃ. Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, viññāṇagatametaṃ. Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti, viññāṇagatametaṃ. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti. Tatiyaṃ.

อาวุโส ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยรูป, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยรูป, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ย่อมไม่เกิดก็มี’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยรูป, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดก็มิใช่’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยรูป. อาวุโส ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยเวทนา, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยเวทนา, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ย่อมไม่เกิดก็มี’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยเวทนา, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดก็มิใช่’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยเวทนา. อาวุโส ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยสัญญา, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยสัญญา, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ย่อมไม่เกิดก็มี’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยสัญญา, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดก็มิใช่’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยสัญญา. อาวุโส ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยสังขาร, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยสังขาร, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ย่อมไม่เกิดก็มี’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยสังขาร, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดก็มิใช่’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยสังขาร. อาวุโส ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยวิญญาณ, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยวิญญาณ, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ย่อมไม่เกิดก็มี’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยวิญญาณ, ทิฏฐิว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดก็มิใช่’ นี้ เป็นเรื่องเนื่องด้วยวิญญาณ. อาวุโส นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น. จบสูตรที่ ๓

4. Dutiyasāriputtakoṭṭhikasuttaṃ

๔. ทุติยสารีปุตตโกฏฐิกสูตรที่ ๒

413. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto, āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… (sāyeva [Pg.554] pucchā) ‘‘ko nu kho, āvuso, hetu, ko paccayo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti? ‘‘Rūpaṃ kho, āvuso, ajānato apassato yathābhūtaṃ, rūpasamudayaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, rūpanirodhaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti; ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti; ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti; ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti. Vedanaṃ…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, viññāṇasamudayaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, viññāṇanirodhaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti; ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti; ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti; ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’tipissa hoti.

๔๑๓. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ (คำถามอย่างเดียวกัน) อาวุโส อะไรหนอแลเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น. อาวุโส เพราะไม่รู้ไม่เห็นรูปตามความเป็นจริง, ไม่รู้ไม่เห็นเหตุเกิดแห่งรูปตามความเป็นจริง, ไม่รู้ไม่เห็นความดับแห่งรูปตามความเป็นจริง, ไม่รู้ไม่เห็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปตามความเป็นจริง เขาย่อมมีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ บ้าง, ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ บ้าง, ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ย่อมไม่เกิดก็มี’ บ้าง, ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดก็มิใช่’ บ้าง. เพราะไม่รู้ไม่เห็นเวทนา ฯลฯ สัญญา ฯลฯ สังขาร ฯลฯ วิญญาณตามความเป็นจริง, ไม่รู้ไม่เห็นเหตุเกิดแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง, ไม่รู้ไม่เห็นความดับแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง, ไม่รู้ไม่เห็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง เขาย่อมมีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ บ้าง, ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ บ้าง, ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ย่อมไม่เกิดก็มี’ บ้าง, ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดก็มิใช่’ บ้าง.

‘‘Rūpañca kho, āvuso, jānato passato yathābhūtaṃ, rūpasamudayaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, rūpanirodhaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, rūpanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti. Vedanaṃ…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, viññāṇasamudayaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, viññāṇanirodhaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, viññāṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti; ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti; ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti; ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti. Ayaṃ kho, āvuso, hetu ayaṃ paccayo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti. Catutthaṃ.

อาวุโส ส่วนเพราะรู้เห็นรูปตามความเป็นจริง, รู้เห็นเหตุเกิดแห่งรูปตามความเป็นจริง, รู้เห็นความดับแห่งรูปตามความเป็นจริง, รู้เห็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งรูปตามความเป็นจริง เขาย่อมไม่มีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ ฯลฯ ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดก็มิใช่’ บ้าง. เพราะรู้เห็นเวทนา ฯลฯ สัญญา ฯลฯ สังขาร ฯลฯ วิญญาณตามความเป็นจริง, รู้เห็นเหตุเกิดแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง, รู้เห็นความดับแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง, รู้เห็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง เขาย่อมไม่มีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิด’ บ้าง, ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิด’ บ้าง, ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดก็มี ย่อมไม่เกิดก็มี’ บ้าง, ว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วจะว่าเกิดก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดก็มิใช่’ บ้าง. อาวุโส นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น. จบสูตรที่ ๔

5. Tatiyasāriputtakoṭṭhikasuttaṃ

๕. ตติยสารีปุตตโกฏฐิกสูตรที่ ๓

414. Ekaṃ [Pg.555] samayaṃ āyasmā ca sāriputto, āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye…pe… (sāyeva pucchā) ‘‘ko nu kho, āvuso, hetu ko paccayo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti? ‘‘Rūpe kho, āvuso, avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti. Vedanāya…pe… saññāya…pe… saṅkhāresu…pe… viññāṇe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti. Rūpe ca kho, āvuso, vigatarāgassa…pe… vedanāya…pe… saññāya…pe… saṅkhāresu…pe… viññāṇe vigatarāgassa vigatacchandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti. Ayaṃ kho, āvuso, hetu, ayaṃ paccayo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti. Pañcamaṃ.

๔๑๔. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ฯลฯ (คำถามอย่างเดียวกัน) “ผู้มีอายุ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่เรื่องนั้นพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์” “ผู้มีอายุ สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ยังไม่ปราศจากฉันทะ ยังไม่ปราศจากความรัก ยังไม่ปราศจากความกระหาย ยังไม่ปราศจากความเร่าร้อน ยังไม่ปราศจากตัณหาในรูป เขาย่อมมีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ฯลฯ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ดังนี้บ้าง สำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ ฯลฯ ยังไม่ปราศจากตัณหาในเวทนา ฯลฯ ในสัญญา ฯลฯ ในสังขาร ฯลฯ ในวิญญาณ เขาย่อมมีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ฯลฯ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ดังนี้บ้าง ส่วนผู้มีอายุ สำหรับผู้ที่ปราศจากราคะแล้วในรูป ฯลฯ ในเวทนา ฯลฯ ในสัญญา ฯลฯ ในสังขาร ฯลฯ ในวิญญาณ ผู้ที่ปราศจากราคะ ปราศจากฉันทะ ปราศจากความรัก ปราศจากความกระหาย ปราศจากความเร่าร้อน ปราศจากตัณหา เขาย่อมไม่มีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ฯลฯ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ดังนี้บ้าง ผู้มีอายุ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่เรื่องนั้นพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์” สูตรที่ ๕

6. Catutthasāriputtakoṭṭhikasuttaṃ

๖. จตุตถสารีปุตตโกฏฐิกสูตร

415. Ekaṃ samayaṃ āyasmā ca sāriputto, āyasmā ca mahākoṭṭhiko bārāṇasiyaṃ viharanti isipatane migadāye. Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā mahākoṭṭhiko tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā mahākoṭṭhikena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ mahākoṭṭhikaṃ etadavoca – ‘‘‘kiṃ nu kho, āvuso koṭṭhika, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti…pe… ‘kiṃ panāvuso, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti iti puṭṭho samāno – ‘etampi kho, āvuso, abyākataṃ bhagavatā – neva hoti na na hoti tathāgato [Pg.556] paraṃ maraṇā’ti vadesi’’. ‘‘Ko nu kho, āvuso, hetu, ko paccayo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti?

๔๑๕. สมัยหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโกฏฐิกะ อยู่ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระมหาโกฏฐิกะถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระมหาโกฏฐิกะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระมหาโกฏฐิกะดังนี้ว่า “ผู้มีอายุโกฏฐิกะ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ หรือหนอ ฯลฯ ‘ผู้มีอายุ ก็ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ หรือ’ เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านตอบว่า ‘ผู้มีอายุ แม้ข้อนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ “อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่เรื่องนั้นพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์”

‘‘Rūpārāmassa kho, āvuso, rūparatassa rūpasammuditassa rūpanirodhaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti; ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti; ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti; ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti. Vedanārāmassa kho, āvuso, vedanāratassa vedanāsammuditassa, vedanānirodhaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti…pe… saññārāmassa kho, āvuso…pe… saṅkhārārāmassa kho āvuso…pe… viññāṇārāmassa kho, āvuso, viññāṇaratassa viññāṇasammuditassa viññāṇanirodhaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti’’.

“ผู้มีอายุ สำหรับผู้ที่มีรูปเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในรูป เพลิดเพลินแล้วในรูป ไม่รู้ไม่เห็นความดับแห่งรูปตามความเป็นจริง เขาย่อมมีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ดังนี้บ้าง สำหรับผู้ที่มีเวทนาเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในเวทนา เพลิดเพลินแล้วในเวทนา ไม่รู้ไม่เห็นความดับแห่งเวทนาตามความเป็นจริง เขาย่อมมีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ฯลฯ สำหรับผู้มีสัญญาเป็นที่มายินดี ฯลฯ สำหรับผู้มีสังขารเป็นที่มายินดี ฯลฯ สำหรับผู้มีวิญญาณเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในวิญญาณ เพลิดเพลินแล้วในวิญญาณ ไม่รู้ไม่เห็นความดับแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง เขาย่อมมีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ฯลฯ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ดังนี้บ้าง”

‘‘Na rūpārāmassa kho, āvuso, na rūparatassa na rūpasammuditassa, rūpanirodhaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti. Na vedanārāmassa kho, āvuso…pe… na saññārāmassa kho, āvuso…pe… na saṅkhārārāmassa kho, āvuso…pe… na viññāṇārāmassa kho, āvuso, na viññāṇaratassa na viññāṇasammuditassa, viññāṇanirodhaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti. Ayaṃ kho, āvuso, hetu, ayaṃ paccayo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti.

“สำหรับผู้ที่ไม่มีรูปเป็นที่มายินดี ไม่ยินดีแล้วในรูป ไม่เพลิดเพลินแล้วในรูป รู้เห็นความดับแห่งรูปตามความเป็นจริง เขาย่อมไม่มีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ฯลฯ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ดังนี้บ้าง สำหรับผู้ที่ไม่มีเวทนาเป็นที่มายินดี ฯลฯ สำหรับผู้ที่ไม่มีสัญญาเป็นที่มายินดี ฯลฯ สำหรับผู้ที่ไม่มีสังขารเป็นที่มายินดี ฯลฯ สำหรับผู้ที่ไม่มีวิญญาณเป็นที่มายินดี ไม่ยินดีแล้วในวิญญาณ ไม่เพลิดเพลินแล้วในวิญญาณ รู้เห็นความดับแห่งวิญญาณตามความเป็นจริง เขาย่อมไม่มีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ฯลฯ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ดังนี้บ้าง ผู้มีอายุ นี้แลเป็นเหตุ นี้แลเป็นปัจจัย ที่เรื่องนั้นพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์”

‘‘Siyā panāvuso, aññopi pariyāyo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti? ‘‘Siyā, āvuso. Bhavārāmassa kho, āvuso, bhavaratassa bhavasammuditassa, bhavanirodhaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti. Na [Pg.557] bhavārāmassa kho, āvuso, na bhavaratassa na bhavasammuditassa, bhavanirodhaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti. Ayampi kho, āvuso, pariyāyo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti.

“ผู้มีอายุ ก็ปริยายอื่นที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น จะพึงมีอีกหรือไม่” “พึงมี ผู้มีอายุ สำหรับผู้มีภพเป็นที่มายินดี ยินดีแล้วในภพ เพลิดเพลินแล้วในภพ ไม่รู้ไม่เห็นความดับแห่งภพตามความเป็นจริง เขาย่อมมีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ฯลฯ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ดังนี้บ้าง สำหรับผู้ที่ไม่มีภพเป็นที่มายินดี ไม่ยินดีแล้วในภพ ไม่เพลิดเพลินแล้วในภพ รู้เห็นความดับแห่งภพตามความเป็นจริง เขาย่อมไม่มีความเห็นว่า ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมเกิดอีก’ ดังนี้บ้าง ฯลฯ ‘สัตว์เบื้องหน้าแต่ตายแล้วย่อมไม่เกิดอีกและไม่เกิดอีกก็หามิได้’ ดังนี้บ้าง ผู้มีอายุ แม้นี้ก็เป็นปริยายที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น”

‘‘Siyā panāvuso, aññopi pariyāyo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti? ‘‘Siyā, āvuso. Upādānārāmassa kho, āvuso, upādānaratassa upādānasammuditassa, upādānanirodhaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti. Na upādānārāmassa kho, āvuso, na upādānaratassa na upādānasammuditassa, upādānanirodhaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti…pe… ‘neva, hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti. Ayampi kho āvuso, pariyāyo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ ก็ปริยายแม้อื่นที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น พึงมีอยู่หรือหนอ” “พึงมีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ท่านผู้มีอายุ ก็สำหรับผู้มีความเพลิดเพลินในอุปาทาน ยินดีในอุปาทาน บันเทิงในอุปาทาน ไม่รู้ไม่เห็นความดับแห่งอุปาทานตามความเป็นจริง ความเห็นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’ ดังนี้ ก็ย่อมมี...ฯลฯ... ความเห็นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ ก็ย่อมมี ท่านผู้มีอายุ ก็สำหรับผู้ไม่มีความเพลิดเพลินในอุปาทาน ไม่ยินดีในอุปาทาน ไม่บันเทิงในอุปาทาน รู้เห็นความดับแห่งอุปาทานตามความเป็นจริง ความเห็นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’ ดังนี้ ก็ย่อมไม่มี...ฯลฯ... ความเห็นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ ก็ย่อมไม่มี ท่านผู้มีอายุ แม้นี้ก็เป็นปริยายที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น”

‘‘Siyā panāvuso, aññopi pariyāyo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti? ‘‘Siyā, āvuso. Taṇhārāmassa kho, āvuso, taṇhāratassa taṇhāsammuditassa, taṇhānirodhaṃ ajānato apassato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa hoti. Na taṇhārāmassa kho, āvuso, na taṇhāratassa na taṇhāsammuditassa, taṇhānirodhaṃ jānato passato yathābhūtaṃ, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti…pe. … ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipissa na hoti. Ayampi kho, āvuso, pariyāyo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti.

“ท่านผู้มีอายุ ก็ปริยายแม้อื่นที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น พึงมีอยู่หรือหนอ” “พึงมีอยู่ ท่านผู้มีอายุ ท่านผู้มีอายุ ก็สำหรับผู้มีความเพลิดเพลินในตัณหา ยินดีในตัณหา บันเทิงในตัณหา ไม่รู้ไม่เห็นความดับแห่งตัณหาตามความเป็นจริง ความเห็นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’ ดังนี้ ก็ย่อมมี...ฯลฯ... ความเห็นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ ก็ย่อมมี ท่านผู้มีอายุ ก็สำหรับผู้ไม่มีความเพลิดเพลินในตัณหา ไม่ยินดีในตัณหา ไม่บันเทิงในตัณหา รู้เห็นความดับแห่งตัณหาตามความเป็นจริง ความเห็นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’ ดังนี้ ก็ย่อมไม่มี...ฯลฯ... ความเห็นว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ดังนี้ ก็ย่อมไม่มี ท่านผู้มีอายุ แม้นี้ก็เป็นปริยายที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น”

‘‘Siyā panāvuso, aññopi pariyāyo, yenetaṃ abyākataṃ bhagavatā’’ti? ‘‘Ettha dāni, āvuso sāriputta, ito uttari kiṃ icchasi? Taṇhāsaṅkhayavimuttassa, āvuso sāriputta, bhikkhuno vaṭṭaṃ natthi paññāpanāyā’’ti. Chaṭṭhaṃ.

“ท่านผู้มีอายุ ก็ปริยายแม้อื่นที่พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์เรื่องนั้น พึงมีอยู่หรือหนอ” “ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ ในบัดนี้ ท่านยังจะต้องการอะไรให้ยิ่งไปกว่านี้อีกเล่า ท่านสารีบุตรผู้มีอายุ วัฏฏะเพื่อการบัญญัติ ย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นตัณหา” ฉัฏฐัง.

7. Moggallānasuttaṃ

๗. โมคคัลลานสูตร

416. Atha [Pg.558] kho vacchagotto paribbājako yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā mahāmoggallānena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca –

๔๑๖. ครั้งนั้นแล วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ปราศรัยกับท่านพระมหาโมคคัลลานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง วัจฉโคตตปริพาชกผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กับท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า

‘‘Kiṃ nu kho, bho moggallāna, sassato loko’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – ‘sassato loko’’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bho moggallāna, asassato loko’’ti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ bhagavatā – ‘asassato loko’’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho, bho moggallāna, antavā loko’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – ‘antavā loko’’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bho moggallāna, anantavā loko’’ti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ bhagavatā – ‘anantavā loko’’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho, bho moggallāna, taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’’nti. ‘‘Kiṃ pana, bho moggallāna, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ bhagavatā – ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’’nti. ‘‘Kiṃ nu kho, bho moggallāna, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bho moggallāna, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ bhagavatā – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho, bho moggallāna, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bho moggallāna, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ bhagavatā – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

“ท่านโมคคัลลานะ โลกเที่ยงหรือหนอ” “วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘โลกเที่ยง’” “ท่านโมคคัลลานะ ก็โลกไม่เที่ยงหรือ” “วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘โลกไม่เที่ยง’” “ท่านโมคคัลลานะ โลกมีที่สุดหรือหนอ” “วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘โลกมีที่สุด’” “ท่านโมคคัลลานะ ก็โลกไม่มีที่สุดหรือ” “วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘โลกไม่มีที่สุด’” “ท่านโมคคัลลานะ ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกันหรือหนอ” “วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’” “ท่านโมคคัลลานะ ก็ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกันหรือ” “วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน’” “ท่านโมคคัลลานะ หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกหรือหนอ” “วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’” “ท่านโมคคัลลานะ ก็หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีกหรือ” “วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’” “ท่านโมคคัลลานะ หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีกหรือหนอ” “วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’” “ท่านโมคคัลลานะ ก็หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ” “วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’”

‘‘Ko nu kho, bho moggallāna, hetu ko paccayo, yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ [Pg.559] maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā? Ko pana, bho moggallāna, hetu ko paccayo, yena samaṇassa gotamassa evaṃ puṭṭhassa na evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – sassato lokotipi, asassato lokotipi, antavā lokotipi, anantavā lokotipi, taṃ jīvaṃ taṃ sarīrantipi, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīrantipi, hoti tathāgato paraṃ maraṇātipi, na hoti tathāgato paraṃ maraṇātipi, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇātipi, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇātipī’’ti?

“ท่านโมคคัลลานะ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้เมื่อพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง หรือ ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง ก็อะไรเล่า ท่านโมคคัลลานะ เป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่ทำให้เมื่อพระสมณโคดมถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงไม่ทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง หรือ ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกก็มิใช่ จะไม่เกิดอีกก็มิใช่’ บ้าง”

‘‘Aññatitthiyā kho, vaccha, paribbājakā cakkhuṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassanti…pe… jivhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassanti…pe… manaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassanti. Tasmā aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – sassato lokoti vā…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā. Tathāgato ca kho, vaccha, arahaṃ sammāsambuddho cakkhuṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati…pe… jivhaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati…pe… manaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Tasmā tathāgatassa evaṃ puṭṭhassa na evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – sassato lokotipi…pe… neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇātipī’’ti.

“ดูก่อนวัจฉะ ก็พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ ย่อมตามเห็นจักษุว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นชิวหาว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นมโนว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ เพราะเหตุนั้น เมื่อพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ถูกถามอย่างนี้ จึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว ย่อมเป็นอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอีกก็หามิได้’ บ้าง ส่วนตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธะ ย่อมตามเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นชิวหาว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นมโนว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เพราะเหตุนั้น เมื่อตถาคตถูกถามอย่างนี้ จึงไม่พยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว ย่อมเป็นอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอีกก็หามิได้’ บ้าง”

Atha kho vacchagotto paribbājako uṭṭhāyāsanā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, sassato loko’’ti? Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, mayā – ‘sassato loko’ti…pe…. ‘‘Kiṃ pana, bho gotama, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ mayā – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกได้ลุกจากอาสนะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ โลกเที่ยงหรือหนอ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนวัจฉะ เรื่องนี้เราไม่พยากรณ์ว่า โลกเที่ยง’ ...ฯลฯ... ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ตถาคตตายแล้ว ย่อมเป็นอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอีกก็หามิได้หรือ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนวัจฉะ แม้เรื่องนี้เราก็ไม่พยากรณ์ว่า ตถาคตตายแล้ว ย่อมเป็นอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอีกก็หามิได้’

‘‘Ko [Pg.560] nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo, yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā? Ko pana, bho gotama, hetu ko paccayo, yena bhoto gotamassa evaṃ puṭṭhassa na evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’tipi…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipī’’ti?

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่เมื่อพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ถูกถามอย่างนี้ จึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว ย่อมเป็นอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอีกก็หามิได้’ บ้าง ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็อะไรเล่าเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่เมื่อพระโคดมผู้เจริญถูกถามอย่างนี้ จึงไม่พยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว ย่อมเป็นอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอีกก็หามิได้’ บ้าง”

‘‘Aññatitthiyā kho, vaccha, paribbājakā cakkhuṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassanti…pe… jivhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassanti…pe… manaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassanti. Tasmā aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā. Tathāgato ca kho, vaccha, arahaṃ sammāsambuddho cakkhuṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati…pe… jivhaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati…pe… manaṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati. Tasmā tathāgatassa evaṃ puṭṭhassa na evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’tipi, ‘asassato loko’tipi, ‘antavā loko’tipi, ‘anantavā loko’tipi, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’ntipi, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’ntipi, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipī’’ti.

“ดูก่อนวัจฉะ ก็พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ ย่อมตามเห็นจักษุว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นมโนว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ เพราะเหตุนั้น เมื่อพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ถูกถามอย่างนี้ จึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว ย่อมเป็นอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอีกก็หามิได้’ บ้าง ส่วนตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธะ ย่อมตามเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ...ฯลฯ... ย่อมตามเห็นมโนว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ เพราะเหตุนั้น เมื่อตถาคตถูกถามอย่างนี้ จึงไม่พยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่าง’ บ้าง ‘ตถาคตตายแล้วย่อมเกิดอีก’ บ้าง ‘ตถาคตตายแล้วย่อมไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘ตถาคตตายแล้วย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ บ้าง ‘ตถาคตตายแล้วย่อมเกิดอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เกิดอีกก็หามิได้’ บ้าง”

‘‘Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama! Yatra hi nāma satthu ca sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati samessati na virodhayissati, yadidaṃ aggapadasmiṃ. Idānāhaṃ, bho gotama, samaṇaṃ mahāmoggallānaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ apucchiṃ. Samaṇopi me moggallāno etehi padehi etehi byañjanehi tamatthaṃ byākāsi, seyyathāpi bhavaṃ gotamo. Acchariyaṃ, bho gotama, abbhutaṃ, bho gotama[Pg.561]! Yatra hi nāma satthu ca sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati samessati na virodhayissati, yadidaṃ aggapadasmi’’nti. Sattamaṃ.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไม่เคยมีมา คือ อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะ ของพระศาสดากับของสาวก จักเข้ากันได้สนิท ไม่ผิดเพี้ยนกันเลยในบทอันเลิศนี้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อกี้นี้ ข้าพระองค์เข้าไปหาสมณมหาโมคคัลลานะแล้วได้ถามเนื้อความนี้ แม้สมณมหาโมคคัลลานะก็ได้พยากรณ์เนื้อความนี้แก่ข้าพระองค์ด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ เหมือนที่พระโคดมผู้เจริญทรงพยากรณ์ฉะนั้น ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไม่เคยมีมา คือ อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะ ของพระศาสดากับของสาวก จักเข้ากันได้สนิท ไม่ผิดเพี้ยนกันเลยในบทอันเลิศนี้”

8. Vacchagottasuttaṃ

๘. วัจฉโคตตสูตรที่ ๘

417. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, sassato loko’’ti? Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, mayā – ‘sassato loko’ti…pe…. ‘‘Kiṃ pana, bho gotama, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ mayā – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

๔๑๗. ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ โลกเที่ยงหรือหนอ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนวัจฉะ เรื่องนี้เราไม่พยากรณ์ว่า โลกเที่ยง’ ...ฯลฯ... ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ตถาคตตายแล้ว ย่อมเป็นอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอีกก็หามิได้หรือ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนวัจฉะ แม้เรื่องนี้เราก็ไม่พยากรณ์ว่า ตถาคตตายแล้ว ย่อมเป็นอีกก็หามิได้ ย่อมไม่เป็นอีกก็หามิได้’

‘‘Ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo, yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā? Ko pana, bho gotama, hetu, ko paccayo, yena bhoto gotamassa evaṃ puṭṭhassa na evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’tipi…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipī’’ti?

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่เมื่อพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่’ บ้าง ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรเล่าเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่เมื่อพระโคดมผู้เจริญถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงไม่พยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่’ บ้าง”

‘‘Aññatitthiyā kho, vaccha, paribbājakā rūpaṃ attato samanupassanti, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato samanupassanti…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ attato samanupassanti, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tasmā aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā. Tathāgato ca kho, vaccha, arahaṃ sammāsambuddho na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Na vedanaṃ attato samanupassati…pe… na saññaṃ…pe… na saṅkhāre…pe… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na [Pg.562] viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tasmā tathāgatassa evaṃ puṭṭhassa na evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’tipi…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipī’’ti.

“วัจฉะ เพราะพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... สัญญา...ฯลฯ... สังขาร...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ ฉะนั้น เมื่อพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่’ บ้าง ส่วนตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธะ ไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นสัญญา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นสังขาร...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ ฉะนั้น เมื่อตถาคตถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงไม่พยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่’ บ้าง”

Atha kho vacchagotto paribbājako uṭṭhāyāsanā yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā mahāmoggallānena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bho moggallāna, sassato loko’’ti? Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – ‘sassato loko’ti…pe…. ‘‘Kiṃ pana, bho moggallāna, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ bhagavatā – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

ครั้งนั้นแล วัจฉโคตตปริพาชกได้ลุกจากอาสนะ เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ได้ปราศรัยกับท่านพระมหาโมคคัลลานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้ถามท่านพระมหาโมคคัลลานะดังนี้ว่า ‘ท่านโมคคัลลานะผู้เจริญ โลกเที่ยงหรือหนอ’ ท่านพระมหาโมคคัลลานะตอบว่า ‘วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ว่า โลกเที่ยง’...ฯลฯ... ‘ท่านโมคคัลลานะผู้เจริญ ก็ตถาคตตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่ หรือ’ ท่านพระมหาโมคคัลลานะตอบว่า ‘วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ว่า ตถาคตตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่’

‘‘Ko nu kho, bho moggallāna, hetu, ko paccayo, yena aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā? Ko pana, bho moggallāna, hetu, ko paccayo yena samaṇassa gotamassa evaṃ puṭṭhassa na evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’tipi…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipī’’ti?

“ท่านโมคคัลลานะผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่เมื่อพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่’ บ้าง ท่านโมคคัลลานะผู้เจริญ อะไรเล่าเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่เมื่อพระสมณโคดมถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงไม่พยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่’ บ้าง”

‘‘Aññatitthiyā kho, vaccha, paribbājakā rūpaṃ attato samanupassanti, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato samanupassanti…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ attato samanupassanti, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tasmā aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ evaṃ puṭṭhānaṃ evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’ti vā…pe… ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vā. Tathāgato ca kho, vaccha, arahaṃ sammāsambuddho na rūpaṃ attato samanupassati, na rūpavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā rūpaṃ, na rūpasmiṃ vā attānaṃ. Na vedanaṃ attato samanupassati…pe… na [Pg.563] saññaṃ…pe… na saṅkhāre…pe… na viññāṇaṃ attato samanupassati, na viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, na attani vā viññāṇaṃ, na viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Tasmā tathāgatassa evaṃ puṭṭhassa na evaṃ veyyākaraṇaṃ hoti – ‘sassato loko’tipi, ‘asassato loko’tipi, ‘antavā loko’tipi, ‘anantavā loko’tipi, ‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’ntipi, ‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’ntipi, ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi, ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipi, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’tipī’’ti.

“วัจฉะ เพราะพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ตามเห็นรูปในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในรูป ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... สัญญา...ฯลฯ... สังขาร...ฯลฯ... ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือตามเห็นอัตตาในวิญญาณ ฉะนั้น เมื่อพวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์ถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง...ฯลฯ... ‘ตถาคตตายแล้ว จะว่ามีก็ไม่ใช่ จะว่าไม่มีก็ไม่ใช่’ บ้าง ส่วนตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธะ ไม่ตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีรูป ไม่ตามเห็นรูปในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในรูป ไม่ตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นสัญญา...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นสังขาร...ฯลฯ... ไม่ตามเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณ ไม่ตามเห็นวิญญาณในอัตตา หรือไม่ตามเห็นอัตตาในวิญญาณ ฉะนั้น เมื่อตถาคตถูกถามอย่างนี้แล้ว จึงไม่พยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘โลกเที่ยง’ บ้าง ‘โลกไม่เที่ยง’ บ้าง ‘โลกมีที่สุด’ บ้าง ‘โลกไม่มีที่สุด’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน’ บ้าง ‘ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่าง’ บ้าง ‘ตถาคตตายแล้วเกิด’ บ้าง ‘ตถาคตตายแล้วไม่เกิด’ บ้าง ‘ตถาคตตายแล้วเกิดก็มี ไม่เกิดก็มี’ บ้าง ‘ตถาคตตายแล้ว จะว่าเกิดก็ไม่ใช่ จะว่าไม่เกิดก็ไม่ใช่’ บ้าง”

‘‘Acchariyaṃ, bho moggallāna, abbhutaṃ, bho moggallāna! Yatra hi nāma satthu ca sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati, samessati, na virodhayissati, yadidaṃ aggapadasmiṃ. Idānāhaṃ, bho moggallāna, samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ apucchiṃ. Samaṇopi me gotamo etehi padehi etehi byañjanehi etamatthaṃ byākāsi, seyyathāpi bhavaṃ moggallāno. Acchariyaṃ, bho moggallāna, abbhutaṃ, bho moggallāna! Yatra hi nāma satthu ca sāvakassa ca atthena attho byañjanena byañjanaṃ saṃsandissati samessati na virodhayissati, yadidaṃ aggapadasmi’’nti. Aṭṭhamaṃ.

“ท่านโมคคัลลานะผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ท่านโมคคัลลานะผู้เจริญ ไม่เคยปรากฏ ที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดาและสาวกจะเข้ากันได้สนิท ไม่ขัดแย้งกันเลย ในบทอันเลิศนี้ ท่านโมคคัลลานะผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ ข้าพเจ้าเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมแล้วได้ทูลถามถึงเนื้อความนี้ แม้พระสมณโคดมก็ได้ทรงพยากรณ์เนื้อความนี้แก่ข้าพเจ้าด้วยบทเหล่านี้ ด้วยพยัญชนะเหล่านี้ เหมือนกับที่ท่านโมคคัลลานะพยากรณ์ ท่านโมคคัลลานะผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ท่านโมคคัลลานะผู้เจริญ ไม่เคยปรากฏ ที่อรรถกับอรรถ พยัญชนะกับพยัญชนะของพระศาสดาและสาวกจะเข้ากันได้สนิท ไม่ขัดแย้งกันเลย ในบทอันเลิศนี้”

9. Kutūhalasālāsuttaṃ

๙. กุตูหลสาลาส สูตร

418. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca –

๔๑๘. ครั้งนั้นแล วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

‘‘Purimāni, bho gotama, divasāni purimatarāni sambahulānaṃ nānātitthiyānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ paribbājakānaṃ kutūhalasālāyaṃ sannisinnānaṃ sannipatitānaṃ ayamantarākathā udapādi – ‘ayaṃ kho pūraṇo kassapo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa. Sopi sāvakaṃ abbhatītaṃ kālaṅkataṃ upapattīsu byākaroti – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno’ti. Yopissa [Pg.564] sāvako uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto tampi sāvakaṃ abbhatītaṃ kālaṅkataṃ upapattīsu byākaroti – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno’’’ti.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อวันก่อนๆ ล่วงมาแล้ว สมณพราหมณ์ปริพาชกต่างลัทธิจำนวนมาก นั่งประชุมสนทนากันในกุตูหลศาลา ได้เกิดเรื่องสนทนากันขึ้นว่า ‘ท่านปูรณกัสสปะนี้แล มีหมู่ มีคณะ เป็นคณาจารย์ เป็นที่รู้จัก มีชื่อเสียง เป็นเจ้าลัทธิ เป็นที่ยอมรับของมหาชนว่าดี แม้ท่านก็พยากรณ์สาวกผู้ล่วงลับทำกาละแล้วในภพต่างๆ ว่า ‘ผู้นั้นเกิดในภพโน้น ผู้นั้นเกิดในภพโน้น’ แม้สาวกของท่านผู้เป็นอุดมบุรุษ บุรุษสูงสุด บรรลุถึงคุณอันสูงสุด ท่านก็พยากรณ์สาวกผู้ล่วงลับทำกาละแล้วนั้นในภพต่างๆ ว่า ‘ผู้นั้นเกิดในภพโน้น ผู้นั้นเกิดในภพโน้น’”

‘‘Ayampi kho makkhali gosālo…pe… ayampi kho nigaṇṭho nāṭaputto…pe… ayampi kho sañcayo belaṭṭhaputto…pe… ayampi kho pakudho kaccāno…pe… ayampi kho ajito kesakambalo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa. Sopi sāvakaṃ abbhatītaṃ kālaṅkataṃ upapattīsu byākaroti – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno’ti. Yopissa sāvako uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto tampi sāvakaṃ abbhatītaṃ kālaṅkataṃ upapattīsu byākaroti – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno’’’ti.

“แม้ท่านมักขลิโคสาล...ฯลฯ... แม้ท่านนิครนถ์นาฏบุตร...ฯลฯ... แม้ท่านสัญชัยเวลัฏฐบุตร...ฯลฯ... แม้ท่านปกุธะกัจจานะ...ฯลฯ... แม้ท่านอชิตะเกสกัมพล ก็มีหมู่ มีคณะ เป็นคณาจารย์ เป็นที่รู้จัก มีชื่อเสียง เป็นเจ้าลัทธิ เป็นที่ยอมรับของมหาชนว่าดี แม้ท่านก็พยากรณ์สาวกผู้ล่วงลับทำกาละแล้วในภพต่างๆ ว่า ‘ผู้นั้นเกิดในภพโน้น ผู้นั้นเกิดในภพโน้น’ แม้สาวกของท่านผู้เป็นอุดมบุรุษ บุรุษสูงสุด บรรลุถึงคุณอันสูงสุด ท่านก็พยากรณ์สาวกผู้ล่วงลับทำกาละแล้วนั้นในภพต่างๆ ว่า ‘ผู้นั้นเกิดในภพโน้น ผู้นั้นเกิดในภพโน้น’”

‘‘Ayampi kho samaṇo gotamo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa. Sopi sāvakaṃ abbhatītaṃ kālaṅkataṃ upapattīsu byākaroti – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno’ti. Yopissa sāvako uttamapuriso paramapuriso paramapattipatto tañca sāvakaṃ abbhatītaṃ kālaṅkataṃ upapattīsu na byākaroti – ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno’ti. Api ca kho naṃ evaṃ byākaroti – ‘acchecchi taṇhaṃ, vivattayi saṃyojanaṃ, sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’ti. Tassa mayhaṃ, bho gotama, ahu deva kaṅkhā, ahu vicikicchā – ‘kathaṃ nāma samaṇassa gotamassa dhammo abhiññeyyo’’’ti ?

“แม้พระสมณโคดมนี้ ก็มีหมู่ มีคณะ เป็นคณาจารย์ เป็นที่รู้จัก มีชื่อเสียง เป็นเจ้าลัทธิ เป็นที่ยอมรับของมหาชนว่าดี แม้ท่านก็พยากรณ์สาวกผู้ล่วงลับทำกาละแล้วในภพต่างๆ ว่า ‘ผู้นั้นเกิดในภพโน้น ผู้นั้นเกิดในภพโน้น’ แต่สาวกของท่านผู้เป็นอุดมบุรุษ บุรุษสูงสุด บรรลุถึงคุณอันสูงสุด ท่านกลับไม่พยากรณ์สาวกผู้ล่วงลับทำกาละแล้วนั้นในภพต่างๆ ว่า ‘ผู้นั้นเกิดในภพโน้น ผู้นั้นเกิดในภพโน้น’ แต่ท่านกลับพยากรณ์อย่างนี้ว่า ‘ท่านตัดตัณหาได้แล้ว คลายสังโยชน์ได้แล้ว ได้ทำที่สุดแห่งทุกข์เพราะละมานะได้โดยชอบ’ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์จึงเกิดความสงสัย เกิดความลังเลใจว่า ‘พระธรรมของพระสมณโคดมเป็นสิ่งที่ควรรู้แจ้งได้อย่างไรหนอ’”

‘‘Alañhi te, vaccha, kaṅkhituṃ, alaṃ vicikicchituṃ. Kaṅkhanīye ca pana te ṭhāne vicikicchā uppannā. Saupādānassa khvāhaṃ, vaccha, upapattiṃ paññāpemi no anupādānassa. Seyyathāpi, vaccha, aggi saupādāno jalati, no anupādāno; evameva khvāhaṃ, vaccha, saupādānassa upapattiṃ paññāpemi, no anupādānassā’’ti.

“ดูก่อนวัจฉะ สมควรแล้วที่ท่านจะสงสัย สมควรแล้วที่ท่านจะลังเลใจ ความสงสัยของท่านเกิดขึ้นแล้วในฐานะที่ควรสงสัย ดูก่อนวัจฉะ เราบัญญัติความบังเกิด (ในภพใหม่) สำหรับผู้มีอุปาทาน ไม่บัญญัติสำหรับผู้ไม่มีอุปาทาน ดูก่อนวัจฉะ เปรียบเหมือนไฟมีเชื้อจึงลุกโพลงได้ ไม่มีเชื้อก็ลุกโพลงไม่ได้ ฉันใด ดูก่อนวัจฉะ เราก็บัญญัติความบังเกิดสำหรับผู้มีอุปาทาน ไม่บัญญัติสำหรับผู้ไม่มีอุปาทาน ฉันนั้น”

‘‘Yasmiṃ[Pg.565], bho gotama, samaye acci vātena khittā dūrampi gacchati, imassa pana bhavaṃ gotamo kiṃ upādānasmiṃ paññāpetī’’ti? ‘‘Yasmiṃ kho, vaccha, samaye acci vātena khittā dūrampi gacchati, tamahaṃ vātūpādānaṃ paññāpemi. Vāto hissa, vaccha, tasmiṃ samaye upādānaṃ hotī’’ti. ‘‘Yasmiñca pana, bho gotama, samaye imañca kāyaṃ nikkhipati, satto ca aññataraṃ kāyaṃ anupapanno hoti, imassa pana bhavaṃ gotamo kiṃ upādānasmiṃ paññāpetī’’ti? ‘‘Yasmiṃ kho, vaccha, samaye imañca kāyaṃ nikkhipati, satto ca aññataraṃ kāyaṃ anupapanno hoti, tamahaṃ taṇhūpādānaṃ vadāmi. Taṇhā hissa, vaccha, tasmiṃ samaye upādānaṃ hotī’’ti. Navamaṃ.

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สมัยใด เปลวไฟถูกลมพัดไปไกล สมัยนั้น พระโคดมผู้เจริญทรงบัญญัติอะไรเป็นเชื้อของเปลวไฟนั้น” “ดูก่อนวัจฉะ สมัยใด เปลวไฟถูกลมพัดไปไกล เราบัญญัติลมเป็นเชื้อของเปลวไฟนั้น ดูก่อนวัจฉะ เพราะสมัยนั้น ลมเป็นเชื้อของเปลวไฟนั้น” “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็สมัยใด สัตว์ทอดทิ้งกายนี้ แต่ยังไม่เข้าถึงกายอื่น สมัยนั้น พระโคดมผู้เจริญทรงบัญญัติอะไรเป็นอุปาทานของสัตว์นั้น” “ดูก่อนวัจฉะ สมัยใด สัตว์ทอดทิ้งกายนี้ แต่ยังไม่เข้าถึงกายอื่น เรากล่าวว่าสัตว์นั้นมีตัณหาเป็นอุปาทาน ดูก่อนวัจฉะ เพราะสมัยนั้น ตัณหาเป็นอุปาทานของสัตว์นั้น” สูตรที่ ๙

10. Ānandasuttaṃ

๑๐. อานันทสูตร

419. Atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, atthattā’’ti? Evaṃ vutte, bhagavā tuṇhī ahosi. ‘‘Kiṃ pana, bho gotama, natthattā’’ti? Dutiyampi kho bhagavā tuṇhī ahosi. Atha kho vacchagotto paribbājako uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

๔๑๙. ครั้งนั้นแล วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร. วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อัตตามีอยู่หรือหนอ” เมื่อท่านทูลถามอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ทรงนิ่งเสีย. (วัจฉโคตตปริพาชกได้ทูลถามอีกว่า) “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็อัตตาไม่มีอยู่หรือ” แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงนิ่งเสีย. ลำดับนั้น วัจฉโคตตปริพาชกจึงลุกจากอาสนะหลีกไป.

Atha kho āyasmā ānando acirapakkante vacchagotte paribbājake bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho, bhante, bhagavā vacchagottassa paribbājakassa pañhaṃ puṭṭho na byākāsī’’ti? ‘‘Ahañcānanda, vacchagottassa paribbājakassa ‘atthattā’ti puṭṭho samāno ‘atthattā’ti byākareyyaṃ, ye te, ānanda, samaṇabrāhmaṇā sassatavādā tesametaṃ saddhiṃ abhavissa. Ahañcānanda, vacchagottassa paribbājakassa ‘natthattā’ti puṭṭho samāno ‘natthattā’ti byākareyyaṃ, ye te, ānanda, samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā tesametaṃ saddhiṃ abhavissa. Ahañcānanda, vacchagottassa paribbājakassa ‘atthattā’ti puṭṭho samāno ‘atthattā’ti byākareyyaṃ, api nu me taṃ, ānanda, anulomaṃ abhavissa ñāṇassa uppādāya – ‘sabbe dhammā anattā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Ahañcānanda, vacchagottassa paribbājakassa [Pg.566] ‘natthattā’ti puṭṭho samāno ‘natthattā’ti byākareyyaṃ, sammūḷhassa, ānanda, vacchagottassa paribbājakassa bhiyyo sammohāya abhavissa – ‘ahuvā me nūna pubbe attā, so etarahi natthī’’’ti. Dasamaṃ.

ครั้งนั้น เมื่อวัจฉโคตตปริพาชกหลีกไปไม่นาน ท่านพระอานนท์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเมื่อถูกวัจฉโคตตปริพาชกทูลถามปัญหา จึงไม่ทรงพยากรณ์” พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อานนท์ ถ้าเราเมื่อถูกวัจฉโคตตปริพาชกถามว่า ‘อัตตามีอยู่หรือ’ พยากรณ์ว่า ‘อัตตามีอยู่’ คำพยากรณ์ของเรานั้นก็จะร่วมกับลัทธิของสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าเที่ยง อานนท์ ถ้าเราเมื่อถูกวัจฉโคตตปริพาชกถามว่า ‘อัตตาไม่มีอยู่หรือ’ พยากรณ์ว่า ‘อัตตาไม่มีอยู่’ คำพยากรณ์ของเรานั้นก็จะร่วมกับลัทธิของสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ อานนท์ ถ้าเราเมื่อถูกวัจฉโคตตปริพาชกถามว่า ‘อัตตามีอยู่หรือ’ พยากรณ์ว่า ‘อัตตามีอยู่’ คำพยากรณ์ของเรานั้นจะคล้อยตามเพื่อให้เกิดญาณว่า ‘ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ บ้างหรือ” ท่านพระอานนท์ทูลตอบว่า “ไม่เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “อานนท์ ถ้าเราเมื่อถูกวัจฉโคตตปริพาชกถามว่า ‘อัตตาไม่มีอยู่หรือ’ พยากรณ์ว่า ‘อัตตาไม่มีอยู่’ ก็จะทำให้วัจฉโคตตปริพาชกผู้หลงอยู่แล้ว หลงยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ได้ยินว่า เมื่อก่อนอัตตาของเราได้มีแล้ว บัดนี้ อัตตานั้นไม่มี’ ดังนี้” สูตรที่ ๑๐

11. Sabhiyakaccānasuttaṃ

๑๑. สภิยกัจจานสูตร

420. Ekaṃ samayaṃ āyasmā sabhiyo kaccāno ñātike viharati giñjakāvasathe. Atha kho vacchagotto paribbājako yenāyasmā sabhiyo kaccāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sabhiyena kaccānena saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako āyasmantaṃ sabhiyaṃ kaccānaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho bho, kaccāna, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bho kaccāna, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ bhagavatā – ‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

๔๒๐. สมัยหนึ่ง ท่านพระสภิยกัจจานะอยู่ที่เรือนอิฐในหมู่บ้านญาติกะ ครั้งนั้น วัจฉโคตตปริพาชกเข้าไปหาท่านพระสภิยกัจจานะถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระสภิยกัจจานะ ครั้นผ่านการสนทนาปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร วัจฉโคตตปริพาชกนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ถามท่านพระสภิยกัจจานะดังนี้ว่า “ท่านกัจจานะ หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกหรือ” ท่านพระสภิยกัจจานะตอบว่า “วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’” “ท่านกัจจานะ ถ้าเช่นนั้น หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีกหรือ” “วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’”

‘‘Kiṃ nu kho, bho kaccāna, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bho kaccāna, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti? ‘‘Etampi kho, vaccha, abyākataṃ bhagavatā – ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’’ti.

“ท่านกัจจานะ หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีกหรือ” “วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’” “ท่านกัจจานะ ถ้าเช่นนั้น หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ” “วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’”

‘‘‘Kiṃ nu kho, bho kaccāna, hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, iti puṭṭho samāno – ‘abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. ‘Kiṃ pana, bho kaccāna, na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, iti puṭṭho samāno – ‘abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. ‘Kiṃ nu kho, bho kaccāna, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, iti puṭṭho samāno – ‘abyākataṃ kho etaṃ, vaccha, bhagavatā – hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. ‘Kiṃ pana, bho kaccāna, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti, iti puṭṭho samāno – ‘etampi kho, vaccha, abyākataṃ bhagavatā – neva hoti na [Pg.567] na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’ti vadesi. Ko nu kho, bho kaccāna, hetu, ko paccayo, yenetaṃ abyākataṃ samaṇena gotamenā’’ti? ‘‘Yo ca, vaccha, hetu, yo ca paccayo paññāpanāya rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā, so ca hetu, so ca paccayo sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesaṃ nirujjheyya. Kena naṃ paññāpayamāno paññāpeyya rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā’’ti. ‘‘Kīvaciraṃ pabbajitosi, bho kaccānā’’ti? ‘‘Naciraṃ, āvuso, tīṇi vassānī’’ti. ‘‘Yassapa’ssa, āvuso, etamettakena ettakameva taṃpa’ssa bahu, ko pana vādo evaṃ abhikkante’’ti! Ekādasamaṃ.

“ท่านกัจจานะ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกหรือ’ ท่านตอบว่า ‘วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีก’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีกหรือ’ ท่านตอบว่า ‘วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมไม่เกิดอีก’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีกหรือ’ ท่านตอบว่า ‘วัจฉะ เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตย่อมเกิดอีกและไม่เกิดอีก’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘วัจฉะ แม้เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ทรงพยากรณ์ไว้ว่า ‘หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ ท่านกัจจานะ อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้เรื่องนี้พระสมณโคดมไม่ทรงพยากรณ์” “วัจฉะ เหตุและปัจจัยเพื่อบัญญัติว่า ‘มีรูป’ หรือ ‘ไม่มีรูป’ หรือ ‘มีสัญญา’ หรือ ‘ไม่มีสัญญา’ หรือ ‘มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’ นั้น ถ้าเหตุและปัจจัยนั้นดับไปโดยไม่เหลือทั้งหมดทั้งสิ้นทุกประการแล้ว จะพึงบัญญัติผู้นั้นด้วยเหตุอะไรว่า ‘มีรูป’ หรือ ‘ไม่มีรูป’ หรือ ‘มีสัญญา’ หรือ ‘ไม่มีสัญญา’ หรือ ‘มีสัญญาก็มิใช่ ไม่มีสัญญาก็มิใช่’” “ท่านกัจจานะ ท่านบวชมานานเท่าไรแล้ว” “ผู้มีอายุ ไม่นานเลย ๓ พรรษา” “ผู้มีอายุ สำหรับผู้ที่เข้าใจได้เท่านี้ด้วยเวลาเพียงเท่านี้ ก็ถือว่ายอดเยี่ยมแล้ว ไม่ต้องพูดถึงความเข้าใจที่ยิ่งกว่านี้เลย” สูตรที่ ๑๑

Abyākatasaṃyuttaṃ samattaṃ.

อัพยากตสังยุต จบ

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำสังยุตนั้น มีดังนี้

Khemātherī anurādho, sāriputtoti koṭṭhiko;

Moggallāno ca vaccho ca, kutūhalasālānando;

Sabhiyo ekādasamanti;

มีเขมาเถรีสูตร ๑, อนุราธสูตร ๑, สารีปุตตโกฏฐิตสูตร ๔, โมคคัลลานสูตร ๑, วัจฉสูตร ๑, กุตุหลศาลสูตร ๑, อานันทสูตร ๑, และสภิยสูตร ๑ รวมเป็น ๑๑ สูตร

Saḷāyatanavaggo catuttho.

สฬายตนวรรคที่ ๔

Tassuddānaṃ –

อุทานประจำวรรคนั้น มีดังนี้

Saḷāyatanavedanā, mātugāmo jambukhādako;

Sāmaṇḍako moggallāno, citto gāmaṇi saṅkhataṃ;

Abyākatanti dasadhāti.

รวม สฬายตนสังยุต เวทนาสังยุต มาตุคามสังยุต ชัมพุขาทกสังยุต สามัณฑกสังยุต โมคคัลลานสังยุต จิตตสังยุต คามณิสังยุต สังขตสังยุต และอัพยากตสังยุต แบ่งเป็น ๑๐

Saḷāyatanavaggasaṃyuttapāḷi niṭṭhitā.

พระบาลีสฬายตนวรรคสังยุต จบ