Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง

Saṃyuttanikāye

สังยุตตนิกาย

Sagāthāvagga-aṭṭhakathā

อรรถกถาสคาถวรรค

Ganthārambhakathā

คันถารัมภกถา

Karuṇāsītalahadayaṃ[Pg.1], paññāpajjotavihatamohatamaṃ;

Sanarāmaralokagaruṃ, vande sugataṃ gativimuttaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการพระสุคตเจ้า ผู้มีพระหฤทัยเยือกเย็นด้วยพระกรุณา ผู้ทรงกำจัดความมืดคือโมหะได้ด้วยแสงสว่างคือพระปัญญา ผู้เป็นครูของโลกพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ผู้พ้นแล้วจากคติทั้งหลาย

Buddhopi buddhabhāvaṃ, bhāvetvā ceva sacchikatvā ca;

Yaṃ upagato gatamalaṃ, vande tamanuttaraṃ dhammaṃ.

แม้พระพุทธเจ้า ทรงเจริญแล้วและทรงกระทำให้แจ้งแล้วซึ่งพระธรรมใด จึงได้เสด็จถึงความเป็นพระพุทธเจ้า, ข้าพเจ้าขอนมัสการพระธรรมนั้นอันปราศจากมลทิน ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า

Sugatassa orasānaṃ, puttānaṃ mārasenamathanānaṃ;

Aṭṭhannampi samūhaṃ, sirasā vande ariyasaṅghaṃ.

ข้าพเจ้าขอนมัสการหมู่พระอริยสงฆ์ ผู้เป็นพระโอรสอันเกิดแต่อุระของพระสุคตเจ้า ผู้ทรงย่ำยีเสนาแห่งมาร แม้ทั้ง ๘ จำพวก ด้วยเศียรเกล้า

Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ;

Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvena.

ด้วยประการฉะนี้ ข้าพเจ้าผู้มีใจเลื่อมใส ได้บุญใดอันสำเร็จด้วยการนมัสการพระรัตนตรัย, ขอจงเป็นผู้มีอันตรายอันกำจัดได้ดีแล้ว ด้วยอานุภาพแห่งบุญนั้น

Saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassa, saṃyuttaāgamavarassa;

Buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassa, ñāṇappabhedajananassa.

(แห่งสังยุตตาคมอันประเสริฐ) อันประดับแล้วด้วยวรรคแห่งสังยุตต์ทั้งหลาย อันพระพุทธานุพุทธะทั้งหลายสรรเสริญแล้ว อันยังญาณประเภทต่างๆ ให้เกิด

Atthappakāsanatthaṃ, aṭṭhakathā ādito vasisatehi;

Pañcahi yā saṅgītā, anusaṅgītā ca pacchāpi.

เพื่อประกาศเนื้อความ (แห่ง) อรรถกถาใด อันพระอรหันต์ ๕๐๐ รูปสังคายนาแล้วในเบื้องต้น และอันท่านสังคายนาตามแล้วแม้ในภายหลัง

Sīhaḷadīpaṃ pana ābhatātha, vasinā mahāmahindena;

Ṭhapitā sīhaḷabhāsāya, dīpavāsīnamatthāya.

ก็อรรถกถานั้น พระมหามหินทเถระผู้ทรงวสีได้นำมาสู่เกาะสีหลแล้ว ท่านได้ตั้งไว้ด้วยภาษาสีหล เพื่อประโยชน์แก่ชาวเกาะ

Apanetvāna [Pg.2] tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropento vigatadosaṃ.

ข้าพเจ้านำภาษาสีหลออกจากอรรถกถานั้นแล้ว ยกขึ้นสู่ภาษามคธอันเป็นที่รื่นรมย์ใจ อันสมควรแก่แนวแห่งพระบาลี อันปราศจากโทษ

Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsīnaṃ.

(ข้าพเจ้า) ไม่ขัดแย้งลัทธิของพระเถระทั้งหลาย ผู้อยู่ในมหาวิหาร ผู้เป็นประทีปส่องวงศ์แห่งพระเถระ ผู้มีวินิจฉัยอันละเอียดสุขุม

Hitvā punappunāgata-matthaṃ, atthaṃ pakāsayissāmi;

Sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassa.

ข้าพเจ้าจักเว้นเนื้อความที่กล่าวซ้ำแล้วซ้ำอีก จักประกาศเนื้อความเพื่อความยินดีของสาธุชน และเพื่อความดำรงอยู่ยืนนานแห่งพระธรรม

Sāvatthipabhūtīnaṃ, nagarānaṃ vaṇṇanā katā heṭṭhā;

Saṅgītīnaṃ dvinnaṃ, yā me atthaṃ vadantena.

คำพรรณนาถึงนครทั้งหลายมีเมืองสาวัตถีเป็นต้นใด อันข้าพเจ้าผู้กล่าวเนื้อความแห่งอรรถกถาของสองนิกาย ได้ทำไว้แล้วในเบื้องต่ำ

Vitthāravasena sudaṃ, vatthūni ca yāni tattha vuttāni;

Tesampi na idha bhiyyo, vitthārakathaṃ karissāmi.

และเรื่องราวเหล่าใด อันข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในอรรถกถานั้นโดยพิสดาร, ข้าพเจ้าจักไม่กระทำคำอันพิสดารแม้แห่งเรื่องราวเหล่านั้นซ้ำอีกในอรรถกถานี้

Suttānaṃ pana atthā, na vinā vatthūhi ye pakāsanti;

Tesaṃ pakāsanatthaṃ, vatthūnipi dassayissāmi.

ก็เนื้อความแห่งพระสูตรเหล่าใด ย่อมไม่ปรากฏแจ้งชัด เว้นจากเรื่องราว, เพื่อประกาศเนื้อความแห่งพระสูตรเหล่านั้น ข้าพเจ้าจักแสดงแม้ซึ่งเรื่องราวทั้งหลายด้วย

Sīlakathā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni;

Cariyāvidhānasahito, jhānasamāpattivitthāro.

ศีลกถา, ธุดงคธรรม, และกรรมฐานทั้งปวง, ความพิสดารแห่งฌานและสมาบัติ พร้อมทั้งการจำแนกจริยา

Sabbā ca abhiññāyo, paññāsaṅkalananicchayo ceva;

Khandhādhātāyatanindriyāni, ariyāni ceva cattāri.

และอภิญญาทั้งปวง, และการรวบรวมและวินิจฉัยปัญญา, ขันธ์ ธาตุ อายตนะ อินทรีย์, และอริยสัจ ๔

Saccāni paccayākāradesanā, suparisuddhanipuṇanayā;

Avimuttatantimaggā, vipassanābhāvanā ceva.

สัจจะทั้งหลาย, การแสดงปฏิจจสมุปบาทอันมีนัยละเอียดบริสุทธิ์ยิ่ง, แนวทางแห่งพระบาลีที่ไม่คลาดเคลื่อน, และวิปัสสนาภาวนา

Iti pana sabbaṃ yasmā, visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ;

Vuttaṃ tasmā bhiyyo, na taṃ idha vicārayissāmi.

ก็เพราะเรื่องทั้งหมดนี้ อันข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วอย่างบริสุทธิ์ยิ่งในคัมภีร์วิสุทธิมรรค, เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักไม่พิจารณาเรื่องนั้นซ้ำอีกในอรรถกถานี้

‘‘Majjhe visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathābhāsitamatthaṃ’’.

“คัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นแล ตั้งอยู่ในท่ามกลางแห่งอาคมทั้ง ๔ จักประกาศเนื้อความตามที่กล่าวไว้แล้วในอาคมนั้นๆ”

Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya;

Aṭṭhakathāya vijānatha, saṃyuttavinissitaṃ atthanti.

เพราะเหตุที่ได้ทำไว้อย่างนี้ ฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงถือเอาแม้คัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นพร้อมกับอรรถกถานี้ แล้วพึงทราบเนื้อความที่อิงอาศัยสังยุตตนิกายเถิด ดังนี้แล

1. Devatāsaṃyuttaṃ

๑. เทวตาสังยุตต์

1. Naḷavaggo

๑. นฬวรรค

1. Oghataraṇasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาโอฆตรณสูตร

Tattha [Pg.3] saṃyuttāgamo nāma sagāthāvaggo, nidānavaggo, khandhakavaggo, saḷāyatanavaggo, mahāvaggoti pañcavaggo hoti. Suttato –

ในสังยุตตนิกายนั้น สังยุตตาคมมี ๕ วรรค คือ สคาถวรรค นิทานวรรค ขันธกวรรค สฬายตนวรรค และมหาวรรค. โดยจำนวนพระสูตร (มีดังนี้) –

‘‘Satta suttasahassāni, satta suttasatāni ca;

Dvāsaṭṭhi ceva suttāni, eso saṃyuttasaṅgaho’’.

“พระสูตร ๗,๐๐๐ สูตร, พระสูตร ๗๐๐ สูตร, และพระสูตร ๖๒ สูตร, นี้คือการรวบรวมสังยุตตนิกาย”

Bhāṇavārato bhāṇavārasataṃ hoti. Tassa vaggesu sagāthāvaggo ādi, suttesu oghataraṇasuttaṃ. Tassāpi ‘‘evaṃ me suta’’ntiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi. Sā panesā paṭhamamahāsaṅgīti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya ādimhi vitthāritā, tasmā sā tattha vitthāritanayeneva veditabbā.

โดยภาณวาร มี ๑๐๐ ภาณวาร. ในบรรดาวรรคทั้งหลายแห่งสังยุตตนิกายนั้น สคาถวรรคเป็นวรรคแรก, ในบรรดาสูตรทั้งหลาย โอฆตรณสูตรเป็นสูตรแรก. แม้แห่งโอฆตรณสูตรนั้น นิทานคือคำว่า “เอวํ เม สุตํ” เป็นต้น ที่ท่านพระอานนท์ผู้มีอายุกล่าวไว้ในคราวปฐมมหาสังคายนา เป็นเบื้องต้น. ก็ปฐมมหาสังคายนานั้น อันข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในตอนต้นแห่งอรรถกถาแห่งทีฆนิกายชื่อสุมังคลวิลาสินี, เพราะเหตุนั้น พึงทราบปฐมมหาสังคายนานั้นตามนัยที่ขยายความไว้แล้วในอรรถกถานั้นเถิด.

1. Yaṃ panetaṃ ‘‘evaṃ me suta’’ntiādikaṃ nidānaṃ, tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Sāvatthiyaṃ viharatīti ettha vīti upasaggapadaṃ, haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

๑. ก็นิทานนี้ใด คือคำว่า “เอวํ เม สุตํ” เป็นต้น, ในนิทานนั้น บทว่า “เอวํ” เป็นนิบาตบท. บททั้งหลายมี “เม” เป็นต้น เป็นนามบท. ในบทว่า “สาวตฺถิยํ วิหรติ” นี้ บทว่า “วิ” เป็นอุปสรรคบท, บทว่า “หรติ” เป็นอาขยาตบท, พึงทราบการจำแนกบทด้วยนัยนี้ก่อน ดังนี้.

Atthato pana evaṃsaddo tāva upamūpadesa-sampahaṃsana-garahaṇa-vacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādi-anekatthappabhedo. Tathā hesa – ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti (dha. pa. 53) evamādīsu upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre[Pg.4]. ‘‘Ehi tvaṃ māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’ti’’ādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti vā no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

ก็โดยอรรถแล้ว เบื้องต้น เอวํ ศัพท์นี้ มีอรรถหลายอย่างคือ อุปมา อุปเทศ สัมปหังสนะ ครหณะ วจนสัมปฏิคคหะ อาการ นิทัสสนะ และอวธารณะ เป็นต้น จริงอย่างนั้น เอวํ ศัพท์นี้มาในอรรถว่าอุปมา ในบาลีเป็นต้นว่า “เอวํ ชาเตน มจฺเจน, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุ” (สัตว์ผู้เกิดมาแล้วอย่างนี้ พึงทำกุศลให้มาก) มาในอรรถว่าอุปเทศ ในบาลีเป็นต้นว่า “เอวํ เต อภิกฺกมิตพฺพํ, เอวํ เต ปฏิกฺกมิตพฺพํ” (เธอพึงก้าวไปอย่างนี้ เธอพึงถอยกลับอย่างนี้) มาในอรรถว่าสัมปหังสนะ ในบาลีเป็นต้นว่า “เอวเมตํ ภควา, เอวเมตํ สุคต” (ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น) มาในอรรถว่าครหณะ ในบาลีเป็นต้นว่า “เอวเมวํ ปนายํ วสลี ยสฺมึ วา ตสฺมึ วา ตสฺส มุณฺฑกสฺส สมณกสฺส วณฺณํ ภาสติ” (ก็คนถ่อยนี้ มีความประพฤติเลวทรามเช่นนี้ ยังจะกล่าวคุณของสมณะโล้นนั้นในเรื่องนั้นๆ ได้อย่างไร) มาในอรรถว่าวจนสัมปฏิคคหะ ในบาลีเป็นต้นว่า “เอวํ, ภนฺเตติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ” (ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า”) มาในอรรถว่าอาการ ในบาลีเป็นต้นว่า “เอวํ พฺยา โข อหํ, ภนฺเต, ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วโดยประการนี้) มาในอรรถว่านิทัสสนะ ในบาลีเป็นต้นว่า “เอหิ ตฺวํ มาณวก, เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม; อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ – ‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’ติ. เอวญฺจ วเทหิ – ‘สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ, เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’ติ” (มาณพ ท่านจงมา ท่านจงเข้าไปหาสมณอานนท์ ณ ที่ใด ก็จงเข้าไป ณ ที่นั้น ครั้นแล้วจงถามถึงความไม่มีโรค ไม่มีความลำบาก กายคล่องแคล่ว มีกำลัง และอยู่ผาสุก ของสมณอานนท์ด้วยคำของเราว่า ‘สุภมาณพ โตเทยยบุตร ถามถึงความไม่มีโรค ไม่มีความลำบาก กายคล่องแคล่ว มีกำลัง และอยู่ผาสุก ของท่านอานนท์’ และจงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ได้ยินว่า ดีละ ท่านอานนท์ ขอจงไปยังนิเวศน์ของสุภมาณพ โตเทยยบุตร เพื่ออนุเคราะห์เถิด’) มาในอรรถว่าอวธารณะ ในบาลีเป็นต้นว่า “ตํ กึ มญฺญถ กาลามา, อิเม ธมฺมา กุสลา วา อกุสลา วาติ? อกุสลา, ภนฺเต. สาวชฺชา วา อนวชฺชา วาติ? สาวชฺชา, ภนฺเต. วิญฺญูครหิตา วา วิญฺญูปสตฺถา วาติ? วิญฺญูครหิตา, ภนฺเต. สมตฺตา สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ วา โน วา, กถํ โว เอตฺถ โหตีติ? สมตฺตา, ภนฺเต, สมาทินฺนา อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺติ, เอวํ โน เอตฺถ โหติ” (ดูก่อนกาลามชนทั้งหลาย ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหรืออกุศล? เป็นอกุศล พระเจ้าข้า. มีโทษหรือไม่มีโทษ? มีโทษ พระเจ้าข้า. วิญญูชนติเตียนหรือวิญญูชนสรรเสริญ? วิญญูชนติเตียน พระเจ้าข้า. ธรรมเหล่านี้ อันบุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ หรือไม่ หรือว่าในข้อนี้ ท่านมีความเห็นเป็นอย่างไร? ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ อันบุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ ในข้อนี้ พวกข้าพระองค์มีความเห็นอย่างนี้) เอวํ ศัพท์นั้นในที่นี้ พึงเห็นในอรรถว่า อาการ นิทัสสนะ และอวธารณะ

Tattha ākāratthena evaṃsaddena etamatthaṃ dīpeti – nānānayanipuṇaṃ anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ atthabyañjanasampannaṃ vividhapāṭihāriyaṃ dhammatthadesanā paṭivedhagambhīraṃ sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ? Sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi evaṃ me sutaṃ, mayāpi ekenākārena sutanti.

ในบรรดาอรรถเหล่านั้น เอวํ ศัพท์ที่มีอรรถว่าอาการ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า ใครเล่าจะสามารถรู้พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น อันละเอียดด้วยนัยต่างๆ เกิดขึ้นจากอัธยาศัยอันประเสริฐมากมาย สมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ มีปาฏิหาริย์ต่างๆ ลึกซึ้งด้วยเทศนาและการแทงตลอดธรรมและอรรถ ซึ่งเข้าถึงโสตวิถีของสรรพสัตว์ทั้งปวงตามสมควรแก่ภาษาของตนๆ ได้โดยประการทั้งปวง? เพราะฉะนั้น ถึงแม้จะทำให้เกิดความต้องการจะฟังโดยประการทั้งปวงแล้ว (ก็ยังแสดงว่า) ข้าพเจ้าได้ฟังมาแล้วอย่างนี้ คือ แม้ข้าพเจ้าก็ได้ฟังมาแล้วโดยประการหนึ่ง

Nidassanatthena – ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento – ‘‘evaṃ me sutaṃ, mayāpi evaṃ suta’’nti idāni vattabbaṃ sakalasuttaṃ nidasseti.

เอวํ ศัพท์ที่มีอรรถว่านิทัสสนะ (แสดงความว่า) เมื่อเปลื้องตนว่า “เราไม่ใช่สยัมภู (ผู้รู้เอง) ธรรมนี้เรามิได้ทำให้แจ้งเอง” จึงแสดงพระสูตรทั้งหมดที่จะกล่าวต่อไปนี้ว่า “ข้าพเจ้าได้ฟังมาแล้วอย่างนี้, แม้ข้าพเจ้าก็ได้ฟังมาแล้วอย่างนี้ (ตามนัยที่พระพุทธองค์ทรงแสดง)”

Avadhāraṇatthena – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.220-223) evaṃ bhagavatā – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169) evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti – ‘‘evaṃ me sutaṃ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti.

เอวํ ศัพท์ที่มีอรรถว่าอวธารณะ (แสดงความว่า) เมื่อแสดงกำลังแห่งการทรงจำของตน อันสมควรแก่ความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคตรัสสรรเสริญว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกของเราผู้เป็นพหูสูต อานนท์เป็นเลิศ, บรรดาผู้มีคติ มีสติ มีธิติ และเป็นอุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ” และพระธรรมเสนาบดีสรรเสริญว่า “ท่านพระอานนท์เป็นผู้ฉลาดในอรรถ ฉลาดในธรรม ฉลาดในพยัญชนะ ฉลาดในนิรุตติ ฉลาดในเบื้องต้นและเบื้องปลาย” ย่อมทำให้เกิดความต้องการจะฟังแก่สัตว์ทั้งหลาย (ด้วยคำว่า) “ข้าพเจ้าได้ฟังมาแล้วอย่างนี้แล และการฟังนั้น ไม่ขาดไม่เกิน ทั้งโดยอรรถหรือโดยพยัญชนะ พึงเห็นอย่างนั้นเท่านั้น ไม่พึงเห็นเป็นอย่างอื่น”

Mesaddo [Pg.5] tīsu atthesu dissati. Tathā hissa – ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū ’’ tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana ‘‘mayā suta’’nti ca ‘‘mama suta’’nti ca atthadvaye yujjati.

เม ศัพท์ ย่อมปรากฏในอรรถ ๓ อย่าง จริงอย่างนั้น เม ศัพท์นั้นมีอรรถว่า มยา (อันเรา) ในบาลีเป็นต้นว่า “คาถาภิคีตํ เม อโภชเนยฺยํ” (ของที่ได้มาเพราะสวดคาถา เราไม่พึงบริโภค) มีอรรถว่า มยฺหํ (แก่ข้าพเจ้า) ในบาลีเป็นต้นว่า “สาธุ เม, ภนฺเต, ภควา สํขิตฺเตน ธมฺมํ เทเสตุ” (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด) มีอรรถว่า มม (ของเรา) ในบาลีเป็นต้นว่า “ธมฺมทายาทา เม, ภิกฺขเว, ภวถา” (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นธรรมทายาทของเราเถิด) ก็ในที่นี้ (เม ศัพท์) ย่อมควรในอรรถทั้งสอง คือ “มยา สุตํ” (อันข้าพเจ้าได้ฟังแล้ว) และ “มม สุตํ” (การฟังของข้าพเจ้า)

Sutanti ayaṃ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamana-vissuta-kilinnaupacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāraviññātādianekatthappabhedo. Tathā hissa – ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnākilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho. Me-saddassa hi mayāti atthe sati – ‘‘evaṃ mayā sutaṃ, sotadvārānusārena upadhārita’’nti yujjati. Mamāti atthe sati – ‘‘evaṃ mama sutaṃ, sotadvārānusārena upadhāraṇa’’nti yujjati.

สุต ศัพท์นี้ ทั้งที่มีอุปสรรคและไม่มีอุปสรรค มีอรรถหลายอย่างคือ คมน (ไป), วิสสุต (ปรากฏ), กิลินน (เปียกชุ่ม), อุปจิต (สั่งสม), อนุโยค (ประกอบเนืองๆ), โสตวิญเญยย (สิ่งที่พึงรู้ทางหู), โสตทวารานุสารวิญญาต (สิ่งที่รู้โดยการตามระลึกถึงเสียงที่มาสู่โสตทวาร) เป็นต้น จริงอย่างนั้น สุตศัพท์นั้นมีอรรถว่า ไป ในบาลีเป็นต้นว่า “เสนาย ปสุโต” (ไปกับด้วยเสนา) มีอรรถว่า ธรรมอันปรากฏแล้ว ในบาลีเป็นต้นว่า “สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต” (ของผู้เห็นธรรมอันปรากฏแล้ว) มีอรรถว่า เปียกชุ่ม ในบาลีเป็นต้นว่า “อวสฺสุตา อวสฺสุตสฺสา” (หญิงผู้ชุ่มด้วยราคะ ต่อชายผู้ชุ่มด้วยราคะ) มีอรรถว่า สั่งสมแล้ว ในบาลีเป็นต้นว่า “ตุมฺเหหิ ปุญฺญํ ปสุตํ อนปฺปกํ” (บุญไม่น้อยอันท่านทั้งหลายสั่งสมแล้ว) มีอรรถว่า ประกอบเนืองๆ ในฌาน ในบาลีเป็นต้นว่า “เย ฌานปสุตา ธีรา” (ปราชญ์เหล่าใดประกอบเนืองๆ ในฌาน) มีอรรถว่า สิ่งที่พึงรู้ทางหู ในบาลีเป็นต้นว่า “ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ” (สิ่งที่เห็น สิ่งที่ได้ยิน สิ่งที่ทราบ) มีอรรถว่า ผู้ทรงจำธรรมที่รู้โดยการตามระลึกถึงเสียงที่มาสู่โสตทวาร ในบาลีเป็นต้นว่า “สุตธโร สุตสนฺนิจโย” (ผู้ทรงสุตะ ผู้สั่งสมสุตะ) ก็ในที่นี้ อรรถของสุตศัพท์นั้นคือ 'อันทรงจำไว้' หรือ 'การทรงจำ' โดยการตามระลึกถึงเสียงที่มาสู่โสตทวาร จริงอยู่ เมื่อ เม ศัพท์มีอรรถว่า มยา (อันเรา) ย่อมควรว่า “เอวํ มยา สุตํ, โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริตํ” (อันข้าพเจ้าได้ฟังแล้วอย่างนี้ คือ อันทรงจำไว้โดยการตามระลึกถึงเสียงที่มาสู่โสตทวาร) เมื่อมีอรรถว่า มม (ของเรา) ย่อมควรว่า “เอวํ มม สุตํ, โสตทฺวารานุสาเรน อุปธารณํ” (การฟังของข้าพเจ้าเป็นอย่างนี้ คือ เป็นการทรงจำโดยการตามระลึกถึงเสียงที่มาสู่โสตทวาร)

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassa sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo – ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.

ในบททั้งสามเหล่านั้น บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงกิจของวิญญาณ มีโสตวิญญาณเป็นต้น บทว่า เม เป็นบทแสดงบุคคลผู้ประกอบด้วยวิญญาณที่กล่าวแล้ว บทว่า สุตํ เพราะปฏิเสธภาวะแห่งการไม่ได้ฟัง จึงเป็นบทแสดงการรับเอาโดยไม่หย่อนไม่ยิ่งและไม่วิปริต อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นบทประกาศความเป็นไปในอารมณ์โดยประการต่างๆ ของวิญญาณวิถีที่เกิดขึ้นตามโสตทวาร บทว่า เม เป็นบทประกาศตน บทว่า สุตํ เป็นบทประกาศธรรม คำย่อในที่นี้มีดังนี้ว่า "อันเราผู้มีวิญญาณวิถีเป็นไปในอารมณ์โดยประการต่างๆ ไม่ได้ทำกิจอื่น แต่กิจนี้ได้ทำแล้ว ธรรมนี้เราได้ฟังแล้ว" ดังนี้

Tathā [Pg.6] evanti niddisitabbappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ suta’’nti.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นบทประกาศธรรมที่พึงแสดง บทว่า เม เป็นบทประกาศบุคคล (ผู้ฟังธรรม) บทว่า สุตํ เป็นบทประกาศกิจของบุคคล ความที่ต้องการกล่าวไว้มีดังนี้ว่า "เราจักแสดงสูตรใด สูตรนั้นอันเราได้ฟังมาแล้วอย่างนี้" ดังนี้

Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanagahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayaṃ ākārapaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena cittasantānena taṃsamaṅgino kattuvisaye gahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงอาการต่างๆ แห่งจิตตสันดานใด ซึ่งมีการรับเอาอรรถและพยัญชนะต่างๆ ด้วยความเป็นไปโดยอาการต่างๆ จริงอยู่ บทว่า เอวํ นี้เป็นบัญญัติแสดงอาการ บทว่า เม เป็นบทแสดงผู้กระทำ บทว่า สุตํ เป็นบทแสดงอารมณ์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การตัดสินใจรับเอาในส่วนของผู้กระทำและอารมณ์ของบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตตสันดานที่เป็นไปโดยอาการต่างๆ ชื่อว่าได้ทำแล้ว

Atha vā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo – ‘‘mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena suta’’nti.

อีกนัยหนึ่ง บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงกิจของบุคคล บทว่า สุตํ เป็นบทแสดงกิจของวิญญาณ บทว่า เม เป็นบทแสดงบุคคลผู้ประกอบด้วยกิจทั้งสอง คำย่อในที่นี้มีดังนี้ว่า "อันเราผู้เป็นบุคคลประกอบด้วยวิญญาณอันมีกิจคือการฟัง ผู้ได้โวหารว่ามีกิจคือการฟังด้วยอำนาจแห่งวิญญาณ ได้ฟังแล้ว" ดังนี้

Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha. Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti. Tathā evanti ca meti ca taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ และบทว่า เม เป็นบัญญัติที่ไม่มีอยู่จริงโดยปรมัตถสัจจะ ในที่นี้ จะมีสิ่งใดโดยปรมัตถ์เล่า ซึ่งจะพึงได้รับการแสดงว่าเป็น เอวํ หรือ เม บทว่า สุตํ เป็นบัญญัติที่มีอยู่จริง เพราะว่าสภาวธรรมใดที่บุคคลรู้แจ้งแล้วด้วยโสตะในที่นี้ สภาวธรรมนั้นมีอยู่โดยปรมัตถ์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า เอวํ และบทว่า เม เป็นอุปาทาบัญญัติ เพราะอาศัยสภาวธรรมนั้นๆ กล่าว บทว่า สุตํ เป็นอุปนิธาบัญญัติ เพราะอาศัยอารมณ์ที่เคยเห็นเป็นต้นแล้วกล่าว

Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. Sutanti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

และในที่นี้ ด้วยคำว่า เอวํ ย่อมแสดงความไม่หลงลืม เพราะว่าผู้หลงแล้วย่อมไม่สามารถเพื่อจะแทงตลอดโดยประการต่างๆ ได้ ด้วยคำว่า สุตํ ย่อมแสดงความไม่ลืมเลือนสิ่งที่ได้ฟังแล้ว เพราะว่าสิ่งที่บุคคลใดได้ฟังแล้วหลงลืมไป บุคคลนั้นย่อมไม่ยืนยันในภายหลังว่า "อันเราได้ฟังแล้ว" ด้วยเหตุนี้ ความสำเร็จแห่งปัญญาย่อมมีได้ด้วยความไม่หลงลืมของท่านพระอานนท์นั้น ส่วนความสำเร็จแห่งสติย่อมมีได้ด้วยความไม่ลืมเลือน ในสติและปัญญาทั้งสองนั้น ความสามารถในการทรงจำพยัญชนะย่อมสำเร็จได้ด้วยสติอันมีปัญญาเป็นเบื้องหน้า ความสามารถในการแทงตลอดอรรถย่อมสำเร็จได้ด้วยปัญญาอันมีสติเป็นเบื้องหน้า เพราะประกอบด้วยความสามารถทั้งสองนั้น และเพราะสามารถในการตามรักษาคลังธรรมอันสมบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะ ความสำเร็จแห่งความเป็นธรรมภัณฑาคาริกจึงมีได้

Aparo nayo – evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti, ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna [Pg.7] bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti, sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupanissayamānassa savanaṃ atthīti.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยคำว่า เอวํ ย่อมแสดงโยนิโสมนสิการ เพราะผู้ทำไว้ในใจโดยไม่แยบคาย ย่อมไม่มีการแทงตลอดโดยประการต่างๆ ด้วยคำว่า สุตํ ย่อมแสดงความไม่ฟุ้งซ่าน เพราะผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่มีการฟัง จริงอย่างนั้น บุคคลผู้มีจิตฟุ้งซ่าน แม้เมื่อมีผู้กล่าวด้วยความพรั่งพร้อมทุกอย่าง ก็ย่อมกล่าวว่า "เราไม่ได้ฟัง โปรดกล่าวอีกครั้ง" และในที่นี้ ด้วยโยนิโสมนสิการ ย่อมยังอัตตสัมมาปณิธิและความเป็นผู้มีบุญอันทำไว้ในปางก่อนให้สำเร็จ เพราะผู้ตั้งตนไว้ผิดหรือไม่เคยทำบุญไว้ในปางก่อน ย่อมไม่มีโยนิโสมนสิการนั้น ด้วยความไม่ฟุ้งซ่าน ย่อมยังการฟังพระสัทธรรมและการคบหาสัตบุรุษให้สำเร็จ เพราะผู้มีจิตฟุ้งซ่านย่อมไม่สามารถเพื่อจะฟังได้ และการฟังย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ไม่ได้คบหาสัตบุรุษ ดังนี้

Aparo nayo – yasmā ‘‘evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso’’ti vuttaṃ, so ca evaṃ bhaddako ākāro na sammā appaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakena ākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhi siddhā hoti, purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato, yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa, arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento evaṃ me sutantiādimāha.

อีกนัยหนึ่ง เพราะเหตุที่ได้กล่าวไว้ว่า "บทว่า เอวํ เป็นบทแสดงอาการต่างๆ แห่งจิตตสันดานใด ซึ่งมีการรับเอาอรรถและพยัญชนะต่างๆ ด้วยความเป็นไปโดยอาการต่างๆ" และอาการอันดีงามอย่างนั้นย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งตนไว้ผิด หรือผู้ไม่ได้ทำบุญไว้ในปางก่อน เพราะเหตุนั้น ด้วยบทว่า เอวํ คือด้วยอาการอันดีงามนี้ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งจักร ๒ ประการหลังของตน (คือ อัตตสัมมาปณิธิ และปุพเพกตปุญญตา) ด้วยบทว่า สุตํ โดยการประกอบในการฟัง ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งจักร ๒ ประการแรก (คือ ปฏิรูปเทสวาสะ และสัปปุริสูปนิสสยะ) เพราะการฟังย่อมไม่มีแก่ผู้อยู่ในประเทศอันไม่สมควร หรือผู้ปราศจากการคบหาสัตบุรุษ ด้วยเหตุนี้ ความบริสุทธิ์แห่งอาสยะของท่านพระอานนท์นั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งจักร ๒ ประการหลัง ความบริสุทธิ์แห่งประโยคย่อมสำเร็จได้ด้วยความสำเร็จแห่งจักร ๒ ประการแรก และด้วยความบริสุทธิ์แห่งอาสยะนั้น ความสำเร็จแห่งความเชี่ยวชาญในอธิคมย่อมมี ด้วยความบริสุทธิ์แห่งประโยค ความสำเร็จแห่งความเชี่ยวชาญในอาคมย่อมมี ด้วยเหตุนี้ คำของท่านผู้มีความบริสุทธิ์แห่งประโยคและอาสยะ ผู้ถึงพร้อมด้วยอาคมและอธิคม ย่อมควรเพื่อจะเป็นเบื้องหน้าแห่งพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค เป็นเหมือนอรุณขึ้นอันเป็นเบื้องหน้าแห่งดวงอาทิตย์อุทัย และเป็นเหมือนโยนิโสมนสิการอันเป็นเบื้องหน้าแห่งกุศลกรรม ดังนี้ เมื่อจะทรงตั้งนิทานในฐานะที่สมควร ท่านพระอานนท์จึงกล่าวคำมีอาทิว่า เอวํ เม สุตํ

Aparo nayo – evanti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. Sutanti iminā sotabbabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ. Evanti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakavacanaṃ bhāsamāno – ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. Sutanti idaṃ savanayogadīpakavacanaṃ bhāsamāno – ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenapi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ dhammo sotabboti.

นัยหนึ่งอีกอย่างหนึ่ง (พระอานนท์) ย่อมแสดงความมีอยู่แห่งความถึงพร้อมด้วยอัตถปฏิสัมภิทาและปฏิภาณปฏิสัมภิทาของตน ด้วยคำว่า เอวํ นี้ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงการแทงตลอดโดยประการต่างๆ ย่อมแสดงความมีอยู่แห่งความถึงพร้อมด้วยธัมมปฏิสัมภิทาและนิรุตติปฏิสัมภิทา ด้วยคำว่า สุตํ นี้ ซึ่งเป็นเครื่องแสดงการแทงตลอดในข้อธรรมที่พึงฟังโดยประเภทต่างๆ และเมื่อกล่าวคำว่า เอวํ นี้ ซึ่งเป็นคำแสดงถึงโยนิโสมนสิการ ย่อมแสดงว่า ‘ธรรมเหล่านี้ เราได้พิจารณาตามด้วยใจ แทงตลอดด้วยดีแล้วด้วยปัญญา’ เมื่อกล่าวคำว่า สุตํ นี้ ซึ่งเป็นคำแสดงถึงการประกอบในการฟัง ย่อมแสดงว่า ‘ธรรมเป็นอันมาก เราได้ฟังแล้ว ทรงจำไว้แล้ว คล่องปากแล้ว’ เมื่อแสดงความบริบูรณ์แห่งอรรถและพยัญชนะด้วยบททั้งสองนั้น ย่อมก่อให้เกิดความเอื้อเฟื้อในการฟัง เพราะว่า ผู้ไม่ฟังธรรมที่บริบูรณ์ด้วยอรรถและพยัญชนะโดยเอื้อเฟื้อ ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากประโยชน์อันใหญ่หลวง ฉะนั้น พึงทราบว่า เมื่อก่อให้เกิดความเอื้อเฟื้อแล้ว พึงฟังธรรมโดยเคารพ

Evaṃ [Pg.8] me sutanti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati, sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva pana bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

ก็ด้วยคำทั้งหมดว่า เอวํ เม สุตํ นี้ พระอานนท์ผู้มีอายุ ไม่ตั้งพระธรรมที่พระตถาคตทรงประกาศไว้ว่าเป็นของตน ย่อมก้าวล่วงภูมิของอสัตบุรุษ เมื่อปฏิญาณความเป็นสาวก ย่อมหยั่งลงสู่ภูมิของสัตบุรุษ อีกอย่างหนึ่ง ท่านย่อมให้จิตออกจากอสัทธรรม ย่อมตั้งจิตไว้ในสัทธรรม เมื่อแสดงว่า ‘ธรรมนี้เราเพียงแต่ได้ฟังมาเท่านั้น ก็แต่ว่าเป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นนั่นเทียว’ ย่อมเปลื้องตน (จากข้อครหา) ย่อมอ้างถึงพระศาสดา ย่อมมอบถวายพระดำรัสของพระชินเจ้า ย่อมตั้งไว้ซึ่งแบบแผนแห่งธรรม

Apica ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto – ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kattabbā’’ti sabbadevamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādetīti. Tenetaṃ vuccati –

อีกประการหนึ่ง เมื่อไม่ปฏิญาณความเป็นธรรมที่ตนแต่งขึ้น แต่เปิดเผยคำที่มีมาก่อนด้วยคำว่า ‘เอวํ เม สุตํ’ (ย่อมแสดงว่า) ‘พระดำรัสนี้ เราได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้แกล้วกล้าด้วยเวสารัชชญาณ ๔ ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ ผู้ประทับอยู่ในฐานะอันประเสริฐ ผู้บันลือสีหนาท ผู้สูงสุดกว่าสรรพสัตว์ ผู้เป็นใหญ่ในธรรม ผู้เป็นธรรมราชา ผู้เป็นอธิบดีแห่งธรรม ผู้เป็นประทีปแห่งธรรม ผู้เป็นที่พึ่งแห่งธรรม ผู้ยังจักรคือสัทธรรมอันประเสริฐให้เป็นไป ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า, ความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในอรรถก็ดี ในธรรม (บาลี) ก็ดี ในบทก็ดี หรือในพยัญชนะก็ดี ในพระธรรมนี้ ไม่พึงมี’ ดังนี้ (พระอานนท์) ย่อมทำลายความไม่เชื่อในพระธรรมนี้ของเทวดาและมนุษย์ทั้งปวง ย่อมทำให้เกิดความถึงพร้อมด้วยศรัทธา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

สาวกของพระโคดม เมื่อกล่าวคำว่า ‘เอวํ เม สุตํ’ นี้ ย่อมทำลายความไม่เชื่อ ย่อมเพิ่มพูนศรัทธาในพระศาสนา

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

บทว่า เอกํ เป็นการแสดงโดยกำหนดนับ บทว่า สมยํ เป็นการแสดงโดยกำหนด (กาล) บทว่า เอกํ สมยํ เป็นการแสดงโดยไม่เจาะจง ในบทนั้น สมยศัพท์

‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.

(สมยศัพท์) ย่อมปรากฏในอรรถว่า ความประชุมพร้อมแห่งเหตุปัจจัย, ขณะ (โอกาส), กาล, การประชุม, เหตุ, ทิฏฐิ, การได้, การละ และการแทงตลอด

Tathā hissa ‘‘appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati – ‘bhaddāli, nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho te[Pg.9], bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggāhamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

จริงอย่างนั้น สมยศัพท์นั้นมีอรรถว่า ความประชุมพร้อมแห่งเหตุปัจจัย ในประโยคเป็นต้นว่า ‘พรุ่งนี้ บางทีพวกเราพึงเข้าไปเฝ้า โดยอาศัยกาลและสมัย (ความพร้อมเพรียง)’ มีอรรถว่า ขณะ (โอกาส) ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขณะและสมัยเพื่อการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มีเพียงหนึ่งเท่านั้น’ มีอรรถว่า กาล ในประโยคเป็นต้นว่า ‘สมัยร้อน สมัยกระวนกระวาย’ มีอรรถว่า การประชุม ในประโยคเป็นต้นว่า ‘การประชุมใหญ่ในป่า’ มีอรรถว่า เหตุ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภัททาลิ แม้เหตุ ท่านก็ยังไม่รู้แจ้ง, พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี แม้พระผู้มีพระภาคก็จักทรงทราบเราว่า ‘ภิกษุชื่อภัททาลิเป็นผู้ไม่ทำตามสิกขาในศาสนาของพระศาสดา’ ดูก่อนภัททาลิ แม้เหตุนี้ ท่านก็ยังไม่รู้แจ้ง’ มีอรรถว่า ทิฏฐิ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘ก็โดยสมัยนั้นแล ปริพาชกชื่ออุคคาหมานะ บุตรของสมณมุณฑิกา อาศัยอยู่ที่อารามของพระนางมัลลิกา ซึ่งมีศาลาหลังเดียว เป็นที่ประกาศลัทธิ (ทิฏฐิ) มีรั้วต้นมะพลับ’

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. –

ประโยชน์ใดในปัจจุบัน และประโยชน์ใดในสัมปรายภพ ผู้มีปัญญาท่านเรียกว่าบัณฑิต เพราะได้ประโยชน์ (ทั้งสอง)

Ādīsu (saṃ. ni. 1.129) paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (ma. ni. 1.28) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 2.8) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvacchara-utu-māsaḍḍhamāsa-ratti-diva-pubbaṇha-majjhanhika-sāyanha-paṭhamamajjhimapacchimayāma-muhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

ในประโยคเป็นต้น (จากคาถาก่อนหน้า) มีอรรถว่า การได้ มีอรรถว่า การละ ในประโยคเป็นต้นว่า ‘เพราะละมานะได้โดยชอบ จึงได้ทำที่สุดแห่งทุกข์’ มีอรรถว่า การแทงตลอด ในประโยคเป็นต้นว่า ‘อรรถว่าบีบคั้น อรรถว่าเป็นสังขตะ อรรถว่าเร่าร้อน อรรถว่าแปรปรวน เป็นอรรถแห่งการแทงตลอดซึ่งทุกข์’ แต่ในที่นี้ (ในบทว่า เอกํ สมยํ) สมยศัพท์นี้มีอรรถว่า กาล ด้วยสมยศัพท์นั้น (พระอานนท์) ย่อมแสดงว่า ‘ในสมัยหนึ่ง’ ในบรรดาสมัยทั้งหลายอันเป็นประเภทแห่งกาล มี ปี ฤดู เดือน กึ่งเดือน กลางคืน กลางวัน เวลาเช้า เวลาเที่ยง เวลาเย็น ปฐมยาม มัชฌิมยาม ปัจฉิมยาม และขณะ เป็นต้น

Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana ‘‘evaṃ me sutaṃ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā’’ti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

ในเรื่องนั้น แม้ว่าพระสูตรใดๆ ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสมัยทั้งหลายมีปีเป็นต้นเหล่านี้ คือ ในปี ฤดู เดือน ปักษ์ ส่วนแห่งราตรี หรือส่วนแห่งวันใดๆ พระสูตรทั้งหมดนั้น พระเถระก็ทราบดี กำหนดไว้ดีแล้วด้วยปัญญา แต่เพราะเหตุว่า เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้ ในปีโน้น ในฤดูโน้น ในเดือนโน้น ในปักษ์โน้น ในส่วนแห่งราตรีโน้น หรือในส่วนแห่งวันโน้น’ ก็ไม่สามารถจะทรงจำก็ดี จะสาธยายก็ดี หรือจะให้สาธยายก็ดี ได้โดยง่าย และจะต้องกล่าวมาก เพราะเหตุนั้น (พระเถระ) จึงรวบรวมเนื้อความนั้นไว้ด้วยบทเดียวเท่านั้น แล้วกล่าวว่า ‘เอกํ สมยํ’

Ye vā ime gabbhokkantisamayo jātisamayo saṃvegasamayo abhinikkhamanasamayo dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya suppakāsā anekakālappabhedā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo[Pg.10], sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

อีกอย่างหนึ่ง สมัยเหล่านี้ใด คือ สมัยเสด็จลงสู่พระครรภ์ สมัยประสูติ สมัยทรงสังเวช สมัยเสด็จออกบรรพชา สมัยทรงบำเพ็ญทุกรกิริยา สมัยทรงชนะมาร สมัยตรัสรู้พร้อม สมัยเสวยทิฏฐธรรมสุขวิหาร สมัยทรงแสดงธรรม สมัยปรินิพพาน เป็นต้น ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ปรากฏยิ่งนักในหมู่เทวดาและมนุษย์ มีประเภทแห่งกาลมากมายนั่นเทียว (ท่าน) ย่อมแสดงถึงสมัยหนึ่งซึ่งนับว่าสมัยทรงแสดงธรรมในบรรดาสมัยเหล่านั้น (หรือ) พระอานนทเถระหมายเอาสมัยใดสมัยหนึ่ง แม้ในสมัยเหล่านี้ คือ สมัยที่เป็นกิจแห่งพระกรุณาในบรรดาสมัยที่เป็นกิจแห่งพระญาณและพระกรุณา, สมัยแห่งการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นในบรรดาสมัยแห่งการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่น, สมัยแห่งธรรมีกถาในบรรดาสมัยแห่งกิจสองอย่างที่พึงทำแก่ภิกษุผู้ประชุมกัน, สมัยแห่งการแสดงธรรมในบรรดาสมัยแห่งการแสดงธรรมและการปฏิบัติ จึงกล่าวว่า “เอกํ สมยํ”

Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti ca ito aññesu suttapadesu ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacanena niddeso katoti. Tattha tathā, idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho samūhattho ca samayo, tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati. Tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

ก็เพราะเหตุไร ในที่นี้ ท่านจึงไม่แสดงด้วยภุมมวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) เหมือนอย่างในพระอภิธรรมว่า “ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ” และในสุตตบทอื่นจากนี้ว่า “ยสฺมึ สมเย ภิกฺขเว ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ” และไม่แสดงด้วยกรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ) เหมือนอย่างในพระวินัยว่า “เตน สมเยน พุทฺโธ ภควา” แต่กลับแสดงด้วยอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ว่า “เอกํ สมยํ” เล่า? (ตอบว่า) เพราะในที่นั้นๆ ความหมายย่อมมีได้อย่างนั้น และในที่นี้ ความหมายย่อมมีได้อย่างอื่น. จริงอยู่ ในพระอภิธรรมนั้นและในสุตตบทอื่นจากนี้ อรรถคืออธิกรณะและอรรถคือภาเวนภาวลักขณะย่อมมีได้. จริงอยู่ สมัยศัพท์มีอรรถว่ากาลและมีอรรถว่าสมูหะ เป็นอธิกรณะ (ที่ตั้ง) แห่งธรรมทั้งหลายมีผัสสะเป็นต้นที่กล่าวไว้ในที่นั้น และเพราะความเป็นไปแห่งสมัยที่นับว่าขณะ สมวาย และเหตุ ความเป็นไปแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมถูกกำหนดรู้. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนั้น การแสดงด้วยภุมมวจนะจึงได้ทำไว้ในที่นั้น.

Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.

และในพระวินัย อรรถคือเหตุและอรรถคือกรณะย่อมมีได้. จริงอยู่ สมัยแห่งการบัญญัติสิกขาบทใดนั้น แม้พระสารีบุตรเป็นต้นก็รู้ได้โดยยาก, พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงบัญญัติสิกขาบททั้งหลายโดยสมัยนั้นอันเป็นเหตุและเป็นเครื่องมือ และทรงอาศัยเหตุแห่งการบัญญัติสิกขาบท จึงประทับอยู่ ณ ที่นั้นๆ. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนั้น การแสดงด้วยกรณวจนะจึงได้ทำไว้ในที่นั้น.

Idha pana aññasmiṃ ca evaṃjātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi. Tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

ส่วนในที่นี้และในที่อื่นอันมีอย่างนี้ อรรถคืออัจจันตสังโยคะ (การเนื่องกันไปตลอด) ย่อมมีได้. จริงอยู่ ตลอดสมัยใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระสูตรนี้หรือพระสูตรอื่น, ตลอดสมัยนั้นโดยแท้ พระองค์ประทับอยู่ด้วยกรุณาวิหาร. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถนั้น การแสดงด้วยอุปโยควจนะจึงได้ทำไว้ในที่นี้.

Tenetaṃ vuccati –

เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

“สมัยศัพท์ในที่อื่น ท่านอาศัยอรรถนั้นๆ จึงกล่าวด้วยภุมมวิภัตติบ้าง ด้วยกรณวิภัตติบ้าง, ส่วนในที่นี้ สมัยศัพท์นั้น ท่านกล่าวด้วยอุปโยควิภัตติ” ดังนี้.

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā ‘‘tena samayenā’’ti vā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummameva [Pg.11] atthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

ส่วนพระโบราณาจารย์ทั้งหลายอธิบายว่า “นี้เป็นความแตกต่างกันเพียงแค่ถ้อยคำเท่านั้น ไม่ว่าจะกล่าวว่า ‘ตสฺมึ สมเย’ หรือ ‘เตน สมเยน’ หรือ ‘เอกํ สมยํ’ ก็ตาม, ในทุกที่มีอรรถเป็นภุมมวิภัตติ (สัตตมีวิภัตติ) ทั้งนั้น”. เพราะฉะนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า “เอกํ สมยํ” ก็พึงทราบความหมายว่า “เอกสฺมึ สมเย” (ในสมัยหนึ่ง).

Bhagavāti garu. Garuṃ hi loke ‘‘bhagavā’’ti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā ‘‘bhagavā’’ti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

บทว่า ภควา คือ พระผู้เป็นครู. จริงอยู่ ในโลก ชนทั้งหลายย่อมเรียกครูว่า “ภควา”. และพระองค์นี้ทรงเป็นครูของสรรพสัตว์ เพราะความเป็นผู้ประเสริฐด้วยคุณทั้งปวง, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า “ภควา”. แม้พระโบราณาจารย์ทั้งหลายก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti. (visuddhi. 1.142);

“คำว่า ภควา เป็นคำประเสริฐ, คำว่า ภควา เป็นคำสูงสุด, พระองค์นั้นเป็นผู้ควรแก่การเคารพ ประกอบด้วยความน่าเคารพ, เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า ภควา” ดังนี้.

Apica –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘Bhagyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti. –

“พระองค์ทรงมีโชค, ทรงหักราคะเป็นต้นแล้ว, ทรงประกอบด้วยภคะทั้งหลาย, ทรงจำแนกธรรม, ทรงคบเสพ (เสนาสนะอันสงัด), ทรงคลายความไปในภพทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า ภควา” ดังนี้. –

Imissā gāthāya vasenassa padassa vitthārato attho veditabbo. So ca visuddhimagge (visuddhi. 1.144) buddhānussatiniddese vuttoyeva.

พึงทราบอรรถแห่งบทนี้โดยพิสดารตามนัยแห่งคาถานี้. และอรรถอันพิสดารนั้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วนั่นเทียวในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karoti. Tena ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti. Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghātasamānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti. Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.

และด้วยคำเพียงเท่านี้ในที่นี้ (พระอานนท์) เมื่อแสดงธรรมตามที่ได้สดับมาด้วยคำว่า “เอวํ เม สุตํ” ย่อมกระทำพระธรรมสรีระของพระผู้มีพระภาคให้ประจักษ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านย่อมปลอบโยนชนผู้กระสับกระส่ายเพราะไม่ได้เห็นพระศาสดาว่า “พระปาพจน์นี้มิได้มีพระศาสดาล่วงไปแล้ว, นี้คือพระศาสดาของท่านทั้งหลาย”. เมื่อแสดงความที่พระผู้มีพระภาคไม่มีปรากฏอยู่ในสมัยนั้นด้วยคำว่า “เอกํ สมยํ ภควา” ท่านย่อมยังการปรินิพพานแห่งพระรูปกายให้สำเร็จ. ด้วยเหตุนั้น ท่านย่อมยังชนผู้มัวเมาด้วยความเมาในชีวิตให้สลดใจ และย่อมก่อให้เกิดความอุตสาหะในพระสัทธรรมแก่ชนนั้นว่า “แม้พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงเป็นผู้แสดงพระอริยธรรมเห็นปานนี้ ผู้ทรงไว้ซึ่งทศพลญาณ ผู้มีพระกายเสมอด้วยกลุ่มเพชร ก็ยังปรินิพพานแล้ว, ชนอื่นคนไหนเล่าจะพึงทำความหวังในชีวิต”. และเมื่อกล่าวว่า “เอวํ” ท่านย่อมแสดงถึงเทศนาสัมปทา. เมื่อกล่าวว่า “เม สุตํ” ย่อมแสดงถึงสาวกสัมปทา. เมื่อกล่าวว่า “เอกํ สมยํ” ย่อมแสดงถึงกาลสัมปทา. เมื่อกล่าวว่า “ภควา” ย่อมแสดงถึงเทสกสัมปทา.

Sāvatthiyanti evaṃnāmake nagare. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgīparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamananisajjāsayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ[Pg.12], tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā ‘‘viharatī’’ti vuccati.

บทว่า สาวตฺถิยํ คือ ในนครชื่ออย่างนี้. และภุมมวจนะนี้มีอรรถว่าใกล้. บทว่า วิหรติ นี้ เป็นการแสดงถึงความพร้อมด้วยวิหารอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาปถวิหาร ทิพพวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหาร โดยไม่เจาะจง. แต่ในที่นี้ เป็นการแสดงถึงการประกอบพร้อมด้วยอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาบถทั้งหลายอันมีประเภทคือ การยืน การเดิน การนั่ง การนอน, เพราะเหตุนั้น พึงทราบอย่างนี้เทียวว่า พระผู้มีพระภาค แม้ประทับยืนอยู่ก็ดี เสด็จดำเนินไปก็ดี ประทับนั่งอยู่ก็ดี บรรทมอยู่ก็ดี ชื่อว่าประทับอยู่. จริงอยู่ พระองค์นั้นทรงตัดความลำบากแห่งอิริยาบถหนึ่งด้วยอิริยาบถอื่น ทรงนำไป ทรงยังอัตภาพให้เป็นไปโดยไม่ให้ตกไป, เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า “วิหรติ” (ประทับอยู่).

Jetavaneti jetassa rājakumārassa vane. Tañhi tena ropitaṃ saṃvaḍḍhitaṃ paripālitaṃ ahosi, tasmā ‘‘jetavana’’nti saṅkhaṃ gataṃ. Tasmiṃ jetavane. Anāthapiṇḍikassa ārāmeti anāthapiṇḍikena gahapatinā catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātitattā ‘‘anāthapiṇḍikassa ārāmo’’ti saṅkhaṃ gate ārāme. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana papañcasūdaniyā majjhimaṭṭhakathāya sabbāsavasuttavaṇṇanāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.14) vutto.

บทว่า Jetavane คือ ในสวนของพระราชกุมารพระนามว่าเชต จริงอยู่ สวนนั้นพระราชกุมารพระองค์นั้นทรงปลูก ทรงทำให้เจริญ และทรงดูแลรักษาไว้ เพราะเหตุนั้นจึงถึงการนับว่า "เชตวัน" ในพระเชตวันนั้น บทว่า Anāthapiṇḍikassa ārāme คือ ในอารามที่ถึงการนับว่า "อารามของอนาถบิณฑิกะ" เพราะท่านอนาถบิณฑิกคหบดีได้ถวายอุทิศแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ด้วยการบริจาคทรัพย์ ๕๔ โกฏิ นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในคำพรรณนาสัพพาสวสูตร ในคัมภีร์ปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

Tattha siyā – yadi tāva bhagavā sāvatthiyaṃ viharati, ‘‘jetavane’’ti na vattabbaṃ. Atha tattha viharati, ‘‘sāvatthiya’’nti na vattabbaṃ. Na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitunti. Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ.

ในข้อนั้น พึงมีคำถามว่า "ถ้าพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ในพระเชตวัน' แต่ถ้าประทับอยู่ที่พระเชตวันนั้น ก็ไม่ควรกล่าวว่า 'ที่กรุงสาวัตถี' เพราะเป็นไปไม่ได้ที่จะประทับอยู่ทั้งสองแห่งในเวลาเดียวกัน" แต่ข้อนี้ไม่พึงเข้าใจอย่างนั้นเลย

Nanu avocumha ‘‘samīpatthe bhummavacana’’nti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṃ samīpe goyūthāni carantāni ‘‘gaṅgāyaṃ caranti, yamunāyaṃ carantī’’ti vuccati, evamidhāpi yadidaṃ sāvatthiyā samīpe jetavanaṃ, tattha viharanto vuccati ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane’’ti. Gocaragāmanidassanatthaṃ hissa sāvatthivacanaṃ, pabbajitānurūpanivāsaṭṭhānanidassanatthaṃ sesavacanaṃ.

ก็เราได้กล่าวไว้แล้วมิใช่หรือว่า "ภุมมวิภัตติใช้ในอรรถว่าใกล้เคียง" เพราะเหตุนั้น เหมือนอย่างว่า เมื่อฝูงโคเที่ยวหากินอยู่ใกล้แม่น้ำคงคาและแม่น้ำยมุนาเป็นต้น ย่อมกล่าวกันว่า "ฝูงโคเที่ยวหากินอยู่ในแม่น้ำคงคา, เที่ยวหากินอยู่ในแม่น้ำยมุนา" ฉันใด แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้น พระเชตวันนี้ใดที่อยู่ใกล้กรุงสาวัตถี เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในพระเชตวันนั้น จึงตรัสว่า "ประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี ในพระเชตวัน" จริงอยู่ คำว่า "สาวัตถี" เป็นไปเพื่อแสดงถึงโคจรคาม ส่วนคำที่เหลือเป็นไปเพื่อแสดงถึงสถานที่ประทับอันสมควรแก่บรรพชิต

Aññatarā devatāti nāmagottavasena apākaṭā ekā devatāti attho. ‘‘Abhijānāti no, bhante, bhagavā ahu ñātaññatarassa mahesakkhassa yakkhassa saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ bhāsitā’’ti ettha pana abhiññāto sakkopi devarājā ‘‘aññataro’’ti vutto. ‘‘Devatā’’ti ca idaṃ devānampi devadhītānampi sādhāraṇavacanaṃ. Imasmiṃ panatthe devo adhippeto, so ca kho rūpāvacarānaṃ devānaṃ aññataro.

บทว่า Aññatarā devatā ความว่า เทวดาองค์หนึ่งที่ไม่ปรากฏโดยชื่อและโดยโคตร แต่ในข้อนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำได้หรือไม่ว่า ได้เคยตรัสแสดงตัณหาสังขยวิมุตติโดยย่อแก่ยักษ์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ตนหนึ่งผู้เป็นที่รู้จักกันดี" แม้ท้าวสักกะจอมเทพผู้เป็นที่รู้จักกันดี ก็ยังถูกเรียกว่า "อัญญตระ" (ตนหนึ่ง) และคำว่า "เทวดา" นี้ เป็นคำสามัญใช้ได้ทั้งเทวดาและเทพธิดา แต่ในอรรถนี้ ประสงค์เอาเทวดา (บุรุษ) และเทวดาองค์นั้นแล เป็นเทวดาองค์หนึ่งในหมู่เทวดาชั้นรูปาวจร

Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkanta-saddo khayasundarābhirūpaabbhānumodanādīsu dissati. Tattha ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo[Pg.13], ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (a. ni. 8.20; cūḷava. 383) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti evamādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

ในบทว่า Abhikkantāya rattiyā นี้ อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป, งาม, รูปงาม, และการแสดงความชื่นชมยินดี เป็นต้น ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปฐมยามผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งประชุมกันนานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป ในบาลีเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้ดีกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกนี้" อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า งาม

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –

"ใครหนอ มาไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองอยู่ด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงดงามยิ่งนัก ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ"

Evamādīsu (vi. va. 857) abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bho gotama, abhikkantaṃ bho gotamā’’ti evamādīsu (pārā. 15) abbhānumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyā, parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti. Tatthāyaṃ devaputto majjhimayāmasamanantare āgatoti veditabbo. Niyāmo hi kiresa devatānaṃ yadidaṃ buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā upaṭṭhānaṃ āgacchantā majjhimayāmasamanantareyeva āgacchanti.

ในบาลีเป็นต้น (ดังคาถาที่ยกมา) อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า รูปงาม ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า การแสดงความชื่นชมยินดี แต่ในที่นี้ (ในบทว่า abhikkantāya rattiyā) ปรากฏในอรรถว่า สิ้นไป เพราะฉะนั้น บทว่า abhikkantāya rattiyā จึงมีความหมายว่า เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว ในข้อนั้น พึงทราบว่า เทพบุตรองค์นี้มาในเวลาที่มัชฌิมยามล่วงไปแล้ว ได้ยินว่า นี้เป็นธรรมดาของเทวดาทั้งหลาย คือ เมื่อจะมาเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าหรือพระพุทธสาวก ย่อมมาในเวลาที่มัชฌิมยามล่วงไปแล้วเท่านั้น

Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkanta-saddo abhirūpe, vaṇṇa-saddo pana chavithuti-kulavagga-kāraṇa-saṇṭhānappamāṇa-rūpāyatanādīsu dissati. Tattha ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu (su. ni. 553) chaviyā. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (ma. ni. 2.77) thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyā daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇā abhirūpacchavi, iṭṭhavaṇṇā manāpavaṇṇāti vuttaṃ hoti. Devatā hi manussalokaṃ āgacchamānā pakativaṇṇaṃ pakatiiddhiṃ jahitvā oḷārikaṃ attabhāvaṃ katvā atirekavaṇṇaṃ atirekaiddhiṃ māpetvā naṭasamajjādīni gacchantā manussā viya abhisaṅkhatena kāyena āgacchanti. Tattha kāmāvacarā anabhisaṅkhatenapi āgantuṃ sakkonti, rūpāvacarā pana na [Pg.14] sakkonti. Tesañhi atisukhumo attabhāvo, na tena iriyāpathakappanaṃ hoti. Tasmā ayaṃ devaputto abhisaṅkhateneva āgato. Tena vuttaṃ ‘‘abhikkantavaṇṇā’’ti.

ในบทว่า Abhikkantavaṇṇā นี้ อภิกกันตศัพท์ปรากฏในอรรถว่า รูปงาม ส่วนวัณณศัพท์ปรากฏในอรรถว่า ผิว, การสรรเสริญ, วรรณะ, เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, และรูปายตนะ เป็นต้น ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์มีพระฉวีวรรณดังทองคำ" วัณณศัพท์ปรากฏในอรรถว่า ผิว ในบาลีเป็นต้นว่า "ดูก่อนคหบดี ก็ท่านท่องจำคำสรรเสริญพระสมณโคดมเหล่านี้ได้เมื่อไร" ปรากฏในอรรถว่า การสรรเสริญ ในบาลีเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะ ๔ เหล่านี้มีอยู่" ปรากฏในอรรถว่า วรรณะ ในบาลีเป็นต้นว่า "ก็ด้วยเหตุอะไรเล่า จึงถูกเรียกว่าเป็นผู้ขโมยกลิ่น" ปรากฏในอรรถว่า เหตุ ในบาลีเป็นต้นว่า "เนรมิตอัตภาพเป็นพญาช้างใหญ่" ปรากฏในอรรถว่า สัณฐาน ในบาลีเป็นต้นว่า "ประมาณของบาตรมี ๓ อย่าง" ปรากฏในอรรถว่า ประมาณ ในบาลีเป็นต้นว่า "รูป กลิ่น รส โอชะ" ปรากฏในอรรถว่า รูปายตนะ วัณณศัพท์นั้น ในที่นี้พึงเห็นในอรรถว่า ผิว เพราะเหตุนั้น บทว่า abhikkantavaṇṇā จึงมีความหมายว่า มีผิวพรรณงาม มีผิวพรรณน่าปรารถนา มีผิวพรรณน่าพอใจ จริงอยู่ เทวดาทั้งหลายเมื่อจะมาสู่มนุสสโลก ย่อมละวรรณะตามปกติและฤทธิ์ตามปกติ แล้วสร้างอัตภาพที่หยาบขึ้น เนรมิตวรรณะที่พิเศษและฤทธิ์ที่พิเศษ มาด้วยกายที่ตกแต่งแล้ว เหมือนมนุษย์ที่ไปสู่สถานเริงรมย์มีการฟ้อนรำเป็นต้น ในบรรดาเทวดาเหล่านั้น เทวดาชั้นกามาวจรสามารถมาได้แม้โดยไม่ต้องตกแต่งกาย แต่เทวดาชั้นรูปาวจรไม่สามารถทำได้ เพราะว่าอัตภาพของเทวดาเหล่านั้นละเอียดอ่อนอย่างยิ่ง การบริหารอิริยาบถด้วยอัตภาพนั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ เพราะเหตุนั้น เทพบุตรองค์นี้จึงมาด้วยกายที่ตกแต่งแล้วเท่านั้น ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า abhikkantavaṇṇā

Kevalakappanti ettha kevala-saddo anavasesa-yebhuyyābyāmissānatirekadaḷhatthavisaṃyogādianekattho. Tathā hissa ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti evamādīsu (pārā. 1) anavasesatthamattho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu (mahāva. 43) yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti evamādīsu (vibha. 225) abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti evamādīsu (mahāva. 244) anatirekatā. ‘‘Āyasmato, bhante, anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti evamādīsu (a. ni. 4.243) daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 3.57) visaṃyogo attho. Idha panassa anavasesattho adhippeto.

ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์มีหลายอรรถ คือ อรรถว่าไม่มีส่วนเหลือ, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่ง, มั่นคง, และไม่ประกอบ เป็นต้น จริงอย่างนั้น เกวลศัพท์นั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ” (พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง) มีอรรถว่าไม่มีส่วนเหลือ ในบาลีเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียโภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺติ” (ชาวแคว้นอังคะและมคธะโดยมาก จักพากันนำของเคี้ยวของฉันอันมากมายเข้ามาเฝ้า) มีอรรถว่าโดยมาก ในบาลีเป็นต้นว่า “เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหติ” (ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ ย่อมมี) มีอรรถว่าไม่เจือปน ในบาลีเป็นต้นว่า “เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา” (ท่านผู้นี้เห็นจะมีเพียงสักว่าศรัทธาเท่านั้น) มีอรรถว่าไม่ยิ่ง ในบาลีเป็นต้นว่า “อายสฺมโต ภนฺเต อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต” (ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พาหิยะนามะ สัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะ ตั้งมั่นเพื่อทำลายสงฆ์) มีอรรถว่ามั่นคง ในบาลีเป็นต้นว่า “เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจติ” (พระขีณาสพผู้มีธรรมอันจบแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เรียกว่าอุดมบุรุษ) มีอรรถว่าไม่ประกอบ แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่าไม่มีส่วนเหลือ

Kappa-saddo panāyaṃ abhisaddahana-vohāra-kāla-paññatti-chedana-vikappa-lesasamantabhāvādianekattho. Tathā hissa ‘‘okappaniyametaṃ bhoto gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti evamādīsu (cūḷava. 250) vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkato kappitakesamassū’’ti evamādīsu (vi. va. 1094, 1101) chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti evamādīsu (cūḷava. 446) vikappo. ‘‘Ātthi kappo nipajjitu’’nti evamādīsu (a. ni. 8.80) leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.94) samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvattho adhippeto. Tasmā kevalakappaṃ jetavananti ettha ‘‘anavasesaṃ samantato jetavana’’nti evamattho daṭṭhabbo.

ส่วนว่า กัปปศัพท์นี้ มีหลายอรรถ คือ ความเชื่อ, โวหาร, กาล, บัญญัติ, การตัด, การกำหนด, ส่วนน้อย, และความทั่วถึง เป็นต้น จริงอย่างนั้น กัปปศัพท์นั้น ในบาลีเป็นต้นว่า “โอกปฺปนิยเมตํ โภโต โคตมสฺส ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส” (คำของพระโคดมผู้เจริญนี้น่าเชื่อถือ เหมือนคำของพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น) มีอรรถว่าความเชื่อ ในบาลีเป็นต้นว่า “อนุชานามิ ภิกฺขเว ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุํ” (ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ฉันผลไม้ด้วยสมณกัปปะ ๕ อย่าง) มีอรรถว่าโวหาร ในบาลีเป็นต้นว่า “เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามิ” (เราย่อมอยู่เป็นนิตย์กาลด้วยวิหารธรรมใด) มีอรรถว่ากาล ในบาลีเป็นต้นว่า “อิจฺจายสฺมา กปฺโป” (ดังนี้ ท่านพระกัปปะ) มีอรรถว่าบัญญัติ ในบาลีเป็นต้นว่า “อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสู” (ผู้ประดับแล้ว มีผมและหนวดอันตัดแล้ว) มีอรรถว่าการตัด ในบาลีเป็นต้นว่า “กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป” (เงาคล้อยไป ๒ องคุลี สมควร) มีอรรถว่าการกำหนด ในบาลีเป็นต้นว่า “อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุํ” (มีโอกาสที่จะนอน) มีอรรถว่าส่วนน้อย ในบาลีเป็นต้นว่า “เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา” (ยังป่าเวฬุวันให้สว่างทั่วทั้งหมด) มีอรรถว่าความทั่วถึง แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่าความทั่วถึง เพราะฉะนั้น ในบทว่า เกวลกปฺปํ เชตวนํ นี้ พึงเห็นอรรถว่า "พระเชตวันทั้งหมดโดยรอบ"

Obhāsetvāti [Pg.15] vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, candimā viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho.

บทว่า โอภาเสตฺวา มีอรรถว่า แผ่ไปแล้วด้วยรัศมีอันเกิดจากผ้า เครื่องประดับ และสรีระ กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์

Yenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti tasmā ‘‘yattha bhagavā, tattha upasaṅkamī’’ti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamīti ca gatāti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvāti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gatā tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.

บทว่า เยน เป็นกรณวิภัตติในอรรถของภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) เพราะฉะนั้น ในบทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ นี้ พึงเห็นอรรถว่า "พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ที่ใด ก็เข้าไปเฝ้า ณ ที่นั้น" หรือพึงเห็นอรรถว่า "เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยเหตุใด (เทวดานั้น) ก็เข้าไปเฝ้าแล้วด้วยเหตุนั้น" ก็เทวดาและมนุษย์พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยเหตุอะไร? (พึงเข้าไปเฝ้า) ด้วยความประสงค์จะบรรลุคุณวิเศษต่างๆ เหมือนหมู่ปักษี (พึงเข้าไปหา) ต้นไม้ใหญ่ที่มีผลอยู่เป็นนิตย์ ด้วยความประสงค์จะบริโภคผลไม้อันโอชะ และบทว่า อุปสงฺกมิ ท่านกล่าวว่าหมายถึง ไปแล้ว บทว่า อุปสงฺกมิตฺวา แสดงถึงที่สุดแห่งการเข้าไปเฝ้า อีกอย่างหนึ่ง ท่านกล่าวว่าหมายถึง ไปแล้วอย่างนี้ แล้วจึงเข้าไปสู่สถานที่ใกล้ชิดยิ่งกว่านั้น อันนับว่าเป็นที่ใกล้ของพระผู้มีพระภาค

Idāni yenatthena loke aggapuggalassa upaṭṭhānaṃ āgatā, taṃ pucchitukāmā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjuliṃ sirasi patiṭṭhapetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantanti bhāvanapuṃsakaniddeso – ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā ṭhitā ekamantaṃ ṭhitā hoti, tathā aṭṭhāsīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Aṭṭhāsīti ṭhānaṃ kappesi. Paṇḍitā hi devamanussā garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ tiṭṭhanti, ayañca devo tesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ aṭṭhāsi.

บัดนี้ (เทวดา) มาเพื่ออุปัฏฐากพระอัครบุคคลในโลกด้วยประสงค์ใด เมื่อปรารถนาจะทูลถามถึงประสงค์นั้น จึงประคองอัญชลีอันงามรุ่งเรืองด้วยการจรดเล็บทั้งสิบไว้เหนือเศียรเกล้า แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บทว่า เอกมนฺตํ เป็นภาวนปุงสกลิงค์นิเทศ เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า “วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺติ” (พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไปไม่สม่ำเสมอ) เพราะฉะนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้ว่า ยืนแล้วโดยประการที่เมื่อยืนอยู่ ชื่อว่ายืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง หรือบทนี้เป็นอุปโยควจนะ (ทุติยาวิภัตติ) ในอรรถของภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) บทว่า อฏฺฐาสิ คือ ได้ทำการยืน จริงอยู่ บัณฑิตทั้งหลายที่เป็นเทวดาและมนุษย์ เมื่อเข้าไปหาท่านผู้ควรแก่การเคารพ ย่อมยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ด้วยความฉลาดในที่นั่งและที่ยืน และเทวดาองค์นี้ก็เป็นผู้หนึ่งในบัณฑิตเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

Kathaṃ ṭhito pana ekamantaṃ ṭhito hotīti? Cha ṭhānadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ, accāsannaṃ, uparivātaṃ, unnatappadesaṃ, atisammukhaṃ, atipacchāti. Atidūre ṭhito hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne ṭhito saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte ṭhito sarīragandhena bādhati. Unnatappadese ṭhito agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā ṭhito sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā ṭhito sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha ṭhānadose vajjetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ aṭṭhāsī’’ti.

ก็เมื่อยืนอยู่อย่างไร จึงจะชื่อว่ายืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง? (ตอบว่า) เมื่อยืนอยู่โดยเว้นโทษแห่งสถาน ๖ ประการ ได้แก่สิ่งเหล่านี้คือ ไกลเกินไป, ใกล้เกินไป, เหนือลม, ที่สูง, ตรงหน้าเกินไป, และข้างหลังเกินไป จริงอยู่ ผู้ที่ยืนอยู่ไกลเกินไป หากประสงค์จะพูด ก็จะต้องพูดด้วยเสียงดัง ผู้ที่ยืนอยู่ใกล้เกินไป ย่อมมีการกระทบกระทั่ง ผู้ที่ยืนอยู่เหนือลม ย่อมเบียดเบียนด้วยกลิ่นกาย ผู้ที่ยืนอยู่ในที่สูง ย่อมแสดงความไม่เคารพ ผู้ที่ยืนอยู่ตรงหน้าเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องจ้องตาดู ผู้ที่ยืนอยู่ข้างหลังเกินไป หากประสงค์จะดู ก็จะต้องยืดคอดู เพราะฉะนั้น แม้เทวดาองค์นี้ก็ได้ยืนอยู่โดยเว้นโทษแห่งสถาน ๖ ประการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ”

Etadavocāti [Pg.16] etaṃ avoca. Kathaṃ nūti kāraṇapucchā. Bhagavato hi tiṇṇoghabhāvo dasasahassilokadhātuyā pākaṭo, tenimissā devatāya tattha kaṅkhā natthi, iminā pana kāraṇena ‘‘tiṇṇo’’ti na jānāti, tena sā taṃ kāraṇaṃ pucchamānā evamāha.

บทว่า เอตทโวจ คือ เอตํ อโวจ (ได้ทูลคำนี้) บทว่า กถํ นุ เป็นการถามถึงเหตุ จริงอยู่ ความที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ข้ามโอฆะได้แล้วนั้น ปรากฏไปทั่วหมื่นโลกธาตุ เพราะเหตุนั้น เทวดาองค์นี้จึงไม่มีความสงสัยในเรื่องนั้น แต่ไม่ทราบว่า "ทรงข้ามได้แล้ว" ด้วยเหตุนี้ เพราะเหตุนั้น เทวดาองค์นั้น เมื่อจะทูลถามถึงเหตุนั้น จึงได้กล่าวอย่างนี้

Mārisāti devatānaṃ piyasamudācāravacanametaṃ. Niddukkhāti vuttaṃ hoti. Yadi evaṃ ‘‘yadā kho te, mārisa, saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyya, atha naṃ tvaṃ jāneyyāsi ‘vassasahassaṃ me niraye paccamānassā’’’ti (ma. ni. 1.512) idaṃ virujjhati. Na hi nerayikasatto niddukkho nāma hoti. Kiñcāpi na niddukkho, ruḷhīsaddena pana evaṃ vuccati. Pubbe kira paṭhamakappikānaṃ niddukkhānaṃ sukhasamappitānaṃ esa vohāro, aparabhāge dukkhaṃ hotu vā mā vā, ruḷhīsaddena ayaṃ vohāro vuccateva nippadumāpi nirudakāpi vā pokkharaṇī pokkharaṇī viya.

คำว่า มาริสะ นี้ เป็นคำเรียกขานด้วยความรักของเหล่าเทวดา ท่านกล่าวว่าหมายถึง ผู้ไม่มีทุกข์ หากเป็นเช่นนั้น ข้อความที่ว่า “ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ เมื่อใดแล หลาวต่อหลาวจะมาประชุมกันที่หทัยของท่าน เมื่อนั้น ท่านพึงทราบว่า ‘เราถูกเผาไหม้อยู่ในนรกตลอดพันปีแล้ว’” นี้ย่อมขัดแย้งกัน เพราะว่าสัตว์นรกย่อมไม่ชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีทุกข์ ถึงแม้จะไม่ใช่ผู้ไม่มีทุกข์ แต่ก็ถูกเรียกอย่างนั้นด้วยรุฬหิศัพท์ (ศัพท์ที่ใช้กันมาจนเคยชิน) ได้ยินว่า ในกาลก่อน คำเรียกขานนี้เป็นของชาวปฐมกัปป์ผู้ไม่มีทุกข์ เพียบพร้อมด้วยสุข ในภายหลัง แม้จะมีความทุกข์หรือไม่มีก็ตาม คำเรียกขานนี้ก็ยังถูกเรียกด้วยรุฬหิศัพท์อยู่นั่นเอง เปรียบเหมือนสระโบกขรณี แม้ไม่มีดอกบัว หรือไม่มีน้ำ ก็ยังเรียกว่าสระโบกขรณี

Oghamatarīti ettha cattāro oghā, kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjoghoti. Tattha pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo kāmogho nāma. Rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti ca bhavogho nāma. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhogho nāma. Catūsu saccesu aññāṇaṃ avijjogho nāma. Tattha kāmogho aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati, bhavogho catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati, diṭṭhogho catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjati, avijjogho sabbākusalesu uppajjati.

ในคำว่า โอฆมตรี นี้ โอฆะมี ๔ อย่าง คือ กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ และอวิชโชฆะ ในโอฆะเหล่านั้น ฉันทราคะในกามคุณ ๕ ชื่อว่ากาโมฆะ ฉันทราคะและความพอใจในฌานในรูปภพและอรูปภพ ชื่อว่าภโวฆะ ทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่าทิฏโฐฆะ ความไม่รู้ในสัจจะ ๔ ชื่อว่าอวิชโชฆะ ในโอฆะเหล่านั้น กาโมฆะเกิดขึ้นในโลภสหคตจิตตุปบาท ๘ ดวง, ภโวฆะเกิดขึ้นในทิฏฐิคตวิปปยุตตโลภสหคตจิตตุปบาท ๔ ดวง, ทิฏโฐฆะเกิดขึ้นในทิฏฐิคตสัมปยุตตจิตตุปบาท ๔ ดวง, อวิชโชฆะเกิดขึ้นในอกุศลจิตทั้งปวง

Sabbopi cesa avahananaṭṭhena rāsaṭṭhena ca oghoti veditabbo. Avahananaṭṭhenāti adhogamanaṭṭhena. Ayañhi attano vasaṃ gate satte adho gameti, nirayādibhedāya duggatiyaṃyeva nibbatteti, uparibhāvaṃ vā nibbānaṃ gantuṃ adento adho tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ca gametītipi attho. Rāsaṭṭhenāti mahantaṭṭhena. Mahā heso kilesarāsi avīcito paṭṭhāya yāva bhavaggā patthaṭo, yadidaṃ pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo nāma. Sesesupi eseva nayo. Evamayaṃ rāsaṭṭhenāpi oghoti [Pg.17] veditabbo. Atarīti imaṃ catubbidhampi oghaṃ kena nu tvaṃ, mārisa, kāraṇena tiṇṇoti pucchati.

และพึงทราบว่า โอฆะทั้งหมดนี้ ชื่อว่าโอฆะ เพราะอรรถว่าพัดพาไป (ทำให้จมลง) และเพราะอรรถว่าเป็นกอง คำว่า เพราะอรรถว่าพัดพาไป หมายถึง เพราะอรรถว่าทำให้ไปสู่ที่ต่ำ จริงอยู่ โอฆะนี้ย่อมทำให้สัตว์ทั้งหลายผู้ตกอยู่ในอำนาจของตนไปสู่ที่ต่ำ คือทำให้บังเกิดในทุคคติมีนรกเป็นต้นเท่านั้น หรือไม่ยอมให้ไปสู่นิพพานอันเป็นภพที่สูงกว่า ย่อมทำให้ไปสู่ที่ต่ำในภพ ๓ ในโยนิ ๔ ในคติ ๕ ในวิญญาณฐิติ ๗ และในสัตตาวาส ๙ นี้ก็เป็นอีกนัยหนึ่ง คำว่า เพราะอรรถว่าเป็นกอง หมายถึง เพราะอรรถว่ามีประมาณมาก จริงอยู่ กองกิเลสนี้มีประมาณมาก แผ่ไปตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคค์ ได้แก่ฉันทราคะในกามคุณ ๕ แม้ในโอฆะที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่าธรรมนี้ชื่อว่าโอฆะ แม้เพราะอรรถว่าเป็นกอง ส่วนคำว่า อตรี (ท่านข้ามแล้ว) เป็นการทูลถามว่า 'ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระองค์ทรงข้ามโอฆะแม้ทั้ง ๔ ประการนี้ได้แล้วด้วยเหตุอะไรหนอ'

Athassā bhagavā pañhaṃ vissajjento appatiṭṭhaṃ khvāhantiādimāha. Tattha appatiṭṭhanti appatiṭṭhahanto. Anāyūhanti anāyūhanto, avāyamantoti attho. Iti bhagavā gūḷhaṃ paṭicchannaṃ katvā pañhaṃ kathesi. Devatāpi naṃ sutvā ‘‘bāhirakaṃ tāva oghaṃ tarantā nāma ṭhātabbaṭṭhāne tiṭṭhantā taritabbaṭṭhāne āyūhantā taranti, ayaṃ pana avīcito yāva bhavaggā patthaṭaṃ kilesoghaṃ kilesarāsiṃ appatiṭṭhahanto anāyūhanto atarinti āha. Kiṃ nu kho etaṃ? Kathaṃ nu kho eta’’nti? Vimatiṃ pakkhantā pañhassa atthaṃ na aññāsi.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาแก่เทวดานั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อปฺปฏิฏฺฐํ ขฺวาหํ (เราไม่หยุดอยู่) ในคำเหล่านั้น คำว่า อปฺปฏิฏฺฐํ หมายถึง ไม่หยุดอยู่ คำว่า อนายุหํ หมายถึง ไม่พยายาม คือ ไม่ใช้ความเพียร ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำปัญหาให้ลึกซึ้ง ปกปิดไว้ แล้วจึงตรัสตอบ แม้เทวดาได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็ไม่เข้าใจความหมายของปัญหา เกิดความสงสัยขึ้นว่า 'โดยปกติแล้ว ผู้ที่ข้ามห้วงน้ำภายนอก ย่อมหยุดในที่ที่ควรหยุด พยายามในที่ที่ควรข้าม จึงจะข้ามได้ แต่พระองค์นี้กลับตรัสว่า เราข้ามโอฆะคือกิเลส กองกิเลสที่แผ่ไปตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคค์ได้แล้ว โดยไม่หยุดอยู่ ไม่พยายาม นี่คืออะไรหนอ? เป็นอย่างไรหนอ?' เทวดาแล่นไปสู่ความสงสัย จึงไม่เข้าใจเนื้อความของปัญหา

Kiṃ pana bhagavatā yathā sattā na jānanti, evaṃ kathanatthāya pāramiyo pūretvā sabbaññutā paṭividdhāti? Na etadatthāya paṭividdhā. Dve pana bhagavato desanā niggahamukhena ca anuggahamukhena ca. Tattha ye paṇḍitamānino honti aññātepi ñātasaññino pañcasatā brāhmaṇapabbajitā viya, tesaṃ mānaniggahatthaṃ yathā na jānanti, evaṃ mūlapariyāyādisadisaṃ dhammaṃ deseti. Ayaṃ niggahamukhena desanā. Vuttampi cetaṃ ‘‘niggayha niggayhāhaṃ, ānanda, vakkhāmi, pavayha pavayha, ānanda, vakkhāmi, yo sāro, so ṭhassatī’’ti (ma. ni. 3.196). Ye pana ujukā sikkhākāmā, tesaṃ suviññeyyaṃ katvā ākaṅkheyyasuttādisadisaṃ dhammaṃ deseti, ‘‘abhirama, tissa, abhirama, tissa, ahamovādena ahamanuggahena ahamanusāsaniyā’’ti (saṃ. ni. 3.84) ca ne samassāseti. Ayaṃ anuggahamukhena desanā.

ก็พระผู้มีพระภาคทรงบำเพ็ญบารมีแล้วแทงตลอดสัพพัญญุตญาณ เพื่อที่จะตรัสสอนในลักษณะที่สัตว์ทั้งหลายไม่สามารถรู้ได้ อย่างนั้นหรือ? พระองค์ไม่ได้ทรงแทงตลอดเพื่อประโยชน์นั้น แต่เทศนาของพระผู้มีพระภาคมี ๒ อย่าง คือ โดยนัยแห่งการข่ม (นิคคหมุข) และโดยนัยแห่งการอนุเคราะห์ (อนุคคหมุข) ในบรรดาเทศนา ๒ อย่างนั้น ชนเหล่าใดถือตัวว่าเป็นบัณฑิต แม้ในสิ่งที่ยังไม่รู้ ก็สำคัญว่ารู้แล้ว เหมือนพราหมณ์ผู้บวช ๕๐๐ รูป พระองค์ทรงแสดงธรรมที่เปรียบด้วยมูลปริยายสูตรเป็นต้น ในลักษณะที่พวกเขาไม่สามารถรู้ได้ เพื่อข่มมานะของชนเหล่านั้น นี้คือเทศนาโดยนัยแห่งการข่ม ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนอานนท์ เราจักข่มแล้วข่มอีกจึงจักกล่าว เราจักประคองแล้วประคองอีกจึงจักกล่าว สาระใดมีอยู่ สาระนั้นจักตั้งอยู่ได้” ส่วนชนเหล่าใดเป็นผู้ตรง ใคร่ต่อการศึกษา พระองค์ทรงกระทำธรรมให้เข้าใจง่าย แล้วทรงแสดงธรรมที่เปรียบด้วยอากังเขยยสูตรเป็นต้น และทรงปลอบโยนพวกเขาว่า “จงยินดีเถิด ติสสะ จงยินดีเถิด ติสสะ ด้วยโอวาทของเรา ด้วยการอนุเคราะห์ของเรา ด้วยอนุสาสนีของเรา” นี้คือเทศนาโดยนัยแห่งการอนุเคราะห์

Ayaṃ pana devaputto mānatthaddho paṇḍitamānī, evaṃ kirassa ahosi – ahaṃ oghaṃ jānāmi, tathāgatassa oghatiṇṇabhāvaṃ jānāmi, ‘‘iminā pana kāraṇena tiṇṇo’’ti ettakamattaṃ na jānāmi. Iti mayhaṃ ñātameva bahu, appaṃ aññātaṃ, tamahaṃ kathitamattameva jānissāmi. Kiñhi nāma taṃ bhagavā vadeyya, yassāhaṃ atthaṃ na jāneyyanti. Atha satthā ‘‘ayaṃ kiliṭṭhavatthaṃ viya [Pg.18] raṅgajātaṃ abhabbo imaṃ mānaṃ appahāya desanaṃ sampaṭicchituṃ, mānaniggahaṃ tāvassa katvā puna nīcacittena pucchantassa pakāsessāmī’’ti paṭicchannaṃ katvā pañhaṃ kathesi. Sopi nihatamāno ahosi, sā cassa nihatamānatā uttaripañhapucchaneneva veditabbā. Tassa pana pañhapucchanassa ayamattho – kathaṃ pana tvaṃ, mārisa, appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatari, yathāhaṃ jānāmi, evaṃ me kathehīti.

ส่วนเทวบุตรองค์นี้ เป็นผู้กระด้างด้วยมานะ ถือตัวว่าเป็นบัณฑิต ได้ยินว่า เขาเกิดความคิดขึ้นอย่างนี้ว่า – เราย่อมรู้โอฆะ เรารู้ความที่พระตถาคตทรงข้ามโอฆะได้แล้ว แต่เราไม่รู้เพียงแค่ว่า “ทรงข้ามได้แล้วด้วยเหตุนี้” ดังนั้น สิ่งที่เรารู้แล้วมีมาก สิ่งที่ยังไม่รู้มีน้อย เราจักรู้สิ่งนั้นได้เพียงแค่ทรงตรัสเท่านั้น พระผู้มีพระภาคจะตรัสอะไรกันหนอ ที่เราจะไม่รู้เนื้อความได้ ลำดับนั้น พระศาสดาทรงพระดำริว่า 'เทวบุตรนี้เปรียบเหมือนผ้าเปื้อนที่ไม่ควรจะรับน้ำย้อมฉันใด เมื่อยังไม่ละมานะนี้ ก็ไม่ควรจะรับเทศนาฉันนั้น เราจักข่มมานะของเขาก่อน แล้วจึงจักแสดงแก่เขาผู้มีจิตนอบน้อมทูลถามอีกครั้ง' ดังนี้แล้ว จึงทรงกระทำปัญหาให้ปกปิดแล้วตรัสตอบ แม้เทวบุตรนั้นก็เป็นผู้มีมานะอันถูกขจัดแล้ว และความที่เขามีมานะอันถูกขจัดแล้วนั้น พึงทราบได้ด้วยการทูลถามปัญหาต่อไปนั่นเอง ส่วนเนื้อความแห่งการทูลถามปัญหานั้นมีดังนี้ – ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็พระองค์ทรงข้ามโอฆะได้แล้ว โดยไม่หยุดอยู่ ไม่พยายาม ด้วยเหตุอย่างไร ขอพระองค์โปรดตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ตามที่ข้าพระองค์จะพึงรู้ได้เถิด

Athassa bhagavā kathento yadāsvāhantiādimāha. Tattha yadā svāhanti yasmiṃ kāle ahaṃ. Sukāro nipātamattaṃ. Yathā ca ettha, evaṃ sabbapadesu. Saṃsīdāmīti paṭicchannaṃ katvā ataranto tattheva osīdāmi. Nibbuyhāmīti ṭhātuṃ asakkonto ativattāmi. Iti ṭhāne ca vāyāme ca dosaṃ disvā atiṭṭhanto avāyamanto oghamatarinti evaṃ bhagavatā pañho kathito. Devatāyapi paṭividdho, na pana pākaṭo, tassa pākaṭīkaraṇatthaṃ satta dukā dassitā. Kilesavasena hi santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, abhisaṅkhāravasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Taṇhādiṭṭhīhi vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, avasesakilesānañceva abhisaṅkhārānañca vasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Taṇhāvasena vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, diṭṭhivasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Sassatadiṭṭhiyā vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, ucchedadiṭṭhiyā āyūhanto nibbuyhati nāma. Olīyanābhinivesā hi bhavadiṭṭhi, atidhāvanābhinivesā vibhavadiṭṭhi. Līnavasena vā santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, uddhaccavasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Tathā kāmasukhallikānuyogavasena santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, attakilamathānuyogavasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena santiṭṭhanto saṃsīdati nāma, sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanto nibbuyhati nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘seyyathāpi, cunda, ye keci akusalā dhammā, sabbe te adhobhāgaṅgamanīyā, ye keci kusalā dhammā, sabbe te uparibhāgaṅgamanīyā’’ti (ma. ni. 1.86).

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะตรัสตอบแก่เทวดานั้น จึงได้ตรัสพระคาถามีคำว่า "ยทาสฺวาหํ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ยทาสฺวาหํ" ความว่า ในกาลใด เรา. สุ-อักษร เป็นเพียงนิบาต. สุ-อักษรในบทนี้เป็นเพียงนิบาตฉันใด ในบททั้งปวงก็ฉันนั้น. บทว่า "สํสีทามิ" ความว่า เมื่อไม่ข้ามฟาก คือไม่พยายาม ก็จมลงในที่นั้นนั่นเอง. บทว่า "นิพฺพุยฺหามิ" ความว่า เมื่อไม่อาจเพื่อจะตั้งอยู่ได้ ก็ลอยผ่านไป. ด้วยเหตุนี้ ทรงเห็นโทษทั้งในการหยุดอยู่และในความพยายาม จึงไม่ทรงหยุดอยู่ ไม่ทรงพยายาม ข้ามโอฆะได้แล้ว ดังนี้ ปัญหาอันพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบแล้วอย่างนี้. อันเทวดาแทงตลอดแล้วด้วย แต่ยังไม่ปรากฏ เพื่อทำให้เนื้อความนั้นปรากฏ จึงทรงแสดงทุกะ (หมวดสอง) ๗ หมวด. จริงอยู่ เมื่อหยุดอยู่ด้วยอำนาจกิเลส ชื่อว่าย่อมจม, เมื่อพยายามด้วยอำนาจอภิสังขาร ชื่อว่าย่อมลอยไป. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อหยุดอยู่ด้วยตัณหาและทิฏฐิ ชื่อว่าย่อมจม, เมื่อพยายามด้วยอำนาจกิเลสที่เหลือและอภิสังขารทั้งหลาย ชื่อว่าย่อมลอยไป. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อหยุดอยู่ด้วยอำนาจตัณหา ชื่อว่าย่อมจม, เมื่อพยายามด้วยอำนาจทิฏฐิ ชื่อว่าย่อมลอยไป. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อหยุดอยู่ด้วยสัสสตทิฏฐิ ชื่อว่าย่อมจม, เมื่อพยายามด้วยอุจเฉททิฏฐิ ชื่อว่าย่อมลอยไป. เพราะว่าภวทิฏฐิมีความน้อมใจไปในทางย่อหย่อน, วิภวทิฏฐิมีความน้อมใจไปในทางแล่นไปเกิน. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อหยุดอยู่ด้วยอำนาจความท้อถอย ชื่อว่าย่อมจม, เมื่อพยายามด้วยอำนาจความฟุ้งซ่าน ชื่อว่าย่อมลอยไป. ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อหยุดอยู่ด้วยอำนาจกามสุขัลลิกานุโยค ชื่อว่าย่อมจม, เมื่อพยายามด้วยอำนาจอัตตกิลมถานุโยค ชื่อว่าย่อมลอยไป. เมื่อหยุดอยู่ด้วยอำนาจอภิสังขารที่เป็นอกุศลทั้งปวง ชื่อว่าย่อมจม, เมื่อพยายามด้วยอำนาจอภิสังขารที่เป็นโลกิยกุศลทั้งปวง ชื่อว่าย่อมลอยไป. แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้แล้วว่า – "ดูก่อนจุนทะ เปรียบเหมือนอกุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งมีอยู่ อกุศลธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมนำไปสู่ส่วนเบื้องต่ำ, กุศลธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งมีอยู่ กุศลธรรมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมนำไปสู่ส่วนเบื้องสูง" (ม.นิ. ๑.๘๖).

Imaṃ pañhavissajjanaṃ sutvāva devatā sotāpattiphale patiṭṭhāya tuṭṭhā pasannā attano tuṭṭhiñca pasādañca pakāsayantī cirassaṃ vatāti gāthamāha. Tattha cirassanti cirassa kālassa accayenāti attho. Ayaṃ [Pg.19] kira devatā kassapasammāsambuddhaṃ disvā tassa parinibbānato paṭṭhāya antarā aññaṃ buddhaṃ na diṭṭhapubbā, tasmā ajja bhagavantaṃ disvā evamāha. Kiṃ panimāya devatāya ito pubbe satthā na diṭṭhapubboti. Diṭṭhapubbo vā hotu adiṭṭhapubbo vā, dassanaṃ upādāya evaṃ vattuṃ vaṭṭati. Brāhmaṇanti bāhitapāpaṃ khīṇāsavabrāhmaṇaṃ. Parinibbutanti kilesanibbānena nibbutaṃ. Loketi sattaloke. Visattikanti rūpādīsu ārammaṇesu āsattavisattatādīhi kāraṇehi visattikā vuccati taṇhā, taṃ visattikaṃ appatiṭṭhamānaṃ anāyūhamānaṃ tiṇṇaṃ nittiṇṇaṃ uttiṇṇaṃ cirassaṃ vata khīṇāsavabrāhmaṇaṃ passāmīti attho.

เทวดาครั้นได้ฟังการวิสัชนาปัญหานี้แล้วเท่านั้น ก็ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล มีใจยินดี เลื่อมใสแล้ว เมื่อจะประกาศความยินดีและความเลื่อมใสของตน จึงได้กล่าวคาถามีคำว่า "จิรสฺสํ วต" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "จิรสฺสํ" มีความหมายว่า โดยการล่วงไปแห่งกาลนาน. ได้ยินว่า เทวดานี้ได้เห็นพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว จำเดิมแต่กาลปรินิพพานของพระองค์ ในระหว่างนั้น ไม่เคยเห็นพระพุทธเจ้าองค์อื่นเลย เพราะเหตุนั้น วันนี้ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว จึงกล่าวอย่างนี้. ก็เทวดานี้ ไม่เคยเห็นพระศาสดามาก่อนกาลนี้หรือ? จะเคยเห็นมาก่อนก็ตาม หรือไม่เคยเห็นมาก่อนก็ตาม อาศัยการได้เห็น ย่อมควรเพื่อจะกล่าวอย่างนี้ได้. บทว่า "พฺราหฺมณํ" คือ พราหมณ์ผู้มีบาปอันลอยเสียแล้ว ผู้สิ้นอาสวะ. บทว่า "ปรินิพฺพุตํ" คือ ผู้ดับแล้วด้วยกิเลสนิพพาน. บทว่า "โลเก" คือ ในสัตวโลก. บทว่า "วิสตฺติกํ" คือ ตัณหาอันบัณฑิตเรียกว่า วิสัตติกา เพราะเหตุทั้งหลายมีภาวะแห่งความข้องและความติดอยู่ในอารมณ์ทั้งหลายมีรูปเป็นต้น, ความว่า เราได้เห็นพราหมณ์ผู้สิ้นอาสวะ ผู้ไม่หยุดอยู่ ไม่พยายาม ผู้ข้ามแล้ว ข้ามได้แล้ว ข้ามพ้นแล้ว ซึ่งตัณหาอันชื่อว่าวิสัตติกานั้น หนอ ช่างนานเหลือเกิน.

Samanuñño satthā ahosīti tassā devatāya vacanaṃ citteneva samanumodi, ekajjhāsayo ahosi. Antaradhāyīti abhisaṅkhatakāyaṃ jahitvā attano pakatiupādiṇṇakakāyasmiṃyeva ṭhatvā laddhāsā laddhapatiṭṭhā hutvā dasabalaṃ gandhehi ca mālehi ca pūjetvā attano bhavanaṃyeva agamāsīti.

บทว่า "สมนุญฺโญ สตฺถา อโหสิ" ความว่า พระศาสดาทรงอนุโมทนาคำของเทวดานั้นด้วยพระทัยเท่านั้น ได้มีพระอัธยาศัยเป็นอันเดียวกัน. บทว่า "อนฺตรธายิ" ความว่า (เทวดา) ละกายที่อภิสังขารปรุงแต่งแล้ว ดำรงอยู่ในกายอันเป็นปกติที่กรรมและกิเลสยึดถือของตนนั่นเอง เป็นผู้มีความหวังอันได้แล้ว มีที่พึ่งอันได้แล้ว บูชาพระทศพลด้วยของหอมและดอกไม้ทั้งหลายแล้ว ได้ไปยังวิมานของตนนั่นเอง.

Oghataraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโอฆตรณสูตร จบ.

2. Nimokkhasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถานิโมกขสูตร

2. Idāni dutiyasuttato paṭṭhāya paṭhamamāgatañca uttānatthañca pahāya yaṃ yaṃ anuttānaṃ, taṃ tadeva vaṇṇayissāma. Jānāsi noti jānāsi nu. Nimokkhantiādīni maggādīnaṃ nāmāni. Maggena hi sattā kilesabandhanato nimuccanti, tasmā maggo sattānaṃ nimokkhoti vutto. Phalakkhaṇe pana te kilesabandhanato pamuttā, tasmā phalaṃ sattānaṃ pamokkhoti vuttaṃ. Nibbānaṃ patvā sattānaṃ sabbadukkhaṃ viviccati, tasmā nibbānaṃ vivekoti vuttaṃ. Sabbāni vā etāni nibbānasseva nāmāni. Nibbānañhi patvā sattā sabbadukkhato nimuccanti pamuccanti viviccanti, tasmā tadeva ‘‘nimokkho pamokkho viveko’’ti vuttaṃ. Jānāmi khvāhanti jānāmi kho ahaṃ. Avadhāraṇattho khokāro[Pg.20]. Ahaṃ jānāmiyeva. Sattānaṃ nimokkhādijānanatthameva hi mayā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhanti sīhanādaṃ nadati. Buddhasīhanādaṃ nāma kira etaṃ suttaṃ.

๒. บัดนี้ จำเดิมแต่สูตรที่ ๒ เป็นต้นไป ข้าพเจ้าจะละเว้นข้อความที่มาในลำดับแรกและบทที่มีอรรถตื้น บทใดๆ มีอรรถไม่ตื้น ก็จะพรรณนาเฉพาะบทนั้นๆ เท่านั้น. บทว่า "ชานาสิ โน" คือ ท่านย่อมรู้หรือหนอ. บททั้งหลายมีคำว่า "นิโมกฺขํ" เป็นต้น เป็นชื่อของมรรคเป็นต้น. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมหลุดพ้นจากเครื่องผูกคือกิเลสด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น มรรคจึงถูกเรียกว่าเป็นเครื่องหลุดพ้นของสัตว์ทั้งหลาย. แต่ในขณะแห่งผล สัตว์เหล่านั้นย่อมพ้นวิเศษแล้วจากเครื่องผูกคือกิเลส เพราะเหตุนั้น ผลจึงถูกเรียกว่าเป็นเครื่องพ้นวิเศษของสัตว์ทั้งหลาย. สัตว์ทั้งหลายครั้นบรรลุพระนิพพานแล้ว ทุกข์ทั้งปวงย่อมสงัดไป เพราะเหตุนั้น พระนิพพานจึงถูกเรียกว่าเป็นที่สงัด. อีกอย่างหนึ่ง บททั้งหมดเหล่านั้นเป็นชื่อของพระนิพพานนั่นเอง. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายครั้นบรรลุพระนิพพานแล้ว ย่อมหลุดพ้น พ้นวิเศษ สงัดไปจากทุกข์ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระนิพพานนั้นนั่นเองจึงถูกเรียกว่า "นิโมกขะ ปโมกขะ วิเวกะ". บทว่า "ชานามิ ขฺวาหํ" คือ เรารู้แน่แท้. โข-อักษร มีอรรถว่ากำหนดแน่นอน (คือ) เรารู้อย่างแน่นอน. (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงบันลือสีหนาทว่า "ก็เราบำเพ็ญบารมี ๓๐ ทัศให้บริบูรณ์แล้ว ได้แทงตลอดสัพพัญญุตญาณ ก็เพื่อประโยชน์แก่การรู้ซึ่งนิโมกขะเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลายนั่นเอง". ได้ยินว่า สูตรนี้ชื่อว่า พุทธสีหนาท.

Nandībhavaparikkhayāti nandīmūlakassa kammabhavassa parikkhayena. Nandiyā ca bhavassa cātipi vaṭṭati. Tattha hi purimanaye nandībhavena tividhakammābhisaṅkhāravasena saṅkhārakkhandho gahito, saññāviññāṇehi taṃsampayuttā ca dve khandhā. Tehi pana tīhi khandhehi sampayuttā vedanā tesaṃ gahaṇena gahitāvāti anupādiṇṇakānaṃ catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ appavattivasena saupādisesaṃ nibbānaṃ kathitaṃ hoti. Vedanānaṃ nirodhā upasamāti upādiṇṇakavedanānaṃ nirodhena ca upasamena ca. Tattha vedanāgahaṇena taṃsampayuttā tayo khandhā gahitāva honti, tesaṃ vatthārammaṇavasena rūpakkhandhopi. Evaṃ imesaṃ upādiṇṇakānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ appavattivasena anupādisesaṃ nibbānaṃ kathitaṃ hoti. Dutiyanaye pana nandiggahaṇena saṅkhārakkhandho gahito, bhavaggahaṇena upapattibhavasaṅkhāto rūpakkhandho, saññādīhi sarūpeneva tayo khandhā. Evaṃ imesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ appavattivasena nibbānaṃ kathitaṃ hotīti veditabbaṃ. Imameva ca nayaṃ catunikāyikabhaṇḍikatthero roceti. Iti nibbānavaseneva bhagavā desanaṃ niṭṭhāpesīti.

บทว่า นนฺทีภวปริกฺขยา ความว่า เพราะความสิ้นไปแห่งกัมมภพอันมีนันทิเป็นมูล แม้จะแปลว่า เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและภพ ก็ใช้ได้ จริงอยู่ ในนัยแรกนั้น ท่านถือเอาสังขารขันธ์ด้วยบทว่า นนฺทีภเวนะ โดยอำนาจแห่งกรรมภิสังขาร ๓ อย่าง, ถือเอาขันธ์ ๒ ที่สัมปยุตด้วยสังขารขันธ์นั้นด้วยบทว่า สญฺญาวิญฺญาเณหิ, อนึ่ง เวทนาที่สัมปยุตด้วยขันธ์ ๓ เหล่านั้น ท่านก็ถือเอาด้วยการถือเอาขันธ์ ๓ เหล่านั้นนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสอุปาทิเสสนิพพาน โดยอำนาจแห่งความไม่เป็นไปอีกแห่งอรูปขันธ์ ๔ ที่เป็นอนุปาทิณณกะ (คือกุศลและอกุศล) บทว่า เวทนานํ นิโรธา อุปสมา ความว่า เพราะความดับและความสงบระงับแห่งเวทนาที่เป็นอุปาทิณณกะ (คือกรรมวิบาก) ในบทนั้น ท่านถือเอาขันธ์ ๓ ที่สัมปยุตด้วยเวทนานั้นด้วยการถือเอาเวทนา, และถือเอารูปขันธ์โดยความเป็นวัตถุและอารมณ์ของขันธ์เหล่านั้นด้วย ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอนุปาทิเสสนิพพาน โดยอำนาจแห่งความไม่เป็นไปอีกแห่งขันธ์ ๕ ที่เป็นอุปาทิณณกะเหล่านี้ ส่วนในนัยที่สอง ท่านถือเอาสังขารขันธ์ด้วยการถือเอานันทิ, ถือเอารูปขันธ์ที่เรียกว่าอุปปัตติภพด้วยการถือเอาภพ, ถือเอาขันธ์ ๓ ตามสภาวะของมันด้วยบทว่า สัญญา เป็นต้น พึงทราบว่า ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระนิพพาน โดยอำนาจแห่งความไม่เป็นไปอีกแห่งขันธ์ ๕ เหล่านี้ และพระจตุนิกายิกภัณฑิกัตเถระก็ชอบใจนัยนี้แหละ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงจบพระธรรมเทศนาโดยอ้างถึงพระนิพพาน

Nimokkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิโมกขสูตร จบ

3. Upanīyasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอุปนียสูตร

3. Tatiye upanīyatīti parikkhīyati nirujjhati, upagacchati vā, anupubbena maraṇaṃ upetīti attho. Yathā vā gopālena gogaṇo nīyati, evaṃ jarāya maraṇasantikaṃ upanīyatīti attho. Jīvitanti jīvitindriyaṃ. Appanti parittaṃ thokaṃ. Tassa dvīhākārehi parittatā veditabbā sarasaparittatāya ca khaṇaparittatāya ca. Sarasaparittatāyapi hi ‘‘yo, bhikkhave, ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.7; saṃ. ni. 2.143) vacanato parittaṃ. Khaṇaparittatāyapi. Paramatthato hi atiparitto sattānaṃ jīvitakkhaṇo ekacittappavattimattoyeva[Pg.21]. Yathā nāma rathacakkaṃ pavattamānampi ekeneva nemippadesena pavattati, tiṭṭhamānampi ekeneva tiṭṭhati, evamevaṃ ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitaṃ, tasmiṃ citte niruddhamatte satto niruddhoti vuccati. Yathāha – atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissati, anāgate cittakkhaṇe jīvissati na jīvati na jīvittha, paccuppanne cittakkhaṇe jīvati na jīvittha na jīvissati.

๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุปนียติ ความว่า ย่อมสิ้นไป ย่อมดับไป หรือย่อมเข้าไปใกล้ คือ ย่อมเข้าถึงความตายโดยลำดับ หรืออีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า เหมือนอย่างที่ฝูงโคถูกคนเลี้ยงโคต้อนไป ฉันใด สัตว์ก็ถูกชรานำเข้าไปใกล้ความตาย ฉันนั้น บทว่า ชีวิตํ ได้แก่ ชีวิตินทรีย์ บทว่า อปฺปํ ได้แก่ เล็กน้อย นิดหน่อย พึงทราบความเป็นของเล็กน้อยแห่งชีวิตินทรีย์นั้นโดย ๒ อาการ คือ โดยความเป็นของเล็กน้อยแห่งสภาวะ และโดยความเป็นของเล็กน้อยแห่งขณะ จริงอยู่ แม้โดยความเป็นของเล็กน้อยแห่งสภาวะ ชีวิตก็ชื่อว่าเล็กน้อย เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีชีวิตอยู่ได้ร้อยปี หรือเกินกว่าเล็กน้อย” แม้โดยความเป็นของเล็กน้อยแห่งขณะ ก็ชื่อว่าเล็กน้อย จริงอยู่ โดยปรมัตถ์แล้ว ขณะแห่งชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเล็กน้อยอย่างยิ่ง มีประมาณเพียงการเกิดขึ้นแห่งจิตดวงเดียวเท่านั้น เปรียบเหมือนล้อรถ แม้เมื่อกำลังหมุนไป ก็หมุนไปด้วยส่วนแห่งกงเพียงส่วนเดียว แม้เมื่อหยุดอยู่ ก็หยุดอยู่ด้วยส่วนแห่งกงเพียงส่วนเดียว ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็มีขณะเพียงจิตดวงเดียว ฉันนั้น เมื่อจิตดวงนั้นดับไปเท่านั้น สัตว์ก็เรียกว่าดับแล้ว ดังที่พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรกล่าวไว้ว่า “ในขณะจิตที่เป็นอดีต สัตว์เคยมีชีวิตอยู่ แต่ไม่มีชีวิตอยู่ และจักไม่มีชีวิตอยู่, ในขณะจิตที่เป็นอนาคต สัตว์จักมีชีวิตอยู่ แต่ไม่มีชีวิตอยู่ และไม่เคยมีชีวิตอยู่, ในขณะจิตที่เป็นปัจจุบัน สัตว์มีชีวิตอยู่ แต่ไม่เคยมีชีวิตอยู่ และจักไม่มีชีวิตอยู่”

‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo.

ชีวิต อัตภาพ สุขและทุกข์ ล้วนประกอบกับจิตดวงเดียว ขณะย่อมเป็นไปอย่างรวดเร็ว

‘‘Ye niruddhā marantassa, tiṭṭhamānassa vā idha;

Sabbepi sadisā khandhā, gatā appaṭisandhikā.

ขันธ์เหล่าใดดับไปแล้ว ของผู้ที่กำลังตาย หรือของผู้ที่ยังดำรงอยู่ในโลกนี้ ขันธ์ทั้งหมดนั้นก็เหมือนกัน คือดับไปแล้วไม่มีการสืบต่ออีก

‘‘Anibbattena na jāto, paccuppannena jīvati;

Cittabhaṅgā mato loko, paññatti paramatthiyā’’ti. (mahāni. 10);

สัตว์ยังไม่เกิดด้วยจิตที่ยังไม่เกิด ย่อมมีชีวิตอยู่ด้วยจิตปัจจุบัน โลกชื่อว่าตายแล้วเพราะจิตดับ บัญญัติมีอยู่โดยปรมัตถ์

Jarūpanītassāti jaraṃ upagatassa, jarāya vā maraṇasantikaṃ upanītassa. Na santi tāṇāti tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ bhavituṃ samatthā nāma keci natthi. Etaṃ bhayanti etaṃ jīvitindriyassa maraṇūpagamanaṃ, āyuparittatā, jarūpanītassa tāṇābhāvoti tividhaṃ bhayaṃ bhayavatthu bhayakāraṇanti attho. Puññāni kayirātha sukhāvahānīti viññū puriso sukhāvahāni sukhadāyakāni puññāni kareyya. Iti devatā rūpāvacarajjhānaṃ sandhāya pubbacetanaṃ aparacetanaṃ muñcacetanañca gahetvā bahuvacanavasena ‘‘puññānī’’ti āha. Jhānassādaṃ jhānanikantiṃ jhānasukhañca gahetvā ‘‘sukhāvahānī’’ti āha. Tassā kira devatāya sayaṃ dīghāyukaṭṭhāne brahmaloke nibbattattā heṭṭhā kāmāvacaradevesu parittāyukaṭṭhāne cavamāne upapajjamāne ca thullaphusitake vuṭṭhipātasadise satte disvā etadahosi ‘‘ahovatime sattā jhānaṃ bhāvetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā brahmaloke ekakappa-dvekappa-catukappa-aṭṭhakappa-soḷasakappa-dvattiṃsakappa-catusaṭṭhikappappamāṇaṃ addhānaṃ tiṭṭheyyu’’nti. Tasmā evamāha.

บทว่า ชรูปนีตสฺส ความว่า แก่สัตว์ผู้ถึงแล้วซึ่งชรา หรือแก่สัตว์ผู้ถูกชรานำเข้าไปใกล้ความตาย บทว่า น สนฺติ ตาณา ความว่า ไม่มีใครเลยที่สามารถจะเป็นที่ต้านทาน ที่หลีกเร้น ที่พึ่งพิงได้ บทว่า เอตํ ภยํ ความว่า ภัย ๓ อย่างนี้ คือ การที่ชีวิตินทรีย์เข้าไปใกล้ความตาย, ความที่อายุสั้น, และความไม่มีที่ต้านทานของสัตว์ผู้ถูกชรานำไป เป็นวัตถุแห่งภัย เป็นเหตุแห่งภัย บทว่า ปุญฺญานิ กยิราถ สุขาวหานิ ความว่า บุรุษผู้มีปัญญารู้แจ้ง พึงทำบุญทั้งหลายอันนำมาซึ่งความสุข เทพบุตรนั้นกล่าวคำว่า “ปุญฺญานิ” โดยความเป็นพหูพจน์ โดยมุ่งถึงรูปาวจรฌาน และถือเอาปุพพเจตนา อปรเจตนา และมุญจนเจตนา กล่าวคำว่า “สุขาวหานิ” โดยถือเอาฌานัสสาทะ (ความยินดีในฌาน) ฌานนิกันติ (ความใคร่ในฌาน) และฌานสุข (ความสุขในฌาน) ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นตนเองเกิดในพรหมโลกอันเป็นสถานที่ของผู้มีอายุยืน เมื่อเห็นสัตว์ทั้งหลายในกามวจรเทวโลกเบื้องล่างอันเป็นสถานที่ของผู้มีอายุน้อย กำลังจุติและอุบัติอยู่ เปรียบเหมือนฝนห่าใหญ่ตกลงในที่ที่มีดอกไม้บอบบาง จึงเกิดความคิดขึ้นว่า “โอหนอ ถ้าสัตว์เหล่านี้เจริญฌานแล้ว มีฌานไม่เสื่อม ทำกาละแล้ว พึงตั้งอยู่ในพรหมโลกตลอดกาลประมาณหนึ่งกัป สองกัป สี่กัป แปดกัป สิบหกกัป สามสิบสองกัป หกสิบสี่กัป ก็จะดี” เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้

Atha bhagavā – ‘‘ayaṃ devatā aniyyānikaṃ vaṭṭakathaṃ kathetī’’ti vivaṭṭamassā dassento dutiyaṃ gāthamāha. Tattha lokāmisanti dve lokāmisā [Pg.22] pariyāyena ca nippariyāyena ca. Pariyāyena tebhūmakavaṭṭaṃ lokāmisaṃ, nippariyāyena cattāro paccayā. Idha pariyāyalokāmisaṃ adhippetaṃ. Nippariyāyalokāmisampi vaṭṭatiyeva. Santipekkhoti nibbānasaṅkhātaṃ accantasantiṃ pekkhanto icchanto patthayantoti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า “เทพบุตรนี้กล่าวถ้อยคำอันเป็นไปในวัฏฏะ ไม่ใช่ทางออกจากทุกข์” จึงตรัสพระคาถาที่สอง เพื่อทรงแสดงวิวัฏฏะ (ทางออกจากวัฏฏะ) แก่เทพบุตรนั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า โลกามิสํ ความว่า โลกามิสมี ๒ อย่าง คือ โดยปริยาย และโดยนิปปริยาย โดยปริยาย ได้แก่ ไตรภูมิวัฏฏะ ชื่อว่าโลกามิส โดยนิปปริยาย ได้แก่ ปัจจัย ๔ ชื่อว่าโลกามิส ในที่นี้ ทรงประสงค์โลกามิสโดยปริยาย แม้โลกามิสโดยนิปปริยายก็ใช้ได้ บทว่า สนฺติเปกฺโข ความว่า ผู้เล็งเห็น ผู้ต้องการ ผู้ปรารถนาสันติอย่างยิ่งที่เรียกว่านิพพาน

Upanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปนียสูตร จบ

4. Accentisuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอัจเจนติสูตร

4. Catutthe accentīti atikkamanti. Kālāti purebhattādayo kālā. Tarayanti rattiyoti rattiyo atikkamamānā puggalaṃ maraṇūpagamanāya tarayanti sīghaṃ sīghaṃ gamayanti. Vayoguṇāti paṭhamamajjhimapacchimavayānaṃ guṇā, rāsayoti attho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇa’’nti ettha koṭṭhāsaṭṭho. ‘‘Kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ettha rāsaṭṭho. ‘‘Pañca kāmaguṇā’’ti ettha bandhanaṭṭho. Idha pana rāsaṭṭho guṇaṭṭho. Tasmā vayoguṇāti vayorāsayo veditabbā. Anupubbaṃ jahantīti anupaṭipāṭiyā puggalaṃ jahanti. Majjhimavaye ṭhitaṃ hi paṭhamavayo jahati, pacchimavaye ṭhitaṃ dve paṭhamamajjhimā jahanti, maraṇakkhaṇe pana tayopi vayā jahanteva. Etaṃ bhayanti etaṃ kālānaṃ atikkamanaṃ, rattidivānaṃ taritabhāvo, vayoguṇānaṃ jahanabhāvoti tividhaṃ bhayaṃ. Sesaṃ purimasadisamevāti.

๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า อจฺเจนฺติ ความว่า ย่อมล่วงไป บทว่า กาลา ความว่า กาลทั้งหลายมีปุเรภัตเป็นต้น บทว่า ตรยนฺติ รตฺติโย ความว่า ราตรีทั้งหลายเมื่อล่วงไป ย่อมยังบุคคลให้รีบล่วงไปเพื่อเข้าถึงความตาย คือย่อมให้ถึงไปโดยเร็วพลัน บทว่า วโยคุณา ความว่า หมู่แห่งวัยทั้งหลาย คือ ปฐมวัย มัชฌิมวัย และปัจฉิมวัย อธิบายว่า กอง จริงอยู่ ในพระบาลีว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผ้าสังฆาฏิ ๒ ชั้น สำหรับผ้าที่ยังไม่ได้ซักฟอก" (มหาวรรค ๓๔๘) ในที่นี้ คุณศัพท์มีอรรถว่า ชั้น ในพระบาลีว่า "ทักษิณาอันมีผลร้อยเท่า พึงหวังได้" (ม.นิกาย ๓.๓๗๙) ในที่นี้ มีอรรถว่า อานิสงส์ ในบทว่า "อนฺตํ อนฺตคุณํ" ในที่นี้ มีอรรถว่า ส่วน ในพระบาลีว่า "พึงทำพวงดอกไม้ให้มาก" (ธรรมบท ๕๓) ในที่นี้ มีอรรถว่า กอง ในพระบาลีว่า "กามคุณ ๕" ในที่นี้ มีอรรถว่า เครื่องผูก แต่ในที่นี้ คุณศัพท์มีอรรถว่า กอง เพราะฉะนั้น บทว่า วโยคุณา พึงทราบว่า กองแห่งวัย บทว่า อนุปุพฺพํ ชหนฺติ ความว่า ย่อมละบุคคลไปโดยลำดับ จริงอยู่ ปฐมวัยย่อมละบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมัชฌิมวัย วัย ๒ คือ ปฐมวัยและมัชฌิมวัย ย่อมละบุคคลผู้ตั้งอยู่ในปัจฉิมวัย แต่ในขณะแห่งความตาย วัยทั้ง ๓ ย่อมละไปนั่นเทียว บทว่า เอตํ ภยํ ความว่า ภัย ๓ ประการนี้ คือ ความล่วงไปแห่งกาลทั้งหลาย, ความที่คืนและวันรีบเร่งไป, และความเป็นไปแห่งการละซึ่งกองแห่งวัย ที่เหลือเหมือนกับสูตรก่อนนั่นเทียว

Accentisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัจเจนติสูตร จบ

5. Katichindasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถากติฉันทสูตร

5. Pañcame [Pg.23] kati chindeti chindanto kati chindeyya. Sesapadesupi eseva nayo. Ettha ca ‘‘chinde jahe’’ti atthato ekaṃ. Gāthābandhassa pana maṭṭhabhāvatthaṃ ayaṃ devatā saddapunaruttiṃ vajjayantī evamāha. Kati saṅgātigoti kati saṅge atigato, atikkantoti attho. Saṅgātikotipi pāṭho, ayameva attho. Pañca chindeti chindanto pañca orambhāgiyasaṃyojanāni chindeyya. Pañca jaheti jahanto pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni jaheyya. Idhāpi chindanañca jahanañca atthato ekameva, bhagavā pana devatāya āropitavacanānurūpeneva evamāha. Atha vā pādesu baddhapāsasakuṇo viya pañcorambhāgiyasaṃyojanāni heṭṭhā ākaḍḍhamānākārāni honti, tāni anāgāmimaggena chindeyyāti vadati. Hatthehi gahitarukkhasākhā viya pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni upari ākaḍḍhamānākārāni honti, tāni arahattamaggena jaheyyāti vadati. Pañca cuttari bhāvayeti etesaṃ saṃyojanānaṃ chindanatthāya ceva pahānatthāya ca uttari atirekaṃ visesaṃ bhāvento saddhāpañcamāni indriyāni bhāveyyāti attho. Pañca saṅgātigoti rāgasaṅgo dosasaṅgo mohasaṅgo mānasaṅgo diṭṭhisaṅgoti ime pañca saṅge atikkanto. Oghatiṇṇoti vuccatīti caturoghatiṇṇoti kathīyati. Imāya pana gāthāya pañcindriyāni lokiyalokuttarāni kathitānīti.

๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กติ ฉินฺเท ความว่า เมื่อจะตัด พึงตัดเท่าไร แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน และในคาถานี้ บทว่า ฉินฺเท และ ชเห โดยอรรถเป็นอันเดียวกัน แต่เพื่อความสละสลวยแห่งฉันท์ของคาถา เทวดานี้ เว้นการกล่าวซ้ำศัพท์ จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า กติ สงฺคาติโค ความว่า ก้าวล่วง ก้าวข้ามกิเลสเครื่องข้องอะไรได้ อธิบายว่า ก้าวล่วงแล้ว มีบาลีว่า สงฺคาติโก ก็มี อรรถก็อย่างนี้เหมือนกัน บทว่า ปญฺจ ฉินฺเท ความว่า เมื่อจะตัด พึงตัดโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ บทว่า ปญฺจ ชเห ความว่า เมื่อจะละ พึงละอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ แม้ในที่นี้ การตัดและการละ โดยอรรถก็เป็นอันเดียวกัน แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้ตามสมควรแก่ถ้อยคำที่เทวดาทูลถาม อีกอย่างหนึ่ง โอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ มีอาการดุจฉุดลงเบื้องต่ำ เหมือนนกที่ถูกบ่วงผูกไว้ที่เท้า ตรัสว่า พึงตัดสังโยชน์เหล่านั้นด้วยอนาคามิมรรค อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕ มีอาการดุจฉุดขึ้นเบื้องบน เหมือนกิ่งไม้ที่ถูกยึดไว้ด้วยมือ ตรัสว่า พึงละสังโยชน์เหล่านั้นด้วยอรหัตตมรรค บทว่า ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเย ความว่า เพื่อตัดและเพื่อละสังโยชน์เหล่านี้ เมื่อเจริญภาวนาอันยิ่งขึ้นไปโดยพิเศษ พึงเจริญอินทรีย์มีศรัทธาเป็นที่ ๕ อธิบายดังนี้ บทว่า ปญฺจ สงฺคาติโค ความว่า ก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้อง ๕ ประการนี้ คือ ราคสังคะ โทสสังคะ โมหสังคะ มานสังคะ และทิฏฐิสังคะ บทว่า โอฆติณฺโณติ วุจฺจติ ความว่า ย่อมถูกเรียกว่า ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้ว ก็โดยคาถานี้ ท่านกล่าวถึงอินทรีย์ ๕ ที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ

Katichindasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากติฉันทสูตร จบ

6. Jāgarasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาชาครสูตร

6. Chaṭṭhe jāgaratanti jāgarantānaṃ. Pañca jāgaratanti vissajjanagāthāyaṃ pana saddhādīsu pañcasu indriyesu jāgarantesu pañca nīvaraṇā suttā nāma. Kasmā? Yasmā taṃsamaṅgīpuggalo yattha katthaci nisinno vā ṭhito vā aruṇaṃ uṭṭhapentopi pamādatāya akusalasamaṅgitāya sutto nāma hoti. Evaṃ suttesu pañcasu nīvaraṇesu pañcindriyāni jāgarāni nāma. Kasmā[Pg.24]? Yasmā taṃsamaṅgīpuggalo yattha katthaci nipajjitvā niddāyantopi appamādatāya kusalasamaṅgitāya jāgaro nāma hoti. Pañcahi pana nīvaraṇeheva kilesarajaṃ ādiyati gaṇhāti parāmasati. Purimā hi kāmacchandādayo pacchimānaṃ paccayā hontīti pañcahi indriyehi parisujjhatīti ayamattho veditabbo. Idhāpi pañcindriyāni lokiyalokuttarāneva kathitānīti.

๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ชาครตํ ความว่า ของผู้ที่ตื่นอยู่ แต่ในคาถาที่ทรงวิสัชนาว่า ปญฺจ ชาครตํ ความว่า เมื่ออินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นต้นตื่นอยู่ นิวรณ์ ๕ ชื่อว่าหลับ เพราะเหตุไร? เพราะว่าบุคคลผู้ประกอบด้วยนิวรณ์นั้น แม้จะนั่งหรือยืนอยู่ในที่ใดที่หนึ่งจนอรุณขึ้น ก็ชื่อว่าหลับ เพราะความประมาท เพราะความประกอบด้วยอกุศล เมื่อนิวรณ์ ๕ หลับแล้วอย่างนี้ อินทรีย์ ๕ ชื่อว่าตื่น เพราะเหตุไร? เพราะว่าบุคคลผู้ประกอบด้วยอินทรีย์นั้น แม้จะนอนหลับอยู่ในที่ใดที่หนึ่ง ก็ชื่อว่าตื่น เพราะความไม่ประมาท เพราะความประกอบด้วยกุศล ก็บุคคลย่อมรับเอา ยึดถือ ลูบคลำธุลีคือกิเลสด้วยนิวรณ์ ๕ เท่านั้น จริงอยู่ กามฉันทะเป็นต้นที่มีมาก่อน ย่อมเป็นปัจจัยแก่กามฉันทะเป็นต้นที่มีมาภายหลัง พึงทราบอรรถนี้ว่า ย่อมบริสุทธิ์ด้วยอินทรีย์ ๕ แม้ในสูตรนี้ ท่านก็กล่าวถึงอินทรีย์ ๕ ที่เป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระเท่านั้น

Jāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาชาครสูตร จบ

7. Appaṭividitasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอัปปฏิวิทิตสูตร

7. Sattame dhammāti catusaccadhammā. Appaṭividitāti ñāṇena appaṭividdhā. Paravādesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavādesu. Te hi ito paresaṃ titthiyānaṃ vādattā paravādā nāma. Nīyareti attano dhammatāyapi gacchanti, parenapi nīyanti. Tattha sayameva sassatādīni gaṇhantā gacchanti nāma, parassa vacanena tāni gaṇhantā nīyanti nāma. Kālo tesaṃ pabujjhitunti tesaṃ puggalānaṃ pabujjhituṃ ayaṃ kālo. Lokasmiñhi buddho uppanno, dhammo desiyati, saṅgho suppaṭipanno, paṭipadā bhaddikā, ime ca pana mahājanā vaṭṭe suttā nappabujjhantīti devatā āha. Sambuddhāti sammā hetunā kāraṇena buddhā. Cattāro hi buddhā – sabbaññubuddho, paccekabuddho, catusaccabuddho, sutabuddhoti. Tattha samatiṃsapāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ patto sabbaññubuddho nāma. Kappasatasahassādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā sayambhutaṃ patto paccekabuddho nāma. Avasesā khīṇāsavā catusaccabuddhā nāma. Bahussuto sutabuddho nāma. Imasmiṃ atthe tayopi purimā vaṭṭanti. Sammadaññāti sammā hetunā kāraṇena jānitvā. Caranti visame samanti visame vā lokasannivāse visame vā sattanikāye visame vā kilesajāte samaṃ carantīti.

๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ธมฺมา ได้แก่ สัจธรรม ๔. บทว่า อปฺปฏิวิทิตา ได้แก่ ไม่แทงตลอดด้วยญาณ. บทว่า ปรวาเทสุ ได้แก่ ในวาทะอันเป็นทิฏฐิ ๖๒. จริงอยู่ วาทะเหล่านั้นชื่อว่า ปรวาทะ เพราะเป็นวาทะของพวกเดียรถีย์อื่นจากศาสนานี้. บทว่า นียเร ได้แก่ ย่อมยึดถือโดยสภาพของตนเองด้วย และอันผู้อื่นชักนำไปด้วย. ในบรรดาวาทะเหล่านั้น ผู้ที่ยึดถือสัสสตทิฏฐิเป็นต้นด้วยตนเอง ชื่อว่า ย่อมไป (คจฺฉนฺติ), ผู้ที่ยึดถือวาทะเหล่านั้นด้วยคำของผู้อื่น ชื่อว่า ย่อมถูกนำไป (นียนฺติ). บทว่า กาโล เตสํ ปพุชฺฌิตุ ํ ความว่า นี้เป็นกาลเพื่อจะตื่นของบุคคลเหล่านั้น. เทพดาได้กล่าวอย่างนี้ด้วยหมายความว่า จริงอยู่ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระธรรมอันพระองค์ทรงแสดง พระสงฆ์เป็นผู้ปฏิบัติดี ข้อปฏิบัติเป็นสิ่งที่ดีงาม แต่ว่ามหาชนเหล่านี้หลับอยู่ในวัฏฏะ ย่อมไม่ตื่น. บทว่า สมฺพุทฺธา ได้แก่ ท่านผู้รู้แล้วโดยชอบ โดยเหตุ โดยปัจจัย. จริงอยู่ พระพุทธะมี ๔ จำพวก คือ สัพพัญญูพุทธะ ปัจเจกพุทธะ จตุสัจจพุทธะ และสุตพุทธะ. ในบรรดาพุทธะเหล่านั้น ท่านผู้บำเพ็ญปารมี ๓๐ ทัศให้บริบูรณ์แล้ว บรรลุสัมมาสัมโพธิญาณ ชื่อว่า สัพพัญญูพุทธะ. ท่านผู้บำเพ็ญปารมีตลอด ๒ อสงไขยกับอีกแสนกัป บรรลุความเป็นสยัมภู ชื่อว่า ปัจเจกพุทธะ. พระขีณาสพที่เหลือ ชื่อว่า จตุสัจจพุทธะ. ผู้เป็นพหูสูต ชื่อว่า สุตพุทธะ. ในอรรถนี้ แม้พุทธะ ๓ จำพวกแรกก็ใช้ได้. บทว่า สมฺมทญฺญา ได้แก่ รู้แล้วโดยชอบ โดยเหตุ โดยปัจจัย. บทว่า จรนฺติ วิสเม สมํ ความว่า ย่อมประพฤติสม่ำเสมอในโลกสันนิวาสที่ไม่สม่ำเสมอ หรือในหมู่สัตว์ที่ไม่สม่ำเสมอ หรือในหมู่กิเลสที่ไม่สม่ำเสมอ.

Appaṭividitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัปปฏิวิทิตสูตร จบ.

8. Susammuṭṭhasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสุสัมมุฏฐสูตร

8. Aṭṭhame [Pg.25] susammuṭṭhāti paññāya appaṭividdhabhāveneva sunaṭṭhā. Yathā hi dve khettāni kasitvā, ekaṃ vapitvā, bahudhaññaṃ adhigatassa avāpitakhettato aladdhaṃ sandhāya ‘‘bahuṃ me dhaññaṃ naṭṭha’’nti vadanto aladdhameva ‘‘naṭṭha’’nti vadati, evamidhāpi appaṭividitāva susammuṭṭhā nāma. Asammuṭṭhāti paññāya paṭividdhabhāveneva anaṭṭhā. Sesaṃ purimasadisamevāti.

๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า สุสมฺมุฏฺฐา ได้แก่ หลงลืมสนิทแล้วโดยความเป็นธรรมที่ยังมิได้แทงตลอดด้วยปัญญานั่นเทียว. เปรียบเหมือนบุคคลไถนา ๒ แปลง หว่านพืชในนาแปลงหนึ่ง ได้ข้าวเปลือกเป็นอันมาก เมื่อหมายถึงข้าวเปลือกที่ไม่ได้จากนาที่ไม่ได้หว่าน กล่าวว่า "ข้าวเปลือกของเราฉิบหายไปมาก" เขาย่อมกล่าวถึงสิ่งที่ตนไม่ได้นั่นแหละว่า "ฉิบหาย" ฉันใด แม้ในที่นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ความเป็นธรรมที่ยังมิได้แทงตลอดนั่นแหละ ชื่อว่า หลงลืมสนิทแล้ว. บทว่า อสมฺมุฏฺฐา ได้แก่ ไม่หลงลืมแล้วโดยความเป็นธรรมที่แทงตลอดแล้วด้วยปัญญานั่นเทียว. บทที่เหลือเหมือนกับสูตรก่อนนั่นเทียว.

Susammuṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุสัมมุฏฐสูตร จบ.

9. Mānakāmasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถามานกามสูตร

9. Navame mānakāmassāti mānaṃ kāmentassa icchantassa. Damoti evarūpassa puggalassa samādhipakkhiko damo natthīti vadati. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo’’ti (saṃ. ni. 1.195) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto. ‘‘Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī’’ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā. ‘‘Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo’’ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ. ‘‘Sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapade viharitu’’nti (saṃ. ni. 4.88; ma. ni. 3.396) ettha adhivāsanakhanti. Imasmiṃ pana sutte damoti samādhipakkhikadhammānaṃ etaṃ nāmaṃ. Tenevāha – ‘‘na monamatthi asamāhitassā’’ti. Tattha monanti catumaggañāṇaṃ, tañhi munātīti monaṃ, catusaccadhamme jānātīti attho. Maccudheyyassāti tebhūmakavaṭṭassa. Tañhi maccuno patiṭṭhānaṭṭhena maccudheyyanti vuccati. Pāranti tasseva pāraṃ nibbānaṃ. Tareyyāti paṭivijjheyya pāpuṇeyya vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – eko araññe viharanto pamatto puggalo maccudheyyassa pāraṃ na tareyya na paṭivijjheyya na pāpuṇeyyāti.

๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มานกามสฺส ได้แก่ แก่ผู้ใคร่ ผู้ปรารถนามานะ. บทว่า ทโม ความว่า พระองค์ตรัสว่า การฝึกตนอันเป็นฝ่ายสมาธิย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้มีอย่างนี้. จริงอยู่ ในพระบาลีว่า "ผู้ฝึกตนแล้วด้วยสัจจะ ประกอบด้วยทมะ ถึงที่สุดแห่งเวท มีพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว" ในที่นี้ อินทรียสังวร ท่านเรียกว่า ทมะ. ในพระบาลีว่า "ถ้าสัจจะ ทมะ จาคะ ขันติ จะพึงมี ยิ่งกว่านี้" ในที่นี้ ปัญญา ท่านเรียกว่า ทมะ. ในพระบาลีว่า "บุญมีอยู่ด้วยทาน ด้วยทมะ ด้วยสังยมะ ด้วยสัจจวาจา ที่มาแห่งบุญมีอยู่" ในที่นี้ อุโบสถกรรม ท่านเรียกว่า ทมะ. ในพระบาลีว่า "ดูก่อนปุณณะ เธอนั้นแล ประกอบด้วยทมะและอุปสมะนี้แล้ว จักสามารถอยู่ในสุนาปรันตชนบทได้หรือ" ในที่นี้ อธิวาสนขันติ ท่านเรียกว่า ทมะ. แต่ในสูตรนี้ คำว่า ทมะ นี้ เป็นชื่อของธรรมทั้งหลายอันเป็นฝ่ายสมาธิ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "โมนะย่อมไม่มีแก่ผู้ไม่มีสมาธิ". ในบทนั้น บทว่า โมนํ ได้แก่ จตุมัคคญาณ (ญาณในมรรค ๔). จริงอยู่ ญาณนั้นย่อมรู้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า โมนะ อธิบายว่า ย่อมรู้สัจธรรม ๔. บทว่า มจฺจุเธยฺยสฺส ได้แก่ แห่งวัฏฏะในภูมิ ๓. จริงอยู่ วัฏฏะนั้น ท่านเรียกว่า มัจจุเธยยะ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งมัจจุ. บทว่า ปารํ ได้แก่ ฝั่งแห่งวัฏฏะนั้นนั่นเทียว คือ พระนิพพาน. บทว่า ตเรยฺย ได้แก่ พึงแทงตลอด หรือพึงบรรลุ. ความหมายที่ตรัสไว้คือ บุคคลผู้เดียวอยู่ป่า เป็นผู้ประมาท ไม่พึงข้าม ไม่พึงแทงตลอด ไม่พึงบรรลุฝั่งแห่งมัจจุเธยยะได้.

Mānaṃ pahāyāti arahattamaggena navavidhamānaṃ pajahitvā. Susamāhitattoti upacārappanāsamādhīhi suṭṭhu samāhitatto. Sucetasoti ñāṇasampayuttatāya [Pg.26] sundaracitto. Ñāṇavippayuttacittena hi sucetasoti na vuccati, tasmā ñāṇasampayuttena sucetaso hutvāti attho. Sabbadhi vippamuttoti sabbesu khandhāyatanādīsu vippamutto hutvā. Tareyyāti ettha tebhūmakavaṭṭaṃ samatikkamanto nibbānaṃ paṭivijjhanto taratīti paṭivedhataraṇaṃ nāma vuttaṃ. Iti imāya gāthāya tisso sikkhā kathitā honti. Kathaṃ – māno nāmāyaṃ sīlabhedano, tasmā ‘‘mānaṃ pahāyā’’ti iminā adhisīlasikkhā kathitā hoti. ‘‘Susamāhitatto’’ti iminā adhicittasikkhā. ‘‘Sucetaso’’ti ettha cittena paññā dassitā, tasmā iminā adhipaññāsikkhā kathitā. Adhisīlañca nāma sīle sati hoti, adhicittaṃ citte sati, adhipaññā paññāya sati. Tasmā sīlaṃ nāma pañcapi dasapi sīlāni, pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ nāmāti veditabbaṃ. Aṭṭha samāpattiyo cittaṃ, vipassanāpādakajjhānaṃ adhicittaṃ. Kammassakatañāṇaṃ paññā, vipassanā adhipaññā. Anuppannepi hi buddhuppāde pavattatīti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ sīlameva, pātimokkhasaṃvarasīlaṃ buddhuppādeyeva pavattatīti adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo. Apica nibbānaṃ patthayantena samādinnaṃ pañcasīlampi dasasīlampi adhisīlameva. Samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva. Sabbampi vā lokiyasīlaṃ sīlameva, lokuttaraṃ adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayoti. Iti imāya gāthāya samodhānetvā tisso sikkhā sakalasāsanaṃ kathitaṃ hotīti.

บทว่า มานํ ปหายาติ ความว่า ละมานะ ๙ อย่างด้วยอรหัตตมรรค. บทว่า สุสมาหิตตฺโตติ ความว่า มีตนตั้งมั่นดีแล้วด้วยอุปจารสมาธิและอัปปนาสมาธิ. บทว่า สุเจตโสติ ความว่า มีจิตดีงามเพราะประกอบด้วยญาณ. จริงอยู่ จิตที่ปราศจากญาณ ท่านไม่เรียกว่า สุเจตโส เพราะฉะนั้น อธิบายว่า เป็นผู้มีจิตดีงามเพราะประกอบด้วยญาณ. บทว่า สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโตติ ความว่า เป็นผู้หลุดพ้นแล้วในขันธ์ อายตนะ เป็นต้น ทั้งปวง. ในบทว่า ตเรยฺย นี้ ท่านกล่าวว่า ผู้ก้าวล่วงวัฏฏะในภูมิ ๓ ย่อมข้ามได้ด้วยการแทงตลอดพระนิพพาน ชื่อว่า การข้ามด้วยการแทงตลอด. ด้วยประการฉะนี้ สิกขา ๓ จึงเป็นอันท่านกล่าวไว้แล้วด้วยคาถานี้. อย่างไร? ชื่อว่ามานะนี้ ย่อมทำลายศีล เพราะฉะนั้น ด้วยบทว่า มานํ ปหาย นี้ อธิสีลสิกขาจึงเป็นอันท่านกล่าวไว้แล้ว. ด้วยบทว่า สุสมาหิตตฺโต นี้ (เป็นอันท่านกล่าว) อธิจิตตสิกขา. ในบทว่า สุเจตโส นี้ ท่านแสดงปัญญาด้วยจิต เพราะฉะนั้น ด้วยบทนี้ อธิปัญญาสิกขาจึงเป็นอันท่านกล่าวไว้แล้ว. ก็ชื่อว่าอธิศีล ย่อมมีเมื่อมีศีล, อธิจิต ย่อมมีเมื่อมีจิต, อธิปัญญา ย่อมมีเมื่อมีปัญญา. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าศีล ได้แก่ ศีล ๕ บ้าง ศีล ๑๐ บ้าง, ปาฏิโมกขสังวร ชื่อว่าอธิศีล. สมาบัติ ๘ ชื่อว่าจิต, ฌานอันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา ชื่อว่าอธิจิต. กัมมัสสกตาญาณ ชื่อว่าปัญญา, วิปัสสนา ชื่อว่าอธิปัญญา. จริงอยู่ แม้เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติขึ้น ศีล ๕ ศีล ๑๐ ก็ย่อมเป็นไปได้ จึงเป็นเพียงศีล, ส่วนปาฏิโมกขสังวรศีลย่อมเป็นไปได้เฉพาะในพุทธุปบาทกาลเท่านั้น จึงชื่อว่าอธิศีล. แม้ในจิตและปัญญาก็นัยนี้เหมือนกัน. อีกอย่างหนึ่ง แม้ศีล ๕ แม้ศีล ๑๐ ที่บุคคลผู้ปรารถนาพระนิพพานสมาทานแล้ว ก็เป็นอธิศีลนั่นเอง. แม้สมาบัติ ๘ ที่บุคคลเข้าแล้ว ก็เป็นอธิจิตนั่นเอง. หรือว่า โลกิยศีลทั้งหมดเป็นเพียงศีล, โลกุตรศีล ชื่อว่าอธิศีล. แม้ในจิตและปัญญาก็นัยนี้เหมือนกัน. ด้วยประการฉะนี้ ท่านรวบรวมสิกขา ๓ แสดงพระศาสนาทั้งสิ้นไว้ด้วยคาถานี้.

Mānakāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามานกามสูตร จบ.

10. Araññasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอรัญญสูตร

10. Dasame santānanti santakilesānaṃ, paṇḍitānaṃ vā. ‘‘Santo have sabbhi pavedayanti (jā. 2.21.413), dūre santo pakāsantī’’tiādīsu (dha. pa. 304) hi paṇḍitāpi santoti vuttā. Brahmacārinanti seṭṭhacārīnaṃ maggabrahmacariyavāsaṃ vasantānaṃ. Kena vaṇṇo pasīdatīti kena kāraṇena chavivaṇṇo pasīdatīti pucchati. Kasmā panesā evaṃ pucchati? Esā kira vanasaṇḍavāsikā bhummadevatā āraññake bhikkhū pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkante araññaṃ pavisitvā [Pg.27] rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinne passati. Tesañca evaṃ nisinnānaṃ balavacittekaggatā uppajjati. Tato visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati okkamati, cittaṃ pasīdati. Citte pasanne lohitaṃ pasīdati, cittasamuṭṭhānāni upādārūpāni parisuddhāni honti, vaṇṭā pamuttatālaphalassa viya mukhassa vaṇṇo hoti. Taṃ disvā devatā cintesi – ‘‘sarīravaṇṇo nāmāyaṃ paṇītāni rasasampannāni bhojanāni sukhasamphassāni nivāsanapāpuraṇasayanāni utusukhe tebhūmikādibhede ca pāsāde mālāgandhavilepanādīni ca labhantānaṃ pasīdati, ime pana bhikkhū piṇḍāya caritvā missakabhattaṃ bhuñjanti, viraḷamañcake vā phalake vā silāya vā sayanāni kappenti, rukkhamūlādīsu vā abbhokāse vā vasanti, kena nu kho kāraṇena etesaṃ vaṇṇo pasīdatī’’ti. Tasmā pucchi.

๑๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สนฺตานํ ความว่า ของท่านผู้มีกิเลสสงบแล้ว หรือของบัณฑิต. จริงอยู่ แม้บัณฑิตท่านก็เรียกว่า สันตะ ในบาลีเป็นต้นว่า "สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ" (สัตบุรุษย่อมประกาศคุณของสัตบุรุษ) "ทูเร สนฺโต ปกา สนฺติ" (สัตบุรุษย่อมปรากฏในที่ไกล). บทว่า พฺรหฺมจารินํ ความว่า ของท่านผู้มีปกติประพฤติสิ่งประเสริฐ ผู้อยู่ประพฤติมรรคพรหมจรรย์. บทว่า เกน วณฺโณ ปสีทติ ความว่า ทูลถามว่า ผิวพรรณผ่องใสด้วยเหตุอะไร. ก็เหตุไร เทวดาองค์นี้จึงทูลถามอย่างนี้? ได้ยินว่า ภุมมเทวดาตนนี้ผู้อยู่ในป่าทึบ เห็นภิกษุผู้อยู่ในป่าทั้งหลาย ในเวลาหลังภัต กลับจากบิณฑบาต เข้าไปสู่ป่าแล้ว รับเอามูลกรรมฐาน นั่งอยู่ในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวัน. และเมื่อภิกษุเหล่านั้นนั่งอยู่อย่างนั้น จิตตตตคตาอันมีกำลังย่อมเกิดขึ้น. ลำดับนั้น สันตติที่ไม่สม่ำเสมอย่อมสงบระงับไป, สันตติที่สม่ำเสมอย่อมก้าวลง, จิตย่อมผ่องใส. เมื่อจิตผ่องใส โลหิตย่อมผ่องใส, อุปาทายรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานย่อมบริสุทธิ์, ผิวพรรณแห่งใบหน้าย่อมเป็นประดุจสีแห่งผลตาลสุกที่หลุดจากขั้ว. เทวดาเห็นดังนั้นแล้วจึงคิดว่า "ชื่อว่าสีแห่งสรีระนี้ ย่อมผ่องใสแก่ผู้ที่ได้โภชนะอันประณีตสมบูรณ์ด้วยรส, ที่นอน ที่นุ่งห่ม ที่มีสัมผัสเป็นสุข, และมาลา ของหอม เครื่องลูบไล้ เป็นต้น ในปราสาทอันมีประเภทต่างๆ ในภูมิ ๓ ซึ่งสบายในฤดู, แต่ภิกษุเหล่านี้เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตแล้วฉันภัตตาหารที่ปะปนกัน, จัดแจงที่นอนบนเตียงที่สานห่างๆ บ้าง บนแผ่นกระดานบ้าง หรือบนแผ่นหินบ้าง, อยู่ที่โคนไม้เป็นต้นบ้าง หรือในที่แจ้งบ้าง, ด้วยเหตุอะไรหนอ ผิวพรรณของท่านเหล่านี้จึงผ่องใส". เพราะฉะนั้น จึงทูลถาม.

Athassā bhagavā kāraṇaṃ kathento dutiyaṃ gāthaṃ āha. Tattha atītanti atīte asuko nāma rājā dhammiko ahosi, so amhākaṃ paṇīte paccaye adāsi. Ācariyupajjhāyā lābhino ahesuṃ. Atha mayaṃ evarūpāni bhojanāni bhuñjimhā, cīvarāni pārupimhāti evaṃ ekacce paccayabāhullikā viya ime bhikkhū atītaṃ nānusocanti. Nappajappanti nāgatanti anāgate dhammiko rājā bhavissati, phītā janapadā bhavissanti, bahūni sappinavanītādīni uppajjissanti, ‘‘khādatha bhuñjathā’’ti tattha tattha vattāro bhavissanti, tadā mayaṃ evarūpāni bhojanāni bhuñjissāma, cīvarāni pārupissāmāti evaṃ anāgataṃ na patthenti. Paccuppannenāti yena kenaci taṅkhaṇe laddhena yāpenti. Tenāti tena tividhenāpi kāraṇena.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะตรัสบอกเหตุแก่เทวดานั้น จึงตรัสคาถาที่ ๒. ในคาถานั้น บทว่า อตีตํ ความว่า ภิกษุเหล่านี้ย่อมไม่เศร้าโศกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว เหมือนอย่างภิกษุบางพวกผู้มักมากในปัจจัย (คิด) ว่า "ในอดีต พระราชาพระนามโน้นทรงธรรม ท่านได้ถวายปัจจัยอันประณีตแก่เราทั้งหลาย, พระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์เป็นผู้มีลาภ, ครั้งนั้น พวกเราได้ฉันโภชนะเห็นปานนี้, ได้ห่มจีวรเห็นปานนี้". บทว่า นปฺปชปฺปนฺติ นาคตํ ความว่า ย่อมไม่ปรารถนาสิ่งที่ยังไม่มาถึงว่า "ในอนาคต พระราชาผู้ทรงธรรมจักมี, ชนบททั้งหลายจักมั่งคั่ง, เนยใส เนยข้น เป็นต้น จักเกิดขึ้นมาก, ผู้กล่าวว่า 'ท่านทั้งหลายจงเคี้ยว จงฉันเถิด' ในที่นั้นๆ จักมี, ครั้งนั้น พวกเราจักได้ฉันโภชนะเห็นปานนี้, จักได้ห่มจีวรเห็นปานนี้". บทว่า ปจฺจุปฺปนฺเนน ความว่า ย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งที่ได้ในขณะนั้น. บทว่า เตน ความว่า ด้วยเหตุแม้ทั้ง ๓ ประการนั้น.

Evaṃ vaṇṇasampattiṃ dassetvā idāni tasseva vaṇṇassa vināsaṃ dassento anantaraṃ gāthamāha. Tattha anāgatappajappāyāti anāgatassa patthanāya. Etenāti etena kāraṇadvayena. Naḷova harito lutoti yathā harito naḷo lāyitvā uṇhapāsāṇe pakkhitto sussati, evaṃ sussantīti.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งผิวพรรณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความพินาศแห่งผิวพรรณนั้นนั่นแหละ จึงตรัสคาถาถัดไป. ในคาถานั้น บทว่า อนาคตปฺปชปฺปาย ได้แก่ ด้วยความปรารถนาสิ่งที่ยังไม่มาถึง. บทว่า เอเตน ได้แก่ ด้วยเหตุ ๒ ประการนี้. บทว่า นโฬว หริโต ลุโต ความว่า อ้อสดที่บุคคลตัดแล้วทิ้งไว้บนแผ่นหินที่ร้อน ย่อมเหี่ยวแห้งไป ฉันใด, (คนพาล) ย่อมเหี่ยวแห้งไป ฉันนั้น.

Araññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. Naḷavaggo paṭhamo.

อรรถกถาอรัญญสูตร จบ. นฬวรรคที่ ๑.

2. Nandanavaggo

๒. นันทนวรรค

1. Nandanasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถานันทนสูตร

11. Nandanavaggassa [Pg.28] paṭhame tatrāti tasmiṃ ārāme. Khoti byañjanasiliṭṭhatāvasena nipātamattaṃ. Bhikkhū āmantesīti parisajeṭṭhake bhikkhū jānāpesi. Bhikkhavoti tesaṃ āmantanākāradīpanaṃ. Bhadanteti pativacanadānaṃ. Te bhikkhūti ye tattha sammukhībhūtā dhammapaṭiggāhakā bhikkhū. Bhagavato paccassosunti bhagavato vacanaṃ patiassosuṃ, abhimukhā hutvā suṇiṃsu sampaṭicchiṃsūti attho. Etadavocāti etaṃ idāni vattabbaṃ ‘‘bhūtapubba’’ntiādivacanaṃ avoca. Tattha tāvatiṃsakāyikāti tāvatiṃsakāye nibbattā. Tāvatiṃsakāyo nāma dutiyadevaloko vuccati. Maghena māṇavena saddhiṃ macalagāme kālaṃ katvā tattha uppanne tettiṃsa devaputte upādāya kira tassa devalokassa ayaṃ paṇṇatti jātāti vadanti. Yasmā pana sesacakkavāḷesupi cha kāmāvacaradevalokā atthi. Vuttampi cetaṃ ‘‘sahassaṃ cātumahārājikānaṃ sahassaṃ tāvatiṃsāna’’nti (a. ni. 10.29), tasmā nāmapaṇṇattiyevesā tassa devalokassāti veditabbā. Evañhi niddosaṃ padaṃ hoti.

๑๑. ในปฐมสูตรแห่งนันทนวรรค บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในอารามนั้น บทว่า โข เป็นเพียงนิบาต เพื่อความสละสลวยแห่งพยัญชนะ บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า ทรงให้ภิกษุผู้เป็นใหญ่ในบริษัทรู้ บทว่า ภิกฺขโว เป็นคำแสดงอาการแห่งการเรียกภิกษุเหล่านั้น บทว่า ภทนฺเต เป็นการถวายคำตอบรับ บทว่า เต ภิกฺขู ได้แก่ ภิกษุผู้รับธรรมเหล่าใดที่มาประชุมพร้อมหน้ากันในที่นั้น บทว่า ภควโต ปจฺจสฺโสสุ ํ ความว่า ได้สดับรับเฉพาะพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค คือ มีหน้าเฉพาะ สดับแล้ว รับพร้อมแล้ว บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้ตรัสพระดำรัสนี้ คือ พระดำรัสมีคำว่า ภูตปุพฺพํ เป็นต้น อันจะพึงตรัสในบัดนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ตาวตึสกายิกา ได้แก่ ผู้เกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ เทวโลกชั้นที่ ๒ ชื่อว่า ดาวดึงส์กาย อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ได้ยินว่า บัญญัตินี้แห่งเทวโลกนั้นเกิดขึ้นแล้ว โดยอาศัยเทวบุตร ๓๓ องค์ ผู้ทำกาละในหมู่บ้านมจลคามพร้อมกับมฆมาณพ แล้วไปเกิดในเทวโลกนั้น ก็เพราะเหตุว่า แม้ในจักรวาลที่เหลือทั้งหลาย กามาวจรเทวโลก ๖ ชั้นก็มีอยู่ และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า "สหัสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ สหัสฺสํ ตาวตึสานํ" (อํ. ทสก. ๒๙) เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า นั่นเป็นเพียงชื่อบัญญัติของเทวโลกนั้น เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ บทจึงจะไม่มีโทษ

Nandane vaneti ettha taṃ vanaṃ paviṭṭhe paviṭṭhe nandayati tosetīti nandanaṃ. Pañcasu hi maraṇanimittesu uppannesu ‘‘sampattiṃ pahāya cavissāmā’’ti paridevamānā devatā sakko devānamindo ‘‘mā paridevittha, abhijjanadhammā nāma saṅkhārā natthī’’ti ovaditvā tattha pavesāpeti. Tāsaṃ aññāhi devatāhi bāhāsu gahetvā pavesitānampi tassa sampattiṃ disvāva maraṇasoko vūpasammati, pītipāmojjameva uppajjati. Atha tasmiṃ kīḷamānā eva uṇhasantatto himapiṇḍo viya vilīyanti, vātāpahatadīpasikhā viya vijjhāyantīti evaṃ yaṃkiñci anto paviṭṭhaṃ nandayati tosetiyevāti nandanaṃ, tasmiṃ nandane. Accharāsaṅghaparivutāti accharāti devadhītānaṃ nāmaṃ, tāsaṃ samūhena parivutā.

ในบทว่า นนฺทเน วเน นี้ วนอุทยานนั้น ย่อมยังผู้เข้าไปแล้วๆ ให้เพลิดเพลิน ให้บันเทิงใจ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นันทนะ จริงอยู่ เมื่อมรณนิมิต ๕ ประการเกิดขึ้นแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพ ทรงประทานโอวาทแก่เทวดาผู้กำลังคร่ำครวญว่า "เราทั้งหลายจักละทิ้งสมบัติแล้วจุติไป" ว่า "ท่านอย่าคร่ำครวญเลย สังขารทั้งหลายชื่อว่ามีธรรมดาไม่แตกสลายย่อมไม่มี" แล้วทรงให้เข้าไปในสวนนันทนะนั้น แม้เทวดาเหล่านั้น อันเทวดาเหล่าอื่นจับแขนนำเข้าไปแล้ว พอได้เห็นสมบัติของสวนนันทนะนั้นเท่านั้น ความโศกเพราะความตายก็ระงับไป ปีติและปราโมทย์เท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ครั้งนั้น เทวดาเหล่านั้นกำลังเล่นอยู่ในสวนนันทนะนั้นนั่นแล ย่อมละลายไปดุจก้อนหิมะที่ถูกความร้อนแผดเผา ย่อมดับไปดุจเปลวประทีปที่ถูกลมพัด ด้วยประการฉะนี้ สวนนั้นย่อมยังใครๆ ก็ตามที่เข้าไปภายในให้เพลิดเพลิน ให้บันเทิงใจอย่างเดียวนั่นแล เหตุนั้นจึงชื่อว่า นันทนะ, ในสวนนันทนะนั้น บทว่า อจฺฉราสงฺฆปริวุตา ความว่า อัจฉรา เป็นชื่อของเทพธิดา, แวดล้อมแล้วด้วยหมู่แห่งเทพธิดาเหล่านั้น

Dibbehīti devaloke nibbattehi. Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpasaddagandharasaphoṭṭhabbasaṅkhātehi pañcahi kāmabandhanehi kāmakoṭṭhāsehi vā[Pg.29]. Samappitāti upetā. Itaraṃ tasseva vevacanaṃ. Paricārayamānāti ramamānā, tesu tesu vā rūpādīsu indriyāni sañcārayamānā. Tāyaṃ velāyanti tasmiṃ paricāraṇakāle. So panassa devaputtassa adhunā abhinibbattakālo veditabbo. Tassa hi paṭisandhikkhaṇeyeva rattasuvaṇṇakkhandho viya virocayamāno tigāvutappamāṇo attabhāvo nibbatti. So dibbavatthanivattho dibbālaṅkārapaṭimaṇḍito dibbamālāvilepanadharo dibbehi candanacuṇṇehi samaṃ vikiriyamāno dibbehi pañcahi kāmaguṇehi ovuto nivuto pariyonaddho lobhābhibhūto hutvā lobhanissaraṇaṃ nibbānaṃ apassanto āsabhiṃ vācaṃ bhāsanto viya mahāsaddena ‘‘na te sukhaṃ pajānantī’’ti imaṃ gāthaṃ gāyamāno nandanavane vicari. Tena vuttaṃ – ‘‘tāyaṃ velāyaṃ imaṃ gāthaṃ abhāsī’’ti.

บทว่า ทิพฺเพหิ ได้แก่ อันเกิดในเทวโลก บทว่า ปญฺจหิ กามคุเณหิ ได้แก่ ด้วยกามคุณ ๕ อันเป็นเครื่องผูก คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าพอใจ หรือว่า ด้วยส่วนแห่งกามทั้งหลาย บทว่า สมปฺปิตา ได้แก่ เพียบพร้อมแล้ว บทอื่น (สมงฺคีภูตา) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า ปริจาริยมานา ได้แก่ เพลิดเพลินอยู่ หรือว่า ยังอินทรีย์ทั้งหลายให้เที่ยวไปในรูปเป็นต้นนั้นๆ บทว่า ตายํ เวลายํ ได้แก่ ในกาลแห่งการบำเรอนั้น ก็กาลนั้น พึงทราบว่าเป็นกาลที่เพิ่งเกิดขึ้นใหม่ของเทวบุตรนั้นในบัดนี้ จริงอยู่ อัตภาพประมาณ ๓ คาวุตของเทวบุตรนั้น รุ่งเรืองอยู่ดุจแท่งทองคำสีแดง ได้เกิดขึ้นในขณะแห่งปฏิสนธินั่นเอง เทวบุตรนั้น นุ่งผ้าทิพย์ ประดับด้วยเครื่องประดับทิพย์ ทรงไว้ซึ่งมาลัยและเครื่องลูบไล้ทิพย์ ถูกจุณจันทน์ทิพย์โปรยปรายอยู่เสมอ เพียบพร้อม พัวพัน รัดรึงอยู่ด้วยกามคุณ ๕ อันเป็นทิพย์ ถูกความโลภครอบงำแล้ว ไม่เห็นนิพพานอันเป็นที่สลัดออกจากความโลภ เที่ยวไปในสวนนันทนะ ขับคาถานี้ว่า "น เต สุขํ ปชานนฺติ" ด้วยเสียงอันดัง ประหนึ่งกล่าววาจาองอาจ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในกาลนั้น ได้กล่าวคาถานี้"

Ye na passanti nandananti ye tatra pañcakāmaguṇānubhavanavasena nandanavanaṃ na passanti. Naradevānanti devanarānaṃ, devapurisānanti attho. Tidasānanti tikkhattuṃ dasannaṃ. Yasassinanti parivārasaṅkhātena yasena sampannānaṃ.

บทว่า เย น ปสฺสนฺติ นนฺทนํ ความว่า ชนเหล่าใด ย่อมไม่เห็นสวนนันทนะ ด้วยอำนาจแห่งการเสวยกามคุณ ๕ ในสวนนันทนะนั้น บทว่า นรเทวานํ ได้แก่ แห่งเทพบุรุษทั้งหลาย ความว่า แห่งเทพบุรุษ บทว่า ติทสานํ ได้แก่ แห่งเทพ ๓๐ (สามคูณสิบ) บทว่า ยสสฺสินํ ได้แก่ แห่งผู้ถึงพร้อมด้วยยศที่นับว่าเป็นบริวาร

Aññatarā devatāti ekā ariyasāvikā devatā. Paccabhāsīti ‘‘ayaṃ bāladevatā imaṃ sampattiṃ niccaṃ acalaṃ maññati, nāssā chedanabhedanaviddhaṃsanadhammataṃ jānātī’’ti adhippāyaṃ vivaṭṭetvā dassentī ‘‘na tvaṃ bāle’’ti imāya gāthāya patiabhāsi. Yathā arahataṃ vacoti yathā arahantānaṃ vacanaṃ, tathā tvaṃ na jānāsīti. Evaṃ tassā adhippāyaṃ paṭikkhipitvā idāni arahantānaṃ vacanaṃ dassentī aniccātiādimāha. Tattha aniccā vata saṅkhārāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā hutvā abhāvatthena aniccā. Uppādavayadhamminoti uppādavayasabhāvā. Uppajjitvā nirujjhantīti idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Yasmā vā uppajjitvā nirujjhanti, tasmā uppādavayadhamminoti. Uppādavayaggahaṇena cettha tadanantarā vemajjhaṭṭhānaṃ gahitameva hoti. Tesaṃ vūpasamo sukhoti tesaṃ saṅkhārānaṃ vūpasamasaṅkhātaṃ nibbānameva sukhaṃ. Idaṃ arahataṃ vacoti.

บทว่า อญฺญตรา เทวตา ได้แก่ เทวดาองค์หนึ่งผู้เป็นอริยสาวิกา บทว่า ปจฺจภาสิ ความว่า เทวดานั้น เมื่อจะแสดงความโดยเปิดเผยความประสงค์ว่า "เทวดาพาลนี้ ย่อมสำคัญสมบัตินี้ว่าเที่ยง ว่ามั่นคง, ย่อมไม่รู้ความเป็นธรรมชาติที่ต้องถูกตัด ถูกทำลาย ถูกกำจัดของสมบัตินั้น" จึงได้กล่าวตอบด้วยคาถานี้ว่า "น ตฺวํ พาเล" บทว่า ยถา อรหตํ วโจ ความว่า คำของพระอรหันต์ทั้งหลายเป็นเช่นใด, ท่านย่อมไม่รู้เช่นนั้น เทวดานั้น ครั้นคัดค้านความประสงค์ของเทวบุตรนั้นอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงคำของพระอรหันต์ทั้งหลาย จึงกล่าวคำมีอาทิว่า อนิจฺจา ในบทเหล่านั้น บทว่า อนิจฺจา วต สงฺขารา ความว่า สังขารที่เป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งปวง เป็นแล้วไม่เป็นอีก โดยอรรถว่ามีความไม่มี (สลายไป) เหตุนั้นจึงไม่เที่ยง บทว่า อุปฺปาทวยธมฺมิโน ได้แก่ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นสภาวะ บทว่า อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺติ นี้ เป็นไวพจน์ของบทก่อนนั่นเอง หรือเพราะเหตุว่า เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป, เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่ามีธรรมดาคือเกิดขึ้นและดับไป และในที่นี้ การถือเอาฐิติขณะซึ่งอยู่ท่ามกลางในระหว่างอุปปาทะและวยะนั้น เป็นอันถือเอาแล้วด้วยการถือเอาอุปปาทะและวยะนั่นเอง บทว่า เตสํ วูปสโม สุโข ความว่า นิพพานอันนับว่าเป็นการสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นนั่นแล เป็นสุข นี้เป็นคำของพระอรหันต์ทั้งหลาย

Nandanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานันทนสูตร จบ

2. Nandatisuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถานันทติสูตร

12. Dutiye [Pg.30] nandatīti tussati attamano hoti. Puttimāti bahuputto. Tassa hi ekacce puttā kasikammaṃ katvā dhaññassa koṭṭhe pūrenti, ekacce vaṇijjaṃ katvā hiraññasuvaṇṇaṃ āharanti, ekacce rājānaṃ upaṭṭhahitvā yānavāhanagāmanigamādīni labhanti. Atha tesaṃ ānubhāvasaṅkhātaṃ siriṃ anubhavamānā mātā vā pitā vā nandati. Chaṇadivasādīsu vā maṇḍitapasādhite putte sampattiṃ anubhavamāne disvā nandatīti, ‘‘nandati puttehi puttimā’’ti āha. Gohi tathevāti yathā puttimā puttehi, tathā gosāmikopi sampannaṃ gomaṇḍalaṃ disvā gāvo nissāya gorasasampattiṃ anubhavamāno gohi nandati. Upadhī hi narassa nandanāti, ettha upadhīti cattāro upadhī – kāmūpadhi, khandhūpadhi, kilesūpadhi, abhisaṅkhārūpadhīti. Kāmāpi hi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato ‘‘upadhiyati ettha sukha’’nti iminā vacanatthena upadhīti vuccati. Khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvatoti. Idha pana kāmūpadhi adhippeto. Pañca hi kāmaguṇā tebhūmikādipāsāda-uḷārasayana-vatthālaṅkāra-nāṭakaparivārādivasena paccupaṭṭhitā pītisomanassaṃ upasaṃharamānā naraṃ nandayanti. Tasmā yathā puttā ca gāvo ca, evaṃ imepi upadhī hi narassa nandanāti veditabbā. Na hi so nandati yo nirūpadhīti yo kāmaguṇasampattirahito daliddo dullabhaghāsacchādano, na hi so nandati. Evarūpo manussapeto ca manussanerayiko ca kiṃ nandissati bhagavāti āha.

๑๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นนฺทติ ความว่า ย่อมยินดี ย่อมมีใจเบิกบาน. บทว่า ปุตฺติมา ความว่า ผู้มีบุตรมาก. อธิบายว่า บุตรบางพวกของคนผู้มีบุตรมากนั้น ทำการกสิกรรม ย่อมยังฉางให้เต็มด้วยข้าวเปลือก, บางพวกทำการค้าขาย ย่อมนำเงินและทองมาให้, บางพวกถวายการรับใช้พระราชา ย่อมได้ยานพาหนะ หมู่บ้านและนิคมเป็นต้น. ครั้งนั้น มารดาหรือบิดา เสวยสิริที่นับเนื่องด้วยอานุภาพของบุตรเหล่านั้น ย่อมยินดี. หรือในวันนักขัตฤกษ์เป็นต้น เห็นบุตรทั้งหลายผู้ประดับประดาแล้ว เสวยสมบัติอยู่ ย่อมยินดี, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “คนมีบุตร ย่อมยินดีเพราะบุตรทั้งหลาย”. บทว่า โคหิ ตเถว ความว่า คนมีบุตรย่อมยินดีเพราะบุตรทั้งหลายฉันใด เจ้าของโคก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นฝูงโคที่สมบูรณ์แล้ว อาศัยโคทั้งหลาย เสวยความสมบูรณ์ด้วยโครสอยู่ ย่อมยินดีเพราะโคทั้งหลาย. บทว่า อุปธี หิ นรสฺส นนฺทนา ความว่า ในบทนั้น คำว่า อุปธิ ได้แก่ อุปธิ ๔ อย่าง คือ กามูปธิ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ และอภิสังขารูปธิ. อธิบายว่า แม้กามทั้งหลาย เพราะเป็นที่ตั้งแห่งสุขที่ตรัสไว้ว่า “สุขโสมนัสใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้เป็นอาสสาทะ (รสอร่อย) ของกามทั้งหลาย” ดังนี้ จึงถูกเรียกว่า อุปธิ ด้วยอรรถแห่งวจนะว่า “สุขย่อมถูกยึดไว้ในสิ่งนี้”. แม้ขันธ์ทั้งหลาย ก็ถูกเรียกว่า อุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์อันมีขันธ์เป็นมูล, แม้กิเลสทั้งหลาย ก็ถูกเรียกว่า อุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ในอบาย, แม้อภิสังขารทั้งหลาย ก็ถูกเรียกว่า อุปธิ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งภวทุกข์. แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอากามูปธิ. อธิบายว่า กามคุณ ๕ ที่ปรากฏขึ้นโดยเป็นปราสาท ๓ ชั้น เป็นต้น ที่นอนอันโอฬาร ผ้า เครื่องประดับ นักฟ้อนรำ และบริวารเป็นต้น นำมาซึ่งปีติโสมนัส ย่อมทำให้คนรื่นเริง. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า บุตรและโคทั้งหลายฉันใด อุปธิแม้เหล่านี้ก็เป็นเครื่องทำให้คนรื่นเริงฉันนั้น. บทว่า น หิ โส นนฺทติ โย นิรูปธิ ความว่า ผู้ใดปราศจากความสมบูรณ์ด้วยกามคุณ เป็นคนยากจน หาอาหารและเครื่องนุ่งห่มได้โดยยาก ผู้นั้นย่อมไม่ยินดี. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า มนุสสเปรตและมนุสสเนรยิก (ผู้เป็นเปรตและสัตว์นรกทั้งที่เป็นมนุษย์) เช่นนี้ จักยินดีอะไรได้เล่า.

Idaṃ sutvā satthā cintesi – ‘‘ayaṃ devatā sokavatthumeva nandavatthuṃ karoti, sokavatthubhāvamassā dīpessāmī’’ti phalena phalaṃ pātento viya tāyeva upamāya tassā vādaṃ bhindanto tameva gāthaṃ parivattetvā socatīti āha. Tattha socati puttehīti videsagamanādivasena puttesu naṭṭhesupi nassantesupi idāni nassissantīti nāsasaṅkīpi [Pg.31] socati, tathā matesupi marantesupi corehi rājapurisehi gahitesu vā paccatthikānaṃ hatthaṃ upagatesu vā maraṇasaṅkīpi hutvā socati. Rukkhapabbatādīhi patitvā hatthapādādīnaṃ bhedavasena bhinnesupi bhijjantesupi bhedasaṅkīpi hutvā socati. Yathā ca puttehi puttimā, gosāmikopi tatheva navahākārehi gohi socati. Upadhī hi narassa socanāti yathā ca puttagāvo, evaṃ pañca kāmaguṇopadhīpi –

พระศาสดาทรงสดับดังนั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า “เทวดานี้ทำเรื่องที่เป็นวัตถุแห่งความโศกให้เป็นวัตถุแห่งความยินดี เราจักแสดงความเป็นวัตถุแห่งความโศกแก่เทวดานั้น” ดังนี้แล้ว ดุจดังบุคคลผู้ใช้ผลไม้สอยผลไม้ ทรงทำลายวาทะของเทวดานั้นด้วยอุปมานั้นนั่นเอง แล้วทรงกลับคาถานั้นนั่นแหละ ตรัสว่า โสจติ (ย่อมเศร้าโศก). ในบทเหล่านั้น บทว่า โสจติ ปุตฺเตหิ ความว่า เมื่อบุตรทั้งหลายหายไปก็ดี กำลังหายไปก็ดี ด้วยเหตุมีการไปต่างประเทศเป็นต้น หรือระแวงว่าจะหายไปในบัดนี้ ก็ย่อมเศร้าโศก, อีกอย่างหนึ่ง เมื่อบุตรทั้งหลายตายแล้วก็ดี กำลังจะตายก็ดี หรือถูกโจรหรือราชบุรุษจับไปก็ดี หรือตกไปอยู่ในเงื้อมมือของศัตรูก็ดี หรือระแวงว่าจะตาย ก็ย่อมเศร้าโศก. เมื่อบุตรทั้งหลายตกจากต้นไม้หรือภูเขาเป็นต้น แล้วแตกหักก็ดี กำลังแตกหักก็ดี ด้วยเหตุแห่งการแตกหักของมือและเท้าเป็นต้น หรือระแวงว่าจะแตกหัก ก็ย่อมเศร้าโศก. คนมีบุตรย่อมเศร้าโศกเพราะบุตรทั้งหลายฉันใด เจ้าของโคก็ย่อมเศร้าโศกเพราะโคทั้งหลายด้วยอาการ ๙ อย่างนั้นเหมือนกัน. บทว่า อุปธี หิ นรสฺส โสจนา ความว่า บุตรและโคทั้งหลายฉันใด แม้อุปธิคือกามคุณ ๕ ก็ฉันนั้น –

‘‘Tassa ce kāmayānassa, chandajātassa jantuno;

Te kāmā parihāyanti, sallaviddhova ruppatī’’ti. (su. ni. 773) –

“ถ้ากามเหล่านั้นของผู้ใคร่กามนั้น ผู้มีความพอใจเกิดขึ้นแล้ว เสื่อมไป สัตว์นั้นย่อมเดือดร้อน เหมือนถูกลูกศรเสียบแทงฉะนั้น”

Vuttanayena naraṃ socanti. Tasmā narassa socanā sokavatthukamevāti veditabbā. Na hi so socati, yo nirūpadhīti yassa pana catubbidhāpete upadhiyo natthi, so nirupadhi mahākhīṇāsavo kiṃ socissati, na socati devateti.

(อุปธิทั้งหลาย) ย่อมทำให้คนเศร้าโศกตามนัยที่กล่าวแล้ว. เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า (อุปธิ) เป็นเครื่องเศร้าโศกของคน เป็นวัตถุแห่งความโศกนั่นเอง. บทว่า น หิ โส โสจติ โย นิรูปธิ ความว่า ดูก่อนเทวดา ก็พระมหาขีณาสพใด ไม่มีอุปธิทั้ง ๔ ประการเหล่านี้ ผู้นั้นเป็นผู้ไม่มีอุปธิ จักเศร้าโศกอะไรเล่า ย่อมไม่เศร้าโศก.

Nandatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานันทิสูตร จบ.

3. Natthiputtasamasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถานัตถิปุตตสมสูตร

13. Tatiye natthi puttasamaṃ pemanti virūpepi hi attano puttake suvaṇṇabimbakaṃ viya maññanti, mālāguḷe viya sīsādīsu katvā pariharamānā tehi ohaditāpi omuttikāpi gandhavilepanapatitā viya somanassaṃ āpajjanti. Tenāha – ‘‘natthi puttasamaṃ pema’’nti. Puttapemasamaṃ pemaṃ nāma natthīti vuttaṃ hoti. Gosamitaṃ dhananti gohi samaṃ godhanasamaṃ godhanasadisaṃ aññaṃ dhanaṃ nāma natthi bhagavāti āha. Sūriyasamā ābhāti sūriyābhāya samā aññā ābhā nāma natthīti dasseti. Samuddaparamāti ye keci aññe sarā nāma, sabbe te samuddaparamā, samuddo tesaṃ uttamo, samuddasadisaṃ aññaṃ udakanidhānaṃ nāma natthi, bhagavāti.

๑๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า นตฺถิ ปุตฺตสมํ เปมํ ความว่า เพราะว่า ชนทั้งหลายย่อมสำคัญบุตรน้อยของตน แม้มีรูปไม่งาม ว่าเป็นดุจรูปทองคำ, ทำไว้บนศีรษะเป็นต้น ดุจพวงมาลัยแล้วพาไป, แม้ถูกบุตรน้อยเหล่านั้นถ่ายอุจจาระหรือปัสสาวะรด ก็ย่อมถึงความโสมนัส ดุจถูกเครื่องลูบไล้ของหอมราดรด. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ความรักเสมอด้วยบุตรไม่มี”. ความว่า ความรักชื่อว่าเสมอด้วยความรักบุตร ไม่มี. บทว่า โคสมิตํ ธนํ ความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ทรัพย์อื่นชื่อว่าเสมอด้วยโค เสมอด้วยโคธนะ เหมือนด้วยโคธนะ ไม่มี ดังนี้. บทว่า สูริยสมา อาภา ความว่า ทรงแสดงว่า รัศมีอื่นชื่อว่าเสมอด้วยรัศมีพระอาทิตย์ ไม่มี. บทว่า สมุทฺทปรมา ความว่า สระเหล่าอื่นใดๆ ก็ตาม ชื่อว่าสระทั้งปวงนั้น มีสมุทรเป็นอย่างยิ่ง สมุทรเป็นสิ่งที่ประเสริฐสุดของสระเหล่านั้น, ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ที่ขังน้ำอื่นชื่อว่าเสมอด้วยสมุทร ไม่มี.

Yasmā pana attapemena samaṃ pemaṃ nāma natthi. Mātāpitādayo hi chaḍḍetvāpi puttadhītādayo ca aposetvāpi sattā attānameva [Pg.32] posenti. Dhaññena ca samaṃ dhanaṃ nāma natthi. (Yadā hi sattā dubbhikkhā honti), tathārūpe hi kāle hiraññasuvaṇṇādīni gomahiṃsādīnipi dhaññaggahaṇatthaṃ dhaññasāmikānameva santikaṃ gahetvā gacchanti. Paññāya ca samā ābhā nāma natthi. Sūriyādayo hi ekadesaṃyeva obhāsanti, paccuppannameva ca tamaṃ vinodenti. Paññā pana dasasahassimpi lokadhātuṃ ekappajjotaṃ kātuṃ sakkoti, atītaṃsādipaṭicchādakañca tamaṃ vidhamati. Meghavuṭṭhiyā ca samo saro nāma natthi. Nadīvāpi hotu talākādīni vā, vuṭṭhisamo saro nāma natthi. Meghavuṭṭhiyā hi pacchinnāya mahāsamuddo aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na hoti, vuṭṭhiyā pana pavattamānāya yāva ābhassarabhavanāpi ekodakaṃ hoti. Tasmā bhagavā devatāya paṭigāthaṃ vadanto natthi attasamaṃ pemantiādimāhāti.

ก็เพราะเหตุว่า ความรักชื่อว่าเสมอด้วยความรักตนย่อมไม่มี จริงอยู่ มารดาบิดาเป็นต้น แม้ละทิ้งบุตรธิดาเป็นต้นและไม่เลี้ยงดู สัตว์ทั้งหลายย่อมเลี้ยงดูตนเองเท่านั้น และทรัพย์ชื่อว่าเสมอด้วยข้าวย่อมไม่มี (จริงอยู่ เมื่อใดสัตว์ทั้งหลายประสบภัยแล้ง) จริงอยู่ ในกาลเช่นนั้น (คนทั้งหลาย) ถือเอาทองและเงินเป็นต้น แม้โคและกระบือเป็นต้น ไปสู่สำนักของเจ้าของข้าวเท่านั้นเพื่อถือเอาข้าว และรัศมีชื่อว่าเสมอด้วยปัญญาย่อมไม่มี จริงอยู่ ดวงอาทิตย์เป็นต้นย่อมส่องสว่างแค่บางส่วนเท่านั้น และย่อมกำจัดความมืดเฉพาะในปัจจุบันเท่านั้น ส่วนปัญญาสามารถทำโลกธาตุแม้ตั้งหมื่นให้สว่างไสวเป็นหนึ่งเดียวได้ และย่อมกำจัดความมืดที่ปกปิดอดีตเป็นต้นได้ และกระแสน้ำชื่อว่าเสมอด้วยฝนเมฆย่อมไม่มี แม่น้ำก็ตาม สระเป็นต้นก็ตาม กระแสน้ำชื่อว่าเสมอด้วยฝนย่อมไม่มี จริงอยู่ เมื่อฝนเมฆขาดสายไป มหาสมุทรก็ไม่มีน้ำแม้เพียงประมาณข้อนิ้วมือ แต่เมื่อฝนตกอยู่ น้ำก็เป็นอันเดียวกันตลอดถึงอาภัสสรพรหม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสคาถาตอบแก่เทวดา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ความรักเสมอด้วยตนไม่มี ดังนี้

Natthiputtasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานัตถิปุตตสมสูตร จบ

4. Khattiyasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาขัตติยสูตร

14. Catutthe khattiyo dvipadanti dvipadānaṃ rājā seṭṭho. Komārīti kumārikāle gahitā. Ayaṃ sesabhariyānaṃ seṭṭhāti vadati. Pubbajoti paṭhamaṃ jāto kāṇo vāpi hotu kuṇiādīnaṃ vā aññataro, yo paṭhamaṃ jāto, ayameva putto imissā devatāya vāde seṭṭho nāma hoti. Yasmā pana dvipadādīnaṃ buddhādayo seṭṭhā, tasmā bhagavā paṭigāthaṃ āha. Tattha kiñcāpi bhagavā sabbesaṃyeva apadādibhedānaṃ sattānaṃ seṭṭho, uppajjamāno panesa sabbasattaseṭṭho dvipadesuyeva uppajjati, tasmā sambuddho dvipadaṃ seṭṭhoti āha. Dvipadesu uppannassa cassa sabbasattaseṭṭhabhāvo appaṭihatova hoti. Ājānīyoti hatthī vā hotu assādīsu aññataro vā, yo kāraṇaṃ jānāti, ayaṃ ājānīyova catuppadānaṃ seṭṭhoti attho. Kūṭakaṇṇarañño guḷavaṇṇaasso viya. Rājā kira pācīnadvārena nikkhamitvā cetiyapabbataṃ gamissāmīti kalambanadītīraṃ sampatto, asso tīre ṭhatvā udakaṃ otarituṃ na icchati, rājā assācariyaṃ āmantetvā, ‘‘aho [Pg.33] vata tayā asso sikkhāpito udakaṃ otarituṃ na icchatī’’ti āha. Ācariyo ‘‘susikkhāpito deva asso, etassa hi cittaṃ – ‘sacāhaṃ udakaṃ otarissāmi, vālaṃ temissati, vāle tinte rañño aṅge udakaṃ pāteyyā’ti, evaṃ tumhākaṃ sarīre udakapātanabhayena na otarati, vālaṃ gaṇhāpethā’’ti āha. Rājā tathā kāresi. Asso vegena otaritvā pāraṃ gato. Sussūsāti sussūsamānā. Kumārikāle vā gahitā hotu pacchā vā, surūpā vā virūpā vā, yā sāmikaṃ sussūsati paricarati toseti, sā bhariyānaṃ seṭṭhā. Assavoti āsuṇamāno. Jeṭṭho vā hi hotu kaniṭṭho vā, yo mātāpitūnaṃ vacanaṃ suṇāti, sampaṭicchati, ovādapaṭikaro hoti, ayaṃ puttānaṃ seṭṭho, aññehi sandhicchedakādicorehi puttehi ko attho devateti.

๑๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ขตฺติโย ทฺวิปทํ ความว่า ในบรรดาสัตว์สองเท้า พระราชาประเสริฐที่สุด. บทว่า โกมารี ความว่า ภรรยาที่ได้มาแต่ยังเยาว์วัย. (เทวดา) กล่าวว่า ภรรยานี้ประเสริฐกว่าภรรยาที่เหลือ. บทว่า ปุพฺพโช ความว่า บุตรผู้เกิดก่อน จะตาบอดก็ตาม หรือจะเป็นคนง่อยเป็นต้นก็ตาม บุตรใดเกิดก่อน บุตรนั้นแหละชื่อว่าประเสริฐในวาทะของเทวดานี้. ก็เพราะเหตุว่า ในบรรดาสัตว์สองเท้าเป็นต้น พระพุทธเจ้าเป็นต้นประเสริฐที่สุด เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคาถาตอบ. ในคาถานั้น แม้ว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะประเสริฐที่สุดในบรรดาสัตว์ทั้งปวงที่มีประเภทต่างๆ เช่น สัตว์ไม่มีเท้าเป็นต้น แต่เมื่อพระองค์ผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาสัตว์ทั้งปวงอุบัติขึ้น ก็อุบัติขึ้นในหมู่สัตว์สองเท้าเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประเสริฐที่สุดในบรรดาสัตว์สองเท้า และความเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาสัตว์ทั้งปวงของพระองค์ผู้บังเกิดในหมู่สัตว์สองเท้านั้น ย่อมไม่มีใครคัดค้านได้เลย. บทว่า อาชานีโย ความว่า จะเป็นช้างก็ตาม หรือจะเป็นสัตว์ชนิดอื่นในจำพวกม้าเป็นต้นก็ตาม สัตว์ใดรู้เหตุ สัตว์นั้นแหละชื่อว่าอาชาไนย ประเสริฐที่สุดในบรรดาสัตว์สี่เท้า นี้คือความหมาย. เหมือนม้าชื่อคุฬวัณณะของพระเจ้ากูฏกัณณะ. ได้ยินว่า พระราชาเสด็จออกจากประตูทิศตะวันออกด้วยพระประสงค์ว่า "เราจะไปเจติยบรรพต" ได้เสด็จถึงฝั่งแม่น้ำกลัมพะ ม้ายืนอยู่ที่ฝั่งไม่ปรารถนาจะลงน้ำ พระราชาตรัสเรียกครูฝึกม้าแล้วตรัสว่า "น่าอัศจรรย์จริง ท่านฝึกม้าอย่างไร ม้าจึงไม่ปรารถนาจะลงน้ำ". ครูฝึกม้าทูลว่า "ข้าแต่เทวะ ม้าได้รับการฝึกมาอย่างดีแล้ว จริงอยู่ จิตของม้านี้คิดว่า 'ถ้าเราลงน้ำ หางจะเปียก เมื่อหางเปียก น้ำจะกระเด็นถูกพระวรกายของพระราชา' เพราะกลัวน้ำจะกระเด็นถูกพระวรกายของพระองค์จึงไม่ลง ขอทรงให้คนจับหางไว้เถิด". พระราชาทรงให้ทำเช่นนั้น. ม้าก็รีบลงน้ำข้ามไปอีกฝั่ง. บทว่า สุสฺสูสา คือ ภรรยาผู้เชื่อฟัง. จะเป็นภรรยาที่ได้มาแต่เยาว์วัยหรือภายหลังก็ตาม จะรูปงามหรือรูปไม่งามก็ตาม ภรรยาใดเชื่อฟังสามี ปรนนิบัติ ทำให้สามีพอใจ ภรรยานั้นประเสริฐที่สุดในบรรดาภรรยาทั้งหลาย. บทว่า อสฺสโว คือ บุตรผู้เชื่อฟัง. จะเป็นบุตรคนโตหรือคนเล็กก็ตาม บุตรใดฟังคำของมารดาบิดา รับคำ เป็นผู้ทำตามโอวาท บุตรนั้นประเสริฐที่สุดในบรรดาบุตรทั้งหลาย ดูก่อนเทวดา จะมีประโยชน์อะไรด้วยบุตรเหล่าอื่นที่เป็นโจรตัดช่องย่องเบาเป็นต้น.

Khattiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขัตติยสูตร จบ

5. Saṇamānasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสณมานสูตร

15. Pañcame ṭhite majjhanhiketi ṭhitamajjhanhike. Sannisīvesūti yathā phāsukaṭṭhānaṃ upagantvā sannisinnesu vissamamānesu. Ṭhitamajjhanhikakālo nāmesa sabbasattānaṃ iriyāpathadubbalyakālo. Idha pana pakkhīnaṃyeva vasena dassito. Saṇatevāti saṇati viya mahāviravaṃ viya muccati. Saṇamānameva cettha ‘‘saṇatevā’’ti vuttaṃ. Tappaṭibhāgaṃ nāmetaṃ. Nidāghasamayasmiñhi ṭhitamajjhanhikakāle catuppadagaṇesu ceva pakkhīgaṇesu ca sannisinnesu vātapūritānaṃ susirarukkhānañceva chiddaveṇupabbānañca khandhena khandhaṃ sākhāya sākhaṃ saṅghaṭṭayantānaṃ pādapānañca araññamajjhe mahāsaddo uppajjati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Taṃ bhayaṃ paṭibhāti manti taṃ evarūpe kāle mahāaraññassa saṇamānaṃ mayhaṃ bhayaṃ hutvā upaṭṭhāti. Dandhapaññā kiresā devatā tasmiṃ khaṇe attano nisajjaphāsukaṃ kathāphāsukaṃ dutiyakaṃ alabhantī evamāha. Yasmā pana tādise kāle piṇḍapātapaṭikkantassa vivitte araññāyatane kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnassa bhikkhuno anappakaṃ sukhaṃ uppajjati, yaṃ sandhāya vuttaṃ –

๑๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ฐิเต มชฺฌนฺหิเก คือ ในเวลาเที่ยงวัน. บทว่า สนฺนิสีเวสุ คือ เมื่อสัตว์ทั้งหลายเข้าไปยังที่สบายแล้ว นั่งพักผ่อนอยู่. เวลาเที่ยงวันชื่อว่าเป็นเวลาที่อิริยาบถของสัตว์ทั้งปวงอ่อนกำลัง. แต่ในที่นี้ แสดงโดยอ้างถึงพวกนกเท่านั้น. บทว่า สณเตว คือ เหมือนส่งเสียง เหมือนเสียงดังสนั่น. ในที่นี้ การส่งเสียงนั่นแหละ ตรัสว่า สณเตว. คำนี้เป็นชื่อของเสียงที่คล้ายกันนั้น. จริงอยู่ ในฤดูร้อน เวลาเที่ยงวัน เมื่อฝูงสัตว์สี่เท้าและฝูงนกนั่งพักอยู่ เสียงดังใหญ่ย่อมเกิดขึ้นในกลางป่า จากต้นไม้โพรงที่เต็มไปด้วยลม และจากปล้องไผ่ที่มีรู และจากต้นไม้ที่ลำต้นกระทบลำต้น กิ่งกระทบกิ่ง. คำนี้ตรัสหมายถึงเสียงนั้น. บทว่า ตํ ภยํ ปฏิภาติ มํ ความว่า ในกาลเช่นนี้ เสียงดังสนั่นของป่าใหญ่นั้น ปรากฏเป็นภัยแก่ข้าพเจ้า. ได้ยินว่า เทวดานั้นมีปัญญาทึบ ในขณะนั้น เมื่อไม่ได้เพื่อนคนที่สองที่นั่งสบาย พูดสบาย จึงกล่าวอย่างนี้. ก็เพราะเหตุว่า ในกาลเช่นนั้น ความสุขไม่น้อยย่อมเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้กลับจากบิณฑบาต นั่งเจริญกรรมฐานในป่าอันสงัด ซึ่งหมายถึงความสุขนั้น จึงตรัสว่า –

‘‘Suññāgāraṃ [Pg.34] paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti. (dha. pa. 373) ca,

"ความยินดีอันไม่ใช่วิสัยของมนุษย์ ย่อมเกิดแก่ภิกษุผู้มีจิตสงบ ผู้เข้าสู่เรือนว่าง ผู้เห็นแจ้งธรรมโดยชอบ" และ

‘‘Purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati;

Atīva phāsu bhavati, ekassa vasato vane’’ti. (theragā. 537) ca;

"หากไม่มีผู้อื่นอยู่ข้างหน้าหรือข้างหลัง การอยู่ในป่าแต่ผู้เดียวย่อมเป็นสุขสบายอย่างยิ่ง" และ

Tasmā bhagavā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha sā rati paṭibhāti manti yā evarūpe kāle ekakassa nisajjā nāma, sā rati mayhaṃ upaṭṭhātīti attho. Sesaṃ tādisamevāti.

เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคาถาที่สอง. ในคาถานั้น บทว่า สา รติ ปฏิภาติ มํ ความว่า ความยินดีใดที่ชื่อว่าการนั่งอยู่ผู้เดียวในกาลเช่นนี้ ความยินดีนั้นย่อมปรากฏแก่เรา. บทที่เหลือก็เหมือนกัน ดังนี้.

Saṇamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสณมานสูตร จบ

6. Niddātandīsuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถานิททาตันทิสูตร

16. Chaṭṭhe niddāti, ‘‘abhijānāmahaṃ, aggivessana, gimhānaṃ pacchime māse niddaṃ okkamitā’’ti (ma. ni. 1.387) evarūpāya abyākataniddāya pubbabhāgāparabhāgesu sekhaputhujjanānaṃ sasaṅkhārikaakusale citte uppannaṃ thinamiddhaṃ. Tandīti aticchātātisītādikālesu uppannaṃ āgantukaṃ ālasiyaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘tattha katamā tandī? Yā tandī tandiyanā tandimanatā ālasyaṃ ālasyāyanā ālasyāyitattaṃ, ayaṃ vuccati tandī’’ti (vibha. 857). Vijambhitāti kāyavijambhanā. Aratīti akusalapakkhā ukkaṇṭhitatā. Bhattasammadoti bhattamucchā bhattakilamatho. Vitthāro pana tesaṃ – ‘‘tattha katamā vijambhitā? Yā kāyassa jambhanā vijambhanā’’tiādinā nayena abhidhamme āgatova. Etenāti etena niddādinā upakkilesena upakkiliṭṭho nivāritapātubhāvo. Nappakāsatīti na jotati, na pātubhavatīti attho. Ariyamaggoti lokuttaramaggo. Idhāti imasmiṃ loke. Pāṇinanti sattānaṃ. Vīriyenāti maggasahajātavīriyena. Naṃ paṇāmetvāti etaṃ kilesajātaṃ nīharitvā. Ariyamaggoti lokiyalokuttaramaggo. Iti maggeneva upakkilese nīharitvā maggassa visuddhi vuttāti.

๑๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า นิทฺทา หมายถึง ถีนมิทธะที่เกิดขึ้นในสสังขาริกอกุศลจิตของพระเสขะและปุถุชนทั้งหลาย ในส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายแห่งอัพยากตนิททา (ภวังคจิต) เห็นปานนี้ ดังที่ตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เราตถาคตย่อมรู้ชัด ซึ่งการเข้าถึงความหลับในเดือนสุดท้ายแห่งคิมหันตฤดู" บทว่า ตนฺที คือ ความเกียจคร้านจรที่เกิดขึ้นในกาลมีความหิวเกินไปและความหนาวเกินไปเป็นต้น แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า "ในธรรมเหล่านั้น ตันทีเป็นไฉน? ความคร้าน กิริยาที่คร้าน ความเป็นแห่งจิตที่คร้าน ความเกียจคร้าน กิริยาที่เกียจคร้าน ความเป็นผู้เกียจคร้าน อันใด นี้เรียกว่า ตันที" บทว่า วิชมฺภิตา คือ การบิดกาย บทว่า อรติ คือ ความกระสันฝ่ายอกุศล บทว่า ภตฺตสมฺมโท คือ ความเมาอาหาร ความเมื่อยล้าเพราะอาหาร ส่วนคำอธิบายโดยพิสดารแห่งธรรมเหล่านั้น มาแล้วในอภิธรรมโดยนัยเป็นต้นว่า "ในธรรมเหล่านั้น วิชัมภิตาเป็นไฉน? การบิดกาย กิริยาที่บิดกายของกาย อันใด" บทว่า เอเตน ความว่า ผู้เศร้าหมองแล้วเพราะอุปกิเลสคือนิททาเป็นต้นนี้ มีการปรากฏอันถูกห้ามไว้แล้ว บทว่า นปฺปกาสติ ความว่า ย่อมไม่รุ่งเรือง ย่อมไม่ปรากฏ บทว่า อริยมคฺโค คือ โลกุตตรมรรค บทว่า อิธ คือ ในโลกนี้ บทว่า ปาณินํ คือ แก่สัตว์ทั้งหลาย บทว่า วีริเยน คือ ด้วยวิริยะที่เกิดพร้อมกับมรรค บทว่า นํ ปณาเมตฺวา คือ นำหมู่กิเลสนั้นออกไป บทว่า อริยมคฺโค คือ โลกิยมรรคและโลกุตตรมรรค ดังนั้น จึงตรัสความบริสุทธิ์แห่งมรรค ด้วยการนำอุปกิเลสทั้งหลายออกไปด้วยมรรคนั่นเอง

Niddātandīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิททาตันทิสูตร จบ

7. Dukkarasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาทุกกรสูตร

17. Sattame [Pg.35] duttitikkhanti dukkhamaṃ duadhivāsiyaṃ. Abyattenāti bālena. Sāmaññanti samaṇadhammo. Iminā devatā idaṃ dasseti – yaṃ paṇḍitā kulaputtā dasapi vassāni vīsatipi saṭṭhipi vassāni dante abhidantamādhāya jivhāya tāluṃ āhaccapi cetasā cittaṃ abhiniggaṇhitvāpi ekāsanaṃ ekabhattaṃ paṭisevamānā āpāṇakoṭikaṃ brahmacariyaṃ carantā sāmaññaṃ karonti. Taṃ bhagavā bālo abyatto kātuṃ na sakkotīti. Bahū hi tattha sambādhāti tasmiṃ sāmaññasaṅkhāte ariyamagge bahū sambādhā maggādhigamāya paṭipannassa pubbabhāge bahū parissayāti dasseti.

๑๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ทุตฺติติกฺขํ คือ อันบุคคลพึงอดทนได้โดยยาก อดกลั้นได้ยาก บทว่า อพฺยตฺเตน คือ โดยคนพาล บทว่า สามญฺญํ คือ สมณธรรม เทวดาย่อมแสดงเนื้อความนี้ด้วยคำนี้ว่า กุลบุตรผู้เป็นบัณฑิตทั้งหลาย แม้จะเอาฟันบนกดฟันล่าง เอาลิ้นกดเพดาน ข่มจิตด้วยใจอยู่ก็ดี ฉันหนเดียว นั่งอาสนะเดียว ประพฤติพรหมจรรย์จนตลอดชีวิต ทำความเป็นสมณะอยู่ ตลอด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๖๐ ปีบ้าง พระผู้มีพระภาคไม่สามารถจะทรงทำให้ความเป็นสมณะนั้นเป็นของคนพาลคนไม่ฉลาดได้ บทว่า พหู หิ ตตฺถ สมฺพาธา ความว่า เทวดาแสดงว่า ในอริยมรรคนั้นที่ชื่อว่าสามัญญะ มีอันตรายเครื่องบีบคั้นมาก ในเบื้องต้นของผู้ปฏิบัติเพื่อบรรลุมรรค มีภัยหลายอย่าง

Cittañce na nivārayeti yadi ayoniso uppannaṃ cittaṃ na nivāreyya, kati ahāni sāmaññaṃ careyya? Ekadivasampi na careyya. Cittavasiko hi samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkoti. Pade padeti ārammaṇe ārammaṇe. Ārammaṇañhi idha padanti adhippetaṃ. Yasmiṃ yasmiṃ hi ārammaṇe kileso uppajjati, tattha tattha bālo visīdati nāma. Iriyāpathapadampi vaṭṭati. Gamanādīsu hi yattha yattha kileso uppajjati, tattha tattheva visīdati nāma. Saṅkappānanti kāmasaṅkappādīnaṃ.

บทว่า จิตฺตํ เจ น นิวารเย ความว่า ถ้าไม่พึงห้ามจิตที่เกิดขึ้นโดยไม่แยบคายไซร้ จะพึงประพฤติสมณธรรมได้กี่วัน? แม้แต่วันเดียวก็ประพฤติไม่ได้ เพราะผู้ที่ตกอยู่ในอำนาจจิต ย่อมไม่สามารถทำสมณธรรมได้ บทว่า ปเท ปเท คือ ในอารมณ์ ๆ เพราะว่า ในที่นี้ อารมณ์เป็นสิ่งที่ประสงค์เอาว่า "ปท" ด้วยว่า กิเลสเกิดขึ้นในอารมณ์ใด ๆ คนพาลย่อมจมลงในอารมณ์นั้น ๆ แม้บทว่าอิริยาบถก็ใช้ได้ เพราะว่า ในอิริยาบถมีการเดินเป็นต้น กิเลสเกิดขึ้นในอิริยาบถใด ๆ ก็ย่อมจมลงในอิริยาบถนั้น ๆ นั่นเอง บทว่า สงฺกปฺปานํ คือ แห่งกามวิตกเป็นต้น

Kummo vāti kacchapo viya. Aṅgānīti gīvapañcamāni aṅgāni. Samodahanti samodahanto, samodahitvā vā. Manovitakketi manamhi uppannavitakke. Ettāvatā idaṃ dasseti – yathā kummo soṇḍipañcamāni aṅgāni sake kapāle samodahanto siṅgālassa otāraṃ na deti, samodahitvā cassa appasayhataṃ āpajjati, evamevaṃ bhikkhu manamhi uppannavitakke sake ārammaṇakapāle samodahaṃ mārassa otāraṃ na deti, samodahitvā cassa appasayhataṃ āpajjatīti. Anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito hutvā. Aheṭhayānoti avihiṃsamāno. Parinibbutoti kilesanibbānena parinibbuto. Nūpavadeyya kañcīti yaṃkiñci puggalaṃ ācāravipattiādīsu yāya kāyaci maṅkuṃ kātukāmo hutvā na vadeyya, ‘‘kālena vakkhāmi no akālenā’’tiādayo pana pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhapetvā ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena kāruññataṃ paṭicca vadeyyāti.

บทว่า กุมฺโม ว คือ เหมือนเต่า บทว่า องฺคานิ คือ อวัยวะทั้งหลายมีคอเป็นที่ ๕ บทว่า สโมทหํ คือ หดเข้าไว้ หรือ หดเข้าไว้แล้ว บทว่า มโนวิตกฺเก คือ วิตกที่เกิดขึ้นในใจ ด้วยคำเพียงเท่านี้ ย่อมแสดงเนื้อความนี้ว่า เต่าเมื่อหดอวัยวะทั้งหลายมีงวงเป็นที่ ๕ เข้าไปในกระดองของตน ย่อมไม่ให้โอกาสแก่สุนัขจิ้งจอก และเมื่อหดเข้าไปแล้ว ย่อมถึงความที่สุนัขจิ้งจอกนั้นข่มเหงไม่ได้ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อรวบรวมวิตกที่เกิดขึ้นในใจไว้ในกระดองคืออารมณ์ของตน ย่อมไม่ให้โอกาสแก่มาร และเมื่อรวบรวมไว้แล้ว ย่อมถึงความที่มารนั้นข่มเหงไม่ได้ บทว่า อนิสฺสิโต คือ เป็นผู้ไม่อาศัยด้วยตัณหาและทิฏฐิเป็นที่อาศัย บทว่า อเหฐยาโน คือ ไม่เบียดเบียนอยู่ บทว่า ปรินิพฺพุโต คือ ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสนิพพาน บทว่า นูปวเทยฺย กญฺจิ คือ ไม่พึงว่ากล่าวบุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้ปรารถนาจะทำให้เก้อเขินในความวิบัติทางอาจาระเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่พึงตั้งธรรม ๕ ประการ มี "เราจักกล่าวตามกาล ไม่กล่าวในอกาล" เป็นต้น ไว้ในตน แล้วอาศัยความกรุณา กล่าวด้วยจิตที่ตั้งมั่นอยู่ในสภาวะที่ฉุดขึ้น (จากความเสื่อม)

Dukkarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุกกรสูตร จบ

8. Hirīsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาหิริสูตร

18. Aṭṭhame [Pg.36] hirīnisedhoti hiriyā akusale dhamme nisedhetīti hirīnisedho. Koci lokasmiṃ vijjatīti koci evarūpo vijjatīti pucchati. Yo nindaṃ apabodhatīti yo garahaṃ apaharanto bujjhati. Asso bhadro kasāmivāti yathā bhadro assājānīyo kasaṃ apaharanto bujjhati, patodacchāyaṃ disvā saṃvijjhanto viya kasāya attani nipātaṃ na deti, evameva yo bhikkhu bhūtassa dasaakkosavatthuno attani nipātaṃ adadanto nindaṃ apabodhati apaharanto bujjhati, evarūpo koci khīṇāsavo vijjatīti pucchati. Abhūtakkosena pana parimutto nāma natthi. Tanuyāti tanukā, hiriyā akusale dhamme nisedhetvā carantā khīṇāsavā nāma appakāti attho. Sadā satāti niccakālaṃ sativepullena samannāgatā. Antaṃ dukkhassa pappuyyāti vaṭṭadukkhassa koṭiṃ antabhūtaṃ nibbānaṃ pāpuṇitvā. Sesaṃ vuttanayamevāti.

๑๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า หิรินิเสโธ คือ ผู้ห้ามอกุศลธรรมด้วยหิริ ชื่อว่า หิรินิเสธ บทว่า โกจิ โลกสฺมึ วิชฺชติ ความว่า เทวดาทูลถามว่า บุคคลเห็นปานนี้มีอยู่บ้างไหม? บทว่า โย นินฺทํ อปโพธติ คือ ผู้ใดกำจัดคำครหาอยู่ ย่อมรู้สึกตัว บทว่า อสฺโส ภทฺโร กสามิว ความว่า ม้าอาชาไนยตัวเจริญ หลีกเลี่ยงแส้อยู่ ย่อมรู้สึกตัว คือเห็นเงาปฏักแล้วสะดุ้ง เหมือนถูกแทง ไม่ยอมให้แส้ตกต้องตน ฉันใด ภิกษุใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่ยอมให้อักโกสวัตถุ ๑๐ ที่เป็นเรื่องจริงตกต้องตน กำจัดนินทาอยู่ ย่อมรู้สึกตัว เทวดาทูลถามว่า พระขีณาสพเห็นปานนี้มีอยู่บ้างไหม? แต่ว่า ผู้ที่พ้นจากการด่าว่าด้วยเรื่องไม่จริงนั้นไม่มี บทว่า ตนุยา คือ มีน้อย ความว่า พระขีณาสพทั้งหลายผู้ห้ามอกุศลธรรมด้วยหิริแล้วเที่ยวไป มีจำนวนน้อย บทว่า สทา สตา คือ ผู้ประกอบด้วยความมีสติไพบูลย์ตลอดกาลเป็นนิตย์ บทว่า อนฺตํ ทุกฺขสฺส ปปฺปุยฺย คือ ถึงพระนิพพานอันเป็นที่สุดและเป็นแดนสุดแห่งวัฏทุกข์ ที่เหลือก็มีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Hirīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาหิริสูตร จบ

9. Kuṭikāsuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถากุฏิกาสูตร

19. Navame kacci te kuṭikāti ayaṃ devatā dasa māse antovasanaṭṭhānaṭṭhena mātaraṃ kuṭikaṃ katvā, yathā sakuṇā divasaṃ gocarapasutā rattiṃ kulāvakaṃ allīyanti, evamevaṃ sattā tattha tattha gantvāpi mātugāmassa santikaṃ āgacchanti, ālayavasena bhariyaṃ kulāvakaṃ katvā. Kulapaveṇiṃ santānakaṭṭhena putte santānake katvā, taṇhaṃ bandhanaṃ katvā, gāthābandhanena ime pañhe samodhānetvā bhagavantaṃ pucchi, bhagavāpissā vissajjento tagghātiādimāha. Tattha tagghāti ekaṃsavacane nipāto. Natthīti pahāya pabbajitattā vaṭṭasmiṃ vā puna mātukucchivāsassa dārabharaṇassa puttanibbattiyā vā abhāvato natthi.

๑๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า กจฺจิ เต กุฏิกา ความว่า เทวดานี้ทำมารดาให้เป็นกระท่อมโดยนัยว่าเป็นที่อยู่อาศัยภายในตลอด ๑๐ เดือน, เหมือนอย่างว่านกทั้งหลายในเวลากลางวันขวนขวายหาอาหาร ในเวลากลางคืนย่อมเกาะรัง ฉันใด สัตว์ทั้งหลายแม้ไปในที่นั้นๆ ก็ย่อมมาสู่สำนักของมาตุคามฉันนั้นเหมือนกัน, ทำภรรยาให้เป็นรังเพราะความอาลัย, ทำบุตรทั้งหลายให้เป็นเครื่องสืบต่อโดยนัยว่าเป็นเครื่องสืบต่อประเพณีของตระกูล, ทำตัณหาให้เป็นเครื่องผูก, แล้วรวบรวมปัญหาเหล่านี้โดยการประพันธ์คาถาทูลถามพระผู้มีพระภาค. แม้พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงวิสัชนาแก่เทวดานั้น จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า ตคฺฆ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตคฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว. บทว่า นตฺถิ ความว่า ไม่มี เพราะความเป็นผู้ละแล้วบวช จึงไม่มีการอยู่ในครรภ์มารดาอีกในวัฏฏะ หรือไม่มีการเลี้ยงดูภรรยา หรือไม่มีการเกิดแห่งบุตร.

Devatā ‘‘mayā sannāhaṃ bandhitvā guḷhā pañhā pucchitā, ayañca samaṇo pucchitamatteyeva vissajjesi, jānaṃ nu kho me ajjhāsayaṃ kathesi, udāhu [Pg.37] ajānaṃ yaṃ vā taṃ vā mukhāruḷhaṃ kathesī’’ti cintetvā puna kintāhantiādimāha. Tattha kintāhanti kiṃ te ahaṃ. Athassā bhagavā ācikkhanto mātarantiādimāha. Sāhu teti gāthāya anumoditvā sampahaṃsitvā bhagavantaṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā attano devaṭṭhānameva gatāti.

เทวดาคิดว่า “ปัญหาที่ลึกซึ้ง อันเราผูกเป็นเงื่อนงำไว้แล้วทูลถาม, ส่วนพระสมณะนี้ พอทูลถามเท่านั้นก็ทรงวิสัชนาแล้ว, พระองค์ทรงทราบอัธยาศัยของเราแล้วจึงตรัสตอบหนอ, หรือว่า ไม่ทรงทราบ ตรัสตอบตามที่ขึ้นปากไปอย่างนั้นๆ” ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า กึ ตาหํ อีก. ในบทเหล่านั้น บทว่า กึ ตาหํ คือ กึ เต อหํ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงบอกแก่เทวดานั้น ได้ตรัสคำมีอาทิว่า มาตรํ. (เทวดา) อนุโมทนาด้วยคาถาว่า สาหุ เต เป็นต้น ร่าเริงดีแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค บูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น แล้วได้ไปยังวิมานของตนเท่านั้น.

Kuṭikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากุฏิกาสูตร จบ.

10. Samiddhisuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาสมิทธิสูตร

20. Dasame tapodārāmeti tapodassa tattodakassa rahadassa vasena evaṃ laddhanāme ārāme. Vebhārapabbatassa kira heṭṭhā bhummaṭṭhakanāgānaṃ pañcayojanasatikaṃ nāgabhavanaṃ devalokasadisaṃ maṇimayena talena ārāmuyyānehi ca samannāgataṃ. Tattha nāgānaṃ kīḷanaṭṭhāne mahāudakarahado, tato tapodā nāma nadī sandati kuthitā uṇhodakā. Kasmā panesā edisā? Rājagahaṃ kira parivāretvā mahāpetaloko tiṭṭhati, tattha dvinnaṃ mahālohakumbhinirayānaṃ antarena ayaṃ tapodā āgacchati, tasmā kuthitā sandati. Vuttampi cetaṃ –

๒๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ตโปทาราเม ความว่า ในอารามที่ได้ชื่ออย่างนี้ เพราะสระน้ำร้อนชื่อตโปทะ. ได้ยินว่า เบื้องล่างแห่งภูเขาเวภาระ มีภพนาคของนาคผู้อยู่บนพื้นดินประมาณ ๕๐๐ โยชน์ ดุจเทวโลก ประกอบด้วยพื้นสำเร็จด้วยแก้วมณี และอารามและอุทยาน. ในที่นั้น ในที่เป็นที่เล่นของนาคทั้งหลาย มีสระน้ำใหญ่, แม่น้ำชื่อตโปทาไหลออกจากสระนั้น เดือดพล่าน มีน้ำร้อน. ก็ทำไมแม่น้ำนี้จึงเป็นเช่นนี้? ได้ยินว่า เปตโลกใหญ่ตั้งอยู่ล้อมรอบกรุงราชคฤห์, ในที่นั้น แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาในระหว่างแห่งโลหกุมภีนรกใหญ่ ๒ ขุม, เพราะเหตุนั้น จึงไหลเดือดพล่าน. แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า –

‘‘Yatāyaṃ, bhikkhave, tapodā sandati, so daho acchodako sītodako sātodako setodako suppatittho ramaṇīyo pahūtamacchakacchapo, cakkamattāni ca padumāni pupphanti. Apicāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchati, tenāyaṃ tapodā kuthitā sandatī’’ti (pārā. 231).

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาจากที่ใด สระนั้นมีน้ำใส มีน้ำเย็น มีน้ำจืด มีน้ำขาวสะอาด มีท่าขึ้นลงดี น่ารื่นรมย์ มีปลาและเต่าชุกชุม และดอกบัวขนาดเท่ากงล้อก็บานสะพรั่ง. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกอย่างหนึ่ง แม่น้ำตโปทานี้ไหลมาในระหว่างแห่งมหานรก ๒ ขุม, เพราะเหตุนั้น แม่น้ำตโปทานี้จึงไหลเดือดพล่าน” (ปารา. ๒๓๑).

Imassa pana ārāmassa abhimukhaṭṭhāne tato mahāudakarahado jāto, tassa vasenāyaṃ vihāro ‘‘tapodārāmo’’ti vuccati.

ก็ในที่ตรงหน้าแห่งอารามนี้ สระน้ำใหญ่ได้เกิดขึ้นจากแม่น้ำนั้น, เพราะสระนั้น วิหารนี้จึงถูกเรียกว่า “ตโปทาราม”.

Samiddhīti tassa kira therassa attabhāvo samiddho abhirūpo pāsādiko, tasmā ‘‘samiddhī’’tveva saṅkhaṃ gato. Gattāni parisiñcitunti padhānikatthero esa, balavapaccūse uṭṭhāyāsanā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā bahi [Pg.38] saṭṭhihatthamatte mahācaṅkame aparāparaṃ caṅkamitvā ‘‘sedagahitehi gattehi paribhuñjamānaṃ senāsanaṃ kilissatī’’ti maññamāno gattāni parisiñcanatthaṃ sarīradhovanatthaṃ upasaṅkami. Ekacīvaro aṭṭhāsīti nivāsanaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ hatthena gahetvā aṭṭhāsi.

บทว่า สมิทฺธิ ความว่า ได้ยินว่า อัตภาพของพระเถระนั้นสมบูรณ์ มีรูปงามยิ่ง น่าเลื่อมใส, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถึงการนับว่า “สมิทธิ”. บทว่า คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ ความว่า พระเถระผู้ประกอบความเพียรนี้ ลุกจากอาสนะในเวลาย่ำรุ่ง ให้ร่างกายได้รับไออุ่นแล้ว จงกรมกลับไปกลับมาในที่จงกรมใหญ่ประมาณ ๖๐ ศอก ภายนอกแล้ว สำคัญว่า “เสนาสนะที่ใช้สอยด้วยร่างกายที่ชุ่มด้วยเหงื่อย่อมเศร้าหมอง” ดังนี้ จึงเข้าไปใกล้เพื่อจะรดกาย เพื่อจะชำระร่างกาย. บทว่า เอกจีวโร อฏฺฐาสิ ความว่า นุ่งสบงแล้ว ผูกรัดประคด ถือจีวรไว้ด้วยมือ ได้ยืนอยู่.

Gattāni pubbāpayamānoti gattāni pubbasadisāni vodakāni kurumāno. Allasarīre pārutaṃ hi cīvaraṃ kilissati duggandhaṃ hoti, na cetaṃ vattaṃ. Thero pana vattasampanno, tasmā vatte ṭhitova nhāyitvā paccuttaritvā aṭṭhāsi. Tattha idaṃ nhānavattaṃ – udakatitthaṃ gantvā yattha katthaci cīvarāni nikkhipitvā vegena ṭhitakeneva na otaritabbaṃ, sabbadisā pana oloketvā vivittabhāvaṃ ñatvā khāṇugumbalatādīni vavatthapetvā tikkhattuṃ ukkāsitvā avakujja ṭhitena uttarāsaṅgacīvaraṃ apanetvā pasāretabbaṃ, kāyabandhanaṃ mocetvā cīvarapiṭṭheyeva ṭhapetabbaṃ. Sace udakasāṭikā natthi, udakante ukkuṭikaṃ nisīditvā nivāsanaṃ mocetvā sace sinnaṭṭhānaṃ atthi, pasāretabbaṃ. No ce atthi, saṃharitvā ṭhapetabbaṃ. Udakaṃ otarantena saṇikaṃ nābhippamāṇamattaṃ otaritvā vīciṃ anuṭṭhāpentena saddaṃ akarontena nivattitvā āgatadisābhimukhena nimujjitabbaṃ, evaṃ cīvaraṃ rakkhitaṃ hoti. Ummujjantenapi saddaṃ akarontena saṇikaṃ ummujjitvā nhānapariyosāne udakante ukkuṭikena nisīditvā nivāsanaṃ parikkhipitvā uṭṭhāya suparimaṇḍalaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ apārupitvāva ṭhātabbanti.

บทว่า คตฺตานิ ปุพฺพาปยมาโน ความว่า ทำกายให้เหมือนเดิม คือให้แห้ง. เพราะว่าจีวรที่ห่มบนกายที่เปียกย่อมเศร้าหมอง มีกลิ่นเหม็น, และนี่ไม่ใช่วัตร. ส่วนพระเถระเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวัตร, เพราะเหตุนั้น ท่านตั้งอยู่ในวัตรนั่นแหละ อาบน้ำแล้ว ขึ้นจากน้ำแล้ว ได้ยืนอยู่. ในเรื่องนั้น นี่คือวัตรในการอาบน้ำ – ไปสู่ท่าอาบน้ำ ไม่พึงวางจีวรไว้ในที่ใดที่หนึ่งแล้วลงไปโดยเร็วทั้งที่ยืนอยู่, แต่พึงแลดูทั่วทุกทิศ ทราบความที่ที่นั้นสงัด กำหนดตอไม้ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เป็นต้น กระแอม ๓ ครั้ง ผู้ยืนคว่ำหน้าอยู่พึงเปลื้องอุตตราสงค์ออกแล้วคลี่ไว้, แก้รัดประคดแล้วพึงวางไว้บนหลังจีวรนั่นแหละ. ถ้าไม่มีผ้าอาบน้ำ พึงนั่งกระโหย่งที่ริมน้ำ เปลื้องสบงออก ถ้ามีที่เปียก พึงคลี่ไว้, ถ้าไม่มี พึงม้วนเก็บไว้. ผู้ลงสู่น้ำพึงลงไปช้าๆ เพียงประมาณสะดือ ไม่ทำให้คลื่นตั้งขึ้น ไม่ทำเสียง พึงหันกลับ ผินหน้าไปทางทิศที่มาแล้วดำลง, อย่างนี้ ชื่อว่ารักษาจีวรไว้ได้. แม้เมื่อจะผุดขึ้น ก็ไม่ทำเสียง พึงผุดขึ้นช้าๆ, ในเวลาเสร็จสิ้นการอาบน้ำ พึงนั่งกระโหย่งที่ริมน้ำ นุ่งสบง ลุกขึ้นนุ่งให้เป็นปริมณฑลดี ผูกรัดประคด พึงยืนอยู่โดยยังไม่ห่มจีวร.

Theropi tathā nhāyitvā paccuttaritvā vigacchamānaudakaṃ kāyaṃ olokayamāno aṭṭhāsi. Tassa pakatiyāpi pāsādikassa paccūsasamaye sammā pariṇatāhārassa uṇhodakena nhātassa ativiya mukhavaṇṇo viroci, bandhanā pavuttatālaphalaṃ viya pabhāsampanno puṇṇacando viya taṅkhaṇavikasitapadumaṃ viya mukhaṃ sassirikaṃ ahosi, sarīravaṇṇopi vippasīdi. Tasmiṃ samaye vanasaṇḍe adhivatthā bhummadevatā pāsādikaṃ bhikkhuṃ olokayamānā samanaṃ niggahetuṃ asakkontī kāmapariḷāhābhibhūtā hutvā, ‘‘theraṃ palobhessāmī’’ti attabhāvaṃ uḷārena [Pg.39] alaṅkārena alaṅkaritvā sahassavaṭṭipadīpaṃ pajjalamānā viya candaṃ uṭṭhāpayamānā viya sakalārāmaṃ ekobhāsaṃ katvā theraṃ upasaṅkamitvā avanditvāva vehāse ṭhitā gāthaṃ abhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho aññatarā devatā…pe… ajjhabhāsī’’ti.

แม้พระเถระก็อาบน้ำแล้ว ขึ้นจากน้ำแล้ว ยืนแลดูกายที่มีหยาดน้ำไหลออกไปอยู่อย่างนั้น. สีหน้าของพระเถระนั้น ผู้มีความน่าเลื่อมใสแม้โดยปกติ ผู้มีอาหารย่อยดีแล้วในเวลาใกล้รุ่ง ผู้อาบแล้วด้วยน้ำอุ่น ก็รุ่งเรืองอย่างยิ่ง ใบหน้าได้มีสิริ ราวกับผลตาลสุกที่หลุดจากขั้ว ราวกับพระจันทร์เต็มดวงผู้ถึงพร้อมด้วยรัศมี ราวกับดอกปทุมที่บานในขณะนั้น แม้สีแห่งสรีระก็ผ่องใสเป็นพิเศษ. ในสมัยนั้น ภุมมเทวดาผู้สิงสถิตอยู่ในป่าชัฏ แลดูภิกษุผู้มีความน่าเลื่อมใสอยู่ ไม่อาจเพื่อจะข่มจิตของตนได้ เป็นผู้ถูกความเร่าร้อนเพราะกามครอบงำแล้ว คิดว่า "เราจักยั่วยวนพระเถระ" จึงประดับอัตภาพด้วยเครื่องประดับอันโอฬาร กระทำอารามทั้งสิ้นให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน ราวกับประทีปพันไส้ลุกโพลงอยู่ ราวกับทำให้พระจันทร์ขึ้น เข้าไปหาพระเถระแล้ว ไม่ไหว้เทียว ยืนอยู่ในอากาศ ได้กล่าวคาถาแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล เทวดาตนหนึ่ง...ฯลฯ...ได้กราบทูลแล้ว" ดังนี้.

Abhutvāti pañca kāmaguṇe aparibhuñjitvā. Bhikkhasīti piṇḍāya carasi. Mā taṃ kālo upaccagāti ettha kālo nāma pañcakāmaguṇapaṭisevanakkhamo daharayobbanakālo. Jarājiṇṇena hi obhaggena daṇḍaparāyaṇena pavedhamānena kāsasāsābhibhūtena na sakkā kāme paribhuñjituṃ. Iti imaṃ kālaṃ sandhāya devatā ‘‘mā taṃ kālo upaccagā’’ti āha. Tattha mā upaccagāti mā atikkami.

บทว่า อภูตฺวา ความว่า ไม่บริโภคกามคุณ ๕. บทว่า ภิกฺขสิ ความว่า ท่านเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต. ในบทว่า มา ตํ กาโล อุปจฺจคา นี้ ชื่อว่า กาล ได้แก่ กาลแห่งความเป็นหนุ่มสาวน้อย อันสมควรแก่การเสพกามคุณ ๕. เพราะว่า อันบุคคลผู้แก่หง่อม มีกายค้อมลง มีไม้เท้าเป็นที่ไปในเบื้องหน้า สั่นงกๆ ถูกไอและหืดครอบงำ ไม่สามารถเพื่อจะบริโภคกามทั้งหลายได้. เพราะเหตุนี้ เทวดาหมายเอากาลนี้ จึงกล่าวว่า "มา ตํ กาโล อุปจฺจคา" (กาลอย่าได้ล่วงเลยท่านไปเสีย). ในบทนั้น บทว่า มา อุปจฺจคา ความว่า อย่าล่วงเลย.

Kālaṃ vohaṃ na jānāmīti ettha voti nipātamattaṃ. Kālaṃ na jānāmīti maraṇakālaṃ sandhāya vadati. Sattānañhi –

ในบทว่า กาลํ โวหํ น ชานามิ นี้ โว ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า กาลํ น ชานามิ ท่านกล่าวหมายเอามรณกาล. เพราะว่า ของสัตว์ทั้งหลาย (มีดังนี้) –

‘‘Jīvitaṃ byādhi kālo ca, dehanikkhepanaṃ gati;

Pañcete jīvalokasmiṃ, animittā na nāyare’’.

"ชีวิต ๑ ความเจ็บไข้ ๑ กาล (แห่งความตาย) ๑ การทอดทิ้งร่างกาย ๑ คติ (ที่ไป) ๑ ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ในโลกของสัตว์ ไม่มีนิมิต ใครๆ ไม่รู้ได้"

Tattha jīvitaṃ tāva ‘‘ettakameva, na ito para’’nti vavatthānābhāvato animittaṃ. Kalalakālepi hi sattā maranti, abbuda-pesi-ghana-aḍḍhamāsa-ekamāsa-dvemāsa-temāsa-catumāsapañcamāsa…pe… dasamāsakālepi, kucchito nikkhantasamayepi, tato paraṃ vassasatassa antopi bahipi marantiyeva. Byādhipi ‘‘imināva byādhinā sattā maranti, na aññenā’’ti vavatthānābhāvato animitto. Cakkhurogenapi hi sattā maranti sotarogādīnaṃ aññatarenapi. Kālopi, ‘‘imasmiṃ yeva kāle maritabbaṃ, na aññasmi’’nti evaṃ vavatthānābhāvato animitto. Pubbaṇhepi hi sattā maranti majjhanhikādīnaṃ aññatarasmimpi. Dehanikkhepanampi, ‘‘idheva mīyamānānaṃ dehena patitabbaṃ, na aññatthā’’ti evaṃ vavatthānābhāvato animittaṃ. Antogāme jātānañhi bahigāmepi attabhāvo patati, bahigāmepi jātānaṃ antogāmepi. Tathā thalajānaṃ jale, jalajānaṃ thaleti anekappakārato vitthāretabbaṃ. Gatipi, ‘‘ito cutena idha nibbattitabba’’nti evaṃ vavatthānābhāvato animittā. Devalokato hi cutā manussesupi nibbattanti[Pg.40], manussalokato cutā devalokādīnaṃ yattha katthaci nibbattantīti evaṃ yante yuttagoṇo viya gatipañcake loko samparivattati. Tassevaṃ samparivattato ‘‘imasmiṃ nāma kāle maraṇaṃ bhavissatī’’ti imaṃ maraṇassa kālaṃ vohaṃ na jānāmi.

ในคาถานั้น ก่อนอื่น ชีวิต ไม่มีนิมิต เพราะไม่มีการกำหนดว่า "มีเพียงเท่านี้, ไม่มีเกินกว่านี้ไป". เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมตายแม้ในกาลเป็นกลละ, แม้ในกาลเป็นอัพพุทะ เปสิ ฆนะ, กาล ๑๕ วัน, ๑ เดือน, ๒ เดือน, ๓ เดือน, ๔ เดือน, ๕ เดือน...ฯลฯ...๑๐ เดือน, แม้ในสมัยที่ออกจากครรภ์, หลังจากนั้น ย่อมตายทั้งภายในและภายนอกร้อยปีนั่นเทียว. แม้ความเจ็บไข้ ก็ไม่มีนิมิต เพราะไม่มีการกำหนดว่า "สัตว์ทั้งหลายย่อมตายด้วยโรคนี้เท่านั้น, ไม่ใช่ด้วยโรคอื่น". เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมตายแม้ด้วยโรคตา แม้ด้วยโรคอย่างใดอย่างหนึ่งมีโรคหูเป็นต้น. แม้กาล ก็ไม่มีนิมิต เพราะไม่มีการกำหนดอย่างนี้ว่า "พึงตายในกาลนี้เท่านั้น, ไม่ใช่ในกาลอื่น". เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมตายแม้ในเวลาเช้า แม้ในกาลอย่างใดอย่างหนึ่งมีเวลาเที่ยงเป็นต้น. แม้การทอดทิ้งร่างกาย ก็ไม่มีนิมิต เพราะไม่มีการกำหนดอย่างนี้ว่า "ร่างกายของผู้ที่กำลังจะตายพึงตกในที่นี้เท่านั้น, ไม่ใช่ในที่อื่น". เพราะว่า อัตภาพของสัตว์ทั้งหลายที่เกิดในบ้าน ย่อมตกแม้นอกบ้าน, อัตภาพของสัตว์ทั้งหลายที่เกิดนอกบ้าน ย่อมตกแม้ในบ้าน. ฉันนั้น (อัตภาพ) ของสัตว์บก (ย่อมตก) ในน้ำ, ของสัตว์น้ำ (ย่อมตก) บนบก ดังนี้ พึงขยายความโดยประการต่างๆ. แม้คติ ก็ไม่มีนิมิต เพราะไม่มีการกำหนดอย่างนี้ว่า "ผู้ที่จุติจากที่นี้ พึงบังเกิดในที่นี้". เพราะว่า สัตว์ทั้งหลายที่จุติจากเทวโลก ย่อมบังเกิดแม้ในหมู่มนุษย์, สัตว์ทั้งหลายที่จุติจากมนุษยโลก ย่อมบังเกิดในที่ไหนๆ มีเทวโลกเป็นต้น. สัตว์โลกย่อมเวียนว่ายไปในคติ ๕ ราวกับโคที่เทียมแล้วในยนต์ ฉันนั้น. ของสัตว์โลกผู้เวียนว่ายไปอยู่อย่างนั้น เราไม่รู้กาลแห่งความตายนี้ว่า "ความตายจักมีในกาลชื่อนี้".

Channo kālo na dissatīti ayaṃ kālo mayhaṃ paṭicchanno avibhūto na paññāyati. Tasmāti yasmā ayaṃ kālo paṭicchanno na paññāyati, tasmā pañca kāmaguṇe abhutvāva bhikkhāmi. Mā maṃ kālo upaccagāti ettha samaṇadhammakaraṇakālaṃ sandhāya ‘‘kālo’’ti āha. Ayañhi samaṇadhammo nāma pacchime kāle tisso vayosīmā atikkantena obhaggena daṇḍaparāyaṇena pavedhamānena kāsasāsābhibhūtena na sakkā kātuṃ. Tadā hi na sakkā hoti icchiticchitaṃ buddhavacanaṃ vā gaṇhituṃ, dhutaṅgaṃ vā paribhuñjituṃ, araññavāsaṃ vā vasituṃ, icchiticchitakkhaṇe samāpattiṃ vā samāpajjituṃ, padabhāṇa-sarabhaññadhammakathā-anumodanādīni vā kātuṃ, taruṇayobbanakāle panetaṃ sabbaṃ sakkā kātunti ayaṃ samaṇadhammakaraṇassa kālo mā maṃ upaccagā, yāva maṃ nātikkamati, tāva kāme abhutvāva samaṇadhammaṃ karomīti āha.

บทว่า ฉนฺโน กาโล น ทิสฺสติ ความว่า กาลนี้ถูกปกปิดไว้แก่เรา ไม่ปรากฏ ย่อมไม่ปรากฏ. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่กาลนี้ถูกปกปิดไว้ ไม่ปรากฏ, เพราะเหตุนั้น เราไม่บริโภคกามคุณ ๕ เทียว ย่อมเที่ยวบิณฑบาต. ในบทว่า มา มํ กาโล อุปจฺจคา นี้ ท่านหมายเอากาลแห่งการกระทำสมณธรรม จึงกล่าวว่า "กาโล". เพราะว่า สมณธรรมนี้ อันบุคคลผู้ล่วงเลยเขตแห่งวัยทั้งสามในปัจฉิมวัย มีกายค้อมลง มีไม้เท้าเป็นที่ไปในเบื้องหน้า สั่นงกๆ ถูกไอและหืดครอบงำ ไม่สามารถเพื่อจะกระทำได้. เพราะว่า ในกาลนั้น ย่อมไม่สามารถเพื่อจะเรียนพุทธวจนะตามที่ปรารถนาได้ หรือเพื่อจะสมาทานธุดงค์ หรือเพื่อจะอยู่ป่า หรือเพื่อจะเข้าสมาบัติตามขณะที่ปรารถนา หรือเพื่อจะกระทำปทภาณ สรภัญญะ ธรรมกถา อนุโมทนา เป็นต้น, ส่วนในกาลแห่งความเป็นหนุ่มสาว สามารถเพื่อจะกระทำกิจทั้งหมดนี้ได้. (ท่านหมายความว่า) กาลแห่งการกระทำสมณธรรมนี้ อย่าได้ล่วงเลยเราไปเสีย, ตราบเท่าที่ยังไม่ล่วงเลยเราไป, ตราบนั้น เราไม่บริโภคกามทั้งหลายเทียว จักกระทำสมณธรรม ดังนี้ ท่านกล่าว.

Pathaviyaṃ patiṭṭhahitvāti sā kira devatā – ‘‘ayaṃ bhikkhu samaṇadhammakaraṇassa kālaṃ nāma katheti, akālaṃ nāma katheti, sahetukaṃ katheti sānisaṃsa’’nti ettāvatāva there lajjaṃ paccupaṭṭhāpetvā mahābrahmaṃ viya aggikkhandhaṃ viya ca naṃ maññamānā gāravajātā ākāsā oruyha pathaviyaṃ aṭṭhāsi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kiñcāpi pathaviyaṃ ṭhitā, yena panatthena āgatā, punapi tameva gahetvā daharo tvantiādimāha. Tattha susūti taruṇo. Kāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso. Bhadrenāti bhaddakena. Ekacco hi daharopi samāno kāṇo vā hoti kuṇiādīnaṃ vā aññataro, so bhadrena yobbanena samannāgato nāma na hoti. Yo pana abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko sabbasampattisampanno, yaṃ yadeva alaṅkāraparihāraṃ icchati, tena tena alaṅkato devaputto viya carati, ayaṃ bhadrena yobbanena samannāgato nāma hoti. Thero ca uttamarūpasampanno, tena naṃ evamāha.

บทว่า ปถวิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา ความว่า ได้ยินว่า เทวดานั้นคิดว่า "ภิกษุนี้กล่าวถึงกาลแห่งการทำสมณธรรม กล่าวถึงอกาล กล่าวอย่างมีเหตุ กล่าวอย่างมีอานิสงส์" เพียงเท่านี้ ก็ยังความละอายให้เกิดขึ้นในพระเถระแล้ว สำคัญท่านประดุจท้าวมหาพรหมและประดุจกองไฟ เกิดความเคารพ จึงลงจากอากาศมายืนอยู่ที่พื้นดิน ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้ไว้ แม้จะยืนอยู่ที่พื้นดินแล้ว แต่มาด้วยเหตุผลใด ก็ยึดถือเอาเหตุผลนั้นอีก แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "ทหโร ตฺวํ" (ท่านยังหนุ่ม) ในบทเหล่านั้น บทว่า สุสู คือ ยังหนุ่มแน่น บทว่า กาฬเกโส คือ มีผมดำสนิท บทว่า ภเทฺรน คือ ด้วยความเป็นหนุ่มที่น่ารัก จริงอยู่ บางคนแม้ยังหนุ่ม ก็เป็นคนตาบอดบ้าง เป็นคนพิการอย่างใดอย่างหนึ่งในจำพวกคนค่อมเป็นต้นบ้าง ผู้นั้นไม่ชื่อว่าเพียบพร้อมด้วยความเป็นหนุ่มที่น่ารัก ส่วนผู้ใดมีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส สมบูรณ์ด้วยสมบัติทุกอย่าง ปรารถนาเครื่องประดับตกแต่งอย่างใดๆ ก็ประดับด้วยเครื่องประดับนั้นๆ เที่ยวไปดุจเทพบุตร ผู้นี้ชื่อว่าเพียบพร้อมด้วยความเป็นหนุ่มที่น่ารัก และพระเถระก็สมบูรณ์ด้วยรูปอันอุดม เพราะเหตุนั้น เทวดานั้นจึงกล่าวกะท่านอย่างนี้

Anikkīḷitāvī [Pg.41] kāmesūti kāmesu akīḷitakīḷo abhuttāvī, akatakāmakīḷoti attho. Mā sandiṭṭhikaṃ hitvāti yebhuyyena hi tā adiṭṭhasaccā avītarāgā aparacittavidūniyo devatā bhikkhū dasapi vassāni vīsatimpi…pe… saṭṭhimpi vassāni parisuddhaṃ akhaṇḍaṃ brahmacariyaṃ caramāne disvā – ‘‘ime bhikkhū mānusake pañca kāmaguṇe pahāya dibbe kāme patthayantā samaṇadhammaṃ karontī’’ti saññaṃ uppādenti, ayampi tattheva uppādesi. Tasmā mānusake kāme sandiṭṭhike, dibbe ca kālike katvā evamāha.

บทว่า อนิกฺกีฬิตาวี กาเมสุ มีความหมายว่า ยังไม่เคยเล่น ไม่เคยบริโภคในกามทั้งหลาย ยังไม่ได้ทำการเล่นในกาม บทว่า มา สนฺทิฏฺฐิกํ หิตฺวา ความว่า โดยมากแล้ว เทวดาเหล่านั้นผู้ไม่เห็นสัจจะ ยังไม่ปราศจากราคะ ไม่รู้วาระจิตของผู้อื่น เมื่อเห็นภิกษุทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ไม่ขาดตอนตลอดสิบปีบ้าง ยี่สิบปีบ้าง... จนถึงหกสิบปีบ้าง ก็ย่อมยังสัญญาให้เกิดขึ้นว่า "ภิกษุเหล่านี้ละกามคุณ ๕ ที่เป็นของมนุษย์แล้ว ปรารถนากามอันเป็นทิพย์ จึงทำสมณธรรม" แม้เทวดาองค์นี้ก็ทำให้เกิดสัญญาเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น เทวดานั้นจึงทำกามที่เป็นของมนุษย์ให้เป็นสิ่งที่เป็นปัจจุบัน (สันทิฏฐิกะ) และทำกามอันเป็นทิพย์ให้เป็นสิ่งที่จะได้ในภายหน้า (กาลิกะ) แล้วกล่าวอย่างนี้

Na kho ahaṃ, āvusoti, āvuso, ahaṃ sandiṭṭhike kāme hitvā kālike kāme na anudhāvāmi na patthemi na pihemi. Kalikañca kho ahaṃ, āvusoti ahaṃ kho, āvuso, kālikaṃ kāmaṃ hitvā sandiṭṭhikaṃ lokuttaradhammaṃ anudhāvāmi. Iti thero cittānantaraṃ aladdhabbatāya dibbepi mānusakepi pañca kāmaguṇe kālikāti akāsi, cittānantaraṃ laddhabbatāya lokuttaradhammaṃ sandiṭṭhikanti. Pañcakāmaguṇesu samohitesupi sampannakāmassāpi kāmino cittānantaraṃ icchiticchitārammaṇānubhavanaṃ na sampajjati. Cakkhudvāre iṭṭhārammaṇaṃ anubhavitukāmena hi cittakārapotthakārarūpakārādayo pakkosāpetvā, ‘‘idaṃ nāma sajjethā’’ti vattabbaṃ hoti. Etthantare anekakoṭisatasahassāni cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Atha pacchā taṃ ārammaṇaṃ sampāpuṇāti. Sesadvāresupi eseva nayo. Sotāpattimaggānantaraṃ pana sotāpattiphalameva uppajjati, antarā aññassa cittassa vāro natthi. Sesaphalesupi eseva nayoti.

บทว่า น โข อหํ อาวุโส ความว่า ดูก่อนอาวุโส เราหาได้ละกามที่เป็นปัจจุบันแล้วไล่ตามกามที่จะได้ในภายหน้า ไม่ปรารถนา ไม่รักใคร่ไม่ บทว่า กาลิกญฺจ โข อหํ อาวุโส ความว่า ดูก่อนอาวุโส อันที่จริง เราละกามที่เรียกว่ากาลิกะแล้ว ไล่ตามโลกุตรธรรมอันเป็นปัจจุบัน ด้วยเหตุนี้ พระเถระจึงทำกามคุณ ๕ ทั้งที่เป็นทิพย์และของมนุษย์ให้เป็น "กาลิกะ" เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ได้ในลำดับแห่งจิต (ที่ต้องการ) และทำโลกุตรธรรมให้เป็น "สันทิฏฐิกะ" เพราะเป็นสิ่งที่ได้ในลำดับแห่งจิต แม้เมื่อกามคุณ ๕ รวบรวมไว้พร้อมแล้ว การเสวยอารมณ์ที่ปรารถนาแล้วๆ ในลำดับแห่งจิตของผู้ใคร่กามผู้สมบูรณ์ด้วยกาม ก็ย่อมไม่สำเร็จ จริงอยู่ ผู้ที่ต้องการจะเสวยอิฏฐารมณ์ทางจักขุทวาร ต้องให้เรียกช่างเขียน ช่างปั้น ช่างแกะสลักเป็นต้นมา แล้วต้องกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงจัดทำสิ่งชื่อนี้" ในระหว่างนั้น จิตหลายแสนโกฏิดวงเกิดขึ้นแล้วก็ดับไป หลังจากนั้น จึงจะเข้าถึงอารมณ์นั้นได้ แม้ในทวารที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน แต่ในลำดับแห่งโสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผลเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ไม่มีวาระของจิตอื่นในระหว่าง แม้ในผลที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน

So tamevatthaṃ gahetvā kālikā hi, āvusotiādimāha. Tattha kālikāti vuttanayena samohitasampattināpi kālantare pattabbā. Bahudukkhāti pañca kāmaguṇe nissāya pattabbadukkhassa bahutāya bahudukkhā. Taṃvatthukasseva upāyāsassa bahutāya bahupāyāsā. Ādīnavo ettha bhiyyoti pañca kāmaguṇe nissāya laddhabbasukhato ādīnavo bhiyyo, dukkhameva bahutaranti attho. Sandiṭṭhiko ayaṃ dhammoti ayaṃ lokuttaradhammo yena yena adhigato hoti, tena tena parasaddhāya gantabbataṃ hitvā paccavekkhaṇañāṇena sayaṃ daṭṭhabboti [Pg.42] sandiṭṭhiko. Attano phaladānaṃ sandhāya nāssa kāloti akālo, akāloyeva akāliko. Yo ettha ariyamaggadhammo, so attano pavattisamanantarameva phalaṃ detīti attho. ‘‘Ehi passa imaṃ dhamma’’nti evaṃ pavattaṃ ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko. Ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi bhāvanāvasena attano citte upanayaṃ arahatīti opaneyyiko. Sabbehi ugghaṭitaññūādīhi viññūhi ‘‘bhāvito me maggo, adhigataṃ phalaṃ, sacchikato nirodho’’ti attani attani veditabboti paccattaṃ veditabbo viññūhīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.146 ādayo) dhammānussativaṇṇanāyaṃ vutto.

ท่านพระเถระนั้นยึดถือเอาเนื้อความนั้นแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "กาลิกา หิ อาวุโส" ในบทเหล่านั้น บทว่า กาลิกา คือ ตามนัยที่กล่าวแล้ว แม้จะมีสมบัติที่รวบรวมไว้พร้อมแล้ว ก็เป็นสิ่งที่พึงได้ในกาลอื่น บทว่า พหุทุกฺขา คือ มีทุกข์มาก เพราะอาศัยกามคุณ ๕ ทุกข์ที่พึงได้รับจึงมีมาก บทว่า พหุปายาสา คือ มีความคับแค้นใจมาก เพราะความคับแค้นใจที่มีกามนั้นเป็นเหตุมีมาก บทว่า อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย มีความหมายว่า โทษในกามคุณ ๕ นี้มีมากกว่าสุขที่พึงได้อาศัยกามคุณ ๕ คือ ทุกข์นั่นแหละมีมากกว่า บทว่า สนฺทิฏฺฐิโก อยํ ธมฺโม คือ โลกุตรธรรมนี้ อันอริยสาวกใดๆ บรรลุแล้ว อริยสาวกนั้นๆ ก็ละการที่จะต้องเชื่อตามคำของผู้อื่น พึงเห็นได้ด้วยตนเองด้วยปัจจเวกขณญาณ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สันทิฏฐิโก หมายถึงการให้ผลของตนว่า ไม่มีกาลสำหรับธรรมนี้ จึงชื่อว่า อกาโล, อกาโล นั่นแหละคือ อกาลิโก อริยมรรคธรรมใดในโลกุตรธรรมนี้มีอยู่ อริยมรรคธรรมนั้นย่อมให้ผลคือผลจิต ในลำดับแห่งการเกิดขึ้นของตนนั่นเอง นี้คือความหมาย ควรแก่วิธีการที่เรียกว่า "เอหิปัสส" ซึ่งเป็นไปอย่างนี้ว่า "ท่านจงมาดูธรรมนี้เถิด" เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เอหิปัสสิโก ควรแก่การน้อมเข้ามาในจิตของตนโดยภาวนา แม้จะไม่ใส่ใจผ้าหรือศีรษะที่ไฟไหม้อยู่ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า โอปเนยยิโก อันวิญญูชนทั้งหลายมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น พึงรู้ได้เฉพาะตนว่า "มรรคเราเจริญแล้ว ผลเราบรรลุแล้ว นิโรธเราทำให้แจ้งแล้ว" เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปัจจัตตัง เวทิตัพโพ วิญญูหิ นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ในธัมมานุสสติวัณณนา

Idāni sā devatā andho viya rūpavisesaṃ therena kathitassa atthe ajānantī kathañca bhikkhūtiādimāha. Tattha kathañcātipadassa ‘‘kathañca bhikkhu kālikā kāmā vuttā bhagavatā, kathaṃ bahudukkhā, kathaṃ bahupāyāsā’’ti? Evaṃ sabbapadehi sambandho veditabbo.

บัดนี้ เทวดานั้นไม่รู้เนื้อความแห่งคำที่พระเถระกล่าวแล้ว ประดุจคนตาบอดไม่รู้ในรูปพิเศษ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "กถญฺจ ภิกฺขุ" ในบทเหล่านั้น พึงทราบความเชื่อมโยงของบทว่า กถญฺจ กับทุกบทอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ภิกษุ พระผู้มีพระภาคตรัสว่ากามทั้งหลายเป็นกาลิกะอย่างไร มีทุกข์มากอย่างไร มีความคับแค้นใจมากอย่างไร"

Navoti aparipuṇṇapañcavasso hi bhikkhu navo nāma hoti, pañcavassato paṭṭhāya majjhimo, dasavassato paṭṭhāya thero. Aparo nayo – aparipuṇṇadasavasso navo, dasavassato paṭṭhāya majjhimo, vīsativassato paṭṭhāya thero. Tesaṃ ahaṃ navoti vadati.

บทว่า นโว ความว่า จริงอยู่ ภิกษุผู้มีพรรษายังไม่ครบ ๕ ชื่อว่า นวกะ ตั้งแต่ ๕ พรรษาไป ชื่อว่า มัชฌิมะ ตั้งแต่ ๑๐ พรรษาไป ชื่อว่า เถระ อีกนัยหนึ่ง ผู้มีพรรษายังไม่ครบ ๑๐ ชื่อว่า นวกะ ตั้งแต่ ๑๐ พรรษาไป ชื่อว่า มัชฌิมะ ตั้งแต่ ๒๐ พรรษาไป ชื่อว่า เถระ (พระเถระ) กล่าวว่า "ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น เราเป็นนวกะ"

Navopi ekacco sattaṭṭhavassakāle pabbajitvā dvādasaterasavassāni sāmaṇerabhāveneva atikkanto cirapabbajito hoti, ahaṃ pana acirapabbajitoti vadati. Imaṃ dhammavinayanti imaṃ dhammañca vinayañca. Ubhayampetaṃ sāsanasseva nāmaṃ. Dhammena hettha dve piṭakāni vuttāni, vinayena vinayapiṭakaṃ, iti tīhi piṭakehi pakāsitaṃ paṭipattiṃ adhunā āgatomhīti vadati.

ภิกษุหนุ่มบางรูป บวชเมื่ออายุ ๗-๘ ปี ล่วงไป ๑๒-๑๓ ปีด้วยความเป็นสามเณรเท่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้บวชนาน แต่กลับกล่าวว่า "เราเป็นผู้บวชไม่นาน" บทว่า `Imaṃ dhammavinayaṃ` คือ ธรรมนี้และวินัยนี้ ทั้งสองอย่างนี้เป็นชื่อของพระศาสนาเท่านั้น ในบทนั้น สองปิฎก (สุตตันตปิฎกและอภิธรรมปิฎก) พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าธรรม วินัยปิฎกตรัสเรียกว่าวินัย (ภิกษุนั้น) กล่าวว่า "เราเพิ่งมาถึงปฏิปทาอันพระไตรปิฎกประกาศแล้วอย่างนี้ในบัดนี้"

Mahesakkhāhīti mahāparivārāhi. Ekekassa hi devarañño koṭisatampi koṭisahassampi parivāro hoti, te attānaṃ mahante ṭhāne ṭhapetvā tathāgataṃ passanti. Tattha amhādisānaṃ appesakkhānaṃ mātugāmajātikānaṃ kuto okāsoti dasseti.

บทว่า `Mahesakkhāhi` คือ ผู้มีบริวารมาก จริงอยู่ เทวราชแต่ละองค์มีบริวารถึงร้อยโกฏิบ้าง พันโกฏิบ้าง เทพเหล่านั้นตั้งตนไว้ในที่อันใหญ่แล้วย่อมเฝ้าพระตถาคต (เทพธิดา) แสดงความหมายว่า "ในการเฝ้านั้น โอกาสจะมีแต่ที่ไหนแก่พวกเราผู้เป็นมาตุคาม มีศักดิ์น้อยเช่นนี้"

Mayampi [Pg.43] āgaccheyyāmāti idaṃ sā devatā ‘‘sacepi cakkavāḷaṃ pūretvā parisā nisinnā hoti, mahatiyā buddhavīthiyā satthu santikaṃ gantuṃ labhatī’’ti ñatvā āha. Puccha bhikkhu, puccha bhikkhūti thirakaraṇavasena āmeḍitaṃ kataṃ.

เทพธิดานั้น เมื่อทราบว่า "แม้หากว่าบริษัทนั่งเต็มจักรวาล ก็ย่อมอาจเพื่อจะไปสู่สำนักของพระศาสดาได้ด้วยพุทธวิถีอันยิ่งใหญ่" ดังนี้แล้ว จึงกล่าวคำนี้ว่า `Mayampi āgaccheyyāma` (แม้พวกเราพึงมา) บทว่า `Puccha bhikkhu, puccha bhikkhu` (จงถามเถิดภิกษุ จงถามเถิดภิกษุ) เป็นการกล่าวซ้ำด้วยอำนาจแห่งการกระทำให้มั่นคง

Akkheyyasaññinoti ettha ‘‘devo, manusso, gahaṭṭho, pabbajito, satto, puggalo, tisso, phusso’’tiādinā nayena akkheyyato sabbesaṃ akkhānānaṃ sabbāsaṃ kathānaṃ vatthubhūtato pañcakkhandhā ‘‘akkheyyā’’ti vuccanti. ‘‘Satto naro poso puggalo itthī puriso’’ti evaṃ saññā etesaṃ atthīti saññino, akkheyyesveva saññinoti akkheyyasaññino, pañcasu khandhesu sattapuggalādisaññinoti attho. Akkheyyasmiṃ patiṭṭhitāti pañcasu khandhesu aṭṭhahākārehi patiṭṭhitā. Ratto hi rāgavasena patiṭṭhito hoti, duṭṭho dosavasena, mūḷho mohavasena, parāmaṭṭho diṭṭhivasena, thāmagato anusayavasena, vinibaddho mānavasena, aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena, vikkhepagato uddhaccavasena patiṭṭhito hoti. Akkheyyaṃ apariññāyāti pañcakkhandhe tīhi pariññāhi aparijānitvā. Yogamāyanti maccunoti maccuno yogaṃ payogaṃ pakkhepaṃ upakkhepaṃ upakkamaṃ abbhantaraṃ āgacchanti, maraṇavasaṃ gacchantīti attho. Evamimāya gāthāya kālikā kāmā kathitā.

ในบทว่า `Akkheyyasaññino` นี้ ขันธ์ ๕ ท่านเรียกว่า "อักเขยยะ" เพราะเป็นสิ่งที่พึงบอก โดยนัยมีอาทิว่า "เทวดา, มนุษย์, คฤหัสถ์, บรรพชิต, สัตว์, บุคคล, ติสสะ, ผุสสะ" และเพราะเป็นที่ตั้งแห่งเรื่องเล่าทั้งปวงและคำพูดทั้งปวง สัญญาของสัตว์เหล่านั้นมีอยู่ว่า "สัตว์, นร, โปสะ, บุคคล, หญิง, ชาย" ดังนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า "สัญญี" เป็นผู้มีสัญญาในอักเขยยะทั้งหลายนั่นเอง เหตุนั้นจึงชื่อว่า "อักเขยยสัญญี" อธิบายว่า เป็นผู้มีสัญญาในขันธ์ ๕ ว่าเป็นสัตว์ เป็นบุคคล เป็นต้น บทว่า `Akkheyyasmiṃ patiṭṭhitā` คือ ตั้งอยู่แล้วในขันธ์ ๕ ด้วยอาการ ๘ อย่าง คือ ผู้กำหนัดย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจราคะ, ผู้ประทุษร้ายย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจโทสะ, ผู้หลงย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจโมหะ, ผู้ลูบคลำย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจทิฏฐิ, ผู้ถึงกำลังย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจอนุสัย, ผู้ถูกผูกพันย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจมานะ, ผู้ไม่ถึงความตกลงใจย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจวิจิกิจฉา, ผู้ถึงความฟุ้งซ่านย่อมตั้งอยู่ด้วยอำนาจอุทธัจจะ บทว่า `Akkheyyaṃ apariññāya` คือ ไม่กำหนดรู้ขันธ์ ๕ ด้วยปริญญา ๓ บทว่า `Yogamāyanti maccuno` คือ ย่อมไปสู่โยคะ ปโยคะ ปักเขปะ อุปักเขปะ อุปักกมะ อัพภันตระ ของมัจจุ อธิบายว่า ย่อมไปสู่อำนาจแห่งความตาย ด้วยคาถานี้ กามที่เป็นกาลิกะจึงเป็นอันท่านกล่าวแล้ว

Pariññāyāti ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Tattha katamā ñātapariññā? Pañcakkhandhe parijānāti – ‘‘ayaṃ rūpakkhandho, ayaṃ vedanākkhandho, ayaṃ saññākkhandho, ayaṃ saṅkhārakkhandho, ayaṃ viññāṇakkhandho, imāni tesaṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānī’’ti, ayaṃ ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā pañcakkhandhe tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi. Ayaṃ tīraṇapariññā. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena pañcasu khandhesu chandarāgaṃ pajahati. Ayaṃ pahānapariññā.

บทว่า `Pariññāya` คือ กำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา ๓ เหล่านี้ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา ในปริญญา ๓ นั้น ญาตปริญญาเป็นไฉน? คือ ย่อมกำหนดรู้ขันธ์ ๕ ว่า "นี้รูปขันธ์, นี้เวทนาขันธ์, นี้สัญญาขันธ์, นี้สังขารขันธ์, นี้วิญญาณขันธ์, เหล่านี้คือ ลักษณะ รส ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐาน ของขันธ์เหล่านั้น" นี้ชื่อว่า ญาตปริญญา ตีรณปริญญาเป็นไฉน? คือ ครั้นรู้แล้วอย่างนี้ ย่อมพิจารณาขันธ์ ๕ ด้วยอาการ ๔๒ โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นโรค เป็นต้น นี้ชื่อว่า ตีรณปริญญา ปหานปริญญาเป็นไฉน? คือ ครั้นพิจารณาแล้วอย่างนี้ ย่อมละฉันทราคะในขันธ์ ๕ ด้วยอัคคมรรค (อรหัตตมรรค) นี้ชื่อว่า ปหานปริญญา

Akkhātāraṃ na maññatīti evaṃ tīhi pariññāhi pañcakkhandhe parijānitvā khīṇāsavo bhikkhu akkhātāraṃ puggalaṃ na maññati. Akkhātāranti kammavasena kāraṇaṃ veditabbaṃ, akkhātabbaṃ kathetabbaṃ puggalaṃ na maññati, na passatīti attho[Pg.44]. Kinti akkhātabbanti? ‘‘Tisso’’ti vā ‘‘phusso’’ti vā evaṃ yena kenaci nāmena vā gottena vā pakāsetabbaṃ. Tañhi tassa na hotīti taṃ tassa khīṇāsavassa na hoti. Yena naṃ vajjāti yena naṃ ‘‘rāgena ratto’’ti vā ‘‘dosena duṭṭho’’ti vā ‘‘mohena mūḷho’’ti vāti koci vadeyya, taṃ kāraṇaṃ tassa khīṇāsavassa natthi.

บทว่า `Akkhātāraṃ na maññati` คือ ภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ครั้นกำหนดรู้ขันธ์ ๕ ด้วยปริญญา ๓ อย่างนี้แล้ว ย่อมไม่สำคัญบุคคลผู้บอก บทว่า `Akkhātāraṃ` พึงทราบว่าเป็นผู้กระทำในความหมายของกรรม อธิบายว่า ย่อมไม่สำคัญ ไม่เห็นบุคคลผู้ที่พึงบอก พึงกล่าว (ถามว่า) พึงบอกอย่างไร? (ตอบว่า) พึงประกาศด้วยชื่อหรือโคตรอย่างใดอย่างหนึ่งว่า "ติสสะ" หรือ "ผุสสะ" บทว่า `Tañhi tassa na hoti` คือ สิ่งนั้นย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพนั้น บทว่า `Yena naṃ vajjā` คือ บุคคลใดพึงกล่าวถึงพระขีณาสพนั้นด้วยเหตุใดว่า "เป็นผู้กำหนัดด้วยราคะ" หรือ "เป็นผู้ประทุษร้ายด้วยโทสะ" หรือ "เป็นผู้หลงด้วยโมหะ" เหตุนั้นย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพนั้น

Sace vijānāsi vadehīti sace evarūpaṃ khīṇāsavaṃ jānāsi, ‘‘jānāmī’’ti vadehi. No ce jānāsi, atha ‘‘na jānāmī’’ti vadehi. Yakkhāti devataṃ ālapanto āha. Iti imāya gāthāya sandiṭṭhiko navavidho lokuttaradhammo kathito. Sādhūti āyācanatthe nipāto.

บทว่า `Sace vijānāsi vadehi` คือ ถ้าท่านรู้จักพระขีณาสพผู้มีอย่างนี้ ก็จงกล่าวว่า "ข้าพเจ้ารู้จัก" ถ้าไม่รู้จัก ก็จงกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่รู้จัก" บทว่า `Yakkha` พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกเทพธิดา ด้วยคาถานี้ โลกุตรธรรม ๙ ประการอันเป็นสันทิฏฐิกธรรม เป็นอันพระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว บทว่า `Sādhu` เป็นนิบาตในอรรถว่าอ้อนวอน

Yo maññatīti yo attānaṃ ‘‘ahaṃ samo’’ti vā ‘‘visesī’’ti vā ‘‘nihīno’’ti vā maññati. Etena ‘‘seyyohamasmī’’tiādayo tayo mānā gahitāva. Tesu gahitesu nava mānā gahitāva honti. So vivadetha tenāti so puggalo teneva mānena yena kenaci puggalena saddhiṃ – ‘‘kena maṃ tvaṃ pāpuṇāsi, kiṃ jātiyā pāpuṇāsi, udāhu gottena, kulapadesena, vaṇṇapokkharatāya, bāhusaccena, dhutaguṇenā’’ti evaṃ vivadeyya. Iti imāyapi upaḍḍhagāthāya kālikā kāmā kathitā.

บทว่า `Yo maññati` คือ ผู้ใด ย่อมสำคัญตนว่า "เราเป็นผู้เสมอ" หรือ "เป็นผู้ประเสริฐกว่า" หรือ "เป็นผู้เลวกว่า" ด้วยบทนี้ มานะ ๓ อย่าง มีอาทิว่า "เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า" เป็นอันถือเอาแล้วนั่นเทียว เมื่อมานะ ๓ อย่างเหล่านั้นถูกถือเอาแล้ว มานะ ๙ อย่างก็เป็นอันถือเอาแล้วนั่นเทียว บทว่า `So vivadetha tena` คือ บุคคลนั้นพึงโต้เถียงกับบุคคลใดบุคคลหนึ่งด้วยมานะนั้นนั่นแหละอย่างนี้ว่า "ท่านจะเทียบเท่าเราด้วยเหตุอะไร? จะเทียบเท่าด้วยชาติหรือ? หรือว่าด้วยโคตร, ด้วยประเทศแห่งสกุล, ด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณผุดผ่อง, ด้วยความเป็นพหูสูต, หรือด้วยคุณแห่งธุดงค์?" แม้ด้วยคาถาครึ่งหนึ่งนี้ กามที่เป็นกาลิกะก็เป็นอันท่านกล่าวแล้ว

Tīsu vidhāsūti tīsu mānesu. ‘‘Ekavidhena rūpasaṅgaho’’tiādīsu (dha. sa. 584) hi koṭṭhāso ‘‘vidho’’ti vutto. ‘‘Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) ākāro. ‘‘Tisso imā, bhikkhave, vidhā. Katamā tisso? Seyyohamasmīti vidhā, sadisohamasmīti vidhā, hīnohamasmīti vidhā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.162) māno ‘‘vidhā’’ti vutto. Idhāpi mānova. Tena vuttaṃ ‘‘tīsu vidhāsūti tīsu mānesū’’ti. Avikampamānoti so puggalo etesu saṅkhepato tīsu, vitthārato navasu mānesu na kampati, na calati. Samo visesīti na tassa hotīti tassa pahīnamānassa khīṇāsavassa ‘‘ahaṃ sadiso’’ti vā ‘‘seyyo’’ti vā ‘‘hīno’’ti vā na hotīti dasseti. Pacchimapadaṃ vuttanayameva. Iti imāyapi upaḍḍhagāthāya navavidho sandiṭṭhiko lokuttaradhammo kathito.

คำว่า Tīsu vidhāsu (ในวิธาทั้งหลาย ๓) หมายถึง Tīsu mānesu (ในมานะทั้งหลาย ๓). จริงอยู่ ในพระบาลีเป็นต้นว่า "Ekavidhena rūpasaṅgaho" (การสงเคราะห์รูปโดยประการหนึ่ง) คำว่า "วิธะ" ท่านกล่าวหมายถึง ส่วน (โกฏฐาสะ). ในพระบาลีเป็นต้นว่า "Kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantīti" (บัณฑิตทั้งหลายย่อมกล่าวผู้มีศีลว่ามีประการอย่างไร, ย่อมกล่าวผู้มีปัญญาว่ามีประการอย่างไร) คำว่า "วิธะ" หมายถึง อาการ. ในพระบาลีเป็นต้นว่า "Tisso imā, bhikkhave, vidhā. Katamā tisso? Seyyohamasmīti vidhā, sadisohamasmīti vidhā, hīnohamasmīti vidhā" (ภิกษุทั้งหลาย วิธา ๓ ประการนี้มีอยู่ ๓ ประการเป็นไฉน? คือ วิธาว่า เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า, วิธาว่า เราเป็นผู้เสมอกัน, วิธาว่า เราเป็นผู้เลวกว่า) คำว่า "วิธา" ท่านกล่าวหมายถึง มานะ. แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอามานะเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "tīsu vidhāsūti tīsu mānesū" (ในวิธาทั้งหลาย ๓ คือ ในมานะทั้งหลาย ๓). คำว่า Avikampamāno (ผู้ไม่หวั่นไหว) หมายความว่า บุคคลนั้นย่อมไม่กัมปติ (ไม่หวั่น) ไม่จลติ (ไม่ไหว) ในมานะเหล่านี้ ซึ่งมี ๓ อย่างโดยย่อ มี ๙ อย่างโดยพิสดาร. บทว่า Samo visesīti na tassa hoti (ความถือตัวว่าเสมอกันหรือประเสริฐกว่าย่อมไม่มีแก่ท่าน) เป็นการแสดงว่า ความคิดว่า "เราเป็นผู้เสมอกัน" หรือ "เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า" หรือ "เราเป็นผู้เลวกว่า" ย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพผู้มีมานะอันละได้แล้วนั้น. บทสุดท้ายมีนัยดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ด้วยเหตุนี้ แม้ด้วยคาถาครึ่งหลังนี้ ท่านก็ได้กล่าวโลกุตรธรรมอันเป็นสันทิฏฐิกธรรม ๙ ประการ.

Pahāsi [Pg.45] saṅkhanti, ‘‘paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāretī’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.120, 239) paññā ‘‘saṅkhā’’ti āgatā. ‘‘Atthi te koci gaṇako vā muddiko vā saṅkhāyako vā, yo pahoti gaṅgāya vālukaṃ gaṇetu’’nti (saṃ. ni. 4.410) ettha gaṇanā. ‘‘Saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu (su. ni. 880) koṭṭhāso. ‘‘Yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’ti (dha. sa. 1313-1315) ettha paṇṇatti ‘‘saṅkhā’’ti āgatā. Idhāpi ayameva adhippetā. Pahāsi saṅkhanti padassa hi ayamevattho – ratto duṭṭho mūḷho iti imaṃ paṇṇattiṃ khīṇāsavo pahāsi jahi pajahīti.

ในบทว่า Pahāsi saṅkhaṃ (ละสังขาได้แล้ว) นั้น ในพระบาลีเป็นต้นว่า "paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti" (พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงบริโภคอาหาร) คำว่า "สังขา" มาในความหมายว่า ปัญญา. ในพระบาลีว่า "Atthi te koci gaṇako vā muddiko vā saṅkhāyako vā, yo pahoti gaṅgāya vālukaṃ gaṇetuṃ" (มีใครบ้างไหมที่เป็นนักคำนวณ หรือนักนับด้วยนิ้ว หรือนักนับส่วน ที่สามารถจะนับเม็ดทรายในแม่น้ำคงคาได้) ในที่นี้ คำว่า "สังขา" มาในความหมายว่า การนับ (คณนา). ในพระบาลีเป็นต้นว่า "Saññānidānā hi papañcasaṅkhā" (เพราะปปัญจสังขามีสัญญาเป็นเหตุ) คำว่า "สังขา" มาในความหมายว่า ส่วน (โกฏฐาสะ). ในพระบาลีว่า "Yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā" (สังขาคือสมัญญาแห่งธรรมเหล่านั้นๆ ใด) ในที่นี้ คำว่า "สังขา" มาในความหมายว่า บัญญัติ. แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอาบัญญัตินี้เหมือนกัน. เพราะว่า อรรถแห่งบทว่า Pahāsi saṅkhaṃ นี้ พึงเห็นอย่างนี้ คือ พระขีณาสพละแล้ว สละแล้ว สละโดยสิ้นเชิงแล้ว ซึ่งบัญญัตินี้ว่า ผู้กำหนัดแล้ว ผู้ประทุษร้ายแล้ว ผู้หลงแล้ว.

Na vimānamajjhagāti navabhedaṃ tividhamānaṃ na upagato. Nivāsaṭṭhena vā mātukucchi ‘‘vimāna’’nti vuccati, taṃ āyatiṃ paṭisandhivasena na upagacchītipi attho. Anāgatatthe atītavacanaṃ. Acchecchīti chindi. Chinnaganthanti cattāro ganthe chinditvā ṭhitaṃ. Anīghanti niddukkhaṃ. Nirāsanti nittaṇhaṃ. Pariyesamānāti olokayamānā. Nājjhagamunti na adhigacchanti na vindanti na passanti. Vattamānatthe atītavacanaṃ. Idha vā huraṃ vāti idhaloke vā paraloke vā. Sabbanivesanesūti tayo bhavā, catasso yoniyo, pañca gatiyo, satta viññāṇaṭṭhitiyo, nava sattāvāsā, iti imesupi sabbesu sattanivesanesu evarūpaṃ khīṇāsavaṃ kāyassa bhedā uppajjamānaṃ vā uppannaṃ vā na passantīti attho. Imāya gāthāya sandiṭṭhikaṃ lokuttaradhammameva kathesi.

คำว่า Na vimānamajjhagā (ไม่เข้าถึงวิมาน) หมายความว่า ไม่เข้าถึงมานะ ๓ อย่าง ซึ่งมี ๙ ประเภท. อีกอย่างหนึ่ง ครรภ์มารดา ท่านเรียกว่า "วิมาน" เพราะเป็นที่อยู่, อธิบายว่า ท่านจะไม่เข้าถึงครรภ์นั้นอีกในอนาคตด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ. อรรถนี้ก็พึงทราบ. เป็นการใช้วิภัตติอดีตกาลในอรรถอนาคตกาล. บทว่า Acchecchi (ตัดขาดแล้ว) หมายถึง ตัดแล้ว. บทว่า Chinnaganthaṃ (ผู้มีคันถะอันตัดขาดแล้ว) หมายถึง ผู้ดำรงอยู่โดยตัดคันถะ ๔ ได้แล้ว. บทว่า Anīghaṃ (ผู้ไม่มีทุกข์) หมายถึง ผู้ไม่มีทุกข์. บทว่า Nirāsaṃ (ผู้ไม่มีความหวัง) หมายถึง ผู้ไม่มีตัณหา. บทว่า Pariyesamānā (เมื่อแสวงหาอยู่) หมายถึง เมื่อมองหาอยู่. บทว่า Nājjhagamuṃ (ไม่พบ) หมายถึง ไม่บรรลุ ไม่พบ ไม่เห็น. เป็นการใช้วิภัตติอดีตกาลในอรรถปัจจุบันกาล. บทว่า Idha vā huraṃ vā (ในโลกนี้หรือโลกอื่น) หมายถึง ในโลกนี้หรือในปรโลก. บทว่า Sabbanivesanesu (ในที่อยู่ของสัตว์ทั้งปวง) อธิบายว่า แม้ในที่อยู่ของสัตว์ทั้งปวงเหล่านี้ คือ ภพ ๓, โยนิ ๔, คติ ๕, วิญญาณฐิติ ๗, สัตตาวาส ๙ ก็ไม่เห็นพระขีณาสพผู้มีลักษณะเช่นนี้ กำลังอุบัติหรืออุบัติแล้ว หลังจากกายแตก. นี้คือความหมาย. ด้วยคาถานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงโลกุตรธรรมอันเป็นสันทิฏฐิกธรรมเท่านั้น.

Imañca gāthaṃ sutvā sāpi devatā atthaṃ sallakkhesi, teneva kāraṇena imassa khvāhaṃ, bhantetiādimāha. Tattha pāpaṃ na kayirāti gāthāya dasakusalakammapathavasenapi kathetuṃ vaṭṭati aṭṭhaṅgikamaggavasenapi. Dasakusalakammapathavasena tāva vacasāti catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ gahitaṃ. Manasāti tividhaṃ manosucaritaṃ gahitaṃ. Kāyena vā kiñcana sabbaloketi tividhaṃ kāyasucaritaṃ gahitaṃ. Ime tāva dasakusalakammapathadhammā honti. Kāme pahāyāti iminā pana kāmasukhallikānuyogo paṭikkhitto. Satimā sampajānoti iminā dasakusalakammapathakāraṇaṃ satisampajaññaṃ gahitaṃ. Dukkhaṃ na sevetha anatthasaṃhitanti iminā attakilamathānuyogo paṭisiddho. Iti devatā ‘‘ubho ante vivajjetvā [Pg.46] kāraṇehi satisampajaññehi saddhiṃ dasakusalakammapathadhamme tumhehi kathite ājānāmi bhagavā’’ti vadati.

แม้เทวดานั้น ครั้นได้ฟังคาถานี้แล้ว ก็กำหนดรู้อรรถได้, ด้วยเหตุนั้นเอง จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า "imassa khvāhaṃ, bhante" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์...). ในคำกราบทูลนั้น อรรถแห่งคาถาว่า "pāpaṃ na kayirā" (ไม่พึงทำบาป) ย่อมควรที่จะกล่าวได้ทั้งโดยนัยแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐ และโดยนัยแห่งอัฏฐังคิกมรรค. ก่อนอื่น โดยนัยแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐: ด้วยบทว่า vacasā (ด้วยวาจา) ท่านถือเอาวจีสุจริต ๔. ด้วยบทว่า manasā (ด้วยใจ) ท่านถือเอามโนสุจริต ๓. ด้วยบทว่า Kāyena vā kiñcana sabbaloke (หรือไม่พึงทำอะไรๆ ด้วยกายในโลกทั้งปวง) ท่านถือเอากายสุจริต ๓. เหล่านี้คือธรรมที่เป็นกุศลกรรมบถ ๑๐. อนึ่ง ด้วยบทว่า Kāme pahāya (ละกามทั้งหลาย) เป็นการปฏิเสธกามสุขัลลิกานุโยค. ด้วยบทว่า Satimā sampajāno (มีสติสัมปชัญญะ) ท่านถือเอาสติสัมปชัญญะอันเป็นเหตุแห่งกุศลกรรมบถ ๑๐. ด้วยบทว่า Dukkhaṃ na sevetha anatthasaṃhitaṃ (ไม่พึงเสพทุกข์อันไม่ประกอบด้วยประโยชน์) เป็นการห้ามอัตตกิลมถานุโยค. ด้วยเหตุนี้ เทวดาจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ย่อมทราบกุศลกรรมบถธรรม ๑๐ พร้อมทั้งสติสัมปชัญญะอันเป็นเหตุ โดยเว้นที่สุด ๒ อย่าง ที่พระองค์ตรัสไว้แล้ว".

Aṭṭhaṅgikamaggavasena pana ayaṃ nayo – tasmiṃ kira ṭhāne mahatī dhammadesanā ahosi. Desanāpariyosāne devatā yathāṭhāne ṭhitāva desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhāya attanā adhigataṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ dassentī evamāha. Tattha vacasāti sammāvācā gahitā, mano pana aṅgaṃ na hotīti manasāti maggasampayuttakaṃ cittaṃ gahitaṃ. Kāyena vā kiñcana sabbaloketi sammākammanto gahito, ājīvo pana vācākammantapakkhikattā gahitova hoti. Satimāti iminā vāyāmasatisamādhayo gahitā. Sampajānotipadena sammādiṭṭhisammāsaṅkappā. Kāme pahāya, dukkhaṃ na sevethātipadadvayena antadvayavajjanaṃ. Iti ime dve ante anupagamma majjhimaṃ paṭipadaṃ tumhehi kathitaṃ, ājānāmi bhagavāti vatvā tathāgataṃ gandhamālādīhi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti.

ส่วนโดยนัยแห่งอัฏฐังคิกมรรค มีนัยดังนี้: ได้ยินว่า ในที่นั้น ได้มีการแสดงธรรมครั้งใหญ่. ในเวลาจบเทศนา เทวดายืนอยู่ที่เดิมนั่นเอง ส่งญาณไปตามกระแสเทศนา ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลแล้ว แสดงอัฏฐังคิกมรรคที่ตนบรรลุแล้ว จึงได้กล่าวอย่างนี้. ในคาถานั้น ด้วยบทว่า vacasā (ด้วยวาจา) ท่านถือเอาสัมมาวาจา, แต่เพราะมโน (ใจ) ไม่ใช่องค์มรรค ดังนั้น ด้วยบทว่า manasā (ด้วยใจ) ท่านจึงถือเอาจิตที่สัมปยุตด้วยมรรค. ด้วยบทว่า Kāyena vā kiñcana sabbaloke (หรือไม่พึงทำอะไรๆ ด้วยกายในโลกทั้งปวง) ท่านถือเอาสัมมากัมมันตะ, ส่วนสัมมาอาชีวะก็เป็นอันถือเอาแล้ว เพราะเป็นฝ่ายเดียวกับวาจาและกัมมันตะ. ด้วยบทว่า Satimā (มีสติ) ท่านถือเอาวายามะ สติ และสมาธิ. ด้วยบทว่า Sampajāno (มีสัมปชัญญะ) ท่านถือเอาสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ. ด้วยสองบทว่า Kāme pahāya (ละกามทั้งหลาย) และ dukkhaṃ na sevetha (ไม่พึงเสพทุกข์) ท่านถือเอาการเว้นที่สุด ๒ อย่าง. ด้วยเหตุนี้ เทวดาจึงกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ย่อมทราบมัชฌิมาปฏิปทาที่พระองค์ตรัสไว้ โดยไม่เข้าใกล้ที่สุด ๒ อย่างนี้" แล้วบูชาพระตถาคตด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น กระทำประทักษิณแล้วหลีกไป.

Samiddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสมิทธิสูตร จบ.

Nandanavaggo dutiyo.

นันทนวรรคที่ ๒ จบ.

3. Sattivaggo

๓. สัตติวรรค

1. Sattisuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสัตติสูตร

21. Sattivaggassa paṭhame sattiyāti desanāsīsametaṃ. Ekatokhārādinā satthenāti attho. Omaṭṭhoti pahato. Cattāro hi pahārā omaṭṭho ummaṭṭho maṭṭho vimaṭṭhoti. Tattha upari ṭhatvā adhomukhaṃ dinnapahāro omaṭṭho nāma; heṭṭhā ṭhatvā uddhaṃmukhaṃ dinno ummaṭṭho nāma; aggaḷasūci viya vinivijjhitvā gato maṭṭho nāma; seso sabbopi vimaṭṭho nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne omaṭṭho gahito. So hi sabbadāruṇo duruddharasallo duttikiccho antodoso antopubbalohitova hoti, pubbalohitaṃ anikkhamitvā vaṇamukhaṃ pariyonandhitvā tiṭṭhati. Pubbalohitaṃ [Pg.47] niharitukāmehi mañcena saddhiṃ bandhitvā adhosiro kātabbo hoti, maraṇaṃ vā maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ pāpuṇāti. Paribbajeti vihareyya.

๒๑. ในวรรคที่หนึ่งแห่งสัตติวรรค บทว่า สตฺติยา นี้เป็นหัวข้อเทศนา อธิบายว่า ด้วยศัสตรามีคมข้างเดียวเป็นต้น บทว่า โอมฏฺโฐ คือ ถูกประหาร จริงอยู่ การประหารมี ๔ อย่าง คือ โอมัฏฐะ อุมมัฏฐะ มัฏฐะ และวิมัฏฐะ ในบรรดาการประหาร ๔ อย่างนั้น การประหารที่ยืนอยู่เบื้องบนแล้วฟันลงมาเบื้องล่าง ชื่อว่า โอมัฏฐะ การประหารที่ยืนอยู่เบื้องล่างแล้วฟันขึ้นไปเบื้องบน ชื่อว่า อุมมัฏฐะ การแทงทะลุไปเหมือนลิ่มสลัก ชื่อว่า มัฏฐะ การประหารที่เหลือทั้งหมด ชื่อว่า วิมัฏฐะ แต่ในที่นี้ ทรงถือเอาโอมัฏฐะ เพราะว่า การประหารนั้นร้ายกาจที่สุด มีลูกศรถอนออกได้ยาก รักษายาก มีโทษภายใน มีหนองและเลือดอยู่ภายใน หนองและเลือดไม่ไหลออกมา แต่จะคลุมปากแผลไว้ ผู้ที่ต้องการจะเอาหนองและเลือดออก ต้องมัด (ผู้บาดเจ็บ) ไว้กับเตียงแล้วทำให้ศีรษะห้อยลง (ผู้บาดเจ็บ) ย่อมถึงความตาย หรือทุกข์ปางตาย บทว่า ปริพฺพเช คือ พึงอยู่

Imāya gāthāya kiṃ katheti? Yathā sattiyā omaṭṭho puriso sallubbahana-vaṇatikicchanānaṃ atthāya vīriyaṃ ārabhati, payogaṃ karoti parakkamati. Yathā ca ḍayhamāno matthake ādittasīso tassa nibbāpanatthāya vīriyaṃ ārabhati, payogaṃ karoti parakkamati, evameva bhikkhu kāmarāgaṃ pahānāya sato appamatto hutvā vihareyya bhagavāti kathesi.

พระผู้มีพระภาคตรัสอะไรด้วยคาถานี้? (ตรัสว่า) เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกแทงด้วยหอก ย่อมปรารภความเพียร ประกอบความพยายาม บากบั่น เพื่อถอนลูกศรและรักษาแผล และเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีศีรษะถูกไฟไหม้ ย่อมปรารภความเพียร ประกอบความพยายาม บากบั่น เพื่อดับไฟนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติ ไม่ประมาท อยู่เพื่อละกามราคะ ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดังนี้

Atha bhagavā cintesi – imāya devatāya upamā tāva daḷhaṃ katvā ānītā, atthaṃ pana parittakaṃ gahetvā ṭhitā, punappunaṃ kathentīpi hesā kāmarāgassa vikkhambhanapahānameva katheyya. Yāva ca kāmarāgo maggena na samugghāṭiyati, tāva anubaddhova hoti. Iti tameva opammaṃ gahetvā paṭhamamaggavasena desanaṃ vinivaṭṭetvā desento dutiyaṃ gāthamāha. Tassattho purimānusāreneva veditabboti. Paṭhamaṃ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า – เทวดานี้นำอุปมามาอย่างมั่นคงดีแล้ว แต่กลับยึดถือเอาเนื้อความเพียงเล็กน้อย จริงอยู่ เทวดานี้แม้จะกล่าวซ้ำๆ ก็คงจะกล่าวถึงเพียงการละกามราคะด้วยวิธีข่มไว้เท่านั้น และตราบใดที่กามราคะยังไม่ถูกถอนขึ้นด้วยมรรค ตราบนั้นกามราคะก็ยังคงติดตามไปอยู่ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงถือเอาอุปมานั้นนั่นแหละ แล้วทรงพลิกเทศนาแสดงโดยนัยแห่งปฐมมรรค ตรัสคาถาที่สอง พึงทราบเนื้อความของคาถานั้นโดยอนุโลมตามคาถาก่อนนั่นเทียว จบสูตรที่ ๑

2. Phusatisuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาผุสติสูตร

22. Dutiye nāphusantaṃ phusatīti kammaṃ aphusantaṃ vipāko na phusati, kammameva vā aphusantaṃ kammaṃ na phusati. Kammañhi nākaroto kariyati. Phusantañca tato phuseti kammaṃ phusantaṃ vipāko phusati, kammameva vā phusati. Kammañhi karoto kariyati. Tasmā phusantaṃ phusati, appaduṭṭhapadosinanti yasmā na aphusantaṃ phusati, phusantañca phusati, ayaṃ kammavipākānaṃ dhammatā, tasmā yo ‘‘appaduṭṭhassa narassa dussati, suddhassa posassa anaṅgaṇassā’’ti evaṃ vutto appaduṭṭhapadosī puggalo, taṃ puggalaṃ kammaṃ phusantameva kammaṃ phusati, vipāko vā phusati. So hi parassa upaghātaṃ kātuṃ sakkoti vā mā vā, attā panānena catūsu apāyesu ṭhapito nāma hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘tameva bālaṃ pacceti pāpaṃ, sukhumo rajo paṭivātaṃva khitto’’ti. Dutiyaṃ.

๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นาผุสนฺตํ ผุสติ คือ วิบากย่อมไม่ถูกต้องบุคคลผู้ไม่ทำกรรม หรือว่า กรรมย่อมไม่ถูกต้องบุคคลผู้ไม่ทำกรรม จริงอยู่ กรรมย่อมไม่ถูกทำแก่ผู้ไม่ทำ และเพราะเหตุนั้น (บาป) ย่อมถูกต้องผู้ทำ วิบากย่อมถูกต้องบุคคลผู้ทำกรรม หรือว่า กรรมนั่นแหละย่อมถูกต้อง จริงอยู่ กรรมย่อมถูกทำแก่ผู้ทำ เพราะฉะนั้น (บาป) ย่อมถูกต้องผู้ทำ แต่ไม่ถูกต้องผู้ไม่ประทุษร้าย เพราะเหตุว่า (บาป) ย่อมไม่ถูกต้องผู้ไม่ทำ แต่ย่อมถูกต้องผู้ทำ นี้เป็นธรรมดาของกรรมและวิบาก เพราะฉะนั้น บุคคลใดประทุษร้ายต่อบุคคลผู้ไม่ประทุษร้าย ซึ่งเป็นบุคคลผู้บริสุทธิ์ ไม่มีกิเลสดุจเนิน ดังที่ตรัสไว้ว่า "ผู้ใดประทุษร้ายต่อนรชนผู้ไม่ประทุษร้าย ผู้บริสุทธิ์ ไม่มีกิเลส" กรรมย่อมถูกต้องบุคคลนั้นผู้ทำกรรมนั่นเอง หรือวิบากย่อมถูกต้อง จริงอยู่ บุคคลนั้นจะสามารถทำความเบียดเบียนแก่ผู้อื่นได้หรือไม่ก็ตาม แต่ตนเองชื่อว่าเป็นผู้อันตนตั้งไว้แล้วในอบาย ๔ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – "บาปย่อมกลับถึงคนพาลนั้นเอง เหมือนธุลีละเอียดที่ซัดไปทวนลม" จบสูตรที่ ๒

3. Jaṭāsuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาชฏาสูตร

23. Tatiye [Pg.48] antojaṭāti gāthāyaṃ jaṭāti taṇhāya jāliniyā adhivacanaṃ. Sā hi rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhena veḷugumbādīnaṃ sākhājālasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭā. Sā panesā sakaparikkhāraparaparikkhāresu sakaattabhāva-paraattabhāvesu ajjhattikāyatana-bāhirāyatanesu ca uppajjanato antojaṭā bahijaṭāti vuccati. Tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāya jaṭitā pajā. Yathā nāma veḷujaṭādīhi veḷuādayo, evaṃ tāya taṇhājaṭāya sabbāpi ayaṃ sattanikāyasaṅkhātā pajā jaṭitā vinaddhā, saṃsibbitāti attho. Yasmā ca evaṃ jaṭitā, taṃ taṃ gotama pucchāmīti tasmā taṃ pucchāmi. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Ko imaṃ vijaṭaye jaṭanti imaṃ evaṃ tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ jaṭaṃ ko vijaṭeyya, vijaṭetuṃ ko samatthoti pucchati.

๒๓. ในสูตรที่ ๓ คาถาว่า อนฺโตชฏา บทว่า ชฏา เป็นชื่อของตัณหาซึ่งมีลักษณะเป็นตาข่าย จริงอยู่ ตัณหานั้น เพราะเกิดขึ้นซ้ำๆ ในอารมณ์มีรูปเป็นต้น โดยอาการขึ้นๆ ลงๆ และโดยความหมายว่าเย็บร้อย จึงเป็นเหมือนรกชัฏคือข่ายแห่งกิ่งของกอไผ่เป็นต้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า ชฏา (รกชัฏ) ก็ตัณหานั้นแล เพราะเกิดขึ้นในบริขารของตนและบริขารของผู้อื่น ในอัตภาพของตนและอัตภาพของผู้อื่น และในอายตนะภายในและอายตนะภายนอก จึงเรียกว่า ชฏาภายใน และชฏาภายนอก หมู่สัตว์ถูกรกชัฏคือตัณหาที่เกิดขึ้นอย่างนี้รึงรัดไว้ เปรียบเหมือนกอไผ่เป็นต้น ถูกรกชัฏของไผ่เป็นต้นรึงรัดไว้ ฉันใด หมู่สัตว์นี้ทั้งหมดที่เรียกว่าหมู่สัตว์ ก็ถูกรกชัฏคือตัณหานั้นรึงรัดไว้ พันไว้ เย็บร้อยไว้ ฉันนั้น นี้คือเนื้อความ และเพราะเหตุที่ถูกรึงรัดไว้อย่างนี้ (เทวดาจึงทูลว่า) "ข้าแต่พระโคดม ข้าพระองค์ขอทูลถามพระองค์ถึงเรื่องนั้น" เพราะฉะนั้น ข้าพระองค์จึงขอทูลถามพระองค์ บทว่า โคตม เป็นการเรียกพระผู้มีพระภาคโดยโคตร บทว่า โก อิมํ วิชฏเย ชฏํ คือ ใครจะพึงสางรกชัฏนี้ที่รึงรัดภพสามไว้อย่างนี้ได้ ใครสามารถที่จะสางได้ ดังนี้ทูลถาม

Athassa bhagavā tamatthaṃ vissajjento sīle patiṭṭhāyātiādimāha. Tattha sīle patiṭṭhāyāti catupārisuddhisīle ṭhatvā. Ettha ca bhagavā jaṭāvijaṭanaṃ pucchito sīlaṃ ārabhanto na ‘‘aññaṃ puṭṭho aññaṃ kathetī’’ti veditabbo. Jaṭāvijaṭakassa hi patiṭṭhādassanatthamettha sīlaṃ kathitaṃ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงวิสัชนาเนื้อความนั้นแก่เทวดานั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า สีเล ปติฏฺฐาย ในบทเหล่านั้น บทว่า สีเล ปติฏฺฐาย คือ ตั้งมั่นอยู่ในจตุปาริสุทธิศีล และในเรื่องนี้ พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคผู้ถูกทูลถามถึงการสางรกชัฏ เมื่อทรงปรารภศีล ไม่ได้ชื่อว่า "ถูกถามเรื่องหนึ่ง ตอบอีกเรื่องหนึ่ง" จริงอยู่ ศีลถูกตรัสไว้ในที่นี้เพื่อแสดงที่ตั้งมั่นของบุคคลผู้สางรกชัฏ

Naroti satto. Sapaññoti kammajatihetukapaṭisandhipaññāya paññavā. Cittaṃ paññañca bhāvayanti samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno. Cittasīsena hettha aṭṭha samāpattiyo kathitā, paññānāmena vipassanā. Ātāpīti vīriyavā. Vīriyañhi kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena ‘‘ātāpo’’ti vuccati, tadassa atthīti ātāpī. Nipakoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatoti attho. Iminā padena pārihāriyapaññaṃ dasseti. Pārihāriyapaññā nāma ‘‘ayaṃ kālo uddesassa, ayaṃ kālo paripucchāyā’’tiādinā nayena sabbattha kārāpitā pariharitabbapaññā. Imasmiñhi pañhābyākaraṇe tikkhattuṃ paññā āgatā. Tattha paṭhamā jātipaññā, dutiyā vipassanāpaññā, tatiyā sabbakiccapariṇāyikā pārihāriyapaññā.

บทว่า นโร คือ สัตว์ (บุคคล) บทว่า สปญฺโญ คือ ผู้มีปัญญาด้วยปัญญาในปฏิสนธิอันมีกรรมเป็นเหตุให้เกิด บทว่า จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวยํ คือ เจริญอยู่ซึ่งสมาธิและวิปัสสนา จริงอยู่ ในบทนี้ ทรงแสดงสมาบัติ ๘ โดยใช้คำว่าจิตเป็นประธาน และทรงแสดงวิปัสสนาโดยใช้ชื่อว่าปัญญา บทว่า อาตาปี คือ ผู้มีความเพียร จริงอยู่ ความเพียรเรียกว่า "อาตาปะ" เพราะมีความหมายว่าเผาไหม้ แผดเผากิเลสทั้งหลาย อาตาปะนั้นมีอยู่แก่บุคคลนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า อาตาปี บทว่า นิปโก คือ ปัญญาเรียกว่า เนปักกะ อธิบายว่า ผู้ประกอบด้วยปัญญานั้น ด้วยบทนี้ ทรงแสดงปาริหาริยปัญญา ชื่อว่า ปาริหาริยปัญญา คือ ปัญญาที่ควรบริหาร อันถูกทำให้เกิดขึ้นในกิจทุกอย่างโดยนัยเป็นต้นว่า "นี้เป็นเวลาแห่งการเรียนบาลี นี้เป็นเวลาแห่งการสอบถามอรรถกถา" จริงอยู่ ในการวิสัชนาปัญหานี้ ปัญญามา ๓ ครั้ง ในปัญญา ๓ อย่างนั้น ปัญญาที่หนึ่งคือ ชาติปัญญา (ปัญญาโดยกำเนิด), ปัญญาที่สองคือ วิปัสสนาปัญญา, ปัญญาที่สามคือ ปาริหาริยปัญญา ซึ่งเป็นปัญญาที่นำไปในกิจทั้งปวง

So [Pg.49] imaṃ vijaṭaye jaṭanti so imehi sīlādīhi samannāgato bhikkhu. Yathā nāma puriso pathaviyaṃ patiṭṭhāya sunisitaṃ satthaṃ ukkhipitvā mahantaṃ veḷugumbaṃ vijaṭeyya, evamevaṃ sīle patiṭṭhāya samādhisilāyaṃ sunisitaṃ vipassanāpaññāsatthaṃ vīriyabalapaggahitena pārihāriyapaññāhatthena ukkhipitvā sabbampi taṃ attano santāne patitaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭeyya sañchindeyya sampadāleyyāti.

คำว่า "ภิกษุนั้นพึงสางรกชัฏนี้" ความว่า ภิกษุนั้นผู้ประกอบพร้อมด้วยศีลเป็นต้นเหล่านี้ เปรียบเหมือนบุรุษยืนอยู่บนแผ่นดิน เงื้อศาสตราที่ลับดีแล้วขึ้น พึงถางกอไผ่ใหญ่ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้ว เงื้อศาสตราคือวิปัสสนาปัญญาอันลับดีแล้วบนหินคือสมาธิ ด้วยมือคือปัญญาอันเป็นเครื่องบริหารอันมีกำลังคือความเพียรประคองไว้ พึงสาง พึงตัด พึงทำลายรกชัฏคือตัณหาทั้งหมดนั้นที่เกิดขึ้นในสันดานของตน

Ettāvatā sekhabhūmiṃ kathetvā idāni jaṭaṃ vijaṭetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassento yesantiādimāha. Evaṃ jaṭaṃ vijaṭetvā ṭhitaṃ khīṇāsavaṃ dassetvā puna jaṭāya vijaṭanokāsaṃ dassento yattha nāmañcātiādimāha. Tattha nāmanti cattāro arūpino khandhā. Paṭighaṃ rūpasaññā cāti ettha paṭighasaññāvasena kāmabhavo gahito, rūpasaññāvasena rūpabhavo. Tesu dvīsu gahitesu arūpabhavo gahitova hoti bhavasaṅkhepenāti. Etthesā chijjate jaṭāti ettha tebhūmakavaṭṭassa pariyādiyanaṭṭhāne esā jaṭā chijjati, nibbānaṃ āgamma chijjati nirujjhatīti ayaṃ attho dassito hoti. Tatiyaṃ.

ครั้นตรัสเสขภูมิด้วยคำมีประมาณเท่านี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงพระมหาขีณาสพผู้สางรกชัฏแล้วดำรงอยู่ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เยสํ ดังนี้. ครั้นทรงแสดงพระขีณาสพผู้สางรกชัฏแล้วดำรงอยู่อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงโอกาสแห่งการสางรกชัฏอีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยตฺถ นามญฺจ ดังนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า นามํ ได้แก่ อรูปขันธ์ ๔. ในบทว่า ปฏิฆํ รูปสญฺญา จ นี้ ทรงถือเอากามภพด้วยอำนาจปฏิฆสัญญา, ทรงถือเอารูปภพด้วยอำนาจรูปสัญญา. เมื่อภพทั้งสองเหล่านั้นทรงถือเอาแล้ว อรูปภพก็เป็นอันทรงถือเอาแล้วนั่นเทียว ด้วยการสงเคราะห์เข้าในภพ. ในบทว่า เอตฺเถสา ฉิชฺชเต ชฏา นี้ ความว่า รกชัฏนี้ย่อมขาดในที่สิ้นไปแห่งไตรภูมิวัฏฏ์ คือ อาศัยนิพพานจึงขาด จึงดับ อรรถนี้เป็นอันทรงแสดงแล้ว. จบสูตรที่ ๓.

4. Manonivāraṇasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถามโนนิวารณสูตร

24. Catutthe yato yatoti pāpato vā kalyāṇato vā. Ayaṃ kira devatā ‘‘yaṃkiñci kusalādibhedaṃ lokiyaṃ vā lokuttaraṃ vā mano, taṃ nivāretabbameva, na uppādetabba’’nti evaṃladdhikā. Sa sabbatoti so sabbato. Atha bhagavā – ‘‘ayaṃ devatā aniyyānikakathaṃ katheti, mano nāma nivāretabbampi atthi bhāvetabbampi, vibhajitvā namassā dassessāmī’’ti cintetvā dutiyagāthaṃ āha. Tattha na mano saṃyatattamāgatanti, yaṃ vuttaṃ ‘‘na sabbato mano nivāraye’’ti, kataraṃ taṃ mano, yaṃ taṃ sabbato na nivāretabbanti ce. Mano saṃyatattaṃ āgataṃ, yaṃ mano yattha saṃyatabhāvaṃ āgataṃ, ‘‘dānaṃ dassāmi, sīlaṃ rakkhissāmī’’tiādinā nayena uppannaṃ, etaṃ mano na nivāretabbaṃ, aññadatthu brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Yato yato ca pāpakanti yato yato akusalaṃ uppajjati, tato tato ca taṃ nivāretabbanti. Catutthaṃ.

๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ยโต ยโต ความว่า จากบาปหรือจากกรรมดี. ได้ยินว่า เทวดานี้มีความเห็นอย่างนี้ว่า "จิตใดๆ ที่เป็นประเภทกุศลเป็นต้น เป็นโลกีย์หรือโลกุตตระก็ตาม จิตนั้นควรห้ามเสียเท่านั้น ไม่ควรให้เกิดขึ้น". บทว่า ส สพฺพโต ความว่า เขาจากทั้งหมด. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า "เทวดานี้กล่าวคำที่ไม่เป็นไปเพื่อออกจากทุกข์ อันที่จริง จิตที่ควรห้ามก็มี ที่ควรเจริญก็มี เราจักจำแนกแสดงธรรมแก่เทวดานั้น" ดังนี้แล้ว จึงตรัสคาถาที่ ๒. ในคาถานั้น ที่ตรัสว่า "ไม่ควรห้ามใจจากอารมณ์ทั้งปวง" ถามว่า จิตนั้นคืออะไร จิตที่ว่าไม่ควรห้ามจากอารมณ์ทั้งปวงนั้นคืออะไร. ตอบว่า จิตที่ถึงความสำรวมแล้ว คือ จิตใดถึงความเป็นผู้สำรวมแล้วในอารมณ์ใด ซึ่งเกิดขึ้นโดยนัยเป็นต้นว่า "เราจักให้ทาน เราจักรักษาศีล" จิตนี้ไม่ควรห้าม ที่แท้ควรทำให้เพิ่มพูน ทำให้เจริญ. บทว่า ยโต ยโต จ ปาปกํ ความว่า อกุศลเกิดขึ้นจากเหตุใดๆ ก็ควรห้ามจิตนั้นจากเหตุนั้นๆ. จบสูตรที่ ๔.

5. Arahantasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอรหันตสูตร

25. Pañcame [Pg.50] katāvīti catūhi maggehi katakicco. Ahaṃ vadāmīti ayaṃ devatā vanasaṇḍavāsinī, sā āraññakānaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘ahaṃ bhuñjāmi, ahaṃ nisīdāmi, mama patto, mama cīvara’’ntiādikathāvohāraṃ sutvā cintesi – ‘‘ahaṃ ime bhikkhū ‘khīṇāsavā’ti maññāmi, khīṇāsavānañca nāma evarūpā attupaladdhinissitakathā hoti, na hoti nu kho’’ti jānanatthaṃ evaṃ pucchati.

๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กตาวี ความว่า ผู้มีกิจอันทำแล้วด้วยมรรค ๔. บทว่า อหํ วทามิ ความว่า เทวดานี้เป็นวนสัณฑวาสินี (สถิตในป่าชัฏ), เทวดานั้นได้ฟังคำพูดเป็นต้นของภิกษุผู้อยู่ในป่าว่า "เราฉัน เรานั่ง บาตรของเรา จีวรของเรา" แล้วคิดว่า "เราเข้าใจว่าภิกษุเหล่านี้เป็นพระขีณาสพ ก็แหละ คำพูดที่อาศัยความยึดถืออัตตาเห็นปานนี้ จะมีแก่พระขีณาสพทั้งหลาย หรือหนอ หรือว่าจะไม่มีหนอ" จึงทูลถามอย่างนี้เพื่อต้องการจะรู้.

Sāmaññanti lokaniruttiṃ lokavohāraṃ. Kusaloti khandhādīsu kusalo. Vohāramattenāti upaladdhinissitakathaṃ hitvā vohārabhedaṃ akaronto ‘‘ahaṃ, mamā’’ti vadeyya. ‘‘Khandhā bhuñjanti, khandhā nisīdanti, khandhānaṃ patto, khandhānaṃ cīvara’’nti hi vutte vohārabhedo hoti, na koci jānāti. Tasmā evaṃ avatvā lokavohārena voharatīti.

บทว่า สามญฺญํ ได้แก่ ภาษาของชาวโลก โวหารของชาวโลก. บทว่า กุสโล ความว่า ฉลาดในขันธ์เป็นต้น. บทว่า โวหารมตฺเตน ความว่า ละคำพูดที่อาศัยความยึดถือ (อัตตา) ไม่ทำลายโวหาร พึงกล่าวว่า "เรา, ของเรา". เพราะเมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ทั้งหลายฉัน ขันธ์ทั้งหลายนั่ง บาตรของขันธ์ทั้งหลาย จีวรของขันธ์ทั้งหลาย" ดังนี้ ย่อมเป็นการทำลายโวหาร ไม่มีใครเข้าใจ. เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวอย่างนั้น แต่ใช้พูดตามโวหารของชาวโลก.

Atha devatā – ‘‘yadi diṭṭhiyā vasena na vadati, mānavasena nu kho vadatī’’ti cintetvā puna yo hotīti pucchi. Tattha mānaṃ nu khoti so bhikkhu mānaṃ upagantvā mānavasena vadeyya nu khoti. Atha bhagavā – ‘‘ayaṃ devatā khīṇāsavaṃ samānaṃ viya karotī’’ti cintetvā, ‘‘khīṇāsavassa navavidhopi māno pahīno’’ti dassento paṭigāthaṃ āha. Tattha vidhūpitāti vidhamitā. Mānaganthassāti mānā ca ganthā ca assa. Maññatanti maññanaṃ. Tividhampi taṇhā-diṭṭhi-māna-maññanaṃ so vītivatto, atikkantoti attho. Sesaṃ uttānatthamevāti. Pañcamaṃ.

ลำดับนั้น เทวดาคิดว่า "ถ้าท่านไม่กล่าวด้วยอำนาจทิฏฐิ จะกล่าวด้วยอำนาจมานะกระมังหนอ" ดังนี้แล้ว จึงทูลถามอีกว่า โย โหติ. ในบทเหล่านั้น บทว่า มานํ นุ โข ความว่า ภิกษุนั้นเข้าถึงมานะแล้ว พึงกล่าวด้วยอำนาจมานะกระมังหนอ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า "เทวดานี้ทำพระขีณาสพให้เป็นดุจผู้มีมานะ" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงว่า "มานะแม้ทั้ง ๙ อย่าง พระขีณาสพละได้แล้ว" จึงตรัสคาถาตอบ. ในคาถานั้น บทว่า วิธูปิตา ได้แก่ อันกำจัดแล้ว. บทว่า มานคนฺถสฺส ความว่า มานะและคันถะของพระขีณาสพนั้น. บทว่า มญฺญตํ ได้แก่ ความสำคัญตน. ความสำคัญตนคือตัณหา ทิฏฐิ มานะ แม้ทั้ง ๓ อย่างนั้น ท่านก้าวล่วงแล้ว ความว่า ล่วงพ้นแล้ว. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. จบสูตรที่ ๕.

6. Pajjotasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปัชโชตสูตร

26. Chaṭṭhe puṭṭhunti pucchituṃ. Kathaṃ jānemūti kathaṃ jāneyyāma. Divārattinti divā ca rattiñca. Tattha tatthāti yattha yattheva pajjalito hoti, tattha tattha. Esā ābhāti esā buddhābhā. Katamā pana sāti? Ñāṇāloko vā hotu pītiāloko vā pasādāloko vā dhammakathāāloko vā, sabbopi buddhānaṃ pātubhāvā uppanno āloko buddhābhā nāma. Ayaṃ anuttarā sabbaseṭṭhā asadisāti. Chaṭṭhaṃ.

๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปุฏฺฐุํ ได้แก่ เพื่อจะทูลถาม. บทว่า กถํ ชาเนมุ ความว่า พวกข้าพระองค์จะพึงทราบได้อย่างไร. บทว่า ทิวารตฺตึ ได้แก่ ทั้งกลางวันและกลางคืน. บทว่า ตตฺถ ตตฺถ ความว่า ในที่ใดๆ ที่รุ่งเรืองแล้ว ในที่นั้นๆ. บทว่า เอสา อาภา ได้แก่ รัศมีของพระพุทธเจ้านี้. ถามว่า ก็รัศมีนั้นคืออะไร? ตอบว่า จะเป็นแสงสว่างคือญาณก็ดี แสงสว่างคือปีติก็ดี แสงสว่างคือความเลื่อมใสก็ดี แสงสว่างคือการแสดงธรรมก็ดี แสงสว่างทั้งหมดที่เกิดขึ้นจากการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ชื่อว่า พุทธาภา (รัศมีของพระพุทธเจ้า). รัศมีนี้ไม่มีสิ่งใดยิ่งกว่า ประเสริฐที่สุด หาที่เปรียบมิได้. จบสูตรที่ ๖.

7. Sarasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสรสูตร

27. Sattame [Pg.51] kuto sarā nivattantīti ime saṃsārasarā kuto nivattanti, kiṃ āgamma nappavattantīti attho. Na gādhatīti na patiṭṭhāti. Atoti ato nibbānato. Sesaṃ uttānatthamevāti. Sattamaṃ.

๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กุโต สรา นิวตฺตนฺติ ความว่า กระแสแห่งสงสารเหล่านี้ย่อมกลับจากที่ไหน คือ อาศัยอะไรจึงไม่เป็นไป. บทว่า น คาธติ ความว่า ย่อมไม่ตั้งอยู่. บทว่า อโต ความว่า จากนี้ คือ จากพระนิพพาน. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. จบสูตรที่ ๗.

8. Mahaddhanasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถามหัทธนสูตร

28. Aṭṭhame nidhānagataṃ muttasārādi mahantaṃ dhanametesanti mahaddhanā. Suvaṇṇarajatabhājanādi mahābhogo etesanti mahābhogā. Aññamaññābhigijjhantīti aññamaññaṃ abhigijjhanti patthenti pihenti. Analaṅkatāti atittā apariyattajātā. Ussukkajātesūti nānākiccajātesu anuppannānaṃ rūpādīnaṃ uppādanatthāya uppannānaṃ anubhavanatthāya ussukkesu. Bhavasotānusārīsūti vaṭṭasotaṃ anusarantesu. Anussukāti avāvaṭā. Agāranti mātugāmena saddhiṃ gehaṃ. Virājiyāti virājetvā. Sesaṃ uttānamevāti. Aṭṭhamaṃ.

๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า มหัทธนา ความว่า ทรัพย์อันยิ่งใหญ่มีแก้วมุกดาเป็นต้นที่ฝังไว้ มีอยู่แก่ชนเหล่านั้น เหตุนั้น ชนเหล่านั้นจึงชื่อว่ามหาธนะ (ผู้มีทรัพย์มาก) บทว่า มหาโภคา ความว่า โภคะคือเครื่องใช้สอยมีภาชนะทองและเงินเป็นต้นมากมาย มีอยู่แก่ชนเหล่านั้น เหตุนั้น ชนเหล่านั้นจึงชื่อว่ามหาโภคะ (ผู้มีโภคะมาก) บทว่า อัญญมัญญาภิคิชฌันติ ความว่า ย่อมปรารถนา ย่อมต้องการทรัพย์ของกันและกัน บทว่า อนลังกตา ความว่า ไม่รู้จักอิ่ม เกิดมาไม่มีที่สิ้นสุด บทว่า อุสสุกกชาเตสุ ความว่า ในกิจนานาชนิดที่เกิดขึ้น ขวนขวายเพื่อทำรูปเป็นต้นที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เพื่อเสวยอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า ภวโสตานุสารีสุ ความว่า ในผู้แล่นไปตามกระแสแห่งวัฏฏะ บทว่า อนุสสุกา ความว่า ไม่ขวนขวาย บทว่า อคารํ ความว่า เรือนพร้อมด้วยมาตุคาม บทว่า วิราชิยา ความว่า คลายความกำหนัดแล้ว บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๘

9. Catucakkasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาจตุจักกสูตร

29. Navame catucakkanti catuiriyāpathaṃ. Iriyāpatho hi idha cakkanti adhippeto. Navadvāranti navahi vaṇamukhehi navadvāraṃ. Puṇṇanti asucipūraṃ. Lobhena saṃyutanti taṇhāya saṃyuttaṃ. Kathaṃ yātrā bhavissatīti etassa evarūpassa sarīrassa kathaṃ niggamanaṃ bhavissati, kathaṃ mutti parimutti samatikkamo bhavissatīti pucchati. Naddhinti upanāhaṃ, pubbakāle kodho, aparakāle upanāhoti evaṃ pavattaṃ balavakodhanti attho. Varattanti ‘‘chetvā naddhi varattañca, sandānaṃ sahanukkama’’nti gāthāya (dha. pa. 398; su. ni. 627) taṇhā varattā, diṭṭhi sandānaṃ nāma jātaṃ. Idha pana pāḷiniddiṭṭhe kilese ṭhapetvā avasesā ‘‘varattā’’ti veditabbā, iti kilesavarattañca chetvāti attho. Icchā lobhanti ekoyeva dhammo icchanaṭṭhena icchā, lubbhanaṭṭhena lobhoti vutto. Paṭhamuppattikā vā dubbalā icchā, aparāparuppattiko balavā lobho. Aladdhapatthanā vā icchā, paṭiladdhavatthumhi lobho. Samūlaṃ taṇhanti avijjāmūlena samūlakaṃ taṇhaṃ. Abbuyhāti aggamaggena uppāṭetvā. Sesaṃ uttānamevāti. Navamaṃ.

๒๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จตุจักกํ ได้แก่ มีอิริยาบถ ๔ จริงอยู่ ในที่นี้ อิริยาบถ ท่านประสงค์เอาว่า จักกะ (ล้อ) บทว่า นวทวารํ ได้แก่ มีทวาร ๙ คือมีปากแผล ๙ แห่ง บทว่า ปุณณํ ได้แก่ เต็มด้วยของไม่สะอาด บทว่า โลเภน สํยุตตํ ได้แก่ ประกอบด้วยตัณหา บทว่า กถํ ยาตฺรา ภวิสฺสติ ความว่า การออกจากสรีระเช่นนี้ จักมีได้อย่างไร, ความหลุดพ้น ความหลุดพ้นโดยรอบ ความก้าวล่วง จักมีได้อย่างไร ดังนี้ ทูลถาม บทว่า นัทธึ ได้แก่ ความผูกโกรธ, ในกาลก่อนเป็นความโกรธ ในกาลต่อมาเป็นความผูกโกรธ ความว่า ความโกรธที่มีกำลังซึ่งเป็นไปอย่างนี้ บทว่า วรัตตํ ความว่า ในคาถาว่า "ตัดความผูกโกรธและสายหนัง พร้อมทั้งเครื่องผูกกับอนุสัย" ตัณหาชื่อว่าวรัตตะ (สายหนัง), ทิฏฐิชื่อว่าสันทนะ (เครื่องผูก) ส่วนในที่นี้ เว้นกิเลสที่ทรงแสดงไว้ในบาลีแล้ว กิเลสที่เหลือพึงทราบว่า "วรัตตะ" ความว่า ตัดกิเลสคือสายหนัง บทว่า อิจฺฉา โลภํ ความว่า ธรรมะอย่างเดียวกันนั่นแหละ ชื่อว่าอิจฉาโดยความหมายว่าต้องการ ชื่อว่าโลภะโดยความหมายว่าละโมบ อีกอย่างหนึ่ง ความอยากที่อ่อนกำลังซึ่งเกิดขึ้นก่อนชื่อว่าอิจฉา, ความละโมบที่มีกำลังซึ่งเกิดขึ้นบ่อยๆ ชื่อว่าโลภะ อีกอย่างหนึ่ง ความปรารถนาในสิ่งที่ยังไม่ได้ชื่อว่าอิจฉา, ความอยากในสิ่งที่ได้แล้วชื่อว่าโลภะ บทว่า สมูลํ ตณฺหํ ได้แก่ ตัณหาที่มีมูลคืออวิชชาเป็นราก บทว่า อัพพุยหะ ความว่า ถอนขึ้นด้วยอัคคมรรค บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๙

10. Eṇijaṅghasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาเอณิชังฆสูตร

30. Dasame [Pg.52] eṇijaṅghanti eṇimigassa viya suvaṭṭitajaṅghaṃ. Kisanti athūlaṃ samasarīraṃ. Atha vā ātapena milātaṃ mālāgandhavilepanehi anupabrūhitasarīrantipi attho. Vīranti vīriyavantaṃ. Appāhāranti bhojane mattaññutāya mitāhāraṃ, vikālabhojanapaṭikkhepavasena vā parittāhāraṃ. Alolupanti catūsu paccayesu loluppavirahitaṃ. Rasataṇhāpaṭikkhepo vā esa. Sīhaṃvekacaraṃ nāganti ekacaraṃ sīhaṃ viya, ekacaraṃ nāgaṃ viya. Gaṇavāsino hi pamattā honti, ekacarā appamattā, tasmā ekacarāva gahitāti. Paveditāti pakāsitā kathitā. Etthāti etasmiṃ nāmarūpe. Pañcakāmaguṇavasena hi rūpaṃ gahitaṃ, manena nāmaṃ, ubhayehi pana avinibhuttadhamme gahetvā pañcakkhandhādivasenapettha bhummaṃ yojetabbanti. Dasamaṃ.

๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เอณิชงฺฆํ ได้แก่ มีพระชงฆ์กลมงามดุจแข้งของเนื้อทรายชื่อเอณี บทว่า กิสํ ได้แก่ มีพระวรกายสมส่วน ไม่ทรงอ้วนเกินไป อีกอย่างหนึ่ง มีความหมายว่า มีพระวรกายที่ซูบซีดเพราะความเพียร ไม่ได้บำรุงด้วยระเบียบดอกไม้ ของหอม และเครื่องลูบไล้ บทว่า วีรํ ได้แก่ ผู้มีความเพียร บทว่า อัปปาหารํ ได้แก่ มีพระกระยาหารพอประมาณ ด้วยความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ หรือมีพระกระยาหารน้อย ด้วยอำนาจแห่งการงดเว้นโภชนะในเวลาวิกาล บทว่า อโลลุปปํ ได้แก่ ผู้ปราศจากความโลเลในปัจจัย ๔ นี้คือการกำจัดรสตัณหานั่นเอง บทว่า สีหํเวกจรํ นาคํ ความว่า ดุจราชสีห์ที่เที่ยวไปตัวเดียว ดุจช้างที่เที่ยวไปตัวเดียว จริงอยู่ ผู้ที่อยู่เป็นหมู่คณะย่อมประมาท ผู้ที่เที่ยวไปผู้เดียวย่อมไม่ประมาท เพราะเหตุนั้น จึงทรงถือเอาเฉพาะผู้ที่เที่ยวไปผู้เดียว บทว่า ปเวทิตา ได้แก่ ประกาศแล้ว กล่าวแล้ว บทว่า เอตฺถ ได้แก่ ในนามรูปนี้ จริงอยู่ รูปท่านถือเอาโดยอำนาจแห่งกามคุณ ๕, นามท่านถือเอาด้วยคำว่า มนะ ส่วนโดยทั้งสองอย่าง ท่านถือเอาอวินิพโภคธรรมแล้ว พึงประกอบภูมิในที่นี้แม้โดยอำนาจแห่งขันธ์ ๕ เป็นต้น จบสูตรที่ ๑๐

Sattivaggo tatiyo.

สัตติวรรคที่ ๓

4. Satullapakāyikavaggo

๔. สตุลลปกายิกวรรค

1. Sabbhisuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสัพภิสูตร

31. Satullapakāyikavaggassa paṭhame satullapakāyikāti sataṃ dhammaṃ samādānavasena ullapetvā sagge nibbattāti satullapakāyikā. Tatridaṃ vatthu – sambahulā kira samuddavāṇijā nāvāya samuddaṃ pakkhandiṃsu. Tesaṃ khittasaravegena gacchantiyā nāvāya sattame divase samuddamajjhe mahantaṃ uppātikaṃ pātubhūtaṃ, mahāūmiyo uṭṭhahitvā nāvaṃ udakassa pūrenti. Nāvāya nimujjamānāya mahājano attano attano devatānaṃ nāmāni gahetvā āyācanādīni karonto paridevi. Tesaṃ majjhe eko puriso – ‘‘atthi nu kho me evarūpe bhaye patiṭṭhā’’ti āvajjento attano parisuddhāni saraṇāni ceva sīlāni ca disvā yogī viya pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi. Tamenaṃ itare sabhayakāraṇaṃ pucchiṃsu. So tesaṃ [Pg.53] kathesi – ‘‘ambho ahaṃ nāvaṃ abhirūhanadivase bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā saraṇāni ceva sīlāni ca aggahesiṃ, tena me bhayaṃ natthī’’ti. Kiṃ pana sāmi etāni aññesampi vattantīti? Āma vattantīti tena hi amhākampi dethāti. So te manusse sataṃ sataṃ katvā satta koṭṭhāse akāsi, tato pañcasīlāni adāsi. Tesu paṭhamaṃ jaṅghasataṃ gopphakamatte udake ṭhitaṃ aggahesi, dutiyaṃ jāṇumatte, tatiyaṃ kaṭimatte, catutthaṃ nābhimatte, pañcamaṃ thanamatte, chaṭṭhaṃ galappamāṇe, sattamaṃ mukhena loṇodake pavisante aggahesi. So tesaṃ sīlāni datvā – ‘‘aññaṃ tumhākaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, sīlameva āvajjethā’’ti ugghosesi. Tāni sattapi jaṅghasatāni tattha kālaṃ katvā āsannakāle gahitasīlaṃ nissāya tāvatiṃsabhavane nibbattiṃsu, tesaṃ ghaṭāvaseneva vimānāni nibbattiṃsu. Sabbesaṃ majjhe ācariyassa yojanasatikaṃ suvaṇṇavimānaṃ nibbatti, avasenāni tassa parivārāni hutvā sabbaheṭṭhimaṃ dvādasayojanikaṃ ahosi. Te nibbattakkhaṇeyeva kammaṃ āvajjentā ācariyaṃ nissāya sampattilābhaṃ ñatvā, ‘‘gacchāma tāva, dasabalassa santike amhākaṃ ācariyassa vaṇṇaṃ katheyyāmā’’ti majjhimayāmasamanantare bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu, tā devatā ācariyassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ ekekaṃ gāthaṃ abhāsiṃsu.

๓๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งสตุลลปกายิกวรรค คำว่า สตุลลปกายิกา คือ เทพผู้บังเกิดในสวรรค์เพราะกล่าวสรรเสริญธรรมของสัตบุรุษด้วยอำนาจแห่งการสมาทาน เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สตุลลปกายิกา ในเรื่องนั้นมีเนื้อความดังนี้ ได้ยินว่า พ่อค้าชาวทะเลจำนวนมากได้แล่นเรือออกสู่มหาสมุทร ในวันที่ ๗ แห่งเรือที่แล่นไปด้วยความเร็วประดุจลูกศรที่ถูกยิงไป ได้เกิดเหตุร้ายแรงขึ้น ณ ท่ามกลางมหาสมุทร คลื่นขนาดใหญ่ได้ถาโถมเข้ามาทำให้น้ำเต็มลำเรือ เมื่อเรือกำลังจะจม มหาชนต่างร้องเรียกชื่อเทวดาของตนๆ ทำการวิงวอนเป็นต้นแล้วร่ำไห้ ในบรรดาคนเหล่านั้น มีบุรุษผู้หนึ่งใคร่ครวญว่า “ในภัยเช่นนี้ ที่พึ่งของเรามีอยู่หรือไม่หนอ” เมื่อเห็นสรณะและศีลอันบริสุทธิ์ของตนแล้ว จึงนั่งขัดสมาธิประดุจโยคี ชนที่เหลือจึงถามเขาถึงเหตุแห่งความไม่หวาดกลัว เขาจึงบอกแก่ชนเหล่านั้นว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย ในวันที่ข้าพเจ้าลงเรือ ข้าพเจ้าได้ถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์แล้วสมาทานสรณะและศีล เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่มีความกลัว” (ชนเหล่านั้นถามว่า) “ข้าแต่ท่าน สรณะและศีลเหล่านี้ ผู้อื่นจะรับได้บ้างหรือไม่” (เขาตอบว่า) “รับได้” (ชนเหล่านั้นจึงกล่าวว่า) “ถ้าเช่นนั้น ขอท่านจงให้แก่พวกเราบ้าง” เขาจึงแบ่งคนเหล่านั้นออกเป็น ๗ กลุ่ม กลุ่มละ ๑๐๐ คน แล้วให้เบญจศีล ในบรรดากลุ่มเหล่านั้น กลุ่มที่หนึ่งซึ่งมี ๑๐๐ คน ยืนอยู่ในน้ำระดับข้อเท้ารับศีล กลุ่มที่สองยืนอยู่ในน้ำระดับเข่า กลุ่มที่สามยืนอยู่ในน้ำระดับเอว กลุ่มที่สี่อยู่ในน้ำระดับสะดือ กลุ่มที่ห้าอยู่ในน้ำระดับนม กลุ่มที่หกอยู่ในน้ำระดับคอ กลุ่มที่เจ็ดยืนรับศีลขณะที่น้ำเค็มเข้าปาก เขาให้ศีลแก่ชนเหล่านั้นแล้วได้ประกาศว่า “ที่พึ่งอื่นของพวกท่านไม่มี ท่านทั้งหลายจงพิจารณาถึงศีลเท่านั้นเถิด” พ่อค้าทั้ง ๗๐๐ คนนั้นได้ทำกาละ ณ ที่นั้นแล้ว อาศัยศีลที่สมาทานในเวลาใกล้ตาย ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์ วิมานของเทพเหล่านั้นบังเกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งการรวมกลุ่มกันนั่นเอง ในท่ามกลางวิมานทั้งหมด สุวรรณวิมานสูง ๑๐๐ โยชน์ได้บังเกิดแก่อาจารย์ วิมานที่เหลือได้เป็นบริวารของอาจารย์นั้น วิมานที่อยู่ต่ำที่สุดมีขนาด ๑๒ โยชน์ เทพเหล่านั้นในขณะที่บังเกิดนั่นเอง เมื่อระลึกถึงกรรมของตน ได้ทราบว่าตนได้สมบัติเพราะอาศัยอาจารย์ จึงคิดกันว่า “เราไปกันเถิด เราจักกล่าวสรรเสริญคุณของอาจารย์ของเราในสำนักของพระทศพล” แล้วจึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคในเวลาล่วงมัชฌิมยามไปแล้ว เทพเหล่านั้นได้กล่าวคาถาองค์ละคาถาเพื่อสรรเสริญคุณของอาจารย์

Tattha sabbhirevāti paṇḍitehi, sappurisehi eva. Ra-kāro padasandhikaro. Samāsethāti saha nisīdeyya. Desanāsīsameva cetaṃ, sabbairiyāpathe sabbhireva saha kubbeyyāti attho. Kubbethāti kareyya. Santhavanti mittasanthavaṃ. Taṇhāsanthavo pana na kenaci saddhiṃ kātabbo, mittasanthavo buddha-paccekabuddha-buddhasāvakehi saha kātabbo. Idaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Satanti buddhādīnaṃ sappurisānaṃ. Saddhammanti pañcasīladasasīlacatusatipaṭṭhānādibhedaṃ saddhammaṃ, idha pana pañcasīlaṃ adhippetaṃ. Seyyo hotīti vaḍḍhi hoti. Na pāpiyoti lāmakaṃ kiñci na hoti. Nāññatoti vālikādīhi telādīni viya aññato andhabālato paññā nāma na labbhati, tilādīhi pana telādīni viya sataṃ dhammaṃ ñatvā paṇḍitameva sevanto bhajanto labhatīti. Sokamajjheti sokavatthūnaṃ sokānugatānaṃ vā sattānaṃ majjhagato na socati bandhulamallasenāpatissa [Pg.54] upāsikā viya, pañcannaṃ corasatānaṃ majjhe dhammasenāpatissa saddhivihāriko saṃkiccasāmaṇero viya ca.

ในคาถาเหล่านั้น บทว่า สพฺภิเรว ความว่า กับบัณฑิตทั้งหลาย กับสัตบุรุษทั้งหลายนั่นเทียว ร-อักษร ใช้ในการเชื่อมบท บทว่า สมาเสถ ความว่า พึงนั่งร่วมกัน และบทนี้เป็นเพียงประธานแห่งเทศนา ความว่า พึงกระทำร่วมกับสัตบุรุษทั้งหลายเท่านั้นในอิริยาบถทั้งปวง บทว่า กุพฺเพถ ความว่า พึงกระทำ บทว่า สนฺถวํ ความว่า ความเป็นมิตร ส่วนความสนิทสนมด้วยตัณหาไม่พึงกระทำกับใครๆ เลย ความเป็นมิตรพึงกระทำกับพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระพุทธสาวกทั้งหลาย ท่านกล่าวคำนี้โดยมุ่งหมายถึงเนื้อความนี้ บทว่า สตํ ความว่า แห่งสัตบุรุษทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น บทว่า สทฺธมฺมํ ความว่า พระสัทธรรมอันมีประเภทต่างๆ คือ เบญจศีล ทสศีล สติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น แต่ในที่นี้ประสงค์เอาเบญจศีล บทว่า เสยฺโย โหติ ความว่า ย่อมมีความเจริญ บทว่า น ปาปิโย ความว่า สิ่งเลวทรามใดๆ ย่อมไม่มี บทว่า นาญฺญโต ความว่า ปัญญาชื่อว่าย่อมไม่ได้จากคนพาลผู้มืดบอดอื่น ดุจน้ำมันเป็นต้นอันบุคคลไม่ได้จากเม็ดทรายเป็นต้น แต่บุคคลผู้รู้ธรรมของสัตบุรุษแล้ว คบหา เข้าไปหาแต่บัณฑิตเท่านั้น ย่อมได้ปัญญา ดุจบุคคลได้น้ำมันเป็นต้นจากเมล็ดงาเป็นต้น ฉะนั้น บทว่า โสกมชฺเฌ ความว่า แม้ไปอยู่ท่ามกลางสัตว์ทั้งหลายผู้มีโศกเป็นวัตถุ หรือผู้ดำเนินไปตามความโศก ก็ย่อมไม่เศร้าโศก ดุจอุบาสิกาของพันธุลมัลลเสนาบดี และดุจสังกิจจสามเณรผู้เป็นสัทธิวิหาริกของพระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) ในท่ามกลางโจร ๕๐๐ คน

Ñātimajjhe virocatīti ñātigaṇamajjhe saṃkiccatherassa saddhivihāriko adhimuttakasāmaṇero viya sobhati. So kira therassa bhāgineyyo hoti, atha naṃ thero āha – ‘‘sāmaṇera, mahallakosi jāto, gaccha, vassāni pucchitvā ehi, upasampādessāmi ta’’nti. So ‘‘sādhū’’ti theraṃ vanditvā pattacīvaramādāya coraaṭaviyā orabhāge bhaginigāmaṃ gantvā piṇḍāya cari, taṃ bhaginī disvā vanditvā gehe nisīdāpetvā bhojesi. So katabhattakicco vassāni pucchi. Sā ‘‘ahaṃ na jānāmi, mātā me jānātī’’ti āha. Atha so ‘‘tiṭṭhatha tumhe, ahaṃ mātusantikaṃ gamissāmī’’ti aṭaviṃ otiṇṇo. Tamenaṃ dūratova corapuriso disvā corānaṃ ārocesi. Corā ‘‘sāmaṇero kireko aṭaviṃ otiṇṇo, gacchatha naṃ ānethā’’ti āṇāpetvā ekacce ‘‘mārema na’’nti āhaṃsu, ekacce vissajjemāti. Sāmaṇero cintesi – ‘‘ahaṃ sekho sakaraṇīyo, imehi saddhiṃ mantetvā sotthimattānaṃ karissāmī’’ti corajeṭṭhakaṃ āmantetvā, ‘‘upamaṃ te, āvuso, karissāmī’’ti imā gāthā abhāsi –

บทว่า ญาติมชฺเฌ วิโรจติ ความว่า ย่อมรุ่งเรืองในท่ามกลางหมู่ญาติ ดุจอธิมุตตกสามเณรผู้เป็นสัทธิวิหาริกของพระสังกิจจเถระ ได้ยินว่า สามเณรนั้นเป็นหลานชาย (ลูกของน้องสาว) ของพระเถระ ครั้งนั้น พระเถระได้กล่าวกับสามเณรนั้นว่า “สามเณร เธอเจริญวัยแล้ว จงไปถามอายุแล้วกลับมา เราจักให้อุปสมบทแก่เธอ” สามเณรนั้นรับว่า “ดีละขอรับ” แล้วไหว้พระเถระ ถือบาตรและจีวรเดินทางไปยังหมู่บ้านของพี่สาวซึ่งอยู่ด้านนี้ของป่าโจร แล้วเที่ยวบิณฑบาต พี่สาวเห็นท่านแล้วจึงไหว้และนิมนต์ให้นั่งในเรือนแล้วถวายภัตตาหาร สามเณรนั้นครั้นเสร็จภัตกิจแล้วจึงถามถึงอายุ นางตอบว่า “ดิฉันไม่ทราบ มารดาของดิฉันทราบ” ครั้งนั้น สามเณรจึงกล่าวว่า “พวกท่านจงอยู่ที่นี่เถิด อาตมาจะไปหาโยมแม่” แล้วจึงเดินเข้าไปในป่า บุรุษสอดแนมของโจรเห็นท่านแต่ไกลจึงไปบอกแก่พวกโจร พวกโจรจึงสั่งว่า “ได้ยินว่ามีสามเณรรูปหนึ่งเดินเข้าป่ามาตามลำพัง พวกเจ้าจงไปจับตัวเขามา” บางพวกกล่าวว่า “เราจงฆ่าเขาเสีย” บางพวกกล่าวว่า “เราจงปล่อยเขาไป” สามเณรคิดว่า “เรายังเป็นพระเสขะ ยังมีกิจที่ต้องทำ เราจะเจรจากับพวกโจรเหล่านี้แล้วทำตนให้สวัสดี” ดังนี้แล้ว จึงเรียกหัวหน้าโจรมากล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส อาตมาจักกล่าวอุปมาแก่ท่าน” แล้วได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า

‘‘Ahu atītamaddhānaṃ, araññasmiṃ brahāvane;

Ceto kūṭāni oḍḍetvā, sasakaṃ avadhī tadā.

“ในอดีตกาลอันไกลโพ้น ในป่าใหญ่แห่งหนึ่ง นายพรานคนหนึ่งดักบ่วงไว้ ได้ฆ่ากระต่ายป่าตัวหนึ่งในกาลนั้น”

‘‘Sasakañca mataṃ disvā, ubbiggā migapakkhino;

Ekarattiṃ apakkāmuṃ, ‘akiccaṃ vattate idha’.

“เหล่าเนื้อและนกทั้งหลาย ครั้นเห็นกระต่ายป่าตายแล้ว ก็ตกใจกลัว พากันหลีกหนีไปสิ้นในคืนเดียว (พลางคิดว่า) ‘สิ่งไม่สมควรได้เกิดขึ้นแล้วในที่นี้’”

‘‘Tatheva samaṇaṃ hantvā, adhimuttaṃ akiñcanaṃ;

Addhikā nāgamissanti, dhanajāni bhavissatī’’ti.

“ฉันใดก็ฉันนั้น พวกท่านฆ่าสมณะชื่ออธิมุตตะผู้ไม่มีกังวลแล้ว เหล่าคนเดินทางก็จักไม่มา (ทางนี้อีก) ความเสื่อมแห่งทรัพย์สินก็จักบังเกิดมี (แก่พวกท่าน)”

‘‘Saccaṃ kho samaṇo āha, adhimutto akiñcano;

Addhikā nāgamissanti, dhanajāni bhavissati.

สมณะกล่าวคำจริงหนอ อธิมุตตะเป็นผู้ไม่มีกังวล พวกคนเดินทางจักไม่มา ความเสื่อมแห่งทรัพย์จักมี

‘‘Sace paṭipathe disvā, nārocessasi kassaci;

Tava saccamanurakkhanto, gaccha bhante yathāsukha’’nti.

ถ้าท่านเห็น (พวกเขา) ในระหว่างทางแล้ว จักไม่บอกแก่ใครๆ เมื่อพวกเรารักษาคำสัตย์ของท่านอยู่ ขอท่านจงไปตามสบายเถิด ท่านผู้เจริญ

So [Pg.55] tehi corehi vissajjito gacchanto ñātayopi disvā tesampi na ārocesi. Atha te anuppatte corā gahetvā viheṭhayiṃsu, uraṃ paharitvā paridevamānañcassa mātaraṃ corā etadavocuṃ –

สามเณรนั้น อันพวกโจรเหล่านั้นปล่อยแล้ว เมื่อไปอยู่ แม้เห็นพวกญาติ ก็มิได้บอกแก่พวกเขาเลย ครั้งนั้น พวกโจรจับพวกญาติเหล่านั้นผู้เดินทางมาถึงแล้ว เบียดเบียนอยู่ ได้กล่าวคำนี้กะมารดาของสามเณรนั้น ผู้กำลังคร่ำครวญทุบอกอยู่ว่า –

‘‘Kiṃ te hoti adhimutto, udare vasiko asi;

Puṭṭhā me amma akkhāhi, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.

อธิมุตตะเป็นอะไรกับท่าน เขาเป็นผู้อยู่ในท้องของท่านหรือ แม่ ท่านถูกเราถามแล้ว โปรดบอกเถิด พวกเราจะรู้เรื่องนั้นได้อย่างไร

‘‘Adhimuttassa ahaṃ mātā, ayañca janako pitā;

Bhaginī bhātaro cāpi, sabbeva idha ñātayo.

เราเป็นมารดาของอธิมุตตะ และท่านผู้นี้เป็นบิดาผู้ให้กำเนิด แม้พี่น้องหญิงและพี่น้องชายก็มี ทั้งหมดในที่นี้ล้วนเป็นญาติกันทั้งนั้น

‘‘Akiccakārī adhimutto, yaṃ disvā na nivāraye;

Etaṃ kho vattaṃ samaṇānaṃ, ariyānaṃ dhammajīvinaṃ.

อธิมุตตะเป็นผู้ไม่ทำกิจ (ที่ไม่สมควร) ท่านเห็น (พวกเรา) แล้วจึงไม่ห้ามปราม นี้แลเป็นวัตรของสมณะทั้งหลาย ผู้เป็นอริยะ ผู้มีธรรมเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ

‘‘Saccavādī adhimutto, yaṃ disvā na nivāraye;

Adhimuttassa suciṇṇena, saccavādissa bhikkhuno;

Sabbeva abhayaṃ pattā, sotthiṃ gacchantu ñātayo’’ti.

อธิมุตตะเป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์ ท่านเห็น (พวกเรา) แล้วจึงไม่ห้ามปราม ด้วยความประพฤติอันดีงามของอธิมุตตะ ผู้เป็นภิกษุผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์ ทั้งหมดได้ถึงความไม่มีภัยแล้ว ขอพวกญาติจงไปโดยสวัสดิภาพเถิด

Evaṃ te corehi vissajjitā gantvā adhimuttaṃ āhaṃsu –

พวกญาติเหล่านั้น อันพวกโจรปล่อยแล้วอย่างนี้ ไปแล้วได้กล่าวกับท่านอธิมุตตะว่า –

‘‘Tava tāta suciṇṇena, saccavādissa bhikkhuno;

Sabbeva abhayaṃ pattā, sotthiṃ paccāgamamhase’’ti.

พ่อคุณ เพราะความประพฤติอันดีงามของท่าน ผู้เป็นภิกษุผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์ พวกเราทั้งหมดถึงความไม่มีภัยแล้ว ได้กลับมาโดยสวัสดิภาพ

Tepi pañcasatā corā pasādaṃ āpajjitvā adhimuttassa sāmaṇerassa santike pabbajiṃsu. So te ādāya upajjhāyassa santikaṃ gantvā paṭhamaṃ attanā upasampanno pacchā te pañcasate attano antevāsike katvā upasampādesi. Te adhimuttatherassa ovāde ṭhitā sabbe aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Imamatthaṃ gahetvā devatā ‘‘sataṃ saddhammamaññāya ñātimajjhe virocatī’’ti āha.

แม้โจร 500 คนเหล่านั้น ก็เกิดความเลื่อมใส บวชในสำนักของอธิมุตตสามเณร ท่านอธิมุตตะพาพวกเขาไปสู่สำนักของพระอุปัชฌาย์ อุปสมบทเองก่อนเป็นอันดับแรก ภายหลังจึงให้สามเณร 500 รูปเหล่านั้นเป็นอันเตวาสิกของตนแล้วให้อุปสมบท ภิกษุเหล่านั้นตั้งอยู่ในโอวาทของพระอธิมุตตเถระ ทั้งหมดได้บรรลุผลอันเลิศคืออรหัตตผล เทวดาถือเอาเนื้อความนี้แล้ว ได้กล่าวว่า 'บุคคลรู้แจ้งพระสัทธรรมของสัตบุรุษแล้ว ย่อมรุ่งเรืองในท่ามกลางหมู่ญาติ' ดังนี้

Sātatanti satataṃ sukhaṃ vā ciraṃ tiṭṭhantīti vadati. Sabbāsaṃ voti sabbāsaṃ tumhākaṃ. Pariyāyenāti kāraṇena. Sabbadukkhā pamuccatīti, na kevalaṃ seyyova hoti, na ca kevalaṃ paññaṃ labhati, sokamajjhe na socati, ñātimajjhe virocati, sugatiyaṃ nibbattati, ciraṃ sukhaṃ tiṭṭhati, sakalasmā pana vaṭṭadukkhāpi muccatīti. Paṭhamaṃ.

บทว่า สาตตํ หมายความว่า ย่อมตั้งอยู่อย่างเป็นสุขตลอดกาล หรือตลอดกาลนาน บทว่า สพฺพาสํ โว หมายความว่า แห่งท่านทั้งหลายทั้งปวง บทว่า ปริยาเยน หมายความว่า โดยเหตุ บทว่า สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติ หมายความว่า มิใช่เพียงแต่เป็นผู้ประเสริฐขึ้น, มิใช่เพียงแต่ได้ปัญญา, ไม่เศร้าโศกในท่ามกลางความโศก, รุ่งเรืองในท่ามกลางหมู่ญาติ, บังเกิดในสุคติ, ตั้งอยู่อย่างเป็นสุขตลอดกาลนานเท่านั้น, แต่ยังหลุดพ้นแม้จากวัฏฏทุกข์ทั้งสิ้นด้วย (สูตร) ที่หนึ่ง จบ

2. Maccharisuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถามัจฉริสูตร

32. Dutiye [Pg.56] maccherā ca pamādā cāti attasampattinigūhanalakkhaṇena maccherena ceva sativippavāsalakkhaṇena pamādena ca. Ekacco hi ‘idaṃ me dentassa parikkhayaṃ gamissati, mayhaṃ vā gharamānusakānaṃ vā na bhavissatī’’ti macchariyena dānaṃ na deti. Ekacco khiḍḍādipasutattā ‘dānaṃ dātabba’’nti cittampi na uppādeti. Evaṃ dānaṃ na dīyatīti evametaṃ yasadāyakaṃ sirīdāyakaṃ sampattidāyakaṃ sukhadāyakaṃ dānaṃ nāma na dīyatītiādinā kāraṇaṃ kathesi. Puññaṃ ākaṅkhamānenāti pubbacetanādibhedaṃ puññaṃ icchamānena. Deyyaṃ hoti vijānatāti atthi dānassa phalanti jānantena dātabbamevāti vadati.

๓๒. ในสูตรที่สอง บทว่า มจฺเฉรา จ ปมาทา จ คือ เพราะความตระหนี่อันมีลักษณะปกปิดสมบัติของตน และเพราะความประมาทอันมีลักษณะปราศจากสติ จริงอยู่ บุคคลบางคนคิดว่า 'เมื่อเราให้สิ่งนี้ สิ่งนี้จักถึงความสิ้นไป จักไม่มีแก่เราหรือแก่คนในเรือน' จึงไม่ให้ทานเพราะความตระหนี่ บุคคลบางคน เพราะความที่หมกมุ่นในการเล่นเป็นต้น แม้แต่ความคิดว่า 'ควรให้ทาน' ก็ไม่ให้เกิดขึ้น บทว่า เอวํ ทานํ น ทียติ คือ ทานชื่อนี้ อันเป็นเครื่องให้ยศ ให้สิริ ให้สมบัติ ให้สุข ย่อมไม่ถูกให้ด้วยอาการอย่างนี้ ดังนี้ พระองค์ตรัสเหตุไว้ บทว่า ปุญฺญํ อากงฺขมาเนน คือ โดยผู้ปรารถนาบุญอันมีประเภทต่างๆ มีปุพพเจตนาเป็นต้น บทว่า เทยฺยํ โหติ วิชานตา คือ โดยผู้รู้ว่า 'ผลแห่งทานมีอยู่' จึงควรให้ทีเดียว ดังนี้

Tameva bālaṃ phusatīti taṃyeva bālaṃ idhalokaparalokesu jighacchā ca pipāsā ca phusati anubandhati na vijahati. Tasmāti yasmā tameva phusati, tasmā. Vineyya maccheranti maccheramalaṃ vinetvā. Dajjā dānaṃ malābhibhūti malābhibhū hutvā taṃ maccheramalaṃ abhibhavitvā dānaṃ dadeyya.

บทว่า ตเมว พาลํ ผุสติ คือ ความหิวและความกระหาย ย่อมถูกต้อง ติดตาม ไม่ละไป ซึ่งคนพาลนั้นนั่นเทียว ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า บทว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่ความหิวและความกระหายย่อมถูกต้องคนพาลนั้นนั่นเทียว ฉะนั้น บทว่า วิเนยฺย มจฺเฉรํ คือ กำจัดมลทินคือความตระหนี่ บทว่า ทชฺชา ทานํ มลาภิภู คือ เป็นผู้ครอบงำมลทินแล้ว ครอบงำมลทินคือความตระหนี่นั้นแล้ว พึงให้ทาน

Te matesu na mīyantīti adānasīlatāya maraṇena matesu na mīyanti. Yathā hi mato samparivāretvā ṭhapite bahumhipi annapānādimhi ‘‘idaṃ imassa hotu, idaṃ imassā’’ti uṭṭhahitvā saṃvibhāgaṃ na karoti, evaṃ adānasīlopīti matakassa ca adānasīlassa ca bhogā samasamā nāma honti. Tena dānasīlā evarūpesu matesu na mīyantīti attho. Panthānaṃva saha vajaṃ, appasmiṃ ye pavecchantīti yathā addhānaṃ kantāramaggaṃ saha vajantā pathikā saha vajantānaṃ pathikānaṃ appasmiṃ pātheyye saṃvibhāgaṃ katvā pavecchanti dadantiyeva, evamevaṃ ye pana anamataggaṃ saṃsārakantāraṃ saha vajantā saha vajantānaṃ appasmimpi deyyadhamme saṃvibhāgaṃ katvā dadantiyeva, te matesu na mīyanti.

บทว่า เต มเตสุ น มียนฺติ คือ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าไม่ตายในหมู่คนตาย (คือคนตระหนี่) เพราะความเป็นผู้มีปกติไม่ให้ทาน เปรียบเหมือนคนตาย แม้จะมีข้าวและน้ำเป็นต้นมากมายตั้งล้อมรอบอยู่ ก็ไม่ลุกขึ้นทำการแบ่งปันว่า 'สิ่งนี้จงมีแก่คนนี้ สิ่งนี้จงมีแก่คนนี้' ฉันใด แม้ผู้มีปกติไม่ให้ทานก็ฉันนั้น คือไม่ทำการแบ่งปัน เพราะเหตุนั้น โภคทรัพย์ของคนตายและของผู้มีปกติไม่ให้ทาน ชื่อว่าเสมอกัน ด้วยเหตุนั้น เนื้อความคือ ผู้มีปกติให้ทาน ชื่อว่าไม่ตายในหมู่คนตายเช่นนี้ บทว่า ปนฺถานํว สห วชํ, อปฺปสฺมึ เย ปเวจฺฉนฺติ คือ เปรียบเหมือนคนเดินทางผู้เดินทางไกลในทางกันดารด้วยกัน ย่อมทำการแบ่งปันเสบียงแม้เล็กน้อยให้แก่คนเดินทางผู้ไปด้วยกัน ฉันใด ส่วนชนเหล่าใดผู้เดินทางไปในสงสารกันดารอันหาเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ด้วยกัน ทำการแบ่งปันไทยธรรมแม้เล็กน้อยให้แก่ผู้เดินทางไปด้วยกัน ฉันนั้น ชนเหล่านั้นชื่อว่าไม่ตายในหมู่คนตาย

Esa dhammo sanantanoti esa porāṇako dhammo, sanantanānaṃ vā paṇḍitānaṃ esa dhammoti. Appasmeketi appasmiṃ deyyadhamme eke. Pavecchantīti [Pg.57] dadanti. Bahuneke na dicchareti bahunāpi bhogena samannāgatā ekacce na dadanti. Sahassena samaṃ mitāti sahassena saddhiṃ mitā, sahassa dānasadisā hoti.

บทว่า เอส ธมฺโม สนนฺตโน คือ นี้เป็นธรรมเก่าแก่ หรือว่า นี้เป็นธรรมของบัณฑิตผู้ยั่งยืน บทว่า อปฺปสฺเมเก คือ บางพวก (ย่อมให้) เมื่อไทยธรรมมีน้อย บทว่า ปเวจฺฉนฺติ คือ ย่อมให้ บทว่า พหุเนเก น ทิจฺฉเร คือ บางพวกแม้จะสมบูรณ์ด้วยโภคะมากมาย ก็ไม่ให้ บทว่า สหสฺเสน สมํ มิตา คือ ทานที่นับว่าเท่ากับพัน คือเป็นเช่นเดียวกับทานพันครั้ง

Duranvayoti duranugamano, duppūroti attho. Dhammaṃ careti dasakusalakammapathadhammaṃ carati. Yopi samuñjakañcareti yo api khalamaṇḍalādisodhanapalālapoṭhanādivasena samuñjakañcarati. Dārañca posanti dārañca posanto. Dadaṃ appakasminti appakasmiṃ paṇṇasākamattasmimpi saṃvibhāgaṃ katvā dadantova so dhammaṃ carati. Sataṃ sahassānanti sahassaṃ sahassaṃ katvā gaṇitānaṃ purisānaṃ sataṃ, satasahassanti attho. Sahassayāginanti bhikkhusahassassa vā yāgo kahāpaṇasahassena vā nibbattito yāgopi sahassayāgo. So etesaṃ atthīti sahassayāgino, tesaṃ sahassayāginaṃ. Etena dasannaṃ vā bhikkhukoṭīnaṃ dasannaṃ vā kahāpaṇakoṭīnaṃ piṇḍapāto dassito hoti. Ye ettakaṃ dadanti, te kalampi nagghanti tathāvidhassāti āha. Yvāyaṃ samuñjakaṃ carantopi dhammaṃ carati, dāraṃ posentopi, appakasmiṃ dadantopi, tathāvidhassa ete sahassayāgino kalampi nagghanti. Yaṃ tena daliddena ekapaṭivīsakamattampi salākabhattamattampi vā dinnaṃ, tassa dānassa sabbesampi tesaṃ dānaṃ kalaṃ nagghatīti. Kalaṃ nāma soḷasabhāgopi satabhāgopi sahassabhāgopi. Idha satabhāgo gahito. Yaṃ tena dānaṃ dinnaṃ, tasmiṃ satadhā vibhatte itaresaṃ dasakoṭisahassadānaṃ tato ekakoṭṭhāsampi nagghatīti āha.

บทว่า ทุรนฺวโย ความว่า ตามไปได้ยาก ให้เต็มได้ยาก บทว่า ธมฺมํ จเร ความว่า ประพฤติธรรมคือกุศลกรรมบถ ๑๐ บทว่า โยปิ สมุญฺชกญฺจเร ความว่า บุคคลใด แม้เที่ยวเก็บข้าวเปลือกด้วยอำนาจการชำระลานนวดข้าวเป็นต้น และการชำระฟางข้าวเป็นต้น บทว่า ทารญฺจ โปสํ ความว่า เลี้ยงดูบุตรและภรรยา บทว่า ททํ อปฺปกสฺมึ ความว่า แม้ในวัตถุมีประมาณน้อยเพียงผักใบไม้ ก็ทำการแบ่งปันให้ ชื่อว่าประพฤติธรรม บทว่า สตํ สหสฺสานํ ความว่า บุรุษร้อยหนึ่งที่นับโดยทำเป็นพันๆ อธิบายว่า แสนหนึ่ง บทว่า สหสฺสยาคินํ ความว่า การบูชาแก่ภิกษุพันรูป หรือการบูชาที่สำเร็จด้วยกหาปณะพันหนึ่ง ชื่อว่า สหัสสยาคะ (การบูชาด้วยพัน) การบูชานั้นมีอยู่แก่ชนเหล่านั้น เหตุนั้น ชนเหล่านั้นจึงชื่อว่า สหัสสยาคี (ผู้มีการบูชาด้วยพัน) แห่งชนผู้มีการบูชาด้วยพันเหล่านั้น ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงแสดงถึงบิณฑบาตที่ถวายแก่ภิกษุสิบโกฏิ หรือกหาปณะสิบโกฏิ ชนเหล่าใดให้ทานมีประมาณเท่านี้ ชนเหล่านั้นย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งเสี้ยวหนึ่งของบุคคลผู้เห็นปานนั้น ดังนี้ ตรัสไว้ บุคคลนี้ แม้เที่ยวเก็บข้าวเปลือก ก็ชื่อว่าประพฤติธรรม แม้เลี้ยงดูบุตรภรรยา ก็ชื่อว่าประพฤติธรรม แม้ให้ในของเล็กน้อย ก็ชื่อว่าประพฤติธรรม, ชนผู้มีการบูชาด้วยพันเหล่านี้ ย่อมไม่ถึงแม้ซึ่งเสี้ยวหนึ่งของบุคคลผู้เห็นปานนั้น ทานประมาณส่วนแบ่งหนึ่ง หรือประมาณสลากภัตหนึ่ง ที่คนจนนั้นถวายแล้ว ทานของชนเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมไม่ถึงเสี้ยวหนึ่งแห่งทานนั้น ชื่อว่า กลา แม้ส่วนที่ ๑๖ ก็เรียก, แม้ส่วนที่ ๑๐๐ ก็เรียก, แม้ส่วนที่ ๑,๐๐๐ ก็เรียก ในที่นี้ ทรงถือเอาส่วนที่ ๑๐๐ ทานที่เขานั้นถวายแล้ว เมื่อทานนั้นถูกแบ่งออกเป็นร้อยส่วน ทานด้วยพันสิบโกฏิของชนเหล่าอื่น ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนหนึ่งจากส่วนนั้น ดังนี้ ตรัสไว้

Evaṃ tathāgate dānassa agghaṃ karonte samīpe ṭhitā devatā cintesi – ‘‘evaṃ bhagavā mahantaṃ dānaṃ pādena pavaṭṭetvā ratanasatike viya narake pakkhipanto idaṃ evaṃ parittakaṃ dānaṃ candamaṇḍale paharanto viya ukkhipati, kathaṃ nu kho etaṃ mahapphalatara’’nti jānanatthaṃ gāthāya ajjhabhāsi. Tattha kenāti kena kāraṇena. Mahaggatoti mahattaṃ gato, vipulassetaṃ vevacanaṃ. Samena dinnassāti samena dinnassa dānassa. Athassā bhagavā dānaṃ vibhajitvā dassento dadanti heketiādimāha. Tattha visame niviṭṭhāti visame kāyavacīmanokamme patiṭṭhitā hutvā. Chetvāti pothetvā. Vadhitvāti māretvā. Socayitvāti paraṃ [Pg.58] sokasamappitaṃ katvā. Assumukhāti assumukhasammissā. Paraṃ rodāpetvā dinnadānañhi assumukhadānanti vuccati. Sadaṇḍāti daṇḍena tajjetvā paharitvā dinnadakkhiṇā sadaṇḍāti vuccati. Evanti nāhaṃ sammāsambuddhatāya mahādānaṃ gahetvā appaphalaṃ nāma kātuṃ sakkomi parittakadānaṃ vā mahapphalaṃ nāma. Idaṃ pana mahādānaṃ attano uppattiyā aparisuddhatāya evaṃ appaphalaṃ nāma hoti, itaraṃ parittadānaṃ attano uppattiyā parisuddhatāya evaṃ mahapphalaṃ nāmāti imamatthaṃ dassento evantiādimāhāti. Dutiyaṃ.

เมื่อพระตถาคตทรงกระทำค่าแห่งทานอย่างนี้ เทวดาผู้ยืนอยู่ใกล้ๆ ได้คิดว่า "พระผู้มีพระภาคทรงทำมหาทานนี้ให้เป็นไปด้วยพระบาท ประหนึ่งว่าทรงทิ้งลงในนรกอันลึกร้อยศอก แล้วทรงยกย่องทานเล็กน้อยนี้ ประหนึ่งว่าทรงประดิษฐานไว้ในมณฑลพระจันทร์ ทานนี้จะมีผลมากกว่าได้อย่างไรหนอ" เพื่อจะทราบ (คำตอบ) จึงได้ทูลถามด้วยคาถา ในคาถานั้น บทว่า เกน ความว่า ด้วยเหตุอะไร บทว่า มหคฺคโต ความว่า ถึงความเป็นของใหญ่ เป็นไวพจน์ของบทว่า วิปุล บทว่า สเมน ทินฺนสฺส ความว่า แห่งทานที่ให้แล้วโดยชอบธรรม ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงจำแนกทานแสดงแก่เทวดานั้น จึงตรัสคาถามีอาทิว่า ททนฺติ เหเก ในคาถานั้น บทว่า วิสเม นิวฏฺฐา ความว่า ตั้งมั่นอยู่ในกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมอันไม่สม่ำเสมอ บทว่า เฉตฺวา ความว่า เบียดเบียน บทว่า วธิตฺวา ความว่า ฆ่า บทว่า โสจยิตฺวา ความว่า ทำให้ผู้อื่นถึงความโศก บทว่า อสฺสุมุขา ความว่า เจือด้วยน้ำตา คือทานที่ให้โดยทำให้ผู้อื่นร้องไห้ เรียกว่า อัสสุมุขทาน บทว่า สทณฺฑา ความว่า ทักษิณาที่ให้โดยข่มขู่ ทุบตีด้วยท่อนไม้ เรียกว่า สทัณฑา บทว่า เอวํ ความว่า เราผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธะ ไม่สามารถจะรับมหาทานแล้วทำให้ชื่อว่ามีผลน้อย หรือทานเล็กน้อยแล้วทำให้ชื่อว่ามีผลมากได้ แต่ว่ามหาทานนี้ ชื่อว่ามีผลน้อยอย่างนี้ เพราะความไม่บริสุทธิ์แห่งที่มาของตน ส่วนทานเล็กน้อยนั้น ชื่อว่ามีผลมากอย่างนี้ เพราะความบริสุทธิ์แห่งที่มาของตน เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า เอวํ ดังนี้ จบสูตรที่ ๒

3. Sādhusuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาสาธุสูตร

33. Tatiye udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti vissanditvā gacchati, taṃ avasesakoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati, evamevaṃ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho. Saddhāyapi sāhu dānanti kammañca kammaphalañca saddahitvāpi dinnadānaṃ sāhu laddhakaṃ bhaddakameva. Āhūti kathenti. Kathaṃ panetaṃ ubhayaṃ samaṃ nāma hotīti? Jīvitabhīruko hi yujjhituṃ na sakkoti, khayabhīruko dātuṃ na sakkoti. ‘‘Jīvitañca rakkhissāmi yujjhissāmi cā’’ti hi vadanto na yujjhati. Jīvite pana ālayaṃ vissajjetvā, ‘‘chejjaṃ vā hotu maraṇaṃ vā, gaṇhissāmetaṃ issariya’’nti ussahantova yujjhati. ‘‘Bhoge ca rakkhissāmi, dānañca dassāmī’’ti vadanto na dadāti. Bhogesu pana ālayaṃ vissajjetvā mahādānaṃ dassāmīti ussahantova deti. Evaṃ dānañca yuddhañca samaṃ hoti. Kiñca bhiyyo? Appāpi santā bahuke jinantīti yathā ca yuddhe appakāpi vīrapurisā bahuke bhīrupurise jinanti, evaṃ saddhādisampanno appakampi dānaṃ dadanto bahumaccheraṃ maddati, bahuñca dānavipākaṃ adhigacchati. Evampi dānañca yuddhañca samānaṃ. Tenevāha –

๓๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ ความว่า ทรงเปล่งอุทาน เหมือนอย่างว่า น้ำมันใดที่ภาชนะตวงรับไว้ไม่ได้ ย่อมไหลซึมออกไป น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสสกะ (ส่วนที่เหลือ) และน้ำใดที่สระรับไว้ไม่ได้ ย่อมท่วมท้นไป น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ (ห้วงน้ำ) ฉันใดก็ฉันนั้น วาจาที่ประกอบด้วยปีติใดที่หทัยรับไว้ไม่ได้ มีกำลังกล้า ตั้งอยู่ภายในไม่ได้ ย่อมพลั่งออกไปภายนอก วาจานั้นเรียกว่า อุทาน อธิบายว่า ทรงเปล่งวาจาอันสำเร็จด้วยปีติเห็นปานนี้ บทว่า สทฺธายปิ สาหุ ทานํ ความว่า ทานที่บุคคลเชื่อกรรมและผลของกรรมแล้วให้ เป็นการดี ได้รับผลดี เป็นสิ่งที่ดีงามนั่นเทียว บทว่า อาหุ ความว่า กล่าวแล้ว ก็ทำไมเล่า ทั้งสองอย่างนี้จึงชื่อว่าเสมอกัน? เพราะว่า ผู้กลัวต่อชีวิตย่อมไม่สามารถจะรบได้ ผู้กลัวต่อความสิ้นเปลืองย่อมไม่สามารถจะให้ได้ จริงอยู่ ผู้ที่พูดว่า "เราจักรักษาชีวิตด้วย จักรบด้วย" ย่อมรบไม่ได้ ส่วนผู้ที่สละความอาลัยในชีวิตแล้วพากเพียรว่า "การถูกตัดขาดก็ตาม ความตายก็ตาม จงมีเถิด เราจักยึดเอาความเป็นใหญ่นี้ให้ได้" เท่านั้น จึงจะรบได้ ผู้ที่พูดว่า "เราจักรักษาโภคทรัพย์ด้วย จักให้ทานด้วย" ย่อมให้ไม่ได้ ส่วนผู้ที่สละความอาลัยในโภคทรัพย์แล้วพากเพียรว่า "เราจักให้มหาทาน" เท่านั้น จึงจะให้ได้ ด้วยประการฉะนี้ การให้ทานและการรบจึงเสมอกัน ยิ่งไปกว่านั้นอีก บทว่า อปฺปาปิ สนฺตา พหุเก ชินนฺติ ความว่า เหมือนอย่างว่า ในสงคราม แม้วีรบุรุษจำนวนน้อยก็ย่อมชนะคนขลาดจำนวนมากได้ ฉันใด ผู้ถึงพร้อมด้วยศรัทธาเป็นต้น เมื่อให้ทานแม้เล็กน้อย ก็ย่อมย่ำยีมัจฉริยะเป็นอันมาก และย่อมได้วิบากแห่งทานเป็นอันมาก แม้ด้วยประการฉะนี้ การให้ทานและการรบก็เสมอกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า

‘‘Appampi ce saddahāno dadāti,Teneva so hoti sukhī paratthā’’ti.

"ผู้มีศรัทธา หากให้ทานแม้เล็กน้อย ด้วยเหตุนั้นนั่นเทียว เขาย่อมเป็นผู้มีความสุขในโลกหน้า ดังนี้"

Imassa [Pg.59] ca panatthassa pakāsanatthaṃ ekasāṭakabrāhmaṇavatthu ca aṅkuravatthu ca vitthāretabbaṃ.

ก็เพื่อประกาศเนื้อความนี้ พึงให้พิสดารซึ่งเรื่องเอกสาฏกพราหมณ์และเรื่องอังกุรเทพบุตร

Dhammaladdhassāti dhammena samena laddhassa bhogassa dhammaladdhassa ca puggalassa. Ettha puggalo laddhadhammo nāma adhigatadhammo ariyapuggalo. Iti yaṃ dhammaladdhassa bhogassa dānaṃ dhammaladdhassa ariyapuggalassa dīyati, tampi sādhūti attho. Yo dhammaladdhassāti imasmimpi gāthāpade ayameva attho. Uṭṭhānavīriyādhigatassāti uṭṭhānena ca vīriyena ca adhigatassa bhogassa. Vetaraṇinti desanāsīsamattametaṃ. Yamassa pana vetaraṇimpi sañjīvakāḷasuttādayopi ekatiṃsamahānirayepi sabbasova atikkamitvāti attho.

บทว่า ธมฺมลทฺธสฺส ความว่า แห่งโภคทรัพย์ที่ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ และแก่บุคคลผู้ได้ธรรมแล้ว. ในคำนั้น บุคคลผู้ชื่อว่าได้ธรรมแล้ว ได้แก่ พระอริยบุคคลผู้บรรลุธรรมแล้ว. ดังนั้น เนื้อความคือ ทานคือโภคทรัพย์ที่ได้มาโดยธรรมที่บุคคลถวายแก่พระอริยบุคคลผู้ได้ธรรมแล้ว ทานนั้นก็ดีงาม. แม้ในบทคาถาว่า โย ธมฺมลทฺธสฺส นี้ ก็มีเนื้อความอย่างเดียวกันนี้. บทว่า อุฏฺฐานวีริยาธิคตสฺส ความว่า แห่งโภคทรัพย์ที่ได้มาด้วยความหมั่นและด้วยความเพียร. บทว่า เวตรณึ นี้เป็นเพียงหัวข้อเทศนา. ส่วนเนื้อความคือ ก้าวล่วงแม้แม่น้ำเวตรณีนรกของพญายม แม้สัญชีวนรก กาลสูตรนรก เป็นต้น แม้มหานรก ๓๑ ขุมทั้งหมดโดยประการทั้งปวง.

Viceyya dānanti vicinitvā dinnadānaṃ. Tattha dve vicinanā dakkhiṇāvicinanaṃ dakkhiṇeyyavicinanañca. Tesu lāmakalāmake paccaye apanetvā paṇītapaṇīte vicinitvā tesaṃ dānaṃ dakkhiṇāvicinanaṃ nāma. Vipannasīle ito bahiddhā pañcanavutipāsaṇḍabhede vā dakkhiṇeyye pahāya sīlādiguṇasampannānaṃ sāsane pabbajitānaṃ dānaṃ dakkhiṇeyyavicinanaṃ nāma. Evaṃ dvīhākārehi viceyya dānaṃ. Sugatappasatthanti sugatena vaṇṇitaṃ. Tattha dakkhiṇeyyavicinanaṃ dassento ye dakkhiṇeyyātiādimāha. Bījāni vuttāni yathāti iminā pana dakkhiṇāvicinanaṃ āha. Avipannabījasadisā hi vicinitvā gahitā paṇītapaṇītā deyyadhammāti.

บทว่า วิเจยฺย ทานํ ได้แก่ ทานที่เลือกเฟ้นแล้วถวาย. ในคำนั้น การเลือกเฟ้นมี ๒ อย่าง คือ การเลือกทักษิณา (วัตถุทาน) และการเลือกทักขิไณยบุคคล (ผู้รับทาน). ใน ๒ อย่างนั้น การนำปัจจัยที่เลวๆ ออกไป แล้วเลือกเฟ้นปัจจัยที่ประณีตๆ ถวายปัจจัยเหล่านั้น ชื่อว่า การเลือกทักษิณา. การละทักขิไณยบุคคลผู้มีศีลวิบัติ หรือพวกปาษัณฑ ๙๕ จำพวกภายนอกศาสนานี้เสีย แล้วถวายทานแก่บรรพชิตในพระศาสนาผู้สมบูรณ์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น ชื่อว่า การเลือกทักขิไณยบุคคล. ทานที่เลือกเฟ้นแล้วโดยอาการ ๒ อย่างนี้. บทว่า สุคตปฺปสตฺถํ คือ อันพระสุคตทรงสรรเสริญแล้ว. ใน ๒ อย่างนั้น เมื่อจะทรงแสดงการเลือกทักขิไณยบุคคล จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เย ทกฺขิเณยฺยา. ส่วนด้วยคาถานี้ว่า พีชานิ วุตฺตานิ ยถา ทรงแสดงการเลือกทักษิณา. เพราะว่า ไทยธรรมอันประณีตๆ ที่เลือกเฟ้นแล้วถือเอามา ย่อมเป็นเช่นกับพืชที่ไม่เสีย.

Pāṇesupi sādhu saṃyamoti pāṇesu saṃyatabhāvopi bhaddako. Ayaṃ devatā itarāhi kathitaṃ dānānisaṃsaṃ atikkamitvā sīlānisaṃsaṃ kathetumāraddhā. Aheṭhayaṃ caranti avihiṃsanto caramāno. Parūpavādāti parassa upavādabhayena. Bhayāti upavādabhayā. Dānā ca kho dhammapadaṃva seyyoti dānato nibbānasaṅkhātaṃ dhammapadameva seyyo. Pubbe ca hi pubbatare ca santoti pubbe ca kassapabuddhādikāle pubbatare ca koṇāgamanabuddhādikāle, sabbepi vā ete pubbe ca pubbatare ca santo nāmāti. Tatiyaṃ.

บทว่า ปาเณสุปิ สาธุ สํยโม ความว่า แม้ความเป็นผู้สำรวมในสัตว์ทั้งหลายก็เป็นการดี. เทพดาองค์นี้ ก้าวล่วงอานิสงส์ทานที่เทพดาองค์อื่นกล่าวแล้ว เริ่มที่จะกล่าวอานิสงส์ของศีล. บทว่า อเหฐยํ จรํ คือ ไม่เบียดเบียน เที่ยวไป. บทว่า ปรูปวาทา คือ เพราะกลัวคำติเตียนของผู้อื่น. บทว่า ภยา คือ เพราะกลัวคำติเตียน. บทว่า ทานา จ โข ธมฺมปทํว เสยฺโย ความว่า ธรรมบทที่เรียกว่าพระนิพพานนั่นแหละ ประเสริฐกว่าทาน. บทว่า ปุพฺเพ จ หิ ปุพฺพตเร จ สนฺโต ความว่า ในกาลก่อนคือในสมัยพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ และในกาลก่อนกว่านั้นคือในสมัยพระพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ หรือว่า สัตบุรุษทั้งหมดเหล่านี้ในกาลก่อนและในกาลก่อนกว่านั้น ชื่อว่า สันตะ. จบสูตรที่ ๓.

4. Nasantisuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถานาสันติสูตร

34. Catutthe [Pg.60] kamanīyānīti rūpādīni iṭṭhārammaṇāni. Apunāgamanaṃ anāgantā puriso maccudheyyāti tebhūmakavaṭṭasaṅkhātā maccudheyyā apunāgamanasaṅkhātaṃ nibbānaṃ anāgantā. Nibbānañhi sattā na punāgacchanti, tasmā taṃ apunāgamananti vuccati. Taṃ kāmesu baddho ca pamatto ca anāgantā nāma hoti, so taṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, tasmā evamāha. Chandajanti taṇhāchandato jātaṃ. Aghanti pañcakkhandhadukkhaṃ. Dutiyapadaṃ tasseva vevacanaṃ. Chandavinayā aghavinayoti taṇhāvinayena pañcakkhandhavinayo. Aghavinayā dukkhavinayoti pañcakkhandhavinayena vaṭṭadukkhaṃ vinītameva hoti. Citrānīti ārammaṇacittāni. Saṅkapparāgoti saṅkappitarāgo. Evamettha vatthukāmaṃ paṭikkhipitvā kilesakāmo kāmoti vutto. Ayaṃ panattho pasūrasuttena (su. ni. 830 ādayo) vibhāvetabbo. Pasūraparibbājako hi therena ‘‘saṅkapparāgo purisassa kāmo’’ti vutte –

๓๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า กมนียานิ ได้แก่ อิฏฐารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า อപുนาคมนํ อนาคนฺตา ปุริโส มจฺจุเธยฺยา ความว่า บุรุษผู้มาจากมัจจุธัยยะอันได้แก่ไตรภูมิวัฏ ไม่ไปสู่พระนิพพานอันได้แก่ภาวะที่ไม่กลับมาอีก. จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลาย (ผู้ถึง) พระนิพพานแล้วย่อมไม่กลับมาอีก เพราะเหตุนั้น พระนิพพานนั้นจึงเรียกว่า อปุนาคมนะ (ภาวะที่ไม่กลับมาอีก). ผู้ที่ผูกพันในกามทั้งหลายและผู้ประมาทแล้ว ชื่อว่าผู้ไม่ไปสู่พระนิพพานนั้น เขาย่อมไม่สามารถเพื่อจะบรรลุพระนิพพานนั้นได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า ฉนฺทชํ คือ เกิดจากฉันทะคือตัณหา. บทว่า อฆํ คือ ทุกข์คือขันธ์ ๕. บทที่สองเป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า ฉนฺทวินยา อฆวินโย คือ เพราะกำจัดตัณหาได้ จึงกำจัดขันธ์ ๕ ได้. บทว่า อฆวินยา ทุกฺขวินโย คือ เพราะกำจัดขันธ์ ๕ ได้ วัฏทุกข์จึงเป็นอันกำจัดได้แล้วทีเดียว. บทว่า จิตฺรานิ คือ อารมณ์ที่วิจิตร. บทว่า สงฺกปฺปราโค คือ ราคะที่เกิดจากความดำริ. ในคาถานี้ ท่านปฏิเสธวัตถุกามแล้วกล่าวถึงกิเลสกามว่า เป็นกาม. ส่วนเนื้อความนี้ พึงทำให้แจ่มแจ้งด้วยปสูรสูตร (สุ. นิ. ๘๓๐ เป็นต้น). จริงอยู่ เมื่อพระเถระกล่าวว่า "สังกัปปราคะเป็นกามของบุรุษ" ปสูรปริพาชกได้กล่าวว่า –

‘‘Na te kāmā yāni citrāni loke,Saṅkapparāgañca vadesi kāmaṃ;

Saṅkappayaṃ akusale vitakke,Bhikkhūpi te hehinti kāmabhogī’’ti. –

“สิ่งที่วิจิตรในโลกเหล่านั้น ไม่ใช่กาม, ท่านกล่าวว่าสังกัปปราคะเป็นกาม; เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ภิกษุทั้งหลายของท่านผู้ดำริถึงอกุศลวิตก ก็จักเป็นผู้บริโภคกาม” ดังนี้.

Āha. Atha naṃ thero avoca –

ได้กล่าวแล้ว. ลำดับนั้น พระเถระได้กล่าวกะปริพาชกนั้นว่า –

‘‘Te ce kāmā yāni citrāni loke,Saṅkapparāgaṃ na vadesi kāmaṃ;

Passanto rūpāni manoramāni,Satthāpi te hehiti kāmabhogī.

“ถ้าสิ่งที่วิจิตรในโลกเหล่านั้นเป็นกาม, และท่านไม่กล่าวว่าสังกัปปราคะเป็นกาม; เมื่อเห็นรูปอันน่ารื่นรมย์, แม้ศาสดาของท่านก็จักเป็นผู้บริโภคกาม.

Suṇanto saddāni, ghāyanto gandhāni;

Sāyanto rasāni, phusanto phassāni manoramāni;

Satthāpi te hehiti kāmabhogī’’ti.

ฟังเสียง, ดมกลิ่น; ลิ้มรส, สัมผัสโผฏฐัพพะอันน่ารื่นรมย์; แม้ศาสดาของท่านก็จักเป็นผู้บริโภคกาม” ดังนี้.

Athettha dhīrāti atha etesu ārammaṇesu paṇḍitā chandarāgaṃ vinayanti. Saṃyojanaṃ sabbanti dasavidhampi saṃyojanaṃ. Akiñcananti rāgakiñcanādivirahitaṃ. Nānupatanti dukkhāti vaṭṭadukkhā pana tassa upari na patanti. Iccāyasmā [Pg.61] mogharājāti, ‘‘pahāsi saṅkha’’nti gāthaṃ sutvā tassaṃ parisati anusandhikusalo mogharājā nāma thero ‘‘imissā gāthāya attho na yathānusandhiṃ gato’’ti cintetvā yathānusandhiṃ ghaṭento evamāha. Tattha idha vā huraṃ vāti idhaloke vā paraloke vā. Naruttamaṃ atthacaraṃ narānanti kiñcāpi sabbe khīṇāsavā naruttamā ceva atthacarā ca narānaṃ, thero pana dasabalaṃ sandhāyevamāha. Ye taṃ namassanti pasaṃsiyā teti yadi tathāvimuttaṃ devamanussā namassanti, atha ye taṃ bhagavantaṃ kāyena vā vācāya vā anupaṭipattiyā vā namassanti, te kiṃ pasaṃsiyā, udāhu apasaṃsiyāti. Bhikkhūti mogharājattheraṃ ālapati. Aññāya dhammanti catusaccadhammaṃ jānitvā. Saṅgātigā tepi bhavantīti ye taṃ kāyena vā vācāya vā anupaṭipattiyā vā namassanti. Te catusaccadhammaṃ aññāya vicikicchaṃ pahāya saṅgātigāpi honti, pasaṃsiyāpi hontīti. Catutthaṃ.

บทว่า อเถตฺถ ธีรา ความว่า ลำดับนั้น บัณฑิตทั้งหลายในอารมณ์เหล่านั้น ย่อมกำจัดฉันทราคะ. บทว่า สํโยชนํ สพฺพํ ได้แก่ สังโยชน์แม้ทั้ง ๑๐ ประการ. บทว่า อกิญฺจนํ คือ ปราศจากกิเลสเครื่องกังวลมีราคะเป็นต้น. บทว่า นานุปตนฺติ ทุกฺขา คือ แต่วัฏทุกข์ทั้งหลายย่อมไม่ตกไปเบื้องบนของบุคคลนั้น. บทว่า อิจฺจายสฺมา โมฆราชา ความว่า พระเถระนามว่าโมฆราชะ ผู้ฉลาดในอนุสนธิในบริษัทนั้น ได้ฟังคาถาว่า "ปหาสิ สงฺขํ" แล้ว คิดว่า "เนื้อความของคาถานี้ไม่เป็นไปตามอนุสนธิ" เมื่อจะเชื่อมความให้เข้ากับอนุสนธิ จึงได้กล่าวอย่างนี้. ในคำนั้น บทว่า อิธ วา หุรํ วา คือ ในโลกนี้หรือในปรโลก. บทว่า นรุตฺตมํ อตฺถจรํ นรานํ ความว่า แม้ว่าพระขีณาสพทั้งปวงจะเป็นนรุตตมะ (บุรุษสูงสุด) และเป็นผู้ประพฤติประโยชน์แก่เหล่ามนุษย์ แต่พระเถระหมายถึงพระทศพล (พระพุทธเจ้า) จึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า เย ตํ นมสฺสนฺติ ปสํสิยา เต ความว่า ถ้าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายนมัสการพระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วเช่นนั้น, ลำดับนั้น ชนเหล่าใดนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นด้วยกายก็ดี ด้วยวาจาก็ดี หรือด้วยการปฏิบัติตามก็ดี ชนเหล่านั้นควรแก่การสรรเสริญ หรือไม่ควรแก่การสรรเสริญ. บทว่า ภิกฺขุ เป็นคำเรียกพระโมฆราชเถระ. บทว่า อญฺญาย ธมฺมํ คือ รู้แจ้งธรรมคือสัจจะ ๔. บทว่า สงฺคาติคา เตปิ ภวนฺติ ความว่า ชนเหล่าใดนมัสการพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นด้วยกายก็ดี ด้วยวาจาก็ดี หรือด้วยการปฏิบัติตามก็ดี, ชนเหล่านั้นรู้แจ้งธรรมคือสัจจะ ๔ ละวิจิกิจฉาได้แล้ว ย่อมเป็นผู้ก้าวล่วงกิเลสเครื่องข้องได้ด้วย เป็นผู้ควรแก่การสรรเสริญด้วย. จบสูตรที่ ๔.

5. Ujjhānasaññisuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอุชฌานสัญญิสูตร

35. Pañcame ujjhānasaññikāti ujjhānasaññī devaloko nāma pāṭiyekko natthi, imā pana devatā tathāgatassa catupaccayaparibhogaṃ nissāya ujjhāyamānā āgatā. Tāsaṃ kira evaṃ ahosi – ‘‘samaṇo gotamo bhikkhūnaṃ paṃsukūlacīvara-piṇḍiyālopa-rukkhamūlasenāsanapūtimuttabhesajjehi santosasseva pariyantakāritaṃ vaṇṇeti, sayaṃ pana pattuṇṇadukūla khomādīni paṇītacīvarāni dhāreti, rājārahaṃ uttamaṃ bhojanaṃ bhuñjati, devavimānakappāya gandhakuṭiyā varasayane sayati, sappinavanītādīni bhesajjāni paṭisevati, divasaṃ mahājanassa dhammaṃ deseti, vacanamassa aññato gacchati, kiriyā aññato’’ti ujjhāyamānā āgamiṃsu. Tena tāsaṃ dhammasaṅgāhakattherehi ‘‘ujjhānasaññikā’’ti nāmaṃ gahitaṃ.

๓๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า อุชฌานสัญญิกา ความว่า เทวโลกชื่ออุชฌานสัญญีโดยเฉพาะไม่มีอยู่ แต่เทวดาเหล่านี้อาศัยการบริโภคปัจจัย ๔ ของพระตถาคตแล้วติเตียนอยู่จึงมา ได้ยินว่า ความคิดของเทวดาเหล่านั้นได้มีแล้วอย่างนี้ว่า "พระสมณโคดมย่อมสรรเสริญความสันโดษและความเป็นผู้มีขอบเขตอันกระทำแล้วแก่ภิกษุทั้งหลาย ด้วยผ้าบังสุกุลจีวร บิณฑบาตที่ได้มาด้วยปลีแข้ง เสนาสนะโคนไม้ และเภสัชคือมูตรเน่า แต่พระองค์เองกลับทรงจีวรอันประณีตมีผ้าขนสัตว์ ผ้าดุกูละ ผ้าเปลือกไม้เป็นต้น เสวยโภชนะอันอุดมสมควรแก่พระราชา บรรทมบนที่นอนอันประเสริฐในพระคันธกุฎีประดุจวิมานของเทวดา เสพเภสัชมีเนยใสเนยข้นเป็นต้น ตลอดวันก็ทรงแสดงธรรมแก่มหาชน คำพูดของท่านไปทางหนึ่ง การกระทำไปอีกทางหนึ่ง" (เทวดาเหล่านั้น) ติเตียนอยู่ดังนี้จึงมา เพราะเหตุนั้น พระเถระผู้ทำสังคายนาธรรมจึงขนานนามของเทวดาเหล่านั้นว่า "อุชฌานสัญญิกา"

Aññathā santanti aññenākārena bhūtaṃ. Nikaccāti nikatiyā vañcanāya, vañcetvāti attho. Kitavassevāti kitavo vuccati sākuṇiko. So [Pg.62] hi agumbova samāno sākhapaṇṇādipaṭicchādanena gumbavaṇṇaṃ dassetvā upagate moratittirādayo sakuṇe māretvā dārabharaṇaṃ karoti. Iti tassa kitavassa imāya vañcanāya evaṃ vañcetvā sakuṇamaṃsabhojanaṃ viya kuhakassāpi paṃsukūlena attānaṃ paṭicchādetvā kathāchekatāya mahājanaṃ vañcetvā khādamānassa vicarato. Bhuttaṃ theyyena tassa tanti sabbopi tassa catupaccayaparibhogo theyyena paribhutto nāma hotīti devatā bhagavantaṃ sandhāya vadati. Parijānanti paṇḍitāti ayaṃ kārako vā akārako vāti paṇḍitā jānanti. Iti tā devatā ‘‘tathāgatāpi mayameva paṇḍitā’’ti maññamānā evamāhaṃsu.

คำว่า อัญญถา สันตํ ความว่า เป็นไปโดยอาการอื่น คำว่า นิกัจจา ความว่า ด้วยการโกง ด้วยการลวง อธิบายว่า ลวงแล้ว คำว่า กิตวสฺเสว ความว่า พรานนกเรียกว่า กิตวะ จริงอยู่ พรานนกนั้น แม้มิใช่พุ่มไม้ ก็แสดงความเป็นพุ่มไม้ด้วยการปกปิดด้วยกิ่งไม้ใบไม้เป็นต้น แล้วฆ่านกมีนกยูงนกกระทาเป็นต้นที่เข้ามาใกล้แล้วเลี้ยงดูบุตรภรรยา ฉันใด (การบริโภค) ของคนโกงผู้เที่ยวไปบริโภคอยู่ด้วยการลวงมหาชนด้วยความเป็นผู้ฉลาดในการพูด ปกปิดตนด้วยผ้าบังสุกุล ก็เหมือนการบริโภคเนื้อนกของพรานนกนั้นด้วยการลวงอย่างนี้ คือลวงอย่างนี้ ฉันนั้น คำว่า ภุตฺตํ เถยฺเยน ตสฺส ตํ ความว่า การบริโภคจตุปัจจัยทั้งหมดของเขานั้น ชื่อว่าบริโภคแล้วโดยความเป็นขโมย ดังนี้ เทวดากล่าวหมายถึงพระผู้มีพระภาค คำว่า ปริชานนฺติ ปณฺฑิตา ความว่า บัณฑิตย่อมรู้ว่า ผู้นี้เป็นผู้ทำ หรือมิใช่ผู้ทำ ด้วยเหตุนี้ เทวดาเหล่านั้นสำคัญว่า "แม้กว่าพระตถาคต พวกเราเท่านั้นเป็นบัณฑิต" จึงได้กล่าวอย่างนี้

Atha bhagavā nayidantiādimāha. Tattha yāyaṃ paṭipadā daḷhāti ayaṃ dhammānudhammapaṭipadā daḷhā thirā. Yāya paṭipadāya dhīrā paṇḍitā ārammaṇūpanijjhānena lakkhaṇūpanijjhānena cāti dvīhi jhānehi jhāyino mārabandhanā pamuccanti, taṃ paṭipadaṃ bhāsitamattena vā savanamattena vā okkamituṃ paṭipajjituṃ na sakkāti attho. Na ve dhīrā pakubbantīti dhīrā paṇḍitā viditvā lokapariyāyaṃ saṅkhāralokassa udayabbayaṃ ñatvā catusaccadhammañca aññāya kilesanibbānena nibbutā loke visattikaṃ tiṇṇā evaṃ na kubbanti, mayaṃ evarūpāni na kathemāti attho.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคำมีอาทิว่า นยิทํ ในคำนั้น คำว่า ยายํ ปฏิปทา ทฬฺหา ความว่า ธรรมานุธรรมปฏิปทานี้มั่นคง แข็งแรง ผู้มีปัญญา บัณฑิตทั้งหลาย เป็นผู้เพ่งด้วยฌาน ๒ อย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน ย่อมหลุดพ้นจากบ่วงแห่งมารด้วยปฏิปทาใด อธิบายว่า ไม่สามารถเพื่อจะหยั่งลง เพื่อจะปฏิบัติซึ่งปฏิปทานั้น เพียงด้วยการกล่าวหรือเพียงด้วยการฟัง คำว่า น เว ธีรา ปกุพฺพนฺติ ความว่า ผู้มีปัญญา บัณฑิตทั้งหลาย รู้แล้วซึ่งปริยายแห่งโลก รู้แล้วซึ่งความเกิดและความดับแห่งสังขารโลก และรู้แล้วซึ่งจตุสัจจธรรม ดับแล้วด้วยกิเลสนิพพาน ข้ามแล้วซึ่งตัณหาอันซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ ในโลก ย่อมไม่กระทำอย่างนี้ อธิบายว่า เราทั้งหลายไม่กล่าวคำเช่นนี้

Pathaviyaṃ patiṭṭhahitvāti ‘‘ayuttaṃ amhehi kataṃ, akārakameva mayaṃ kārakavādena samudācarimhā’’ti lajjamānā mahābrahmani viya bhagavati gāravaṃ paccupaṭṭhapetvā aggikkhandhaṃ viya bhagavantaṃ durāsadaṃ katvā passamānā ākāsato otaritvā bhūmiyaṃ ṭhatvāti attho. Accayoti aparādho. No, bhante, accāgamāti amhe atikkamma abhibhavitvā pavatto. Āsādetabbanti ghaṭṭayitabbaṃ. Tā kira devatā bhagavantaṃ kāyena vācāyāti dvīhipi ghaṭṭayiṃsu. Tathāgataṃ avanditvā ākāse patiṭṭhamānā kāyena ghaṭṭayiṃsu, kitavopamaṃ āharitvā nānappakārakaṃ asabbhivādaṃ vadamānā vācāya ghaṭṭayiṃsu. Tasmā āsādetabbaṃ amaññimhāti āhaṃsu. Paṭiggaṇhātūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti [Pg.63] anāgate saṃvaraṇatthāya, puna evarūpassa aparādhassa dosassa akaraṇatthāya.

คำว่า ปฐวิยํ ปติฏฺฐหิตฺวา อธิบายว่า (เทวดาเหล่านั้นคิดว่า) "กรรมไม่สมควรเราทำแล้ว เรากล่าวหาผู้ไม่ทำด้วยวาทะว่าทำ" ดังนี้แล้ว มีความละอาย ตั้งความเคารพในพระผู้มีพระภาคเหมือนในท้าวมหาพรหม เห็นพระผู้มีพระภาคผู้ซึ่งตนทำให้เป็นผู้ที่เข้าใกล้ได้ยากประดุจกองไฟ แล้วลงจากอากาศมายืนอยู่ที่ภาคพื้นดิน คำว่า อจฺจโย คือ ความผิด คำว่า โน ภนฺเต อจฺจามา ความว่า (ความผิด) ได้เป็นไปแล้วโดยก้าวล่วงครอบงำข้าพระองค์ทั้งหลาย คำว่า อาสาเทตพฺพํ คือ สิ่งที่พึงกระทบกระทั่ง ได้ยินว่า เทวดาเหล่านั้นได้กระทบกระทั่งพระผู้มีพระภาคด้วยกายและวาจาทั้งสอง คือ ไม่ไหว้พระตถาคต ยืนอยู่ในอากาศ ได้กระทบกระทั่งด้วยกาย และยกอุปมาด้วยพรานนกขึ้นมากล่าวคำของอสัตบุรุษต่างๆ นานา ได้กระทบกระทั่งด้วยวาจา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า อาสาเทตพฺพํ อมญฺญิมฺหา (พวกข้าพระองค์สำคัญผิดในสิ่งที่พึงกระทบกระทั่ง) คำว่า ปฏิคฺคณฺหาตุ คือ ขอทรงอดโทษ คำว่า อายตึ สํวราย คือ เพื่อความสำรวมในอนาคต เพื่อประโยชน์แก่การไม่กระทำความผิด โทษเช่นนี้อีก

Sitaṃ pātvākāsīti aggadante dassento pahaṭṭhākāraṃ dassesi. Kasmā? Tā kira devatā na sabhāvena khamāpenti, lokiyamahājanañca sadevake loke aggapuggalaṃ tathāgatañca ekasadisaṃ karonti. Atha bhagavā ‘‘parato kathāya uppannāya buddhabalaṃ dīpetvā pacchā khamissāmī’’ti sitaṃ pātvākāsi. Bhiyyoso mattāyāti atirekappamāṇena. Imaṃ gāthaṃ abhāsīti kupito esa amhākanti maññamānā abhāsi.

คำว่า สิตํ ปาตฺวากาสิ ความว่า ทรงแสดงปลายพระทนต์ แสดงอาการร่าเริง เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า เทวดาเหล่านั้นมิได้ขอขมาโดยสภาพ (ของตน) และกระทำโลกิยมหาชนกับพระตถาคตผู้เป็นอัครบุคคลในโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้เป็นเช่นเดียวกัน ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "เมื่อเรื่องเกิดขึ้นภายหลัง เราจักแสดงพุทธานุภาพแล้วจึงจักอดโทษในภายหลัง" ดังนี้ จึงทรงแย้มพระโอษฐ์ คำว่า ภิยฺโยโส มตฺตาย ความว่า โดยประมาณยิ่ง คำว่า อิมํ คาถํ อภาสิ ความว่า (เทวดา) สำคัญว่า "ท่านผู้นี้โกรธพวกเรา" จึงได้กล่าว (คาถานี้)

Na paṭigaṇhatīti na khamati nādhivāseti. Kopantaroti abbhantare uppannakopo. Dosagarūti dosaṃ garuṃ katvā ādāya viharanto. Sa veraṃ paṭimuñcatīti so evarūpo gaṇṭhikaṃ paṭimuñcanto viya taṃ veraṃ attani paṭimuñcati ṭhapeti, na paṭinissajjatīti attho. Accayo ce na vijjethāti sace accāyikakammaṃ na bhaveyya. No cidhāpagataṃ siyāti yadi aparādho nāma na bhāveyya. Kenīdha kusalo siyāti yadi verāni na sammeyyuṃ, kena kāraṇena kusalo bhaveyya.

คำว่า น ปฏิคฺคณฺหติ ความว่า ไม่ทรงอดโทษ ไม่ทรงรับไว้ คำว่า โกปนฺตโร ความว่า มีความโกรธเกิดขึ้นในภายใน คำว่า โทสครู ความว่า ผู้กระทำความโกรธให้เป็นเรื่องใหญ่ ถือไว้แล้วอยู่ คำว่า ส เวรํ ปฏิมุญฺจติ อธิบายว่า ผู้นั้นผู้มีอย่างนี้ ย่อมผูกเวรนั้นไว้ในตนเหมือนสวมเงื่อน ตั้งไว้ ไม่สละ คำว่า อจฺจโย เจ น วิชฺเชถ ความว่า ถ้ากรรมที่ทำโดยพลั้งเผลอไม่พึงมี คำว่า โน จิธาปคตํ สิยา ความว่า ถ้าความผิดพลาดไม่พึงมี คำว่า เกนีธ กุสโล สิยา ความว่า ถ้าเวรทั้งหลายไม่พึงสงบ คนดีพึงมีได้ด้วยเหตุอะไร

Kassaccayāti gāthāya kassa atikkamo natthi? Kassa aparādho natthi? Ko sammohaṃ nāpajjati? Ko niccameva paṇḍito nāmāti attho? Imaṃ kira gāthaṃ bhaṇāpanatthaṃ bhagavato sitapātukammaṃ. Tasmā idāni devatānaṃ buddhabalaṃ dīpetvā khamissāmīti tathāgatassa buddhassātiādimāha. Tattha tathāgatassāti tathā āgatoti evamādīhi kāraṇehi tathāgatassa. Buddhassāti catunnaṃ saccānaṃ buddhattādīhi kāraṇehi vimokkhantikapaṇṇattivasena evaṃ laddhanāmassa. Accayaṃ desayantīnanti yaṃ vuttaṃ tumhehi ‘‘accayaṃ desayantīnaṃ…pe… sa veraṃ paṭimuñcatī’’ti, taṃ sādhu vuttaṃ, ahaṃ pana taṃ veraṃ nābhinandāmi na patthayāmīti attho. Paṭiggaṇhāmi voccayanti tumhākaṃ aparādhaṃ khamāmīti. Pañcamaṃ.

อธิบายคาถาว่า กัสสัจจยา ความว่า การก้าวล่วงของใครไม่มี? ความผิดของใครไม่มี? ใครไม่ถึงความหลง? ใครเล่าชื่อว่าเป็นบัณฑิตตลอดกาล? ได้ยินว่า การที่พระผู้มีพระภาคทรงแย้มพระโอษฐ์ ก็เพื่อจะให้ตรัสคาถานี้. เพราะเหตุนั้น (ทรงดำริว่า) "บัดนี้ เราจักแสดงพุทธานุภาพแก่เทวดาทั้งหลายแล้ว จักอดโทษให้" จึงตรัสคาถามีคำว่า ตถาคตัสสะ พุทธัสสะ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาคตัสสะ ความว่า ของพระตถาคตเจ้า ผู้ชื่อว่าตถาคต เพราะเหตุมีอาทิว่า เสด็จไปแล้วอย่างนั้น. บทว่า พุทธัสสะ ความว่า ของพระผู้มีพระภาค ผู้ได้พระนามอย่างนี้ ด้วยอำนาจแห่งบัญญัติอันเป็นที่สุดแห่งวิโมกข์ เพราะเหตุมีอาทิว่า ความที่ทรงรู้แจ้งสัจจะ ๔. บทว่า อัจจะยัง เทสะยันตีนัง ความว่า คำใดที่พวกท่านกล่าวไว้ว่า "อัจจะยัง เทสะยันตีนัง...ฯลฯ...สะ เวรัง ปะฏิมุจจะติ" คำนั้น พวกท่านกล่าวดีแล้ว แต่เราไม่ยินดี ไม่ปรารถนาเวรนั้น. บทว่า ปะฏิคคัณหามิ โว อัจจะยัง ความว่า เราอดโทษ คือความผิดของพวกท่าน. จบสูตรที่ ๕.

6. Saddhāsuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาสัทธาสูตร

36. Chaṭṭhe [Pg.64] saddhā dutiyā purisassa hotīti purisassa devaloke manussaloke ceva nibbānañca gacchantassa saddhā dutiyā hoti, sahāyakiccaṃ sādheti. No ce assaddhiyaṃ avatiṭṭhatīti yadi assaddhiyaṃ na tiṭṭhati. Yasoti parivāro. Kittīti vaṇṇabhaṇanaṃ. Tatvassa hotīti tato assa hoti. Nānupatanti saṅgāti rāgasaṅgādayo pañca saṅgā na anupatanti. Pamādamanuyuñjantīti ye pamādaṃ karonti nibbattenti, te taṃ anuyuñjanti nāma. Dhanaṃ seṭṭhaṃva rakkhatīti muttāmaṇisārādiuttamadhanaṃ viya rakkhati. Jhāyantoti lakkhaṇūpanijjhānena ca ārammaṇūpanijjhānena ca jhāyanto. Tattha lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma vipassanāmaggaphalāni. Vipassanā hi tīṇi lakkhaṇāni upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Maggo vipassanāya āgatakiccaṃ sādhetīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Phalaṃ tathalakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ. Aṭṭha samāpattiyo pana kasiṇārammaṇassa upanijjhāyanato ārammaṇūpanijjhānanti veditabbā. Paramaṃ nāma arahattasukhaṃ adhippetanti. Chaṭṭhaṃ.

๓๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า สัทธา ทุติยา ปุริสัสสะ โหติ ความว่า ศรัทธาเป็นเพื่อนสองของบุรุษผู้ไปสู่เทวโลก มนุษยโลก และพระนิพพาน ย่อมยังกิจของสหายให้สำเร็จ. บทว่า โน เจ อสัทธิยัง อวติฏฺฐติ ความว่า หากไม่ตั้งอยู่ในความไม่มีศรัทธา. บทว่า ยโส คือ บริวาร. บทว่า กิตฺติ คือ การกล่าวสรรเสริญคุณ. บทว่า ตัตวัสสะ โหติ ความว่า ย่อมมีแก่ผู้นั้น เพราะศรัทธานั้น. บทว่า นานุปตันติ สังคา ความว่า สังคะ ๕ ประการ มีราคสังคะเป็นต้น ย่อมไม่ติดตามไป. บทว่า ปมาทมนุยุญชันติ ความว่า ชนเหล่าใดกระทำ ยังความประมาทให้เกิด ชนเหล่านั้นชื่อว่าตามประกอบซึ่งความประมาทนั้น. บทว่า ธนัง เสฏฐังวะ รักขะติ ความว่า ย่อมรักษาไว้เหมือนทรัพย์อันประเสริฐ มีแก้วมุกดาและแก้วมณีเป็นต้น. บทว่า ฌายันโต ความว่า ผู้เพ่งอยู่ด้วยลักขณูปนิชฌานและอารัมมณูปนิชฌาน. ในบทนั้น ที่ชื่อว่า ลักขณูปนิชฌาน ได้แก่ วิปัสสนา มรรค และผล. จริงอยู่ วิปัสสนาย่อมเพ่งพินิจลักษณะ ๓ ประการ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ลักขณูปนิชฌาน. มรรคย่อมยังกิจที่มาแล้วด้วยวิปัสสนาให้สำเร็จ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ลักขณูปนิชฌาน. ผลย่อมเพ่งพินิจนิโรธสัจจะอันมีลักษณะไม่ผันแปร ฉะนั้นจึงชื่อว่า ลักขณูปนิชฌาน. ส่วนสมาบัติ ๘ พึงทราบว่า ชื่อว่า อารัมมณูปนิชฌาน เพราะเพ่งพินิจอารมณ์คือกสิณ. ที่ชื่อว่า บรมะ (อย่างยิ่ง) ประสงค์เอาอรหัตตผลสุข. จบสูตรที่ ๖.

7. Samayasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสมยสูตร

37. Sattame sakkesūti ‘‘sakyā vata, bho kumārā’’ti (dī. ni. 1.267) udānaṃ paṭicca sakkāti laddhanāmānaṃ rājakumārānaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena sakkāti vuccati. Tasmiṃ sakkesu janapade. Mahāvaneti sayaṃjāte aropime himavantena saddhiṃ ekābaddhe mahati vane. Sabbeheva arahantehīti imaṃ suttaṃ kathitadivaseyeva pattaarahantehi.

๓๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สักเกสุ ความว่า แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของราชกุมารทั้งหลายผู้ได้นามว่า "สักกะ" เพราะอาศัยอุทานว่า "สกฺยา วต โภ กุมารา" (ราชกุมารทั้งหลายสามารถหนอ) ก็เรียกว่า "สักกะ" ด้วยรูฬหิศัพท์. (คือ) ในชนบทนั้น ในแคว้นสักกะ. บทว่า มหาวเน ความว่า ในป่าใหญ่ซึ่งเกิดเอง ไม่มีใครปลูก เป็นป่าผืนเดียวติดต่อกับป่าหิมพานต์. บทว่า สัพเพเหวะ อรหันเตหิ ความว่า (พร้อมด้วย) พระอรหันต์ทั้งหลายผู้บรรลุอรหัตตผลในวันที่ตรัสพระสูตรนี้เอง.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – sākiyakoliyā hi kira kapilavatthunagarassa ca koliyanagarassa ca antare rohiṇiṃ nāma nadiṃ ekeneva āvaraṇena bandhāpetvā sassāni kārenti. Atha jeṭṭhamūlamāse sassesu milāyantesu ubhayanagaravāsīnampi kammakārā sannipatiṃsu. Tattha koliyanagaravāsino āhaṃsu – ‘‘idaṃ udakaṃ ubhayato āhariyamānaṃ na tumhākaṃ, na amhākaṃ pahossati, amhākaṃ pana sassaṃ ekena udakeneva nipphajjissati, idaṃ udakaṃ amhākaṃ dethā’’ti. Kapilavatthuvāsino āhaṃsu – ‘‘tumhesu koṭṭhe pūretvā ṭhitesu mayaṃ rattasuvaṇṇanīlamaṇikāḷakahāpaṇe [Pg.65] ca gahetvā pacchipasibbakādihatthā na sakkhissāma tumhākaṃ gharadvāre vicarituṃ, amhākampi sassaṃ ekeneva udakena nipphajjissati, idaṃ udakaṃ amhākaṃ dethā’’ti. ‘‘Na mayaṃ dassāmā’’ti. ‘‘Mayampi na dassāmā’’ti. Evaṃ kathaṃ vaḍḍhetvā eko uṭṭhāya ekassa pahāraṃ adāsi, sopi aññassāti evaṃ aññamaññaṃ paharitvā rājakulānaṃ jātiṃ ghaṭṭetvā kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้: ได้ยินว่า พวกเจ้าศากยะและเจ้าโกลิยะได้ให้สร้างทำนบกั้นแม่น้ำชื่อโรหิณีในระหว่างกรุงกบิลพัสดุ์และกรุงโกลิยะเพียงทำนบเดียว แล้วทำนา. ครั้งนั้น ในเดือนเชฏฐะ (เดือน ๗) เมื่อต้นข้าวเหี่ยวแห้ง คนงานของชาวเมืองทั้งสองก็มาประชุมกัน. ในที่นั้น ชาวกรุงโกลิยะกล่าวว่า "น้ำนี้ เมื่อนำไปจากทั้งสองฝ่าย ก็จะไม่เพียงพอทั้งแก่พวกท่านและพวกเรา แต่ข้าวของพวกเราจะสำเร็จได้ด้วยน้ำเพียงครั้งเดียว ขอพวกท่านจงให้น้ำนี้แก่พวกเราเถิด". ชาวกรุงกบิลพัสดุ์กล่าวว่า "เมื่อพวกท่านเก็บข้าวเต็มฉางแล้ว พวกเราถือเอาทองคำแดง แก้วมณีนิล และกหาปณะดำ มีตะกร้าและถุงเป็นต้นในมือ ก็จักไม่สามารถเที่ยวไปที่ประตูเรือนของพวกท่านได้ ข้าวของพวกเราก็จะสำเร็จได้ด้วยน้ำเพียงครั้งเดียวเช่นกัน ขอพวกท่านจงให้น้ำนี้แก่พวกเราเถิด". (ฝ่ายโกลิยะกล่าวว่า) "พวกเราจะไม่ให้". (ฝ่ายศากยะกล่าวว่า) "พวกเราก็จะไม่ให้เช่นกัน". เมื่อพูดจายืดเยื้อไปอย่างนี้ คนหนึ่งลุกขึ้นทำร้ายอีกคนหนึ่ง แม้คนนั้นก็ทำร้ายอีกคนหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทำร้ายซึ่งกันและกัน ก็กระทบกระทั่งถึงชาติของราชตระกูล แล้วทำให้การทะเลาะวิวาทลุกลามไป.

Koliyakammakārā vadanti – ‘‘tumhe kapilavatthuvāsike gahetvā gajjatha, ye soṇasiṅgālādayo viya attano bhaginīhi saddhiṃ saṃvasiṃsu, etesaṃ hatthino ca assā ca phalakāvudhāni ca amhākaṃ kiṃ karissantī’’ti? Sākiyakammakārā vadanti – ‘‘tumhe dāni kuṭṭhino dārake gahetvā gajjatha, ye anāthā niggatikā tiracchānā viya kolarukkhe vasiṃsu, etesaṃ hatthino ca assā ca phalakāvudhāni ca amhākaṃ kiṃ karissantī’’ti? Te gantvā tasmiṃ kamme niyuttaamaccānaṃ kathesuṃ, amaccā rājakulānaṃ kathesuṃ. Tato sākiyā – ‘‘bhaginīhi saddhiṃ saṃvasitakānaṃ thāmañca balañca dassessāmā’’ti yuddhasajjā nikkhamiṃsu. Koliyāpi – ‘‘kolarukkhavāsīnaṃ thāmañca balañca dassessāmā’’ti yuddhasajjā nikkhamiṃsu.

คนงานของฝ่ายโกลิยะกล่าวว่า "พวกท่านจงอ้างเอาพวกชาวกบิลพัสดุ์แล้วขู่ไปเถิด ผู้ซึ่งสมสู่กับพี่น้องหญิงของตนเองเหมือนสุนัขบ้านและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น ช้าง ม้า และโล่ห์กับอาวุธของคนเหล่านั้น จะทำอะไรพวกเราได้". คนงานของฝ่ายศากยะกล่าวว่า "บัดนี้ พวกท่านจงอ้างเอาพวกเด็กโรคเรื้อนแล้วขู่ไปเถิด ผู้ซึ่งไร้ที่พึ่ง ถูกขับไล่ อาศัยอยู่ที่ต้นกระเบาเหมือนสัตว์เดรัจฉาน ช้าง ม้า และโล่ห์กับอาวุธของคนเหล่านั้น จะทำอะไรพวกเราได้". คนงานเหล่านั้นไปบอกแก่อำมาตย์ผู้ได้รับแต่งตั้งในกิจนั้น อำมาตย์ทั้งหลายก็กราบทูลแก่ราชตระกูล. ลำดับนั้น พวกเจ้าศากยะ (กล่าวว่า) "เราจักแสดงกำลังและพลานุภาพของพวกที่สมสู่กับพี่น้องหญิง" แล้วเตรียมทัพยกออกไป. แม้พวกเจ้าโกลิยะ (ก็กล่าวว่า) "เราจักแสดงกำลังและพลานุภาพของพวกที่อาศัยอยู่ที่ต้นกระเบา" แล้วเตรียมทัพยกออกไป.

Bhagavāpi rattiyā paccūsasamayeva mahākaruṇāsamāpattito uṭṭhāya lokaṃ volokento ime evaṃ yuddhasajje nikkhamante addasa. Disvā – ‘‘mayi gate ayaṃ kalaho vūpasammissati nu kho udāhu no’’ti upadhārento – ‘‘ahamettha gantvā kalahavūpasamanatthaṃ tīṇi jātakāni kathessāmi, tato kalaho vūpasammissati. Atha sāmaggidīpanatthāya dve jātakāni kathetvā attadaṇḍasuttaṃ desessāmi. Desanaṃ sutvā ubhayanagaravāsinopi aḍḍhatiyāni aḍḍhatiyāni kumārasatāni dassanti, ahaṃ te pabbājessāmi, tadā mahāsamāgamo bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ akāsi. Tasmā imesu yuddhasajjesu nikkhamantesu kassaci anārocetvā sayameva pattacīvaramādāya gantvā dvinnaṃ senānaṃ antare ākāse pallaṅkaṃ ābhujitvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjetvā nisīdi.

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้า ในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี เสด็จออกจากมหากรุณาสมาบัติแล้ว ทรงตรวจดูโลก ได้ทอดพระเนตรเห็นพระราชาเหล่านี้ ผู้เตรียมการรบเสด็จออกจากเมืองอย่างนั้น ครั้นทอดพระเนตรแล้ว ทรงใคร่ครวญว่า "เมื่อเราไปแล้ว การทะเลาะนี้จักระงับไปหนอ หรือว่าจักไม่ระงับไปหนอ" ดังนี้แล้ว (ทรงดำริว่า) "เราไปในที่นั้นแล้ว จักแสดงชาดก ๓ เรื่องเพื่อระงับการทะเลาะ แต่นั้น การทะเลาะจักระงับไป ลำดับนั้น เพื่อประกาศความสามัคคี เราจักแสดงชาดก ๒ เรื่องแล้วแสดงอัตตทัณฑสูตร ชาวพระนครทั้งสองฝ่ายได้ฟังเทศนาแล้ว จักถวายราชกุมารฝ่ายละ ๒๕๐ องค์ เราจักให้ราชกุมารเหล่านั้นบวช เมื่อนั้น จักมีการประชุมใหญ่" ดังนี้ ได้ทรงวินิจฉัยแล้ว เพราะเหตุนั้น เมื่อพระราชาเหล่านี้ผู้เตรียมการรบเสด็จออกจากเมือง จึงมิได้ตรัสบอกแก่ผู้ใด เสด็จไปโดยลำพังพระองค์เดียว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จไปแล้ว ประทับนั่งขัดสมาธิในอากาศ ณ ท่ามกลางกองทัพทั้งสองฝ่าย ทรงเปล่งพระฉัพพรรณรังสี

Kapilavatthuvāsino bhagavantaṃ disvāva, ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭho satthā āgato. Diṭṭho nu kho tena amhākaṃ kalahakaraṇabhāvo’’ti cintetvā, ‘‘na kho pana sakkā bhagavati āgate amhehi parassa sarīre satthaṃ [Pg.66] pātetuṃ. Koliyanagaravāsino amhe hanantu vā bajjhantu vā’’ti. Āvudhāni chaḍḍetvā, bhagavantaṃ vanditvā, nisīdiṃsu. Koliyanagaravāsinopi tatheva cintetvā āvudhāni chaḍḍetvā, bhagavantaṃ vanditvā, nisīdiṃsu.

ชาวกรุงกบิลพัสดุ์พอเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็คิดว่า "พระศาสดาผู้เป็นพระประยูรญาติประเสริฐสุดของเราเสด็จมาแล้ว พระองค์คงจะทอดพระเนตรเห็นสภาพการทำสงครามของเราเป็นแน่" ดังนี้แล้ว (จึงคิดต่อไปว่า) "เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแล้ว เราทั้งหลายไม่อาจจะประหารศาสตราวุธลงบนร่างกายของผู้อื่นได้เลย ชาวโกลิยนครจะฆ่าเราหรือจะจับเราก็ตามที" ดังนี้แล้ว จึงทิ้งอาวุธ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่งลง แม้ชาวโกลิยนครก็คิดเช่นเดียวกัน ทิ้งอาวุธ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่งลง

Bhagavā jānantova, ‘‘kasmā āgatattha, mahārājā’’ti pucchi? ‘‘Na, bhagavā, titthakīḷāya na pabbatakīḷāya, na nadīkīḷāya, na giridassanatthaṃ, imasmiṃ pana ṭhāne saṅgāmaṃ paccupaṭṭhapetvā āgatamhā’’ti. ‘‘Kiṃ nissāya vo kalaho, mahārājāti? Udakaṃ, bhanteti. Udakaṃ kiṃ agghati, mahārājāti? Appaṃ, bhanteti. Pathavī nāma kiṃ agghati, mahārājāti? Anagghā, bhanteti. Khattiyā kiṃ agghantīti? Khattiyā nāma anagghā, bhanteti. Appamūlaṃ udakaṃ nissāya kimatthaṃ anagghe khattiye nāsetha, mahārāja, kalahe assādo nāma natthi, kalahavasena, mahārāja, aṭṭhāne veraṃ katvā ekāya rukkhadevatāya kāḷasīhena saddhiṃ baddhāghāto sakalampi imaṃ kappaṃ anuppattoyevāti vatvā phandanajātakaṃ (jā. 1.13.14 ādayo) kathesi’’. Tato ‘‘parapattiyena nāma, mahārāja, na bhavitabbaṃ. Parapattiyā hutvā hi ekassa sasakassa kathāya tiyojanasahassavitthate himavante catuppadagaṇā mahāsamuddaṃ pakkhandino ahesuṃ. Tasmā parapattiyena na bhavitabba’’nti vatvā, pathavīundriyajātakaṃ kathesi. Tato ‘‘kadāci, mahārāja, dubbalopi mahābalassa randhaṃ vivaraṃ passati, kadāci mahābalo dubbalassa. Laṭukikāpi hi sakuṇikā hatthināgaṃ ghātesī’’ti laṭukikajātakaṃ (jā. 1.5.39 ādayo) kathesi. Evaṃ kalahavūpasamanatthāya tīṇi jātakāni kathetvā sāmaggiparidīpanatthāya dve jātakāni kathesi. Kathaṃ? ‘‘Samaggānañhi, mahārāja, koci otāraṃ nāma passituṃ na sakkotīti vatvā, rukkhadhammajātakaṃ (jā. 1.1.74) kathesi. Tato ‘‘samaggānaṃ, mahārāja, koci vivaraṃ dassituṃ na sakkhi. Yadā pana aññamaññaṃ vivādamakaṃsu, atha te nesādaputto jīvitā voropetvā ādāya gatoti vivāde assādo nāma natthī’’ti vatvā, vaṭṭakajātakaṃ (jā. 1.1.118) kathesi. Evaṃ imāni pañca jātakāni kathetvā avasāne attadaṇḍasuttaṃ (su. ni. 941 ādayo) kathesi.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทั้งที่ทรงทราบอยู่ ก็ตรัสถามว่า "มหาบพิตรทั้งหลาย เสด็จมากันด้วยเหตุอะไร" (พระราชาทั้งหลายกราบทูลว่า) "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า (พวกข้าพระองค์) มิได้มาเพื่อเล่นน้ำที่ท่า มิได้มาเพื่อเล่นบนภูเขา มิได้มาเพื่อเล่นในแม่น้ำ มิได้มาเพื่อชมภูเขา แต่มาเพื่อเตรียมการรบในที่นี้ พระเจ้าข้า" (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า) "มหาบพิตร การทะเลาะของพวกท่านอาศัยอะไร" (กราบทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาศัยน้ำ" (ตรัสถามว่า) "มหาบพิตร น้ำมีค่าเท่าไร" (กราบทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีค่าน้อย" (ตรัสถามว่า) "มหาบพิตร แผ่นดินมีค่าเท่าไร" (กราบทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หาค่ามิได้" (ตรัสถามว่า) "กษัตริย์ทั้งหลายมีค่าเท่าไร" (กราบทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่ากษัตริย์หาค่ามิได้" (ตรัสว่า) "มหาบพิตร เพราะเหตุไร พวกท่านจึงทำลายเหล่ากษัตริย์ผู้หาค่ามิได้ เพราะอาศัยน้ำอันมีค่าน้อยเล่า มหาบพิตร ความพอใจในการทะเลาะนั้นไม่มีเลย มหาบพิตร เพราะอาศัยการทะเลาะ รุกขเทวดาตนหนึ่งทำเวรในเรื่องไม่เป็นเรื่องกับพญาหมีดำ ความอาฆาตที่ผูกไว้ได้ติดตามไปตลอดทั้งกัปนี้ทีเดียว" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสเล่าผันทนชาดก ลำดับนั้น ตรัสว่า "มหาบพิตร ไม่ควรเป็นคนเชื่อคนง่ายเลย เพราะว่า สัตว์สี่เท้าทั้งหลายในป่าหิมพานต์อันกว้างใหญ่สามพันโยชน์ ได้เป็นผู้กระโจนลงสู่มหาสมุทร เพราะเชื่อถ้อยคำของกระต่ายตัวหนึ่ง เพราะเหตุนั้น ไม่ควรเป็นคนเชื่อคนง่าย" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสเล่าปฐวีอุนทริยชาดก (ทัททรชาดก) ลำดับนั้น ตรัสว่า "มหาบพิตร บางครั้ง แม้ผู้มีกำลังน้อยก็เห็นช่องว่างของผู้มีกำลังมาก บางครั้ง ผู้มีกำลังมากก็เห็นช่องว่างของผู้มีกำลังน้อย เพราะว่า แม้นางนกไส้ตัวน้อยก็ยังฆ่าพญาช้างได้" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสเล่าลฏุกิกชาดก ด้วยประการฉะนี้ ทรงแสดงชาดก ๓ เรื่องเพื่อระงับการทะเลาะแล้ว ทรงแสดงชาดก ๒ เรื่องเพื่อประกาศความสามัคคี อย่างไร? ตรัสว่า "มหาบพิตร เพราะว่า ไม่มีใครสามารถเห็นช่องทางของผู้ที่สามัคคีกันได้เลย" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสเล่ารุกขธรรมชาดก ลำดับนั้น ตรัสว่า "มหาบพิตร ไม่มีใครสามารถเห็นช่องว่างของผู้ที่สามัคคีกันได้ แต่เมื่อใดที่พวกเขาทะเลาะกันและกัน เมื่อนั้น บุตรของนายพรานก็ปลงชีวิตพวกเขาแล้วจับไป เพราะฉะนั้น ความพอใจในการวิวาทนั้นไม่มีเลย" ดังนี้แล้ว ได้ตรัสเล่าวัฏฏกชาดก (สัมโมทมานชาดก) ด้วยประการฉะนี้ ทรงแสดงชาดก ๕ เรื่องเหล่านี้แล้ว ในตอนท้ายได้ตรัสอัตตทัณฑสูตร

Rājāno pasannā – ‘‘sace satthā nāgamissa, mayaṃ sahatthā aññamaññaṃ vadhitvā lohitanadiṃ pavattayissāma. Amhākaṃ puttabhātaro ca gehadvāre [Pg.67] na passeyyāma, sāsanapaṭisāsanampi no āharaṇako nābhavissa. Satthāraṃ nissāya no jīvitaṃ laddhaṃ. Sace pana satthā āgāraṃ ajjhāvasissa dīpasahassadvayaparivāraṃ catumahādīparajjamassa hatthagataṃ abhavissa, atirekasahassaṃ kho panassa puttā abhavissaṃsu, tato khattiyaparivāro avicarissa. Taṃ kho panesa sampattiṃ pahāya nikkhamitvā sambodhiṃ patto. Idānipi khattiyaparivāroyeva vicaratū’’ti ubhayanagaravāsino aḍḍhatiyāni aḍḍhatiyāni kumārasatāni adaṃsu. Bhagavāpi te pabbājetvā mahāvanaṃ agamāsi. Tesaṃ garugāravena na attano ruciyā pabbajitānaṃ anabhirati uppajji. Purāṇadutiyikāyopi tesaṃ – ‘‘ayyaputtā ukkaṇṭhantu, gharāvāso na saṇṭhātī’’tiādīni vatvā sāsanaṃ pesenti. Te ca atirekataraṃ ukkaṇṭhiṃsu.

พระราชาทั้งหลายทรงเลื่อมใส (ทรงดำริว่า) "ถ้าพระศาสดามิได้เสด็จมา พวกเราคงจะฆ่าฟันกันและกันด้วยมือของตนเอง ทำให้แม่น้ำโลหิตไหลนองไปแล้ว พวกเราคงจะไม่ได้เห็นบุตรและน้องชายที่ประตูเรือน และคงจะไม่มีผู้ใดนำข่าวสารไปมาให้แก่พวกเรา พวกเราได้ชีวิตคืนมาเพราะอาศัยพระศาสดา ถ้าหากพระศาสดาทรงครองเรือน ราชสมบัติในมหาทวีปทั้งสี่ซึ่งมีทวีปน้อยสองพันเป็นบริวาร ก็จะอยู่ในพระหัตถ์ของพระองค์ พระองค์จะมีพระราชโอรสกว่าพันองค์เป็นแน่แท้ เมื่อนั้น พระองค์ก็จะเสด็จไปโดยมีขัตติยบริษัทแวดล้อม แต่พระองค์ทรงละทิ้งสมบัตินั้นเสด็จออกผนวช บรรลุพระสัมโพธิญาณแล้ว แม้บัดนี้ ก็ขอให้พระองค์เสด็จไปโดยมีขัตติยบริษัทแวดล้อมเถิด" ดังนี้แล้ว ชาวพระนครทั้งสองฝ่ายได้ถวายราชกุมารฝ่ายละ ๒๕๐ องค์ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงให้ราชกุมารเหล่านั้นบรรพชาแล้ว เสด็จไปยังป่ามหาวัน ความไม่ยินดีได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุเหล่านั้นผู้บรรพชาด้วยความเคารพ มิใช่ด้วยความพอใจของตน แม้ภรรยาเก่าของภิกษุเหล่านั้นก็ส่งข่าวสาส์นไปว่า "ขอให้พระคุณเจ้าทั้งหลายจงกระสันเถิด การครองเรือนไม่มั่นคง" เป็นต้น ภิกษุเหล่านั้นก็ยิ่งกระสันมากขึ้นไปอีก

Bhagavā āvajjento tesaṃ anabhiratibhāvaṃ ñatvā – ‘‘ime bhikkhū mādisena buddhena saddhiṃ ekato vasantā ukkaṇṭhanti, handa nesaṃ kuṇāladahassa vaṇṇaṃ kathetvā tattha netvā anabhiratiṃ vinodemī’’ti kuṇāladahassa vaṇṇaṃ kathesi. Te taṃ daṭṭhukāmā ahesuṃ. Daṭṭhukāmattha, bhikkhave, kuṇāladahanti? Āma bhagavāti. Yadi evaṃ etha gacchāmāti. Iddhimantānaṃ bhagavā gamanaṭṭhānaṃ mayaṃ kathaṃ gamissāmāti. Tumhe gantukāmā hotha, ahaṃ mamānubhāvena gahetvā gamissāmīti. Sādhu, bhanteti. Bhagavā pañca bhikkhusatāni gahetvā ākāse uppatitvā kuṇāladahe patiṭṭhāya te bhikkhū āha – ‘‘bhikkhave, imasmiṃ kuṇāladahe yesaṃ macchānaṃ nāmaṃ na jānātha mamaṃ pucchathā’’ti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณาอยู่ ทรงทราบความไม่ยินดีของภิกษุเหล่านั้นแล้ว (ทรงดำริว่า) – “ภิกษุเหล่านี้อยู่ร่วมกับพระพุทธเจ้าเช่นเรายังกระสัน เอาเถิด เราจะกล่าวคุณของสระโบกขรณีชื่อกุณาละแก่ภิกษุเหล่านั้นแล้ว นำไปที่นั่น บรรเทาความไม่ยินดี” ดังนี้แล้ว จึงตรัสคุณของสระโบกขรณีชื่อกุณาละ ภิกษุเหล่านั้นปรารถนาจะเห็นสระนั้น (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอปรารถนาจะเห็นสระโบกขรณีชื่อกุณาละหรือ?” (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) “พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาค” (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) “ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงมาเถิด เราจะไปกัน” (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ที่นั้นเป็นที่ไปของผู้มีฤทธิ์ พวกข้าพระองค์จะไปได้อย่างไร?” (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) “พวกเธอจงเป็นผู้ใคร่จะไปเถิด เราจะนำไปด้วยอานุภาพของเราแล้วไปเอง” (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) “ดีแล้ว พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพาภิกษุ ๕๐๐ รูป เหาะขึ้นไปในอากาศ ประทับยืนอยู่ที่สระโบกขรณีชื่อกุณาละแล้ว ได้ตรัสกับภิกษุเหล่านั้นว่า – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสระโบกขรณีชื่อกุณาละนี้ พวกเธอไม่รู้จักชื่อของปลาเหล่าใด จงถามเราเถิด”

Te pucchiṃsu. Bhagavā pucchitaṃ pucchitaṃ kathesi. Na kevalañca, macchānaṃyeva, tasmiṃ vanasaṇḍe rukkhānampi pabbatapāde dvipadacatuppadasakuṇānampi nāmāni pucchāpetvā kathesi. Atha dvīhi sakuṇehi mukhatuṇḍakena ḍaṃsitvā gahitadaṇḍake nisinno kuṇālasakuṇarājā purato pacchato ubhosu ca passesu sakuṇasaṅghaparivuto āgacchati. Bhikkhū taṃ disvā – ‘‘esa, bhante, imesaṃ sakuṇānaṃ rājā bhavissati, parivārā ete etassā’’ti maññāmāti. Evametaṃ, bhikkhave, ayampi mameva vaṃso mama paveṇīti. Idāni tāva mayaṃ, bhante, ete sakuṇe passāma. Yaṃ pana bhagavā [Pg.68] ‘‘ayampi mameva vaṃso mama paveṇī’’ti āha, taṃ sotukāmamhāti. Sotukāmattha, bhikkhaveti? Āma bhagavāti. Tena hi suṇāthāti tīhi gāthāsatehi maṇḍetvā kuṇālajātakaṃ (jā. 2.21.kuṇālajātaka) kathento anabhiratiṃ vinodesi. Desanāpariyosāne sabbepi sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, maggeneva ca nesaṃ iddhipi āgatā. Bhagavā ‘‘hotu tāva ettakaṃ tesaṃ bhikkhūna’’nti ākāse uppatitvā mahāvanameva agamāsi. Tepi bhikkhū gamanakāle dasabalassa ānubhāvena gantvā āgamanakāle attano ānubhāvena bhagavantaṃ parivāretvā mahāvane otariṃsu.

ภิกษุเหล่านั้นได้ทูลถามแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสตอบเรื่องที่ถูกถามแล้วๆ และมิใช่แต่ชื่อของปลาทั้งหลายเท่านั้น (พระองค์) ทรงให้ภิกษุทั้งหลายทูลถามแม้ชื่อของต้นไม้ทั้งหลายในป่าชัฏนั้น และชื่อของสัตว์สองเท้า สัตว์สี่เท้า และนกทั้งหลายที่เชิงเขาแล้ว ก็ทรงตรัสตอบ ครั้งนั้น พญานกดุเหว่าชื่อกุณาละ นั่งอยู่บนท่อนไม้ที่นกสองตัวคาบไว้ด้วยจะงอยปาก แวดล้อมด้วยฝูงนกทั้งข้างหน้า ข้างหลัง และทั้งสองข้าง บินมาอยู่ ภิกษุทั้งหลายเห็นนกนั้นแล้ว (ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นกตัวนี้คงจะเป็นพระราชาของนกเหล่านี้ นกเหล่านี้คงจะเป็นบริวารของนกตัวนั้น พวกข้าพระองค์เข้าใจอย่างนี้” (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น แม้นกตัวนี้ก็เป็นวงศ์ของเรา เป็นประเพณีของเรา” (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ พวกข้าพระองค์เห็นนกเหล่านี้แล้ว แต่พระดำรัสใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘แม้นกตัวนี้ก็เป็นวงศ์ของเรา เป็นประเพณีของเรา’ พวกข้าพระองค์ปรารถนาจะฟังพระดำรัสนั้น” (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอปรารถนาจะฟังหรือ?” (ภิกษุทั้งหลายทูลว่า) “พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาค” (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) “ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟังเถิด” ดังนี้แล้ว เมื่อทรงแสดงกุณาลชาดก ประดับด้วยคาถา ๓๐๐ คาถา ก็ทรงบรรเทาความไม่ยินดี (ของภิกษุเหล่านั้น) ในกาลจบเทศนา ภิกษุทั้งหมดได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล และฤทธิ์ของภิกษุเหล่านั้นก็เกิดขึ้นด้วยมรรคนั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้า (ทรงดำริว่า) “คุณเพียงเท่านี้จงมีแก่ภิกษุเหล่านั้นก่อนเถิด” ดังนี้แล้ว จึงเหาะขึ้นไปในอากาศ เสด็จไปยังป่ามหาวันนั่นเอง แม้ภิกษุเหล่านั้น ในเวลาไป ได้ไปด้วยอานุภาพของพระทศพล ในเวลากลับ ได้แวดล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้าไปด้วยอานุภาพของตน แล้วลงที่ป่ามหาวัน

Bhagavā paññattāsane nisīditvā te bhikkhū āmantetvā – ‘‘etha, bhikkhave, nisīdatha. Uparimaggattayavajjhānaṃ vo kilesānaṃ kammaṭṭhānaṃ kathessāmī’’ti kammaṭṭhānaṃ kathesi. Bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘bhagavā amhākaṃ anabhiratabhāvaṃ ñatvā kuṇāladahaṃ netvā anabhiratiṃ vinodesi, tattha sotāpattiphalaṃ pattānaṃ no idāni idha tiṇṇaṃ maggānaṃ kammaṭṭhānaṃ adāsi, na kho pana amhehi ‘sotāpannā maya’nti vītināmetuṃ vaṭṭati, purisapurisehi no bhavituṃ vaṭṭatī’’ti te dasabalassa pāde vanditvā uṭṭhāya nisīdanaṃ papphoṭetvā visuṃ visuṃ pabbhārarukkhamūlesu nisīdiṃsu.

พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ตรัสเรียกภิกษุเหล่านั้นมาแล้ว (ตรัสว่า) – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมา จงนั่ง เราจักบอกกรรมฐานเพื่อละกิเลสอันมรรคเบื้องบน ๓ พึงกำจัดแก่พวกเธอ” ดังนี้แล้ว ได้ตรัสบอกกรรมฐาน ภิกษุทั้งหลายคิดว่า – “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความไม่ยินดีของพวกเราแล้ว จึงทรงนำไปสู่สระโบกขรณีชื่อกุณาละ ทรงบรรเทาความไม่ยินดี บัดนี้ ณ ที่นี้ ได้ประทานกรรมฐานแห่งมรรค ๓ แก่พวกเราผู้บรรลุโสดาปัตติผล ณ ที่นั้นแล้ว ก็แล อันพวกเราไม่ควรจะให้กาลเวลาล่วงไป ด้วยคิดว่า ‘เราเป็นโสดาบันแล้ว’ อันพวกเราควรจะเป็นบุรุษผู้เป็นยอดบุรุษ” ดังนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นถวายบังคมพระบาทของพระทศพลแล้ว ลุกขึ้น สะบัดผ้านิสีทนะแล้ว นั่งแยกกันๆ ณ โคนไม้ตามซอกเขา

Bhagavā cintesi – ‘‘ime bhikkhū pakatiyāpi avissaṭṭhakammaṭṭhānā, laddhupāyassa pana bhikkhuno kilamanakāraṇaṃ nāma natthi. Gacchantā gacchantā ca vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā ‘attanā paṭividdhaguṇaṃ ārocessāmā’ti mama santikaṃ āgamissanti. Etesu āgatesu dasasahassacakkavāḷadevatā ekacakkavāḷe sannipatissanti, mahāsamayo bhavissati, vivitte okāse mayā nisīdituṃ vaṭṭatī’’ti tato vivitte okāse buddhāsanaṃ paññāpetvā nisīdi.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระดำริว่า – “ภิกษุเหล่านี้ โดยปกติก็เป็นผู้มีกรรมฐานอันไม่ปล่อยวาง ก็แล เหตุแห่งความลำบากย่อมไม่มีแก่ภิกษุผู้ได้อุบายแล้ว (ภิกษุเหล่านี้) ไปๆ มาๆ เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตแล้ว จักมาสู่สำนักของเราด้วยคิดว่า ‘เราจักกราบทูลคุณที่เราได้แทงตลอดแล้วด้วยตนเอง’ เมื่อภิกษุเหล่านี้มาแล้ว เทวดาในหมื่นจักรวาลจักประชุมกันในจักรวาลเดียว จักเป็นการประชุมใหญ่ อันเราควรจะนั่งในโอกาสอันสงัด” ดังนี้แล้ว ลำดับนั้น ทรงให้ปูลาดพุทธอาสน์ในโอกาสอันสงัดแล้ว ประทับนั่ง

Sabbapaṭhamaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā gatatthero saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tato aparo tato aparoti pañcasatāpi paduminiyaṃ padumāni viya vikasiṃsu. Sabbapaṭhamaṃ arahattaṃ pattabhikkhu ‘‘bhagavato ārocessāmī’’ti pallaṅkaṃ vinibbhujitvā nisīdanaṃ papphoṭetvā uṭṭhāya dasabalābhimukho ahosi. Evaṃ aparopi aparopīti pañcasatā bhattasālaṃ pavisantā [Pg.69] viya paṭipāṭiyāva āgamiṃsu. Paṭhamaṃ āgato vanditvā nisīdanaṃ paññāpetvā, ekamantaṃ nisīditvā, paṭividdhaguṇaṃ ārocetukāmo ‘‘atthi nu kho añño koci? Natthī’’ti nivattitvā āgatamaggaṃ olokento aparampi addasa aparampi addasayevāti sabbepi te āgantvā ekamantaṃ nisīditvā, ayaṃ imassa harāyamāno na kathesi, ayaṃ imassa harāyamāno na kathesi. Khīṇāsavānaṃ kira dve ākārā honti – ‘‘aho vata mayā paṭividdhaguṇaṃ sadevako loko khippameva paṭivijjheyyā’’ti cittaṃ uppajjati. Paṭividdhabhāvaṃ pana nidhiladdhapuriso viya na aññassa ārocetukāmā honti.

พระเถระผู้รับกรรมฐานไปก่อนกว่าภิกษุทั้งปวง ได้บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย ลำดับนั้น องค์อื่น ลำดับนั้น องค์อื่น ดังนี้ แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูป ก็ได้เบิกบาน (บรรลุธรรม) ดุจดอกบัวในสระบัว ภิกษุผู้บรรลุพระอรหัตก่อนกว่าภิกษุทั้งปวง (คิดว่า) “เราจักกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า” ดังนี้แล้ว คลายบัลลังก์ สะบัดผ้านิสีทนะ ลุกขึ้น มีหน้าเฉพาะต่อพระทศพล แม้องค์อื่น แม้องค์อื่น ก็ฉันนั้น ภิกษุ ๕๐๐ รูป ได้มาตามลำดับนั่นเอง ดุจดังเข้าสู่โรงฉัน ภิกษุผู้มาถึงก่อน ถวายบังคมแล้ว ปูลาดผ้านิสีทนะ นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ปรารถนาจะกราบทูลคุณที่ตนได้แทงตลอดแล้ว (คิดว่า) “มีใครอื่นอีกบ้างหนอ? ไม่มี” ดังนี้แล้ว หันกลับไปมองดูทางที่มา ก็ได้เห็นองค์อื่นอีก ได้เห็นองค์อื่นอีกนั่นแล ดังนี้ ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดมาแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง องค์นี้ละอายต่อองค์นี้ จึงมิได้กราบทูล องค์นี้ละอายต่อองค์นี้ จึงมิได้กราบทูล ได้ยินว่า พระขีณาสพทั้งหลายย่อมมีอาการ ๒ อย่าง คือ – จิตย่อมเกิดขึ้นว่า “โอหนอ โลกพร้อมทั้งเทวโลก พึงแทงตลอดคุณที่เราได้แทงตลอดแล้วโดยพลันเถิด” แต่ท่านไม่ปรารถนาจะบอกความเป็นผู้แทงตลอดแล้วแก่ผู้อื่น ดุจบุรุษผู้ได้ขุมทรัพย์

Evaṃ osaṭamatte pana tasmiṃ ariyamaṇḍale pācīnayugandharaparikkhepato abbhā mahikā dhūmo rajo rāhūti, imehi upakkilesehi vippamuttaṃ buddhuppādapaṭimaṇḍitassa lokassa rāmaṇeyyakadassanatthaṃ pācīnadisāya ukkhittarajatamayamahāādāsamaṇḍalaṃ viya, nemivaṭṭiyaṃ gahetvā, parivattiyamānarajatacakkasassirikaṃ puṇṇacandamaṇḍalaṃ ullaṅghitvā, anilapathaṃ paṭipajjittha. Iti evarūpe khaṇe laye muhutte bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ mahāvane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi.

ครั้นเมื่อหมู่พระอริยเจ้านั้นลุกจากที่ไปแล้วอย่างนี้ ดวงจันทร์เพ็ญอันรุ่งเรือง ปราศจากอุปกิเลส ๕ ประการ คือ เมฆ หมอก ควัน ธุลี และราหู ได้ลอยเด่นขึ้นสู่ท้องฟ้า ประหนึ่งว่าแว่นแก้วอันทำด้วยเงินบริสุทธิ์ขนาดใหญ่ที่ถูกชูขึ้น ณ ทิศตะวันออก เพื่อแสดงความน่ารื่นรมย์ของโลกที่ประดับด้วยการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า และประหนึ่งว่าจักรเงินที่ถูกจับที่กงแล้วหมุนไป ฉะนั้น. ในขณะเห็นปานนี้ ในสมัยเช่นนี้ ในชั่วครู่เช่นนี้ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่ามหาวัน ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ ในแคว้นสักกะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ล้วนเป็นพระอรหันต์ทั้งสิ้น.

Tattha bhagavāpi mahāsammatassa vaṃse uppanno, tepi pañcasatā bhikkhū mahāsammatassa kule uppannā. Bhagavāpi khattiyagabbhe jāto, tepi khattiyagabbhe jātā. Bhagavāpi rājapabbajito, tepi rājapabbajitā. Bhagavāpi setacchattaṃ pahāya hatthagataṃ cakkavattirajjaṃ nissajjitvā pabbajito, tepi setacchattaṃ pahāya hatthagatāni rajjāni vissajjitvā pabbajitā. Iti bhagavā parisuddhe okāse, parisuddhe rattibhāge, sayaṃ parisuddho parisuddhaparivāro, vītarāgo vītarāgaparivāro, vītadoso vītadosaparivāro, vītamoho vītamohaparivāro, nittaṇho nittaṇhaparivāro, nikkileso nikkilesaparivāro, santo santaparivāro, danto dantaparivāro, mutto muttaparivāro, ativiya virocatīti. Vaṇṇabhūmi nāmesā, yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ. Iti ime bhikkhū sandhāya vuttaṃ, ‘‘pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehī’’ti.

ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงอุบัติในวงศ์ของพระเจ้ามหาสัมมตะ แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นก็เกิดในสกุลของพระเจ้ามหาสัมมตะ. แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงประสูติในครรภ์ของกษัตริย์ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็เกิดในครรภ์ของกษัตริย์. แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงผนวชจากความเป็นกษัตริย์ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ผนวชจากความเป็นกษัตริย์. แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงละเศวตฉัตร สละราชสมบัติจักรพรรดิที่อยู่ในพระหัตถ์แล้วทรงผนวช แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ละเศวตฉัตร สละราชสมบัติที่อยู่ในมือแล้วผนวช. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับในสถานที่อันบริสุทธิ์ ในยามราตรีอันบริสุทธิ์ พระองค์เองทรงบริสุทธิ์ มีบริษัทบริสุทธิ์, ปราศจากราคะ มีบริษัทปราศจากราคะ, ปราศจากโทสะ มีบริษัทปราศจากโทสะ, ปราศจากโมหะ มีบริษัทปราศจากโมหะ, ปราศจากตัณหา มีบริษัทปราศจากตัณหา, ปราศจากกิเลส มีบริษัทปราศจากกิเลส, ทรงสงบ มีบริษัทสงบ, ทรงฝึกฝนแล้ว มีบริษัทที่ฝึกฝนแล้ว, ทรงหลุดพ้นแล้ว มีบริษัทที่หลุดพ้นแล้ว ย่อมทรงรุ่งเรืองยิ่งนัก. นี้ชื่อว่าภูมิแห่งการพรรณนาคุณ พึงกล่าวเท่าที่สามารถจะกล่าวได้. พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงภิกษุเหล่านี้ว่า "พร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป ล้วนเป็นพระอรหันต์ทั้งสิ้น" ดังนี้.

Yebhuyyenāti [Pg.70] bahutarā sannipatitā, mandā na sannipatitā asaññī arūpāvacaradevatā samāpannadevatāyo ca. Tatrāyaṃ sannipātakkamo – mahāvanassa kira sāmantā devatā caliṃsu, ‘‘āyāma bho! Buddhadassanaṃ nāma bahūpakāraṃ, dhammassavanaṃ bahūpakāraṃ, bhikkhusaṅghadassanaṃ bahūpakāraṃ. Āyāma āyāmā’’ti! Mahāsaddaṃ kurumānā āgantvā bhagavantañca taṃmuhuttaṃ arahattappattakhīṇāsave ca vanditvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Eteneva upāyena tāsaṃ tāsaṃ saddaṃ sutvā saddantaraaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanayojanādivasena tiyojanasahassavitthate himavante, tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesu, navanavutiyā doṇamukhasatasahassesu, chanavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesu, chapaṇṇāsāya ratanākaresūti sakalajambudīpe, pubbavidehe, aparagoyāne, uttarakurumhi, dvīsu parittadīpasahassesūti sakalacakkavāḷe, tato dutiyatatiyacakkavāḷeti evaṃ dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitāti veditabbā. Dasasahassacakkavāḷañhi idha dasalokadhātuyoti adhippetaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā hontī’’ti.

คำว่า "โดยส่วนมาก" หมายความว่า เทวดาส่วนใหญ่มาประชุมกัน ที่ไม่ได้มาประชุมมีส่วนน้อย คือ อสัญญีพรหมและอรูปพรหมผู้เข้าสมาบัติอยู่. ลำดับแห่งการประชุมนั้นมีดังนี้: ได้ยินว่า เหล่าเทวดาที่อยู่โดยรอบป่ามหาวันได้ไหวตัวแล้วกล่าวว่า "มาเถิด ท่านผู้เจริญ! การได้เห็นพระพุทธเจ้ามีอุปการะมาก การได้ฟังธรรมมีอุปการะมาก การได้เห็นภิกษุสงฆ์มีอุปการะมาก มาเถิด มาเถิด!" พวกเขาทำเสียงกึกก้องแล้วพากันมา ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคและพระขีณาสพผู้บรรลุอรหัตผลในขณะนั้น แล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ด้วยอุบายอย่างเดียวกันนี้ เทวดาองค์อื่นๆ ได้ยินเสียงของเทวดาเหล่านั้นแล้ว ก็พากันมาประชุมจากทั่วทุกแห่ง คือ จากป่าหิมพานต์อันกว้างใหญ่ ๓,๐๐๐ โยชน์, จากเมือง ๖๓,๐๐๐ แห่ง, จากโทณมุข ๙,๙๐๐,๐๐๐ แห่ง, จากเมืองท่า ๙,๖๐๐,๐๐๐,๐๐๐ แห่ง, จากแหล่งรัตนะ ๕๖ แห่ง ทั่วชมพูทวีป, จากปุพพวิเทหทวีป, จากอปรโคยานทวีป, จากอุตตรกุรุทวีป, และจากเกาะน้อยอีก ๒,๐๐๐ เกาะ ทั่วทั้งจักรวาล, และจากจักรวาลที่สองและที่สามต่อไปอีก รวมเป็นเทวดาจากหมื่นจักรวาลได้มาประชุมกัน พึงทราบดังนี้. ในที่นี้ คำว่า "หมื่นจักรวาล" มีความหมายว่า "โลกธาตุทั้งสิบ". เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "เทวดาจากโลกธาตุทั้งสิบโดยส่วนมากมาประชุมกัน" ดังนี้.

Evaṃ sannipatitāhi devatāhi sakalacakkavāḷagabbhaṃ yāva brahmalokā sūcighare nirantaraṃ pakkhittasūcīhi viya paripuṇṇaṃ hoti. Tattha brahmalokassa evaṃ uccattanaṃ veditabbaṃ – lohapāsāde kira sattakūṭāgārasamo pāsāṇo brahmaloke ṭhatvā adho khitto catūhi māsehi pathaviṃ pāpuṇāti. Evaṃ mahante okāse yathā heṭṭhā ṭhatvā khittāni pupphāni vā dhūmo vā upari gantuṃ, upari vā ṭhatvā khittasāsapā heṭṭhā otarituṃ antaraṃ na labhanti, evaṃ nirantarā devatā ahesuṃ. Yathā kho pana cakkavattirañño nisinnaṭṭhānaṃ asambādhaṃ hoti, āgatāgatā mahesakkhā khattiyā okāsaṃ labhantiyeva, parato parato pana atisambādhaṃ hoti. Evameva bhagavato nisinnaṭṭhānaṃ asambādhaṃ, āgatāgatā mahesakkhā devā ca brahmāno ca okāsaṃ labhantiyeva. Api sudaṃ bhagavato āsannāsannaṭṭhāne vālagganittudanamatte padese dasapi vīsatipi devā sukhume attabhāve māpetvā aṭṭhaṃsu. Sabbaparato saṭṭhi saṭṭhi devatā aṭṭhaṃsu.

เทวดาที่มาประชุมกันอย่างนี้ ทำให้ภายในจักรวาลทั้งสิ้นจนถึงพรหมโลกเต็มบริบูรณ์ เหมือนกล่องเข็มที่ใส่เข็มไว้จนแน่นไม่มีช่องว่าง. ในข้อนั้น พึงทราบความสูงของพรหมโลกดังนี้: ได้ยินว่า ก้อนหินขนาดเท่ากับยอดปราสาทชั้นที่ ๗ ของโลหะปราสาท หากยืนอยู่ที่พรหมโลกแล้วทิ้งลงมา จะใช้เวลา ๔ เดือนจึงจะถึงพื้นดิน. ในสถานที่อันกว้างใหญ่เช่นนี้ เป็นดุจดอกไม้หรือควันที่ซัดขึ้นจากเบื้องล่างไม่อาจขึ้นไปเบื้องบนได้ หรือเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่ทิ้งจากเบื้องบนไม่อาจตกลงมาเบื้องล่างได้ เพราะไม่มีช่องว่าง ฉันใด เทวดาทั้งหลายก็ยืนอยู่กันอย่างหนาแน่นไม่มีช่องว่าง ฉันนั้น. อีกประการหนึ่ง ที่ประทับของพระเจ้าจักรพรรดิย่อมไม่คับแคบ กษัตริย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ที่มาเฝ้าครั้งแล้วครั้งเล่าย่อมได้โอกาสเข้าเฝ้าเสมอ แต่ในลำดับหลังๆ ต่อมาจะคับแคบอย่างยิ่ง ฉันใด ที่ประทับของพระผู้มีพระภาคก็ไม่คับแคบ เทวดาและพรหมผู้มีศักดิ์ใหญ่ที่มาเฝ้าครั้งแล้วครั้งเล่าย่อมได้โอกาสเข้าเฝ้าเสมอ ฉันนั้น. ยิ่งไปกว่านั้น ในบริเวณใกล้พระผู้มีพระภาคที่สุด ในพื้นที่เพียงปลายขนทรายจด เทวดา ๑๐ องค์บ้าง ๒๐ องค์บ้าง ก็เนรมิตอัตภาพให้ละเอียดแล้วยืนอยู่ได้. ในลำดับสุดท้ายที่สุด เทวดา ๖๐ องค์ต่อ ๖๐ องค์ยืนอยู่ได้.

Suddhāvāsakāyikānanti [Pg.71] suddhāvāsavāsīnaṃ. Suddhāvāsā nāma suddhānaṃ anāgāmikhīṇāsavānaṃ āvāsā pañca brahmalokā. Etadahosīti kasmā ahosi? Te kira brahmāno samāpattiṃ samāpajjitvā yathā paricchedena vuṭṭhitā brahmabhavanaṃ olokentā pacchābhatte bhattagehaṃ viya suññataṃ addasaṃsu. Tato ‘‘kuhiṃ brahmāno gatā’’ti āvajjantā mahāsamāgamaṃ ñatvā – ‘‘ayaṃ samāgamo mahā, mayaṃ ohīnā, ohīnakānaṃ pana okāso dullabho hoti, tasmā gacchantā atucchahatthā hutvā ekekaṃ gāthaṃ abhisaṅkharitvā gacchāma. Tāya mahāsamāgame ca attano āgatabhāvaṃ jānāpessāma, dasabalassa ca vaṇṇaṃ bhāsissāmā’’ti. Iti tesaṃ samāpattito uṭṭhāya āvajjitattā etadahosi.

คำว่า "สุทธาวาสกายิกานัง" หมายถึง พรหมผู้อยู่ในสุทธาวาสภูมิ. ที่ชื่อว่าสุทธาวาส ได้แก่ พรหมโลก ๕ ชั้น เป็นที่อยู่ของท่านผู้บริสุทธิ์ คือ พระอนาคามีและพระขีณาสพ. คำว่า "เอตทโหสิ" (ได้มีความคิดดังนี้) ถามว่า ความคิดนั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร? ตอบว่า ได้ยินว่า พรหมเหล่านั้นเข้าสมาบัติแล้ว เมื่อออกจากสมาบัติตามเวลาที่กำหนดไว้ มองดูพรหมวิมานของตน ก็เห็นว่าว่างเปล่าเหมือนโรงฉันภัตตาหารในเวลาหลังภัตตกาล. ลำดับนั้น เมื่อพิจารณาว่า "พรหมทั้งหลายไปไหนกัน" ก็ทรงทราบถึงการประชุมใหญ่ จึงดำริว่า "การประชุมนี้ยิ่งใหญ่นัก พวกเราพลาดเสียแล้ว แต่โอกาสสำหรับผู้ที่ไปทีหลังย่อมหาได้ยาก เพราะฉะนั้น เมื่อพวกเราจะไป ก็จะไม่ไปมือเปล่า แต่จะแต่งคาถาองค์ละคาถาแล้วจึงไป. ด้วยคาถานั้น เราจักประกาศการมาถึงของเราในมหาสมาคมนั้น และจักกล่าวสรรเสริญพระคุณของพระทศพลด้วย". เพราะเหตุที่พรหมเหล่านั้นทรงพิจารณาอย่างนี้หลังจากออกจากสมาบัติ ความคิดนี้จึงได้เกิดขึ้น.

Bhagavato purato pāturahesunti pāḷiyaṃ bhagavato santike abhimukhaṭṭhāneyeva otiṇṇā viya katvā vuttā, na kho panettha evaṃ attho veditabbo. Te pana brahmaloke ṭhitāyeva gāthā abhisaṅkharitvā eko puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari, eko dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ, eko pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ, eko uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari. Tato puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otiṇṇabrahmā nīlakasiṇaṃ samāpajjitvā nīlarasmiyo vissajjetvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ maṇivammaṃ paṭimuñcanto viya attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā buddhavīthi nāma kenaci uttarituṃ na sakkā, tasmā mahatiyā buddhavīthiyāva āgantvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhito kho attanā abhisaṅkhataṃ gāthaṃ abhāsi.

คำว่า "ภควโต ปุรโต ปาตุรเหสุํ" (ปรากฏแล้วเบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า) ในพระบาลีนั้น ท่านกล่าวไว้โดยทำให้เป็นประหนึ่งว่าลงมาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่ในที่นี้ไม่พึงทราบเนื้อความอย่างนั้นเลย ส่วนพรหมเหล่านั้นสถิตอยู่ในพรหมโลกนั่นเทียว ประพันธ์คาถาแล้ว องค์หนึ่งลงมาที่ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันออก องค์หนึ่งที่ขอบจักรวาลด้านทิศใต้ องค์หนึ่งที่ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันตก องค์หนึ่งลงมาที่ขอบจักรวาลด้านทิศเหนือ ลำดับนั้น พรหมที่ลงมา ณ ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันออก เข้าไปนีลกสิณแล้ว เปล่งรัศมีสีเขียว ประกาศการมาของตนแก่เทวดาในหมื่นจักรวาลประหนึ่งสวมเกราะแก้วมณีให้ทราบแล้ว (คิดว่า) ชื่อว่าพุทธวิถี ใครๆ ไม่อาจขวางกั้นได้ เพราะเหตุนั้น จึงมาโดยพุทธวิถีอันยิ่งใหญ่นั่นเทียว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคาถาที่ตนประพันธ์ไว้

Dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otiṇṇabrahmā pītakasiṇaṃ samāpajjitvā suvaṇṇapabhaṃ muñcitvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ suvaṇṇapaṭaṃ pārupanto viya attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā tatheva akāsi. Pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otiṇṇabrahmā lohitakasiṇaṃ samāpajjitvā lohitakarasmiyo muñcitvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ rattavarakambalena parikkhipanto viya attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā tatheva akāsi. Uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otiṇṇabrahmā odātakasiṇaṃ samāpajjitvā [Pg.72] odātarasmiyo vissajjetvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṃ sumanakusumapaṭaṃ pārupanto viya attano āgatabhāvaṃ jānāpetvā tatheva akāsi.

พรหมที่ลงมา ณ ขอบจักรวาลด้านทิศใต้ เข้าปีตกสิณแล้ว เปล่งรัศมีสีทอง ประกาศการมาของตนแก่เทวดาในหมื่นจักรวาลประหนึ่งห่มผ้าทองให้ทราบแล้ว ได้กระทำอย่างนั้นเหมือนกัน พรหมที่ลงมา ณ ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันตก เข้าโลหิตกสิณแล้ว เปล่งรัศมีสีแดง ประกาศการมาของตนแก่เทวดาในหมื่นจักรวาลประหนึ่งล้อมรอบด้วยผ้ากัมพลแดงอันประเสริฐให้ทราบแล้ว ได้กระทำอย่างนั้นเหมือนกัน พรหมที่ลงมา ณ ขอบจักรวาลด้านทิศเหนือ เข้าโอทาตกสิณแล้ว เปล่งรัศมีสีขาว ประกาศการมาของตนแก่เทวดาในหมื่นจักรวาลประหนึ่งห่มผ้าดอกมะลิให้ทราบแล้ว ได้กระทำอย่างนั้นเหมือนกัน

Pāḷiyaṃ pana bhagavato purato pāturahesuṃ. Atha kho tā devatā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsūti evaṃ ekakkhaṇe viya purato pātubhāvo ca abhivādetvā ekamantaṃ ṭhitabhāvo ca vutto, so iminā anukkamena ahosi, ekato katvā pana dassito. Gāthābhāsanaṃ pana pāḷiyampi visuṃ visuṃyeva vuttaṃ.

ส่วนในพระบาลีมีว่า "ภควโต ปุรโต ปาตุรเหสุํ" (ปรากฏแล้วเบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า) "อถ โข ตา เทวตา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ" (ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง) ดังนี้ ท่านกล่าวถึงการปรากฏเบื้องพระพักตร์และการถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ราวกับว่าเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน การนั้นได้เกิดขึ้นโดยลำดับดังที่กล่าวมานี้ แต่ท่านแสดงไว้โดยรวบเข้าด้วยกัน ส่วนการกล่าวคาถา แม้ในพระบาลี ท่านก็กล่าวไว้แยกกันๆ นั่นเทียว

Tattha mahāsamayoti mahāsamūho. Pavanaṃ vuccati vanasaṇḍo. Ubhayenapi bhagavā ‘‘imasmiṃ pana vanasaṇḍe ajja mahāsamūho sannipāto’’ti āha. Tato yesaṃ so sannipāto, te dassetuṃ devakāyā samāgatāti āha. Tattha devakāyāti devaghaṭā. Āgatamha imaṃ dhammasamayanti evaṃ samāgate devakāye disvā mayampi imaṃ dhammasamūhaṃ āgatā. Kiṃ kāraṇā? Dakkhitāye aparājitasaṅghanti kenaci aparājitaṃ ajjeva tayo māre madditvā vijitasaṅgāmaṃ imaṃ aparājitasaṅghaṃ dassanatthāya āgatamhāti attho. So pana, brahmā, imaṃ gāthaṃ bhāsitvā, bhagavantaṃ abhivādetvā, puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃyeva aṭṭhāsi.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "มหาสมโย" คือ การประชุมใหญ่, ป่าชัฏเรียกว่า "ปวนํ" พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสด้วยสองบทว่า "ในป่าชัฏนี้ วันนี้มีการประชุมใหญ่" ลำดับนั้น เพื่อจะทรงแสดงว่าการประชุมนั้นเป็นของใคร พระองค์จึงตรัสว่า "เทวกายา สมาคตา" (หมู่เทพมาประชุมกัน) ในบทนั้น บทว่า "เทวกายา" คือ หมู่เทพ (พรหมกล่าวว่า) "อาคตมฺห อิมํ ธมฺมสมยํ" (เราทั้งหลายมาสู่ธรรมสมัยนี้) คือ เห็นหมู่เทพมาประชุมกันอย่างนี้แล้ว แม้พวกเราก็มาสู่การประชุมธรรมนี้ เพราะเหตุไร? (เพื่อ) "ทกฺขิตาเย อปราชิตสงฺฆํ" (เพื่อจะดูหมู่สงฆ์ผู้ไม่พ่ายแพ้) เนื้อความว่า เราทั้งหลายมาเพื่อจะเห็นหมู่สงฆ์ผู้ไม่พ่ายแพ้นี้ ผู้ซึ่งใครๆ ไม่สามารถเอาชนะได้ ผู้ทรงมีชัยในสงครามเพราะทรงย่ำยีมาร ๓ ได้ในวันนี้เอง ส่วนพรหมนั้น ครั้นกล่าวคาถานี้แล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันออกนั่นเทียว

Atha dutiyo vuttanayeneva āgantvā abhāsi. Tattha tatra bhikkhavoti tasmiṃ sannipātaṭṭhāne bhikkhū. Samādahaṃsūti samādhinā yojesuṃ. Cittamattano ujukaṃ akaṃsūti attano citte sabbe vaṅkakuṭilajimhabhāve haritvā ujukaṃ akariṃsu. Sārathīva nettāni gahetvāti yathā samappavattesu sindhavesu odhastapatodo sārathī sabbayottāni gahetvā acodento avārento tiṭṭhati, evaṃ chaḷaṅgupekkhāya samannāgatā guttadvārā sabbepete pañcasatā bhikkhū indriyāni rakkhanti paṇḍitā, ete daṭṭhuṃ idhāgatamhā bhagavāti, sopi gantvā yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.

ลำดับนั้น พรหมองค์ที่สองมาโดยนัยที่กล่าวแล้ว ได้กล่าวแล้ว ในบทเหล่านั้น บทว่า "ตตฺร ภิกฺขโว" คือ ภิกษุทั้งหลายในที่ประชุมนั้น บทว่า "สมาทหํสุ" คือ ประกอบแล้วด้วยสมาธิ บทว่า "จิตฺตมตฺตโน อุชุกํ อกํสุ" คือ ได้กระทำจิตของตนให้ตรง โดยนำความคด ความโกง ความไม่ตรง ทั้งปวงออกไปแล้ว บทว่า "สารถีว เนตฺตานิ คเหตฺวา" คือ นายสารถีผู้ลดประตักลงแล้วในม้าสินธพที่วิ่งไปสม่ำเสมอกัน จับเชือกทั้งหมดไว้ ไม่ต้องขับ ไม่ต้องห้าม ยืนอยู่ฉันใด ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ทั้งหมด ผู้ประกอบด้วยอุเบกขาในอารมณ์ ๖ มีทวารอันคุ้มครองแล้ว เป็นบัณฑิต ย่อมรักษาอินทรีย์ ฉันนั้น (ความว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ทั้งหลายมาที่นี่เพื่อจะเห็นภิกษุเหล่านั้น แม้พรหมนั้นก็ไปยืนอยู่ ณ ที่เดิมของตนนั่นเทียว

Atha tatiyo vuttanayeneva āgantvā abhāsi. Tattha chetvā khīlanti rāgadosamohakhīlaṃ chinditvā. Palighanti rāgadosamohapalighameva. Indakhīlanti rāgadosamohaindakhīlameva. Ūhacca manejāti ete taṇhāejāya anejā bhikkhū indakhīlaṃ ūhacca samūhanitvā catūsu disāsu appaṭihatacārikaṃ [Pg.73] caranti. Suddhāti nirupakkilesā. Vimalāti nimmalā. Idaṃ tasseva vevacanaṃ. Cakkhumatāti pañcahi cakkhūhi cakkhumantena. Sudantāti cakkhutopi dantā sotatopi ghānatopi jivhātopi kāyatopi manatopi dantā. Susunāgāti taruṇanāgā. Tatrāyaṃ vacanattho – chandādīhi na gacchantīti nāgā, tena tena maggena pahīne kilese na āgacchantīti nāgā, nānappakāraṃ āguṃ na karontīti nāgā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana mahāniddese (mahāni. 80) vuttanayeneva veditabbo.

ลำดับนั้น พรหมองค์ที่สามมาโดยนัยที่กล่าวแล้ว ได้กล่าวแล้ว ในบทเหล่านั้น บทว่า "เฉตฺวา ขีลํ" คือ ตัดแล้วซึ่งหลักคือราคะ โทสะ โมหะ บทว่า "ปลิฆํ" คือ ลิ่มสลักคือราคะ โทสะ โมหะนั่นเอง บทว่า "อินฺทขีลํ" คือ เสาเขื่อนคือราคะ โทสะ โมหะนั่นเอง บทว่า "อูหจฺจ มเนชา" คือ ภิกษุเหล่านี้ไม่หวั่นไหวเพราะตัณหาคือความหวั่นไหว ถอนเสาเขื่อนขึ้นแล้ว คือถอนรากขึ้นแล้ว เที่ยวไปในทิศทั้ง ๔ โดยไม่มีสิ่งใดขัดขวาง บทว่า "สุทฺธา" คือ ไม่มีอุปกิเลส บทว่า "วิมลา" คือ ไม่มีมลทิน คำนี้เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง บทว่า "จกฺขุมตา" คือ โดยพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕ บทว่า "สุทนฺตา" คือ ฝึกดีแล้วแม้ทางจักษุ แม้ทางโสตะ แม้ทางฆานะ แม้ทางชิวหา แม้ทางกาย แม้ทางมนะ บทว่า "สุสูนาคา" คือ นาคหนุ่ม ในบทนั้น มีวจนัตถะดังนี้: ไม่ไปเพราะฉันทะเป็นต้น ชื่อว่า นาคา, ไม่กลับมาสู่กิเลสที่ละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ ชื่อว่า นาคา, ไม่กระทำความผิดต่างๆ ชื่อว่า นาคา นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดารพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในมหานิเทศนั่นเทียว

Apica –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘Āguṃ na karoti kiñci loke,Sabbasaṃyoga visajja bandhanāni;

Sabbattha na sajjatī vimutto,Nāgo tādi pavuccate tathattā’’ti. –

"บุคคลใดไม่กระทำความผิดอะไรๆ ในโลก สละสังโยชน์และเครื่องผูกทั้งปวง ไม่ข้องอยู่ ณ ที่ใดๆ เป็นผู้หลุดพ้นแล้ว บัณฑิตเรียกบุคคลผู้คงที่เช่นนั้นว่า นาค เพราะความเป็นเช่นนั้น" –

Evamettha attho veditabbo. Susunāgāti susū nāgā, susunāgabhāvasampattiṃ pattāti attho. Te evarūpe anuttarena yoggācariyena damite taruṇanāge dassanāya āgatamha bhagavāti. Sopi gantvā yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.

พึงทราบเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ บทว่า "สุสูนาคา" คือ นาคหนุ่มน้อย เนื้อความว่า ถึงแล้วซึ่งความสมบูรณ์แห่งความเป็นนาคหนุ่ม (ความว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ทั้งหลายมาเพื่อจะเห็นนาคหนุ่มเหล่านั้น ผู้มีลักษณะเช่นนี้ อันพระองค์ผู้เป็นนายสารถีฝึกม้าชั้นเยี่ยมทรงฝึกแล้ว แม้พรหมนั้นก็ไปยืนอยู่ ณ ที่เดิมของตนนั่นเทียว

Atha catuttho vuttanayeneva āgantvā abhāsi. Tattha gatāseti nibbematikasaraṇagamanena gatā. Sopi gantvā yathāṭhāneyeva aṭṭhāsīti. Sattamaṃ.

ลำดับนั้น พรหมองค์ที่สี่มาโดยนัยที่กล่าวแล้ว ได้กล่าวแล้ว ในบทเหล่านั้น บทว่า "คตาเส" คือ ถึงแล้วด้วยการถึงสรณะอันปราศจากความสงสัย แม้พรหมนั้นก็ไปยืนอยู่ ณ ที่เดิมของตนนั่นเทียว สุตตันตะที่ ๗ จบ

8. Sakalikasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสกลิกสูตร

38. Aṭṭhame maddakucchisminti evaṃnāmake uyyāne. Tañhi ajātasattumhi kucchigate tassa mātarā – ‘‘ayaṃ mayhaṃ kucchigato gabbho rañño sattu bhavissati. Kiṃ me iminā’’ti? Gabbhapātanatthaṃ kucchi maddāpitā. Tasmā ‘‘maddakucchī’’ti saṅkhaṃ gataṃ. Migānaṃ pana abhayavāsatthāya dinnattā migadāyoti vuccati.

๓๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า มทฺทกุจฺฉิสฺมึ คือ ในอุทยานชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า อุทยานนั้น เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูอยู่ในพระครรภ์ พระมารดาของพระองค์ทรงดำริว่า "ครรภ์นี้ที่อยู่ในท้องของเรา จักเป็นศัตรูของพระราชา เราจะต้องการอะไรด้วยครรภ์นี้" จึงรับสั่งให้บีบนวดพระครรภ์เพื่อทำแท้ง เพราะเหตุนั้น อุทยานนั้นจึงได้ชื่อว่า "มัททกุจฉิ" ส่วนเพราะเป็นสถานที่ที่ประทานให้เป็นที่อยู่อย่างปลอดภัยแก่หมู่เนื้อ จึงเรียกว่า "มิคทายะ"

Tena kho pana samayenāti ettha ayaṃ anupubbikathā – devadatto hi ajātasattuṃ nissāya dhanuggahe ca dhanapālakañca payojetvāpi tathāgatassa [Pg.74] jīvitantarāyaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘sahattheneva māressāmī’’ti gijjhakūṭapabbataṃ abhiruhitvā mahantaṃ kūṭāgārappamāṇaṃ silaṃ ukkhipitvā, ‘‘samaṇo gotamo cuṇṇavicuṇṇo hotū’’ti pavijjhi. Mahāthāmavā kiresa pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Aṭṭhānaṃ kho panetaṃ, yaṃ buddhānaṃ parūpakkamena jīvitantarāyo bhaveyyāti taṃ tathāgatassa sarīrābhimukhaṃ āgacchantaṃ ākāse aññā silā uṭṭhahitvā sampaṭicchi. Dvinnaṃ silānaṃ sampahārena mahanto pāsāṇassa sakalikā uṭṭhahitvā bhagavato piṭṭhipādapariyantaṃ abhihani, pādo mahāpharasunā pahato viya samuggatalohitena lākhārasamakkhito viya ahosi. Bhagavā uddhaṃ ulloketvā devadattaṃ etadavoca – ‘‘bahu tayā moghapurisa, apuññaṃ pasutaṃ, yo tvaṃ paduṭṭhacitto vadhakacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādesī’’ti. Tato paṭṭhāya bhagavato aphāsu jātaṃ. Bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ vihāro ujjaṅgalo visamo, bahūnaṃ khattiyādīnañceva pabbajitānañca anokāso’’ti. Te tathāgataṃ mañcasivikāya ādāya maddakucchiṃ nayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavato pādo sakalikāya khato hotī’’ti.

ในบทว่า เตน โข ปน สมเยน นี้ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ ได้ยินว่า พระเทวทัตอาศัยพระเจ้าอชาตศัตรู แม้จะส่งนายขมังธนูและช้างธนบาลไปแล้ว ก็ไม่อาจทำอันตรายแก่พระชนม์ชีพของพระตถาคตได้ จึงคิดว่า "เราจะปลงพระชนม์ด้วยมือของเราเอง" แล้วขึ้นไปยังภูเขาคิชฌกูฏ ยกก้อนหินใหญ่ขนาดเท่าเรือนยอดขึ้น กลิ้งลงไปโดยดำริว่า "ขอสมณโคดมจงเป็นจุลวิจุล" ได้ยินว่า พระเทวทัตนั้นมีกำลังมาก ทรงกำลังเท่ากับช้าง ๕ เชือก แต่ข้อนี้เป็นไปไม่ได้เลย คือ การที่อันตรายแก่พระชนม์ชีพของพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะพึงมีได้ด้วยความพยายามของผู้อื่น เมื่อก้อนหินนั้นกำลังกลิ้งตรงมาสู่พระสรีระของพระตถาคต ก้อนหินอื่น ๆ ได้ผุดขึ้นในอากาศรับไว้ เพราะการกระทบกันของก้อนหินทั้งสอง สะเก็ดหินก้อนใหญ่ได้กระเด็นไปกระทบปลายหลังพระบาทของพระผู้มีพระภาค พระบาทเป็นประดุจถูกฟันด้วยขวานใหญ่ มีพระโลหิตที่พลั่งพลูออกมาเป็นประดุจทาด้วยน้ำครั่ง พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรขึ้นไปเบื้องบน ได้ตรัสคำนี้กับพระเทวทัตว่า "โมฆบุรุษ เธอได้ก่อบาปไว้มาก คือเธอผู้มีจิตประทุษร้าย มีจิตคิดจะฆ่า ได้ทำโลหิตของตถาคตให้ห้อขึ้น" จำเดิมแต่นั้นมา ความไม่สำราญได้เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค ภิกษุทั้งหลายคิดว่า "วิหารนี้เป็นที่โล่งแจ้ง ไม่สม่ำเสมอ ไม่เป็นโอกาสแก่คนจำนวนมากทั้งกษัตริย์เป็นต้นและบรรพชิต" ภิกษุเหล่านั้นจึงเชิญพระตถาคตขึ้นสู่เตียงที่มีลักษณะคล้ายเสลี่ยง นำไปยังมัททกุจฉิ เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ก็โดยสมัยนั้นแล พระบาทของพระผู้มีพระภาคถูกสะเก็ดหินกระทบ"

Bhusāti balavatiyo. Sudanti nipātamattaṃ. Dukkhanti sukhapaṭikkhepo. Tibbāti bahalā. Kharāti pharusā. Kaṭukāti tikhiṇā. Asātāti amadhurā. Na tāsu mano appeti, na tā manaṃ appāyanti vaḍḍhentīti amanāpā. Sato sampajānoti vedanādhivāsanasatisampajaññena samannāgato hutvā. Avihaññamānoti apīḷiyamāno, samparivattasāyitāya vedanānaṃ vasaṃ agacchanto.

บทว่า ภุสา คือ มีกำลัง. บทว่า สุทํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า ทุกฺขา คือ การปฏิเสธสุข. บทว่า ติพฺพา คือ กล้าแข็ง. บทว่า ขรา คือ หยาบกระด้าง. บทว่า กฏุกา คือ เผ็ดร้อน. บทว่า อสาตา คือ ไม่น่ายินดี. จิตไม่แล่นเข้าไปในเวทนาเหล่านั้น, เวทนาเหล่านั้นไม่ทำให้จิตยินดี ไม่ทำให้เจริญ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อมนาปา (ไม่น่าพอใจ). บทว่า สโต สมฺปชาโน คือ เป็นผู้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะในการอดกลั้นเวทนา. บทว่า อวิหญฺญมาโน คือ ไม่ถูกเบียดเบียน, ไม่ตกอยู่ในอำนาจของเวทนาทั้งหลายด้วยการนอนพลิกกลับไปมา.

Sīhaseyyanti ettha kāmabhogiseyyā, petaseyyā, sīhaseyyā, tathāgataseyyāti catasso seyyā. Tattha ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī sattā vāmena passena sentī’’ti ayaṃ kāmabhogiseyyā. Tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi. ‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti ayaṃ petaseyyā. Appamaṃsalohitattā hi aṭṭhisaṅghāṭajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti. ‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, sīho migarājā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi anupakkhipitvā dakkhiṇena passena setī’’ti ayaṃ sīhaseyyā. Tejussadattā [Pg.75] hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ, ‘pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati, divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrasanto pabujjhati, sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti’. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti, ‘‘nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā, na sūrabhāvassa anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana ‘‘tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Catutthajjhānaseyyā pana ‘‘tathāgataseyyā’’ti vuccati. Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma.

ในบทว่า สีหเสยฺยํ นี้ การนอนมี ๔ อย่าง คือ กามโภคิไสยยา เปตไสยยา สีหไสยยา และตถาคตไสยยา. ในบรรดาการนอน ๔ อย่างนั้น การนอนที่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก สัตว์ผู้บริโภคกามย่อมนอนตะแคงซ้าย" นี้ชื่อว่า กามโภคิไสยยา. จริงอยู่ ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ผู้ที่นอนตะแคงขวาโดยส่วนมากไม่มี. การนอนที่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก เปรตย่อมนอนหงาย" นี้ชื่อว่า เปตไสยยา. เพราะมีเนื้อและเลือดน้อย ร่างกายจึงมีแต่ร่างกระดูกที่เกี่ยวกันอยู่ ไม่สามารถนอนตะแคงข้างใดข้างหนึ่งได้ ย่อมนอนหงายเท่านั้น. การนอนที่ตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก ราชสีห์เจ้าแห่งเนื้อ สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อนแล้ว ย่อมนอนตะแคงขวา" นี้ชื่อว่า สีหไสยยา. เพราะมีเดชมาก ราชสีห์เจ้าแห่งเนื้อจะวางเท้าหน้าทั้งสองไว้ที่หนึ่ง วางเท้าหลังไว้ที่หนึ่ง สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน กำหนดที่ตั้งของเท้าหน้า เท้าหลัง และหาง แล้ววางศีรษะไว้บนเท้าหน้าทั้งสองแล้วนอน แม้นอนตลอดทั้งวัน เมื่อตื่นขึ้นก็ตื่นโดยไม่สะดุ้งกลัว แต่จะยกศีรษะขึ้นแล้วกำหนดดูที่ตั้งของเท้าหน้าเป็นต้น. ถ้าหากอวัยวะตั้งอยู่โดยเคลื่อนจากที่ใดที่หนึ่ง ก็จะไม่พอใจโดยคิดว่า "การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ชาติของเจ้า ไม่สมควรแก่ความเป็นผู้กล้าหาญ" แล้วนอนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่หลีกไปหาอาหาร. แต่เมื่ออวัยวะตั้งอยู่โดยไม่เคลื่อนจากที่ ก็จะร่าเริงยินดีโดยคิดว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ชาติและความเป็นผู้กล้าหาญของเจ้า" แล้วลุกขึ้น บิดกายอย่างราชสีห์ สลัดขนแผงคอ บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง แล้วหลีกไปหาอาหาร. ส่วนการนอนในจตุตถฌาน เรียกว่า ตถาคตไสยยา. ในบรรดาการนอนเหล่านั้น ในที่นี้กล่าวถึงสีหไสยยา. เพราะการนอนนี้เป็นอิริยาบถที่มีเดชมาก จึงชื่อว่า อุตตมไสยยา.

Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya, īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā. Gopphakena hi gopphake jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsukā hoti. Yathā na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, seyyā phāsu hoti. Tasmā evaṃ nipajji. Sato sampajānoti sayanapariggāhakasatisampajaññena samannāgato. ‘‘Uṭṭhānasañña’’nti panettha na vuttaṃ, gilānaseyyā hesā tathāgatassa.

บทว่า ปาเท ปาทํ คือ (ทรงวาง) พระบาทซ้ายบนพระบาทขวา. บทว่า อจฺจาธาย คือ ทรงวางซ้อนทับ โดยทรงวางให้เหลื่อมกันเล็กน้อย. เพราะเมื่อข้อเท้ากระทบข้อเท้า หรือเข่ากระทบเข่า เวทนาย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ จิตไม่เป็นเอกัคคตา การนอนไม่ผาสุก. เมื่อทรงวางให้เหลื่อมกันโดยไม่กระทบกันอย่างนี้ เวทนาย่อมไม่เกิดขึ้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา การนอนย่อมผาสุก. เพราะเหตุนั้น จึงบรรทมอย่างนี้. บทว่า สโต สมฺปชาโน คือ ทรงประกอบด้วยสติสัมปชัญญะที่กำหนดการนอน. ในที่นี้ไม่ได้ตรัสบทว่า อุฏฺฐานสญฺญํ เพราะการบรรทมนี้เป็นการบรรทมในเวลาประชวรของพระตถาคต.

Sattasatāti imasmiṃ sutte sabbāpi tā devatā gilānaseyyaṭṭhānaṃ āgatā. Udānaṃ udānesīti gilānaseyyaṃ āgatānaṃ domanassena bhavitabbaṃ siyā. Imāsaṃ pana tathāgatassa vedanādhivāsanaṃ disvā, ‘‘aho buddhānaṃ mahānubhāvatā! Evarūpāsu nāma vedanāsu vattamānāsu vikāramattampi natthi, sirīsayane alaṅkaritvā ṭhapitasuvaṇṇarūpakaṃ viya aniñjamānena kāyena nipanno, idānissa adhikataraṃ mukhavaṇṇo virocati, ābhāsampanno puṇṇacando viya sampati vikasitaṃ viya ca aravindaṃ assa mukhaṃ sobhati, kāyepi vaṇṇāyatanaṃ idāni susammaṭṭhakañcanaṃ viya vippasīdatī’’ti udānaṃ udapādi.

บทว่า สตฺตสตา ความว่า ในพระสูตรนี้ เทวดาเหล่านั้นทั้งหมดทีเดียวมาสู่ที่บรรทมประชวร. บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ ความว่า ความโทมนัสพึงมีแก่ผู้ที่มาสู่ที่บรรทมประชวร. แต่ว่า เทวดาเหล่านี้ได้เห็นการอดกลั้นเวทนาของพระตถาคตแล้ว อุทานจึงเกิดขึ้นว่า "โอ้โห พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีอานุภาพมากหนอ! เมื่อเวทนาเห็นปานนี้เป็นไปอยู่ แม้สักว่าอาการผิดปกติก็ไม่มี ทรงบรรทมด้วยพระกายที่ไม่หวั่นไหว ดุจรูปทองคำที่ประดับตั้งไว้บนสิริไสยาสน์ บัดนี้ พระฉวีวรรณแห่งพระพักตร์ของพระองค์รุ่งเรืองยิ่งขึ้น พระพักตร์ของพระองค์งดงามดุจพระจันทร์เพ็ญที่สมบูรณ์ด้วยรัศมี และดุจดอกบัวที่บานสะพรั่งในบัดนี้ แม้ในพระวรกาย พระฉวีวรรณก็ผ่องใสยิ่งนักในบัดนี้ ดุจทองคำที่ขัดดีแล้ว"

Nāgo [Pg.76] vata bhoti, ettha bhoti dhammālapanaṃ. Balavantaṭṭhena nāgo. Nāgavatāti nāgabhāvena. Sīho vatātiādīsu asantāsanaṭṭhena sīho. Byattaparicayaṭṭhena kāraṇākāraṇajānanena vā ājānīyo. Appaṭisamaṭṭhena nisabho. Gavasatajeṭṭhako hi usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, gavasatasahassajeṭṭhako nisabhoti vuccati. Bhagavā pana appaṭisamaṭṭhena āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti. Tenevatthena idha ‘‘nisabho’’ti vutto. Dhuravāhaṭṭhena dhorayho. Nibbisevanaṭṭhena danto.

ในบทว่า นาโค วต โภ นี้ บทว่า โภ เป็นธรรมาลปนะ. ชื่อว่า นาคะ เพราะอรรถว่ามีกำลัง. บทว่า นาควตา คือโดยความเป็นผู้ประเสริฐ. ในบทว่า สีโห วต เป็นต้น ชื่อว่า สีหะ เพราะอรรถว่าไม่หวาดสะดุ้ง. ชื่อว่า อาชานียะ เพราะอรรถว่ามีความฉลาดคุ้นเคย หรือเพราะรู้เหตุและมิใช่เหตุ. ชื่อว่า นิสภะ เพราะอรรถว่าไม่มีผู้เสมอ. จริงอยู่ โคจ่าฝูง ๑๐๐ ตัว เรียกว่า อุสภะ, โคจ่าฝูง ๑,๐๐๐ ตัว เรียกว่า วสภะ, โคจ่าฝูง ๑๐๐,๐๐๐ ตัว เรียกว่า นิสภะ. ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐเพราะไม่มีผู้เสมอ. ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้จึงเรียกว่า "นิสภะ". ชื่อว่า โธรัยหะ เพราะอรรถว่านำธุระไป. ชื่อว่า ทันตะ เพราะอรรถว่าปราศจากพิษ.

Passāti aniyamitāṇatti. Samādhinti arahattaphalasamādhiṃ. Suvimuttanti phalavimuttiyā suvimuttaṃ. Rāgānugataṃ pana cittaṃ abhinataṃ nāma hoti, dosānugataṃ apanataṃ. Tadubhayapaṭikkhepena na cābhinataṃ na cāpanatanti āha. Na ca sasaṅkhāraniggayhavāritagatanti na sasaṅkhārena sappayogena kilese niggahetvā vāritavataṃ, kilesānaṃ pana chinnattā vataṃ phalasamādhinā samāhitanti attho. Atikkamitabbanti viheṭhetabbaṃ ghaṭṭetabbaṃ. Adassanāti aññāṇā. Aññāṇī hi andhabālova evarūpe satthari aparajjheyyāti devadattaṃ ghaṭṭayamānā vadanti.

บทว่า ปสฺส เป็นคำสั่งที่ไม่เจาะจง. บทว่า สมาธึ คือ อรหัตตผลสมาธิ. บทว่า สุวิมุตฺตํ คือ หลุดพ้นดีแล้วด้วยผลวิมุตติ. ก็จิตที่ไปตามราคะ ชื่อว่าอภินตะ (น้อมไป), จิตที่ไปตามโทสะ ชื่อว่าอปนตะ (เอนไป). พระองค์ตรัสว่า น จาภินตํ น จาปนตํ ด้วยการปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้น. บทว่า น จ สสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคตํ ความว่า ไม่ใช่มีวัตรที่ต้องห้ามด้วยการข่มกิเลสโดยมีความเพียรเป็นเครื่องปรุงแต่ง แต่เพราะกิเลสถูกตัดขาดแล้ว วัตรจึงตั้งมั่นดีแล้วด้วยผลสมาธิ. บทว่า อติกฺกมิตพฺพํ คือ พึงเบียดเบียน พึงกระทบกระทั่ง. บทว่า อทสฺสนา คือ เพราะไม่มีปัญญา. จริงอยู่ ผู้ไม่มีปัญญาเหมือนคนพาลผู้มืดบอด พึงประทุษร้ายในพระศาสดาเห็นปานนี้ (เทวดา) กล่าวเสียดสีพระเทวทัต.

Pañcavedāti itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ dhārakā. Sataṃ samanti vassasataṃ. Tapassīti tapanissitakā hutvā. Caranti carantā. Na sammāvimuttanti sacepi evarūpā brāhmaṇā vassasataṃ caranti, cittañca nesaṃ sammā vimuttaṃ na hoti. Hīnattarūpā na pāraṃ gamā teti hīnattasabhāvā te nibbānaṅgamā na honti. ‘‘Hīnattharūpā’’tipi pāṭho, hīnatthajātikā parihīnatthāti attho. Taṇhādhipannāti taṇhāya ajjhotthaṭā. Vatasīlabaddhāti ajavatakukkuravatādīhi ca vatehi tādiseheva ca sīlehi baddhā. Lūkhaṃ tapanti pañcātapatāpanaṃ kaṇṭakaseyyādikaṃ tapaṃ. Idāni sā devatā sāsanassa niyyānikabhāvaṃ kathentī na mānakāmassātiādimāha. Taṃ vuttatthamevāti. Aṭṭhamaṃ.

บทว่า ปญฺจเวทา คือ ผู้ทรงจำพระเวทมีอิติหาสะเป็นที่ ๕. บทว่า สตํ สมํ คือ ตลอดร้อยปี. บทว่า ตปสฺสี คือ เป็นผู้มีตบะเป็นที่อาศัย. บทว่า จรนฺติ คือ ประพฤติ. บทว่า น สมฺมาวิมุตฺตํ ความว่า ถึงแม้พราหมณ์เห็นปานนี้จะประพฤติพรตตลอดร้อยปี จิตของพวกเขาก็ไม่หลุดพ้นโดยชอบ. บทว่า หีนตฺตรูปา น ปารํ คมา เต ความว่า พวกเขามีสภาวะเลวทราม ย่อมไม่ถึงพระนิพพาน. อีกอย่างหนึ่งมีบาลีว่า "หีนตฺถรูปา" อธิบายว่า มีชาติเลวทราม มีสภาวะเลวทรามโดยสิ้นเชิง. บทว่า ตณฺหาธิปนฺนา คือ ถูกตัณหาครอบงำ. บทว่า วตสีลพทฺธา คือ ถูกผูกด้วยวัตรทั้งหลายมีอชวัตรและกุกกุรวัตรเป็นต้น และด้วยศีลทั้งหลายเช่นเดียวกัน. บทว่า ลูขํ ตปนฺติ คือ ตบะมีการนอนบนหนามเป็นต้น อันเป็นการบำเพ็ญปัญจาตปะ. บัดนี้ เทวดานั้นเมื่อจะกล่าวถึงความเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า น มานกามสฺส. คำนั้นมีอรรถดังที่กล่าวแล้ว. สูตรที่ ๘ จบ.

9. Paṭhamapajjunnadhītusuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปฐมปัชชุนนธีตุสูตร

39. Navame pajjunnassa dhītāti pajjunnassa nāma vassavalāhakadevarañño cātumahārājikassa dhītā. Abhivandeti bhagavā tumhākaṃ pāde [Pg.77] vandāmi. Cakkhumatāti pañcahi cakkhūhi cakkhumantena tathāgatena. Dhammo anubuddhoti, ‘‘idaṃ mayā pubbe paresaṃ santike kevalaṃ sutaṃyeva āsī’’ti vadati. Sāhaṃ dānīti, sā ahaṃ idāni. Sakkhi jānāmīti, paṭivedhavasena paccakkhameva jānāmi. Vigarahantāti, ‘‘hīnakkharapadabyañjano’’ti vā ‘‘aniyyāniko’’ti vā evaṃ garahantā. Roruvanti, dve roruvā – dhūmaroruvo ca jālaroruvo ca. Tattha dhūmaroruvo visuṃ hoti, jālaroruvoti pana avīcimahānirayassevetaṃ nāmaṃ. Tattha hi sattā aggimhi jalante jalante punappunaṃ ravaṃ ravanti, tasmā so ‘‘roruvo’’ti vuccati. Ghoranti dāruṇaṃ. Khantiyā upasamena upetāti ruccitvā khamāpetvā gahaṇakhantiyā ca rāgādiupasamena ca upetāti. Navamaṃ.

๓๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ปชฺชุนฺนสฺส ธีตา คือ ธิดาของวลาหกเทวราชผู้เป็นใหญ่แห่งฝน นามว่าปัชชุนนะ ในสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชิกา. บทว่า อภิวนฺเท ความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ขอถวายบังคมพระบาทของพระองค์. บทว่า จกฺขุมตา คือ พระตถาคตผู้ทรงมีพระจักษุ ๕. บทว่า ธมฺโม อนุพุทฺโธ ความว่า (นางกล่าวว่า) "เรื่องนี้ ข้าพระองค์เคยได้ฟังมาเท่านั้นในสำนักของผู้อื่นในกาลก่อน". บทว่า สาหํ ทานิ คือ ข้าพระองค์นั้น บัดนี้. บทว่า สกฺขิ ชานามิ คือ รู้แจ้งประจักษ์ด้วยตนเองด้วยอำนาจแห่งปฏิเวธ. บทว่า วิครหนฺตา คือ ผู้ติเตียนอย่างนี้ว่า "มีอักษร บท และพยัญชนะเลว" หรือว่า "ไม่เป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์". บทว่า โรรุวํ คือ โรรุวนรกมี ๒ อย่าง คือ ธูมโรรุวะ และชาลโรรุวะ. ในนรกทั้งสองนั้น ธูมโรรุวะมีอยู่ต่างหาก ส่วนชาลโรรุวะเป็นชื่อของอเวจีมหานรกนั่นเอง. จริงอยู่ ในนรกนั้น สัตว์ทั้งหลายเมื่อไฟลุกโชนอยู่ ย่อมร้องครวญครางอยู่ร่ำไป เพราะเหตุนั้น นรกนั้นจึงเรียกว่า "โรรุวะ". บทว่า โฆรํ คือ ทารุณ. บทว่า ขนฺติยา อุปสเมน อุเปตา ความว่า ประกอบด้วยคหณขันติ (ความอดทนในการเรียน) โดยการชอบใจและให้อดทน และประกอบด้วยความสงบระงับราคะเป็นต้น. สูตรที่ ๙ จบ.

10. Dutiyapajjunnadhītusuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาทุติยปัชชุนนธีตุสูตร

40. Dasame dhammañcāti ca saddena saṅghañca, iti tīṇi ratanāni namassamānā idhāgatāti vadati. Atthavatīti, atthavatiyo. Bahunāpi kho tanti yaṃ dhammaṃ sā abhāsi, taṃ dhammaṃ bahunāpi pariyāyena ahaṃ vibhajeyyaṃ. Tādiso dhammoti, tādiso hi ayaṃ bhagavā dhammo, taṃsaṇṭhito tappaṭibhāgo bahūhi pariyāyehi vibhajitabbayuttakoti dasseti. Lapayissāmīti, kathayissāmi. Yāvatā me manasā pariyattanti yattakaṃ mayā manasā pariyāpuṭaṃ, tassatthaṃ divasaṃ avatvā madhupaṭalaṃ pīḷentī viya muhutteneva saṃkhittena kathessāmi. Sesaṃ uttānamevāti. Dasamaṃ.

๔๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ธมฺมญฺจ ความว่า ด้วย จ ศัพท์ หมายรวมถึงพระสงฆ์ด้วย (นาง) กล่าวว่า ข้าพระองค์มาที่นี่เพื่อนมัสการรัตนะ ๓. บทว่า อตฺถวตี คือ มีอรรถรส. บทว่า พหุนาปิ โข ตํ ความว่า ธรรมใดที่นางกล่าวแล้ว ธรรมนั้นข้าพระองค์พึงจำแนกได้โดยปริยายเป็นอันมาก. บทว่า ตาทิโส ธมฺโม ความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ธรรมนี้เป็นเช่นนั้นจริง คือ ตั้งมั่นอยู่ในภาวะนั้น มีส่วนแห่งภาวะนั้น สมควรที่จะจำแนกได้โดยปริยายเป็นอันมาก. บทว่า ลปยิสฺสามิ คือ จักกล่าว. บทว่า ยาวตา เม มนสา ปริยตฺตํ ความว่า ธรรมเท่าใดที่ข้าพระองค์เรียนมาด้วยใจแล้ว ข้าพระองค์จักไม่กล่าวอรรถแห่งธรรมนั้นตลอดทั้งวัน แต่จักกล่าวโดยย่อในชั่วครู่เดียว ดุจคนบีบรวงผึ้งฉะนั้น. บทที่เหลือมีความหมายตื้นแล้ว. สูตรที่ ๑๐ จบ.

Satullapakāyikavaggo catuttho.

สตุลลปกายิกวรรคที่ ๔ จบ.

5. Ādittavaggo

๕. อาทิตตวรรค

1. Ādittasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอาทิตตสูตร

41. Ādittavaggassa paṭhame jarāya maraṇena cāti desanāsīsametaṃ, rāgādīhi pana ekādasahi aggīhi loko ādittova. Dānenāti dānacetanāya. Dinnaṃ hoti sunīhatanti dānapuññacetanāhi dāyakasseva hoti gharasāmikassa viya nīhatabhaṇḍakaṃ, tenetaṃ vuttaṃ. Corā harantīti [Pg.78] adinne bhoge corāpi haranti rājānopi, aggipi ḍahati, ṭhapitaṭṭhānepi nassanti. Antenāti maraṇena. Sarīraṃ sapariggahanti sarīrañceva corādīnaṃ vasena avinaṭṭhabhoge ca. Saggamupetīti vessantaramahārājādayo viya sagge nibbattatīti. Paṭhamaṃ.

๔๑. ในปฐมสูตรแห่งอาทิตตวรรค บทว่า ชราย มรเณน จ นี้ เป็นหัวข้อเทศนา ก็แต่ว่า โลกถูกไฟ ๑๑ กอง มีราคะเป็นต้น เผาแล้วเทียว. บทว่า ทาเนน ได้แก่ ด้วยทานเจตนา. บทว่า ทินฺนํ โหติ สุนีหตํ ความว่า ทานกุศลเจตนาย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ทายกเท่านั้น เหมือนสิ่งของที่ขนออกจากเรือน (ที่ไฟไหม้) ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่เจ้าของเรือน ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำนี้ไว้. บทว่า โจรา หรนฺติ ความว่า โจรทั้งหลายย่อมลักโภคทรัพย์ที่ยังไม่ได้ให้ไป แม้พระราชาทั้งหลายก็ยึดไป แม้ไฟก็ไหม้ แม้เก็บไว้ในที่ตั้งก็หายไป. บทว่า อนฺเตน ได้แก่ ด้วยความตาย. บทว่า สรีรํ สปริคฺคหํ ได้แก่ ทั้งสรีระและโภคทรัพย์ที่ยังไม่พินาศไปด้วยอำนาจของโจรเป็นต้น. บทว่า สคฺคมุเปติ ความว่า ย่อมบังเกิดในสวรรค์ เหมือนพระเวสสันดรมหาราชเป็นต้น. จบปฐมสูตร.

2. Kiṃdadasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถากิงททสูตร

42. Dutiye annadoti yasmā atibalavāpi dve tīṇi bhattāni abhutvā uṭṭhātuṃ na sakkoti, bhutvā pana dubbalopi hutvā balasampanno hoti, tasmā ‘‘annado balado’’ti āha. Vatthadoti yasmā surūpopi duccoḷo vā acoḷo vā virūpo hoti ohīḷito duddasiko, vatthacchanno devaputto viya sobhati, tasmā ‘‘vatthado hoti vaṇṇado’’ti āha. Yānadoti hatthiyānādīnaṃ dāyako. Tesu pana –

๔๒. ในทุติยสูตร บทว่า อนฺนโท ความว่า เพราะแม้ผู้มีกำลังมาก ไม่บริโภคอาหาร ๒-๓ มื้อ ก็ไม่สามารถจะลุกขึ้นได้ แต่เมื่อบริโภคแล้ว แม้เป็นคนอ่อนแอก็กลับเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยกำลัง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ผู้ให้ข้าวชื่อว่าให้กำลัง". บทว่า วตฺถโท ความว่า เพราะแม้ผู้มีรูปงาม แต่มีผ้านุ่งห่มเศร้าหมองหรือไม่มีผ้านุ่งห่ม ก็กลายเป็นคนน่าเกลียด ถูกดูหมิ่น น่าทุเรศ แต่เมื่อนุ่งห่มผ้าแล้ว ย่อมงดงามดุจเทพบุตร เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ผู้ให้ผ้าชื่อว่าให้วรรณะ". บทว่า ยานโท ได้แก่ ผู้ให้ยานมีช้างเป็นต้น. แต่ในยานเหล่านั้น –

‘‘Na hatthiyānaṃ samaṇassa kappati,Na assayānaṃ, na rathena yātuṃ;

Idañca yānaṃ samaṇassa kappati,Upāhanā rakkhato sīlakhandha’’nti.

"ยานช้างไม่สมควรแก่สมณะ ยานม้าก็ไม่สมควร จะไปด้วยรถก็ไม่สมควร แต่ยานนี้สมควรแก่สมณะ คือ รองเท้า สำหรับผู้รักษาสีลขันธ์"

Tasmā chattupāhanakattarayaṭṭhimañcapīṭhānaṃ dāyako, yo ca maggaṃ sodheti, nisseṇiṃ karoti, setuṃ karoti, nāvaṃ paṭiyādeti, sabbopi yānadova hoti. Sukhado hotīti yānassa sukhāvahanato sukhado nāma hoti. Cakkhudoti andhakāre cakkhumantānampi rūpadassanābhāvato dīpado cakkhudo nāma hoti, anuruddhatthero viya dibbacakkhu sampadampi labhati.

เพราะเหตุนั้น ผู้ให้ร่ม รองเท้า ไม้เท้า เตียงและตั่ง และผู้ที่ทำทางให้สะอาด ทำบันได ทำสะพาน จัดแจงเรือ ทั้งหมดนี้ชื่อว่าเป็นผู้ให้ยานทั้งนั้น. บทว่า สุขโท โหติ ความว่า ชื่อว่าผู้ให้ความสุข เพราะยานนำความสุขมาให้. บทว่า จกฺขุโท ความว่า ชื่อว่าผู้ให้จักษุ เพราะในที่มืด แม้คนมีจักษุก็มองไม่เห็นรูป ผู้ให้ประทีปจึงชื่อว่าผู้ให้จักษุ ย่อมได้แม้ซึ่งทิพพจักขุสมบัติ เหมือนพระอนุรุทธเถระ.

Sabbadado hotīti sabbesaṃyeva balādīnaṃ dāyako hoti. Dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassāpi sītalāya pokkharaṇiyā nhāyitvā patissayaṃ pavisitvā muhuttaṃ mañce nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa hi kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇāyatanaṃ vātātapehi jhāyati, patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nipannassa ca visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati okkamati, vaṇṇāyatanaṃ āharitvā pakkhittaṃ [Pg.79] viya hoti. Bahi vicarantassa pāde kaṇṭako vijjhati, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayo ceva corabhayañca uppajjati, patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nipannassa sabbete parissayā na honti, dhammaṃ sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati. Tathā bahi vicarantassa ca sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe kūpe otiṇṇo viya hoti, mañcapīṭhādīni na paññāyanti. Muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvārakavāṭavātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti. Tena vuttaṃ – ‘‘so ca sabbadado hoti, yo dadāti upassaya’’nti.

บทว่า สพฺพทโท โหติ ความว่า ชื่อว่าเป็นผู้ให้สิ่งทั้งปวง มีกำลังเป็นต้น. จริงอยู่ แม้ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตไป ๒-๓ หมู่บ้าน ไม่ได้อะไรเลยกลับมา อาบน้ำในสระโบกขรณีที่เย็นแล้ว เข้าไปสู่ที่พัก นอนบนเตียงครู่หนึ่ง ลุกขึ้นนั่งแล้ว กำลังในกายย่อมมีประดุจถูกนำมาใส่ไว้. และเมื่อเที่ยวไปภายนอก วรรณายตนะในกายย่อมถูกลมและแดดแผดเผา แต่เมื่อเข้าไปสู่ที่พัก ปิดประตู นอนอยู่ครู่หนึ่ง วิสภาสันตติย่อมสงบระงับ สภาสันตติย่อมเกิดขึ้น วรรณายตนะย่อมมีประดุจถูกนำมาใส่ไว้. เมื่อเที่ยวไปภายนอก หนามย่อมตำเท้า ตอย่อมกระทบ ภยันตรายจากสัตว์เลื้อยคลานเป็นต้นและภัยจากโจรย่อมเกิดขึ้น แต่เมื่อเข้าไปสู่ที่พัก ปิดประตู นอนอยู่ ภยันตรายเหล่านั้นทั้งหมดย่อมไม่มี. เมื่อสาธยายธรรม ธรรมปีติสุขย่อมเกิดขึ้น เมื่อมนสิการกรรมฐาน อุปสมสุขย่อมเกิดขึ้น. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อเที่ยวไปภายนอก เหงื่อย่อมไหล นัยน์ตาย่อมสั่น ในขณะที่เข้าสู่เสนาสนะ ย่อมเป็นประดุจลงไปในบ่อ เตียงและตั่งเป็นต้นย่อมไม่ปรากฏ. แต่เมื่อนั่งอยู่ครู่หนึ่ง จักษุประสาทก็มีประดุจถูกนำมาใส่ไว้ บานประตู หน้าต่าง เตียงและตั่งเป็นต้นย่อมปรากฏ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ผู้ใดให้ที่พักอาศัย ผู้นั้นชื่อว่าให้ทุกสิ่ง"

Amataṃdado ca so hotīti paṇītabhojanassa pattaṃ pūrento viya amaraṇadānaṃ nāma deti. Yo dhammamanusāsatīti yo dhammaṃ anusāsati, aṭṭhakathaṃ katheti, pāḷiṃ vāceti, pucchitapañhaṃ vissajjeti, kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, dhammassavanaṃ karoti, sabbopesa dhammaṃ anusāsati nāma. Sabbadānānañca idaṃ dhammadānameva agganti veditabbaṃ. Vuttampi cetaṃ –

บทว่า อมตํทโท จ โส โหติ ความว่า ชื่อว่าให้ทานคืออมตะ เหมือนผู้ที่กำลังบรรจุโภชนะอันประณีตให้เต็มบาตร. บทว่า โย ธมฺมมนุสาสติ ความว่า ผู้ใดพร่ำสอนธรรม กล่าวอรรถกถา บอกบาลี แก้ปัญหาที่ถูกถาม บอกกรรมฐาน จัดการฟังธรรม ทั้งหมดนี้ชื่อว่าพร่ำสอนธรรม. และพึงทราบว่า ในบรรดาทานทั้งปวง ธรรมทานนี้แลเป็นเลิศ. แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘Sabbadānaṃ dhammadānaṃ jināti,Sabbarasaṃ dhammaraso jināti;

Sabbaratiṃ dhammarati jināti,Taṇhakkhayo sabbadukkhaṃ jinātī’’ti. (dha. pa. 354);

Dutiyaṃ;

"ธรรมทานย่อมชนะทานทั้งปวง, รสแห่งธรรมย่อมชนะรสทั้งปวง, ความยินดีในธรรมย่อมชนะความยินดีทั้งปวง, ความสิ้นไปแห่งตัณหาย่อมชนะทุกข์ทั้งปวง". จบทุติยสูตร.

3. Annasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอันนสูตร

43. Tatiye abhinandantīti patthenti. Bhajatīti upagacchati, cittagahapatisīvalittherādike viya pacchato anubandhati. Tasmāti yasmā idhaloke paraloke ca annadāyakameva anugacchati, tasmā. Sesaṃ uttānamevāti. Tatiyaṃ.

๔๓. ในตติยสูตร บทว่า อภินนฺทนฺติ ได้แก่ ย่อมปรารถนา. บทว่า ภชติ ได้แก่ ย่อมเข้าไปหา, ย่อมติดตามไปข้างหลัง เหมือน (ติดตาม) จิตตคฤหบดีและพระสีวลีเถระเป็นต้น. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะผลบุญย่อมติดตามผู้ให้ข้าวไปเท่านั้น ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า ฉะนั้น. บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น. จบตติยสูตร.

4. Ekamūlasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาเอกมูลสูตร

44. Catutthe ekamūlanti avijjā taṇhāya mūlaṃ, taṇhā avijjāya. Idha pana taṇhā adhippetā. Dvīhi sassatucchedadiṭṭhīhi āvaṭṭatīti dvirāvaṭṭā. Sā ca rāgādīhi tīhi malehi timalā. Tatrāssā moho sahajātakoṭiyā [Pg.80] malaṃ hoti, rāgadosā upanissayakoṭiyā. Pañca pana kāmaguṇā assā pattharaṇaṭṭhānā, tesu sā pattharatīti pañcapattharā. Sā ca apūraṇīyaṭṭhena samuddo. Ajjhattikabāhiresu panesā dvādasāyatanesu āvaṭṭati parivaṭṭatīti dvādasāvaṭṭā. Apatiṭṭhaṭṭhena pana pātāloti vuccatīti. Ekamūlaṃ…pe… pātālaṃ, atari isi, uttari samatikkamīti attho. Catutthaṃ.

๔๔. ในจตุตถสูตร บทว่า เอกมูลํ ความว่า อวิชชาเป็นมูลของตัณหา ตัณหาเป็นมูลของอวิชชา แต่ในที่นี้ประสงค์เอาตัณหา. ชื่อว่า ทวิราวฏฺฏา เพราะหมุนวนไปด้วยทิฏฐิ ๒ อย่าง คือ สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. และชื่อว่า ติมลา เพราะมีมลทิน ๓ อย่าง มีราคะเป็นต้น. ในมลทินเหล่านั้น โมหะเป็นมลทินของตัณหานั้นโดยเป็นสหชาตปัจจัย, ราคะและโทสะเป็นมลทินโดยเป็นอุปนิสสยปัจจัย. ส่วนกามคุณ ๕ เป็นที่แผ่ไปของตัณหานั้น, ตัณหานั้นย่อมแผ่ไปในกามคุณเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปญฺจปตฺถรา. และตัณหานั้นชื่อว่า สมุทร เพราะมีความหมายว่าไม่อาจทำให้เต็มได้. และตัณหานี้หมุนเวียนไปในอายตนะ ๑๒ ทั้งภายในและภายนอก เหตุนั้นจึงชื่อว่า ทวาทสาวฏฺฏา. ส่วนชื่อว่า ปาตาล เพราะมีความหมายว่าไม่มีที่ตั้ง. ความหมายของบทว่า เอกมูลํ...เป...ปาตาลํ, อตริ อิสิ, อุตฺตริ สมติกฺกมิ คือ พระฤาษีข้ามแล้ว ก้าวล่วงแล้ว ผ่านพ้นไปแล้ว. จบจตุตถสูตร.

5. Anomasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอโนมสูตร

45. Pañcame anomanāmanti sabbaguṇasamannāgatattā avekallanāmaṃ, paripūranāmanti attho. Nipuṇatthadassinti bhagavā saṇhasukhume khandhantarādayo atthe passatīti nipuṇatthadassī. Paññādadanti anvayapaññādhigamāya paṭipadaṃ kathanavasena paññāya dāyakaṃ. Kāmālaye asattanti pañcakāmaguṇālaye alaggaṃ. Kamamānanti bhagavā mahābodhimaṇḍeyeva ariyamaggena gato, na idāni gacchati, atītaṃ pana upādāya idaṃ vuttaṃ. Mahesinti mahantānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esitāraṃ pariyesitāranti. Pañcamaṃ.

๔๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อโนมนามํ ความว่า ชื่อว่าผู้มีนามไม่บกพร่อง ชื่อว่าผู้มีนามบริบูรณ์ เพราะความเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวง. บทว่า นิปุณตฺถทสฺสึ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงเห็นอรรถทั้งหลายที่ละเอียดอ่อน มีความต่างแห่งขันธ์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่านิปุณัตถทัสสี. บทว่า ปญฺญาหทํ ความว่า ผู้ให้ปัญญาด้วยอำนาจแห่งการตรัสบอกปฏิปทาเพื่อการบรรลุปัญญาแก่บุคคลผู้เนือยช้า. บทว่า กามาลเย อสตฺตํ ความว่า ผู้ไม่ข้องในกามคุณ ๕ อันเป็นที่อาศัย. บทว่า กมมานํ ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จไปแล้วด้วยอริยมรรค ณ มหาโพธิมัณฑสถานนั่นเทียว, ไม่ได้เสด็จไปในบัดนี้, แต่พระดำรัสนี้ตรัสไว้โดยอ้างถึงอดีต. บทว่า มเหสึ ความว่า ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่มีศีลขันธ์เป็นต้น. จบสูตรที่ ๕.

6. Accharāsuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอัจฉราสูตร

46. Chaṭṭhe accharāgaṇasaṅghuṭṭhanti ayaṃ kira devaputto satthusāsane pabbajitvā vattapaṭipattiṃ pūrayamāno pañcavassakāle pavāretvā dvemātikaṃ paguṇaṃ katvā kammākammaṃ uggahetvā cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ uggaṇhitvā sallahukavuttiko araññaṃ pavisitvā yo bhagavatā majjhimayāmo sayanassa koṭṭhāsoti anuññāto. Tasmimpi sampatte ‘‘pamādassa bhāyāmī’’ti mañcakaṃ ukkhipitvā rattiñca divā ca nirāhāro kammaṭṭhānameva manasākāsi.

๔๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อจฺฉราคณสงฺฆุฏฺฐํ ความว่า ได้ยินว่า เทพบุตรองค์นี้บวชในพระศาสนาของพระศาสดาแล้ว บำเพ็ญวัตรปฏิบัติอยู่ เมื่อครบ ๕ พรรษา ปวารณาแล้ว ทำมาติกา ๒ ให้คล่องแคล่ว เรียนกรรมและอกรรมวินิจฉัย เรียนเอากัมมัฏฐานที่ถูกใจแล้ว เป็นผู้มีการดำรงชีวิตเบา เข้าไปสู่ป่า. มัชฌิมยามใดอันพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตไว้ว่า เป็นส่วนแห่งการนอน, แม้เมื่อมัชฌิมยามนั้นมาถึง ก็คิดว่า "เรากลัวต่อความประมาท" จึงยกเตียงน้อยขึ้น ไม่บริโภคอาหาร ทำไว้ในใจซึ่งกัมมัฏฐานเท่านั้น ทั้งกลางคืนและกลางวัน.

Athassa abbhantare satthakavātā uppajjitvā jīvitaṃ pariyādiyiṃsu. So dhurasmiṃyeva kālamakāsi. Yo hi koci bhikkhu caṅkame caṅkamamāno vā ālambanatthambhaṃ nissāya ṭhito vā caṅkamakoṭiyaṃ cīvaraṃ sīse ṭhapetvā nisinno vā nipanno vā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane dhammaṃ desento vā kālaṃ karoti, sabbo so dhurasmiṃ kālaṃ [Pg.81] karoti nāma. Iti ayaṃ caṅkamane kālaṃ katvā upanissayamandatāya āsavakkhayaṃ appatto tāvatiṃsabhavane mahāvimānadvāre niddāyitvā pabujjhanto viya paṭisandhiṃ aggahesi. Tāvadevassa suvaṇṇatoraṇaṃ viya tigāvuto attabhāvo nibbatti.

ครั้งนั้น ลมประดุจศัสตราเกิดขึ้นภายในของภิกษุนั้นแล้วตัดชีวิตเสีย. ภิกษุนั้นทำกาละในขณะประกอบความเพียรนั่นเทียว. จริงอยู่ ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งทำกาละในขณะกำลังจงกรมอยู่ที่ทางจงกรม หรือยืนพิงเสาสำหรับยึดเหนี่ยว หรือนั่งที่ท้ายทางจงกรม เอาผ้าจีวรวางไว้บนศีรษะ หรือนอนอยู่ หรือแสดงธรรมบนธรรมาสน์ที่ประดับแล้วในท่ามกลางบริษัท, ภิกษุนั้นทั้งหมด ชื่อว่าทำกาละในขณะประกอบความเพียร. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุรูปนี้ทำกาละที่ทางจงกรม เพราะมีอุปนิสัยอ่อน จึงไม่บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะ ได้ถือปฏิสนธิที่ประตูวิมานใหญ่ในภพดาวดึงส์ เป็นประดุจหลับแล้วตื่นขึ้น. ในขณะนั้นนั่นเทียว อัตภาพสูง ๓ คาวุต ประดุจซุ้มประตูทอง ได้บังเกิดขึ้นแก่เทพบุตรนั้น.

Antovimāne sahassamattā accharā taṃ disvā, ‘‘vimānasāmiko devaputto āgato, ramayissāma na’’nti tūriyāni gahetvā parivārayiṃsu. Devaputto na tāva cutabhāvaṃ jānāti, pabbajitasaññīyeva accharā oloketvā vihāracārikaṃ āgataṃ mātugāmaṃ disvā lajjī. Paṃsukūliko viya upari ṭhitaṃ ghanadukūlaṃ ekaṃsaṃ karonto aṃsakūṭaṃ paṭicchādetvā indriyāni okkhipitvā adhomukho aṭṭhāsi. Tassa kāyavikāreneva tā devatā ‘‘samaṇadevaputto aya’’nti ñatvā evamāhaṃsu – ‘‘ayya, devaputta, devaloko nāmāyaṃ, na samaṇadhammassa karaṇokāso, sampattiṃ anubhavanokāso’’ti. So tatheva aṭṭhāsi. Devatā ‘‘na tāvāyaṃ sallakkhetī’’ti tūriyāni paggaṇhiṃsu. So tathāpi anolokentova aṭṭhāsi.

ภายในวิมาน นางอัปสรประมาณหนึ่งพันเห็นเทพบุตรนั้นแล้ว คิดว่า "เทพบุตรเจ้าของวิมานมาแล้ว เราจักบำเรอท่าน" จึงถือเครื่องดนตรีแวดล้อมแล้ว. เทพบุตรยังไม่รู้ภาวะที่ตนจุติ มีสัญญาว่าเป็นบรรพชิตนั่นเทียว แลดูนางอัปสรแล้วเกิดความละอาย เหมือนเห็นมาตุคามผู้มาเที่ยวชมวิหาร. เป็นดุจภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุล ทำผ้าทิพย์เนื้อหนาที่อยู่เบื้องบนเป็นผ้าห่มเฉวียงบ่า ปิดมุมบ่า ทอดอินทรีย์ลง ยืนก้มหน้า. เหล่าเทพธิดานั้นรู้ได้ด้วยกายวิการของเทพบุตรนั้นนั่นเองว่า "ท่านผู้นี้เป็นสมณเทพบุตร" จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่ท่านเทพบุตร ที่นี้ชื่อว่าเทวโลก ไม่ใช่สถานที่สำหรับทำสมณธรรม เป็นสถานที่สำหรับเสวยสมบัติ". เทพบุตรนั้นก็ยังคงยืนอยู่อย่างนั้น. เหล่าเทพธิดาคิดว่า "ท่านผู้นี้ยังไม่รู้สึกตัว" จึงประโคมเครื่องดนตรี. ถึงกระนั้น เทพบุตรนั้นก็ยังคงยืนอยู่โดยไม่แลดู.

Athassa sabbakāyikaṃ ādāsaṃ purato ṭhapayiṃsu. So chāyaṃ disvā cutabhāvaṃ ñatvā, ‘‘na mayā imaṃ ṭhānaṃ patthetvā samaṇadhammo kato, uttamatthaṃ arahattaṃ patthetvā kato’’ti sampattiyā vippaṭisārī ahosi, ‘‘suvaṇṇapaṭaṃ paṭilabhissāmī’’ti takkayitvā yuddhaṭṭhānaṃ otiṇṇamallo mūlakamuṭṭhiṃ labhitvā viya. So – ‘‘ayaṃ saggasampatti nāma sulabhā, buddhānaṃ pātubhāvo dullabho’’ti cintetvā vimānaṃ apavisitvāva asambhinneneva sīlena accharāsaṅghaparivuto dasabalassa santikaṃ āgamma abhivādetvā ekamantaṃ ṭhito imaṃ gāthaṃ abhāsi.

ครั้งนั้น เทพธิดาเหล่านั้นวางกระจกที่ส่องเห็นได้ทั้งกายไว้เบื้องหน้าของเทพบุตรนั้น. เทพบุตรนั้นเห็นเงาของตนแล้ว รู้ภาวะที่ตนจุติ จึงเกิดความเดือดร้อนใจในสมบัติที่ได้ คิดว่า "สมณธรรมอันเราทำแล้ว มิได้ปรารถนาสถานที่นี้, เราทำแล้วปรารถนาอรหัตตผลอันเป็นประโยชน์สูงสุด" เปรียบเหมือนนักรบผู้ลงสู่สนามรบโดยคาดคิดว่า "เราจักได้แผ่นทองคำ" แต่กลับได้เพียงหัวผักกาดกำหนึ่ง. เทพบุตรนั้นคิดว่า "สวรรคสมบัตินี้หาได้ง่าย แต่การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าทั้งหลายหาได้ยาก" ดังนี้แล้ว ยังไม่ทันเข้าสู่วิมาน มีศีลไม่ขาดนั่นเทียว อันหมู่แห่งนางอัปสรแวดล้อม เข้าไปเฝ้าพระทศพลถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ได้กล่าวคาถานี้.

Tattha accharāgaṇasaṅghuṭṭhanti accharāgaṇena gītavāditasaddehi saṅghositaṃ. Pisācagaṇasevitanti tameva accharāgaṇaṃ pisācagaṇaṃ katvā vadati. Vananti nandanavanaṃ sandhāya vadati. Ayañhi niyāmacittatāya attano garubhāvena devagaṇaṃ ‘‘devagaṇo’’ti vattuṃ na roceti. ‘‘Pisācagaṇo’’ti vadati. Nandanavanañca ‘‘nandana’’nti avatvā ‘‘mohana’’nti vadati[Pg.82]. Kathaṃ yātrā bhavissatīti kathaṃ niggamanaṃ bhavissati, kathaṃ atikkamo bhavissati, arahattassa me padaṭṭhānabhūtaṃ vipassanaṃ ācikkhatha bhagavāti vadati.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อจฺฉราคณสงฺฆุฏฺฐํ คือ อันหมู่แห่งนางอัปสรกึกก้องแล้วด้วยเสียงขับร้องและประโคม. บทว่า ปิสาจคณเสวิตํ คือ เทพบุตรนั้นกล่าวโดยทำหมู่แห่งนางอัปสรนั่นเองให้เป็นหมู่แห่งปีศาจ. บทว่า วนํ กล่าวหมายถึงสวนนันทวัน. จริงอยู่ เทพบุตรนี้ เพราะมีจิตน้อมไปในสัมมัตตนิยาม และเพราะความที่ตนเป็นผู้มีภาวะหนักแน่น จึงไม่ชอบใจที่จะเรียกหมู่เทพว่า "หมู่เทพ" แต่เรียกว่า "หมู่ปีศาจ". และไม่เรียกสวนนันทวันว่า "นันทวัน" แต่เรียกว่า "โมหนะ" (ที่ยังให้หลง). บทว่า กถํ ยาตฺรา ภวิสฺสติ ความว่า การออกไปจักมีได้อย่างไร, การก้าวล่วงจักมีได้อย่างไร, (คือ) เทพบุตรทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดตรัสบอกวิปัสสนาอันเป็นบาทฐานแห่งอรหัตตผลแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด".

Atha bhagavā ‘‘atisallikhateva ayaṃ devaputto, kiṃ nu kho ida’’nti? Āvajjento attano sāsane pabbajitabhāvaṃ ñatvā – ‘‘ayaṃ accāraddhavīriyatāya kālaṃ katvā devaloke nibbatto, ajjāpissa caṅkamanasmiṃyeva attabhāvo asambhinnena sīlena āgato’’ti cintesi. Buddhā ca akatābhinivesassa ādikammikassa akataparikammassa antevāsino cittakāro bhittiparikammaṃ viya – ‘‘sīlaṃ tāva sodhehi, samādhiṃ bhāvehi, kammassakatapaññaṃ ujuṃ karohī’’ti paṭhamaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ ācikkhanti, kārakassa pana yuttapayuttassa arahattamaggapadaṭṭhānabhūtaṃ saṇhasukhumaṃ suññatāvipassanaṃyeva ācikkhanti, ayañca devaputto kārako abhinnasīlo, eko maggo assa anāgatoti suññatāvipassanaṃ ācikkhanto ujuko nāmātiādimāha.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "เทพบุตรนี้ขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง นี่เป็นเรื่องอะไรหนอ" เมื่อทรงพิจารณา ก็ทรงทราบความเป็นผู้บวชแล้วในพระศาสนาของพระองค์ จึงทรงดำริว่า "ภิกษุนี้ทำกาละเพราะปรารภความเพียรจัด จึงบังเกิดในเทวโลก แม้ในวันนี้ อัตภาพของเธอยังคงอยู่ที่ทางจงกรมนั่นเทียว เธอมาแล้วด้วยศีลที่ไม่ขาด". ก็พระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมตรัสบอกปุพพภาคปฏิปทาก่อนแก่อันเตวาสิกผู้เป็นอาทิกัมมิกะ ผู้ยังไม่ได้ทำบริกรรม ยังไม่ได้ทำความเพียร เปรียบเหมือนช่างเขียนบอกวิธีเตรียมฝาผนังว่า "เธอจงชำระศีลให้บริสุทธิ์ก่อน จงเจริญสมาธิ จงทำกัมมัสสกตาปัญญาให้ตรง". ส่วนแก่บุคคลผู้เป็นผู้กระทำ ผู้ประกอบความเพียรอยู่ ย่อมตรัสบอกสุญญตวิปัสสนาอันละเอียดอ่อนซึ่งเป็นบาทฐานแห่งอรหัตตมรรคเท่านั้น. และทรงดำริว่า "เทพบุตรนี้เป็นผู้กระทำ มีศีลไม่ขาด มรรคอีกหนึ่งยังไม่มาถึงแก่เธอ" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงสุญญตวิปัสสนา จึงตรัสคาถามีบทเริ่มต้นว่า อุชุโก นาม เป็นต้น.

Tattha ujukoti kāyavaṅkādīnaṃ abhāvato aṭṭhaṅgiko maggo ujuko nāma. Abhayā nāma sā disāti nibbānaṃ sandhāyāha. Tasmiṃ hi kiñci bhayaṃ natthi, taṃ vā pattassa bhayaṃ natthīti ‘‘abhayā nāma sā disā’’ti vuttaṃ. Ratho akūjanoti aṭṭhaṅgiko maggova adhippeto. Yathā hi pākatikaratho akkhe vā anabbhañjite atirekesu vā manussesu abhiruḷhesu kūjati viravati, na evaṃ ariyamaggo. So hi ekappahārena caturāsītiyāpi pāṇasahassesu abhiruhantesu na kūjati na viravati. Tasmā ‘‘akūjano’’ti vutto. Dhammacakkehi saṃyutoti kāyikacetasikavīriyasaṅkhātehi dhammacakkehi saṃyutto.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อุชุโก (ทางตรง) คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่าทางตรง เพราะไม่มีความคดแห่งกายเป็นต้น. บทว่า ทิศนั้นชื่อว่าไม่มีภัย พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงพระนิพพาน. จริงอยู่ ในพระนิพพานนั้น ภัยอะไรๆ ไม่มี หรือว่า ภัยย่อมไม่มีแก่ผู้บรรลุพระนิพพานนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทิศนั้นชื่อว่าไม่มีภัย". บทว่า รถไม่ลั่นดังเอี๊ยดอ๊าด ทรงประสงค์เอาอริยมรรคมีองค์ ๘. จริงอยู่ รถปกติ เมื่อเพลาไม่ได้หยอดน้ำมัน หรือเมื่อคนขึ้นไปเกินจำนวน ย่อมลั่นดังเอี๊ยดอ๊าด ย่อมส่งเสียงดังเอี๊ยดอ๊าด ฉันใด อริยมรรคไม่เป็นฉันนั้น. จริงอยู่ อริยมรรคนั้น แม้เมื่อสัตว์ ๘๔,๐๐๐ ขึ้นไปโดยพร้อมเพรียงกัน ก็ไม่ลั่น ไม่ส่งเสียงดัง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสเรียกว่า "อกูชโน" (ไม่ลั่นดังเอี๊ยดอ๊าด). บทว่า ประกอบด้วยธรรมจักรทั้งหลาย คือ ประกอบด้วยธรรมจักรทั้งหลายที่เรียกว่ากายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ.

Hirīti ettha hiriggahaṇena ottappampi gahitameva hoti. Tassa apālamboti yathā bāhirakarathassa rathe ṭhitānaṃ yodhānaṃ apatanatthāya dārumayaṃ apālambanaṃ hoti, evaṃ imassa maggarathassa ajjhattabahiddhāsamuṭṭhānaṃ hirottappaṃ apālambanaṃ. Satyassa parivāraṇanti rathassa sīhacammādiparivāro viya imassāpi maggarathassa sampayuttā sati parivāraṇaṃ. Dhammanti lokuttaramaggaṃ[Pg.83]. Sammādiṭṭhipurejavanti vipassanāsammādiṭṭhipurejavā assa pubbayāyikāti sammādiṭṭhipurejavo, taṃ sammādiṭṭhipurejavaṃ. Yathā hi paṭhamataraṃ rājapurisehi kāṇakuṇiādīnaṃnīharaṇena magge sodhite pacchā rājā nikkhamati, evamevaṃ vipassanā sammādiṭṭhiyā aniccādivasena khandhādīsu sodhitesu pacchā bhūmiladdhavaṭṭaṃ parijānamānā maggasammādiṭṭhi uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘dhammāhaṃ sārathiṃ brūmi, sammādiṭṭhipurejava’’nti.

ในบทว่า หิรี นี้ การถือเอาโอตตัปปะด้วยการถือเอาหิริย่อมมีนั่นเทียว. บทว่า มีหิริเป็นพนักพิง คือ พนักพิงที่ทำด้วยไม้เพื่อไม่ให้พวกนักรบที่ยืนอยู่บนรถตกไปสำหรับรถภายนอกมีอยู่ฉันใด หิริและโอตตัปปะซึ่งมีสมุฏฐานทั้งภายในและภายนอกเป็นพนักพิงสำหรับมรรครถนี้ฉันนั้น. บทว่า มีสติเป็นเกราะกั้น คือ เหมือนเกราะกั้นมีหนังราชสีห์เป็นต้นของรถฉันใด สติที่สัมปยุตก็เป็นเกราะกั้นสำหรับมรรครถนี้ฉันนั้น. บทว่า ธัมมัง คือ โลกุตตรมรรค. บทว่า มีสัมมาทิฏฐิเป็นผู้นำหน้า คือ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิเป็นผู้นำหน้า เป็นผู้ไปก่อนแห่งมรรคนั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สัมมาทิฏฐิปุเรชโว (มีสัมมาทิฏฐิเป็นผู้นำหน้า) (ทรงแสดง) ซึ่งมรรคนั้นอันมีสัมมาทิฏฐิเป็นผู้นำหน้า. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า เบื้องต้น เมื่อราชบุรุษชำระหนทางให้สะอาดโดยการนำคนตาบอดคนง่อยเป็นต้นออกไปแล้ว ภายหลังพระราชาจึงเสด็จออก ฉันใด เมื่อวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิชำระขันธ์เป็นต้นให้สะอาดโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นแล้ว ภายหลัง มรรคสัมมาทิฏฐิซึ่งกำหนดรู้วัฏฏะที่ได้ภูมิแล้วจึงเกิดขึ้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เรากล่าวธรรมะว่าเป็นสารถี มีสัมมาทิฏฐิเป็นผู้นำหน้า".

Iti bhagavā desanaṃ niṭṭhāpetvā avasāne cattāri saccāni dīpesi. Desanāpariyosāne devaputto sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Yathā hi rañño bhojanakāle attano mukhappamāṇe kabaḷe ukkhitte aṅke nisinno putto attano mukhappamāṇeneva tato kabaḷaṃ karoti, evamevaṃ bhagavati arahattanikūṭena desanaṃ desentepi sattā attano upanissayānurūpena sotāpattiphalādīni pāpuṇanti. Ayampi devaputto sotāpattiphalaṃ patvā bhagavantaṃ gandhādīhi pūjetvā pakkāmīti. Chaṭṭhaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงจบพระธรรมเทศนาแล้ว ในที่สุดทรงแสดงอริยสัจ ๔. ในเวลาจบเทศนา เทพบุตรได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า ในเวลาเสวยพระกระยาหารของพระราชา เมื่อทรงยกคำข้าวประมาณเท่าปากของพระองค์ขึ้น โอรสผู้นั่งอยู่บนตักย่อมทำคำข้าวจากคำข้าวนั้นตามขนาดปากของตนฉันใด แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมโดยมีอรหัตผลเป็นยอด สัตว์ทั้งหลายย่อมบรรลุโสดาปัตติผลเป็นต้นตามอุปนิสัยของตนฉันนั้น. แม้เทพบุตรองค์นี้ก็บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว บูชาพระผู้มีพระภาคด้วยของหอมเป็นต้นแล้วก็หลีกไป. จบสูตรที่ ๖.

7. Vanaropasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาวนโรปสูตร

47. Sattame dhammaṭṭhā sīlasampannāti ke dhammaṭṭhā, ke sīlasampannāti pucchati. Bhagavā imaṃ pañhaṃ thāvaravatthunā dīpento ārāmaropātiādimāha. Tattha ārāmaropāti pupphārāmaphalārāmaropakā. Vanaropāti sayaṃjāte aropimavane sīmaṃ parikkhipitvā cetiyabodhicaṅkamanamaṇḍapakuṭileṇarattiṭṭhānadivāṭṭhānānaṃ kārakā chāyūpage rukkhe ropetvā dadamānāpi vanaropāyeva nāma. Setukārakāti visame setuṃ karonti, udake nāvaṃ paṭiyādenti. Papanti pānīyadānasālaṃ. Udapānanti yaṃkiñci pokkharaṇītaḷākādiṃ. Upassayanti vāsāgāraṃ. ‘‘Upāsaya’’ntipi pāṭho.

๔๗. ในสูตรที่ ๗ ทูลถามว่า ใครชื่อว่าตั้งอยู่ในธรรม ใครชื่อว่าสมบูรณ์ด้วยศีล. พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงปัญหานี้ด้วยวัตถุอันถาวร จึงตรัสคาถามีอาทิว่า "ผู้ปลูกสวน". ในบทเหล่านั้น บทว่า อารามโรปา คือ ผู้ปลูกสวนดอกไม้ สวนผลไม้. บทว่า วนโรปา คือ ผู้กั้นเขตในป่าที่ไม่มีคนปลูกซึ่งเกิดขึ้นเอง แล้วสร้างเจดีย์ โพธิ์ จงกรม มณฑป กุฎี ถ้ำ ที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน ปลูกต้นไม้ให้ร่มเงาแล้วถวาย ก็ชื่อว่า วนโรปา นั่นเอง. บทว่า ผู้สร้างสะพาน คือ ผู้สร้างสะพานในที่ที่ไม่เรียบ, ผู้จัดเตรียมเรือในน้ำ. บทว่า ปปา คือ ศาลาให้น้ำดื่ม. บทว่า อุทปานัง คือ สระโบกขรณี สระน้ำ เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง. บทว่า อุปัสสยัง คือ ที่พักอาศัย. มีบาลีว่า "อุปาสยัง" ก็มี.

Sadā puññaṃ pavaḍḍhatīti na akusalavitakkaṃ vā vitakkentassa niddāyantassa vā pavaḍḍhati. Yadā yadā pana anussarati, tadā tadā tassa vaḍḍhati. Imamatthaṃ sandhāya ‘‘sadā puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti vuttaṃ. Dhammaṭṭhā sīlasampannāti tasmiṃ dhamme ṭhitattā tenapi sīlena sampannattā dhammaṭṭhā sīlasampannā. Atha vā [Pg.84] evarūpāni puññāni karontānaṃ dasa kusalā dhammā pūrenti, tesu ṭhitattā dhammaṭṭhā. Teneva ca sīlena sampannattā sīlasampannāti. Sattamaṃ.

บทว่า บุญย่อมเจริญทุกเมื่อ คือ บุญนั้นไม่เจริญแก่ผู้ที่กำลังตรึกอกุศลวิตก หรือผู้ที่กำลังหลับอยู่. แต่เมื่อใดระลึกถึง เมื่อนั้นบุญของผู้นั้นย่อมเจริญ. ทรงหมายถึงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า "บุญย่อมเจริญทุกเมื่อ". บทว่า ผู้ตั้งอยู่ในธรรม สมบูรณ์ด้วยศีล คือ เพราะตั้งอยู่ในธรรมนั้น และเพราะสมบูรณ์ด้วยศีลนั้นด้วย จึงชื่อว่า ผู้ตั้งอยู่ในธรรม สมบูรณ์ด้วยศีล. อีกอย่างหนึ่ง กุศลธรรม ๑๐ ประการย่อมบริบูรณ์แก่ผู้ทำบุญเช่นนี้, เพราะตั้งอยู่ในกุศลธรรมเหล่านั้น จึงชื่อว่า ผู้ตั้งอยู่ในธรรม. และเพราะสมบูรณ์ด้วยศีลนั้นนั่นเอง จึงชื่อว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยศีล. จบสูตรที่ ๗.

8. Jetavanasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาเชตวนสูตร

48. Aṭṭhame idaṃ hi taṃ jetavananti anāthapiṇḍiko devaputto jetavanassa ceva buddhādīnañca vaṇṇabhaṇanatthaṃ āgato evamāha. Isisaṅghanisevitanti bhikkhusaṅghanisevitaṃ.

๔๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า "นี่คือเชตวันนั้น" คือ อนาถบิณฑิกเทพบุตรมาเพื่อกล่าวสรรเสริญคุณของพระเชตวันและของพระพุทธเจ้าเป็นต้น ได้กล่าวอย่างนี้. บทว่า "อันหมู่แห่งฤาษีเสพแล้ว" คือ อันหมู่แห่งภิกษุเสพแล้ว.

Evaṃ paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā idāni ariyamaggassa kathento kammaṃ vijjātiādimāha. Tattha kammanti maggacetanā. Vijjāti maggapaññā. Dhammoti samādhipakkhikā dhammā. Sīlaṃ jīvitamuttamanti sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ uttamanti dasseti. Atha vā vijjāti diṭṭhisaṅkappā. Dhammoti vāyāmasatisamādhayo. Sīlanti vācākammantājīvā. Jīvitamuttamanti etasmiṃ sīle ṭhitassa jīvitaṃ nāma uttamaṃ. Etena maccā sujjhantīti etena aṭṭhaṅgikamaggena sattā visujjhanti.

ครั้นกล่าวสรรเสริญคุณของพระเชตวันด้วยคาถาแรกอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกล่าวสรรเสริญคุณของอริยมรรค จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กรรม วิชชา". ในบทเหล่านั้น บทว่า กรรมัง คือ มรรคเจตนา. บทว่า วิชชา คือ มรรคปัญญา. บทว่า ธัมโม คือ ธรรมทั้งหลายที่เป็นฝ่ายสมาธิ. บทว่า ศีลเป็นการดำรงชีวิตอันสูงสุด แสดงว่า การดำรงชีวิตของผู้ตั้งอยู่ในศีลเป็นสิ่งสูงสุด. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า วิชชา คือ สัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ. บทว่า ธัมโม คือ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ. บทว่า สีลัง คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ. บทว่า ชีวิตอันสูงสุด คือ การดำรงชีวิตของผู้ตั้งอยู่ในศีลนี้ชื่อว่าเป็นสิ่งสูงสุด. บทว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยเหตุนี้ คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์หมดจดด้วยอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้.

Tasmāti yasmā maggena sujjhanti, na gottadhanehi, tasmā. Yoniso vicine dhammanti upāyena samādhipakkhiyadhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tasmiṃ ariyamagge visujjhati. Atha vā yoniso vicine dhammanti upāyena pañcakkhandhadhammaṃ vicineyya. Evaṃ tattha visujjhatīti evaṃ tesu catūsu saccesu visujjhati.

บทว่า ตัสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุที่สัตว์ทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ด้วยมรรค ไม่ใช่ด้วยโคตรและทรัพย์ เพราะเหตุนั้น. บทว่า พึงพิจารณาธรรมโดยแยบคาย คือ พึงพิจารณาธรรมที่เป็นฝ่ายสมาธิโดยอุบาย. บทว่า ย่อมบริสุทธิ์ในธรรมนั้นอย่างนี้ คือ ย่อมบริสุทธิ์ในอริยมรรคนั้นอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า พึงพิจารณาธรรมโดยแยบคาย คือ พึงพิจารณาธรรมคือขันธ์ ๕ โดยอุบาย. บทว่า ย่อมบริสุทธิ์ในธรรมนั้นอย่างนี้ คือ ย่อมบริสุทธิ์ในอริยสัจ ๔ เหล่านั้นอย่างนี้.

Idāni sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathento sāriputtovātiādimāha. Tattha sāriputtovāti avadhāraṇavacanaṃ, etehi paññādīhi sāriputtova seyyoti vadati. Upasamenāti kilesaupasamena. Pāraṃ gatoti nibbānaṃ gato. Yo koci nibbānaṃ patto bhikkhu, so etāvaparamo siyā, na therena uttaritaro nāma atthīti vadati. Sesaṃ uttānamevāti. Aṭṭhamaṃ.

บัดนี้ เมื่อจะกล่าวคุณของพระสารีบุตรเถระ จึงตรัสคาถามีอาทิว่า สาริปุตฺโตว. ในบทเหล่านั้น บทว่า สาริปุตฺโตว เป็นคำยืนยันเนื้อความ กล่าวคือ พระสารีบุตรเท่านั้นประเสริฐสุดด้วยคุณธรรมมีปัญญาเป็นต้นเหล่านี้. บทว่า อุปสเมน ความว่า ด้วยความสงบกิเลส. บทว่า ปารํ คโต ความว่า ถึงพระนิพพานแล้ว. ภิกษุรูปใดรูปหนึ่งบรรลุพระนิพพานแล้ว ภิกษุรูปนั้นพึงมีพระเถระนี้เป็นอย่างยิ่ง ชื่อว่าผู้ยิ่งกว่าพระเถระไม่มี ดังนี้. บทที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว. สุตตที่ ๘ จบ.

9. Maccharisuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถามัจฉริสูตร

49. Navame maccharinoti maccherena samannāgatā. Ekacco hi attano vasanaṭṭhāne bhikkhuṃ hatthaṃ pasāretvāpi na vandati, aññattha gato vihāraṃ [Pg.85] pavisitvā sakkaccaṃ vanditvā madhurapaṭisanthāraṃ karoti – ‘‘bhante, amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ nāgacchatha, sampanno padeso, paṭibalā mayaṃ ayyānaṃ yāgubhattādīhi upaṭṭhānaṃ kātu’’nti. Bhikkhū ‘‘saddho ayaṃ upāsako’’ti yāgubhattādīhi saṅgaṇhanti. Atheko thero tassa gāmaṃ gantvā piṇḍāya carati. So taṃ disvā aññena vā gacchati, gharaṃ vā pavisati. Sacepi sammukhībhāvaṃ āgacchati, hatthena vanditvā – ‘‘ayyassa bhikkhaṃ detha, ahaṃ ekena kammena gacchāmī’’ti pakkamati. Thero sakalagāmaṃ caritvā tucchapattova nikkhamati. Idaṃ tāva mudumacchariyaṃ nāma, yena samannāgato adāyakopi dāyako viya paññāyati. Idha pana thaddhamacchariyaṃ adhippetaṃ, yena samannāgato bhikkhūsu piṇḍāya paviṭṭhesu, ‘‘therā ṭhitā’’ti vutte, ‘‘kiṃ mayhaṃ pādā rujjantī’’tiādīni vatvā silāthambho viya khāṇuko viya ca thaddho hutvā tiṭṭhati, sāmīcimpi na karoti. Kadariyāti idaṃ maccharinoti padasseva vevacanaṃ. Mudukampi hi macchariyaṃ ‘‘macchariya’’nteva vuccati, thaddhaṃ pana kadariyaṃ nāma. Paribhāsakāti bhikkhū gharadvāre ṭhite disvā, ‘‘kiṃ tumhe kasitvā āgatā, vapitvā, lāyitvā? Mayaṃ attanopi na labhāma, kuto tumhākaṃ, sīghaṃ nikkhamathā’’tiādīhi saṃtajjakā. Antarāyakarāti dāyakassa saggantarāyo, paṭiggāhakānaṃ lābhantarāyo, attano upaghātoti imesaṃ antarāyānaṃ kārakā.

๔๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า มจฺฉริโน ความว่า ผู้ประกอบด้วยความตระหนี่. จริงอยู่ บุคคลบางคนในโลกนี้ อยู่ในที่อยู่ของตน แม้จะเหยียดมือก็ไม่ไหว้ภิกษุ แต่เมื่อไปที่อื่น เข้าไปในวิหาร ไหว้โดยเคารพแล้ว ทำปฏิสันถารอันไพเราะว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกท่านไม่มายังที่อยู่ของพวกข้าพเจ้า สถานที่ก็สมบูรณ์ พวกข้าพเจ้าสามารถที่จะทำการอุปัฏฐากแก่ท่านทั้งหลายด้วยข้าวยาคูและภัตตาหารเป็นต้นได้". ภิกษุทั้งหลายย่อมเข้าใจว่า "อุบาสกนี้มีศรัทธา" จะสงเคราะห์ด้วยข้าวยาคูและภัตตาหารเป็นต้น. ครั้งนั้น พระเถระรูปหนึ่งไปบ้านของเขาแล้วเที่ยวบิณฑบาต เขาเห็นท่านแล้ว ก็ไปทางอื่นเสีย หรือเข้าบ้านเสีย. แม้หากมาถึงซึ่งหน้า ก็ไหว้ด้วยมือแล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงถวายภิกษาแก่ท่านผู้เจริญเถิด กระผมจะไปด้วยกิจอย่างหนึ่ง" แล้วก็หลีกไป. พระเถระเที่ยวไปทั่วทั้งหมู่บ้านแล้วก็ออกมาด้วยบาตรเปล่า. นี้ชื่อว่า มุทุมัจฉริยะ (ความตระหนี่อย่างอ่อน) ก่อน ซึ่งผู้ที่ประกอบด้วยความตระหนี่นี้ แม้ไม่ให้ ก็ปรากฏเหมือนเป็นผู้ให้. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาถัทธมัจฉริยะ (ความตระหนี่อย่างกระด้าง) ซึ่งผู้ที่ประกอบด้วยความตระหนี่นี้ เมื่อภิกษุทั้งหลายเข้าไปเพื่อบิณฑบาต เมื่อมีคนบอกว่า "พระเถระทั้งหลายยืนอยู่" ก็กล่าวคำมีอาทิว่า "เท้าของข้าพเจ้าเจ็บปวดหรืออย่างไร" แล้วก็ยืนกระด้างเป็นเหมือนเสาหิน เป็นเหมือนตอไม้ ไม่ทำแม้ความเคารพ. บทว่า กทริยา นี้ เป็นไวพจน์ของบทว่า มจฺฉริโน นั่นเอง. จริงอยู่ แม้ความตระหนี่อย่างอ่อน ก็เรียกว่า "มัจฉริยะ" แต่ความตระหนี่อย่างกระด้าง ชื่อว่า "กทริยะ". บทว่า ปริภาสกา คือ เห็นภิกษุทั้งหลายยืนอยู่ที่ประตูเรือนแล้ว ก็ข่มขู่ด้วยคำพูดมีอาทิว่า "พวกท่านไถนา หว่านข้าว เกี่ยวข้าวมาแล้วหรือ พวกเราเองยังไม่ได้เลย แล้วพวกท่านจะได้แต่ที่ไหน จงรีบออกไป". บทว่า อนฺตรายกรา คือ เป็นผู้ทำอันตรายเหล่านี้ คือ อันตรายแก่สวรรค์ของทายก อันตรายแก่ลาภของผู้รับ และความพินาศของตนเอง.

Samparāyoti paraloko. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Khiḍḍāti kāyikakhiḍḍādikā tividhā khiḍḍā. Diṭṭhe dhammesa vipākoti tasmiṃ nibbattabhavane diṭṭhe dhamme esa vipāko. Samparāye ca duggatīti ‘‘yamalokaṃ upapajjare’’ti vutte samparāye ca duggati.

บทว่า สมฺปราโย คือ ปรโลก. บทว่า รติ คือ ความยินดีในกามคุณ ๕. บทว่า ขิฑฺฑา คือ การเล่น ๓ อย่าง มีกายิกขิฑฑาเป็นต้น. บทว่า ทิฏฺเฐ ธมฺเมส วิปาโก ความว่า ในภพที่เกิดนั้น ในทิฏฐธรรม (ปัจจุบัน) นี้เป็นวิบาก. บทว่า สมฺปราเย จ ทุคฺคติ ความว่า เมื่อตรัสว่า "ย่อมเข้าถึงยมโลก" หมายถึง ในสัมปรายภพก็เป็นทุคติ.

Vadaññūti bhikkhū gharadvāre ṭhitā kiñcāpi tuṇhīva honti, atthato pana – ‘‘bhikkhaṃ dethā’’ti vadanti nāma. Tatra ye ‘‘mayaṃ pacāma, ime pana na pacanti, pacamāne patvā alabhantā kuhiṃ labhissantī’’ti? Deyyadhammaṃ saṃvibhajanti, te vadaññū nāma. Pakāsantīti vimānappabhāya jotanti. Parasambhatesūti parehi sampiṇḍitesu. Samparāye ca suggatīti, ‘‘ete saggā’’ti [Pg.86] evaṃ vuttasamparāye sugati. Ubhinnampi vā etesaṃ tato cavitvā puna samparāyepi duggatisugatiyeva hotīti. Navamaṃ.

บทว่า วทญฺญู คือ ภิกษุทั้งหลายยืนอยู่ที่ประตูเรือน แม้จะเป็นผู้นิ่งอยู่ แต่โดยอรรถแล้ว ชื่อว่าย่อมกล่าวว่า "จงถวายภิกษาเถิด". ในบรรดาชนเหล่านั้น ชนเหล่าใดคิดว่า "เราหุงต้มอยู่ แต่ท่านเหล่านี้ไม่ได้หุงต้ม เมื่อมาถึงที่ที่เขาหุงต้มกันแล้วยังไม่ได้ จะไปได้ที่ไหนเล่า" แล้วแบ่งปันเทยยธรรม ชนเหล่านั้นชื่อว่า วทัญญู. บทว่า ปกาสนฺติ คือ ย่อมรุ่งเรืองด้วยรัศมีแห่งวิมาน. บทว่า ปรสมฺภเตสุ คือ ในสิ่งที่ผู้อื่นรวบรวมจัดแจงไว้. บทว่า สมฺปราเย จ สุคฺคติ คือ ในสัมปรายภพที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า "เหล่านี้คือสวรรค์" เป็นสุคติ. หรืออีกอย่างหนึ่ง ชนทั้งสองพวกนั้น จุติจากภพนั้นแล้ว แม้ในสัมปรายภพต่อไป ก็ย่อมเป็นทุคติและสุคตินั่นเอง. สุตตที่ ๙ จบ.

10. Ghaṭīkārasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาฆฏีการสูตร

50. Dasame upapannāseti nibbattivasena upagatā. Vimuttāti avihābrahmalokasmiṃ upapattisamanantarameva arahattaphalavimuttiyā vimuttā. Mānusaṃ dehanti idha pañcorambhāgiyasaṃyojanāni eva vuttāni. Dibbayoganti pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni. Upaccagunti atikkamiṃsu. Upakotiādīni tesaṃ therānaṃ nāmāni. Kusalī bhāsasī tesanti, ‘‘kusala’’nti idaṃ vacanaṃ imassa atthīti kusalī, tesaṃ therānaṃ tvaṃ kusalaṃ anavajjaṃ bhāsasi, thomesi pasaṃsasi, paṇḍitosi devaputtāti vadati. Taṃ te dhammaṃ idhaññāyāti te therā taṃ dhammaṃ idha tumhākaṃ sāsane jānitvā. Gambhīranti gambhīratthaṃ. Brahmacārī nirāmisoti nirāmisabrahmacārī nāma anāgāmī, anāgāmī ahosinti attho. Ahuvāti ahosi. Sagāmeyyoti ekagāmavāsī. Pariyosānagāthā saṅgītikārehi ṭhapitāti. Dasamaṃ.

๕๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อุปปนฺนาเส ความว่า เข้าถึงแล้วโดยการบังเกิด. บทว่า วิมุตฺตา ความว่า ในอวิหาพรหมโลก พ้นแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ ในลำดับแห่งการอุบัติทันที. บทว่า มานุสํ เทหํ ในที่นี้ ตรัสถึงโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เท่านั้น. บทว่า ทิพฺพโยคํ คือ อุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕. บทว่า อุปจฺจคุํ คือ ก้าวล่วงแล้ว. บทมีอาทิว่า อุปโก เป็นชื่อของพระเถระเหล่านั้น. บทว่า กุสลี ภาสสิ เตสํ ความว่า คำว่า "กุศล" นี้ มีอยู่แก่ผู้นี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า กุสลี (ผู้ฉลาด), (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ดูก่อนเทพบุตร ท่านกล่าวสรรเสริญ ยกย่อง ความไม่มีโทษอันเป็นกุศลของพระเถระเหล่านั้น ท่านเป็นบัณฑิต. บทว่า ตํ เต ธมฺมํ อิธญฺญาย ความว่า พระเถระเหล่านั้นรู้ธรรมนั้นในศาสนาของพระองค์ในโลกนี้แล้ว. บทว่า คมฺภีรํ คือ มีอรรถอันลึกซึ้ง. บทว่า พฺรหฺมจารี นิรามิโส คือ ผู้ชื่อว่าประพฤติพรหมจรรย์ปราศจากอามิส ได้แก่ พระอนาคามี, อธิบายว่า ได้เป็นพระอนาคามีแล้ว. บทว่า อหุวา คือ ได้เป็นแล้ว. บทว่า สคาเมยฺโย คือ ผู้อยู่ในบ้านเดียวกัน. คาถาสุดท้าย พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายได้ตั้งไว้. สุตตที่ ๑๐ จบ.

Ādittavaggo pañcamo.

อาทิตตวรรคที่ ๕ จบ.

6. Jarāvaggo

๖. ชราวรรค

1. Jarāsuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาชราสูตร

51. Jarāvaggassa paṭhame sādhūti laddhakaṃ bhaddakaṃ. Sīlaṃ yāva jarāti iminā idaṃ dasseti – yathā muttāmaṇirattavatthādīni ābharaṇāni taruṇakāleyeva sobhanti, jarājiṇṇakāle tāni dhārento ‘‘ayaṃ ajjāpi bālabhāvaṃ pattheti, ummattako maññe’’ti vattabbataṃ āpajjati, na evaṃ sīlaṃ. Sīlañhi niccakālaṃ sobhati. Bālakālepi hi sīlaṃ rakkhantaṃ ‘‘kiṃ imassa sīlenā’’ti? Vattāro natthi. Majjhimakālepi mahallakakālepīti.

๕๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งชราวรรค บทว่า สาธุ คือ เป็นของดี เป็นของเจริญ. ด้วยบทว่า สีลํ ยาว ชรา นี้ ย่อมแสดงความนี้ว่า เครื่องประดับมีแก้วมุกดา มณี และผ้าแดงเป็นต้น ย่อมงดงามในวัยหนุ่มสาวเท่านั้น ผู้ที่ทรงเครื่องประดับเหล่านั้นในวัยแก่ชรา ย่อมถึงความถูกกล่าวว่า "ผู้นี้ยังปรารถนาความเป็นเด็กอยู่จนบัดนี้ เห็นจะเป็นบ้า" แต่ศีลไม่เป็นเช่นนั้น. เพราะศีลย่อมงดงามตลอดกาล. จริงอยู่ แม้ในวัยเด็ก ก็ไม่มีผู้กล่าวติเตียนผู้รักษาศีลว่า "ศีลจะมีประโยชน์อะไรแก่เด็กคนนี้". แม้ในวัยกลางคน แม้ในวัยชรา (ก็เช่นกัน).

Saddhā [Pg.87] sādhu patiṭṭhitāti hatthāḷavakacittagahapatiādīnaṃ viya maggena āgatā patiṭṭhitasaddhā nāma sādhu. Paññā narānaṃ ratananti ettha cittīkataṭṭhādīhi ratanaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

บทว่า สทฺธา สาธุ ปติฏฺฐิตา ความว่า ศรัทธาที่ตั้งมั่นแล้ว อันมาด้วยมรรค เหมือนศรัทธาของหัตถอาฬวกะและจิตตคหบดีเป็นต้น ชื่อว่าเป็นของดี. ในบทว่า ปญฺญา นรานํ รตนํ นี้ พึงทราบว่ารัตนะโดยอรรถว่าอันบุคคลพึงทำความเคารพเป็นต้น. จริงอยู่ คำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘Yadi cittīkatanti ratanaṃ, nanu bhagavā cittīkato purisasīho, ye ca loke cittīkatā, tesaṃ cittīkato bhagavā. Yadi ratikaranti ratanaṃ, nanu bhagavā ratikaro purisasīho, tassa vacanena carantā jhānaratisukhena abhiramanti. Yadi atulyanti ratanaṃ, nanu bhagavā atulo purisasīho. Na hi sakkā tuletuṃ guṇehi guṇapāramiṃ gato. Yadi dullabhanti ratanaṃ, nanu bhagavā dullabho purisasīho. Yadi anomasattaparibhoganti ratanaṃ, nanu bhagavā anomo sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanenā’’ti.

“ถ้าชื่อว่ารัตนะ เพราะเป็นสิ่งที่บุคคลทำไว้ในใจ (เคารพ) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเป็นบุรุษสีหะที่บุคคลทำไว้ในใจ และท่านผู้ใดในโลกที่บุคคลทำไว้ในใจ พระผู้มีพระภาคก็เป็นที่ทำไว้ในใจของท่านเหล่านั้น ถ้าชื่อว่ารัตนะ เพราะเป็นสิ่งที่ทำความยินดี จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเป็นบุรุษสีหะผู้ทำความยินดี ชนทั้งหลายผู้ประพฤติตามพระดำรัสของพระองค์ ย่อมยินดียิ่งด้วยสุขคือความยินดีในฌาน ถ้าชื่อว่ารัตนะ เพราะเป็นสิ่งที่หาที่เปรียบมิได้ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเป็นบุรุษสีหะผู้หาที่เปรียบมิได้ เพราะพระองค์ผู้ถึงความบารมีแห่งคุณ จะเปรียบด้วยคุณทั้งหลายไม่ได้เลย ถ้าชื่อว่ารัตนะ เพราะเป็นสิ่งที่หาได้ยาก จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเป็นบุรุษสีหะผู้หาได้ยาก ถ้าชื่อว่ารัตนะ เพราะเป็นสิ่งที่สัตว์ผู้ไม่ทรามบริโภค จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ไม่ทรามด้วยศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ และวิมุตติญาณทัสสนะ”

Idha pana dullabhapātubhāvaṭṭhena paññā ‘‘ratana’’nti vuttaṃ. Puññanti puññacetanā, sā hi arūpattā pariharituṃ na sakkāti. Paṭhamaṃ.

แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวว่าปัญญาเป็น ‘รัตนะ’ เพราะมีความหมายว่าปรากฏขึ้นได้ยาก ส่วนคำว่า บุญ ได้แก่ บุญเจตนา จริงอยู่ เจตนานั้นเป็นอรูปธรรม จึงไม่อาจนำติดตัวไปได้ จบสูตรที่ ๑

2. Ajarasāsuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอชรสาสูตร

52. Dutiye ajarasāti ajīraṇena, avipattiyāti attho. Sīlañhi avipannameva sādhu hoti, vipannasīlaṃ ācariyupajjhāyādayopi na saṅgaṇhanti, gatagataṭṭhāne niddhamitabbova hotīti. Dutiyaṃ.

๕๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า อชรสา (ดีเพราะไม่แก่) มีความหมายว่า ไม่คร่ำคร่า ไม่เสียหาย จริงอยู่ ศีลไม่เสียหายเท่านั้นจึงจะดี ส่วนผู้มีศีลวิบัติ แม้แต่อาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้นก็ไม่สงเคราะห์ เขาพึงถูกขับไล่ในที่ที่ไปแล้วๆ จบสูตรที่ ๒

3. Mittasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถามิตตสูตร

53. Tatiye satthoti saddhiṃcaro, jaṅghasattho vā sakaṭasattho vā. Mittanti roge uppanne pāṭaṅkiyā vā aññena vā yānena haritvā khemantasampāpanena mittaṃ. Sake ghareti attano gehe. Tathārūpe roge jāte puttabhariyādayo jigucchanti, mātā pana asucimpi candanaṃ viya maññati. Tasmā sā sake ghare mittaṃ. Sahāyo atthajātassāti uppannakiccassa yo taṃ kiccaṃ vahati nittharati, so kiccesu saha ayanabhāvena sahāyo mittaṃ, surāpānādisahāyā pana na mittā. Samparāyikanti samparāyahitaṃ. Tatiyaṃ.

๕๓. ในสูตรที่ ๓ คำว่า สัตถะ หมายถึง ผู้เดินทางร่วมกัน คือ กองเกวียนคนเดินเท้า หรือกองเกวียนสินค้า คำว่า มิตร หมายถึง ผู้ที่เมื่อเกิดโรคภัยไข้เจ็บขึ้น ก็นำไปด้วยแคร่หามหรือยานพาหนะอื่น แล้วช่วยให้ถึงที่ปลอดภัย จึงชื่อว่าเป็นมิตร คำว่า ในเรือนของตน หมายถึง ในบ้านของตน เมื่อเกิดโรคเช่นนั้นขึ้น บุตรภรรยาเป็นต้นย่อมรังเกียจ แต่มารดากลับสำคัญแม้ของไม่สะอาดประดุจไม้จันทน์ เพราะฉะนั้น มารดานั้นจึงเป็นมิตรในเรือนของตน คำว่า สหายของผู้มีกิจเกิดขึ้น หมายถึง ผู้ใดเมื่อมีกิจเกิดขึ้น ก็ช่วยทำกิจนั้นให้สำเร็จลุล่วงไป ผู้นั้นชื่อว่าสหาย เป็นมิตร เพราะความเป็นผู้ไปด้วยกันในกิจทั้งหลาย ส่วนสหายดื่มสุราเป็นต้น ไม่ใช่มิตร คำว่า สัมปรายิกะ หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์ในสัมปรายภพ จบสูตรที่ ๓

4. Vatthusuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาวัตถุสูตร

54. Catutthe [Pg.88] puttā vatthūti mahallakakāle paṭijagganaṭṭhena puttā patiṭṭhā. Paramoti aññesaṃ akathetabbassapi guyhassa kathetabbayuttatāya bhariyā paramo sakhā nāma. Catutthaṃ.

๕๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า บุตรเป็นวัตถุ หมายความว่า บุตรทั้งหลายเป็นที่พึ่ง เพราะคอยดูแลในวัยชรา คำว่า ยอดเยี่ยม หมายความว่า ภรรยาชื่อว่าเป็นสหายอย่างยิ่ง เพราะเป็นผู้ที่สมควรจะบอกความลับซึ่งไม่ควรบอกแก่คนอื่นได้ จบสูตรที่ ๔

5-7. Paṭhamajanasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาปฐมชนสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๕-๗)

55. Pañcame vidhāvatīti parasamuddādigamanavasena ito cito ca vidhāvati. Pañcamaṃ.

๕๕. ในสูตรที่ ๕ คำว่า ย่อมวิ่งไป หมายถึง ย่อมวิ่งไปในที่นั้นๆ ด้วยอำนาจแห่งการไปสู่ฝั่งสมุทรอื่นเป็นต้น จบสูตรที่ ๕

56. Chaṭṭhe dukkhāti vaṭṭadukkhato. Chaṭṭhaṃ.

๕๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ทุกข์ หมายถึง จากวัฏทุกข์ จบสูตรที่ ๖

57. Sattame parāyaṇanti nipphatti avassayo. Sattamaṃ.

๕๗. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ที่ไปในเบื้องหน้า หมายถึง ที่พึ่งอาศัยในการสำเร็จผล จบสูตรที่ ๗

8. Uppathasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอุปปถสูตร

58. Aṭṭhame rāgo uppathoti sugatiñca nibbānañca gacchantassa amaggo. Rattindivakkhayoti rattidivehi, rattidivesu vā khīyati. Itthī malanti sesaṃ bāhiramalaṃ bhasmakhārādīhi dhovitvā sakkā sodhetuṃ, mātugāmamalena duṭṭho pana na sakkā suddho nāma kātunti itthī ‘‘mala’’nti vuttā. Etthāti ettha itthiyaṃ pajā sajjati. Tapoti indriyasaṃvaradhutaṅgaguṇavīriyadukkarakārikānaṃ nāmaṃ, idha pana ṭhapetvā dukkarakārikaṃ sabbāpi kilesasantāpikā paṭipadā vaṭṭati. Brahmacariyanti methunavirati. Aṭṭhamaṃ.

๕๘. ในสูตรที่ ๘ คำว่า ราคะเป็นทางผิด หมายถึง เป็นทางที่ไม่ใช่ของผู้จะไปสู่สุคติและนิพพาน คำว่า ความสิ้นไปแห่งคืนและวัน หมายถึง ย่อมสิ้นไปโดยคืนและวัน หรือในคืนและวัน คำว่า สตรีเป็นมลทิน หมายถึง มลทินภายนอกที่เหลือ อาจชำระให้สะอาดได้ด้วยการล้างด้วยเถ้าและด่างเป็นต้น แต่ผู้ที่ถูกมลทินคือมาตุคามประทุษร้ายแล้ว ไม่อาจทำให้ชื่อว่าสะอาดได้ เพราะเหตุนั้น สตรีจึงถูกเรียกว่า ‘มลทิน’ คำว่า ใน...นี้ หมายถึง ประชาสัตว์ย่อมข้องอยู่ในสตรีนี้ คำว่า ตบะ เป็นชื่อของอินทรียสังวร คุณคือธุดงค์ ความเพียร และทุกกรกิริยา แต่ในที่นี้ เว้นทุกกรกิริยาเสีย ปฏิปทาที่เผากิเลสได้ทั้งหมด ย่อมควร คำว่า พรหมจรรย์ หมายถึง การงดเว้นจากเมถุน จบสูตรที่ ๘

9. Dutiyasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาทุติยสูตร

59. Navame kissa cābhiratoti kismiṃ abhirato. Dutiyāti sugatiñceva nibbānañca gacchantassa dutiyikā. Paññā cenaṃ pasāsatīti paññā etaṃ purisaṃ ‘‘idaṃ karohi, idaṃ mākarī’’ti anusāsati. Navamaṃ.

๕๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า ยินดียิ่งในอะไร หมายถึง ยินดีแล้วในธรรมอะไร คำว่า เพื่อนสอง หมายถึง เป็นเพื่อนคนที่สองของผู้จะไปสู่สุคติและนิพพาน คำว่า ปัญญาย่อมสั่งสอนเขานั้น หมายถึง ปัญญาย่อมสั่งสอนบุรุษนั้นว่า ‘จงทำสิ่งนี้ อย่าทำสิ่งนี้’ จบสูตรที่ ๙

10. Kavisuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถากวิสูตร

60. Dasame chando nidānanti gāyattiādiko chando gāthānaṃ nidānaṃ. Pubbapaṭṭhāpanagāthā ārabhanto hi ‘‘kataracchandena hotū’’ti ārabhati[Pg.89]. Viyañjananti jananaṃ. Akkharaṃ hi padaṃ janeti, padaṃ gāthaṃ janeti, gāthā atthaṃ pakāsetīti. Nāmasannissitāti samuddādipaṇṇattinissitā. Gāthā ārabhanto hi samuddaṃ vā pathaviṃ vā yaṃ kiñci nāmaṃ nissayitvāva ārabhati. Āsayoti patiṭṭhā. Kavito hi gāthā pavattanti. So tāsaṃ patiṭṭhā hotīti. Dasamaṃ.

๖๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ฉันท์เป็นเหตุ หมายถึง ฉันท์มีคายตรีเป็นต้น เป็นเหตุแห่งคาถาทั้งหลาย จริงอยู่ ผู้เริ่มคาถาที่ตั้งขึ้นก่อน ย่อมเริ่มด้วยตั้งใจว่า ‘ขอจงเป็นไปด้วยฉันท์อะไรหนอ’ คำว่า พยัญชนะ หมายถึง การทำให้เกิด จริงอยู่ อักษรย่อมทำให้เกิดบท บทย่อมทำให้เกิดคาถา คาถาย่อมประกาศเนื้อความ คำว่า อาศัยชื่อ หมายถึง อาศัยบัญญัติมีสมุทรเป็นต้น จริงอยู่ ผู้เริ่มคาถาย่อมอาศัยชื่ออย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น สมุทร หรือแผ่นดิน แล้วจึงเริ่ม คำว่า ที่อาศัย หมายถึง ที่ตั้ง จริงอยู่ คาถาทั้งหลายย่อมเป็นไปจากกวี กวีนั้นจึงเป็นที่ตั้งของคาถาเหล่านั้น จบสูตรที่ ๑๐

Jarāvaggo chaṭṭho.

ชราวรรคที่ ๖ จบ

7. Addhavaggo

๗. อัทธวรรค

1. Nāmasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถานามสูตร

61. Addhavaggassa paṭhame nāmaṃ sabbaṃ addhabhavīti nāmaṃ sabbaṃ abhibhavati anupatati. Opapātikena vā hi kittimena vā nāmena mutto satto vā saṅkhāro vā natthi. Yassapi hi rukkhassa vā pāsāṇassa vā ‘‘idaṃ nāma nāma’’nti na jānanti, anāmakotveva tassa nāmaṃ hoti. Paṭhamaṃ.

๖๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งอัทธวรรค คำว่า นามครอบงำทุกสิ่ง หมายถึง นามย่อมครอบงำ ย่อมเป็นไปตามทุกสิ่ง จริงอยู่ สัตว์หรือสังขารที่พ้นจากชื่อที่เป็นโอปปาติกะหรือที่ตั้งขึ้น ย่อมไม่มี จริงอยู่ แม้ต้นไม้หรือก้อนหินใดที่คนไม่รู้ว่า ‘นี่ชื่ออย่างนี้’ ต้นไม้หรือก้อนหินนั้นก็มีชื่อว่า ‘ไม่มีชื่อ’ นั่นเอง จบสูตรที่ ๑

2-3. Cittasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาจิตตสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๒-๓)

62. Dutiye sabbeva vasamanvagūti ye cittassa vasaṃ gacchanti, tesaṃyeva anavasesapariyādānametaṃ. Dutiyaṃ.

๖๒. ในสูตรที่ ๒ คำว่า ล้วนไปตามอำนาจ นี้ เป็นการรวบรวมธรรมทั้งหลายที่ไปตามอำนาจของจิตทั้งหมดโดยไม่มีเหลือเลย จบสูตรที่ ๒

63. Tatiyepi eseva nayo. Tatiyaṃ.

๖๓. แม้ในสูตรที่ ๓ ก็นัยนี้เช่นกัน จบสูตรที่ ๓

4-5. Saṃyojanasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาสังโยชนสูตร เป็นต้น (สูตรที่ ๔-๕)

64. Catutthe kiṃ su saṃyojanoti kiṃ saṃyojano kiṃ bandhano? Vicāraṇanti vicaraṇā pādāni. Bahuvacane ekavacanaṃ kataṃ. Vitakkassa vicāraṇanti vitakko tassa pādā. Catutthaṃ.

๖๔. ในสูตรที่ ๔ คำว่า อะไรเป็นเครื่องผูก หมายถึง อะไรเป็นสังโยชน์ อะไรเป็นเครื่องผูกพัน? คำว่า ที่เที่ยวไป หมายถึง ที่เที่ยวไป คือ เท้า ท่านทำเอกวจนะในพหุวจนะ คำว่า ที่เที่ยวไปของวิตก หมายถึง วิตกเป็นเท้าของมัน จบสูตรที่ ๔

65. Pañcamepi eseva nayo. Pañcamaṃ.

๖๕. แม้ในสูตรที่ ๕ ก็นัยนี้เช่นกัน จบสูตรที่ ๕

6. Attahatasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอัตตหตสูตร

66. Chaṭṭhe kenassubbhāhatoti kena abbhāhato. Su-kāro nipātamattaṃ. Icchādhūpāyitoti icchāya āditto. Chaṭṭhaṃ.

๖๖. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ถูกอะไรกำจัด หมายถึง ถูกอะไรกำจัด สุ อักษร เป็นเพียงนิบาต คำว่า ถูกความอยากเผา หมายถึง ถูกความอยากเผาแล้ว จบสูตรที่ ๖

7-9. Uḍḍitasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาอัฑฒิตสูตร เป็นต้น สูตรที่ ๗-๙

67. Sattame [Pg.90] taṇhāya uḍḍitoti taṇhāya ullaṅghito. Cakkhuñhi taṇhārajjunā āvunitvā rūpanāgadante uḍḍitaṃ, sotādīni saddādīsūti taṇhāya uḍḍito loko. Maccunā pihitoti anantare attabhāve kataṃ kammaṃ na dūraṃ ekacittantaraṃ, balavatiyā pana māraṇantikavedanāya pabbatena viya otthaṭattā sattā taṃ na bujjhantīti ‘‘maccunā pihito loko’’ti vuttaṃ. Sattamaṃ.

๖๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ตณฺหาย อุทฺธิโต ความว่า อันตัณหาเกี่ยวไว้ จริงอยู่ จักษุอันบุคคลคล้องแล้วด้วยเชือกคือตัณหา เกี่ยวไว้ที่หลักคือรูปารมณ์, โสตะเป็นต้น (ก็ถูกเกี่ยวไว้) ที่หลักคือสัททารมณ์เป็นต้น (ฉันนั้น) เพราะเหตุนั้น โลกจึงชื่อว่าอันตัณหาเกี่ยวไว้ บทว่า มจฺจุนา ปิหิโต ความว่า กรรมที่ทำไว้ในอัตภาพที่ติดต่อกันไม่ไกล มีจิตขณะเดียวคั่น แต่ว่าเพราะถูกมรณันติกเวทนาอันมีกำลังครอบงำไว้ดุจภูเขา สัตว์ทั้งหลายจึงไม่รู้กรรมนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า โลกอันมัจจุปิดบังไว้ จบสูตรที่ ๗

68. Aṭṭhame sveva pañho devatāya heṭṭhupariyāyavasena pucchito. Aṭṭhamaṃ.

๖๘. ในสูตรที่ ๘ ปัญหานั้นนั่นแหละ อันเทวดาทูลถามโดยสลับลำดับเบื้องต้นเบื้องปลาย จบสูตรที่ ๘

69. Navame sabbaṃ uttānameva. Navamaṃ.

๖๙. ในสูตรที่ ๙ เนื้อความทั้งหมดตื้นทั้งนั้น จบสูตรที่ ๙

10. Lokasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาโลกสูตร

70. Dasame kismiṃ loko samuppannoti kismiṃ uppanne loko uppannoti pucchati. Chasūti chasu ajjhattikesu āyatanesu uppannesu uppannoti vuccati. Chasu kubbatīti tesuyeva chasu santhavaṃ karoti. Upādāyāti tāniyeva ca upādāya āgamma paṭicca pavattati. Vihaññatīti tesuyeva chasu vihaññati pīḷiyati. Iti ajjhattikāyatanavasena ayaṃ pañho āgato, ajjhattikabāhirānaṃ pana vasena āharituṃ vaṭṭati. Chasu hi ajjhattikāyatanesu uppannesu ayaṃ uppanno nāma hoti, chasu bāhiresu santhavaṃ karoti, channaṃ ajjhattikānaṃ upādāya chasu bāhiresu vihaññatīti. Dasamaṃ.

๗๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า กิสฺมึ โลโก สมุปฺปนฺโน ความว่า ทูลถามว่า เมื่ออะไรเกิดขึ้น โลกจึงเกิดขึ้น บทว่า ฉสุ ความว่า ตรัสตอบว่า เมื่ออายตนะภายใน ๖ เกิดขึ้น โลกจึงเกิดขึ้น บทว่า ฉสุ กุพฺพติ ความว่า ย่อมกระทำความเชยชิดในอายตนะภายใน ๖ เหล่านั้นนั่นแหละ บทว่า อุปาทาย ความว่า อาศัย อิงอาศัย ปรารภอายตนะภายในเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมเป็นไป บทว่า วิหญฺญติ ความว่า โลกย่อมเดือดร้อน ย่อมถูกเบียดเบียน เพราะอายตนะภายใน ๖ เหล่านั้นนั่นแหละ ปัญหานี้มาโดยนัยแห่งอายตนะภายใน แต่ว่าควรนำมาโดยนัยแห่งอายตนะภายในและภายนอก จริงอยู่ เมื่ออายตนะภายใน ๖ เกิดขึ้น โลกนี้ชื่อว่าเกิดขึ้น ย่อมกระทำความเชยชิดในอายตนะภายนอก ๖ อาศัยอายตนะภายใน ๖ ย่อมเดือดร้อนในอายตนะภายนอก ๖ จบสูตรที่ ๑๐

Addhavaggo sattamo.

อัทธวรรคที่ ๗ จบ

8. Chetvāvaggo

๘. เฉตวาวัคค์

1. Chetvāsuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาเฉตวาสูตร

71. Chetvāvaggassa paṭhame chetvāti vadhitvā. Sukhaṃ setīti kodhapariḷāhena aparidayhamānattā sukhaṃ sayati. Na socatīti kodhavināsena vinaṭṭhadomanassattā na socati. Visamūlassāti dukkhavipākassa[Pg.91]. Madhuraggassāti kuddhassa paṭikujjhitvā, akkuṭṭhassa paccakkositvā, pahaṭassa ca paṭipaharitvā sukhaṃ uppajjati, taṃ sandhāya madhuraggoti vutto. Imasmiṃ hi ṭhāne pariyosānaṃ agganti vuttaṃ. Ariyāti buddhādayo. Paṭhamaṃ.

๗๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งเฉตวาวัคค์ บทว่า เฉตฺวา ความว่า ฆ่าแล้ว บทว่า สุขํ เสติ ความว่า เพราะไม่ถูกความเร่าร้อนคือความโกรธแผดเผา จึงนอนเป็นสุข บทว่า น โสจติ ความว่า เพราะความโกรธถูกทำลายแล้ว จึงมีความโทมนัสอันสูญสิ้นไป ย่อมไม่เศร้าโศก บทว่า วิสมูลสฺส ความว่า มีทุกข์เป็นวิบาก บทว่า มธุรคฺคสฺส ความว่า เมื่อโกรธตอบผู้ที่โกรธ เมื่อด่าตอบผู้ที่ด่า และเมื่อประหารตอบผู้ที่ประหาร ความสุขย่อมเกิดขึ้น ทรงหมายถึงความสุขนั้น จึงตรัสว่า มธุรคฺโค จริงอยู่ ในที่นี้ ความสิ้นสุด (แห่งเวร) ท่านเรียกว่า ยอดเยี่ยม บทว่า อริยา ความว่า พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น (ย่อมสรรเสริญ) จบสูตรที่ ๑

2. Rathasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถารถสูตร

72. Dutiye paññāyati etenāti paññāṇaṃ. Dhajo rathassāti mahantasmiṃ hi saṅgāmasīse dūratova dhajaṃ disvā ‘‘asukarañño nāma ayaṃ ratho’’ti ratho pākaṭo hoti. Tena vuttaṃ ‘‘dhajo rathassa paññāṇa’’nti. Aggipi dūratova dhūmena paññāyati. Coḷaraṭṭhaṃ paṇḍuraṭṭhanti evaṃ raṭṭhampi raññā paññāyati. Cakkavattirañño dhītāpi pana itthī ‘‘asukassa nāma bhariyā’’ti bhattāraṃ patvāva paññāyati. Tasmā dhūmo paññāṇamagginotiādi vuttaṃ. Dutiyaṃ.

๗๒. ในสูตรที่ ๒ เขาย่อมรู้ได้ด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้ชื่อว่า ปัญญาณ (เครื่องหมายให้รู้) บทว่า ธโช รถสฺส ความว่า จริงอยู่ ในหัวสนามรบใหญ่ เห็นธงแต่ไกล ก็รู้ว่า 'นี่เป็นราชรถของพระราชาพระนามโน้น' ราชรถย่อมปรากฏ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ธงเป็นเครื่องหมายแห่งรถ แม้ไฟก็ปรากฏได้ด้วยควันแต่ไกล แคว้นโจฬะ แคว้นปาณฑพ ฉันใด แม้แคว้นก็ปรากฏได้ด้วยพระราชา ฉันนั้น อนึ่ง แม้สตรีผู้เป็นธิดาของพระเจ้าจักรพรรดิ ก็ปรากฏได้ต่อเมื่อถึงสามีแล้วเท่านั้นว่า 'เป็นภรรยาของบุรุษชื่อโน้น' เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ควันเป็นเครื่องหมายแห่งไฟ จบสูตรที่ ๒

3. Vittasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาวิตตสูตร

73. Tatiye saddhīdha vittanti yasmā saddho saddhāya muttamaṇiādīnipi vittāni labhati, tissopi kulasampadā, cha kāmasaggāni, nava brahmaloke patvā pariyosāne amatamahānibbānadassanampi labhati, tasmā maṇimuttādīhi vittehi saddhāvittameva seṭṭhaṃ. Dhammoti dasakusalakammapatho. Sukhamāvahatīti sabbampi sāsavānāsavaṃ asaṃkiliṭṭhasukhaṃ āvahati. Sādutaranti lokasmiṃ loṇambilādīnaṃ sabbarasānaṃ saccameva madhurataraṃ. Saccasmiṃ hi ṭhitā sīghavegaṃ nadimpi nivattenti, visampi nimmaddenti, aggimpi paṭibāhanti, devampi vassāpenti, tasmā taṃ sabbarasānaṃ madhurataranti vuttaṃ. Paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭhanti yo paññājīvī gahaṭṭho samāno pañcasu sīlesu patiṭṭhāya salākabhattādīni paṭṭhapetvā paññāya jīvati, pabbajito vā pana dhammena uppanne paccaye ‘‘idamattha’’nti paccavekkhitvā paribhuñjanto kammaṭṭhānaṃ ādāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā ariyaphalādhigamavasena paññāya jīvati, taṃ paññājīviṃ puggalaṃ seṭṭhaṃ jīvitaṃ jīvatīti āhu. Tatiyaṃ.

๗๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สทฺธีธ วิตฺตํ ความว่า เพราะว่าผู้มีศรัทธา อาศัยศรัทธา ย่อมได้ทรัพย์ทั้งหลายมีแก้วมุกดาและแก้วมณีเป็นต้น ย่อมได้กุลสมบัติ ๓ (อย่าง) ถึงกามสวรรค์ ๖ ชั้น พรหมโลก ๙ ชั้น ในที่สุด ย่อมได้แม้การเห็นอมตมหานิพพาน เพราะเหตุนั้น ศรัทธาธนเท่านั้น ประเสริฐกว่าทรัพย์ทั้งหลายมีแก้วมณีและแก้วมุกดาเป็นต้น บทว่า ธมฺโม ได้แก่ ทศกุศลกรรมบถ บทว่า สุขมาวหติ ความว่า ย่อมนำมาซึ่งสุขทั้งปวง ทั้งที่เป็นสาสวะและอนาสวะ อันไม่เศร้าหมอง บทว่า สาธุตรํ ความว่า ในบรรดารสทั้งปวงมีรสเค็มและรสเปรี้ยวเป็นต้นในโลก สัจจะเท่านั้นมีรสหวานยิ่งกว่า จริงอยู่ ผู้ตั้งอยู่ในสัจจะ ย่อมทำให้แม้แม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยวไหลกลับได้ ย่อมกำจัดแม้พิษได้ ย่อมป้องกันแม้ไฟได้ ย่อมทำให้แม้ฝนตกได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สัจจะนั้นมีรสหวานยิ่งกว่ารสทั้งปวง บทว่า ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐํ ความว่า ผู้ใดเป็นอยู่ด้วยปัญญา เป็นคฤหัสถ์ ตั้งอยู่ในศีล ๕ จัดตั้งสลากภัตเป็นต้นแล้ว เป็นอยู่ด้วยปัญญา หรือเป็นบรรพชิต พิจารณาปัจจัยที่เกิดขึ้นโดยธรรมว่า 'มีประโยชน์อย่างนี้' แล้วบริโภค ถือเอากรรมฐาน ตั้งวิปัสสนา เป็นอยู่ด้วยปัญญาโดยการบรรลุอริยผล ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้เป็นอยู่ด้วยปัญญานั้นว่า มีชีวิตอันประเสริฐ จบสูตรที่ ๓

4. Vuṭṭhisuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาวุฏฐิสูตร

74. Catutthe [Pg.92] bījanti uppatantānaṃ sattavidhaṃ dhaññabījaṃ seṭṭhaṃ. Tasmiñhi uggate janapado khemo hoti subhikkho. Nipatatanti nipatantānaṃ meghavuṭṭhi seṭṭhā. Meghavuṭṭhiyañhi sati vividhāni sassāni uppajjanti, janapadā phītā honti khemā subhikkhā. Pavajamānānanti jaṅgamānaṃ padasā caramānānaṃ gāvo seṭṭhā. Tā nissāya hi sattā pañca gorase paribhuñjamānā sukhaṃ viharanti. Pavadatanti rājakulamajjhādīsu vadantānaṃ putto varo. So hi mātāpitūnaṃ anatthāvahaṃ na vadati.

๗๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า พีชํ ความว่า ในบรรดาพืชที่งอกขึ้น ธัญพืช ๗ ชนิด ประเสริฐที่สุด จริงอยู่ เมื่อธัญพืชนั้นงอกขึ้นแล้ว ชนบทย่อมเกษม มีภิกษาหารหาง่าย บทว่า นิปตตํ ความว่า ในบรรดาสิ่งที่ตกลงมา น้ำฝนประเสริฐที่สุด จริงอยู่ เมื่อมีน้ำฝน ธัญชาติต่างๆ ย่อมเกิดขึ้น ชนบททั้งหลายย่อมสมบูรณ์ เกษม มีภิกษาหารหาง่าย บทว่า ปวชมานานํ ความว่า ในบรรดาสัตว์ที่เดินไปด้วยเท้า โคทั้งหลายประเสริฐที่สุด จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายอาศัยโคเหล่านั้น บริโภคโครส ๕ อยู่เป็นสุข บทว่า ปวดตํ ความว่า ในบรรดาผู้ที่กล่าวในท่ามกลางราชสกุลเป็นต้น บุตรประเสริฐที่สุด จริงอยู่ บุตรนั้นย่อมไม่กล่าววาจาอันไม่เป็นประโยชน์แก่มารดาบิดา

Vijjā uppatataṃ seṭṭhāti purimapañhe kira sutvā samīpe ṭhitā ekā devatā ‘‘devate, kasmā tvaṃ etaṃ pañhaṃ dasabalaṃ pucchasi? Ahaṃ te kathessāmī’’ti attano khantiyā laddhiyā pañhaṃ kathesi. Atha naṃ itarā devatā āha – ‘‘yāva padhaṃsī vadesi devate yāva pagabbhā mukharā, ahaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ pucchāmi. Tvaṃ mayhaṃ kasmā kathesī’’ti? Nivattetvā tadeva pañhaṃ dasabalaṃ pucchi. Athassā satthā vissajjento vijjā uppatatantiādimāha. Tattha vijjāti catumaggavijjā. Sā hi uppatamānā sabbākusaladhamme samugghāteti. Tasmā ‘‘uppatataṃ seṭṭhā’’ti vuttā. Avijjāti vaṭṭamūlakamahāavijjā. Sā hi nipatantānaṃ osīdantānaṃ varā. Pavajamānānanti padasā caramānānaṃ jaṅgamānaṃ anomapuññakkhettabhūto saṅgho varo. Tañhi tattha tattha disvā pasannacittā sattā sotthiṃ pāpuṇanti. Buddhoti yādiso putto vā hotu añño vā, yesaṃ kesañci vadamānānaṃ buddho varo. Tassa hi dhammadesanaṃ āgamma anekasatasahassānaṃ pāṇānaṃ bandhanamokkho hotīti. Catutthaṃ.

ได้ยินว่า ในปัญหาข้อก่อนที่ว่า “วิชชาเป็นเลิศกว่าสิ่งที่เกิดขึ้น” เทวดาองค์หนึ่งซึ่งยืนอยู่ใกล้ๆ ได้ฟังแล้ว ได้กล่าวแก้ปัญหานั้นตามความเห็นความชอบใจของตนว่า “ดูก่อนเทวดา ท่านทูลถามปัญหานี้กะพระทศพลทำไม เราจักกล่าวแก้แก่ท่าน” ลำดับนั้น เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กล่าวกะเทวดาองค์นั้นว่า “ดูก่อนเทวดา ท่านช่างพูดรุกราน พูดกล้า พูดมาก เราทูลถามพระพุทธผู้มีพระภาคเจ้า ท่านกล่าวแก้แก่เราทำไม” แล้วกลับไปทูลถามปัญหานั้นนั่นแหละกะพระทศพล ลำดับนั้น พระศาสดาเมื่อจะทรงวิสัชนาแก่เทวดาองค์นั้น จึงตรัสคาถามีคำว่า “วิชฺชา อุปฺปตตํ” เป็นต้น ในคาถานั้น คำว่า วิชฺชา ได้แก่ วิชชาคือมรรค ๔ จริงอยู่ วิชชานั้นเมื่อเกิดขึ้น ย่อมกำจัดอกุศลธรรมทั้งปวงได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “อุปฺปตตํ เสฏฺฐา” (เป็นเลิศกว่าสิ่งที่เกิดขึ้น) คำว่า อวิชฺชา ได้แก่ มหาอวิชชาอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะ จริงอยู่ อวิชชานั้นเป็นใหญ่กว่าธรรมที่ตกต่ำและจมลง บทว่า ปวชมานานํ ความว่า พระสงฆ์ผู้เป็นเนื้อนาบุญอันหาที่เปรียบมิได้ เป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์ที่เดินไปมาด้วยเท้า จริงอยู่ สัตว์ทั้งหลายเห็นพระสงฆ์นั้นในที่นั้นๆ แล้ว มีจิตเลื่อมใส ย่อมถึงความสวัสดี บทว่า พุทฺโธ ความว่า จะเป็นบุตรหรือคนอื่นก็ตาม ในบรรดาผู้กล่าวทั้งหลาย พระพุทธเจ้าเป็นผู้ประเสริฐสุด จริงอยู่ อาศัยธรรมเทศนาของพระองค์ สัตว์หลายแสนได้หลุดพ้นจากเครื่องผูก สูตรที่ ๔ จบ

5. Bhītāsuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาภีตสูตร

75. Pañcame kiṃsūdha bhītāti kiṃ bhītā? Maggo canekāyatanappavuttoti aṭṭhatiṃsārammaṇavasena anekehi kāraṇehi kathito. Evaṃ sante kissa bhītā hutvā ayaṃ janatā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo aggahesīti vadati. Bhūripaññāti bahupañña ussannapañña. Paralokaṃ na bhāyeti imasmā lokā paraṃ lokaṃ gacchanto na bhāyeyya. Paṇidhāyāti ṭhapetvā. Bahvannapānaṃ [Pg.93] gharamāvasantoti anāthapiṇḍikādayo viya bahvannapāne ghare vasanto. Saṃvibhāgīti accharāya gahitampi nakhena phāletvā parassa datvāva bhuñjanasīlo. Vadaññūti vuttatthameva.

๗๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า กึสูธ ภีตา ความว่า กลัวอะไร บทว่า มคฺโค จเนกายตนปฺปวุตฺโต ความว่า (มรรค) ที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยเหตุเป็นอันมาก ด้วยอำนาจอารมณ์ ๓๘ อย่าง เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านกล่าวว่า “หมู่สัตว์นี้กลัวอะไรกัน จึงได้ยึดถือทิฏฐิ ๖๒” บทว่า ภูริปญฺโญ ได้แก่ ผู้มีปัญญามาก ผู้มีปัญญาสูง บทว่า ปรโลกํ น ภาเย ความว่า ผู้ที่ไปจากโลกนี้สู่ปรโลก ไม่พึงกลัว บทว่า ปณิธาย ได้แก่ ตั้งไว้ บทว่า พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต ความว่า อยู่ครองเรือนที่มีข้าวและน้ำมาก ดุจอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น บทว่า สํวิภาคี ได้แก่ ผู้มีปกติแบ่งปันให้ผู้อื่นแล้วจึงบริโภค แม้ของที่ได้มาด้วยการดีดนิ้ว ก็ใช้เล็บจิกแบ่งให้ผู้อื่นก่อน บทว่า วทญฺญู มีอรรถดังที่กล่าวแล้วนั่นเอง

Idāni gāthāya aṅgāni uddharitvā dassetabbāni – ‘‘vāca’’nti hi iminā cattāri vacīsucaritāni gahitāni, ‘‘manenā’’tipadena tīṇi manosucaritāni, ‘‘kāyenā’’ti padena tīṇi kāyasucaritāni. Iti ime dasa kusalakammapathā pubbasuddhiaṅgaṃ nāma. Bahvannapānaṃ gharamāvasantoti iminā yaññaupakkharo gahito. Saddhoti ekamaṅgaṃ, mudūti ekaṃ, saṃvibhāgīti ekaṃ, vadaññūti ekaṃ. Iti imāni cattāri aṅgāni sandhāya ‘‘etesu dhammesu ṭhito catūsū’’ti āha.

บัดนี้ พึงยกองค์แห่งคาถาขึ้นแสดง จริงอยู่ ด้วยบทว่า “วาจา” นี้ ท่านถือเอาวจีสุจริต ๔ ด้วยบทว่า “มเนน” ท่านถือเอามโนสุจริต ๓ ด้วยบทว่า “กาเยน” ท่านถือเอากายสุจริต ๓ ดังนี้ กุศลกรรมบถ ๑๐ เหล่านี้ ชื่อว่าองค์แห่งความบริสุทธิ์เบื้องต้น ด้วยบทว่า พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต ท่านถือเอาเครื่องประกอบยัญ (ทาน) บทว่า สทฺโธ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า มุทุ เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า สํวิภาคี เป็นองค์หนึ่ง, บทว่า วทญฺญู เป็นองค์หนึ่ง ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงองค์ ๔ เหล่านี้ จึงตรัสว่า “เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสุ” (ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการเหล่านี้)

Aparopi pariyāyo – vācantiādīni tīṇi aṅgāni, bahvannapānanti iminā yaññaupakkharova gahito, saddho mudū saṃvibhāgī vadaññūti ekaṃ aṅgaṃ. Aparo dukanayo nāma hoti. ‘‘Vācaṃ manañcā’’ti idamekaṃ aṅgaṃ, ‘‘kāyena pāpāni akubbamāno, bahvannapānaṃ gharamāvasanto’’ti ekaṃ, ‘‘saddho mudū’’ti ekaṃ, ‘‘saṃvibhāgī vadaññū’’ti ekaṃ. Etesu catūsu dhammesu ṭhito dhamme ṭhito nāma hoti. So ito paralokaṃ gacchanto na bhāyati. Pañcamaṃ.

อีกปริยายหนึ่ง บทมีอาทิว่า วาจํ เป็นองค์ ๓ ด้วยบทว่า พหฺวนฺนปานํ ท่านถือเอาเครื่องประกอบยัญ (ทาน) เท่านั้น บทว่า สทฺโธ มุทุ สํวิภาคี วทญฺญู เป็นองค์หนึ่ง อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า ทุกนัย (นัยที่จัดเป็นคู่) บทว่า “วาจํ มนญฺจ” นี้เป็นองค์หนึ่ง บทว่า “กาเยน ปาปานิ อกุพฺพมาโน, พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต” เป็นองค์หนึ่ง บทว่า “สทฺโธ มุทุ” เป็นองค์หนึ่ง บทว่า “สํวิภาคี วทญฺญู” เป็นองค์หนึ่ง ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการเหล่านี้ ชื่อว่าผู้ตั้งอยู่ในธรรม ผู้นั้นเมื่อไปจากโลกนี้สู่ปรโลก ย่อมไม่กลัว สูตรที่ ๕ จบ

6. Najīratisuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถานชีรติสูตร

76. Chaṭṭhe nāmagottaṃ na jīratīti atītabuddhānaṃ yāvajjadivasā nāmagottaṃ kathiyati, tasmā na jīratīti vuccati. Porāṇā pana ‘‘addhāne gacchante na paññāyissati, jīraṇasabhāvo pana na hotiyevā’’ti vadanti. Ālasyanti ālasiyaṃ, yena ṭhitaṭṭhāne ṭhitova, nisinnaṭṭhāne nisinnova hoti, telepi uttarante ṭhitiṃ na karoti. Pamādoti niddāya vā kilesavasena vā pamādo. Anuṭṭhānanti kammasamaye kammakaraṇavīriyābhāvo. Asaṃyamoti sīlasaññamābhāvo vissaṭṭhācāratā. Niddāti soppabahulatā. Tāya gacchantopi ṭhitopi nisinnopi niddāyati, pageva nipanno. Tandīti aticchātādivasena āgantukālasiyaṃ. Te chiddeti tāni cha chiddāni vivarāni. Sabbasoti [Pg.94] sabbākārena. Tanti nipātamattaṃ. Vivajjayeti vajjeyya jaheyya. Chaṭṭhaṃ.

๗๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า นามโคตฺตํ น ชีรติ ความว่า พระนามและพระโคตรของพระพุทธเจ้าในอดีต ยังมีผู้กล่าวถึงอยู่จนกระทั่งทุกวันนี้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “น ชีรติ” (ย่อมไม่แก่) ส่วนโบราณาจารย์กล่าวว่า “เมื่อกาลเวลาล่วงไป จะไม่ปรากฏ แต่สภาวะแห่งความเสื่อมโทรมนั้นไม่มีเลย” บทว่า อาลสฺยํ ได้แก่ ความเกียจคร้าน ซึ่งทำให้บุคคลยืนอยู่ก็ยืนนิ่งในที่ที่ยืน นั่งอยู่ก็นั่งนิ่งในที่ที่นั่ง แม้น้ำมันล้น ก็ไม่หยุด บทว่า ปมาโท ได้แก่ ความประมาทเพราะความหลับ หรือเพราะอำนาจกิเลส บทว่า อนุฏฺฐานํ ได้แก่ การไม่มีความเพียรในการทำงานในเวลาที่ควรทำ บทว่า อสํยโม ได้แก่ การไม่มีความสำรวมในศีล ความประพฤติปล่อยตัว บทว่า นิทฺทา ได้แก่ ความเป็นผู้มักหลับ เพราะความมักหลับนั้น จะเดินอยู่ ยืนอยู่ หรือนั่งอยู่ ก็ย่อมง่วงหลับ จะป่วยกล่าวไปไยถึงเมื่อนอนแล้ว บทว่า ตนฺที ได้แก่ ความเกียจคร้านที่เกิดขึ้นชั่วคราวด้วยอำนาจความหิวจัดเป็นต้น บทว่า เต ฉิทฺเท ได้แก่ ช่องหรือช่องโหว่ ๖ อย่างเหล่านั้น บทว่า สพฺพโส ได้แก่ โดยอาการทั้งปวง บทว่า ตํ เป็นเพียงนิบาต บทว่า วิวชฺชเย ได้แก่ พึงเว้น พึงละ สูตรที่ ๖ จบ

7. Issariyasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอิสสริยสูตร

77. Sattame satthamalanti malaggahitasatthaṃ. Kiṃ su harantaṃ vārentīti kaṃ harantaṃ nisedhenti. Vasoti āṇāpavattanaṃ. Itthīti avissajjanīyabhaṇḍattā ‘‘itthī bhaṇḍānamuttamaṃ, varabhaṇḍa’’nti āha. Atha vā sabbepi bodhisattā ca cakkavattino ca mātukucchiyaṃyeva nibbattantīti ‘‘itthī bhaṇḍānamuttama’’nti āha. Kodho satthamalanti kodho malaggahitasatthasadiso, paññāsatthassa vā malanti satthamalaṃ. Abbudanti vināsakāraṇaṃ, corā lokasmiṃ vināsakāti attho. Harantoti salākabhattādīni gahetvā gacchanto. Salākabhattādīni hi paṭṭhapitakāleyeva manussehi pariccattāni. Tesaṃ tāni haranto samaṇo piyo hoti, anāharante puññahāniṃ nissāya vippaṭisārino honti. Sattamaṃ.

๗๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สตฺถมลํ ได้แก่ ศัสตราที่สนิมจับ บทว่า กึ สุ หรนฺตํ วาเรนฺติ ความว่า พวกเขาห้ามใครผู้นำไป บทว่า วโส ได้แก่ การยังอำนาจให้เป็นไป บทว่า อิตฺถี ความว่า เพราะเป็นสิ่งของที่สละไม่ได้ จึงตรัสว่า “อิตฺถี ภณฺฑานมุตฺตมํ” (สตรีเป็นอุดมแห่งสิ่งของทั้งหลาย) เป็นสิ่งของอันประเสริฐ อีกอย่างหนึ่ง พระโพธิสัตว์และพระเจ้าจักรพรรดิทั้งปวง ย่อมบังเกิดในครรภ์ของพระมารดาเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “อิตฺถี ภณฺฑานมุตฺตมํ” บทว่า โกโธ สตฺถมลํ ความว่า ความโกรธเปรียบเหมือนศัสตราที่สนิมจับ หรือเป็นมลทินของปัญญาศัสตรา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัตถมละ บทว่า อพฺพุทํ ได้แก่ เหตุแห่งความพินาศ อธิบายว่า โจรทั้งหลายเป็นผู้ทำความพินาศในโลก บทว่า หรนฺโต ได้แก่ ผู้รับสลากภัตเป็นต้นแล้วไป จริงอยู่ สลากภัตเป็นต้น อันมนุษย์ทั้งหลายสละแล้วในเวลาที่ตั้งไว้เท่านั้น สมณะผู้รับของเหล่านั้นของพวกเขา ย่อมเป็นที่รัก (ของพวกเขา) เมื่อไม่รับ พวกเขาก็เดือดร้อนใจเพราะอาศัยความเสื่อมแห่งบุญ สูตรที่ ๗ จบ

8. Kāmasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถากามสูตร

78. Aṭṭhame attānaṃ na dadeti parassa dāsaṃ katvā attānaṃ na dadeyya ṭhapetvā sabbabodhisatteti vuttaṃ. Na pariccajeti sīhabyagghādīnaṃ na pariccajeyya sabbabodhisatte ṭhapetvāyevāti vuttaṃ. Kalyāṇanti saṇhaṃ mudukaṃ. Pāpikanti pharusaṃ vācaṃ. Aṭṭhamaṃ.

๗๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อตฺตานํ น ทเท ความว่า ไม่พึงให้ตนโดยทำให้เป็นทาสของผู้อื่น ท่านกล่าวไว้ว่า “ยกเว้นพระโพธิสัตว์ทั้งปวง” บทว่า น ปริจฺจเช ความว่า ไม่พึงสละ (ตน) ให้แก่สัตว์มีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น ท่านกล่าวไว้ว่า “ยกเว้นพระโพธิสัตว์ทั้งปวงนั่นเทียว” บทว่า กลฺยาณํ ได้แก่ (วาจา) ที่ละเอียดอ่อน อ่อนโยน บทว่า ปาปิกํ ได้แก่ วาจาที่หยาบคาย สูตรที่ ๘ จบ

9. Pātheyyasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปาเถยยสูตร

79. Navame saddhā bandhati pātheyyanti saddhaṃ uppādetvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathakammaṃ karoti, tenetaṃ vuttaṃ. Sirīti issariyaṃ. Āsayoti vasanaṭṭhānaṃ. Issariye hi abhimukhībhūte thalatopi jalatopi bhogā āgacchantiyeva. Tenetaṃ vuttaṃ. Parikassatīti parikaḍḍhati. Navamaṃ.

๗๙. ในสูตรที่ ๙ บทว่า สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยํ ความว่า บุคคลยังศรัทธาให้เกิดขึ้นแล้ว ย่อมให้ทาน ย่อมรักษาศีล ย่อมกระทำอุโบสถกรรม เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสบทนี้ไว้ บทว่า สิรี คือ ความเป็นใหญ่ บทว่า อาสโย คือ ที่อยู่ จริงอยู่ เมื่อความเป็นใหญ่ปรากฏอยู่เบื้องหน้า โภคะทั้งหลายย่อมมาจากทางบกบ้าง ทางน้ำบ้างนั่นเทียว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสบทนี้ไว้ บทว่า ปริกสฺสติ ความว่า ย่อมฉุดคร่าไป สูตรที่ ๙ จบ

10. Pajjotasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาปัชโชตสูตร

80. Dasame pajjototi padīpo viya hoti. Jāgaroti jāgarabrāhmaṇo viya hoti. Gāvo kamme sajīvānanti kammena saha jīvantānaṃ [Pg.95] gāvova kamme kammasahāyā kammadutiyakā nāma honti. Gomaṇḍalehi saddhiṃ kasikammādīni nipphajjanti. Sītassa iriyāpathoti sītaṃ assa sattakāyassa iriyāpatho jīvitavutti. Sītanti naṅgalaṃ. Yassa hi naṅgalehi khettaṃ appamattakampi kaṭṭhaṃ na hoti, so kathaṃ jīvissatīti vadati. Dasamaṃ.

๘๐. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปชฺโชโต ความว่า เป็นเหมือนประทีป บทว่า ชาคโร ความว่า เป็นเหมือนพราหมณ์ผู้ตื่นอยู่ (พระขีณาสพ) บทว่า คาโว กมฺเม สชีวานํ ความว่า โคทั้งหลายเท่านั้น ชื่อว่าเป็นเพื่อนในการงาน เป็นเพื่อนคนที่สองในการงาน ของผู้มีชีวิตอยู่ร่วมกับกรรม (การงาน) กสิกรรมเป็นต้นย่อมสำเร็จพร้อมกับฝูงโค บทว่า สีตสฺส อิริยาปโถ ความว่า ไถเป็นอิริยาบถ เป็นเครื่องเลี้ยงชีวิตของหมู่สัตว์นั้น บทว่า สีตํ คือ ไถ จริงอยู่ บุคคลใดไม่ได้ไถนาแม้เพียงเล็กน้อยด้วยไถทั้งหลาย บุคคลนั้นจะดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างไร ดังนี้ สูตรที่ ๑๐ จบ

11. Araṇasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาอรณสูตร

81. Ekādasame araṇāti nikkilesā. Vusitanti vusitavāso. Bhojissiyanti adāsabhāvo. Samaṇāti khīṇāsavasamaṇā. Te hi ekantena araṇā nāma. Vusitaṃ na nassatīti tesaṃ ariyamaggavāso na nassati. Parijānantīti puthujjanakalyāṇakato paṭṭhāya sekhā lokiyalokuttarāya pariññāya parijānanti. Bhojissiyanti khīṇāsavasamaṇānaṃyeva niccaṃ bhujissabhāvo nāma. Vandantīti pabbajitadivasato paṭṭhāya vandanti. Patiṭṭhitanti sīle patiṭṭhitaṃ. Samaṇīdhāti samaṇaṃ idha. Jātihīnanti api caṇḍālakulā pabbajitaṃ. Khattiyāti na kevalaṃ khattiyāva, devāpi sīlasampannaṃ samaṇaṃ vandantiyevāti. Ekādasamaṃ.

๘๑. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า อรณา คือ ผู้ไม่มีกิเลส บทว่า วุสิตํ คือ การอยู่จบแล้ว บทว่า โภชิสฺสิยํ คือ ความเป็นอิสระ (ไม่เป็นทาส) บทว่า สมณา คือ สมณะผู้สิ้นอาสวะ จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีกิเลสโดยส่วนเดียว บทว่า วุสิตํ น นสฺสติ ความว่า การอยู่ด้วยอริยมรรคของท่านเหล่านั้นย่อมไม่ฉิบหาย บทว่า ปริชานนฺติ ความว่า พระเสขะทั้งหลายจำเดิมแต่กาลเป็นกัลยาณปุถุชน ย่อมกำหนดรู้ด้วยปริญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ บทว่า โภชิสฺสิยํ ความว่า ความเป็นอิสระ ชื่อว่าเป็นของสมณะผู้สิ้นอาสวะทั้งหลายเท่านั้นเป็นนิตย์ บทว่า วนฺทนฺติ ความว่า ชนทั้งหลายย่อมไหว้จำเดิมแต่วันที่บวช บทว่า ปติฏฺฐิตํ คือ ตั้งมั่นแล้วในศีล บทว่า สมณีธ คือ สมณํ อิธ (สมณะในโลกนี้) บทว่า ชาติหีนํ คือ ผู้บวชแล้วแม้จากตระกูลจัณฑาล บทว่า ขตฺติยา ความว่า มิใช่เพียงแต่กษัตริย์ทั้งหลายเท่านั้น (ที่ไหว้) แม้เทวดาทั้งหลายก็ย่อมไหว้สมณะผู้สมบูรณ์ด้วยศีลนั่นเทียว สูตรที่ ๑๑ จบ

Chetvāvaggo aṭṭhamo.

เฉตวาวัคค์ ที่ ๘ จบ

Iti sāratthappakāsiniyā

ดังนี้ ในอรรถกถาสารัตถปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

อรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย

Devatāsaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเทวตาสังยุต จบ

2. Devaputtasaṃyuttaṃ

๒. เทวปุตตสังยุต

1. Paṭhamavaggo

๑. วรรคที่ ๑

1. Paṭhamakassapasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถากัสสปสูตรที่ ๑

82. Devaputtasaṃyuttassa [Pg.96] paṭhame devaputtoti devānañhi aṅke nibbattā purisā devaputtā nāma, itthiyo devadhītaro nāma honti. Nāmavasena apākaṭāva ‘‘aññatarā devatā’’ti vuccati, pākaṭo ‘‘itthannāmo devaputto’’ti. Tasmā heṭṭhā ‘‘aññatarā devatā’’ti vatvā idha ‘‘devaputto’’ti vuttaṃ. Anusāsanti anusiṭṭhiṃ. Ayaṃ kira devaputto bhagavatā sambodhito sattame vasse yamakapāṭihāriyaṃ katvā tidasapure vassaṃ upagamma abhidhammaṃ desentena jhānavibhaṅge – ‘‘bhikkhūti samaññāya bhikkhu, paṭiññāya bhikkhū’’ti (vibha. 510). Evaṃ bhikkhuniddesaṃ kathiyamānaṃ assosi. ‘‘Evaṃ vitakketha, mā evaṃ vitakkayittha, evaṃ manasikarotha, mā evaṃ manasākattha. Idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathā’’ti (pārā. 19). Evarūpaṃ pana bhikkhuovādaṃ bhikkhuanusāsanaṃ na assosi. So taṃ sandhāya – ‘‘bhikkhuṃ bhagavā pakāsesi, no ca bhikkhuno anusāsa’’nti āha.

๘๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งเทวปุตตสังยุต บทว่า เทวปุตฺโต ความว่า จริงอยู่ บุรุษที่เกิดในตักของเทวดาทั้งหลาย ชื่อว่าเทวบุตร, สตรีทั้งหลาย ชื่อว่าเทวธิดา เทวดาที่ไม่ปรากฏโดยชื่อ ท่านเรียกว่า "อัญญตรา เทวตา" ส่วนเทวดาที่ปรากฏ (โดยชื่อ) ท่านเรียกว่า "เทวบุตรชื่อโน้น" เพราะเหตุนั้น ในเทวตาสังยุตก่อนหน้านี้ ตรัสว่า "อัญญตรา เทวตา" แต่ในสังยุตนี้ ตรัสว่า "เทวปุตโต" บทว่า อนุสาสนฺติ คือ คำสั่งสอน ได้ยินว่า เทวบุตรนี้ ในพรรษาที่ ๗ แต่กาลที่พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ เมื่อพระองค์ทรงกระทำยมกปาฏิหาริย์แล้ว เสด็จจำพรรษาในดาวดึงส์บุรี ทรงแสดงอภิธรรม ได้ฟังภิกขุนิทเทสที่ทรงแสดงในฌานวิภังค์อย่างนี้ว่า "ภิกขุ ชื่อว่าภิกขุโดยสมัญญา, ชื่อว่าภิกขุโดยปฏิญญา" แต่ไม่ได้ฟังภิกขุโอวาท ภิกขุอนุศาสนีเห็นปานนี้ว่า "เธอทั้งหลายจงวิตกอย่างนี้, อย่าได้วิตกอย่างนั้น, จงมนสิการอย่างนี้, อย่าได้มนสิการอย่างนั้น. เธอทั้งหลายจงละสิ่งนี้, จงเข้าถึงสิ่งนี้อยู่เถิด" เทวบุตรนั้นหมายถึงเรื่องนั้น จึงกราบทูลว่า "พระผู้มีพระภาคทรงประกาศภิกษุ แต่ไม่ทรงสั่งสอนภิกษุ"

Tena hīti yasmā mayā bhikkhuno anusiṭṭhi na pakāsitāti vadasi, tasmā. Taññevettha paṭibhātūti tuyhevesā anusiṭṭhipakāsanā upaṭṭhātūti. Yo hi pañhaṃ kathetukāmo hoti, na ca sakkoti sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā kathetuṃ. Yo vā na kathetukāmo hoti, sakkoti pana kathetuṃ. Yo vā neva kathetukāmo hoti, kathetuṃ na ca sakkoti. Sabbesampi tesaṃ bhagavā pañhaṃ bhāraṃ na karoti. Ayaṃ pana devaputto kathetukāmo ceva, sakkoti ca kathetuṃ. Tasmā tasseva bhāraṃ karonto bhagavā evamāha. Sopi pañhaṃ kathesi.

บทว่า เตน หิ ความว่า เพราะเหตุที่เธอกล่าวว่า เราไม่ได้ประกาศคำสั่งสอนแก่ภิกษุ เพราะเหตุนั้น บทว่า ตญฺเญเวตฺถ ปฏิภาตูติ ความว่า ขอให้การประกาศคำสั่งสอนนั้น จงปรากฏแก่เธอเท่านั้นเถิด จริงอยู่ บุคคลใดปรารถนาจะกล่าวแก้ปัญหา แต่ไม่สามารถเทียบเคียงกับพระสัพพัญญุตญาณแล้วกล่าวแก้ได้ หรือบุคคลใดไม่ปรารถนาจะกล่าวแก้ แต่สามารถกล่าวแก้ได้ หรือบุคคลใดไม่ปรารถนาจะกล่าวแก้ด้วย และไม่สามารถกล่าวแก้ได้ด้วย พระผู้มีพระภาคย่อมไม่ทรงทำภาระในปัญหาแก่บุคคลเหล่านั้นทั้งหมด ส่วนเทวบุตรนี้ ปรารถนาจะกล่าวแก้ด้วย และสามารถกล่าวแก้ได้ด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงทำภาระแก่เทวบุตรนั้นเท่านั้น จึงตรัสอย่างนี้ แม้เทวบุตรนั้นก็ได้กล่าวแก้ปัญหาแล้ว

Tattha subhāsitassa sikkhethāti subhāsitaṃ sikkheyya, catusaccanissitaṃ dasakathāvatthunissitaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyanissitaṃ catubbidhaṃ vacīsucaritameva sikkheyya. Samaṇūpāsanassa cāti samaṇehi upāsitabbaṃ samaṇūpāsanaṃ [Pg.97] nāma aṭṭhatiṃsabhedaṃ kammaṭṭhānaṃ, tampi sikkheyya bhāveyyāti attho. Bahussutānaṃ vā bhikkhūnaṃ upāsanampi samaṇūpāsanaṃ. Tampi ‘kiṃ, bhante, kusala’’ntiādinā pañhapucchanena paññāvuddhatthaṃ sikkheyya. Cittavūpasamassa cāti aṭṭhasamāpattivasena cittavūpasamaṃ sikkheyya. Iti devaputtena tisso sikkhā kathitā honti. Purimapadena hi adhisīlasikkhā kathitā, dutiyapadena adhipaññāsikkhā, cittavūpasamena adhicittasikkhāti evaṃ imāya gāthāya sakalampi sāsanaṃ pakāsitameva hoti. Paṭhamaṃ.

ในคาถานั้น บทว่า สุภาสิตสฺส สิกฺเขถ ความว่า พึงศึกษาสุภาษิต คือ พึงศึกษาวจีสุจริต ๔ อย่าง อันอาศัยอริยสัจ ๔ อาศัยกถาวัตถุ ๑๐ อาศัยโพธิปักขิยธรรม ๓๗ เท่านั้น บทว่า สมณูปาสนสฺส จ ความว่า กรรมฐาน ๓๘ ประการ ชื่อว่า สมณูปาสนะ อันสมณะทั้งหลายพึงเข้าใกล้ (พึงเจริญ) อธิบายว่า พึงศึกษา พึงเจริญแม้กรรมฐานนั้น หรืออีกอย่างหนึ่ง แม้การเข้าไปนั่งใกล้ภิกษุผู้เป็นพหูสูต ก็ชื่อว่า สมณูปาสนะ พึงศึกษาแม้สมณูปาสนะนั้น เพื่อความเจริญแห่งปัญญา ด้วยการทูลถามปัญหาเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล" บทว่า จิตฺตวูปสมสฺส จ ความว่า พึงศึกษาความสงบแห่งจิตโดยนัยแห่งสมาบัติ ๘ ด้วยประการฉะนี้ สิกขา ๓ เทวบุตรได้กล่าวแล้ว จริงอยู่ ด้วยบทแรก อธิสีลสิกขาเป็นอันกล่าวแล้ว ด้วยบทที่สอง อธิปัญญาสิกขาเป็นอันกล่าวแล้ว ด้วยจิตตวูปสมะ อธิจิตตสิกขาเป็นอันกล่าวแล้ว ด้วยประการฉะนี้ ด้วยคาถานี้ แม้พระศาสนาทั้งสิ้นก็เป็นอันประกาศแล้วนั่นเทียว สูตรที่ ๑ จบ

2. Dutiyakassapasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถากัสสปสูตรที่ ๒

83. Dutiye jhāyīti dvīhi jhānehi jhāyī. Vimuttacittoti kammaṭṭhānavimuttiyā vimuttacitto. Hadayassānupattinti arahattaṃ. Lokassāti saṅkhāralokassa. Anissitoti taṇhādiṭṭhīhi anissito, taṇhādiṭṭhiyo vā anissito. Tadānisaṃsoti arahattānisaṃso. Idaṃ vuttaṃ hoti – arahattānisaṃso bhikkhu arahattaṃ patthento jhāyī bhaveyya, suvimuttacitto bhaveyya, lokassa udayabbayaṃ ñatvā anissito bhaveyya. Tantidhammo pana imasmiṃ sāsane pubbabhāgoti. Dutiyaṃ.

๘๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ฌายี คือ ผู้เพ่งด้วยฌาน ๒ อย่าง (อารัมมณูปนิชฌาน และ ลักขณูปนิชฌาน) บทว่า วิมุตฺตจิตฺโต คือ มีจิตหลุดพ้นด้วยวิมุตติในกรรมฐาน (ตทังควิมุตติ และ วิกขัมภนวิมุตติ) บทว่า หทยสฺสานุปตฺตึ คือ พระอรหัตต์ บทว่า โลกสฺส คือ แห่งสังขารโลก บทว่า อนิสฺสิโต คือ ไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิอาศัย หรือ ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิ บทว่า ตทานิสํโส คือ มีพระอรหัตเป็นอานิสงส์ คำนี้เป็นอันกล่าวแล้ว คือ ภิกษุผู้มีพระอรหัตเป็นอานิสงส์ ปรารถนาพระอรหัต พึงเป็นผู้เพ่ง พึงเป็นผู้มีจิตหลุดพ้นด้วยดี รู้ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งโลกแล้ว พึงเป็นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) ส่วนตันติธรรม (ปริยัติธรรม) เป็นบุพภาคในพระศาสนานี้ สูตรที่ ๒ จบ

3-4. Māghasuttādivaṇṇanā

อรรถกถามาฆสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๓-๔)

84. Tatiye māghoti sakkassetaṃ nāmaṃ. Sveva vattena aññe abhibhavitvā devissariyaṃ pattoti vatrabhū, vatranāmakaṃ vā asuraṃ abhibhavatīti vatrabhū. Tatiyaṃ.

๘๔. ในสูตรที่ ๓ คำว่า มาฆะ นี้เป็นพระนามของท้าวสักกะ. ท้าวสักกะพระองค์นั้นแล ทรงครอบงำผู้อื่นด้วยวัตร แล้วบรรลุความเป็นใหญ่แห่งทวยเทพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วตรภู หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงครอบงำอสูรชื่อวตระ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วตรภู. สูตรที่ ๓ จบ.

85. Catutthaṃ vuttatthameva. Catutthaṃ.

๘๕. สูตรที่ ๔ มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้ว. สูตรที่ ๔ จบ.

5. Dāmalisuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาทามลิสูตร

86. Pañcame na tenāsīsate bhavanti tena kāraṇena yaṃ kiñci bhavaṃ na pattheti. Āyatapaggaho nāmesa devaputto, khīṇāsavassa kiccavosānaṃ natthi. Khīṇāsavena hi ādito arahattappattiyā vīriyaṃ kataṃ[Pg.98], aparabhāge mayā arahattaṃ pattanti mā tuṇhī bhavatu, tatheva vīriyaṃ daḷhaṃ karotu parakkamatūti cintetvā evamāha.

๘๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า น เตนาสีสเต ภวํ ความว่า ไม่ปรารถนาภพอะไรๆ เพราะเหตุนั้น. เทพบุตรองค์นี้ชื่อว่า อายตปัคคหะ (มีความเพียรยั่งยืน) (เทพบุตรคิดว่า) กิจที่สิ้นสุดแล้วของพระขีณาสพไม่มี. เพราะว่า พระขีณาสพได้ทำความเพียรเพื่อบรรลุพระอรหัตตั้งแต่แรก ในภายหลัง (เมื่อบรรลุแล้ว) อย่าได้นิ่งเฉยอยู่ว่า เราบรรลุพระอรหัตแล้ว แต่จงทำความเพียรให้มั่นคง จงบากบั่นเหมือนอย่างนั้นเถิด ดังนี้แล้ว จึงกล่าวอย่างนี้.

Atha bhagavā ‘‘ayaṃ devaputto khīṇāsavassa kiccavosānaṃ akathento mama sāsanaṃ aniyyānikaṃ katheti, kiccavosānamassa kathessāmī’’ti cintetvā natthi kiccantiādimāha. Tīsu kira piṭakesu ayaṃ gāthā asaṃkiṇṇā. Bhagavatā hi aññattha vīriyassa doso nāma dassito natthi. Idha pana imaṃ devaputtaṃ paṭibāhitvā ‘‘khīṇāsavena pubbabhāge āsavakkhayatthāya araññe vasantena kammaṭṭhānaṃ ādāya vīriyaṃ kataṃ, aparabhāge sace icchati, karotu, no ce icchati, yathāsukhaṃ viharatū’’ti khīṇāsavassa kiccavosānadassanatthaṃ evamāha. Tattha gādhanti patiṭṭhaṃ. Pañcamaṃ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "เทพบุตรนี้ เมื่อไม่กล่าวถึงความสิ้นสุดแห่งกิจของพระขีณาสพ ย่อมทำศาสนาของเราให้ไม่เป็นนิยยานิกธรรม (ธรรมที่นำออกจากทุกข์) เราจักกล่าวความสิ้นสุดแห่งกิจแก่เขา" ดังนี้แล้ว จึงตรัสคาถามีอาทิว่า นตฺถิ กิจฺจํ. ได้ยินว่า คาถานี้ไม่ปะปนอยู่ในพระไตรปิฎกทั้งสาม. เพราะว่า พระผู้มีพระภาคไม่เคยทรงแสดงโทษของความเพียรไว้ในที่อื่นเลย. แต่ในที่นี้ ทรงห้ามเทพบุตรองค์นี้แล้ว ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงแสดงความสิ้นสุดแห่งกิจของพระขีณาสพว่า "พระขีณาสพในเบื้องต้น ได้ทำความเพียรโดยถือเอากรรมฐานอยู่ป่าเพื่อความสิ้นอาสวะ ในภายหลัง ถ้าปรารถนา ก็จงทำ ถ้าไม่ปรารถนา ก็จงอยู่ตามสบายเถิด". ในคาถานั้น บทว่า คาธํ คือ ที่ตั้งมั่น. สูตรที่ ๕ จบ.

6. Kāmadasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถากามทสูตร

87. Chaṭṭhe dukkaranti ayaṃ kira devaputto pubbayogāvacaro bahalakilesatāya sappayogena kilese vikkhambhento samaṇadhammaṃ katvā pubbūpanissayamandatāya ariyabhūmiṃ appatvāva kālaṃ katvā devaloke nibbatto. So ‘‘tathāgatassa santikaṃ gantvā dukkarabhāvaṃ ārocessāmī’’ti āgantvā evamāha. Tattha dukkaranti dasapi vassāni…pe… saṭṭhipi yadetaṃ ekantaparisuddhassa samaṇadhammassa karaṇaṃ nāma, taṃ dukkaraṃ. Sekhāti satta sekhā. Sīlasamāhitāti sīlena samāhitā samupetā. Ṭhitattāti patiṭṭhitasabhāvā. Evaṃ pucchitapañhaṃ vissajjetvā idāni uparipañhasamuṭṭhāpanatthaṃ anagāriyupetassātiādimāha. Tattha anagāriyupetassāti anagāriyaṃ niggehabhāvaṃ upetassa. Sattabhūmikepi hi pāsāde vasanto bhikkhu vuḍḍhatarena āgantvā ‘‘mayhaṃ idaṃ pāpuṇātī’’ti vutte pattacīvaraṃ ādāya nikkhamateva. Tasmā ‘‘anagāriyupeto’’ti vuccati. Tuṭṭhīti catupaccayasantoso. Bhāvanāyāti cittavūpasamabhāvanāya.

๘๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ทุกฺกรํ ความว่า ได้ยินว่า เทพบุตรองค์นี้เป็นโยคาวจรในกาลก่อน มีกิเลสหนาแน่น ได้ทำสมณธรรมข่มกิเลสไว้ด้วยความพากเพียร แต่เพราะมีอุปนิสัยในปางก่อนน้อย จึงยังไม่บรรลุอริยภูมิ ก็ทำกาละไปเกิดในเทวโลก. เทพบุตรนั้นมาด้วยคิดว่า "เราจักไปสู่สำนักของพระตถาคตแล้วกราบทูลถึงความเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก" จึงกล่าวอย่างนี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า ทุกฺกรํ คือ การทำสมณธรรมอันบริสุทธิ์อย่างยิ่งตลอดสิบปี...ไปจนถึง...หกสิบปีนี้ใด การทำนั้นชื่อว่าทำได้ยาก. บทว่า เสขา คือ พระเสขะ ๗ จำพวก. บทว่า สีลสมาหิตา คือ ผู้ตั้งมั่นแล้วด้วยศีล สมบูรณ์แล้วด้วยศีล. บทว่า ฐิตตฺตา คือ ผู้มีสภาวะตั้งมั่นแล้ว. (พระผู้มีพระภาค) ทรงวิสัชนาปัญหาที่ถูกทูลถามอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะทรงตั้งปัญหาต่อไป จึงตรัสคำเป็นอาทิว่า อนคาริยุเปตสฺส. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนคาริยุเปตสฺส คือ ของผู้เข้าถึงความเป็นผู้ไม่มีเรือน. เพราะว่า แม้ภิกษุผู้อยู่ในปราสาท ๗ ชั้น เมื่อภิกษุผู้แก่กว่ามาแล้วกล่าวว่า "ปราสาทนี้ถึงแก่ข้าพเจ้า" ก็ต้องถือบาตรและจีวรออกไปทีเดียว. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "อนคาริยุเปโต". บทว่า ตุฏฺฐิ คือ ความสันโดษในปัจจัย ๔. บทว่า ภาวนาย คือ ด้วยภาวนาอันยังจิตให้สงบ.

Te chetvā maccuno jālanti ye rattindivaṃ indriyūpasame ratā, te dussamādahaṃ cittaṃ samādahanti. Ye ca samāhitacittā, te catupaccayasantosaṃ pūrentā na kilamanti. Ye santuṭṭhā, te sīlaṃ pūrentā na kilamanti[Pg.99]. Ye sīle patiṭṭhitā satta sekhā, te ariyā maccuno jālasaṅkhātaṃ kilesajālaṃ chinditvā gacchanti. Duggamoti ‘‘saccametaṃ, bhante, ye indriyūpasame ratā, te dussamādahaṃ samādahanti…pe… ye sīle patiṭṭhitā, te maccuno jālaṃ chinditvā gacchanti’’. Kiṃ na gacchissanti? Ayaṃ pana duggamo bhagavā visamo maggoti āha. Tattha kiñcāpi ariyamaggo neva duggamo na visamo, pubbabhāgapaṭipadāya panassa bahū parissayā honti. Tasmā evaṃ vutto. Avaṃsirāti ñāṇasirena adhosirā hutvā papatanti. Ariyamaggaṃ ārohituṃ asamatthatāyeva ca te anariyamagge papatantīti ca vuccanti. Ariyānaṃ samo maggoti sveva maggo ariyānaṃ samo hoti. Visame samāti visamepi sattakāye samāyeva. Chaṭṭhaṃ.

บทว่า เต เฉตฺวา มจฺจุโน ชาลํ ความว่า ชนเหล่าใด ยินดีแล้วในการสงบอินทรีย์ทั้งกลางวันและกลางคืน ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นซึ่งจิตที่ตั้งมั่นได้ยาก. และชนเหล่าใดมีจิตตั้งมั่นแล้ว ชนเหล่านั้นบำเพ็ญสันโดษในปัจจัย ๔ ให้บริบูรณ์อยู่ ย่อมไม่ลำบาก. ชนเหล่าใดสันโดษแล้ว ชนเหล่านั้นบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์อยู่ ย่อมไม่ลำบาก. พระเสขะ ๗ จำพวกเหล่าใดตั้งมั่นแล้วในศีล พระอริยบุคคลเหล่านั้นตัดข่ายคือกิเลสอันชื่อว่าข่ายแห่งมัจจุแล้วย่อมไป. บทว่า ทุคฺคโม ความว่า (เทพบุตรกราบทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นเป็นความจริง ชนเหล่าใด ยินดีแล้วในการสงบอินทรีย์ ชนเหล่านั้นย่อมตั้งมั่นซึ่งจิตที่ตั้งมั่นได้ยาก...ไปจนถึง...ชนเหล่าใดตั้งมั่นแล้วในศีล ชนเหล่านั้นตัดข่ายแห่งมัจจุแล้วย่อมไป". ไฉนจักไม่ไปเล่า? "แต่ว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาค มรรคา นี้เป็นทางที่ไปได้ลำบาก เป็นทางที่ไม่สม่ำเสมอ" ดังนี้. ในข้อนั้น แม้ว่าอริยมรรคจะไม่ใช่ทางที่ไปได้ลำบากและไม่ใช่ทางที่ไม่สม่ำเสมอเลย แต่ปฏิปทาในเบื้องต้นของอริยมรรคนั้นมีอันตรายมาก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนั้น. บทว่า อวํสิรา คือ มีศีรษะคือญาณตกต่ำลงแล้วย่อมตกไป. และกล่าวกันว่า เพราะความไม่สามารถที่จะขึ้นสู่อริยมรรคได้นั่นเทียว ชนเหล่านั้นจึงตกไปในอนริยมรรค. บทว่า อริยานํ สโม มคฺโค คือ มรรคนั้นนั่นแลเป็นทางสม่ำเสมอสำหรับพระอริยเจ้าทั้งหลาย. บทว่า วิสเม สมา คือ แม้ในหมู่สัตว์ที่ไม่สม่ำเสมอ ท่านก็เป็นผู้สม่ำเสมอทีเดียว. สูตรที่ ๖ จบ.

7. Pañcālacaṇḍasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาปัญจาลจัณฑสูตร

88. Sattame sambādheti nīvaraṇasambādhaṃ kāmaguṇasambādhanti dve sambādhā. Tesu idha nīvaraṇasambādhaṃ adhippetaṃ. Okāsanti jhānassetaṃ nāmaṃ. Paṭilīnanisabhoti paṭilīnaseṭṭho. Paṭilīno nāma pahīnamāno vuccati. Yathāha – ‘‘kathañca, bhikkhave, bhikkhu paṭilīno hoti. Idha, bhikkhave, bhikkhuno asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṃkato āyatiṃ anuppādadhammo’’ti (a. ni. 4.38; mahāni. 87). Paccalatthaṃsūti paṭilabhiṃsu. Sammā teti ye nibbānapattiyā satiṃ paṭilabhiṃsu, te lokuttarasamādhināpi susamāhitāti missakajjhānaṃ kathitaṃ. Sattamaṃ.

๘๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สมฺพาเธ ความว่า ความคับแคบมี ๒ อย่าง คือ ความคับแคบเพราะนิวรณ์ และความคับแคบเพราะกามคุณ. ในสองอย่างนั้น ในที่นี้ประสงค์เอาความคับแคบเพราะนิวรณ์. บทว่า โอกาสํ นี้เป็นชื่อของฌาน. บทว่า ปฏิลีนนิสโภ คือ ผู้ประเสริฐสุดแห่งผู้สงบกิเลสแล้ว. ผู้ที่ละมานะได้แล้ว เรียกว่า ปฏิลีนะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเป็นผู้สงบกิเลสแล้วเป็นอย่างไร. ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ละอัสมิมานะได้แล้ว ตัดรากขาดแล้ว ทำให้เป็นเหมือนตอตาล ทำให้ถึงความไม่มีอยู่ มีความไม่เกิดขึ้นต่อไปเป็นธรรมดา". บทว่า ปจฺจลตฺถํสุ คือ ได้แล้ว. บทว่า สมฺมา เต ความว่า ชนเหล่าใดได้สติเพื่อการบรรลุนิพพาน ชนเหล่านั้นชื่อว่าตั้งมั่นดีแล้วแม้ด้วยโลกุตตรสมาธิ ดังนี้ เป็นอันทรงแสดงมิสสกฌาน. สูตรที่ ๗ จบ.

8. Tāyanasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาตายณสูตร

89. Aṭṭhame purāṇatitthakaroti pubbe titthakaro. Ettha ca titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo, titthakaro nāma tāsaṃ uppādako satthā. Seyyathidaṃ nando, vaccho, kiso, saṃkicco. Purāṇādayo pana titthiyā nāma. Ayaṃ pana diṭṭhiṃ uppādetvā kathaṃ sagge nibbattoti? Kammavāditāya. Esa kira uposathabhattādīni adāsi, anāthānaṃ vattaṃ paṭṭhapesi, patissaye akāsi, pokkharaṇiyo khaṇāpesi, aññampi bahuṃ kalyāṇaṃ akāsi. So tassa nissandena sagge nibbatto, sāsanassa [Pg.100] pana niyyānikabhāvaṃ jānāti. So tathāgatassa santikaṃ gantvā sāsanānucchavikā vīriyappaṭisaṃyuttā gāthā vakkhāmīti āgantvā chinda sotantiādimāha.

๘๙. ในสูตรที่ ๘ คำว่า ปุราณติตฺถกโร ความว่า ผู้เคยเป็นเจ้าลัทธิในกาลก่อน. ในบทว่า ติตฺถกโร นี้ ทิฏฐิ ๖๒ ชื่อว่า ติตถะ, ศาสดาผู้ให้ทิฏฐิเหล่านั้นเกิดขึ้น ชื่อว่า ติตถกร. ได้แก่ นันทะ วัจฉะ กิสะ สังกิจจะ. ส่วนปูรณะเป็นต้น ชื่อว่า เดียรถีย์. ก็เทพบุตรนี้ ให้ทิฏฐิเกิดขึ้นแล้ว บังเกิดในสวรรค์ได้อย่างไร? เพราะเป็นกรรมวาที. ได้ยินว่า เทพบุตรนั้น ได้ให้ทานมีอุโบสถภัตเป็นต้น ได้ตั้งวัตรทานแก่คนอนาถา ได้สร้างที่พักอาศัย ได้ให้ขุดสระโบกขรณี ได้ทำกรรมดีอื่นๆ อีกมาก. เขาบังเกิดในสวรรค์ด้วยผลแห่งกรรมนั้น แต่เขารู้ความเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์แห่งพระศาสนา. เขาไปสู่สำนักของพระตถาคตแล้ว คิดว่า "เราจักกล่าวคาถาที่สมควรแก่พระศาสนา ประกอบด้วยความเพียร" จึงมาแล้ว ได้กล่าวคาถามีคำว่า "จงตัดกระแส" เป็นต้น.

Tattha chindāti aniyamitaāṇatti. Sotanti taṇhāsotaṃ. Parakkammāti parakkamitvā vīriyaṃ katvā. Kāmeti kilesakāmepi vatthukāmepi. Panudāti nīhara. Ekattanti jhānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – kāme ajahitvā muni jhānaṃ na upapajjati, na paṭilabhatīti attho. Kayirā ce kayirāthenanti yadi vīriyaṃ kareyya, kareyyātha, taṃ vīriyaṃ na osakkeyya. Daḷhamenaṃ parakkameti daḷhaṃ enaṃ kareyya. Sithilo hi paribbājoti sithilagahitā pabbajjā. Bhiyyo ākirate rajanti atirekaṃ upari kilesarajaṃ ākirati. Akataṃ dukkaṭaṃ seyyoti dukkaṭaṃ akatameva seyyo. Yaṃ kiñcīti na kevalaṃ dukkaṭaṃ katvā katasāmaññameva, aññampi yaṃ kiñci sithilaṃ kataṃ evarūpameva hoti. Saṃkiliṭṭhanti dukkarakārikavataṃ. Imasmiṃ hi sāsane paccayahetu samādinnadhutaṅgavataṃ saṃkiliṭṭhameva. Saṅkassaranti saṅkāya saritaṃ, ‘‘idampi iminā kataṃ bhavissati, idampi iminā’’ti evaṃ āsaṅkitaparisaṅkitaṃ. Ādibrahmacariyikāti maggabrahmacariyassa ādibhūtā pubbapadhānabhūtā. Aṭṭhamaṃ.

ในคาถานั้น บทว่า ฉินฺท เป็นคำสั่งที่ไม่เจาะจง. บทว่า โสตํ คือ กระแสแห่งตัณหา. บทว่า ปรกฺกมฺม คือ เพียรพยายาม ทำความเพียร. บทว่า กาเม คือ ทั้งกิเลสกามและวัตถุกาม. บทว่า ปนุท คือ จงนำออกเสีย. บทว่า เอกตฺตํ คือ ฌาน. ความหมายที่กล่าวไว้คือ มุนีเมื่อยังละกามไม่ได้ ย่อมไม่เข้าถึงฌาน ไม่ได้ฌาน. บทว่า กยิรา เจ กยิราเถนํ คือ ถ้าพึงทำความเพียร ก็พึงทำความเพียรนั้น ไม่พึงท้อถอย. บทว่า ทฬฺหเมนํ ปรกฺกเม คือ พึงทำความเพียรนั้นให้มั่นคง. บทว่า สิถิโล หิ ปริพฺพาโช คือ บรรพชาที่ถือปฏิบัติอย่างย่อหย่อน. บทว่า ภิยฺโย อากิรเต รชํ คือ ย่อมเกลี่ยธุลีคือกิเลสลงเบื้องบนยิ่งขึ้นไป. บทว่า อกตํ ทุกฺกฏํ เสยฺโย คือ การไม่ทำกรรมชั่วเสียเลยประเสริฐกว่า. บทว่า ยํ กิญฺจิ คือ มิใช่เพียงแต่ความเป็นสมณะที่ทำกรรมชั่วแล้วเท่านั้น แม้กรรมอื่นใดที่ทำอย่างย่อหย่อนก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. บทว่า สงฺกิลิฏฺฐํ คือ วัตรที่ทำได้ยาก. เพราะในศาสนานี้ ธุดงควัตรที่สมาทานเพราะเหตุแห่งปัจจัยย่อมเศร้าหมอง. บทว่า สงฺกสฺสรํ คือ อันบุคคลระลึกถึงด้วยความสงสัย ถูกระแวงสงสัยว่า "กรรมนี้คงเป็นอันเขาทำแล้ว กรรมนี้ก็คงเป็นอันเขาทำแล้ว". บทว่า อาทิพฺรหฺมจริยิกา คือ เป็นเบื้องต้น เป็นประธานเบื้องต้นแห่งมรรคพรหมจรรย์. จบสูตรที่ ๘.

9. Candimasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาจันทิมสูตร

90. Navame candimāti candavimānavāsī devaputto. Sabbadhīti sabbesu khandhaāyatanādīsu. Lokānukampakāti tuyhampi etassapi tādisā eva. Santaramānovāti turito viya. Pamuñcasīti atītatthe vattamānavacanaṃ. Navamaṃ.

๙๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า จนฺทิมา คือ เทพบุตรผู้สถิตในจันทวิมาน. บทว่า สพฺพธิ คือ ในขันธ์ อายตนะ เป็นต้น ทั้งปวง. บทว่า โลกานุกมฺปกา คือ แม้แก่ท่าน แม้แก่เทพบุตรนั้น ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. บทว่า สนฺตรมาโนว คือ ราวกับรีบร้อน. บทว่า ปมุญฺจสิ เป็นปัจจุบันกาลที่ใช้ในความหมายอดีตกาล. จบสูตรที่ ๙.

10. Sūriyasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาสูริยสูตร

91. Dasame sūriyoti sūriyavimānavāsī devaputto. Andhakāreti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakaraṇe. Virocatīti verocano. Maṇḍalīti maṇḍalasaṇṭhāno. Mā, rāhu, gilī caramantalikkheti antalikkhe caraṃ sūriyaṃ, rāhu, mā gilīti vadati. Kiṃ panesa taṃ gilatīti[Pg.101]? Āma, gilati. Rāhussa hi attabhāvo mahā, uccattanena aṭṭhayojanasatādhikāni cattāri yojanasahassāni, bāhantaramassa dvādasayojanasatāni, bahalattena cha yojanasatāni, sīsaṃ nava yojanasataṃ, nalāṭaṃ tiyojanasataṃ, bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ, mukhaṃ dviyojanasataṃ, ghānaṃ tiyojanasataṃ, mukhādhānaṃ tiyojanasatagambhīraṃ hatthatalapādatalāni puthulato dviyojanasatāni. Aṅgulipabbāni paṇṇāsa yojanāni. So candimasūriye virocamāne disvā issāpakato tesaṃ gamanavīthiṃ otaritvā mukhaṃ vivaritvā tiṭṭhati. Candavimānaṃ sūriyavimānaṃ vā tiyojanasatike mahānarake pakkhittaṃ viya hoti. Vimāne adhivatthā devatā maraṇabhayatajjitā ekappahāreneva viravanti. So pana vimānaṃ kadāci hatthena chādeti, kadāci hanukassa heṭṭhā pakkhipati, kadāci jivhāya parimajjati, kadāci avagaṇḍakārakaṃ bhuñjanto viya kapolantare ṭhapeti. Vegaṃ pana vāretuṃ na sakkoti. Sace vāressāmīti gaṇḍakaṃ katvā tiṭṭheyya, matthakaṃ tassa bhinditvā nikkhameyya, ākaḍḍhitvā vā naṃ onameyya. Tasmā vimānena saheva gacchati. Pajaṃ mamanti candimasūriyā kira dvepi devaputtā mahāsamayasuttakathanadivase sotāpattiphalaṃ pattā. Tena bhagavā ‘‘pajaṃ mama’’nti āha, putto mama esoti attho. Dasamaṃ.

๙๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สูริโย คือ เทพบุตรผู้สถิตในสุริยวิมาน. บทว่า อนฺธกาเร คือ ในความมืดที่ทำให้มองไม่เห็นโดยการป้องกันการเกิดของจักษุวิญญาณ. บทว่า วิโรจติ คือ ย่อมรุ่งเรือง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า เวโรจนะ. บทว่า มณฺฑลี คือ มีสัณฐานกลม. บทว่า มา ราหุ คิลี จรํ อนฺตลิกฺเข คือ พระพุทธเจ้าตรัสว่า "ราหู ท่านอย่ากลืนกินดวงอาทิตย์ผู้โคจรไปในอากาศเลย". ถามว่า ก็ราหูนั้นกลืนกินดวงอาทิตย์นั้นหรือ? ตอบว่า ใช่ กลืนกิน. เพราะอัตภาพของราหูนั้นใหญ่ สูง ๔,๘๐๐ โยชน์ ช่วงแขน ๑,๒๐๐ โยชน์ หนา ๖๐๐ โยชน์ ศีรษะ ๙๐๐ โยชน์ หน้าผาก ๓๐๐ โยชน์ ระหว่างคิ้ว ๕๐ โยชน์ ปาก ๒๐๐ โยชน์ จมูก ๓๐๐ โยชน์ ช่องปากลึก ๓๐๐ โยชน์ ฝ่ามือฝ่าเท้ากว้าง ๒๐๐ โยชน์. ข้อนิ้ว ๕๐ โยชน์. ราหูนั้นเห็นจันทเทพบุตรและสุริยเทพบุตรกำลังรุ่งเรือง เกิดความริษยา จึงลงไปสู่ทางโคจรของเทพบุตรเหล่านั้น อ้าปากยืนอยู่. จันทวิมานหรือสุริยวิมานเป็นประดุจถูกโยนลงไปในมหานรกที่ลึก ๓๐๐ โยชน์. เทวดาที่สถิตอยู่ในวิมาน ถูกภัยคือความตายคุกคาม ย่อมร้องครวญครางโดยพร้อมเพรียงกัน. ก็ราหูนั้น บางครั้งก็ใช้มือบังวิมาน, บางครั้งก็สอดไว้ใต้คาง, บางครั้งก็ใช้ลิ้นเลีย, บางครั้งก็อมไว้ในกระพุ้งแก้มประหนึ่งว่ากำลังกิน. แต่ไม่สามารถจะต้านทานความเร็วได้. ถ้าหากอมไว้ในกระพุ้งแก้มโดยคิดว่า "เราจักต้านทาน" วิมานนั้นก็จะพังกระหม่อมของราหูนั้นออกไป หรือไม่ก็จะลากราหูนั้นให้โน้มลงไป. เพราะเหตุนั้น ราหูจึงไปพร้อมกับวิมาน. บทว่า ปชํ มม คือ ได้ยินว่า เทพบุตรทั้งสองคือจันทิมะและสุริยะ ได้บรรลุโสดาปัตติผลในวันที่ทรงแสดงมหาสมัยสูตร. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปชํ มม" ความว่า "นี่คือบุตรของเรา". จบสูตรที่ ๑๐.

Paṭhamo vaggo.

จบวรรคที่ ๑.

2. Anāthapiṇḍikavaggo

๒. อนาถบิณฑิกวรรค

1. Candimasasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาจันทิมสสูตร

92. Dutiyavaggassa paṭhame kacchevāti kacche viya. Kaccheti pabbatakacchepi nadīkacchepi. Ekodi nipakāti ekaggacittā ceva paññānepakkena ca samannāgatā. Satāti satimanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye jhānāni labhitvā [Pg.102] ekodī nipakā satā viharanti, te amakase pabbatakacche vā nadīkacche vā magā viya sotthiṃ gamissantīti. Pāranti nibbānaṃ. Ambujoti maccho. Raṇañjahāti kilesañjahā. Yepi jhānāni labhitvā appamattā kilese jahanti, te suttajālaṃ bhinditvā macchā viya nibbānaṃ gamissantīti vuttaṃ hoti. Paṭhamaṃ.

๙๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า กจฺเฉว คือ เหมือนในที่รกชัฏ. บทว่า กจฺเฉ คือ ทั้งในซอกเขาและคุ้งน้ำ. บทว่า เอโกทิ นิปกา คือ ผู้ประกอบด้วยจิตมีอารมณ์เป็นหนึ่งและปัญญาเครื่องบริหาร. บทว่า สตา คือ ผู้มีสติ. ความหมายที่กล่าวไว้คือ ชนเหล่าใดได้ฌานแล้ว เป็นผู้มีจิตแน่วแน่ มีปัญญาเครื่องบริหาร มีสติอยู่ ชนเหล่านั้นจักถึงความสวัสดี เหมือนเนื้อในซอกเขาหรือคุ้งน้ำที่ปราศจากยุง. บทว่า ปารํ คือ พระนิพพาน. บทว่า อมฺพุโช คือ ปลา. บทว่า รณญฺชหา คือ ผู้ละกิเลส. ความหมายที่กล่าวไว้คือ แม้ชนเหล่าใดได้ฌานแล้ว ไม่ประมาท ละกิเลสได้ ชนเหล่านั้นทำลายข่ายคือตัณหาแล้ว จักไปสู่พระนิพพานเหมือนปลาทำลายข่ายไปฉะนั้น. จบสูตรที่ ๑.

2. Veṇḍusuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาเวณฑุสูตร

93. Dutiye veṇḍūti tassa devaputtassa nāmaṃ. Payirupāsiyāti parirupāsitvā. Anusikkhareti sikkhanti. Siṭṭhipadeti anusiṭṭhipade. Kāle te appamajjantāti kāle te appamādaṃ karontā. Dutiyaṃ.

๙๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า เวณฺฑู เป็นชื่อของเทพบุตรนั้น. บทว่า ปยิรุปาสิยา คือ เข้าไปนั่งใกล้แล้ว. บทว่า อนุสิกฺขเร คือ ย่อมศึกษา. บทว่า สิฏฺฐิปเท คือ ในบทแห่งคำสอน. บทว่า กาเล เต อปฺปมชฺชนฺตา คือ ชนเหล่านั้นทำความไม่ประมาทในกาล. จบสูตรที่ ๒.

3. Dīghalaṭṭhisuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาทีฆลัฏฐิสูตร

94. Tatiye dīghalaṭṭhīti devaloke sabbe samappamāṇā tigāvutikāva honti, manussaloke panassa dīghattabhāvatāya evaṃnāmaṃ ahosi. So puññāni katvā devaloke nibbattopi tatheva paññāyi. Tatiyaṃ.

๙๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทีฆลัฏฐิ ความว่า ในเทวโลก เทพทั้งหมดมีประมาณเท่ากัน คือมีอัตภาพสูง ๓ คาวุตเท่านั้น แต่ในมนุสสโลก ชื่ออย่างนี้ (คือทีฆลัฏฐิ) ได้มีแล้วแก่เทพบุตรนั้น เพราะความเป็นผู้มีอัตภาพยาว (สูง) เทพบุตรนั้นทำบุญไว้แล้ว แม้บังเกิดในเทวโลก ก็ปรากฏชื่อว่าทีฆลัฏฐิเหมือนเดิม จบสูตรที่ ๓

4. Nandanasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถานันทนสูตร

95. Catutthe gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Anāvaṭanti tathāgatassa hi sabbaññutaññāṇaṃ pesentassa rukkho vā pabbato vā āvarituṃ samattho nāma natthi. Tenāha ‘‘anāvaṭa’’nti. Iti tathāgataṃ thometvā devaloke abhisaṅkhatapañhaṃ pucchanto kathaṃvidhantiādimāha. Tattha dukkhamaticca iriyatīti dukkhaṃ atikkamitvā viharati. Sīlavāti lokiyalokuttarena sīlena samannāgato khīṇāsavo. Paññādayopi missakāyeva veditabbā. Pūjayantīti gandhapupphādīhi pūjenti. Catutthaṃ.

๙๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า โคตม ความว่า เรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร บทว่า อนาวฏํ ความว่า เพราะว่า เมื่อพระตถาคตเจ้าทรงแผ่พระสัพพัญญุตญาณไป ต้นไม้หรือภูเขาก็ตาม ชื่อว่าสามารถจะกั้นไว้ได้ ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อนาวฏํ (เทพบุตร) สรรเสริญพระตถาคตเจ้าอย่างนี้แล้ว ประสงค์จะทูลถามปัญหาที่ตนปรุงแต่งขึ้นในเทวโลก จึงกล่าวคาถามีคำว่า กถํวิธํ เป็นต้น ในคาถานั้น บทว่า ทุกฺขมติจฺจ อิริยติ ความว่า ก้าวล่วงทุกข์แล้วย่อมอยู่ บทว่า สีลวา ได้แก่ พระขีณาสพผู้สมบูรณ์ด้วยศีลที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ แม้ปัญญาเป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็นสิ่งที่ระคนกัน (ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ) บทว่า ปูชยนฺติ ความว่า ย่อมบูชาด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น จบสูตรที่ ๔

5-6. Candanasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาจันทนสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๕-๖)

96. Pañcame appatiṭṭhe anālambeti heṭṭhā apatiṭṭhe upari anālambane. Susamāhitoti appanāyapi upacārenapi suṭṭhu samāhito[Pg.103]. Pahitattoti pesitatto. Nandīrāgaparikkhīṇoti parikkhīṇanandīrāgo. Nandīrāgo nāma tayo kammābhisaṅkhārā. Iti imāya gāthāya kāmasaññāgahaṇena pañcorambhāgiyasaṃyojanāni, rūpasaṃyojanagahaṇena pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni, nandīrāgena tayo kammābhisaṅkhārā gahitā. Evaṃ yassa dasa saṃyojanāni tayo ca kammābhisaṅkhārā pahīnā, so gambhīre mahoghe na sīdatīti. Kāmasaññāya vā kāmabhavo, rūpasaṃyojanena rūpabhavo gahito, tesaṃ gahaṇena arūpabhavo gahitova, nandīrāgena tayo kammābhisaṅkhārā gahitāti evaṃ yassa tīsu bhavesu tayo saṅkhārā natthi, so gambhīre na sīdatītipi dasseti. Pañcamaṃ.

๙๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อปฺปติฏฺเฐ อนาลมฺเพ ความว่า ไม่มีที่ตั้งในเบื้องต่ำ (คือกามภพ) ไม่มีที่ยึดเหนี่ยวในเบื้องบน (คือรูปภพและอรูปภพ) บทว่า สุสมาหิโต ความว่า ตั้งมั่นดีแล้ว ทั้งโดยอัปปนาสมาธิและอุปจารสมาธิ บทว่า ปหิตตฺโต ความว่า มีตนอันส่งไปแล้ว (สู่นิพพาน) บทว่า นนฺทีราคปริกฺขีโณ ความว่า มีนันทิราคะสิ้นไปแล้ว ชื่อว่านันทิราคะ ได้แก่ กัมมาภิสังขาร ๓ ด้วยเหตุนี้ ในคาถานี้ ด้วยการถือเอากามสัญญา จึงถือเอาโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕, ด้วยการถือเอารูปสังโยชน์ จึงถือเอาอุทธัมภาคิยสังโยชน์ ๕, ด้วยนันทิราคะ จึงถือเอากัมมาภิสังขาร ๓ ด้วยประการฉะนี้ สังโยชน์ ๑๐ และกัมมาภิสังขาร ๓ อันบุคคลใดละได้แล้ว บุคคลนั้นย่อมไม่จมลงในโอฆะใหญ่ที่ลึก อีกนัยหนึ่ง ด้วยกามสัญญา ท่านถือเอากามภพ, ด้วยรูปสังโยชน์ ท่านถือเอารูปภพ, ด้วยการถือเอาภพทั้งสองนั้น ก็เป็นอันถือเอาอรูปภพด้วย, ด้วยนันทิราคะ ท่านถือเอากัมมาภิสังขาร ๓ ด้วยประการฉะนี้ พระสูตรยังแสดงอีกว่า สังขาร ๓ ในภพ ๓ ของบุคคลใดไม่มี บุคคลนั้นย่อมไม่จมลงใน (โอฆะ) ที่ลึก จบสูตรที่ ๕

97. Chaṭṭhaṃ vuttatthameva. Chaṭṭhaṃ.

๙๗. สูตรที่ ๖ มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว จบสูตรที่ ๖

7. Subrahmasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสุพรหมสูตร

98. Sattame subrahmāti so kira devaputto accharāsaṅghaparivuto nandanakīḷikaṃ gantvā pāricchattakamūle paññattāsane nisīdi. Taṃ pañcasatā devadhītaro parivāretvā nisinnā, pañcasatā rukkhaṃ abhiruḷhā. Nanu ca devatānaṃ cittavasena yojanasatikopi rukkho onamitvā hatthaṃ āgacchati, kasmā tā abhiruḷhāti. Khiḍḍāpasutatāya. Abhiruyha pana madhurassarena gāyitvā gāyitvā pupphāni pātenti, tāni gahetvā itarā ekatovaṇṭikamālādivasena ganthenti. Atha rukkhaṃ abhiruḷhā upacchedakakammavasena ekappahāreneva kālaṃ katvā avīcimhi nibbattā mahādukkhaṃ anubhavanti.

๙๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สุพรหฺมา ความว่า ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นแวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา ไปเล่นในสวนนันทวันแล้ว นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ณ โคนต้นปาริฉัตร เทพธิดา ๕๐๐ ตนแวดล้อมเทพบุตรนั้นนั่งอยู่, อีก ๕๐๐ ตนขึ้นไปบนต้นไม้ ก็โดยปกติแล้ว แม้ต้นไม้สูง ๑๐๐ โยชน์ ก็ย่อมน้อมลงมาสู่มือของเหล่าเทพได้ตามความพอใจของจิตมิใช่หรือ, เหตุไรเทพธิดาเหล่านั้นจึงขึ้นไปบนต้นไม้เล่า (ตอบว่า) เพราะความขวนขวายในการเล่น ครั้นขึ้นไปแล้ว ก็ขับร้องด้วยเสียงอันไพเราะแล้วโปรยดอกไม้ลงมา, เทพธิดาที่เหลือเก็บดอกไม้เหล่านั้นแล้วร้อยเป็นพวงมาลัยที่มีขั้วเดียวเป็นต้น ครั้งนั้น เทพธิดา ๕๐๐ ตนที่ขึ้นไปบนต้นไม้ ด้วยอำนาจแห่งอุปัจเฉทกกรรม ได้ทำกาละ (จุติ) โดยพร้อมเพรียงกันทีเดียว บังเกิดในอเวจีมหานรก เสวยทุกข์ใหญ่หลวง

Atha kāle gacchante devaputto ‘‘imāsaṃ neva saddo suyyati, na pupphāni pātenti. Kahaṃ nu kho gatā’’ti? Āvajjento niraye nibbattabhāvaṃ disvā piyavatthukasokena ruppamāno cintesi – ‘‘etā tāva yathākammena gatā, mayhaṃ āyusaṅkhāro kittako’’ti. So – ‘‘sattame divase mayāpi avasesāhi pañcasatāhi saddhiṃ kālaṃ katvā tattheva nibbattitabba’’nti disvā balavatarena sokena ruppi. So – ‘‘imaṃ mayhaṃ sokaṃ sadevake loke aññatra tathāgatā niddhamituṃ samattho nāma natthī’’ti cintetvā satthu santikaṃ gantvā niccaṃ utrastanti gāthamāha.

ครั้งนั้น เมื่อกาลเวลาล่วงไป เทพบุตรคิดว่า "ไม่ได้ยินเสียงของเทพธิดาเหล่านี้เลย ทั้งพวกนางก็ไม่โปรยดอกไม้ลงมา พวกนางไปไหนกันหนอ" เมื่อพิจารณาอยู่ ก็เห็นว่าพวกนางบังเกิดในนรกแล้ว จึงถูกความโศกอันมีวัตถุอันเป็นที่รักเป็นเหตุเบียดเบียน คิดว่า "เทพธิดาเหล่านั้นไปตามกรรมแล้ว ส่วนอายุสังขารของเรามีประมาณเท่าไร" เทพบุตรนั้นเห็นว่า "ในวันที่ ๗ แม้เราก็จะต้องทำกาละพร้อมกับเทพธิดาที่เหลืออีก ๕๐๐ ตน แล้วบังเกิดในนรกนั้นเหมือนกัน" จึงถูกความโศกอย่างรุนแรงเบียดเบียน เทพบุตรนั้นคิดว่า "ในโลกรวมทั้งเทวโลก นอกจากพระตถาคตเจ้าแล้ว ผู้ที่ชื่อว่าสามารถจะบรรเทาความโศกนี้ของเราได้ ย่อมไม่มี" ดังนี้แล้ว จึงไปสู่สำนักของพระศาสดา แล้วทูลคาถามีคำว่า นิจฺจํ อุตรสตํ เป็นต้น

Tattha [Pg.104] idanti attano cittaṃ dasseti. Dutiyapadaṃ purimasseva vevacanaṃ. Niccanti ca padassa devaloke nibbattakālato paṭṭhāyāti attho na gahetabbo, sokuppattikālato pana paṭṭhāya niccanti veditabbaṃ. Anuppannesu kicchesūti ito sattāhaccayena yāni dukkhāni uppajjissanti, tesu. Atho uppatitesu cāti yāni pañcasatānaṃ accharānaṃ niraye nibbattānaṃ diṭṭhāni, tesu cāti evaṃ imesu uppannānuppannesu dukkhesu niccaṃ mama utrastaṃ cittaṃ, abbhantare ḍayhamāno viya homi bhagavāti dasseti.

ในคาถานั้น บทว่า อิทํ ท่านแสดงถึงจิตของตน บาทที่สองเป็นไวพจน์ของบาทแรกนั่นเอง และไม่พึงถือเอาความแห่งบทว่า นิจฺจํ ว่า "จำเดิมแต่กาลที่บังเกิดในเทวโลก" แต่พึงทราบว่า "เป็นนิตย์ จำเดิมแต่กาลที่ความโศกเกิดขึ้น" บทว่า อนุปฺปนฺเนสุ กิจฺเจสุ ความว่า ในทุกข์ทั้งหลายที่จะเกิดขึ้นใน ๗ วันนับแต่นี้ไป บทว่า อโถ อุปฺปติเตสุ จ ความว่า และในทุกข์ทั้งหลายที่ได้เห็นแล้ว อันเกิดแก่เทพธิดา ๕๐๐ ตนที่บังเกิดในนรก ด้วยประการฉะนี้ ท่านแสดงว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทุกข์เหล่านี้ที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น จิตของข้าพระองค์จึงหวาดสะดุ้งอยู่เป็นนิตย์ ข้าพระองค์เป็นประดุจถูกเผาอยู่ภายใน"

Nāññatra bojjhā tapasāti bojjhaṅgabhāvanañca tapoguṇañca aññatra muñcitvā sotthiṃ na passāmīti attho. Sabbanissaggāti nibbānato. Ettha kiñcāpi bojjhaṅgabhāvanā paṭhamaṃ gahitā, indriyasaṃvaro pacchā, atthato pana indriyasaṃvarova paṭhamaṃ veditabbo. Indiyasaṃvare hi gahite catupārisuddhisīlaṃ gahitaṃ hoti. Tasmiṃ patiṭṭhito bhikkhu nissayamuttako dhutaṅgasaṅkhātaṃ tapoguṇaṃ samādāya araññaṃ pavisitvā kammaṭṭhānaṃ bhāvento saha vipassanāya bojjhaṅge bhāveti. Tassa ariyamaggo yaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati, so ‘‘sabbanissaggo’’ti bhagavā catusaccavasena desanaṃ vinivattesi. Devaputto desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahīti. Sattamaṃ.

บทว่า นาญฺญตฺร โพชฺฌา ตปสา ความว่า ข้าพระองค์ไม่เห็นความสวัสดี โดยเว้นจากโพชฌงคภาวนาและตโปคุณ บทว่า สพฺพนิสฺสคฺคา ได้แก่ จากพระนิพพาน ในคาถานี้ แม้ว่าท่านจะถือเอาโพชฌงคภาวนาก่อน อินทรียสังวรทีหลัง แต่โดยอรรถแล้ว พึงทราบอินทรียสังวรก่อน จริงอยู่ เมื่อถือเอาอินทรียสังวรแล้ว จตุปาริสุทธิศีลก็เป็นอันถือเอาด้วย ภิกษุผู้ตั้งมั่นอยู่ในจตุปาริสุทธิศีลนั้น เป็นผู้พ้นจากนิสัย สมาทานตโปคุณที่เรียกว่าธุดงค์ เข้าไปสู่ป่า เจริญกรรมฐาน ย่อมเจริญโพชฌงค์พร้อมด้วยวิปัสสนา อริยมรรคของภิกษุนั้นเกิดขึ้นโดยทำพระนิพพานใดให้เป็นอารมณ์ พระนิพพานนั้นชื่อว่า "สัพพนิสสัคคะ" ดังนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบเทศนาลงด้วยจตุสัจ ในเวลาจบเทศนา เทพบุตรได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล จบสูตรที่ ๗

8-10. Kakudhasuttādivaṇṇanā

อรรถกถากกุธสูตรเป็นต้น (สูตรที่ ๘-๑๐)

99. Aṭṭhame kakudho devaputtoti ayaṃ kira kolanagare mahāmoggallānattherassa upaṭṭhākaputto daharakāleyeva therassa santike vasanto jhānaṃ nibbattetvā kālaṅkato, brahmaloke uppajji. Tatrāpi naṃ kakudho brahmātveva sañjānanti. Nandasīti tussasi. Kiṃ laddhāti tuṭṭhi nāma kiñci manāpaṃ labhitvā hoti, tasmā evamāha. Kiṃ jīyitthāti yassa hi kiñci manāpaṃ cīvarādivatthu jiṇṇaṃ hoti, so socati, tasmā evamāha. Aratī nābhikīratīti ukkaṇṭhitā nābhibhavati. Aghajātassāti dukkhajātassa, vaṭṭadukkhe ṭhitassāti attho. Nandījātassāti jātataṇhassa. Aghanti evarūpassa hi vaṭṭadukkhaṃ āgatameva hoti[Pg.105]. ‘‘Dukkhī sukhaṃ patthayatī’’ti hi vuttaṃ. Iti aghajātassa nandī hoti, sukhavipariṇāmena dukkhaṃ āgatamevāti nandījātassa aghaṃ hoti. Aṭṭhamaṃ.

๙๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า กกุโธ เทวปุตฺโต ความว่า ได้ยินว่า กกุธเทพบุตรนี้ เป็นบุตรของอุปัฏฐากของพระมหาโมคคัลลานเถระในแคว้นโกศล เมื่อยังอยู่ในวัยเด็ก อาศัยอยู่ในสำนักของพระเถระ ได้ยังฌานให้บังเกิดแล้ว ทำกาละแล้ว บังเกิดในพรหมโลก แม้ในพรหมโลกนั้น เขาก็รู้จักพรหมนั้นว่า กกุธพรหม นั่นเทียว บทว่า นนฺทสิ ความว่า ท่านย่อมยินดี บทว่า กึ ลทฺธา ความว่า ชื่อว่าความยินดี ย่อมมีเพราะได้ของที่น่าพอใจอะไรบางอย่าง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า กึ ชิยิตฺถา ความว่า ก็วัตถุมีจีวรเป็นต้นที่น่าพอใจอะไรบางอย่างของผู้ใดคร่ำคร่าไป ผู้นั้นย่อมเศร้าโศก เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า อรตี นาภิกิรติ ความว่า ความไม่ยินดี ย่อมไม่ครอบงำ บทว่า อฆชาตสฺส ความว่า ผู้เกิดมาเพื่อทุกข์ อธิบายว่า ผู้ตั้งอยู่ในวัฏทุกข์ บทว่า นนฺทิชาตสฺส ความว่า ผู้มีตัณหาเกิดขึ้นแล้ว บทว่า อฆํ ความว่า ก็วัฏทุกข์ย่อมมาถึงบุคคลผู้เป็นเช่นนี้โดยแท้ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ผู้มีความทุกข์ ย่อมปรารถนาความสุข" เพราะเหตุนั้น ความเพลิดเพลินย่อมมีแก่ผู้เกิดมาเพื่อทุกข์ เพราะความสุขแปรปรวนไป ทุกข์จึงมาถึงโดยแท้ เพราะเหตุนั้น ทุกข์ย่อมมีแก่ผู้มีตัณหาเกิดขึ้นแล้ว จบสูตรที่ ๘

100. Navamaṃ vuttatthameva. Navamaṃ.

๑๐๐. สูตรที่ ๙ มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว จบสูตรที่ ๙

101. Dasame ānandattherassa anumānabuddhiyā ānubhāvappakāsanatthaṃ aññataroti āha. Dasamaṃ.

๑๐๑. ในสูตรที่ ๑๐ พระผู้มีพระภาคตรัสบทว่า อญฺญตโร เพื่อประกาศอานุภาพแห่งอนุมานปัญญาของพระอานนทเถระ จบสูตรที่ ๑๐

Dutiyo vaggo.

วรรคที่ ๒

3. Nānātitthiyavaggo

๓. นานาติตถิยวรรค

1-2. Sivasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาสิวสูตร เป็นต้น

102. Tatiyavaggassa paṭhamaṃ vuttatthameva. Paṭhamaṃ.

๑๐๒. สูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว จบสูตรที่ ๑

103. Dutiye paṭikaccevāti paṭhamaṃyeva. Akkhacchinnovajhāyatīti akkhacchinno avajhāyati, balavacintanaṃ cinteti. Dutiyagāthāya akkhacchinnovāti akkhacchinno viya. Dutiyaṃ.

๑๐๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ปฏิกจฺเจว ความว่า ก่อนทีเดียว บทว่า อกฺขจฺฉินฺโนวชฺฌายติ ความว่า ผู้มีเพลาหัก ย่อมคร่ำครวญ คือ ย่อมคิดถึงความคิดอันมีกำลัง ในคาถาที่ ๒ บทว่า อกฺขจฺฉินฺโนว ความว่า เหมือนผู้มีเพลาหัก จบสูตรที่ ๒

3-4. Serīsuttādivaṇṇanā

อรรถกถาเสรีสูตร เป็นต้น

104. Tatiye dāyakoti dānasīlo. Dānapatīti yaṃ dānaṃ demi, tassa pati hutvā demi, na dāso na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena tena yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmi hutvā deti. Ahaṃ ‘‘tādiso ahosi’’nti vadati.

๑๐๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า ทายโก ความว่า ผู้มีปกติให้ทาน บทว่า ทานปติ ความว่า ทานใดที่เราให้ เราเป็นนายแห่งทานนั้นให้ ไม่ใช่เป็นทาส ไม่ใช่เป็นสหาย ก็ผู้ใดตนเองบริโภคของอร่อย แต่ให้ของไม่อร่อยแก่ผู้อื่น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นทาสของเทยยธรรมที่เรียกว่าทานแล้วให้ ผู้ใดตนเองบริโภคสิ่งใด ก็ให้สิ่งนั้น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นสหายแล้วให้ ส่วนผู้ใดตนเองยังชีพด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่ง แต่ให้ของอร่อยแก่ผู้อื่น ผู้นั้นชื่อว่าเป็นนาย เป็นผู้ใหญ่ เป็นเจ้าของแล้วให้ เรากล่าวว่า "เราได้เป็นเช่นนั้นแล้ว"

Catūsu dvāresuti tassa kira rañño sindhavaraṭṭhaṃ sodhivākaraṭṭhanti dve raṭṭhāni ahesuṃ, nagaraṃ roruvaṃ nāma. Tassa ekekasmiṃ dvāre devasikaṃ satasahassaṃ uppajjati, antonagare vinicchayaṭṭhāne satasahassaṃ. So bahuhiraññasuvaṇṇaṃ rāsibhūtaṃ disvā kammassakatañāṇaṃ uppādetvā catūsu dvāresu [Pg.106] dānasālāyo kāretvā tasmiṃ tasmiṃ dvāre uṭṭhitaāyena dānaṃ dethāti amacce ṭhapesi. Tenāha – ‘‘catūsu dvāresu dānaṃ dīyitthā’’ti.

บทว่า จตูสุ ทฺวาเรสุ ความว่า ได้ยินว่า พระราชานั้นมีแคว้น ๒ แคว้น คือ สินธวรัฐ และ โสธิวากรรัฐ มีเมืองชื่อว่า โรรุวะ ที่ประตูแต่ละแห่งของเมืองนั้น มีรายได้เกิดขึ้นวันละหนึ่งแสน ที่ศาลวินิจฉัยในเมืองมีรายได้หนึ่งแสน พระองค์ทอดพระเนตรเห็นเงินและทองมากมายที่กองไว้ ทรงยังกัมมัสสกตาญาณให้เกิดขึ้นแล้ว จึงให้สร้างโรงทานที่ประตูทั้ง ๔ แล้วทรงตั้งอำมาตย์ไว้ (รับสั่งว่า) "ท่านทั้งหลายจงให้ทานด้วยรายได้ที่เกิดขึ้นที่ประตูนั้นๆ" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทานอันเราให้แล้วที่ประตูทั้ง ๔"

Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānanti ettha samaṇāti pabbajjūpagatā. Brāhmaṇāti bhovādino. Samitapāpabāhitapāpe pana samaṇabrāhmaṇe esa nālattha. Kapaṇāti duggatā daliddamanussā kāṇakuṇiādayo. Addhikāti pathāvino. Vanibbakāti ye ‘‘iṭṭhaṃ, dinnaṃ, kantaṃ, manāpaṃ, kālena, anavajjaṃ dinnaṃ, dadaṃ cittaṃ pasādeyya, gacchatu bhavaṃ brahmaloka’’ntiādinā nayena dānassa vaṇṇaṃ thomayamānā vicaranti. Yācakāti ye ‘‘pasatamattaṃ detha, sarāvamattaṃ dethā’’tiādīni ca vatvā yācamānā vicaranti. Itthāgārassa dānaṃ dīyitthāti paṭhamadvārassa laddhattā tattha uppajjanakasatasahasse aññampi dhanaṃ pakkhipitvā rañño amacce hāretvā attano amacce ṭhapetvā raññā dinnadānato rājitthiyo mahantataraṃ dānaṃ adaṃsu. Taṃ sandhāyevamāha. Mama dānaṃ paṭikkamīti yaṃ mama dānaṃ tattha dīyittha, taṃ paṭinivatti. Sesadvāresupi eseva nayo. Kocīti katthaci. Dīgharattanti asītivassasahassāni. Ettakaṃ kira kālaṃ tassa rañño dānaṃ dīyittha. Tatiyaṃ.

ในบทว่า สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวนิพฺพกยาจกานํ นี้ บทว่า สมณา คือ ผู้เข้าถึงบรรพชา บทว่า พฺราหฺมณา คือ ผู้มีปกติกล่าวว่า "โภ" ส่วนสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว มีบาปอันลอยแล้ว พระราชานี้ไม่ได้พบ บทว่า กปณา คือ คนยากจน คนขัดสน มีคนตาบอด คนง่อย เป็นต้น บทว่า อทฺธิกา คือ คนเดินทาง บทว่า วนิพฺพกา คือ ผู้ที่เที่ยวไปพลาง สรรเสริญคุณของทานด้วยนัยเป็นต้นว่า "ของที่น่าปรารถนา ท่านให้แล้ว, ของที่น่าใคร่ ท่านให้แล้ว, ของที่น่าพอใจ ท่านให้แล้ว, ท่านให้แล้วโดยกาล, ของที่ไม่มีโทษ ท่านให้แล้ว, ผู้ให้พึงยังจิตให้เลื่อมใส, ขอท่านจงไปสู่พรหมโลกเถิด" บทว่า ยาจกา คือ ผู้ที่เที่ยวขอร้องโดยกล่าวคำเป็นต้นว่า "ขอท่านจงให้ข้าวสารประมาณหนึ่งฟายมือ, ขอท่านจงให้ (อาหาร) ประมาณหนึ่งถ้วย" บทว่า อิตฺถาคารสฺส ทานํ ทิยิตฺถ ความว่า เพราะได้ประตูที่หนึ่ง จึงเพิ่มทรัพย์อื่นเข้าไปในรายได้หนึ่งแสนที่เกิดขึ้นที่ประตูนั้น ให้พวกอำมาตย์ของพระราชาแพ้ แล้วตั้งอำมาตย์ของตน พระมเหสีทั้งหลายได้ให้ทานที่ยิ่งใหญ่กว่าทานที่พระราชาประทานแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงทานนั้นจึงตรัสอย่างนี้ บทว่า มม ทานํ ปฏิกฺกมิ ความว่า ทานใดของเราที่ให้แล้ว ณ ที่นั้น ทานนั้นได้ถอยกลับ แม้ในประตูที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า โกจิ คือ ในที่บางแห่ง บทว่า ทีฆรตฺตํ คือ ตลอดแปดหมื่นปี ได้ยินว่า ทานของพระราชานั้นได้มีผู้ให้แล้วตลอดกาลเพียงเท่านี้ จบสูตรที่ ๓

105. Catutthaṃ vuttatthameva. Catutthaṃ.

๑๐๕. สูตรที่ ๔ มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว จบสูตรที่ ๔

5. Jantusuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาชันตุสูตร

106. Pañcame kosalesu viharantīti bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tattha gantvā viharanti. Uddhatāti akappiye kappiyasaññitāya ca kappiye akappiyasaññitāya ca anavajje sāvajjasaññitāya ca sāvajje anavajjasaññitāya ca uddhaccapakatikā hutvā. Unnaḷāti uggatanaḷā, uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti. Capalāti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yuttā. Mukharāti mukhakharā, kharavacanāti vuttaṃ hoti. Vikiṇṇavācāti asaṃyatavacanā, divasampi niratthakavacanapalāpino. Muṭṭhassatinoti naṭṭhassatino sativirahitā, idha kataṃ ettha pamussanti. Asampajānāti nippaññā. Asamāhitāti appanāupacārasamādhirahitā, caṇḍasote [Pg.107] baddhanāvāsadisā. Vibbhantacittāti anavaṭṭhitacittā, panthāruḷhabālamigasadisā. Pākatindriyāti saṃvarābhāvena gihikāle viya vivaṭaindriyā.

๑๐๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า โกสเลสุ วิหรนฺติ ความว่า รับกัมมัฏฐานในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว ไปอยู่ในที่นั้น บทว่า อุทฺธตา ความว่า เป็นผู้มีปกติฟุ้งซ่าน เพราะมีความสำคัญในสิ่งที่ไม่สมควรว่าเป็นของสมควร และมีความสำคัญในของที่สมควรว่าเป็นของไม่สมควร และมีความสำคัญในสิ่งที่ไม่มีโทษว่าเป็นสิ่งมีโทษ และมีความสำคัญในสิ่งที่มีโทษว่าเป็นสิ่งที่ไม่มีโทษ บทว่า อุนฺนฬา ความว่า มีมานะดุจไม้อ้อที่ตั้งขึ้นแล้ว อธิบายว่า มีมานะอันว่างเปล่าที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า จปลา ความว่า ประกอบด้วยความคะนอง มีการประดับบาตรและจีวรเป็นต้น บทว่า มุขรา ความว่า ปากกล้า อธิบายว่า มีวาจาหยาบคาย บทว่า วิกิณฺณวาจา ความว่า มีวาจาไม่สำรวม พูดพล่ามไร้สาระแม้ตลอดวัน บทว่า มุฏฺฐสฺสตินา ความว่า มีสติอันหลงลืม ปราศจากสติ ลืมสิ่งที่ทำในที่นี้ ณ ที่นั้น บทว่า อสมฺปชานา ความว่า ไม่มีปัญญา บทว่า อสมาหิตา ความว่า ปราศจากอัปปนาสมาธิและอุปจารสมาธิ เปรียบเหมือนเรือที่ผูกไว้ในกระแสน้ำเชี่ยว บทว่า วิพฺภนฺตจิตฺตา ความว่า มีจิตไม่ตั้งมั่น เปรียบเหมือนเนื้อโง่ที่ขึ้นสู่ทางเดิน บทว่า ปากตินฺทฺริยา ความว่า มีอินทรีย์เปิดเผยเหมือนในสมัยเป็นคฤหัสถ์ เพราะไม่มีความสำรวม

Jantūti evaṃnāmako devaputto. Tadahuposatheti tasmiṃ ahu uposathe, uposathadivaseti attho. Pannaraseti cātuddasikādipaṭikkhepo. Upasaṅkamīti codanatthāya upagato. So kira cintesi – ‘‘ime bhikkhū satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā nikkhantā, idāni pamattā viharanti, na kho panete pāṭiyekkaṃ nisinnaṭṭhāne codiyamānā kathaṃ gaṇhissanti, samāgamanakāle codissāmī’’ti uposathadivase tesaṃ sannipatitabhāvaṃ ñatvā upasaṅkami. Gāthāhi ajjhabhāsīti sabbesaṃ majjhe ṭhatvā gāthā abhāsi.

บทว่า ชนฺตูติ คือ เทพบุตรชื่ออย่างนี้ (ชื่อว่าชันตุ). บทว่า ตทหุโปสเถติ ความว่า ในวันอุโบสถนั้น. อธิบายว่า ในวันอุโบสถ. บทว่า ปนฺนรเส ความว่า เป็นการปฏิเสธวัน ๑๔ ค่ำเป็นต้น. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า เข้าไปแล้วเพื่อจะว่ากล่าว. ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้รับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้วออกไป บัดนี้อยู่กันอย่างประมาท ก็เมื่อถูกว่ากล่าวในที่นั่งทีละรูปๆ ก็คงจะไม่รับฟังคำ (ของเรา) เราจักว่ากล่าวในเวลาที่ประชุมกัน" ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปในวันอุโบสถ เพราะทราบว่าภิกษุเหล่านั้นประชุมกันแล้ว. บทว่า คาถาหิ อชฺฌภาสิ ความว่า ยืนอยู่ท่ามกลางภิกษุทั้งหมดแล้ว ได้กล่าวคาถาทั้งหลาย.

Tattha yasmā guṇakathāya saddhiṃ nigguṇassa aguṇo pākaṭo hoti, tasmā guṇaṃ tāva kathento sukhajīvino pure āsuntiādimāha. Tattha sukhajīvino pure āsunti pubbe bhikkhū supposā subharā ahesuṃ, uccanīcakulesu sapadānaṃ caritvā laddhena missakapiṇḍena yāpesunti adhippāyena evamāha. Anicchāti nittaṇhā hutvā.

ในบทเหล่านั้น เพราะเหตุที่เมื่อกล่าวถ้อยคำพรรณนาคุณอยู่ ความไม่มีคุณของผู้ไม่มีคุณจะปรากฏชัด ฉะนั้น เมื่อจะกล่าวคุณก่อน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า สุขชีวิโน ปุเร อาสุํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า สุขชีวิโน ปุเร อาสุํ ความว่า ในกาลก่อน ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้เลี้ยงง่าย บำรุงง่าย ได้เป็นแล้ว. ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยความประสงค์ว่า "ภิกษุทั้งหลายเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอกในตระกูลสูงและตระกูลต่ำ ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยก้อนข้าวที่ปนกันซึ่งได้มาแล้ว". บทว่า อนิจฺฉา คือ เป็นผู้ไม่มีตัณหา.

Evaṃ porāṇakabhikkhūnaṃ vaṇṇaṃ kathetvā idāni tesaṃ avaṇṇaṃ kathento dupposantiādimāha. Tattha gāme gāmaṇikā viyāti yathā gāme gāmakuṭā nānappakārena janaṃ pīḷetvā khīradadhitaṇḍulādīni āharāpetvā bhuñjanti, evaṃ tumhepi anesanāya ṭhitā tumhākaṃ jīvikaṃ kappethāti adhippāyena vadati. Nipajjantīti uddesaparipucchāmanasikārehi anatthikā hutvā sayanamhi hatthapāde vissajjetvā nipajjanti. Parāgāresūti paragehesu, kulasuṇhādīsūti attho. Mucchitāti kilesamucchāya mucchitā.

ครั้นกล่าวชมเชยภิกษุโบราณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกล่าวติเตียนภิกษุเหล่านั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ทุปฺโปสา. ในบทเหล่านั้น บทว่า คาเม คามณิกา วิย ความว่า เหมือนอย่างในบ้าน พวกผู้ใหญ่บ้านที่โกงเบียดเบียนชาวบ้านด้วยประการต่างๆ แล้วให้คนนำของกำนัลมีนมสด นมส้ม และข้าวสารเป็นต้นมาให้แล้วบริโภค ฉันใด ท่านกล่าวด้วยความประสงค์ว่า "แม้ท่านทั้งหลายก็ฉันนั้น ตั้งอยู่ในการแสวงหาที่ไม่สมควร ยังชีวิตของตนให้เป็นไป". บทว่า นิปชฺชนฺติ คือ เป็นผู้ไม่ต้องการด้วยการเรียน การสอบถาม และการมนสิการ แล้วปล่อยมือและเท้านอนบนที่นอน. บทว่า ปรคาเรสุ คือ ในเรือนของผู้อื่น อธิบายว่า ในหญิงสะใภ้ของตระกูลเป็นต้น. บทว่า มุจฺฉิตา คือ เมาแล้วด้วยความมัวเมาคือกิเลส.

Ekacceti vattabbayuttakeyeva. Apaviddhāti chaḍḍitakā. Anāthāti apatiṭṭhā. Petāti susāne chaḍḍitā kālaṅkatamanussā. Yathā hi susāne chaḍḍitā nānāsakuṇādīhi khajjanti, ñātakāpi nesaṃ nāthakiccaṃ na [Pg.108] karonti, na rakkhanti, na gopayanti, evamevaṃ evarūpāpi ācariyupajjhāyādīnaṃ santikā ovādānusāsaniṃ na labhantīti apaviddhā anāthā, yathā petā, tatheva honti. Pañcamaṃ.

บทว่า เอกจฺเจ คือ เฉพาะพวกที่ควรว่ากล่าวเท่านั้น. บทว่า อปวิทฺธา คือ ถูกทอดทิ้ง. บทว่า อนาถา คือ ไม่มีที่พึ่ง. บทว่า เปตา คือ เหมือนคนตายที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า. เปรียบเหมือนสรีระที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้าย่อมถูกนกต่างๆ มีกาและแร้งเป็นต้นจิกกิน แม้พวกญาติก็ไม่ทำกิจที่พึ่ง ไม่รักษา ไม่คุ้มครองให้แก่สรีระเหล่านั้น ฉันใด ภิกษุเช่นนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ไม่ได้รับโอวาทและอนุศาสนีจากสำนักของอาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้น จึงชื่อว่าถูกทอดทิ้ง ไม่มีที่พึ่ง เป็นเหมือนเปรต ฉันนั้น. จบสูตรที่ ๕.

6. Rohitassasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาโรหิตัสสสูตร

107. Chaṭṭhe yatthāti cakkavāḷalokassa ekokāse bhummaṃ. Na cavati na upapajjatīti idaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhivasena gahitaṃ. Gamanenāti padagamanena. Nāhaṃ taṃ lokassa antanti satthā saṅkhāralokassa antaṃ sandhāya vadati. Ñāteyyantiādīsu ñātabbaṃ, daṭṭhabbaṃ, pattabbanti attho.

๑๐๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ยตฺถ เป็นภูมิ (คือศัพท์ที่ลงในอรรถแห่งภูมิ) หมายถึง ในโอกาสหนึ่งแห่งจักรวาลโลก. คำว่า น จวติ น อุปปชฺชติ นี้ ท่านถือเอาโดยความหมายของการเวียนว่ายตายเกิด. บทว่า คมเนน คือ ด้วยการเดินเท้า. พระศาสดาตรัสคำว่า นาหํ ตํ โลกสฺส อนฺตํ ดังนี้ โดยทรงหมายถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. ในบทเป็นต้นว่า ญาเตยฺยํ ความว่า พึงรู้ พึงเห็น พึงถึง.

Iti devaputtena cakkavāḷalokassa anto pucchito, satthārā saṅkhāralokassa kathito. So pana attano pañhena saddhiṃ satthu byākaraṇaṃ sametīti saññāya pasaṃsanto acchariyantiādimāha.

ด้วยประการฉะนี้ เทพบุตรได้ทูลถามถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก แต่พระศาสดาตรัสบอกถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. ส่วนเทพบุตรนั้นมีความเข้าใจว่า พระพยากรณ์ของพระศาสดาสอดคล้องกับปัญหาของตน จึงกล่าวสรรเสริญด้วยคำเป็นต้นว่า อจฺฉริยํ.

Daḷhadhammoti daḷhadhanu, uttamappamāṇena dhanunā samannāgato. Dhanuggahoti dhanuācariyo. Susikkhitoti dasa dvādasa vassāni dhanusippaṃ sikkhito. Katahatthoti usabhappamāṇepi vālaggaṃ vijjhituṃ samatthabhāvena katahattho. Katūpāsanoti katasarakkhepo dassitasippo. Asanenāti kaṇḍena. Atipāteyyāti atikkameyya. Yāvatā so tālacchāyaṃ atikkameyya, tāvatā kālena ekacakkavāḷaṃ atikkamāmīti attano javasampattiṃ dasseti.

บทว่า ทฬฺหธมฺโม คือ มีธนูแข็งแรง ประกอบด้วยธนูมีประมาณอันอุดม. บทว่า ธนุคฺคโห คือ อาจารย์สอนยิงธนู. บทว่า สุสิกฺขิโต คือ ผู้ศึกษาศิลปะการยิงธนูมา ๑๐-๑๒ ปี. บทว่า กตหตฺโถ คือ ผู้มีมือที่ฝึกฝนมาแล้ว ด้วยสามารถที่จะยิงปลายขนทรายได้แม้ในระยะประมาณ ๑ อุสภ. บทว่า กตูปาสโน คือ ผู้ฝึกซ้อมยิงลูกศรแล้ว และแสดงศิลปะแล้ว. บทว่า อสเนน คือ ด้วยลูกศร. บทว่า อติปาเตยฺย คือ พึงล่วงเลยไป. ท่านแสดงความถึงพร้อมด้วยความเร็วของตนว่า "ลูกศรนั้นพึงล่วงเงาต้นตาลไปได้ด้วยเวลาเพียงใด เราย่อมก้าวล่วงจักรวาลหนึ่งได้ด้วยเวลาเพียงนั้น".

Puratthimā samuddā pacchimoti yathā puratthimasamuddā pacchimasamuddo dūre, evaṃ me dūre padavītihāro ahosīti vadati. So kira pācīnacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ ṭhito pādaṃ pasāretvā pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ akkamati, puna dutiyaṃ pādaṃ pasāretvā paracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ akkamati. Icchāgatanti icchā eva. Aññatrevāti nippapañcataṃ dasseti. Bhikkhācārakāle kiresa nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotatte mukhaṃ dhovitvā kāle sampatte uttarakurumhi piṇḍāya caritvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ nisinno bhattakiccaṃ karoti, tattha muhuttaṃ vissamitvā puna javati. Vassasatāyukoti tadā dīghāyukakālo hoti, ayaṃ pana vassasatāvasiṭṭhe [Pg.109] āyumhi gamanaṃ ārabhi. Vassasatajīvīti taṃ vassasataṃ anantarāyena jīvanto. Antarāva kālaṅkatoti cakkavāḷalokassa antaṃ appatvā antarāva mato. So pana tattha kālaṃ katvāpi āgantvā imasmiṃyeva cakkavāḷe nibbatti. Appatvāti saṅkhāralokassa antaṃ appatvā. Dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. Antakiriyanti pariyantakaraṇaṃ. Kaḷevareti attabhāve. Sasaññimhi samanaketi sasaññe sacitte. Lokanti dukkhasaccaṃ. Lokasamudayanti samudayasaccaṃ. Lokanirodhanti nirodhasaccaṃ. Paṭipadanti maggasaccaṃ. Iti – ‘‘nāhaṃ, āvuso, imāni cattāri saccāni tiṇakaṭṭhādīsu paññapemi, imasmiṃ pana cātumahābhūtike kāyasmiṃ yeva paññapemī’’ti dasseti. Samitāvīti samitapāpo. Nāsīsatīti na pattheti. Chaṭṭhaṃ.

บทว่า ปุรตฺถิมา สมุทฺทา ปจฺฉิโม ความว่า ท่านกล่าวว่า "สมุทรทิศตะวันตกอยู่ไกลจากสมุทรทิศตะวันออกฉันใด การก้าวย่างเท้าของเราก็ไกลฉันนั้น". ได้ยินว่า ท่านผู้นั้นยืนอยู่ที่ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันออก เหยียดเท้าออกไปแล้วเหยียบลงที่ขอบจักรวาลด้านทิศตะวันตก, อีกครั้งหนึ่ง เหยียดเท้าที่สองออกไปแล้วเหยียบลงที่ขอบจักรวาลถัดไป. บทว่า อิจฺฉาคตํ คือ ความปรารถนานั่นเอง. บทว่า อญฺญตฺเรว แสดงถึงความไม่เนิ่นช้า. ได้ยินว่า ในเวลาเที่ยวภิกขาจาร ท่านเคี้ยวกินไม้ชำระฟันชื่อนาคลดาแล้วล้างหน้าที่สระอโนดาต เมื่อถึงเวลาก็เที่ยวบิณฑบาตในอุตรกุรุทวีป แล้วนั่งทำภัตกิจที่ขอบจักรวาล, พักครู่หนึ่งที่นั่นแล้วก็เดินทางต่อไป. บทว่า วสฺสสตายุโก คือ ในครั้งนั้นเป็นกาลที่มีอายุยืน แต่ท่านผู้นี้เริ่มเดินทางเมื่ออายุขัยเหลืออยู่ร้อยปี. บทว่า วสฺสสตชีวี คือ มีชีวิตอยู่ตลอดร้อยปีนั้นโดยไม่มีอันตราย. บทว่า อนฺตรา ว กาลงฺกโต คือ ทำกาละในระหว่าง ยังไม่ถึงที่สุดแห่งจักรวาลโลก. แต่ท่านผู้นั้นแม้ทำกาละในที่นั้นแล้ว ก็กลับมาเกิดในจักรวาลนี้เอง. บทว่า อปฺปตฺวา คือ ยังไม่ถึงที่สุดแห่งสังขารโลก. บทว่า ทุกฺขสฺส คือ แห่งทุกข์ในวัฏฏะ. บทว่า อนฺตกิริยํ คือ การกระทำที่สุด. บทว่า กเฬวเร คือ ในอัตภาพ. บทว่า สสญฺญิมฺหิ สมนเก คือ ที่มีสัญญา มีใจ. บทว่า โลกํ คือ ทุกขสัจ. บทว่า โลกสมุทยํ คือ สมุทัยสัจ. บทว่า โลกนิโรธํ คือ นิโรธสัจ. บทว่า ปฏิปทํ คือ มรรคสัจ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า "ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้บัญญัติสัจจะ ๔ ประการนี้ในสิ่งของมีหญ้าและไม้เป็นต้น แต่เราบัญญัติในกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้เท่านั้น". บทว่า สมิตาวี คือ ผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า นาสีสติ คือ ไม่ปรารถนา. จบสูตรที่ ๖.

108-109. Sattamaṭṭhamāni vuttatthāneva. Sattamaṃ, aṭṭhamaṃ.

๑๐๘-๑๐๙. สูตรที่ ๗ และ ๘ มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้ว. จบสูตรที่ ๗, จบสูตรที่ ๘.

9. Susimasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาสุสิมสูตร

110. Navame tuyhampi no, ānanda, sāriputto ruccatīti satthā therassa vaṇṇaṃ kathetukāmo, vaṇṇo ca nāmesa visabhāgapuggalassa santike kathetuṃ na vaṭṭati. Tassa santike kathito hi matthakaṃ na pāpuṇāti. So hi ‘‘asuko nāma bhikkhu sīlavā’’ti vutte. ‘‘Kiṃ tassa sīlaṃ? Gorūpasīlo so. Kiṃ tayā añño sīlavā na diṭṭhapubbo’’ti vā? ‘‘Paññavā’’ti vutte, ‘‘kiṃ pañño so? Kiṃ tayā añño paññavā na diṭṭhapubbo’’ti? Vā, ādīni vatvā vaṇṇakathāya antarāyaṃ karoti. Ānandatthero pana sāriputtattherassa sabhāgo, paṇītāni labhitvā therassa deti, attano upaṭṭhākadārake pabbājetvā therassa santike upajjhaṃ gaṇhāpeti, upasampādeti. Sāriputtattheropi ānandattherassa tatheva karoti. Kiṃ kāraṇā? Aññamaññassa guṇesu pasīditvā. Ānandatthero hi – ‘‘amhākaṃ jeṭṭhabhātiko ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ satasahassañca kappe pāramiyo pūretvā soḷasavidhaṃ paññaṃ paṭivijjhitvā dhammasenāpatiṭṭhāne ṭhito’’ti therassa guṇesu pasīditvāva theraṃ mamāyati. Sāriputtattheropi – ‘‘sammāsambuddhassa mayā kattabbaṃ mukhodakadānādikiccaṃ sabbaṃ ānando karoti. Ānandaṃ nissāya ahaṃ icchiticchitaṃ samāpattiṃ samāpajjituṃ labhāmī’’ti āyasmato ānandassa guṇesu [Pg.110] pasīditvāva taṃ mamāyati. Tasmā bhagavā sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathetukāmo ānandattherassa santike kathetuṃ āraddho.

๑๑๐. ในนวมสูตร พระศาสดาทรงมีพระประสงค์จะตรัสสรรเสริญคุณของพระเถระ จึงตรัสว่า 'อานนท์ แม้เธอก็ชอบใจสารีบุตรหรือ' ก็โดยปกติแล้ว การกล่าวสรรเสริญคุณไม่ควรกล่าวในสำนักของบุคคลผู้มีอัธยาศัยต่างกัน เพราะเมื่อกล่าวในสำนักของบุคคลนั้น การกล่าวสรรเสริญย่อมไม่ถึงที่สุด ด้วยว่าบุคคลนั้น เมื่อมีผู้กล่าวว่า 'ภิกษุชื่อโน้นเป็นผู้มีศีล' ก็จะกล่าวว่า 'ศีลของเธอคืออะไร เธอเป็นผู้มีศีลเหมือนโคหรือ ท่านไม่เคยเห็นผู้มีศีลคนอื่นหรือ' หรือเมื่อมีผู้กล่าวว่า 'เป็นผู้มีปัญญา' ก็จะกล่าวว่า 'เธอมีปัญญาอะไร ท่านไม่เคยเห็นผู้มีปัญญาคนอื่นหรือ' ดังนี้เป็นต้น แล้วกระทำอันตรายแก่การกล่าวสรรเสริญคุณ ส่วนพระอานนทเถระเป็นผู้มีอัธยาศัยเสมอกันกับพระสารีบุตรเถระ เมื่อได้ของประณีตก็ถวายแก่พระเถระ เมื่อจะให้กุลบุตรผู้อุปัฏฐากของตนบวช ก็ให้ถือพระเถระเป็นอุปัชฌาย์ ให้อุปสมบท แม้พระสารีบุตรเถระก็กระทำต่อพระอานนทเถระเช่นนั้นเหมือนกัน เหตุไรหรือ เพราะต่างเลื่อมใสในคุณของกันและกัน จริงอยู่ พระอานนทเถระย่อมรักใคร่พระเถระเพราะเลื่อมใสในคุณของพระเถระว่า 'พี่ชายใหญ่ของเรา บำเพ็ญบารมีมาตลอดหนึ่งอสงไขยกับอีกแสนกัปป์ แทงตลอดปัญญา ๑๖ อย่างแล้ว ดำรงอยู่ในตำแหน่งธรรมเสนาบดี' แม้พระสารีบุตรเถระก็ย่อมรักใคร่ท่านพระอานนท์นั้น เพราะเลื่อมใสในคุณของท่านพระอานนท์ว่า 'อานนท์ย่อมทำกิจทุกอย่างที่พึงทำถวายพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เช่น การถวายน้ำล้างพระพักตร์ เป็นต้น ซึ่งเราพึงทำ อาศัยอานนท์ เราจึงได้เข้าสมาบัติตามที่ปรารถนาแล้วๆ' เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระประสงค์จะตรัสสรรเสริญคุณของพระสารีบุตรเถระ จึงทรงเริ่มตรัสในสำนักของพระอานนทเถระ

Tattha tuyhampīti sampiṇḍanattho pi-kāro. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ānanda, sāriputtassa ācāro gocaro vihāro abhikkamo paṭikkamo ālokitavilokitaṃ samiñjitapasāraṇaṃ mayhaṃ ruccati, asītimahātherānaṃ ruccati, sadevakassa lokassa ruccati. Tuyhampi ruccatī’’ti?

ในบทเหล่านั้น บทว่า tuyhampi มี ปิ ศัพท์ ในอรรถว่ารวบรวม ความหมายมีดังนี้ 'อานนท์ อาจาระ โคจร วิหาร อภิกกมะ (การก้าวไปข้างหน้า) ปฏิกกมะ (การถอยกลับ) อาโลกิตะ (การแลดู) วิโลกิตะ (การเหลียวดู) สัมมิญชิตะ (การคู้เข้า) ปสาริตะ (การเหยียดออก) ของสารีบุตร เป็นที่ชอบใจของเรา เป็นที่ชอบใจของพระมหาเถระ ๘๐ รูป เป็นที่ชอบใจของโลกพร้อมทั้งเทวโลก และเป็นที่ชอบใจของเธอด้วย ใช่หรือไม่'

Tato thero sāṭakantare laddhokāso balavamallo viya tuṭṭhamānaso hutvā – ‘‘satthā mayhaṃ piyasahāyassa vaṇṇaṃ kathāpetukāmo. Labhissāmi no ajja, dīpadhajabhūtaṃ mahājambuṃ vidhunanto viya valāhakantarato candaṃ nīharitvā dassento viya sāriputtattherassa vaṇṇaṃ kathetu’’nti cintetvā paṭhamataraṃ tāva catūhi padehi puggalapalāpe haranto kassa hi nāma, bhante, abālassātiādimāha. Bālo hi bālatāya, duṭṭho dosatāya, mūḷho mohena, vipallatthacitto ummattako cittavipallāsena vaṇṇaṃ ‘‘vaṇṇo’’ti vā avaṇṇaṃ ‘‘avaṇṇe’’ti vā, ‘‘ayaṃ buddho, ayaṃ sāvako’’ti vā na jānāti. Abālādayo pana jānanti, tasmā abālassātiādimāha. Na rucceyyāti bālādīnaṃyeva hi so na rucceyya, na aññassa kassaci na rucceyya.

ลำดับนั้น พระเถระ (อานนท์) ได้โอกาสประหนึ่งนักมวยปล้ำผู้มีกำลังซึ่งได้ช่องในระหว่างผ้าสาฎก มีใจยินดีแล้ว คิดว่า 'พระศาสดาทรงมีพระประสงค์จะให้กล่าวสรรเสริญคุณของสหายที่รักของเรา วันนี้เราจักได้กล่าวสรรเสริญคุณของพระสารีบุตรเถระ ดุจเขย่าต้นชมพู่อันใหญ่ซึ่งเป็นดุจธงชัยแห่งทวีป หรือดุจนำพระจันทร์ออกจากระหว่างหมู่เมฆมาแสดง' ดังนี้แล้ว เบื้องต้น เพื่อจะคัดบุคคลที่เป็นดั่งแกลบออกไปด้วยบท ๔ บท จึงได้กราบทูลคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็จะไม่เป็นที่ชอบใจของใครเล่า นอกจากคนพาล' จริงอยู่ คนพาลเพราะความเป็นพาล คนประทุษร้ายเพราะความเป็นผู้ประทุษร้าย คนหลงเพราะความหลง คนบ้ามีจิตฟั่นเฟือนเพราะความฟั่นเฟือนแห่งจิต ย่อมไม่รู้คุณว่า 'นี่คือคุณ' หรือโทษว่า 'นี่คือโทษ' หรือว่า 'นี่คือพระพุทธเจ้า นี่คือสาวก' แต่คนที่ไม่ใช่พาลเป็นต้นย่อมรู้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกราบทูลคำเป็นต้นว่า 'นอกจากคนพาล' คำว่า 'จะไม่เป็นที่ชอบใจ' หมายความว่า ท่านสารีบุตรนั้นจะไม่เป็นที่ชอบใจของคนพาลเป็นต้นเท่านั้น ก็ไฉนจะไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่นเล่า

Evaṃ puggalapalāpe haritvā idāni soḷasahi padehi yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ kathento paṇḍito, bhantetiādimāha. Tattha paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato, catūsu kosallesu ṭhitassetaṃ nāmaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu dhātukusalo ca hoti āyatanakusalo ca paṭiccasamuppādakusalo ca ṭhānāṭṭhānakusalo ca, ettāvatā kho, ānanda, ‘paṇḍito bhikkhū’ti alaṃ vacanāyā’’ti (ma. ni. 3.124). Mahāpaññotiādīsu mahāpaññādīhi samannāgatoti attho. Tatridaṃ mahāpaññādīnaṃ nānattaṃ (paṭi. ma. 3.4) – katamā mahāpaññā? Mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā, mahante samādhikkhandhe, paññākkhandhe, vimuttikkhandhe, vimuttiñāṇadassanakkhandhe pariggaṇhātīti mahāpaññā. Mahantāni ṭhānāṭṭhānāni, mahāvihārasamāpattiyo, mahantāni ariyasaccāni, mahante satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, mahantāni indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, mahante [Pg.111] ariyamagge, mahantāni sāmaññaphalāni, mahāabhiññāyo, mahantaṃ paramatthaṃ nibbānaṃ pariggaṇhātīti mahāpaññā.

ครั้นคัดบุคคลที่เป็นดั่งแกลบออกไปอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะกล่าวสรรเสริญคุณตามความเป็นจริงด้วยบท ๑๖ บท จึงกราบทูลคำเป็นต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ (ท่านเป็น) บัณฑิต' ในบทเหล่านั้น บทว่า บัณฑิต หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต เป็นชื่อของผู้ตั้งอยู่ในโกศล ๔ ประการ ดังที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า 'อานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และฉลาดในฐานะและอฐานะ อานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ก็ควรเพื่อจะกล่าวได้ว่า 'ภิกษุเป็นบัณฑิต'' ในบททั้งหลายมีอาทิว่า มหาปัญโญ (ผู้มีปัญญามาก) มีความหมายว่า ผู้ประกอบด้วยปัญญามากเป็นต้น ในบรรดาปัญญาเหล่านั้น นี่คือความแตกต่างแห่งปัญญามากเป็นต้น ปัญญาอะไรชื่อว่ามหาปัญญา (ปัญญามาก)? ปัญญาที่กำหนดรู้กองศีลอันยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหาปัญญา, ปัญญาที่กำหนดรู้กองสมาธิ กองปัญญา กองวิมุตติ กองวิมุตติญาณทัสสนะอันยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหาปัญญา. ปัญญาที่กำหนดรู้ฐานะและอฐานะอันยิ่งใหญ่, วิหารสมาบัติอันยิ่งใหญ่, อริยสัจอันยิ่งใหญ่, สติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาทอันยิ่งใหญ่, อินทรีย์ พละ โพชฌงค์อันยิ่งใหญ่, อริยมรรคอันยิ่งใหญ่, สามัญผลอันยิ่งใหญ่, อภิญญาอันยิ่งใหญ่, และนิพพานอันเป็นปรมัตถ์อันยิ่งใหญ่ จึงชื่อว่ามหาปัญญา

Sā pana therassa devorohanaṃ katvā saṅkassanagaradvāre ṭhitena satthārā puthujjanapañcake pañhe pucchite taṃ vissajjentassa pākaṭā jātā.

ก็ปัญญานั้นของพระเถระ ได้ปรากฏขึ้นเมื่อท่านแก้ปัญหาที่พระศาสดา ซึ่งเสด็จลงจากเทวโลกแล้วประทับยืนอยู่ที่ประตูสังกัสสนคร ได้ตรัสถามในปุถุชนปัญจกะ

Katamā puthupaññā? Puthu nānākhandhesu, (ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.) Puthu nānādhātūsu, puthu nānāāyatanesu, puthu nānāpaṭiccasamuppādesu, puthu nānāsuññatamanupalabbhesu, puthu nānāatthesu, dhammesu niruttīsu paṭibhānesu, puthu nānāsīlakkhandhesu, puthu nānāsamādhi-paññāvimutti-vimuttiñāṇadassanakkhandhesu, puthu nānāṭhānāṭṭhānesu, puthu nānāvihārasamāpattīsu, puthu nānāariyasaccesu, puthu nānāsatipaṭṭhānesu, sammappadhānesu, iddhipādesu, indriyesu, balesu, bojjhaṅgesu, puthu nānāariyamaggesu, sāmaññaphalesu, abhiññāsu, puthu nānājanasādhāraṇe dhamme samatikkamma paramatthe nibbāne ñāṇaṃ pavattatīti puthupaññā.

ปัญญาอะไรชื่อว่าปุถุปัญญา (ปัญญากว้างขวาง)? ญาณย่อมเป็นไปในขันธ์ต่างๆ อันกว้างขวาง (จึงชื่อว่าปุถุปัญญา) ญาณย่อมเป็นไปในธาตุต่างๆ อันกว้างขวาง, ในอายตนะต่างๆ อันกว้างขวาง, ในปฏิจจสมุปบาทต่างๆ อันกว้างขวาง, ในความว่างเปล่าต่างๆ ที่หาไม่ได้, ในอรรถต่างๆ ธรรมะต่างๆ นิรุตติต่างๆ และปฏิภาณต่างๆ อันกว้างขวาง, ในกองศีลต่างๆ อันกว้างขวาง, ในกองสมาธิ-ปัญญา-วิมุตติ-วิมุตติญาณทัสสนะต่างๆ อันกว้างขวาง, ในฐานะและอฐานะต่างๆ อันกว้างขวาง, ในวิหารสมาบัติต่างๆ อันกว้างขวาง, ในอริยสัจต่างๆ อันกว้างขวาง, ในสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ต่างๆ อันกว้างขวาง, ในอริยมรรคต่างๆ สามัญผลต่างๆ อภิญญาต่างๆ อันกว้างขวาง, ญาณก้าวล่วงธรรมที่ทั่วไปแก่ชนต่างๆ อันกว้างขวาง แล้วเป็นไปในนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ จึงชื่อว่าปุถุปัญญา

Katamā hāsapaññā? Idhekacco hāsabahulo vedabahulo tuṭṭhibahulo pāmojjabahulo sīlaṃ paripūreti, indriyasaṃvaraṃ paripūreti, bhojane mattaññutaṃ, jāgariyānuyogaṃ, sīlakkhandhaṃ, samādhikkhandhaṃ, paññākkhandhaṃ, vimuttikkhandhaṃ, vimuttiñāṇadassanakkhandhaṃ paripūretīti, hāsapaññā. Hāsabahulo pāmojjabahulo ṭhānāṭṭhānaṃ paṭivijjhatīti hāsapaññā. Hāsabahulo vihārasamāpattiyo paripūretīti hāsapaññā. Hāsabahulo ariyasaccāni paṭivijjhati. Satipaṭṭhāne, sammappadhāne, iddhipāde, indriyāni, balāni, bojjhaṅgāni, ariyamaggaṃ bhāvetīti hāsapaññā. Hāsabahulo sāmaññaphalāni sacchikaroti, abhiññāyo paṭivijjhatīti hāsapaññā, hāsabahulo vedatuṭṭhipāmojjabahulo paramatthaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti hāsapaññā.

หาสปัญญา เป็นไฉน? บุคคลบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง มากด้วยความยินดี มากด้วยความอิ่มใจ มากด้วยความปราโมทย์ ย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์, บำเพ็ญอินทรียสังวรให้บริบูรณ์, ความเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ, การประกอบความเพียรเครื่องตื่น, บำเพ็ญศีลขันธ์ สมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ ให้บริบูรณ์, นี้เรียกว่า หาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง มากด้วยความปราโมทย์ ย่อมแทงตลอดฐานะและอฐานะ, นี้เรียกว่า หาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง ย่อมบำเพ็ญวิหารสมาบัติให้บริบูรณ์, นี้เรียกว่า หาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง ย่อมแทงตลอดอริยสัจทั้งหลาย. ย่อมเจริญสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ อริยมรรค, นี้เรียกว่า หาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง ย่อมทำให้แจ้งซึ่งสามัญผลทั้งหลาย ย่อมแทงตลอดอภิญญาทั้งหลาย, นี้เรียกว่า หาสปัญญา. เป็นผู้มากด้วยความร่าเริง มากด้วยความยินดี ความอิ่มใจ และความปราโมทย์ ย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์อย่างยิ่ง คือ พระนิพพาน, นี้เรียกว่า หาสปัญญา.

Thero ca sarado nāma tāpaso hutvā anomadassissa bhagavato pādamūle aggasāvakapatthanaṃ paṭṭhapesi. Taṃkālato paṭṭhāya hāsabahulo sīlaparipūraṇādīni akāsīti hāsapañño.

ก็พระเถระได้เป็นดาบสชื่อว่าสรทะ ได้ตั้งความปรารถนาในตำแหน่งอัครสาวกไว้ ณ ที่ใกล้พระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี. จำเดิมแต่กาลนั้น ท่านเป็นผู้มากด้วยความร่าเริง ได้กระทำการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าผู้มีหาสปัญญา.

Katamā [Pg.112] javanapaññā? Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… yaṃ dūre santike vā, sabbaṃ rūpaṃ aniccato khippaṃ javatīti javanapaññā. Dukkhato khippaṃ, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Yā kāci vedanā…pe… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… sabbaṃ viññāṇaṃ aniccato, dukkhato, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccato, dukkhato, anattato khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā rūpanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Vedanā… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ… cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena…pe… vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā. Rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… viññāṇaṃ. Cakkhu…pe… jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṃ katvā jarāmaraṇanirodhe nibbāne khippaṃ javatīti javanapaññā.

ชวนปัญญา เป็นไฉน? รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...เป... ที่อยู่ในที่ไกลหรือที่ใกล้ก็ตาม, ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วในรูปทั้งหมดนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง, นี้เรียกว่า ชวนปัญญา. ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วโดยความเป็นทุกข์, แล่นไปโดยเร็วโดยความเป็นอนัตตา, นี้เรียกว่า ชวนปัญญา. เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง...เป... สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง... สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง... วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...เป... ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วในวิญญาณทั้งหมดนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา, นี้เรียกว่า ชวนปัญญา. จักษุ...เป... ชรามรณะ ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ปัญญาย่อมแล่นไปโดยเร็วโดยความเป็นของไม่เที่ยง โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นอนัตตา, นี้เรียกว่า ชวนปัญญา. ปัญญา ครั้นชั่ง ตรวจตรา ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏชัดว่า "รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยความหมายว่าสิ้นไป, เป็นทุกข์โดยความหมายว่าเป็นภัย, เป็นอนัตตาโดยความหมายว่าไม่มีสาระ" แล้ว ย่อมแล่นไปโดยเร็วในพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งรูป, นี้เรียกว่า ชวนปัญญา. เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ... จักษุ...เป... ชรามรณะ ที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ไม่เที่ยงโดยความหมายว่าสิ้นไป...เป... ครั้นทำให้ปรากฏชัดแล้ว ย่อมแล่นไปโดยเร็วในพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะ, นี้เรียกว่า ชวนปัญญา. ปัญญา ครั้นชั่ง ตรวจตรา ทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏชัดว่า "รูปที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน...เป... วิญญาณ, จักษุ...เป... ชรามรณะ เป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความคลายไปเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา" แล้ว ย่อมแล่นไปโดยเร็วในพระนิพพานอันเป็นที่ดับแห่งชรามรณะ, นี้เรียกว่า ชวนปัญญา.

Katamā tikkhapaññā? Khippaṃ kilese chindatīti tikkhapaññā. Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti, uppannaṃ byāpādavitakkaṃ… uppannaṃ vihiṃsāvitakkaṃ… uppannuppanne pāpake akusale dhamme… uppannaṃ rāgaṃ… dosaṃ… mohaṃ… kodhaṃ… upanāhaṃ… makkhaṃ… paḷāsaṃ… issaṃ… macchariyaṃ… māyaṃ… sāṭheyyaṃ… thambhaṃ… sārambhaṃ… mānaṃ… atimānaṃ… madaṃ… pamādaṃ… sabbe kilese… sabbe duccarite… sabbe abhisaṅkhāre… sabbe bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti, byantīkaroti, anabhāvaṃ gametīti tikkhapaññā. Ekasmiṃ āsane cattāro ca ariyamaggā, cattāri ca sāmaññaphalāni, catasso ca paṭisambhidāyo, cha ca abhiññāyo adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā.

ติกขปัญญา เป็นไฉน? ปัญญาย่อมตัดกิเลสได้โดยเร็ว, นี้เรียกว่า ติกขปัญญา. ไม่ทนต่อกามวิตกที่เกิดขึ้น, ไม่ทนต่อพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้น... วิหิงสาวิตกที่เกิดขึ้น... บาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วๆ... ราคะที่เกิดขึ้น... โทสะ... โมหะ... โกธะ... อุปนาหะ... มักขะ... ปลาสะ... อิสสา... มัจฉริยะ... มายา... สาเถยยะ... ถัมภะ... สารัมภะ... มานะ... อติมานะ... มทะ... ปมาทะ... กิเลสทั้งปวง... ทุจริตทั้งปวง... อภิสังขารทั้งปวง... กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง, ย่อมละ ย่อมบรรเทา ย่อมทำให้สิ้นสุด ย่อมทำให้ถึงความไม่มีอีก, นี้เรียกว่า ติกขปัญญา. ในอาสนะเดียว อริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ ปฏิสัมภิทา ๔ และอภิญญา ๖ อันตนบรรลุแล้ว ทำให้แจ้งแล้ว สัมผัสแล้วด้วยปัญญา, นี้เรียกว่า ติกขปัญญา.

Thero ca bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasutte desiyamāne ṭhitakova sabbakilese chinditvā sāvakapāramiñāṇaṃ paṭividdhakālato paṭṭhāya tikkhapañño nāma jāto. Tenāha – ‘‘tikkhapañño, bhante, āyasmā sāriputto’’ti.

ก็พระเถระได้ชื่อว่าผู้มีติกขปัญญา จำเดิมแต่กาลที่ท่านแทงตลอดสาวกบารมีญาณ ตัดกิเลสทั้งปวงได้ในขณะที่ยืนอยู่ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเวทนาปริคคหสูตรแก่ทีฆนขปริพาชกผู้เป็นหลาน. เพราะเหตุนั้น พระอานนท์จึงได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตรเป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลม".

Katamā [Pg.113] nibbedhikapaññā? Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hoti uttāsabahulo ukkaṇṭhanabahulo aratibahulo anabhiratibahulo bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu, anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā. Anibbiddhapubbaṃ appadālitapubbaṃ dosakkhandhaṃ… mohakkhandhaṃ… kodhaṃ… upanāhaṃ…pe… sabbe bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā.

นิพเพธิกปัญญา เป็นไฉน? บุคคลบางคนในศาสนานี้ เป็นผู้มากด้วยความสังเวช มากด้วยความหวาดเสียว มากด้วยความกระสัน มากด้วยความไม่ยินดี มากด้วยความไม่เพลิดเพลินในสังขารทั้งปวง เป็นผู้มีหน้าหันออกไปภายนอก ไม่ยินดีในสังขารทั้งปวง, ย่อมเจาะแทง ย่อมทำลายกองโลภะที่ยังไม่เคยเจาะแทง ยังไม่เคยทำลายมาก่อน, นี้เรียกว่า นิพเพธิกปัญญา. ย่อมเจาะแทง ย่อมทำลายกองโทสะ... กองโมหะ... โกธะ... อุปนาหะ...เป... กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวง ที่ยังไม่เคยเจาะแทง ยังไม่เคยทำลายมาก่อน, นี้เรียกว่า นิพเพธิกปัญญา.

Appicchoti santaguṇaniguhanatā, paccayapaṭiggahaṇe ca mattaññutā, etaṃ appicchalakkhaṇanti iminā lakkhaṇena samannāgato. Santuṭṭhoti catūsu paccayesu yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti, imehi tīhi santosehi samannāgato. Pavivittoti kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatānanti, imesaṃ tiṇṇaṃ vivekānaṃ lābhī. Asaṃsaṭṭhoti dassanasaṃsaggo savanasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo paribhogasaṃsaggo kāyasaṃsaggoti, imehi pañcahi saṃsaggehi virahito. Ayañca pañcavidho saṃsaggo rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi upāsakehi upasikāhi bhikkhūhi bhikkhunīhīti aṭṭhahi puggalehi saddhiṃ jāyati, so sabbopi therassa natthīti asaṃsaṭṭho.

คำว่า เป็นผู้มักน้อย คือ เป็นผู้มีความปกปิดคุณที่มีอยู่ และมีความเป็นผู้รู้ประมาณในการรับปัจจัย นี้เป็นลักษณะของความมักน้อย ท่านสมบูรณ์แล้วด้วยลักษณะนี้ คำว่า เป็นผู้สันโดษ คือ ในปัจจัย ๔ ท่านเป็นผู้สมบูรณ์แล้วด้วยสันโดษ ๓ ประการเหล่านี้ คือ ยถาลาภสันโดษ (สันโดษตามมีตามได้) ยถาพลสันโดษ (สันโดษตามกำลัง) ยถาสารุปปสันโดษ (สันโดษตามสมควร) คำว่า เป็นผู้สงัด คือ เป็นผู้ได้วิเวก ๓ ประการเหล่านี้ คือ กายวิเวก ของท่านผู้มีกายสงัดแล้วยินดีในเนกขัมมะ, จิตตวิเวก ของท่านผู้มีจิตบริสุทธิ์ถึงความหมดจดอย่างยิ่ง, และอุปธิวิเวก ของบุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงวิสังขาร (นิพพาน) คำว่า เป็นผู้ไม่คลุกคลี คือ เป็นผู้ปราศจากความคลุกคลี ๕ ประการเหล่านี้ คือ ทัสสนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการเห็น) สวนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการฟัง) สมุลลาปนสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการสนทนา) ปริโภคสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยการใช้สอย) กายสังสัคคะ (ความคลุกคลีด้วยกาย) และสังสัคคะ ๕ ประการนี้ ย่อมเกิดขึ้นกับบุคคล ๘ จำพวก คือ พระราชา ราชมหาอำมาตย์ ติตถิยะ สาวกของติตถิยะ อุบาสก อุบาสิกา ภิกษุ ภิกษุณี สังสัคคะทั้งหมดนั้นไม่มีแก่พระเถระ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงชื่อว่าเป็นผู้ไม่คลุกคลี

Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo paripuṇṇavīriyo. Tattha āraddhavīriyo bhikkhu gamane uppannakilesassa ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannassa nisajjaṃ, nisajjāya uppannassa seyyaṃ pāpuṇituṃ na deti, tasmiṃ tasmiṃ iriyāpathe uppannaṃ tattha tattheva niggaṇhāti. Thero pana catucattālīsa vassāni mañce piṭṭhiṃ na pasāreti. Taṃ sandhāya ‘‘āraddhavīriyo’’ti āha. Vattāti odhunanavattā. Bhikkhūnaṃ ajjhācāraṃ disvā ‘‘ajja kathessāmi, sve kathessāmī’’ti kathāvavatthānaṃ na karoti, tasmiṃ tasmiṃ yeva ṭhāne ovadati anusāsatīti attho.

คำว่า เป็นผู้ปรารภความเพียร คือ เป็นผู้มีความเพียรอันประคองไว้แล้ว เป็นผู้มีความเพียรอันบริบูรณ์ ในคำนั้น ภิกษุผู้ปรารภความเพียร เมื่อกิเลสเกิดขึ้นในขณะเดิน ย่อมไม่ปล่อยให้ถึงการยืน เมื่อกิเลสเกิดขึ้นในขณะยืน ย่อมไม่ปล่อยให้ถึงการนั่ง เมื่อกิเลสเกิดขึ้นในขณะนั่ง ย่อมไม่ปล่อยให้ถึงการนอน ย่อมข่มกิเลสที่เกิดขึ้นในอิริยาบถนั้นๆ ไว้ในอิริยาบถนั้นๆ นั่นเอง ส่วนพระเถระ ไม่เคยเหยียดหลังลงบนเตียงตลอด ๔๔ พรรษา ท่านหมายถึงข้อนั้นจึงกล่าวว่า "เป็นผู้ปรารภความเพียร" คำว่า เป็นผู้กล่าวสอน คือ เป็นผู้กล่าวสอนเพื่อชำระกิเลส เมื่อเห็นความประพฤติล่วงละเมิดของภิกษุทั้งหลาย ท่านไม่ผัดเพี้ยนคำพูดว่า "วันนี้จักกล่าว พรุ่งนี้จักกล่าว" แต่ท่านย่อมว่ากล่าวสั่งสอนในที่นั้นๆ นั่นเอง นี้คือความหมาย

Vacanakkhamoti vacanaṃ khamati. Eko hi parassa ovādaṃ deti, sayaṃ pana aññena ovadiyamāno kujjhati. Thero pana parassapi ovādaṃ deti, sayaṃ [Pg.114] ovadiyamānopi sirasā sampaṭicchati. Ekadivasaṃ kira sāriputtattheraṃ sattavassiko sāmaṇero – ‘‘bhante, sāriputta, tumhākaṃ nivāsanakaṇṇo olambatī’’ti āha. Thero kiñci avatvāva ekamantaṃ gantvā parimaṇḍalaṃ nivāsetvā āgamma ‘‘ettakaṃ vaṭṭati ācariyā’’ti añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi.

คำว่า เป็นผู้อดทนต่อถ้อยคำ คือ ย่อมอดทนต่อถ้อยคำ จริงอยู่ บางคนย่อมให้โอวาทแก่ผู้อื่น แต่ตนเองเมื่อถูกผู้อื่นว่ากล่าว กลับโกรธ ส่วนพระเถระ ย่อมให้โอวาทแม้แก่ผู้อื่น และแม้ตนเองถูกว่ากล่าว ก็ย่อมน้อมรับด้วยเศียรเกล้า ได้ยินว่า วันหนึ่ง สามเณรน้อยอายุ ๗ ขวบ ได้กราบเรียนท่านพระสารีบุตรเถระว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ สารีบุตร ชายสบงของท่านห้อยลง" พระเถระมิได้กล่าวอะไรเลย หลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง นุ่งสบงให้เป็นปริมณฑลแล้วกลับมา ประคองอัญชลีแล้วยืนอยู่ กล่าวว่า "อาจารย์ เท่านี้ใช้ได้ไหม"

‘‘Tadahu pabbajito santo, jātiyā sattavassiko;

Sopi maṃ anusāseyya, sampaṭicchāmi matthake’’ti. (mi. pa. 6.4.8) –

“แม้ท่านผู้บวชในวันนั้น เป็นผู้มีอายุ ๗ ขวบโดยชาติ พึงว่ากล่าวสอนเรา เราก็จะน้อมรับไว้บนศีรษะ”

Āha.

(ท่าน) ได้กล่าวแล้ว

Codakoti vatthusmiṃ otiṇṇe vā anotiṇṇe vā vītikkamaṃ disvā – ‘‘āvuso, bhikkhunā nāma evaṃ nivāsetabbaṃ, evaṃ pārupitabbaṃ, evaṃ gantabbaṃ, evaṃ ṭhātabbaṃ, evaṃ nisīditabbaṃ, evaṃ khāditabbaṃ, evaṃ bhuñjitabba’’nti tantivasena anusiṭṭhiṃ deti.

คำว่า เป็นผู้โจท คือ เมื่อเห็นการล่วงละเมิด ไม่ว่าอาบัติจะปรากฏหรือไม่ปรากฏก็ตาม ท่านย่อมให้คำสั่งสอนตามหลักพระบาลีว่า "อาวุโส อันภิกษุพึงนุ่งอย่างนี้ พึงห่มอย่างนี้ พึงไปอย่างนี้ พึงยืนอย่างนี้ พึงนั่งอย่างนี้ พึงเคี้ยวอย่างนี้ พึงฉันอย่างนี้"

Pāpagarahīti pāpapuggale na passe, na tesaṃ vacanaṃ suṇe, tehi saddhiṃ ekacakkavāḷepi na vaseyyaṃ.

คำว่า เป็นผู้ติเตียนบาป คือ (ท่านคิดว่า) "เราไม่พึงเห็นบุคคลชั่ว ไม่พึงฟังคำของพวกเขา ไม่พึงอยู่ร่วมกับพวกเขาแม้ในจักรวาลเดียวกัน"

‘‘Mā me kadāci pāpiccho, kusīto hīnavīriyo;

Appassuto anādaro, sameto ahu katthacī’’ti. –

“คนมักมาก เกียจคร้าน มีความเพียรเลวทราม เป็นพหูสูตน้อย ไม่มีความเคารพ อย่าได้มาเกี่ยวข้องกับเราในที่ไหนๆ ในกาลไหนๆ เลย”

Evaṃ pāpapuggalepi garahati, ‘‘samaṇena nāma rāgavasikena dosamohavasikena na hotabbaṃ, uppanno rāgo doso moho pahātabbo’’ti evaṃ pāpadhammepi garahatīti dvīhi kāraṇehi ‘‘pāpagarahī, bhante, āyasmā sāriputto’’ti vadati.

ท่านย่อมติเตียนแม้บุคคลผู้ชั่วอย่างนี้ และย่อมติเตียนแม้ธรรมอันเป็นบาปอย่างนี้ว่า "อันสมณะไม่พึงเป็นผู้ตกอยู่ในอำนาจของราคะ โทสะ โมหะ, ราคะ โทสะ โมหะ ที่เกิดขึ้นแล้ว พึงละเสีย" ด้วยเหตุสองประการนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านพระสารีบุตรเป็นผู้ติเตียนบาป"

Evaṃ āyasmatā ānandena soḷasahi padehi therassa yathābhūtavaṇṇappakāsane kate – ‘‘kiṃ ānando attano piyasahāyassa vaṇṇaṃ kathetuṃ na labhati, kathetu kiṃ pana tena kathitaṃ tatheva hoti, kiṃ so sabbaññū’’ti? Koci pāpapuggalo vattuṃ mā labhatūti satthā taṃ vaṇṇabhaṇanaṃ akuppaṃ sabbaññubhāsitaṃ karonto jinamuddikāya lañchanto evametantiādimāha.

เมื่อท่านพระอานนท์ได้ประกาศคุณตามความเป็นจริงของพระเถระด้วยบท ๑๖ บทอย่างนี้แล้ว พระศาสดาทรงดำริว่า "อย่าให้คนชั่วบางคนได้ช่องกล่าวว่า 'ไฉน พระอานนท์จะกล่าวคุณของสหายที่รักของตนไม่ได้หรือ, กล่าวเถิด แต่คำที่ท่านกล่าวนั้นเป็นจริงเช่นนั้นหรือ, ท่านเป็นพระสัพพัญญูหรือไร?'" ดังนี้แล้ว จึงทรงกระทำการกล่าวคุณนั้นให้เป็นคำที่ไม่กำเริบ เป็นสัพพัญญูภาษิต ประทับตราด้วยชินมุททา ตรัสพระดำรัสมีคำว่า "เอวเมตํ" เป็นต้น

Evaṃ [Pg.115] tathāgatena ca ānandattherena ca mahātherassa vaṇṇe kathiyamāne bhumaṭṭhakā devatā uṭṭhahitvā eteheva soḷasahi padehi vaṇṇaṃ kathayiṃsu. Tato ākāsaṭṭhakadevatā sītavalāhakā uṇhavalāhakā cātumahārājikāti yāva akaniṭṭhabrahmalokā devatā uṭṭhahitvā eteheva soḷasahi padehi vaṇṇaṃ kathayiṃsu. Etenupāyena ekacakkavāḷaṃ ādiṃ katvā dasasu cakkavāḷasahassesu devatā uṭṭhahitvā kathayiṃsu. Athāyasmato sāriputtassa saddhivihāriko susīmo devaputto cintesi – ‘‘imā devatā attano attano nakkhattakīḷaṃ pahāya tattha tattha gantvā mayhaṃ upajjhāyasseva vaṇṇaṃ kathenti, gacchāmi tathāgatassa santikaṃ, gantvā etadeva vaṇṇabhaṇanaṃ devatābhāsitaṃ karomī’’ti, so tathā akāsi. Taṃ dassetuṃ atha kho susīmotiādi vuttaṃ.

เมื่อพระตถาคตและท่านพระอานนทเถระกล่าวคุณของพระมหาเถระอยู่อย่างนี้ ภุมมัฏฐกเทวดาได้ลุกขึ้นกล่าวคุณด้วยบท ๑๖ บทเหล่านี้เหมือนกัน ลำดับนั้น อากาสัฏฐกเทวดา สีตวลาหกเทวดา อุณหวลาหกเทวดา จาตุมหาราชิกาเทวดา จนถึงอกนิฏฐพรหมโลก ได้ลุกขึ้นกล่าวคุณด้วยบท ๑๖ บทเหล่านี้เหมือนกัน ด้วยอุบายนี้ เทวดาในหมื่นจักรวาล มีจักรวาลหนึ่งเป็นต้น ได้ลุกขึ้นกล่าวแล้ว ครั้งนั้น สุสีมเทพบุตร สัทธิวิหาริกของท่านพระสารีบุตร ได้คิดว่า "เทวดาเหล่านี้ละนักขัตตฤกษ์ของตนๆ ไปในที่นั้นๆ แล้วกล่าวคุณของพระอุปัชฌาย์ของเราเท่านั้น, เราจะไปยังสำนักของพระตถาคต ไปแล้วจักกระทำการกล่าวคุณนั้นนั่นแหละให้เป็นเทวดาภาษิต" เขาได้กระทำเช่นนั้นแล้ว เพื่อแสดงความนั้น จึงมีคำกล่าวเริ่มต้นว่า "อถ โข สุสีโม" เป็นต้น

Uccāvacāti aññesu ṭhānesu paṇītaṃ uccaṃ vuccati, hīnaṃ avacaṃ. Idha pana uccāvacāti nānāvidhā vaṇṇanibhā. Tassā kira devaparisāya nīlaṭṭhānaṃ atinīlaṃ, pītakaṭṭhānaṃ atipītakaṃ, lohitaṭṭhānaṃ atilohitaṃ, odātaṭṭhānaṃ accodātanti, catubbidhā vaṇṇanibhā pātubhavi. Teneva seyyathāpi nāmāti catasso upamā āgatā. Tattha subhoti sundaro. Jātimāti jātisampanno. Suparikammakatoti dhovanādiparikammena suṭṭhu parikammakato. Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito. Evamevanti rattakambale nikkhittamaṇi viya sabbā ekappahāreneva virocituṃ āraddhā. Nikkhanti atirekapañcasuvaṇṇena katapiḷandhanaṃ. Tañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ hoti. Jambonadanti mahājambusākhāya pavattanadiyaṃ nibbattaṃ, mahājambuphalarase vā pathaviyaṃ paviṭṭhe suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti, tena suvaṇṇena katapiḷandhanantipi attho. Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhanti sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṃ. Dhātuvibhaṅge (ma. ni. 3.357 ādayo) akatabhaṇḍaṃ gahitaṃ, idha pana katabhaṇḍaṃ.

บทว่า อูจฺจาวจาติ ในที่อื่น ๆ สิ่งประณีตเรียกว่า สูง (uccam) สิ่งเลวเรียกว่า ต่ำ (avacam) แต่ในที่นี้ บทว่า อูจฺจาวจาติ หมายถึง รัศมีแห่งวรรณะต่าง ๆ ได้ยินว่า ในบริษัทแห่งเทพนั้น ที่ที่เป็นสีเขียวก็เขียวยิ่งนัก ที่ที่เป็นสีเหลืองก็เหลืองยิ่งนัก ที่ที่เป็นสีแดงก็แดงยิ่งนัก ที่ที่เป็นสีขาวก็ขาวยิ่งนัก ดังนี้ รัศมีแห่งวรรณะ ๔ อย่างได้ปรากฏขึ้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว อุปมา ๔ ข้อจึงมาแล้วว่า เสยฺยถาปิ นาม ในอุปมานั้น บทว่า สุโภ คือ สวยงาม บทว่า ชาติมา คือ สมบูรณ์ด้วยชาติ บทว่า สุปริกมฺมกโต คือ ทำบริกรรมดีแล้วด้วยบริกรรมมีการล้างเป็นต้น บทว่า ปณฺฑุกมฺพเล นิกฺขิตฺโต คือ วางไว้บนผ้ากัมพลแดง บทว่า เอวเมวํ คือ เปรียบเหมือนแก้วมณีที่วางไว้บนผ้ากัมพลแดง เริ่มส่องสว่างไปทั่วทั้งหมดในคราวเดียวกันนั่นเทียว บทว่า นิกฺขํ คือ เครื่องประดับที่ทำด้วยทองคำเกินกว่า ๕ สุวรรณ เพราะเครื่องประดับนั้นย่อมทนทานต่อการกระทบและการขัดสี บทว่า ชมฺโพนทํ คือ ทองที่เกิดในแม่น้ำซึ่งไหลไปใต้กิ่งใหญ่ของต้นหว้าใหญ่ หรือเมื่อน้ำรสผลหว้าใหญ่ซึมลงไปในแผ่นดิน หน่อทองคำก็งอกขึ้น อธิบายว่า เครื่องประดับที่ทำด้วยทองคำนั้น ก็ได้ บทว่า ทกฺขกมฺมารปุตฺตอุกฺกามุขสุกุสลสมฺปหฏฺฐํ คือ อันบุตรช่างทองผู้ฉลาดดีแล้ว เผาในเบ้าหลอมแล้วตีแผ่ให้ดี ในธาตุวิภังคสูตร (ม.นิ. ๓.๓๕๗ เป็นต้น) ท่านถือเอาภัณฑะที่ยังไม่ได้ทำเป็นเครื่องประดับ แต่ในที่นี้ ท่านถือเอาภัณฑะที่ทำเป็นเครื่องประดับแล้ว

Viddheti dūrībhūte. Deveti ākāse. Nabhaṃ abbhussakkamānoti ākāsaṃ abhilaṅghanto. Iminā taruṇasūriyabhāvo dassito. Soratoti [Pg.116] soraccena samannāgato. Dantoti nibbisevano. Satthuvaṇṇābhatoti satthārā ābhatavaṇṇo. Satthā hi aṭṭhaparisamajjhe nisīditvā ‘‘sevatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne’’tiādinā (ma. ni. 3.371) nayena therassa vaṇṇaṃ āharīti thero ābhatavaṇṇo nāma hoti. Kālaṃ kaṅkhatīti parinibbānakālaṃ pattheti. Khīṇāsavo hi neva maraṇaṃ abhinandati, na jīvitaṃ pattheti, divasasaṅkhepaṃ vetanaṃ gahetvā ṭhitapuriso viya kālaṃ pana pattheti, olokento tiṭṭhatīti attho. Tenevāha –

บทว่า วิดฺเธ คือ ในที่ไกล บทว่า เทเว คือ ในอากาศ บทว่า นภํ อพฺภุสฺสกฺกมาโน คือ ก้าวล่วงไปสู่อากาศ ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความเป็นดวงอาทิตย์อ่อน บทว่า โสรโต คือ ผู้ประกอบด้วยโสรัจจะ บทว่า ทนฺโต คือ ผู้ไม่มีพิษ บทว่า สตฺถุวณฺณาภโต คือ ผู้มีคุณอันพระศาสดาทรงนำมาแล้ว เพราะว่า พระศาสดาประทับนั่งในท่ามกลางบริษัท ๘ ทรงนำคุณของพระเถระมาแสดงด้วยนัยเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงคบหาสารีบุตรและโมคคัลลานะ" (ม.นิ. ๓.๓๗๑) พระเถระจึงชื่อว่าผู้มีคุณอันพระศาสดาทรงนำมาแล้ว บทว่า กาลํ กงฺขติ คือ ย่อมปรารถนากาลปรินิพพาน เพราะว่า พระขีณาสพย่อมไม่เพลิดเพลินในความตาย ไม่ปรารถนาชีวิต เป็นเหมือนบุรุษผู้รับค่าจ้างที่กำหนดด้วยวันแล้วยืนอยู่ แต่ย่อมปรารถนากาล (ปรินิพพาน) คือเฝ้ารออยู่ ความว่าดังนี้ เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า –

‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ;

Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā’’ti. (theragā. 1001-1002);

Navamaṃ;

"เราไม่เพลิดเพลินความตาย เราไม่เพลิดเพลินชีวิต แต่เราเฝ้ารอคอยกาล (ปรินิพพาน) เหมือนลูกจ้างผู้รับค่าจ้าง (เฝ้ารอเวลาเลิกงาน) ฉะนั้น" (เถรคา. ๑๐๐๑-๑๐๐๒) สูตรที่ ๙ จบ

10. Nānātitthiyasāvakasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถานานาติตถิยสาวกสูตร

111. Dasame nānātitthiyasāvakāti te kira kammavādino ahesuṃ, tasmā dānādīni puññāni katvā sagge nibbattā, te ‘‘attano attano satthari pasādena nibbattamhā’’ti saññino hutvā ‘‘gacchāma dasabalassa santike ṭhatvā amhākaṃ satthārānaṃ vaṇṇaṃ kathessāmā’’ti āgantvā paccekagāthāhi kathayiṃsu. Tattha chinditamāriteti chindite ca mārite ca. Hatajānīsūti pothane ca dhanajānīsu ca. Puññaṃ vā panāti attano puññampi na samanupassati, saṅkhepato puññāpuññānaṃ vipāko natthīti vadati. Sa ve vissāsamācikkhīti so – ‘‘evaṃ katapāpānampi katapuññānampi vipāko natthī’’ti vadanto sattānaṃ vissāsaṃ avassayaṃ patiṭṭhaṃ ācikkhati, tasmā mānanaṃ vandanaṃ pūjanaṃ arahatīti vadati.

๑๑๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า นานาติตฺถิยสาวกา คือ ได้ยินว่า เทพบุตรเหล่านั้นเป็นกรรมวาที เพราะฉะนั้น จึงทำบุญมีทานเป็นต้นแล้วบังเกิดในสวรรค์ เทพบุตรเหล่านั้นมีความสำคัญว่า "เราบังเกิดแล้วด้วยความเลื่อมใสในศาสดาของตน ๆ" ดังนี้แล้ว จึง (ปรึกษากันว่า) "พวกเราไปกันเถิด ไปยืนอยู่ในสำนักของพระทศพลแล้ว จักกล่าวคุณของศาสดาของพวกเรา" แล้วมากล่าวด้วยคาถาเฉพาะตน ๆ ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ฉินฺทิตมาริเต คือ ในการตัดและการฆ่า บทว่า หตชานีสุ คือ ในการทุบตีและในการเสียทรัพย์ บทว่า ปุญฺญํ วา ปน คือ ย่อมไม่เห็นแม้ซึ่งบุญของตน โดยย่อคือ กล่าวว่า วิบากของบุญและบาปไม่มี บทว่า ส เว วิสฺสาสมาจิกฺขิ คือ ท่านปูรณะนั้น เมื่อกล่าวว่า "วิบากของบาปที่ทำแล้วก็ดี ของบุญที่ทำแล้วก็ดี ไม่มี" ย่อมบอกความไว้วางใจ ที่พึ่ง ที่ตั้งแก่สัตว์ทั้งหลาย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ท่านย่อมควรแก่การนับถือ การไหว้ และการบูชา

Tapojigucchāyāti kāyakilamathatapena pāpajigucchanena. Susaṃvutattoti samannāgato pihito vā. Jegucchīti tapena pāpajigucchako. Nipakoti paṇḍito. Cātuyāmasusaṃvutoti cātuyāmena susaṃvuto. Cātuyāmo nāma sabbavārivārito ca hoti sabbavāriyutto ca sabbavāridhuto ca sabbavāriphuṭo cāti ime cattāro koṭṭhāsā. Tattha sabbavārivāritoti vāritasabbaudako, paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So kira sītodake sattasaññī hoti[Pg.117], tasmā taṃ na valañjeti. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yuto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho. Diṭṭhaṃ sutañca ācikkhanti diṭṭhaṃ ‘‘diṭṭhaṃ me’’ti sutaṃ ‘‘sutaṃ me’’ti ācikkhanto, na niguhanto. Na hi nūna kibbisīti evarūpo satthā kibbisakārako nāma na hoti.

บทว่า ตโปชิคุจฺฉาย คือ ด้วยตบะคือความลำบากกาย และด้วยความรังเกียจบาป บทว่า สุสํวุตตฺโตติ คือ ผู้ประกอบแล้ว หรือผู้ปิดแล้ว บทว่า เชคุจฺฉี คือ ผู้รังเกียจบาปด้วยตบะ บทว่า นิปโก คือ บัณฑิต บทว่า จาตุยามสุสํวุโต คือ ผู้สำรวมดีแล้วด้วยจาตุยามสังวร ชื่อว่า จาตุยามสังวร คือ เป็นผู้ห้ามน้ำทุกชนิดด้วย ประกอบด้วยการห้ามบาปทุกชนิดด้วย มีบาปอันสลัดออกแล้วด้วยการห้ามบาปทุกชนิดด้วย ถูกต้องแล้วด้วยการห้ามบาปทุกชนิดด้วย ส่วน ๔ เหล่านี้ (ชื่อว่าจาตุยามสังวร) ในคำเหล่านั้น บทว่า สพฺพวาริวาริโต คือ มีน้ำทุกชนิดอันห้ามแล้ว คือ มีน้ำเย็นทุกชนิดอันปฏิเสธแล้ว ความว่าดังนี้ ได้ยินว่า นิครนถ์นั้นมีสัญญาว่าเป็นสัตว์ในน้ำเย็น เพราะฉะนั้น จึงไม่ใช้น้ำเย็นนั้น บทว่า สพฺพวาริยุตฺโต คือ ประกอบด้วยการห้ามบาปทุกอย่าง บทว่า สพฺพวาริธุโต คือ มีบาปอันสลัดออกแล้วด้วยการห้ามบาปทุกอย่าง บทว่า สพฺพวาริผุโฏ คือ ถูกต้องแล้วด้วยการห้ามบาปทุกอย่าง บทว่า ทิฏฺฐํ สุตญฺจ อาจิกฺขํ คือ เมื่อบอกสิ่งที่เห็นว่า "เราเห็น" สิ่งที่ได้ยินว่า "เราได้ยิน" ไม่ปิดบัง บทว่า น หิ นูน กิพฺพิสี คือ ศาสดาผู้มีรูปอย่างนี้ ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำกรรมชั่วเป็นแน่

Nānātitthiyeti so kira nānātitthiyānaṃyeva upaṭṭhāko, tasmā te ārabbha vadati. Pakudhako kātiyānoti pakudho kaccāyano. Nigaṇṭhoti nāṭaputto. Makkhalipūraṇāseti makkhali ca pūraṇo ca. Sāmaññappattāti samaṇadhamme koṭippattā. Na hi nūna teti sappurisehi na dūre, teyeva loke sappurisāti vadati. Paccabhāsīti ‘‘ayaṃ ākoṭako imesaṃ nagganissirikānaṃ dasabalassa santike ṭhatvā vaṇṇaṃ kathetīti tesaṃ avaṇṇaṃ kathessāmī’’ti patiabhāsīti.

บทว่า นานาติตฺถิเย คือ ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นเป็นอุปัฏฐากของพวกเดียรถีย์ต่าง ๆ นั่นเทียว เพราะฉะนั้น จึงปรารภเดียรถีย์เหล่านั้นแล้วกล่าว บทว่า ปกุธโก กาติยาโน คือ ปกุธะ กัจจายนะ บทว่า นิगणฺโฐ คือ นิครนถ์ นาฏบุตร บทว่า มกฺขลิปูรณาสิ คือ มักขลิ และ ปูรณะ บทว่า สามญฺญปฺปตฺตา คือ ถึงที่สุดในสมณธรรม บทว่า น หิ นูน เต คือ ไม่ไกลจากสัตบุรุษเหล่านั้น กล่าวว่า ท่านเหล่านั้นนั่นเทียวเป็นสัตบุรุษในโลก บทว่า ปจฺจภาสิ คือ (เทพบุตรอีกองค์หนึ่งคิดว่า) "เทพบุตรชื่ออาโกฏกะนี้ ยืนอยู่ในสำนักของพระทศพลแล้ว กล่าวคุณของพวกเดียรถีย์เปลือยผู้ไม่มีสิริเหล่านี้ เราจักกล่าวโทษของเดียรถีย์เหล่านั้น" ดังนี้แล้ว จึงกล่าวตอบ

Tattha sahācaritenāti saha caritamattena. Chavo sigāloti lāmako kālasigālo. Kotthukoti tasseva vevacanaṃ. Saṅkassarācāroti āsaṅkitasamācāro. Na sataṃ sarikkhoti paṇḍitānaṃ sappurisānaṃ sadiso na hoti, kiṃ tvaṃ kālasigālasadise titthiye sīhe karosīti?

ในคาถานั้น บทว่า สีหจริเตน คือ เพียงด้วยการประพฤติตนเยี่ยงสิงห์ บทว่า ฉโว สิคาโล คือ สุนัขจิ้งจอกดำที่เลวทราม บทว่า โกฏฺฐุโก เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเทียว บทว่า สงฺกสฺสราจาโร คือ ผู้มีอาจาระอันน่ารังเกียจ บทว่า น สตํ สริกฺโข คือ ไม่เหมือนกับสัตบุรุษทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิต (อธิบายว่า) ท่านทำพวกเดียรถีย์ที่เหมือนกับสุนัขจิ้งจอกดำให้เป็นสิงห์ทำไม?

Anvāvisitvāti ‘‘ayaṃ evarūpānaṃ satthārānaṃ avaṇṇaṃ katheti, teneva naṃ mukhena vaṇṇaṃ kathāpessāmī’’ti cintetvā tassa sarīre anuāvisi adhimucci, evaṃ anvāvisitvā. Āyuttāti tapojigucchane yuttapayuttā. Pālayaṃ pavivekiyanti pavivekaṃ pālayantā. Te kira ‘‘nhāpitapavivekaṃ pālessāmā’’ti sayaṃ kese luñcanti. ‘‘Cīvarapavivekaṃ pātessāmā’’ti naggā vicaranti. ‘‘Piṇḍapātapavivekaṃ pālessāmā’’ti sunakhā viya bhūmiyaṃ vā bhuñjanti hatthesu vā. ‘‘Senāsanapavivekaṃ pālessāmā’’ti kaṇṭakaseyyādīni kappenti. Rūpe niviṭṭhāti taṇhādiṭṭhīhi rūpe patiṭṭhitā. Devalokābhinandinoti devalokapatthanakāmā. Mātiyāti maccā, te ve maccā paralokatthāya sammā anusāsantīti vadati.

คำว่า อนฺวาவிสิตฺวา ความว่า (มาร) คิดว่า "เทวบุตรนี้กล่าวโทษของศาสดาทั้งหลายผู้มีรูปอย่างนี้ เราจักให้เขากล่าวสรรเสริญคุณด้วยปากนั้นนั่นแหละ" ดังนี้แล้ว จึงเข้าสิงในสรีระของเทวบุตรนั้น ครอบงำไว้ ด้วยประการฉะนี้ ชื่อว่า เข้าไปสิงแล้ว. คำว่า อายุตฺตา ความว่า ประกอบแล้ว หมั่นประกอบแล้วในการบำเพ็ญตบะคือความรังเกียจ. คำว่า ปาลยํ ปวิเวกิยนฺติ ความว่า ผู้รักษาความวิเวก. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นคิดว่า "เราจักรักษาความวิเวกจากช่างกัลบก" จึงถอนผมด้วยตนเอง. คิดว่า "เราจักรักษาความวิเวกจากจีวร" จึงเปลือยกายเที่ยวไป. คิดว่า "เราจักรักษาความวิเวกจากบิณฑบาต" จึงฉันบนพื้นดินหรือบนมือเหมือนสุนัข. คิดว่า "เราจักรักษาความวิเวกจากเสนาสนะ" จึงสำเร็จการนอนบนหนามเป็นต้น. คำว่า รูเป นิวฏฺฐา ความว่า ตั้งมั่นอยู่ในรูปด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า เทวโลกาภินนฺทิโน ความว่า ผู้มีความปรารถนาในเทวโลก. คำว่า มาติยา ความว่า สัตว์ทั้งหลาย, สัตว์เหล่านั้นแล ย่อมพร่ำสอนโดยชอบเพื่อประโยชน์ในปรโลก ดังนี้.

Iti [Pg.118] viditvāti ‘‘ayaṃ paṭhamaṃ etesaṃ avaṇṇaṃ kathetvā idāni vaṇṇaṃ katheti, ko nu kho eso’’ti āvajjento jānitvāva. Ye cantalikkhasmiṃ pabhāsavaṇṇāti ye antalikkhe candobhāsasūriyobhāsasañjhārāgaindadhanutārakarūpānaṃ pabhāsavaṇṇā. Sabbeva te teti sabbeva te tayā. Namucīti māraṃ ālapati. Āmisaṃva macchānaṃ vadhāya khittāti yathā macchānaṃ vadhatthāya baḷisalaggaṃ āmisaṃ khipati, evaṃ tayā pasaṃsamānena ete rūpā sattānaṃ vadhāya khittāti vadati.

คำว่า อิติ วิทิตฺวา ความว่า ทรงรำพึงว่า "เทวบุตรนี้ ตอนแรกกล่าวโทษของเดียรถีย์เหล่านี้ บัดนี้กลับกล่าวสรรเสริญคุณ นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ" ดังนี้แล้ว จึงทรงทราบ. คำว่า เย จนฺตลิกฺขสฺมึ ปภาสวณฺณา ความว่า รูปเหล่าใดในอากาศ มีวรรณะแห่งแสง คือ แสงจันทร์ แสงอาทิตย์ แสงสนธยา รุ้งกินน้ำ และหมู่ดาว. คำว่า สพฺเพว เต เต ความว่า รูปทั้งหมดนั้น อันท่าน (สรรเสริญแล้ว). คำว่า นมุจิ เป็นคำที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเรียกมาร. คำว่า อามิสํว มจฺฉานํ วธาย ขิตฺตา ความว่า เหมือนคนทิ้งเหยื่อที่ติดเบ็ดเพื่อฆ่าปลา ฉันใด, รูปเหล่านี้ก็ถูกท่านผู้สรรเสริญทิ้งไปเพื่อฆ่าสัตว์ทั้งหลาย ฉันนั้น ดังนี้.

Māṇavagāmiyoti ayaṃ kira devaputto buddhupaṭṭhāko. Rājagahīyānanti rājagahapabbatānaṃ. Setoti kelāso. Aghagāminanti ākāsagāmīnaṃ. Udadhinanti udakanidhānānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā rājagahīyānaṃ pabbatānaṃ vipulo seṭṭho, himavantapabbatānaṃ kelāso, ākāsagāmīnaṃ ādicco, udakanidhānānaṃ samuddo, nakkhattānaṃ cando, evaṃ sadevakassa lokassa buddho seṭṭhoti. Dasamaṃ.

คำว่า มาณวคามิโย ความว่า ได้ยินว่า เทวบุตรนี้เป็นพุทธอุปัฏฐาก. คำว่า ราชคหิยานํ ได้แก่ แห่งภูเขาทั้งหลายในกรุงราชคฤห์. คำว่า เสโต ได้แก่ เขาไกรลาส. คำว่า อฆคามินํ ได้แก่ แห่งสิ่งที่ไปในอากาศ. คำว่า อุทธินํ ได้แก่ แห่งที่ขังน้ำ. ความหมายที่กล่าวไว้คือ: บรรดาภูเขาในกรุงราชคฤห์ ภูเขาวิปุละประเสริฐที่สุด, บรรดาภูเขาหิมพานต์ เขาไกรลาสประเสริฐที่สุด, บรรดาสิ่งที่ไปในอากาศ พระอาทิตย์ประเสริฐที่สุด, บรรดาที่ขังน้ำ มหาสมุทรประเสริฐที่สุด, บรรดาหมู่ดาวนักษัตร พระจันทร์ประเสริฐที่สุด, ฉันใด; พระพุทธเจ้าก็ประเสริฐที่สุดในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ฉันนั้น. สูตรที่ ๑๐ จบ.

Nānātitthiyavaggo tatiyo.

นานาติตถิยวรรคที่ ๓.

Iti sāratthappakāsiniyā

ในอรรถกถาสารัตถปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

อรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย

Devaputtasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาเทวปุตตสังยุตต์ จบ.

3. Kosalasaṃyuttaṃ

๓. โกสลสังยุตต์

1. Paṭhamavaggo

๑. วรรคที่ ๑

1. Daharasuttavaṇṇanā

๑. วรรณนาทหรสูตร

112. Kosalasaṃyuttassa [Pg.119] paṭhame bhagavatā saddhiṃ sammodīti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tena, evaṃ sopi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosi. Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamāsi. Yāya ca – ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodi, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya cirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ araharūpato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato ca sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyanti evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ito pubbe tathāgatassa adiṭṭhattā guṇāguṇavasena gambhīrabhāvaṃ vā uttānabhāvaṃ vā ajānanto ekamantaṃ nisīdi, ekamantaṃ nisinno kho yaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgato lokanissaraṇabhavokkantipañhaṃ satthu sammāsambuddhataṃ pucchituṃ bhavampi notiādimāha.

๑๑๒. ในโกสลสังยุตต์ สูตรที่ ๑ คำว่า ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงตรัสถามถึงความเป็นอยู่เป็นต้นกับพระเจ้าโกศลนั้นฉันใด แม้พระเจ้าโกศลนั้นก็ทรงมีความปราโมทย์เสมอกันกับพระผู้มีพระภาคฉันนั้น เหมือนน้ำเย็นผสมกับน้ำร้อนถึงความเป็นอันเดียวกัน. และด้วยพระดำรัสใดที่ทรงปราศรัย มีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พอทนได้หรือ พอเป็นไปได้หรือ พระองค์และเหล่าสาวกมีความเจ็บป่วยน้อย มีอาพาธน้อย มีความคล่องแคล่ว มีกำลัง และอยู่สบายดีหรือ" พระดำรัสนั้นชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะก่อให้เกิดความยินดีปราโมทย์ และเพราะสมควรแก่การบันเทิง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะมีความไพเราะทั้งอรรถและพยัญชนะ ควรแก่การระลึกถึงตลอดกาลนาน ควรแก่การกล่าวถึงเนืองๆ และเพราะควรระลึกถึง. ชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะเป็นสุขเมื่อได้ฟัง, ชื่อว่า สารณียะ เพราะเป็นสุขเมื่อระลึกถึง. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สัมโมทนียะ เพราะพยัญชนะบริสุทธิ์, ชื่อว่า สารณียะ เพราะอรรถบริสุทธิ์. ด้วยเหตุหลายประการอย่างนี้ ครั้นทรงผ่านพ้นพระดำรัสที่ควรแก่การบันเทิง ควรแก่การระลึกถึงให้จบสิ้นลงแล้ว, เพราะยังไม่เคยเห็นพระตถาคตมาก่อน จึงไม่ทรงทราบความลึกซึ้งหรือความตื้นโดยนัยแห่งคุณและโทษ ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. ครั้นประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามปัญหาอันเป็นสาระที่ทรงนำมา คือปัญหาเรื่องการออกจากโลกและการก้าวล่วงภพ เพื่อทูลถามถึงความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระศาสดา จึงตรัสคำมีอาทิว่า ภวํปิ โน ดังนี้.

Tattha bhavampīti pi-kāro sampiṇḍanatthe nipāto, tena ca cha satthāre sampiṇḍeti. Yathā pūraṇādayo ‘‘sammāsambuddhamhā’’ti paṭijānanti, evaṃ bhavampi nu paṭijānātīti attho. Idaṃ pana rājā na attano laddhiyā, loke mahājanena gahitapaṭiññāvasena pucchati. Atha bhagavā buddhasīhanādaṃ nadanto yaṃ hi taṃ mahārājātiādimāha. Tattha ahaṃ hi mahārājāti anuttaraṃ sabbaseṭṭhaṃ sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ sammāsambodhiṃ ahaṃ abhisambuddhoti attho. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagamanena [Pg.120] samaṇā, jātivasena brāhmaṇā. Saṅghinotiādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṃ atthīti saṅghino. Sveva gaṇo etesaṃ atthīti gaṇino. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā. Ñātāti paññātā pākaṭā. ‘‘Appicchā santuṭṭhā appicchatāya vatthampi na nivāsentī’’ti evaṃ samuggato yaso etesaṃ atthīti yasassino. Titthakarāti laddhikarā. Sādhusammatāti ‘‘santo sappurisā’’ti evaṃ sammatā. Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa. Pūraṇotiādīni tesaṃ nāmagottāni. Pūraṇoti hi nāmameva. Tathā, makkhalīti. So pana gosālāya jātattā gosāloti vutto. Nāṭaputtoti nāṭassa putto. Belaṭṭhaputtoti belaṭṭhassa putto. Kaccāyanoti pakudhassa gottaṃ. Kesakambalassa dhāraṇato ajito kesakambaloti vutto.

ในบทเหล่านั้น คำว่า ภวํปิ `ปิ` ศัพท์เป็นนิบาตในอรรถว่ารวบรวม และด้วย `ปิ` ศัพท์นั้น ย่อมรวบรวมศาสดาทั้ง ๖. ความว่า ปูรณะเป็นต้นปฏิญญาว่า "เราเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" ฉันใด แม้ท่านก็ปฏิญญาฉันนั้นหรือ. แต่พระราชาไม่ได้ตรัสถามด้วยลัทธิของพระองค์เอง แต่ตรัสถามตามปฏิญญาที่มหาชนในโลกยึดถือ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงบันลือพุทธสีหนาท จึงตรัสคำมีอาทิว่า ยํ หิ ตํ มหาราช. ในบทนั้น คำว่า อหํ หิ มหาราช ความว่า เราได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้วซึ่งพระสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม ประเสริฐที่สุด ที่เรียกว่า สัพพัญญุตญาณ. คำว่า สมณพฺราหฺมณา ความว่า ชื่อว่า สมณะ เพราะเข้าถึงบรรพชา, ชื่อว่า พราหมณ์ โดยชาติ. ในบทว่า สงฺฆิโน เป็นต้น, หมู่แห่งบรรพชิตมีอยู่แก่ศาสดาเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า สงฺฆิโน (ผู้มีหมู่). คณะนั้นแหละมีอยู่แก่ศาสดาเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า คณิโน (ผู้มีคณะ). เป็นอาจารย์ของคณะนั้นโดยนัยแห่งการสอนอาจาระ เหตุนั้นจึงชื่อว่า คณาจริยา (อาจารย์เจ้าคณะ). คำว่า ญาตา คือ เป็นที่รู้จักกันดี ปรากฏ. ยศที่เกิดขึ้นว่า "เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เพราะความมักน้อยจึงไม่นุ่งห่มผ้า" มีอยู่แก่ศาสดาเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ยสสฺสิโน (ผู้มียศ). คำว่า ติตฺถกรา คือ ผู้ทำลัทธิ. คำว่า สาธุสมฺมตา คือ อันมหาชนสมมติว่า "เป็นสัตบุรุษผู้สงบ". คำว่า พหุชนสฺส คือ ของปุถุชนผู้มืดบอด ไม่ได้สดับ. บทว่า ปูรโณ เป็นต้น เป็นชื่อและโคตรของศาสดาเหล่านั้น. คำว่า ปูรโณ เป็นเพียงชื่อ. เช่นเดียวกับคำว่า มกฺขลิ. แต่ท่านผู้นั้นเกิดในคอกวัว จึงถูกเรียกว่า โคสาโล. คำว่า นาฏปุตฺโต คือ บุตรของคนฟ้อนรำ. คำว่า เบลฏฺฐปุตฺโต คือ บุตรของเบลัฏฐะ. คำว่า กจฺจายโน คือ โคตรของปกุธะ. เพราะทรงผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมคน จึงถูกเรียกว่า อชิโต เกสกมฺพโล.

Tepi mayāti kappakolāhalaṃ buddhakolāhalaṃ cakkavattikolāhalanti tīṇi kolāhalāni. Tattha ‘‘vassasatasahassamatthake kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti kappakolāhalaṃ nāma hoti – ‘‘ito vassasatasahassamatthake loko vinassissati, mettaṃ mārisā, bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkha’’nti manussappathe devatā ghosentiyo vicaranti. ‘‘Vassasahassamatthake pana buddho uppajjissatī’’ti buddhakolāhalaṃ nāma hoti – ‘‘ito vassasahassamatthake buddho uppajjitvā dhammānudhammapaṭipadaṃ paṭipannena saṅgharatanena parivārito dhammaṃ desento vicarissatī’’ti devatā ugghosenti. ‘‘Vassasatamatthake pana cakkavattī uppajjissatī’’ti cakkavattikolāhalaṃ nāma hoti – ‘‘ito vassasatamatthake sattaratanasampanno catuddīpissaro sahassa puttaparivāro vehāsaṅgamo cakkavattirājā uppajjissatī’’ti devatā ugghosenti.

โกลาหล ๓ อย่าง คือ กัปปโกลาหล พุทธโกลาหล จักรวรรดิโกลาหล. ในโกลาหลเหล่านั้น การป่าวประกาศว่า "ในอีกหนึ่งแสนปีข้างหน้า ความพินาศแห่งกัปจักมี" ชื่อว่า กัปปโกลาหล (คือ) เทวดาเที่ยวป่าวประกาศไปในมรรคาของมนุษย์ว่า "ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ในอีกหนึ่งแสนปีนับแต่นี้ไป โลกจักพินาศ ท่านทั้งหลายจงเจริญเมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขาเถิด". ส่วนการป่าวประกาศว่า "ในอีกหนึ่งพันปีข้างหน้า พระพุทธเจ้าจักอุบัติขึ้น" ชื่อว่า พุทธโกลาหล (คือ) เทวดาป่าวประกาศว่า "ในอีกหนึ่งพันปีนับแต่นี้ไป พระพุทธเจ้าจักอุบัติขึ้นแล้ว ทรงแวดล้อมด้วยพระสงฆ์รัตนะผู้ปฏิบัติธรรมานุธรรมปฏิบัติ เที่ยวแสดงธรรมอยู่". ส่วนการป่าวประกาศว่า "ในอีกหนึ่งร้อยปีข้างหน้า พระเจ้าจักรพรรดิจักอุบัติขึ้น" ชื่อว่า จักรวรรดิโกลาหล (คือ) เทวดาป่าวประกาศว่า "ในอีกหนึ่งร้อยปีนับแต่นี้ไป พระเจ้าจักรพรรดิผู้สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ เป็นใหญ่ในทวีปทั้งสี่ มีพระราชโอรสพันองค์เป็นบริวาร เสด็จไปในอากาศได้ จักอุบัติขึ้น".

Imesu tīsu kolāhalesu ime cha satthāro buddhakolāhalaṃ sutvā ācariye payirupāsitvā cintāmāṇivijjādīni uggaṇhitvā – ‘‘mayaṃ buddhamhā’’ti paṭiññaṃ katvā mahājanaparivutā janapadaṃ vicarantā anupubbena sāvatthiyaṃ pattā. Tesaṃ upaṭṭhākā rājānaṃ upasaṅkamitvā, ‘‘mahārāja, pūraṇo kassapo…pe… ajito kesakambalo buddho kira sabbaññū kirā’’ti ārocesuṃ. Rājā ‘‘tumheva ne nimantetvā ānethā’’ti āha[Pg.121]. Te gantvā tehi, ‘‘rājā vo nimanteti. Rañño gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vuttā gantuṃ na ussahanti, punappunaṃ vuccamānā upaṭṭhākānaṃ cittānurakkhaṇatthāya adhivāsetvā sabbe ekatova agamaṃsu. Rājā āsanāni paññāpetvā ‘‘nisīdantū’’ti āha. Nigguṇānaṃ attabhāve rājusmā nāma pharati, te mahārahesu āsanesu nisīdituṃ asakkontā phalakesu ceva bhūmiyaṃ ca nisīdiṃsu.

ในบรรดาโกลาหล ๓ อย่างนี้ เจ้าลัทธิทั้ง ๖ เหล่านี้ ได้สดับพุทธโกลาหลแล้ว จึงเข้าไปหาอาจารย์ เรียนเอาวิชาจินดามณีเป็นต้น แล้วกระทำการปฏิญญาว่า "เราทั้งหลายเป็นพระพุทธเจ้า" มีมหาชนเป็นบริวาร เที่ยวจาริกไปในชนบท โดยลำดับ ได้บรรลุถึงกรุงสาวัตถี. อุปัฏฐากของเจ้าลัทธิเหล่านั้น เข้าไปเฝ้าพระราชาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่มหาราช ได้ยินว่า ปูรณกัสสปะ...ฯลฯ...อชิตเกสกัมพล เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระสัพพัญญู". พระราชาตรัสว่า "พวกท่านนั่นแหละ จงนิมนต์แล้วนำพวกเขามา". พวกเขาไปแล้ว เมื่อถูกเจ้าลัทธิเหล่านั้นกล่าวว่า "พระราชาทรงนิมนต์พวกท่าน ขอท่านทั้งหลายจงรับภิกษาในพระราชวังของพระราชาเถิด" ก็ไม่กล้าที่จะไป แต่เมื่อถูกกล่าวอยู่บ่อยๆ จึงรับนิมนต์เพื่อรักษาจิตใจของอุปัฏฐากทั้งหลาย แล้วทั้งหมดก็พากันมาโดยพร้อมเพรียงกัน. พระราชาทรงให้ปูลาดอาสนะทั้งหลายแล้วตรัสว่า "เชิญนั่งเถิด". เดชของพระราชา ย่อมแผ่ไปในอัตภาพของผู้ไม่มีคุณ พวกเขาไม่สามารถจะนั่งบนอาสนะอันมีค่ามากได้ จึงนั่งบนกระดานแผ่นและบนพื้นดิน.

Rājā ‘‘ettakeneva natthi tesaṃ anto sukkadhammo’’ti vatvā āhāraṃ adatvāva tālato patitaṃ muggarena pothento viya ‘‘tumhe buddhā, na buddhā’’ti pañhaṃ pucchi. Te cintayiṃsu – ‘‘sace ‘buddhamhā’ti vakkhāma, rājā buddhavisaye pañhaṃ pucchitvā kathetuṃ asakkonte ‘tumhe mayaṃ buddhāti mahājanaṃ vañcetvā āhiṇḍathā’ti jivhampi chindāpeyya, aññampi anatthaṃ kareyyā’’ti sakapaṭiññāya eva ‘na mayaṃ buddhā’ti vadiṃsu. Atha ne rājā gehato nikaḍḍhāpesi. Te rājagharato nikkhante upaṭṭhākā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ ācariyā rājā tumhe pañhaṃ pucchitvā sakkārasammānaṃ akāsī’’ti? Rājā ‘‘buddhā tumhe’’ti pucchi, tato mayaṃ – ‘‘sace ayaṃ rājā buddhavisaye pañhaṃ kathiyamānaṃ ajānanto amhesu manaṃ padosessati, bahuṃ apuññaṃ pasavissatī’’ti rañño anukampāya ‘na mayaṃ buddhā’ti vadimhā, mayaṃ pana buddhā eva, amhākaṃ buddhabhāvo, udakena dhovitvāpi harituṃ na sakkāti. Iti bahiddhā ‘buddhamhā’ti āhaṃsu – rañño santike ‘na mayaṃ buddhā’ti vadiṃsūti, idaṃ gahetvā rājā evamāha. Tattha kiṃ pana bhavaṃ gotamo daharo ceva jātiyā, navo ca pabbajjāyāti idaṃ attano paṭiññaṃ gahetvā vadati. Tattha kinti paṭikkhepavacanaṃ. Ete jātimahallakā ca cirapabbajitā ca ‘‘buddhamhā’’ti na paṭijānanti, bhavaṃ gotamo jātiyā ca daharo pabbajjāya ca navo kiṃ paṭijānāti? Mā paṭijānāhīti attho.

พระราชาตรัสว่า "เพียงเท่านี้ ก็รู้ว่าธรรมฝ่ายขาวภายในของคนเหล่านี้ไม่มี" แล้วยังไม่พระราชทานอาหาร ทรงถามปัญหา ราวกับตีคนที่ตกจากต้นตาลด้วยค้อนว่า "พวกท่านเป็นพระพุทธเจ้า หรือไม่ใช่พระพุทธเจ้า?". พวกเขาคิดว่า "ถ้าเราจักกล่าวว่า 'เราเป็นพระพุทธเจ้า' พระราชาจักทรงถามปัญหาในพุทธวิสัย เมื่อเราไม่สามารถจะกล่าวแก้ได้ ก็จักรับสั่งว่า 'พวกเจ้าหลอกลวงมหาชนว่าเราเป็นพระพุทธเจ้าแล้วเที่ยวไป' แล้วอาจจะให้ตัดแม้ซึ่งลิ้น หรืออาจจะกระทำความพินาศอย่างอื่น" จึงกล่าวด้วยคำปฏิญญาของตนเองนั่นแหละว่า "พวกเราไม่ใช่พระพุทธเจ้า". ลำดับนั้น พระราชาทรงให้ขับไล่พวกเขาออกจากพระราชวัง. เมื่อพวกเขาออกจากพระราชวังแล้ว พวกอุปัฏฐากได้ถามว่า "ท่านอาจารย์ทั้งหลาย พระราชาทรงถามปัญหาแล้วได้ทรงกระทำสักการะสัมมานะแก่พวกท่านหรือไม่?". (พวกเขาตอบว่า) "พระราชาตรัสถามว่า 'พวกท่านเป็นพระพุทธเจ้าหรือ' เพราะเหตุนั้น พวกเราจึงกล่าวว่า 'พวกเราไม่ใช่พระพุทธเจ้า' ด้วยความอนุเคราะห์ในพระราชาว่า 'ถ้าพระราชานี้ เมื่อปัญหาในพุทธวิสัยอันเรากำลังกล่าวแก้ ไม่ทรงทราบแล้ว จักทรงประทุษร้ายจิตในพวกเรา จักประสบบาปเป็นอันมาก' แต่พวกเราเป็นพระพุทธเจ้าแน่แท้ ความเป็นพระพุทธเจ้าของพวกเรา ใครๆ ไม่อาจนำไปได้ แม้ด้วยการล้างด้วยน้ำ". ด้วยประการฉะนี้ พวกเขากล่าวในภายนอกว่า "เราเป็นพระพุทธเจ้า" แต่ในสำนักของพระราชาได้กล่าวว่า "พวกเราไม่ใช่พระพุทธเจ้า" พระราชาทรงถือเอาคำนี้แล้วจึงตรัสอย่างนี้. ในคำนั้น พระราชาทรงถือเอาคำปฏิญญาของตน (ของพวกเดียรถีย์) แล้วตรัสคำนี้ว่า "ก็ท่านพระโคดมยังเยาว์โดยชาติ และยังใหม่โดยบรรพชา (จะปฏิญญาได้อย่างไร)". ในคำนั้น คำว่า "กึ" เป็นคำปฏิเสธ. (อธิบายว่า) เจ้าลัทธิเหล่านี้ ทั้งแก่โดยชาติ ทั้งบวชมานาน ยังไม่ปฏิญญาว่า "เราเป็นพระพุทธเจ้า" แต่ท่านพระโคดมยังเยาว์โดยชาติ และยังใหม่โดยบรรพชา เหตุไฉนจึงปฏิญญาเล่า? อธิบายว่า ท่านอย่าได้ปฏิญญาเลย.

Na uññātabbāti na avajānitabbā. Na paribhotabbāti na paribhavitabbā. Katame cattāroti kathetukamyatāpucchā. Khattiyoti rājakumāro. Uragoti āsīviso. Aggīti aggiyeva. Bhikkhūti imasmiṃ pana pade desanākusalatāya attānaṃ abbhantaraṃ katvā sīlavantaṃ pabbajitaṃ dasseti. Ettha [Pg.122] ca daharaṃ rājakumāraṃ disvā, ukkamitvā maggaṃ adento, pārupanaṃ anapanento, nisinnāsanato anuṭṭhahanto, hatthipiṭṭhādīhi anotaranto, heṭṭhā katvā maññanavasena aññampi evarūpaṃ anācāraṃ karonto khattiyaṃ avajānāti nāma. ‘‘Bhaddako vatāyaṃ rājakumāro, mahākaṇḍo mahodaro – kiṃ nāma yaṃkiñci corūpaddavaṃ vūpasametuṃ yattha katthaci ṭhāne rajjaṃ anusāsituṃ sakkhissatī’’tiādīni vadanto paribhoti nāma. Añjanisalākamattampi āsīvisapotakaṃ kaṇṇādīsu piḷandhanto aṅgulimpi jivhampi ḍaṃsāpento uragaṃ avajānāti nāma. ‘‘Bhaddako vatāyaṃ āsīviso udakadeḍḍubho viya kiṃ nāma kiñcideva ḍaṃsituṃ kassacideva kāye visaṃ pharituṃ sakkhissatī’’tiādīni vadanto paribhoti nāma. Khajjopanakamattampi aggiṃ gahetvā hatthena kīḷanto bhaṇḍukkhalikāya khipanto cūḷāya vā sayanapiṭṭhasāṭakapasibbakādīsu vā ṭhapento aggiṃ avajānāti nāma. ‘‘Bhaddako vatāyaṃ aggi kataraṃ nu kho yāgubhattaṃ pacissati, kataraṃ macchamaṃsaṃ, kassa sītaṃ vinodessatī’’tiādīni vadanto paribhoti nāma. Daharasāmaṇerampi pana disvā ukkamitvā maggaṃ adentoti rājakumāre vuttaṃ anācāraṃ karonto bhikkhuṃ avajānāti nāma. ‘‘Bhaddako vatāyaṃ sāmaṇero mahākaṇṭho mahodaro yaṃkiñci buddhavacanaṃ uggahetuṃ yaṃkiñci araññaṃ ajjhogāhetvā vasituṃ sakkhissati, saṅghattherakāle manāpo bhavissatī’’tiādīni vadanto paribhoti nāma. Taṃ sabbampi na kātabbanti dassento na uññātabbo na paribhotabboti āha.

บทว่า น อุญฺญาตพฺพา ความว่า ไม่พึงดูหมิ่น. บทว่า น ปริโภตพฺพา ความว่า ไม่พึงสบประมาท. บทว่า กตเม จตฺตาโร เป็นคำถามด้วยความประสงค์จะกล่าวตอบ. บทว่า ขตฺติโย ได้แก่ ราชกุมาร. บทว่า อุรโค ได้แก่ อสรพิษ. บทว่า อคฺคิ ได้แก่ ไฟนั่นเอง. ส่วนในบทว่า ภิกฺขู นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำพระองค์เองไว้ในภายใน ด้วยทรงฉลาดในเทศนา แล้วทรงแสดงถึงบรรพชิตผู้มีศีล. และในเรื่องนี้ บุคคลเห็นราชกุมารยังทรงพระเยาว์แล้ว ไม่หลีกทางให้ ไม่เปิดผ้าที่คลุมออก ไม่ลุกจากอาสนะที่นั่งอยู่ ไม่ลงจากคอช้างเป็นต้น กระทำไว้เบื้องต่ำ ด้วยสำคัญว่าต่ำต้อย และกระทำอนาจารอย่างอื่นเห็นปานนี้ ชื่อว่าดูหมิ่นกษัตริย์. บุคคลผู้กล่าวคำเป็นต้นว่า “ราชกุมารองค์นี้น่ารักจริงหนอ มีพระศอใหญ่ มีพระอุทรใหญ่ จะสามารถระงับโจรภัยใดๆ หรือจะสามารถปกครองแว่นแคว้นในที่ใดที่หนึ่งได้อย่างไร” ชื่อว่าสบประมาท. บุคคลผู้ประดับที่หูเป็นต้นด้วยลูกอสรพิษแม้ขนาดเท่าป้ายยาตา หรือให้กัดนิ้วหรือลิ้น ชื่อว่าดูหมิ่นงู. บุคคลผู้กล่าวคำเป็นต้นว่า “อสรพิษนี้น่ารักจริงหนอ เหมือนงูน้ำ จะสามารถกัดใครๆ หรือจะสามารถแผ่พิษไปในร่างกายของใครๆ ได้อย่างไร” ชื่อว่าสบประมาท. บุคคลผู้ถือเอาไฟแม้ขนาดเท่าหิ่งห้อยแล้วเล่นด้วยมือ หรือโยนไปในภาชนะใส่สิ่งของ หรือวางไว้บนกระหม่อม หรือบนที่นอน แผ่นกระดาน ผ้า และถุงเป็นต้น ชื่อว่าดูหมิ่นไฟ. บุคคลผู้กล่าวคำเป็นต้นว่า “ไฟนี้น่ารักจริงหนอ จะหุงข้าวต้มหรือภัตอะไรได้หนอ จะหุงปลาและเนื้ออะไรได้ จะบรรเทาความหนาวของใครได้” ชื่อว่าสบประมาท. อนึ่ง บุคคลเห็นแม้สามเณรน้อยแล้วไม่หลีกทางให้ ดังนี้เป็นต้น คือกระทำอนาจารที่กล่าวไว้ในเรื่องราชกุมาร ชื่อว่าดูหมิ่นภิกษุ. บุคคลผู้กล่าวคำเป็นต้นว่า “สามเณรนี้น่ารักจริงหนอ มีคอใหญ่ มีท้องใหญ่ จะสามารถเรียนพุทธวจนะใดๆ ได้หรือ จะสามารถเข้าไปอยู่ในป่าใดๆ ได้หรือ ในเวลาที่เป็นพระสังฆเถระ จักเป็นที่น่าพอใจ” ชื่อว่าสบประมาท. พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงว่า “การกระทำทั้งหมดนั้นไม่ควรกระทำ” จึงตรัสว่า “น อุญฺญาตพฺโพ น ปริโภตพฺโพ” (ไม่พึงดูหมิ่น ไม่พึงสบประมาท).

Etadavocāti etaṃ gāthābandhaṃ avoca. Gāthā ca nāmetā tadatthadīpanāpi honti visesatthadīpanāpi, tatrimā tadatthampi visesatthampi dīpentiyeva. Tattha khattiyanti khettānaṃ adhipatiṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘khettānaṃ adhipatīti kho, vāseṭṭha, ‘khattiyo khattiyo’tveva dutiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti (dī. ni. 3.131). Jātisampannanti tāyeva khattiyajātiyā jātisampannaṃ. Abhijātanti tīṇi kulāni atikkamitvā jātaṃ.

บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้ตรัสคาถาประพันธ์นี้. และคาถาเหล่านี้นั้น ชื่อว่าย่อมเป็นเครื่องส่องเนื้อความนั้นด้วย ย่อมเป็นเครื่องส่องเนื้อความพิเศษด้วย, ในบรรดาคาถาทั้งสองประเภทนั้น คาถาเหล่านี้ย่อมส่องทั้งเนื้อความนั้นและเนื้อความพิเศษนั่นเทียว. ในคาถานั้น บทว่า ขตฺติยํ ได้แก่ ผู้เป็นเจ้าแห่งเขตทั้งหลาย. คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ว่า “ดูก่อนวาเสฏฐะ เพราะเป็นอธิบดีแห่งเขตทั้งหลายแล อักษรที่สองว่า ‘ขัตติยะ ขัตติยะ’ จึงอุบัติขึ้น”. บทว่า ชาติสมฺปนฺนํ ได้แก่ ผู้สมบูรณ์ด้วยชาติโดยชาติแห่งกษัตริย์นั้นนั่นเอง. บทว่า อภิชาตํ ได้แก่ ผู้เกิดโดยก้าวล่วงตระกูลทั้งสาม.

Ṭhānaṃ hīti kāraṇaṃ vijjati. Manujindoti manussajeṭṭhako. Rājadaṇḍenāti rañño uddhaṭadaṇḍena, so appako nāma na hoti, dasasahassavīsatisahassappamāṇo hotiyeva. Tasmiṃ pakkamate bhusanti [Pg.123] tasmiṃ puggale balavaupakkamaṃ upakkamati. Rakkhaṃ jīvitamattanoti attano jīvitaṃ rakkhamāno taṃ khattiyaṃ parivajjeyya na ghaṭṭeyya.

บทว่า ฐานํ หิ ความว่า ย่อมมีเหตุ. บทว่า มนุชินฺโท ได้แก่ ผู้เป็นใหญ่แห่งมนุษย์. บทว่า ราชทณฺเฑน ได้แก่ ด้วยราชทัณฑ์ที่พระราชาทรงกำหนดแล้ว, ราชทัณฑ์นั้นหาชื่อว่าเป็นของน้อยไม่, มีประมาณหนึ่งหมื่นหรือสองหมื่นเป็นธรรมดา. บทว่า ตสฺมึ ปกฺกมเต ภุสํ ความว่า ย่อมทรงกระทำการอย่างรุนแรงต่อบุคคลนั้น. บทว่า รกฺขํ ชีวิตมตฺตโน ความว่า เมื่อจะรักษาชีวิตของตน พึงหลีกเว้นกษัตริย์นั้น ไม่พึงกระทบกระทั่ง.

Uccāvacehīti nānāvidhehi. Vaṇṇehīti saṇṭhānehi. Yena yena hi vaṇṇena caranto gocaraṃ labhati, yadi sappavaṇṇena, yadi deḍḍubhavaṇṇena, yadi dhamanivaṇṇena, antamaso kalandakavaṇṇenapi caratiyeva. Āsajjāti patvā. Bālanti yena bālena ghaṭṭito, taṃ bālaṃ naraṃ vā nāriṃ vā ḍaṃseyya.

บทว่า อุจฺจาวเจหิ ได้แก่ มีประการต่างๆ. บทว่า วณฺเณหิ ได้แก่ ด้วยสัณฐาน. เพราะว่า งูเที่ยวไปด้วยสัณฐานใดๆ ย่อมได้เหยื่อ, หากได้เหยื่อด้วยสัณฐานของงูเห่า, หากได้เหยื่อด้วยสัณฐานของงูน้ำ, หากได้เหยื่อด้วยสัณฐานของงูทางมะพร้าว, โดยที่สุดแม้ด้วยสัณฐานของกระรอก ก็ย่อมเที่ยวไปนั่นเอง. บทว่า อาสชฺช ได้แก่ เข้าไปพบ. บทว่า พาลํ ความว่า คนพาลใดกระทบกระทั่งแล้ว, งูพึงกัดคนพาลนั้น ไม่ว่าชายหรือหญิง.

Pahūtabhakkhanti bahubhakkhaṃ. Aggissa hi abhakkhaṃ nāma natthi. Jālinanti jālavantaṃ. Pāvakanti aggiṃ. Pāvagantipi pāṭho. Kaṇhavattaninti vattanīti maggo, agginā gatamaggo kaṇho hoti kāḷako, tasmā ‘‘kaṇhavattanī’’ti vuccati.

บทว่า ปหูตภกฺขํ ได้แก่ มีอาหารมาก. เพราะว่า สิ่งที่ไม่ใช่อาหารของไฟย่อมไม่มี. บทว่า ชาลินํ ได้แก่ ผู้มีเปลวไฟ. บทว่า ปาวกํ ได้แก่ ไฟ. มีอีกสำนวนหนึ่งว่า ปาวคํ. ในบทว่า กณฺหวตฺตนึ นี้ บทว่า วตฺตนี คือ หนทาง, หนทางที่ไฟไปแล้วย่อมเป็นสีดำ คือดำคล้ำ, เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “กณฺหวตฺตนี” (ผู้มีทางดำเนินเป็นสีดำ).

Mahā hutvānāti mahanto hutvā. Aggi hi ekadā yāvabrahmalokappamāṇopi hoti. Jāyanti tattha pārohāti tattha agginā daḍḍhavane pārohā jāyanti. Pārohāti tiṇarukkhādayo vuccanti. Te hi agginā daḍḍhaṭṭhāne mūlamattepi avasiṭṭhe pādato rohanti jāyanti vaḍḍhanti, tasmā ‘‘pārohā’’ti vuccanti. Puna rohanatthena vā pārohā. Ahorattānamaccayeti rattindivānaṃ atikkame. Nidāghepi deve vuṭṭhamatte jāyanti.

บทว่า มหา หุตฺวาน ได้แก่ เป็นของใหญ่. เพราะว่า ไฟในบางคราวก็มีขนาดใหญ่โตประมาณเท่าพรหมโลก. บทว่า ชายนฺติ ตตฺถ ปาโรหา ความว่า ในป่านั้นที่ถูกไฟไหม้ หน่อไม้ทั้งหลายย่อมเกิดขึ้น. คำว่า ปาโรหา หมายถึง หญ้าและต้นไม้เป็นต้น. เพราะว่า ในสถานที่ที่ถูกไฟไหม้ เมื่อแม้แต่รากยังเหลืออยู่ พืชเหล่านั้นย่อมงอก เกิด และเจริญขึ้นจากโคน, เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “ปาโรหา”. หรือชื่อว่า ปาโรหา เพราะอรรถว่า งอกขึ้นอีก. บทว่า อโหรตฺตานมจฺจเย ได้แก่ โดยการล่วงไปแห่งคืนและวัน. แม้ในฤดูร้อน พอฝนตก พืชเหล่านั้นก็งอกขึ้น.

Bhikkhu ḍahati tejasāti ettha akkosantaṃ paccakkosanto bhaṇḍantaṃ paṭibhaṇḍanto paharantaṃ paṭipaharanto bhikkhu nāma kiñci bhikkhutejasā ḍahituṃ na sakkoti. Yo pana akkosantaṃ na paccakkosati, bhaṇḍantaṃ na paṭibhaṇḍati. Paharantaṃ na paṭipaharati, tasmiṃ vippaṭipanno tassa sīlatejena ḍayhati. Tenevetaṃ vuttaṃ. Na tassa puttā pasavoti tassa puttadhītaropi gomahiṃsakukkuṭasūkarādayo pasavopi na bhavanti, vinassantīti attho. Dāyādā vindare dhananti tassa dāyādāpi dhanaṃ na vindanti. Tālāvatthū bhavanti teti te bhikkhutejasā daḍḍhā vatthumattāvasiṭṭho matthakacchinnatālo viya bhavanti, puttadhītādivasena na vaḍḍhantīti attho.

ในบทว่า ภิกฺขุ ฑหติ เตชสา นี้ ภิกษุผู้ด่าตอบคนที่ด่า ทะเลาะตอบคนที่ทะเลาะ ประหารตอบคนที่ประหาร ชื่อว่าย่อมไม่สามารถเผาผลาญอะไรๆ ด้วยเตชะของภิกษุได้. ส่วนภิกษุใดไม่ด่าตอบคนที่ด่า ไม่ทะเลาะตอบคนที่ทะเลาะ ไม่ประหารตอบคนที่ประหาร, ผู้ประพฤติผิดในภิกษุนั้น ย่อมถูกเผาผลาญด้วยเตชะแห่งศีลของภิกษุนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสคำนี้ไว้. บทว่า น ตสฺส ปุตฺตา ปสโว ความว่า บุตรและธิดาของผู้นั้นก็ดี ปศุสัตว์มีโค กระบือ ไก่ และสุกรเป็นต้นก็ดี ย่อมไม่มี คือย่อมพินาศไป. บทว่า ทายาทา วินฺทเร ธนํ ความว่า แม้ทายาทของผู้นั้นก็ย่อมไม่ได้รับทรัพย์. บทว่า ตาลาวตฺถู ภวนฺติ เต ความว่า ชนเหล่านั้นถูกเผาผลาญด้วยเตชะของภิกษุแล้ว ย่อมเป็นเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดยอด เหลือแต่ตอ คือย่อมไม่เจริญงอกงามโดยทางบุตรธิดาเป็นต้น.

Tasmāti [Pg.124] yasmā samaṇatejena daḍḍhā matthakacchinnatālo viya aviruḷhidhammā bhavanti, tasmā. Sammadeva samācareti sammā samācareyya. Sammā samācarantena pana kiṃ kātabbanti? Khattiyaṃ tāva nissāya laddhabbaṃ gāmanigamayānavāhanādiānisaṃsaṃ, uragaṃ nissāya tassa kīḷāpanena laddhabbaṃ vatthahiraññasuvaṇṇādiānisaṃsaṃ aggiṃ nissāya tassānubhāvena pattabbaṃ yāgubhattapacanasītavinodanādiānisaṃsaṃ, bhikkhuṃ nissāya tassa vasena pattabbaṃ asutasavanasutapariyodapana-saggamaggādhigamādiānisaṃsaṃ sampassamānena ‘‘ete nissāya pubbe vuttappakāro ādīnavo atthi. Kiṃ imehī’’ti? Na sabbaso pahātabbā. Issariyatthikena pana vuttappakāraṃ avajānanañca paribhavanañca akatvā pubbuṭṭhāyipacchānipātitādīhi upāyehi khattiyakumāro tosetabbo, evaṃ tato issariyaṃ adhigamissati. Ahituṇḍikena urage vissāsaṃ akatvā nāgavijjaṃ parivattetvā ajapadena daṇḍena gīvāya gahetvā visaharena mūlena dāṭhā dhovitvā peḷāyaṃ pakkhipitvā kīḷāpentena caritabbaṃ. Evaṃ taṃ nissāya ghāsacchādanādīni labhissati. Yāgupacanādīni kattukāmena aggiṃ vissāsena bhaṇḍukkhalikādīsu apakkhipitvā hatthehi anāmasantena gomayacuṇṇādīhi jāletvā yāgupacanādīni kattabbāni, evaṃ taṃ nissāya ānisaṃsaṃ labhissati. Asutasavanādīni patthayantenapi bhikkhuṃ ativissāsena vejjakammanavakammādīsu ayojetvā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhātabbo, evaṃ taṃ nissāya asutapubbaṃ buddhavacanaṃ asutapubbaṃ pañhāvinicchayaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ tisso kulasampattiyo cha kāmasaggāni nava ca brahmaloke patvā amatamahānibbānadassanampi labhissatīti imamatthaṃ sandhāya sammadeva samācareti āha.

บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่บุคคลทั้งหลายผู้ถูกเดชของสมณะแผดเผาแล้ว ย่อมเป็นผู้มีธรรมคือความงอกงามมิได้อีก ดุจต้นตาลที่ถูกตัดยอด ฉะนั้น. บทว่า สมฺมเทว สมาจเร ความว่า พึงประพฤติให้ดีโดยชอบ. ถามว่า ก็เมื่อบุคคลประพฤติดีโดยชอบอยู่ อะไรเล่าที่พึงกระทำ. ตอบว่า บุคคลเมื่อเล็งเห็นอานิสงส์มีบ้าน นิคม ยานและพาหนะเป็นต้น อันจะพึงได้เพราะอาศัยกษัตริย์, อานิสงส์มีผ้า เงินและทองเป็นต้น อันจะพึงได้เพราะการให้งูนั้นเล่น เพราะอาศัยงู, อานิสงส์มีการหุงยาคูและข้าวสวย การบรรเทาความหนาวเป็นต้น อันจะพึงถึงได้ด้วยอานุภาพของไฟนั้น เพราะอาศัยไฟ, และอานิสงส์มีการได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง การชำระสิ่งที่เคยฟังแล้วให้หมดจด การบรรลุสวรรค์และมรรคเป็นต้น อันจะพึงถึงได้ด้วยอำนาจของภิกษุนั้น เพราะอาศัยภิกษุแล้ว ไม่พึงละทิ้งโดยประการทั้งปวง ด้วยคิดว่า "โทษตามประการที่กล่าวไว้ในก่อนเพราะอาศัยบุคคลเหล่านี้มีอยู่ จะมีประโยชน์อะไรด้วยบุคคลเหล่านี้". แต่ว่า ผู้ที่ต้องการความเป็นใหญ่ ไม่พึงกระทำการดูหมิ่นและการดูแคลนตามประการที่กล่าวแล้ว พึงให้กษัตริย์กุมารทรงพอพระทัยด้วยอุบายทั้งหลายมีการลุกขึ้นก่อนนอนทีหลังเป็นต้น ด้วยอาการอย่างนี้ เขาย่อมจะบรรลุความเป็นใหญ่จากกษัตริย์กุมารนั้น. หมองูไม่พึงทำความคุ้นเคยในงู พึงสวดมนต์ป้องกันงู จับที่คองูด้วยไม้เท้าง่าม ล้างเขี้ยวงูด้วยรากยาถอนพิษ ใส่ไว้ในกระเช้าแล้วให้เล่น พึงประพฤติอย่างนี้. ด้วยอาการอย่างนี้ เขาย่อมจะได้อาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้นเพราะอาศัยงูนั้น. ผู้ที่ต้องการจะทำการหุงยาคูเป็นต้น ไม่พึงวางไฟไว้ในปากหม้อภาชนะเป็นต้นด้วยความคุ้นเคย ไม่พึงจับต้องด้วยมือ พึงก่อไฟด้วยผงมูลโคเป็นต้นแล้วจึงทำการหุงยาคูเป็นต้น ด้วยอาการอย่างนี้ เขาย่อมจะได้อานิสงส์เพราะอาศัยไฟนั้น. แม้ผู้ที่ปรารถนาการได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟังเป็นต้น ก็ไม่พึงชักชวนภิกษุในกิจมีการรักษาพยาบาลและนวกรรมเป็นต้นด้วยความคุ้นเคยเกินไป พึงอุปัฏฐากโดยเคารพด้วยปัจจัย ๔ ด้วยอาการอย่างนี้ เขาย่อมจะได้ฟังพุทธวจนะที่ยังไม่เคยฟังมาก่อน การวินิจฉัยปัญหาที่ยังไม่เคยฟังมาก่อน จะได้ประโยชน์ที่เป็นไปในทิฏฐธรรมและสัมปรายภพ บรรลุถึงสมบัติแห่งตระกูล ๓ ประการ กามสวรรค์ ๖ ชั้น และพรหมโลก ๙ ชั้น และจะได้เห็นอมตมหานิพพานด้วย พระผู้มีพระภาคตรัสว่า สมฺมเทว สมาจเร ทรงหมายถึงเนื้อความนี้.

Etadavocāti dhammadesanaṃ sutvā pasanno pasādaṃ āvikaronto etaṃ ‘‘abhikkanta’’ntiādivacanaṃ avoca. Tattha abhikkantanti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ, atisundaranti attho. Ettha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi ‘‘abhikkantaṃ, bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanā’’ti. Ekena attano [Pg.125] pasādaṃ ‘‘abhikkantaṃ, bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanaṃ āgamma mama pasādo’’ti.

บทว่า เอตทโวจ ความว่า (พระเจ้าปเสนทิโกศล) ได้สดับพระธรรมเทศนาแล้วเลื่อมใส เมื่อจะทรงแสดงความเลื่อมใส จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า "อภิกฺกนฺตํ" นี้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อภิกฺกนฺตํ มีความว่า งามยิ่ง น่าปรารถนายิ่ง น่าพอใจยิ่ง สวยงามยิ่ง. ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า อภิกฺกนฺตํ บทหนึ่ง ทรงสรรเสริญพระธรรมเทศนาว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคนี้ งามยิ่งนัก". ด้วยบทว่า อภิกฺกนฺตํ อีกบทหนึ่ง ทรงสรรเสริญความเลื่อมใสของพระองค์ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความเลื่อมใสของข้าพระองค์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยพระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคนี้ งามยิ่งนัก".

Tato paraṃ catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṃ, heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti uparimukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya. Andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharattaghanavanasaṇḍa meghapaṭalehi caturaṅge tame. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggapaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotaṃ dhārentena mayhaṃ bhagavatā etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

ต่อจากนั้น ทรงสรรเสริญพระธรรมเทศนาด้วยอุปมา ๔ ข้อ. ในบทเหล่านั้น บทว่า นิกฺกุชฺชิตํ คือ ของที่ถูกคว่ำไว้ หรือของที่เกิดมามีหน้าอยู่เบื้องล่าง. บทว่า อุกฺกุชฺเชยฺย คือ พึงทำให้มีหน้าอยู่เบื้องบน. บทว่า ปฏิจฺฉนฺนํ คือ ของที่ถูกหญ้าและใบไม้เป็นต้นปิดบังไว้. บทว่า วิวเรยฺย คือ พึงเปิด. บทว่า มูฬฺหสฺส คือ แก่ผู้หลงทิศ. บทว่า มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย คือ พึงจูงมือแล้วบอกว่า "นี่คือทาง". บทว่า อนฺธกาเร คือ ในความมืดมีองค์ ๔ ได้แก่ วัน ๑๔ ค่ำข้างแรม, เที่ยงคืน, ป่าทึบ, และหมู่เมฆ. ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้: บุคคลพึงหงายของที่คว่ำ ฉันใด พระผู้มีพระภาคผู้ทรงยกข้าพระองค์ผู้หันหลังให้สัทธรรม ตกอยู่ในอสัทธรรม ให้ขึ้นจากอสัทธรรม ก็ฉันนั้น, บุคคลพึงเปิดของที่ถูกปิดบัง ฉันใด พระผู้มีพระภาคผู้ทรงเปิดเผยพระศาสนาซึ่งถูกป่าทึบคือมิจฉาทิฏฐิปิดบังไว้จำเดิมแต่กาลอันตรธานแห่งพระศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ ก็ฉันนั้น, บุคคลพึงบอกทางแก่ผู้หลงทาง ฉันใด พระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงทางสวรรค์และทางพระนิพพานแก่ข้าพระองค์ผู้ดำเนินไปในทางผิดทางชั่ว ก็ฉันนั้น, บุคคลพึงตามประทีปน้ำมันในที่มืด ฉันใด พระผู้มีพระภาคผู้ทรงตามประทีปคือพระธรรมเทศนาอันทำลายความมืดคือโมหะที่ปกปิดรูปแห่งรัตนะมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น แก่ข้าพระองค์ผู้จมอยู่ในความมืดคือโมหะ มองไม่เห็นรูปแห่งรัตนะเหล่านั้น ก็ฉันนั้น, เพราะพระผู้มีพระภาคทรงประกาศแก่ข้าพระองค์ด้วยเหตุเปรียบเทียบเหล่านี้ พระธรรมจึงเป็นอันทรงประกาศแล้วโดยอเนกปริยาย.

Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhantiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ. Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañcāti bhagavantañca dhammañca bhikkhusaṅghañcāti imaṃ ratanattayaṃ saraṇaṃ gacchāmi. Upāsakaṃ maṃ, bhante, bhagavā dhāretūti maṃ bhagavā ‘upāsako aya’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvā. Ajjadaggeti vā pāṭho, da-kāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti attho. Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretūti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sāmaññaphalasutte sabbākārena vuttoti. Paṭhamaṃ.

(พระเจ้าปเสนทิโกศล) ทรงสรรเสริญพระธรรมเทศนาอย่างนี้แล้ว มีจิตเลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยพระธรรมเทศนานี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการของผู้เลื่อมใส จึงตรัสคำมีอาทิว่า เอสาหํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอสาหํ คือ เอโส อหํ (ข้าพระองค์นี้). บทว่า ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ ความว่า ข้าพระองค์ขอถึงพระรัตนตรัยนี้ คือ ทั้งพระผู้มีพระภาค ทั้งพระธรรม และทั้งพระภิกษุสงฆ์ ว่าเป็นสรณะ. บทว่า อุปาสกํ มํ ภนฺเต ภควา ธาเรตุ ความว่า ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ไว้อย่างนี้ว่า 'ท่านผู้นี้เป็นอุบาสก' คือ ขอจงทรงทราบเถิด. บทว่า อชฺชตคฺเค คือ กระทำวันนี้เป็นเบื้องต้น. อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีว่า อชฺชทคฺเค, ท-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท มีความว่า กระทำวันนี้ให้เป็นเลิศ. บทว่า ปาณุเปตํ คือ ประกอบด้วยลมปราณ ตราบเท่าที่ชีวิตของข้าพระองค์ยังเป็นไปอยู่, ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ผู้ถึงสรณะด้วยสรณคมน์ ๓ ไม่มีศาสดาอื่น เป็นอุบาสก เป็นกัปปิยการก ตลอดชีวิต. นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในที่นี้ ส่วนเนื้อความโดยพิสดาร ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้โดยอาการทั้งปวงแล้วในสามัญญผลสูตร ในสุมังคลวิลาสินี อรรถกถาแห่งทีฆนิกาย. (สูตรที่ ๑) จบ.

2. Purisasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาปุริสสูตร

113. Dutiye [Pg.126] abhivādetvāti purimasutte saraṇagatattā idha abhivādesi. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ, attano santāne uppajjantīti attho. Lobhādīsu lubbhanalakkhaṇo lobho, dussanalakkhaṇo doso, muyhanalakkhaṇo mohoti. Hiṃsantīti viheṭhenti nāsenti vināsenti. Attasambhūtāti attani sambhūtā. Tacasāraṃva samphalanti yathā tacasāraṃ veḷuṃ vā naḷaṃ vā attano phalaṃ hiṃsati vināseti, evaṃ hiṃsanti vināsentīti. Dutiyaṃ.

๑๑๓. ในสูตรที่ ๒ คำว่า อภิวาเทสิ ความว่า เพราะถึงสรณะแล้วในสูตรก่อน ในที่นี้จึงถวายอภิวาท. คำว่า อชฺฌตฺตํ ได้แก่ ภายในตน คือ อธิบายว่า เกิดขึ้นในสันดานของตน. ในบรรดาโลภะเป็นต้น ธรรมชาติที่มีความอยากเป็นลักษณะ ชื่อว่า โลภะ, ธรรมชาติที่มีการประทุษร้ายเป็นลักษณะ ชื่อว่า โทสะ, ธรรมชาติที่มีความหลงเป็นลักษณะ ชื่อว่า โมหะ. คำว่า หึสนฺติ คือ ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำลาย ย่อมพินาศ. คำว่า อตฺตสมฺภูตา คือ เกิดในตน. คำว่า ตจสารํว สมฺผลํ ความว่า ผลของตนย่อมเบียดเบียน ย่อมทำลายไม้ไผ่หรือไม้อ้อซึ่งมีเปลือกเป็นแก่น ฉันใด, (กิเลสเหล่านี้) ก็ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำลาย (บุคคลนั้น) ฉันนั้น. จบสูตรที่ ๒.

3. Jarāmaraṇasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาชรามรณสูตร

114. Tatiye aññatra jarāmaraṇāti jarāmaraṇato mutto nāma atthīti vuccati. Khattiyamahāsālāti khattiyamahāsālā nāma mahāsārappattā khattiyā. Yesaṃ hi khattiyānaṃ heṭṭhimantena koṭisataṃ nidhānagataṃ hoti, tayo kahāpaṇakumbhā valañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapitā honti, te khattiyamahāsālā nāma. Yesaṃ brāhmaṇānaṃ asītikoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, diyaḍḍho kahāpaṇakumbho valañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te brāhmaṇamahāsālā nāma. Yesaṃ gahapatīnaṃ cattālīsakoṭidhanaṃ nihitaṃ hoti, kahāpaṇakumbho valañjanatthāya gehamajjhe rāsiṃ katvā ṭhapito hoti, te gahapatimahāsālā nāma.

๑๑๔. ในสูตรที่ ๓ คำว่า อญฺญตฺร ชรามรณา ความว่า ชื่อว่าผู้พ้นจากชรามรณะ มีอยู่หรือ. คำว่า ขตฺติยมหาสาลา คือ กษัตริย์ผู้ถึงความเป็นผู้มีทรัพย์สมบัติมาก ชื่อว่า กษัตริย์มหาศาล. จริงอยู่ กษัตริย์เหล่าใดมีทรัพย์ที่ฝังไว้ถึงหนึ่งร้อยโกฏิเป็นอย่างต่ำ มีหม้อกหาปณะ ๓ ใบ ตั้งกองไว้ท่ามกลางเรือนเพื่อใช้สอย กษัตริย์เหล่านั้นชื่อว่า กษัตริย์มหาศาล. พราหมณ์เหล่าใดมีทรัพย์ ๘๐ โกฏิฝังไว้ มีหม้อกหาปณะใบครึ่งตั้งกองไว้ท่ามกลางเรือนเพื่อใช้สอย พราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่า พราหมณ์มหาศาล. คหบดีเหล่าใดมีทรัพย์ ๔๐ โกฏิฝังไว้ มีหม้อกหาปณะ ๑ ใบตั้งกองไว้ท่ามกลางเรือนเพื่อใช้สอย คหบดีเหล่านั้นชื่อว่า คหบดีมหาศาล.

Aḍḍhāti issarā. Nidhānagatadhanassa mahantatāya mahaddhanā. Suvaṇṇarajatabhājanādīnaṃ upabhogabhaṇḍānaṃ mahantatāya mahābhogā. Anidhānagatassa jātarūparajatassa pahūtatāya, pahūtajātarūparajatā. Vittūpakaraṇassa tuṭṭhikaraṇassa pahūtatāya pahūtavittūpakaraṇā. Godhanādīnañca sattavidhadhaññānañca pahūtatāya pahūtadhanadhaññā. Tesampi jātānaṃ natthi aññatra jarāmaraṇāti tesampi evaṃ issarānaṃ jātānaṃ nibbattānaṃ natthi aññatra jarāmaraṇā, jātattāyeva jarāmaraṇato mokkho nāma natthi, antojarāmaraṇeyeva hoti.

คำว่า อฑฺฒา คือ เป็นใหญ่. เพราะมีทรัพย์ที่ฝังไว้มาก จึงชื่อว่า มหัทธนา (มีทรัพย์มาก). เพราะมีเครื่องอุปโภคบริโภค เช่น ภาชนะทองและเงินเป็นต้นมาก จึงชื่อว่า มหาโภคา (มีโภคะมาก). เพราะมีทองและเงินที่ยังไม่ได้ฝังไว้มาก จึงชื่อว่า ปหูตชาตรูปรชตา (มีทองและเงินมาก). เพราะมีเครื่องประดับอันเป็นเหตุให้ยินดีมาก จึงชื่อว่า ปหูตวิตฺตูปกรณา (มีเครื่องประดับมาก). เพราะมีทรัพย์สิน เช่น โคเป็นต้น และธัญชาติ ๗ ชนิดมาก จึงชื่อว่า ปหูตธนธญฺญา (มีทรัพย์และธัญชาติมาก). คำว่า เตสมฺปิ ชาตานํ นตฺถิ อญฺญตฺร ชรามรณา ความว่า แม้แก่ผู้เป็นใหญ่เหล่านั้นที่เกิดแล้ว บังเกิดแล้วอย่างนี้ ก็ไม่มี (สิ่งใด) นอกจากชรามรณะ, ชื่อว่าความพ้นจากชรามรณะไม่มีเลย เพราะความที่เกิดแล้วนั่นเอง, ย่อมอยู่ในภายในแห่งชรามรณะเท่านั้น.

Arahantotiādīsu [Pg.127] ārakā kilesehīti arahanto. Khīṇā etesaṃ cattāro āsavāti khīṇāsavā. Brahmacariyavāsaṃ vuṭṭhā pariniṭṭhitavāsāti vusitavanto. Catūhi maggehi karaṇīyaṃ etesaṃ katanti katakaraṇīyā. Khandhabhāro kilesabhāro abhisaṅkhārabhāro kāmaguṇabhāroti, ime ohitā bhārā etesanti ohitabhārā. Anuppatto arahattasaṅkhāto sako attho etesanti anuppattasadatthā. Dasavidhampi parikkhīṇaṃ bhavasaṃyojanaṃ etesanti parikkhīṇabhavasaṃyojanā. Sammā kāraṇehi jānitvā vimuttāti sammadaññāvimuttā. Maggapaññāya catusaccadhammaṃ ñatvā phalavimuttiyā vimuttāti attho. Bhedanadhammoti bhijjanasabhāvo. Nikkhepanadhammoti nikkhipitabbasabhāvo. Khīṇāsavassa hi ajīraṇadhammopi atthi, ārammaṇato paṭividdhaṃ nibbānaṃ, taṃ hi na jīrati. Idha panassa jīraṇadhammaṃ dassento evamāha. Atthuppattiko kirassa suttassa nikkhepo. Sivikasālāya nisīditvā kathitanti vadanti. Tattha bhagavā citrāni rathayānādīni disvā diṭṭhameva upamaṃ katvā, ‘‘jīranti ve rājarathā’’ti gāthamāha.

ในคำว่า อรหนฺโต เป็นต้น ชื่อว่า อรหนฺโต เพราะไกลจากกิเลสทั้งหลาย. ชื่อว่า ขีณาสวา เพราะอาสวะทั้ง ๔ ของท่านเหล่านั้นสิ้นแล้ว. ชื่อว่า วุสิตวนฺโต เพราะอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว. ชื่อว่า กตกรณียา เพราะกิจที่พึงทำด้วยมรรคทั้ง ๔ ท่านทำเสร็จแล้ว. ชื่อว่า โอหิตภารา เพราะภาระเหล่านี้ คือ ขันธภาระ กิเลสภาระ อภิสังขารภาระ กามคุณภาระ ท่านปลงลงแล้ว. ชื่อว่า อนุปฺปตฺตสทตฺถา เพราะท่านมีประโยชน์ตนคืออรหัตผลที่บรรลุแล้ว. ชื่อว่า ปริกฺขีณภวสํโยชนา เพราะท่านมีภวสังโยชน์ทั้ง ๑๐ สิ้นไปโดยรอบแล้ว. ชื่อว่า สมฺมทญฺญาวิมุตฺตา เพราะรู้ด้วยเหตุผลโดยชอบแล้วจึงหลุดพ้น. อธิบายว่า รู้แจ้งธรรมคือสัจจะ ๔ ด้วยมรรคปัญญาแล้วหลุดพ้นด้วยผลวิมุตติ. คำว่า เภทนธมฺโม คือ มีความแตกสลายเป็น स्वभाव. คำว่า นิกฺเขปนธมฺโม คือ มีความทอดทิ้งเป็น स्वभाव. จริงอยู่ แม้ธรรมที่ไม่คร่ำคร่าของพระขีณาสพก็มีอยู่ คือ พระนิพพานที่แทงตลอดแล้วโดยความเป็นอารมณ์, เพราะพระนิพพานนั้นย่อมไม่คร่ำคร่า. แต่ในที่นี้ พระองค์เมื่อจะทรงแสดงธรรมที่คร่ำคร่าของท่าน จึงตรัสอย่างนี้. ได้ยินว่า การแสดงพระสูตรนี้เป็นการแสดงที่มีอัตถุปบัติ. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า พระองค์ประทับนั่งตรัสในโรงเก็บพระราชยาน. ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นราชรถและยานพาหนะเป็นต้นอันวิจิตร จึงทรงทำสิ่งที่ทอดพระเนตรเห็นนั่นแหละให้เป็นอุปมา แล้วตรัสคาถาว่า "ชีรนฺติ เว ราชรถา" เป็นต้น.

Tattha jīrantīti jaraṃ pāpuṇanti. Rājarathāti rañño abhirūhanarathā. Sucittāti suvaṇṇarajatādīhi suṭṭhu cittitā. Atho sarīrampi jaraṃ upetīti evarūpesu anupādiṇṇakesu sāradārumayesu rathesu jīrantesu imasmiṃ ajjhattike upādiṇṇake maṃsalohitādimaye sarīre kiṃ vattabbaṃ? Sarīrampi jaraṃ upetiyevāti attho. Santo have sabbhi pavedayantīti santo sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetīti evaṃ pavedayanti. ‘‘Sataṃ dhammo nāma nibbānaṃ, taṃ na jīrati, ajaraṃ amatanti evaṃ kathentī’’ti attho. Yasmā vā nibbānaṃ āgamma sīdanasabhāvā kilesā bhijjanti, tasmā taṃ sabbhīti vuccati. Iti purimapadassa kāraṇaṃ dassento ‘‘santo have sabbhi pavedayantī’’ti āha. Idaṃ hi vuttaṃ hoti – sataṃ dhammo na jaraṃ upeti, tasmā santo sabbhi pavedayanti. Ajaraṃ nibbānaṃ sataṃ dhammoti ācikkhantīti attho. Sundarādhivacanaṃ vā etaṃ sabbhīti. Yaṃ sabbhidhammabhūtaṃ nibbānaṃ santo pavedayanti kathayanti, so sataṃ dhammo na jaraṃ upetītipi attho. Tatiyaṃ.

ในคาถานั้น คำว่า ชีรนฺติ คือ ย่อมถึงความคร่ำคร่า. คำว่า ราชรถา คือ ราชรถทรงของพระราชา. คำว่า สุจิตฺตา คือ ที่ตกแต่งไว้อย่างดีด้วยทองและเงินเป็นต้น. คำว่า อโถ สรีรมฺปิ ชรํ อุเปติ ความว่า เมื่อราชรถทั้งหลายที่สำเร็จด้วยไม้แก่น ไม่มีวิญญาณครองเช่นนี้ ยังคร่ำคร่าไป จะกล่าวไปไยในสรีระนี้อันเป็นภายใน มีวิญญาณครอง สำเร็จด้วยเนื้อและเลือดเป็นต้นเล่า? แม้สรีระก็ย่อมถึงความคร่ำคร่าโดยแท้. คำว่า สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ ความว่า สัตบุรุษทั้งหลายย่อมประกาศร่วมกับสัตบุรุษทั้งหลายอย่างนี้ว่า ธรรมของสัตบุรุษย่อมไม่ถึงความคร่ำคร่า. อธิบายว่า "ชื่อว่าธรรมของสัตบุรุษคือพระนิพพาน, พระนิพพานนั้นไม่คร่ำคร่า ไม่แก่ ไม่ตาย, ท่านกล่าวไว้อย่างนี้". อีกอย่างหนึ่ง เพราะอาศัยพระนิพพาน กิเลสทั้งหลายอันมี स्वभावจมลงย่อมแตกทำลายไป ฉะนั้น พระนิพพานนั้นจึงเรียกว่า สัพภิ. ดังนั้น เมื่อทรงแสดงเหตุของบทต้น จึงตรัสว่า "สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ". ความจริง คำนี้เป็นอันตรัสไว้แล้วว่า ธรรมของสัตบุรุษย่อมไม่ถึงความคร่ำคร่า ฉะนั้น สัตบุรุษทั้งหลายจึงประกาศพระนิพพาน. อธิบายว่า ท่านชี้แจงว่า พระนิพพานอันไม่แก่เป็นธรรมของสัตบุรุษ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า สพฺภิ นี้เป็นคำกล่าวถึงสิ่งที่งดงาม. พึงทราบความแม้อย่างนี้ว่า สัตบุรุษทั้งหลายย่อมประกาศ ย่อมกล่าวพระนิพพานใดอันเป็นสัพภิธรรม, ธรรมของสัตบุรุษนั้นย่อมไม่ถึงความคร่ำคร่า. จบสูตรที่ ๓.

4. Piyasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาปิยสูตร

115. Catutthe [Pg.128] rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti nilīnassa ekībhūtassa. Evametaṃ, mahārājāti idha bhagavā imaṃ suttaṃ sabbaññubhāsitaṃ karonto āha. Antakenādhipannassāti maraṇena ajjhotthaṭassa. Catutthaṃ.

๑๑๕. ในสูตรที่ ๔ คำว่า รโหคตสฺส คือ ผู้ไปในที่ลับ. คำว่า ปฏิสลฺลีนสฺส คือ ผู้หลีกเร้นอยู่ ผู้เป็นหนึ่ง. ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงกระทำพระสูตรนี้ให้เป็นสัพพัญญูภาษิต จึงตรัสว่า "เอวเมตํ มหาราช" เป็นต้น. คำว่า อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส คือ ผู้ถูกมัจจุราชครอบงำแล้ว. จบสูตรที่ ๔.

5. Attarakkhitasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอัตตรักขิตสูตร

116. Pañcame hatthikāyoti hatthighaṭā. Sesesupi eseva nayo. Saṃvaroti pidahanaṃ. Sādhu sabbattha saṃvaroti iminā kammapathabhedaṃ apattassa kammassa saṃvaraṃ dasseti. Lajjīti hirimā. Lajjīgahaṇena cettha ottappampi gahitameva hoti. Pañcamaṃ.

๑๑๖. ในสูตรที่ ๕ คำว่า หตฺถิกาโย คือ หมู่ช้าง. แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สํวโร คือ การปิดกั้น. ด้วยคำว่า สาธุ สพฺพตฺถ สํวโร นี้ พระองค์ทรงแสดงความสังวรในกรรมที่ยังไม่ถึงประเภทแห่งกรรมบถ. คำว่า ลชฺชี คือ ผู้มีหิริ. และในที่นี้ ด้วยการถือเอาคำว่า ลชฺชี ก็เป็นอันถือเอาโอตตัปปะด้วยเหมือนกัน. จบสูตรที่ ๕.

6. Appakasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอัปปกสูตร

117. Chaṭṭhe uḷāre uḷāreti paṇīte ca bahuke ca. Majjantīti mānamajjanena majjanti. Atisāranti atikkamaṃ. Kūṭanti pāsaṃ. Pacchāsanti pacchā tesaṃ. Chaṭṭhaṃ.

๑๑๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อฬาเร อฬาเร ความว่า ทั้งประณีต ทั้งมากมาย. บทว่า มชฺชนฺติ ความว่า ย่อมมัวเมาด้วยความเมาคือมานะ. บทว่า อติสารํ ได้แก่ การล่วงละเมิด. บทว่า กูฏํ ได้แก่ บ่วง. บทว่า ปจฺฉาสํ ความว่า ในภายหลังแก่พวกเขา. จบสูตรที่ ๖.

7. Aḍḍakaraṇasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอัฑฑกรณสูตร

118. Sattame kāmahetūti kāmamūlakaṃ. Kāmanidānanti kāmapaccayā. Kāmādhikaraṇanti kāmakāraṇā. Sabbāni hetāni aññamaññavevacanāneva. Bhadramukhoti sundaramukho. Ekadivasaṃ kira rājā aḍḍakaraṇe nisīdi. Tattha paṭhamataraṃ lañjaṃ gahetvā nisinnā amaccā assāmikepi sāmike kariṃsu. Rājā taṃ ñatvā – ‘‘mayhaṃ tāva pathavissarassa sammukhāpete evaṃ karonti, parammukhā kiṃ nāma na karissanti? Paññāyissati dāni viṭaṭūbho senāpati sakena rajjena, kiṃ mayhaṃ evarūpehi lañjakhādakehi musāvādīhi saddhiṃ ekaṭṭhāne nisajjāyā’’ti cintesi. Tasmā evamāha. Khippaṃva oḍḍitanti kuminaṃ viya oḍḍitaṃ. Yathā macchā oḍḍitaṃ kuminaṃ pavisantā na jānanti, evaṃ sattā kilesakāmena vatthukāmaṃ vītikkamantā na jānantīti attho. Sattamaṃ.

๑๑๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า กามเหตุ ความว่า มีกามเป็นมูล. บทว่า กามนิทานํ ความว่า มีกามเป็นปัจจัย. บทว่า กามาธิกรณํ ความว่า มีกามเป็นเหตุ. บททั้งสามเหล่านี้ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของกันและกันนั่นเทียว. บทว่า ภทฺรมุโข ความว่า ผู้มีใบหน้างดงาม. ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระราชาประทับนั่งในโรงวินิจฉัย. ในโรงวินิจฉัยนั้น พวกอำมาตย์ผู้รับสินบนก่อนแล้วนั่งอยู่ ได้ทำให้คนที่ไม่ใช่เจ้าของให้เป็นเจ้าของ. พระราชาทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว ทรงพระดำริว่า "อำมาตย์เหล่านี้ย่อมกระทำอย่างนี้ในเบื้องหน้าของเราผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินก่อน เมื่อลับหลัง จะไม่กระทำอะไรเล่า? บัดนี้ วิฏฏูภะเสนาบดีจักปรากฏด้วยราชสมบัติของตน จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการนั่งในที่เดียวกันกับคนกินสินบนและคนพูดเท็จเช่นนี้". เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า ขิปฺปํว โอฑฺฑิตํ ความว่า เหมือนลอบที่ดักไว้. เนื้อความว่า เหมือนปลาทั้งหลายเมื่อเข้าไปสู่ลอบที่ดักไว้ ย่อมไม่รู้ ฉันใด สัตว์ทั้งหลายเมื่อล่วงละเมิดในวัตถุกามเพราะกิเลสกาม ย่อมไม่รู้ ฉันนั้น. จบสูตรที่ ๗.

8. Mallikāsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถามัลลิกาสูตร

119. Aṭṭhame [Pg.129] atthi nu kho te malliketi kasmā pucchati? Ayaṃ kira mallikā duggatamālākārassa dhītā, ekadivasaṃ āpaṇato pūvaṃ gahetvā ‘‘mālārāmaṃ gantvāva khādissāmī’’ti gacchantī paṭipathe bhikkhusaṅghaparivāraṃ bhagavantaṃ bhikkhācāraṃ pavisantaṃ disvā pasannacittā taṃ bhagavato adāsi. Satthā nisīdanākāraṃ dassesi. Ānandatthero cīvaraṃ paññāpetvā adāsi. Bhagavā tattha nisīditvā taṃ pūvaṃ paribhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā sitaṃ pātvākāsi. Thero ‘‘imissā, bhante, ko vipāko bhavissatī’’ti pucchi. Ānanda, ajjesā tathāgatassa paṭhamabhojanaṃ adāsi, ajjeva kosalarañño aggamahesī bhavissatīti. Taṃdivasameva ca rājā kāsigāme bhāgineyyena yuddhena parājito palāyitvā nagaraṃ āgacchanto mālārāmaṃ pavisitvā balakāyassa āgamanaṃ āgamesi. Tassa sā vattaṃ akāsi. So tāya vatte pasīditvā taṃ antepūraṃ atihārāpetvā taṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi.

๑๑๙. ในสูตรที่ ๘ (พระผู้มีพระภาค) ตรัสถามว่า "มัลลิกา ... มีอยู่หรือหนอ" เพราะเหตุไร? ได้ยินว่า นางมัลลิกานี้เป็นธิดาของนายมาลาการผู้ยากจน วันหนึ่ง นางถือขนมมาจากร้านค้า เดินไปพลางคิดว่า "เราจักไปที่สวนดอกไม้แล้วจึงจักกิน" ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้มีภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาตในระหว่างทาง มีจิตเลื่อมใส จึงได้ถวายขนมนั้นแด่พระผู้มีพระภาค. พระศาสดาทรงแสดงอาการที่จะประทับนั่ง. พระอานนทเถระปูลาดจีวรแล้วถวาย. พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ ที่นั้น เสวยขนมนั้นแล้ว ทรงบ้วนพระโอษฐ์ แล้วทรงแย้มพระโอษฐ์. พระเถระทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิบากอะไรจักมีแก่หญิงนี้". (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "อานนท์ วันนี้นางได้ถวายปฐมภิกษาแก่ตถาคต ในวันนี้เอง นางจักเป็นอัครมเหสีของพระเจ้าโกศล". และในวันนั้นเอง พระราชาทรงพ่ายแพ้สงครามกับพระภาคิไนยที่หมู่บ้านในแคว้นกาสี ทรงหลบหนีเสด็จมายังพระนคร ได้เสด็จเข้าไปในสวนดอกไม้และทรงรอการมาถึงของกองทัพ. นางได้ทำการปรนนิบัติพระองค์. พระองค์ทรงเลื่อมใสในวัตรปฏิบัติของนาง จึงรับสั่งให้นำนางเข้าไปในพระราชวังชั้นใน แล้วทรงสถาปนานางไว้ในตำแหน่งอัครมเหสี.

Athekadivasaṃ cintesi – ‘‘mayā imissā duggatakulassa dhītuyā mahantaṃ issariyaṃ dinnaṃ, yaṃnūnāhaṃ imaṃ puccheyyaṃ ‘ko te piyo’ti? Sā ‘tvaṃ me, mahārāja, piyo’ti vatvā puna maṃ pucchissati. Athassāhaṃ ‘mayhampi tvaṃyeva piyā’ti vakkhāmī’’ti. Iti so aññamaññaṃ vissāsajananatthaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathento pucchati. Sā pana devī paṇḍitā buddhupaṭṭhāyikā dhammupaṭṭhāyikā saṅghupaṭṭhāyikā mahāpaññā, tasmā evaṃ cintesi – ‘‘nāyaṃ pañho rañño mukhaṃ oloketvā kathetabbo’’ti. Sā saraseneva kathetvā rājānaṃ pucchi. Rājā tāya sarasena kathitattā nivattituṃ alabhanto sayampi saraseneva kathetvā ‘‘sakāraṇaṃ idaṃ, tathāgatassa naṃ ārocessāmī’’ti gantvā bhagavato ārocesi. Nevajjhagāti nādhigacchati. Evaṃ piyo puthu attā paresanti yathā ekassa attā piyo, evaṃ paresaṃ puthusattānampi attā piyoti attho. Aṭṭhamaṃ.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระองค์ทรงพระดำริว่า "เราได้มอบความเป็นใหญ่ยิ่งแก่ธิดาของตระกูลคนยากจนนี้ ไฉนหนอ เราพึงถามนางว่า 'ใครเป็นที่รักของเธอ?' นางครั้นกล่าวว่า 'ข้าแต่มหาราช พระองค์เป็นที่รักของหม่อมฉัน' แล้ว จักถามเราอีก ครั้งนั้น เราจักบอกแก่นางว่า 'เธอนั่นแหละเป็นที่รักแม้ของเรา'". ด้วยประการฉะนี้ พระองค์เมื่อตรัสถ้อยคำที่น่าบันเทิงเพื่อสร้างความไว้วางใจแก่กันและกัน จึงตรัสถาม. ส่วนพระเทวีนั้นเป็นบัณฑิต เป็นผู้อุปัฏฐากพระพุทธเจ้า เป็นผู้อุปัฏฐากพระธรรม เป็นผู้อุปัฏฐากพระสงฆ์ มีปัญญามาก เพราะเหตุนั้น พระนางจึงดำริอย่างนี้ว่า "ปัญหานี้ไม่ควรที่จะมองดูพระพักตร์ของพระราชาแล้วทูลตอบ". พระนางทูลตอบตามความรู้สึกของตนเองแล้ว ได้ทูลถามพระราชา. พระราชาเพราะเหตุที่พระนางทูลตอบตามความรู้สึกของตนเอง จึงไม่อาจจะให้พระนางกลับคำได้ แม้พระองค์เองก็ตรัสตามความรู้สึกของพระองค์ แล้ว (ทรงดำริว่า) "เรื่องนี้มีเหตุผล เราจักกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระตถาคต" แล้วเสด็จไปกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค. บทว่า เนวชฺฌคา ความว่า ย่อมไม่ได้. บทว่า เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสํ มีเนื้อความว่า ตนเป็นที่รักของคนคนหนึ่งฉันใด ตนก็เป็นที่รักแม้ของสัตว์ทั้งหลายอื่นจำนวนมากฉันนั้น. จบสูตรที่ ๘.

9. Yaññasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถายัญญสูตร

120. Navame [Pg.130] thūṇūpanītānīti thūṇaṃ upanītāni, thūṇāya baddhāni honti. Parikammāni karontīti ettāvatā tehi bhikkhūhi rañño āraddhayañño tathāgatassa ārocito. Kasmā pana raññā ayaṃ yañño āraddho? Dussupinapaṭighātāya. Ekadivasaṃ kira rājā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito hatthikkhandhavaragato nagaraṃ anusañcaranto vātapānaṃ vivaritvā olokayamānaṃ ekaṃ itthiṃ disvā tassā paṭibaddhacitto tatova paṭinivattitvā antepuraṃ pavisitvā ekassa purisassa tamatthaṃ ārocetvā ‘‘gaccha tassā sassāmikabhāvaṃ vā assāmikabhāvaṃ vā jānāhī’’ti pesesi. So gantvā pucchi. Sā ‘‘eso me sāmiko āpaṇe nisinno’’ti dassesi. Rājapuriso rañño tamatthaṃ ācikkhi. Rājā taṃ purisaṃ pakkosāpetvā ‘‘maṃ upaṭṭhahā’’ti āha. ‘‘Nāhaṃ, deva, upaṭṭhahituṃ jānāmī’’ti ca vutte ‘‘upaṭṭhānaṃ nāma na ācariyassa santike uggahetabba’’nti balakkārena āvudhaphalakaṃ gāhāpetvā upaṭṭhākaṃ akāsi. Upaṭṭhahitvā gehaṃ gatamattameva ca naṃ puna pakkosāpetvā ‘‘upaṭṭhākena nāma rañño vacanaṃ kattabbaṃ, gaccha ito yojanamatte amhākaṃ sīsadhovanapokkharaṇī atthi, tato aruṇamattikañca lohituppalamālañca gaṇhitvā ehi. Sace ajjeva nāgacchasi, rājadaṇḍaṃ karissāmī’’ti vatvā pesesi. So rājabhayena nikkhamitvā gato.

๑๒๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ถูณูปนีตานิ ความว่า (สัตว์ทั้งหลาย) ถูกนำเข้าไปสู่เสาบูชายัญ, ย่อมเป็นสัตว์ที่ถูกผูกไว้ที่เสา. บทว่า ปริกมฺมานิ กโรนฺติ ความว่า ย่อมกระทำการตระเตรียม. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ยัญที่พระราชาทรงปรารภแล้ว อันภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลแด่พระตถาคตแล้ว. ก็เพราะเหตุไร ยัญนี้อันพระราชาทรงปรารภแล้ว? (เพราะ) เพื่อกำจัดความฝันร้าย. ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระราชาทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ประทับบนคอช้างตัวประเสริฐ เสด็จเที่ยวชมพระนคร ทอดพระเนตรเห็นหญิงคนหนึ่งเปิดหน้าต่างมองดูอยู่ มีพระทัยปฏิพัทธ์ในนาง เสด็จกลับจากที่นั้นนั่นเอง เข้าไปสู่พระราชวังชั้นใน ตรัสบอกเรื่องนั้นแก่บุรุษคนหนึ่งแล้ว รับสั่งส่งไปว่า "จงไป จงรู้ความเป็นผู้มีสามีหรือไม่มีสามีของนาง". บุรุษนั้นไปแล้วได้ถาม. นางชี้ให้ดูว่า "นี่คือสามีของฉัน นั่งอยู่ที่ร้านค้า". ราชบุรุษกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระราชา. พระราชาทรงรับสั่งให้เรียกบุรุษนั้นมาแล้วตรัสว่า "จงรับใช้เรา". และเมื่อเขากราบทูลว่า "ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ไม่รู้จักการรับใช้" (พระราชาตรัสว่า) "อันการรับใช้นั้น ไม่ต้องเรียนในสำนักของอาจารย์" แล้วทรงใช้กำลังบังคับให้ถืออาวุธและโล่ แล้วทรงแต่งตั้งให้เป็นผู้รับใช้. และพอเขาได้รับใช้แล้วกลับถึงบ้านเท่านั้น ก็รับสั่งให้เรียกมาอีก (ตรัสว่า) "อันผู้รับใช้ชื่อว่าต้องทำตามคำของพระราชา จงไป ที่ระยะทางหนึ่งโยชน์จากที่นี่ มีสระสรงพระเศียรของเราอยู่ จงไปเอาดินสีอรุณและพวงดอกอุบลแดงจากที่นั่นแล้วกลับมา ถ้าเธอไม่กลับมาในวันนี้เอง เราจักลงราชทัณฑ์" แล้วรับสั่งส่งไป. เขาออกจากเมืองไปแล้วเพราะความกลัวพระราชา.

Rājāpi tasmiṃ gate dovārikaṃ pakkosāpetvā, ‘‘ajja sāyanheyeva dvāraṃ pidahitvā ‘ahaṃ rājadūto’ti vā ‘uparājadūto’ti vā bhaṇantānampi mā vivarī’’ti āha. So puriso mattikañca uppalāni ca gahetvā dvāre pihitamatte āgantvā bahuṃ vadantopi dvāraṃ alabhitvā parissayabhayena jetavanaṃ gato. Rājāpi rāgapariḷāhena abhibhūto kāle nisīdati, kāle tiṭṭhati, kāle nipajjati, sanniṭṭhānaṃ alabhanto yattha katthaci nisinnakova makkaṭaniddāya niddāyati.

แม้พระราชา เมื่อบุรุษนั้นไปแล้ว ก็รับสั่งให้เรียกนายประตูมาแล้วตรัสว่า "วันนี้ พอถึงเวลาเย็นก็จงปิดประตูเสีย แม้แก่ผู้ที่กล่าวว่า 'เราเป็นราชทูต' หรือ 'เราเป็นทูตของอุปราช' ก็อย่าเปิด" บุรุษนั้นถือเอาดินและดอกอุบลทั้งหลายมาถึงในขณะที่ประตูเพิ่งปิด แม้จะพูดอ้อนวอนอย่างมากก็ไม่ได้เข้าประตู เพราะกลัวภยันตรายจึงไปยังพระเชตวัน แม้พระราชาก็ถูกความเร่าร้อนคือราคะครอบงำแล้ว บางคราวก็ประทับนั่ง บางคราวก็ประทับยืน บางคราวก็บรรทม เมื่อไม่ได้ความตกลงใจ ก็ประทับนั่ง ณ ที่ใดที่หนึ่งแล้วบรรทมหลับอย่างลิง

Pubbe [Pg.131] ca tasmiṃyeva nagare cattāro seṭṭhiputtā paradārikakammaṃ katvā nandopanandāya nāma lohakumbhiyā nibbattiṃsu. Te pheṇuddehakaṃ paccamānā tiṃsavassasahassāni heṭṭhā gacchantā kumbhiyā talaṃ pāpuṇanti, tiṃsavassasahassāni upari gacchantā matthakaṃ pāpuṇanti. Te taṃ divasaṃ ālokaṃ oloketvā attano dukkaṭabhayena ekekaṃ gāthaṃ vattukāmā vattuṃ asakkontā ekekaṃ akkharameva āhaṃsu. Eko sa-kāraṃ, eko so-kāraṃ, eko na-kāraṃ, eko du-kāraṃ āha. Rājā tesaṃ nerayikasattānaṃ saddaṃ sutakālato paṭṭhāya sukhaṃ avindamānova taṃrattāvasesaṃ vītināmesi.

อนึ่ง ในกาลก่อน ในนครนั้นนั่นเอง บุตรเศรษฐีสี่คนได้กระทำกรรมคือการล่วงละเมิดภรรยาของผู้อื่น แล้วบังเกิดในโลหกุมภีชื่อนันโทปนันทะ พวกเขาถูกต้มเดือดเป็นฟองฟู จมลงไปเบื้องล่างสิ้นสามหมื่นปีจึงถึงก้นหม้อ ลอยขึ้นไปเบื้องบนสิ้นสามหมื่นปีจึงถึงปากหม้อ ในวันนั้น พวกเขาแลดูแสงสว่างแล้ว ด้วยความกลัวต่อกรรมชั่วของตน ใคร่จะกล่าวคนละคาถา แต่ไม่สามารถจะกล่าวได้ จึงกล่าวได้เพียงคนละอักษรเท่านั้น คนหนึ่งกล่าวอักษร "ส" คนหนึ่งกล่าวอักษร "โส" คนหนึ่งกล่าวอักษร "น" คนหนึ่งกล่าวอักษร "ทุ" พระราชาจำเดิมแต่กาลที่ได้ทรงสดับเสียงของสัตว์นรกเหล่านั้น ก็มิได้ทรงประสบความสุขเลย ทรงยังราตรีที่เหลืออยู่นั้นให้ล่วงไป

Aruṇe uṭṭhite purohito āgantvā taṃ sukhaseyyaṃ pucchi. So ‘‘kuto me, ācariya, sukha’’nti? Vatvā, ‘‘supine evarūpe sadde assosi’’nti ācikkhi. Brāhmaṇo – ‘‘imassa rañño iminā supinena vuḍḍhi vā hāni vā natthi, apica kho pana yaṃ imassa gehe atthi, taṃ samaṇassa gotamassa hoti, gotamasāvakānaṃ hoti, brāhmaṇā kiñci na labhanti, brāhmaṇānaṃ bhikkhaṃ uppādessāmī’’ti, ‘‘bhāriyo ayaṃ, mahārāja, supino tīsu jānīsu ekā paññāyati, rajjantarāyo vā bhavissati jīvitantarāyo vā, devo vā na vassissatī’’ti āha. Kathaṃ sotthi bhaveyya ācariyāti? ‘‘Mantetvā ñātuṃ sakkā, mahārājāti. Gacchatha ācariyehi saddhiṃ mantetvā amhākaṃ sotthiṃ karothā’’ti.

เมื่ออรุณขึ้นแล้ว ปุโรหิตมาแล้วได้ทูลถามถึงการบรรทมเป็นสุข พระองค์ตรัสว่า "อาจารย์ ความสุขจะมีแก่เราแต่ที่ไหน" แล้วทรงเล่าว่า "เราได้ยินเสียงเช่นนี้ในความฝัน" พราหมณ์ (คิดว่า "ความเจริญหรือความเสื่อมย่อมไม่มีแก่พระราชานี้ด้วยความฝันนี้ แต่ทว่า ทรัพย์ใดมีอยู่ในวังของพระองค์นี้ ทรัพย์นั้นย่อมเป็นของพระสมณโคดม เป็นของเหล่าสาวกของพระโคดม พวกพราหมณ์ไม่ได้อะไรเลย เราจะทำให้ภิกษาเกิดขึ้นแก่พวกพราหมณ์" ดังนี้แล้ว) จึงกราบทูลว่า "มหาราชเจ้า ความฝันนี้หนักหนา ความเสื่อมอย่างหนึ่งในสามอย่างย่อมปรากฏ คือ อันตรายแก่ราชสมบัติจักมี หรืออันตรายแก่ชีวิต หรือฝนจักไม่ตก" (พระราชาตรัสถามว่า) "อาจารย์ ความสวัสดีจะมีได้อย่างไร" (ปุโรหิตทูลว่า) "มหาราชเจ้า อาจจะทราบได้โดยการปรึกษาหารือกัน" (พระราชาตรัสว่า) "ท่านทั้งหลายจงไปปรึกษาหารือกับพวกอาจารย์แล้วจงทำความสวัสดีแก่เราเถิด"

So sivikasālāyaṃ brāhmaṇe sannipātetvā tamatthaṃ ārocetvā, ‘‘visuṃ visuṃ gantvā evaṃ vadathā’’ti tayo vagge akāsi. Brāhmaṇā pavisitvā rājānaṃ sukhaseyyaṃ pucchiṃsu. Rājā purohitassa kathitaniyāmeneva kathetvā ‘‘kathaṃ sotthi bhaveyyā’’ti pucchi. Mahābrāhmaṇā – ‘‘sabbapañcasataṃ yaññaṃ yajitvā etassa kammassa sotthi bhaveyya, evaṃ, mahārāja, ācariyā kathentī’’ti āhaṃsu. Rājā tesaṃ sutvā anabhinanditvā appaṭikkositvā tuṇhī ahosi. Atha dutiyavaggabrāhmaṇāpi āgantvā tattheva kathesuṃ. Tathā tatiyavaggabrāhmaṇāpi. Atha rājā ‘‘yaññaṃ karontū’’ti āṇāpesi. Tato paṭṭhāya brāhmaṇā usabhādayo pāṇe āharāpesuṃ. Nagare mahāsaddo udapādi[Pg.132]. Taṃ pavattiṃ ñatvā mallikā rājānaṃ tathāgatassa santikaṃ pesesi. So gantvā bhagavantaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘handa kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divādivassā’’ti āha. Rājā – ‘‘ajja me, bhante, supinake cattāro saddā sutā, sohaṃ brāhmaṇe pucchiṃ. Brāhmaṇā ‘bhāriyo, mahārāja, supino, sabbapañcasataṃ yaññaṃ yajitvā paṭikammaṃ karomāti āraddhā’’’ti āha. Kinti te, mahārāja, saddā sutāti. So yathāsutaṃ ārocesi. Atha naṃ bhagavā āha – pubbe, mahārāja, imasmiṃyeva nagare cattāro seṭṭhiputtā paradārikā hutvā nandopanandāya lohakumbhiyā nibbattā saṭṭhivassasahassamatthake uggacchiṃsu.

ปุโรหิตนั้นให้พราหมณ์ทั้งหลายประชุมกันในโรงเก็บวอแล้ว บอกเนื้อความนั้นแล้ว ได้แบ่งพราหมณ์ออกเป็นสามพวก (สั่งว่า) "ท่านทั้งหลายจงแยกกันไปแล้วกล่าวอย่างนี้" พวกพราหมณ์เข้าไปแล้วทูลถามพระราชาถึงการบรรทมเป็นสุข พระราชาตรัสตามนัยที่ปุโรหิตกราบทูลแล้วนั่นเทียว แล้วตรัสถามว่า "ความสวัสดีจะมีได้อย่างไร" พวกพราหมณ์ใหญ่กราบทูลว่า "บูชายัญอย่างละห้าร้อยแล้ว ความสวัสดีจากกรรมนี้พึงมี มหาราชเจ้า พวกอาจารย์กล่าวอย่างนี้" พระราชาทรงสดับคำของพราหมณ์เหล่านั้นแล้ว ไม่ทรงยินดี ไม่ทรงคัดค้าน ได้ทรงนิ่งเสีย ครั้งนั้น แม้พราหมณ์พวกที่สองก็มาแล้วกราบทูลอย่างนั้นเหมือนกัน แม้พราหมณ์พวกที่สามก็เช่นกัน ครั้งนั้น พระราชาจึงรับสั่งว่า "จงทำยัญเถิด" จำเดิมแต่นั้น พราหมณ์ทั้งหลายจึงให้คนนำสัตว์มีโคอุสภะเป็นต้นมา เสียงดังใหญ่ได้เกิดขึ้นในพระนคร พระนางมัลลิกาทรงทราบความเป็นไปนั้นแล้ว ได้ส่งพระราชาไปสู่สำนักของพระตถาคต พระองค์เสด็จไปแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกะพระองค์ว่า "ดูก่อนมหาราช บัดนี้ พระองค์เสด็จมาจากไหนหนอในเวลากลางวันแสกๆ" พระราชา (กราบทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้ หม่อมฉันได้ยินเสียงสี่เสียงในความฝัน หม่อมฉันนั้นได้ถามพวกพราหมณ์ พวกพราหมณ์ (กล่าวว่า) 'มหาราชเจ้า ความฝันหนักหนา พวกเราจะบูชายัญอย่างละห้าร้อยแล้วทำการแก้' ดังนี้แล้วได้เริ่มการแล้ว" (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) "มหาราชเจ้า พระองค์ได้ยินเสียงว่าอย่างไร" พระองค์ได้กราบทูลตามที่ได้ทรงสดับแล้ว ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกะพระองค์ว่า "ดูก่อนมหาราช ในกาลก่อน ในนครนี้เอง บุตรเศรษฐีสี่คนเป็นผู้ล่วงละเมิดภรรยาผู้อื่น บังเกิดในโลหกุมภีชื่อนันโทปนันทะ ได้ผุดขึ้น ณ เบื้องบน (ปากหม้อ) ในกาลหกหมื่นปี"

Tattha eko –

ในบรรดาบุตรเศรษฐีเหล่านั้น คนหนึ่ง –

‘‘Saṭṭhivassasahassāni, paripuṇṇāni sabbaso;

Niraye paccamānānaṃ, kadā anto bhavissatī’’ti.(pe. va. 802;

jā. 1.4.54) –

"หกหมื่นปีบริบูรณ์แล้วโดยประการทั้งปวง แก่พวกเราผู้กำลังถูกต้มอยู่ในนรก เมื่อไรหนอ ที่สุดจักมี"

Imaṃ gāthaṃ vatthukāmo ahosi. Dutiyo –

ได้เป็นผู้ใคร่จะกล่าวคาถานี้ คนที่สอง –

‘‘Sohaṃ nūna ito gantvā, yoniṃ laddhāna mānusiṃ;

Vadaññū sīlasampanno, kāhāmi kusalaṃ bahu’’nti. (pe. va. 805;

jā. 1.4.56) –

"เรานั้นหนอ ไปจากที่นี้แล้ว ได้กำเนิดเป็นมนุษย์แล้ว จักเป็นผู้รู้ถ้อยคำ (ของผู้ขอ) ถึงพร้อมด้วยศีล จักทำกุศลให้มาก"

Imaṃ gāthaṃ vatthukāmo ahosi. Tatiyo –

ได้เป็นผู้ใคร่จะกล่าวคาถานี้ คนที่สาม –

‘‘Natthi anto kuto anto, na anto paṭidissati;

Tadā hi pakataṃ pāpaṃ, mama tuyhañca mārisā’’ti. (pe. va. 803;

jā. 1.4.55) –

"ที่สุดไม่มี ที่สุดจะมีแต่ที่ไหน ที่สุดย่อมไม่ปรากฏ เพราะว่าบาปอันเราทำไว้แล้วในกาลนั้น ทั้งของฉันและของท่าน สหายเอ๋ย"

Imaṃ gāthaṃ vatthukāmo ahosi. Catuttho –

ได้เป็นผู้ใคร่จะกล่าวคาถานี้ คนที่สี่ –

‘‘Dujjīvitamajīvimhā, ye sante na dadamhase;

Vijjamānesu bhogesu, dīpaṃ nākamha attano’’ti. (pe. va. 804;

jā. 1.4.53) –

"เราทั้งหลายมีชีวิตอยู่อย่างชั่วช้า คือเมื่อโภคะทั้งหลายมีอยู่ เราก็ไม่ได้ให้ทาน ไม่ได้ทำที่พึ่งแก่ตน"

Imaṃ. Te imā gāthā vattuṃ asakkontā ekekaṃ akkharaṃ vatvā tattheva nimuggā. Iti, mahārāja, te nerayikasattā yathākammena viraviṃsu. Tassa saddassa sutapaccayā tuyhaṃ hāni vā vuḍḍhi vā natthi. Ettakānaṃ pana pasūnaṃ ghātanakammaṃ nāma bhāriyanti nirayabhayena tajjetvā dhammakathaṃ [Pg.133] kathesi. Rājā dasabale pasīditvā, ‘‘muñcāmi, nesaṃ jīvitaṃ dadāmi, haritāni ceva tiṇāni khādantu, sītalāni ca pānīyāni pivantu, sīto ca nesaṃ vāto upavāyatū’’ti vatvā, ‘‘gacchatha hārethā’’ti manusse āṇāpesi. Te gantvā brāhmaṇe palāpetvā taṃ pāṇasaṅghaṃ bandhanato mocetvā nagare dhammabheriṃ carāpesuṃ.

สัตว์นรกเหล่านั้นไม่สามารถจะกล่าวคาถาเหล่านี้ให้จบได้ จึงกล่าวได้เพียงอักษรละตัวแล้วก็จมลงในโลหกุมภีนรกนั้นนั่นเทียว. ดูก่อนมหาบพิตร ด้วยประการฉะนี้ สัตว์นรกเหล่านั้นได้ร้องครวญครางไปตามกรรม. เพราะเหตุแห่งการได้ยินเสียงนั้น ความเสื่อมหรือความเจริญย่อมไม่มีแก่พระองค์ แต่ว่ากรรมคือการฆ่าสัตว์มีประมาณเท่านี้ชื่อว่าเป็นกรรมหนัก ดังนี้แล้ว ทรงขู่ด้วยภัยในนรกแล้วตรัสธรรมกถา. พระราชาทรงเลื่อมใสในพระทศพลแล้ว ตรัสว่า "เราจะปล่อย เราจะให้ชีวิตแก่สัตว์เหล่านั้น ขอสัตว์ทั้งหลายจงกินหญ้าสดทั้งหลาย และจงดื่มน้ำที่เย็น และขอลมเย็นจงพัดมาสู่กายของสัตว์เหล่านั้น" แล้วรับสั่งแก่มนุษย์ทั้งหลายว่า "พวกท่านจงไป จงนำมา". มนุษย์เหล่านั้นไปแล้ว ให้พราหมณ์ทั้งหลายหนีไป ปลดปล่อยหมู่สัตว์นั้นจากเครื่องผูกแล้ว ให้เที่ยวตีกลองธรรมในพระนคร.

Atha rājā dasabalassa santike nisinno āha – ‘‘bhante, ekaratti nāma tiyāmā hoti, mayhaṃ pana ajja dve rattiyo ekato ghaṭitā viya ahesu’’nti. Sopi puriso tattheva nisinno āha – ‘‘bhante, yojanaṃ nāma catugāvutaṃ hoti, mayhaṃ pana ajja dve yojanāni ekato katāni viya ahesu’’nti. Atha bhagavā – ‘‘jāgarassa tāva rattiyā dīghabhāvo pākaṭo, santassa yojanassa dīghabhāvo pākaṭo, vaṭṭapatitassa pana bālaputhujjanassa anamataggasaṃsāravaṭṭaṃ ekantadīghamevā’’ti rājānañca tañca purisaṃ nerayikasatte ca ārabbha dhammapade imaṃ gāthaṃ abhāsi –

ครั้งนั้น พระราชาประทับนั่งในสำนักของพระทศพลแล้วได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชื่อว่าราตรีหนึ่งมีสามยาม แต่สำหรับข้าพระองค์ในวันนี้ ราวกับว่าสองราตรีได้ถูกรวมเข้าด้วยกัน". แม้บุรุษนั้นนั่งอยู่ ณ ที่นั้นเหมือนกัน ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชื่อว่าโยชน์หนึ่งมีสี่คาวุต แต่สำหรับข้าพระองค์ในวันนี้ ราวกับว่าสองโยชน์ได้ถูกทำให้เป็นอันเดียวกัน". ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า "ความที่ราตรียาวนานสำหรับผู้ตื่นอยู่นั้นย่อมปรากฏชัด ความที่โยชน์ยาวนานสำหรับผู้เมื่อยล้าย่อมปรากฏชัด แต่สำหรับพาลปุถุชนผู้ตกไปในวัฏฏะ สังสารวัฏอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันบุคคลตามไปไม่รู้แล้ว ย่อมยาวนานโดยส่วนเดียวทีเดียว" ดังนี้แล้ว ทรงปรารภพระราชา บุรุษนั้น และสัตว์นรกทั้งหลาย ได้ตรัสพระคาถานี้ในธรรมบทว่า

‘‘Dīghā jāgarato ratti, dīghaṃ santassa yojanaṃ;

Dīgho bālānaṃ saṃsāro, saddhammaṃ avijānata’’nti. (dha. pa. 60);

"ราตรียาวนานสำหรับผู้ตื่นอยู่, โยชน์ยาวนานสำหรับผู้เมื่อยล้า, สังสารวัฏยาวนานสำหรับคนพาลทั้งหลายผู้ไม่รู้แจ้งซึ่งสัทธรรม".

Gāthāpariyosāne so itthisāmiko puriso sotāpattiphale patiṭṭhahi. Etamatthaṃ viditvāti etaṃ kāraṇaṃ jānitvā.

ในกาลจบลงแห่งพระคาถา บุรุษผู้เป็นสามีของหญิงนั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. บทว่า "เอตมตฺถํ วิทิตฺวา" คือ ทรงทราบแล้วซึ่งเหตุนั้น.

Assamedhantiādīsu – porāṇarājakāle kira sassamedhaṃ purisamedhaṃ sammāpāsaṃ vācāpeyyanti cattāri saṅgahavatthūni ahesuṃ, yehi rājāno lokaṃ saṅgaṇhiṃsu. Tattha nipphannasassato dasamabhāgaggahaṇaṃ sassamedhaṃ nāma, sassasampādane medhāvitāti attho. Mahāyodhānaṃ chamāsikaṃ bhatta-vetanānuppadānaṃ purisamedhaṃ nāma, purisasaṅgaṇhane medhāvitāti attho. Daliddamanussānaṃ hatthato lekhaṃ gahetvā tīṇi vassāni vināva vaḍḍhiyā sahassadvisahassamattadhanānuppadānaṃ sammāpāsaṃ nāma. Tañhi sammā manusse pāseti, hadaye bandhitvā viya ṭhapeti, tasmā sammāpāsanti vuccati. ‘‘Tāta mātulā’’tiādinā nayena saṇhavācābhaṇanaṃ vācāpeyyaṃ nāma, piyavācāti attho. Evaṃ catūhi saṅgahavatthūhi saṅgahitaṃ raṭṭhaṃ iddhañceva [Pg.134] hoti phītañca pahūtaannapānaṃ khemaṃ nirabbudaṃ. Manussā mudā modamānā ure putte naccentā apārutagharadvārā viharanti. Idaṃ gharadvāresu aggaḷānaṃ abhāvato niraggaḷanti vuccati. Ayaṃ porāṇikā paveṇī.

ในบททั้งหลายมีบทว่า อัสสเมธํ เป็นต้น (พึงทราบอรรถดังนี้) ได้ยินว่า ในสมัยพระราชาโบราณ สังคหวัตถุ ๔ ประการ คือ สัสสเมธะ ปุริสเมธะ สัมมาปาสะ และวาจาเปยยะ ได้มีแล้ว ซึ่งพระราชาทั้งหลายทรงสงเคราะห์โลกด้วยสังคหวัตถุเหล่านั้น. ในสังคหวัตถุ ๔ ประการนั้น การรับเอาส่วนที่สิบจากข้าวกล้าที่สำเร็จแล้ว ชื่อว่า สัสสเมธะ อธิบายว่า ความเป็นผู้มีปัญญาในการทำให้ข้าวกล้าสำเร็จ. การให้ภัตตาหารและค่าจ้างแก่ยอดนักรบทั้งหลายทุกหกเดือน ชื่อว่า ปุริสเมธะ อธิบายว่า ความเป็นผู้มีปัญญาในการสงเคราะห์บุรุษ. การให้ทรัพย์ประมาณหนึ่งพันหรือสองพันแก่คนยากจนทั้งหลาย โดยรับเอาบัญชีไว้ในมือ ตลอดสามปีโดยไม่มีดอกเบี้ย ชื่อว่า สัมมาปาสะ. เพราะว่า สังคหวัตถุนั้นย่อมผูกมนุษย์ทั้งหลายไว้โดยชอบ ประดุจผูกไว้ในหทัย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สัมมาปาสะ. การกล่าววาจาอ่อนหวานโดยนัยมีอาทิว่า "พ่อ ลุง" ชื่อว่า วาจาเปยยะ อธิบายว่า ปิยวาจา. แว่นแคว้นอันพระราชาทรงสงเคราะห์แล้วด้วยสังคหวัตถุ ๔ ประการอย่างนี้ ย่อมเป็นแว่นแคว้นที่มั่งคั่งและเจริญรุ่งเรือง มีข้าวและน้ำมาก เกษม ปราศจากเสี้ยนหนาม. มนุษย์ทั้งหลายมีใจยินดีร่าเริง ให้บุตรทั้งหลายฟ้อนรำอยู่บนอก ย่อมอยู่โดยมีประตูเรือนเปิดไว้. สังคหวัตถุนี้เรียกว่า นิรัคคฬะ เพราะไม่มีลิ่มสลักที่ประตูเรือนทั้งหลาย. นี้เป็นประเพณีโบราณ.

Aparabhāge pana okkākarājakāle brāhmaṇā imāni cattāri saṅgahavatthūni imañca raṭṭhasampattiṃ parivattetvā uddhaṃmūlakaṃ katvā assamedhaṃ purisamedhanti ādike pañca yaññe nāma akaṃsu. Tesu assamettha medhanti vadhantīti assamedho. Dvīhi pariyaññehi yajitabbassa ekavīsatiyūpassa ekasmiṃ majjhimadivaseyeva sattanavutipañcapasusataghātabhiṃsanassa ṭhapetvā bhūmiñca purise ca avasesasabbavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Purisamettha medhantīti purisamedho. Catūhi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Sammamettha pāsentīti sammāpāso. Divase divase sammaṃ khipitvā tassa patitokāse vediṃ katvā saṃhārimehi yūpādīhi sarassatinadiyā nimuggokāsato pabhuti paṭilomaṃ gacchantena yajitabbassa satrayāgassetaṃ adhivacanaṃ. Vājamettha pivantīti vājapeyyo. Ekena pariyaññena sattarasahi pasūhi yajitabbassa beluvayūpassa sattarasakadakkhiṇassa yaññassetaṃ adhivacanaṃ. Natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo. Navahi pariyaññehi yajitabbassa saddhiṃ bhūmiyā ca purisehi ca assamedhe vuttavibhavadakkhiṇassa sabbamedhapariyāyanāmassa assamedhavikappassevetaṃ adhivacanaṃ. Mahārambhāti mahākiccā mahākaraṇīyā. Sammaggatāti sammā paṭipannā buddhādayo. Nirārambhāti appatthā appakiccā. Yajanti anukulanti anukulesu yajanti, yaṃ niccabhattādi pubbapurisehi paṭṭhapitaṃ, taṃ aparāparaṃ anupacchinnattā manussā dadantīti attho. Navamaṃ.

แต่ในภายหลัง ในสมัยพระเจ้าโอกกากราช พราหมณ์ทั้งหลายได้เปลี่ยนแปลงสังคหวัตถุ ๔ ประการเหล่านี้และความสมบูรณ์แห่งแว่นแคว้นนี้ กระทำให้กลับตาลปัตร แล้วได้กระทำยัญ ๕ อย่าง มีอัสสเมธะและปุริสเมธะเป็นต้น. ในยัญเหล่านั้น (ยัญที่) เขาย่อมฆ่าม้าในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า อัสสเมธะ. นี้เป็นชื่อของยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ (ยัญบริวาร) ๒ อย่าง มีหลักยัญ ๒๑ หลัก น่าสะพรึงกลัวด้วยการฆ่าสัตว์ ๕๙๗ ตัวในวันกลางวันเดียวเท่านั้น เป็นทักษิณาที่ให้สมบัติทั้งปวงที่เหลือ เว้นไว้แต่แผ่นดินและบุรุษทั้งหลาย. (ยัญที่) เขาย่อมฆ่าบุรุษในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า ปุริสเมธะ. นี้เป็นชื่อของยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๔ อย่าง เป็นทักษิณาที่ให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับแผ่นดิน. (ยัญที่) เขาย่อมขว้างไม้คานใหญ่ในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมมาปาสะ. นี้เป็นชื่อของสัตตรยาคะ (ยัญที่ทำติดต่อกัน) ที่ต้องบูชาโดยผู้เดินทางทวนกระแส เริ่มตั้งแต่สถานที่ที่จมลงในแม่น้ำสรัสวดี โดยสร้างเวทีในที่ที่ไม้คานใหญ่นั้นตก ซึ่งขว้างไปทุกๆ วัน ด้วยหลักยัญเป็นต้นที่นำมาด้วยเกวียน. (ยัญที่) เขาย่อมดื่มน้ำหวานที่ปรุงด้วยมนตร์ในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า วาชเปยยะ. นี้เป็นชื่อของยัญที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๑ อย่าง ด้วยสัตว์ ๑๗ ตัว มีหลักยัญทำด้วยไม้ไผ่ เป็นทักษิณาที่ให้วัตถุ ๑๗ อย่าง. (ยัญที่) ไม่มีลิ่มสลักในยัญนี้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิรัคคฬะ. นี้เป็นชื่อของอัสสเมธวิกัป (ยัญที่ดัดแปลงจากอัสสเมธะ) ซึ่งมีชื่อโดยปริยายว่า สัพพเมธะ ที่ต้องบูชาด้วยปริยัญ ๙ อย่าง เป็นทักษิณาที่ให้สมบัติที่กล่าวไว้ในอัสสเมธยัญพร้อมกับแผ่นดินและบุรุษทั้งหลาย. บทว่า มหารมฺภา คือ มีกิจมาก มีกรณียะมาก. บทว่า สมฺมคฺคตา คือ พระพุทธเจ้าเป็นต้นผู้ปฏิบัติดีแล้ว. บทว่า นิรารมฺภา คือ มีเรื่องราวน้อย มีกิจน้อย. บทว่า ยชนฺติ อนุกุลํ คือ ย่อมบูชาในตระกูลที่ประพฤติตามสมควร อธิบายว่า มนุษย์ทั้งหลายย่อมให้ทานคือภัตตาหารประจำ เป็นต้นใด อันบุรพบุรุษทั้งหลายตั้งไว้แล้ว ซึ่งทานนั้นสืบๆ กันมา เพราะความเป็นทานที่ไม่ขาดสาย. (สูตรที่) ๙.

10. Bandhanasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาพันธนสูตร

121. Dasame idha, bhante, raññāti idaṃ te bhikkhū tesu manussesu ānandattherassa sukatakāraṇaṃ ārocentā ārocesuṃ. Rañño kira sakkena kusarājassa dinno aṭṭhavaṅko maṇi paveṇiyā āgato. Rājā alaṅkaraṇakāle taṃ maṇiṃ āharathāti āha. Manussā ‘‘ṭhapitaṭṭhāne [Pg.135] na passāmā’’ti ārocesuṃ. Rājā antogharacārino ‘‘maṇiṃ pariyesitvā dethā’’ti bandhāpesi. Ānandatthero te disvā maṇipaṭisāmakānaṃ ekaṃ upāyaṃ ācikkhi. Te rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘paṇḍito thero, therassa vacanaṃ karothā’’ti. Paṭisāmakamanussā rājaṅgaṇe udakacāṭiṃ ṭhapetvā sāṇiyā parikkhipāpetvā te manusse āhaṃsu – ‘‘sāṭakaṃ pārupitvā ettha gantvā hatthaṃ otārethā’’ti. Maṇicoro cintesi – ‘‘rājabhaṇḍaṃ vissajjetuṃ vā valañjetuṃ vā na sakkā’’ti. So gehaṃ gantvā maṇiṃ upakacchake ṭhapetvā sāṭakaṃ pārupitvā āgamma udakacāṭiyaṃ pakkhipitvā pakkāmi. Mahājane paṭikkante rājamanussā cāṭiyaṃ hatthaṃ otāretvā maṇiṃ disvā āharitvā rañño adaṃsu. ‘‘Ānandattherena kira dassitanayena maṇi diṭṭho’’ti mahājano kolāhalaṃ akāsi. Te bhikkhū taṃ kāraṇaṃ tathāgatassa ārocentā imaṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Satthā – ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, yaṃ ānando manussānaṃ hatthāruḷhamaṇiṃ āharāpeyya, yattha pubbe paṇḍitā attano ñāṇe ṭhatvā ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattānaṃ tiracchānagatānampi hatthāruḷhaṃ bhaṇḍaṃ āharāpetvā rañño adaṃsū’’ti vatvā –

๑๒๑. ในสูตรที่ ๑๐ ภิกษุเหล่านั้น เมื่อจะกราบทูลการกระทำอันดีของพระอานนทเถระในเรื่องคนเหล่านั้น จึงได้กราบทูลคำนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเรื่องนี้ พระเจ้าแผ่นดิน..." ความว่า ได้ยินว่าแก้วมณีแปดเหลี่ยมที่ท้าวสักกะประทานแก่พระเจ้ากุสะได้ตกทอดมาถึงพระราชาโดยราชประเพณี ในเวลาทรงประดับพระองค์ พระราชาตรัสว่า "จงนำแก้วมณีนั้นมา" พวกมหาดเล็กกราบทูลว่า "ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่เห็นในที่ที่เก็บไว้" พระราชาจึงรับสั่งให้จองจำพวกเจ้าหน้าที่ในพระราชวังไว้พลางตรัสว่า "พวกเจ้าจงค้นหาแก้วมณีมาให้ได้" พระอานนทเถระเห็นคนเหล่านั้นแล้ว จึงบอกอุบายอย่างหนึ่งแก่พวกผู้ดูแลแก้วมณี พวกเขาได้กราบทูลแด่พระราชา พระราชาตรัสว่า "พระเถระเป็นบัณฑิต พวกท่านจงทำตามคำของพระเถระเถิด" พวกผู้ดูแลแก้วมณีได้ตั้งตุ่มน้ำไว้ที่ลานหลวง ให้คนล้อมไว้ด้วยม่าน แล้วกล่าวกับคนเหล่านั้นว่า "พวกท่านจงนุ่งผ้าแล้วไปที่นี่ จุ่มมือลงไป" โจรผู้ขโมยแก้วมณีคิดว่า "ราชสมบัติจะนำไปขายหรือใช้สอยก็ไม่สามารถทำได้" เขาจึงกลับไปบ้าน เอาแก้วมณีซ่อนไว้ที่รักแร้ นุ่งผ้าคลุมกายมาแล้วหย่อนลงในตุ่มน้ำแล้วก็จากไป เมื่อมหาชนกลับไปแล้ว พวกราชบุรุษได้จุ่มมือลงในตุ่ม เห็นแก้วมณีแล้วจึงนำไปถวายแด่พระราชา มหาชนได้ส่งเสียงอื้ออึงว่า "ได้ยินว่า แก้วมณีถูกพบด้วยอุบายที่พระอานนทเถระชี้แนะ" ภิกษุเหล่านั้นเมื่อจะกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระตถาคต จึงได้กราบทูลความเป็นไปนี้ พระศาสดาตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย การที่อานนท์จะสามารถทำให้ได้แก้วมณีที่ตกอยู่ในมือของมนุษย์คืนมานั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย ในอดีต บัณฑิตทั้งหลายอาศัยปัญญาของตน ก็ยังเคยสามารถทำให้ได้ทรัพย์สินที่ตกอยู่ในมือแม้ของสัตว์เดรัจฉานผู้เกิดในอเหตุกปฏิสนธิคืนมาถวายแด่พระราชาได้" ดังนี้แล้ว

‘‘Ukkaṭṭhe sūramicchanti, mantīsu akutūhalaṃ;

Piyañca annapānamhi, atthe jāte ca paṇḍita’’nti. (jā. 1.1.92) –

ในยามคับขัน ย่อมต้องการคนกล้าหาญ, ในเวลาปรึกษางาน ย่อมต้องการคนไม่พูดพล่าม, ในเวลามีข้าวน้ำ ย่อมต้องการคนที่รัก, และเมื่อมีเรื่องราวเกิดขึ้น ย่อมต้องการบัณฑิต

Mahāsārajātakaṃ kathesi.

ได้ตรัสมหาสารชาดก

Na taṃ daḷhanti taṃ bandhanaṃ thiranti na kathenti. Yadāyasanti yaṃ āyasā kataṃ. Sārattarattāti suṭṭhu rattarattā, sārattena vā rattā sārattarattā, sāraṃ idanti maññanāya rattāti attho. Apekkhāti ālayo nikanti. Āhūti kathenti. Ohārinanti catūsu apāyesu ākaḍḍhanakaṃ. Sithilanti na āyasādibandhanaṃ viya iriyāpathaṃ nivāretvā ṭhitaṃ. Tena hi bandhanena baddhā paradesampi gacchantiyeva. Duppamuñcanti aññatra lokuttarañāṇena muñcituṃ asakkuṇeyyanti. Dasamaṃ.

บัณฑิตทั้งหลายไม่กล่าวว่าเครื่องจองจำนั้นมั่นคง คำว่า ยทายสํ คือ เครื่องจองจำใดที่ทำด้วยเหล็ก คำว่า สารตฺตรตฺตา คือ ผู้กำหนัดยินดีอย่างยิ่ง หรือผู้กำหนัดยินดีในสิ่งที่เป็นสาระ อธิบายว่า ผู้กำหนัดยินดีด้วยสำคัญว่า "สิ่งนี้เป็นสาระ" คำว่า อเปกฺขา คือ ความอาลัย ความใคร่ ท่านเรียกว่า อาหุ คำว่า โอหารินํ คือ เครื่องเหนี่ยวรั้งไว้ในอบาย ๔ คำว่า สิถิลํ คือ ไม่ได้ตั้งอยู่ขัดขวางอิริยาบถเหมือนเครื่องจองจำที่ทำด้วยเหล็กเป็นต้น ด้วยว่า ชนทั้งหลายผู้ถูกเครื่องจองจำนั้นผูกไว้ ย่อมไปสู่ต่างประเทศได้ทีเดียว คำว่า ทุปฺปมุญฺจํ คือ เว้นจากโลกุตรญาณแล้ว ไม่อาจจะหลุดพ้นได้ จบสูตรที่ ๑๐

Paṭhamo vaggo.

จบวรรคที่ ๑

2. Dutiyavaggo

๒. วรรคที่ ๒

1. Sattajaṭilasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสัตตชฏิลสูตร

122. Dutiyavaggassa [Pg.136] paṭhame pubbārāme migāramātupāsādeti pubbārāmasaṅkhāte vihāre migāramātuyā pāsāde. Tatrāyaṃ anupubbikathā – atīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satasahassadānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā – ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī’’ti patthanaṃ akāsi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ca manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato kāle bhaddiyanagare meṇḍakaputtassa dhanañcayaseṭṭhino gehe sumanadeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātakāle cassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ agamāsi, tadā pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ gatā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi. Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā. Tattha naṃ migāraseṭṭhi mātiṭṭhāne ṭhapesi, tasmā migāramātāti vuccati. Tāya kārite pāsāde.

๑๒๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ คำว่า ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท ได้แก่ ณ ปราสาทของนางมิคารมารดา ในวิหารชื่อว่าบุพพาราม ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้ ในอดีตกาล เมื่อแสนกัปป์ที่แล้ว อุบาสิกาคนหนึ่งได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระ ถวายทานแด่ภิกษุสงฆ์แสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วหมอบลงแทบพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า ตั้งความปรารถนาว่า "ในอนาคต ขอให้ข้าพระองค์ได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระพุทธเจ้าเช่นพระองค์" นางท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกตลอดแสนกัปป์ ในสมัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุมนาเทวี ในเรือนของธนัญชัยเศรษฐีผู้เป็นบุตรของเมณฑกเศรษฐี ในเมืองภัททิยะ ในเวลาเกิด พวกญาติได้ตั้งชื่อนางว่า วิสาขา เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปยังเมืองภัททิยะ นางพร้อมด้วยเด็กหญิง ๕๐๐ คน ได้ไปต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า และได้เป็นพระโสดาบันในครั้งแรกที่ได้เห็นนั่นเอง ในเวลาต่อมา นางได้ไปสู่เรือนของปุณณวัฒนกุมาร บุตรของมิคารเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น มิคารเศรษฐีได้ตั้งนางไว้ในตำแหน่งมารดา เพราะเหตุนั้น นางจึงถูกเรียกว่า มิคารมารดา (หมายถึง) ณ ปราสาทที่นางให้สร้างขึ้น

Bahi dvārakoṭṭhaketi pāsādadvārakoṭṭhakassa bahi, na vihāradvārakoṭṭhakassa. So kira pāsādo lohapāsādo viya samantā catudvārakoṭṭhakayuttena pākārena parikkhitto. Tesu pācīnadvārakoṭṭhakassa bahi pāsādacchāyāyaṃ pācīnalokadhātuṃ olokento paññatte varabuddhāsane nisinno hoti.

คำว่า พหิ ทฺวารโกฏฺฐเก คือ ภายนอกซุ้มประตูของปราสาท ไม่ใช่ภายนอกซุ้มประตูของวิหาร ได้ยินว่า ปราสาทนั้นมีกำแพงพร้อมด้วยซุ้มประตู ๔ ทิศล้อมรอบเหมือนโลหะปราสาท ในบรรดาซุ้มประตูเหล่านั้น พระองค์ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ ภายนอกซุ้มประตูด้านทิศตะวันออก ในร่มเงาของปราสาท ทอดพระเนตรไปยังโลกธาตุด้านทิศตะวันออก

Parūḷhakacchanakhalomāti parūḷhakacchā parūḷhanakhā parūḷhalomā, kacchādīsu dīghalomā dīghanakhā cāti attho. Khārivividhanti vividhakhāriṃ nānappakārakaṃ pabbajitaparikkhārabhaṇḍakaṃ. Avidūre atikkamantīti avidūramaggena nagaraṃ pavisanti. Rājāhaṃ, bhanteti ahaṃ, bhante, rājā pasenadi kosalo, mayhaṃ nāmaṃ tumhe jānāthāti. Kasmā pana rājā loke aggapuggalassa santike nisinno evarūpānaṃ naggabhogganissirikānaṃ añjaliṃ paggaṇhātīti. Saṅgaṇhanatthāya. Evaṃ hissa ahosi – ‘‘sacāhaṃ ettakampi etesaṃ na karissāmi[Pg.137], ‘mayaṃ puttadāraṃ pahāya etassatthāya dubbhojanadukkhaseyyādīni anubhoma, ayaṃ amhākaṃ añjalimattampi na karotī’ti attanā diṭṭhaṃ sutaṃ paṭicchādetvā na katheyyuṃ. Evaṃ kate pana anigūhitvā kathessantī’’ti. Tasmā evamakāsi. Apica satthu ajjhāsayajānanatthaṃ evamakāsi.

คำว่า ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา คือ มีขนรักแร้งอกยาว มีเล็บงอกยาว มีขนงอกยาว อธิบายว่า มีขนยาวและเล็บยาวในที่ทั้งหลายมีรักแร้เป็นต้น คำว่า ขาริวิวิธํ คือ หาบหลากหลายชนิด ได้แก่ บริขารของบรรพชิตนานาชนิด คำว่า อวิทูเร อติกฺกมนฺติ คือ เข้าไปสู่เมืองโดยทางที่ไม่ไกล คำว่า ราชาหํ ภนฺเต คือ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือพระเจ้าปเสนทิโกศล ขอพวกท่านจงทราบชื่อของข้าพเจ้าเถิด ก็เหตุไฉน พระราชาประทับนั่งในสำนักของบุคคลผู้เลิศในโลกแล้ว จึงทรงประคองอัญชลีแก่พวกคนเปลือยกาย น่ารังเกียจ ไร้สง่าราศีเช่นนี้เล่า (ตอบว่า) เพื่อทรงสงเคราะห์ ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีความคิดดังนี้ว่า "ถ้าเราจักไม่กระทำการสักการะแม้เพียงเท่านี้แก่พวกเขา พวกเขาก็อาจจะปกปิดเรื่องที่ตนเห็นและได้ยินมา ไม่ยอมบอก โดยคิดว่า 'พวกเราละทิ้งลูกเมียมาเพื่อประโยชน์แก่พระราชานี้ ต้องทนทุกข์กับอาหารเลวๆ และที่นอนลำบากเป็นต้น แต่พระราชานี้ไม่กระทำแม้เพียงการประคองอัญชลีแก่พวกเรา' แต่เมื่อเราทำเช่นนี้ พวกเขาก็จะบอกโดยไม่ปิดบัง" เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงกระทำเช่นนั้น อีกประการหนึ่ง พระองค์ทรงกระทำเช่นนั้นเพื่อทรงทราบอัธยาศัยของพระศาสดา

Kāsikacandananti saṇhacandanaṃ. Mālāgandhavilepananti vaṇṇagandhatthāya mālaṃ, sugandhabhāvatthāya gandhaṃ, vaṇṇagandhatthāya vilepanañca dhārentena.

บทว่า กาสิกจนฺทนํ ได้แก่ จันทน์เนื้อละเอียด. บทว่า มาลาคนฺธวิเลปนํ ความว่า (บุคคล) ผู้ทรงไว้ซึ่งระเบียบดอกไม้เพื่อความงามและกลิ่น, ซึ่งของหอมเพื่อความเป็นของมีกลิ่นดี, และซึ่งเครื่องลูบไล้เพื่อความงามและกลิ่น.

Saṃvāsenāti sahavāsena. Sīlaṃ veditabbanti ayaṃ susīlo vā dussīlo vāti saṃvasantena upasaṅkamantena jānitabbo. Tañca kho dīghena addhunā na ittaranti tañca sīlaṃ dīghena kālena veditabbaṃ, na ittarena. Dvīhatīhañhi saṃyatākāro ca saṃvutindriyākāro ca na sakkā dassetuṃ. Manasikarotāti sīlamassa pariggahessāmīti manasikarontena paccavekkhanteneva sakkā jānituṃ, na itarena. Paññavatāti tampi sappaññeneva paṇḍitena. Bālo hi manasikarontopi jānituṃ na sakkoti.

บทว่า สํวาเสน ได้แก่ ด้วยการอยู่ร่วมกัน. บทว่า สีลํ เวทิตพฺพํ ความว่า พึงทราบได้โดยผู้ที่อยู่ร่วม เข้าไปหา ว่า "ผู้นี้เป็นผู้มีศีลดี หรือเป็นผู้ทุศีล". บทว่า ตญฺจ โข ทีเฆน อทฺธุนา น อิตฺตรํ ความว่า ก็ศีลนั้นพึงรู้ได้โดยกาลยาวนาน ไม่ใช่โดยกาลเล็กน้อย. จริงอยู่ อาการของผู้สำรวมและอาการของผู้สำรวมอินทรีย์ ไม่อาจแสดงได้ (เพียง) สองสามวัน. บทว่า มนสิกโรตา ความว่า อาจรู้ได้ก็แต่โดยผู้ที่มนสิการ คือพิจารณาอยู่ว่า "เราจักกำหนดศีลของผู้นี้" เท่านั้น, ไม่ใช่โดยผู้อื่น (คือผู้ไม่มนสิการ). บทว่า ปญฺญวตา ความว่า แม้ศีลนั้น (ก็พึงรู้ได้) โดยบัณฑิตผู้มีปัญญาเท่านั้น. เพราะว่า คนพาล แม้จะมนสิการอยู่ ก็ไม่สามารถจะรู้ได้.

Saṃvohārenāti kathanena.

บทว่า สํโวหาเรน ได้แก่ ด้วยการพูดคุย.

‘‘Yo hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo’’ti. (ma. ni. 2.457) –

“ดูก่อนวาเสฏฐะ ผู้ใดก็ตามในหมู่มนุษย์ อาศัยการค้าขายเลี้ยงชีพ, ท่านจงรู้อย่างนี้ว่า ผู้นั้นเป็นพ่อค้า ไม่ใช่พราหมณ์”

Ettha hi byavahāro vohāro nāma. ‘‘Cattāro ariyavohārā cattāro anariyavohārā’’ti (dī. ni. 3.313) ettha cetanā. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1315) ettha paññatti. ‘‘Vohāramattena so vohareyyā’’ti (saṃ. ni. 1.25) ettha kathā vohāro. Idhāpi esova adhippeto. Ekaccassa hi sammukhā kathā parammukhāya kathāya na sameti, parammukhā kathā ca sammukhāya kathāya, tathā purimakathā ca pacchimakathāya, pacchimakathā ca purimakathāya. So kathenteneva sakkā jānituṃ ‘‘asuci eso puggalo’’ti. Sucisīlassa pana purimaṃ pacchimena, pacchimañca purimena sameti, sammukhākathitaṃ parammukhākathitena, parammukhākathitañca sammukhākathitena, tasmā kathentena sakkā sucibhāvo jānitunti pakāsento evamāha.

ในพระบาลีนี้ การซื้อขายแลกเปลี่ยน ชื่อว่า โวหาร. ในพระบาลีว่า "อริยโวหาร ๔ อนริยโวหาร ๔" นี้ (โวหาร) ได้แก่ เจตนา. ในพระบาลีว่า "สังขยา สมัญญา บัญญัติ โวหาร" นี้ (โวหาร) ได้แก่ บัญญัติ. ในพระบาลีว่า "เขาพึงกล่าวด้วยโวหารเท่านั้น" นี้ (โวหาร) ได้แก่ กถาโวหาร. แม้ในที่นี้ ก็ทรงประสงค์เอากถาโวหารนี้เท่านั้น. จริงอยู่ คำพูดต่อหน้าของคนบางคนไม่ตรงกับคำพูดลับหลัง, และคำพูดลับหลังก็ไม่ตรงกับคำพูดต่อหน้า, ฉันใด คำพูดก่อนก็ไม่ตรงกับคำพูดหลัง, และคำพูดหลังก็ไม่ตรงกับคำพูดก่อน ฉันนั้น. บุคคลนั้นอาจรู้ได้ด้วยการพูดคุยเท่านั้นว่า "ผู้นี้เป็นคนไม่สะอาด". ส่วนผู้มีศีลสะอาด คำพูดก่อนย่อมตรงกับคำพูดหลัง และคำพูดหลังก็ตรงกับคำพูดก่อน, คำพูดต่อหน้าย่อมตรงกับคำพูดลับหลัง และคำพูดลับหลังก็ตรงกับคำพูดต่อหน้า, เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแสดงว่า "ความเป็นผู้สะอาดอาจรู้ได้ด้วยการพูดคุย" จึงตรัสอย่างนี้.

Thāmoti [Pg.138] ñāṇathāmo. Yassa hi ñāṇathāmo natthi, so uppannesu upaddavesu gahetabbaggahaṇaṃ katabbakiccaṃ apassanto advāragharaṃ paviṭṭho viya carati. Tenāha āpadāsu kho, mahārāja, thāmo veditabboti. Sākacchāyāti saṃkathāya. Duppaññassa hi kathā udake geṇḍu viya uppalavati, paññavato kathentassa paṭibhānaṃ anantaraṃ hoti. Udakavipphanditeneva hi maccho khuddako vā mahanto vāti ñāyati. Ocarakāti heṭṭhācarakā. Carā hi pabbatamatthakena carantāpi heṭṭhā – carakāva honti. Ocaritvāti avacaritvā vīmaṃsitvā, taṃ taṃ pavattiṃ ñatvāti attho. Rajojallanti rajañca jallañca. Vaṇṇarūpenāti vaṇṇasaṇṭhānena. Ittaradassanenāti lahukadassanena. Viyañjanenāti parikkhārabhaṇḍakena. Patirūpako mattikākuṇḍalovāti suvaṇṇakuṇḍalapatirūpako mattikākuṇḍalova. Lohaḍḍhamāsoti lohaḍḍhamāsako. Paṭhamaṃ.

บทว่า ถาโม ได้แก่ กำลังคือญาณ. จริงอยู่ ผู้ใดไม่มีกำลังคือญาณ, ผู้นั้นเมื่ออุปัทวะทั้งหลายเกิดขึ้น ไม่เห็นสิ่งที่ควรถือเอาและกิจที่ควรทำ ย่อมเป็นไปประดุจผู้เข้าไปสู่เรือนที่ไม่มีประตู. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ข้าแต่มหาราช กำลังแล พึงรู้ได้ในคราวมีอันตราย". บทว่า สากจฺฉาย ได้แก่ ด้วยการสนทนา. จริงอยู่ คำพูดของคนมีปัญญาทราม ย่อมลอยอยู่เหมือนลูกข่างในน้ำ, ปฏิภาณของผู้มีปัญญากำลังพูด ย่อมไม่มีที่สิ้นสุด. จริงอยู่ ปลาจะตัวเล็กหรือตัวใหญ่ ย่อมรู้ได้ด้วยอาการไหวของน้ำนั่นเทียว. บทว่า โอจรคา ได้แก่ ผู้เที่ยวไปในที่ต่ำ. จริงอยู่ สัตว์เลื้อยคลานทั้งหลาย แม้เที่ยวไปบนยอดเขาก็เป็นผู้เที่ยวไปในที่ต่ำนั่นเอง. บทว่า โอจริตฺวา ความว่า สอดส่องไต่สวนแล้ว รู้เรื่องราวนั้นๆ. บทว่า รโชชลฺลํ ได้แก่ ธุลีและของสกปรก. บทว่า วณฺณรูเปน ได้แก่ ด้วยสัณฐานแห่งผิวพรรณ. บทว่า อิตฺตรทสฺสเนน ได้แก่ ด้วยการเห็นเพียงเล็กน้อย. บทว่า วิยญฺชเนน ได้แก่ ด้วยบริขารที่เป็นเครื่องใช้สอย. บทว่า ปฏิรูปโก มตฺติกา กุณฺฑโลว ได้แก่ ตุ้มหูดินที่ทำเลียนแบบตุ้มหูทองคำ. บทว่า โลหฑฺฒมาโส ได้แก่ มาสกกึ่งที่ทำด้วยโลหะ. (สูตร) ที่หนึ่ง.

2. Pañcarājasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาปัญจราชสูตร

123. Dutiye rūpāti nīlapītādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ. Kāmānaṃ agganti etaṃ kāmānaṃ uttamaṃ seṭṭhanti rūpagaruko āha. Sesesupi eseva nayo. Yatoti yadā. Manāpapariyantanti manāpanipphattikaṃ manāpakoṭikaṃ. Tattha dve manāpāni puggalamanāpaṃ sammutimanāpañca. Puggalamanāpaṃ nāma yaṃ ekassa puggalassa iṭṭhaṃ kantaṃ hoti, tadeva aññassa aniṭṭhaṃ akantaṃ. Paccantavāsīnañhi gaṇḍuppādāpi iṭṭhā honti kantā manāpā, majjhimadesavāsīnaṃ atijegucchā. Tesañca moramaṃsādīni iṭṭhāni honti, itaresaṃ tāni atijegucchāni. Idaṃ puggalamanāpaṃ. Itaraṃ sammutimanāpaṃ.

๑๒๓. ในสูตรที่สอง บทว่า รูปา ได้แก่ รูปารมณ์ มีความแตกต่างกันคือ สีเขียว สีเหลือง เป็นต้น. บทว่า กามานํ อคฺคํ ความว่า ผู้หนักในรูปกล่าวว่า "รูปารมณ์นี้เป็นสิ่งสูงสุด ประเสริฐสุดแห่งกามทั้งหลาย". แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า ยโต ได้แก่ ในกาลใด. บทว่า มนาปปริยนฺตํ ได้แก่ (กามคุณ) ที่สำเร็จเป็นที่น่าพอใจ มีความน่าพอใจเป็นที่สุด. ในบรรดากามคุณนั้น สิ่งที่น่าพอใจมี ๒ อย่าง คือ ปุคคลมนาปะ และ สัมมุติมนาปะ. ชื่อว่า ปุคคลมนาปะ ได้แก่ สิ่งใดเป็นที่ปรารถนา เป็นที่น่าใคร่ของบุคคลหนึ่ง, สิ่งนั้นนั่นแหละกลับเป็นสิ่งไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ของอีกบุคคลหนึ่ง. จริงอยู่ แม้แต่ไส้เดือนก็เป็นที่ปรารถนา เป็นที่น่าใคร่ เป็นที่น่าพอใจของชาวปัจจันตประเทศ, แต่เป็นสิ่งที่น่ารังเกียจอย่างยิ่งของชาวมัชฌิมประเทศ. และเนื้อนกยูงเป็นต้น ก็เป็นที่ปรารถนาของชาวมัชฌิมประเทศเหล่านั้น, แต่สิ่งเหล่านั้นเป็นที่น่ารังเกียจอย่างยิ่งของชนเหล่าอื่น (คือชาวปัจจันตประเทศ). นี้คือ ปุคคลมนาปะ. อีกอย่างหนึ่งคือ สัมมุติมนาปะ.

Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ nāma loke paṭivibhattaṃ natthi, vibhajitvā pana dassetabbaṃ. Vibhajantena ca na atiissarānaṃ mahāsammatamahāsudassanadhammāsokādīnaṃ vasena vibhajitabbaṃ. Tesañhi dippakappampi ārammaṇaṃ amanāpaṃ upaṭṭhāti. Atiduggatānaṃ dullabhannapānānaṃ vasenapi na vibhajitabbaṃ. Tesañhi kaṇājakabhattasitthānipi pūtimaṃsassa rasopi atimadhuro amatasadiso hoti. Majjhimānaṃ pana gaṇakamahāmattaseṭṭhi kuṭumbikavāṇijādīnaṃ kālena [Pg.139] iṭṭhaṃ kālena aniṭṭhaṃ labhamānānaṃ vasena vibhajitabbaṃ. Tañca panetaṃ ārammaṇaṃ javanaṃ paricchindituṃ na sakkoti. Javanañhi iṭṭhepi rajjati aniṭṭhepi, iṭṭhepi dussati aniṭṭhepi. Ekantato pana vipākacittaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindati. Kiñcāpi hi micchādiṭṭhikā buddhaṃ vā saṅghaṃ vā mahācetiyādīni vā uḷārāni ārammaṇāni disvā akkhīni pidahanti domanassaṃ āpajjanti, dhammasaddaṃ sutvā kaṇṇe thakenti, cakkhuviññāṇasotaviññāṇāni pana tesaṃ kusalavipākāneva honti. Kiñcāpi gūthasūkarādayo gūthagandhaṃ ghāyitvā khādituṃ labhissāmāti somanassajātā honti, gūthadassane pana nesaṃ cakkhuviññāṇaṃ, tassa gandhaghāyane ghānaviññāṇaṃ, rasasāyane jivhāviññāṇañca akusalavipākameva hoti. Bhagavā pana puggalamanāpataṃ sandhāya te ca, mahārāja, rūpātiādimāha.

ชื่อว่า อิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ที่จำแนกไว้แล้วในโลกไม่มี, แต่พึงจำแนกแสดง. และเมื่อจำแนก ก็ไม่พึงจำแนกโดยอาศัยผู้มีอำนาจยิ่งนัก มีพระเจ้ามหาสมมตราช พระเจ้ามหาสุทัสสนราช พระเจ้าธรรมาโศกราช เป็นต้น. จริงอยู่ แม้อารมณ์ที่เป็นดุจของทิพย์ก็ปรากฏเป็นสิ่งไม่น่าพอใจแก่พระราชาเหล่านั้น. และไม่พึงจำแนกโดยอาศัยผู้ยากจนข้นแค้น ผู้หาข้าวและน้ำได้โดยยาก. จริงอยู่ แม้แต่เมล็ดข้าวหักและรำ หรือแม้แต่น้ำแกงเนื้อเน่า ก็เป็นของหวานยิ่งนัก ประดุจน้ำอมฤตแก่คนเหล่านั้น. แต่พึงจำแนกโดยอาศัยบุคคลชั้นกลาง มีโหร มหาอำมาตย์ เศรษฐี คฤหบดี พ่อค้า เป็นต้น ผู้ได้อิฏฐารมณ์บ้าง อนิฏฐารมณ์บ้างในบางคราว. ก็อารมณ์นั้นแล ไม่สามารถจะกำหนดชวนะได้. จริงอยู่ ชวนะย่อมกำหนัดได้แม้ในอิฏฐารมณ์ ย่อมกำหนัดได้แม้ในอนิฏฐารมณ์, ย่อมประทุษร้ายได้แม้ในอิฏฐารมณ์ ย่อมประทุษร้ายได้แม้ในอนิฏฐารมณ์. แต่โดยส่วนเดียว วิปากจิตย่อมกำหนดอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์. จริงอยู่ แม้ว่าพวกมิจฉาทิฏฐิเห็นอารมณ์อันโอฬาร มีพระพุทธเจ้า พระสงฆ์ หรือพระมหาเจดีย์เป็นต้นแล้ว จะปิดตา ถึงความโทมนัส, ได้ยินเสียงพระธรรมแล้ว จะอุดหู, แต่จักขุวิญญาณและโสตวิญญาณของพวกเขาก็เป็นกุศลวิบากนั่นเอง. แม้ว่าสุกรที่กินคูถเป็นต้น ดมกลิ่นคูถแล้ว จะเกิดโสมนัสว่า "เราจักได้กิน", แต่ในเวลาเห็นคูถ จักขุวิญญาณของสัตว์เหล่านั้น, ในเวลาดมกลิ่นของมัน ฆานวิญญาณ, และในเวลาลิ้มรสของมัน ชิวหาวิญญาณ ก็เป็นอกุศลวิบากนั่นเอง. แต่พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงความเป็นปุคคลมนาปะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่มหาราช ก็รูปเหล่านั้น...".

Candanaṅgalikoti idaṃ tassa upāsakassa nāmaṃ. Paṭibhāti maṃ bhagavāti bhagavā mayhaṃ ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti paññāyati. Tassa te pañca rājāno āmuttamaṇikuṇḍale sajjitāya āpānabhūmiyā nisinnavaseneva mahatā rājānubhāvena paramena issariyavibhavena āgantvāpi dasabalassa santike ṭhitakālato paṭṭhāya divā padīpe viya udakābhisitte aṅgāre viya sūriyuṭṭhāne khajjopanake viya ca hatappabhe hatasobhe taṃ tathāgatañca tehi sataguṇena sahassaguṇena virocamānaṃ disvā, ‘‘mahantā vata bho buddhā nāmā’’ti paṭibhānaṃ udapādi. Tasmā evamāha.

คำว่า “จันทนังคลิกะ” นี้เป็นชื่อของอุบาสกนั้น คำว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เหตุการณ์หนึ่งปรากฏแก่ข้าพระองค์” ความว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เหตุการณ์หนึ่งย่อมปรากฏ ย่อมประจักษ์แก่ข้าพระองค์ ปฏิภาณได้เกิดขึ้นแก่อุบาสกนั้น เพราะได้เห็นพระราชา ๕ พระองค์เหล่านั้น ผู้ทรงประดับตุ้มหูแก้วมณี แม้เสด็จมาด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ด้วยความเป็นใหญ่และสมบัติอันยอดเยี่ยม เพียงแค่นั่งอยู่ในลานดื่มที่ตกแต่งไว้ แต่จำเดิมแต่กาลที่ประทับยืนอยู่ในสำนักของพระทศพลแล้ว กลับมีรัศมีอันเสื่อมแล้ว มีความงามอันเสื่อมแล้ว เป็นประดุจประทีปในเวลากลางวัน ประดุจถ่านเพลิงที่ถูกราดด้วยน้ำ และประดุจหิ่งห้อยในเวลาที่พระอาทิตย์ขึ้น และได้เห็นพระตถาคตพระองค์นั้น ผู้ทรงรุ่งเรืองกว่าพระราชาเหล่านั้นร้อยเท่าพันเท่า จึงเกิดปฏิภาณขึ้นว่า “โอ้หนอ ท่านผู้เจริญ ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ช่างยิ่งใหญ่หนอ” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้

Kokanadanti padumassevetaṃ vevacanaṃ. Pātoti kālasseva. Siyāti bhaveyya. Avītagandhanti avigatagandhaṃ. Aṅgīrasanti sammāsambuddhaṃ. Bhagavato hi aṅgato rasmiyo nikkhamanti, tasmā aṅgīrasoti vuccati. Yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ pātova phullaṃ avītagandhaṃ siyā, evameva bhagavantaṃ aṅgīrasaṃ tapantaṃ ādiccamiva antalikkhe virocamānaṃ passāti ayamettha saṅkhepattho. Bhagavantaṃ acchādesīti bhagavato adāsīti attho. Lokavohārato panettha īdisaṃ vacanaṃ hoti. So kira upāsako – ‘‘ete tathāgatassa guṇesu pasīditvā mayhaṃ pañca uttarāsaṅge [Pg.140] denti, ahampi te bhagavatova dassāmī’’ti cintetvā adāsi. Dutiyaṃ.

คำว่า “โกกนุท” นี้ เป็นไวพจน์ของดอกปทุมนั่นเอง คำว่า “ปาโต” คือ ในเวลาเช้าตรู่ คำว่า “สิยา” คือ พึงมี, พึงเป็น คำว่า “อวีตคันธัง” คือ มีกลิ่นไม่ปราศไป คำว่า “อังคีรส” หมายถึง พระสัมมาสัมพุทธเจ้า จริงอยู่ รัศมีทั้งหลายย่อมออกจากพระอวัยวะของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงถูกเรียกว่า “อังคีรส” เนื้อความโดยย่อในที่นี้คือ “ดอกปทุมที่ชื่อว่าโกกนุท บานในเวลาเช้าตรู่ มีกลิ่นไม่ปราศไป พึงมีฉันใด ท่านจงดูพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงเป็นอังคีรส ผู้ทรงแผ่รัศมีรุ่งเรืองอยู่ในอากาศ ดุจพระอาทิตย์ ฉันนั้นเหมือนกัน” คำว่า “ได้ถวายผ้าแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า” มีความหมายว่า ได้ถวายแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในที่นี้ คำเช่นนี้เป็นไปตามโวหารของชาวโลก ได้ยินว่า อุบาสกนั้นคิดว่า “ท่านเหล่านี้เลื่อมใสในพระคุณของพระตถาคตแล้ว จึงให้ผ้าห่ม ๕ ผืนแก่เรา แม้เราก็จะถวายผ้าเหล่านั้นแด่พระผู้มีพระภาคเจ้านั่นแหละ” ดังนี้แล้ว จึงได้ถวายไป สูตรที่ ๒ จบ

3. Doṇapākasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาโทณปากสูตร

124. Tatiye doṇapākakuranti doṇapākaṃ kuraṃ, doṇassa taṇḍulānaṃ pakkabhattaṃ tadūpiyañca sūpabyañjanaṃ bhuñjatīti attho. Bhuttāvīti pubbe bhattasammadaṃ vinodetvā muhuttaṃ vissamitvā buddhupaṭṭhānaṃ gacchati, taṃdivasaṃ pana bhuñjantova dasabalaṃ saritvā hatthe dhovitvā agamāsi. Mahassāsīti tassa gacchato balavā bhattaparīḷāho udapādi, tasmā mahantehi assāsehi assasati, gattatopissa sedabindūni muccanti, tamenaṃ ubhosu passesu ṭhatvā yamakatālavaṇṭehi bījanti, buddhagāravena pana nipajjituṃ na ussahatīti idaṃ sandhāya ‘‘mahassāsī’’ti vuttaṃ. Imaṃ gāthaṃ abhāsīti, rājā bhojane amattaññutāya kilamati, phāsu vihāraṃ dānissa karissāmīti cintetvā abhāsi. Manujassāti sattassa. Kahāpaṇasatanti pātarāse paṇṇāsaṃ sāyamāse paṇṇāsanti evaṃ kahāpaṇasataṃ. Pariyāpuṇitvāti raññā saddhiṃ thokaṃ gantvā ‘‘imaṃ maṅgalaasiṃ kassa dammi, mahārājā’’ti? Asukassa nāma dehīti so taṃ asiṃ datvā dasabalassa santikaṃ āgamma vanditvā ṭhitakova ‘‘gāthaṃ vadatha, bho gotamā’’ti vatvā bhagavatā vuttaṃ pariyāpuṇitvāti attho.

๑๒๔. ในสูตรที่ ๓ คำว่า “โทณปากกุรัง” หมายความว่า เสวยพระกระยาหารที่หุงด้วยข้าวสารหนึ่งทะนาน และแกงกับที่เหมาะสมกับพระกระยาหารนั้น คำว่า “ภุตฺตาวี” คือ ในวันก่อนๆ ทรงบรรเทาความเมาอาหารแล้ว ทรงพักผ่อนครู่หนึ่ง จึงเสด็จไปเฝ้าพระพุทธเจ้า แต่ในวันนั้น ขณะกำลังเสวยอยู่นั่นเอง ทรงระลึกถึงพระทศพลแล้ว ก็ทรงล้างพระหัตถ์เสด็จไป คำว่า “มหสฺสาสี” คือ เมื่อพระองค์เสด็จไป ความกระวนกระวายเพราะอาหารอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงทรงหายพระทัยแรง หยาดพระเสโทก็ไหลออกจากพระวรกาย มหาดเล็กยืนอยู่ทั้งสองข้างถวายงานพัดด้วยพัดใบตาลคู่ แต่ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า จึงไม่ทรงกล้าที่จะบรรทม คำว่า “มหสฺสาสี” ตรัสหมายถึงเหตุนี้ คำว่า “ได้ตรัสพระคาถานี้” คือ ทรงดำริว่า “พระราชาทรงลำบากเพราะความไม่รู้จักประมาณในโภชนะ บัดนี้เราจักทำความอยู่ผาสุกให้แก่เธอ” แล้วจึงตรัส คำว่า “มนุชสฺส” คือ แก่สัตว์ คำว่า “กหาปณสตํ” คือ กหาปณะหนึ่งร้อย คือ ในอาหารเช้าห้าสิบ ในอาหารเย็นห้าสิบ คำว่า “ปริยาปุณิตฺวา” มีความหมายว่า (มาณพ) เดินตามเสด็จพระราชาไปหน่อยหนึ่งแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่มหาราช ข้าพระองค์จะมอบพระแสงขรรค์มงคลนี้แก่ใคร” (พระราชาตรัสว่า) “จงให้แก่คนชื่อโน้น” มาณพนั้นมอบพระแสงขรรค์นั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระทศพล ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ได้กราบทูลว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม ขอจงตรัสคาถาเถิด” แล้วได้เรียนคาถาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว

Bhattābhihāre sudaṃ bhāsatīti kathaṃ bhāsati? Bhagavatā anusiṭṭhiniyāmena. Bhagavā hi naṃ evaṃ anusāsi – ‘‘māṇava, imaṃ gāthaṃ naṭo viya pattapattaṭṭhāne mā avaca, rañño bhuñjanaṭṭhāne ṭhatvā paṭhamapiṇḍādīsupi avatvā vosānapiṇḍe gahite vadeyyāsi, rājā sutvāva bhattapiṇḍaṃ chaḍḍessati. Atha rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā tadupiyaṃ byañjanaṃ ñatvā punadivase tāvatake taṇḍule hāreyyāsi, pātarāse ca vatvā sāyamāse mā vadeyyāsī’’ti. So sādhūti paṭissuṇitvā taṃdivasaṃ rañño pātarāsaṃ bhutvā gatattā sāyamāse bhagavato anusiṭṭhiniyāmena gāthaṃ abhāsi[Pg.141]. Rājā dasabalassa vacanaṃ saritvā bhattapiṇḍaṃ pātiyaṃyeva chaḍḍesi. Rañño hatthesu dhotesu pātiṃ apanetvā sitthāni gaṇetvā tadupiyaṃ byañjanaṃ ñatvā punadivase tattake taṇḍule hariṃsu.

คำว่า “ย่อมกล่าวในเวลาที่เขานำภัตตาหารมาถวาย” คือ กล่าวอย่างไร? คือ กล่าวตามวิธีที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแนะนำ จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงแนะนำมาณพนั้นอย่างนี้ว่า “ดูก่อนมาณพ เธออย่ากล่าวคาถานี้ในที่นั้นๆ เหมือนนักฟ้อนรำ เธอจงยืนอยู่ในที่เสวยของพระราชา ไม่ต้องกล่าวในคำข้าวคำแรกๆ แต่พึงกล่าวเมื่อพระองค์ทรงหยิบคำข้าวคำสุดท้าย พระราชาพอทรงสดับแล้ว ก็จักทรงวางคำข้าวนั้นเสีย ครั้นเมื่อพระราชาทรงล้างพระหัตถ์แล้ว เธอจงนำถาดออกไป นับเม็ดข้าว รู้จักกับข้าวที่เหมาะสมกับข้าวนั้นแล้ว ในวันรุ่งขึ้น จงนำข้าวสารมาเท่านั้น และจงกล่าวในเวลาอาหารเช้า แต่อย่ากล่าวในเวลาอาหารเย็น” มาณพนั้นทูลรับว่า “ดีแล้ว พระเจ้าข้า” และเพราะในวันนั้นพระราชาเสด็จไปหลังจากเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ในเวลาพระกระยาหารเย็น เขาจึงกล่าวคาถาตามวิธีที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแนะนำ พระราชาระลึกถึงพระดำรัสของพระทศพลแล้ว จึงทรงวางคำข้าวลงในถาดนั่นเอง เมื่อพระราชาทรงล้างพระหัตถ์แล้ว (เจ้าพนักงาน) ได้นำถาดออกไป นับเม็ดข้าว รู้จักกับข้าวที่เหมาะสมกับข้าวนั้นแล้ว ในวันรุ่งขึ้น จึงได้นำข้าวสารมาเท่านั้น

Nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsīti so kira māṇavo divase divase tathāgatassa santikaṃ gacchati, dasabalassa vissāsiko ahosi. Atha naṃ ekadivasaṃ pucchi ‘‘rājā kittakaṃ bhuñjatī’’ti? So ‘‘nāḷikodana’’nti āha. Vaṭṭissati ettāvatā purisabhāgo esa, ito paṭṭhāya gāthaṃ mā vadīti. Iti rājā tattheva saṇṭhāsi. Diṭṭhadhammikena ceva atthena samparāyikena cāti ettha sallikhitasarīratā diṭṭhadhammikattho nāma, sīlaṃ samparāyikattho. Bhojane mattaññutā hi sīlaṅgaṃ nāma hotīti. Tatiyaṃ.

คำว่า “ทรงดำรงอยู่ด้วยข้าวสุกหนึ่งนาฬิเป็นอย่างยิ่ง” คือ ได้ยินว่า มาณพนั้นไปสู่สำนักของพระตถาคตทุกๆ วัน ได้เป็นผู้คุ้นเคยกับพระทศพล ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระองค์ตรัสถามมาณพนั้นว่า “พระราชาเสวยเท่าไร?” เขาตอบว่า “ข้าวสุกหนึ่งนาฬิ พระเจ้าข้า” (พระพุทธองค์ตรัสว่า) “เพียงเท่านั้นจะพอเพียง นี่เป็นส่วนของบุรุษ จำแต่นี้ไป เธออย่ากล่าวคาถาอีก” ด้วยเหตุนี้ พระราชาจึงทรงดำรงอยู่เพียงเท่านั้น ในคำว่า “ด้วยประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในภพหน้า” นี้ ความที่พระวรกายสมส่วน ชื่อว่าเป็นประโยชน์ในปัจจุบัน ศีลชื่อว่าเป็นประโยชน์ในภพหน้า จริงอยู่ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ ชื่อว่าเป็นองค์แห่งศีล สูตรที่ ๓ จบ

4. Paṭhamasaṅgāmasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาปฐมสังคามสูตร

125. Catutthe vedehiputtoti vedehīti paṇḍitādhivacanametaṃ, paṇḍititthiyā puttoti attho. Caturaṅgininti hatthiassarathapattisaṅkhātehi catūhi aṅgehi samannāgataṃ. Sannayhitvāti cammapaṭimuñcanādīhi sannāhaṃ kāretvā. Saṅgāmesunti yujjhiṃsu. Kena kāraṇena? Mahākosalaraññā kira bimbisārassa dhītaraṃ dentena dvinnaṃ rajjānaṃ antare satasahassuṭṭhāno kāsigāmo nāma dhītu dinno. Ajātasattunā ca pitari mārite mātāpissa rañño viyogasokena nacirasseva matā. Tato rājā pasenadi kosalo – ‘‘ajātasattunā mātāpitaro māritā, mayhaṃ pitu santako gāmo’’ti tassatthāya aḍḍaṃ karoti. Ajātasattupi ‘‘mayhaṃ mātu santako’’ti tassa gāmassatthāya dvepi mātulabhāgineyyā yujjhiṃsu.

๑๒๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เวเทหิปุตฺโต ความว่า บทว่า เวเทหิ นี้เป็นชื่อของบัณฑิต อธิบายว่า บุตรของสตรีผู้เป็นบัณฑิต บทว่า จตุรงฺคินึ คือ ประกอบด้วยองค์ ๔ อันได้แก่ ช้าง ม้า รถ และพลเดินเท้า บทว่า สนฺนยฺหิตฺวา คือ ให้ทรงกระทำการสวมเกราะด้วยเกราะหนังเป็นต้น บทว่า สงฺคาเมสุ คือ ได้รบกันแล้ว ด้วยเหตุอะไร? ได้ยินว่า พระเจ้ามหาโกศล เมื่อประทานพระธิดาแก่พระเจ้าพิมพิสาร ได้ประทานหมู่บ้านในแคว้นกาสีซึ่งมีส่วยหนึ่งแสน อันตั้งอยู่ระหว่างสองแคว้นแก่พระธิดา และเมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูปลงพระชนม์พระบิดาแล้ว แม้พระมารดาของพระองค์ก็สิ้นพระชนม์ในไม่ช้าด้วยความโศกเศร้าเพราะการพลัดพรากจากพระราชา ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงตั้งเรื่องราวขึ้นเพื่อหมู่บ้านนั้นว่า "พระเจ้าอชาตศัตรูปลงพระชนม์พระมารดาและพระบิดาแล้ว หมู่บ้านนั้นเป็นของพระบิดาของเรา" แม้พระเจ้าอชาตศัตรูก็ตรัสว่า "เป็นของพระมารดาของเรา" แล้ว พระมาตุลาและพระภาคิไนยทั้งสองพระองค์จึงได้รบกันเพื่อหมู่บ้านนั้น

Pāpā devadattādayo mittā assāti pāpamitto. Teyevassa sahāyāti pāpasahāyo. Tesvevassa cittaṃ ninnaṃ sampavaṅkanti pāpasampavaṅko. Pasenadissa sāriputtattherādīnaṃ vasena kalyāṇamittāditā veditabbā. Dukkhaṃ setīti jitāni hatthiādīni anusocanto dukkhaṃ sayissati. Idaṃ bhagavā puna tassa jayakāraṇaṃ disvā āha. Jayaṃ veraṃ pasavatīti jinanto veraṃ pasavati, veripuggalaṃ labhati. Catutthaṃ.

พระเจ้าอชาตศัตรูนั้นมีมิตรชั่วคือพระเทวทัตเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาปมิตโต (ผู้มีมิตรชั่ว) ชนเหล่านั้นนั่นแหละเป็นสหายของพระองค์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาปสหาโย (ผู้มีสหายชั่ว) จิตของพระองค์น้อมไป โน้มไปในชนเหล่านั้นนั่นแหละ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปาปสมฺปวงฺโก (ผู้มีจิตน้อมไปในทางชั่ว) พึงทราบความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรเป็นต้นของพระเจ้าปเสนทิ ด้วยสามารถแห่งพระสารีบุตรเถระเป็นต้น บทว่า ทุกฺขํ เสติ คือ ทรงเศร้าโศกถึงช้างเป็นต้นที่ถูกชิงไป ย่อมบรรทมเป็นทุกข์ พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นเหตุแห่งชัยชนะของพระเจ้าปเสนทินั้นอีก จึงตรัสพระดำรัสนี้ บทว่า ชยํ เวรํ ปสวติ คือ ผู้ชนะย่อมก่อเวร ย่อมได้บุคคลผู้เป็นเวร จบสูตรที่ ๔

5. Dutiyasaṅgāmasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาทุติยสังคามสูตร

126. Pañcame [Pg.142] abbhuyyāsīti parājaye garahappatto ‘‘ārāmaṃ gantvā bhikkhūnaṃ kathāsallāpaṃ suṇāthā’’ti rattibhāge buddharakkhitena nāma vuḍḍhapabbajitena dhammarakkhitassa vuḍḍhapabbajitassa ‘‘sace rājā imañca upāyaṃ katvā gaccheyya, puna jineyyā’’ti vuttajayakāraṇaṃ sutvā abhiuyyāsi.

๑๒๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อพฺภุยฺยาสิ คือ เมื่อทรงพ่ายแพ้ ถูกตำหนิ จึง (รับสั่งให้คนไป) ว่า "พวกท่านจงไปอารามแล้วฟังการสนทนาของภิกษุทั้งหลาย" ในเวลากลางคืน ได้ทรงสดับเหตุแห่งชัยชนะที่พระพุทธรักขิตเถระผู้บรรพชาเมื่อแก่กล่าวไว้ว่า "ถ้าพระราชาทรงทำอุบายนี้แล้วเสด็จไป พึงชนะได้อีก" จึงเสด็จยกทัพออกไปอีก

Yāvassa upakappatīti yāva tassa upakappati sayhaṃ hoti. Yadā caññeti yadā aññe. Vilumpantīti taṃ vilumpitvā ṭhitapuggalaṃ vilumpanti. Vilumpatīti vilumpiyati. Ṭhānaṃ hi maññatīti ‘‘kāraṇa’’nti hi maññati. Yadāti yasmiṃ kāle. Jetāraṃ labhate jayanti jayanto puggalo pacchā jetārampi labhati. Rosetāranti ghaṭṭetāraṃ. Rosakoti ghaṭṭako. Kammavivaṭṭenāti kammapariṇāmena, tassa vilumpanakammassa vipākadānena. So vilutto viluppatīti so vilumpako vilumpiyati. Pañcamaṃ.

บทว่า ยาวสฺส อุปกปฺปติ คือ ตราบเท่าที่การกระทำนั้นยังสำเร็จแก่เขา ยังสามารถทำได้ บทว่า ยทา จญฺเญ คือ ในกาลใด ชนเหล่าอื่น บทว่า วิลุมฺปนฺติ คือ ย่อมปล้นบุคคลผู้เคยปล้นแล้วนั้น บทว่า วิลุมฺปติ คือ ย่อมถูกปล้น บทว่า ฐานํ หิ มญฺญติ คือ ย่อมสำคัญว่า "เป็นเหตุ" บทว่า ยทา คือ ในกาลใด บทว่า เชตารํ ลภเต ชยํ คือ บุคคลผู้ชนะ ภายหลังย่อมได้ผู้ชนะตนบ้าง บทว่า โรเสตารํ คือ ผู้กระทบกระทั่ง บทว่า โรสโก คือ ผู้กระทบกระทั่ง บทว่า กมฺมวิวฏฺเฏน คือ ด้วยความหมุนเวียนแห่งกรรม ด้วยการให้ผลแห่งกรรมคือการปล้นนั้น บทว่า โส วิลุตฺโต วิลุปฺปติ คือ ผู้นั้นซึ่งเคยปล้น ย่อมถูกปล้น จบสูตรที่ ๕

6. Mallikāsuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถามัลลิกาสูตร

127. Chaṭṭhe upasaṅkamīti mallikāya deviyā gabbhavuṭṭhānakāle sūtigharaṃ paṭijaggāpetvā ārakkhaṃ datvā upasaṅkami. Anattamano ahosīti, ‘‘duggatakulassa me dhītu mahantaṃ issariyaṃ dinnaṃ, sace puttaṃ alabhissa, mahantaṃ sakkāraṃ adhigamissa, tato dāni parihīnā’’ti anattamano ahosi. Seyyāti dandhapaññasmā elamūgaputtato ekaccā itthīyeva seyyā. Posāti posehi. Janādhipāti janādhibhuṃ rājānaṃ ālapati. Sassudevāti sassusasuradevatā. Disampatīti disājeṭṭhakā. Tādisā subhagiyāti tādisāya subhariyāya. Chaṭṭhaṃ.

๑๒๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อุปสงฺกมิ คือ ในเวลาที่พระนางมัลลิกาเทวีใกล้จะประสูติ ได้รับสั่งให้ตกแต่งโรงคลอดแล้ว พระราชทานการอารักขา แล้วเสด็จเข้าไปเฝ้า บทว่า อนตฺตมโน อโหสิ คือ ทรงไม่พอพระทัย ด้วยทรงดำริว่า "เราได้ให้ความเป็นใหญ่ยิ่งแก่ธิดาของตระกูลคนยากจน ถ้าหากนางได้บุตรชาย เราก็จะได้สักการะอันยิ่งใหญ่ บัดนี้เราเสื่อมจากสักการะนั้นแล้ว" บทว่า เสยฺยา คือ สตรีบางคนประเสริฐกว่าบุตรชายผู้เป็นใบ้ มีปัญญาทราม บทว่า โปสาติ คือ จงเลี้ยงดูเถิด บทว่า ชนาธิป เป็นการเรียกพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งชน บทว่า สสฺสุเทวา คือ มีแม่ผัวและพ่อผัวเป็นเทวดา บทว่า ทิสมฺปติ คือ ผู้เป็นใหญ่แห่งทิศ บทว่า ตาทิสา สุภคิยา คือ แห่งภรรยาที่ดีเช่นนั้น จบสูตรที่ ๖

7. Appamādasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอัปปมาทสูตร

128. Sattame samadhiggayhāti samadhiggaṇhitvā, ādiyitvāti attho. Appamādoti kārāpakaappamādo. Samodhānanti samavadhānaṃ upakkhepaṃ. Evameva khoti hatthipadaṃ viya hi kārāpakaappamādo, sesapadajātāni viya avasesā catubhūmakā kusaladhammā. Te hatthipade sesapadāni viya [Pg.143] appamāde samodhānaṃ gacchanti, appamādassa anto parivattanti. Yathā ca hatthipadaṃ sesapadānaṃ aggaṃ seṭṭhaṃ, evaṃ appamādo sesadhammānanti dasseti. Mahaggatalokuttaradhammānampi hesa paṭilābhakaṭṭhena lokiyopi samāno aggova hoti.

๑๒๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า สมธิคฺคยฺห อธิบายว่า ถือเอาโดยชอบ, ถือเอา บทว่า อปฺปมาโท คือ การกัปปมาทะ (ความไม่ประมาทที่ทำให้เกิดบุญกิริยาวัตถุ ๓) บทว่า สโมธานํ คือ การประชุมลง, การรวมเข้าไว้ อธิบายบทว่า เอวเมว โข ว่า การกัปปมาทะเปรียบเหมือนรอยเท้าช้าง กุศลธรรมที่เหลือในจตุภูมิเปรียบเหมือนรอยเท้าของสัตว์ที่เหลือ กุศลธรรมเหล่านั้นย่อมประชุมลงในความไม่ประมาท เหมือนรอยเท้าของสัตว์ที่เหลือประชุมลงในรอยเท้าช้าง ย่อมหมุนเวียนอยู่ในภายในของความไม่ประมาท และทรงแสดงว่า รอยเท้าช้างเป็นเลิศ เป็นประเสริฐกว่ารอยเท้าของสัตว์ที่เหลือฉันใด ความไม่ประมาทก็เป็นเลิศกว่าธรรมที่เหลือฉันนั้น ความไม่ประมาทนี้ แม้เป็นโลกิยะ ก็ย่อมเป็นเลิศกว่ามหัคคตธรรมและโลกุตตรธรรมทั้งหลาย ด้วยอรรถว่าเป็นเหตุให้ได้มา

Appamādaṃ pasaṃsantīti ‘‘etāni āyuādīni patthayantena appamādova kātabbo’’ti appamādameva pasaṃsanti. Yasmā vā puññakiriyāsu paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti attho. Atthābhisamayāti atthapaṭilābhā. Sattamaṃ.

บทว่า อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ คือ บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทนั่นแหละว่า "ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้นเหล่านี้ พึงทำความไม่ประมาทเท่านั้น" อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า เพราะเหตุที่บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญความไม่ประมาทในบุญกิริยาทั้งหลาย ฉะนั้น ผู้ปรารถนาอายุเป็นต้น พึงทำความไม่ประมาทเท่านั้น บทว่า อตฺถาภิสมยา คือ เพราะการได้ประโยชน์ จบสูตรที่ ๗

8. Kalyāṇamittasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถากัลยาณมิตตสูตร

129. Aṭṭhame so ca kho kalyāṇamittassāti so cāyaṃ dhammo kalyāṇamittasseva svākkhāto nāma hoti, na pāpamittassāti. Kiñcāpi hi dhammo sabbesampi svākkhātova, kalyāṇamittassa pana sussūsantassa saddahantassa atthaṃ pūreti bhesajjaṃ viya vaḷañjantassa na itarassāti. Tenetaṃ vuttaṃ. Dhammoti cettha desanādhammo veditabbo.

๑๒๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า โส จ โข กลฺยาณมิตฺตสฺส คือ ธรรมนั้นชื่อว่าเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้วแก่ผู้มีกัลยาณมิตรเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้มีมิตรชั่ว จริงอยู่ แม้ว่าธรรมจะเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้วแก่ชนทั้งปวง แต่ว่าย่อมยังประโยชน์ให้เต็มแก่ผู้มีกัลยาณมิตร ผู้ตั้งใจฟัง ผู้เชื่อถือ เหมือนยาที่ยังประโยชน์ให้เต็มแก่ผู้ใช้ยา ไม่ใช่แก่ผู้อื่น (ผู้ไม่ใช้) เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสคำนี้ไว้ ในที่นี้ พึงทราบว่า ธรรมะ คือ เทศนาธรรม

Upaḍḍhamidanti thero kira rahogato cintesi – ‘‘ayaṃ samaṇadhammo nāma ovādake anusāsake kalyāṇamitte sati paccattapurisakāre ṭhitassa sampajjati, upaḍḍhaṃ kalyāṇamittato hoti, upaḍḍhaṃ paccattapurisakārato’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘ahaṃ padesañāṇe ṭhito nippadesaṃ cintetuṃ na sakkomi, satthāraṃ pucchitvā nikkaṅkho bhavissāmī’’ti. Tasmā satthāraṃ upasaṅkamitvā evamāha. Brahmacariyassāti ariyamaggassa. Yadidaṃ kalyāṇamittatāti yā esā kalyāṇamittatā nāma, sā upaḍḍhaṃ, tato upaḍḍhaṃ āgacchatīti attho. Iti therena ‘‘upaḍḍhupaḍḍhā sammādiṭṭhiādayo kalyāṇamittato āgacchanti, upaḍḍhupaḍḍhā paccattapurisakārato’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi therassa ayaṃ manoratho, yathā pana bahūhi silāthambhe ussāpite, ‘‘ettakaṃ ṭhānaṃ asukena ussāpitaṃ, ettakaṃ asukenā’’ti vinibbhogo natthi, yathā ca mātāpitaro nissāya uppannesu puttesu ‘‘ettakaṃ mātito nibbattaṃ, ettakaṃ pitito’’ti vinibbhogo natthi, evaṃ idhāpi avinibbhogadhammo hesa, ‘‘ettakaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ [Pg.144] kalyāṇamittato nibbattaṃ, ettakaṃ paccattapurisakārato’’ti na sakkā laddhuṃ, kalyāṇamittatāya pana upaḍḍhaguṇo labbhatīti therassa ajjhāsayena upaḍḍhaṃ nāma jātaṃ, sakalaguṇo paṭilabbhatīti bhagavato ajjhāsayena sakalaṃ nāma jātaṃ. Kalyāṇamittatāti cetaṃ pubbabhāgapaṭilābhaṅgaṃ nāmāti gahitaṃ. Atthato kalyāṇamittaṃ nissāya laddhā sīlasamādhivipassanāvasena cattāro khandhā. Saṅkhārakkhandhotipi vadantiyeva.

บทว่า อุปฑฺฒมิทํ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระ (อานนท์) ไปแล้วสู่ที่สงัด ได้คิดแล้วว่า "สมณธรรมนี้ เมื่อมีกัลยาณมิตรผู้ให้โอวาท ผู้พร่ำสอน ย่อมสำเร็จแก่ผู้ตั้งอยู่ในความเพียรของตนโดยเฉพาะกึ่งหนึ่ง, (คุณ) กึ่งหนึ่งย่อมมีจากกัลยาณมิตร, (คุณ) กึ่งหนึ่งย่อมมีจากความเพียรของตนโดยเฉพาะ" ดังนี้. ลำดับนั้น ความคิดนี้ได้มีแก่ท่านแล้วว่า "เราตั้งอยู่ในปเทสญาณ (ญาณเพียงบางส่วน) ย่อมไม่สามารถเพื่อจะคิดให้ตลอดทั้งหมดได้, เราทูลถามพระศาสดาแล้ว จักเป็นผู้หมดความสงสัย" ดังนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเข้าไปเฝ้าพระศาสดาแล้วได้กราบทูลอย่างนี้. บทว่า พรฺหฺมจริยสฺส ได้แก่ แห่งอริยมรรค. บทว่า ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา ความว่า ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรชื่อใดนี้นั้นเป็นกึ่งหนึ่ง, คุณกึ่งหนึ่งย่อมมาจากความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนั้น นี้เป็นอรรถ. ด้วยเหตุนี้ พระเถระจึงกล่าวว่า "สัมมาทิฏฐิเป็นต้น กึ่งหนึ่งๆ ย่อมมาจากกัลยาณมิตร, กึ่งหนึ่งๆ ย่อมมาจากความเพียรของตนโดยเฉพาะ". แม้ว่านี้จะเป็นความในใจของพระเถระ แต่ก็เหมือนอย่างว่า เมื่อชนเป็นอันมากยกเสาหินขึ้น ย่อมไม่มีการแบ่งแยกได้ว่า "ส่วนประมาณเท่านี้ คนโน้นยกขึ้น, ส่วนประมาณเท่านี้ คนโน้นยกขึ้น" ฉันใด และเหมือนอย่างว่า ในบุตรทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยมารดาบิดา ย่อมไม่มีการแบ่งแยกได้ว่า "ส่วนประมาณเท่านี้เกิดจากมารดา, ส่วนประมาณเท่านี้เกิดจากบิดา" ฉันใด, ในเรื่องนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ธรรมนี้เป็นธรรมที่แบ่งแยกไม่ได้, ไม่สามารถจะกำหนดได้ว่า "ในสัมมาทิฏฐิเป็นต้น ส่วนประมาณเท่านี้เกิดจากกัลยาณมิตร, ส่วนประมาณเท่านี้เกิดจากความเพียรของตนโดยเฉพาะ". แต่โดยอัธยาศัยของพระเถระว่า "คุณกึ่งหนึ่งย่อมได้ด้วยความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร" จึงเกิดชื่อว่า "กึ่งหนึ่ง", โดยอัธยาศัยของพระผู้มีพระภาคว่า "คุณทั้งหมด ย่อมได้" จึงเกิดชื่อว่า "ทั้งหมด". และคำว่า กลฺยาณมิตฺตตา นี้ ท่านถือว่าเป็นองค์แห่งการบรรลุในเบื้องต้น (ปุพพภาค). โดยอรรถ ได้แก่ ขันธ์ ๔ อันได้แก่ ศีล สมาธิ และวิปัสสนา ที่ได้มาเพราะอาศัยกัลยาณมิตร. (อาจารย์ทั้งหลาย) ย่อมกล่าวว่าเป็นสังขารขันธ์ก็มี.

Mā hevaṃ, ānandāti, ānanda, mā evaṃ abhaṇi, bahussuto tvaṃ sekhapaṭisambhidappatto aṭṭha vare gahetvā maṃ upaṭṭhahasi, catūhi acchariyabbhutadhammehi samannāgato, tādisassa evaṃ kathetuṃ na vaṭṭati. Sakalameva hidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ, yadidaṃ kalyāṇamittatāti idaṃ bhagavā – ‘‘cattāro maggā cattāri phalāni tisso vijjā cha abhiññā sabbaṃ kalyāṇamittamūlakameva hotī’’ti sandhāyāha. Idāni vacībhedeneva kāraṇaṃ dassento kalyāṇamittassetantiādimāha. Tattha pāṭikaṅkhanti pāṭikaṅkhitabbaṃ icchitabbaṃ, avassaṃbhāvīti attho.

บทว่า มา เหวํ อานนฺท ความว่า ดูก่อนอานนท์ เธออย่าได้กล่าวอย่างนั้นเลย, เธอเป็นพหูสูต เป็นพระเสขะผู้บรรลุปฏิสัมภิทา รับเอาพร ๘ ประการแล้วอุปัฏฐากเรา, ประกอบด้วยอัจฉริยัพภูตธรรม ๔ ประการ, การที่ผู้เช่นเธอกล่าวอย่างนั้น ย่อมไม่ควร. บทว่า สกลเมว หิทํ อานนฺท พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา นี้ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงว่า "มรรค ๔ ผล ๔ วิชชา ๓ อภิญญา ๖ ทั้งหมดนี้มีกัลยาณมิตรเป็นมูลรากทีเดียว" จึงตรัสแล้ว. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเหตุผลโดยการจำแนกถ้อยคำ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปาฏิกงฺขํ ความว่า พึงหวังได้ พึงปรารถนาได้, อธิบายว่า เป็นสิ่งที่จะต้องมีอย่างแน่นอน.

Idhāti imasmiṃ sāsane. Sammādiṭṭhiṃ bhāvetītiādīsu aṭṭhannaṃ ādipadānaṃyeva tāva ayaṃ saṅkhepavaṇṇanā – sammā dassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodāpanalakkhaṇā sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi.

บทว่า อิธ ได้แก่ ในศาสนานี้. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ นี้เป็นคำอธิบายโดยย่อเฉพาะบทต้นทั้ง ๘ บทก่อน คือ: สัมมาทิฏฐิ มีการเห็นโดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาสังกัปปะ มีการน้อมใจไปโดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาวาจา มีการกำหนดวาจาโดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมากัมมันตะ มีการให้กายกรรมตั้งขึ้นโดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาอาชีวะ มีการทำอาชีวะให้บริสุทธิ์โดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาวายามะ มีการประคองไว้โดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาสติ มีการตั้งมั่นโดยชอบเป็นลักษณะ. สัมมาสมาธิ มีการตั้งใจมั่นโดยชอบเป็นลักษณะ.

Tesu ekekassa tīṇi kiccāni honti. Seyyāthidaṃ – sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni ca pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti. Visesato panettha sammādiṭṭhi sahajātadhamme sammā dasseti. Sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti, sammāvācā sammā pariggaṇhāti, sammākammanto sammā [Pg.145] samuṭṭhāpeti, sammāājīvo sammā vodāpeti, sammāvāyāmo sammā paggaṇhāti, sammāsati sammā upaṭṭhāpeti, sammāsamādhi sammā dahati.

ในองค์มรรคเหล่านั้น แต่ละองค์มีกิจ ๓ อย่าง. ได้แก่ - เบื้องต้น สัมมาทิฏฐิย่อมละมิจฉาทิฏฐิพร้อมกับกิเลสที่เป็นข้าศึกของตนแม้อื่นๆ, ย่อมทำนิโรธให้เป็นอารมณ์, และย่อมเห็นสัมปยุตตธรรมทั้งหลายเพราะความไม่หลง โดยการกำจัดโมหะที่ปกปิดธรรมเหล่านั้น. แม้สัมมาสังกัปปะเป็นต้น ก็ย่อมละมิจฉาสังกัปปะเป็นต้นฉันนั้นเหมือนกัน และย่อมทำนิโรธให้เป็นอารมณ์. โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในองค์มรรคเหล่านั้น สัมมาทิฏฐิย่อมแสดงสหชาตธรรมทั้งหลายโดยชอบ. สัมมาสังกัปปะย่อมน้อมสหชาตธรรมทั้งหลายไป (ในอารมณ์), สัมมาวาจาย่อมกำหนด (วจีทุจริต) โดยชอบ, สัมมากัมมันตะย่อมให้ (กายกรรม) ตั้งขึ้นโดยชอบ, สัมมาอาชีวะย่อมทำให้ (อาชีวะ) บริสุทธิ์โดยชอบ, สัมมาวายามะย่อมประคอง (สัมปยุตตธรรม) ไว้โดยชอบ, สัมมาสติย่อมเข้าไปตั้งมั่น (ในอารมณ์) โดยชอบ, สัมมาสมาธิย่อมตั้งมั่น (ในอารมณ์) โดยชอบ.

Apicesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana sammādiṭṭhi dukkhe ñāṇantiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākhaṇā nānārammaṇā honti, maggakāle ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato nekkhammasaṅkappotiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammāvācādayo tayo viratiyopi honti cetanāyopi, maggakkhaṇe pana viratiyova. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.

อีกอย่างหนึ่ง สัมมาทิฏฐินี้ ในเบื้องต้น (ปุพพภาค) ย่อมมีขณะต่างๆ กัน มีอารมณ์ต่างๆ กัน, ในมรรคกาล ย่อมมีขณะเดียว มีอารมณ์เดียว. แต่โดยหน้าที่ สัมมาทิฏฐิย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง มีอาทิว่า ญาณในทุกข์. แม้สัมมาสังกัปปะเป็นต้น ในเบื้องต้น ก็ย่อมมีขณะต่างๆ กัน มีอารมณ์ต่างๆ กัน, ในมรรคกาล ย่อมมีขณะเดียว มีอารมณ์เดียว. ในองค์มรรคเหล่านั้น สัมมาสังกัปปะโดยหน้าที่ ย่อมได้ชื่อ ๓ อย่าง มีอาทิว่า เนกขัมมสังกัปปะ. องค์มรรค ๓ อย่างมีสัมมาวาจาเป็นต้น เป็นวิรตีเจตสิกก็มี เป็นเจตนาก็มี, แต่ในมรรคขณะ เป็นวิรตีเจตสิกอย่างเดียว. แม้องค์มรรค ๒ อย่างนี้ คือ สัมมาวายามะและสัมมาสติ โดยหน้าที่ ย่อมได้ชื่อ ๔ อย่าง โดยเป็นสัมมัปปธานและสติปัฏฐาน. ส่วนสัมมาสมาธิ ทั้งในเบื้องต้นและในมรรคขณะ ก็เป็นสัมมาสมาธิอย่างเดียว.

Evaṃ tāva ‘‘sammādiṭṭhi’’ntiādinā nayena vuttānaṃ aṭṭhannaṃ ādipadānaṃyeva atthavaṇṇanaṃ ñatvā idāni bhāveti vivekanissitantiādīsu evaṃ ñātabbo. Bhāvetīti vaḍḍheti, attano cittasantāne punappunaṃ janeti, abhinibbattetīti attho. Vivekanissitanti vivekaṃ nissitaṃ, viveke vā nissitanti vivekanissitaṃ. Vivekoti vivittatā. Vivittatā cāyaṃ tadaṅgaviveko, vikkhambhana-samuccheda-paṭippassaddhi-nissaraṇavivekoti pañcavidho. Evametasmiṃ pañcavidhe viveke. Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ samucchedavivekanissitaṃ nissaraṇavivekanissitañca sammādiṭṭhiṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo. Tathā hi ayaṃ ariyamaggabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ sammādiṭṭhiṃ bhāveti. Esa nayo virāganissitādīsu. Vivekatthā eva hi virāgādayo.

ในเบื้องต้น พึงทราบอรรถาธิบายเฉพาะบทต้น ๘ บทที่กล่าวไว้โดยนัย มีอาทิว่า "สมฺมาทิฏฺฐิ" ดังนี้ก่อน บัดนี้ ในบททั้งหลายมีอาทิว่า "ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ" พึงทราบดังนี้. บทว่า ภาเวติ ความว่า ย่อมเจริญ คือ ย่อมให้เกิดบ่อยๆ ในจิตตสันดานของตน ย่อมให้บังเกิด. บทว่า วิเวกนิสฺสิตํ ความว่า อาศัยวิเวก หรืออาศัยในวิเวก. บทว่า วิเวโก คือ ความสงัด. และความสงัดนี้มี ๕ อย่าง คือ ตทังควิเวก วิกขัมภนวิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก นิสสรณวิเวก. ในวิเวก ๕ อย่างนั้น พึงทราบเนื้อความนี้ว่า ในบทว่า วิเวกนิสฺสิตํ (ภิกษุ) ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยตทังควิเวก อาศัยสมุจเฉทวิเวก และอาศัยนิสสรณวิเวก. จริงอย่างนั้น โยคีบุคคลนี้ผู้ประกอบในภาวนาแห่งอริยมรรค ในขณะแห่งวิปัสสนา โดยกิจ ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยตทังควิเวก โดยอัธยาศัย ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยนิสสรณวิเวก ส่วนในกาลแห่งมรรค โดยกิจ ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยสมุจเฉทวิเวก โดยอารมณ์ ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยนิสสรณวิเวก. นี้เป็นนัยในบททั้งหลายมีอาทิว่า วิราคนิสฺสิตํ. เพราะว่า บทว่าวิราคะเป็นต้น มีอรรถว่าวิเวกนั่นเอง.

Kevalañcettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti. Tattha pariccāgavossaggoti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena, maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ. Pakkhandanavossaggoti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ, tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye [Pg.146] vaṭṭati. Tathā hi ayaṃ sammādiṭṭhi yathāvuttena pakārena kilese ca pariccajati, nibbānañca pakkhandati.

ก็แต่ว่า ในบทนี้ โวสสัคคะมี ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ และปักขันทนโวสสัคคะ. ในโวสสัคคะ ๒ อย่างนั้น ปริจจาคโวสสัคคะ ได้แก่ การละกิเลสโดยความเป็นตทังคะในขณะแห่งวิปัสสนา และโดยความเป็นสมุจเฉทในขณะแห่งมรรค. ปักขันทนโวสสัคคะ ได้แก่ การแล่นเข้าไปสู่นิพพานโดยความเป็นธรรมชาติน้อมไปในนิพพานนั้นในขณะแห่งวิปัสสนา และโดยการกระทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ในขณะแห่งมรรค. โวสสัคคะทั้งสองนั้นย่อมควรในนัยแห่งอรรถาธิบายนี้ที่ระคนด้วยโลกิยะและโลกุตตระ. จริงอย่างนั้น สัมมาทิฏฐินี้ ย่อมสละกิเลสทั้งหลายด้วย และย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานด้วย โดยประการที่กล่าวแล้ว.

Vossaggapariṇāminti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca, paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti. Ayañhi ariyamaggabhāvanānuyutto bhikkhu yathā sammādiṭṭhi kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakkā hoti, tathā naṃ bhāvetīti. Esa nayo sesamaggaṅgesu.

ส่วนด้วยคำทั้งหมดนี้ว่า โวสฺสคฺคปริณามึ ท่านกล่าวถึงธรรมที่น้อมไปและน้อมไปแล้วเพื่อประโยชน์แก่โวสสัคคะ ที่กำลังแก่และแก่รอบแล้ว. จริงอย่างนั้น ภิกษุนี้ผู้ประกอบในภาวนาแห่งอริยมรรค ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐินั้นโดยประการที่สัมมาทิฏฐิจะแก่รอบเพื่อประโยชน์แก่ปริจจาคโวสสัคคะคือการสละกิเลส และเพื่อประโยชน์แก่ปักขันทนโวสสัคคะคือการแล่นเข้าไปสู่นิพพาน และโดยประการที่สัมมาทิฏฐิจะแก่รอบแล้ว. นี้เป็นนัยในองค์มรรคที่เหลือ.

Āgammāti ārabbha sandhāya paṭicca. Jātidhammāti jātisabhāvā jātipakatikā. Tasmāti yasmā sakalo ariyamaggopi kalyāṇamittaṃ nissāya labbhati, tasmā. Handāti vavassaggatthe nipāto. Appamādaṃ pasaṃsantīti appamādaṃ vaṇṇayanti, tasmā appamādo kātabbo. Atthābhisamayāti atthapaṭilābhā. Aṭṭhamaṃ.

บทว่า อาคมฺม ความว่า ปรารภ, หมายถึง, อาศัย. บทว่า ชาติธมฺมา ความว่า มีความเกิดเป็นสภาวะ มีความเกิดเป็นปกติ. บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะว่า แม้อริยมรรคทั้งสิ้นก็อาศัยกัลยาณมิตรจึงจะบรรลุได้ ฉะนั้น. บทว่า หนฺท เป็นนิบาตในอรรถว่าโวสสัคคะ. บทว่า อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ ความว่า ย่อมสรรเสริญความไม่ประมาท ฉะนั้น พึงทำความไม่ประมาท. บทว่า อตฺถาภิสมยา ความว่า เพราะการได้บรรลุประโยชน์. (สูตรที่ ๘).

9. Paṭhamaaputtakasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปฐมอปุตตกสูตร

130. Navame divā divassāti divasassa divā, majjhanhikasamayeti attho. Sāpateyyanti dhanaṃ. Ko pana vādo rūpiyassāti suvaṇṇarajatatambalohakāḷalohaphālakacchapakādibhedassa ghanakatassa ceva paribhogabhājanādibhedassa ca rūpiyabhaṇḍassa pana ko vādo? ‘‘Ettakaṃ nāmā’’ti kā paricchedakathāti attho. Kaṇājakanti sakuṇḍakabhattaṃ. Bilaṅgadutiyanti kañjikadutiyaṃ. Sāṇanti sāṇavākamayaṃ. Tipakkhavasananti tīṇi khaṇḍāni dvīsu ṭhānesu sibbitvā katanivāsanaṃ.

๑๓๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ทิวา ทิวสฺส ความว่า ในเวลากลางวันแห่งวัน คือ ในเวลาเที่ยง. บทว่า สาปเตยฺยํ คือ ทรัพย์. บทว่า โก ปน วาโท รูปิยสฺส ความว่า ก็จะกล่าวไปไยถึงรูปิยภัณฑ์ คือ สิ่งของที่ทำเป็นแท่งมีชนิดต่างๆ คือ ทอง เงิน ทองแดง เหล็ก เหล็กดำ ผาลและรูปเต่า เป็นต้น และภาชนะเครื่องใช้มีชนิดต่างๆ. คำพูดที่กำหนดว่า "ชื่อว่ามีประมาณเท่านี้" จะมีได้อย่างไร. บทว่า กณชกํ คือ ข้าวที่หุงพร้อมกับรำ. บทว่า พิลํคทุติยํ คือ มีน้ำข้าวเป็นอย่างที่สอง. บทว่า สาณํ คือ ที่ทำจากเปลือกปอ. บทว่า ติปกฺขวสนํ คือ ผ้านุ่งที่ทำโดยเย็บผ้า ๓ ชิ้นในที่ ๒ แห่ง.

Asappurisoti lāmakapuriso. Uddhaggikantiādīsu uparūparibhūmīsu phaladānavasena uddhaṃ aggamassāti uddhaggikā. Saggassa hitā tatrupapattijananatoti sovaggikā. Nibbattaṭṭhānesu sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu aggānaṃ dibbavaṇṇādīnaṃ visesānaṃ nibbattanato saggasaṃvattanikā. Evarūpaṃ dakkhiṇadānaṃ na patiṭṭhāpetīti.

บทว่า อสปฺปุริโส คือ บุรุษผู้เลวทราม. ในบททั้งหลายมีอาทิว่า อุทฺธคฺคิกํ พึงทราบความดังนี้: ชื่อว่า อุทฺธคฺคิกา เพราะมีผลเลิศในเบื้องบน โดยการให้ผลในภูมิเบื้องบนๆ ขึ้นไป. ชื่อว่า โสวคฺคิกา เพราะเป็นประโยชน์แก่สวรรค์ โดยการทำให้เกิดในอุบัติภูมินั้น. ชื่อว่า สุขวิปากา เพราะมีวิบากเป็นสุขในที่ที่บังเกิด. ชื่อว่า สคฺคสํวตฺตนิกา เพราะทำให้บังเกิดคุณวิเศษอันเลิศอย่างยิ่ง มีวรรณะทิพย์เป็นต้น. (อสัตบุรุษ) ย่อมไม่ตั้งทักษิณาทานเห็นปานนี้ไว้.

Sātodakāti madhurodakā. Settodakāti vīcīnaṃ bhinnaṭṭhāne udakassa setatāya setodakā. Supatitthāti sundaratitthā. Taṃ janoti [Pg.147] yena udakena sātodakā, taṃ udakaṃ jano bhājanāni pūretvā neva hareyya. Na yathāpaccayaṃ vā kareyyāti, yaṃ yaṃ udakena udakakiccaṃ kātabbaṃ, taṃ taṃ na kareyya. Tadapeyyamānanti taṃ apeyyamānaṃ. Kiccakaro ca hotīti attanā kattabbakiccakaro ceva kusalakiccakaro ca, bhuñjati ca, kammante ca payojeti, dānañca detīti attho. Navamaṃ.

บทว่า สาโตทกา คือ มีน้ำจืด. บทว่า เสโตทกา คือ มีน้ำใส เพราะน้ำใสในที่ที่คลื่นแตก. บทว่า สุปติตฺถา คือ มีท่าขึ้นลงดี. บทว่า ตํ ชโน ความว่า ชนไม่พึงตักน้ำที่ทำให้(ห้วงน้ำ)มีน้ำจืดนั้นใส่ภาชนะแล้วนำไป. บทว่า น ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺย ความว่า กิจใดๆ ที่พึงทำด้วยน้ำ ก็ไม่พึงทำกิจนั้นๆ. บทว่า ตทเปยฺยมานํ คือ น้ำนั้นอันใครๆ ไม่พึงดื่ม. บทว่า กิจฺจกโร จ โหติ ความว่า เป็นผู้ทำกิจที่ตนพึงทำด้วย และเป็นผู้ทำกุศลกิจด้วย, ย่อมบริโภคด้วย, ย่อมประกอบการงานทั้งหลายด้วย, และย่อมให้ทานด้วย. (สูตรที่ ๙).

10. Dutiyaaputtakasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาทุติยอปุตตกสูตร

131. Dasame piṇḍapātena paṭipādesīti piṇḍapātena saddhiṃ saṃyojesi, piṇḍapātaṃ adāsīti attho. Pakkāmīti kenacideva rājupaṭṭhānādinā kiccena gato. Pacchā vippaṭisārī ahosīti so kira aññesupi divasesu taṃ paccekasambuddhaṃ passati, dātuṃ panassa cittaṃ na uppajjati. Tasmiṃ pana divase ayaṃ padumavatideviyā tatiyaputto taggarasikhī paccekabuddho gandhamādanapabbate phalasamāpattisukhena vītināmetvā pubbaṇhasamaye vuṭṭhāya anotattadahe mukhaṃ dhovitvā manosilātale nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā pattacīvaramādāya abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā vehāsaṃ abbhuggantvā nagaradvāre oruyha cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya nagaravāsīnaṃ gharadvāresu sahassabhaṇḍikaṃ ṭhapento viya pāsādikehi abhikkantādīhi anupubbena seṭṭhino gharadvāraṃ sampatto. Taṃdivasañca seṭṭhi pātova uṭṭhāya paṇītabhojanaṃ bhuñjitvā, gharadvārakoṭṭhake āsanaṃ paññāpetvā, dantantarāni sodhento nisinno hoti. So paccekabuddhaṃ disvā, taṃdivasaṃ pāto bhutvā nisinnattā dānacittaṃ uppādetvā, bhariyaṃ pakkosāpetvā, ‘‘imassa samaṇassa piṇḍapātaṃ dehī’’ti vatvā pakkāmi.

๑๓๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปิณฺฑปาเตน ปฏิปาเทสิ ความว่า ได้ประกอบพร้อมแล้วด้วยบิณฑบาต อธิบายว่า ได้ถวายบิณฑบาตแล้ว บทว่า ปกฺกามิ ความว่า ไปแล้วด้วยกิจบางอย่างมีการเข้าเฝ้าพระราชาเป็นต้น บทว่า ปจฺฉา วิปฺปฏิสารี อโหสิ ความว่า ได้ยินว่า เศรษฐีนั้น แม้ในวันอื่นๆ ก็เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้น แต่จิตเพื่อจะถวายของเศรษฐีนั้นย่อมไม่เกิดขึ้น ส่วนในวันนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้านามว่าตัคครสิขีนี้ ผู้เป็นพระโอรสองค์ที่ ๓ ของพระนางปทุมวดีเทวี ทรงยังเวลาให้ล่วงไปด้วยสุขในผลสมาบัติที่ภูเขาคันธมาทน์ เสด็จออกจากสมาบัติในเวลาเช้า ทรงล้างพระพักตร์ในสระอโนดาต ทรงนุ่งสบงที่แผ่นหินมโนศิลา ทรงคาดประคดเอว ทรงถือบาตรและจีวร ทรงเข้าจตุตถฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา แล้วเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศด้วยฤทธิ์ เสด็จลงที่ประตูเมือง ทรงห่มจีวร ทรงถือบาตร เสด็จดำเนินไปโดยลำดับด้วยการก้าวไปเป็นต้นอันน่าเลื่อมใส ราวกับทรงวางถุงพันกหาปณะไว้ที่ประตูเรือนของชาวเมือง จนบรรลุถึงประตูเรือนของเศรษฐี และในวันนั้น เศรษฐีตื่นแต่เช้าตรู่ บริโภคโภชนะอันประณีตแล้ว ให้ปูอาสนะไว้ที่ซุ้มประตูเรือน นั่งแคะฟันอยู่ เศรษฐีนั้นเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว เพราะในวันนั้นตนบริโภคอาหารเช้าแล้วจึงนั่งอยู่ จึงยังทานจิตให้เกิดขึ้น ให้เรียกภรรยามาแล้วกล่าวว่า “เธอจงถวายบิณฑบาตแก่สมณะรูปนี้เถิด” แล้วก็หลีกไป

Seṭṭhibhariyā cintesi – ‘‘mayā ettakena kālena imassa ‘dethā’ti vacanaṃ na sutapubbaṃ, dāpentopi ca ajja na yassa vā tassa vā dāpeti, vītarāgadosamohassa vantakilesassa ohitabhārassa paccekabuddhassa dāpeti, yaṃ vā taṃ vā adatvā paṇītaṃ piṇḍapātaṃ dassāmī’’ti, gharā nikkhamma paccekabuddhaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pattaṃ ādāya antonivesane paññattāsane nisīdāpetvā suparisuddhehi sālitaṇḍulehi bhattaṃ sampādetvā tadanurūpaṃ khādanīyaṃ byañjanaṃ supeyyañca sallakkhetvā pattaṃ pūretvā bahi gandhehi samalaṅkaritvā paccekabuddhassa hatthesu [Pg.148] patiṭṭhapetvā vandi. Paccekabuddho – ‘‘aññesampi paccekabuddhānaṃ saṅgahaṃ karissāmī’’ti aparibhuñjitvāva anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sopi kho seṭṭhi bāhirato āgacchanto paccekabuddhaṃ disvā mayaṃ ‘‘tumhākaṃ piṇḍapātaṃ dethā’’ti vatvā pakkantā, api vo laddhoti? Āma, seṭṭhi laddhoti. ‘‘Passāmī’’ti gīvaṃ ukkhipitvā olokesi. Athassa piṇḍapātagandho uṭṭhahitvā nāsāpuṭaṃ pahari. So cittaṃ saṃyametuṃ asakkonto pacchā vippaṭisārī āhosīti.

ภรรยาของเศรษฐีคิดว่า “ตลอดกาลเพียงเท่านี้ เราไม่เคยได้ยินคำว่า ‘จงให้’ ของสามีนี้เลย และแม้วันนี้เมื่อจะให้ ก็ไม่ให้แก่ใครๆ ก็ได้ แต่ให้แก่พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้มีราคะ โทสะ โมหะไปปราศแล้ว ผู้มีกิเลสอันคายแล้ว ผู้มีภาระอันปลงลงแล้ว เราจักไม่ถวายของอะไรๆ ก็ได้ แต่จักถวายบิณฑบาตอันประณีต” ดังนี้แล้ว จึงออกจากเรือน ไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้าด้วยเบญจางคประดิษฐ์ รับบาตรแล้ว นิมนต์ให้ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ภายในเรือน หุงภัตตาหารด้วยข้าวสารสาลีอันบริสุทธิ์ดีแล้ว ตระเตรียมของควรเคี้ยว กับข้าว และแกงอันสมควรแก่ภัตตาหารนั้น ใส่จนเต็มบาตร ประดับประดาภายนอกด้วยของหอม ประดิษฐานไว้ในพระหัตถ์ของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วไหว้ พระปัจเจกพุทธเจ้าทรงดำริว่า “เราจักสงเคราะห์แม้แก่พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่าอื่น” ดังนี้แล้ว ไม่ทันได้เสวย ก็ทรงทำอนุโมทนาแล้วเสด็จหลีกไป แม้เศรษฐีนั้นเมื่อกลับมาจากข้างนอก เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วจึงถามว่า “เราสั่งว่า ‘พวกเธอจงถวายบิณฑบาตแก่ท่าน’ แล้วก็ไป ท่านได้บิณฑบาตแล้วหรือ” (พระปัจเจกพุทธเจ้าตรัสว่า) “ขอถวายพระพร ท่านเศรษฐี ได้แล้ว” (เศรษฐีกล่าวว่า) “ขอดูหน่อย” แล้วชะเง้อคอดู ครั้งนั้น กลิ่นบิณฑบาตฟุ้งขึ้นกระทบช่องจมูกของเศรษฐีนั้น เขาไม่สามารถควบคุมจิตได้ จึงได้มีความเดือดร้อนใจในภายหลัง

Varametantiādi vippaṭisārassa uppannākāradassanaṃ. Bhātu ca pana ekaputtakaṃ sāpateyyassa kāraṇā jīvitā voropesīti tadā kirassa avibhatteyeva kuṭumbe mātāpitaro ca jeṭṭhabhātā ca kālamakaṃsu. So bhātujāyāya saddhiṃyeva saṃvāsaṃ kappesi. Bhātu panassa eko putto hoti, taṃ vīthiyā kīḷantaṃ manussā vadanti – ‘‘ayaṃ dāso ayaṃ dāsī idaṃ yānaṃ idaṃ dhanaṃ tava santaka’’nti. So tesaṃ kathaṃ gahetvā – ‘‘ayaṃ dāso mayhaṃ santaka’’ntiādīni katheti.

คำเป็นต้นว่า วรเมตํ เป็นการแสดงอาการที่ความเดือดร้อนใจเกิดขึ้น ส่วนบทว่า ได้ปลงบุตรคนเดียวของพี่ชายจากชีวิตเพราะเหตุแห่งทรัพย์นั้น (มีเรื่องเล่าว่า) ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อทรัพย์สมบัติยังมิได้แบ่งกันนั่นเทียว มารดาบิดาและพี่ชายของเขาได้ถึงแก่กรรม เขาจึงได้อยู่ร่วมกับภรรยาของพี่ชายนั่นเอง ส่วนพี่ชายของเขามีบุตรอยู่คนหนึ่ง เมื่อเด็กนั้นกำลังเล่นอยู่ที่ถนน พวกมนุษย์ก็พูดว่า “ทาสคนนี้ ทาสีคนนี้ ยานนี้ ทรัพย์นี้ เป็นของของท่าน” เด็กนั้นถือเอาคำของคนเหล่านั้นแล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า “ทาสคนนี้เป็นของของเรา”

Athassa cūḷapitā cintesi – ‘‘ayaṃ dārako idāneva evaṃ kathesi, mahallakakāle kuṭumbaṃ majjhe bhindāpeyya, idānevassa kattabbaṃ karissāmī’’ti ekadivasaṃ vāsiṃ ādāya – ‘‘ehi putta, araññaṃ gacchāmā’’ti taṃ araññaṃ netvā viravantaṃ viravantaṃ māretvā āvāṭe pakkhipitvā paṃsunā paṭicchādesi. Idaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sattakkhattunti sattavāre. Pubbapacchimacetanāvasena cettha attho veditabbo. Ekapiṇḍapātadānasmiñhi ekāva cetanā dve paṭisandhiyo na deti, pubbapacchimacetanāhi panesa sattakkhattuṃ sagge, sattakkhattuṃ seṭṭhikule nibbatto. Purāṇanti paccekasambuddhassa dinnapiṇḍapātacetanākammaṃ.

ครั้งนั้น อาของเด็กนั้นคิดว่า “เด็กคนนี้ บัดนี้เองยังพูดอย่างนี้ ในเวลาเป็นผู้ใหญ่ พึงให้แบ่งทรัพย์สมบัติกึ่งหนึ่ง เราจักทำกิจที่ควรทำแก่เด็กนี้เสียในบัดนี้ทีเดียว” ดังนี้แล้ว วันหนึ่งจึงถือผึ่งกล่าวว่า “มาเถิดลูก เราไปป่ากัน” แล้วพาเด็กนั้นไปป่า ฆ่าเสียขณะที่กำลังร้องไห้ร่ำไรอยู่ แล้วใส่ลงในหลุมกลบด้วยดิน พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงเรื่องนี้ บทว่า สตฺตกฺขตฺตุํ คือ เจ็ดครั้ง ในที่นี้ พึงทราบเนื้อความโดยอำนาจแห่งบุพพเจตนาและอปรเจตนา เพราะว่า ในการถวายบิณฑบาตครั้งหนึ่ง เจตนาเดียวเท่านั้นย่อมไม่ให้ปฏิสนธิสองครั้ง แต่บุคคลนี้บังเกิดในสวรรค์เจ็ดครั้ง ในตระกูลเศรษฐีเจ็ดครั้ง ด้วยบุพพเจตนาและอปรเจตนานั่นเอง บทว่า ปุราณํ คือ เจตนากรรมในการถวายบิณฑบาตแด่พระปัจเจกพุทธเจ้า

Pariggahanti pariggahitavatthu. Anujīvinoti ekaṃ mahākulaṃ nissāya paṇṇāsampi saṭṭhipi kulāni jīvanti, te manusse sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbaṃ nādāya gantabbanti sabbametaṃ na ādiyitvā gantabbaṃ. Sabbaṃ nikkhippagāminanti sabbametaṃ nikkhippasabhāvaṃ, pariccajitabbasabhāvamevāti attho. Dasamaṃ.

บทว่า ปริคฺคหํ คือ วัตถุที่ยึดถือไว้ บทว่า อนุชีวิโน คือ ตระกูล ๕๐ บ้าง ๖๐ บ้าง อาศัยตระกูลใหญ่ตระกูลหนึ่งเลี้ยงชีพ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงมนุษย์เหล่านั้น บทว่า สพฺพํ นาทาย คนฺตพฺพํ คือ ทั้งหมดนี้ (บุคคล) ไม่ถือเอาไป บทว่า สพฺพํ นิกฺขิปฺปคามินํ คือ ทั้งหมดนี้มีสภาวะที่จะต้องทอดทิ้งไป อธิบายว่า มีสภาวะที่จะต้องสละไปนั่นเอง จบสูตรที่ ๑๐

Dutiyo vaggo.

จบวรรคที่ ๒

3. Tatiyavaggo

๓. วรรคที่ ๓

1. Puggalasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปุคคลสูตร

132. Tatiyavaggassa [Pg.149] paṭhame ‘‘nīce kule paccājāto’’tiādikena tamena yuttoti tamo. Kāyaduccaritādīhi puna nirayatamūpagamanato tamaparāyaṇo. Iti ubhayenapi khandhatamova kathito hoti. ‘‘Ucce kule paccājāto’’tiādikena jotinā yuttato joti, ālokībhūtoti vuttaṃ hoti. Kāyasucaritādīhi puna saggūpapattijotibhāvūpagamanato jotiparāyaṇo. Iminā nayena itarepi dve veditabbā.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ ด้วยคำเป็นต้นว่า นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต ชื่อว่า ตมะ เพราะประกอบด้วยความมืด ชื่อว่า ตมปรายณะ เพราะเข้าถึงความมืดคือนรกอีกด้วยกายทุจริตเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น แม้ด้วยศัพท์ว่าตมะทั้งสอง พระองค์ตรัสถึงขันธตมะ (ความมืดคือขันธ์) นั่นเอง ด้วยคำเป็นต้นว่า อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต ชื่อว่า โชติ เพราะประกอบด้วยแสงสว่าง ความว่า เป็นผู้มีแสงสว่าง ชื่อว่า โชติปรายณะ เพราะเข้าถึงความเป็นแสงสว่างคือการบังเกิดในสวรรค์อีกด้วยกายสุจริตเป็นต้น พึงทราบบุคคลอีก ๒ จำพวกที่เหลือโดยนัยนี้

Venakuleti vilīvakārakule. Nesādakuleti migaluddakādīnaṃ kule. Rathakārakuleti cammakārakule. Pukkusakuleti pupphachaḍḍakakule. Kasiravuttiketi dukkhavuttike. Dubbaṇṇoti paṃsupisācako viya jhāmakhāṇuvaṇṇo. Duddasikoti vijātamātuyāpi amanāpadassano. Okoṭimakoti lakuṇḍako. Kāṇoti ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā. Kuṇīti ekahatthakuṇī vā ubhayahatthakuṇī vā. Khañjoti ekapādakhañjo vā ubhayapādakhañjo vā. Pakkhahatoti hatapakkho pīṭhasappī. Padīpeyyassāti telakapallakādino padīpaupakaraṇassa. Evaṃ kho, mahārājāti ettha eko puggalo bahiddhā ālokaṃ adisvā mātukucchismiṃyeva kālaṃ katvā apāyesu nibbattanto sakalaṃ kappampi saṃsarati, sopi tamotamaparāyaṇova. So pana kuhakapuggalo bhaveyya. Kuhakassa hi evarūpā nibbatti hotīti vuttaṃ.

บทว่า Venakule ได้แก่ ในตระกูลคนสานไม้ไผ่. บทว่า Nesādakule ได้แก่ ในตระกูลของพวกพรานเนื้อเป็นต้น. บทว่า Rathakārakule ได้แก่ ในตระกูลช่างหนัง. บทว่า Pukkusakule ได้แก่ ในตระกูลคนเทดอกไม้และขยะ. บทว่า Kasiravuttike ได้แก่ ผู้มีความเป็นอยู่ลำบาก. บทว่า Dubbaṇṇo ได้แก่ มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ ดุจปีศาจฝุ่น. บทว่า Duddasiko ได้แก่ มีรูปร่างไม่น่าพอใจแม้แก่มารดาผู้ให้กำเนิด. บทว่า Okoṭimako ได้แก่ คนเตี้ยค่อม. บทว่า Kāṇo ได้แก่ คนตาบอดข้างเดียว หรือตาบอดสองข้าง. บทว่า Kuṇī ได้แก่ คนมือด้วนข้างเดียว หรือมือด้วนสองข้าง. บทว่า Khañjo ได้แก่ คนขาเขย่งข้างเดียว หรือขาเขย่งสองข้าง. บทว่า Pakkhahato ได้แก่ เป็นอัมพาตครึ่งซีก เป็นคนง่อย. บทว่า Padīpeyyassa ได้แก่ แห่งอุปกรณ์ประทีป มีถ้วยน้ำมันเป็นต้น. ในบทว่า Evaṃ kho, mahārāja นี้ บุคคลคนหนึ่งไม่เห็นแสงสว่างภายนอกเลย ทำกาละในครรภ์มารดาเท่านั้น บังเกิดในอบายทั้งหลาย ย่อมท่องเที่ยวไปตลอดทั้งกัปป์ แม้บุคคลนั้นก็ชื่อว่าเป็นผู้มีมืดเป็นเบื้องหน้าโดยแท้. ก็บุคคลนั้นพึงเป็นคนโกง. ท่านกล่าวไว้ว่า เพราะว่า การบังเกิดเช่นนี้ ย่อมมีแก่คนโกง.

Ettha ca ‘‘nīce kule paccājāto hoti caṇḍālakule vā’’tiādīhi āgamanavipatti ceva pubbuppannapaccayavipatti ca dassitā. Daliddetiādīhi pavattapaccayavipatti. Kasiravuttiketiādīhi ājīvupāyavipatti. Dubbaṇṇotiādīhi [Pg.150] attabhāvavipatti. Bavhābādhotiādīhi dukkhakāraṇasamāyogo. Na lābhītiādīhi sukhakāraṇavipatti ceva upabhogavipatti ca. Kāyena duccaritantiādīhi tamaparāyaṇabhāvassa kāraṇasamāyogo. Kāyassa bhedātiādīhi samparāyikatamūpagamo. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayena veditabbo.

และในบทนี้ ด้วยบทมีอาทิว่า “nīce kule paccājāto hoti caṇḍālakule vā” ทรงแสดงถึงความวิบัติแห่งคติที่จะไป และความวิบัติแห่งปัจจัยที่เกิดก่อน. ด้วยบทมีอาทิว่า Dalidde ทรงแสดงถึงความวิบัติแห่งปัจจัยในปัจจุบัน. ด้วยบทมีอาทิว่า Kasiravuttike ทรงแสดงถึงความวิบัติแห่งอุบายในการเลี้ยงชีพ. ด้วยบทมีอาทิว่า Dubbaṇṇo ทรงแสดงถึงความวิบัติแห่งอัตภาพ. ด้วยบทมีอาทิว่า Bavhābādho ทรงแสดงถึงการประชุมพร้อมแห่งเหตุแห่งทุกข์. ด้วยบทมีอาทิว่า Na lābhī ทรงแสดงถึงความวิบัติแห่งเหตุแห่งสุข และความวิบัติแห่งการบริโภค. ด้วยบทมีอาทิว่า Kāyena duccaritaṃ ทรงแสดงถึงการประชุมพร้อมแห่งเหตุแห่งความเป็นผู้มีมืดเป็นเบื้องหน้า. ด้วยบทมีอาทิว่า Kāyassa bhedā ทรงแสดงถึงการเข้าถึงความมืดในสัมปรายภพ. พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้ามกับนัยที่กล่าวแล้ว.

Akkosatīti dasahi akkosavatthūhi akkosati. Paribhāsatīti, ‘‘kasmā tiṭṭhatha? Kiṃ tumhehi amhākaṃ kasikammādīni katānī’’tiādīhi? Paribhavavacanehi paribhāsati. Rosakoti ghaṭṭako. Abyaggamanasoti ekaggacitto. Paṭhamaṃ.

บทว่า Akkosati คือ ย่อมด่า ด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ. บทว่า Paribhāsati คือ ย่อมบริภาษ ด้วยคำพูดดูหมิ่น มีอาทิว่า “ทำไมพวกท่านจึงยืนอยู่? พวกท่านได้ทำการกสิกรรมเป็นต้นของเราแล้วหรือ?”. บทว่า Rosako คือ ผู้กระทบกระทั่ง. บทว่า Abyaggamanaso คือ มีจิตแน่วแน่. สุตตันตะที่ ๑ จบ.

2. Ayyikāsuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอัยยิกาสูตร

133. Dutiye jiṇṇāti jarājiṇṇā. Vuḍḍhāti vayovuḍḍhā. Mahallikāti jātimahallikā. Addhagatāti addhaṃ cirakālaṃ atikkantā. Vayoanuppattāti pacchimavayaṃ sampattā. Piyā manāpāti rañño kira mātari matāya ayyikā mātuṭṭhāne ṭhatvā paṭijaggi, tenassa ayyikāya balavapemaṃ uppajji. Tasmā evamāha. Hatthiratanenāti satasahassagghanako hatthī satasahassagghanakena alaṅkārena alaṅkato hatthiratanaṃ nāma. Assaratanepi eseva nayo. Gāmavaropi satasahassuṭṭhānakagāmova. Sabbāni tāni bhedanadhammānīti tesu hi kiñci kariyamānameva bhijjati, kiñci katapariyositaṃ cakkato anapanītameva, kiñci apanetvā bhūmiyaṃ ṭhapitamattaṃ, kiñci tato paraṃ, evameva sattesupi koci paṭisandhiṃ gahetvā marati, koci mūḷhagabbhāya mātari mātukucchito anikkhantova, koci nikkhantamatto, koci tato paranti. Tasmā evamāha. Dutiyaṃ.

๑๓๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า jiṇṇā คือ แก่เพราะชรา. บทว่า Vuḍḍhā คือ เจริญโดยวัย. บทว่า Mahallikā คือ ใหญ่โดยชาติ. บทว่า Addhagatā คือ ล่วงกาลนานไปแล้ว. บทว่า Vayoanuppattā คือ ถึงแล้วซึ่งปัจฉิมวัย. บทว่า Piyā manāpā คือ ได้ยินว่า เมื่อพระมารดาของพระราชาสวรรคตแล้ว พระอัยยิกาได้ทรงดำรงอยู่ในตำแหน่งพระมารดา คอยดูแลรักษา ด้วยเหตุนั้น ความรักอย่างแรงกล้าในพระอัยยิกาจึงเกิดขึ้นแก่พระราชานั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า Hatthiratanena คือ ช้างมีค่าหนึ่งแสน ประดับด้วยเครื่องประดับมีค่าหนึ่งแสน ชื่อว่า หัตถิรัตนะ. แม้ในอัสสรัตนะ ก็นัยนี้เหมือนกัน. แม้บ้านอันประเสริฐ ก็คือบ้านที่ให้ผลประโยชน์หนึ่งแสน. บทว่า Sabbāni tāni bhedanadhammāni คือ ในบรรดาภาชนะดินเผาเหล่านั้น บางใบย่อมแตกในขณะที่กำลังทำอยู่, บางใบทำเสร็จแล้วยังไม่ทันนำลงจากแป้นก็แตก, บางใบนำลงจากแป้นวางไว้บนพื้นดินก็แตก, บางใบแตกหลังจากนั้น. ฉันใด, แม้ในหมู่สัตว์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน บางตนถือปฏิสนธิแล้วก็ตาย, บางตนเมื่อมารดามีครรภ์เป็นลม ยังไม่ทันคลอดจากครรภ์มารดาก็ตาย, บางตนพอคลอดออกมาก็ตาย, บางตนตายหลังจากนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้. สุตตันตะที่ ๒ จบ.

134. Tatiye sabbaṃ uttānameva. Tatiyaṃ.

๑๓๔. ในสูตรที่ ๓ ทั้งหมดตื้นทั้งนั้น. สุตตันตะที่ ๓ จบ.

4. Issattasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอิสัตตสูตร

135. Catutthassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Bhagavato kira paṭhamabodhiyaṃ mahālābhasakkāro udapādi bhikkhusaṅghassa ca. Titthiyā hatalābhasakkārā hutvā kulesu evaṃ kanthentā vicaranti – ‘‘samaṇo gotamo [Pg.151] evamāha, ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ dānaṃ dātabbaṃ. Mayhameva sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ, na aññesaṃ sāvakānaṃ dānaṃ dātabbaṃ. Mayhameva dinnaṃ mahapphalaṃ, na aññesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ. Mayhameva sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ, na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti. Yuttaṃ nu kho sayampi bhikkhācāranissitena paresaṃ bhikkhācāranissitānaṃ catunnaṃ paccayānaṃ antarāyaṃ kātuṃ, ayuttaṃ karoti ananucchavika’’nti. Sā kathā pattharamānā rājakulaṃ sampattā. Rājā sutvā cintesi – ‘‘aṭṭhānametaṃ yaṃ tathāgato paresaṃ lābhantarāyaṃ kareyya. Ete tathāgatassa alābhāya ayasāya parisakkanti. Sacāhaṃ idheva ṭhatvā ‘mā evaṃ avocuttha, na satthā evaṃ kathetī’ti vadeyyaṃ, evaṃ sā kathā nijjhattiṃ na gaccheyya, imassa mahājanassa sannipatitakāleyeva naṃ nijjhāpessāmī’’ti ekaṃ chaṇadivasaṃ āgamento tuṇhī ahosi.

๑๓๕. พึงทราบการวางเรื่องอันเป็นเหตุเกิดแห่งสูตรที่ ๔. ได้ยินว่า ในปฐมโพธิกาล ลาภสักการะใหญ่เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาค และแก่พระภิกษุสงฆ์. พวกเดียรถีย์มีลาภสักการะเสื่อมแล้ว เที่ยวกล่าวในตระกูลทั้งหลายอย่างนี้ว่า “พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘ทานพึงถวายแก่เราเท่านั้น, ทานไม่พึงถวายแก่คนอื่น. ทานพึงถวายแก่สาวกของเราเท่านั้น, ทานไม่พึงถวายแก่สาวกของคนอื่น. ทานที่ถวายแก่เราเท่านั้นมีผลมาก, ทานที่ถวายแก่คนอื่นไม่มีผลมาก. ทานที่ถวายแก่สาวกของเราเท่านั้นมีผลมาก, ทานที่ถวายแก่สาวกของคนอื่นไม่มีผลมาก’. การที่ตนเองก็อาศัยการเที่ยวบิณฑบาต แล้วยังทำอันตรายแก่ปัจจัย ๔ ของคนอื่นผู้อาศัยการเที่ยวบิณฑบาตเหมือนกัน สมควรแล้วหรือหนอ, (พระสมณโคดม) ทำสิ่งที่ไม่สมควร ไม่เหมาะสม”. คำพูดนั้นแพร่ไปถึงราชสำนัก. พระราชาทรงสดับแล้ว ทรงดำริว่า “การที่พระตถาคตจะทรงทำอันตรายแก่ลาภของคนอื่นนั้น ไม่ใช่ฐานะ. คนเหล่านี้พากันพยายามเพื่อความเสื่อมลาภ เพื่อความเสื่อมยศของพระตถาคต. หากเรายืนอยู่ที่นี่แล้วกล่าวว่า ‘พวกท่านอย่าพูดอย่างนั้น, พระศาสดาไม่ได้ตรัสอย่างนั้น’ อย่างนี้ คำพูดนั้นก็จะไม่ถึงซึ่งการตัดสิน, เราจะทำให้เรื่องนี้กระจ่างในเวลาที่มหาชนนี้ประชุมกันเท่านั้น” ดังนี้แล้ว ทรงรอคอยวันมหรสพวันหนึ่ง ทรงนิ่งเฉยอยู่.

Aparena samayena mahāchaṇe sampatte ‘‘ayaṃ imassa kālo’’ti nagare bheriṃ carāpesi – ‘‘saddhā vā assaddhā vā sammādiṭṭhikā vā micchādiṭṭhikā vā geharakkhake dārake vā mātugāme vā ṭhapetvā avasesā ye vihāraṃ nāgacchanti, paññāsaṃ daṇḍo’’ti. Sayampi pātova nhatvā katapātarāso sabbābharaṇapaṭimaṇḍito mahatā balakāyena saddhiṃ vihāraṃ agamāsi. Gacchanto ca cintesi – ‘‘bhagavā tumhe kira evaṃ vadatha ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti evaṃ pucchituṃ ayuttaṃ, pañhameva pucchissāmi, pañhaṃ kathento ca me bhagavā avasāne titthiyānaṃ vādaṃ bhañjissatī’’ti. So pañhaṃ pucchanto kattha nu kho, bhante, dānaṃ dātabbanti āha. Yatthāti yasmiṃ puggale cittaṃ pasīdati, tasmiṃ dātabbaṃ, tassa vā dātabbanti attho.

สมัยอื่น เมื่อมหรสพใหญ่มาถึง (พระราชา) ทรงดำริว่า "นี่เป็นกาลแห่งเรื่องนี้" จึงให้ตีกลองประกาศในพระนครว่า "คนทั้งหลาย ไม่ว่าจะมีศรัทธาหรือไม่มีศรัทธา มีสัมมาทิฏฐิหรือมีมิจฉาทิฏฐิก็ตาม เว้นไว้แต่เด็กหรือสตรีผู้เฝ้าเรือน คนที่เหลือเหล่าใดไม่ไปสู่วิหาร จะต้องถูกปรับ ๕๐" แม้พระองค์เองก็สรงสนานแต่เช้า เสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว ทรงประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทั้งปวง เสด็จไปยังวิหารพร้อมด้วยกองทัพใหญ๋ ขณะเสด็จไปก็ทรงดำริว่า "การทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า 'ได้ยินว่า พระองค์ตรัสอย่างนี้ว่า ทานพึงถวายแก่เราผู้เดียวเท่านั้น...ฯลฯ...ทานที่ถวายแก่สาวกเหล่าอื่นไม่มีผลมาก' ดังนี้ ไม่สมควร เราจะทูลถามปัญหาเท่านั้น และเมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสตอบปัญหาของเรา ในที่สุดก็จะทรงทำลายวาทะของพวกเดียรถีย์ได้" พระองค์เมื่อจะทูลถามปัญหา จึงตรัสว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทานพึงถวายในที่ไหนหนอแล" คำว่า ยตฺถ มีความว่า จิตเลื่อมใสในบุคคลใด พึงถวายในบุคคลนั้น หรือพึงถวายแก่บุคคลนั้น

Evaṃ vutte rājā yehi manussehi titthiyānaṃ vacanaṃ ārocitaṃ, te olokesi. Te raññā olokitamattāva maṅkubhūtā adhomukhā pādaṅguṭṭhakena bhūmiṃ lekhamānā aṭṭhaṃsu. Rājā – ‘‘ekapadeneva, bhante, hatā titthiyā’’ti mahājanaṃ sāvento mahāsaddena abhāsi. Evañca pana bhāsitvā – ‘‘bhagavā cittaṃ nāma nigaṇṭhācelakaparibbājakādīsu yattha katthaci pasīdati[Pg.152], kattha pana, bhante, dinnaṃ mahapphala’’nti pucchi. Aññaṃ kho etanti, ‘‘mahārāja, aññaṃ tayā paṭhamaṃ pucchitaṃ, aññaṃ pacchā, sallakkhehi etaṃ, pañhākathanaṃ pana mayhaṃ bhāro’’ti vatvā sīlavato khotiādimāha. Tattha idha tyassāti idha te assa. Samupabyūḷhoti rāsibhūto. Asikkhitoti dhanusippe asikkhito. Akatahatthoti muṭṭhibandhādivasena asampāditahattho. Akatayoggoti tiṇapuñjamattikāpuñjādīsu akataparicayo. Akatūpāsanoti rājarājamahāmattānaṃ adassitasarakkhepo. Chambhīti pavedhitakāyo.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว พระราชาทอดพระเนตรพวกมนุษย์ที่กราบทูลคำของพวกเดียรถีย์. ชนเหล่านั้น พอถูกพระราชาทอดพระเนตรก็เกิดความเก้อเขิน ก้มหน้า เอาหัวแม่เท้าขีดเขียนพื้นดินยืนอยู่. พระราชาทรงประสงค์จะให้มหาชนได้ยิน จึงตรัสด้วยเสียงอันดังว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกเดียรถีย์ถูกทำลายแล้วด้วยบทเดียวเท่านั้น". และครั้นตรัสดังนี้แล้ว จึงทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ที่เรียกว่าจิตนั้น ย่อมเลื่อมใสในบุคคลไหนก็ได้ในพวกนิครนถ์ อาชีวก ปริพาชก เป็นต้น แต่ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทานที่ถวายในที่ไหน จึงจะมีผลมาก". (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) "มหาบพิตร พระองค์ตรัสถามเรื่องหนึ่งก่อน ภายหลังจึงตรัสถามอีกเรื่องหนึ่ง พระองค์จงกำหนดข้อนั้นไว้ ส่วนการตอบปัญหานั้นเป็นภาระของเรา" ดังนี้แล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สีลวโต โข. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ ตฺยสฺส คือ อิธ เต อสฺส (พึงมีแก่ท่านในโลกนี้). บทว่า สมุปพฺยูโฬฺหติ คือ ผู้ที่ถูกรวบรวมไว้. บทว่า อสิกฺขิโตติ คือ ไม่ได้ฝึกฝนในศิลปะการยิงธนู. บทว่า อกตหตฺโถติ คือ มือที่ยังไม่สำเร็จด้วยอาการกำหมัดเป็นต้น. บทว่า อกตโยคฺโคติ คือ ไม่ได้ทำการฝึกซ้อมในกองหญ้ากองดินเป็นต้น. บทว่า อกตูปาสโนติ คือ ผู้ที่ยังไม่เคยแสดงการยิงลูกศรแก่พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์. บทว่า ฉมฺภีติ คือ มีกายสั่น.

Kāmacchando pahīnotiādīsu arahattamaggena kāmacchando pahīno hoti, anāgāmimaggena byāpādo, arahattamaggeneva thinamiddhaṃ, tathā uddhaccaṃ, tatiyeneva kukkuccaṃ, paṭhamamaggena vicikicchā pahīnā hoti. Asekkhena sīlakkhandhenāti asekkhassa sīlakkhandho asekkho sīlakkhandho nāma. Esa nayo sabbattha. Ettha ca purimehi catūhi padehi lokiyalokuttarasīlasamādhipaññāvimuttiyo kathitā. Vimuttiñāṇadassanaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti, taṃ lokiyameva.

ในบทเป็นต้นว่า กามจฺฉนฺโท ปหีโน พึงทราบว่า กามฉันทะเป็นอันละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค, พยาบาทเป็นอันละได้แล้วด้วยอนาคามิมรรค, ถีนมิทธะเป็นอันละได้แล้วด้วยอรหัตตมรรค, อุทธัจจะก็เช่นเดียวกัน, กุกกุจจะะเป็นอันละได้แล้วด้วยมรรคที่สาม (อนาคามิมรรค), วิจิกิจฉาเป็นอันละได้แล้วด้วยมรรคที่หนึ่ง (โสดาปัตติมรรค). บทว่า อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน ความว่า กองศีลของพระอเสขะ (พระอรหันต์) ชื่อว่า อเสกขสีลขันธ์. นัยนี้พึงใช้ในทุกแห่ง. และในที่นี้ ด้วยบท ๔ บทแรก ทรงแสดงโลกิยและโลกุตตรศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติ. วิมุตติญาณทัสสนะ คือ ปัจจเวกขณญาณ ซึ่งเป็นโลกิยะเท่านั้น.

Issattanti ususippaṃ. Balavīriyanti ettha balaṃ nāma vāyodhātu, vīriyaṃ kāyikacetasikavīriyameva. Bhareti bhareyya. Nāsūraṃ jātipaccayāti, ‘‘ayaṃ jātisampanno’’ti evaṃ jātikāraṇā asūraṃ na bhareyya.

บทว่า อิสฺสตฺตํ คือ ศิลปะการยิงธนู. ในบทว่า พลวีริยํ นี้ คำว่า พลํ คือ วาโยธาตุ, คำว่า วิริยํ คือ กายิกวิริยะและเจตสิกวิริยะ. บทว่า ภเรติ คือ พึงเลี้ยงดู. บทว่า นาสูรํ ชาติปจฺจยาติ ความว่า ไม่พึงเลี้ยงดูคนที่ไม่กล้าหาญเพราะเหตุแห่งชาติกำเนิด ด้วยคิดว่า "ผู้นี้สมบูรณ์ด้วยชาติ".

Khantisoraccanti ettha khantīti adhivāsanakhanti, soraccanti arahattaṃ. Dhammāti ete dve dhammā. Assameti āvasathe. Vivaneti araññaṭṭhāne, nirudake araññe caturassapokkharaṇiādīni kārayeti attho. Duggeti visamaṭṭhāne. Saṅkamanānīti paṇṇāsahatthasaṭṭhihatthāni samokiṇṇaparisuddhavālikāni saṅkamanāni kareyya.

ในบทว่า ขนฺติโสรจฺจํ นี้ คำว่า ขนฺติ คือ อธิวาสนขันติ (ความอดทนอดกลั้น), คำว่า โสรจฺจํ คือ ความเป็นพระอรหันต์. บทว่า ธมฺมาติ คือ ธรรม ๒ ประการนี้. บทว่า อสฺสเมติ คือ ในอาวาส. บทว่า วิวเนติ มีความว่า พึงให้สร้างสระโบกขรณีสี่เหลี่ยมเป็นต้นในสถานที่ที่เป็นป่า ในป่าที่ไม่มีน้ำ. บทว่า ทุคฺเคติ คือ ในสถานที่ที่ไม่เรียบ. บทว่า สงฺกมนานีติ คือ พึงทำทางจงกรมยาว ๕๐ ศอก ๖๐ ศอก ซึ่งเกลี่ยด้วยทรายที่สะอาดบริสุทธิ์.

Idāni etesu araññasenāsanesu vasantānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhācāravattaṃ ācikkhanto annaṃ pānantiādimāha. Tattha senāsanānīti mañcapīṭhādīni. Vippasannenāti khīṇāsavassa dentopi sakaṅkhena kilesamalinena cittena adatvā vippasanneneva cittena dadeyya. Thanayanti gajjanto. Satakkakūti satasikharo, anekakūṭoti attho. Abhisaṅkhaccāti abhisaṅkharitvā samodhānetvā rāsiṃ katvā.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงภิกขาจารวัตรของภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในเสนาสนะป่าเหล่านี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อนฺนํ ปานํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เสนาสนานีติ คือ เตียง ตั่ง เป็นต้น. บทว่า วิปฺปสนฺเนนาติ คือ แม้เมื่อถวายแก่พระขีณาสพ ก็ไม่พึงถวายด้วยจิตที่ยังมีความลังเล อันมัวหมองด้วยกิเลส แต่พึงถวายด้วยจิตที่เลื่อมใสอย่างยิ่ง. บทว่า ถนยนฺติ คือ เสียงกึกก้อง. บทว่า สตกฺกกูติ คือ มีร้อยยอด ความว่า มียอดมากมาย. บทว่า อภิสงฺขจฺจาติ คือ ตระเตรียมแล้ว รวบรวมแล้ว ทำให้เป็นกอง.

Āmodamānoti [Pg.153] tuṭṭhamānaso hutvā. Pakiretīti dānagge vicirati, pakiranto viya vā dānaṃ deti. Puññadhārāti anekadānacetanāmayā puññadhārā. Dātāraṃ abhivassatīti yathā ākāse samuṭṭhitameghato nikkhantā udakadhārā pathaviṃ sinehayantī tementī kiledayantī abhivassati, evameva ayampi dāyakassa abbhantare uppannā puññadhārā tameva dātāraṃ anto sineheti pūreti abhisandeti. Tena vuttaṃ ‘‘dātāraṃ abhivassatī’’ti. Catutthaṃ.

บทว่า อาโมทมาโนติ คือ มีใจยินดีแล้ว. บทว่า ปกีเรตีติ คือ ย่อมโปรยปรายในส่วนทาน หรือให้ทานประหนึ่งว่าโปรยปราย. บทว่า ปุญฺญธาราติ คือ กระแสแห่งบุญอันสำเร็จด้วยทานเจตนามากมาย. บทว่า ทาตารํ อภิวสฺสตีติ คือ เปรียบเหมือนสายน้ำที่ออกจากเมฆซึ่งตั้งขึ้นในอากาศ ย่อมตกลงมา ทำให้แผ่นดินชุ่มชื่น เปียกโชก ฉันใด กระแสแห่งบุญนี้ที่เกิดขึ้นภายในของทายก ก็ย่อมทำให้ทายกนั้นชุ่มชื่น เต็มเปี่ยม และท่วมท้นภายใน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ย่อมตกลงรดทายก". สูตรที่ ๔ จบ.

5. Pabbatūpamasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาปัพพตูปมสูตร

136. Pañcame muddhāvasittānanti khattiyābhisekena muddhani avasittānaṃ katābhisekānaṃ. Kāmagedhapariyuṭṭhitānanti kāmesu gedhena pariyuṭṭhitānaṃ abhibhūtānaṃ. Janapadatthāvariyappattānanti janapade thirabhāvappattānaṃ. Rājakaraṇīyānīti rājakammāni rājūhi kattabbakiccāni. Tesu khvāhanti tesu ahaṃ. Usukkamāpannoti byāpāraṃ āpanno. Esa kira rājā divasassa tikkhattuṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ gacchati, antarāgamanāni bahūnipi honti. Tassa nibaddhaṃ gacchato balakāyo mahāpi hoti appopi. Athekadivasaṃ pañcasatā corā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ rājā avelāya appena balena samaṇassa gotamassa upaṭṭhānaṃ gacchati, antarāmagge naṃ gahetvā rajjaṃ gaṇhissāmā’’ti. Te andhavane nilīyiṃsu. Rājāno ca nāma mahāpuññā honti. Atha tesaṃyeva abbhantarato eko puriso nikkhamitvā rañño ārocesi. Rājā mahantaṃ balakāyaṃ ādāya andhavanaṃ parivāretvā te sabbe gahetvā andhavanato yāva nagaradvārā maggassa ubhosu passesu yathā aññamaññaṃ cakkhunā cakkhuṃ upanibandhitvā olokenti, evaṃ āsannāni sūlāni ropāpetvā sūlesu uttāsesi. Idaṃ sandhāya evamāha.

๑๓๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า muddhāvasittānaṃ (ของกษัตริย์ผู้ได้รับมุรธาภิเษก) คือ ของกษัตริย์ผู้ได้รับอภิเษกแล้ว คือผู้ได้รับรดน้ำบนพระเศียรด้วยขัตติยาภิเษก บทว่า Kāmagedhapariyuṭṭhitānaṃ (ของผู้ถูกความอยากในกามครอบงำ) คือ ของผู้ถูกความอยากในกามคุณทั้งหลายครอบงำแล้ว คือถูกครอบงำแล้ว บทว่า Janapadatthāvariyappattānaṃ (ของผู้ถึงความเป็นผู้มั่นคงในชนบท) คือ ของผู้ถึงความเป็นผู้มั่นคงในชนบท บทว่า Rājakaraṇīyāni (ราชกรณียกิจ) คือ ราชการทั้งหลาย กิจที่พระราชาทั้งหลายพึงกระทำ บทว่า Tesu khvāhaṃ คือ tesu ahaṃ (ในกิจเหล่านั้น เรา) บทว่า Usukkamāpanno คือ ขวนขวายอยู่ ได้ยินว่า พระราชานั้นเสด็จไปอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคเจ้าวันละ ๓ ครั้ง การเสด็จไประหว่างๆ ก็มีมาก เมื่อพระองค์เสด็จไปเป็นประจำ กองทัพมีมากบ้าง มีน้อยบ้าง ครั้งนั้น วันหนึ่ง โจร ๕๐๐ คนคิดกันว่า "พระราชานี้เสด็จไปอุปัฏฐากพระสมณโคดมในเวลาที่ไม่ใช่กาล ด้วยกองกำลังน้อย พวกเราจะจับพระองค์ในระหว่างทางแล้วยึดเอาราชสมบัติ" โจรเหล่านั้นจึงซ่อนตัวอยู่ในป่าอันธวัน ก็โดยปกติ พระราชาทั้งหลายเป็นผู้มีบุญมาก ครั้งนั้น บุรุษคนหนึ่งออกจากภายในพวกโจรเหล่านั้นเอง ไปกราบทูลแด่พระราชา พระราชาทรงนำกองทัพใหญ่ไปล้อมป่าอันธวันแล้วจับโจรทั้งหมดเหล่านั้น ตั้งแต่ป่าอันธวันจนถึงประตูพระนคร โปรดให้ปักหลาวไว้ใกล้ๆ กันที่สองข้างทาง เหมือนอย่างที่คนผูกตาต่อตากันแล้วมองดู แล้วให้เสียบโจรเหล่านั้นบนหลาว ทรงหมายถึงเรื่องนี้จึงตรัสดังนี้

Atha satthā cintesi – ‘‘sacāhaṃ vakkhāmi, ‘mahārāja, mādise nāma sammāsambuddhe dhuravihāre vasante tayā evarūpaṃ dāruṇaṃ kammaṃ kataṃ, ayuttaṃ te kata’nti, athāyaṃ rājā maṅku hutvā santhambhituṃ na sakkuṇeyya, pariyāyena dhammaṃ kathentasseva me sallakkhessatī’’ti dhammadesanaṃ ārabhanto [Pg.154] taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Tattha saddhāyikoti saddhātabbo, yassa tvaṃ vacanaṃ saddahasīti attho. Paccayikoti tasseva vevacanaṃ, yassa vacanaṃ pattiyāyasīti attho. Abbhasamanti ākāsasamaṃ. Nippothento āgacchatīti pathavitalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā sabbe satte saṇhakaraṇīyaṃ tiṇacuṇṇaṃ viya karonto pisanto āgacchati.

ลำดับนั้น พระศาสดาทรงพระดำริว่า "ถ้าเราจักกล่าวว่า 'มหาบพิตร เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเช่นเราประทับอยู่ในอารามหลวง พระองค์ได้ทรงกระทำกรรมอันทารุณเช่นนี้ สิ่งที่พระองค์ทรงทำนั้นไม่สมควร' ดังนี้แล้ว พระราชานี้ก็จะทรงเก้อเขิน ไม่สามารถจะสนิทสนมได้ เมื่อเราแสดงธรรมโดยปริยายเท่านั้น พระองค์จักทรงกำหนดได้" ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงเริ่มพระธรรมเทศนา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า taṃ kiṃ maññasi (พระองค์จะทรงสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน) ในบทเหล่านั้น บทว่า saddhāyiko (ผู้ที่ควรเชื่อถือ) คือ ผู้ที่ควรเชื่อถือ อธิบายว่า ท่านเชื่อคำของผู้ใด บทว่า Paccayiko (ผู้ที่น่าเชื่อถือ) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง อธิบายว่า ท่านเชื่อถือคำของผู้ใด บทว่า Abbhasamaṃ (เพียงดังอากาศ) คือ เสมอด้วยอากาศ บทว่า Nippothento āgacchati (บดขยี้มา) คือ มาบดขยี้สัตว์ทั้งปวงตั้งแต่พื้นปฐพีจนถึงอกนิฏฐพรหมโลก กระทำให้เป็นเหมือนผงหญ้าที่ต้องบดให้ละเอียด

Aññatra dhammacariyāyāti ṭhapetvā dhammacariyaṃ aññaṃ kātabbaṃ natthi, dasakusalakammapathasaṅkhātā dhammacariyāva kattabbā, bhanteti – samacariyādīni tasseva vevacanāni. Ārocemīti ācikkhāmi. Paṭivedayāmīti jānāpemi. Adhivattatīti ajjhottharati. Hatthiyuddhānīti nāḷāgirisadise hemakappane nāge abhiruyha yujjhitabbayuddhāni. Gatīti nipphatti. Visayoti okāso, samatthabhāvo vā. Na hi sakkā tehi jarāmaraṇaṃ paṭibāhituṃ. Mantino mahāmattāti mantasampannā mahosadhavidhurapaṇḍitādisadisā mahāamaccā. Bhūmigatanti mahālohakumbhiyo pūretvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ. Vehāsaṭṭhanti cammapasibbake pūretvā tulāsaṅghāṭādīsu laggetvā ceva niyyuhādīsu ca pūretvā ṭhapitaṃ. Upalāpetunti aññamaññaṃ bhindituṃ. Yathā dve janā ekena maggena na gacchanti evaṃ kātuṃ.

บทว่า Aññatra dhammacariyāya (เว้นจากธรรมจริยา) คือ เว้นธรรมจริยาเสียแล้ว กิจอื่นที่ควรทำไม่มี ควรทำแต่ธรรมจริยาอันได้แก่กุศลกรรมบถ ๑๐ เท่านั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บทว่า samacariyā เป็นต้น เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง บทว่า Ārocemi (ข้าพระองค์ขอทูล) คือ ข้าพระองค์ขอบอก บทว่า Paṭivedayāmi (ข้าพระองค์ขอให้ทรงทราบ) คือ ข้าพระองค์ขอให้ทรงทราบ บทว่า Adhivattati (ย่อมครอบงำ) คือ ย่อมท่วมทับ บทว่า Hatthiyuddhāni (การรบด้วยช้าง) คือ การรบที่พึงกระทำโดยขึ้นสู่ช้างที่ประดับด้วยเครื่องทองเช่นกับช้างนาฬาคิรี บทว่า Gati (ที่พึ่ง) คือ ผลสำเร็จ บทว่า Visayo (วิสัย) คือ โอกาส หรือความสามารถ เพราะว่า ใครๆ ไม่สามารถจะป้องกันความแก่และความตายด้วยสิ่งเหล่านั้นได้ บทว่า Mantino mahāmattā (ที่ปรึกษาและมหาอำมาตย์) คือ มหาอำมาตย์ผู้ถึงพร้อมด้วยการปรึกษา เช่นกับมโหสถและวิธุรบัณฑิตเป็นต้น บทว่า Bhūmigataṃ (ที่อยู่ในแผ่นดิน) คือ ทรัพย์ที่บรรจุหม้อโลหะใหญ่ให้เต็มแล้วตั้งไว้ในแผ่นดิน บทว่า Vehāsaṭṭhaṃ (ที่อยู่ในอากาศ) คือ ทรัพย์ที่บรรจุถุงหนังให้เต็มแล้วแขวนไว้ที่คานหามเป็นต้น และบรรจุให้เต็มไว้ในป้อมปราการเป็นต้นแล้วตั้งไว้ บทว่า Upalāpetuṃ (เพื่อยุยง) คือ เพื่อทำให้แตกกัน เพื่อกระทำให้คนสองคนไม่ไปทางเดียวกัน

Nabhaṃ āhaccāti ākāsaṃ pūretvā. Evaṃ jarā ca maccu cāti idha dveyeva pabbatā gahitā, rājovāde pana ‘‘jarā āgacchati sabbayobbanaṃ vilumpamānā’’ti evaṃ jarā maraṇaṃ byādhi vipattīti cattāropete āgatāva. Tasmāti yasmā hatthiyuddhādīhi jarāmaraṇaṃ jinituṃ na sakkā, tasmā. Saddhaṃ nivesayeti saddhaṃ niveseyya, patiṭṭhāpeyyāti. Pañcamaṃ.

บทว่า Nabhaṃ āhacca (จรดท้องฟ้า) คือ เต็มอากาศ บทว่า Evaṃ jarā ca maccu ca (อย่างนี้ ความแก่และความตาย) ในที่นี้ ทรงถือเอาภูเขาเพียงสองลูกเท่านั้น แต่ในราโชวาทคาถาว่า "ความแก่ย่อมมา ย่ำยีความเป็นหนุ่มสาวทั้งหมด" ดังนี้ ภูเขาทั้งสี่เหล่านี้ คือ ความแก่ ความตาย ความเจ็บไข้ ความวิบัติ มาแล้วทั้งนั้น บทว่า Tasmā (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะว่าใครๆ ไม่สามารถจะชนะความแก่และความตายด้วยการรบด้วยช้างเป็นต้นได้ เพราะเหตุนั้น บทว่า Saddhaṃ nivesaye (พึงตั้งศรัทธาไว้) คือ พึงตั้งไว้ซึ่งศรัทธา พึงให้ตั้งมั่นไว้ สูตรที่ ๕ จบ

Tatiyo vaggo.

วรรคที่ ๓

Iti sāratthappakāsiniyā

ในอรรถกถาสารัตถปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

อรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย

Kosalasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโกสลสังยุต จบ

4. Mārasaṃyuttaṃ

๔. มารสังยุต

1. Paṭhamavaggo

๑. วรรคที่ ๑

1. Tapokammasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาตบกัมมสูตร

137. Mārasaṃyuttassa [Pg.155] paṭhame uruvelāyaṃ viharatīti paṭividdhasabbaññutaññāṇo uruvelagāmaṃ upanissāya viharati. Paṭhamābhisambuddhoti abhisambuddho hutvā paṭhamaṃ antosattāhasmiṃyeva. Dukkarakārikāyāti chabbassāni katāya dukkarakārikāya. Māro pāpimāti attano visayaṃ atikkamituṃ paṭipanne satte māretīti māro. Pāpe niyojeti, sayaṃ vā pāpe niyuttoti pāpimā. Aññānipissa kaṇho, adhipati, vasavattī, antako, namuci, pamattabandhūtiādīni bahūni nāmāni, idha pana nāmadvayameva gahitaṃ. Upasaṅkamīti – ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo ‘muttosmī’ti maññati, amuttabhāvamassa kathessāmī’’ti cintetvā upasaṅkami.

๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งมารสังยุต บทว่า uruvelāyaṃ viharati (ประทับอยู่ที่อุรุเวลา) คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแทงตลอดสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงอาศัยหมู่บ้านอุรุเวลาประทับอยู่ บทว่า Paṭhamābhisambuddho (ผู้ตรัสรู้ใหม่ๆ) คือ เป็นผู้ตรัสรู้แล้ว ในเบื้องต้น ภายใน ๗ วันนั่นเอง บทว่า Dukkarakārikāya (ด้วยทุกกรกิริยา) คือ ด้วยทุกกรกิริยาที่ทรงกระทำมาตลอด ๖ ปี บทว่า Māro pāpimā (มารผู้มีบาป) ชื่อว่า มาร เพราะย่อมฆ่าสัตว์ทั้งหลายผู้ปฏิบัติเพื่อก้าวล่วงวิสัยของตน ชื่อว่า ปาปิมา เพราะย่อมชักนำสัตว์ทั้งหลายในบาป หรือตนเองย่อมประกอบในบาป ก็ชื่ออื่นๆ ของมารนั้นมีอยู่มาก คือ กัณหะ อธิปติ วสวัตตี อันตกะ นมุจี ปมัตตพันธุ เป็นต้น แต่ในที่นี้ถือเอาเพียงสองชื่อเท่านั้น บทว่า Upasaṅkami (เข้าไปเฝ้า) คือ มารคิดว่า "พระสมณโคดมนี้ย่อมสำคัญว่า 'เราหลุดพ้นแล้ว' เราจักบอกถึงความที่ท่านยังไม่หลุดพ้น" ดังนี้แล้วจึงเข้าไปเฝ้า

Tapokammā apakkammāti tapokammato apakkamitvā. Aparaddhoti ‘‘dūre tvaṃ suddhimaggā’’ti vadati. Amaraṃ tapanti amaratapaṃ amarabhāvatthāya kataṃ lūkhatapaṃ, attakilamathānuyogo. Sabbānatthāvahaṃ hotīti, ‘‘sabbaṃ tapaṃ mayhaṃ atthāvahaṃ na bhavatī’’ti ñatvā. Phiyārittaṃva dhammanīti araññe thale phiyārittaṃ viya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā araññe thale nāvaṃ ṭhapetvā bhaṇḍassa pūretvā mahājanā abhirūhitvā phiyārittaṃ gahetvā saṃkaḍḍheyyuṃ ceva uppīleyyuṃ ca, so mahājanassa vāyāmo ekaṅguladvaṅgulamattampi nāvāya gamanaṃ asādhento niratthako bhaveyya na anatthāvaho, evameva ahaṃ ‘sabbaṃ amaraṃ tapaṃ anatthāvahaṃ hotī’ti ñatvā vissajjesinti.

บทว่า Tapokammā apakkamma ความว่า หลีกออกจากตบะกรรม. บทว่า Aparaddho ความว่า มารกล่าวว่า "ท่านอยู่ห่างไกลจากทางแห่งความบริสุทธิ์". บทว่า Amaraṃ tapaṃ คือ ตบะเพื่อความเป็นอมตะ ได้แก่ ตบะอันเศร้าหมองที่ทำเพื่อความเป็นอมตะ คือ อัตตกิลมถานุโยค. บทว่า Sabbānatthāvahaṃ hoti ความว่า ทรงทราบว่า "ตบะทั้งหมดไม่นำประโยชน์มาให้แก่เรา". บทว่า Phiyārittaṃva dhammanī ความว่า เหมือนไม้พายที่ค้ำบนบกในป่า. อธิบายว่า เปรียบเหมือนบุคคลตั้งเรือไว้บนบกในป่า บรรทุกสินค้าจนเต็มแล้ว มหาชนขึ้นไปบนเรือ ถือไม้พายช่วยกันพายและค้ำ ความพยายามของมหาชนนั้น ไม่สามารถทำให้เรือเคลื่อนไปได้แม้เพียงองคุลีหนึ่งหรือสององคุลี จึงเป็นความพยายามที่ไร้ประโยชน์ ไม่นำประโยชน์มาให้ ฉันใด เราก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทราบว่า "ตบะเพื่อความเป็นอมตะทั้งหมดไม่นำประโยชน์มาให้" จึงสละเสียแล้ว.

Idāni [Pg.156] taṃ amaraṃ tapaṃ pahāya yena maggena buddho jāto, taṃ dassento sīlantiādimāha. Tattha sīlanti vacanena sammāvācākammantājīvā gahitā, samādhinā sammāvāyāmasatisamādhayo, paññāya sammādiṭṭhisaṅkappā. Maggaṃ bodhāya bhāvayanti imaṃ aṭṭhaṅgikameva ariyamaggaṃ bodhatthāya bhāvayanto. Ettha ca bodhāyāti maggatthāya. Yathā hi yāgutthāya yāgumeva pacanti, pūvatthāya pūvameva pacanti, na aññaṃ kiñci karonti, evaṃ maggameva maggatthāya bhāveti. Tenāha ‘‘maggaṃ bodhāya bhāvaya’’nti. Paramaṃ suddhinti arahattaṃ. Nihatoti tvaṃ mayā nihato parājito. Paṭhamaṃ.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงละตบะเพื่อความเป็นอมตะนั้นแล้ว เมื่อจะทรงแสดงมรรคที่พระองค์ได้เป็นพระพุทธเจ้าด้วยมรรคนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า sīlaṃ. ในบทเหล่านั้น ด้วยคำว่า sīlaṃ ทรงถือเอาสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ. ด้วยคำว่า samādhi ทรงถือเอาสัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ. ด้วยคำว่า paññā ทรงถือเอาสัมมาทิฏฐิ และสัมมาสังกัปปะ. บทว่า Maggaṃ bodhāya bhāvayaṃ ความว่า เมื่อเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เท่านั้น เพื่อความตรัสรู้. และในบทนี้ คำว่า bodhāya หมายถึง เพื่อมรรค. เปรียบเหมือนบุคคลต้องการข้าวต้ม ก็หุงแต่ข้าวต้ม ต้องการขนม ก็ทำแต่ขนม ไม่ทำสิ่งอื่นใด ฉันใด บุคคลก็ย่อมเจริญมรรคเท่านั้นเพื่อมรรค ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "maggaṃ bodhāya bhāvayaṃ". บทว่า Paramaṃ suddhiṃ คือ พระอรหัตตผล. บทว่า Nihato ความว่า ท่านถูกเรากำจัดแล้ว ชนะแล้ว. จบสูตรที่ ๑.

2. Hatthirājavaṇṇasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาหัตถิราชวัณณสูตร

138. Dutiye rattandhakāratimisāyanti rattiṃ andhabhāvakārake mahātame caturaṅge tamasi. Abbhokāse nisinno hotīti gandhakuṭito nikkhamitvā caṅkamanakoṭiyaṃ pāsāṇaphalake mahācīvaraṃ sīse ṭhapetvā padhānaṃ pariggaṇhamāno nisinno hoti.

๑๓๘. ในสูตรที่ ๒ บทว่า rattandhakāratimisāya ความว่า ในความมืดใหญ่ที่ทำให้บอดในเวลากลางคืน ในความมืดมีองค์ ๔. บทว่า Abbhokāse nisinno hoti ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากพระคันธกุฎี ประทับนั่งบนแผ่นหินที่ปลายทางจงกรม ทรงวางมหาจีวรไว้บนพระเศียร ทรงปรารภความเพียรอยู่.

Nanu ca tathāgatassa abhāvito vā maggo, appahīnā vā kilesā, appaṭividdhaṃ vā akuppaṃ, asacchikato vā nirodho natthi, kasmā evamakāsīti? Anāgate kulaputtānaṃ aṅkusatthaṃ. ‘‘Anāgate hi kulaputtā mayā gatamaggaṃ āvajjitvā abbhokāsavāsaṃ vasitabbaṃ maññamānā padhānakammaṃ karissantī’’ti sampassamāno satthā evamakāsi. Mahāti mahanto. Ariṭṭhakoti kāḷako. Maṇīti pāsāṇo. Evamassa sīsaṃ hotīti evarūpaṃ tassa kāḷavaṇṇaṃ kūṭāgārappamāṇaṃ mahāpāsāṇasadisaṃ sīsaṃ hoti.

ก็มรรคที่พระตถาคตยังไม่ทรงเจริญ หรือกิเลสที่ยังไม่ทรงละ หรืออกุปปธรรมที่ยังไม่ทรงแทงตลอด หรือนิโรธที่ยังไม่ทรงทำให้แจ้ง ย่อมไม่มีมิใช่หรือ? เพราะเหตุไรจึงทรงทำเช่นนั้น? (ตอบว่า) เพื่อเป็นแบบอย่างแก่กุลบุตรทั้งหลายในอนาคต. จริงอยู่ พระศาสดาทรงเล็งเห็นว่า "ในอนาคต กุลบุตรทั้งหลายจักพิจารณาทางที่เราดำเนินไปแล้ว สำคัญว่า 'เราควรอยู่กลางแจ้ง' แล้วจักกระทำความเพียร" จึงได้ทรงทำเช่นนั้น. บทว่า Mahā คือ ใหญ่. บทว่า Ariṭṭhako คือ สีดำ. บทว่า Maṇi คือ หิน. บทว่า Evamassa sīsaṃ hoti ความว่า ศีรษะของช้างนั้นมีลักษณะเช่นนี้ คือ มีสีดำ มีขนาดเท่าเรือนยอด เหมือนหินก้อนใหญ่.

Subhāsubhanti dīghamaddhānaṃ saṃsaranto sundarāsundaraṃ vaṇṇaṃ katvā āgatosīti vadati. Atha vā saṃsaranti saṃsaranto āgacchanto. Dīghamaddhānanti vasavattiṭṭhānato yāva uruvelāya dīghamaggaṃ, pure bodhāya vā chabbassāni dukkarakārikasamayasaṅkhātaṃ dīghakālaṃ. Vaṇṇaṃ katvā subhāsubhanti sundarañca asundarañca nānappakāraṃ vaṇṇaṃ katvā anekavāraṃ mama santikaṃ āgatosīti attho. So kira vaṇṇo nāma natthi, yena [Pg.157] vaṇṇena māro vibhiṃsakatthāya bhagavato santikaṃ na āgatapubbo. Tena taṃ bhagavā evamāha. Alaṃ te tenāti alaṃ tuyhaṃ etena māravibhiṃsākāradassanabyāpārena. Dutiyaṃ.

บทว่า Subhāsubhaṃ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า "ท่านท่องเที่ยวไปสิ้นกาลนาน ทำรูปร่างที่งามบ้างไม่งามบ้างแล้วมา". อีกนัยหนึ่ง บทว่า saṃsaraṃ คือ ท่องเที่ยวมา. บทว่า dīghamaddhānaṃ คือ หนทางไกลจากวสวัตตีสถานจนถึงอุรุเวลา หรือก่อนตรัสรู้ ตลอด ๖ ปี อันเป็นกาลยาวนานที่เรียกว่าสมัยแห่งการทำทุกรกิริยา. บทว่า Vaṇṇaṃ katvā subhāsubhaṃ มีความหมายว่า "ท่านทำรูปร่างลักษณะต่างๆ ทั้งที่งามและไม่งาม มาสู่สำนักของเราหลายครั้ง". ได้ยินว่า ไม่มีรูปร่างลักษณะใดๆ ที่มารไม่เคยเนรมิตมาสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อทำให้ทรงหวาดกลัว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสกับมารนั้นอย่างนี้. บทว่า Alaṃ te tena ความว่า พอทีเถิดสำหรับท่าน ด้วยความพยายามในการแสดงอาการน่าสะพรึงกลัวของมารเพียงเท่านี้. จบสูตรที่ ๒.

3. Subhasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาสุภสูตร

139. Tatiye susaṃvutāti supihitā. Na te māravasānugāti, māra, te tuyhaṃ vasānugā na honti. Na te mārassa baddhagūti te tuyhaṃ mārassa baddhacarā sissā antevāsikā na honti. Tatiyaṃ.

๑๓๙. ในสูตรที่ ๓ บทว่า susaṃvutā คือ ปิดดีแล้ว. บทว่า Na te māravasānugā ความว่า ดูก่อนมาร ชนเหล่านั้นไม่เป็นผู้ไปตามอำนาจของท่าน. บทว่า Na te mārassa baddhagū ความว่า ชนเหล่านั้นไม่เป็นผู้ประพฤติตามที่ท่านผูกไว้ ไม่เป็นศิษย์ ไม่เป็นอันเตวาสิกของท่านผู้เป็นมาร. จบสูตรที่ ๓.

4. Paṭhamamārapāsasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาปฐมมารปาสสูตร

140. Catutthe yoniso manasikārāti upāyamanasikārena. Yoniso sammappadhānāti upāyavīriyena kāraṇavīriyena. Vimuttīti arahattaphalavimutti. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ attanā vīriyaṃ katvā arahattaṃ patvāpi na tussati, idāni aññesampi ‘pāpuṇāthā’ti ussāhaṃ karoti, paṭibāhessāmi na’’nti cintetvā abhāsi.

๑๔๐. ในสูตรที่ ๔ บทว่า yoniso manasikārā คือ ด้วยการทำไว้ในใจโดยอุบาย. บทว่า yoniso sammappadhānā คือ ด้วยความเพียรโดยอุบาย ด้วยความเพียรที่เป็นเหตุ. บทว่า vimutti คือ อรหัตตผลวิมุตติ. บทว่า Ajjhabhāsi ความว่า มารคิดว่า "ท่านผู้นี้ทำความเพียรด้วยตนเอง แม้บรรลุพระอรหัตแล้วก็ยังไม่ยินดี บัดนี้ยังทำความอุตสาหะแก่ผู้อื่นอีกว่า 'ท่านทั้งหลายจงบรรลุเถิด' เราจักห้ามท่านผู้นี้" ดังนี้แล้วจึงกล่าว.

Mārapāsenāti kilesapāsena. Ye dibbā ye ca mānusāti ye dibbā kāmaguṇasaṅkhātā mānusā kāmaguṇasaṅkhātā ca mārapāsā nāma atthi, sabbehi tehi tvaṃ baddhoti vadati. Mārabandhanabaddhoti mārabandhanena baddho, mārabandhane vā baddho. Na me samaṇa mokkhasīti samaṇa tvaṃ mama visayato na muccissasi. Catutthaṃ.

บทว่า Mārapāsena คือ ด้วยบ่วงแห่งกิเลส. บทว่า Ye dibbā ye ca mānusā มารกล่าวว่า "บ่วงแห่งมารอันได้แก่กามคุณที่เป็นของทิพย์และที่เป็นของมนุษย์เหล่าใดมีอยู่ ท่านถูกบ่วงเหล่านั้นทั้งหมดผูกไว้แล้ว". บทว่า Mārabandhanabaddho คือ ถูกผูกไว้ด้วยเครื่องผูกของมาร หรือ ถูกผูกไว้ในเครื่องผูกของมาร. บทว่า Na me samaṇa mokkhasi ความว่า ดูก่อนสมณะ ท่านจักไม่พ้นไปจากอำนาจของเรา. จบสูตรที่ ๔.

5. Dutiyamārapāsasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาทุติยมารปาสสูตร

141. Pañcame muttāhanti mutto ahaṃ. Purimaṃ suttaṃ antovasse vuttaṃ, idaṃ pana pavāretvā vuṭṭhavassakāle. Cārikanti anupubbagamanacārikaṃ. (Pavāretvā) divase divase yojanaparamaṃ gacchantā carathāti vadati. Mā ekena dveti ekamaggena dve janā mā agamittha. Evañhi gatesu ekasmiṃ dhammaṃ desente, ekena tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ hoti. Tasmā evamāha.

๑๔๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า muttāhaṃ คือ เราพ้นแล้ว. สูตรก่อนตรัสในพรรษา ส่วนสูตรนี้ตรัสเมื่อปวารณาแล้วในกาลที่ออกจากพรรษาแล้ว. บทว่า cārikaṃ คือ การจาริกไปตามลำดับ. พระองค์ตรัสว่า "(ปวารณาแล้ว) พวกเธอจงเที่ยวจาริกไปโดยไปวันละหนึ่งโยชน์เป็นอย่างยิ่ง". บทว่า Mā ekena dve ความว่า พวกเธอสองรูปอย่าไปโดยทางเดียวกัน. จริงอยู่ เมื่อไปอย่างนั้น เมื่อรูปหนึ่งแสดงธรรม อีกรูปหนึ่งจะต้องนิ่งอยู่. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้.

Ādikalyāṇanti ādimhi kalyāṇaṃ sundaraṃ bhaddakaṃ. Tathā majjhapariyosānesu. Ādimajjhapariyosānañca nāmetaṃ sāsanassa ca desanāya ca [Pg.158] vasena duvidhaṃ. Tattha sāsanassa sīlaṃ ādi, samathavipassanāmaggā majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. Sīlasamādhayo vā ādi, vipassanāmaggā majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. Sīlasamādhivipassanā vā ādi, maggo majjhaṃ, phalanibbānāni pariyosānaṃ. Desanāya pana catuppadikāya gāthāya tāva paṭhamapādo ādi, dutiyatatiyā majjhaṃ, catuttho pariyosānaṃ. Pañcapadachappadānaṃ paṭhamapādo ādi, avasānapādo pariyosānaṃ, avasesā majjhaṃ. Ekānusandhikasuttassa nidānaṃ ādi, ‘‘idamavocā’’ti pariyosānaṃ, sesaṃ majjhaṃ. Anekānusandhikassa majjhe bahūpi anusandhi majjhameva, nidānaṃ ādi, ‘‘idamavocā’’ti pariyosānaṃ.

บทว่า อาทิกัลยาณัง ความว่า งาม คือ สวยงาม ดีงาม ในเบื้องต้น. แม้ในท่ามกลางและในที่สุดก็เช่นนั้น. และชื่อว่าความงามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดนี้ มี ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งพระศาสนาและโดยอำนาจแห่งเทศนา. ใน ๒ อย่างนั้น ศีลเป็นเบื้องต้นของพระศาสนา, สมถะ วิปัสสนา และมรรค เป็นท่ามกลาง, ผลและนิพพาน เป็นที่สุด. อีกอย่างหนึ่ง ศีลและสมาธิ เป็นเบื้องต้น, วิปัสสนาและมรรค เป็นท่ามกลาง, ผลและนิพพาน เป็นที่สุด. อีกอย่างหนึ่ง ศีล สมาธิ และวิปัสสนา เป็นเบื้องต้น, มรรค เป็นท่ามกลาง, ผลและนิพพาน เป็นที่สุด. ส่วนโดยอำนาจแห่งเทศนา ในคาถา ๔ บาท บาทแรกเป็นเบื้องต้น, บาทที่ ๒ และ ๓ เป็นท่ามกลาง, บาทที่ ๔ เป็นที่สุด. ในคาถา ๕ บาทและ ๖ บาท บาทแรกเป็นเบื้องต้น, บาทสุดท้ายเป็นที่สุด, บาทที่เหลือเป็นท่ามกลาง. ในสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานเป็นเบื้องต้น, คำว่า "อิทมโวจ" เป็นที่สุด, ที่เหลือเป็นท่ามกลาง. ในสูตรที่มีหลายอนุสนธิ แม้อนุสนธิจำนวนมากในท่ามกลาง ก็เป็นท่ามกลางนั่นเอง, นิทานเป็นเบื้องต้น, คำว่า "อิทมโวจ" เป็นที่สุด.

Sātthanti sātthakaṃ katvā desetha. Sabyañjananti byañjanehi ceva padehi ca paripūraṃ katvā desetha. Kevalaparipuṇṇanti sakalaparipuṇṇaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Pakāsethāti āvikarotha.

บทว่า สาตถัง ความว่า ท่านทั้งหลายจงแสดงโดยทำให้มีอรรถ. บทว่า สพยัญชนัง ความว่า ท่านทั้งหลายจงแสดงโดยทำให้บริบูรณ์ด้วยพยัญชนะและบท. บทว่า เกวลปริปุณณัง ความว่า บริบูรณ์สิ้นเชิง. บทว่า ปริสุทธัง ความว่า บริสุทธิ์ ไม่มีอุปกิเลส. บทว่า พรหมจริยัง ความว่า พรหมจรรย์ในพระศาสนา อันสงเคราะห์ด้วยสิกขา ๓. บทว่า ปกาเสถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงทำให้ปรากฏ.

Apparajakkhajātikāti paññācakkhumhi appakilesarajasabhāvā, dukūlasāṇiyā paṭicchannā viya catuppadikagāthāpariyosāne arahattaṃ pattuṃ samatthā santīti attho. Assavanatāti assavanatāya. Parihāyantīti alābhaparihāniyā dhammato parihāyanti. Senānigamoti paṭhamakappikānaṃ senāya niviṭṭhokāse patiṭṭhitagāmo, sujātāya vā pitu senānī nāma nigamo. Tenupasaṅkamissāmīti nāhaṃ tumhe uyyojetvā pariveṇādīni kāretvā upaṭṭhākādīhi paricariyamāno viharissāmi, tiṇṇaṃ pana jaṭilānaṃ aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā dhammameva desetuṃ upasaṅkamissāmīti. Tenupasaṅkamīti, ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo mahāyuddhaṃ vicārento viya, ‘mā ekena dve agamittha, dhammaṃ desethā’ti saṭṭhi jane uyyojeti, imasmiṃ pana ekasmimpi dhammaṃ desente mayhaṃ cittassādaṃ natthi, evaṃ bahūsu desentesu kuto bhavissati, paṭibāhāmi na’’nti cintetvā upasaṅkami. Pañcamaṃ.

บทว่า อัปปรชักขชาติกา ความว่า มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกิเลสธุลีน้อยในปัญญาจักษุ ราวกับถูกปิดบังด้วยผ้าเนื้อดี สามารถเพื่อจะบรรลุพระอรหัตในตอนท้ายคาถา ๔ บาทอยู่. บทว่า อัสสวนตา ความว่า เพราะการไม่ได้ฟัง. บทว่า ปริหายนฺติ ความว่า ย่อมเสื่อมจากธรรมด้วยความเสื่อมคือการไม่ได้รับ. บทว่า เสนานิคม ความว่า หมู่บ้านที่ตั้งอยู่ในที่ตั้งทัพของเสนาแห่งกษัตริย์ปฐมกัป หรือนิคมชื่อเสนานีของบิดานางสุชาดา. บทว่า เตนุปสงฺกมิสฺสามิ ความว่า เราส่งพวกเธอไปแล้ว จักไม่ทำปริเวณเป็นต้น แล้วได้รับการบำรุงจากอุปัฏฐากเป็นต้นอยู่ แต่เราจักแสดงปาฏิหาริย์ ๓,๕๐๐ อย่างแก่ชฎิล ๓ พี่น้อง แล้วจักเข้าไปเพื่อแสดงธรรมเท่านั้น. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า (มาร) คิดว่า "พระสมณโคดมนี้ ประหนึ่งว่าทรงจัดการมหาสงคราม ส่งคน ๖๐ คนไปว่า 'เธอทั้งสองอย่าไปทางเดียวกัน, จงแสดงธรรม' แต่เมื่อภิกษุแม้รูปหนึ่งในหมู่นี้แสดงธรรมอยู่ ความยินดีในใจของเราก็ไม่มี เมื่อภิกษุจำนวนมากอย่างนี้แสดงธรรมอยู่ (ความยินดี) จักมีแต่ที่ไหน เราจักห้ามท่าน" คิดดังนี้แล้วจึงเข้าไปเฝ้า. จบสูตรที่ ๕.

6. Sappasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาสัปปสูตร

142. Chaṭṭhe soṇḍikākilañjanti surākārakānaṃ piṭṭhapattharaṇakakilañjaṃ. Kosalikā kaṃsapātīti kosalarañño rathacakkappamāṇā paribhogapāti[Pg.159]. Gaḷagaḷāyanteti gajjante. Kammāragaggariyāti kammāruddhanapaṇāḷiyā. Dhamamānāyāti bhastavātena pūriyamānāya. Iti viditvāti – ‘‘samaṇo gotamo padhānamanuyutto sukhena nisinno, ghaṭṭayissāmi na’’nti vuttappakāraṃ attabhāvaṃ māpetvā niyāmabhūmiyaṃ ito cito ca sañcarantaṃ vijjulatālokena disvā, ‘‘ko nu kho eso satto’’ti? Āvajjento, ‘‘māro aya’’nti evaṃ viditvā.

๑๔๒. ในสูตรที่ ๖ บทว่า โสณฑิกากิลัญชัง คือ เสื่อลำแพนสำหรับปูแป้งของคนทำสุรา. บทว่า โกสลิกา กังสปาตี คือ บาตรสำริดสำหรับบริโภคของพระเจ้าโกศล มีขนาดเท่าล้อรถ. บทว่า คฬคฬายันเต คือ เมื่อเสียงดังกึกก้อง. บทว่า กัมมารคัคคริยา คือ ที่ท่อลมสูบของช่างเหล็ก. บทว่า ธมมานายา คือ เมื่อถูกทำให้เต็มด้วยลมจากที่สูบลม. บทว่า อิติ วิติตฺวา ความว่า (มาร) คิดว่า "พระสมณโคดมทรงประกอบความเพียร ประทับนั่งอยู่เป็นสุข เราจักกระทบกระทั่งท่าน" แล้วเนรมิตอัตภาพตามที่กล่าวแล้ว เที่ยวไปมาในที่ประทับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเห็นด้วยแสงสว่างแห่งสายฟ้าแล้ว (ทรงรำพึงว่า) "สัตว์นี้เป็นใครหนอแล" ทรงพิจารณาอยู่ จึงทรงทราบอย่างนี้ว่า "ผู้นี้คือมาร".

Suññagehānīti suññāgārāni. Seyyāti seyyatthāya. Ṭhassāmi caṅkamissāmi nisīdissāmi nipajjissāmīti etadatthāya yo suññāgārāni sevatīti attho. So muni attasaññatoti so buddhamuni hatthapādakukkuccābhāvena saṃyatattabhāvo. Vossajja careyya tattha soti so tasmiṃ attabhāve ālayaṃ nikantiṃ vossajjitvā pahāya careyya. Patirūpaṃ hi tathāvidhassa tanti tādisassa taṃsaṇṭhitassa buddhamunino taṃ attabhāve nikantiṃ vossajjitvā caraṇaṃ nāma patirūpaṃ yuttaṃ anucchavikaṃ.

บทว่า สุญญเคหานิ คือ เรือนว่าง. บทว่า เสยยา คือ เพื่อประโยชน์แก่การนอน. ความว่า ผู้ใดเสพเรือนว่างเพื่อประโยชน์นี้ว่า เราจักยืน จักเดินจงกรม จักนั่ง จักนอน. บทว่า โส มุนิ อัตตสัญญโต คือ พระพุทธมุนีนั้น มีอัตภาพอันสำรวมแล้ว เพราะไม่มีการเคลื่อนไหวแห่งมือและเท้า. บทว่า โวสสัชชะ จะเรยยะ ตัตถะ โส ความว่า พระมุนีนั้น พึงสละ ละความอาลัย ความพอใจในอัตภาพนั้นแล้วเที่ยวไป. บทว่า ปฏิรูปัง หิ ตถา วิธัสสะ ตัง ความว่า การที่พระพุทธมุนีผู้เป็นเช่นนั้น ผู้ตั้งมั่นอยู่อย่างนั้น สละความพอใจในอัตภาพนั้นแล้วเที่ยวไป ชื่อว่าสมควร เหมาะสม คู่ควร.

Carakāti sīhabyagghādikā sañcaraṇasattā. Bheravāti saviññāṇakaaviññāṇakabheravā. Tattha saviññāṇakā sīhabyagghādayo, aviññāṇakā rattibhāge khāṇuvammikādayo. Tepi hi tasmiṃ kāle yakkhā viya upaṭṭhahanti, rajjuvalliyādīni sabbāni sappā viya upaṭṭhahanti. Tatthāti tesu bheravesu suññāgāragato buddhamuni lomacalanamattakampi na karoti.

บทว่า จรกา คือ สัตว์ที่เที่ยวไป มีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น. บทว่า เภรวา คือ สิ่งที่น่ากลัวทั้งที่มีวิญญาณและไม่มีวิญญาณ. ในสองอย่างนั้น สัตว์มีราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น ชื่อว่าสิ่งที่น่ากลัวมีวิญญาณ, ในเวลากลางคืน ตอไม้และจอมปลวกเป็นต้น ชื่อว่าสิ่งที่น่ากลัวไม่มีวิญญาณ. จริงอยู่ แม้ตอไม้และจอมปลวกเหล่านั้น ในเวลานั้น ย่อมปรากฏประดุจยักษ์, เชือกและเถาวัลย์เป็นต้นทั้งหมด ย่อมปรากฏประดุจงู. บทว่า ตัตถะ ความว่า ในบรรดาสิ่งที่น่ากลัวเหล่านั้น พระพุทธมุนีผู้เสด็จไปสู่เรือนว่าง ย่อมไม่ทรงกระทำแม้เพียงการไหวแห่งขุมขน.

Idāni aṭṭhānaparikappaṃ dassento nabhaṃ phaleyyātiādimāha. Tattha phaleyyāti kākapadaṃ viya hīrahīraso phaleyya. Caleyyāti pokkharapatte vātāhato udakabindu viya caleyya. Sallampi ce urasi pakappayeyyunti tikhiṇasattisallaṃ cepi urasmiṃ cāreyeyyuṃ. Upadhīsūti khandhūpadhīsu. Tāṇaṃ na karontīti tikhiṇe salle urasmiṃ cāriyamāne bhayena gumbantarakandarādīni pavisantā tāṇaṃ karonti nāma. Buddhā pana samucchinnasabbabhayā evarūpaṃ tāṇaṃ nāma na karonti. Chaṭṭhaṃ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความปริกัปในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ จึงตรัสคำมีอาทิว่า นภัง ผเลยยะ. ในคาถานั้น บทว่า ผเลยยะ ความว่า พึงแตกเป็นริ้วๆ เหมือนรอยเท้ากา. บทว่า จเลยยะ ความว่า พึงหวั่นไหวเหมือนหยาดน้ำบนใบบัวที่ถูกลมพัด. บทว่า สัลลัมปิ เจ อุรสี ปกัปปเยยยุง ความว่า แม้หากเขาพึงประหารด้วยลูกศรคือหอกอันคมที่อก. บทว่า อุปธีสุ คือ ในอุปธิคือขันธ์. บทว่า ตาณัง น กโรนติ ความว่า เมื่อลูกศรอันคมถูกประหารที่อก คนทั้งหลายผู้เข้าไปสู่พุ่มไม้ ซอกเขาเป็นต้นด้วยความกลัว ชื่อว่าย่อมทำที่ต้านทาน. ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงตัดภัยทั้งปวงได้ขาดแล้ว ย่อมไม่ทรงกระทำที่ต้านทานเช่นนี้. จบสูตรที่ ๖.

7. Supatisuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสุปติสูตร

143. Sattame [Pg.160] pāde pakkhāletvāti utugāhāpanatthaṃ dhovitvā. Buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati, udakampi pokkharapatte pakkhittaṃ viya vivaṭṭitvā gacchati. Apica kho dhotapādake gehe pāde dhovitvā pavisanaṃ pabbajitānaṃ vattaṃ. Tattha buddhānaṃ vattabhedo nāma natthi, vattasīse pana ṭhatvā dhovanti. Sace hi tathāgato neva nhāyeyya, na pāde dhoveyya, ‘‘nāyaṃ manusso’’ti vadeyyuṃ. Tasmā manussakiriyaṃ amuñcanto dhovati. Sato sampajānoti soppapariggāhakena satisampajaññena samannāgato. Upasaṅkamīti samaṇo gotamo sabbarattiṃ abbhokāse caṅkamitvā gandhakuṭiṃ pavisitvā niddāyati, ativiya sukhasayito bhavissati, ghaṭṭayissāmi nanti cintetvā upasaṅkami.

๑๔๓. ในสูตรที่ ๗ บทว่า ปาเท ปกฺขาเลตฺวา ความว่า ทรงล้าง (พระบาท) เพื่อทรงรับอุตุ (ไออุ่น) ก็ในพระสรีระของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ธุลีและละอองย่อมไม่ติด แม้น้ำก็กลิ้งไปเหมือนหยาดน้ำที่หยดลงบนใบบัว อนึ่ง การล้างเท้าแล้วเข้าไปในเรือนที่เขาปูลาดไว้สำหรับผู้ล้างเท้าแล้ว เป็นวัตรของบรรพชิตทั้งหลาย ในข้อนั้น ชื่อว่าวัตรเภท (ความแตกต่างแห่งวัตร) ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่มี แต่พระองค์ทรงตั้งอยู่ในความเป็นประธานแห่งวัตรแล้วจึงทรงล้าง (พระบาท) จริงอยู่ หากว่าพระตถาคตจะไม่สรงสนาน ไม่ทรงล้างพระบาทไซร้ ชนทั้งหลายพึงกล่าวว่า "ท่านผู้นี้ไม่ใช่มนุษย์" เพราะเหตุนั้น พระองค์ไม่ทรงละกิริยาของมนุษย์จึงทรงล้าง (พระบาท) บทว่า สโต สมฺปชาโน ความว่า ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะที่รวบรวมการหลับไว้ บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า (มารคิดว่า) พระสมณโคดมทรงจงกรมในที่แจ้งตลอดทั้งคืนแล้ว เสด็จเข้าไปในพระคันธกุฎีบรรทมอยู่ จักเป็นผู้บรรทมเป็นสุขอย่างยิ่ง เราจักกระทบกระทั่งพระองค์นั้น ดังนี้แล้วจึงเข้าไปเฝ้า

Kiṃ soppasīti kiṃ supasi, kiṃ soppaṃ nāmidaṃ tavāti vadati. Kiṃ nu soppasīti kasmā nu supasi? Dubbhago viyāti mato viya, visaññī viya ca. Suññamagāranti suññaṃ me gharaṃ laddhanti soppasīti vadati. Sūriye uggateti sūriyamhi uṭṭhite. Idāni hi aññe bhikkhū sammajjanti, pānīyaṃ upaṭṭhapenti, bhikkhācāragamanasajjā bhavanti, tvaṃ kasmā soppasiyeva.

บทว่า กึ โสปฺปสิ ความว่า (มาร) กล่าวว่า "ท่านหลับทำไม การหลับของท่านนี้ชื่อว่าอะไร" บทว่า กึ นุ โสปฺปสิ ความว่า ท่านหลับอยู่ทำไมหนอ บทว่า ทุพฺภโค วิย ความว่า เป็นเหมือนคนตาย และเหมือนคนหมดสติ บทว่า สุญฺญมคารํ ความว่า (มาร) กล่าวว่า "ท่านหลับอยู่ด้วยคิดว่า เราได้เรือนอันว่างเปล่าแล้วหรือ" บทว่า สูริเย อุคฺคเต ความว่า เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว เพราะว่าบัดนี้ ภิกษุเหล่าอื่นย่อมกวาด ย่อมตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้ ย่อมเป็นผู้เตรียมตัวเพื่อจะไปบิณฑบาต ท่านไฉนจึงยังหลับอยู่เล่า

Jālinīti tayo bhave ajjhottharitvā ṭhitena ‘‘ajjhattikassupādāya aṭṭhārasataṇhāvicaritānī’’tiādinā (vibha. 842) tena tena attano koṭṭhāsabhūtena jālena jālinī. Visattikāti rūpādīsu tattha tattha visattatāya visamūlatāya visaparibhogatāya ca visattikā. Kuhiñci netaveti katthaci netuṃ. Sabbūpadhi parikkhayāti sabbesaṃ khandhakilesābhisaṅkhārakāmaguṇabhedānaṃ upadhīnaṃ parikkhayā. Kiṃ tavettha, mārāti, māra, tuyhaṃ kiṃ ettha? Kasmā tvaṃ uṇhayāguyaṃ nilīyituṃ asakkontī khuddakamakkhikā viya antanteneva ujjhāyanto āhiṇḍasīti. Sattamaṃ.

บทว่า ชาลินี ความว่า ชื่อว่า ชาลินี (มีข่าย) เพราะข่ายคือตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่เป็นส่วนของตนๆ นั้นๆ อันตั้งอยู่โดยครอบงำภพทั้งสาม ดังที่ตรัสไว้เป็นต้นว่า "อชฺฌตฺติกสฺสุปาทาย อฏฺฐารสตณฺหาวิจริตานิ" (วิภงฺค์. ๘๔๒) บทว่า วิสตฺติกา ความว่า ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะความที่ข้องอยู่โดยพิเศษในอารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้นๆ เพราะความเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์ และเพราะการบริโภคทุกข์ บทว่า กุหิญฺจิ เนตเว ความว่า เพื่อจะนำไปในที่ไหนๆ บทว่า สพฺพูปธิปริกฺขยา ความว่า เพราะความสิ้นไปแห่งอุปธิทั้งหลาย อันได้แก่ ขันธ์ กิเลส อภิสังขาร และกามคุณ ทั้งปวง บทว่า กึ ตเวตฺถ มาร ความว่า ดูก่อนมาร ประโยชน์อะไรของท่านในที่นี้ ท่านไฉนจึงเที่ยวติเตียนอยู่แต่ภายนอก เหมือนแมลงวันตัวเล็กๆ ไม่สามารถจะลงในข้าวต้มที่ร้อนได้ จึงเที่ยวบินวนเวียนอยู่แต่รอบๆ เล่า (จบสูตรที่ ๗)

8. Nandatisuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถานันทติสูตร

144. Aṭṭhamaṃ devatāsaṃyutte vuttatthameva. Aṭṭhamaṃ.

๑๔๔. สูตรที่ ๘ มีเนื้อความตามที่กล่าวแล้วในเทวตาสังยุตต์นั่นเอง (จบสูตรที่ ๘)

9. Paṭhamaāyusuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปฐมอายุสูตร

145. Navame [Pg.161] appaṃ vā bhiyyoti bhiyyo jīvanto aparaṃ vassasataṃ jīvituṃ na sakkoti, paṇṇāsaṃ vā saṭṭhi vā vassāni jīvati. Ajjhabhāsīti samaṇo gotamo ‘‘manussānaṃ appamāyū’’ti katheti, dīghabhāvamassa kathessāmīti paccanīkasātatāya abhibhavitvā abhāsi.

๑๔๕. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อปฺปํ วา ภิยฺโย ความว่า ผู้ที่มีชีวิตอยู่เกินกว่าร้อยปีไปแล้ว ไม่สามารถจะมีชีวิตอยู่ต่อไปอีกร้อยปีได้ มีชีวิตอยู่ได้ ๕๐ ปี หรือ ๖๐ ปี บทว่า อชฺฌภาสิ ความว่า (มารคิดว่า) พระสมณโคดมตรัสว่า "อายุของมนุษย์ทั้งหลายน้อย" เราจักกล่าวถึงความเป็นผู้มีอายุยืนของพระองค์ ดังนี้แล้ว จึงกล่าวข่มด้วยความพอใจในการเป็นปฏิปักษ์

Na naṃ hīḷeti taṃ āyuṃ ‘‘appakamida’’nti na hīḷeyya. Khīramatto vāti yathā daharo kumāro uttānaseyyako khīraṃ pivitvā dukūlacumbaṭake nipanno asaññī viya niddāyati, kassaci āyuṃ appaṃ vā dīghaṃ vāti na cinteti, evaṃ sappuriso. Careyyādittasīso vāti āyuṃ parittanti ñatvā pajjalitasīso viya careyya. Navamaṃ.

บทว่า น นํ หีเฬ ความว่า ไม่พึงดูหมิ่นอายุนั้นว่า "อายุนี้น้อย" บทว่า ขีรมตฺโต วา ความว่า เหมือนอย่างว่า กุมารน้อยที่ยังนอนหงาย ดื่มนมแล้วนอนอยู่บนผ้าอ้อม หลับอยู่เหมือนไม่มีสัญญา ไม่คิดถึงอายุของใครๆ ว่าน้อยหรือยืนยาว ฉันใด สัตบุรุษก็ฉันนั้น บทว่า จเรยฺยาทิตฺตสีโส วา ความว่า พึงรู้ว่าอายุมีน้อย แล้วพึงประพฤติเหมือนคนมีศีรษะถูกไฟไหม้ (จบสูตรที่ ๙)

10. Dutiyaāyusuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาทุติยอายุสูตร

146. Dasame nemīva rathakubbaranti yathā divasaṃ gacchantassa rathassa cakkanemi kubbaraṃ anupariyāyati na vijahati, evaṃ āyu anupariyāyatīti. Dasamaṃ.

๑๔๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า เนมีว รถกุพฺพรํ ความว่า เหมือนอย่างว่า กงล้อรถของรถที่วิ่งไปตลอดวัน ย่อมหมุนตามดุมล้อไป ไม่ละทิ้งไป ฉันใด อายุย่อมติดตามสัตว์ทั้งหลายไป ฉันนั้น (จบสูตรที่ ๑๐)

Paṭhamo vaggo.

จบวรรคที่ ๑

2. Dutiyavaggo

๒. วรรคที่ ๒

1. Pāsāṇasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปาสาณสูตร

147. Dutiyavaggassa paṭhame nisinnoti pubbe vuttanayeneva padhānaṃ pariggaṇhanto nisinno. Māropissa sukhanisinnabhāvaṃ ñatvā ghaṭṭayissāmīti upasaṅkamanto. Padālesīti pabbatapiṭṭhe ṭhatvā pavijjhi. Pāsāṇā nirantarā aññamaññaṃ abhihanantā patanti. Kevalanti sakalaṃ. Sabbanti tasseva vevacanaṃ. Paṭhamaṃ.

๑๔๗. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า นิสินฺโน ความว่า ประทับนั่งบำเพ็ญเพียรโดยนัยที่กล่าวแล้วในก่อนนั่นเอง แม้มารก็รู้ความเป็นผู้ประทับนั่งเป็นสุขของพระองค์แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าด้วยคิดว่า "เราจักกระทบกระทั่ง" บทว่า ปทาเลสิ ความว่า (มาร) ยืนอยู่บนยอดเขาแล้วกลิ้ง (ก้อนหิน) ก้อนหินทั้งหลายกระทบกันและกันอย่างต่อเนื่องแล้วตกลงมา บทว่า เกวลํ คือ ทั้งหมด บทว่า สพฺพํ เป็นไวพจน์ของบทว่า เกวลํ นั้นเอง (จบสูตรที่ ๑)

2. Kinnusīhasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถากินนุสีหสูตร

148. Dutiye vicakkhukammāyāti parisāya paññācakkhuṃ vināsetukamyatāya. Buddhānaṃ panesa paññācakkhuṃ vināsetuṃ na sakkoti, parisāya bheravārammaṇaṃ [Pg.162] sāvento vā dassento vā sakkoti. Vijitāvī nu maññasīti kiṃ nu tvaṃ ‘‘vijitavijayo aha’’nti maññasi? Mā evaṃ maññi, natthi te jayo. Parisāsūti, aṭṭhasu parisāsu. Balappattāti dasabalappattā. Dutiyaṃ.

๑๔๘. ในสูตรที่ ๒ บทว่า วิจกฺขุกมฺมาย ความว่า ด้วยความประสงค์จะทำลายปัญญาจักษุของบริษัท ก็จริงอยู่ มารนี้ไม่สามารถทำลายปัญญาจักษุของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้ แต่สามารถทำลาย (ปัญญาจักษุของบริษัท) โดยทำให้ได้ยินหรือแสดงอารมณ์ที่น่าสะพรึงกลัวแก่บริษัทได้ บทว่า วิชิตาวี นุ มญฺญสิ ความว่า ท่านสำคัญว่า "เราเป็นผู้มีชัยชนะอันได้แล้ว" ดังนี้หรืออย่างไร ท่านอย่าสำคัญอย่างนั้นเลย ชัยชนะของท่านไม่มี บทว่า ปริสาสุ คือ ในบริษัท ๘ บทว่า พลปฺปตฺตา ความว่า ถึงแล้วซึ่งกำลัง ๑๐ (ทศพล) (จบสูตรที่ ๒)

3. Sakalikasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาสกลิกสูตร

149. Tatiye mandiyā nūti mandabhāvena momūhabhāvena. Udāhu kāveyyamattoti udāhu yathā kavi kabbaṃ cintento tena kabbakaraṇena matto sayati, evaṃ sayasi. Sampacurāti bahavo. Kimidaṃ soppase vāti kasmā idaṃ soppaṃ soppasiyeva? Atthaṃ sameccāti atthaṃ samāgantvā pāpuṇitvā. Mayhaṃ hi asaṅgaho nāma saṅgahavipanno vā attho natthi. Sallanti tikhiṇaṃ sattisallaṃ. Jaggaṃ na saṅketi yathā ekacco sīhapathādīsu jagganto saṅkati, tathā ahaṃ jaggantopi na saṅkāmi. Napi bhemi sottunti yathā ekacco sīhapathādīsuyeva supituṃ bhāyati, evaṃ ahaṃ supitumpi na bhāyāmi. Nānutapanti māmanti yathā ācariyassa vā antevāsikassa vā aphāsuke jāte uddesaparipucchāya ṭhitattā antevāsiṃ rattindivā atikkamantā anutapanti, evaṃ maṃ nānutapanti. Na hi mayhaṃ kiñci apariniṭṭhitakammaṃ nāma atthi. Tenevāha hāniṃ na passāmi kuhiñci loketi. Tatiyaṃ.

๑๔๙. ในสูตรที่ ๓ บทว่า มนฺทิยา นุ ความว่า (ท่านหลับ) ด้วยความเป็นผู้เชื่องช้า ด้วยความเป็นผู้ลุ่มหลง บทว่า อุทาหุ กาเวยฺยมตฺโต ความว่า หรือว่า ท่านหลับเหมือนกวีผู้คิดถึงบทกวีแล้วมัวเมาอยู่ด้วยการแต่งบทกวีนั้น ฉันใด ท่านก็หลับ ฉันนั้นหรือ บทว่า สมฺปจุรา คือ มากมาย บทว่า กิมิทํ โสปฺปเส วา ความว่า ไฉนท่านจึงหลับในการหลับนี้เล่า บทว่า อตฺถํ สเมจฺจ ความว่า บรรลุถึงประโยชน์แล้ว เพราะว่า ประโยชน์ที่ชื่อว่านับไม่ได้ หรือประโยชน์ที่นับแล้วเสียหายไป ของเราไม่มี บทว่า สลฺลํ คือ ลูกศรคือหอกอันคมกล้า บทว่า ชคฺคํ น สงฺเก ความว่า เหมือนอย่างว่า บุคคลบางคนเมื่อตื่นอยู่ในทางเดินของราชสีห์เป็นต้น ย่อมหวาดสะดุ้ง ฉันใด เราแม้ตื่นอยู่ก็ไม่หวาดสะดุ้ง ฉันนั้น บทว่า นปิ เภมิ โสตฺตุํ ความว่า เหมือนอย่างว่า บุคคลบางคนย่อมกลัวที่จะหลับในทางเดินของราชสีห์เป็นต้นนั่นเอง ฉันใด เราแม้จะหลับก็ไม่กลัว ฉันนั้น บทว่า นานุตปนฺติ มมํ ความว่า เหมือนอย่างว่า เมื่ออาจารย์หรืออันเตวาสิกไม่สบาย อันเตวาสิกทั้งหลายย่อมเดือดร้อนเพราะวันคืนล่วงไปเนื่องจากต้องงดการเรียนการสอบถาม ฉันใด พวกเขาไม่เดือดร้อนเพราะเรา ฉันนั้น เพราะว่า กรรมที่ยังทำไม่เสร็จอะไรๆ ของเราไม่มีเลย ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า หานึ น ปสฺสามิ กุหิญฺจิ โลเก (เราไม่เห็นความเสื่อมในโลกไหนๆ เลย) (จบสูตรที่ ๓)

4. Patirūpasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาปติรูปสูตร

150. Catutthe anurodhavirodhesūti rāgapaṭighesu. Mā sajjittho tadācaranti evaṃ dhammakathaṃ ācaranto mā laggi. Dhammakathaṃ kathentassa hi ekacce sādhukāraṃ dadanti, tesu rāgo uppajjati. Ekacce asakkaccaṃ suṇanti, tesu paṭigho uppajjati. Iti dhammakathiko anurodhavirodhesu sajjati nāma. Tvaṃ evaṃ mā sajjitthoti vadati. Yadaññamanusāsatīti yaṃ aññaṃ anusāsati, taṃ. Sambuddho hitānukampī hitena anupakampati. Yasmā ca hitānukampī[Pg.163], tasmā anurodhavirodhehi vippamutto tathāgatoti. Catutthaṃ.

๑๕๐. ในสูตรที่ ๔ คำว่า อนฺโรธวิโรเธสุ (ในความยินดีและความยินร้าย) ได้แก่ ในราคะและปฏิฆะ. คำว่า มา สชฺชิตฺโถ ตทาจรํ (ท่านอย่าติดข้องในธรรมนั้น) ความว่า เมื่อท่านแสดงธรรมอย่างนี้ อย่าได้ติดข้อง. จริงอยู่ เมื่อบุคคลแสดงธรรม บางพวกย่อมให้สาธุการ ในชนเหล่านั้น ราคะย่อมเกิดขึ้น. บางพวกย่อมฟังโดยไม่เคารพ ในชนเหล่านั้น ปฏิฆะย่อมเกิดขึ้น. ด้วยเหตุนี้ ธรรมกถึกชื่อว่าย่อมติดข้องในความยินดีและความยินร้าย. (มาร) กล่าวว่า ท่านอย่าได้ติดข้องอย่างนี้. คำว่า ยทญฺญมนุสาสติ (พร่ำสอนผู้อื่นใด) ความว่า พร่ำสอนผู้อื่นใด, คำนั้น. พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล ย่อมทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล. และเพราะเหตุที่ทรงอนุเคราะห์ด้วยประโยชน์เกื้อกูล ฉะนั้น พระตถาคตจึงทรงหลุดพ้นวิเศษแล้วจากความยินดีและความยินร้าย. จบสูตรที่ ๔.

5. Mānasasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถามานสสูตร

151. Pañcame ākāse carantepi bandhatīti antalikkhacaro. Pāsoti rāgapāso. Mānasoti manasampayutto. Pañcamaṃ.

๑๕๑. ในสูตรที่ ๕ ชื่อว่า อนฺตลิกฺขจโร (เที่ยวไปในอากาศ) เพราะย่อมผูกได้แม้ซึ่งบุคคลผู้เที่ยวไปในอากาศ. คำว่า ปาโส (บ่วง) ได้แก่ บ่วงคือราคะ. คำว่า มานโส (อันเกิดในใจ) ได้แก่ อันสัมปยุตด้วยใจ. จบสูตรที่ ๕.

6. Pattasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปัตตสูตร

152. Chaṭṭhe pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ upādāyāti pañca upādānakkhandhe ādiyitvā, sabhāvasāmaññalakkhaṇavasena nānappakārato vibhajitvā dassento. Sandassetīti khandhānaṃ sabhāvalakkhaṇādīni dasseti. Samādapetīti gaṇhāpeti. Samuttejetīti samādānamhi ussāhaṃ janeti. Sampahaṃsetīti paṭividdhaguṇena vodāpeti jotāpeti. Aṭṭhiṃ katvāti atthikaṃ katvā, ‘‘ayaṃ no adhigantabbo attho’’ti evaṃ sallakkhetvā tāya desanāya atthikā hutvā. Manasi katvāti citte ṭhapetvā. Sabbacetaso samannāharitvāti sabbena tena kammakārakacittena samannāharitvā. Ohitasotāti ṭhapitāsotā. Abbhokāse nikkhittāti otāpanatthāya ṭhapitā.

๑๕๒. ในสูตรที่ ๖ คำว่า ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อุปาทาย (เพราะอาศัยอุปาทานขันธ์ ๕) ความว่า ทรงถือเอาอุปาทานขันธ์ ๕ แล้ว ทรงจำแนกโดยประการต่างๆ โดยสภาวลักขณะและสามัญลักษณะแล้วทรงแสดง. คำว่า สนฺทสฺเสติ (ทรงแสดง) คือ ทรงแสดงสภาวลักขณะเป็นต้นของขันธ์ทั้งหลาย. คำว่า สมาทเปติ (ทรงสมาทาน) คือ ทรงให้ถือเอา. คำว่า สมุตฺเตเชติ (ทรงรุ่งเรือง) คือ ทรงให้เกิดความอุตสาหะในธรรมที่สมาทานไว้ดีแล้ว. คำว่า สมฺปหํเสติ (ทรงร่าเริง) คือ ทรงทำให้บริสุทธิ์ ทรงทำให้รุ่งเรือง ด้วยคุณที่แทงตลอดแล้ว. คำว่า อฏฺฐึ กตฺวา (กระทำไว้ในใจ) ความว่า กระทำความต้องการแล้ว คือกำหนดว่า "นี้เป็นประโยชน์ที่เราทั้งหลายพึงบรรลุ" ดังนี้แล้ว เป็นผู้มีความต้องการด้วยเทศนานั้น. คำว่า มนสิ กตฺวา (กระทำไว้ในใจ) คือ ตั้งไว้ในใจ. คำว่า สพฺพเจตโส สมนฺนาหริตฺวา (น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด) คือ น้อมนำมาด้วยกัมมการกจิตทั้งหมดนั้น. คำว่า โอหิตโสตา (มีโสตอันตั้งไว้แล้ว) คือ มีโสตอันตั้งไว้แล้ว (เพื่อฟัง). คำว่า อพฺโภกาเส นิกฺขิตฺตา (วางไว้ในที่แจ้ง) คือ วางไว้เพื่อต้องการตากแดด.

Rūpaṃ vedayitaṃ saññānti, ete rūpādayo tayo khandhā. Yañca saṅkhatanti iminā saṅkhārakkhandho gahito. Evaṃ tattha virajjatīti ‘‘eso ahaṃ na homi, etaṃ mayhaṃ na hotī’’ti passanto evaṃ tesu khandhesu virajjati. Khemattanti khemībhūtaṃ attabhāvaṃ. Iminā phalakkhaṇaṃ dasseti. Anvesanti bhavayonigatiṭhitisattāvāsasaṅkhātesu sabbaṭṭhānesu pariyesamānā. Nājjhagāti na passīti. Chaṭṭhaṃ.

คำว่า รูปํ เวทยิตํ สญฺญา (รูป เวทนา สัญญา) คือ ขันธ์ ๓ เหล่านี้ มีรูปเป็นต้น. ด้วยบทว่า ยญฺจ สงฺขตํ (และสิ่งที่ถูกปรุงแต่ง) นี้ ทรงถือเอาสังขารขันธ์. คำว่า เอวํ ตตฺถ วิรชฺชติ (ย่อมคลายกำหนัดในขันธ์นั้นอย่างนี้) ความว่า เมื่อเห็นว่า "นั่นไม่ใช่เรา นั่นไม่ใช่ของเรา" ดังนี้ ย่อมคลายกำหนัดในขันธ์เหล่านั้นอย่างนี้. คำว่า เขมตฺตํ (ความเป็นแดนเกษม) คือ อัตภาพที่ถึงความเกษมแล้ว. ด้วยบทนี้ ทรงแสดงผลขณะ. คำว่า อนฺเวสํ (แสวงหาอยู่) คือ แสวงหาอยู่ในที่ทั้งปวง อันได้แก่ ภพ โยนิ คติ ฐิติ และสัตตาวาส. คำว่า นาชฺฌคา (ไม่ได้พบ) คือ ไม่เห็น. จบสูตรที่ ๖.

7. Chaphassāyatanasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาฉผัสสายตนสูตร

153. Sattame phassāyatanānanti sañjātisamosaraṇaṭṭhena chadvārikassa phassassa āyatanānaṃ. Bhayabheravaṃ saddanti meghadundubhiasanipātasaddasadisaṃ bhayajanakaṃ saddaṃ. Pathavī maññe undrīyatīti ayaṃ mahāpathavī paṭapaṭasaddaṃ [Pg.164] kurumānā viya ahosi. Ettha loko vimucchitoti etesu chasu ārammaṇesu loko adhimucchito. Māradheyyanti mārassa ṭhānabhūtaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ. Sattamaṃ.

๑๕๓. ในสูตรที่ ๗ คำว่า ผสฺสายตนานํ (แห่งอายตนะเป็นที่เกิดแห่งผัสสะ) คือ แห่งอายตนะของผัสสะอันมีทวาร ๖ โดยความหมายว่าเป็นที่เกิดและเป็นที่ประชุม. คำว่า ภยเภรวํ สทฺทํ (เสียงอันน่ากลัวน่าหวาดเสียว) คือ เสียงที่ก่อให้เกิดความกลัว คล้ายกับเสียงเมฆคำราม เสียงกลอง และเสียงฟ้าผ่า. คำว่า ปฐวี มญฺเญ อุนฺทฺริยติ (แผ่นดินเห็นจะปริ) ความว่า มหาปฐพีนี้ได้เป็นประหนึ่งว่าทำเสียงดังปะฏะปะฏะ. คำว่า เอตฺถ โลโก วิมุจฺฉิโต (โลกหมกมุ่นอยู่ในอารมณ์นี้) คือ โลกหมกมุ่นอย่างยิ่งในอารมณ์ ๖ เหล่านี้. คำว่า มารเธยฺยํ (บ่วงแห่งมาร) คือ ไตรภูมิวัฏฏ์อันเป็นที่ตั้งของมาร. จบสูตรที่ ๗.

8. Piṇḍasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาปิณฑสูตร

154. Aṭṭhame pāhunakāni bhavantīti tathārūpe nakkhatte tattha tattha pesetabbāni pāhunakāni bhavanti, āgantukapaṇṇākāradānāni vā. Sayaṃcaraṇadivase samavayajātigottā kumārakā tato tato sannipatanti. Kumārikāyopi attano attano vibhavānurūpena alaṅkatā tahaṃ tahaṃ vicaranti. Tatra kumārikāyopi yathārucikānaṃ kumārakānaṃ paṇṇākāraṃ pesenti, kumārakāpi kumārikānaṃ aññasmiṃ asati antamaso mālāguḷenapi parikkhipanti. Anvāviṭṭhāti anu āviṭṭhā. Taṃdivasaṃ kira pañcasatā kumārikāyo uyyānakīḷaṃ gacchantiyo paṭipathe satthāraṃ disvā chaṇapūvaṃ dadeyyuṃ. Satthā tāsaṃ dānānumodanatthaṃ pakiṇṇakadhammadesanaṃ deseyya, desanāpariyosāne sabbāpi sotāpattiphale patiṭṭhaheyyuṃ. Māro tāsaṃ sampattiyā antarāyaṃ karissāmīti anvāvisi. Pāḷiyaṃ pana mā samaṇo gotamo piṇḍamalatthāti ettakaṃyeva vuttanti.

๑๕๔. ในสูตรที่ ๘ คำว่า ปาหุนกานิ ภวนฺติ (ของฝากย่อมมี) ความว่า ในวันนักขัตฤกษ์เช่นนั้น ของฝากที่พึงส่งไปในที่นั้นๆ ย่อมมี หรือทานคือเครื่องบรรณาการสำหรับแขกผู้มาเยือน. ในวันนักขัตฤกษ์ พวกเด็กหนุ่มผู้มีวัย ชาติ และโคตรเสมอกัน ย่อมประชุมกันจากที่นั้นๆ. แม้พวกเด็กหญิงก็ประดับประดาตามสมควรแก่สมบัติของตนๆ เที่ยวไปในที่นั้นๆ. ในที่นั้น แม้พวกเด็กหญิงก็ส่งเครื่องบรรณาการไปให้พวกเด็กหนุ่มตามที่ตนพอใจ แม้พวกเด็กหนุ่มเมื่อไม่มีสิ่งอื่น ก็คล้องแม้เพียงพวงมาลัยให้แก่พวกเด็กหญิง. คำว่า อนฺวา วิฏฺฐา (ถูกสิง) คือ ถูกสิงแล้ว. ได้ยินว่า ในวันนั้น เด็กหญิง ๕๐๐ คน กำลังไปเล่นในอุทยาน เมื่อเห็นพระศาสดาในระหว่างทาง ก็พึงถวายขนมในงานนักขัตฤกษ์. พระศาสดาพึงทรงแสดงปกิณณกธรรมเทศนาเพื่ออนุโมทนาทานของนางเหล่านั้น ในเวลาจบเทศนา นางทั้งหมดก็พึงตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. มารคิดว่า "เราจักทำอันตรายแก่สมบัติของนางเหล่านั้น" จึงเข้าสิง. แต่ในบาลีกล่าวไว้เพียงเท่านี้ว่า "สมณโคดมอย่าได้บิณฑบาตเลย".

Kiṃ pana satthā mārāvaṭṭanaṃ ajānitvā paviṭṭhoti? Āma ajānitvā. Kasmā? Anāvajjanatāya. Buddhānañhi – ‘‘asukaṭṭhāne bhattaṃ labhissāma, na labhissāmā’’ti āvajjanaṃ na ananucchavikaṃ. Paviṭṭho pana manussānaṃ upacārabhedaṃ disvā, ‘‘kiṃ ida’’nti? Āvajjento ñatvā, ‘‘āmisatthaṃ mārāvaṭṭanaṃ bhindituṃ ananucchavika’’nti abhinditvāva nikkhanto.

ก็พระศาสดาทรงเข้าไปโดยไม่ทรงทราบการวนของมารหรือ? ตอบว่า ใช่ ทรงเข้าไปโดยไม่ทรงทราบ. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะไม่ได้ทรงพิจารณา. จริงอยู่ การพิจารณาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายว่า "เราจักได้ภัตตาหารในที่ชื่อโน้น หรือจักไม่ได้" ดังนี้ ไม่สมควร. แต่เมื่อเสด็จเข้าไปแล้ว ทอดพระเนตรเห็นความผิดปกติในอุปจารของมนุษย์ทั้งหลาย จึงทรงพิจารณาว่า "นี่อะไรกัน?" แล้วทรงทราบ และทรงดำริว่า "การทำลายการวนของมารเพื่อประโยชน์แก่อามิสไม่สมควร" จึงเสด็จออกไปโดยไม่ทรงทำลาย (การวนของมาร) นั่นเทียว.

Upasaṅkamīti amittavijayena viya tuṭṭho sakalagāme kaṭacchumattampi bhattaṃ alabhitvā gāmato nikkhamantaṃ bhagavantaṃ gāmiyamanussavesena upasaṅkami. Tathāhaṃ karissāmīti idaṃ so musā bhāsati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayā evaṃ vutte puna pavisissati, atha naṃ gāmadārakā ‘sakalagāme caritvā kaṭacchubhikkhampi alabhitvā gāmato nikkhamma puna paviṭṭhosī’tiādīni [Pg.165] vatvā uppaṇḍessantī’’ti. Bhagavā pana – ‘‘sacāyaṃ maṃ evaṃ viheṭhessati muddhamasseva sattadhā phalissatī’’ti tasmiṃ anukampāya apavisitvā gāthādvayamāha.

คำว่า อุปสงฺกมิ (เข้าไปเฝ้า) คือ มารผู้ยินดีประดุจผู้ชนะศัตรู ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เสด็จออกจากหมู่บ้านเพราะไม่ได้ภัตตาหารแม้เพียงทัพพีหนึ่งในทั่วทั้งหมู่บ้าน ด้วยเพศของชาวบ้าน. คำว่า ตถาหํ กริสฺสามิ (เราจักทำอย่างนั้น) นี้ มารนั้นกล่าวคำเท็จ. ได้ยินว่า มารนั้นมีความคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อเรากล่าวอย่างนี้ พระองค์จักเสด็จเข้าไปอีกครั้งหนึ่ง ครั้งนั้น พวกเด็กชาวบ้านจักเยาะเย้ยพระองค์ โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ท่านเที่ยวไปทั่วทั้งหมู่บ้านแล้ว ไม่ได้แม้ภิกษาทัพพีหนึ่ง จึงออกจากบ้านไปแล้ว บัดนี้กลับเข้ามาอีก' ดังนี้". ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า "ถ้ามารนี้จักเบียดเบียนเราอย่างนี้ ศีรษะของมันนั่นเทียวจักแตก ๗ เสี่ยง" ดังนี้แล้ว ด้วยความอนุเคราะห์ในมารนั้น จึงไม่เสด็จเข้าไปอีก ตรัสคาถา ๒ บท.

Tattha pasavīti janesi nipphādesi. Āsajjāti āsādetvā ghaṭṭetvā. Na me pāpaṃ vipaccatīti mama pāpaṃ na paccati. Nipphalaṃ etanti kiṃ nu tvaṃ evaṃ maññasi? Mā evaṃ maññi, atthi tayā katassa pāpassa phalanti dīpeti. Kiñcananti maddituṃ samatthaṃ rāgakiñcanādi kilesajātaṃ. Ābhassarā yathāti yathā ābhassarā devā sappītikajjhānena yāpentā pītibhakkhā nāma honti, evaṃ bhavissāmāti. Aṭṭhamaṃ.

ในคาถานั้น บทว่า `ปสวิ` หมายถึง ยังอกุศลให้เกิด ให้สำเร็จแล้ว บทว่า `อาสัชชา` หมายถึง เข้าไปเสียดสี กระทบกระทั่งแล้ว บทว่า `น เม ปาปํ วิปจฺจติ` หมายถึง บาปของเราไม่ให้ผล บทว่า `นิปฺผลํ เอตํ` หมายถึง การกระทำนี้ไม่มีผล ดังนี้ ท่านสำคัญอย่างนี้ เพราะเหตุไรหนอ ทรงแสดงความว่า ท่านอย่าได้สำคัญอย่างนั้นเลย ผลแห่งบาปที่ท่านทำแล้วมีอยู่ บทว่า `กิญฺจนํ` หมายถึง หมู่กิเลสมีราคกังวลเป็นต้น อันสามารถเพื่อจะย่ำยีได้ บทว่า `อาภสฺสรา ยถา` หมายถึง เหมือนอย่างว่าเหล่าอาภัสสรพรหมเป็นอยู่ด้วยฌานอันมีปีติเป็นองค์ประกอบ ชื่อว่ามีปีติเป็นภักษา ฉันใด เราทั้งหลายจักเป็นฉันนั้น ดังนี้ สุตตันตะที่ ๘ จบ

9. Kassakasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถากัสสกสูตร

155. Navame nibbānapaṭisaṃyuttāyāti nibbānaṃ apadisitvā pavattāya. Haṭahaṭakesoti purimakese pacchato, pacchimakese purato vāmapassakese dakkhiṇato, dakkhiṇapassakese vāmato pharitvā pharitvā vippakiṇṇakeso. Mama cakkhusamphassaviññāṇāyatananti cakkhuviññāṇena sampayutto cakkhusamphassopi viññāṇāyatanampi mamevāti. Ettha ca cakkhusamphassena viññāṇasampayuttakā dhammā gahitā, viññāṇāyatanena sabbānipi cakkhudvāre uppannāni āvajjanādiviññāṇāni. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Manodvāre pana manoti sāvajjanakaṃ bhavaṅgacittaṃ. Dhammāti ārammaṇadhammā. Manosamphassoti sāvajjanena bhavaṅgena sampayuttaphasso. Viññāṇāyatananti javanacittaṃ tadārammaṇampi vaṭṭati.

๑๕๕. ในสูตรที่ ๙ บทว่า `นิพฺพานปฏิสํยุตฺตาย` หมายถึง (ธรรมกถา) ที่ปรารภพระนิพพานเป็นไป บทว่า `หฏหฏเกโส` หมายถึง มีผมที่สยายไป คือ สางผมข้างหน้าไปไว้ข้างหลัง สางผมข้างหลังไปไว้ข้างหน้า สางผมข้างซ้ายไปไว้ข้างขวา สางผมข้างขวาไปไว้ข้างซ้าย มีผมกระเซิง บทว่า `มม จกฺขุสมฺผสฺสวิญฺญาณายตนํ` หมายถึง แม้จักขุสัมผัสที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ และแม้วิญญาณายตนะ ก็เป็นของเราเท่านั้น ในบทนั้น พึงทราบว่า ธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยวิญญาณ ท่านถือเอาด้วยจักขุสัมผัส, วิญญาณทั้งหลายมีอาวัชชนะเป็นต้นทั้งหมดที่เกิดขึ้นในจักขุทวาร ท่านถือเอาด้วยวิญญาณายตนะ แม้ในโสตทวารเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน ส่วนในมโนทวาร บทว่า `มโน` คือ ภวังคจิตพร้อมด้วยอาวัชชนะ บทว่า `ธมฺมา` คือ อารมณธรรม บทว่า `มโนสมฺผสฺโส` คือ ผัสสะที่สัมปยุตด้วยภวังค์พร้อมด้วยอาวัชชนะ บทว่า `วิญฺญาณายตนํ` คือ ชวนจิต แม้ตทารัมมณจิตก็ควร

Taveva pāpima, cakkhūti yaṃ loke timirakācādīhi upaddutaṃ anekarogāyatanaṃ upakkavipakkaṃ antamaso kāṇacakkhupi, sabbaṃ taṃ taveva bhavatu. Rūpādīsupi eseva nayo.

ดูก่อนมารผู้มีบาป บทว่า `ตเวว จกฺขุ` หมายถึง จักษุใดในโลกที่ถูกเบียดเบียนด้วยโรคต้อกระจกเป็นต้น เป็นที่ตั้งแห่งโรคมากมาย เป็นแผลพุพอง โดยที่สุดแม้เป็นจักษุที่บอด จักษุทั้งหมดนั้นจงเป็นของท่านเท่านั้น แม้ในรูปเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน

Yaṃ vadantīti yaṃ bhaṇḍakaṃ ‘‘mama ida’’nti vadanti. Ye vadanti mamanti cāti ye ca puggalā ‘‘mama’’nti vadanti. Ettha ce te mano atthīti etesu ca ṭhānesu yadi cittaṃ atthi. Na me samaṇa mokkhasīti samaṇa mayhaṃ visayato na muccissasi. Yaṃ vadantīti yaṃ bhaṇḍakaṃ vadanti, na taṃ mayhaṃ. Ye vadantīti yepi puggalā evaṃ vadanti, na te ahaṃ. Na me maggampi dakkhasīti bhavayonigatiādīsu mayhaṃ gatamaggampi na passasi. Navamaṃ.

บทว่า `ยํ วทนฺติ` หมายถึง วัตถุสิ่งของใดที่เขากล่าวกันว่า "นี่ของเรา" บทว่า `เย วทนฺติ มมนฺติ จ` หมายถึง และบุคคลเหล่าใดที่กล่าวว่า "เรา" บทว่า `เอตฺถ เจ เต มโน อตฺถิ` หมายถึง หากท่านมีใจในฐานะทั้งสองนั้น บทว่า `น เม สมณ โมกฺขสิ` หมายถึง ดูก่อนสมณะ ท่านจักไม่พ้นไปจากวิสัยของเรา บทว่า `ยํ วทนฺติ` หมายถึง วัตถุสิ่งของใดที่เขากล่าวกัน สิ่งนั้นไม่ใช่ของเรา บทว่า `เย วทนฺติ` หมายถึง แม้บุคคลเหล่าใดที่กล่าวอย่างนั้น เราก็ไม่ใช่บุคคลเหล่านั้น บทว่า `น เม มคฺคมฺปิ ทกฺขสิ` หมายถึง ท่านจักไม่เห็นแม้ซึ่งทางที่เราไปแล้วในภพ โยนิ คติ เป็นต้น สุตตันตะที่ ๙ จบ

10. Rajjasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถารัชชสูตร

156. Dasame [Pg.166] ahanaṃ aghātayanti ahanantena aghātayantena. Ajinaṃ ajāpayanti parassa dhanajāniṃ akarontena akārāpentena. Asocaṃ asocāpayanti asocantena asocāpayantena. Iti bhagavā adhammikarājūnaṃ rajje vijite daṇḍakarapīḷite manusse disvā kāruññavasena evaṃ cintesi. Upasaṅkamīti ‘‘samaṇo gotamo ‘sakkā nu kho rajjaṃ kāretu’nti cintesi, rajjaṃ kāretukāmo bhavissati, rajjañca nāmetaṃ pamādaṭṭhānaṃ, rajjaṃ kārente sakkā otāraṃ labhituṃ, gacchāmi ussāhamassa janessāmī’’ti cintetvā upasaṅkami. Iddhipādāti ijjhanakakoṭṭhāsā. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhaṭṭhenavatthukatā. Anuṭṭhitāti avijahitā niccānubaddhā. Paricitāti sātaccakiriyāya suparicitā katā issāsassa avirādhitavedhihattho viya. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā paripuṇṇabhāvanā. Adhimucceyyāti cinteyya.

๑๕๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `อหนํ อฆาตยํ` หมายถึง ไม่ฆ่าเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นฆ่า บทว่า `อชินํ อชาปยํ` หมายถึง ไม่ทำความเสื่อมทรัพย์ของผู้อื่นเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นทำ บทว่า `อโสจํ อโสจาปยํ` หมายถึง ไม่เศร้าโศกเอง ไม่ใช้ให้ผู้อื่นเศร้าโศก ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นมนุษย์ทั้งหลายผู้ถูกเบียดเบียนด้วยการลงทัณฑ์และภาษีอากรในราชอาณาจักรของพระราชาผู้ไม่ตั้งอยู่ในธรรม จึงทรงพระดำริอย่างนี้ด้วยอำนาจพระกรุณา บทว่า `อุปสงฺกมิ` หมายถึง (มาร) คิดว่า "พระสมณโคดมทรงดำริว่า 'เราสามารถจะครองราชย์ได้กระมังหนอ' คงจะปรารถนาจะครองราชย์ ก็ราชสมบัตินี้เป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เมื่อครองราชย์อยู่ เราอาจจะได้ช่องทาง เอาล่ะ เราจะไปสร้างความอุตสาหะให้แก่ท่าน" คิดดังนี้แล้วจึงเข้าไปเฝ้า บทว่า `อิทฺธิปาทา` คือ ส่วนที่เป็นเหตุแห่งความสำเร็จ บทว่า `ภาวิตา` คือ ทำให้เจริญแล้ว บทว่า `พหุลีกตา` คือ ทำให้มากแล้ว บทว่า `ยานีกตา` คือ ทำให้เป็นดุจยานที่เทียมแล้ว บทว่า `วตฺถุกตา` คือ ทำให้เป็นที่ตั้งโดยความหมายว่าเป็นที่ประดิษฐาน บทว่า `อนุฏฺฐิตา` คือ ไม่ละแล้ว ติดตามเป็นนิตย์ บทว่า `ปริจิตา` คือ สั่งสมดีแล้วด้วยการกระทำอย่างต่อเนื่อง ดุจมือของนายขมังธนูที่ยิงไม่พลาดเป้า บทว่า `สุสมารทฺธา` คือ ปรารภดีแล้ว คือมีภาวนาอันบริบูรณ์ บทว่า `อธิมุจฺเจยฺย` คือ พึงดำริ

Pabbatassāti pabbato bhaveyya. Dvittāvāti tiṭṭhatu eko pabbato, dvikkhattumpi tāva mahanto suvaṇṇapabbato ekassa nālaṃ, na pariyattoti attho. Iti vidvā samañcareti evaṃ jānanto samaṃ careyya. Yatonidānanti dukkhaṃ nāma pañcakāmaguṇanidānaṃ, taṃ yatonidānaṃ hoti, evaṃ yo adakkhi. Kathaṃ nameyyāti so jantu tesu dukkhassa nidānabhūtesu kāmesu kena kāraṇena nameyya. Upadhiṃ viditvāti kāmaguṇaupadhiṃ ‘‘saṅgo eso, lagganameta’’nti evaṃ viditvā. Tasseva jantu vinayāya sikkheti tasseva upadhissa vinayāya sikkheyya. Dasamaṃ.

บทว่า `ปพฺพตสฺส` หมายถึง พึงเป็นภูเขา บทว่า `ทฺวิตฺตาวา` มีความหมายว่า ภูเขาลูกหนึ่งจงยกไว้ก่อน แม้ภูเขาทองลูกใหญ่โตถึงสองเท่า ก็ไม่เพียงพอ ไม่พอเพียงแก่คนคนหนึ่ง บทว่า `อิติ วิทฺวา สมญฺจเร` หมายถึง ผู้รู้ทราบอย่างนี้แล้ว พึงประพฤติสม่ำเสมอ บทว่า `ยโตนิทานํ` หมายถึง ความทุกข์ชื่อว่ามีเบญจกามคุณเป็นเหตุ ความทุกข์นั้นมีสิ่งใดเป็นเหตุ ผู้ใดเห็นแล้วอย่างนี้ บทว่า `กถํ นเมยฺย` หมายถึง สัตว์นั้นจะพึงน้อมไปในกามทั้งหลายอันเป็นเหตุแห่งทุกข์เหล่านั้น ด้วยเหตุอะไร บทว่า `อุปธึ วิทิตฺวา` หมายถึง ทราบอุปธิคือกามคุณว่า "นี่เป็นเครื่องข้อง นี่เป็นเครื่องติด" อย่างนี้แล้ว บทว่า `ตสฺเสว ชนฺตุ วินยาย สิกฺเข` หมายถึง สัตว์พึงศึกษาเพื่อกำจัดอุปธินั้นนั่นเทียว สุตตันตะที่ ๑๐ จบ

Dutiyo vaggo.

วรรคที่ ๒ จบ

3. Tatiyavaggo

๓. วรรคที่ ๓

1. Sambahulasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสัมพหุลสูตร

157. Tatiyavaggassa paṭhame jaṭaṇḍuvenāti jaṭācumbaṭakena. Ajinakkhipanivatthoti sakhuraṃ ajinacammaṃ ekaṃ nivattho ekaṃ pāruto. Udumbaradaṇḍanti [Pg.167] appicchabhāvappakāsanatthaṃ īsakaṃ vaṅkaṃ udumbaradaṇḍaṃ gahetvā. Etadavocāti loke brāhmaṇassa vacanaṃ nāma sussūsanti, brāhmaṇesupi pabbajitassa, pabbajitesupi mahallakassāti mahallakabrāhmaṇassa pabbajitavesaṃ gahetvā padhānabhūmiyaṃ kammaṃ karonte te bhikkhū upasaṅkamitvā hatthaṃ ukkhipitvā etaṃ ‘‘daharā bhavanto’’tiādivacanaṃ avoca. Okampetvāti hanukena uraṃ paharanto adhonataṃ katvā. Jivhaṃ nillāletvāti kabaramahājivhaṃ nīharitvā uddhamadho ubhayapassesu ca lāletvā. Tivisākhanti tisākhaṃ. Nalāṭikanti bhakuṭiṃ, nalāṭe uṭṭhitaṃ valittayanti attho. Pakkāmīti tumhe jānantānaṃ vacanaṃ akatvā attanova tele paccissathāti vatvā ekaṃ maggaṃ gahetvā gato. Paṭhamaṃ.

๑๕๗. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ บทว่า `ชฏณฺฑุเวน` หมายถึง ด้วยผ้าโพกศีรษะที่ทำเป็นชฎา บทว่า `อชินกฺขิปนิวตฺโถ` หมายถึง นุ่งหนังเสือพร้อมทั้งเล็บผืนหนึ่ง ห่มผืนหนึ่ง บทว่า `อุทุมฺพรทณฺฑํ` หมายถึง ถือไม้เท้าทำด้วยไม้มะเดื่อที่คดเล็กน้อย เพื่อแสดงความเป็นผู้มักน้อย บทว่า `เอตทโวจ` หมายถึง (มารคิดว่า) ในโลกนี้ คนทั้งหลายย่อมเชื่อฟังคำของพราหมณ์ แม้ในหมู่พราหมณ์ ก็ย่อมเชื่อฟังคำของบรรพชิต แม้ในหมู่บรรพชิต ก็ย่อมเชื่อฟังคำของผู้ใหญ่ ดังนี้แล้ว จึงถือเพศเป็นพราหมณ์ผู้ใหญ่ เข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นผู้กำลังทำกรรมฐานในภูมิเป็นที่บำเพ็ญเพียร ยกมือขึ้นแล้วกล่าวคำนี้มีอาทิว่า "ท่านทั้งหลายยังหนุ่มแน่น" บทว่า `โอกมฺเปตฺวา` หมายถึง ทำอาการสั่น คือ เอาคางกระทบหน้าอก ทำให้ก้มลง บทว่า `ชิวฺหํ นิลฺลาเลตฺวา` หมายถึง แลบลิ้นอันใหญ่และด่างออกมา แล้วตวัดไปข้างบน ข้างล่าง และทั้งสองข้าง บทว่า `ติวิสาขํ` หมายถึง สามแฉก บทว่า `นลาฏิกํ` หมายถึง การขมวดคิ้ว มีความหมายว่า รอยย่นสามรอยที่เกิดขึ้นบนหน้าผาก บทว่า `ปกฺกามิ` หมายถึง (มาร) กล่าวว่า "พวกท่านไม่ทำตามคำของผู้รู้ทั้งหลาย จักต้องเดือดร้อนในนรกของตนเอง" ดังนี้แล้ว ก็หลีกไปทางหนึ่ง สุตตันตะที่ ๑ จบ

2. Samiddhisuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาสมิทธิสูตร

158. Dutiye lābhā vata me, suladdhaṃ vata meti evarūpassa satthu ceva dhammassa ca sabrahmacārīnañca laddhattā mayhaṃ lābhā mayhaṃ suladdhanti. So kirāyasmā pacchā mūlakammaṭṭhānaṃ sammasitvā ‘‘arahattaṃ gahessāmī’’ti pāsādikaṃ tāva kammaṭṭhānaṃ gahetvā buddhadhammasaṅghaguṇe āvajjetvā cittakallataṃ uppādetvā cittaṃ hāsetvā tosetvā nisinno. Tenassa evamahosi. Upasaṅkamīti ‘‘ayaṃ samiddhi bhikkhu pāsādikaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnasadiso, yāva mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ na gaṇhāti, tāvassa antarāyaṃ karissāmī’’ti upasaṅkami. Gaccha tvanti satthā sakalajambudīpaṃ olokento ‘‘tasmiṃyeva ṭhāne tassa kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ bhavissatī’’ti addasa, tasmā evamāha. Satipaññā ca me buddhāti mayā sati ca paññā ca ñātā. Karassu rūpānīti bahūnipi vibhiṃsakārahāni rūpāni karassu. Neva maṃ byādhayissasīti maṃ neva vedhayissasi na kampassesi. Dutiyaṃ.

๑๕๘. ในสูตรที่ ๒ บทว่า "ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม" ความว่า เพราะได้พระศาสดา พระธรรม และเพื่อนพรหมจรรย์ผู้มีสภาพเช่นนี้ จึงกล่าวว่า "เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ" ได้ยินว่า พระผู้มีอายุนั้น ภายหลังพิจารณามูลกรรมฐานแล้ว ตั้งใจว่า "จักบรรลุพระอรหัต" จึงรับเอากรรมฐานอันน่าเลื่อมใสก่อน ระลึกถึงพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ แล้วทำความแช่มชื่นแห่งจิตให้เกิดขึ้น ทำจิตให้ร่าเริงยินดีแล้วนั่งอยู่ เพราะเหตุนั้น ความคิดอย่างนี้จึงได้มีแก่ท่าน บทว่า "อุปสงฺกมิ" ความว่า (มารคิดว่า) "พระสมิทธิภิกษุนี้ รับเอากรรมฐานอันน่าเลื่อมใสแล้ว เป็นดุจว่านั่งอยู่ ตราบใดที่ยังไม่รับเอามูลกรรมฐานแล้วบรรลุพระอรหัต ตราบนั้น เราจักทำอันตรายแก่เธอ" จึงเข้าไปหา บทว่า "คจฺฉ ตฺวํ" ความว่า พระศาสดาทรงตรวจดูทั่วชมพูทวีป ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "ในที่นั้นแหละ กรรมฐานของเธอจักเป็นสัปปายะ" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า "สติปญฺญา จ เม พุทฺธา" ความว่า สติและปัญญาอันเราได้รู้แจ้งแล้ว บทว่า "กรสฺสุ รูปานิ" ความว่า ท่านจงทำรูปทั้งหลาย แม้มากมายที่น่าสะพรึงกลัวเถิด บทว่า "เนว มํ พฺยาธยิสฺสสิ" ความว่า ท่านจักเบียดเบียนเราไม่ได้ จักทำให้เราหวั่นไหวไม่ได้เลย จบสูตรที่ ๒

3. Godhikasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาโคธิกสูตร

159. Tatiye [Pg.168] isigilipasseti isigilissa nāma pabbatassa passe. Kāḷasilāyanti kāḷavaṇṇāya silāyaṃ. Sāmayikaṃ cetovimuttinti appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccati, ārammaṇe ca adhimuccatīti lokiyasamāpatti sāmayikā cetovimutti nāma. Phusīti paṭilabhi. Parihāyīti kasmā yāva chaṭṭhaṃ parihāyi? Sābādhattā. Therassa kira vātapittasemhavasena anusāyiko ābādho atthi, tena samādhissa sappāye upakārakadhamme pūretuṃ na sakkoti, appitappitāya samāpattiyā parihāyati.

๑๕๙. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "อิสิคิลิปสฺเส" ความว่า ที่ข้างภูเขาชื่ออิสิคิลิ บทว่า "กาฬสิลายํ" ความว่า ที่แผ่นหินมีสีดำ บทว่า "สามยิกํ เจโตวิมุตฺตึ" ความว่า ในขณะที่เข้าสมาบัติ ย่อมหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึก และน้อมใจไปในอารมณ์ เพราะเหตุนี้ โลกิยสมาบัติจึงชื่อว่า สามยิกาเจโตวิมุตติ บทว่า "ผุสิ" ความว่า ได้บรรลุแล้ว บทว่า "ปริหายิ" ความว่า เพราะเหตุไรจึงเสื่อมถึง ๖ ครั้ง? เพราะมีอาพาธ ได้ยินว่า พระเถระมีอาพาธเรื้อรังเนื่องด้วยลม ดี และเสมหะ เพราะอาพาธนั้น ท่านจึงไม่สามารถทำธรรมะที่เกื้อกูลอันเป็นสัปปายะแก่สมาธิให้บริบูรณ์ได้ จึงเสื่อมจากสมาบัติที่ได้บรรลุแล้วๆ

Yaṃnūnāhaṃ satthaṃ āhareyyanti so kira cintesi, yasmā parihīnajjhānassa kālaṅkaroto anibaddhā gati hoti, aparihīnajjhānassa nibaddhā gati hoti, brahmaloke nibbattati, tasmā satthaṃ āharitukāmo ahosi. Upasaṅkamīti – ‘‘ayaṃ samaṇo satthaṃ āharitukāmo, satthāharaṇañca nāmetaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhassa hoti. Yo evaṃ kāye ca jīvite ca anapekkho hoti, so mūlakammaṭṭhānaṃ sammasitvā arahattampi gahetuṃ samattho hoti, mayā pana paṭibāhitopi esa na oramissati, satthārā paṭibāhito oramissatī’’ti therassa atthakāmo viya hutvā yena bhagavā tenupasaṅkami.

บทว่า "ยํนูนาหํ สตฺถํ อาหเรยฺยํ" ความว่า ได้ยินว่า ท่านคิดว่า "เพราะว่าผู้ทำกาละในขณะที่เสื่อมจากฌาน ย่อมมีคติไม่แน่นอน ส่วนผู้ทำกาละในขณะที่ไม่เสื่อมจากฌาน ย่อมมีคติแน่นอน คือย่อมบังเกิดในพรหมโลก เพราะเหตุนั้น (เรา) จึงมีความประสงค์จะนำศัสตรามา" บทว่า "อุปสงฺกมิ" ความว่า (มารคิดว่า) "สมณะรูปนี้ประสงค์จะนำศัสตรามา และการนำศัสตรามานี้ ย่อมมีแก่ผู้ไม่เยื่อใยในกายและชีวิต ผู้ใดไม่เยื่อใยในกายและชีวิตอย่างนี้ ผู้นั้นย่อมสามารถพิจารณามูลกรรมฐานแล้วบรรลุพระอรหัตได้ แต่สมณะรูปนี้ แม้เราห้ามแล้ว ก็จักไม่หยุด เมื่อพระศาสดาทรงห้ามแล้ว จึงจักหยุด" (มาร) คิดดังนี้แล้ว ทำทีประหนึ่งว่าเป็นผู้หวังประโยชน์แก่พระเถระ จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ

Jalāti jalamānā. Pāde vandāmi cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā tava pāde vandāmi. Jutindharāti ānubhāvadharā. Appattamānasoti appattaarahatto. Sekhoti sīlādīni sikkhamāno sakaraṇīyo. Jane sutāti jane vissutā. Satthaṃ āharitaṃ hotīti thero kira ‘‘kiṃ mayhaṃ iminā jīvitenā’’ti? Uttāno nipajjitvā satthena galanāḷiṃ chindi, dukkhā vedanā uppajjiṃsu. Thero vedanaṃ vikkhambhetvā taṃyeva vedanaṃ pariggahetvā satiṃ upaṭṭhapetvā mūlakammaṭṭhānaṃ sammasanto arahattaṃ patvā samasīsī hutvā parinibbāyi. Samasīsī nāma tividho hoti iriyāpathasamasīsī, rogasamasīsī, jīvitasamasīsīti.

บทว่า "ชลา" ความว่า ผู้รุ่งเรือง บทว่า "ปาเท วนฺทามิ จกฺขุมา" ความว่า ข้าพระองค์ขอถวายบังคมพระบาทของพระองค์ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕ บทว่า "ชุตินฺธรา" ความว่า ผู้ทรงไว้ซึ่งอานุภาพ บทว่า "อปฺปตฺตมานโส" ความว่า ผู้มีใจยังไม่บรรลุพระอรหัต บทว่า "เสโข" ความว่า ผู้ยังต้องศึกษาศีลเป็นต้น ผู้ยังมีกิจที่ต้องทำ บทว่า "ชเน สุตา" ความว่า ผู้มีชื่อเสียงปรากฏในหมู่ชน บทว่า "สตฺถํ อาหริตํ โหติ" ความว่า ได้ยินว่า พระเถระคิดว่า "ประโยชน์อะไรของเราด้วยชีวิตนี้" แล้วนอนหงายใช้ศัสตราเชือดหลอดคอ ทุกขเวทนาทั้งหลายเกิดขึ้นแล้ว พระเถระข่มเวทนาไว้ กำหนดเวทนานั้นนั่นแหละ ตั้งสติไว้ พิจารณามูลกรรมฐานอยู่ บรรลุพระอรหัตแล้ว เป็นสมสีสี ปรินิพพานแล้ว บุคคลชื่อว่าสมสีสี มี ๓ ประเภท คือ อิริยาปถสมสีสี, โรคสมสีสี, และชีวิตสมสีสี

Tattha [Pg.169] yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya – ‘‘imaṃ akopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapeti, athassa arahattappatti ca iriyāpathakopanañca ekappahāreneva hoti. Ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma. Yo pana cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati – ‘‘ito anuṭṭhitova arahattaṃ pāpuṇissāmī’’ti vipassanaṃ paṭṭhapeti, athassa arahattappatti ca rogato vuṭṭhānañca ekappahāreneva hoti. Ayaṃ rogasamasīsī nāma. Keci pana tasmiṃyeva iriyāpathe tasmiñca roge parinibbānavasenettha samasīsitaṃ paññāpenti. Yassa pana āsavakkhayo ca jīvitakkhayo ca ekappahāreneva hoti. Ayaṃ jīvitasamasīsī nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca, ayaṃ vuccati puggalo samasīsī’’ti (pu. pa. 16).

ในสมสีสี ๓ ประเภทนั้น บุคคลใดอธิษฐานอิริยาบถอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น แล้วเจริญวิปัสสนาว่า "เราจักไม่ทำลายอิริยาบถนี้ บรรลุพระอรหัตให้ได้" ลำดับนั้น การบรรลุพระอรหัตและการกำเริบแห่งอิริยาบถของบุคคลนั้น ย่อมมีในขณะเดียวกันนั่นเอง นี้ชื่อว่า อิริยาปถสมสีสี ส่วนบุคคลใด เมื่อมีโรคอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาโรคตาเป็นต้น เจริญวิปัสสนาว่า "เราจักยังไม่ลุกขึ้นจากโรคนี้ บรรลุพระอรหัตให้ได้" ลำดับนั้น การบรรลุพระอรหัตและการหายจากโรคของบุคคลนั้น ย่อมมีในขณะเดียวกันนั่นเอง นี้ชื่อว่า โรคสมสีสี แต่อาจารย์บางพวกบัญญัติความเป็นสมสีสีในนัยนี้ ด้วยอำนาจแห่งการปรินิพพานในอิริยาบถนั้นและในโรคนั้นนั่นเอง ส่วนบุคคลใด ความสิ้นอาสวะและความสิ้นชีวิต ย่อมมีในขณะเดียวกันนั่นเอง นี้ชื่อว่า ชีวิตสมสีสี แม้คำนี้ก็มีตรัสไว้ว่า "ความสิ้นไปแห่งอาสวะและความสิ้นไปแห่งชีวิตของบุคคลใด มีขึ้นไม่ก่อนไม่หลังกัน บุคคลนี้เรียกว่า สมสีสี" (ปุ. ป. ๑๖)

Ettha ca pavattisīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni. Tattha pavattisīsaṃ nāma jīvitindriyaṃ, kilesasīsaṃ nāma avijjā. Tesu jīvitindriyaṃ cuticittaṃ khepeti, avijjā maggacittaṃ. Dvinnaṃ cittānaṃ ekato uppādo natthi. Maggānantaraṃ pana phalaṃ, phalānantaraṃ bhavaṅgaṃ, bhavaṅgato vuṭṭhāya paccavekkhaṇaṃ, taṃ paripuṇṇaṃ vā hoti aparipuṇṇaṃ vā. Tikhiṇena asinā sīse chijjantepi hi eko vā dve vā paccavekkhaṇavārā avassaṃ uppajjantiyeva, cittānaṃ pana lahuparivattitāya āsavakkhayo ca jīvitapariyādānañca ekakkhaṇe viya paññāyati.

และในคำว่าสมสีสีนี้ มีศีรษะ ๒ อย่าง คือ ปวัตติสีสะ และ กิเลสสีสะ ใน ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า ปวัตติสีสะ คือ ชีวิตินทรีย์ ที่ชื่อว่า กิเลสสีสะ คือ อวิชชา ใน ๒ อย่างนั้น จุติจิตย่อมทำชีวิตินทรีย์ให้สิ้นไป มรรคจิตย่อมทำอวิชชาให้สิ้นไป การเกิดขึ้นพร้อมกันของจิตทั้งสองย่อมไม่มี แต่ในลำดับแห่งมรรค ผลจิตย่อมเกิดขึ้น ในลำดับแห่งผล ภวังคจิตย่อมเกิดขึ้น ลุกขึ้นจากภวังค์แล้ว ย่อมมีปัจจเวกขณจิต ปัจจเวกขณจิตนั้นจะบริบูรณ์หรือไม่บริบูรณ์ก็ได้ จริงอยู่ แม้เมื่อศีรษะถูกตัดด้วยดาบอันคม ปัจจเวกขณวาระหนึ่งหรือสองวาระย่อมเกิดขึ้นอย่างแน่นอน แต่เพราะความที่จิตทั้งหลายเป็นไปเร็ว ความสิ้นอาสวะและความสิ้นชีวิตจึงปรากฏประหนึ่งว่าเกิดขึ้นในขณะเดียวกัน

Samūlaṃ taṇhamabbuyhāti avijjāmūlena samūlakaṃ taṇhaṃ arahattamaggena uppāṭetvā. Parinibbutoti anupādisesanibbānena parinibbuto.

บทว่า "สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห" ความว่า ถอนตัณหาพร้อมทั้งรากคืออวิชชา ด้วยอรหัตตมรรค บทว่า "ปรินิพฺพุโต" ความว่า ปรินิพพานแล้วด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ

Vivattakkhandhanti parivattakkhandhaṃ. Semānanti uttānaṃ hutvā sayitaṃ hoti. Thero pana kiñcāpi uttānako sayito, tathāpissa dakkhiṇena passena paricitasayanattā sīsaṃ dakkhiṇatova parivattitvā ṭhitaṃ. Dhūmāyitattanti dhūmāyitabhāvaṃ. Tasmiṃ hi khaṇe dhūmavalāhakā viya timiravalāhakā viya ca uṭṭhahiṃsu. Viññāṇaṃ samanvesatīti paṭisandhicittaṃ pariyesati. Appatiṭṭhitenāti paṭisandhiviññāṇena appatiṭṭhitena, appatiṭṭhitakāraṇāti attho. Beluvapaṇḍuvīṇanti beluvapakkaṃ viya paṇḍuvaṇṇaṃ suvaṇṇamahāvīṇaṃ. Ādāyāti kacche ṭhapetvā. Upasaṅkamīti ‘‘godhikattherassa nibbattaṭṭhānaṃ na [Pg.170] jānāmi, samaṇaṃ gotamaṃ pucchitvā nikkaṅkho bhavissāmī’’ti khuddakadārakavaṇṇī hutvā upasaṅkami. Nādhigacchāmīti na passāmi. Sokaparetassāti sokena phuṭṭhassa. Abhassathāti pādapiṭṭhiyaṃ patitā. Tatiyaṃ.

บทว่า วิวตฺตขนฺธนฺติ ได้แก่ มีลำคอที่บิดกลับ. บทว่า เสมานนฺติ ได้แก่ เป็นผู้นอนหงายอยู่. ส่วนพระเถระแม้จะนอนหงายอยู่ก็จริง ถึงอย่างนั้น เพราะความเคยชินกับการนอนด้วยสีข้างเบื้องขวา ศีรษะจึงบิดกลับไปตั้งอยู่ทางเบื้องขวาเท่านั้น. บทว่า ธูมายิตตฺตนฺติ ได้แก่ ความเป็นกลุ่มควัน. จริงอยู่ ในขณะนั้น กลุ่มหมอกดุจควันและดุจความมืดได้ตั้งขึ้น. บทว่า วิญฺญาณํ สมนฺเวสตีติ ได้แก่ ย่อมแสวงหาปฏิสนธิจิต. บทว่า อปฺปติฏฺฐิเตนาติ ความว่า ด้วยปฏิสนธิวิญญาณที่ไม่มีที่ตั้ง เพราะไม่มีที่ตั้ง. บทว่า เวฬุวปณฺฑุวีณนฺติ ได้แก่ พิณทองอันยิ่งใหญ่มีสีเหลืองอ่อนดุจผลมะตูมสุก. บทว่า อาทายาติ ได้แก่ หนีบไว้ที่รักแร้. บทว่า อุปสงฺกมีติ ได้แก่ (มาร) คิดว่า "เราไม่รู้ที่เกิดของพระโคธิกเถระ, จักทูลถามพระสมณโคดมแล้วจักเป็นผู้หมดความสงสัย" จึงแปลงกายเป็นเด็กน้อยเข้าไปเฝ้า. บทว่า นาธิคจฺฉามีติ ได้แก่ เราไม่เห็น. บทว่า โสกปเรตสฺสาติ ได้แก่ ของผู้อันความโศกกระทบแล้ว. บทว่า อภสฺสถาติ ได้แก่ ได้ตกลงบนหลังเท้า. (สูตร) ที่ ๓.

4. Sattavassānubandhasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาสัตตวัสสานุพันธสูตร

160. Catutthe satta vassānīti pure bodhiyā chabbassāni, bodhito pacchā ekaṃ vassaṃ. Otārāpekkhoti ‘‘sace samaṇassa gotamassa kāyadvārādīsu kiñcideva ananucchavikaṃ passāmi, codessāmi na’’nti evaṃ vivaraṃ apekkhamāno. Alabhamānoti rathareṇumattampi avakkhalitaṃ apassanto. Tenāha –

๑๖๐. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สตฺต วสฺสานิ ความว่า ๖ ปีก่อนตรัสรู้, ๑ ปีหลังตรัสรู้. บทว่า โอตาราเปกฺโขติ ความว่า คอยมองหาช่องว่างอยู่ ด้วยคิดว่า "ถ้าเราเห็นกรรมอันไม่สมควรแม้เพียงเล็กน้อยในกายทวารเป็นต้นของพระสมณโคดม, เราจักทักท้วงท่าน". บทว่า อลภมาโนติ ได้แก่ เมื่อไม่เห็นความพลั้งพลาดแม้ประมาณเท่าละอองธุลีในรถ. เพราะเหตุนั้น (มาร) จึงกล่าวว่า –

‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;

Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);

"ข้าพระองค์ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปทุกฝีก้าวตลอด ๗ ปี, แต่ก็ไม่ได้พบช่องทางของพระสัมพุทธเจ้าผู้มีสติเลย".

Upasaṅkamīti ‘‘ajja samaṇaṃ gotamaṃ atigahetvā gamissāmī’’ti upasaṅkami.

บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า เข้าไปเฝ้าด้วยคิดว่า "วันนี้เราจักครอบงำพระสมณโคดมแล้วไป".

Jhāyasīti jhāyanto avajjhāyanto nisinnosīti vadati. Vittaṃ nu jīnoti sataṃ vā sahassaṃ vā jitosi nu. Āguṃ nu gāmasminti, kiṃ nu antogāme pamāṇātikkantaṃ pāpakammaṃ akāsi, yena aññesaṃ mukhaṃ oloketuṃ avisahanto araññe vicarasi? Sakkhinti mittabhāvaṃ.

บทว่า ฌายสีติ (มาร) กล่าวว่า ท่านนั่งซบเซาอยู่หรือ. บทว่า วิตฺตํ นุ ชีโนติ ท่านแพ้ทรัพย์ร้อยหนึ่งหรือพันหนึ่งหรือ. บทว่า อาคุํ นุ คามสฺมินฺติ ท่านทำบาปกรรมอันเกินประมาณในบ้านหรือไร, ซึ่งเพราะบาปกรรมนั้น ท่านจึงไม่กล้ามองหน้าคนอื่น เที่ยวไปในป่า? บทว่า สกฺขินฺติ ได้แก่ ความเป็นเพื่อน.

Palikhāyāti khaṇitvā. Bhavalobhajappanti bhavalobhasaṅkhātaṃ taṇhaṃ. Anāsavo jhāyāmīti nittaṇho hutvā dvīhi jhānehi jhāyāmi. Pamattabandhūti māraṃ ālapati. So hi yekeci loke pamattā, tesaṃ bandhu.

บทว่า ปลิขายาติ ได้แก่ ขุดขึ้นแล้ว. บทว่า ภวโลภชปฺปนฺติ ได้แก่ ตัณหาที่ชื่อว่าภวโลภะ. บทว่า อนาสโว ฌายามีติ ความว่า เราเป็นผู้ไม่มีตัณหาแล้ว ย่อมเพ่งอยู่ด้วยฌาน ๒ อย่าง. บทว่า ปมตฺตพนฺธูติ ตรัสเรียกมาร. จริงอยู่ มารนั้นเป็นเพื่อนของคนประมาททั้งหลายในโลก.

Sace maggaṃ anubuddhanti yadi tayā maggo anubuddho. Apehīti apayāhi. Amaccudheyyanti maccuno anokāsabhūtaṃ nibbānaṃ. Pāragāminoti yepi pāraṃ gatā, tepi pāragāmino. Yepi pāraṃ gacchissanti, yepi pāraṃ gantukāmā, tepi pāragāmino.

บทว่า สเจ มคฺคํ อนุพุทฺธนฺติ ความว่า ถ้าท่านตรัสรู้มรรคแล้ว. บทว่า อเปหีติ ได้แก่ จงหลีกไปเสีย. บทว่า อมจฺจุเธยฺยนฺติ ได้แก่ พระนิพพานอันเป็นที่ไม่เป็นโอกาสแห่งมัจจุ. บทว่า ปารคามิโนติ แม้ชนเหล่าใดถึงฝั่งแล้ว ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่าปารคามี. แม้ชนเหล่าใดจักถึงฝั่ง, แม้ชนเหล่าใดปรารถนาจะถึงฝั่ง, ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่าปารคามี.

Visūkāyikānīti [Pg.171] māravisūkāni. Visevitānīti viruddhasevitāni, ‘‘appamāyu manussānaṃ, accayanti ahorattā’’ti vutte. ‘‘Dīghamāyu manussānaṃ, nāccayanti ahorattā’’tiādīni paṭilomakāraṇāni. Vipphanditānīti, tamhi tamhi kāle hatthirājavaṇṇasappavaṇṇādidassanāni. Nibbejanīyāti ukkaṇṭhanīyā.

บทว่า วิสูกายิกานีติ ได้แก่ การแสดงอาการแปลกๆ ของมาร. บทว่า วิเสวิตานีติ ได้แก่ การกระทำที่ตรงกันข้าม, คือเมื่อตรัสว่า "อายุของมนุษย์น้อย วันคืนย่อมล่วงไป" (มารก็กล่าว) คำเป็นปฏิปักษ์มีอาทิว่า "อายุของมนุษย์ยืนยาว วันคืนย่อมไม่ล่วงไป". บทว่า วิปฺผนฺทิตานีติ ได้แก่ การแสดงรูปพรรณเป็นพญาช้าง พญางู เป็นต้น ในกาลนั้นๆ. บทว่า นิพฺเพชนียาติ ได้แก่ (คาถา) ที่น่าเบื่อหน่าย.

Anupariyagātiādīsu kiñcāpi atītavacanaṃ kataṃ, attho pana vikappavasena veditabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā medavaṇṇaṃ pāsāṇaṃ vāyaso disvā – ‘‘api nāmettha muduṃ vindeyyāma, api assādo siyā’’ti anuparigaccheyya, atha so tattha assādaṃ alabhitvāva vāyaso etto apakkameyya, tato pāsāṇā apagaccheyya, evaṃ mayampi so kāko viya selaṃ gotamaṃ āsajja assādaṃ vā santhavaṃ vā alabhantā gotamā nibbinditvā apagacchāma. Catutthaṃ.

ในบทมีอาทิว่า อนุปริยคา แม้จะใช้วิภัตติอดีตกาล แต่พึงทราบความหมายโดยนัยแห่งวิกัป. มีความหมายดังนี้ – เปรียบเหมือนกาเห็นก้อนหินมีสีเหมือนก้อนไขมันแล้ว พึงเข้าไปวนเวียนด้วยคิดว่า "เราพึงได้ของอ่อนนุ่มในก้อนหินนี้บ้างหนอ, รสอร่อยพึงมีบ้างหนอ" ครั้นเมื่อกานั้นไม่ได้รสอร่อยในก้อนหินนั้น ก็พึงถอยออกจากที่นั้น, พึงหลีกไปจากก้อนหินนั้น, ฉันใด เราทั้งหลายก็ฉันนั้น เหมือนกานั้น เข้าไปคบหาพระโคดมผู้เปรียบดังศิลาแล้ว เมื่อไม่ได้รสอร่อยหรือความคุ้นเคย ก็เบื่อหน่ายในพระโคดมแล้วหลีกไป. (สูตร) ที่ ๔.

5. Māradhītusuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถามารธีตุสูตร

161. Pañcame abhāsitvāti ettha a-kāro nipātamattaṃ, bhāsitvāti attho. Abhāsayitvātipi pāṭho. Upasaṅkamiṃsūti ‘‘gopālakadārakaṃ viya daṇḍakena bhūmiṃ lekhaṃ datvā ativiya dummano hutvā nisinno. ‘Kinnu kho kāraṇa’nti? Pucchitvā, jānissāmā’’ti upasaṅkamiṃsu.

๑๖๑. ในสูตรที่ ๕ ในบทว่า อภาสิตฺวา นี้ อ-อักษร เป็นเพียงนิบาต, มีความหมายว่า ภาสิตฺวา (กล่าวแล้ว). มีบทอ่านว่า อภาสยิตฺวา ก็มี. บทว่า อุปสงฺกมึสูติ (ธิดามาร) เข้าไปเฝ้าด้วยคิดว่า "(พระบิดา) นั่งเสียใจยิ่งนัก เอาไม้ขีดเขียนแผ่นดินอยู่เหมือนเด็กเลี้ยงโค, 'อะไรหนอเป็นเหตุ?' เราจักทูลถามแล้วจักได้รู้".

Socasīti cintesi. Āraññamiva kuñjaranti yathā araññato pesitagaṇikārahatthiniyo āraññakaṃ kuñjaraṃ itthikuttadassanena palobhetvā bandhitvā ānayanti, evaṃ ānayissāma. Māradheyyanti tebhūmakavaṭṭaṃ.

บทว่า โสจสีติ ได้แก่ ท่านคิดเศร้าโศก. บทว่า อารญฺญมิว กุญฺชรนฺติ ความว่า เหมือนนางช้างพลายที่ถูกส่งไปจากป่า ย่อมล่อลวงช้างป่าด้วยการแสดงมายาหญิงแล้วผูกนำมา ฉันใด, เราจักนำท่านมา ฉันนั้น. บทว่า มารเธยฺยนฺติ ได้แก่ วัฏฏะในภูมิ ๓.

Upasaṅkamiṃsūti – ‘‘tumhe thokaṃ adhivāsetha, mayaṃ taṃ ānessāmā’’ti pitaraṃ samassāsetvā upasaṅkamiṃsu. Uccāvacāti nānāvidhā. Ekasataṃ ekasatanti ekekaṃ sataṃ sataṃ katvā. Kumārivaṇṇasatanti iminā nayena kumāriattabhāvānaṃ sataṃ.

บทว่า อุปสงฺกมึสูติ ความว่า (ธิดามาร) ปลอบโยนบิดาว่า "ขอพระบิดาทรงอดทนสักหน่อย, พวกหม่อมฉันจักนำพระสมณโคดมนั้นมาถวาย" แล้วพากันไป. บทว่า อุจฺจาวจาติ ได้แก่ ต่างๆ กัน. บทว่า เอกสตํ เอกสตํ ความว่า ทำแต่ละคนให้เป็นร้อยๆ. บทว่า กุมาริวณฺณสตํ ความว่า ร้อยแห่งอัตภาพนางกุมารี โดยนัยนี้.

Atthassa [Pg.172] pattiṃ hadayassa santinti, dvīhipi padehi arahattameva kathesi. Senanti kilesasenaṃ. Sā hi piyarūpasātarūpā nāma. Ekāhaṃ jhāyanti eko ahaṃ jhāyanto. Sukhamanubodhinti arahattasukhaṃ anubujjhiṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – piyarūpaṃ sātarūpaṃ senaṃ jinitvā ahaṃ eko jhāyanto ‘‘atthassa pattiṃ hadayassa santi’’nti saṅkhaṃ gataṃ arahattasukhaṃ anubujjhiṃ. Tasmā janena mittasanthavaṃ na karomi, teneva ca me kāraṇena kenaci saddhiṃ sakkhī na sampajjatīti.

บทว่า อตฺถสฺส ปตฺตึ หทยสฺส สนฺตินฺติ ด้วยสองบทนี้ ตรัสถึงอรหัตตผลเท่านั้น. บทว่า เสนนฺติ ได้แก่ กิเลสเสนา. จริงอยู่ เสนามารนั้นชื่อว่ามีรูปเป็นที่รัก มีรูปเป็นที่พอใจ. บทว่า เอโกหํ ฌายนฺติ ความว่า เราผู้เดียวเพ่งพินิจอยู่. บทว่า สุขมนุโพธินฺติ ได้แก่ ได้ตรัสรู้แจ้งอรหัตตสุข. มีความหมายดังนี้ – เราชนะเสนาอันมีรูปเป็นที่รัก มีรูปเป็นที่พอใจแล้ว ผู้เดียวเพ่งพินิจอยู่ ได้ตรัสรู้แจ้งอรหัตตสุข อันถึงซึ่งการนับว่า "เป็นความบรรลุประโยชน์ เป็นความสงบแห่งหทัย". เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ทำความสนิทสนมเป็นมิตรกับชน, และด้วยเหตุนั้นเอง ความเป็นสหายของเรากับใครๆ จึงไม่สำเร็จ.

Kathaṃvihārībahuloti katamena vihārena bahulaṃ viharanto. Aladdhāti alabhitvā. Yoti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – katamena jhānena bahulaṃ jhāyantaṃ taṃ puggalaṃ kāmasaññā alabhitvāva paribāhirā hontīti.

บทว่า กถํวิหารีพหุโล ความว่า ผู้มีปกติอยู่ด้วยวิหารธรรมไรโดยมาก. บทว่า อลทฺธา ความว่า ไม่ได้แล้ว. บทว่า โย เป็นเพียงนิบาต. อธิบายว่า กามสัญญาทั้งหลายไม่ได้แล้วซึ่งบุคคลนั้นผู้เข้าฌานอยู่โดยมากด้วยฌานไร จึงเป็นภายนอกไป.

Passaddhakāyoti catutthajjhānena assāsapassāsakāyassa passaddhattā passaddhakāyo. Suvimuttacittoti arahattaphalavimuttiyā suṭṭhu vimuttacitto. Asaṅkharānoti tayo kammābhisaṅkhāre anabhisaṅkharonto. Anokoti anālayo. Aññāya dhammanti catusaccadhammaṃ jānitvā. Avitakkajhāyīti avitakkena catutthajjhānena jhāyanto. Na kuppatītiādīsu dosena na kuppati, rāgena na sarati, mohena na thīno. Imesu tīsu mūlakilesesu gahitesu diyaḍḍhakilesasahassaṃ gahitameva hoti. Paṭhamapadena vā byāpādanīvaraṇaṃ gahitaṃ, dutiyena kāmacchandanīvaraṇaṃ, tatiyena thinaṃ ādiṃ katvā sesanīvaraṇāni. Iti iminā nīvaraṇappahānena khīṇāsavaṃ dasseti.

บทว่า ปสฺสทฺธกาโย ความว่า มีกายสงบแล้ว เพราะกายคืออัสสาสะปัสสาสะสงบแล้วด้วยจตุตถฌาน. บทว่า สุวิมุตฺตจิตฺโต ความว่า มีจิตหลุดพ้นดีแล้วด้วยอรหัตตผลวิมุตติ. บทว่า อสงฺขราโน ความว่า ไม่ปรุงแต่งกรรมภิสังขาร ๓. บทว่า อโนโก ความว่า ไม่มีอาลัย. บทว่า อญฺญาย ธมฺมํ ความว่า รู้แจ้งธรรมคือสัจจะ ๔. บทว่า อวิตกฺกฌายี ความว่า ผู้เข้าฌานที่ไม่มีวิตกคือจตุตถฌาน. ในบทว่า น กุปฺปติ เป็นต้น ความว่า ย่อมไม่กำเริบด้วยโทสะ, ย่อมไม่ระลึกถึงด้วยราคะ, ย่อมไม่ท้อถอยด้วยโมหะ. เมื่อมูลกิเลส ๓ เหล่านี้ถูกถือเอาแล้ว กิเลส ๑,๕๐๐ ก็เป็นอันถือเอาแล้วนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง พยาบาทนิวรณ์เป็นอันถือเอาแล้วด้วยบทแรก, กามฉันทนิวรณ์เป็นอันถือเอาแล้วด้วยบทที่สอง, นิวรณ์ที่เหลือมีถีนมิทธะเป็นต้นเป็นอันถือเอาแล้วด้วยบทที่สาม. ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงความเป็นขีณาสพด้วยการละนิวรณ์นี้.

Pañcoghatiṇṇoti pañcadvārikaṃ kilesoghaṃ tiṇṇo. Chaṭṭhanti manodvārikampi chaṭṭhaṃ kilesoghaṃ atari. Pañcoghaggahaṇena vā pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni, chaṭṭhaggahaṇena pañcuddhambhāgiyāni veditabbāni. Gaṇasaṅghacārīti gaṇe ca saṅghe ca caratīti satthā gaṇasaṅghacārī nāma. Addhā carissantīti aññepi saddhā bahujanā ekaṃsena carissanti. Ayanti ayaṃ satthā. Anokoti anālayo.

บทว่า ปญฺโจฆติณฺโณ ความว่า ข้ามโอฆะคือกิเลสทางปัญจทวารได้แล้ว. บทว่า ฉฏฺฐํ ความว่า ข้ามโอฆะคือกิเลสแม้ทางมโนทวารที่ ๖ ได้แล้ว. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ด้วยการถือเอาโอฆะ ๕, สังโยชน์เบื้องสูง ๕ ด้วยการถือเอาที่ ๖. บทว่า คณสงฺฆจารี ความว่า พระศาสดาทรงเที่ยวไปในคณะและในสงฆ์ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้เที่ยวไปในคณะและสงฆ์. บทว่า อทฺธา จริสฺสนฺติ ความว่า ชนเป็นอันมากเหล่าอื่นผู้มีศรัทธา จักประพฤติโดยส่วนเดียวแน่แท้. บทว่า อยํ คือ พระศาสดาพระองค์นี้. บทว่า อโนโก ความว่า ไม่มีอาลัย.

Acchejja [Pg.173] nessatīti acchinditvā nayissati, maccurājassa hatthato acchinditvā nibbānapāraṃ nayissatīti vuttaṃ hoti. Nayamānānanti nayamānesu.

บทว่า อจฺเฉชฺช เนสฺสติ ความว่า จะชิงนำไป คือ อธิบายว่า จะชิงจากหัตถ์ของมัจจุราชแล้วนำไปสู่ฝั่งคือนิพพาน. บทว่า นยมานานํ ความว่า ในเมื่อทรงนำไปอยู่.

Selaṃva sirasūhacca, pātāle gādhamesathāti mahantaṃ kūṭāgārappamāṇaṃ silaṃ sīse ṭhapetvā pātāle patiṭṭhagavesanaṃ viya. Khāṇuṃva urasāsajjāti urasi khāṇuṃ paharitvā viya. Apethāti apagacchatha. Imasmiṃ ṭhāne saṅgītikārā ‘‘idamavocā’’ti desanaṃ niṭṭhapetvā daddallamānāti gāthaṃ āhaṃsu. Tattha daddallamānāti ativiya jalamānā sobhamānā. Āgañchunti āgatā. Panudīti nīhari. Tūlaṃ bhaṭṭhaṃva mālutoti yathā phalato bhaṭṭhaṃ simbalitūlaṃ vā poṭakitūlaṃ vā vāto panudati nīharati, evaṃ panudīti. Pañcamaṃ.

บทว่า เสลํว สิรสูหจฺจ, ปาตาเล คาธเมสถ ความว่า เหมือนวางศิลาใหญ่ขนาดเท่าเรือนยอดไว้บนศีรษะแล้วแสวงหาที่ตั้งในบาดาล. บทว่า ขาณุํว อุรสาสชฺช ความว่า เหมือนเอาอกกระแทกตอ. บทว่า อเปถ ความว่า พวกเจ้าจงหลีกไป. ในที่นี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายครั้นทรงจบเทศนาด้วยบทว่า อิทมโวจ แล้ว ได้ตรัสคาถาว่า ททฺทลฺลมานา. ในคาถานั้น บทว่า ททฺทลฺลมานา ความว่า รุ่งเรือง ส่องสว่างยิ่งนัก. บทว่า อาคญฺฉุํ ความว่า ได้มาแล้ว. บทว่า ปนุทิ ความว่า ทรงขับไล่แล้ว. บทว่า ตูลํ ภฏฺฐํว มาลุโต ความว่า ลมย่อมพัดไป คือ นำไปซึ่งปุยนุ่นหรือปุยหญ้าที่แตกออกจากผล ฉันใด พระองค์ก็ทรงขับไล่แล้ว ฉันนั้น. สูตรที่ ๕.

Tatiyo vaggo.

วรรคที่ ๓.

Iti sāratthappakāsiniyā

ในอรรถกถาสารัตถปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

แห่งสังยุตตนิกาย

Mārasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามารสังยุต จบ.

5. Bhikkhunīsaṃyuttaṃ

๕. ภิกขุนีสังยุต

1. Āḷavikāsuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอาฬวิกาสูตร

162. Bhikkhunīsaṃyuttassa [Pg.174] paṭhame āḷavikāti āḷaviyaṃ jātā āḷavinagaratoyeva ca nikkhamma pabbajitā. Andhavananti kassapasammāsambuddhassa cetiye navakammatthāya dhanaṃ samādapetvā āgacchantassa yasodharassa nāma dhammabhāṇakassa ariyapuggalassa akkhīni uppāṭetvā tattheva akkhibhedappattehi pañcahi corasatehi nivutthattā tato paṭṭhāya ‘‘andhavana’’nti saṅkhaṃ gataṃ vanaṃ. Taṃ kira sāvatthito dakkhiṇapasse gāvutamatte hoti rājārakkhāya guttaṃ. Tattha pavivekakāmā bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gacchanti. Tasmā ayampi kāyavivekatthinī yena taṃ vanaṃ, tenupasaṅkami. Nissaraṇanti nibbānaṃ. Paññāyāti paccavekkhaṇañāṇena. Na tvaṃ jānāsi taṃ padanti tvaṃ etaṃ nibbānapadaṃ vā nibbānagāmimaggapadaṃ vā na jānāsi. Sattisūlūpamāti vinivijjhanatthena sattisūlasadisā. Khandhāsaṃ adhikuṭṭanāti khandhā tesaṃ adhikuṭṭanabhaṇḍikā. Paṭhamaṃ.

๑๖๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งภิกขุนีสังยุต บทว่า อาฬวิกา ความว่า เกิดในเมืองอาฬวี และออกจากเมืองอาฬวีบวช. บทว่า อนฺธวนํ ความว่า ป่าที่ได้ชื่อว่า "อันธวัน" ตั้งแต่นั้นมา เพราะเป็นที่อยู่ของโจร ๕๐๐ คนผู้มีนัยน์ตาแตกในที่นั้นเอง หลังจากที่พวกเขาได้ควักนัยน์ตาของพระอริยบุคคลผู้เป็นธรรมกถึกชื่อยโสธระ ผู้กำลังรวบรวมทรัพย์เพื่อการก่อสร้างใหม่ในพระเจดีย์ของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วกลับมา. ได้ยินว่า ป่านั้นอยู่ทางทิศใต้ของกรุงสาวัตถีประมาณ ๑ คาวุต มีราชบุรุษคุ้มครอง. ภิกษุและภิกษุณีผู้ต้องการความสงัดย่อมไปในที่นั้น. เพราะเหตุนั้น แม้ภิกษุณีนี้ผู้ต้องการกายวิเวก จึงเข้าไปยังป่านั้น. บทว่า นิสฺสรณํ คือ พระนิพพาน. บทว่า ปญฺญาย คือ ด้วยปัจจเวกขณญาณ. บทว่า น ตฺวํ ชานาสิ ตํ ปทํ ความว่า ท่านย่อมไม่รู้บทคือนิพพาน หรือบทคือมรรคอันเป็นทางถึงนิพพานนั้น. บทว่า สตฺติสูลูปมา ความว่า เปรียบด้วยหอกและหลาว เพราะมีลักษณะที่เสียดแทง. บทว่า ขนฺธาสํ อธิกุฏฺฏนา ความว่า ขันธ์ทั้งหลายของสัตว์เหล่านั้นเป็นดุจเขียงรองสับ. สูตรที่ ๑.

2. Somāsuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาโสมสูตร

163. Dutiye ṭhānanti arahattaṃ. Durabhisambhavanti duppasahaṃ. Dvaṅgulapaññāyāti parittapaññāya. Yasmā vā dvīhi aṅgulehi kappāsavaṭṭiṃ gahetvā suttaṃ kantanti, tasmā itthī ‘‘dvaṅgulapaññā’’ti vuccati. Ñāṇamhi vattamānamhīti phalasamāpattiñāṇe pavattamāne. Dhammaṃ vipassatoti catusaccadhammaṃ vipassantassa, pubbabhāge vā vipassanāya ārammaṇabhūtaṃ khandhapañcakameva. Kiñci vā pana aññasmīti aññaṃ vā kiñci ‘‘ahaṃ asmī’’ti taṇhāmānadiṭṭhivasena yassa siyā. Dutiyaṃ.

๑๖๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ฐานํ คือ อรหัตตผล. บทว่า ทุรภิสมฺภวํ คือ ที่บรรลุได้ยาก. บทว่า ทฺวงฺคุลปญฺญาย คือ ด้วยปัญญาเล็กน้อย. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเหตุที่สตรีใช้สองนิ้วจับปุยฝ้ายปั่นด้าย ฉะนั้น สตรีจึงถูกเรียกว่า "ผู้มีปัญญาสองนิ้ว". บทว่า ญาณมฺหิ วตฺตมานมฺหิ คือ เมื่อผลสมาบัติญาณเป็นไปอยู่. บทว่า ธมฺมํ วิปสฺสโต คือ แก่ผู้เห็นแจ้งธรรมคือสัจจะ ๔, หรือในเบื้องต้น ก็คือขันธ์ ๕ อันเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา. บทว่า กิญฺจิ วา ปน อญฺญสฺมึ ความว่า หรือสิ่งอื่นใดๆ พึงมีแก่ผู้ใดโดยนัยแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิว่า "เราเป็น". สูตรที่ ๒.

3. Kisāgotamīsuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถากิสาโคตมีสูตร

164. Tatiye kisāgotamīti appamaṃsalohitatāya kisā, gotamīti panassā nāmaṃ. Pubbe kira sāvatthiyaṃ ekasmiṃ kule asītikoṭidhanaṃ sabbaṃ aṅgārāva jātaṃ. Kuṭumbiko aṅgārajātāni anīharitvā [Pg.175] – ‘‘avassaṃ koci puññavā bhavissati, tassa puññena puna pākatikaṃ bhavissatī’’ti suvaṇṇahiraññassa cāṭiyo pūretvā āpaṇe ṭhapetvā samīpe nisīdi. Athekā duggatakulassa dhītā – ‘‘aḍḍhamāsakaṃ gahetvā dārusākaṃ āharissāmī’’ti vīthiṃ gatā taṃ disvā kuṭumbikaṃ āha – ‘‘āpaṇe tāva dhanaṃ ettakaṃ, gehe kittakaṃ bhavissatī’’ti. Kiṃ disvā amma evaṃ kathesīti? Imaṃ hiraññasuvaṇṇanti. So ‘‘puññavatī esā bhavissatī’’ti tassā vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā āpaṇe bhaṇḍaṃ paṭisāmetvā tassā mātāpitaro upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘amhākaṃ gehe vayappatto dārako atthi, tassetaṃ dārikaṃ dethā’’ti. Kiṃ sāmi duggatehi saddhiṃ keḷiṃ karosīti? Mittasanthavo nāma duggatehipi saddhiṃ hoti, detha naṃ, kuṭumbasāminī bhavissatīti naṃ gahetvā gharaṃ ānesi. Sā saṃvāsamanvāya puttaṃ vijātā. Putto padasā āhiṇḍanakāle kālamakāsi. Sā duggatakule uppajjitvā mahākulaṃ gantvāpi ‘‘puttavināsaṃ pattāmhī’’ti uppannabalavasokā puttassa sarīrakiccaṃ vāretvā taṃ matakaḷevaraṃ ādāya nagare vippalapantī carati.

๑๖๔. ในพระสูตรที่ ๓ คำว่า กิสาโคตมี ความว่า ชื่อว่า กิสา เพราะมีความเป็นผู้มีเนื้อและเลือดน้อย ส่วนคำว่า โคตมี นั้นเป็นชื่อของนาง. ได้ยินว่า ในกาลก่อน ณ กรุงสาวัตถี ทรัพย์ ๘๐ โกฏิทั้งหมดในตระกูลหนึ่งได้กลายเป็นถ่านไป. คฤหบดีไม่ได้ขนถ่านที่เกิดขึ้นนั้นออกไป (คิดว่า) – “ผู้มีบุญสักคนหนึ่งจักมีเป็นแน่ เพราะบุญของผู้นั้น ทรัพย์จักกลับเป็นปกติอีก” ดังนี้แล้ว จึงบรรจุทองและเงินเต็มหม้อ ตั้งไว้ที่ร้านแล้วนั่งอยู่ใกล้ๆ. ครั้งนั้น ธิดาของตระกูลยากจนคนหนึ่งคิดว่า – “เราจะถือเอาเงินกึ่งมาสกไปหาฟืนและผัก” ดังนี้แล้ว ไปสู่ถนน เห็นสิ่งนั้นแล้วจึงกล่าวกับคฤหบดีว่า – “ทรัพย์ในร้านมีประมาณเท่านี้ ที่บ้านจักมีประมาณเท่าไร”. (คฤหบดีถามว่า) “แม่หนู เห็นอะไรจึงพูดอย่างนั้น”. (นางตอบว่า) “เห็นเงินและทองนี้”. คฤหบดีนั้นคิดว่า “หญิงผู้นี้จักเป็นผู้มีบุญ” ดังนี้แล้ว จึงถามถึงที่อยู่ของนาง เก็บสินค้าในร้านแล้ว เข้าไปหาบิดามารดาของนางแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า – “ที่บ้านของเรามีเด็กชายผู้ถึงวัยแล้วอยู่ ขอท่านทั้งหลายจงให้เด็กหญิงนี้แก่เขาเถิด”. (บิดามารดาตอบว่า) “ท่านเจ้าข้า ท่านทำไมจึงมาล้อเล่นกับคนยากจน”. (คฤหบดีกล่าวว่า) “ชื่อว่าความสนิทสนมฉันมิตรย่อมมีได้แม้กับคนยากจน ขอท่านจงให้นางเถิด นางจักเป็นเจ้าของทรัพย์” ดังนี้แล้ว รับนางมาสู่เรือน. นางอาศัยการอยู่ร่วมกัน ได้คลอดบุตรชาย. บุตรชายได้ทำกาละในเวลาที่เดินเตาะแตะได้. นางแม้เกิดในตระกูลยากจนแล้วไปสู่ตระกูลใหญ่ ก็มีความโศกอย่างรุนแรงเกิดขึ้นว่า “เราถึงความพินาศแห่งบุตร” ดังนี้แล้ว ห้ามการทำกิจเกี่ยวกับสรีระของบุตร อุ้มซากศพนั้นเที่ยวร่ำไห้ไปในเมือง.

Ekadivasaṃ mahatiyā buddhavīthiyā dasabalassa santikaṃ gantvā – ‘‘puttassa me arogabhāvatthāya bhesajjaṃ detha bhagavā’’ti āha. Gaccha sāvatthiṃ āhiṇḍitvā yasmiṃ gehe matapubbo natthi, tato siddhatthakaṃ āhara, puttassa te bhesajjaṃ bhavissatīti. Sā nagaraṃ pavisitvā dhuragehato paṭṭhāya bhagavatā vuttanayena gantvā siddhatthakaṃ yācantī ghare ghare, ‘‘kuto tvaṃ evarūpaṃ gharaṃ passissasī’’ti vuttā katipayāni gehāni āhiṇḍitvā – ‘‘sabbesampi kirāyaṃ dhammatā, na mayhaṃ puttassevā’’ti sālāyaṃ chavaṃ chaḍḍetvā pabbajjaṃ yāci. Satthā ‘‘imaṃ pabbājetū’’ti bhikkhuniupassayaṃ pesesi. Sā khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi. Imaṃ theriṃ sandhāya ‘‘atha kho kisāgotamī’’ti vuttaṃ.

วันหนึ่ง นางไปสู่สำนักของพระทศพลโดยทางใหญ่ที่พระพุทธเจ้าเสด็จดำเนิน แล้วกราบทูลว่า – “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดประทานยาเพื่อความเป็นผู้ไม่มีโรคแก่บุตรของหม่อมฉันด้วยเถิด”. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เธอจงไป เที่ยวไปในกรุงสาวัตถี ในเรือนใดไม่มีคนเคยตาย จงนำเมล็ดพันธุ์ผักกาดมาจากเรือนนั้น ยานั้นจักเป็นยาสำหรับบุตรของเธอ”. นางเข้าไปสู่พระนคร ตั้งแต่เรือนแรกไปตามนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว ขอเมล็ดพันธุ์ผักกาดไปทุกๆ เรือน ก็ถูกกล่าวว่า “เธอจักเห็นเรือนเช่นนี้ได้จากที่ไหน”. เมื่อเที่ยวไป ๒-๓ หลังคาเรือนแล้ว (นางคิดว่า) – “ได้ยินว่า ความตายนี้เป็นธรรมดาของคนทั้งปวง มิใช่เป็นของบุตรของเราผู้เดียว” ดังนี้แล้ว จึงทิ้งซากศพไว้ที่ศาลา ขอบรรพชา. พระศาสดาทรง (ตรัสว่า) “จงให้หญิงนี้บวชเถิด” แล้วทรงส่งไปสู่สำนักภิกษุณี. นางได้บรรลุพระอรหัตในขณะที่จรดปลายมีดโกนนั่นเอง. ทรงหมายถึงพระเถรีนี้ จึงตรัสว่า “อถ โข กิสาโคตมี”.

Ekamāsīti ekā āsi. Rudammukhīti rudamānamukhī viya. Accantaṃ mataputtāmhīti ettha antaṃ atītaṃ accantaṃ, bhāvanapuṃsakametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā puttamaraṇaṃ antaṃ atītaṃ hoti, evaṃ mataputtā ahaṃ, idāni mama puna puttamaraṇaṃ nāma natthi. Purisā etadantikāti purisāpi me etadantikāva[Pg.176]. Yo me puttamaraṇassa anto, purisānampi me esevanto, abhabbā ahaṃ idāni purisaṃ gavesitunti. Sabbattha vihatā nandīti sabbesu khandhāyatanadhātubhavayonigatiṭhitinivāsesu mama taṇhānandī vihatā. Tamokkhandhoti avijjākkhandho. Padālitoti ñāṇena bhinno. Tatiyaṃ.

คำว่า เอกมาสิ ความว่า ได้เป็นผู้เดียว. คำว่า รุทัมมุขี ความว่า ราวกับมีใบหน้ากำลังร้องไห้. ในบทว่า อจฺจนฺตํ มตปุตฺตามฺหิ นี้ บทว่า อจฺจนฺตํ คือ ล่วงส่วนสุดไปแล้ว บทนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์. ความหมายที่ท่านประสงค์จะกล่าวคือ – ความตายของบุตรล่วงส่วนสุดไปแล้วฉันใด เราก็เป็นผู้มีบุตรตายแล้วฉันนั้น บัดนี้ ชื่อว่าความตายของบุตรย่อมไม่มีแก่เราอีก. คำว่า ปุริสา เอตทนฺติกา ความว่า แม้บุรุษทั้งหลายก็มีนี้เป็นที่สุดสำหรับเรา. ที่สุดแห่งความตายของบุตรของเราใดมีอยู่ ที่สุดนั้นนั่นแหละเป็นที่สุดแห่งบุรุษทั้งหลายสำหรับเราด้วย (ความหมายคือ) บัดนี้ เราไม่ควรเพื่อจะแสวงหาบุรุษอีกต่อไป. คำว่า สพฺพตฺถ วิหตา นนฺที ความว่า ตัณหาคือความเพลิดเพลินของเราในขันธ์ อายตนะ ธาตุ ภพ โยนิ คติ ฐิติ และนิวาสทั้งปวง ถูกกำจัดแล้ว. คำว่า ตโมกฺขนฺโธ คือ กองแห่งอวิชชา. คำว่า ปทาลิโต คือ ถูกทำลายแล้วด้วยญาณ. จบพระสูตรที่ ๓.

4. Vijayāsuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาวิชยาสูตร

165. Catutthe pañcaṅgikenāti ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ ghanaṃ susiranti evaṃ pañcaṅgasamannāgatena. Niyyātayāmi tuyhevāti sabbe tuyhaṃyeva demi. Nāhaṃ tenatthikāti nāhaṃ tena atthikā. Pūtikāyenāti suvaṇṇavaṇṇopi kāyo niccaṃ uggharitapaggharitaṭṭhena pūtikāyova, tasmā evamāha. Bhindanenāti bhijjanasabhāvena. Pabhaṅgunāti cuṇṇavicuṇṇaṃ āpajjanadhammena. Aṭṭīyāmīti aṭṭā pīḷitā homi. Harāyāmīti lajjāmi. Santā samāpattīti aṭṭhavidhā lokiyasamāpatti ārammaṇasantatāya aṅgasantatāya ca santāti vuttā. Sabbatthāti sabbesu rūpārūpabhavesu, tesaṃ dvinnaṃ bhavānaṃ gahitattā gahite kāmabhave aṭṭhasu ca samāpattīsūti etesu sabbesu ṭhānesu mayhaṃ avijjātamo vihatoti vadati. Catutthaṃ.

๑๖๕. ในพระสูตรที่ ๔ คำว่า ปญฺจงฺคิเกน ความว่า ประกอบด้วยองค์ ๕ อย่างนี้ คือ กลองหน้าเดียว (อาตตะ) กลองสองหน้า (วิตตะ) กลองที่ขึงหนังทั้งสองหน้า (อาตตวิตตะ) กลองทึบ (ฆนะ) และกลองกลวง (สุสิระ). คำว่า นิยฺยาตยามิ ตุยฺเหว ความว่า เราย่อมให้ (อารมณ์) ทั้งปวงแก่ท่านผู้เดียว. คำว่า นาหํ เตนตฺถิกา ความว่า เราไม่มีความต้องการด้วยสิ่งนั้น. คำว่า ปูติกาเยน ความว่า แม้กายมีวรรณะดุจทองคำ ก็เป็นกายเน่าโดยแท้ เพราะมีความหมายว่าไหลออกและซึมซาบอยู่เป็นนิจ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้. คำว่า ภินฺทเนน ความว่า โดยมีสภาวะที่จะแตกทำลาย. คำว่า ปภงฺคุนา ความว่า โดยมีธรรมดาที่จะถึงความแหลกละเอียดเป็นผุยผง. คำว่า อฏฺฏิยามิ ความว่า เราย่อมเป็นผู้ถูกเบียดเบียน เดือดร้อน. คำว่า หรายามิ ความว่า เราย่อมละอาย. คำว่า สนฺตา สมาปตฺติ ความว่า โลกิยสมาบัติ ๘ ประการ ท่านเรียกว่า สันตะ เพราะอารมณ์สงบและเพราะองค์สงบ. คำว่า สพฺพตฺถ ความว่า ในรูปภพและอรูปภพทั้งปวง เพราะถือเอาภพทั้งสองนั้น และเมื่อถือเอากามภพแล้ว ก็ในสมาบัติ ๘ (รวม) ในฐานะทั้งปวงเหล่านี้ (นาง) กล่าวว่า อวิชชาคือความมืดของเราถูกกำจัดแล้ว. จบพระสูตรที่ ๔.

5. Uppalavaṇṇāsuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอุบลวรรณาสูตร

166. Pañcame supupphitagganti aggato paṭṭhāya suṭṭhu pupphitaṃ sālarukkhaṃ. Na catthi te dutiyā vaṇṇadhātūti tava vaṇṇadhātusadisā dutiyā vaṇṇadhātu natthi, tayā sadisā aññā bhikkhunī natthīti vadati. Idhāgatā tādisikā bhaveyyunti yathā tvaṃ idhāgatā kiñci santhavaṃ vā sinehaṃ vā na labhasi, evamevaṃ tepi tayāva sadisā bhaveyyuṃ. Pakhumantarikāyanti dvinnaṃ akkhīnaṃ majjhe nāsavaṃsepi tiṭṭhantiṃ maṃ na passasi. Vasībhūtamhīti vasībhūtā asmi. Pañcamaṃ.

๑๖๖. ในพระสูตรที่ ๕ คำว่า สุปุปฺผิตคฺคํ ความว่า ต้นสาละที่บานสะพรั่งดีแล้วตั้งแต่ยอดลงมา. คำว่า น จตฺถิ เต ทุติยา วณฺณธาตุ ความว่า วรรณธาตุที่สองที่เสมอด้วยวรรณธาตุของท่านย่อมไม่มี (มาร) กล่าวว่า ภิกษุณีอื่นที่เสมอด้วยท่านย่อมไม่มี. คำว่า อิธาตตา ตาทิสิกา ภเวยฺยุํ ความว่า ท่านมาที่นี่แล้ว ไม่ได้ความสนิทสนมหรือความรักอะไรเลยฉันใด แม้ชนเหล่านั้นก็พึงเป็นเช่นเดียวกับท่านฉันนั้น. คำว่า ปขุมนฺตริกายํ ความว่า ท่านย่อมไม่เห็นเราผู้ยืนอยู่แม้ที่สันจมูกในระหว่างดวงตาทั้งสอง. คำว่า วสีภูตมฺหิ ความว่า เราเป็นผู้มีความชำนาญแล้ว. จบพระสูตรที่ ๕.

6. Cālāsuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาจาลาสูตร

167. Chaṭṭhe ko nu taṃ idamādapayīti ko nu mandabuddhi bālo taṃ evaṃ gāhāpesi? Pariklesanti aññampi nānappakāraṃ upaddavaṃ. Idāni yaṃ māro āha [Pg.177] – ‘‘ko nu taṃ idamādapayī’’ti, taṃ maddantī – ‘‘na maṃ andhabālo ādapesi, loke pana aggapuggalo satthā dhammaṃ desesī’’ti dassetuṃ, buddhotiādimāha. Tattha sacce nivesayīti paramatthasacce nibbāne nivesesi. Nirodhaṃ appajānantāti nirodhasaccaṃ ajānantā. Chaṭṭhaṃ.

๑๖๗. ในพระสูตรที่ ๖ คำว่า โก นุ ตํ อิทมาทปยี ความว่า คนพาลผู้มีปัญญาน้อยคนไหนหนอให้ท่านยึดถืออย่างนี้? คำว่า ปริกฺเลสํ ความว่า อุปัทวะอื่นๆ อีกนานาประการ. บัดนี้ (พระเถรี) เมื่อจะข่มคำที่มารกล่าวว่า – “ใครหนอให้ท่านยึดถือสิ่งนี้” จึงกล่าวคำมีอาทิว่า พุทฺโธ เพื่อจะแสดงว่า – “คนพาลมืดบอดมิได้ให้เรายึดถือ แต่พระศาสดาผู้เป็นบุคคลเลิศในโลกทรงแสดงธรรม”. ในคำนั้น คำว่า สจฺเจ นิเวสยิ ความว่า ทรงให้ดำรงอยู่ในพระนิพพานอันเป็นปรมัตถสัจจะ. คำว่า นิโรธํ อปฺปชานนฺตา ความว่า ผู้ไม่รู้แจ้งนิโรธสัจ. จบพระสูตรที่ ๖.

7. Upacālāsuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอุปจาลาสูตร

168. Sattame enti māravasaṃ punāti punappunaṃ maraṇamārakilesamāradevaputtamārānaṃ vasaṃ āgacchanti. Padhūpitoti santāpito. Agati yattha mārassāti yattha tuyhaṃ mārassa agati. Tatthāti tasmiṃ nibbāne. Sattamaṃ.

๑๖๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า `enti māravasaṃ puna` ความว่า ย่อมถึงอำนาจแห่งมรณมาร กิเลสมาร และเทวปุตตมารบ่อยๆ. บทว่า `padhūpito` คือ ถูกเผาให้เร่าร้อน. บทว่า `agati yattha mārassa` ความว่า ที่ใดเป็นที่ที่ท่านมารไปไม่ได้. บทว่า `tattha` คือ ในพระนิพพานนั้น. (สูตรที่ ๗) จบ.

8. Sīsupacālāsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสีสุอุปจาลสูตร

169. Aṭṭhame samaṇī viya dissasīti samaṇisadisā dissasi. Kimiva carasi momūhāti kiṃ kāraṇā momūhā viya carasi? Ito bahiddhāti imamhā sāsanā bahi. Pāsaṃ ḍentīti pāsaṇḍā, sattānaṃ cittesu diṭṭhipāsaṃ khipantīti attho. Sāsanaṃ pana pāse moceti, tasmā pāsaṇḍoti na vuccati, ito bahiddhāyeva pāsaṇḍā honti. Pasīdantīti saṃsīdanti lagganti.

๑๖๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า `samaṇī viya dissasi` ความว่า ท่านปรากฏเหมือนสมณี. บทว่า `kimiva carasi momūhā` ความว่า ท่านเที่ยวไปเหมือนคนหลงใหลเพราะเหตุไร? บทว่า `ito bahiddhā` ความว่า ภายนอกศาสนานี้. ชื่อว่า `ปาสัณฑา` เพราะทอดบ่วง อธิบายว่า ทอดบ่วงคือทิฏฐิไปในจิตของสัตว์ทั้งหลาย. ส่วนพระศาสนา ย่อมเปลื้องบ่วงทั้งหลาย เพราะฉะนั้น จึงไม่เรียกว่า `ปาสัณฑะ`, `ปาสัณฑะ` ทั้งหลายมีอยู่ภายนอกศาสนานี้เท่านั้น. บทว่า `pasīdanti` ความว่า ย่อมจมลง ย่อมติดข้อง.

Idāni ‘‘kaṃ nu uddissa muṇḍāsī’’ti pañhaṃ kathentī atthi sakyakule jātotiādimāha. Tattha sabbābhibhūti sabbāni khandhāyatanadhātubhavayonigatiādīni abhibhavitvā ṭhito. Maraṇamārādayo nudi nīharīti māranudo. Sabbatthamaparājitoti sabbesu rāgādīsu vā mārayuddhe vā ajito. Sabbattha muttoti sabbesu khandhādīsu mutto. Asitoti taṇhādiṭṭhinissayena anissito. Sabbakammakkhayaṃ pattoti sabbakammakkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ patto. Upadhisaṅkhayeti upadhisaṅkhayasaṅkhāte nibbāne ārammaṇato vimutto. Aṭṭhamaṃ.

บัดนี้ เมื่อจะกล่าวแก้ปัญหาว่า “ท่านโกนศีรษะอุทิศใครหนอ” จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า `atthi sakyakule jāto`. ในบทเหล่านั้น บทว่า `sabbābhibhū` ความว่า ผู้ครอบงำขันธ์ อายตนะ ธาตุ ภพ โยนิ คติ เป็นต้น ทั้งปวงแล้วดำรงอยู่. ชื่อว่า `มารนุท` เพราะขับไล่ นำออกซึ่งมรณมารเป็นต้น. บทว่า `sabbatthamaparājito` ความว่า ผู้ไม่พ่ายแพ้ในราคะเป็นต้นหรือในสงครามกับมารทั้งหมด. บทว่า `sabbattha mutto` ความว่า ผู้หลุดพ้นในขันธ์เป็นต้นทั้งหมด. บทว่า `asito` ความว่า ผู้ไม่อาศัยด้วยตัณหาและทิฏฐิ. บทว่า `sabbakammakkhayaṃ patto` ความว่า ผู้ถึงแล้วซึ่งอรหัตตผลอันเรียกว่าความสิ้นกรรมทั้งปวง. บทว่า `upadhisaṅkhaye` ความว่า ผู้หลุดพ้นโดยมีพระนิพพานอันเรียกว่าความสิ้นอุปธิเป็นอารมณ์. (สูตรที่ ๘) จบ.

9. Selāsuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาเสลสูตร

170. Navame kenidaṃ pakatanti kena idaṃ kataṃ. Bimbanti attabhāvaṃ sandhāya vadati. Aghanti dukkhapatiṭṭhānattā attabhāvameva vadati. Hetubhaṅgāti hetunirodhena paccayavekallena. Navamaṃ.

๑๗๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า `kenidaṃ pakataṃ` ความว่า ใครทำสิ่งนี้. บทว่า `bimbaṃ` กล่าวหมายถึงอัตภาพ. บทว่า `aghaṃ` กล่าวถึงอัตภาพนั่นเอง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์. บทว่า `hetubhaṅgā` ความว่า เพราะความดับแห่งเหตุ เพราะความวิบัติแห่งปัจจัย. (สูตรที่ ๙) จบ.

10. Vajirāsuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาวชิราสูตร

171. Dasame [Pg.178] nayidha sattupalabbhatīti imasmiṃ suddhasaṅkhārapuñje paramatthato satto nāma na upalabbhati. Khandhesu santesūti pañcasu khandhesu vijjamānesu tena tenākārena vavatthitesu. Sammutīti sattoti samaññāmattameva hoti. Dukkhanti pañcakkhandhadukkhaṃ. Nāññatra dukkhāti ṭhapetvā dukkhaṃ añño neva sambhoti na nirujjhatīti. Dasamaṃ.

๑๗๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า `nayidha sattupalabbhati` ความว่า ในกองสังขารล้วนนี้ โดยปรมัตถ์แล้ว หาตัวตนที่ชื่อว่าสัตว์ไม่ได้. บทว่า `khandhesu santesu` ความว่า เมื่อขันธ์ ๕ มีอยู่ ซึ่งถูกกำหนดไว้โดยอาการนั้นๆ. บทว่า `sammuti` ความว่า เป็นเพียงชื่อสมมติว่า "สัตว์" เท่านั้น. บทว่า `dukkhaṃ` คือ ทุกข์คือขันธ์ ๕. บทว่า `nāññatra dukkhā` ความว่า เว้นจากทุกข์แล้ว สิ่งอื่นไม่เกิดขึ้นและไม่ดับไปเลย. (สูตรที่ ๑๐) จบ.

Iti sāratthappakāsiniyā

ในคัมภีร์สารัตถปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

อรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย

Bhikkhunīsaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภิกขุนีสังยุต จบ.

6. Brahmasaṃyuttaṃ

๖. พรหมสังยุต

1. Paṭhamavaggo

๑. วรรคที่ ๑

1. Brahmāyācanasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาพรหมายาจนสูตร

172. Brahmasaṃyuttassa [Pg.179] paṭhame parivitakko udapādīti sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo ayaṃ cetaso vitakko udapādi. Kadā udapādīti? Buddhabhūtassa aṭṭhame sattāhe rājāyatanamūle sakkena devānamindena ābhataṃ dantakaṭṭhañca osadhaharītakañca khāditvā mukhaṃ dhovitvā catūhi lokapālehi upanīte paccagghe selamayapatte tapussabhallikānaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā puna paccāgantvā ajapālanigrodhe nisinnamattassa.

๑๗๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งพรหมสังยุต บทว่า `parivitakko udapādi` ความว่า ความปริวิตกแห่งพระทัยนี้ อันพระพุทธเจ้าทั้งปวงทรงประพฤติมาดีแล้ว ได้เกิดขึ้นแล้ว. ถามว่า เกิดขึ้นเมื่อไร? ตอบว่า เกิดขึ้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว เพียงประทับนั่ง ณ ควงไม้อชปาลนิโครธ หลังจากเสด็จกลับมาอีกครั้ง ในสัปดาห์ที่ ๘ ณ ควงไม้ราชายตนะ ทรงเคี้ยวไม้ชำระพระทนต์และสมออันเป็นโอสถที่ท้าวสักกะจอมเทพนำมาถวาย ทรงล้างพระพักตร์แล้ว เสวยบิณฑบาตของตปุสสะและภัลลิกะในบาตรศิลาอันมีค่ามากที่ท้าวจตุโลกบาลนำมาถวาย.

Adhigatoti paṭividdho. Dhammoti catusaccadhammo. Gambhīroti uttānapaṭikkhepavacanametaṃ. Duddasoti gambhīrattāva duddaso dukkhena daṭṭhabbo, na sakkā sukhena daṭṭhuṃ. Duddasattāva duranubodho dukkhena avabujjhitabbo, na sakkā sukhena avabujjhituṃ. Santoti nibbuto. Paṇītoti atappako. Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Atakkāvacaroti takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti, ñāṇeneva avacaritabbo. Nipuṇoti saṇho. Paṇḍitavedanīyoti sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi veditabbo. Ālayarāmāti sattā pañcasu kāmaguṇesu allīyanti, tasmā te ālayāti vuccanti. Aṭṭhasatataṇhāvicaritāni vā allīyanti, tasmāpi ālayāti vuccanti. Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā. Ālayesu ratāti ālayaratā. Ālayesu suṭṭhu muditāti ālayasammuditā. Yatheva hi susajjitaṃ pupphaphalabharitarukkhādisampannaṃ uyyānaṃ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati, sammudito āmoditapamodito hoti, na ukkaṇṭhati, sāyampi nikkhamituṃ na icchati, evamimehipi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti, saṃsāravaṭṭe sammuditā anukkaṇṭhitā vasanti. Tena tesaṃ bhagavā duvidhaṃ ālayaṃ uyyānabhūmiṃ viya dassento ‘‘ālayarāmā’’tiādimāha.

บทว่า `adhigato` คือ อันเราแทงตลอดแล้ว. บทว่า `dhammo` คือ ธรรมคือสัจจะ ๔. บทว่า `gambhīro` นี้เป็นคำปฏิเสธความตื้น. บทว่า `duddaso` คือ เห็นได้ยากเพราะลึกซึ้งนั่นเอง พึงเห็นได้โดยยาก ไม่อาจเห็นได้โดยง่าย. เพราะเห็นได้ยากนั่นเอง จึงชื่อว่า `duranubodho` คือ รู้ตามได้ยาก พึงรู้ได้โดยยาก ไม่อาจรู้ได้โดยง่าย. บทว่า `santo` คือ สงบระงับ. บทว่า `paṇīto` คือ ประณีต. สองบทนี้ ท่านกล่าวหมายถึงโลกุตรธรรมเท่านั้น. บทว่า `atakkāvacaro` คือ ไม่ใช่สภาวะที่พึงเที่ยวไป คือหยั่งลงได้ด้วยตรรกะ พึงเที่ยวไปได้ด้วยญาณเท่านั้น. บทว่า `nipuṇo` คือ ละเอียด. บทว่า `paṇḍitavedanīyo` คือ อันบัณฑิตผู้ปฏิบัติสัมมาปฏิปทาพึงรู้. บทว่า `ālayarāmā` ความว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมข้องอยู่ในกามคุณ ๕ เพราะฉะนั้น กามคุณ ๕ เหล่านั้นจึงเรียกว่า `อาลัย`. หรือ ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ที่สัตว์ทั้งหลายข้องอยู่ เพราะฉะนั้น แม้ตัณหาวิจริตเหล่านั้นก็เรียกว่า `อาลัย`. สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีด้วยอาลัยเหล่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า `อาลยรามา` (ผู้ยินดีในอาลัย). ชื่อว่า `อาลยรตา` เพราะยินดีแล้วในอาลัยทั้งหลาย. ชื่อว่า `อาลยสัมมุทิตา` เพราะบันเทิงดีแล้วในอาลัยทั้งหลาย. เปรียบเหมือนพระราชาเสด็จเข้าไปในอุทยานที่ตกแต่งไว้อย่างดี สมบูรณ์ด้วยต้นไม้ที่เต็มไปด้วยดอกและผล ย่อมทรงยินดี ทรงบันเทิง ทรงร่าเริงเบิกบานพระทัยด้วยสมบัตินั้นๆ ไม่ทรงเบื่อหน่าย แม้ในเวลาเย็นก็ไม่ทรงปรารถนาจะเสด็จออก ฉันใด, สัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้น ย่อมยินดีด้วยกามาลัยและตัณหาลัยเหล่านี้ ย่อมอยู่ในสังสารวัฏด้วยความบันเทิง ไม่เบื่อหน่าย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงอาลัย ๒ อย่างแก่สัตว์เหล่านั้น ประดุจภูมิแห่งอุทยาน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า `ālayarāmā`.

Tattha yadidanti nipāto, tassa ṭhānaṃ sandhāya ‘‘yaṃ ida’’nti, paṭiccasamuppādaṃ sandhāya ‘‘yo aya’’nti evamattho daṭṭhabbo. Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti imesaṃ [Pg.180] paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā, idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Saṅkhārādipaccayānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ nibbānameva. Yasmā hi taṃ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni samanti, vūpasammanti, tasmā sabbasaṅkhārasamathoti vuccati. Yasmā ca taṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā honti, sabbā taṇhā khīyanti, sabbe kilesarāgā virajjanti, sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati, tasmā sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodhoti vuccati. Yā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ, phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti katvā vānanti vuccati, tato nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ. So mamassa kilamathoti yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assa, sā mama vihesā assāti attho. Kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca assāti vuttaṃ hoti. Citte pana ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi. Apissūti anubrūhanatthe nipāto. So ‘‘na kevalaṃ ayaṃ parivitakko udapādi, imāpi gāthā paṭibhaṃsū’’ti dīpeti. Anacchariyāti anuacchariyā. Paṭibhaṃsūti paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṃ, parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsu.

ในคำนั้น บทว่า ยทิทํ เป็นนิบาต พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า หมายถึงตำแหน่งของบทนั้น จึงเป็น "ยํ อิทํ" หมายถึงปฏิจจสมุปบาท จึงเป็น "โย อยํ" บทว่า อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาโท ความว่า ปัจจัยแห่งธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า อิทัปปัจจยา, อิทัปปัจจยานั่นแหละ ชื่อว่า อิทัปปัจจยตา, อิทัปปัจจยตานั้นด้วย เป็นปฏิจจสมุปบาทด้วย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปปาโท นี้เป็นชื่อของปัจจัยแห่งสังขารเป็นต้น คำทั้งหมดมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ เป็นชื่อของพระนิพพานทั้งนั้น จริงอยู่ เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ความดิ้นรนแห่งสังขารทั้งปวงย่อมสงบ ย่อมระงับ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สพฺพสงฺขารสมโถ (ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง) และเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น อุปธิทั้งปวงย่อมถูกสละคืน ตัณหาทั้งปวงย่อมสิ้นไป กิเลสราคะทั้งปวงย่อมคลายไป ทุกข์ทั้งปวงย่อมดับไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค (การสละคืนอุปธิทั้งปวง) ตณฺหกฺขโย (ความสิ้นตัณหา) วิราโค (ความคลายกำหนัด) นิโรโธ (ความดับ) อนึ่ง ตัณหานี้ใด ย่อมสาน ย่อมเย็บภพกับภพ หรือกรรมกับผล เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วานะ, ธรรมที่ออกจากวานะนั้น ชื่อว่า นิพพาน บทว่า โส มมสฺส กิลมโถ ความว่า การแสดงธรรมแก่ผู้ไม่รู้ทั้งหลายใด การแสดงธรรมนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา การแสดงธรรมนั้นพึงเป็นความเบียดเบียนแก่เรา เป็นอันกล่าวว่า พึงเป็นทั้งความลำบากทางกายและความเบียดเบียนทางกาย แต่ในพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ความลำบากและความเบียดเบียนทั้งสองอย่างนี้ไม่มี บทว่า อปิสฺสุ เป็นนิบาตในอรรถว่าสนับสนุน ท่านแสดงว่า "มิใช่เพียงแต่ปริวิตกนี้เกิดขึ้นเท่านั้น แม้คาถาเหล่านี้ก็ได้ปรากฏขึ้น" บทว่า อนจฺฉริยา คือ อนุ-อจฺฉริยา (น่าอัศจรรย์เนืองๆ) บทว่า ปฏิภํสุ คือ ได้เป็นอารมณ์แห่งญาณที่เรียกว่าปฏิภาณ ได้ถึงความเป็นสิ่งที่พึงตรึกตรองได้

Kicchenāti dukkhena, na dukkhāya paṭipadāya. Buddhānaṃ hi cattāropi maggā sukhapaṭipadāva honti. Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappadīpaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Halanti ettha ha-kāro nipātamatto, alanti attho. Pakāsitunti desituṃ, evaṃ kicchena adhigatassa alaṃ desituṃ pariyattaṃ desituṃ. Ko attho desitenāti vuttaṃ hoti? Rāgadosaparetehīti rāgadosaphuṭṭhehi rāgadosānugatehi vā.

บทว่า กิจฺเฉน คือ โดยยาก, ไม่ใช่โดยปฏิปทาที่ลำบาก จริงอยู่ แม้มรรคทั้ง ๔ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ก็เป็นสุขาปฏิปทาทั้งนั้น แต่คำนี้ พระองค์ตรัสหมายถึงปฏิปทาที่เป็นทางมา (แห่งพุทธภาวะ) ในกาลบำเพ็ญบารมี ซึ่งเมื่อยังทรงเป็นผู้มีราคะ โทสะ โมหะอยู่ ได้ทรงตัดพระเศียรที่ประดับตกแต่งแล้ว ทรงควักพระโลหิตที่ลำคอ ทรงควักพระเนตรที่หยอดดีแล้ว พระราชทานแก่ยาจกทั้งหลายที่มาแล้วๆ เล่าๆ, ได้พระราชทานพระโอรสผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์ตระกูล พระชายาผู้มีจริยาน่ารัก เป็นต้น และในอัตภาพอื่นที่คล้ายกับขันติวาทีดาบสเป็นต้น ได้ทรงประสบกับการตัดการทำลายเป็นต้น ในบทว่า หํ อลํ นี้ ห-อักษร เป็นเพียงนิบาต มีอรรถว่า พอที (อลํ) บทว่า ปกาเสตุํ คือ เพื่อจะแสดง เป็นอันกล่าวว่า "พอทีที่จะแสดงธรรมที่เราบรรลุแล้วโดยยากอย่างนี้ เราไม่สามารถจะแสดงได้ ประโยชน์อะไรด้วยการแสดง" บทว่า ราคโทสปเรเตหิ คือ อันราคะและโทสะถูกต้องแล้ว หรือว่า อันราคะและโทสะติดตามไปแล้ว

Paṭisotagāminti niccādīnaṃ paṭisotaṃ, ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā asubha’’nti evaṃ gataṃ catusaccadhammaṃ. Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā. Na dakkhantīti aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissanti[Pg.181], te apassante ko sakkhissati evaṃ gāhāpetuṃ. Tamokhandhena āvuṭāti avijjārāsinā ajjhotthaṭā.

บทว่า ปฏิโสตคามึ คือ ทวนกระแสแห่งวิปลาสมีนิจจสัญญาเป็นต้น ได้แก่ธรรมคืออริยสัจ ๔ ที่รู้ได้โดยความเป็น "ของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นของไม่งาม" บทว่า ราครตฺตา คือ ผู้กำหนัดแล้วด้วยกามราคะ ภวราคะ และทิฏฐิราคะ บทว่า น ทกฺขนฺติ คือ จักไม่เห็นโดยสภาวะนี้ว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นของไม่งาม" เมื่อพวกเขาไม่เห็น ใครเล่าจักสามารถให้ถือเอาได้อย่างนี้ บทว่า ตโมกฺขนฺเธน อาวุฏา คือ อันกองแห่งความมืดคืออวิชชาครอบงำแล้ว

Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena, adesetukāmatāyāti attho. Kasmā panassa evaṃ cittaṃ nami? Nanu esa mutto mocessāmi, tiṇṇo tāressāmi –

บทว่า อปฺโปสฺสุกฺกตาย คือ โดยความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ความว่า โดยความไม่ประสงค์จะแสดง ก็เพราะเหตุไรเล่า พระทัยของพระองค์จึงน้อมไปอย่างนั้น? ก็พระองค์มิใช่หรือที่ทรงตั้งปณิธานว่า "เราพ้นแล้ว จักให้ผู้อื่นพ้น, เราข้ามแล้ว จักให้ผู้อื่นข้าม"

‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tārayissaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2.56) –

"ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการทำธรรมให้แจ้งในที่นี้ในเพศที่ไม่ปรากฏ เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้น" ดังนี้

Patthanaṃ katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ pattoti? Saccametaṃ, tadevaṃ paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṃ cittaṃ nami. Tassa hi sabbaññutaṃ patvā sattānaṃ kilesagahanataṃ, dhammassa ca gambhīrataṃ paccavekkhantassa sattānaṃ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā. Athassa – ‘‘ime sattā kañjiyapuṇṇā lābu viya, takkabharitā cāṭi viya, vasātelapītapilotikā viya, añjanamakkhitahattho viya ca kilesabharitā atisaṃkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamūḷhā, te kiṃ nāma paṭivijjhissantī’’ti? Cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ nami.

ทรงกระทำความปรารถนา บำเพ็ญบารมีทั้งหลายแล้ว บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว มิใช่หรือ? คำนั้นจริง แต่พระทัยของพระองค์น้อมไปอย่างนั้น ก็ด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาอย่างนั้นนั่นแหละ จริงอยู่ เมื่อพระองค์ทรงบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงพิจารณาถึงความหนาแน่นแห่งกิเลสของสัตว์ทั้งหลาย และความลึกซึ้งของพระธรรม ความหนาแน่นแห่งกิเลสของสัตว์ทั้งหลายและความลึกซึ้งของพระธรรมก็ได้ปรากฏขึ้นโดยอาการทั้งปวง ครั้งนั้น พระองค์ทรงดำริว่า "สัตว์เหล่านี้เต็มไปด้วยกิเลส เหมือนน้ำเต้าที่เต็มด้วยน้ำข้าว เหมือนหม้อที่เต็มด้วยนมส้ม เหมือนผ้าขี้ริ้วที่ชุ่มด้วยน้ำมันไขข้อ และเหมือนมือที่เปื้อนด้วยอัญชัน เป็นผู้เศร้าหมองยิ่งนัก กำหนัดด้วยราคะ ประทุษร้ายด้วยโทสะ หลงใหลด้วยโมหะ พวกเขาจะตรัสรู้ได้อย่างไรกัน" เมื่อทรงดำริอยู่ พระทัยของพระองค์ก็น้อมไปอย่างนั้น แม้ด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาความหนาแน่นแห่งกิเลส

‘‘Ayañca dhammo pathavīsandhārakaudakakkhandho viya gambhīro, pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso, satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipaṭipādanaṃ viya duranubodho. Nanu mayā hi imaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ vāyamantena adinnaṃ dānaṃ nāma natthi, arakkhitaṃ sīlaṃ nāma natthi, aparipūritā kāci pāramī nāma natthi, tassa me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassāpi pathavī na kampittha, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussarantassāpi na kampittha, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhentassāpi na kampittha, pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṃ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha. Iti mādisenāpi tikkhañāṇena kicchenevāyaṃ dhammo paṭividdho. Taṃ lokiyamahājanā kathaṃ paṭivijjhissantī’’ti? Dhammagambhīrapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ namīti veditabbaṃ.

"และธรรมนี้ลึกซึ้งเหมือนหมู่น้ำที่รองรับแผ่นดิน ยากที่จะเห็นเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่ถูกภูเขาปิดทับไว้ ยากที่จะตรัสรู้ตามเหมือนการแสดงปลายแห่งปลายของเส้นผมที่แตกออกเป็นร้อยส่วน ก็เราผู้พยายามเพื่อจะตรัสรู้ธรรมนี้ ทานที่ชื่อว่าไม่เคยให้แล้วไม่มี ศีลที่ชื่อว่าไม่เคยรักษาแล้วไม่มี บารมีอย่างใดอย่างหนึ่งที่ชื่อว่าไม่เคยบำเพ็ญให้เต็มแล้วไม่มี มิใช่หรือ สำหรับเรานั้น แม้เมื่อกำจัดกองทัพมารประดุจผู้หมดความเพียร แผ่นดินก็ไม่หวั่นไหว, แม้เมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาสในปฐมยาม แผ่นดินก็ไม่หวั่นไหว, แม้เมื่อชำระทิพยจักษุในมัชฌิมยาม แผ่นดินก็ไม่หวั่นไหว, แต่ในปัจฉิมยาม เมื่อเรากำลังตรัสรู้ปฏิจจสมุปบาทนั่นเทียว โลกธาตุหนึ่งหมื่นก็หวั่นไหว ด้วยเหตุนี้ ธรรมนี้แม้ผู้อย่างเราซึ่งมีญาณแหลมคม ก็ยังตรัสรู้ได้โดยยากโดยแท้ แล้วมหาชนชาวโลกจะตรัสรู้ธรรมนั้นได้อย่างไร" พึงทราบว่า พระทัยของพระองค์น้อมไปอย่างนั้น แม้ด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาความลึกซึ้งของพระธรรม

Apica brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṃ cittaṃ nami. Jānāti hi bhagavā – ‘‘mama appossukkatāya citte namamāne maṃ mahābrahmā dhammadesanaṃ [Pg.182] yācissati, ime ca sattā brahmagarukā. Te ‘satthā kira dhammaṃ na desetukāmo ahosi. Atha naṃ mahābrahmā yācitvā desāpesi. Santo vata bho dhammo, paṇīto vata bho dhammo’ti maññamānā sussūsissantī’’ti. Idampissa kāraṇaṃ paṭicca appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāyāti veditabbaṃ.

อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้ว ก็เพราะทรงมีความประสงค์จะแสดงธรรมด้วย พระทัยของพระองค์จึงน้อมไปอย่างนั้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "เมื่อจิตของเราน้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ท้าวมหาพรหมจักทูลอาราธนาเราให้แสดงธรรม และสัตว์เหล่านี้ก็เคารพในพรหม สัตว์เหล่านั้นจักสำคัญว่า 'ได้ยินว่า พระศาสดามิได้ทรงประสงค์จะแสดงธรรม แต่ท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้วจึงทรงให้แสดง ธรรมะช่างสงบหนอ ธรรมะช่างประณีตหนอ' แล้วจักตั้งใจฟังด้วยดี" พึงทราบว่า เพราะอาศัยเหตุแม้ของพระองค์นี้ พระทัยจึงน้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม

Sahampatissāti so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyukabrahmā hutvā nibbatto. Tatra naṃ ‘‘sahampatibrahmā’’ti paṭisañjānanti. Taṃ sandhāyāha ‘‘brahmuno sahampatissā’’ti. Nassati vata bhoti so kira imaṃ saddaṃ tathā nicchāresi, yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṃsu. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma loke. Purato pāturahosīti tehi dasahi brahmasahassehi saddhiṃ pāturahosi. Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ evaṃsabhāvāti apparajakkhajātikā. Assavanatāti assavanatāya. Bhavissantīti purimabuddhesu dasapuññakiriyavasena katādhikārā paripākagatā padumāni viya sūriyarasmisamphassaṃ, dhammadesanaṃyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṃ okkamanārahā na eko, na dve, anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti.

บทว่า สหมฺปติสฺส ความว่า ได้ยินว่า พรหมนั้น ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ เป็นพระเถระชื่อว่า สหกะ ยังปฐมฌานให้บังเกิดแล้ว บังเกิดเป็นพรหมมีอายุยืนตลอดกัปในปฐมฌานภูมิ ในภพนั้น เขาทั้งหลายรู้จักพรหมนั้นว่า "สหัมบดีพรหม" ทรงหมายถึงพรหมนั้นจึงตรัสว่า "พรหฺมุโน สหมฺปติสฺส" บทว่า นสฺสติ วต โภ ความว่า ได้ยินว่า พรหมนั้นเปล่งเสียงนี้ออกไปโดยประการที่พรหมในหมื่นโลกธาตุได้ฟังแล้วประชุมกันทั้งหมด บทว่า ยตฺร หิ นาม ความว่า ในโลกใด บทว่า ปุรโต ปาตุรโหสิ ความว่า ปรากฏพร้อมกับพรหมหมื่นองค์เหล่านั้น บทว่า อปฺปรชกฺขชาติกา ความว่า ธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ ในจักษุคือปัญญาของสัตว์เหล่านี้มีน้อยนิดหน่อย มีสภาพอย่างนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปรชักขชาติกา บทว่า อสฺสวนตา ความว่า เพราะไม่ได้ฟัง บทว่า ภวิสฺสนฺติ แสดงว่า สัตว์ทั้งหลายผู้ได้กระทำบุญญาธิการไว้ในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ด้วยอำนาจแห่งปุญญกิริยาวัตถุ 10 ประการ เป็นผู้มีบารมีแก่กล้าแล้ว ปรารถนาอยู่แต่พระธรรมเทศนา เหมือนดอกบัวที่บานเต็มที่แล้วรอคอยสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์ ควรเพื่อจะก้าวลงสู่อริยภูมิในที่สุดแห่งคาถา 4 บาท ผู้รู้แจ้งธรรมจักมี ไม่ใช่คนเดียว ไม่ใช่สองคน แต่มีเป็นแสนๆ

Pāturahosīti pātubhavi. Samalehi cintitoti samalehi chahi satthārehi cintito. Te hi puretaraṃ uppajjitvā sakalajambudīpe kaṇṭake pattharamānā viya, visaṃ siñcamānā viya ca samalaṃ micchādiṭṭhidhammaṃ desayiṃsu. Apāpuretanti vivaraṃ etaṃ. Amatassa dvāranti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṃ ariyamaggaṃ. Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhanti ime sattā rāgādimalānaṃ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṃ catusaccadhammaṃ suṇantu tāva bhagavāti yācati.

บทว่า ปาตุรโหสิ ความว่า ปรากฏแล้ว บทว่า สมเลหิ จินฺติโต ความว่า อันศาสดาทั้ง 6 ผู้มีมลทินคิดแล้ว จริงอยู่ ศาสดาเหล่านั้นเกิดขึ้นก่อนแล้ว ได้แสดงธรรมคือมิจฉาทิฏฐิอันมีมลทินในชมพูทวีปทั้งสิ้น ราวกับโปรยหนาม ราวกับรดด้วยยาพิษ บทว่า อปาปุเรตํ ความว่า ขอจงเปิดประตูนี้ บทว่า อมตสฺส ทฺวารํ ความว่า อริยมรรคอันเป็นประตู่แห่งอมตนิพพาน บทว่า สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุพุทฺธํ ความว่า ทูลอาราธนาว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอสัตว์เหล่านี้จงฟังจตุสัจจธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ปราศจากมลทินเพราะไม่มีมลทินคือราคะเป็นต้นได้ตรัสรู้แล้วเถิด"

Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathāṭhitova. Na hi tassa ṭhitassa dassanatthaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthi. Tathūpamanti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhani ṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya[Pg.183], tathā tvampi sumedha sundarapañña sabbaññutañāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtaṃ janataṃ avekkhassu upadhāraya upaparikkha. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā, tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ, caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa, atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ na kedārapāḷiyo na kuṭiyo na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ. Kuṭikāsu pana aggijālāmattakameva paññāyeyya, evaṃ dhammapāsādaṃ āruyha sattanikāyaṃ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti, rattiṃ khittā sarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā āpāthaṃ āgacchanti so aggi viya himavantapabbato viya ca. Vuttampi cetaṃ –

บทว่า เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต ความว่า เหมือนบุรุษผู้ยืนอยู่บนยอดภูเขาศิลาล้วนอันเป็นแท่งทึบ จริงอยู่ กิจคือการชะเง้อคอหรือเหยียดคอเป็นต้นเพื่อจะดูของบุรุษผู้ยืนอยู่นั้นย่อมไม่มี บทว่า ตถูปมํ ความว่า มีอุปมาด้วยภูเขาศิลาซึ่งเป็นปฏิภาคกันนั้น เนื้อความโดยย่อในที่นี้คือ "บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดภูเขาศิลา ย่อมเห็นหมู่ชนได้โดยรอบ ฉันใด ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ผู้มีปัญญาดี มีปัญญางาม มีสมันตจักษุด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ก็ฉันนั้นเทียว ขอพระองค์เสด็จขึ้นสู่ปราสาทอันสำเร็จด้วยธรรม เป็นผู้ปราศจากความโศกด้วยพระองค์เองแล้ว โปรดทอดพระเนตรพิจารณาตรวจตราหมู่สัตว์ผู้ยังจมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำเถิด" อธิบายในที่นี้คือ "เปรียบเหมือนที่เชิงเขาโดยรอบ เขาทำนาแปลงใหญ่ไว้ แล้วทำกระท่อมไว้ที่คันนาเหล่านั้น จุดไฟในเวลากลางคืน และมีความมืดประกอบด้วยองค์ ๔ ครั้งนั้น เมื่อบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขานั้นมองดูพื้นดิน ก็จะไม่เห็นทั้งนา ทั้งคันนา ทั้งกระท่อม ทั้งคนที่นอนอยู่ในที่นั้น แต่จะเห็นเพียงเปลวไฟในกระท่อมเท่านั้น ฉันใด พระตถาคตเสด็จขึ้นสู่ธรรมปราสาท ทอดพระเนตรหมู่สัตว์ ฉันนั้นเหมือนกัน สัตว์เหล่าใดที่ไม่ได้ทำความดีไว้ สัตว์เหล่านั้นแม้นั่งอยู่ใกล้พระชานุเบื้องขวาในวิหารเดียวกัน ก็ไม่ปรากฏในคลองแห่งพุทธจักษุ เป็นเหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน ส่วนเวไนยบุคคลเหล่าใดที่ได้ทำความดีไว้ บุคคลเหล่านั้นแม้จะอยู่ไกล ก็ย่อมปรากฏในคลองแห่งพุทธจักษุของพระองค์ เปรียบเหมือนไฟนั้น หรือเหมือนภูเขาหิมาลัย" และคำนี้พระองค์ก็ได้ตรัสไว้ว่า

‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304);

"สัตบุรุษทั้งหลายย่อมปรากฏในที่ไกล เหมือนภูเขาหิมาลัย อสัตบุรุษทั้งหลายแม้อยู่ในที่นี้ ก็ไม่ปรากฏ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน"

Ajjhesananti yācanaṃ. Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesaṃ hi dvinnaṃ ñāṇānaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassa ‘‘samantacakkhū’’ti, tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘dhammacakkhū’’ti. Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ, te apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ, te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni, te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni, te mudindriyā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te svākārā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā. Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti, te paralokavajjabhayadassāvino nāma.

บทว่า อชฺเฌสนํ ความว่า การทูลอาราธนา บทว่า พุทฺธจกฺขุนา ความว่า ด้วยอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ จริงอยู่ ชื่อว่า "พุทธจักษุ" เป็นชื่อของญาณทั้งสองนี้ ชื่อว่า "สมันตจักษุ" เป็นชื่อของสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่า "ธรรมจักษุ" เป็นชื่อของมรรคญาณ 3 ในบทว่า อปฺปรชกฺเข เป็นต้น สัตว์เหล่าใดมีธุลีคือราคะเป็นต้นในปัญญาจักษุน้อยตามนัยที่กล่าวแล้ว สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า อัปปรชักขะ สัตว์เหล่าใดมีธุลีนั้นมาก สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า มหารชักขะ สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์คือศรัทธาเป็นต้นแก่กล้า สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า ติกขินทรีย์ สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์เหล่านั้นอ่อน สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า มุทินทรีย์ สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นนั่นเองงาม สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า สวากการะ สัตว์เหล่าใดกำหนดรู้เหตุที่ตรัสบอกแล้ว และเป็นผู้ที่อาจทำให้รู้ได้โดยง่าย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า สุวิญญาปยะ สัตว์เหล่าใดเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี

Ayaṃ panettha pāḷi – ‘‘saddho puggalo apparajakkho, assaddho puggalo mahārajakkho. Āraddhavīriyo, kusīto. Upaṭṭhitassati, muṭṭhassati. Samāhito[Pg.184], asamāhito. Paññavā, duppañño puggalo mahārajakkho. Tathā saddho puggalo tikkhindriyo…pe… paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī, duppañño puggalo na paralokavajjabhayadassāvī. Lokoti khandhaloko, āyatanaloko, dhātuloko, sampattibhavaloko, sampattisambhavaloko, vipattibhavaloko, vipattisambhavaloko. Eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā nāmañca rūpañca. Tayo lokā tisso vedanā. Cattāro lokā cattāro āhārā. Pañca lokā pañcupādānakkhandhā. Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā. Nava lokā nava sattāvāsā. Dasa lokā dasāyatanāni. Dvādasa lokā dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā aṭṭhārasa dhātuyo. Vajjanti sabbe kilesā vajjā, sabbe duccaritā vajjā, sabbe abhisaṅkhārā vajjā, sabbe bhavagāmikammā vajjā, iti imasmiñca loke imasmiñca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi ukkhittāsike vadhake. Imehi paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānāti passati aññāsi paṭivijjhi. Idaṃ tathāgatassa indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.112).

ในข้อนั้น บาลีมีดังนี้ – “บุคคลผู้มีศรัทธา ชื่อว่ามีธุลีในดวงตาน้อย บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา ชื่อว่ามีธุลีในดวงตามาก, ผู้ปรารภความเพียร (ชื่อว่ามีธุลีในดวงตาน้อย), ผู้เกียจคร้าน (ชื่อว่ามีธุลีในดวงตามาก), ผู้มีสติตั้งมั่น (ชื่อว่ามีธุลีในดวงตาน้อย), ผู้มีสติหลงลืม (ชื่อว่ามีธุลีในดวงตามาก), ผู้มีใจมั่นคง (ชื่อว่ามีธุลีในดวงตาน้อย), ผู้มีใจไม่มั่นคง (ชื่อว่ามีธุลีในดวงตามาก), ผู้มีปัญญา (ชื่อว่ามีธุลีในดวงตาน้อย), บุคคลผู้มีปัญญาทราม ชื่อว่ามีธุลีในดวงตามาก. ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้มีศรัทธา ชื่อว่ามีอินทรีย์แก่กล้า...ฯลฯ... บุคคลผู้มีปัญญา ชื่อว่าผู้เห็นภัยในโทษในปรโลก, บุคคลผู้มีปัญญาทราม ชื่อว่าผู้ไม่เห็นภัยในโทษในปรโลก. คำว่า โลก ได้แก่ ขันธโลก อายตนโลก ธาตุโลก สัมปัตติภวโลก สัมปัตติสัมภวโลก วิปัตติภวโลก วิปัตติสัมภวโลก. โลก ๑ คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร. โลก ๒ คือ นามและรูป. โลก ๓ คือ เวทนา ๓. โลก ๔ คือ อาหาร ๔. โลก ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕. โลก ๖ คือ อัชฌัตติกายตนะ ๖. โลก ๗ คือ วิญญาณฐิติ ๗. โลก ๘ คือ โลกธรรม ๘. โลก ๙ คือ สัตตาวาส ๙. โลก ๑๐ คือ อายตนะ ๑๐. โลก ๑๒ คือ อายตนะ ๑๒. โลก ๑๘ คือ ธาตุ ๑๘. คำว่า โทษ (วัชชะ) ได้แก่ กิเลสทั้งปวงชื่อว่าโทษ, ทุจริตทั้งปวงชื่อว่าโทษ, อภิสังขารทั้งปวงชื่อว่าโทษ, กรรมที่เป็นไปในภพทั้งปวงชื่อว่าโทษ, ด้วยเหตุนี้ ในโลกนี้และในโทษนี้ ความสำคัญว่าเป็นภัยอย่างยิ่งย่อมปรากฏชัด เหมือนดังความสำคัญในเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบขึ้น. พระองค์ทรงรู้ ทรงเห็น ทรงทราบ ทรงแทงตลอดซึ่งอินทรีย์ ๕ เหล่านี้ ด้วยอาการ ๕๐ เหล่านี้. นี้คือพระญาณในความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์อื่นของพระตถาคต” ดังนี้.

Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti yāni anto nimuggāneva posiyanti. Udakaṃ accuggamma ṭhitānī ti udakaṃ atikkamitvā ṭhitāni. Tattha yāni accuggamma ṭhitāni, tāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni. Yāni pana samodakaṃ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni. Yāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni tatiyadivase pupphanakāni. Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalādīni nāma atthi, yāni neva pupphissanti, macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti, tāni pāḷiṃ nāruḷhāni. Āharitvā pana dīpetabbānīti dīpitāni. Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni, evamevaṃ ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā.

บทว่า อุปฺปลินิยํ ได้แก่ ในป่าอุบล. ในบทที่เหลือ (คือ ปทุมินิยํ และ ปุณฺฑริกินิยํ) ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้. บทว่า อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ ความว่า ดอกบัวเหล่าใดที่ยังจมอยู่ในน้ำและเติบโตอยู่. บทว่า อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานิ ความว่า ตั้งอยู่โดยพ้นจากน้ำ. ในบรรดาดอกบัวเหล่านั้น ดอกบัวเหล่าใดตั้งอยู่โดยพ้นจากน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นตั้งอยู่รอสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์ จักบานในวันนี้. ส่วนดอกบัวเหล่าใดตั้งอยู่เสมอน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นจักบานในวันพรุ่งนี้. ดอกบัวเหล่าใดที่ยังไม่โผล่พ้นน้ำ จมอยู่และเติบโตอยู่ภายในน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นจักบานในวันที่สาม. อนึ่ง ยังมีดอกบัวชนิดอื่น ๆ ที่มีโรคเป็นต้น ซึ่งยังไม่โผล่พ้นน้ำ ที่จักไม่บานเลย และจักเป็นภักษาของปลาและเต่าไปเท่านั้น ดอกบัวเหล่านั้นไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดงไว้ในบาลี. แต่พึงนำมาแสดงไว้ (ในอรรถกถา) ฉะนั้น ท่านจึงแสดงไว้. แท้จริง ดอกบัว ๔ จำพวกเหล่านั้นเป็นฉันใด บุคคล ๔ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู เนยยะ และปทปรมะ ก็เป็นฉันนั้น.

Tattha ‘‘yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa [Pg.185] vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo (pu. pa. 148-151). Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento – ‘‘ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni viya vipañcitaññū, tatiyadivase pupphanakāni viya neyyo, macchakacchapabhakkhāni pupphāni viya padaparamo’’ti addassa. Passanto ca ‘‘ettakā apparajakkhā, ettakā mahārajakkhā, tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū’’ti evaṃ sabbākāratova addasa.

ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น “บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัย (การตรัสรู้ธรรม) พร้อมกับเวลาที่ยกหัวข้อขึ้นแสดง บุคคลนี้เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู. บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัย เมื่อท่านจำแนกเนื้อความแห่งธรรมที่กล่าวไว้โดยย่อให้พิสดาร บุคคลนี้เรียกว่า วิปัญจิตัญญู. บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยโดยลำดับ จากการเรียนหัวข้อ การสอบถาม การทำไว้ในใจโดยแยบคาย การเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร บุคคลนี้เรียกว่า เนยยะ. บุคคลใด แม้ฟังมาก แม้กล่าวมาก แม้ทรงจำไว้มาก แม้สอนมาก ก็ไม่เกิดธรรมาภิสมัยในชาตินั้น บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ. ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงตรวจดูหมื่นโลกธาตุซึ่งเปรียบด้วยสระอุบลเป็นต้น ได้ทอดพระเนตรเห็นบุคคล ๔ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู เหมือนดอกบัวที่จะบานในวันนี้, วิปัญจิตัญญู เหมือนดอกบัวที่จะบานในวันพรุ่งนี้, เนยยะ เหมือนดอกบัวที่จะบานในวันที่สาม, และปทปรมะ เหมือนดอกบัวที่เป็นภักษาของปลาและเต่า. และเมื่อทอดพระเนตรเห็น ก็ทรงเห็นโดยอาการทั้งปวงว่า “สัตว์เท่านี้มีธุลีในดวงตาน้อย สัตว์เท่านี้มีธุลีในดวงตามาก แม้ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์เท่านี้เป็นอุคฆฏิตัญญู” ดังนี้.

Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiṃyeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti. Padaparamānaṃ anāgatatthāya vāsanā hoti. Atha bhagavā imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ atthāvahaṃ dhammadesanaṃ viditvā desetukamyataṃ uppādetvā puna sabbepi tīsu bhavesu satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. Ye sandhāya vuttaṃ – ‘‘katame sattā abhabbā? Ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā vipākāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, ime te sattā abhabbā. Katame sattā bhabbā? Ye te sattā na kammāvaraṇena…pe… ime te sattā bhabbā’’ti (vibha. 827; paṭi. ma. 1.115). Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā, ‘‘ettakā rāgacaritā ettakā dosa-mohacaritā vitakka-saddhā-buddhicaritā’’ti cha koṭṭhāse akāsi. Evaṃ katvā dhammaṃ desessāmīti cintesi.

ในบรรดาบุคคล ๔ จำพวกนั้น ธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าย่อมสำเร็จประโยชน์แก่บุคคล ๓ จำพวกในอัตภาพนี้เอง. ส่วนสำหรับบุคคลประเภทปทปรมะ ย่อมเป็นวาสนาเพื่อประโยชน์ในอนาคต. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบธรรมเทศนาอันจะนำมาซึ่งประโยชน์แก่บุคคล ๔ จำพวกนี้แล้ว ทรงยังความพอพระทัยที่จะแสดงให้เกิดขึ้น แล้วทรงกระทำสัตว์ทั้งปวงในภพทั้งสามให้เป็น ๒ ส่วน โดยความเป็นภัพพบุคคลและอภัพพบุคคลอีก. ซึ่งหมายถึงข้อความที่ตรัสไว้ว่า “สัตว์เหล่าไหนเป็นอภัพพบุคคล? สัตว์เหล่าใดประกอบด้วยกรรมเป็นเครื่องกั้น ประกอบด้วยกิเลสเป็นเครื่องกั้น ประกอบด้วยวิบากเป็นเครื่องกั้น เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีความพอใจ มีปัญญาทราม ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้เป็นอภัพพบุคคล. สัตว์เหล่าไหนเป็นภัพพบุคคล? สัตว์เหล่าใดไม่ประกอบด้วยกรรมเป็นเครื่องกั้น...ฯลฯ... สัตว์เหล่านี้เป็นภัพพบุคคล” ดังนี้. ในบรรดาสัตว์ ๒ จำพวกนั้น พระองค์ทรงละอภัพพบุคคลทั้งปวงเสีย แล้วทรงกำหนดถือเอาเฉพาะภัพพบุคคลทั้งหลายด้วยพระญาณ แล้วทรงกระทำเป็น ๖ ส่วนว่า “เท่านี้เป็นราคจริต เท่านี้เป็นโทสจริต โมหจริต วิตกจริต สัทธาจริต พุทธิจริต” ดังนี้. ครั้นทรงทำอย่างนี้แล้ว จึงทรงดำริว่า “เราจักแสดงธรรม”.

Paccabhāsīti patiabhāsi. Apārutāti vivaṭā. Amatassa dvārāti ariyamaggo. So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ, so mayā vivaritvā ṭhapitoti dasseti. Pamuñcantu saddhanti sabbe attano saddhaṃ pamuñcantu [Pg.186] vissajjentu. Pacchimapadadvaye ayamattho – ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṃ. Idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṃ upanetu, pūressāmi tesaṃ saṅkappanti.

บทว่า Paccabhāsi คือ ตรัสตอบแล้ว. บทว่า Apārutā คือ (เรา) เปิดแล้ว. บทว่า Amatassa dvārā คือ อริยมรรค. (พระผู้มีพระภาค) ทรงแสดงว่า "เพราะว่าอริยมรรคนั้นเป็นประตูดุจทางเข้าแห่งพระนิพพานอันชื่อว่าอมตะ ประตูนั้นเราเปิดตั้งไว้แล้ว". บทว่า Pamuñcantu saddhaṃ คือ ขอสรรพสัตว์ทั้งหลายจงปล่อยศรัทธาของตนไป จงสละไป. ในสองบทหลังมีความหมายดังนี้: "เพราะว่าเรามีความสำคัญว่าลำบากกายวาจา จึงไม่ได้แสดงธรรมะอันประณีตสูงสุดนี้ ซึ่งเป็นธรรมที่เราชำนาญและเป็นไปดีแล้ว. แต่บัดนี้ ขอชนทั้งปวงจงนำภาชนะคือศรัทธาเข้ามาเถิด เราจักทำให้ความดำริของพวกเขาเต็มเปี่ยม".

Antaradhāyīti satthāraṃ gandhamālādīhi pūjetvā antarahito, sakaṭṭhānameva gatoti attho. Gate ca pana tasmiṃ bhagavā ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti? Āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ, pañcavaggiyānañca bahūpakārabhāvaṃ ñatvā tesaṃ dhammaṃ desetukāmo bārāṇasiyaṃ isipatanaṃ gantvā dhammacakkaṃ pavattesīti. Paṭhamaṃ.

บทว่า Antaradhāyi มีความว่า บูชาพระศาสดาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว หายตัวไป คือ ไปยังที่อยู่ของตนนั่นเอง. ก็เมื่อท้าวมหาพรหมนั้นไปแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอแล?". ทรงทราบว่าอาฬารดาบสและอุทกดาบสทำกาละแล้ว และทรงทราบว่าพวกภิกษุปัญจวัคคีย์มีอุปการะมาก จึงทรงประสงค์จะแสดงธรรมแก่พวกเขา เสด็จไปยังป่าอิสิปตนะ ใกล้กรุงพาราณสี แล้วทรงให้ธัมมจักกัปปวัตตนสูตรเป็นไป. สูตรที่หนึ่ง จบ.

2. Gāravasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาคารวสูตร

173. Dutiye udapādīti ayaṃ vitakko pañcame sattāhe udapādi. Agāravoti aññasmiṃ gāravarahito, kañci garuṭṭhāne aṭṭhapetvāti attho. Appatissoti patissayarahito, kañci jeṭṭhakaṭṭhāne aṭṭhapetvāti attho.

๑๗๓. ในสูตรที่สอง บทว่า Udapādi คือ ความวิตกนี้เกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ห้า. บทว่า Agāravo มีความว่า ปราศจากความเคารพในผู้อื่น คือ ไม่ได้ตั้งใครไว้ในฐานะที่ควรเคารพ. บทว่า Appatisso มีความว่า ปราศจากการยำเกรง คือ ไม่ได้ตั้งใครไว้ในฐานะผู้ใหญ่.

Sadevaketiādīsu saddhiṃ devehi sadevake. Devaggahaṇena cettha mārabrahmesu gahitesupi māro nāma vasavattī sabbesaṃ upari vasaṃ vatteti, brahmā nāma mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati. Dvīhi dvīsu…pe… dasahi aṅgulīhi dasasupi cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, so iminā sīlasampannataroti vattuṃ mā labhatūti samārake sabrahmaketi visuṃ vuttaṃ. Tathā samaṇā nāma ekanikāyādivasena bahussutā sīlavanto paṇḍitā, brāhmaṇāpi vatthuvijjādivasena bahussutā paṇḍitā, te iminā sīlasampannatarāti vattuṃ mā labhantūti sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyāti vuttaṃ. Sadevamanussāyāti idaṃ pana nippadesato dassanatthaṃ gahitameva gahetvā vuttaṃ. Apicettha purimāni tīṇi padāni lokavasena vuttāni, pacchimāni dve pajāvasena. Sīlasampannataranti sīlena sampannataraṃ, adhikataranti attho. Sesesupi eseva nayo. Ettha ca sīlādayo cattāro dhammā lokiyalokuttarā kathitā, vimuttiñāṇadassanaṃ lokiyameva. Paccavekkhaṇañāṇaṃ hetaṃ.

ในบทว่า Sadevake เป็นต้น (มีความว่า) ในโลกพร้อมทั้งเทวดา. และในที่นี้ แม้จะถือเอามารและพรหมด้วยคำว่าเทวดาแล้วก็ตาม แต่ก็ตรัสแยกไว้ว่า Samārake sabrahmake (พร้อมทั้งมาร พร้อมทั้งพรหม) เพื่อไม่ให้ใครได้โอกาสกล่าวว่า "มารชื่อว่าเป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปเหนือสรรพสัตว์ทั้งปวง, พรหมชื่อว่ามีอานุภาพมาก ใช้นิ้วเดียวก็แผ่แสงสว่างไปได้ในหนึ่งพันจักรวาล, ใช้นิ้วสองนิ้วก็แผ่แสงสว่างไปได้ในสองพันจักรวาล... ใช้นิ้วสิบนิ้วก็แผ่แสงสว่างไปได้ในหมื่นจักรวาล, มารและพรหมนั้นสมบูรณ์ด้วยศิลยิ่งกว่าพระโคดมนี้". อีกอย่างหนึ่ง สมณะทั้งหลายเป็นพหูสูต มีศีล เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งนิกายเป็นต้น, แม้พราหมณ์ทั้งหลายก็เป็นพหูสูต เป็นบัณฑิต โดยนัยแห่งวัตถุวิชชาเป็นต้น, (พระองค์) ตรัสว่า Sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā (ในหมู่ประชาพร้อมทั้งสมณพราหมณ์) เพื่อไม่ให้สมณพราหมณ์เหล่านั้นได้โอกาสกล่าวว่า "พวกเราสมบูรณ์ด้วยศิลยิ่งกว่าพระโคดมนี้". ส่วนบทว่า Sadevamanussāya นี้ ตรัสโดยถือเอาบทที่ถือเอาแล้วนั่นแหละ เพื่อแสดงโดยไม่มีส่วนเหลือ. อีกนัยหนึ่ง ในที่นี้ สามบทแรกตรัสโดยนัยแห่งโลก, สองบทหลังตรัสโดยนัยแห่งประชา (หมู่สัตว์). บทว่า Sīlasampannataraṃ มีความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยศิลยิ่งกว่า คือ ผู้ยิ่งกว่า. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน. และในที่นี้ ธรรม 4 ประการมีศีลเป็นต้น ตรัสว่าเป็นทั้งโลกิยะและโลกุตตระ, ส่วนวิมุตติญาณทัสสนะ ตรัสว่าเป็นโลกิยะอย่างเดียว เพราะว่าวิมุตติญาณทัสสนะนั้นคือปัจจเวกขณญาณ.

Pāturahosīti [Pg.187] – ‘‘ayaṃ satthā avīcito yāva bhavaggā sīlādīhi attanā adhikataraṃ apassanto ‘mayā paṭividdhaṃ navalokuttaradhammameva sakkatvā garuṃ katvā upanissāya viharissāmī’ti cinteti, kāraṇaṃ bhagavā cinteti, atthaṃ vuḍḍhivisesaṃ cinteti, gacchāmissa ussāhaṃ janessāmī’’ti cintetvā purato pākaṭo ahosi, abhimukhe aṭṭhāsīti attho.

บทว่า Pāturahosi มีความว่า (ท้าวสหัมบดีพรหม) คิดว่า "พระศาสดาพระองค์นี้ ตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคคพรหม เมื่อไม่ทรงเห็นผู้ที่ยิ่งกว่าพระองค์ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น จึงทรงดำริว่า 'เราจักสักการะ เคารพ อาศัยอยู่ซึ่งนวโลกุตรธรรมที่เราได้ตรัสรู้แล้วเท่านั้น', พระผู้มีพระภาคทรงดำริถึงเหตุ ทรงดำริถึงอรรถคือความเจริญพิเศษ, เราจักไปทำความอุตสาหะให้เกิดแก่พระองค์" ดังนี้แล้ว จึงได้ปรากฏขึ้นเบื้องหน้า ได้ยืนอยู่เบื้องพระพักตร์.

Viharanti cāti ettha yo vadeyya ‘‘viharantīti vacanato paccuppannepi bahū buddhā’’ti, so ‘‘bhagavāpi, bhante, etarahi arahaṃ sammāsambuddho’’ti iminā vacanena paṭibāhitabbo.

ในบทว่า Viharanti ca นี้ หากมีผู้ใดพึงกล่าวว่า "เพราะคำว่า viharanti (ย่อมอยู่) จึงมีพระพุทธเจ้าหลายพระองค์แม้ในปัจจุบัน" ผู้นั้นพึงถูกห้ามด้วยคำนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระผู้มีพระภาคก็เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้".

‘‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;

Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo’’ti. (mahāva. 11;

ma. ni. 1.285) –

"อาจารย์ของเราไม่มี, ผู้เสมอเหมือนเราไม่มี; ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก, บุคคลผู้เป็นคู่แข่งของเราไม่มี" ดังนี้.

Ādīhi cassa suttehi aññesaṃ buddhānaṃ abhāvo dīpetabbo. Tasmāti yasmā sabbepi buddhā saddhammagaruno, tasmā. Mahattamabhikaṅkhatāti mahantabhāvaṃ patthayamānena. Saraṃ buddhāna-sāsananti buddhānaṃ sāsanaṃ sarantena. Dutiyaṃ.

และพึงแสดงความไม่มีอยู่ของพระพุทธเจ้าองค์อื่นๆ แก่เขาด้วยสูตรทั้งหลายมีอาทิ (ดังนี้). บทว่า Tasmā คือ เพราะเหตุใดพระพุทธเจ้าทั้งปวงล้วนทรงเคารพพระสัทธรรม เพราะเหตุนั้น. บทว่า Mahattamabhikaṅkhatā คือ ผู้ปรารถนาความเป็นผู้ใหญ่. บทว่า Saraṃ buddhāna-sāsanaṃ คือ ผู้ระลึกถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. สูตรที่สอง จบ.

3. Brahmadevasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาพรหมเทวสูตร

174. Tatiye ekoti ṭhānādīsu iriyāpathesu ekako, ekavihārīti attho. Vūpakaṭṭhoti kāyena vūpakaṭṭho nissaṭo. Appamattoti satiyā avippavāse ṭhito. Ātāpīti vīriyātāpena samannāgato. Pahitattoti pesitatto. Kulaputtāti ācārakulaputtā. Sammadevāti na iṇaṭṭā na bhayaṭṭā na jīvitapakatā hutvā, yathā vā tathā vā pabbajitāpi ye anulomapaṭipadaṃ pūrenti, te sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti nāma. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ ariyaphalaṃ. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti sāmaṃ jānitvā paccakkhaṃ katvā. Upasampajjāti paṭilabhitvā sampādetvā vihāsi. Evaṃ viharanto ca khīṇā jāti…pe… abbhaññāsīti. Etenassa paccavekkhaṇabhūmi dassitā.

๑๗๔. ในสูตรที่สาม บทว่า Eko มีความว่า เป็นผู้เดียวในอิริยาบถมีการยืนเป็นต้น คือ เป็นผู้มีปกติอยู่ผู้เดียว. บทว่า Vūpakaṭṭho คือ สงัดด้วยกาย ปราศจากหมู่คณะ. บทว่า Appamatto คือ ตั้งอยู่ในการไม่ปราศจากสติ. บทว่า Ātāpī คือ ประกอบด้วยความเพียรเครื่องเผากิเลส. บทว่า Pahitatto คือ มีตนอันส่งไปแล้ว (ในพระนิพพาน). บทว่า Kulaputtā คือ กุลบุตรโดยอาจาระ. บทว่า Sammadeva คือ ไม่ได้เป็นผู้ถูกหนี้บีบคั้น ไม่ได้เป็นผู้ถูกภัยคุกคาม ไม่ได้เป็นผู้ขาดแคลนอาชีพ แล้วบวชอย่างนั้นๆ, แต่ผู้ใดก็ตามที่บำเพ็ญอนุโลมปฏิปทาให้บริบูรณ์ แม้จะบวชแล้วก็ตาม ผู้นั้นชื่อว่าออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบทีเดียว. บทว่า Brahmacariyapariyosānaṃ คือ อริยผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์. บทว่า Diṭṭheva dhamme คือ ในอัตภาพนี้เอง. บทว่า Sayaṃ abhiññā sacchikatvā คือ รู้ด้วยตนเอง ทำให้ประจักษ์. บทว่า Upasampajja คือ บรรลุแล้ว ถึงพร้อมแล้ว อยู่แล้ว. และเมื่ออยู่อย่างนี้ ก็ได้รู้ชัดว่า... ชาติสิ้นแล้ว... ดังนี้. ด้วยคำนี้ ภูมิแห่งปัจจเวกขณญาณของท่าน (พรหมเทวเถระ) ได้ถูกแสดงไว้.

Katamā [Pg.188] panassa jāti khīṇā, kathañca naṃ abbhaññāsīti? Vuccate, na tāvassa atītā jāti khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā tattha vāyāmābhāvato, na paccuppannā vijjamānattā. Maggassa pana abhāvitattā yā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti. Sā maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā – ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃ hotī’’ti jānanto jānāti.

ก็ชาติชนิดไหนของท่านสิ้นไปแล้ว, และท่านรู้ชัดซึ่งชาตินั้นได้อย่างไร? (คำตอบ) กล่าวว่า, ชาติในอดีตของท่านยังไม่สิ้นไป เพราะมันสิ้นไปก่อนแล้ว, ชาติในอนาคตก็ไม่สิ้นไป เพราะไม่มีความพยายามในชาตินั้น, ชาติในปัจจุบันก็ไม่สิ้นไป เพราะมันยังดำรงอยู่. แต่ว่า ชาติที่มีความแตกต่างกันคือ มีขันธ์หนึ่ง สี่ขันธ์ และห้าขันธ์ ในเอกโวการภพ จตุโวการภพ และปัญจโวการภพ ซึ่งพึงเกิดขึ้นเพราะยังไม่ได้เจริญมรรค, ชาตินั้นสิ้นไปแล้วโดยการถึงซึ่งสภาวะที่ไม่เกิดอีก เพราะได้เจริญมรรคแล้ว. ท่าน (พรหมเทวเถระ) นั้น เมื่อพิจารณากิเลสที่ละได้แล้วด้วยการเจริญมรรค ย่อมรู้โดยรู้ว่า "เมื่อไม่มีกิเลส แม้กรรมที่ยังมีอยู่ก็ย่อมไม่มีปฏิสนธิในอนาคต".

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ, kataṃ caritaṃ niṭṭhāpitanti attho. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyabhāvanāvasena soḷasavidhampi kiccaṃ niṭṭhāpitanti attho. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya, evaṃ soḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā katamaggabhāvanā natthīti. Atha vā itthattāyāti itthattabhāvato, imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ natthi, ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlako rukkho viyāti abbhaññāsi. Aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahataṃ abbhantaro ahosi.

บทว่า วุสิตํ ความว่า อยู่จบแล้ว, ทำแล้ว, ประพฤติแล้ว, ทำให้สำเร็จแล้ว. บทว่า พฺรหฺมจริยํ ได้แก่ มรรคพรหมจรรย์. บทว่า กตํ กรณียํ ความว่า กิจ ๑๖ อย่างในสัจจะ ๔ อันพึงกระทำด้วยมรรค ๔ ด้วยอำนาจแห่งการกำหนดรู้ การละ การทำให้แจ้ง และการเจริญ ได้ทำสำเร็จแล้ว. บทว่า นาปรํ อิตฺถตฺตาย คือว่า บัดนี้ การเจริญมรรคที่ได้ทำแล้วเพื่อความเป็นอย่างนี้อีก คือเพื่อความเป็นกิจ ๑๖ อย่าง หรือเพื่อความสิ้นไปแห่งกิเลส ย่อมไม่มี. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อิตฺถตฺตาย คือ จากความเป็นอย่างนี้ สันตติแห่งขันธ์อื่นจากสันตติแห่งขันธ์ที่เป็นปัจจุบันมีประการอย่างนี้ ย่อมไม่มี, ส่วนขันธ์ ๕ เหล่านี้ อันบุคคลกำหนดรู้แล้ว ย่อมตั้งอยู่ ราวกับต้นไม้ที่ถูกตัดรากแล้ว ดังนี้ ได้รู้ยิ่งแล้ว. บทว่า อญฺญตโร ได้แก่ องค์หนึ่ง. บทว่า อรหตํ ได้แก่ ได้เป็นองค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย คือในบรรดาพระอรหันต์สาวกของพระผู้มีพระภาค.

Sapadānanti sapadānacāraṃ, sampattagharaṃ anukkamma paṭipāṭiyā caranto. Upasaṅkamīti upasaṅkamanto. Mātā panassa puttaṃ disvāva gharā nikkhamma pattaṃ gahetvā antonivesanaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpesi.

บทว่า สปทานํ คือ เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตตามลำดับ ไม่ข้ามเรือนที่ถึงแล้ว เที่ยวไปตามลำดับ. บทว่า อุปสงฺกมิ คือ เข้าไปอยู่. ส่วนมารดาของท่านเห็นบุตรแล้วนั่นเทียว ก็ออกจากเรือน รับบาตรแล้ว นำเข้าไปภายในเรือน ให้นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้.

Āhutiṃ niccaṃ paggaṇhātīti niccakāle āhutipiṇḍaṃ paggaṇhāti. Taṃ divasaṃ pana tasmiṃ ghare bhūtabalikammaṃ hoti. Sabbagehaṃ haritupalittaṃ vippakiṇṇalājaṃ vanamālaparikkhittaṃ ussitaddhajapaṭākaṃ tattha tattha puṇṇaghare ṭhapetvā daṇḍadīpikā jāletvā gandhacuṇṇamālādīhi alaṅkataṃ, samantato sañchādiyamānā dhūmakaṭacchu ahosi. Sāpi brāhmaṇī kālasseva vuṭṭhāya soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāyitvā sabbālaṅkārena attabhāvaṃ alaṅkari. Sā tasmiṃ samaye mahākhīṇāsavaṃ nisīdāpetvā, yāguuḷuṅkamattampi adatvā, ‘‘mahābrahmaṃ bhojessāmī’’ti suvaṇṇapātiyaṃ pāyāsaṃ [Pg.189] pūretvā sappimadhusakkharādīhi yojetvā nivesanassa pacchābhāge haritupalittabhāvādīhi alaṅkatā bhūtapīṭhikā atthi. Sā taṃ pātiṃ ādāya, tattha gantvā, catūsu koṇesu majjhe ca ekekaṃ pāyāsapiṇḍaṃ ṭhapetvā, ekaṃ piṇḍaṃ hatthena gahetvā, yāva kapparā sappinā paggharantena pathaviyaṃ jāṇumaṇḍalaṃ patiṭṭhāpetvā ‘‘bhuñjatu bhavaṃ mahābrahmā, sāyatu bhavaṃ mahābrahmā, tappetu bhavaṃ mahābrahmā’’ti vadamānā brahmānaṃ bhojeti.

บทว่า อาหุตึ นิจฺจํ ปคฺคณฺหาติ คือ ย่อมบูชาก้อนข้าวบูชายัญเป็นนิตย์. ส่วนในวันนั้น ที่เรือนของนางมีการทำพลีกรรมแก่ภูต. ทั่วทั้งเรือนฉาบทาด้วยโคมัยสด มีข้าวตอกโปรยปราย แวดล้อมด้วยพวงดอกไม้ป่า มีธงและธงชายชักขึ้น ในที่นั้นๆ ตั้งหม้อน้ำเต็มไว้ จุดประทีปด้าม ประดับด้วยของหอมคือผงและพวงมาลัยเป็นต้น มีกระบวยควันอบอวลอยู่โดยรอบ. แม้นางพราหมณีนั้นลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ อาบน้ำด้วยหม้อน้ำหอม ๑๖ หม้อ ประดับอัตภาพด้วยเครื่องประดับทั้งปวง. ในสมัยนั้น นางนิมนต์พระมหาขีณาสพให้นั่งแล้ว แต่ไม่ได้ถวายแม้เพียงข้าวต้มหนึ่งทัพพี คิดว่า “เราจักเลี้ยงท้าวมหาพรหม” จึงตักข้าวมธุปายาสใส่ถาดทองจนเต็ม ปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง น้ำตาลกรวดเป็นต้น ที่ส่วนข้างหลังของเรือนมีแท่นบูชาภูตซึ่งประดับด้วยการฉาบทาด้วยโคมัยสดเป็นต้น. นางถือถาดนั้นไปยังที่นั้นแล้ว วางก้อนข้าวมธุปายาสไว้ที่มุมทั้งสี่และตรงกลาง มุมละก้อน แล้วถือไว้ก้อนหนึ่งด้วยมือซึ่งมีเนยใสไหลเยิ้มจนถึงข้อศอก คุกเข่าลงบนพื้นดิน กล่าวว่า “ขอท่านมหาพรหมจงบริโภคเถิด ขอท่านมหาพรหมจงลิ้มรสเถิด ขอท่านมหาพรหมจงเอิบอิ่มเถิด” พลางเลี้ยงดูท้าวมหาพรหม.

Etadahosīti mahākhīṇāsavassa sīlagandhaṃ chadevaloke ajjhottharitvā brahmalokaṃ upagataṃ ghāyamānassa etaṃ ahosi. Saṃvejeyyanti codeyyaṃ, sammāpaṭipattiyaṃ yojeyyaṃ. ‘Ayaṃ hi evarūpaṃ aggadakkhiṇeyyaṃ mahākhīṇāsavaṃ nisīdāpetvā yāguuḷuṅkamattampi adatvā, ‘‘mahābrahmaṃ bhojessāmī’’ti tulaṃ pahāya hatthena tulayantī viya, bheriṃ pahāya kucchiṃ vādentī viya, aggiṃ pahāya khajjopanakaṃ dhamamānā viya bhūtabaliṃ kurumānā āhiṇḍati. Gacchāmissā micchādassanaṃ bhinditvā apāyamaggato uddharitvā yathā asītikoṭidhanaṃ buddhasāsane vippakiritvā saggamaggaṃ ārohati, tathā karomīti vuttaṃ hoti.

บทว่า เอตทโหสิ คือ ท้าวมหาพรหมผู้ได้กลิ่นศีลของพระมหาขีณาสพซึ่งฟุ้งไปครอบงำเทวโลก ๖ ชั้นแล้วขึ้นไปถึงพรหมโลก ได้มีความคิดนี้เกิดขึ้น. บทว่า สํเวเชยฺยํ คือ เราพึงตักเตือน, พึงประกอบนางไว้ในสัมมาปฏิบัติ. 'นางพราหมณีนี้หนอ นิมนต์พระมหาขีณาสพผู้เป็นทักขิไณยบุคคลชั้นเลิศเช่นนี้ให้นั่งแล้ว แต่ไม่ถวายแม้เพียงข้าวต้มหนึ่งทัพพี กลับคิดว่า “เราจักเลี้ยงท้าวมหาพรหม” แล้วเที่ยวทำพลีกรรมแก่ภูต ราวกับผู้ละทิ้งตาชั่งแล้วชั่งด้วยมือ, ราวกับผู้ละทิ้งกลองแล้วตีท้อง, ราวกับผู้ละทิ้งไฟแล้วเป่าหิ่งห้อย. เราจักไปทำลายมิจฉาทิฐิของนาง ยกนางขึ้นจากทางแห่งอบาย และจักกระทำโดยประการที่นางจะสละทรัพย์ ๘๐ โกฏิในพระพุทธศาสนาแล้วขึ้นสู่ทางสวรรค์' เป็นอันกล่าวไว้ดังนี้.

Dūre itoti imamhā ṭhānā dūre brahmaloko. Tato hi kūṭāgāramattā silā pātitā ekena ahorattena aṭṭhacattālīsayojanasahassāni khepayamānā catūhi māsehi pathaviyaṃ patiṭṭhaheyya, sabbaheṭṭhimopi brahmaloko evaṃ dūre. Yassāhutinti yassa brahmuno āhutiṃ paggaṇhāsi, tassa brahmaloko dūreti attho. Brahmapathanti ettha brahmapatho nāma cattāri kusalajjhānāni, vipākajjhānāni pana nesaṃ jīvitapatho nāma, taṃ brahmapathaṃ ajānantī tvaṃ kiṃ jappasi vippalapasi? Brahmāno hi sappītikajjhānena yāpenti, na etaṃ tiṇabījāni pakkhipitvā randhaṃ goyūsaṃ khādanti, mā akāraṇā kilamasīti.

บทว่า ทูเร อิโต คือ พรหมโลกอยู่ไกลจากที่นี้. เพราะว่า ก้อนหินขนาดเท่าเรือนยอดที่ถูกทิ้งลงมาจากพรหมโลกนั้น จะเดินทางได้วันคืนละสี่หมื่นแปดพันโยชน์ และจะตกถึงพื้นดินในเวลาสี่เดือน, แม้พรหมโลกชั้นต่ำที่สุดก็ยังอยู่ไกลถึงเพียงนี้. บทว่า ยสฺสาหุตึ ความว่า ท่านบูชาพรหมองค์ใด พรหมโลกของพรหมองค์นั้นก็อยู่ไกล. ในบทว่า พฺรหฺมปถํ นี้ ที่ชื่อว่าพรหมปถะ (ทางไปสู่พรหมโลก) ได้แก่ กุศลฌาน ๔, ส่วนวิบากฌาน ชื่อว่าเป็นทางดำเนินชีวิตของพรหมเหล่านั้น, ท่านไม่รู้พรหมปถะนั้นแล้วจะบ่นเพ้ออะไรอยู่? เพราะว่าพรหมทั้งหลายย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยฌานมีปีติเป็นองค์ประกอบ, พวกเขาไม่ได้กินน้ำข้าวที่หุงโดยใส่เมล็ดพืชจำพวกหญ้าลงไปนี้, ท่านอย่าลำบากโดยใช่เหตุเลย.

Evaṃ vatvā puna so mahābrahmā añjaliṃ paggayha avakujjo hutvā theraṃ upadisanto eso hi te brāhmaṇi brahmadevotiādimāha. Tattha nirūpadhikoti kilesābhisaṅkhārakāmaguṇopadhīhi virahito. Atidevapattoti devānaṃ atidevabhāvaṃ brahmānaṃ atibrahmabhāvaṃ patto. Anaññaposīti [Pg.190] ṭhapetvā imaṃ attabhāvaṃ aññassa attabhāvassa vā puttadārassa vā aposanatāya anaññaposī.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ท้าวมหาพรหมนั้นก็ประคองอัญชลี ก้มหน้าลง ชี้ไปที่พระเถระแล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนพราหมณี นี้คือพรหมเทพของท่าน”. ในบทเหล่านั้น บทว่า นิรูปธิโก คือ ปราศจากอุปธิคือกิเลส อภิสังขาร และกามคุณ. บทว่า อติเทวปตฺโต คือ ถึงความเป็นอติเทพยิ่งกว่าเทวดาทั้งหลาย และถึงความเป็นอติพรหมยิ่งกว่าพรหมทั้งหลาย. บทว่า อนญฺญโปสี คือ ชื่อว่าผู้ไม่ต้องเลี้ยงดูผู้อื่น เพราะไม่มีการเลี้ยงดูอัตภาพอื่นหรือบุตรและภรรยา เว้นแต่อัตภาพนี้.

Āhuneyyoti āhunapiṇḍaṃ paṭiggahetuṃ yutto. Vedagūti catumaggasaṅkhātehi vedehi dukkhassantaṃ gato. Bhāvitattoti attānaṃ bhāvetvā vaḍḍhetvā ṭhito. Anūpalittoti taṇhādīhi lepehi ālitto. Ghāsesanaṃ iriyatīti āhārapariyesanaṃ carati.

บทว่า อาหุเนยฺโย คือ เป็นผู้สมควรเพื่อจะรับของที่เขานำมาบูชา. บทว่า เวทคู คือ ถึงที่สุดแห่งทุกข์ด้วยเวทคือมรรค ๔. บทว่า ภาวิตตฺโต คือ เป็นผู้มีตนอันอบรมแล้ว เจริญแล้ว. บทว่า อนูปลิตฺโต คือ ไม่ถูกฉาบทาด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาเป็นต้น. บทว่า ฆาเสสนํ อิริยติ คือ ย่อมเที่ยวไปเพื่อแสวงหาอาหาร.

Na tassa pacchā na puratthamatthīti pacchā vuccati atītaṃ, puratthaṃ vuccati anāgataṃ, atītānāgatesu khandhesu chandarāgavirahitassa pacchā vā puratthaṃ vā natthīti vadati. Santotiādīsu rāgādisantatāya santo. Kodhadhūmavigamā vidhūmo, dukkhābhāvā anīgho, kattaradaṇḍādīni gahetvā vicarantopi vadhakacetanāya abhāvā nikkhittadaṇḍo. Tasathāvaresūti ettha pana puthujjanā tasā nāma, khīṇāsavā thāvarā nāma. Satta pana sekhā tasāti vattuṃ na sakkā, thāvarā na honti, bhajamānā pana thāvarapakkhameva bhajanti. So tyāhutinti so te āhutiṃ.

ในบทว่า "น ตสฺส ปจฺฉา น ปุรตฺถมตฺถิ" นั้น คำว่า "ปจฺฉา" (เบื้องหลัง) หมายถึง อดีต, คำว่า "ปุรตฺถํ" (เบื้องหน้า) หมายถึง อนาคต พระผู้มีพระภาคตรัสว่า สำหรับผู้ปราศจากฉันทราคะในขันธ์ทั้งในอดีตและอนาคตแล้ว เบื้องหลังหรือเบื้องหน้าย่อมไม่มี ในบทว่า "สนฺโต" เป็นต้น ชื่อว่า "สนฺโต" (ผู้สงบ) เพราะสงบจากราคะเป็นต้น ชื่อว่า "วิธูโม" (ผู้ไม่มีควัน) เพราะปราศจากควันคือความโกรธ ชื่อว่า "อนีโฆ" (ผู้ไม่มีทุกข์) เพราะไม่มีทุกข์ แม้จะถือหอกและไม้เท้าเป็นต้นเที่ยวไป ก็ชื่อว่า "นิกฺขิตฺตทณฺโฑ" (ผู้วางท่อนไม้แล้ว) เพราะไม่มีเจตนาจะฆ่า ส่วนในบทว่า "ตสถาวเรสุ" นี้ ปุถุชนชื่อว่า "ตสา" (ผู้ยังสะดุ้ง), พระขีณาสพชื่อว่า "ถาวรา" (ผู้มั่นคง) ส่วนพระเสขะ ๗ จำพวก จะเรียกว่า "ตสา" ก็ไม่ได้, จะเรียกว่า "ถาวรา" ก็ยังไม่ใช่, แต่เมื่อจัดเข้าพวก ย่อมเข้าฝ่าย "ถาวรา" นั่นเอง บทว่า "โส ตฺยาหุตึ" คือ โส เต อาหุตึ (ขอพระพรหมเทวนั้นจงรับอาหุติของท่าน)

Visenibhūtoti kilesasenāya viseno jāto. Anejoti nittaṇho. Susīloti khīṇāsavasīlena susīlo. Suvimuttacittoti phalavimuttiyā suṭṭhu vimuttacitto. Oghatiṇṇanti cattāro oghe tiṇṇaṃ. Ettakena kathāmaggena brahmā therassa vaṇṇaṃ kathento āyatane brāhmaṇiṃ niyojesi. Avasānagāthā pana saṅgītikārehi ṭhapitā. Patiṭṭhapesi dakkhiṇanti catupaccayadakkhiṇaṃ patiṭṭhapesi. Sukhamāyatikanti sukhāyatikaṃ āyatiṃ sukhavipākaṃ, sukhāvahanti attho. Tatiyaṃ.

บทว่า "วิเสนีภูโต" คือ เป็นผู้ไม่มีเสนา คือเสนากิเลส บทว่า "อเนโช" คือ ผู้ไม่มีตัณหา บทว่า "สุสีโล" คือ ผู้มีศีลดีงาม ด้วยศีลของพระขีณาสพ บทว่า "สุวิมุตฺตจิตฺโต" คือ ผู้มีจิตหลุดพ้นดีแล้ว ด้วยผลวิมุตติ บทว่า "โอฆติณฺณํ" คือ ผู้ข้ามโอฆะทั้ง ๔ ได้แล้ว ด้วยแนวทางแห่งถ้อยคำเพียงเท่านี้ ท้าวสหัมบดีพรหม เมื่อกล่าวคุณของพระเถระ ได้ชักชวนพราหมณีในบุญเขต ส่วนคาถาสุดท้าย พระสังคีติกาจารย์ได้ตั้งไว้ บทว่า "ปติฏฺฐเปสิ ทกฺขิณํ" คือ ได้ตั้งทักษิณาทานคือปัจจัย ๔ ไว้ บทว่า "สุขมายติกํ" มีความว่า เป็นไปเพื่อความสุขในภายหน้า มีสุขเป็นวิบากในภายหน้า นำมาซึ่งความสุข (สูตรที่ ๓ จบ)

4. Bakabrahmasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาพกพรหมสูตร

175. Catutthe pāpakaṃ diṭṭhigatanti lāmikā sassatadiṭṭhi. Idaṃ niccanti idaṃ saha kāyena brahmaṭṭhānaṃ aniccaṃ ‘‘nicca’’nti vadati. Dhuvādīni tasseva vevacanāni. Tattha dhuvanti thiraṃ. Sassatanti sadā vijjamānaṃ. Kevalanti akhaṇḍaṃ sakalaṃ. Acavanadhammanti acavanasabhāvaṃ. Idaṃ hi na jāyatītiādīsu imasmiṃ ṭhāne koci jāyanako vā jīyanako vā mīyanako vā cavanako [Pg.191] vā upapajjanako vā natthi, taṃ sandhāya vadati. Ito ca panaññanti ito sahakāyā brahmaṭṭhānā uttari aññaṃ nissaraṇaṃ nāma natthīti. Evamassa thāmagatā sassatadiṭṭhi uppannā hoti. Evaṃvādī ca pana so upari tisso jhānabhūmiyo cattāro magge cattāri phalāni nibbānanti sabbaṃ paṭibāhati. Kadā panassa sā diṭṭhi uppannāti? Paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbattakāle. Dutiyajjhānabhūmiyanti eke.

๑๗๕. ในสูตรที่ ๔ บทว่า "ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ" ได้แก่ สัสสตทิฏฐิอันลามก บทว่า "อิทํ นิจฺจํ" คือ พรหมนั้นกล่าวพรหมสถานพร้อมทั้งกายนี้ซึ่งไม่เที่ยง ว่า "เที่ยง" บทว่า "ธุวํ" เป็นต้น เป็นไวพจน์ของบทว่า "นิจฺจํ" นั่นเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า "ธุวํ" คือ มั่นคง บทว่า "สสฺสตํ" คือ มีอยู่เสมอ บทว่า "เกวลํ" คือ ไม่แตกสลาย ทั้งหมด บทว่า "อจวนธมฺมํ" คือ มีสภาวะไม่จุติ ในบทว่า "อิทํ หิ น ชายติ" เป็นต้น (พรหม) กล่าวหมายความว่า ในสถานที่นี้ ไม่มีใครเกิด แก่ ตาย จุติ หรืออุบัติ บทว่า "อิโต จ ปนญฺญํ" คือ (พรหมมีความเห็นว่า) ทางออกอื่นที่ยิ่งไปกว่าพรหมสถานพร้อมทั้งกายนี้ไม่มี ด้วยเหตุนี้ สัสสตทิฏฐิอันมีกำลังจึงเกิดขึ้นแก่พรหมนั้น อนึ่ง พรหมผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมปฏิเสธทั้งหมด คือ ฌานภูมิ ๓ เบื้องสูง, มรรค ๔, ผล ๔ และพระนิพพาน (ถามว่า) ก็ทิฏฐินั้นเกิดขึ้นแก่พรหมนั้นเมื่อไร? (ตอบว่า) เกิดขึ้นในกาลที่บังเกิดในปฐมฌานภูมิ อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (เกิดขึ้น) ในทุติยฌานภูมิ

Tatrāyaṃ anupubbikathā – heṭṭhupapattiko kiresa brahmā anuppanne buddhuppāde isipabbajjaṃ pabbajitvā kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiyo nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā catutthajjhānabhūmiyaṃ vehapphalabrahmaloke pañcakappasatikaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā heṭṭhupapattikaṃ katvā tatiyajjhānaṃ paṇītaṃ bhāvetvā subhakiṇhabrahmaloke catusaṭṭhikappaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tattha dutiyajjhānaṃ bhāvetvā ābhassare aṭṭha kappe āyuṃ gahetvā nibbatti. Tattha paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā, paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyuko hutvā nibbatti. So paṭhamakāle attanā katakammañca nibbattaṭṭhānañca aññāsi, kāle pana gacchante gacchante ubhayaṃ pamussitvā sassatadiṭṭhiṃ uppādesi.

ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้: ได้ยินว่า พรหมนี้เป็นผู้มีกำเนิดในเบื้องต่ำ (โดยลำดับ) ในสมัยที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ ท่านได้ออกบวชเป็นฤาษี ทำกสิณบริกรรม ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้ไม่เสื่อมจากฌาน เมื่อสิ้นชีพแล้ว ได้บังเกิดในจตุตถฌานภูมิ ในเวหัปผลพรหมโลก โดยมีอายุ ๕๐๐ มหากัป ท่านดำรงอยู่ในพรหมโลกนั้นจนตลอดอายุขัยแล้ว ทำเหตุแห่งการเกิดในเบื้องต่ำ เจริญตติยฌานอันประณีต แล้วบังเกิดในสุภกิณหพรหมโลก โดยมีอายุ ๖๔ กัป ในพรหมโลกนั้น ท่านเจริญทุติยฌาน แล้วบังเกิดในอาภัสสรพรหมโลก โดยมีอายุ ๘ กัป ในพรหมโลกนั้น ท่านเจริญปฐมฌาน แล้วบังเกิดในปฐมฌานภูมิ เป็นผู้มีอายุ ๑ กัป ในเบื้องต้น ท่านระลึกถึงกรรมที่ตนทำไว้และสถานที่ที่ตนเกิดได้ แต่เมื่อกาลเวลาล่วงไปๆ ท่านก็ลืมทั้งสองอย่างนั้น แล้วได้ยังสัสสตทิฏฐิให้เกิดขึ้น

Avijjāgatoti avijjāya gato samannāgato aññāṇī andhībhūto. Yatra hi nāmāti yo nāma. Vakkhatīti bhaṇati. ‘‘Yatrā’’ti nipātayogena pana anāgatavacanaṃ kataṃ.

บทว่า "อวิชฺชาคโต" คือ ผู้ไปแล้วด้วยอวิชชา, ผู้ประกอบด้วยอวิชชา, ผู้ไม่มีความรู้, ผู้มืดบอด บทว่า "ยตฺร หิ นาม" คือ โย นาม (ผู้ใดแล) บทว่า "วกฺขติ" คือ ภณติ (ย่อมกล่าว) แต่ในที่นี้ ท่านใช้เป็นอนาคตกาล (วกฺขติ) เพราะประกอบกับนิบาตคือ "ยตฺรา"

Evaṃ vutte so brahmā yathā nāma maggacoro dve tayo pahāre adhivāsento sahāye anācikkhitvāpi uttariṃ pahāraṃ pahariyamāno ‘‘asuko ca asuko ca mayhaṃ sahāyo’’ti ācikkhati, evameva bhagavatā santajjiyamāno satiṃ labhitvā, ‘‘bhagavā mayhaṃ padānupadaṃ pekkhanto maṃ nippīḷitukāmo’’ti bhīto attano sahāye ācikkhanto dvāsattatītiādimāha. Tassattho – bho gotama, mayaṃ dvāsattati janā puññakammā tena puññakammena idha nibbattā. Vasavattino sayaṃ aññesaṃ vase avattitvā pare attano vase vattema, jātiñca jarañca atītā, ayaṃ no vedehi gatattā ‘‘vedagū’’ti saṅkhaṃ gatā bhagavā antimā brahmupapatti. Asmābhijappanti janā anekāti anekajanā amhe [Pg.192] abhijappanti. ‘‘Ayaṃ kho bhavaṃ brahmā, mahābrahmā, abhibhū, anabhibhūto, aññadatthudaso, vasavattī, issaro, kattā, nimmātā, seṭṭho, sajitā, vasī, pitā bhūtabhabyāna’’nti evaṃ patthenti pihentīti.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนั้นแล้ว พรหมนั้นเปรียบเหมือนโจรปล้นกลางทาง เมื่อทนการทุบตีได้ ๒-๓ ครั้ง ยังไม่ยอมบอกชื่อเพื่อน แต่เมื่อถูกตีต่อไปอีก ก็บอกว่า "คนโน้นและคนโน้นเป็นเพื่อนของข้าพเจ้า" ฉันใด, พรหมนั้นก็ฉันนั้น ถูกพระผู้มีพระภาคทรงข่มขู่แล้ว ได้สติกลับคืนมา เกิดความกลัวว่า "พระผู้มีพระภาคทรงติดตามรอยเท้าของเรามา ทรงประสงค์จะบีบคั้นเรา" จึงบอกชื่อเพื่อนของตน กล่าวคาถาเป็นต้นว่า "ทฺวาสตฺตติ" ความหมายของคาถานั้นมีดังนี้: ข้าแต่พระโคดม พวกข้าพเจ้า ๗๒ คน เป็นผู้มีบุญกรรม ได้มาเกิดในที่นี้ด้วยบุญกรรมนั้น พวกข้าพเจ้าเป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไปได้เอง ไม่ตกอยู่ในอำนาจของผู้อื่น แต่ยังผู้อื่นให้ตกอยู่ในอำนาจของตนได้, พวกข้าพเจ้าล่วงพ้นชาติและชราแล้ว, ข้าแต่พระผู้มีพระภาค การเกิดเป็นพรหมนี้เป็นการเกิดครั้งสุดท้ายของพวกข้าพเจ้า เพราะบรรลุถึงด้วยเวท (ความรู้) จึงได้ชื่อว่า "เวทคู" บทว่า "อสฺมาภิชปฺปนฺติ ชนา อเนกา" คือ ชนเป็นอันมากย่อมปรารถนาพวกเรา (พวกเขา) ย่อมปรารถนาและมุ่งหวังอย่างนี้ว่า "ท่านพรหมผู้นี้แลเป็นมหาพรหม เป็นผู้ครอบงำ ไม่มีใครครอบงำได้ เห็นถ่องแท้ทุกสิ่ง เป็นผู้ยังอำนาจให้เป็นไป เป็นใหญ่ เป็นผู้สร้าง เป็นผู้เนรมิต เป็นผู้ประเสริฐสุด เป็นผู้จัดสรร เป็นผู้มีอำนาจ เป็นบิดาของหมู่สัตว์ที่เกิดแล้วและที่จะเกิด"

Atha naṃ bhagavā appaṃ hi etantiādimāha. Tattha etanti yaṃ tvaṃ idha tava āyuṃ ‘‘dīgha’’nti maññasi, etaṃ appaṃ parittakaṃ. Sataṃ sahassānaṃ nirabbudānanti nirabbudagaṇanāya satasahassanirabbudānaṃ. Āyuṃ pajānāmīti, ‘‘idāni tava avasiṭṭhaṃ ettakaṃ āyū’’ti ahaṃ jānāmi. Anantadassī bhagavā hamasmīti, bhagavā, tumhe ‘‘ahaṃ anantadassī jātiādīni upātivatto’’ti vadatha. Kiṃ me purāṇanti, yadi tvaṃ anantadassī, evaṃ sante idaṃ me ācikkha, kiṃ mayhaṃ purāṇaṃ? Vatasīlavattanti sīlameva vuccati. Yamahaṃ vijaññāti yaṃ ahaṃ tayā kathitaṃ jāneyyaṃ, taṃ me ācikkhāti vadati.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระคาถาเป็นต้นว่า "อปฺปํ หิ เอตํ" แก่พรหมนั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า "เอตํ" คือ อายุของท่านในพรหมโลกนี้ที่ท่านสำคัญว่า "ยาวนาน" นั้น มันน้อยนิดเดียว บทว่า "สตํ สหสฺสานํ นิรพฺพุทานํ" คือ แสนนิรัพพุทะ โดยการนับแบบนิรัพพุทะ บทว่า "อายํ ปชานามิ" คือ เรารู้ว่า "บัดนี้ อายุของท่านที่เหลืออยู่มีประมาณเท่านี้" บทว่า "อนนฺตทสฺสี ภควา หมสฺมิ" คือ (พรหมทูลว่า) ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ตรัสว่า "เราเป็นผู้เห็นสิ่งที่ไม่สิ้นสุด เราก้าวล่วงชาติเป็นต้นแล้ว" บทว่า "กึ เม ปุราณํ" คือ ถ้าพระองค์เป็นผู้เห็นสิ่งที่ไม่สิ้นสุด ถ้าเช่นนั้น ขอจงบอกเรื่องนี้แก่ข้าพเจ้าเถิดว่า อะไรคือเรื่องในอดีตของข้าพเจ้า? บทว่า "วตสีลวตฺตํ" หมายถึง ศีลนั่นเอง บทว่า "ยมหํ วิชญฺญา" คือ (พรหมทูลว่า) เรื่องใดที่ข้าพเจ้าพึงรู้ได้เพราะท่านบอก ขอจงบอกเรื่องนั้นแก่ข้าพเจ้าเถิด

Idānissa ācikkhanto bhagavā yaṃ tvaṃ apāyesītiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – pubbe kiresa kulaghare nibbattitvā kāmesu ādīnavaṃ disvā – ‘‘jātijarāmaraṇassa antaṃ karissāmī’’ti nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakajjhānassa lābhī hutvā gaṅgātīre paṇṇasālaṃ kāretvā jhānaratiyā vītināmeti. Tadā ca kālenakālaṃ satthavāhā pañcahi sakaṭasatehi marukantāraṃ paṭipajjanti. Marukantāre pana divā na sakkā gantuṃ, rattiṃ gamanaṃ hoti. Atha purimasakaṭassa aggayuge yuttabalibaddā gacchantā gacchantā nivattitvā āgatamaggābhimukhā ahesuṃ, sabbasakaṭāni tatheva nivattitvā aruṇe uggate nivattitabhāvaṃ jāniṃsu. Tesañca tadā kantāraṃ atikkamanadivaso ahosi. Sabbaṃ dārudakaṃ parikkhīṇaṃ – tasmā ‘‘natthi dāni amhākaṃ jīvita’’nti cintetvā, goṇe cakkesu bandhitvā, manussā sakaṭacchāyaṃ pavisitvā nipajjiṃsu.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงบอกแก่พกพรหมนั้น จึงตรัสพระคาถาเป็นต้นว่า `yaṃ tvaṃ apāyesi` ในพระคาถานั้นมีอธิบายดังนี้: ได้ยินว่า ในกาลก่อน พรหมนี้บังเกิดในเรือนตระกูล เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้ว คิดว่า "เราจักทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะ" จึงออกจากเรือน บวชเป็นฤๅษี ทำสมาบัติทั้งหลายให้บังเกิดแล้ว เป็นผู้ได้ฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา สร้างบรรณศาลาที่ฝั่งแม่น้ำคงคาแล้ว ยังกาลให้ล่วงไปด้วยความยินดีในฌาน ก็ในครั้งนั้น เป็นครั้งคราวที่หมู่เกวียน ๕๐๐ เล่มเดินทางไปสู่ทางกันดารมีทราย ก็ในทางกันดารมีทรายนั้น ไม่อาจเดินทางในเวลากลางวันได้ การเดินทางย่อมมีในเวลากลางคืน ครั้งนั้น โคผู้ที่เทียมแล้วที่แอกหน้าแห่งเกวียนเล่มแรก เดินไปๆ ก็เลี้ยวกลับ มีหน้าเฉพาะต่อทางที่มาแล้ว เกวียนทั้งหมดก็เลี้ยวกลับเช่นนั้นเหมือนกัน เมื่ออรุณขึ้น จึงได้รู้ว่าตนเลี้ยวกลับ และวันนั้นเป็นวันที่พวกเขาจะต้องข้ามทางกันดารให้พ้น ฟืนและน้ำทั้งหมดสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงคิดว่า "บัดนี้ ชีวิตของพวกเราไม่มีแล้ว" แล้วผูกโคไว้ที่ล้อเกวียน พวกมนุษย์ก็เข้าไปนอนในเงาเกวียน

Tāpasopi kālasseva paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre nisinno gaṅgaṃ olokayamāno addasa gaṅgaṃ mahatā udakoghena pūriyamānaṃ pavattitamaṇikkhandhaṃ viya āgacchantaṃ, disvā cintesi – ‘‘atthi nu kho imasmiṃ loke evarūpassa madhurodakassa alābhena kilissamānā sattā’’ti? So evaṃ āvajjento marukantāre taṃ satthaṃ disvā ‘ime sattā mā nassantū’ti ‘‘ito cito ca mahāudakakkhandho chijjitvā marukantāre [Pg.193] satthābhimukho gacchatū’’ti abhiññācittena adhiṭṭhāsi. Saha cittuppādena mātikāruḷhaṃ viya udakaṃ tattha agamāsi. Manussā udakasaddena vuṭṭhāya udakaṃ disvā haṭṭhatuṭṭhā nhāyitvā pivitvā goṇepi pāyetvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Satthā taṃ brahmuno pubbakammaṃ dassento paṭhamaṃ gāthamāha. Tattha apāyesīti pāyesi. A-kāro nipātamattaṃ. Gammanīti gimhe. Sampareteti gimhātapena phuṭṭhe anugate.

แม้ดาบสก็ออกจากบรรณศาลาแต่เช้าตรู่ นั่งอยู่ที่ประตูบรรณศาลา แลดูแม่น้ำคงคาอยู่ ได้เห็นแม่น้ำคงคาเต็มเปี่ยมด้วยห้วงน้ำใหญ่ไหลมาประดุจกลุ่มแก้วมณีที่กลิ้งมา เห็นแล้วจึงคิดว่า "ในโลกนี้ ยังมีสัตว์ทั้งหลายที่ลำบากเพราะไม่ได้น้ำรสจืดเช่นนี้อยู่บ้างหนอ" ดาบสนั้นเมื่อคำนึงอยู่อย่างนี้ เห็นหมู่เกวียนนั้นในทางกันดารมีทรายแล้ว (คิดว่า) "ขอสัตว์เหล่านี้อย่าพินาศเลย" จึงอธิษฐานด้วยอภิญญาจิตว่า "ขอกลุ่มน้ำใหญ่จากที่นี้และที่นี้จงแยกออกไปไหลไปสู่เบื้องหน้าของหมู่เกวียนในทางกันดารมีทรายเถิด" พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งจิต น้ำได้ไหลไปที่นั่นประดุจน้ำที่ขึ้นสู่ราง พวกมนุษย์ได้ยินเสียงน้ำจึงลุกขึ้น เห็นน้ำแล้วมีใจยินดีร่าเริง อาบแล้ว ดื่มแล้ว และให้โคดื่มแล้ว ได้ไปยังที่ที่ต้องการโดยสวัสดิภาพ พระศาสดาเมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมนั้นของพรหม จึงตรัสพระคาถาที่หนึ่ง ในคาถานั้น บทว่า `apāyesi` คือ `pāyesi` อ-อักษร เป็นเพียงนิบาต บทว่า `gammani` คือ ในฤดูร้อน บทว่า `samparete` คือ ผู้ถูกความร้อนแห่งฤดูร้อนกระทบแล้ว ติดตามไปแล้ว

Aparasmimpi samaye tāpaso gaṅgātīre paṇṇasālaṃ māpetvā araññagāmakaṃ nissāya vasati. Tena ca samayena corā taṃ gāmaṃ paharitvā hatthasāraṃ gahetvā gāviyo ca karamare ca gahetvā gacchanti. Gāvopi sunakhāpi manussāpi mahāviravaṃ viravanti. Tāpaso taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kinnu kho eta’’nti? Āvajjento ‘‘manussānaṃ bhayaṃ uppanna’’nti ñatvā ‘‘mayi passante ime sattā mā nassantū’’ti abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññācittena corānaṃ paṭipathe caturaṅginiṃ senaṃ māpesi. Kammasajjā āgacchantā corā disvā, ‘‘rājā maññe āgato’’ti vilopaṃ chaḍḍetvā pakkamiṃsu. Tāpaso ‘‘yaṃ yassa santakaṃ, taṃ tasseva hotū’’ti adhiṭṭhāsi, taṃ tatheva ahosi. Mahājano sotthibhāvaṃ pāpuṇi. Satthā idampi tassa pubbakammaṃ dassento dutiyaṃ gāthamāha. Tattha eṇikūlasminti gaṅgātīre. Gayhakaṃ nīyamānanti gahetvā nīyamānaṃ, karamaraṃ nīyamānantipi attho.

ในสมัยอื่นอีก ดาบสเนรมิตบรรณศาลาที่ฝั่งแม่น้ำคงคา อาศัยหมู่บ้านชายป่าอยู่ ก็โดยสมัยนั้น พวกโจรปล้นหมู่บ้านนั้น ยึดเอาทรัพย์สมบัติ จับเอาทั้งฝูงโคและเชลยไป ทั้งโค ทั้งสุนัข และทั้งมนุษย์ต่างส่งเสียงร้องครวญครางอย่างดัง ดาบสได้ยินเสียงนั้นแล้ว (คิดว่า) "นี่มันเสียงอะไรหนอ" เมื่อคำนึงอยู่ รู้ว่า "ภัยเกิดขึ้นแก่มนุษย์ทั้งหลายแล้ว" (จึงคิดว่า) "เมื่อเราเห็นอยู่ ขอสัตว์เหล่านี้อย่าพินาศเลย" แล้วเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากฌานแล้ว ด้วยอภิญญาจิต ได้เนรมิตกองทัพมีองค์ ๔ ในเส้นทางเฉพาะหน้าของพวกโจร พวกโจรที่เตรียมพร้อมมาเห็นเข้า สำคัญว่า "เห็นทีพระราชาจะเสด็จมา" จึงทิ้งของที่ปล้นมาแล้วหนีไป ดาบสอธิษฐานว่า "ทรัพย์ใดเป็นของใคร ขอทรัพย์นั้นจงเป็นของผู้นั้นเถิด" ทรัพย์นั้นก็ได้เป็นเช่นนั้น มหาชนได้ถึงความสวัสดี พระศาสดาเมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น จึงตรัสพระคาถาที่สอง ในคาถานั้น บทว่า `eṇikūlasmiṃ` คือ ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา บทว่า `gayhakaṃ nīyamānaṃ` คือ ถูกจับนำไป มีความหมายว่า ถูกจับเป็นเชลยนำไป ก็ได้

Puna ekasmiṃ samaye uparigaṅgāvāsikaṃ ekaṃ kulaṃ heṭṭhāgaṅgāvāsikena kulena saddhiṃ mittasanthavaṃ katvā, nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvā, bahuṃ khādanīyañceva bhojanīyañca gandhamālādīni ca āropetvā gaṅgāsotena āgacchati. Manussā khādamānā bhuñjamānā naccantā gāyantā devavimānena gacchantā viya balavasomanassā ahesuṃ. Gaṅgeyyako nāgo disvā kupito ‘‘ime mayi saññampi na karonti. Idāni ne samuddameva pāpessāmī’’ti mahantaṃ attabhāvaṃ māpetvā udakaṃ dvidhā bhinditvā uṭṭhāya phaṇaṃ katvā, susukāraṃ karonto aṭṭhāsi. Mahājano disvā bhīto vissaramakāsi. Tāpaso paṇṇasālāyaṃ nisinno sutvā, ‘‘ime gāyantā naccantā somanassajātā āgacchanti. Idāni pana bhayaravaṃ raviṃsu, kinnu kho’’ti? Āvajjento [Pg.194] nāgarājaṃ disvā, ‘‘mayi passante sattā mā nassantū’’ti abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā attabhāvaṃ pajahitvā supaṇṇavaṇṇaṃ māpetvā nāgarājassa dassesi. Nāgarājā bhīto phaṇaṃ saṃharitvā udakaṃ paviṭṭho, mahājano sotthibhāvaṃ pāpuṇi. Satthā idampi tassa pubbakammaṃ dassento tatiyaṃ gāthamāha. Tattha luddenāti dāruṇena. Manussakamyāti manussakāmatāya, manusse viheṭhetukāmatāyāti attho.

อีกครั้งหนึ่ง ในสมัยหนึ่ง ตระกูลหนึ่งซึ่งอาศัยอยู่ต้นแม่น้ำคงคา ได้ทำความเป็นมิตรกับตระกูลที่อาศัยอยู่ปลายแม่น้ำคงคา แล้วผูกแพเรือ บรรทุกของเคี้ยวของฉันและของหอมดอกไม้เป็นต้นจำนวนมาก ล่องมาตามกระแสน้ำคงคา มนุษย์ทั้งหลายเคี้ยว กิน เต้นรำ ขับร้อง มีโสมนัสอย่างยิ่ง ประหนึ่งเดินทางไปด้วยทิพยวิมาน พญานาคชื่อคังเคยยะเห็นแล้วโกรธ (คิดว่า) "คนพวกนี้ไม่ทำแม้ซึ่งความสำคัญในเรา บัดนี้ เราจักให้พวกเขาถึงมหาสมุทรทีเดียว" จึงเนรมิตอัตภาพใหญ่ แหวกน้ำออกเป็นสองส่วนแล้วผุดขึ้น แผ่พังพาน ทำเสียงขู่ฟ่อๆ แล้วยืนอยู่ มหาชนเห็นแล้วตกใจกลัว ส่งเสียงร้อง ดาบสนั่งอยู่ในบรรณศาลา ได้ยินแล้ว (คิดว่า) "คนเหล่านี้ขับร้องเต้นรำ มีโสมนัสเกิดขึ้นแล้วมากัน แต่บัดนี้กลับส่งเสียงร้องด้วยความกลัว มันเรื่องอะไรหนอ" เมื่อคำนึงอยู่ เห็นพญานาคแล้ว (คิดว่า) "เมื่อเราเห็นอยู่ ขอสัตว์ทั้งหลายอย่าพินาศเลย" จึงเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ละอัตภาพของตน เนรมิตเป็นพญาครุฑ แสดงตนแก่พญานาค พญานาคกลัว หุบพังพานแล้วดำลงไปในน้ำ มหาชนได้ถึงความสวัสดี พระศาสดาเมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น จึงตรัสพระคาถาที่สาม ในคาถานั้น บทว่า `luddena` คือ ผู้ดุร้าย บทว่า `manussakamyā` คือ ด้วยความปรารถนาในมนุษย์ มีความหมายว่า ด้วยความปรารถนาจะเบียดเบียนมนุษย์

Aparasmimpi samaye esa isipabbajjaṃ pabbajitvā kesavo nāma tāpaso ahosi. Tena samayena amhākaṃ bodhisatto kappo nāma māṇavo kesavassa baddhacaro antevāsiko hutvā ācariyassa kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī buddhisampanno atthacaro ahosi. Kesavo tena vinā vasituṃ na sakkoti, taṃ nissāyeva jīvikaṃ kappesi. Satthā idampi tassa pubbakammaṃ dassento catutthaṃ gāthamāha.

ในสมัยอื่นอีก พรหมนี้บวชเป็นฤๅษี ได้เป็นดาบสชื่อว่าเกสวะ ในสมัยนั้น พระโพธิสัตว์ของเราเป็นมาณพชื่อว่ากัปปะ เป็นอันเตวาสิกผู้ติดตามใกล้ชิดของเกสวดาบส เป็นผู้รับคำสั่งของอาจารย์ว่า "จะให้ทำอะไร" มีความประพฤติเป็นที่พอใจ ถึงพร้อมด้วยปัญญา เป็นผู้ประพฤติประโยชน์ เกสวดาบสเว้นจากมาณพนั้นแล้วไม่อาจอยู่ได้ อาศัยมาณพนั้นเท่านั้นจึงดำรงชีวิตอยู่ได้ พระศาสดาเมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น จึงตรัสพระคาถาที่สี่

Tattha baddhacaroti antevāsiko, so pana jeṭṭhantevāsiko ahosi. Sambuddhimantaṃ vatinaṃ amaññīti, ‘‘sammā buddhimā vatasampanno aya’’nti evaṃ maññamāno kappo tava antevāsiko ahosiṃ ahaṃ so tena samayenāti dasseti. Aññepi jānāsīti na kevalaṃ mayhaṃ āyumeva, aññepi tvaṃ jānāsiyeva. Tathā hi buddhoti tathā hi tvaṃ buddho, yasmā buddho, tasmā jānāsīti attho. Tathā hi tyāyaṃ jalitānubhāvoti yasmā ca tvaṃ buddho, tasmā te ayaṃ jalito ānubhāvo. Obhāsayaṃ tiṭṭhatīti sabbaṃ brahmalokaṃ obhāsayanto tiṭṭhati. Catutthaṃ.

ในคาถาที่ ๔ นั้น บทว่า พัทฺธจโร ได้แก่ อันเตวาสิก (ศิษย์). ส่วนกัปปมาณพนั้นได้เป็นอันเตวาสิกผู้ใหญ่. บทว่า สมฺพุทฺธิมนฺตํ วตินํ อมญฺญิ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า "ในสมัยนั้น เราผู้ชื่อว่ากัปปะ เป็นอันเตวาสิกของท่าน เข้าใจอย่างนี้ว่า 'ผู้นี้เป็นผู้มีปัญญาดี เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวัตร'". บทว่า อญฺเญปิ ชานาสิ ความว่า ท่านย่อมรู้มิใช่เพียงอายุของเราเท่านั้น แต่ท่านย่อมรู้แม้คนอื่นๆ ด้วย. บทว่า ตถา หิ พุทฺโธ ความว่า เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงเป็นพุทธะ เพราะเหตุที่ท่านเป็นพุทธะ ฉะนั้น ท่านจึงรู้. บทว่า ตถา หิ ตฺยายํ ชลิตานุภาโว ความว่า และเพราะเหตุที่ท่านเป็นพุทธะ ฉะนั้น อานุภาพของท่านนี้จึงรุ่งเรือง. บทว่า โอภาสยํ ติฏฺฐติ ความว่า ย่อมดำรงอยู่ ส่องพรหมโลกทั้งหมดให้สว่าง. จบสูตรที่ ๔.

5. Aññatarabrahmasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอัญญตรพรหมสูตร

176. Pañcame tejodhātuṃ samāpajjitvāti tejokasiṇaparikammaṃ katvā pādakajjhānato vuṭṭhāya, ‘‘sarīrato jālā nikkhamantū’’ti adhiṭṭhahanto adhiṭṭhānacittānubhāvena sakalasarīrato jālā nikkhamanti, evaṃ tejodhātuṃ samāpanno nāma hoti, tathā samāpajjitvā. Tasmiṃ brahmaloketi kasmā thero tattha agamāsi? Therassa kira tejodhātuṃ samāpajjitvā tassa brahmuno upari nisinnaṃ tathāgataṃ disvā ‘‘aṭṭhivedhī [Pg.195] ayaṃ puggalo, mayāpettha gantabba’’nti ahosi, tasmā agamāsi. Sesānaṃ gamanepi eseva nayo. So hi brahmā tathāgatassa ceva tathāgatasāvakānañca ānubhāvaṃ adisvā abhabbo vinayaṃ upagantuṃ, tena so sannipāto ahosi. Tattha tathāgatassa sarīrato uggatajālā sakalabrahmalokaṃ atikkamitvā ajaṭākāse pakkhandā, tā ca pana chabbaṇṇā ahesuṃ, tathāgatassa sāvakānaṃ ābhā pakativaṇṇāva.

๑๗๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา ความว่า ทำเตโชกสิณบริกรรมแล้ว ออกจากปาทกฌาน อธิษฐานว่า "ขอเปลวไฟจงออกจากร่างกาย" ด้วยอานุภาพแห่งอธิษฐานจิต เปลวไฟย่อมออกจากทั่วทั้งร่างกาย อย่างนี้ชื่อว่าเข้าเตโชธาตุ, เข้าแล้วอย่างนั้น. ในบทว่า ตสฺมึ พฺรหฺมโลเก นั้น มีคำถามว่า เพราะเหตุไร พระเถระจึงไปที่นั่น? ได้ยินว่า พระเถระเข้าเตโชธาตุแล้ว เห็นพระตถาคตประทับนั่งอยู่เบื้องบนของพรหมนั้น จึงเกิดความคิดว่า "บุคคลนี้เป็นผู้แทงตลอดถึงกระดูก เราก็ควรจะไปที่นั่น" เพราะเหตุนั้นจึงไปแล้ว. แม้ในการไปของพระเถระที่เหลือ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. จริงอยู่ พรหมนั้นเมื่อไม่เห็นอานุภาพของพระตถาคตและของพระตถาคตสาวกทั้งหลาย ก็ไม่ควรที่จะเข้าถึงวินัย (คำสั่งสอน) เพราะเหตุนั้น การประชุมนั้นจึงได้มีขึ้น. ในที่นั้น เปลวไฟที่พลุ่งขึ้นจากพระวรกายของพระตถาคต ก้าวล่วงพรหมโลกทั้งสิ้นแล้ว แล่นไปในอชฏากาศ. และเปลวไฟเหล่านั้นได้มี ๖ สี ส่วนรัศมีของพระตถาคตสาวกทั้งหลายมีสีตามปกติเท่านั้น.

Passasi vītivattantanti imasmiṃ brahmaloke aññabrahmasarīravimānālaṅkārādīnaṃ pabhā atikkamamānaṃ buddhassa bhagavato pabhassaraṃ pabhaṃ passasīti pucchati. Na me, mārisa, sā diṭṭhīti yā mesā, ‘‘idhāgantuṃ samattho añño samaṇo vā brāhmaṇo vā natthī’’ti pure diṭṭhi, natthi me sā. Kathaṃ vajjanti kena kāraṇena vadeyyaṃ. Niccomhi sassatoti imassa kira brahmuno laddhidiṭṭhi sassatadiṭṭhi cāti dve diṭṭhiyo. Tatrāssa tathāgatañceva tathāgatasāvake ca passato laddhidiṭṭhi pahīnā. Bhagavā panettha mahantaṃ dhammadesanaṃ desesi. Brahmā desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi. Itissa maggena sassatadiṭṭhi pahīnā, tasmā evamāha.

บทว่า ปสฺสสิ วีติวตฺตนฺตํ ความว่า ถามว่า "ท่านเห็นรัศมีอันผ่องใสของพระพุทธผู้มีพระภาค ซึ่งก้าวล่วงรัศมีแห่งร่างกาย วิมาน เครื่องประดับ เป็นต้น ของพรหมอื่นในพรหมโลกนี้หรือไม่?". บทว่า น เม มาริส สา ทิฏฺฐิ ความว่า ทิฏฐิใดของเราที่เคยมีในกาลก่อนว่า "สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่สามารถมาที่นี่ได้ ไม่มี" บัดนี้ทิฏฐินั้นของเราไม่มีแล้ว. บทว่า กถํ วชฺชํ ความว่า เราจะพึงกล่าวด้วยเหตุผลอะไร. บทว่า นิจฺโจมฺหิ สสฺสโต ความว่า ได้ยินว่า พรหมนี้มีทิฏฐิ ๒ อย่าง คือ ลัทธิทิฏฐิ และสัสสตทิฏฐิ. ในทิฏฐิทั้งสองนั้น เมื่อพรหมนั้นเห็นพระตถาคตและพระตถาคตสาวกทั้งหลาย ลัทธิทิฏฐิก็ถูกละเสียแล้ว. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมเทศนาอันยิ่งใหญ่ในที่นี้. ในเวลาจบเทศนา พรหมได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล. ด้วยเหตุนี้ สัสสตทิฏฐิของพรหมนั้นจึงถูกละได้ด้วยมรรค เพราะเหตุนั้น พรหมจึงกล่าวอย่างนี้.

Brahmapārisajjanti brahmapāricārikaṃ. Therānañhi bhaṇḍagāhakadaharā viya brahmānampi pārisajjā brahmāno nāma honti. Tenupasaṅkamāti kasmā therasseva santikaṃ pesesi? There kirassa tattakeneva kathāsallāpena vissāso udapādi, tasmā tasseva santikaṃ pesesi aññepīti yathā tumhe cattāro janā, kinnu kho evarūpā aññepi atthi, udāhu tumhe cattāro eva mahiddhikāti? Tevijjāti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayasaṅkhātāhi tīhi vijjāhi samannāgatā. Iddhipattāti iddhividhañāṇaṃ pattā. Cetopariyāyakovidāti paresaṃ cittācāre kusalā. Evamettha pañca abhiññāpi sarūpena vuttā. Dibbasotaṃ pana tāsaṃ vasena āgatameva hoti. Bahūti evarūpā chaḷabhiññā buddhasāvakā bahū gaṇanapathaṃ atikkantā, sakalaṃ jambudīpaṃ kāsāvapajjotaṃ katvā vicarantīti. Pañcamaṃ.

บทว่า พฺรหฺมปาริสชฺชํ ได้แก่ พรหมผู้เป็นบริวาร. จริงอยู่ พรหมชื่อว่าปาริสัชชะ เป็นบริวารของมหาพรหมทั้งหลาย เหมือนสามเณรผู้ถือบริขารของพระเถระทั้งหลาย. บทว่า เตนุปสงฺกม ความว่า เพราะเหตุไรจึงส่งไปเฉพาะสำนักของพระเถระ? ได้ยินว่า ความคุ้นเคยเกิดขึ้นแก่พรหมนั้นกับพระเถระด้วยการสนทนาปราศรัยเพียงเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงส่งไปเฉพาะสำนักของพระเถระนั้น. บทว่า อญฺเญปิ ความว่า เหมือนท่านทั้ง ๔ รูป ยังมีรูปอื่นเช่นนี้อีกหรือไม่หนอ หรือว่าท่านทั้ง ๔ รูปเท่านั้นเป็นผู้มีฤทธิ์มาก? บทว่า เตวิชฺชา คือ ผู้ประกอบด้วยวิชชา ๓ คือ ปุพเพนิวาสญาณ ทิพพจักขุญาณ และอาสวักขยญาณ. บทว่า อิทฺธิปตฺตา คือ ผู้บรรลุอิทธิวิธญาณ. บทว่า เจโตปริยายโกวิทา คือ ผู้ฉลาดในความเป็นไปแห่งจิตของผู้อื่น. อย่างนี้ ในที่นี้ อภิญญา ๕ ก็กล่าวไว้โดยสรูป. ส่วนทิพพโสตะย่อมมาถึงโดยอำนาจแห่งอภิญญาเหล่านั้นนั่นเอง. บทว่า พหู ความว่า พระพุทธสาวกผู้ได้อภิญญา ๖ เช่นนี้มีมาก ล่วงเลยการนับได้ เที่ยวไปทำชมพูทวีปทั้งสิ้นให้สว่างไสวด้วยผ้ากาสาวะ. จบสูตรที่ ๕.

6. Brahmalokasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาพรหมโลกสูตร

177. Chaṭṭhe [Pg.196] paccekaṃ dvārabāhanti ekeko ekekaṃ dvārabāhaṃ nissāya dvārapālā viya aṭṭhaṃsu. Iddhoti jhānasukhena samiddho. Phītoti abhiññāpupphehi supupphito. Anadhivāsentoti asahanto. Etadavocāti etesaṃ nimmitabrahmānaṃ majjhe nisinno etaṃ ‘‘passasi me’’tiādivacanaṃ avoca.

๑๗๗. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปจฺเจกํ ทฺวารพาหํ ความว่า พรหมแต่ละองค์ๆ อาศัยเสาประตูแต่ละต้นๆ ยืนอยู่เหมือนนายทวารบาล. บทว่า อิทฺโธ คือ สมบูรณ์ด้วยฌานสุข. บทว่า ผีโต คือ เบ่งบานดีแล้วด้วยดอกไม้คืออภิญญา. บทว่า อนธิวาเสนฺโต คือ ไม่อดทน. บทว่า เอตทโวจ ความว่า นั่งอยู่ท่ามกลางพรหมที่เนรมิตขึ้นเหล่านั้น ได้กล่าวคำนี้เป็นต้นว่า "ปสฺสสิ เม".

Tayo supaṇṇāti gāthāya pañcasatāti satapadaṃ rūpavasena vā pantivasena vā yojetabbaṃ. Rūpavasena tāva tayo supaṇṇāti tīṇi supaṇṇarūpasatāni. Caturo ca haṃsāti cattārihaṃsarūpasatāni. Bugghīnisā pañcasatāti byagghasadisā ekacce migā byagghīnisā nāma, tesaṃ byagghīnisārūpakānaṃ pañcasatāni, pantivasena tayo supaṇṇāti tīṇi supaṇṇapantisatāni, caturo haṃsāti cattāri haṃsapantisatāni. Byagghīnisā pañcasatāti pañca byagghīnisā pantisatāni. Jhāyinoti jhāyissa mayhaṃ vimāne ayaṃ vibhūtīti dasseti. Obhāsayanti obhāsayamānaṃ. Uttarassaṃ disāyanti taṃ kira kanakavimānaṃ tesaṃ mahābrahmānaṃ ṭhitaṭṭhānato uttaradisāyaṃ hoti. Tasmā evamāha. Ayaṃ panassa adhippāyo – evarūpe kanakavimāne vasanto ahaṃ kassa aññassa upaṭṭhānaṃ gamissāmīti. Rūpe raṇaṃ disvāti rūpamhi jātijarābhaṅgasaṅkhātaṃ dosaṃ disvā. Sadā pavedhitanti sītādīhi ca niccaṃ pavedhitaṃ calitaṃ ghaṭṭitaṃ rūpaṃ disvā. Tasmā na rūpe ramati sumedhoti yasmā rūpe raṇaṃ passati, sadā pavedhitañca rūpaṃ passati, tasmā sumedho sundarapañño so satthā rūpe na ramatīti. Chaṭṭhaṃ.

ในคาถาว่า ตโย สุปณฺณา เป็นต้น บทว่า สต พึงประกอบโดยนัยแห่งรูป หรือโดยนัยแห่งแถว. ก่อนอื่น โดยนัยแห่งรูป บทว่า ตโย สุปณฺณา คือ รูปครุฑ ๓๐๐. บทว่า จตุโร จ หํสา คือ รูปหงส์ ๔๐๐. บทว่า พฺยคฺฆินิสา ปญฺจสตา คือ สัตว์บางชนิดที่คล้ายเสือ ชื่อว่า พยัคฆินิสา, รูปพยัคฆินิสาเหล่านั้น ๕๐๐. โดยนัยแห่งแถว บทว่า ตโย สุปณฺณา คือ แถวรูปครุฑ ๓๐๐ แถว. บทว่า จตุโร หํสา คือ แถวรูปหงส์ ๔๐๐ แถว. บทว่า พฺยคฺฆินิสา ปญฺจสตา คือ แถวรูปพยัคฆินิสา ๕๐๐ แถว. บทว่า ฌายิโน ความว่า แสดงว่า "นี่คือความรุ่งเรืองในวิมานของเราผู้เข้าฌาน". บทว่า โอภาสยนฺติ คือ ส่องสว่างอยู่. บทว่า อุตฺตรสฺสํ ทิสายํ ความว่า ได้ยินว่า วิมานทองนั้นอยู่ทางทิศเหนือจากที่ที่มหาพรหมเหล่านั้นยืนอยู่. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. ส่วนนี้เป็นอธิบายของพรหมนั้นว่า "เราผู้อยู่ในวิมานทองเช่นนี้ จะไปบำรุงใครอื่นอีกเล่า?". บทว่า รูเป รณํ ทิสฺวา คือ เห็นโทษในรูป ได้แก่ ชาติ ชรา และภังคะ. บทว่า สทา ปเวธิตํ คือ เห็นรูปอันสั่นสะเทือน หวั่นไหว ถูกกระทบกระทั่งอยู่เสมอด้วยเหตุมีหนาวเป็นต้น. บทว่า ตสฺมา น รูเป รมติ สุเมโธ ความว่า เพราะเหตุที่เห็นโทษในรูป และเห็นรูปอันสั่นสะเทือนอยู่เสมอ ฉะนั้น พระศาสดาผู้มีปัญญาดีนั้นจึงไม่ยินดีในรูป. จบสูตรที่ ๖.

7. Kokālikasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาโกกาลิกสูตร

178. Sattame appameyyaṃ paminantoti appameyyaṃ khīṇāsavapuggalaṃ ‘‘ettakaṃ sīlaṃ, ettako samādhi, ettakā paññā’’ti evaṃ minanto. Kodhavidvā vikappayeti ko idha vidvā medhāvī vikappeyya, khīṇāsavova khīṇāsavaṃ minanto kappeyyāti dīpeti. Nivutaṃ taṃ maññeti yo pana puthujjano taṃ pametuṃ ārabhati, taṃ nivutaṃ avakujjapaññaṃ maññāmīti. Sattamaṃ.

๑๗๘. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อัปปะเมยยัง ปะมินันโต ความว่า ผู้ที่กำลังประเมินบุคคลผู้สิ้นอาสวะซึ่งประมาณมิได้ว่า "มีศีลเท่านี้ มีสมาธิเท่านี้ มีปัญญาเท่านี้" บทว่า โกธะ วิทวา วิกัปปะเย พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า บัณฑิตผู้มีปัญญาคนไหนในโลกนี้จะพึงคิดเปรียบเทียบได้เล่า มีแต่พระขีณาสพเท่านั้นที่เมื่อประเมินพระขีณาสพด้วยกันจึงจะพึงประเมินได้ บทว่า นิวุตัง ตัง มัญเญ ความว่า ส่วนปุถุชนคนใดเริ่มที่จะประเมินพระขีณาสพนั้น เราย่อมสำคัญปุถุชนนั้นว่าเป็นผู้มีปัญญาอันคว่ำเสียแล้ว จบสูตรที่ ๗

8. Katamodakatissasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถากตโมทกติสสสูตร

179. Aṭṭhame [Pg.197] akissavanti kissavā vuccati paññā, nippaññoti attho. Aṭṭhamaṃ.

๑๗๙. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อกิสสวัง ความว่า ปัญญาเรียกว่า กิสสวา บทว่า อกิสสวัง จึงมีความหมายว่า ผู้ไม่มีปัญญา จบสูตรที่ ๘

9. Turūbrahmasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาตุรุพรหมสูตร

180. Navame ābādhikoti ‘‘sāsapamattīhi pīḷakāhī’’tiādinā nayena anantarasutte āgatena ābādhena ābādhiko. Bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Turūti kokālikassa upajjhāyo turutthero nāma anāgāmiphalaṃ patvā brahmaloke nibbatto. So bhūmaṭṭhakadevatā ādiṃ katvā, ‘‘ayuttaṃ kokālikena kataṃ aggasāvake antimavatthunā abbhācikkhantenā’’ti paramparāya brahmalokasampattaṃ kokālikassa pāpakammaṃ sutvā – ‘‘mā mayhaṃ passantasseva varāko nassi, ovadissāmi naṃ theresu cittapasādatthāyā’’ti āgantvā tassa purato aṭṭhāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘turū paccekabrahmā’’ti. Pesalāti piyasīlā. Kosi tvaṃ, āvusoti nipannakova kabarakkhīni ummīletvā evamāha. Passa yāvañca teti passa yattakaṃ tayā aparaddhaṃ, attano nalāṭe mahāgaṇḍaṃ apassanto sāsapamattāya pīḷakāya maṃ codetabbaṃ maññasīti āha.

๑๘๐. ในสูตรที่ ๙ บทว่า อาพาธิโก ความว่า เป็นผู้มีอาพาธ คือ อาพาธที่มาในสูตรถัดไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ด้วยฝีทั้งหลายขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด" บทว่า พาฬหะคิลาโน คือ ป่วยหนัก บทว่า ตุรู คือ พระตุรุเถระผู้เป็นอุปัชฌาย์ของพระโกกาลิกะ บรรลุอนาคามิผลแล้วบังเกิดในพรหมโลก ท้าวพรหมนั้นได้สดับกรรมชั่วของพระโกกาลิกะที่เล่าลือกันต่อๆ มาตั้งแต่ภุมมัฏฐกเทวดาเป็นต้นไปจนถึงพรหมโลก ว่า "พระโกกาลิกะได้ทำกรรมอันไม่สมควร ด้วยการกล่าวหาพระอัครสาวกทั้งสองด้วยอันติมวัตถุ" จึงดำริว่า "คนเลวทรามนี้อย่าได้ฉิบหายในขณะที่เราเห็นอยู่เลย เราจักตักเตือนเขาเพื่อให้เกิดความเลื่อมใสในพระเถระทั้งสอง" ดังนี้แล้ว จึงมาปรากฏยืนอยู่เบื้องหน้าของพระโกกาลิกะ คำว่า ตุรู ปัจเจกพรหมา ตรัสหมายถึงเรื่องนั้น บทว่า เปสะลา คือ ผู้มีศีลเป็นที่รัก บทว่า โกสิ ตวัง อาวุโส ความว่า พระโกกาลิกะนอนอยู่ ลืมตาที่ด่างขึ้นแล้วกล่าวอย่างนี้ บทว่า ปัสสะ ยาวัญจะ เต ความว่า ท่านจงดูความผิดที่ท่านทำไว้มีประมาณเท่าใด (โกกาลิกะ) กล่าวว่า "ท่านไม่เห็นฝีใหญ่บนหน้าผากของตนเอง แต่กลับสำคัญว่าจะพึงโจทเราด้วยฝีขนาดเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด"

Atha naṃ ‘‘adiṭṭhippatto ayaṃ varāko, gilaviso viya kassaci vacanaṃ na karissatī’’ti ñatvā purisassa hītiādimāha. Tattha kuṭhārīti kuṭhārisadisā pharusā vācā. Chindatīti kusalamūlasaṅkhāte mūleyeva nikantati. Nindiyanti ninditabbaṃ dussīlapuggalaṃ. Pasaṃsatīti uttamatthe sambhāvetvā khīṇāsavoti vadati. Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyoti, yo vā pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ antimavatthunā codento ‘‘dussīlo aya’’nti vadati. Vacināti mukhena so kalinti, so taṃ aparādhaṃ mukhena vicināti nāma. Kalinā tenāti tena aparādhena sukhaṃ na vindati. Nindiyapasaṃsāya hi pasaṃsiyanindāya ca samakova vipāko.

ลำดับนั้น ท้าวพรหมทราบว่า "คนเลวทรามผู้นี้ยังไม่บรรลุสัมมาทิฏฐิ จักไม่ทำตามคำของใครๆ เหมือนคนดื่มยาพิษ" จึงได้กล่าวคาถาเป็นต้นว่า ปุริสัสสะ หิ ในคาถานั้น บทว่า กุฐารี คือ วาจาหยาบอันเปรียบเสมือนขวาน บทว่า ฉินทะติ คือ ย่อมตัดรากเหง้าที่เรียกว่ากุศลมูลนั่นเทียว บทว่า นินทิยัง คือ บุคคลผู้ทุศีลอันควรตำหนิ บทว่า ปะสังสะติ คือ ยกย่องในฐานะอันสูงสุดแล้วกล่าวว่า "เป็นพระขีณาสพ" บทว่า ตัง วา นินทะติ โย ปะสังสิโย ความว่า ส่วนพระขีณาสพใดเป็นผู้ควรสรรเสริญ เขากลับโจทท่านด้วยอันติมวัตถุแล้วกล่าวว่า "ผู้นี้เป็นคนทุศีล" บทว่า วิจินาติ มุเขนะ โส กะลิง ความว่า ผู้นั้นชื่อว่าแสวงหาโทษนั้นด้วยปาก บทว่า กะลินา เตนะ ความว่า เพราะโทษนั้น เขาย่อมไม่ประสบสุข จริงอยู่ วิบากย่อมเสมอกัน ทั้งในการสรรเสริญคนควรตำหนิ และการตำหนิคนควรสรรเสริญ

Sabbassāpi sahāpi attanāti sabbena sakenapi attanāpi saddhiṃ yo akkhesu dhanaparājayo nāma, ayaṃ appamattako aparādho. Yo [Pg.198] sugatesūti yo pana sammaggatesu puggalesu cittaṃ padusseyya, ayaṃ cittapadosova tato kalito mahantataro kali.

บทว่า สัพพัสสาปิ สหาปิ อัตตะนา ความว่า การเสียทรัพย์ในการพนันพร้อมทั้งทรัพย์สมบัติของตนทั้งหมดและแม้กระทั่งตัวเองนั้น ชื่อว่าเป็นความผิดเล็กน้อย บทว่า โย สุคะเตสุ ความว่า ส่วนผู้ใดพึงประทุษร้ายจิตในบุคคลผู้ดำเนินไปดีแล้ว การประทุษร้ายจิตนี้นั่นแหละ เป็นความฉิบหายที่ใหญ่หลวงกว่าความฉิบหายนั้น (คือการเสียพนัน)

Idāni tassa mahantatarabhāvaṃ dassento sataṃ sahassānantiādimāha. Tattha sataṃ sahassānanti nirabbudagaṇanāya satasahassaṃ. Chattiṃsatīti aparāni chattiṃsati nirabbudāni. Pañca cāti abbudagaṇanāya pañca abbudāni. Yamariyagarahīti yaṃ ariye garahanto nirayaṃ upapajjati, tattha ettakaṃ āyuppamāṇanti. Navamaṃ.

บัดนี้ เมื่อจะแสดงความเป็นโทษที่ใหญ่หลวงกว่านั้น ท้าวพรหมจึงกล่าวคาถาเป็นต้นว่า สะตัง สะหัสสานัง ในคาถานั้น บทว่า สะตัง สะหัสสานัง คือ หนึ่งแสน โดยการนับเป็นนิรัพพุทะ บทว่า ฉัตติงสะติ คือ นิรัพพุทะอีกสามสิบหก บทว่า ปัญจะ จะ คือ อัพพุทะห้า โดยการนับเป็นอัพพุทะ บทว่า ยะมะริยะคะระหี ความว่า ผู้ติเตียนพระอริยเจ้า ย่อมเข้าถึงนรกใด ในนรกนั้นมีประมาณอายุเท่านี้ จบสูตรที่ ๙

10. Kokālikasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาโกกาลิกสูตร

181. Dasame kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkamīti, ko ayaṃ kokāliko, kasmā ca upasaṅkami? Ayaṃ kira kokālikaraṭṭhe kokālikanagare kokālikaseṭṭhissa putto pabbajitvā pitarā kārāpite vihāre paṭivasati cūḷakokālikoti nāmena, na devadattassa sisso. So hi brāhmaṇaputto mahākokāliko nāma. Bhagavati pana sāvatthiyaṃ viharante dve aggasāvakā pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ janapadacārikaṃ caramānā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vivekāvāsaṃ vasitukāmā te bhikkhū uyyojetvā attano pattacīvaramādāya tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ patvā taṃ vihāraṃ agamaṃsu. Tattha nesaṃ kokāliko vattaṃ dassesi. Te tena saddhiṃ sammoditvā, ‘‘āvuso, mayaṃ idha temāsaṃ vasissāma, mā kassaci ārocehī’’ti paṭiññaṃ gahetvā vasiṃsu. Vasitvā pavāraṇādivase pavāretvā, ‘‘gacchāma mayaṃ, āvuso’’ti kokālikaṃ āpucchiṃsu. Kokāliko ‘‘ajjekadivasaṃ, āvuso, vasitvā sve gamissathā’’ti vatvā dutiyadivase nagaraṃ pavisitvā manusse āmantesi – ‘‘āvuso, tumhe aggasāvake idhāgantvā vasamānepi na jānātha, na ne koci paccayenāpi nimantetī’’ti. Nagaravāsino, ‘‘kahaṃ, bhante, therā, kasmā no na ārocayitthā’’ti? Kiṃ āvuso ārocitena, kiṃ na passatha dve bhikkhū therāsane nisīdante, ete aggasāvakāti. Te khippaṃ sannipatitvā sappiphāṇitādīni ceva cīvaradussāni ca saṃhariṃsu.

๑๘๑. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า โกกาลิโก ภิกขุ เยนะ ภะคะวา เตนุปะสังกะมิ (พระภิกษุชื่อโกกาลิกะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ) พระโกกาลิกะนี้คือใคร และเข้าไปเฝ้าทำไม? ได้ยินว่า พระภิกษุนี้เป็นบุตรของโกกาลิกเศรษฐี ในนครโกกาลิกะ แคว้นโกกาลิกะ บวชแล้วอาศัยอยู่ในวิหารที่บิดาสร้างให้ มีชื่อว่า จูฬโกกาลิกะ ไม่ใช่ศิษย์ของพระเทวทัต ส่วนศิษย์ของพระเทวทัตนั้นเป็นบุตรพราหมณ์ ชื่อว่า มหาโกกาลิกะ ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี พระอัครสาวกทั้งสองพร้อมด้วยภิกษุประมาณ ๕๐๐ รูป จาริกไปในชนบท เมื่อกาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามา มีความประสงค์จะอยู่ในที่สงัด จึงส่งภิกษุเหล่านั้นไป แล้วถือเอาบาตรและจีวรของตน ไปยังนครนั้นในชนบทนั้น แล้วได้ไปยังวิหารนั้น ในวิหารนั้น พระโกกาลิกะได้ปฏิบัติวัตรแก่ท่านทั้งสอง ท่านทั้งสองได้ปราศรัยกับพระโกกาลิกะนั้นแล้ว ให้คำมั่นสัญญาว่า "อาวุโส เราทั้งสองจักอยู่ที่นี่ตลอด ๓ เดือน ท่านอย่าได้บอกแก่ใครๆ" แล้วจึงอยู่จำพรรษา ครั้นอยู่จำพรรษาแล้ว ในวันปวารณา ท่านได้ปวารณาแล้วจึงอำลาพระโกกาลิกะว่า "อาวุโส เราทั้งสองจะไปละ" พระโกกาลิกะกล่าวว่า "อาวุโส ขอท่านทั้งสองจงอยู่ที่นี่อีกวันหนึ่ง วันพรุ่งนี้ค่อยไป" แล้วในวันที่สองจึงเข้าไปในเมืองแล้วบอกแก่ชาวบ้านว่า "อาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายไม่รู้หรือว่าพระอัครสาวกมาอยู่ที่นี่ แม้แต่คนเดียวก็ไม่มีใครนิมนต์ท่านด้วยปัจจัยเลย" ชาวเมืองถามว่า "พระเถระอยู่ที่ไหน ขอรับ เหตุไฉนท่านจึงไม่บอกแก่พวกเราเล่า?" (พระโกกาลิกะตอบว่า) "อาวุโส จะประโยชน์อะไรด้วยการบอกเล่า ท่านไม่เห็นภิกษุ ๒ รูปนั่งอยู่บนอาสนะของพระเถระหรือ ท่านเหล่านั้นแหละคือพระอัครสาวก" ชนเหล่านั้นจึงรีบประชุมกันแล้วรวบรวมเนยใสและน้ำอ้อยเป็นต้น และผ้าสำหรับทำจีวร

Kokāliko [Pg.199] cintesi – ‘‘paramappicchā aggasāvakā payuttavācāya uppannaṃ lābhaṃ na sādiyissanti, asādiyantā ‘āvāsikassa dethā’ti vakkhantī’’ti. Taṃ taṃ lābhaṃ gāhāpetvā therānaṃ santikaṃ agamāsi. Therā disvāva ‘‘ime paccayā neva amhākaṃ, na kokālikassa kappantī’’ti paṭikkhipitvā pakkamiṃsu. Kokāliko ‘‘kathaṃ hi nāma attanā agaṇhantā mayhampi adāpetvā pakkamissantī’’ti? Āghātaṃ uppādesi. Tepi bhagavato santikaṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā puna attano parisaṃ ādāya janapadacārikaṃ carantā anupubbena tasmiṃ raṭṭhe tameva nagaraṃ paccāgamiṃsu. Nāgarā there sañjānitvā saha parikkhārehi dānaṃ sajjitvā nagaramajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu, therānañca parikkhāre upanāmesuṃ. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu. Taṃ disvā kokāliko cintesi – ‘‘ime pubbe appicchā ahesuṃ, idāni pāpicchā jātā, pubbepi appicchasantuṭṭhapavivittasadisā maññe’’ti there upasaṅkamitvā, ‘‘āvuso, tumhe pubbe appicchā viya, idāni pana pāpabhikkhū jātā’’ti vatvā ‘‘mūlaṭṭhāneyeva nesaṃ patiṭṭhaṃ bhindissāmī’’ti taramānarūpo nikkhamitvā sāvatthiṃ gantvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Ayameva kokāliko iminā ca kāraṇena upasaṅkamīti veditabbo.

โกกาลิกภิกษุคิดว่า “พระอัครสาวกเป็นผู้มักน้อยอย่างยิ่ง จักไม่ยินดีลาภที่เกิดขึ้นด้วยวาจาที่ประกอบด้วยวิญญัติ เมื่อไม่ยินดี ก็จักกล่าวว่า ‘ท่านทั้งหลายจงถวายแก่ภิกษุผู้อยู่ในอาวาสเถิด’” ดังนี้แล้ว จึงให้เขารับเอาลาภนั้นๆ ไปสู่สำนักของพระเถระทั้งหลาย พระเถระทั้งหลายเห็นแล้วนั่นเทียว ก็ปฏิเสธว่า “ปัจจัยเหล่านี้ไม่สมควรแก่เราทั้งหลาย และไม่สมควรแก่โกกาลิก” แล้วหลีกไป โกกาลิกภิกษุจึงผูกอาฆาตว่า “ทำไมหนอ ท่านเหล่านั้นตนเองไม่รับแล้ว ยังไม่ให้เขาถวายแม้แก่เรา กลับหลีกไปเสีย” แม้พระเถระเหล่านั้น ก็ไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว พาบริษัทของตนเที่ยวจาริกไปในชนบทอีก โดยลำดับ ได้กลับมายังนครนั้นในแคว้นนั้นนั่นเอง ชาวนครจำพระเถระทั้งหลายได้ ตระเตรียมทานพร้อมด้วยบริขาร สร้างมณฑปในท่ามกลางนครแล้ว ได้ถวายทาน และได้น้อมถวายบริขารแก่พระเถระทั้งหลาย พระเถระทั้งหลายได้มอบถวายแก่ภิกษุสงฆ์ โกกาลิกภิกษุเห็นดังนั้นแล้ว คิดว่า “ท่านเหล่านี้ เมื่อก่อนเป็นผู้มักน้อย บัดนี้กลายเป็นผู้มีความปรารถนาลามกเสียแล้ว เราเข้าใจว่า แม้เมื่อก่อน ก็เป็นเพียงผู้ทำทีเหมือนมักน้อย สันโดษ และสงัด” แล้วเข้าไปหาพระเถระทั้งหลาย กล่าวว่า “อาวุโสทั้งหลาย เมื่อก่อน ท่านเป็นเหมือนผู้มักน้อย แต่บัดนี้ ท่านกลายเป็นภิกษุผู้ลามกเสียแล้ว” ดังนี้แล้ว มีท่าทีรีบร้อน คิดว่า “เราจักทำลายที่ยืนของท่านเหล่านี้ในที่เดิมทีเดียว” แล้วออกไป ไปยังกรุงสาวัตถี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ พึงทราบว่า โกกาลิกภิกษุนี้นั่นเอง เข้าไปเฝ้าด้วยเหตุนี้

Bhagavā taṃ turitaturitaṃ āgacchantaṃ disvāva āvajjento aññāsi – ‘‘ayaṃ aggasāvake akkositukāmo āgato’’ti. ‘‘Sakkā nu kho paṭisedhetu’’nti ca āvajjento, ‘‘na sakkā paṭisedhetuṃ, theresu aparajjhitvā kālaṅkato ekaṃsena padumaniraye nibbattissatī’’ti disvā, ‘‘sāriputtamoggallānepi nāma garahantaṃ sutvā na nisedhetī’’ti vādamocanatthaṃ ariyūpavādassa ca mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ mā hevanti tikkhattuṃ paṭisedhesi. Tattha mā hevanti mā evaṃ abhaṇi. Saddhāyikoti saddhāya ākaro pasādāvaho saddhātabbavacano vā. Paccayikoti pattiyāyitabbavacano.

พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นโกกาลิกนั้นกำลังรีบมา ก็ทรงพิจารณาแล้วทรงทราบว่า “ผู้นี้มาด้วยความประสงค์จะด่าพระอัครสาวก” และทรงพิจารณาว่า “จะสามารถห้ามได้หรือไม่หนอ” ทรงเห็นว่า “ไม่สามารถจะห้ามได้ เขาประทุษร้ายในพระเถระทั้งหลายแล้ว ทำกาละแล้ว จักบังเกิดในปทุมนรกโดยส่วนเดียว” เพื่อจะเปลื้องวาทะว่า “ได้ทรงสดับ (โกกาลิก) ติเตียนแม้พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะแล้ว ก็ไม่ทรงห้าม” และเพื่อจะทรงแสดงความเป็นกรรมมีโทษมากแห่งอริยุปวาท จึงทรงห้าม ๓ ครั้งว่า “อย่าเลย โกกาลิก” ในบทเหล่านั้น บทว่า มา เหวํ คือ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ บทว่า สัทธายิโก คือ เป็นบ่อเกิดแห่งศรัทธา เป็นผู้นำมาซึ่งความเลื่อมใส หรือมีวาจาที่ควรเชื่อถือ บทว่า ปัจจยิโก คือ มีวาจาที่ควรเชื่อถือได้

Pakkāmīti kammānubhāvena codiyamāno pakkāmi. Okāsakataṃ hi kammaṃ na sakkā paṭibāhituṃ, taṃ tassa tattha ṭhātuṃ na adāsi. Acirapakkantassāti pakkantassa sato na cireneva. Sabbo kāyo phuṭo [Pg.200] ahosīti kesaggamattampi okāsaṃ āvajjetvā sakalasarīraṃ aṭṭhīni bhinditvā uggatāhi pīḷakāhi ajjhotthaṭaṃ ahosi. Yasmā pana buddhānubhāvena tathārūpaṃ kammaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve vipākaṃ na deti, dassanūpacāre vijahitamatte deti, tasmā tassa acirapakkantassa pīḷakā uṭṭhahiṃsu. Kalāyamattiyoti caṇakamattiyo. Beluvasalāṭukamattiyoti taruṇabeluvamattiyo. (Billamattiyoti mahābeluvamattiyo.) Pabhijjiṃsūti bhijjiṃsu. Tāsu bhinnāsu sakalasarīraṃ panasapakkaṃ viya ahosi. So pakkena gattena jetavanadvārakoṭṭhake visagilito maccho viya kadalipattesu sayi. Atha dhammasavanatthaṃ āgatāgatā manussā – ‘‘dhi kokālika, dhi kokālika, ayuttamakāsi, attanoyeva mukhaṃ nissāya anayabyasanaṃ patto’’ti āhaṃsu. Tesaṃ sutvā ārakkhadevatā dhi-kāraṃ akaṃsu. Ārakkhakadevatānaṃ ākāsadevatāti iminā upāyena yāva akaniṭṭhabhavanā ekadhikāro udapādi. Athassa upajjhāyo āgantvā ovādaṃ agaṇhantaṃ ñatvā garahitvā pakkāmi.

บทว่า ปักกามิ คือ ถูกอานุภาพของกรรมตักเตือนแล้ว จึงหลีกไป จริงอยู่ กรรมที่ได้โอกาสแล้ว ไม่สามารถจะห้ามได้ กรรมนั้นไม่ให้โอกาสแก่โกกาลิกนั้นเพื่อจะยืนอยู่ในที่นั้น บทว่า อจิรปักกันตัสสะ คือ เมื่อหลีกไปแล้ว ไม่นานนั่นเทียว บทว่า สัพโพ กาโย ผุโฏ อโหสิ คือ ทั่วทั้งร่างกาย เว้นแม้ที่สุดแห่งปลายเส้นผม ถูกตุ่มทั้งหลายที่ผุดขึ้นทำลายกระดูกปกคลุมแล้ว แต่เพราะว่า กรรมเช่นนั้น ด้วยพุทธานุภาพ ย่อมไม่ให้ผลในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมให้ผลในขณะที่พ้นจากคลองจักษุไปเท่านั้น เพราะเหตุนั้น ตุ่มทั้งหลายจึงเกิดขึ้นแก่โกกาลิกนั้นผู้หลีกไปไม่นาน บทว่า กฬายมัตติโย คือ มีขนาดเท่าเมล็ดถั่วลันเตา บทว่า เวฬุวสฬาฏุกมัตติโย คือ มีขนาดเท่าผลมะตูมอ่อน (บทว่า พิลลมัตติโย คือ มีขนาดเท่าผลมะตูมใหญ่) บทว่า ปภิชชึสุ คือ แตกแล้ว เมื่อตุ่มเหล่านั้นแตกแล้ว ทั่วทั้งร่างกายได้เป็นเหมือนผลขนุนสุก โกกาลิกนั้นมีร่างกายสุกพอง นอนอยู่บนใบตองที่ซุ้มประตูพระเชตวัน เหมือนปลาที่กลืนยาพิษเข้าไป ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่มาเพื่อฟังธรรม กล่าวว่า “น่าตำหนิ โกกาลิก น่าตำหนิ โกกาลิก ท่านทำสิ่งที่ไม่สมควร อาศัยปากของตนนั่นเอง จึงถึงความพินาศย่อยยับ” อารักขเทวดาได้ยินคำของมนุษย์เหล่านั้นแล้ว ก็ได้เปล่งเสียงตำหนิ (ได้ยินเสียง) ของอารักขเทวดาแล้ว อากาสเทวดา (ก็เปล่งเสียงตำหนิ) ด้วยอุบายนี้ เสียงตำหนิได้เกิดขึ้นพร้อมกันจนถึงอกนิฏฐภพ ครั้งนั้น พระอุปัชฌาย์ของเธอมาแล้ว ทราบว่าเธอไม่รับโอวาท จึงติเตียนแล้วหลีกไป

Kālamakāsīti upajjhāye pakkante kālamakāsi. Padumaṃ nirayanti pāṭiyekko padumanirayo nāma natthi, avīcimahānirayamhiyeva pana padumagaṇanāya paccitabbe ekasmiṃ ṭhāne nibbatti.

บทว่า กาลมกาสิ คือ เมื่อพระอุปัชฌาย์หลีกไปแล้ว ได้ทำกาละ ในบทว่า ปทุมํ นิรยํ นี้ ปทุมนรกชื่ออื่นโดยเฉพาะไม่มี แต่ได้บังเกิดในที่แห่งหนึ่งในอเวจีมหานรกนั่นเอง ซึ่งเป็นที่ที่ต้องถูกเผาไหม้ตามการนับด้วยปทุมะ

Vīsatikhārikoti māgadhakena patthena cattāro patthā kosalaraṭṭhe ekapattho hoti, tena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ, cattāri āḷhakāni doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārī, tāya khāriyā vīsatikhāriko. Tilavāhoti māgadhakānaṃ sukhumatilānaṃ tilasakaṭaṃ. Abbudo nirayoti abbudo nāma pāṭiyekko nirayo natthi. Avīcimhiyeva pana abbudagaṇanāya paccitabbaṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. Nirabbudādīsupi eseva nayo.

บทว่า วีสติขาริโก คือ ๔ ปัตถะตามมาตรามคธ เป็น ๑ ปัตถะในแคว้นโกศล, ๔ ปัตถะตามมาตราโกศลนั้นเป็น ๑ อาฬหกะ, ๔ อาฬหกะเป็น ๑ โทณะ, ๔ โทณะเป็น ๑ มานิกา, ๔ มานิกาเป็น ๑ ขารี, ๒๐ ขารีตามมาตราขารีนั้น บทว่า ติลวาโห คือ เกวียนที่บรรทุกงาเมล็ดเล็กของชาวมคธ บทว่า อัพพุโท นิรโย คือ นรกชื่ออัพพุทะโดยเฉพาะไม่มี แต่เป็นชื่อของสถานที่ที่ต้องถูกเผาไหม้ในอเวจีนรกนั่นเอง ตามการนับด้วยอัพพุทะ แม้ในนิรัพพุทะเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

Vassagaṇanāpi panettha evaṃ veditabbā – yatheva hi sataṃ satasahassāni koṭi hoti, evaṃ sataṃ satasahassakoṭiyo pakoṭi nāma hoti, sataṃ satasahassapakoṭiyo koṭipakoṭi nāma, sataṃ satasahassakoṭipakoṭiyo [Pg.201] nahutaṃ, sataṃ satasahassanahutāni ninnahutaṃ, sataṃ satasahassaninnahutāni ekaṃ abbudaṃ, tato vīsatiguṇaṃ nirabbudaṃ. Eseva nayo sabbatthāti. Dasamaṃ.

พึงทราบการนับปีในนรกนี้อย่างนี้ คือ แสนคูณแสนเป็น ๑ โกฏิ ฉันใด แสนโกฏิ ชื่อว่า ๑ ปโกฏิ ฉันนั้น แสนปโกฏิ ชื่อว่า ๑ โกฏิปโกฏิ แสนโกฏิปโกฏิ เป็น ๑ นหุตะ แสนนหุตะ เป็น ๑ นินนหุตะ แสนนินนหุตะ เป็น ๑ อัพพุทะ ๒๐ เท่าของอัพพุทะนั้น เป็น ๑ นิรัพพุทะ นัยนี้เช่นกันในที่ทั้งปวง จบสูตรที่ ๑๐

Paṭhamo vaggo.

จบวรรคที่ ๑

2. Dutiyavaggo

๒. วรรคที่ ๒

1. Sanaṅkumārasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสนังกุมารสูตร

182. Dutiyavaggassa paṭhame sappinītīreti sappinīnāmikāya nadiyā tīre. Sanaṅkumāroti so kira pañcasikhakumārakakāle jhānaṃ bhāvetvā brahmaloke nibbatto kumārakavaṇṇeneva vicarati. Tena naṃ ‘‘kumāro’’ti sañjānanti, porāṇakattā pana ‘‘sanaṅkumāro’’ti vuccati. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Vijjācaraṇasampannoti bhayabheravasuttapariyāyena (ma. ni. 1.34 ādayo) pubbenivāsādīhi vā tīhi, ambaṭṭhasuttapariyāyena (dī. ni. 1.278 ādayo) vipassanāñāṇaṃ manomayiddhi cha abhiññāyoti imāhi vā aṭṭhahi vijjāhi, sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satta saddhammā cattāri rūpāvacarajjhānānīti evaṃ pannarasadhammabhedena caraṇena ca samannāgato. So seṭṭho devamānuseti so khīṇāsavabrāhmaṇo devesu ca manussesu ca seṭṭho uttamoti. Paṭhamaṃ.

๑๘๒. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า สปฺปินีตีเร ได้แก่ ที่ฝั่งแห่งแม่น้ำชื่อสัปปินี. บทว่า สนงฺกุมาโร ความว่า ได้ยินว่า พรหมนั้นเจริญฌานในสมัยที่เป็นปัญจสิขกุมาร บังเกิดในพรหมโลกแล้ว ย่อมเที่ยวไปด้วยเพศแห่งกุมารนั่นเทียว. เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงรู้จักพรหมนั้นว่า "กุมาร" แต่เพราะความเป็นผู้มีมาแต่โบราณ จึงถูกเรียกว่า "สนังกุมาร". บทว่า ชเนตสฺมึ ได้แก่ ในหมู่สัตว์ที่เกิดแล้ว อธิบายว่า ในหมู่ประชา. บทว่า เย โคตฺตปฏิสาริโน ความว่า ชนเหล่าใดในหมู่สัตว์ที่เกิดแล้ว ย่อมคำนึงถึงโคตร ในโลก บรรดาชนผู้คำนึงถึงโคตรเหล่านั้น กษัตริย์เป็นผู้ประเสริฐที่สุด. บทว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน ความว่า เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชา ๓ มีปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น โดยนัยแห่งภยเภรวสูตร หรือด้วยวิชชา ๘ เหล่านี้ คือ วิปัสสนาญาณ มโนมยิทธิ อภิญญา ๖ โดยนัยแห่งอัมพัฏฐสูตร และด้วยจรณะอันมีประเภทธรรม ๑๕ ประการอย่างนี้ คือ ความเป็นผู้ทำไห้บริบูรณ์ในศีลทั้งหลาย ความเป็นผู้มีทวารคุ้มครองแล้วในอินทรีย์ทั้งหลาย ความเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะ การประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ สัทธรรม ๗ รูปาวจรฌาน ๔. บทว่า โส เสฏฺโฐ เทวมานุเส ความว่า พระขีณาสพผู้เป็นพราหมณ์นั้น เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้สูงสุดทั้งในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. จบสูตรที่ ๑.

2. Devadattasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาเทวทัตตสูตร

183. Dutiye acirapakkanteti saṅghaṃ bhinditvā nacirasseva veḷuvanato gayāsīsaṃ gate. Assatarinti gadrabhassa vaḷavāya jātaṃ. Dutiyaṃ.

๑๘๓. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อจิรปกฺกนฺเต ความว่า (เมื่อพระเทวทัต) ทำสงฆ์ให้แตกแล้ว หลีกไปจากเวฬุวันสู่คยาสีสะได้ไม่นานนั่นเทียว. บทว่า อสฺสตริํ ได้แก่ สัตว์ที่เกิดในท้องของแม่ลา. จบสูตรที่ ๒.

3. Andhakavindasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอันธกวินทสูตร

184. Tatiye [Pg.202] andhakavindanti evaṃnāmakaṃ gāmaṃ. Upasaṅkamīti ‘‘satthā idānipi vīriyaṃ karoti padhānamanuyuñjati, gacchāmissa santike ṭhatvā sāsanānucchavikaṃ vīriyapaṭisaṃyuttaṃ gāthaṃ vakkhāmī’’ti upasaṅkami.

๑๘๔. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อนฺธกวินฺทํ ได้แก่ หมู่บ้านชื่ออย่างนี้. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า (ท้าวสหัมบดีพรหม) เข้าไปเฝ้าด้วยดำริว่า "แม้บัดนี้ พระศาสดาก็ทรงกระทำความเพียร ทรงประกอบความเพียรอย่างยิ่ง เราจักไปยืนอยู่ในสำนักของพระองค์แล้ว จักกล่าวคาถาที่ประกอบด้วยความเพียร อันสมควรแก่พระศาสนา".

Pantānīti janataṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāre ṭhitāni. Saṃyojanavippamokkhāti tāni ca senāsanāni sevamāno na cīvarādīnaṃ atthāya seveyya, atha kho dasasaṃyojanavippamokkhatthāya careyya. Saṅghe vaseti tesu senāsanesu ratiṃ alabhanto upaṭṭhākādīnaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ gadrabhapiṭṭhe rajaṃ viya uppatanto araññe acaritvā saṅghamajjhe vaseyya. Rakkhitatto satīmāti tattha ca vasanto sagavacaṇḍo goṇo viya sabrahmacārino avijjhanto aghaṭṭento rakkhitatto satipaṭṭhānaparāyaṇo hutvā vaseyya.

บทว่า ปนฺตานิ ได้แก่ (เสนาสนะ) ที่ตั้งอยู่ล่วงเลยหมู่ชนไป ในที่ที่ไม่ใช่ที่โคจรของมนุษย์. บทว่า สํโยชนวิปฺปโมกฺขา ความว่า เมื่อเสพเสนาสนะเหล่านั้น ก็ไม่พึงเสพเพื่อประโยชน์แก่จีวรเป็นต้น แต่พึงประพฤติเพื่อความหลุดพ้นจากสังโยชน์ ๑๐. บทว่า สงฺเฆ วเส ความว่า เมื่อไม่ได้ความยินดีในเสนาสนะเหล่านั้น เพื่อจะรักษาน้ำใจของอุปัฏฐากเป็นต้น มีจิตฟุ้งซ่านดุจธุลีบนหลังลา ไม่พึงเที่ยวไปในป่า พึงอยู่ในท่ามกลางสงฆ์. บทว่า รกฺขิตตฺโต สตีมา ความว่า และเมื่ออยู่ในท่ามกลางสงฆ์นั้น ไม่ขวิด ไม่กระทบกระทั่งเพื่อนพรหมจารี ดุจโคที่อยู่ใกล้โคดุร้าย พึงเป็นผู้มีตนอันคุ้มครองแล้ว มีสติปัฏฐานเป็นที่ไปในเบื้องหน้าอยู่.

Idāni saṅghe vasamānassa bhikkhuno bhikkhācāravattaṃ ācikkhanto kulākulantiādimāha. Tattha piṇḍikāya carantoti piṇḍatthāya caramāno. Sevetha pantāni senāsanānīti saṅghamajjhaṃ otaritvā vasamānopi dhurapariveṇe tālanāḷikeraādīni ropetvā upaṭṭhākādisaṃsaṭṭho na vaseyya, cittakallataṃ pana janetvā cittaṃ hāsetvā tosetvā puna pantasenāsane vaseyyāti araññasseva vaṇṇaṃ katheti. Bhayāti vaṭṭabhayato. Abhayeti nibbāne. Vimuttoti adhimutto hutvā vaseyya.

บัดนี้ (ท้าวสหัมบดีพรหม) เมื่อจะบอกภิกขาจารวัตรของภิกษุผู้อยู่ในสงฆ์ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า กุลากุลํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปิณฺฑิกาย จรนฺโต ได้แก่ เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาต. บทว่า เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ ความว่า แม้ภิกษุผู้เข้าไปอยู่ในท่ามกลางสงฆ์ ก็ไม่พึงปลูกต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้นในบริเวณส่วนหน้า คลุกคลีกับอุปัฏฐากเป็นต้นอยู่ แต่ครั้นทำความแช่มชื่นแห่งจิตให้เกิดแล้ว ทำให้จิตเบิกบาน ทำให้ยินดีแล้ว พึงอยู่ในเสนาสนะอันสงัดอีก ดังนี้ เป็นอันกล่าวสรรเสริญคุณของป่านั่นเทียว. บทว่า ภยา ได้แก่ จากภัยคือวัฏฏะ. บทว่า อภเย ได้แก่ ในพระนิพพาน. บทว่า วิมุตฺโต ได้แก่ พึงเป็นผู้น้อมใจเชื่ออยู่.

Yattha bheravāti yasmiṃ ṭhāne bhayajanakā saviññāṇakā sīhabyagghādayo, aviññāṇakā rattibhāge khāṇuvalliādayo bahū atthi. Sarīsapāti dīghajātikādisarīsapā. Nisīdi tattha bhikkhūti tādise ṭhāne bhikkhu nisinno. Iminā idaṃ dīpeti – bhagavā yathā tumhe etarahi tatraṭṭhakabheravārammaṇāni ceva sarīsape ca vijjunicchāraṇādīni ca amanasikatvā nisinnā, evamevaṃ padhānamanuyuttā bhikkhū nisīdantīti.

บทว่า ยตฺถ เภรวา ความว่า ในสถานที่ใด มีสัตว์มีวิญญาณที่ก่อให้เกิดภัย คือ ราชสีห์ เสือโคร่งเป็นต้น และสิ่งไม่มีวิญญาณ คือ ตอไม้ เถาวัลย์เป็นต้น จำนวนมากในเวลากลางคืน. บทว่า สรีสปา ได้แก่ สัตว์เลื้อยคลานมีงูเป็นต้น. บทว่า นิสีทิ ตตฺถ ภิกฺขู ความว่า ภิกษุนั่งแล้วในสถานที่เช่นนั้น. ด้วยบทนี้ ท่านแสดงความนี้ว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า บัดนี้ พระองค์ทั้งหลายไม่ใส่ใจอารมณ์อันน่าสะพรึงกลัวในที่นั้น สัตว์เลื้อยคลาน และฟ้าแลบเป็นต้น ประทับนั่งแล้วฉันใด ภิกษุทั้งหลายผู้ประกอบความเพียร ก็ย่อมนั่งฉันนั้นเหมือนกัน.

Jātu me diṭṭhanti ekaṃsena mayā diṭṭhaṃ. Na yidaṃ itihītihanti idaṃ itiha itihāti na takkahetu vā nayahetu vā piṭakasampadānena vā [Pg.203] ahaṃ vadāmi. Ekasmiṃ brahmacariyasminti ekāya dhammadesanāya. Dhammadesanā hi idha brahmacariyanti adhippetā. Maccuhāyinanti maraṇapariccāginaṃ khīṇāsavānaṃ.

บทว่า ชาตุ เม ทิฏฺฐํ ได้แก่ อันเราเห็นแล้วโดยส่วนเดียว. บทว่า น ยิทํ อิติหีติหํ ความว่า เรามิได้กล่าวเรื่องนี้โดยอ้างเหตุคือการตรึก หรือโดยอ้างเหตุคือนัย หรือโดยอ้างการสืบทอดพระไตรปิฎกว่า ได้ยินมาอย่างนี้ๆ. บทว่า เอกสฺมึ พฺรหฺมจริยสฺมึ ได้แก่ ในธรรมเทศนาหนึ่ง. จริงอยู่ ธรรมเทศนา ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาว่า พรหมจรรย์. บทว่า มจฺจุหายินํ ได้แก่ แห่งพระขีณาสพทั้งหลายผู้สละความตายได้.

Dasā ca dasadhā dasāti ettha dasāti daseva, dasadhā dasāti sataṃ, aññe ca dasuttaraṃ sekhasataṃ passāmīti vadati. Sotasamāpannāti maggasotaṃ samāpannā. Atiracchānagāminoti desanāmattametaṃ, avinipātadhammāti attho. Saṅkhātuṃ nopi sakkomīti musāvādabhayena ettakā nāma puññabhāgino sattāti gaṇetuṃ na sakkomīti bahuṃ brahmadhammadesanaṃ sandhāya evamāha. Tatiyaṃ.

ในบทว่า ทสา จ ทสธา ทสา นี้ บทว่า ทสา คือ สิบ นั่นเอง, บทว่า ทสธา ทสา คือ ร้อย, (ท้าวสหัมบดีพรหม) กล่าวว่า "เราเห็นพระเสขะอีกร้อยสิบ". บทว่า โสตสมาปนฺนา ได้แก่ ผู้ถึงแล้วซึ่งกระแสแห่งมรรค. บทว่า อติรจฺฉานคามิโน นี้เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น อธิบายว่า ผู้มีอันไม่ไปสู่วินิบาตเป็นธรรมดา. บทว่า สงฺขาตุํ โนปิ สกฺโกมิ ความว่า เพราะกลัวมุสาวาท จึงไม่สามารถจะนับได้ว่า สัตว์ผู้มีส่วนแห่งบุญมีประมาณเท่านี้ (ท้าวสหัมบดีพรหม) หมายถึงพรหมธรรมเทศนาเป็นอันมาก จึงกล่าวอย่างนี้. จบสูตรที่ ๓.

4. Aruṇavatīsuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอรุณวตีสูตร

185. Catutthe abhibhūsambhavanti abhibhū ca sambhavo ca. Tesu abhibhūthero sāriputtatthero viya paññāya aggo, sambhavatthero mahāmoggallāno viya samādhinā aggo. Ujjhāyantīti avajjhāyanti, lāmakato vā cintenti. Khiyyantīti, kinnāmetaṃ kinnāmetanti? Aññamaññaṃ kathenti. Vipācentīti vitthārayantā punappunaṃ kathenti. Heṭṭhimena upaḍḍhakāyenāti nābhito paṭṭhāya heṭṭhimakāyena. Pāḷiyaṃ ettakameva āgataṃ. Thero pana ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā nāgavaṇṇaṃ gahetvā dasseti, supaṇṇavaṇṇaṃ gahetvā vā dassetī’’tiādinā (paṭi. ma. 3.13) nayena āgataṃ anekappakāraṃ iddhivikubbanaṃ dassesi. Imā gāthāyo abhāsīti thero kira cintesi – ‘‘kathaṃ desitā nu kho dhammadesanā sabbesaṃ piyā assa manāpā’’ti. Tato āvajjento – ‘‘sabbepi pāsaṇḍā sabbe devamanussā attano attano samaye purisakāraṃ vaṇṇayanti, vīriyassa avaṇṇavādī nāma natthi, vīriyapaṭisaṃyuttaṃ katvā desessāmi, evaṃ ayaṃ dhammadesanā sabbesaṃ piyā bhavissati manāpā’’ti ñatvā tīsu piṭakesu vicinitvā imā gāthā abhāsi.

๑๘๕. ในสูตรที่ ๔ คำว่า อภิภูสัมภวะ ได้แก่ พระอภิภูและพระสัมภวะ. ในพระเถระ ๒ รูปนั้น พระอภิภูเถระเป็นผู้เลิศด้วยปัญญาเหมือนพระสารีบุตรเถระ พระสัมภวเถระเป็นผู้เลิศด้วยสมาธิเหมือนพระมหาโมคคัลลานเถระ. คำว่า ติเตียน (อุชฌายันติ) คือ ตำหนิ หรือคิดในทางที่ไม่ดี. คำว่า โพนทะนา (ขียยันติ) คือ พูดกันและกันว่า "นี่มันอะไรกัน นี่มันอะไรกัน". คำว่า ทำให้แพร่หลาย (วิปาเจนติ) คือ พูดซ้ำๆ ทำให้แพร่หลายไป. คำว่า ด้วยกายท่อนล่าง (เหฏฐิเมน อุปัฑฒกาเยน) คือ ด้วยกายเบื้องล่างนับตั้งแต่สะดือลงไป. ในพระบาลีมาเพียงเท่านี้. แต่ว่าพระเถระได้แสดงอิทธิวิกุพพนะ (การแสดงฤทธิ์) หลายอย่างที่มาในนัยยะเป็นต้นว่า (ตามที่มาในปฏิสัมภิทามรรค) "ละเพศปกติแล้ว ถือเอาเพศนาคแสดง หรือถือเอาเพศครุฑแสดง". ความว่า พระเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ คือ ได้ยินว่า พระเถระคิดว่า "ธรรมเทศนาที่แสดงแล้วอย่างไรหนอ จึงจะเป็นที่รักที่พอใจของคนทั้งปวง". ลำดับนั้น เมื่อใคร่ครวญอยู่ (จึงเห็นว่า) "แม้พวกปาษัณฑทั้งหมด เทพและมนุษย์ทั้งปวง ย่อมสรรเสริญปุริสการ (ความเพียรของบุรุษ) ในลัทธิของตนๆ ผู้กล่าวติเตียนความเพียรย่อมไม่มี เราจักทำ (ธรรมเทศนา) ให้ประกอบด้วยความเพียรแล้วแสดง เมื่อเป็นเช่นนี้ ธรรมเทศนานี้จักเป็นที่รักที่พอใจของคนทั้งปวง" ทรงทราบดังนี้แล้ว จึงค้นคว้าในพระไตรปิฎกแล้วได้กล่าวคาถาเหล่านี้.

Tattha ārambhathāti ārambhavīriyaṃ karotha. Nikkamathāti nikkamavīriyaṃ karotha. Yuñjathāti payogaṃ karotha parakkamatha. Maccuno senanti maccuno senā nāma kilesasenā, taṃ dhunātha. Jātisaṃsāranti jātiñca [Pg.204] saṃsārañca, jātisaṅkhātaṃ vā saṃsāraṃ. Dukkhassantaṃ karissatīti vaṭṭadukkhassa paricchedaṃ karissati. Kiṃ pana katvā thero sahassilokadhātuṃ viññāpesīti? Nīlakasiṇaṃ tāva samāpajjitvā sabbattha ālokaṭṭhāne andhakāraṃ phari, odātakasiṇaṃ samāpajjitvā andhakāraṭṭhāne obhāsaṃ. Tato ‘‘kimidaṃ andhakāra’’nti? Sattānaṃ ābhoge uppanne ālokaṃ dassesi. Ālokaṭṭhāne ālokakiccaṃ natthi, ‘‘kiṃ āloko aya’’nti? Vicinantānaṃ attānaṃ dassesi. Atha tesaṃ theroti vadantānaṃ imā gāthāyo abhāsi, sabbe osaṭāya parisāya majjhe nisīditvā dhammaṃ desentassa viya saddaṃ suṇiṃsu. Atthopi nesaṃ pākaṭo ahosi. Catutthaṃ.

ในคาถาเหล่านั้น บทว่า ท่านทั้งหลายจงปรารภ (อารพฺภถ) คือ จงทำความเพียรที่ต้องปรารภ. บทว่า ท่านทั้งหลายจงก้าวออก (นิกฺกมถ) คือ จงทำความเพียรที่ต้องก้าวออก. บทว่า ท่านทั้งหลายจงประกอบ (ยุญฺชถ) คือ จงประกอบความเพียร จงบากบั่น. บทว่า เสนาของมัจจุ (มจฺจุโน เสนา) คือ เสนาของมัจจุ ได้แก่ กิเลสเสนา, ท่านทั้งหลายจงกำจัดเสนานั้นเสีย. บทว่า ชาติสงสาร (ชาติสํสารํ) คือ ทั้งชาติและสงสาร หรือสงสารที่ชื่อว่าชาติ. บทว่า จักทำที่สุดแห่งทุกข์ (ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสติ) คือ จักทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์. ก็พระเถระทำอย่างไร จึงทำให้พันโลกธาตุรู้แจ้งได้? (ตอบว่า) ก่อนอื่น ท่านเข้าสมาบัตินีลกสิณแล้วแผ่ความมืดไปในที่สว่างทุกแห่ง, เข้าสมาบัติโอทาตกสิณแล้วแผ่แสงสว่างไปในที่มืด. ลำดับนั้น เมื่อความนึกคิดของสัตว์ทั้งหลายเกิดขึ้นว่า "นี่ความมืดอะไรกัน?" ท่านก็แสดงแสงสว่าง. ในที่สว่าง กิจที่ต้องทำด้วยแสงสว่างย่อมไม่มี. เมื่อพวกเขากำลังค้นหาว่า "นี่แสงสว่างอะไรกัน?" ท่านก็แสดงตน. ครั้งนั้น เมื่อพวกเขากล่าวว่า "พระเถระ" ท่านจึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้, ทุกคนได้ฟังเสียงเหมือนกับเสียงของ (ธรรมกถึก) ผู้นั่งแสดงธรรมอยู่ท่ามกลางบริษัทที่ประชุมกัน. แม้อรรถก็ปรากฏแก่พวกเขา. จบสูตรที่ ๔.

5. Parinibbānasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาปรินิพพานสูตร

186. Pañcame upavattane mallānaṃ sālavaneti yatheva hi kadambanadītīrato rājamātuvihāradvārena thūpārāmaṃ gantabbaṃ hoti, evaṃ hiraññavatikāya nāma nadiyā pārimatīrato sālavanaṃ uyyānaṃ. Yathā anurādhapurassa thūpārāmo, evaṃ taṃ kusinārāya hoti. Yathā thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivattati, evaṃ uyyānato sālapanti pācīnamukhā gantvā uttarena nivattā. Tasmā taṃ ‘‘upavattana’’nti vuccati. Tasmiṃ upavattane mallānaṃ sālavane. Antarena yamakasālānanti mūlakkhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbitvā ṭhitasālānaṃ antarikāya. Appamādena sampādethāti satiavippavāsena kattabbakiccāni sampādayatha. Iti bhagavā yathā nāma maraṇamañce nipanno mahaddhano kuṭumbiko puttānaṃ dhanasāraṃ ācikkheyya, evamevaṃ parinibbānamañce nipanno pañcacattālīsa vassāni dinnaṃ ovādaṃ sabbaṃ ekasmiṃ appamādapadeyeva pakkhipitvā abhāsi. Ayaṃ tathāgatassa pacchimā vācāti idaṃ pana saṅgītikārānaṃ vacanaṃ.

๑๘๖. ในสูตรที่ ๕ บทว่า ในสาลวันอันเป็นที่แวะพักของพวกมัลละ (อุปวตฺตเน มลฺลานํ สาลวเน) ความว่า เปรียบเหมือนทางที่จะต้องไปสู่ถูปารามโดยผ่านประตูราชมาตุวิหารจากฝั่งแม่น้ำกทัมพะ ฉันใด, สาลวันอันเป็นอุทยานก็อยู่ที่ฝั่งโน้นของแม่น้ำชื่อหิรัญญวดี ฉันนั้น. ถูปารามของเมืองอนุราธปุระเป็นฉันใด, สาลวันนั้นของเมืองกุสินาราก็เป็นฉันนั้น. เปรียบเหมือนทางสำหรับเข้าเมืองโดยประตูทิศใต้จากถูปาราม มุ่งหน้าไปทางทิศตะวันออกแล้วเลี้ยวไปทางทิศเหนือ ฉันใด, แนวต้นสาละจากอุทยานก็มุ่งหน้าไปทางทิศตะวันออกแล้วเลี้ยวไปทางทิศเหนือ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ที่นั้นจึงเรียกว่า "อุปวัตตนะ" (ที่แวะพัก). ในสาลวันของพวกมัลละ ณ ที่แวะพักนั้น. บทว่า ในระหว่างต้นสาละคู่ (อนฺตเรน ยมกสาลานํ) คือ ในระหว่างต้นสาละทั้งหลายที่ยืนต้นโดยมีราก ลำต้น กิ่งก้าน และใบเกี่ยวพันกันและกัน. บทว่า ท่านทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อม (อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ) คือ ท่านทั้งหลายจงทำกิจที่ควรทำให้สำเร็จด้วยความไม่ปราศจากสติ. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เปรียบเหมือนคฤหบดีผู้มีทรัพย์มาก นอนอยู่บนเตียงใกล้จะตาย พึงบอกขุมทรัพย์แก่บุตรทั้งหลาย ฉันใด, ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงบรรทมอยู่บนเตียงปรินิพพาน ทรงรวบรวมโอวาททั้งหมดที่ประทานแล้วตลอด ๔๕ พรรษาลงในบทคือความไม่ประมาทบทเดียวเท่านั้นแล้วตรัส. ส่วนคำว่า "นี้เป็นพระปัจฉิมวาจาของพระตถาคต" นี้ เป็นคำของพระสังคีติกาจารย์.

Ito paraṃ yaṃ parinibbānaparikammaṃ katvā bhagavā parinibbuto, taṃ dassetuṃ, atha kho bhagavā paṭhamaṃ jhānantiādi vuttaṃ. Tattha saññāvedayitanirodhaṃ samāpanne bhagavati assāsapassāsānaṃ appavattiṃ disvā, ‘‘parinibbuto satthā’’ti saññāya devamanussā ekappahārena viraviṃsu, ānandattheropi – ‘‘parinibbuto nu kho, bhante, anuruddha bhagavā’’ti theraṃ [Pg.205] pucchi. Thero ‘‘na kho, āvuso ānanda, tathāgato parinibbuto, apica saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno’’ti āha. Kathaṃ pana so aññāsi? Thero kira satthārā saddhiṃyeva taṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjanto yāva nevasaññānāsaññāyatanavuṭṭhānaṃ, tāva gantvā, ‘‘idāni bhagavā nirodhaṃ samāpanno, antonirodhe ca kālaṃkiriyā nāma natthī’’ti aññāsi.

ต่อจากนี้ไป เพื่อจะแสดงปริกรรมแห่งปรินิพพานที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำแล้วปรินิพพาน, (พระสังคีติกาจารย์) จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าปฐมฌาน". ในกาลนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ, เทพและมนุษย์ทั้งหลายเห็นความไม่เป็นไปแห่งลมหายใจเข้าและลมหายใจออกแล้ว มีความสำคัญว่า "พระศาสดาปรินิพพานแล้ว" จึงพากันร่ำไห้โดยพร้อมเพรียงกัน, แม้พระอานนทเถระก็ได้ทูลถามพระเถระ (พระอนุรุทธะ) ว่า "ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้วหรือหนอแล?". พระเถระตอบว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ พระตถาคตยังมิได้ปรินิพพาน แต่ว่าทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่". ก็ท่าน (พระอนุรุทธะ) ทราบได้อย่างไร? (ตอบว่า) ได้ยินว่า พระเถระเข้าสมาบัตินั้นๆ พร้อมกับพระศาสดาโดยลำดับจนถึงการออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ, แล้วจึงทราบว่า "บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าสมาบัติคือ นิโรธสมาบัติ, และการทำกาละ (ความตาย) ในภายในนิโรธสมาบัติย่อมไม่มี".

Atha kho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattito vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajji…pe… tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṃ jhānaṃ samāpajjīti ettha pana bhagavā catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji, terasasu ṭhānesu dutiyaṃ jhānaṃ… tathā tatiyaṃ… pannarasasu ṭhānesu catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Kathaṃ? Dasasu asubhesu dvattiṃsākāre aṭṭhasu kasiṇesu mettākaruṇāmuditesu ānāpāne paricchedākāseti imesu tāva catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji. Ṭhapetvā pana dvattiṃsākārañca dasa ca asubhāni sesesu terasasu dutiyaṃ jhānaṃ… tesuyeva tatiyaṃ jhānaṃ samāpajji. Aṭṭhasu pana kasiṇesu upekkhābrahmavihāre ānāpāne paricchedākāse catūsu arūpesūti imesu pannarasasu ṭhānesu catutthaṃ jhānaṃ samāpajji. Ayampi ca saṅkhepakathāva. Nibbānapuraṃ pavisanto pana bhagavā dhammassāmi sabbāpi catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo pavisitvā videsaṃ gacchanto ñātijanaṃ āliṅgetvā viya sabbasamāpattisukhaṃ anubhavitvā paviṭṭho.

จากนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติแล้ว ทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน... (ย่อ)... ทรงออกจากตติยฌานแล้ว ทรงเข้าจตุตถฌาน ในคำนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าปฐมฌานใน ๒๔ ฐาน ทรงเข้าทุติยฌานใน ๑๓ ฐาน... เช่นเดียวกัน ทรงเข้าตติยฌาน... ทรงเข้าจตุตถฌานใน ๑๕ ฐาน อย่างไร? คือ ทรงเข้าปฐมฌานใน ๒๔ ฐานเหล่านี้ก่อน ได้แก่ อสุภ ๑๐, ทวัตติงสาการ, กสิณ ๘, เมตตา กรุณา มุทิตา, อานาปานะ, ปริจเฉทากาส เว้นทวัตติงสาการและอสุภ ๑๐ แล้ว ทรงเข้าทุติยฌานใน ๑๓ ฐานที่เหลือ... และทรงเข้าตติยฌานใน ๑๓ ฐานเหล่านั้นเอง อนึ่ง ทรงเข้าจตุตถฌานใน ๑๕ ฐานเหล่านี้ ได้แก่ กสิณ ๘, อุเบกขาพรหมวิหาร, อานาปานะ, ปริจเฉทากาส, อรูป ๔ คำนี้เป็นเพียงคำย่อเท่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระธรรมสามี เมื่อจะเสด็จเข้าสู่พระนิพพานนคร ได้ทรงเข้าสมาบัติทั้งหมด ๒๔ แสนโกฏิสมาบัติ เหมือนคนเดินทางไปต่างถิ่นได้กอดญาติมิตรแล้วจึงไป ฉะนั้น ได้ทรงเสวยสุขในสมาบัติทั้งปวงแล้วจึงเสด็จเข้าสู่พระนิพพาน

Catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyīti ettha ca jhānasamanantaraṃ paccavekkhaṇasamanantaranti, dve samanantarāni. Catutthajjhānā vuṭṭhāya bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ jhānasamanantaraṃ nāma, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā puna jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ paccavekkhaṇasamanantaraṃ nāma. Imāni dvepi samanantarāneva. Bhagavā pana jhānaṃ samāpajjitvā jhānā vuṭṭhāya jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgacittena abyākatena dukkhasaccena parinibbāyi. Ye hi keci buddhā vā paccekabuddhā vā ariyasāvakā vā antamaso kunthakipillikaṃ upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṃ karonti.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงออกจากจตุตถฌานแล้ว เสด็จปรินิพพานในลำดับ ในคำนี้ สมนันตรมี ๒ อย่าง คือ ฌานสมนันตร และปัจจเวกขณสมนันตร ในสมนันตรทั้งสองนั้น การปรินิพพานในภวังคจิตนั้นเอง เมื่อออกจากจตุตถฌานแล้วเข้าสู่ภวังค์ ชื่อว่า ฌานสมนันตร การปรินิพพานในภวังคจิตนั้นเอง เมื่อออกจากจตุตถฌานแล้ว พิจารณาองค์ฌานอีกครั้งแล้วเข้าสู่ภวังค์ ชื่อว่า ปัจจเวกขณสมนันตร สมนันตรทั้งสองนี้ก็เป็นสมนันตรนั่นเอง แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเข้าฌาน ทรงออกจากฌาน ทรงพิจารณาองค์ฌานแล้ว เสด็จปรินิพพานด้วยภวังคจิตที่เป็นอัพยากตะ ซึ่งจัดเป็นทุกขสัจ แท้จริง พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือพระอริยสาวกทั้งหลาย หรือแม้แต่สัตว์ทั้งปวง ตั้งแต่หนอนและมดเป็นต้น ล้วนทำกาละด้วยภวังคจิตที่เป็นอัพยากตะ ซึ่งจัดเป็นทุกขสัจเท่านั้น

Bhūtāti [Pg.206] sattā. Appaṭipuggaloti paṭibhāgapuggalavirahito. Balappattoti dasavidhaṃ ñāṇabalaṃ patto. Uppādavayadhamminoti uppādavayasabhāvā. Tesaṃ vūpasamoti tesaṃ saṅkhārānaṃ vūpasamo. Sukhoti asaṅkhataṃ nibbānameva sukhanti attho. Tadāsīti ‘‘saha parinibbānā mahābhūmicālo ahosī’’ti evaṃ mahāparinibbāne (dī. ni. 2.220) vuttaṃ bhūmicālaṃ sandhāyāha. So hi lomahaṃsanako ca bhiṃsanako ca āsi. Sabbākāravarūpeteti sabbākāravaraguṇūpete. Nāhu assāsapassāsoti na jāto assāsapassāso. Anejoti taṇhāsaṅkhātāya ejāya abhāvena anejo. Santimārabbhāti anupādisesaṃ nibbānaṃ ārabbha paṭicca sandhāya. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Parinibbutoti khandhaparinibbānena parinibbuto. Asallīnenāti anallīnena asaṅkuṭitena suvikasiteneva cittena. Vedanaṃ ajjhavāsayīti vedanaṃ adhivāsesi, na vedanānuvattī hutvā ito cito samparivatti. Vimokkhoti kenaci dhammena anāvaraṇavimokkho sabbaso apaññattibhāvūpagamo pajjotanibbānasadiso jātoti. Pañcamaṃ.

คำว่า ภูตา คือ สัตว์ทั้งหลาย คำว่า อัปปฏิปุคคโล คือ ผู้ปราศจากบุคคลผู้เสมอเหมือน คำว่า พลัปปัตโต คือ ผู้บรรลุญาณพละ ๑๐ ประการ คำว่า อุปปาทวยธัมมิโน คือ มีสภาพเกิดขึ้นและเสื่อมไป คำว่า เตสัง วูปสโม คือ ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้น คำว่า สุโข คือ พระนิพพานอันเป็นอสังขตะเท่านั้นเป็นสุข ดังนี้ เป็นอรรถะ คำว่า ตทาสี (ในบทว่า ตทาสี) หมายถึงแผ่นดินไหวที่กล่าวไว้ในมหาปรินิพพานสูตร (ที. มหา. ๒.๒๒๐) ว่า 'พร้อมกับการปรินิพพาน ได้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่' ดังนี้ แผ่นดินไหวใหญ่นั้นเป็นเหตุให้ขนลุกและน่าสะพรึงกลัว คำว่า สัพพาการวรูเปเต คือ ผู้ประกอบด้วยคุณอันประเสริฐด้วยอาการทั้งปวง คำว่า นาหุ อัสสาสปัสสาสะ คือ ลมหายใจเข้าออกไม่เกิดขึ้นแล้ว คำว่า อเนโช คือ ผู้ปราศจากตัณหาอันเป็นเครื่องไหว เพราะไม่มีความไหวอันได้แก่ตัณหา คำว่า สันติมารัพภา คือ ปรารภ อาศัย และมุ่งหมายพระนิพพานอันเป็นอนุปาทิเสสนิพพาน คำว่า จักขุมา คือ ผู้มีจักษุด้วยจักษุ ๕ คำว่า ปรินิพพุโต คือ ปรินิพพานด้วยขันธปรินิพพาน คำว่า อสัลลีเนน คือ ด้วยจิตที่ไม่หดหู่ ไม่ติดข้อง และเบิกบานดี คำว่า เวทนัง อัชฌวาสยี คือ ทรงอดกลั้นเวทนา ไม่ได้ทรงเป็นผู้คล้อยตามเวทนาแล้วดิ้นรนไปมา คำว่า วิโมกโข คือ วิโมกข์ที่ไม่มีเครื่องกั้นด้วยธรรมใดๆ เป็นภาวะที่พ้นจากบัญญัติโดยสิ้นเชิง เหมือนการดับไปแห่งประทีป ดังนี้ (อรรถกถา) สูตรที่ ๕

Dutiyo vaggo.

วรรคที่ ๒

Iti sāratthappakāsiniyā

ดังนี้ ในสารัตถัปปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

อรรถกถาสังยุตตนิกาย

Brahmasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพรหมสังยุตต์ จบแล้ว

7. Brāhmaṇasaṃyuttaṃ

๗. พราหมณสังยุตต์

1. Arahantavaggo

๑. อรหันตวรรค

1. Dhanañjānīsuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาธนัญชานีสูตร

187. Brāhmaṇasaṃyuttassa [Pg.207] paṭhame dhanañjānīti dhanañjānigottā. Ukkaṭṭhagottā kiresā. Sesabrāhmaṇā kira brahmuno mukhato jātā, dhanañjānigottā matthakaṃ bhinditvā nikkhantāti tesaṃ laddhi. Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi? So kira brāhmaṇo micchādiṭṭhiko ‘‘buddho dhammo saṅgho’’ti vutte kaṇṇe pidahati, thaddho khadirakhāṇusadiso. Brāhmaṇī pana sotāpannā ariyasāvikā. Brāhmaṇo dānaṃ dento pañcasatānaṃ brāhmaṇānaṃ appodakaṃ pāyāsaṃ deti, brāhmaṇī buddhappamukhassa saṅghassa nānārasabhojanaṃ. Brāhmaṇassa dānadivase brāhmaṇī tassa vasavattitāya pahīnamaccheratāya ca sahatthā parivisati. Brāhmaṇiyā pana dānadivase brāhmaṇo pātova gharā nikkhamitvā palāyati. Athekadivasaṃ brāhmaṇo brāhmaṇiyā saddhiṃ asammantetvā pañcasate brāhmaṇe nimantetvā brāhmaṇiṃ āha – ‘‘sve bhoti amhākaṃ ghare pañcasatā brāhmaṇā bhuñjissantī’’ti. Mayā kiṃ kātabbaṃ brāhmaṇāti? Tayā aññaṃ kiñci kātabbaṃ natthi, sabbaṃ pacanaparivesanaṃ aññe karissanti. Yaṃ pana tvaṃ ṭhitāpi nisinnāpi khipitvāpi ukkāsitvāpi ‘‘namo buddhassā’’ti tassa muṇḍakassa samaṇakassa namakkāraṃ karosi, taṃ sve ekadivasamattaṃ mā akāsi. Taṃ hi sutvā brāhmaṇā anattamanā honti, mā maṃ brāhmaṇehi bhindasīti. Tvaṃ brāhmaṇehi vā bhijja devehi vā, ahaṃ pana satthāraṃ anussaritvā na sakkomi anamassamānā saṇṭhātunti. Bhoti kulasatike gāme gāmadvārampi tāva pidahituṃ vāyamanti, tvaṃ dvīhaṅgulehi pidahitabbaṃ mukhaṃ brāhmaṇānaṃ bhojanakālamattaṃ pidahituṃ na sakkosīti. Evaṃ punappunaṃ kathetvāpi so nivāretuṃ asakkonto ussīsake ṭhapitaṃ maṇḍalaggakhaggaṃ gahetvā – ‘‘bhoti sace sve brāhmaṇesu nisinnesu taṃ [Pg.208] muṇḍasamaṇakaṃ namassasi, iminā taṃ khaggena pādatalato paṭṭhāya yāva kesamatthakā kaḷīraṃ viya koṭṭetvā rāsiṃ karissāmī’’ti imaṃ gāthaṃ abhāsi –

๑๘๗. ในพราหมณสังยุตต์ที่ ๑ คำว่า ธนัญชานี หมายถึง ผู้มีโคตรว่าธนัญชานิ. ได้ยินว่า นางเป็นผู้มีโคตรอันสูงสุด. ได้ยินว่า พราหมณ์เหล่าอื่นเกิดจากปากของพรหม ส่วนผู้มีโคตรว่าธนัญชานิออกมาโดยทำลายกระหม่อม (ของพรหม) นี้เป็นลัทธิของพราหมณ์เหล่านั้น. คำว่า เปล่งอุทาน ความว่า เปล่งอุทานเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นเป็นมิจฉาทิฏฐิ เมื่อมีผู้กล่าวว่า "พุทโธ ธัมโม สังโฆ" ก็ย่อมปิดหู เป็นคนกระด้างดุจตอไม้ตะเคียน. ส่วนนางพราหมณีเป็นพระโสดาบัน เป็นอริยสาวิกา. พราหมณ์เมื่อให้ทาน ย่อมให้ข้าวปายาสที่ไม่เจือน้ำแก่พราหมณ์ ๕๐๐ คน, ส่วนนางพราหมณีถวายโภชนะมีรสชาติต่างๆ แก่สงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. ในวันให้ทานของพราหมณ์ นางพราหมณีจะปรนนิบัติด้วยมือตนเอง เพราะความที่ตนอยู่ในอำนาจของสามี และเพราะความที่ตนมีมัจฉริยะอันละได้แล้ว. แต่ในวันให้ทานของนางพราหมณี พราหมณ์จะออกจากเรือนแต่เช้าตรู่แล้วหนีไป. ครั้งนั้น วันหนึ่ง พราหมณ์ไม่ปรึกษากับนางพราหมณีแล้ว ได้นิมนต์พราหมณ์ ๕๐๐ คน แล้วกล่าวกับนางพราหมณีว่า "แม่นาง พรุ่งนี้พราหมณ์ ๕๐๐ คนจักบริโภคในเรือนของเรา". (นางถามว่า) "ท่านพราหมณ์ ดิฉันพึงทำอะไร?". (พราหมณ์ตอบว่า) "เธอไม่ต้องทำอะไรอย่างอื่น คนอื่นจักทำการหุงต้มและปรนนิบัติทั้งหมด. แต่ว่า การที่เธอไม่ว่าจะยืน จะนั่ง จะจาม หรือจะไอ ก็กล่าวว่า 'นโม พุทธัสส' ทำการนมัสการแก่สมณะโล้นนั้น พรุ่งนี้เพียงวันเดียว เธออย่าได้ทำ. เพราะพราหมณ์ทั้งหลายได้ฟังคำนั้นแล้วย่อมไม่พอใจ เธออย่าทำให้ฉันแตกแยกกับพวกพราหมณ์เลย". (นางตอบว่า) "ท่านจะแตกแยกกับพวกพราหมณ์หรือกับพวกเทวดาก็ตาม แต่ดิฉันเมื่อระลึกถึงพระศาสดาแล้ว ไม่สามารถจะยืนอยู่โดยไม่นอบน้อมได้". (พราหมณ์กล่าวว่า) "แม่นาง ในหมู่บ้านอันเป็นสมบัติของตระกูล เขายังพยายามที่จะปิดแม้กระทั่งประตูหมู่บ้านได้ เธอมิอาจจะปิดปากซึ่งพึงปิดได้ด้วยนิ้วสองนิ้ว เพียงชั่วเวลาที่พวกพราหมณ์บริโภคเท่านั้นหรือ?". พราหมณ์นั้นแม้กล่าวอย่างนี้บ่อยๆ ก็ไม่สามารถจะห้ามปรามได้ จึงหยิบดาบปลายมนที่วางไว้ที่หัวนอนแล้วกล่าวว่า "แม่นาง ถ้าพรุ่งนี้เมื่อพวกพราหมณ์นั่งอยู่ เธอจักนอบน้อมสมณะโล้นนั้น เราจักใช้ดาบเล่มนี้สับเธอตั้งแต่ฝ่าเท้าจนถึงปลายผมให้เป็นดั่งหน่อไม้ แล้วทำเป็นกองไว้" ดังนี้แล้ว ได้กล่าวคาถานี้ว่า –

‘‘Iminā maṇḍalaggena, pādato yāva matthakā;

Kaḷīramiva chejjāmi, yadi micchaṃ na kāhasi.

เราจักตัดเธอด้วยดาบปลายมนเล่มนี้ ตั้งแต่ฝ่าเท้าจนถึงศีรษะ ให้เป็นดั่งหน่อไม้ หากเธอไม่ทำตามความเห็นของเรา

‘‘Sace buddhoti bhaṇasi, sace dhammoti bhāsasi;

Sace saṅghoti kittesi, jīvantī me nivesane’’ti.

หากเธอกล่าวว่า 'พุทโธ' หากเธอพูดว่า 'ธัมโม' หากเธอสรรเสริญว่า 'สังโฆ' ขณะที่มีชีวิตอยู่ในเรือนของเรา

Ariyasāvikā pana pathavī viya duppakampā, sineru viya dupparivattiyā. Sā tena naṃ evamāha –

ส่วนพระอริยสาวิกาเป็นผู้หวั่นไหวยากดุจแผ่นดิน เป็นผู้พลิกกลับยากดุจขุนเขาสิเนรุ. เพราะเหตุนั้น นางจึงได้กล่าวคำนี้กะพราหมณ์นั้นว่า –

‘‘Sace me aṅgamaṅgāni, kāmaṃ chejjasi brāhmaṇa;

Nevāhaṃ viramissāmi, buddhaseṭṭhassa sāsanā.

ข้าแต่พราหมณ์ ถึงแม้ท่านจะตัดอวัยวะน้อยใหญ่ของดิฉันตามความพอใจก็ตาม แต่ดิฉันก็จักไม่งดเว้นจากคำสอนของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด

‘‘Nāhaṃ okkā varadharā, sakkā rodhayituṃ jinā;

Dhītāhaṃ buddhaseṭṭhassa, chinda vā maṃ vadhassu vā’’ti.

ดิฉันมิใช่ผู้ทรงไว้ซึ่งกายอันเลวทราม (ปุถุชน) ใครๆ ไม่อาจกั้นขวาง (คุณ) ของพระชินเจ้าได้ ดิฉันเป็นธิดาของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด เชิญท่านตัดหรือฆ่าดิฉันเสียเถิด

Evaṃ dhanañjānigajjitaṃ nāma gajjantī pañca gāthāsatāni abhāsi. Brāhmaṇo brāhmaṇiṃ parāmasituṃ vā paharituṃ vā asakkonto ‘‘bhoti yaṃ te ruccati, taṃ karohī’’ti vatvā khaggaṃ sayane khipi. Punadivase gehaṃ haritupalittaṃ kārāpetvā lājāpuṇṇaghaṭamālāgandhādīhi tattha tattha alaṅkārāpetvā pañcannaṃ brāhmaṇasatānaṃ navasappisakkharamadhuyuttaṃ appodakapāyāsaṃ paṭiyādāpetvā kālaṃ ārocāpesi.

นางพราหมณีคร่ำครวญอย่างนี้ อันชื่อว่า ธนัญชานีคัชชิตะ (การคำรามของนางธนัญชานี) ได้กล่าวคาถา ๕๐๐ คาถา. พราหมณ์ไม่สามารถจะถูกต้องหรือทุบตีนางพราหมณีได้ จึงกล่าวว่า "แม่นาง เธอพอใจสิ่งใด ก็จงทำสิ่งนั้นเถิด" แล้วก็โยนดาบไปบนที่นอน. ในวันรุ่งขึ้น เขาได้ให้คนเอาโคมัยสดฉาบทาเรือน ให้ประดับประดาในที่นั้นๆ ด้วยข้าวตอก หม้อน้ำเต็มพิกัด พวงมาลา และของหอม เป็นต้น แล้วให้จัดเตรียมข้าวมธุปายาสที่ไม่เจือน้ำ ประกอบด้วยเนยใสใหม่ น้ำตาลใหม่ และน้ำผึ้งใหม่ สำหรับพราหมณ์ ๕๐๐ คน แล้วให้แจ้งเวลา.

Brāhmaṇīpi pātova gandhodakena sayaṃ nhāyitvā sahassagghanakaṃ ahatavatthaṃ nivāsetvā pañcasatagghanakaṃ ekaṃsaṃ katvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā bhattagge brāhmaṇe parivisamānā tehi saddhiṃ ekapantiyaṃ nisinnassa tassa brāhmaṇassa bhattaṃ upasaṃharantī dunnikkhitte dārubhaṇḍe pakkhali. Pakkhalanaghaṭṭanāya dukkhā vedanā uppajji. Tasmiṃ samaye dasabalaṃ sari. Satisampannatāya pana pāyāsapātiṃ achaḍḍetvā saṇikaṃ otāretvā bhūmiyaṃ saṇṭhapetvā pañcannaṃ brāhmaṇasatānaṃ majjhe sirasi añjaliṃ ṭhapetvā yena veḷuvanaṃ, tenañjaliṃ paṇāmetvā imaṃ udānaṃ udānesi.

แม้นางพราหมณี ในเวลาเช้าตรู่ก็ได้อาบน้ำหอมด้วยตนเอง นุ่งผ้าใหม่มีราคาหนึ่งพัน ห่มผ้าเฉวียงบ่ามีราคาห้าร้อย ประดับประดาด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ถือทัพพีทองคำ ขณะกำลังปรนนิบัติพราหมณ์ทั้งหลายที่โรงฉัน เมื่อกำลังนำภัตตาหารเข้าไปให้พราหมณ์ผู้เป็นสามีซึ่งนั่งอยู่ในแถวเดียวกันกับพราหมณ์เหล่านั้น ก็ได้สะดุดเครื่องไม้ที่วางไว้ไม่ดี. เพราะการสะดุดแล้วกระทบนั้น ทุกขเวทนาจึงเกิดขึ้น. ในขณะนั้น นางได้ระลึกถึงพระทศพล. แต่ด้วยความที่นางเป็นผู้มีสติสมบูรณ์ จึงไม่ทำถาดข้าวปายาสตกหล่น ค่อยๆ วางลงตั้งไว้บนพื้นดิน แล้วประนมมือไว้เหนือศีรษะท่ามกลางพราหมณ์ ๕๐๐ คน น้อมอัญชลีไปทางที่พระเวฬุวันตั้งอยู่ แล้วได้เปล่งอุทานนี้.

Tasmiñca [Pg.209] samaye tesu brāhmaṇesu keci bhuttā honti, keci bhuñjamānā, keci hatthe otāritamattā, kesañci bhojanaṃ purato ṭhapitamattaṃ hoti. Te taṃ saddaṃ sutvāva sinerumattena muggarena sīse pahaṭā viya kaṇṇesu sūlena viddhā viya dukkhadomanassaṃ paṭisaṃvediyamānā ‘‘iminā aññaladdhikena mayaṃ gharaṃ pavesitā’’ti kujjhitvā hatthe piṇḍaṃ chaḍḍetvā mukhena gahitaṃ niṭṭhubhitvā dhanuṃ disvā kākā viya brāhmaṇaṃ akkosamānā disāvidisā pakkamiṃsu. Brāhmaṇo evaṃ bhijjitvā gacchante brāhmaṇe disvā brāhmaṇiṃ sīsato paṭṭhāya oloketvā, ‘‘idameva bhayaṃ sampassamānā mayaṃ hiyyo paṭṭhāya bhotiṃ yācantā na labhimhā’’ti nānappakārehi brāhmaṇiṃ akkositvā, etaṃ ‘‘evamevaṃ panā’’tiādivacanaṃ avoca.

ก็ในขณะนั้น ในหมู่พราหมณ์เหล่านั้น บางพวกบริโภคเสร็จแล้ว บางพวกกำลังบริโภคอยู่ บางพวกเพิ่งจะหย่อนมือลง (ในภาชนะ) บางพวกโภชนะเพิ่งจะถูกวางไว้ข้างหน้า. พราหมณ์เหล่านั้นพอได้ยินเสียงนั้น ก็เสวยทุกขโทมนัส ประหนึ่งถูกตีที่ศีรษะด้วยค้อนขนาดเท่าภูเขาสิเนรุ ประหนึ่งถูกแทงที่หูด้วยหลาว โกรธขึ้นมาว่า "เราทั้งหลายถูกเจ้าลัทธิอื่นนี้พาเข้ามาในเรือน" จึงทิ้งคำข้าวในมือ บ้วนคำข้าวที่อยู่ในปากออก แล้วด่าว่าพราหมณ์ (ผู้เป็นเจ้าภาพ) พากันหนีไปในทิศต่างๆ เหมือนกาเห็นธนู. พราหมณ์ (ผู้เป็นสามี) เห็นพราหมณ์ทั้งหลายแตกแยกกันไปอย่างนั้น จึงมองดูนางพราหมณีตั้งแต่ศีรษะจรดเท้า แล้วด่าว่านางพราหมณีด้วยประการต่างๆ ว่า "เพราะเราเล็งเห็นภัยนี้แหละ จึงได้อ้อนวอนเธอมาตั้งแต่เมื่อวาน แต่ก็ไม่สำเร็จ" แล้วได้กล่าวคำนี้เป็นต้นว่า "เอวเมวํ ปนา" (ก็...ฉันนั้นเหมือนกัน).

Upasaṅkamīti ‘‘samaṇo gotamo gāmanigamaraṭṭhapūjito, na sakkā gantvā yaṃ vā taṃ vā vatvā santajjetuṃ, ekameva naṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti gacchantova ‘‘kiṃsu chetvā’’ti gāthaṃ abhisaṅkharitvā – ‘‘sace ‘asukassa nāma vadhaṃ rocemī’ti vakkhati, atha naṃ ‘ye tuyhaṃ na ruccanti, te māretukāmosi, lokavadhāya uppanno, kiṃ tuyhaṃ samaṇabhāvenā’ti? Niggahessāmi. Sace ‘na kassaci vadhaṃ rocemī’ti vakkhati, atha naṃ ‘tvaṃ rāgādīnampi vadhaṃ na icchasi. Kasmā samaṇo hutvā āhiṇḍasī’ti? Niggahessāmī. Iti imaṃ ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ samaṇo gotamo neva gilituṃ na uggilituṃ sakkhissatī’’ti cintetvā upasaṅkami. Sammodīti attano paṇḍitatāya kuddhabhāvaṃ adassetvā madhurakathaṃ kathento sammodi. Pañho devatāsaṃyutte kathito. Sesampi heṭṭhā vitthāritamevāti. Paṭhamaṃ.

บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า (พราหมณ์) คิดว่า “พระสมณโคดมเป็นผู้ที่ชาวบ้าน นิคม และแว่นแคว้นบูชาแล้ว, ใครๆ ไม่อาจเข้าไปขู่ด้วยการกล่าวคำอย่างนั้นอย่างนี้ได้, เราจักทูลถามปัญหากะท่านเพียงข้อเดียวเท่านั้น” ดังนี้แล้ว ขณะที่กำลังเดินไป ก็ได้แต่งคาถาว่า “กึสุ เฉตฺวา” ขึ้นมา (แล้วคิดว่า) “ถ้าพระสมณโคดมจักตรัสว่า ‘เราชอบใจการฆ่าคนชื่อโน้น’ ไซร้, เมื่อเป็นเช่นนั้น เราจักข่มท่านว่า ‘ท่านประสงค์จะฆ่าคนเหล่าใดที่ไม่เป็นที่ชอบใจของท่าน, ท่านเกิดขึ้นมาเพื่อฆ่าชาวโลก, ประโยชน์อะไรด้วยความเป็นสมณะของท่านเล่า?’ ถ้าหากจักตรัสว่า ‘เราไม่ชอบใจการฆ่าใครๆ’ ไซร้, เมื่อเป็นเช่นนั้น เราจักข่มท่านว่า ‘ท่านย่อมไม่ปรารถนาแม้ซึ่งการกำจัดราคะเป็นต้น, เหตุไรท่านจึงบวชเป็นสมณะเที่ยวไปเล่า?’ ด้วยประการฉะนี้ พระสมณโคดมจักไม่อาจทั้งกลืนทั้งคายปัญหาสองเงื่อนนี้ได้” ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้า. บทว่า สมฺโมทิ ความว่า (พราหมณ์) บันเทิงใจ กล่าวถ้อยคำไพเราะ ไม่แสดงอาการโกรธ เพราะความเป็นบัณฑิตของตน. ปัญหานั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในเทวตาสังยุต. แม้ข้อความที่เหลือก็ได้อธิบายให้พิสดารไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. จบสูตรที่ ๑.

2. Akkosasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอักโกสสูตร

188. Dutiye akkosakabhāradvājoti bhāradvājova so, pañcamattehi pana gāthā satehi tathāgataṃ akkosanto āgatoti. ‘‘Akkosakabhāradvājo’’ti tassa saṅgītikārehi nāmaṃ gahitaṃ. Kupito anattamanoti ‘‘samaṇena gotamena mayhaṃ jeṭṭhakabhātaraṃ pabbājentena [Pg.210] jāni katā, pakkho bhinno’’ti kodhena kupito domanassena ca anattamano hutvāti attho. Akkosatīti ‘‘corosi, bālosi, mūḷhosi, thenosi, oṭṭhosi, meṇḍosi, goṇosi, gadrabhosi, tiracchānagatosi, nerayikosī’’ti dasahi akkosavatthūhi akkosati. Paribhāsatīti ‘‘hotu muṇḍakasamaṇaka, ‘adaṇḍo aha’nti karosi, idāni te rājakulaṃ gantvā daṇḍaṃ āropessāmī’’tiādīni vadanto paribhāsati nāma.

๑๘๘. ในสูตรที่ ๒ บทว่า อกฺโกสกภารทฺวาโช ความว่า พราหมณ์นั้นเป็นภารทวาชโคตร แต่เพราะเขามาด่าพระตถาคตด้วยคาถาประมาณ ๕๐๐ คาถา ฉะนั้น ท่านผู้ทำสังคายนาจึงขนานนามเขาว่า “อักโกสกภารทวาชะ”. บทว่า กุปิโต อนตฺตมโน ความว่า โกรธด้วยความโกรธและไม่พอใจด้วยโทมนัส เพราะคิดว่า “พระสมณโคดมให้พี่ชายใหญ่ของเราบวช ได้ทำความเสื่อมเสียแก่วงศ์ตระกูล, พวกพ้องแตกแยกกันแล้ว”. บทว่า อกฺโกสติ คือ ด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการว่า “ท่านเป็นโจร, ท่านเป็นคนพาล, ท่านเป็นคนหลง, ท่านเป็นขโมย, ท่านเป็นอูฐ, ท่านเป็นแกะ, ท่านเป็นโค, ท่านเป็นลา, ท่านเป็นสัตว์ดิรัจฉาน, ท่านเป็นสัตว์นรก”. บทว่า ปริภาสติ ชื่อว่า ปริภาษ คือ กล่าวคำเป็นต้นว่า “ช่างเถิด สมณะโล้น, ท่านทำราวกับว่า ‘เราเป็นผู้ไม่ต้องรับอาชญา’, บัดนี้ เราจักไปราชสำนักแล้วให้ลงอาชญาแก่ท่าน”.

Sambhuñjatīti ekato bhuñjati. Vītiharatīti katassa paṭikāraṃ karoti. Bhagavantaṃ kho, gotamanti kasmā evamāha? ‘‘Tavevetaṃ, brāhmaṇa, tavevetaṃ, brāhmaṇā’’ti kirassa sutvā. ‘‘Isayo nāma kupitā sapanaṃ denti kisavacchādayo viyā’’ti anussavavasena ‘‘sapati maṃ maññe samaṇo gotamo’’ti bhayaṃ uppajji. Tasmā evamāha.

บทว่า สมฺภุญฺชติ คือ ย่อมบริโภคร่วมกัน. บทว่า วีติหรติ คือ ย่อมทำการตอบแทนกรรมที่เขาทำแล้ว. ถามว่า เพราะเหตุไรพราหมณ์จึงกล่าวคำว่า ภควนฺตํ โข โคตม ดังนี้? ตอบว่า เพราะได้ฟังคำว่า “ตเวเวตํ พฺราหฺมณ ตเวเวตํ พฺราหฺมณ” (ดูก่อนพราหมณ์ ของนั้นเป็นของท่านนั่นแหละ, ดูก่อนพราหมณ์ ของนั้นเป็นของท่านนั่นแหละ) แล้ว ความกลัวได้เกิดขึ้นแก่เขาโดยการฟังต่อๆ กันมาว่า “ได้ยินว่า ฤาษีทั้งหลายเมื่อโกรธแล้ว ย่อมให้คำสาปแช่ง เหมือนกิสวัจฉดาบสเป็นต้น” เขาจึงคิดว่า “เห็นทีพระสมณโคดมจะสาปแช่งเรา” เพราะเหตุนั้น เขาจึงกล่าวอย่างนั้น.

Dantassāti nibbisevanassa. Tādinoti tādilakkhaṇaṃ pattassa. Tasseva tena pāpiyoti tasseva puggalassa tena kodhena pāpaṃ hoti. Sato upasammatīti satiyā samannāgato hutvā adhivāseti. Ubhinnaṃ tikicchantānanti ubhinnaṃ tikicchantaṃ. Ayameva vā pāṭho. Yo puggalo sato upasammati, ubhinnamatthaṃ carati tikicchati sādheti, taṃ puggalaṃ janā bāloti maññanti. Kīdisā janā? Ye dhammassa akovidā. Dhammassāti pañcakkhandhadhammassa vā catusaccadhammassa vā. Akovidāti tasmiṃ dhamme akusalā andhabālaputhujjanā. Dutiyaṃ.

บทว่า ทนฺตสฺส ได้แก่ ผู้ไม่มีความหวั่นไหว. บทว่า ตาทิโน ได้แก่ ผู้ถึงแล้วซึ่งลักษณะแห่งความเป็นผู้คงที่. บทว่า ตสฺเสว เตน ปาปิโย ความว่า บาปย่อมมีแก่บุคคลนั้นนั่นแหละ เพราะความโกรธนั้น. บทว่า สโต อุปสมฺมติ ความว่า เป็นผู้มีสติสมบูรณ์แล้ว ย่อมอดกลั้น. บทว่า อุภินฺนํ ติกิจฺฉนฺตานํ แก้เป็น อุภินฺนํ ติกิจฺฉนฺตํ. หรือว่า บทนี้ก็เป็นบาลีอยู่แล้ว. บุคคลใดมีสติสงบระงับ ย่อมประพฤติประโยชน์ เยียวยาให้สำเร็จแก่คนทั้งสองฝ่าย, ชนทั้งหลายย่อมสำคัญบุคคลนั้นว่าเป็นพาล. ถามว่า ชนเช่นไร? ตอบว่า ชนเหล่าใดไม่ฉลาดในธรรม. บทว่า ธมฺมสฺส ได้แก่ ในธรรมคือขันธ์ ๕ หรือในธรรมคือสัจจะ ๔. บทว่า อโกวิทา ได้แก่ ไม่ฉลาดในธรรมนั้น เป็นปุถุชนผู้มืดบอดและเป็นพาล. จบสูตรที่ ๒.

3. Asurindakasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอสูรินทกสูตร

189. Tatiye asurindakabhāradvājoti akkosakabhāradvājassa kaniṭṭho. Kupitoti teneva kāraṇena kuddho. Jayañcevassa taṃ hotīti asseva taṃ jayaṃ hoti, so jayo hotīti attho. Katamassāti? Yā titikkhā vijānato adhivāsanāya guṇaṃ vijānantassa titikkhā adhivāsanā, ayaṃ tassa vijānatova jayo. Bālo [Pg.211] pana pharusaṃ bhaṇanto ‘‘mayhaṃ jayo’’ti kevalaṃ jayaṃ maññati. Tatiyaṃ.

๑๘๙. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อสูรินฺทกภารทฺวาโช ได้แก่ น้องชายของอักโกสกภารทวาชพราหมณ์. บทว่า กุปิโต คือ โกรธแล้วด้วยเหตุนั้นนั่นเอง. บทว่า ชยญฺเจวสฺส ตํ โหติ ความว่า ชัยชนะนั้นย่อมมีแก่ผู้นั้นนั่นแหละ, ชัยชนะนั้นย่อมมี (แก่เขา) ดังนี้. ถามว่า ชัยชนะนั้นมีแก่ใคร? ตอบว่า ความอดทนคือความอดกลั้นใด ของผู้รู้ ผู้ทราบคุณแห่งความอดกลั้นมีอยู่, นี้เป็นชัยชนะของผู้นั้นผู้รู้อยู่นั่นเอง. ส่วนคนพาล เมื่อกล่าวคำหยาบ ย่อมสำคัญเพียงว่า “ชัยชนะเป็นของเรา”. จบสูตรที่ ๓.

4. Bilaṅgīkasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาพิฬงคิกสูตร

190. Catutthe bilaṅgikabhāradvājoti bhāradvājova so, nānappakāraṃ pana suddhañca sambhārayuttañca kañjikaṃ kāretvā vikkiṇāpento bahudhanaṃ saṅkharīti ‘‘bilaṅgikabhāradvājo’’ti tassa saṅgītikārehi nāmaṃ gahitaṃ. Tuṇhībhūtoti ‘‘tayo me jeṭṭhakabhātaro iminā pabbājitā’’ti ativiya kuddho kiñci vattuṃ asakkonto tuṇhībhūto aṭṭhāsi. Gāthā pana devatāsaṃyutte kathitāva. Catutthaṃ.

๑๙๐. ในสูตรที่ ๔ บทว่า พิฬงฺคิกภารทฺวาโช ความว่า พราหมณ์นั้นเป็นภารทวาชโคตร แต่เพราะเขาให้คนทำน้ำข้าวหมักชนิดต่างๆ ทั้งชนิดธรรมดาและชนิดผสมเครื่องปรุงแล้วให้ขาย รวบรวมทรัพย์ได้เป็นอันมาก ฉะนั้น ท่านผู้ทำสังคายนาจึงขนานนามเขาว่า “พิฬงคิกภารทวาชะ”. บทว่า ตุณฺหีภูโต ความว่า (เขาคิดว่า) “พี่ชายใหญ่ของเรา ๓ คน ถูกท่านผู้นี้ให้บวชแล้ว” ดังนี้ จึงโกรธอย่างยิ่ง ไม่สามารถจะกล่าวอะไรได้ ได้ยืนนิ่งอยู่. ส่วนคาถา พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในเทวตาสังยุต. จบสูตรที่ ๔.

5. Ahiṃsakasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอหิงสกสูตร

191. Pañcame ahiṃsakabhāradvājoti bhāradvājovesa, ahiṃsakapañhaṃ pana pucchi, tenassetaṃ saṅgītikārehi nāmaṃ gahitaṃ. Nāmena vā esa ahiṃsako, gottena bhāradvājo. Ahiṃsakāhanti ahiṃsako ahaṃ, iti me bhavaṃ gotamo jānātūti āha. Tathā cassāti tathā ce assa, bhaveyyāsīti attho. Na hiṃsatīti na viheṭheti na dukkhāpeti. Pañcamaṃ.

๑๙๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อหึสกภารทฺวาโช ความว่า พราหมณ์ผู้นี้เป็นภารทวาชโคตร แต่เพราะเขาได้ทูลถามอหิงสกปัญหา ฉะนั้น ท่านผู้ทำสังคายนาจึงขนานนามเขาอย่างนี้. หรืออีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์ผู้นี้ชื่อว่าอหิงสกะ โดยโคตรชื่อว่าภารทวาชะ. บทว่า อหึสกาหํ ความว่า เขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าชื่อว่าอหิงสกะ ขอท่านพระโคดมจงทราบข้าพเจ้าดังนี้”. บทว่า ตถา จสฺส ตัดบทเป็น ตถา เจ อสฺส ความว่า (ขอให้ท่าน) เป็นเช่นนั้นเถิด. บทว่า น หึสติ คือ ไม่เบียดเบียน ไม่ทำให้เดือดร้อน. จบสูตรที่ ๕.

6. Jaṭāsuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาชฏาสูตร

192. Chaṭṭhe jaṭābhāradvājoti bhāradvājovesa, jaṭāpañhassa pana pucchitattā saṅgītikārehi evaṃ vutto. Sesaṃ devatāsaṃyutte kathitameva. Chaṭṭhaṃ.

๑๙๒. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ชฏาภารทฺวาโช ความว่า พราหมณ์ผู้นี้เป็นภารทวาชโคตร แต่เพราะความเป็นผู้ทูลถามชฏาปัญหา ท่านผู้ทำสังคายนาจึงเรียกอย่างนี้. ข้อความที่เหลือ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในเทวตาสังยุต. จบสูตรที่ ๖.

7. Suddhikasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสุทธิกสูตร

193. Sattame suddhikabhāradvājoti ayampi bhāradvājova, suddhikapañhassa pana pucchitattā saṅgītikārehi evaṃ vutto. Sīlavāpi tapokaranti sīlasampannopi tapokammaṃ karonto. Vijjācaraṇasampannoti ettha vijjāti tayo vedā. Caraṇanti gottacaraṇaṃ. So sujjhati na aññā itarā pajāti so tevijjo brāhmaṇo sujjhati, ayaṃ pana aññā nāmikā [Pg.212] pajā na sujjhatīti vadati. Bahumpi palapaṃ jappanti bahumpi palapaṃ jappanto, ‘‘brāhmaṇova sujjhatī’’ti evaṃ vacanasahassampi bhaṇantoti attho. Antokasambūti anto kilesapūtisabhāvena pūtiko. Saṃkiliṭṭhoti kiliṭṭhehi kāyakammādīhi samannāgato. Sattamaṃ.

๑๙๓. ในสุตตันตะที่ ๗ บทว่า สุทฺธิกภารทฺวาโช ความว่า พราหมณ์แม้นี้ก็เป็นภารทวาชะเหมือนกัน แต่เพราะเป็นผู้ทูลถามปัญหาเรื่องความบริสุทธิ์ ท่านผู้ทำสังคายนาจึงกล่าวไว้อย่างนี้ บทว่า สีลวาปิ ตโปกรํ ความว่า แม้เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ก็ยังกระทำตบะกรรม ในบทว่า วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน นี้ บทว่า วิชฺชา คือ ไตรเพท บทว่า จรณํ คือ โคตรจรณะ (ความประพฤติแห่งโคตร) บทว่า โส สุชฺฌติ น อญฺญา อิตรา ปชา ความว่า พราหมณ์ผู้รู้ไตรเพทนั้นย่อมบริสุทธิ์ แต่หมู่สัตว์นอกนี้ที่ชื่อว่าผู้ไม่รู้ ย่อมไม่บริสุทธิ์ ดังนี้ พราหมณ์นั้นกล่าว บทว่า พหุมฺปิ ปลปํ ชปฺปํ ความว่า แม้จะบ่นเพ้อพร่ำพูดมาก อธิบายว่า แม้จะกล่าวถ้อยคำเป็นพันอย่างนี้ว่า "พราหมณ์เท่านั้นย่อมบริสุทธิ์" บทว่า อนฺโตกสมฺภู ความว่า เป็นผู้เน่าใน เพราะมีสภาวะที่เน่าด้วยกิเลสอยู่ภายใน บทว่า สงฺกิลิฏฺโฐ ความว่า เป็นผู้ประกอบด้วยกายกรรมเป็นต้นที่เศร้าหมอง สุตตันตะที่ ๗ จบ

8. Aggikasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอัคคิกสูตร

194. Aṭṭhame aggikabhāradvājoti ayampi bhāradvājova, aggi paricaraṇavasena panassa saṅgītikārehi etaṃ nāmaṃ gahitaṃ. Sannihito hotīti saṃyojito hoti. Aṭṭhāsīti kasmā tattha aṭṭhāsi? Bhagavā kira paccūsasamaye lokaṃ olokento imaṃ brāhmaṇaṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo evarūpaṃ aggapāyāsaṃ gahetvā ‘mahābrahmānaṃ bhojemī’ti aggimhi jhāpento aphalaṃ karoti apāyamaggaṃ okkamati, imaṃ laddhiṃ avissajjanto apāyapūrakova bhavissati, gacchāmissa dhammadesanāya, micchādiṭṭhiṃ bhinditvā pabbājetvā cattāro magge ceva cattāri ca phalāni demī’’ti, tasmā pubbaṇhasamaye rājagahaṃ pavisitvā tattha aṭṭhāsi.

๑๙๔. ในสุตตันตะที่ ๘ บทว่า อคฺคิกภารทฺวาโช ความว่า พราหมณ์แม้นี้ก็เป็นภารทวาชะเหมือนกัน แต่ท่านผู้ทำสังคายนาถือเอาชื่อนี้ของพราหมณ์นั้น โดยอำนาจแห่งการบำเรอไฟ บทว่า สนฺนิหิโต โหติ ความว่า เป็นของที่ปรุงไว้ บทว่า อฏฺฐาสิ ความว่า เหตุไรพระองค์จึงได้ประทับยืน ณ ที่นั้น? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเห็นพราหมณ์นี้แล้ว จึงทรงพระดำริว่า "พราหมณ์ผู้นี้ ถือเอาข้าวมธุปายาสชั้นเลิศเช่นนี้แล้ว เผาอยู่ในไฟ ด้วยคิดว่า 'เราจะให้มหาพรหมทั้งหลายบริโภค' ย่อมกระทำสิ่งไร้ผล ย่อมก้าวลงสู่ทางแห่งอบาย หากไม่สละลัทธินี้ ก็จักเป็นผู้ทำอบายให้เต็มเป็นแน่ เราจักไปแสดงธรรมแก่เขา ทำลายมิจฉาทิฏฐิ ให้เขาบวช แล้วจักให้มรรค ๔ และผล ๔" เพราะเหตุนั้น ในเวลาเช้า พระองค์จึงเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์ แล้วได้ประทับยืน ณ ที่นั้น

Tīhi vijjāhīti tīhi vedehi. Jātimāti yāva sattamā pitāmahayugā parisuddhāya jātiyā samannāgato. Sutavā bahūti bahu nānappakāre ganthe sutavā. Somaṃ bhuñjeyyāti so tevijjo brāhmaṇo imaṃ pāyāsaṃ bhuñjituṃ yutto, tumhākaṃ panesa pāyāso ayuttoti vadati.

บทว่า ตีหิ วิชฺชาหิ คือ ด้วยไตรเพท บทว่า ชาติมา คือ เป็นผู้ประกอบด้วยชาติอันบริสุทธิ์ตลอด ๗ ชั่วโคตรปู่ย่า บทว่า สุตวา พหู คือ เป็นพหูสูตในคัมภีร์ต่างๆ มากมาย บทว่า โส มํ ภุญฺเชยฺย ความว่า พราหมณ์ผู้รู้ไตรเพทนั้น สมควรจะบริโภคข้าวมธุปายาสนี้ แต่ข้าวมธุปายาสนี้ไม่สมควรแก่ท่าน ดังนี้ พราหมณ์นั้นกล่าว

Vedīti pubbenivāsañāṇena jāni paṭivijjhi. Saggāpāyanti dibbena cakkhunā saggampi apāyampi passati. Jātikkhayanti arahattaṃ. Abhiññāvositoti jānitvā vositavosāno. Brāhmaṇo bhavanti avīcito yāva bhavaggā bhotā gotamena sadiso jātisampanno khīṇāsavabrāhmaṇo natthi, bhavaṃyeva brāhmaṇoti.

บทว่า เวที คือ ท่านได้รู้แจ้งแทงตลอดด้วยปุพเพนิวาสญาณ บทว่า สคฺคาปายํ คือ ท่านย่อมเห็นสวรรค์และอบายด้วยทิพยจักษุ บทว่า ชาติกฺขยํ คือ พระอรหัตตผล บทว่า อภิญฺญโวสิโต คือ เป็นผู้รู้แล้ว มีกิจอันถึงที่สุดแล้ว บทว่า พฺราหฺมโณ ภวํ ความว่า ตั้งแต่อเวจีจนถึงภวัคคพรหม ไม่มีพราหมณ์ผู้สิ้นอาสวะ สมบูรณ์ด้วยชาติ เสมอด้วยพระโคดมผู้เจริญ ท่านผู้เจริญนั่นแหละคือพราหมณ์

Evañca pana vatvā suvaṇṇapātiṃ pūretvā dasabalassa pāyāsaṃ upanāmesi. Satthā uppattiṃ dīpetvā bhojanaṃ paṭikkhipanto gāthābhigītaṃ metiādimāha. Tattha gāthābhigītanti gāthāhi abhigītaṃ. Abhojaneyyanti abhuñjitabbaṃ[Pg.213]. Idaṃ vuttaṃ hoti – tvaṃ, brāhmaṇa, mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ bhikkhācāravattena ṭhitassa kaṭacchumattampi dātuṃ nāsakkhi, idāni pana mayā tuyhaṃ kilañjamhi tile vitthārentena viya sabbe buddhaguṇā pakāsitā, iti gāyanena gāyitvā laddhaṃ viya idaṃ bhojanaṃ hoti, tasmā idaṃ gāthābhigītaṃ me abhojaneyyanti. Sampassataṃ, brāhmaṇa, nesa dhammoti, brāhmaṇa, atthañca dhammañca sampassantānaṃ ‘‘evarūpaṃ bhojanaṃ bhuñjitabba’’nti esa dhammo na hoti. Sudhābhojanampi gāthābhigītaṃ panudanti buddhā, gāthāhi gāyitvā laddhaṃ buddhā nīharantiyeva. Dhamme sati, brāhmaṇa, vuttiresāti, brāhmaṇa, dhamme sati dhammaṃ apekkhitvā dhamme patiṭṭhāya jīvitaṃ kappentānaṃ esā vutti ayaṃ ājīvo – evarūpaṃ nīharitvā dhammaladdhameva bhuñjitabbanti.

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณ์จึงตักข้าวมธุปายาสจนเต็มถาดทองคำ น้อมเข้าไปถวายแด่พระทศพล พระศาสดาทรงแสดงเหตุแล้ว เมื่อจะทรงปฏิเสธโภชนะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า คาถาภิคีตํ เม ในบทเหล่านั้น บทว่า คาถาภิคีตํ คือ ของที่ได้มาเพราะการขับคาถา บทว่า อโภชเนยฺยํ คือ ไม่พึงบริโภค ความที่ตรัสไว้มีดังนี้: ดูก่อนพราหมณ์ ท่านไม่สามารถถวายแม้เพียงทัพพีหนึ่งแก่เราผู้ยืนอยู่ด้วยวัตรแห่งการเที่ยวบิณฑบาตตลอดกาลเพียงเท่านี้ แต่บัดนี้ พุทธคุณทั้งปวงเราได้ประกาศแก่ท่านแล้ว เหมือนบุคคลหว่านงาบนเสื่อลำแพน ฉะนั้น โภชนะนี้จึงเป็นเหมือนของที่ได้มาเพราะการขับร้อง เพราะเหตุนั้น ของที่ได้มาเพราะการขับคาถานี้ เราไม่พึงบริโภค บทว่า สมฺปสฺสตํ พฺราหฺมณ เนส ธมฺโม ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ สำหรับผู้ที่เห็นแจ้งซึ่งอรรถและธรรม ไม่มีธรรมเนียมว่า "พึงบริโภคโภชนะเช่นนี้" แม้เป็นโภชนะทิพย์ พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงปัดเสียซึ่งของที่ได้มาเพราะการขับคาถา พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงนำออกเสียซึ่งของที่ได้มาเพราะการขับคาถาโดยแท้ บทว่า ธมฺเม สติ พฺราหฺมณ วุตฺติเรสา ความว่า ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อธรรมมีอยู่ สำหรับผู้ที่อาศัยธรรม ตั้งอยู่ในธรรม ดำรงชีวิตอยู่โดยคำนึงถึงธรรม นี่คือความเป็นอยู่ นี่คืออาชีวะ คือ พึงนำของเช่นนี้ออกเสีย แล้วบริโภคแต่ของที่ได้มาโดยธรรมเท่านั้น

Atha brāhmaṇo cintesi – ahaṃ pubbe samaṇassa gotamassa guṇe vā aguṇe vā na jānāmi. Idāni panassāhaṃ guṇe ñatvā mama gehe asītikoṭimattaṃ dhanaṃ sāsane vippakiritukāmo jāto, ayañca ‘‘mayā dinnapaccayā akappiyā’’ti vadati. Appaṭiggayho ahaṃ samaṇena gotamenāti. Atha bhagavā sabbaññutaññāṇaṃ pesetvā tassa cittācāraṃ vīmaṃsanto, ‘‘ayaṃ sabbepi attanā dinnapaccaye ‘akappiyā’ti sallakkheti. Yaṃ hi bhojanaṃ ārabbha kathā uppannā, etadeva na vaṭṭati, sesā niddosā’’ti brāhmaṇassa catunnaṃ paccayānaṃ dānadvāraṃ dassento aññena cātiādimāha. Tattha kukkuccavūpasantanti hatthakukkuccādīnaṃ vasena vūpasantakukkuccaṃ. Annena pānenāti desanāmattametaṃ. Ayaṃ panattho – aññehi tayā ‘‘pariccajissāmī’’ti sallakkhitehi cīvarādīhi paccayehi upaṭṭhahassu. Khettaṃ hi taṃ puññapekkhassa hotīti etaṃ tathāgatasāsanaṃ nāma puññapekkhassa puññatthikassa tuyhaṃ appepi bīje bahusassaphaladāyakaṃ sukhettaṃ viya paṭiyattaṃ hoti. Aṭṭhamaṃ.

ลำดับนั้น พราหมณ์คิดว่า "เมื่อก่อน เราไม่รู้คุณหรือโทษของพระสมณโคดม แต่บัดนี้ เรารู้คุณของท่านแล้ว จึงเกิดความปรารถนาจะสละทรัพย์ประมาณ ๘๐ โกฏิในบ้านของเราในพระศาสนา แต่ท่านผู้นี้กลับกล่าวว่า 'ปัจจัยที่เราถวายเป็นของไม่สมควร' เราเป็นผู้ที่พระสมณโคดมไม่พึงรับ" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแผ่พระสัพพัญญุตญาณไป ทรงตรวจสอบความนึกคิดของพราหมณ์นั้น (ทรงทราบว่า) "พราหมณ์นี้สำคัญว่าปัจจัยทั้งหมดที่ตนถวายเป็นของไม่สมควร แต่ความจริง เรื่องเกิดขึ้นปรารภโภชนะใด โภชนะนั้นเท่านั้นไม่ควร ส่วนที่เหลือไม่มีโทษ" เมื่อจะทรงแสดงช่องทางแห่งการถวายปัจจัย ๔ แก่พราหมณ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อญฺเญน จ ในบทเหล่านั้น บทว่า กุกฺกุจฺจวูปสนฺตํ คือ ผู้มีความกระสับกระส่ายสงบแล้ว โดยนัยแห่งความกระสับกระส่ายทางมือเป็นต้น บทว่า อนฺเนน ปาเนน เป็นเพียงเทศนาเท่านั้น ส่วนอรรถาธิบายมีดังนี้: ท่านจงอุปัฏฐากด้วยปัจจัยอื่นๆ มีจีวรเป็นต้น ที่ท่านกำหนดไว้ว่า "เราจักสละ" บทว่า เขตฺตํ หิ ตํ ปุญฺญเปกฺขสฺส โหติ ความว่า พระศาสนาของพระตถาคตนี้ ย่อมเป็นเหมือนนาดีที่ให้ผลคือข้าวกล้ามากแม้จากพืชเพียงเล็กน้อย ซึ่งได้เตรียมไว้แล้วสำหรับท่านผู้มุ่งบุญ ผู้ต้องการบุญ สุตตันตะที่ ๘ จบ

9. Sundarikasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาสุนทริกสูตร

195. Navame sundarikabhāradvājoti sundarikāya nadiyā tīre aggijuhaṇena evaṃladdhanāmo. Sundarikāyāti evaṃnāmikāya nadiyā. Aggiṃ [Pg.214] juhatīti āhutiṃ pakkhipanena jāleti. Aggihuttaṃ paricaratīti agyāyatanaṃ sammajjanupalepanabalikammādinā payirupāsati. Ko nu kho imaṃ habyasesaṃ bhuñjeyyāti so kira brāhmaṇo aggimhi hutāvasesaṃ pāyāsaṃ disvā cintesi – ‘‘aggimhi tāva pakkhittapāyāso mahābrahmunā bhutto, ayaṃ pana avaseso atthi, taṃ yadi brahmuno mukhato jātassa brāhmaṇassa dadeyyaṃ, evaṃ me pitarā saha puttopi santappito bhaveyya, suvisodhito cassa brahmalokagāmimaggo’’ti. So brāhmaṇassa dassanatthaṃ uṭṭhāyāsanā catuddisā anuvilokesi, ‘‘ko nu kho imaṃ habyasesaṃ bhuñjeyyā’’ti?

๑๙๕. ในสูตรที่ ๙ คำว่า สุนทริกภารทวาชะ คือ พราหมณ์ผู้ได้ชื่ออย่างนี้เพราะการบูชาไฟที่ฝั่งแม่น้ำสุนทริกา. คำว่า สุนทริกายะ คือ แห่งแม่น้ำชื่ออย่างนั้น. คำว่า บูชาไฟ คือ จุดไฟด้วยการใส่เครื่องบูชาลงไป. คำว่า บำเรอการบูชาไฟ คือ ปรนนิบัติโรงบูชาไฟด้วยการกวาด การฉาบทา การทำพลีกรรม เป็นต้น. คำว่า ใครหนอแล พึงบริโภคของที่เหลือจากเครื่องบูชานี้ ความว่า ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นเห็นข้าวปายาสที่เหลือจากการบูชาในกองไฟแล้ว จึงคิดว่า "ข้าวปายาสที่ใส่ลงในกองไฟนั้น ท้าวมหาพรหมบริโภคแล้วก่อน ส่วนนี้เป็นของเหลืออยู่ ถ้าเราพึงให้ของที่เหลือนั้นแก่พราหมณ์ผู้เกิดจากโอษฐ์ของพรหม เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้บุตรพร้อมด้วยบิดาของเราก็พึงเป็นผู้อิ่มหนำ และทางไปสู่พรหมโลกของเราก็พึงเป็นทางที่ชำระดีแล้ว" ดังนี้. พราหมณ์นั้นลุกจากที่นั่งเพื่อต้องการจะเห็นพราหมณ์ จึงแลดูไปทั่วทั้งสี่ทิศ (คิดว่า) "ใครหนอแล พึงบริโภคของที่เหลือจากเครื่องบูชานี้"

Rukkhamūleti tasmiṃ vanasaṇḍe jeṭṭhakarukkhassa mūle. Sasīsaṃ pārutaṃ nisinnanti saha sīsena pārutakāyaṃ nisinnaṃ. Kasmā pana bhagavā tattha nisīdi? Bhagavā kira paccūsasamaye lokaṃ olokento imaṃ brāhmaṇaṃ disvā cintesi – ayaṃ brāhmaṇo evarūpaṃ aggapāyāsaṃ gahetvā ‘‘mahābrahmānaṃ bhojemī’’ti aggimhi jhāpento aphalaṃ karoti…pe… cattāro magge ceva cattāri ca phalāni demīti. Tasmā kālasseva vuṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ katvā pattacīvaraṃ ādāya gantvā vuttanayena tasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Atha kasmā sasīsaṃ pārupīti? Himapātassa ca sītavātassa ca paṭibāhaṇatthaṃ, paṭibalova etaṃ tathāgato adhivāsetuṃ. Sace pana apārupitvā nisīdeyya, brāhmaṇo dūratova sañjānitvā nivatteyya, evaṃ sati kathā nappavatteyya. Iti bhagavā – ‘‘brāhmaṇe āgate sīsaṃ vivarissāmi, atha maṃ so disvā kathaṃ pavattessati, tassāhaṃ kathānusārena dhammaṃ desessāmī’’ti kathāpavattanatthaṃ evamakāsi.

คำว่า ที่โคนต้นไม้ คือ ที่โคนต้นไม้ใหญ่ในป่าละเมาะนั้น. คำว่า ประทับนั่งคลุมโปง คือ ประทับนั่งมีพระวรกายอันทรงคลุมแล้วพร้อมทั้งพระเศียร. ก็เหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงประทับนั่ง ณ ที่นั้น? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์นี้แล้ว ทรงพระดำริว่า "พราหมณ์ผู้นี้ถือเอาข้าวปายาสชั้นเลิศเช่นนี้ เผาในกองไฟด้วยคิดว่า 'เราจะให้ท้าวมหาพรหมบริโภค' ย่อมกระทำสิ่งไร้ผล...ฯลฯ...เราจักให้มรรค ๔ และผล ๔" ดังนี้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเสด็จลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ทรงบริหารพระวรกายแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จไป ประทับนั่งที่โคนต้นไม้นั้นตามนัยที่กล่าวแล้ว. ก็เหตุไรจึงทรงคลุมโปง? เพื่อป้องกันน้ำค้างตกและลมหนาว, อันที่จริงพระตถาคตทรงสามารถอดทนต่อสิ่งนั้นได้อยู่แล้ว. แต่ถ้าหากประทับนั่งโดยไม่ทรงคลุม พราหมณ์ก็จะจำได้แต่ไกลแล้วกลับไปเสีย เมื่อเป็นเช่นนั้น การสนทนาก็จะไม่เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงกระทำอย่างนั้นเพื่อต้องการให้เกิดการสนทนาขึ้น โดยทรงพระดำริว่า "เมื่อพราหมณ์มาถึง เราจักเปิดพระเศียร เมื่อนั้น เขาเห็นเราแล้ว จักเริ่มการสนทนา เราจักแสดงธรรมแก่เขาตามลำดับแห่งถ้อยคำ" ดังนี้.

Upasaṅkamīti brāhmaṇo – ‘‘ayaṃ sasīsaṃ pārupitvā sabbarattiṃ padhānamanuyutto. Imassa dakkhiṇodakaṃ datvā imaṃ habyasesaṃ dassāmī’’ti, brāhmaṇasaññī hutvā upasaṅkami. Muṇḍo ayaṃ bhavaṃ, muṇḍako ayaṃ bhavanti sīse vivaritamatte nīcakesantaṃ disvā ‘‘muṇḍo’’ti āha. Tato suṭṭhutaraṃ olokento pavattamattampi sikhaṃ adisvā hīḷento ‘‘muṇḍako’’ti āha. Tatovāti yattha ṭhito addasa, tamhāva padesā. Muṇḍāpi hīti kenaci kāraṇena muṇḍitasīsāpi honti.

คำว่า เข้าไปเฝ้า คือ พราหมณ์มีความสำคัญว่าเป็นพราหมณ์ จึงเข้าไปหา ด้วยคิดว่า "ท่านผู้นี้คลุมโปงประกอบความเพียรอยู่ตลอดคืน เราจักถวายทักษิโณทกแก่ท่านผู้นี้แล้วให้ของที่เหลือจากเครื่องบูชานี้". คำว่า ท่านผู้นี้เป็นคนโล้น ท่านผู้นี้เป็นคนหัวโล้น ความว่า พอพระเศียรถูกเปิดออก เห็นพระเกสาสั้น จึงกล่าวว่า "เป็นคนโล้น". จากนั้น เมื่อมองดูให้ดียิ่งขึ้น ไม่เห็นแม้เพียงจุกผมที่มีอยู่ จึงกล่าวว่า "เป็นคนหัวโล้น" ด้วยประสงค์จะตำหนิ. คำว่า จากที่นั้นนั่นเทียว คือ จากสถานที่ที่ตนยืนเห็นแล้วนั่นเอง. คำว่า แม้คนโล้นก็มี คือ แม้คนที่มีศีรษะอันโกนแล้วด้วยเหตุบางอย่างก็มีอยู่.

Mā [Pg.215] jātiṃ pucchāti yadi dānassa mahapphalataṃ paccāsīsasi, jātiṃ mā puccha. Akāraṇaṃ hi dakkhiṇeyyabhāvassa jāti. Caraṇañca pucchāti apica kho sīlādiguṇabhedaṃ caraṇaṃ puccha. Etaṃ hi dakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇaṃ. Idānissa tamatthaṃ vibhāvento kaṭṭhā have jāyati jātavedotiādimāha. Tatrāyaṃ adhippāyo – idha kaṭṭhā aggi jāyati, na ca so sālādikaṭṭhā jātova aggikiccaṃ karoti, sāpāna-doṇiādikaṭṭhā jāto na karoti, attano pana acciyādiguṇasampattiyā yato vā tato vā jāto karotiyeva. Evaṃ na brāhmaṇakulādīsu jātova dakkhiṇeyyo hoti, caṇḍālakulādīsu jāto na hoti, apica kho nīcakulinopi uccakulinopi khīṇāsava-muni dhitimā hirīnisedho ājānīyo hoti. Imāya dhitihiripamokkhāya guṇasampattiyā jātimā uttamadakkhiṇeyyo hoti. So hi dhitiyā guṇe dhāreti, hiriyā dose nisedhetīti. Apicettha munīti monadhammena samannāgato. Dhitimāti vīriyavā. Ājānīyoti kāraṇākāraṇajānanako. Hirīnisedhoti hiriyā pāpāni nisedhetvā ṭhito.

คำว่า อย่าถามถึงชาติ คือ ถ้าท่านปรารถนาความเป็นผู้มีผลมากแห่งทาน ก็อย่าถามถึงชาติ. เพราะชาติมิใช่เหตุแห่งความเป็นทักขิไณยบุคคล. คำว่า แต่จงถามถึงจรณะ คือ อีกอย่างหนึ่ง ท่านจงถามถึงจรณะอันมีประเภทคือคุณมีศีลเป็นต้น. เพราะจรณะนั้นเป็นเหตุแห่งความเป็นทักขิไณยบุคคล. บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ไฟย่อมเกิดจากไม้. อธิบายในคำนั้นดังนี้: ในโลกนี้ ไฟย่อมเกิดจากไม้, และไฟนั้นมิใช่ว่าเกิดจากไม้สาละเป็นต้นเท่านั้นจึงจะทำกิจของไฟได้ หรือเกิดจากไม้รางสำหรับสุนัขกินอาหารเป็นต้นแล้วจะทำกิจของไฟไม่ได้, แต่ไฟนั้นเกิดจากไม้ใดๆ ก็ตาม ย่อมทำกิจของไฟได้ทั้งนั้น ด้วยความถึงพร้อมแห่งคุณมีเปลวไฟเป็นต้นของตน. ฉันใดก็ฉันนั้น มิใช่ว่าผู้ที่เกิดในตระกูลพราหมณ์เป็นต้นเท่านั้นจึงจะเป็นทักขิไณยบุคคล หรือผู้ที่เกิดในตระกูลจัณฑาลเป็นต้นแล้วจะไม่เป็นทักขิไณยบุคคล, อีกอย่างหนึ่ง พระมุนีผู้สิ้นอาสวะ แม้จะเกิดในตระกูลต่ำหรือตระกูลสูงก็ตาม เป็นผู้มีความเพียร มีหิริเป็นเครื่องห้ามกั้น เป็นผู้รู้เหตุ. ย่อมเป็นผู้มีชาติ เป็นทักขิไณยบุคคลชั้นเลิศ ด้วยความถึงพร้อมแห่งคุณซึ่งมีความเพียรและหิริเป็นประธานนี้. เพราะว่า ท่านย่อมทรงไว้ซึ่งคุณธรรมด้วยความเพียร ย่อมห้ามโทษทั้งหลายด้วยหิริ. อีกอย่างหนึ่ง ในบทนี้ คำว่า มุนี คือ ผู้ประกอบด้วยโมธรรม. คำว่า ผู้มีความเพียร คือ ผู้มีวิริยะ. คำว่า ผู้รู้เหตุ คือ ผู้รู้เหตุและมิใช่เหตุ. คำว่า มีหิริเป็นเครื่องห้ามกั้น คือ ผู้ตั้งอยู่โดยห้ามบาปทั้งหลายด้วยหิริ.

Saccena dantoti paramatthasaccena danto. Damasā upetoti indriyadamena upeto. Vedantagūti catunnaṃ maggavedānaṃ antaṃ, catūhi vā maggavedehi kilesānaṃ antaṃ gato. Vusitabrahmacariyoti maggabrahmacariyavāsaṃ vuttho. Yaññopanītoti upanītayañño paṭiyāditayañño ca. Tamupavhayethāti yena yañño paṭiyādito, so taṃ paramatthabrāhmaṇaṃ avhayeyya. ‘‘Indamavhayāma, somamavhayāma, varuṇamavhayāma, īsānamavhayāma, yāmamavhayāmā’’ti idaṃ pana avhānaṃ niratthakaṃ. Kālenāti avhayanto ca ‘‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti antomajjhanhikakāleyeva taṃ upavhayeyya. So juhati dakkhiṇeyyeti yo evaṃ kāle khīṇāsavaṃ āmantetvā tattha catupaccayadakkhiṇaṃ patiṭṭhapeti, so dakkhiṇeyye juhati nāma, na acetane aggimhi pakkhipanto.

คำว่า ผู้ฝึกตนแล้วด้วยสัจจะ คือ ผู้ฝึกตนแล้วด้วยปรมัตถสัจจะ. คำว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยทมะ คือ ผู้ถึงพร้อมด้วยการฝึกอินทรีย์. คำว่า ผู้ถึงที่สุดแห่งเวท คือ ผู้ถึงที่สุดแห่งมรรคเวท ๔ หรือผู้ถึงที่สุดแห่งกิเลสด้วยมรรคเวท ๔. คำว่า ผู้อยู่จบพรหมจรรย์ คือ ผู้อยู่จบการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์คือมรรคแล้ว. คำว่า ผู้มีเครื่องบูชาอันนำมาแล้ว คือ ผู้มีเครื่องบูชาอันนำมาแล้ว และผู้มีเครื่องบูชาอันจัดเตรียมแล้ว. คำว่า พึงเชื้อเชิญท่านผู้นั้น คือ บุคคลใดจัดเตรียมเครื่องบูชาแล้ว บุคคลนั้นพึงเชื้อเชิญพราหมณ์โดยปรมัตถ์นั้น. ส่วนการเรียกหานี้ว่า "เราเรียกหาพระอินทร์, เราเรียกหาพระโสม, เราเรียกหาพระวรุณ, เราเรียกหาพระอีสาน, เราเรียกหาพระยม" เป็นการเรียกหาที่ไร้ประโยชน์. คำว่า โดยกาลอันควร คือ เมื่อจะเชื้อเชิญ ก็พึงเชื้อเชิญท่านผู้นั้นในเวลาก่อนเที่ยงเท่านั้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กาลเวลาสมควรแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว". คำว่า ผู้นั้นชื่อว่าบูชาในทักขิไณยบุคคล คือ ผู้ใดเชื้อเชิญพระขีณาสพโดยกาลอันควรอย่างนี้แล้ว ตั้งทักษิณาทานคือปัจจัย ๔ ไว้ในท่าน, ผู้นั้นชื่อว่าบูชาในทักขิไณยบุคคล, มิใช่ผู้ที่ใส่ลงในกองไฟอันไม่มีเจตนา.

Iti brāhmaṇo bhagavato kathaṃ suṇanto pasīditvā idāni attano pasādaṃ āvikaronto addhā suyiṭṭhantiādimāha. Tassattho – addhā mama yidaṃ idāni suyiṭṭhañca suhutañca bhavissati, pubbe pana aggimhi jhāpitaṃ niratthakaṃ ahosīti. Añño janoti ‘‘ahaṃ brāhmaṇo, ahaṃ brāhmaṇo’’ti vadanto [Pg.216] andhabālaputhujjano. Habyasesanti hutasesaṃ. Bhuñjatu bhavantiādi purimasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.

ด้วยประการฉะนี้ พราหมณ์เมื่อฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว เลื่อมใสแล้ว บัดนี้ เมื่อจะประกาศความเลื่อมใสของตน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า การบูชายัญของเราดีแล้วหนอ. เนื้อความแห่งคำนั้นคือ: แน่แท้ การบูชายัญนี้ของเรา บัดนี้ จักเป็นการบูชาดีแล้วและเป็นการเซ่นสรวงดีแล้ว, แต่ในกาลก่อน สิ่งที่ข้าพเจ้าเผาในกองไฟได้เป็นของไร้ประโยชน์. คำว่า ชนอื่น คือ ปุถุชนผู้มืดบอดเขลา ผู้กล่าวอยู่ว่า "เราเป็นพราหมณ์ เราเป็นพราหมณ์". คำว่า ของที่เหลือจากเครื่องบูชา คือ ของที่เหลือจากการบูชา. คำเป็นต้นว่า ขอท่านจงบริโภคเถิด พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในสูตรก่อนนั่นเทียว.

Na khvāhanti na kho ahaṃ. Kasmā panevamāhāti? Tasmiṃ kira bhojane upahaṭamatteva ‘‘satthā bhuñjissatī’’ti saññāya catūsu mahādīpesu dvīsu parittadīpasahassesu devatā pupphaphalādīni ceva sappinavanītatelamadhuphāṇitādīni ca ādāya madhupaṭalaṃ pīḷetvā madhuṃ gaṇhantiyo viya dibbānubhāvena nibbattitojameva gahetvā pakkhipiṃsu. Tena taṃ sukhumattaṃ gataṃ, manussānañca oḷārikaṃ vatthūti tesaṃ tāva oḷārikavatthutāya sammā pariṇāmaṃ na gacchati. Goyūse pana tilabījāni pakkhipitvā pakkattā oḷārikamissakaṃ jātaṃ, devānañca sukhumaṃ vatthūti tesaṃ sukhumavatthutāya sammā pariṇāmaṃ na gacchati. Sukkhavipassakakhīṇāsavassāpi kucchiyaṃ na pariṇamati. Aṭṭhasamāpattilābhīkhīṇāsavassa pana samāpattibalena pariṇāmeyya. Bhagavato pana pākatikeneva kammajatejena pariṇāmeyya.

บทว่า `น ขฺวาหํ` คือ `น โข อหํ` (เราหา...ไม่) ถามว่า ก็เหตุไร พระองค์จึงตรัสอย่างนั้น? ตอบว่า ได้ยินว่า ในโภชนะนั้น พอเขานำเข้าไปถวายเท่านั้น เหล่าเทวดาในมหาทวีปทั้ง ๔ และในทวีปน้อยสองพันทวีป ด้วยสำคัญว่า "พระศาสดาจักเสวย" จึงได้ถือเอาดอกไม้และผลไม้เป็นต้นบ้าง เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นบ้าง ใส่โอชะที่ตนบันดาลให้เกิดขึ้นด้วยทิพยานุภาพลงไป เหมือนพวกหญิงที่บีบรวงผึ้งถือเอาน้ำผึ้งฉะนั้น เพราะเหตุนั้น โภชนะนั้นจึงถึงความละเอียดอ่อน และเพราะกายของพวกมนุษย์ก็หยาบ ด้วยเหตุนั้น โภชนะนั้นจึงไม่ย่อยอย่างดีแก่พวกเขา เพราะมีกายหยาบก่อน แต่เพราะเขาใส่งาลงในน้ำนมโคแล้วหุง จึงเกิดเป็นของเจือด้วยอาหารหยาบ และเพราะกายของพวกเทวดาก็ละเอียด ด้วยเหตุนั้น โภชนะนั้นจึงไม่ย่อยอย่างดีแก่พวกเขา เพราะมีกายละเอียด แม้ในท้องของพระขีณาสพผู้สุกขวิปัสสกก็ไม่ย่อย แต่สำหรับพระขีณาสพผู้ได้สมาบัติ ๘ พึงย่อยได้ด้วยกำลังแห่งสมาบัติ ส่วนสำหรับพระผู้มีพระภาค พึงย่อยได้ด้วยเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมตามปกติทีเดียว

Appahariteti aharite. Sace hi haritesu tiṇesu pakkhipeyya, siniddhapāyāsena tiṇāni pūtīni bhaveyyuṃ. Buddhā ca bhūtagāmasikkhāpadaṃ na vītikkamanti, tasmā evamāha. Yattha pana galappamāṇāni mahātiṇāni, tādise ṭhāne pakkhipituṃ vaṭṭati. Appāṇaketi sappāṇakasmiṃ hi parittake udake pakkhitte pāṇakā maranti, tasmā evamāha. Yaṃ pana gambhīraṃ mahāudakaṃ hoti, pātisatepi pātisahassepi pakkhitte na āluḷati, tathārūpe udake vaṭṭati. Opilāpesīti suvaṇṇapātiyā saddhiṃyeva nimujjāpesi. Cicciṭāyati ciṭiciṭāyatīti evarūpaṃ saddaṃ karoti. Kiṃ panesa pāyāsassa ānubhāvo, udāhu tathāgatassāti? Tathāgatassa. Ayaṃ hi brāhmaṇo taṃ pāyāsaṃ opilāpetvā ummaggaṃ āruyha satthu santikaṃ anāgantvāva gaccheyya, atha bhagavā – ‘‘ettakaṃ acchariyaṃ disvā mama santikaṃ āgamissati. Athassāhaṃ dhammadesanāya micchādiṭṭhigahaṇaṃ bhinditvā sāsane otāretvā amatapānaṃ pāyessāmī’’ti adhiṭṭhānabalena evamakāsi.

บทว่า `อปฺปหริเต` คือ ในที่ที่ไม่มีของเขียวสด จริงอยู่ ถ้าพึงเทลงบนหญ้าสด หญ้าทั้งหลายก็จะเน่าเปื่อยเพราะข้าวมธุปายาสอันโอชะ และพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทว่าด้วยภูตคาม เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนั้น แต่ในที่ใดมีหญ้าใหญ่สูงประมาณคอ ในที่เช่นนั้น ย่อมควรที่จะเทลงได้ บทว่า `อปฺปาณเก` คือ ในน้ำที่ไม่มีสัตว์ จริงอยู่ เมื่อเทลงในน้ำน้อยที่มีสัตว์ สัตว์ทั้งหลายก็จะตาย เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสอย่างนั้น ส่วนน้ำใดลึกและมีปริมาณมาก แม้เทลงไปร้อยถาดหรือพันถาดก็ไม่ขุ่น ในน้ำเช่นนั้น ย่อมควร บทว่า `โอปิลาเปสิ` คือ ทรงให้จมลงพร้อมกับถาดทองคำนั่นเทียว บทว่า `จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายติ` คือ ทำเสียงเช่นนั้น ถามว่า ก็ นี่เป็นอานุภาพของข้าวมธุปายาส หรือว่าเป็นอานุภาพของพระตถาคต? ตอบว่า เป็นอานุภาพของพระตถาคต จริงอยู่ พราหมณ์นี้เทข้าวมธุปายาสนั้นแล้ว ขึ้นสู่ทางแยก ไม่กลับมายังสำนักของพระศาสดาแล้วพึงไปเสีย ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "เขาเห็นความอัศจรรย์เพียงเท่านี้แล้ว จักกลับมายังสำนักของเรา ครั้งนั้น เราจักทำลายหมู่ทึบคือมิจฉาทิฏฐิของเขาด้วยธรรมีกถา ให้เขาตั้งอยู่ในพระศาสนาแล้ว จักให้ดื่มอมตปานะ" ดังนี้แล้ว จึงได้ทรงกระทำเช่นนั้นด้วยกำลังแห่งอธิษฐาน

Dāru [Pg.217] samādahānoti dāruṃ jhāpayamāno. Bahiddhā hi etanti etaṃ dārujjhāpanaṃ nāma ariyadhammato bahiddhā. Yadi etena suddhi bhaveyya, ye davaḍāhakādayo bahūni dārūni jhāpenti, te paṭhamataraṃ sujjheyyuṃ. Kusalāti khandhādīsu kusalā. Ajjhattamevujjalayāmi jotinti niyakajjhatte attano santānasmiṃyeva ñāṇajotiṃ jālemi. Niccagginīti āvajjanapaṭibaddhena sabbaññutaññāṇena niccaṃ pajjalitaggi. Niccasamāhitattoti niccaṃ sammā ṭhapitacitto. Brahmacariyaṃ carāmīti bodhimaṇḍe caritaṃ brahmacariyaṃ gahetvā evaṃ vadati.

บทว่า `ทารุ สมาทหาโน` คือ ผู้ก่อฟืนให้ลุกโพลง บทว่า `พหิทฺธา หิ เอตํ` คือ การก่อฟืนให้ลุกโพลงนี้นั้น เป็นเรื่องภายนอกไปจากอริยธรรม หากความบริสุทธิ์พึงมีได้ด้วยการกระทำนี้ พวกคนที่เผาป่าเป็นต้น ซึ่งเผาฟืนจำนวนมาก ก็พึงบริสุทธิ์ได้ก่อน บทว่า `กุสลา` คือ ผู้ฉลาดในขันธ์เป็นต้น บทว่า `อชฺฌตฺตเมวุชฺชลยามิ โชตึ` คือ เราย่อมจุดประทีปคือญาณขึ้นในสันดานของตนภายในทีเดียว บทว่า `นิจฺจคฺคินี` คือ มีไฟอันโพลงอยู่เป็นนิตย์ด้วยสัพพัญญุตญาณอันเนื่องด้วยอาวัชชนะ บทว่า `นิจฺจสมาหิตตฺโต` คือ มีจิตตั้งมั่นไว้โดยชอบเป็นนิตย์ บทว่า `พฺรหฺมจริยํ จรามิ` คือ พระองค์ตรัสอย่างนี้ โดยทรงหมายถึงพรหมจรรย์ที่ทรงประพฤติแล้ว ณ โพธิมณฑล

Māno hi te, brāhmaṇa, khāribhāroti yathā khāribhāro khandhena vayhamāno upari ṭhitopi akkantakkantaṭṭhāne pathaviyā saddhiṃ phuseti, evameva jātigottakulādīni mānavatthūni nissāya ussāpito mānopi tattha tattha issaṃ uppādento catūsu apāyesu saṃsīdāpeti. Tenāha ‘‘māno hi te, brāhmaṇa, khāribhāro’’ti. Kodho dhūmoti tava ñāṇaggissa upakkilesaṭṭhena kodho dhumo. Tena hi te upakkiliṭṭho ñāṇaggi na virocati. Bhasmani mosavajjanti nirojaṭṭhena musāvādo chārikā nāma. Yathā hi chārikāya paṭicchanno aggi na joteti, evaṃ te musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇanti dasseti. Jivhā sujāti yathā tuyhaṃ suvaṇṇarajatalohakaṭṭhamattikāsu aññataramayā yāgayajanatthāya sujā hoti, evaṃ mayhaṃ dhammayāgaṃ yajanatthāya pahūtajivhā sujāti vadati. Hadayaṃ jotiṭṭhānanti yathā tuyhaṃ nadītīre jotiṭṭhānaṃ, evaṃ mayhaṃ dhammayāgassa yajanaṭṭhānatthena sattānaṃ hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ. Attāti cittaṃ.

บทว่า `มาโน หิ เต, พฺราหฺมณ, ขาริภาโร` ความว่า หาบคือภาระหนัก ๑ ขาริ ที่บุคคลแบกไปด้วยบ่า แม้จะตั้งอยู่เบื้องบน ก็ย่อมสัมผัสกับแผ่นดินในทุกที่ที่เหยียบไป ฉันใด มานะที่บุคคลยกขึ้นแล้วเพราะอาศัยวัตถุแห่งมานะมีชาติ โคตร และตระกูลเป็นต้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อก่อความริษยาขึ้นในที่นั้นๆ ย่อมทำให้จมลงในอบายทั้ง ๔ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ดูกรพราหมณ์ มานะเป็นภาระหนักคือหาบของท่าน" บทว่า `โกโธ ธูโม` ความว่า โกธะชื่อว่าเป็นควัน เพราะเป็นเครื่องเศร้าหมองแก่ไฟคือญาณของท่าน จริงอยู่ ไฟคือญาณของท่านอันโกธะนั้นทำให้เศร้าหมองแล้ว ย่อมไม่รุ่งเรือง บทว่า `ภสฺมนิ โมสวชฺชํ` ความว่า มุสาവാദชื่อว่าเป็นเถ้า เพราะไม่มีความรุ่งเรือง พระองค์ทรงแสดงว่า จริงอยู่ ไฟที่เถ้าปกปิดไว้ ย่อมไม่ลุกโพลง ฉันใด ญาณของท่านที่มุสาവാദปกปิดไว้ ก็ไม่รุ่งเรือง ฉันนั้น บทว่า `ชิวฺหา สุชา` ความว่า ทัพพีที่สำเร็จด้วยทอง เงิน ทองเหลือง ไม้ หรือดิน อย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญของท่านมีอยู่ ฉันใด พระองค์ตรัสว่า ลิ้นอันกว้างขวางของเราเป็นทัพพีเพื่อประโยชน์แก่การบูชายัญคือธรรม ฉันนั้น บทว่า `หทยํ โชติฏฺฐานํ` ความว่า ที่ตั้งแห่งไฟของท่านอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำ ฉันใด หทัยของสัตว์ทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งไฟของเรา เพราะเป็นที่บูชายัญคือธรรม ฉันนั้น บทว่า `อตฺตา` คือ จิต

Dhammo rahadoti yathā tvaṃ aggiṃ paricaritvā dhūmachārikasedakiliṭṭhasarīro sundarikaṃ nadiṃ otaritvā nhāyasi, evaṃ mayhaṃ sundarikāsadisena bāhirena rahadena attho natthi, aṭṭhaṅgikamaggadhammo pana mayhaṃ rahado, tatrāhaṃ pāṇasatampi pāṇasahassampi caturāsītipāṇasahassānipi ekappahārena nhāpemi. Sīlatitthoti tassa pana me dhammarahadassa catupārisuddhisīlaṃ titthanti dasseti. Anāviloti yathā tuyhaṃ sundarikā nadī catūhi pañcahi ekato nhāyantehi heṭṭhupariyavālikā āluḷā hoti[Pg.218], na evaṃ mayhaṃ rahado, anekasatasahassesupi pāṇesu otaritvā nhāyantesu so anāvilo vippasannova hoti. Sabbhi sataṃ pasatthoti paṇḍitehi paṇḍitānaṃ pasaṭṭho. Uttamatthena vā so sabbhīti vuccati, paṇḍitehi pasatthattā sataṃ pasattho. Taranti pāranti nibbānapāraṃ gacchanti.

บทว่า `ธมฺโม รหโท` ความว่า ท่านบำเรอไฟแล้ว มีร่างกายเปรอะเปื้อนด้วยควัน เถ้า และเหงื่อไคล ลงไปอาบน้ำในแม่น้ำสุนทริกา ฉันใด เราไม่มีประโยชน์ด้วยห้วงน้ำภายนอกที่เหมือนแม่น้ำสุนทริกา ฉันนั้น แต่ธรรมคืออัฏฐังคิกมรรคเป็นห้วงน้ำของเรา ในห้วงน้ำนั้น เราย่อมให้สัตว์ร้อยหนึ่งบ้าง พันหนึ่งบ้าง แปดหมื่นสี่พันบ้าง อาบพร้อมกันในคราวเดียว บทว่า `สีลติตฺโถ` พระองค์ทรงแสดงว่า ก็จตุปาริสุทธิศีลเป็นท่าลงแห่งห้วงน้ำคือธรรมของเรานั้น บทว่า `อนาวิโล` ความว่า แม่น้ำสุนทริกาของท่าน เมื่อคนสี่ห้าคนลงอาบพร้อมกัน ก็มีทรายฟุ้งขึ้นลงจนขุ่นมัว ฉันใด ห้วงน้ำของเราไม่เป็นฉันนั้น แม้เมื่อสัตว์หลายแสนลงอาบ ห้วงน้ำนั้นก็ไม่ขุ่นมัว กลับใสสะอาดยิ่งนัก บทว่า `สพฺภิ สตํ ปสตฺโถ` คือ อันบัณฑิตทั้งหลายสรรเสริญแล้วในหมู่บัณฑิต หรืออีกอย่างหนึ่ง ท่านผู้นั้นเรียกว่า "สัตบุรุษ" เพราะมีความหมายอันสูงสุด ชื่อว่าอันสัตบุรุษสรรเสริญแล้ว เพราะอันบัณฑิตทั้งหลายสรรเสริญแล้ว บทว่า `ตรนฺติ ปารํ` คือ ย่อมไปถึงฝั่งคือนิพพาน

Idāni ariyamaggarahadassa aṅgāni uddharitvā dassento saccaṃ dhammotiādimāha. Tattha saccanti vacīsaccaṃ. Dhammoti iminā diṭṭhisaṅkappavāyāmasatisamādhayo dasseti. Saṃyamoti iminā kammantājīvā gahitā. Saccanti vā iminā maggasaccaṃ gahitaṃ. Sā atthato sammādiṭṭhi. Vuttañhetaṃ – ‘‘sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā’’ti (dha. sa. 1039). Sammādiṭṭhiyā pana gahitāya taggatikattā sammāsaṅkappo gahitova hoti. Dhammoti iminā vāyāmasatisamādhayo. Saṃyamoti iminā vācākammantājīvā. Evampi aṭṭhaṅgiko maggo dassito hoti. Atha vā saccanti paramatthasaccaṃ, taṃ atthato nibbānaṃ. Dhammotipadena diṭṭhi saṅkappo vāyāmo sati samādhīti pañcaṅgāni gahitāni. Saṃyamoti vācā kammanto ājīvoti tīṇi. Evampi aṭṭhaṅgiko maggo dassito hoti. Brahmacariyanti etaṃ brahmacariyaṃ nāma. Majjhe sitāti sassatucchede vajjetvā majjhe nissitā. Brahmapattīti seṭṭhapatti. Sa tujjubhūtesu namo karohīti ettha ta-kāro padasandhikaro, sa tvaṃ ujubhūtesu khīṇāsavesu namo karohīti attho. Tamahaṃ naraṃ dhammasārīti brūmīti yo evaṃ paṭipajjati, tamahaṃ puggalaṃ ‘‘dhammasārī eso dhammasāriyā paṭicchanno’’ti ca ‘‘kusaladhammehi akusaladhamme sāretvā ṭhito’’ti vāti vadāmīti. Navamaṃ.

บัดนี้ (พระผู้มีพระภาค) เมื่อจะทรงยกองค์แห่งอริยมรรคเพียงดังห้วงน้ำใหญ่ขึ้นแสดง จึงตรัสคำมีอาทิว่า สจฺจํ ธมฺโม เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทว่า สจฺจํ ได้แก่ วจีสัจจะ ด้วยบทว่า ธมฺโม นี้ ทรงแสดงสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ด้วยบทว่า สํยโม นี้ ทรงถือเอาสัมมากัมมันตะและสัมมาอาชีวะ อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทว่า สจฺจํ นี้ ทรงถือเอามรรคสัจจะ มรรคสัจจะนั้นโดยอรรถ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ จริงอยู่ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “สัมมาทิฏฐิเป็นทั้งมรรคและเป็นทั้งเหตุ” ก็เมื่อทรงถือเอาสัมมาทิฏฐิแล้ว สัมมาสังกัปปะก็เป็นอันทรงถือเอาด้วยทีเดียว เพราะมีความเป็นไปอย่างเดียวกัน ด้วยบทว่า ธมฺโม (ทรงถือเอา) สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ด้วยบทว่า สํยโม (ทรงถือเอา) สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ แม้อย่างนี้ มรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นอันทรงแสดงแล้ว อีกนัยหนึ่ง บทว่า สจฺจํ ได้แก่ ปรมัตถสัจจะ ปรมัตถสัจจะนั้นโดยอรรถ ได้แก่ พระนิพพาน ด้วยบทว่า ธมฺโม ทรงถือเอาองค์ ๕ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ด้วยบทว่า สํยโม (ทรงถือเอา) องค์ ๓ คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ แม้อย่างนี้ มรรคมีองค์ ๘ ก็เป็นอันทรงแสดงแล้ว บทว่า พฺรหฺมจริยํ ความว่า การประพฤติอันประเสริฐนี้ ชื่อว่า พรหมจรรย์ บทว่า มชฺเฌ สิตา ความว่า เว้นสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิแล้ว อาศัยอยู่ในท่ามกลาง บทว่า พฺรหฺมปตฺติ ได้แก่ การบรรลุถึงภาวะอันประเสริฐ ในบทว่า ส ตุชฺชุภูเตสุ นโม กโรหิ นี้ ต-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท ความว่า ท่านนั้นจงกระทำความนอบน้อมในพระขีณาสพทั้งหลายผู้เป็นผู้ตรง ในบทว่า ตมหํ นรํ ธมฺมสารีติ พฺรูมิ ความว่า เรากล่าวบุคคลนั้นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ว่า “เป็นผู้มีธรรมเป็นสาระ” เพราะเหตุว่า “ผู้นี้ถูกความมีธรรมเป็นสาระปกคลุมไว้” ดังนี้บ้าง หรือเพราะเหตุว่า “เป็นผู้ยังอกุศลธรรมให้เคลื่อนไป ด้วยกุศลธรรมทั้งหลายแล้วตั้งอยู่” ดังนี้บ้าง จบเรื่องที่ ๙

10. Bahudhītarasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาพหุธีตรสูตร

196. Dasame aññatarasmiṃ vanasaṇḍeti paccūsasamaye lokaṃ olokento tassa brāhmaṇassa arahattassa upanissayaṃ disvā ‘‘gacchāmissa saṅgahaṃ karissāmī’’ti gantvā tasmiṃ vanasaṇḍe viharati. Naṭṭhā hontīti kasitvā vissaṭṭhā aṭavimukhā caramānā brāhmaṇe bhuñjituṃ gate palātā honti. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā[Pg.219]. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā, aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā, mukhasamīpe vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Atha vā ‘‘parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti evaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.164) vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo – ‘‘pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvā’’ti. Evaṃ nisīdanto ca pana chabbaṇṇā ghanabuddharasmiyo vissajjetvā nisīdi. Upasaṅkamīti domanassābhibhūto āhiṇḍanto, ‘‘sukhena vatāyaṃ samaṇo nisinno’’ti cintetvā upasaṅkami.

๑๙๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อญฺญตรสฺมึ วนสณฺเฑ ความว่า (พระผู้มีพระภาค) ทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเห็นอุปนิสัยแห่งพระอรหัตของพราหมณ์นั้น จึงเสด็จไป ด้วยพระดำริว่า “เราจักไปสงเคราะห์เขา” แล้วประทับอยู่ในป่าละเมาะนั้น บทว่า นฏฺฐา โหนฺติ ความว่า โคทั้งหลายที่ถูกปล่อยหลังจากไถนาแล้ว เที่ยวจาริกมุ่งหน้าไปสู่ป่า เมื่อพราหมณ์ไปเพื่อบริโภค ก็ได้หนีไป บทว่า ปลฺลงฺกํ ได้แก่ การนั่งโดยเอาพระเพลาขัดกันไว้โดยรอบ บทว่า อาภุชิตฺวา แปลว่า คู้เข้ามา บทว่า อุชุํ กายํ ปณิธาย ความว่า ทรงตั้งพระวรกายส่วนบนให้ตรง ทรงทำกระดูกสันหลัง ๑๘ ข้อให้ปลายต่อปลายถึงกัน บทว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ความว่า ทรงตั้งสติไว้เฉพาะหน้ากรรมฐาน หรือทรงทำสติไว้ใกล้ปาก ด้วยเหตุนั้น ในคัมภีร์วิภังค์จึงตรัสไว้ว่า “สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งไว้ เป็นสติที่ตั้งไว้ดีแล้ว ที่ปลายจมูกหรือที่ปากนิมิต เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ทรงตั้งสติไว้เฉพาะหน้า” อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นอรรถในที่นี้ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ว่า “ศัพท์ว่า ปริ มีอรรถว่า กำหนดรอบ ศัพท์ว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นทางออก ศัพท์ว่า สติ มีอรรถว่า การเข้าไปตั้งมั่น เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ทรงตั้งสติไว้เฉพาะหน้า” ในนัยนั้น มีความย่อดังนี้ว่า “ทรงทำสติอันเป็นทางออกที่กำหนดไว้แล้ว” ก็เมื่อประทับนั่งอย่างนี้ ได้ทรงเปล่งพระพุทธรัศมีมี ๖ ฉัพพรรณรังสีอันทึบแล้วประทับนั่ง บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า (พราหมณ์) ถูกความโทมนัสครอบงำ เที่ยวไปอยู่ คิดว่า “สมณะรูปนี้นั่งอยู่เป็นสุขหนอ” จึงเข้าไปเฝ้า

Ajjasaṭṭhiṃ na dissantīti ajja chadivasamattakā paṭṭhāya na dissanti. Pāpakāti lāmakā tilakhāṇukā. Tena kira tilakhette vapite tadaheva devo vassitvā tile paṃsumhi osīdāpesi, pupphaṃ vā phalaṃ vā gahetuṃ nāsakkhiṃsu. Yepi vaḍḍhiṃsu, tesaṃ upari pāṇakā patitvā paṇṇāni khādiṃsu, ekapaṇṇadupaṇṇā khāṇukā avasissiṃsu. Brāhmaṇo khettaṃ oloketuṃ gato te disvā – ‘‘vaḍḍhiyā me tilā gahitā, tepi naṭṭhā’’ti domanassajāto ahosi, taṃ gahetvā imaṃ gāthamāha.

บทว่า อชฺชสฏฺฐึ น ทิสฺสนฺติ ความว่า จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไปประมาณ ๖ วัน ก็ไม่ปรากฏ บทว่า ปาปกา ได้แก่ ตอต้นงาที่เลว ได้ยินว่า เมื่อพราหมณ์นั้นหว่านเมล็ดในนาแล้ว ในวันนั้นเอง ฝนได้ตกแล้วทำให้เมล็ดงาจมลงในฝุ่นดิน (ต้นงาเหล่านั้น) ไม่สามารถจะเกิดดอกหรือผลได้ แม้ต้นงาเหล่าใดเจริญขึ้น หนอนทั้งหลายก็ตกลงบนต้นงาเหล่านั้นแล้วกัดกินใบ เหลือแต่ตอที่มีใบหนึ่งใบสองใบบ้าง พราหมณ์ไปเพื่อจะดูนา เห็นตองาเหล่านั้นแล้ว เกิดความโทมนัสว่า “เรากู้หนี้มาปลูกงา แม้งาเหล่านั้นก็ฉิบหายเสียแล้ว” จึงถือเอาเรื่องนั้นกล่าวคาถานี้

Ussoḷhikāyāti ussāhena kaṇṇanaṅguṭṭhādīni ukkhipitvā vicarantā uppatanti. Tassa kira anupubbena bhogesu parikkhīṇesu pakkhipitabbassa abhāvena tucchakoṭṭhā ahesuṃ. Tassa ito cito ca sattahi gharehi āgatā mūsikā te tucchakoṭṭhe pavisitvā uyyānakīḷaṃ kīḷantā viya naccanti, taṃ gahetvā evamāha.

บทว่า อุสฺโสฬฺหิกาย ความว่า (หนูทั้งหลาย) ยกหูและหางเป็นต้นขึ้นด้วยความคะนอง เที่ยววิ่งกระโดดโลดเต้นอยู่ ได้ยินว่า เมื่อโภคทรัพย์ของพราหมณ์นั้นสิ้นไปโดยลำดับ ยุ้งฉางทั้งหลายก็ได้ว่างเปล่าเพราะไม่มีสิ่งของที่จะใส่ หนูทั้งหลายที่มาจากบ้าน ๗ หลังในที่นั้นๆ เข้าไปในยุ้งฉางที่ว่างเปล่าเหล่านั้นแล้ว เต้นรำอยู่ประหนึ่งว่าเล่นอยู่ในสวน (พราหมณ์) ถือเอาเรื่องนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้

Uppāṭakehi sañchannoti uppāṭakapāṇakehi sañchanno. Tassa kira brāhmaṇassa sayanatthāya santhataṃ tiṇapaṇṇasanthāraṃ koci antarantarā paṭijagganto natthi. So divasaṃ araññe kammaṃ katvā sāyaṃ āgantvā tasmiṃ nipajjati. Athassa uppāṭakapāṇakā sarīraṃ ekacchannaṃ karontā khādanti, taṃ gahetvā evamāha.

บทว่า อุปฺปาฏเกหิ สญฺฉนฺโน ความว่า ถูกตัวเรือด (ที่กัดเหมือนถลกหนัง) ปกคลุมแล้ว ได้ยินว่า ที่นอนอันทำด้วยหญ้าและใบไม้ที่ปูไว้เพื่อเป็นที่นอนของพราหมณ์นั้น ไม่มีใครคอยดูแลปัดกวาดในระหว่างๆ พราหมณ์นั้นทำงานในป่าในเวลากลางวันแล้ว กลับมาในเวลาเย็นก็นอนบนที่นอนนั้น ครั้งนั้น ตัวเรือดทั้งหลายก็กัดกินร่างกายของเขา ทำให้เป็นสีเดียวกันไปหมด (พราหมณ์) ถือเอาเรื่องนั้นแล้วกล่าวอย่างนี้

Vidhavāti [Pg.220] matapatikā. Yāva kira tassa brāhmaṇassa gehe vibhavamattā ahosi, tāva tā vidhavāpi hutvā patikulesu vasituṃ labhiṃsu. Yadā pana so niddhano jāto, tadā tā ‘‘pitugharaṃ gacchathā’’ti sassusasurādīhi nikkaḍḍhitā tato tasseva gharaṃ āgantvā vasantiyo brāhmaṇassa bhojanakāle ‘‘gacchatha ayyakena saddhiṃ bhuñjathā’’ti putte pesenti, tehi pātiyaṃ hatthesu otāritesu brāhmaṇo hatthassa okāsaṃ na labhati. Taṃ gahetvā imaṃ gāthamāha.

บทว่า วิธวา ได้แก่ หญิงที่สามีตายแล้ว ได้ยินว่า ตลอดเวลาที่ในบ้านของพราหมณ์นั้นยังมีทรัพย์สมบัติอยู่บ้าง ตลอดเวลานั้น หญิงเหล่านั้นแม้จะเป็นหม้าย ก็ยังได้อาศัยอยู่ในตระกูลของสามี แต่เมื่อใดพราหมณ์นั้นกลายเป็นคนจน เมื่อนั้น หญิงเหล่านั้นถูกพ่อผัวแม่ผัวเป็นต้นขับไล่ว่า “พวกเจ้าจงไปบ้านพ่อของตนเถิด” จึงได้กลับมาอาศัยอยู่ที่บ้านของพราหมณ์นั้นเอง ในเวลาบริโภคอาหารของพราหมณ์ (หญิงเหล่านั้น) ก็ส่งลูกๆ ไปโดยกล่าวว่า “พวกเจ้าจงไปกินกับปู่เถิด” เมื่อเด็กเหล่านั้นหย่อนมือลงในภาชนะ พราหมณ์ก็ไม่ได้โอกาสที่จะ (ยื่น) มือลงไป (พราหมณ์) ถือเอาเรื่องนั้นแล้วกล่าวคาถานี้

Piṅgalāti kaḷārapiṅgalā. Tilakāhatāti kāḷasetādivaṇṇehi tilakehi āhatagattā. Sottaṃ pādena bodhetīti niddaṃ okkantaṃ pādena paharitvā pabodheti. Ayaṃ kira brāhmaṇo mūsikasaddena ubbāḷho uppāṭakehi ca khajjamāno sabbarattiṃ niddaṃ alabhitvā paccūsakāle niddāyati. Atha naṃ akkhīsu nimmilitamattesveva – ‘‘kiṃ karosi, brāhmaṇa, pacchā ca pubbe ca gahitassa iṇassa? Vaḍḍhi matthakaṃ pattā, satta dhītaro posetabbā. Idāni iṇāyikā āgantvā gehaṃ parivāressanti, gaccha kammaṃ karohī’’ti pādena paharitvā pabodheti. Taṃ gahetvā imaṃ gāthamāha.

บทว่า ปิงฺคลา ความว่า มีนัยน์ตาเหลืองปนแดง บทว่า ติลกาหตา ความว่า มีร่างกายอันถูกประทุษร้ายด้วยไฝมีสีต่างๆ มีสีดำและสีขาวเป็นต้น บทว่า โสตฺตํ ปาเทน โพเธติ ความว่า ปลุกพราหมณ์ผู้หลับอยู่ให้ตื่นด้วยการเตะด้วยเท้า ได้ยินว่า พราหมณ์ผู้นี้ถูกเสียงหนูรบกวน และถูกตัวเรือดตัวเล็นกัด ไม่ได้หลับตลอดคืน พอถึงเวลารุ่งสางจึงหลับไป ครั้งนั้น พอพราหมณ์นั้นหลับตาลงเท่านั้น (นางพราหมณี) ก็ปลุกด้วยการเตะด้วยเท้าว่า "พราหมณ์ ท่านทำอะไรอยู่ หนี้ที่ท่านกู้มาทั้งก่อนและหลัง ดอกเบี้ยท่วมต้นแล้ว ธิดาทั้งเจ็ดก็ต้องเลี้ยงดู บัดนี้พวกเจ้าหนี้จะมาล้อมเรือน ไปทำงานทำการสิ" พราหมณ์ถือเอาความนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถานี้

Iṇāyikāti yesaṃ anena hatthato iṇaṃ gahitaṃ. So kira kassaci hatthato ekaṃ kahāpaṇaṃ kassaci dve kassaci dasa…pe… kassaci satanti evaṃ bahūnaṃ hatthato iṇaṃ aggahesi. Te divā brāhmaṇaṃ apassantā ‘‘gehato taṃ nikkhantameva gaṇhissāmā’’ti balavapaccūse gantvā codenti. Taṃ gahetvā imaṃ gāthamāha.

บทว่า อิณายิกา ความว่า พราหมณ์นี้กู้หนี้จากมือของชนเหล่าใด (ชนเหล่านั้นชื่อว่าเจ้าหนี้) ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นกู้หนี้จากมือของคนเป็นอันมาก คือ จากมือของคนหนึ่ง ๑ กหาปณะ จากมือของคนหนึ่ง ๒ กหาปณะ จากมือของคนหนึ่ง ๑๐ กหาปณะ...ฯลฯ...จากมือของคนหนึ่ง ๑๐๐ กหาปณะ เจ้าหนี้เหล่านั้น เมื่อไม่เห็นพราหมณ์ในเวลากลางวัน จึงไปทวงในเวลาเช้ามืด ด้วยคิดว่า "เราจะจับเขาตอนที่ออกจากเรือนพอดี" พราหมณ์ถือเอาความนั้นแล้ว จึงกล่าวคาถานี้

Bhagavā tena brāhmaṇena imāhi sattahi gāthāhi dukkhe kathite ‘‘yaṃ yaṃ, brāhmaṇa, tayā dukkhaṃ kathitaṃ, sabbametaṃ mayhaṃ natthī’’ti dassento paṭigāthāhi brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesi. Brāhmaṇo tā gāthā sutvā bhagavati pasanno saraṇesu patiṭṭhāya pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ dassetuṃ evaṃ vutte bhāradvājagottotiādi vuttaṃ. Tattha alatthāti labhi.

เมื่อพราหมณ์นั้นกล่าวถึงทุกข์ด้วยคาถา ๗ คาถาเหล่านี้แด่พระผู้มีพระภาค พระองค์เมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ทุกข์ใดๆ ที่ท่านกล่าวแล้ว ทุกข์ทั้งหมดนั้นไม่มีแก่เรา" จึงทรงแสดงธรรมเทศนาแก่พราหมณ์ให้ยิ่งขึ้นไปด้วยคาถาตอบ พราหมณ์ได้ฟังคาถาเหล่านั้นแล้ว เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค ตั้งอยู่ในสรณะ บวชแล้ว ได้บรรลุพระอรหัต เพื่อจะทรงแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ วุตฺเต ภารทฺวาชโคตฺโต ในบทเหล่านั้น บทว่า อลตฺถา ความว่า ได้แล้ว

Tañca pana brāhmaṇaṃ bhagavā pabbājetvā ādāya jetavanaṃ gantvā punadivase tena therena pacchāsamaṇena kosalarañño gehadvāraṃ agamāsi[Pg.221]. Rājā ‘‘satthā āgato’’ti sutvā pāsādā oruyha vanditvā hatthato pattaṃ gahetvā tathāgataṃ uparipāsādaṃ āropetvā varāsane nisīdāpetvā gandhodakena pāde dhovitvā satapākatelena makkhetvā yāguṃ āharāpetvā rajatadaṇḍaṃ suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā satthu upanāmesi. Satthā pattaṃ pidahi. Rājā tathāgatassa pādesu patitvā, ‘‘sace me, bhante, doso atthi, khamathā’’ti āha. Natthi, mahārājāti. Atha kasmā yāguṃ na gaṇhathāti? Palibodho atthi, mahārājāti. Kiṃ pana, bhante, yāguṃ agaṇhanteheva labhitabbo esa palibodho, paṭibalo ahaṃ palibodhaṃ dātuṃ, gaṇhatha, bhanteti. Satthā aggahesi. Mahallakattheropi dīgharattaṃ chāto yāvadatthaṃ yāguṃ pivi. Rājā khādanīyabhojanīyaṃ datvā bhattakiccāvasāne bhagavantaṃ vanditvā āha – ‘‘bhagavā tumhe paveṇiyā āgate okkākavaṃse uppajjitvā cakkavattisiriṃ pahāya pabbajitvā loke aggataṃ patto, ko nāma, bhante, tumhākaṃ palibodho’’ti? Mahārāja, etassa mahallakattherassa palibodho amhākaṃ palibodhasadisovāti.

ก็พระผู้มีพระภาคทรงให้พราหมณ์นั้นบวชแล้ว พาไปยังพระเชตวัน วันรุ่งขึ้น มีพระเถระนั้นเป็นปัจฉาสมณะ เสด็จไปยังประตูพระราชวังของพระเจ้าโกศล พระเจ้าโกศลทรงสดับว่า "พระศาสดาเสด็จมาแล้ว" จึงเสด็จลงจากปราสาท ถวายบังคมแล้ว ทรงรับบาตรจากพระหัตถ์ อัญเชิญพระตถาคตขึ้นสู่ชั้นบนของปราสาท ทรงให้ประทับนั่งบนอาสนะอันประเสริฐ ทรงล้างพระบาทด้วยน้ำหอม ทรงชโลมด้วยน้ำมันที่หุงร้อยครั้ง รับสั่งให้นำข้าวยาคูมาแล้ว ทรงถือทัพพีทองด้ามเงินน้อมเข้าไปถวายแด่พระศาสดา พระศาสดาทรงปิดบาตร พระราชาทรงหมอบลงที่พระบาทของพระตถาคตแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากข้าพระองค์มีความผิด ขอทรงโปรดงดโทษด้วยเถิด" (พระศาสดาตรัสว่า) "ไม่มีหรอก มหาบพิตร" (พระราชาทูลถามว่า) "ถ้าเช่นนั้น เหตุใดจึงไม่ทรงรับข้าวยาคู" (พระศาสดาตรัสว่า) "มีกังวลอยู่ มหาบพิตร" (พระราชาทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กังวลนี้จะพึงได้มาโดยไม่ทรงรับข้าวยาคูหรือ ข้าพระองค์สามารถจะให้กังวลได้ ขอทรงรับเถิด พระเจ้าข้า" พระศาสดาทรงรับแล้ว แม้พระเถระผู้ใหญ่หิวโหยมานาน ก็ได้ฉันข้าวยาคูตามความต้องการ พระราชาถวายของเคี้ยวของฉัน ในเวลาเสร็จภัตกิจแล้ว ได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงบังเกิดในวงศ์โอกกากราชอันสืบมาตามประเพณี ทรงสละสิริราชสมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิแล้วทรงผนวช บรรลุความเป็นผู้เลิศในโลก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กังวลของพระองค์คืออะไรกัน" (พระศาสดาตรัสว่า) "มหาบพิตร กังวลของพระเถระผู้ใหญ่นี้ ก็เหมือนกังวลของเรา"

Rājā theraṃ vanditvā – ‘‘ko, bhante, tumhākaṃ palibodho’’ti pucchi? Iṇapalibodho, mahārājāti. Kittako, bhanteti? Gaṇehi, mahārājāti. Rañño ‘‘ekaṃ dve sataṃ sahassa’’nti gaṇentassa aṅguliyo nappahonti. Athekaṃ purisaṃ pakkositvā, ‘‘gaccha, bhaṇe, nagare bheriṃ carāpehi ‘sabbe bahudhītikabrāhmaṇassa iṇāyikā rājaṅgaṇe sannipatantū’’ti. Manussā bheriṃ sutvā sannipatiṃsu. Rājā tesaṃ hatthato paṇṇāni āharāpetvā sabbesaṃ anūnaṃ dhanamadāsi. Tattha suvaṇṇameva satasahassagghanakaṃ ahosi. Puna rājā pucchi – ‘‘aññopi atthi, bhante, palibodho’’ti. Iṇaṃ nāma, mahārāja, datvā muccituṃ sakkā, etā pana satta dārikā mahāpalibodhā mayhanti. Rājā yānāni pesetvā tassa dhītaro āharāpetvā attano dhītaro katvā taṃ taṃ kulagharaṃ pesetvā, ‘‘aññopi, bhante, atthi palibodho’’ti pucchi? Brāhmaṇī, mahārājāti. Rājā yānaṃ pesetvā, tassa brāhmaṇiṃ āharāpetvā, ayyikaṭṭhāne ṭhapetvā puna pucchi – ‘‘aññopi, bhante, atthi palibodho’’ti? Natthi[Pg.222], mahārājāti vutte rājāpi cīvaradussāni dāpetvā, ‘‘bhante, mama santakaṃ tumhākaṃ bhikkhubhāvaṃ jānāthā’’ti āha. Āma, mahārājāti. Atha naṃ rājā āha – ‘‘bhante, cīvarapiṇḍapātādayopi sabbe paccayā amhākaṃ santakā bhavissanti. Tumhe tathāgatassa manaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ karothā’’ti. Thero tatheva appamatto samaṇadhammaṃ karonto nacirasseva āsavakkhayaṃ pattoti. Dasamaṃ.

พระราชาถวายบังคมพระเถระแล้วทูลถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กังวลของท่านคืออะไร" (พระเถระตอบว่า) "กังวลเรื่องหนี้ มหาบพิตร" (พระราชาทูลถามว่า) "เท่าไร พระเจ้าข้า" (พระเถระตอบว่า) "ขอพระองค์ทรงนับเถิด มหาบพิตร" เมื่อพระราชานับว่า "หนึ่ง สอง ร้อย พัน" นิ้วพระหัตถ์ก็ไม่พอ ครั้งนั้น ทรงรับสั่งให้เรียกบุรุษคนหนึ่งมาแล้วตรัสว่า "เจ้าจงไปตีกลองประกาศในเมืองว่า 'บรรดาเจ้าหนี้ของพหุธีติกพราหมณ์ทั้งหมด จงมาประชุมกันที่ลานหลวง'" มนุษย์ทั้งหลายได้ยินเสียงกลองก็มาประชุมกัน พระราชาทรงรับสั่งให้นำบัญชีมาจากมือของเจ้าหนี้เหล่านั้นแล้ว ได้พระราชทานทรัพย์แก่ทุกคนโดยไม่ขาดตกบกพร่อง ในการนั้น เฉพาะทองคำก็มีมูลค่าถึงหนึ่งแสนแล้ว พระราชาตรัสถามอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ยังมีกังวลอื่นอีกหรือไม่" (พระเถระตอบว่า) "มหาบพิตร อันว่าหนี้นั้น ใช้ให้แล้วก็พ้นได้ แต่ธิดาทั้งเจ็ดคนนี้เป็นกังวลใหญ่ของอาตมา" พระราชาทรงส่งยานไปรับธิดาของท่านมาแล้ว ทรงทำให้เป็นธิดาของพระองค์ แล้วส่งไปยังตระกูลนั้นๆ แล้วทูลถามว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ยังมีกังวลอื่นอีกหรือไม่" (พระเถระตอบว่า) "ยังมีนางพราหมณี มหาบพิตร" พระราชาทรงส่งยานไปรับนางพราหมณีของท่านมาแล้ว ทรงตั้งไว้ในตำแหน่งพระอัยยิกา แล้วทูลถามอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ยังมีกังวลอื่นอีกหรือไม่" เมื่อพระเถระตอบว่า "ไม่มีแล้ว มหาบพิตร" พระราชาก็รับสั่งให้ถวายผ้าจีวรแล้วตรัสว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทราบว่าความเป็นภิกษุของท่านเป็นของของข้าพเจ้า" (พระเถระตอบว่า) "เป็นเช่นนั้น มหาบพิตร" ครั้งนั้น พระราชาได้ตรัสกับท่านว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ปัจจัยทั้งหมดมีจีวรและบิณฑบาตเป็นต้น จักเป็นของของข้าพเจ้า ขอท่านจงทำตามพระประสงค์ของพระตถาคตแล้วบำเพ็ญสมณธรรมเถิด" พระเถระไม่ประมาท บำเพ็ญสมณธรรมตามนั้น ไม่นานนักก็ได้บรรลุอาสวักขัย (สูตรที่ ๑๐ จบ)

Paṭhamo vaggo.

วรรคที่ ๑

2. Upāsakavaggo

๒. อุบาสกวรรค

1. Kasibhāradvājasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถากสิภารทวาชสูตร

197. Dutiyavaggassa paṭhame magadhesūti evaṃnāmake janapade. Dakkhiṇāgirisminti rājagahaṃ parivāretvā ṭhitassa girino dakkhiṇabhāge janapado atthi, tasmiṃ janapade, tattha vihārassāpi tadeva nāmaṃ. Ekanāḷāyaṃ brāhmaṇagāmeti ekanāḷāti tassa gāmassa nāmaṃ. Brāhmaṇā panettha sambahulā paṭivasanti, brāhmaṇabhogo eva vā so. Tasmā ‘‘brāhmaṇagāmo’’ti vuccati.

๑๙๗. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า มคเธสุ ความว่า ในชนบทชื่ออย่างนี้ บทว่า ทกฺขิณาคิริสฺมึ ความว่า มีชนบทแห่งหนึ่งตั้งอยู่ทางทิศใต้ของภูเขาที่ล้อมรอบกรุงราชคฤห์ ในชนบทนั้น แม้แต่วิหารในที่นั้นก็มีชื่อเดียวกัน ในบทว่า เอกนาฬายํ พฺราหฺมณคาเม บทว่า เอกนาฬา เป็นชื่อของหมู่บ้านนั้น มีพราหมณ์จำนวนมากอาศัยอยู่ในหมู่บ้านนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง หมู่บ้านนั้นเป็นโภคคามของพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "พราหมณคาม"

Tena kho pana samayenāti yaṃ samayaṃ bhagavā magadharaṭṭhe ekanāḷaṃ brāhmaṇagāmaṃ upanissāya dakkhiṇagirimahāvihāre brāhmaṇassa indriyaparipākaṃ āgamayamāno viharati, tena samayena. Kasibhāradvājassāti so brāhmaṇo kasiṃ nissāya jīvati, bhāradvājoti cassa gottaṃ. Pañcamattānīti pañca pamāṇāni, anūnāni anadhikāni pañcanaṅgalasatānīti vuttaṃ hoti. Payuttānīti yojitāni, balībaddānaṃ khandhesu ṭhapetvā yuge yottehi yojitānīti attho.

บทว่า เตน โข ปน สมเยน ความว่า โดยสมัยที่พระผู้มีพระภาคประทับอาศัยพราหมณคามชื่อเอกนาฬา ในแคว้นมคธ ทรงรอความแก่รอบแห่งอินทรีย์ของพราหมณ์ผู้หนึ่ง อยู่ ณ ทักขิณคิริมหาวิหาร. บทว่า กสิภารทฺวาชสฺส ความว่า พราหมณ์นั้นอาศัยการไถนาเลี้ยงชีพ และบทว่า ภารทฺวาโช เป็นโคตรของพราหมณ์นั้น. บทว่า ปญฺจมตฺตานิ คือ มีประมาณ ๕ ไม่หย่อนไม่ยิ่ง ท่านกล่าวว่า ได้แก่คันไถ ๕๐๐ คัน. บทว่า ปยุตฺตานิ คือ เทียมแล้ว อธิบายว่า วางแอกไว้บนคอของโคทั้งหลายแล้วผูกด้วยเชือกโยก.

Vappakāleti vappanakāle bījanikkhepasamaye. Tattha dve vappāni kalalavappañca paṃsuvappañca. Paṃsuvappaṃ idha adhippetaṃ, tañca kho paṭhamadivase maṅgalavappaṃ. Tatthāyaṃ upakaraṇasampadā – tīṇi balibaddasahassāni upaṭṭhāpitāni honti, sabbesaṃ suvaṇṇamayāni siṅgāni paṭimukkāni, rajatamayā khurā, sabbe [Pg.223] setamālāhi ceva gandhapañcaṅgulīhi ca alaṅkatā paripuṇṇapañcaṅgā sabbalakkhaṇasampannā, ekacce kāḷā añjanavaṇṇā, ekacce setā phalikavaṇṇā, ekacce rattā pavāḷavaṇṇā, ekacce kammāsā masāragallavaṇṇā. Evaṃ pañcasatā kassakā sabbe ahatasetavatthā gandhamālālaṅkatā dakkhiṇaaṃsakūṭesu patiṭṭhitapupphacumbaṭakā haritālamanosilālañjanujjalagattā dasa dasa naṅgalā ekekagumbā hutvā gacchanti. Naṅgalānaṃ sīsañca yugañca patodā ca suvaṇṇakhacitā. Paṭhamanaṅgale aṭṭha balībaddā yuttā, sesesu cattāro cattāro, avasesā kilantaparivattanatthaṃ ānītā. Ekekagumbe ekekabījasakaṭaṃ ekeko kasati, ekeko vappati.

บทว่า วปฺปกาเล คือ ในกาลหว่าน ในสมัยที่โปรยพืช. ในกาลนั้น การหว่านมี ๒ อย่าง คือ การหว่านในเปือกตม ๑ การหว่านในดินร่วน ๑. ในที่นี้ ประสงค์เอาการหว่านในดินร่วน และการหว่านในดินร่วนนั้นแล เป็นการหว่านมงคลในวันแรก. ในกาลนั้น ความพรั่งพร้อมแห่งอุปกรณ์เป็นดังนี้ คือ โคผู้ ๓,๐๐๐ ตัว ถูกจัดเตรียมไว้, เขาของโคทั้งหมดสวมไว้ด้วยทอง, กีบเท้าสวมไว้ด้วยเงิน, โคทั้งหมดประดับด้วยพวงมาลัยสีขาวและรอยประทับด้วยเครื่องหอม ๕ นิ้ว มีองค์ ๕ บริบูรณ์ สมบูรณ์ด้วยลักษณะทั้งปวง, บางพวกสีดำเหมือนสีนิล, บางพวกสีขาวเหมือนสีแก้วผลึก, บางพวกสีแดงเหมือนสีปะการัง, บางพวกสีด่างเหมือนสีมรกต. ชาวนา ๕๐๐ คน ก็ฉันนั้น ทุกคนนุ่งห่มผ้าขาวใหม่ ประดับด้วยของหอมและพวงมาลัย มีพวงดอกไม้ประดิษฐานไว้อย่างดีที่ยอดบ่าข้างขวา มีร่างกายผุดผ่องเพราะทาด้วยชาดหรคุณและมโนศิลา ไปกันเป็นกลุ่มๆ กลุ่มละ ๑๐ คันไถ. หัวไถ แอก และประตัก ประดับด้วยทอง. ที่คันไถแรก เทียมโคผู้ ๘ ตัว, ที่คันไถที่เหลือ เทียมไว้ ๔ ตัวๆ, โคที่เหลือ นำมาเพื่อสับเปลี่ยนตัวที่เหนื่อย. ในแต่ละกลุ่ม มีเกวียนบรรทุกพืช ๑ เล่ม คนหนึ่งไถ คนหนึ่งหว่าน.

Brāhmaṇo pana pageva massukammaṃ kārāpetvā nhāyitvā sugandhagandhehi vilitto pañcasatagghanakaṃ vatthaṃ nivāsetvā sahassagghanakaṃ ekaṃsaṃ karitvā ekekissā aṅguliyā dve dveti vīsati aṅgulimuddikāyo kaṇṇesu sīhakuṇḍalāni sīse brahmaveṭhanaṃ paṭimuñcitvā suvaṇṇamālaṃ kaṇṭhe katvā brāhmaṇagaṇaparivuto kammantaṃ vosāsati. Athassa brāhmaṇī anekasatabhājanesu pāyāsaṃ pacāpetvā mahāsakaṭesu āropetvā gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā brāhmaṇīgaṇaparivutā kammantaṃ agamāsi. Gehampissa haritupalittaṃ vippakiṇṇalājaṃ puṇṇaghaṭakadalidhajapaṭākāhi alaṅkataṃ gandhapupphādīhi sukatabalikammaṃ, khettañca tesu tesu ṭhānesu samussitaddhajapaṭākaṃ ahosi. Parijanakammakārehi saddhiṃ osaṭaparisā aḍḍhateyyasahassā ahosi, sabbe ahatavatthā, sabbesaṃ pāyāsabhojanameva paṭiyattaṃ.

ส่วนพราหมณ์ให้ช่างแต่งหนวดเคราแต่เช้าตรู่ อาบน้ำแล้ว ลูบไล้ด้วยของหอมกลิ่นดี นุ่งผ้ามีราคา ๕๐๐ ห่มผ้ามีราคา ๑,๐๐๐ เฉวียงบ่า สวมแหวน ๒๐ วง คือนิ้วละ ๒ วง สวมตุ้มหูรูปสิงห์ที่หู สวมผ้าโพกศีรษะอย่างพรหมที่ศีรษะ คล้องพวงมาลัยทองคำที่คอ แวดล้อมด้วยหมู่พราหมณ์ คอยดูแลการงานอยู่. ครั้งนั้น ภรรยาของพราหมณ์นั้นให้หุงข้าวปายาสในภาชนะหลายร้อยใบ บรรทุกขึ้นบนเกวียนใหญ่ อาบน้ำด้วยน้ำหอม ประดับด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง แวดล้อมด้วยหมู่พราหมณี ได้ไปยังที่ทำงาน. แม้บ้านของพราหมณ์นั้นก็ฉาบทาด้วยโคมัยสด มีข้าวตอกโปรยปราย ประดับด้วยหม้อน้ำเต็ม ต้นกล้วย ธง และชายธง มีการทำพลีกรรมอย่างดีด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น, และนาในที่นั้นๆ ก็มีธงและชายธงยกขึ้นไว้. บริษัทที่มาชุมนุมกันพร้อมกับบริวารและคนงานมีจำนวนสองพันห้าร้อยคน ทุกคนนุ่งห่มผ้าใหม่ สำหรับทุกคนมีเพียงข้าวปายาสเท่านั้นที่ถูกจัดเตรียมไว้.

Atha brāhmaṇo suvaṇṇapātiṃ dhovāpetvā pāyāsassa pūretvā sappimadhuphāṇitehi abhisaṅkharitvā naṅgalabalikammaṃ kārāpesi. Brāhmaṇī pañcannaṃ kassakasatānaṃ suvaṇṇarajatakaṃsatambalohamayāni bhājanāni dāpetvā suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā pāyāsena parivisantī gacchati. Brāhmaṇo pana balikammaṃ kāretvā rattabandhikāyo upāhanāyo ārohitvā rattasuvaṇṇadaṇḍakaṃ gahetvā, ‘‘idha pāyāsaṃ detha, idha sappiṃ [Pg.224] detha, idha sakkharaṃ dethā’’ti vosāsamāno vicarati. Ayaṃ tāva kammante pavatti.

ครั้งนั้น พราหมณ์ให้ล้างถาดทองคำ ตักข้าวปายาสจนเต็ม ปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อย แล้วให้ทำพลีกรรมแก่คันไถ. ส่วนพราหมณีให้แจกภาชนะที่ทำด้วยทอง เงิน สำริด ทองแดง และเหล็กแก่ชาวนา ๕๐๐ คน ถือทัพพีทองคำ เดินตักข้าวปายาสแจกจ่าย. ส่วนพราหมณ์ ครั้นให้ทำพลีกรรมแล้ว สวมรองเท้ามีสายรัดสีแดง ถือไม้เท้าทองคำสีแดง เดินสั่งการไปมาว่า "จงให้ข้าวปายาสที่นี่ จงให้เนยใสที่นี่ จงให้น้ำตาลกรวดที่นี่". เรื่องราวที่เกิดขึ้นในที่ทำงานเบื้องต้นมีดังนี้.

Vihāre pana yattha yattha buddhā vasanti, tattha tattha nesaṃ devasikaṃ pañca kiccāni bhavanti, seyyathidaṃ – purebhattakiccaṃ pacchābhattakiccaṃ purimayāmakiccaṃ majjhimayāmakiccaṃ pacchimayāmakiccanti.

ส่วนในพระวิหาร ไม่ว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะประทับอยู่ ณ ที่ใดๆ ในที่นั้นๆ พระองค์จะมีพุทธกิจ ๕ ประการเป็นประจำทุกวัน ได้แก่ ปุเรภัตตกิจ (กิจช่วงเช้า), ปัจฉาภัตตกิจ (กิจช่วงบ่าย), ปุริมยามกิจ (กิจในปฐมยาม), มัชฌิมยามกิจ (กิจในมัชฌิมยาม), และปัจฉิมยามกิจ (กิจในปัจฉิมยาม).

Tatridaṃ purebhattakiccaṃ – bhagavā hi pātova uṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādiparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā, tāva vivittāsane vītināmetvā bhikkhācāravelāya nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya kadāci ekako kadāci bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati kadāci pakatiyā, kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ – piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatiyo vātā pathaviṃ sodhenti, valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti, apare vātā pupphāni upaharitvā magge okiranti. Unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti. Pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti. Indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrā chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasasiñcanāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni karontiyo ito cito ca vidhāvanti. Hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānañca kāyūpagāni ābharaṇāni. Tena saññāṇena manussā jānanti ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, amhākaṃ bhikkhusataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññāpetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti.

ในพุทธกิจเหล่านั้น นี้คือปุเรภัตตกิจ (กิจที่ทรงทำก่อนภัต) ด้วยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตื่นบรรทมแต่เช้าตรู่ ทรงทำพระปริกรรมมีการชำระพระพักตร์เป็นต้น เพื่ออนุเคราะห์แก่ภิกษุผู้อุปัฏฐากและเพื่อความผาสุกแห่งพระสรีระ ตลอดเวลาที่ยังไม่ถึงเวลาเสด็จบิณฑบาต ก็ทรงยังเวลาให้ล่วงไปด้วยการประทับ ณ อาสนะอันสงัด ในเวลาเสด็จบิณฑบาต ทรงนุ่งสบง ทรงคาดประคดเอว ทรงครองจีวร ทรงถือบาตร บางคราวเสด็จไปพระองค์เดียว บางคราวมีหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จเข้าไปสู่บ้านหรือนิคมเพื่อบิณฑบาต บางคราวเสด็จไปโดยปกติ บางคราวเสด็จไปพร้อมด้วยปาฏิหาริย์หลายอย่างที่บังเกิดขึ้น ปาฏิหาริย์เหล่านั้นเป็นไฉน คือ ลมที่มีการพัดไปอย่างนุ่มนวลไปเบื้องพระพักตร์ของพระโลกนาถผู้เสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต ย่อมทำพื้นปฐพีให้สะอาด, หมู่เมฆปล่อยละอองน้ำ ทำให้ฝุ่นละอองในหนทางสงบระงับแล้วตั้งอยู่เบื้องบนเป็นประดุจเพดาน, ลมพวกอื่นนำดอกไม้มาโปรยปรายลงในหนทาง, พื้นที่ที่นูนก็ราบลง ที่ลุ่มก็เต็มขึ้น, ในขณะที่ทรงเหยียบพระบาทลงไป แผ่นดินก็ราบเรียบเสมอกัน หรือมิฉะนั้น ดอกปทุมอันมีสัมผัสเป็นสุขก็ผุดขึ้นรองรับพระบาท, พอทรงวางพระบาทขวาไว้ภายในเสาเขื่อนเท่านั้น ฉัพพรรณรังสีก็เปล่งออกจากพระสรีระ ประดับประดาปราสาท มุข และเรือนเป็นต้น ให้เป็นประดุจถูกฉาบทาด้วยน้ำทอง และเป็นประดุจถูกห้อมล้อมด้วยผ้าอันวิจิตร แล่นไปในที่นั้นๆ, ช้าง ม้า และนกเป็นต้น ซึ่งยืนอยู่ในที่ของตนๆ ก็ส่งเสียงร้องด้วยอาการอันไพเราะ, เครื่องดนตรีมีกลองและพิณเป็นต้น และเครื่องประดับที่มนุษย์สวมใส่ที่กายก็เช่นกัน, ด้วยสัญญานั้น มนุษย์ทั้งหลายย่อมรู้ว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้ามาบิณฑบาตที่นี่", พวกเขานุ่งห่มอย่างดี ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้น ออกจากเรือน เดินมาสู่กลางถนน บูชาพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้นโดยเคารพแล้วไหว้ ทูลขอว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดประทานภิกษุ ๑๐ รูปแก่พวกข้าพระองค์, ๒๐ รูปแก่พวกข้าพระองค์, ๑๐๐ รูปแก่พวกข้าพระองค์" แล้วรับบาตรแม้จากพระผู้มีพระภาคเจ้า ปูลาดอาสนะไว้ แล้วปฏิบัติต้อนรับด้วยบิณฑบาตโดยเคารพ

Bhagavā [Pg.225] katabhattakicco tesaṃ santānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamane patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ, keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ mahājanaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha gandhamaṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว ทรงตรวจดูอัธยาศัยของชนเหล่านั้นแล้ว ทรงแสดงธรรมโดยประการที่บางพวกตั้งอยู่ในสรณคมน์, บางพวกตั้งอยู่ในศีล ๕, บางพวกตั้งอยู่ในผลอย่างใดอย่างหนึ่งแห่งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล และอนาคามิผล, บางพวกบวชแล้วตั้งอยู่ในอัคผลคืออรหัตตผล, ทรงอนุเคราะห์มหาชนอย่างนี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะไปยังพระวิหาร, ณ ที่นั้น ทรงประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ณ ศาลาที่อบอวลด้วยกลิ่นหอม ทรงรอคอยเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจะทำภัตกิจให้เสร็จสิ้น, ลำดับนั้น เมื่อภิกษุทั้งหลายทำภัตกิจเสร็จสิ้นแล้ว ภิกษุผู้อุปัฏฐากจึงกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า, ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี, นี้คือปุเรภัตตกิจ (กิจที่ทรงทำก่อนภัต)

Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, dullabho buddhuppādo lokasmiṃ, dullabho manussattapaṭilābho, dullabhā saddhāsampatti, dullabhā pabbajjā, dullabhaṃ saddhammassavana’’nti. Tattha keci bhagavantaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Bhagavā tesaṃ attano cariyānurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ deti. Tato sabbepi bhagavantaṃ vanditvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gacchanti, keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo uṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati, tattha mahājano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ samayayuttaṃ. Atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, manussā bhagavantaṃ vanditvā pakkamanti. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงทำปุเรภัตตกิจแล้วอย่างนี้ ประทับนั่ง ณ ที่ใกล้พระคันธกุฎี ทรงล้างพระบาทแล้ว ประทับยืนบนตั่งรองพระบาท ประทานโอวาทแก่ภิกษุสงฆ์ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด, การอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าหาได้ยากในโลก, การได้อัตภาพเป็นมนุษย์หาได้ยาก, ความถึงพร้อมด้วยศรัทธาหาได้ยาก, การบวชหาได้ยาก, การได้ฟังพระสัทธรรมหาได้ยาก", ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น บางพวกทูลถามกรรมฐานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า, พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานกรรมฐานที่เหมาะสมกับจริยาของตนๆ แก่ภิกษุเหล่านั้น, ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหมดถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วไปยังที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันของตนๆ, บางพวกไปป่า, บางพวกไปโคนไม้, บางพวกไปที่แห่งใดแห่งหนึ่งมีภูเขาเป็นต้น, บางพวกไปจาตุมหาราชิกภพ...ฯลฯ... บางพวกไปวสวัตตีภพ, ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าสู่พระคันธกุฎี หากทรงมีพระประสงค์ ก็จะทรงสำเร็จสีหไสยาโดยปรัศว์เบื้องขวา มีพระสติสัมปชัญญะชั่วครู่หนึ่ง, ครั้งนั้น เมื่อพระวรกายได้พักผ่อนแล้ว ทรงลุกขึ้น ในส่วนที่สอง (แห่งวัน) ทรงตรวจดูโลก, ในส่วนที่สาม มหาชนในบ้านหรือนิคมใดที่พระองค์ทรงอาศัยอยู่ ได้ถวายทานในเวลาเช้าแล้ว ในเวลาบ่ายก็นุ่งห่มอย่างดี ถือของหอมและดอกไม้เป็นต้นมาประชุมกันในพระวิหาร, ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปยังธรรมสภาด้วยปาฏิหาริย์อันสมควรแก่บริษัทที่มาถึงแล้ว ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ทรงแสดงธรรมที่เหมาะสมกับกาลและสมัย, ครั้งนั้น ทรงทราบกาลอันควรแล้ว จึงทรงส่งบริษัทกลับ, มนุษย์ทั้งหลายถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็กลับไป, นี้คือปัจฉาภัตตกิจ (กิจที่ทรงทำหลังภัต)

So evaṃ niṭṭhitapacchābhattakicco sace gattāni osiñcitukāmo hoti, buddhāsanā vuṭṭhāya nhānakoṭṭhakaṃ pavisitvā upaṭṭhākena paṭiyāditaudakena gattāni utuṃ gāhāpeti. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā papphoṭetvā gandhakuṭipariveṇe paññāpeti. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ katvā tattha āgantvā nisīdati [Pg.226] ekakova muhuttaṃ paṭisallīno. Atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ gacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento purimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ purimayāmakiccaṃ.

พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงทำปัจฉาภัตตกิจเสร็จแล้วอย่างนี้ หากมีพระประสงค์จะสรงสนานพระวรกาย ก็จะเสด็จลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จเข้าไปยังที่สรงสนาน ทรงให้พระวรกายได้รับความสบายด้วยน้ำที่ภิกษุผู้อุปัฏฐากเตรียมไว้, แม้ภิกษุผู้อุปัฏฐากก็นำพุทธอาสน์มา ปัดฝุ่นแล้วปูลาดไว้ในบริเวณพระคันธกุฎี, พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งสบงสองชั้นสีแดงเข้ม ทรงคาดประคดเอว ทรงทำอุตตราสงค์ (ห่มเฉวียงบ่า) เสด็จมายังที่นั้นแล้วประทับนั่ง ทรงหลีกเร้นอยู่พระองค์เดียวชั่วครู่หนึ่ง, ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายมาจากที่นั้นๆ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า, ในที่นั้น ภิกษุบางพวกทูลถามปัญหา, บางพวกทูลถามกรรมฐาน, บางพวกทูลขอฟังธรรม, พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังความประสงค์ของภิกษุเหล่านั้นให้สำเร็จ ทรงยังปฐมยามให้ล่วงไป, นี้คือปุริมยามกิจ (กิจที่ทรงทำในปฐมยาม)

Purimayāmakiccapariyosāne pana bhikkhūsu bhagavantaṃ vanditvā pakkamantesu sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ majjhimayāmakiccaṃ.

ก็ในกาลสิ้นสุดแห่งพระกิจในปฐมยาม เมื่อภิกษุทั้งหลายถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วหลีกไปอยู่ เทวดาทั้งหลายจากทั่วหมื่นโลกธาตุได้โอกาส จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามปัญหาตามที่ตนได้ตระเตรียมไว้ แม้ที่สุดเพียงปัญหาที่มีสี่อักษร พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงวิสัชนาปัญหาของเทวดาเหล่านั้นๆ ก็ทรงยังมัชฌิมยามให้ล่วงไป นี้คือพระกิจในมัชฌิมยาม

Pacchimayāmaṃ pana tayo koṭṭhāse katvā purebhattato paṭṭhāya nisajjāpīḷitassa sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ caṅkamena vītināmeti. Dutiyakoṭṭhāse gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti. Tatiyakoṭṭhāse paccuṭṭhāya nisīditvā purimabuddhānaṃ santike dānasīlādivasena katādhikārapuggaladassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ oloketi. Idaṃ pacchimayāmakiccaṃ.

ส่วนปัจฉิมยาม พระองค์ทรงกระทำเป็นสามส่วน เพื่อทรงเปลื้องความเมื่อยขบแห่งพระวรกายอันการประทับนั่งเบียดเบียนแล้วตั้งแต่เวลาเช้าเป็นต้นไป จึงทรงยังส่วนหนึ่งให้ล่วงไปด้วยการเสด็จจงกรม ในส่วนที่สอง เสด็จเข้าไปสู่พระคันธกุฎี ทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา มีพระสติสัมปชัญญะ ในส่วนที่สาม ทรงลุกขึ้นประทับนั่งแล้ว ทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ เพื่อทอดพระเนตรบุคคลผู้ได้กระทำอธิการไว้ในสำนักของพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ด้วยทานและศีลเป็นต้น นี้คือพระกิจในปัจฉิมยาม

Tadāpi evaṃ olokento kasibhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ arahattassa upanissayasampannaṃ disvā – ‘‘tattha mayi gate kathā pavattissati, kathāvasāne dhammadesanaṃ sutvā eso brāhmaṇo saputtadāro tīsu saraṇesu patiṭṭhāya asītikoṭidhanaṃ mama sāsane vippakiritvā aparabhāge nikkhamma pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā tattha gantvā kathaṃ samuṭṭhāpetvā dhammaṃ desesi. Etamatthaṃ dassetuṃ atha kho bhagavātiādi vuttaṃ.

แม้ในกาลนั้น เมื่อทรงตรวจดูอยู่อย่างนี้ ได้ทอดพระเนตรเห็นกสิภารทวาชพราหมณ์ผู้ถึงพร้อมด้วยอุปนิสัยแห่งพระอรหัต จึงทรงทราบว่า "เมื่อเราไปในที่นั้น วาจาจักเป็นไป ในกาลสิ้นสุดแห่งวาจา พราหมณ์ผู้นี้ได้ฟังธรรมเทศนาแล้ว จักพร้อมด้วยบุตรและภรรยาตั้งอยู่ในสรณะทั้งสาม สละทรัพย์ ๘๐ โกฏิในศาสนาของเราแล้ว ในภายหลังจักออกบวชบรรลุพระอรหัต" ครั้นทรงทราบแล้ว จึงเสด็จไปในที่นั้น ทรงให้วาจาเกิดขึ้นแล้วทรงแสดงธรรม เพื่อทรงแสดงเนื้อความนั้น คำเป็นต้นว่า "อถ โข ภควา" จึงถูกกล่าวไว้

Tattha pubbaṇhasamayanti bhummatthe upayogavacanaṃ, pubbaṇhasamayeti attho. Nivāsetvāti paridahitvā. Vihāracīvaraparivattanavasenetaṃ vuttaṃ. Pattacīvaramādāyāti pattaṃ hatthehi, cīvaraṃ kāyena ādiyitvā, sampaṭicchitvā dhāretvāti attho. Bhagavato kira piṇḍāya pavisitukāmassa bhamaro viya vikasitapadumadvayamajjhaṃ, indanīlamaṇivaṇṇaselamayapatto hatthadvayamajjhaṃ āgacchati. Taṃ evamāgataṃ pattaṃ hatthehi sampaṭicchitvā cīvarañca parimaṇḍalaṃ pārutaṃ kāyena dhāretvāti vuttaṃ hoti. Tenupasaṅkamīti [Pg.227] yena maggena kammanto gantabbo, tena ekakova upasaṅkami. Kasmā pana naṃ bhikkhū nānubandhiṃsūti? Yadā hi bhagavā ekakova katthaci gantukāmo hoti, yāva bhikkhācāravelā dvāraṃ pidahitvā antogandhakuṭiyaṃ nisīdati. Bhikkhū tāya saññāya jānanti ‘‘ajja bhagavā ekakova piṇḍāya caritukāmo, addhā kañci eva vinetabbapuggalaṃ addasā’’ti. Te attano pattacīvaraṃ gahetvā gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā vanditvā bhikkhācāraṃ gacchanti. Tadā ca bhagavā evamakāsi, tasmā bhikkhū nānubandhiṃsūti.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปุพฺพณฺหสมยํ" เป็นอุปโยควจนะในอรรถแห่งภูมิ มีอรรถว่า "ในเวลาเช้า" บทว่า "นิวาเสตฺวา" คือ ทรงนุ่งแล้ว คำนั้นกล่าวไว้โดยนัยแห่งการเปลี่ยนสบงที่ทรงในวิหาร บทว่า "ปตฺตจีวรมาทาย" มีอรรถว่า ทรงถือบาตรด้วยพระหัตถ์ ทรงครองจีวรด้วยพระกาย คือ ทรงรับแล้วทรงไว้ ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะเสด็จเข้าไปเพื่อบิณฑบาต บาตรศิลาอันมีสีดุจแก้วอินทนิลย่อมมาสู่ท่ามกลางพระหัตถ์ทั้งสอง ดุจภมรบินเข้าไปสู่ท่ามกลางดอกปทุมคู่ที่บานแล้ว เป็นอันกล่าวว่า ทรงรับบาตรที่มาแล้วอย่างนั้นด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง และทรงครองจีวรที่ทรงห่มเป็นปริมณฑลด้วยพระกาย บทว่า "เตนุปสงฺกมิ" คือ ที่ทำการงานอันบุคคลพึงไปโดยทางใด ก็เสด็จเข้าไปโดยทางนั้นเพียงพระองค์เดียว ก็เพราะเหตุไร ภิกษุทั้งหลายจึงไม่ติดตามพระองค์ไปเล่า? เพราะว่า ในกาลใด พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะเสด็จไป ณ ที่ใดที่หนึ่งเพียงพระองค์เดียว ก็จะทรงปิดประตูประทับนั่งอยู่ภายในพระคันธกุฎีจนกว่าจะถึงเวลาภิกขาจาร ภิกษุทั้งหลายย่อมทราบด้วยสัญญานั้นว่า "วันนี้พระผู้มีพระภาคทรงประสงค์จะเสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตเพียงพระองค์เดียว แน่แท้ พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นบุคคลใดบุคคลหนึ่งผู้พึงแนะนำ" ภิกษุเหล่านั้นจึงถือบาตรและจีวรของตน กระทำประทักษิณพระคันธกุฎี ถวายบังคมแล้ว ย่อมไปสู่ที่ภิกขาจาร และในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงกระทำอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงมิได้ติดตามไป

Parivesanā vattatīti tesaṃ suvaṇṇabhājanādīni gahetvā nisinnānaṃ pañcasatānaṃ kassakānaṃ parivisanā vippakatā hoti. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti yattha ṭhitaṃ brāhmaṇo passati, tathārūpe dassanūpacāre kathāsavanaphāsuke uccaṭṭhāne aṭṭhāsi. Ṭhatvā ca rajatasuvaṇṇarasapiñjaraṃ candimasūriyānaṃ pabhaṃ atirocamānaṃ samantato sarīrappabhaṃ muñci, yāya ajjhotthaṭattā brāhmaṇassa kammantasālābhittirukkhakasitamattikapiṇḍādayo suvaṇṇamayā viya ahesuṃ. Atha manussā bhuñjantā ca kasantā ca sabbakiccāni pahāya asītianubyañjanaparivāraṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ sarīraṃ byāmappabhāparikkhepavibhūsitaṃ bāhuyugalaṃ jaṅgamaṃ viya padumasaraṃ, rasmijālasamujjalitatārāgaṇamiva gaganatalaṃ, vijjulatāvinaddhamiva ca kanakasikharaṃ siriyā jalamānaṃ sammāsambuddhaṃ ekamantaṃ ṭhitaṃ disvā hatthapāde dhovitvā añjaliṃ paggayha samparivāretvā aṭṭhaṃsu. Evaṃ tehi samparivāritaṃ addasā kho kasibhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ piṇḍāya ṭhitaṃ, disvāna bhagavantaṃ etadavoca – ahaṃ kho, samaṇa, kasāmi ca vapāmi cāti.

บทว่า "ปริเวสนา วตฺตติ" คือ การเลี้ยงดูชาวนา ๕๐๐ คนเหล่านั้น ผู้นั่งถือภาชนะทองเป็นต้น ยังไม่เสร็จสิ้น บทว่า "เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ" คือ ได้ประทับยืน ณ ที่สูง อันอยู่ในระยะที่พราหมณ์มองเห็นได้ สะดวกแก่การฟังวาจา และครั้นประทับยืนแล้ว ก็ทรงเปล่งพระสรีรประภาซึ่งมีสีเหลืองดุจน้ำเงินและน้ำทอง รุ่งเรืองยิ่งกว่าแสงแห่งพระจันทร์และพระอาทิตย์ไปโดยรอบ เพราะถูกพระประภานั้นแผ่ไปแล้ว ศาลาที่ทำงาน กำแพง ต้นไม้ ดินที่ไถแล้ว และก้อนดินเป็นต้นของพราหมณ์ ได้เป็นประดุจสำเร็จด้วยทอง ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายทั้งที่กำลังบริโภคและกำลังไถอยู่ ละกิจทั้งปวงแล้ว ได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีพระสรีระอันประดับด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ มีอนุพยัญชนะ ๘๐ เป็นบริวาร งดงามด้วยพระพยามประภาแวดล้อม มีคู่พระพาหาประดุจสระปทุมที่เคลื่อนที่ได้ ประดุจท้องฟ้ามีหมู่ดาวอันรุ่งโรจน์ด้วยข่ายแห่งรัศมี และประดุจยอดเขาทองอันพันด้วยสายฟ้า รุ่งเรืองอยู่ด้วยพระสิริ ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง จึงล้างมือและเท้า ประคองอัญชลี แวดล้อมแล้วได้ยืนอยู่ กสิภารทวาชพราหมณ์ได้เห็นแล้วแล ซึ่งพระผู้มีพระภาคผู้ถูกคนเหล่านั้นแวดล้อมแล้วอย่างนี้ ประทับยืนเพื่อบิณฑบาต ครั้นเห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กล่าวคำนี้ว่า "ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้าย่อมไถและย่อมหว่าน"

Kasmā panāyaṃ evamāha, kiṃ samantapāsādike pasādanīye uttamadamathasamathamanuppattepi tathāgate appasādena, udāhu aḍḍhatiyānaṃ janasahassānaṃ pāyāsaṃ paṭiyādetvāpi kaṭacchubhikkhāya maccherenāti? Ubhayathāpi no, bhagavato panassa dassanena atittaṃ nikkhittakammantaṃ janaṃ disvā ‘‘kammabhaṅgaṃ me kātuṃ āgato’’ti anattamanatā ahosi, tasmā [Pg.228] evamāha. Bhagavato ca lakkhaṇasampattiṃ disvā – ‘‘sacāyaṃ kammante appayojayissa, sakalajambudīpe manussānaṃ sīse cūḷāmaṇi viya abhavissa, ko nāmassa attho na sampajjissati, evamevaṃ alasatāya kammante appayojetvā vappamaṅgalādīsu piṇḍāya caratī’’tipissa anattamanatā ahosi. Tenāha – ‘‘ahaṃ kho, samaṇa, kasāmi ca vapāmi ca, kasitvā ca vapitvā ca bhuñjāmī’’ti.

ก็เพราะเหตุไร พราหมณ์นี้จึงกล่าวอย่างนี้? กล่าวเพราะความไม่เลื่อมใสในพระตถาคต ผู้ทรงน่าเลื่อมใสโดยรอบ ควรแก่การเลื่อมใส แม้ทรงบรรลุแล้วซึ่งทมะและสมถะอันสูงสุด หรือว่า แม้ตระเตรียมข้าวมธุปายาสไว้สำหรับคนสองพันห้าร้อยคนแล้ว ก็กล่าวเพราะความตระหนี่ในภิกษาแม้เพียงทัพพีหนึ่ง? มิใช่เพราะเหตุทั้งสองอย่าง แต่เพราะเห็นหมู่ชนผู้ไม่อิ่มด้วยการเห็นพระผู้มีพระภาค ละทิ้งการงาน ความไม่พอใจได้เกิดขึ้น (แก่พราหมณ์นั้น) ว่า "ท่านมาเพื่อทำความเสียหายแก่งานของเรา" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ และเพราะเห็นความถึงพร้อมด้วยลักษณะของพระผู้มีพระภาค ความไม่พอใจของพราหมณ์นั้นได้เกิดขึ้น (โดยคิด) ว่า "ถ้าท่านผู้นี้พึงประกอบในกิจการงาน ก็พึงเป็นดุจจุณามณีบนศีรษะของมนุษย์ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ประโยชน์ชื่ออะไรของท่านผู้นี้จะไม่สำเร็จเล่า ท่านไม่ประกอบในกิจการงานเพราะความเกียจคร้านอย่างนี้เทียว เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในพิธีวัปปมงคลเป็นต้น" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ข้าแต่สมณะ ข้าพเจ้าย่อมไถและย่อมหว่าน ครั้นไถแล้วและหว่านแล้วจึงบริโภค"

Ayaṃ kirassa adhippāyo – mayhampi tāva kammantā na byāpajjanti, na camhi yathā tvaṃ evaṃ lakkhaṇasampanno, tvampi kasitvā ca vapitvā ca bhuñjassu, ko te attho na sampajjeyya evaṃ lakkhaṇasampannassāti. Apicāyaṃ assosi – ‘‘sakyarājakule kira kumāro uppanno, so cakkavattirajjaṃ pahāya pabbajito’’ti. Tasmā idāni ‘‘ayaṃ so’’ti ñatvā ‘‘cakkavattirajjaṃ pahāya kilantosī’’ti upārambhaṃ āropento evamāha. Apica tikkhapañño esa brāhmaṇo, na bhagavantaṃ apasādento bhaṇati, bhagavato pana rūpasampattiṃ disvā puññasampattiṃ sambhāvayamāno kathāpavattanatthampi evamāha. Atha bhagavā veneyyavasena sadevake loke aggakassakavappakabhāvaṃ attano dassento ahampi kho brāhmaṇotiādimāha.

ได้ยินว่า นี้เป็นความประสงค์ของพราหมณ์นั้น (คือพูดว่า) ‘แม้การงานทั้งหลายของข้าพเจ้าก็ยังต้องทำอยู่ และข้าพเจ้าก็หาได้เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะเหมือนอย่างท่านไม่ แม้ท่านก็จงไถและหว่านแล้วจึงบริโภคเถิด ประโยชน์อะไรเล่าจะไม่สำเร็จแก่ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยลักษณะอย่างนี้’ อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์ผู้นี้ได้เคยฟังมาว่า ‘ได้ยินว่า พระกุมารบังเกิดในศากยราชตระกูล พระองค์ทรงละราชสมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิแล้วทรงผนวช’ เพราะเหตุนั้น บัดนี้ เมื่อรู้ว่า ‘ท่านผู้นี้คือพระองค์นั้น’ จึงประสงค์จะกล่าวติเตียนว่า ‘ท่านทรงละราชสมบัติแห่งพระเจ้าจักรพรรดิแล้ว เป็นผู้ลำบากอยู่’ จึงได้กล่าวอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์ผู้นี้เป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลม ไม่ได้กล่าวเพราะดูหมิ่นพระผู้มีพระภาค แต่ครั้นเห็นรูปสมบัติของพระผู้มีพระภาคแล้ว ประสงค์จะสรรเสริญบุญญสมบัติ จึงได้กล่าวอย่างนี้เพื่อจะให้เกิดการสนทนาขึ้นด้วย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงความเป็นกสิกรและผู้หว่านชั้นเลิศของพระองค์ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก โดยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราก็...’

Atha brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ samaṇo’’ ‘ahampi kasāmi ca vapāmi cā’ti bhaṇati. Na cassa oḷārikāni yuganaṅgalādīni kasibhaṇḍāni passāmi, kiṃ nu kho musā bhaṇatī’’ti? Bhagavantaṃ pādatalato paṭṭhāya yāva kesaggā olokayamāno, aṅgavijjāya katādhikārattā dvattiṃsavaralakkhaṇasampattimassa ñatvā, ‘‘aṭṭhānametaṃ yaṃ evarūpo musā bhaṇeyyā’’ti sañjātabahumāno bhagavati samaṇavādaṃ pahāya gottena bhagavantaṃ samudācaramāno na kho pana mayaṃ passāma bhoto gotamassātiādimāha. Bhagavā pana yasmā pubbadhammasabhāgatāya kathanaṃ nāma buddhānaṃ ānubhāvo, tasmā buddhānubhāvaṃ dīpento saddhā bījantiādimāha.

ครั้งนั้น พราหมณ์ได้คิดว่า ‘พระสมณะนี้กล่าวว่า ‘แม้เราก็ไถและหว่าน’ แต่เราไม่เห็นเครื่องมือทำกสิกรรมอันหยาบมีแอกและไถเป็นต้นของท่านผู้นี้เลย ท่านพูดมุสาหรือหนอ’ พราหมณ์นั้นตรวจดูพระผู้มีพระภาคตั้งแต่ฝ่าพระบาทจนถึงปลายพระเกศาโดยอังควิชา เพราะเป็นผู้มีบุญญาธิการที่ได้ทำไว้แล้ว จึงรู้ความถึงพร้อมแห่งพระมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการของพระองค์ แล้วคิดว่า ‘การที่บุคคลเช่นนี้จะพึงกล่าวคำมุสานั้น ไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้’ จึงเป็นผู้มีความเคารพอย่างยิ่งเกิดขึ้นในพระผู้มีพระภาค ละการเรียกโดยความเป็นสมณะเสีย แล้วเรียกพระผู้มีพระภาคโดยโคตร กล่าวคำเป็นต้นว่า ‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แต่ข้าพระองค์ไม่เห็น...ของท่านเลย’ ส่วนพระผู้มีพระภาค เพราะเหตุที่การตรัสโดยความสอดคล้องกับเรื่องที่กล่าวก่อนเป็นอานุภาพของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงพุทธานุภาพ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ศรัทธาเป็นพืช’

Kā panettha pubbadhammasabhāgatā? Nanu brāhmaṇena bhagavā naṅgalādikasisambhārasamāyogaṃ puṭṭho apucchitassa bījassa sabhāgatāya āha ‘‘saddhā bīja’’nti, evañca sati kathāpi ananusandhikā hoti? Na hi buddhānaṃ ananusandhikakathā [Pg.229] nāma atthi, napi pubbadhammassa asabhāgatāya kathenti. Evaṃ panettha anusandhi veditabbā – brāhmaṇena hi bhagavā yuganaṅgalādikasisambhāravasena kasiṃ pucchito. So tassa anukampāya ‘‘idaṃ apucchita’’nti aparihāpetvā samūlaṃ saupakāraṃ sasambhāraṃ saphalaṃ kasiṃ paññāpetuṃ mūlato paṭṭhāya dassento ‘‘saddhā bīja’’ntiādimāha. Tattha bījaṃ kasiyā mūlaṃ, tasmiṃ sati kattabbato, asati akattabbato, tappamāṇena ca kattabbato. Bīje hi sati kasiṃ karonti, na asati. Bījappamāṇena ca kusalā kassakā khettaṃ kasanti, na ūnaṃ ‘‘mā no sassaṃ parihāyī’’ti, na adhikaṃ ‘‘mā no mogho vāyāmo ahosī’’ti. Yasmā ca bījameva mūlaṃ, tasmā bhagavā mūlato paṭṭhāya kasisambhāraṃ dassento tassa brāhmaṇassa kasiyā pubbadhammassa bījassa sabhāgatāya attano kasiyā pubbadhammaṃ dassento āha ‘‘saddhā bīja’’nti. Evamettha pubbadhammasabhāgatāpi veditabbā.

ในเรื่องนี้ อะไรคือความสอดคล้องกับเรื่องที่กล่าวก่อน? ก็พราหมณ์ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงการประกอบเครื่องมือทำกสิกรรมมีไถเป็นต้นมิใช่หรือ? (พระองค์)ตรัสว่า ‘ศรัทธาเป็นพืช’ โดยความสอดคล้องกับพืชที่เขาไม่ได้ถาม เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้พระดำรัสก็กลายเป็นไม่ต่อเนื่องกันมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ไม่ใช่เช่นนั้น เพราะว่า พระดำรัสที่ไม่ต่อเนื่องกันของพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่มี และพระองค์ทั้งหลายย่อมไม่ตรัสโดยไม่สอดคล้องกับเรื่องที่กล่าวก่อน พึงทราบความต่อเนื่องในเรื่องนี้อย่างนี้ จริงอยู่ พราหมณ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึงการไถโดยนัยแห่งเครื่องมือทำกสิกรรมมีแอกและไถเป็นต้น พระองค์นั้นด้วยความอนุเคราะห์ต่อพราหมณ์นั้น ไม่ทรงละเลยว่า ‘เรื่องนี้เขาไม่ได้ถาม’ เพื่อจะทรงบัญญัติการกสิกรรมพร้อมทั้งมูล พร้อมทั้งเครื่องอุปการะ พร้อมทั้งเครื่องมือ พร้อมทั้งผล เมื่อจะทรงแสดงจำเริ่มแต่ต้น จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ศรัทธาเป็นพืช’ ในข้อนั้น พืชเป็นมูลของการกสิกรรม เพราะเมื่อพืชนั้นมีอยู่ การไถจึงควรทำ เมื่อไม่มีอยู่ การไถจึงไม่ควรทำ และเพราะการไถควรทำตามประมาณของพืชนั้น จริงอยู่ เมื่อมีพืช ชาวนาก็ทำการไถ เมื่อไม่มีก็ไม่ทำ และชาวนาผู้ฉลาดย่อมไถนาตามประมาณของพืช ไม่น้อยไป (ด้วยคิดว่า) ‘ขอข้าวเปลือกของเราอย่าได้เสื่อมเลย’ ไม่มากไป (ด้วยคิดว่า) ‘ขอความพยายามของเราอย่าได้เป็นโมฆะเลย’ และเพราะเหตุที่พืชนั่นแหละเป็นมูล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงเครื่องมือทำกสิกรรมจำเริ่มแต่ต้น โดยความสอดคล้องกับพืชอันเป็นธรรมเบื้องต้นแห่งการกสิกรรมของพราหมณ์นั้น เมื่อจะทรงแสดงธรรมเบื้องต้นแห่งการกสิกรรมของพระองค์ จึงตรัสว่า ‘ศรัทธาเป็นพืช’ พึงทราบความสอดคล้องกับเรื่องที่กล่าวก่อนในเรื่องนี้อย่างนี้แล

Pucchitaṃyeva vatvā apucchitaṃ pacchā kiṃ na vuttanti ce? Tassa upakārabhāvato ca dhammasambandhasamatthabhāvato ca. Ayaṃ hi brāhmaṇo paññavā, micchādiṭṭhikule pana jātattā saddhārahito, saddhārahito ca paññavā paresaṃ saddhāya attano avisaye apaṭipajjamāno visesaṃ nādhigacchati, kilesakālussiyaparāmaṭṭhāpi cassa dubbalā saddhā balavatiyā paññāya sahasā vattamānā atthasiddhiṃ na karoti hatthinā saddhiṃ ekadhure yutto goṇo viya. Itissa saddhā upakārikāti taṃ brāhmaṇaṃ saddhāya patiṭṭhāpentena pacchāpi vattabbo ayamattho desanākusalatāya pubbe vutto. Bījassa ca upakārikā vuṭṭhi, sā tadanantaraṃyeva vuccamānā samatthā hoti. Evaṃ dhammasambandhasamatthabhāvato pacchāpi vattabbo ayamattho, añño ca evarūpo īsāyottādi pubbe vuttoti veditabbo.

หากมีคำถามว่า ‘เหตุไรพระองค์จึงไม่ตรัสเรื่องที่เขาไม่ได้ถามในภายหลัง หลังจากที่ตรัสเรื่องที่เขาถามแล้ว?’ (ตอบว่า) เพราะความเป็นธรรมอุปการะแก่พราหมณ์นั้น และเพราะความสามารถในการเชื่อมโยงธรรม จริงอยู่ พราหมณ์ผู้นี้มีปัญญา แต่เพราะเกิดในตระกูลมิจฉาทิฏฐิ จึงปราศจากศรัทธา และคนมีปัญญาแต่ปราศจากศรัทธา เมื่อไม่ปฏิบัติในอารมณ์อันมิใช่วิสัยของตนด้วยศรัทธาในผู้อื่น ย่อมไม่บรรลุคุณวิเศษ อีกอย่างหนึ่ง ศรัทธาอันมีกำลังน้อยของพราหมณ์นั้น อันความเศร้าหมองคือกิเลสครอบงำแล้ว เมื่อเป็นไปพร้อมกับปัญญาอันมีกำลังอย่างรวดเร็ว ย่อมไม่ทำให้ประโยชน์สำเร็จ เปรียบเหมือนโคที่เทียมไว้ในธุระเดียวกับช้าง (ด้วยทรงเห็นว่า) ‘ดังนี้ ศรัทธาจึงเป็นธรรมอุปการะแก่พราหมณ์ผู้นี้’ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงให้พราหมณ์นั้นตั้งมั่นในศรัทธา เนื้อความนี้อันควรจะตรัสในภายหลัง ก็ได้ตรัสไว้ในเบื้องต้น ด้วยความที่ทรงเป็นผู้ฉลาดในเทศนา และฝนย่อมเป็นเครื่องอุปการะแก่พืช ฝนนั้นเมื่อกล่าวถึงในลำดับต่อจากพืชเท่านั้น ย่อมสามารถ (เชื่อมโยงกันได้) อย่างนี้ เพราะความสามารถในการเชื่อมโยงธรรม พึงทราบว่า เนื้อความนี้อันควรจะตรัสในภายหลัง และเนื้อความอื่นเช่นนี้มีงอนไถและเชือกเป็นต้น ก็ได้ตรัสไว้ในเบื้องต้น

Tattha sampasādalakkhaṇā saddhā, okappanalakkhaṇā vā. Bījanti pañcavidhaṃ bījaṃ mūlabījaṃ khandhabījaṃ phalubījaṃ aggabījaṃ bījabījameva pañcamanti. Taṃ sabbampi viruhaṇaṭṭhena bījanteva saṅkhaṃ gacchati.

ในบทเหล่านั้น ศรัทธามีความเลื่อมใสเป็นลักษณะ หรือมีความน้อมใจเชื่อเป็นลักษณะ คำว่า พืช (ได้แก่) พืช ๕ อย่างคือ พืชจากเหง้า พืชจากลำต้น พืชจากข้อปล้อง พืชจากยอด และพืชจากเมล็ดเป็นอย่างที่ห้า พืชทั้งหมดนั้นย่อมถึงการนับว่า ‘พืช’ นั่นเทียว โดยความหมายว่างอกได้

Tattha [Pg.230] yathā brāhmaṇassa kasiyā mūlabhūtaṃ bījaṃ dve kiccāni karoti, heṭṭhā mūlena patiṭṭhāti, upari aṅkuraṃ uṭṭhāpeti, evaṃ bhagavato kasiyā mūlabhūtā saddhā heṭṭhā sīlamūlena patiṭṭhāti, upari samathavipassanaṅkuraṃ uṭṭhāpeti. Yathā ca taṃ mūlena pathavirasaṃ āporasaṃ gahetvā nāḷena dhaññaparipākagahaṇatthaṃ vaḍḍhati, evamayaṃ sīlamūlena samathavipassanārasaṃ gahetvā ariyamagganāḷena ariyaphaladhaññaparipākagahaṇatthaṃ vaḍḍhati. Yathā ca taṃ subhūmiyaṃ patiṭṭhahitvā mūlaṅkurapaṇṇanāḷakaṇḍapasavehi vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ patvā khīraṃ janetvā anekasāliphalabharitaṃ sālisīsaṃ nipphādeti, evamesā cittasantāne patiṭṭhahitvā chahi visuddhīhi vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ patvā ñāṇadassanavisuddhikhīraṃ janetvā anekapaṭisambhidābhiññābharitaṃ arahattaphalaṃ nipphādeti. Tena vuttaṃ ‘‘saddhā bīja’’nti.

บรรดาบทเหล่านั้น อุปมาฉันใด พืชอันเป็นรากเหง้าแห่งการไถของพราหมณ์ ย่อมทำกิจ ๒ อย่าง คือ หยั่งลงในเบื้องต่ำด้วยราก ให้หน่องอกขึ้นในเบื้องบน ฉันนั้น ศรัทธาอันเป็นรากเหง้าแห่งการไถของพระผู้มีพระภาค ย่อมตั้งมั่นในเบื้องต่ำด้วยศีลเป็นราก ย่อมให้หน่อคือสมถะและวิปัสสนางอกขึ้นในเบื้องบน อนึ่ง อุปมาฉันใด พืชนั้นถือเอารสปฐวีและรสอาโปด้วยรากแล้ว ย่อมเจริญขึ้นด้วยลำต้นเพื่อถือเอาความสุกงอมแห่งข้าวเปลือก ฉันนั้น ศรัทธานี้ถือเอารสคือสมถะและวิปัสสนาด้วยศีลเป็นรากแล้ว ย่อมเจริญขึ้นด้วยอริยมรรคเป็นลำต้นเพื่อถือเอาความสุกงอมแห่งข้าวเปลือกคืออริยผล อนึ่ง อุปมาฉันใด พืชนั้นตั้งอยู่แล้วในพื้นที่ดี ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ด้วยความงอกงามแห่งราก หน่อ ใบ ลำต้น และก้าน ให้เกิดน้ำนมข้าวแล้ว ย่อมให้สำเร็จรวงข้าวสาลีอันเต็มด้วยผลข้าวสาลีมากมาย ฉันนั้น ศรัทธานี้ตั้งมั่นแล้วในจิตตสันดาน ถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ ด้วยวิสุทธิ ๖ ประการ ให้เกิดน้ำนมคือญาณทัสสนวิสุทธิแล้ว ย่อมให้สำเร็จอรหัตตผลอันเต็มด้วยปฏิสัมภิทาและอภิญญามากมาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “ศรัทธาเป็นพืช”

Kasmā pana aññesu paropaññāsāya kusaladhammesu ekato uppajjamānesu saddhāva ‘‘bīja’’nti vuttāti ce? Bījakiccakaraṇato. Yathā hi tesu viññāṇaṃyeva vijānanakiccaṃ karoti, evaṃ saddhā bījakiccaṃ. Sā ca sabbakusalānaṃ mūlabhūtā. Yathāha – ‘‘saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati…pe… paññāya ca naṃ ativijjha passatī’’ti (ma. ni. 2.183).

ก็ถ้าจะถามว่า “เพราะเหตุไรเล่า เมื่อกุศลธรรมอื่นๆ ประมาณ ๕๐ อย่างเกิดขึ้นพร้อมกัน พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าศรัทธาเท่านั้นเป็นพืช” แก้ว่า “เพราะทำกิจของพืช” จริงอยู่ อุปมาฉันใด ในบรรดากุศลธรรมเหล่านั้น วิญญาณเท่านั้นย่อมทำกิจคือการรู้แจ้ง ฉันนั้น ศรัทธาย่อมทำกิจของพืช และศรัทธานั้นเป็นรากเหง้าของกุศลธรรมทั้งปวง ดังที่พระองค์ตรัสไว้ว่า “บุคคลมีศรัทธาเกิดขึ้นแล้ว ย่อมเข้าไปหา, เมื่อเข้าไปหา ย่อมนั่งใกล้...ฯลฯ...ย่อมเห็นแจ้งแทงตลอดธรรมนั้นด้วยปัญญา”

Akusaladhamme ceva kāyañca tapatīti tapo. Indriyasaṃvaravīriyadhutaṅgadukkarakārikānaṃ etaṃ adhivacanaṃ, idha pana indriyasaṃvaro adhippeto. Vuṭṭhīti vassavuṭṭhi vātavuṭṭhītiādi anekavidhā, idha vassavuṭṭhi adhippetā. Yathā hi brāhmaṇassa vassavuṭṭhisamanuggahitaṃ bījaṃ bījamūlakañca sassaṃ viruhati na milāyati nipphattiṃ gacchati, evaṃ bhagavato indriyasaṃvarasamanuggahitā saddhā, saddhāmūlā ca sīlādayo dhammā viruhanti, na milāyanti nipphattiṃ gacchanti. Tenāha ‘‘tapo vuṭṭhī’’ti.

ธรรมที่ย่อมแผดเผาอกุศลธรรมและกาย ชื่อว่า ตบะ คำนี้เป็นชื่อของอินทรียสังวร วิริยะ ธุดงค์ และทุกกรกิริยา แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาอินทรียสังวร คำว่า วุฏฐิ มีหลายอย่าง คือ ฝนตก ลมพัด เป็นต้น ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาฝนตก จริงอยู่ อุปมาฉันใด พืช รากของพืช และข้าวกล้าของพราหมณ์ อันฝนอุปถัมภ์แล้ว ย่อมงอกงาม ไม่เหี่ยวแห้ง ถึงความสำเร็จ ฉันนั้น ศรัทธาของพระผู้มีพระภาค อันอินทรียสังวรอุปถัมภ์แล้ว และธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้นอันมีศรัทธาเป็นราก ย่อมงอกงาม ไม่เหี่ยวแห้ง ถึงความสำเร็จ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ตบะเป็นฝน”

Paññā meti ettha vutto me-saddo purimapadesupi yojetabbo ‘‘saddhā me bījaṃ, tapo me vuṭṭhī’’ti tena kiṃ dīpeti? Yathā, brāhmaṇa, tayā vapite khette sace vuṭṭhi atthi, iccetaṃ kusalaṃ. No ce atthi, udakampi tāva dātabbaṃ hoti. Tathā mayā hiriīse paññāyuganaṅgale manoyottena ekābaddhe kate vīriyabalībadde yojetvā satipācanena vijjhitvā attano cittasantānakhettamhi saddhābīje vapite [Pg.231] vuṭṭhiyā abhāvo nāma natthi, ayaṃ pana me niccakālaṃ indriyasaṃvaratapo vuṭṭhīti.

ในบทว่า “ปญฺญา เม” นี้ เม-ศัพท์ที่ตรัสไว้ พึงประกอบในบทก่อนๆ ด้วยว่า “สทฺธา เม พีชํ” (ศรัทธาเป็นพืชของเรา), “ตโป เม วุฏฺฐิ” (ตบะเป็นฝนของเรา) ด้วยบทนั้น ทรงแสดงความอะไร? (ทรงแสดงว่า) ดูก่อนพราหมณ์ อุปมาฉันใด ในนาที่ท่านหว่านแล้ว ถ้าฝนมีอยู่ การมีฝนนั้นเป็นการดี ถ้าไม่มี ก็ต้องให้น้ำ (จากที่อื่น) ฉันนั้น เมื่อเรามีหิริเป็นงอนไถ มีปัญญาเป็นแอกและไถ ผูกติดเป็นอันเดียวกันด้วยใจเป็นเชือกแล้ว เทียมโคคือวิริยะแล้ว แทงด้วยประตักคือสติ หว่านพืชคือศรัทธาลงในนาคือจิตตสันดานของตนแล้ว ความไม่มีฝนย่อมไม่มี ก็ตบะคืออินทรียสังวรนี้แล เป็นฝนของเราตลอดกาลเป็นนิตย์

Paññāti kāmāvacarādibhedato anekavidhā. Idha pana saha vipassanāya maggapaññā adhippetā. Yuganaṅgalanti yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ. Yathā hi brāhmaṇassa yuganaṅgalaṃ, evaṃ bhagavato duvidhāpi vipassanā paññā ca. Tattha yathā yugaṃ īsāya upanissayaṃ hoti, purato ca īsābaddhaṃ hoti, yottānaṃ nissayaṃ hoti, balībaddānaṃ ekato gamanaṃ dhāreti, evaṃ paññā hirippamukhānaṃ dhammānaṃ upanissayā hoti. Yathāha – ‘‘paññuttarā sabbe kusalā dhammā’’ti (a. ni. 8.83; 10.58) ca, ‘‘paññā hi seṭṭhā kusalā vadanti, nakkhattarājāriva tārakāna’’nti (jā. 2.17.81) ca. Kusalānaṃ dhammānaṃ pubbaṅgamaṭṭhena purato ca hoti. Yathāha – ‘‘sīlaṃ sirī cāpi satañca dhammo, anvāyikā paññavato bhavantī’’ti hirivippayogena anuppattito pana īsābaddho hoti. Manosaṅkhātassa samādhiyottassa nissayapaccayato yottānaṃ nissayo hoti. Accāraddhātilīnabhāvapaṭisedhanato vīriyabalībaddānaṃ ekato gamanaṃ dhāreti, yathā ca naṅgalaṃ phālayuttaṃ kasanakāle pathavighanaṃ bhindati, mūlasantānakāni padāleti, evaṃ satiyuttā paññā vipassanākāle dhammānaṃ santatisamūhakiccārammaṇaghanaṃ bhindati, sabbakilesamūlasantānakāni padāleti. Sā ca kho lokuttarāva, itarā pana lokikāpi siyā. Tenāha ‘‘paññā me yuganaṅgala’’nti.

คำว่า ปัญญา มีหลายอย่างโดยความแตกต่างแห่งกามาวจรเป็นต้น แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอามรรคปัญญาพร้อมด้วยวิปัสสนา คำว่า ยุคนังคลัง คือ แอกด้วย ไถด้วย ชื่อว่า ยุคนังคลัง (แอกและไถ) จริงอยู่ อุปมาฉันใด แอกและไถของพราหมณ์ ฉันนั้น ปัญญาคือวิปัสสนาและมรรคปัญญาทั้งสองของพระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ในสองอย่างนั้น อุปมาฉันใด แอกเป็นที่อาศัยของงอนไถ และผูกติดกับงอนไถข้างหน้า เป็นที่อาศัยของเชือก ทรงไว้ซึ่งการไปพร้อมกันของโคทั้งหลาย ฉันนั้น ปัญญาเป็นที่อาศัยของธรรมทั้งหลายมีหิริเป็นประมุข ดังที่ตรัสไว้ว่า “กุศลธรรมทั้งปวงมีปัญญาเป็นเลิศ” และ “บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่าปัญญาประเสริฐที่สุดในบรรดากุศลธรรม เหมือนพระจันทร์ประเสริฐกว่าดวงดาว” และเป็นธรรมนำหน้าเพราะเป็นตัวนำของกุศลธรรมทั้งหลาย ดังที่กล่าวไว้ว่า “ศีล สิริ และสัทธรรม ย่อมเป็นไปตามบุคคลผู้มีปัญญา” อนึ่ง เพราะไม่เกิดขึ้นเมื่อปราศจากหิริ จึงชื่อว่าผูกติดกับงอนไถ (คือหิริ) เป็นที่อาศัยของเชือก (คือสมาธิ) เพราะเป็นนิสสยปัจจัยของสมาธิคือเชือกอันชื่อว่ามโน ทรงไว้ซึ่งการไปพร้อมกันของโคคือวิริยะ เพราะห้ามความเป็นผู้มีความเพียรจัดเกินไปและย่อหย่อนเกินไป อนึ่ง อุปมาฉันใด ไถที่ประกอบด้วยผาลในเวลาไถ ย่อมทำลายปึกแผ่นดิน ย่อมทำลายเครือข่ายของราก ฉันนั้น ปัญญาที่ประกอบด้วยสติในเวลาเจริญวิปัสสนา ย่อมทำลายปึกแผ่นคือสันตติ สมูหะ กิจจะ และอารมณ์ของธรรมทั้งหลาย ย่อมทำลายเครือข่ายคือรากของกิเลสทั้งปวง และปัญญานั้นแลพึงเป็นโลกุตตรปัญญาเท่านั้น ส่วนปัญญาอื่น (วิปัสสนาปัญญา) พึงเป็นโลกิยะก็ได้ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ปัญญาเป็นแอกและไถของเรา”

Hirīyati pāpakehi dhammehīti hirī. Taggahaṇena tāya avippayuttaṃ ottappampi gahitameva hoti. Īsāti yuganaṅgalasandhārikā rukkhalaṭṭhi. Yathā hi brāhmaṇassa īsā yuganaṅgalaṃ dhāreti, evaṃ bhagavatopi hirī lokiyalokuttarapaññāsaṅkhātaṃ yuganaṅgalaṃ dhāreti hiriabhāve paññāya abhāvato. Yathā ca īsāpaṭibaddhayuganaṅgalaṃ kiccakaraṃ hoti acalaṃ asithilaṃ, evaṃ hiripaṭibaddhā ca paññā kiccakārī hoti acalā asithilā abbokiṇṇā ahirikena. Tenāha ‘‘hirī īsā’’ti. Munātīti mano, cittassetaṃ nāmaṃ. Idha pana manosīsena taṃsampayutto samādhi adhippeto. Yottanti rajjubandhanaṃ. Taṃ tividhaṃ īsāya saha yugassa [Pg.232] bandhanaṃ, yugena saha balībaddānaṃ bandhanaṃ, sārathinā saha balībaddānaṃ ekābandhananti. Tattha yathā brāhmaṇassa yottaṃ īsāyugabalībadde ekābaddhe katvā sakakicce paṭipādeti, evaṃ bhagavato samādhi sabbeva te hiripaññāvīriyadhamme ekārammaṇe avikkhepasabhāvena bandhitvā sakakicce paṭipādeti. Tenāha ‘‘mano yotta’’nti.

ธรรมชาติใดย่อมละอายต่อบาปธรรมทั้งหลาย เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า หิริ. โดยการถือเอาศัพท์ว่าหิรินั้น แม้โอตตัปปะอันไม่พรากจากหิรินั้น ก็เป็นอันถือเอาแล้วด้วย. คำว่า อีสา คือ ไม้คานสำหรับยึดแอกและไถ. จริงอยู่ เปรียบเหมือนงอนไถของพราหมณ์ย่อมทรงไว้ซึ่งแอกและไถ ฉันใด หิริของพระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ย่อมทรงไว้ซึ่งแอกและไถ กล่าวคือโลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา เพราะเมื่อไม่มีหิริ ปัญญาก็ไม่มี. และเปรียบเหมือนแอกและไถที่ผูกติดกับงอนไถ ย่อมทำการงานได้ ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน ฉันใด ปัญญาที่ผูกติดกับหิริก็ฉันนั้น ย่อมทำการงานได้ ไม่หวั่นไหว ไม่คลอนแคลน ไม่ระคนกับคนไม่มีหิริ. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "หิริเป็นงอนไถ". ธรรมชาติใดย่อมรู้ เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า มโน นี้เป็นชื่อของจิต. แต่ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาสมาธิที่สัมปยุตด้วยมโนนั้น โดยยกมโนขึ้นเป็นประธาน. คำว่า ยอตตะ คือ เชือกสำหรับผูก. เชือกนั้นมี ๓ อย่าง คือ การผูกแอกกับงอนไถ, การผูกโคผู้กับแอก, การผูกโคผู้กับสารถีให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน. ในบรรดาเชือก ๓ อย่างนั้น เปรียบเหมือนเชือกของพราหมณ์ผูกงอนไถ แอก และโคผู้ให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแล้ว ย่อมให้กิจของตนสำเร็จได้ ฉันใด สมาธิของพระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ย่อมผูกธรรมทั้งหลายเหล่านั้นทั้งหมด คือ หิริ ปัญญา และวิริยะ ไว้ในอารมณ์เดียวโดยสภาวะที่ไม่ฟุ้งซ่าน แล้วย่อมให้กิจของตนสำเร็จได้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "มโนเป็นเชือก".

Cirakatādimatthaṃ saratīti sati. Phāletīti phālo. Pājenti etenāti pājanaṃ. Taṃ idha ‘‘pācana’’nti vuttaṃ. Patodassetaṃ nāmaṃ. Phālo ca pācanañca phālapācanaṃ. Yathā hi brāhmaṇassa phālapācanaṃ, evaṃ bhagavato vipassanāsampayuttā maggasampayuttā ca sati. Tattha yathā phālo naṅgalaṃ anurakkhati, purato cassa gacchati, evaṃ sati kusalākusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamānā ārammaṇe vā upaṭṭhāpayamānā paññānaṅgalaṃ rakkhati. Tenevesā ‘‘satārakkhena cetasā viharatī’’tiādīsu (a. ni. 10.20) viya ārakkhāti vuttā. Appamussanavasena cassā purato hoti. Satiparicite hi dhamme paññā pajānāti, no pamuṭṭhe. Yathā ca pācanaṃ balībaddānaṃ vijjhanabhayaṃ dassentaṃ saṃsīdituṃ na deti, uppathagamanaṃ vāreti, evaṃ sati vīriyabalībaddānaṃ apāyabhayaṃ dassentī kosajjasaṃsīdanaṃ na deti, kāmaguṇasaṅkhāte agocare cāraṃ nivāretvā kammaṭṭhāne niyojentī uppathagamanaṃ vāreti. Tenāha ‘‘sati me phālapācana’’nti.

ธรรมชาติใดย่อมระลึกถึงอรรถมีสิ่งที่ทำแล้วนานเป็นต้น เหตุนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า สติ. สิ่งใดย่อมผ่า เหตุนั้น สิ่งนั้นชื่อว่า ผาล. เขาทั้งหลายย่อมต้อนไปด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้น สิ่งนี้ชื่อว่า ปาชนะ. คำว่า ปาชนะ นั้น ในที่นี้ท่านเรียกว่า "ปาจนะ". นี้เป็นชื่อของประตัก. ผาลด้วย ปาจนะด้วย ชื่อว่า ผาลปาจนะ. จริงอยู่ เปรียบเหมือนผาลและประตักของพราหมณ์ ฉันใด สติของพระผู้มีพระภาคที่สัมปยุตด้วยวิปัสสนาและสัมปยุตด้วยมรรคก็ฉันนั้น. ในข้อนั้น เปรียบเหมือนผาลย่อมรักษาไถ และย่อมไปข้างหน้าไถนั้น ฉันใด สติก็ฉันนั้น เมื่อแสวงหาคติแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรม หรือเมื่อเข้าไปตั้งไว้ในอารมณ์ ย่อมรักษาไถคือปัญญา. เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว สตินี้ท่านจึงเรียกว่า อารักขา เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า "ย่อมอยู่ด้วยจิตมีสติเป็นเครื่องรักษา". และโดยความไม่หลงลืม สติย่อมอยู่ข้างหน้าปัญญานั้น. จริงอยู่ ปัญญาย่อมรู้แจ้งธรรมที่สติกำหนดไว้ แต่ย่อมไม่รู้แจ้งธรรมที่หลงลืม. และเปรียบเหมือนประตัก เมื่อแสดงภัยคือการถูกแทงแก่โคผู้ทั้งหลาย ย่อมไม่ให้จมลง ย่อมห้ามการเดินทางผิด ฉันใด สติก็ฉันนั้น เมื่อแสดงอบายภัยแก่โคผู้คือวิริยะ ย่อมไม่ให้จมลงในความเกียจคร้าน, เมื่อห้ามการเที่ยวไปในอโคจร กล่าวคือกามคุณ แล้วประกอบไว้ในกรรมฐาน ย่อมห้ามการเดินทางผิด. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "สติเป็นผาลและประตักของเรา".

Kāyaguttoti tividhena kāyasucaritena gutto. Vacīguttoti catubbidhena vacīsucaritena gutto. Ettāvatā pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ. Āhāre udare yatoti ettha āhāramukhena sabbapaccayānaṃ gahitattā catubbidhepi paccaye yato saṃyato nirupakkilesoti attho. Iminā ājīvapārisuddhisīlaṃ vuttaṃ. Udare yatoti udare yato saṃyato mitabhojī, āhāre mattaññūti vuttaṃ hoti. Iminā bhojane mattaññutāmukhena paccayapaṭisevanasīlaṃ vuttaṃ. Tena kiṃ dīpeti? Yathā tvaṃ, brāhmaṇa, bījaṃ vapitvā sassaparipālanatthaṃ kaṇṭakavatiṃ vā rukkhavatiṃ vā pākāraparikkhepaṃ vā karosi, tena te gomahiṃsamigagaṇā pavesaṃ alabhantā sassaṃ na vilumpanti, evamahampi taṃ saddhābījaṃ vapitvā nānappakārakusalasassaparipālanatthaṃ kāyavacīāhāraguttimayaṃ tividhaṃ parikkhepaṃ karomi[Pg.233], tena me rāgādiakusaladhammagomahiṃsamigagaṇā pavesaṃ alabhantā nānappakārakaṃ kusalasassaṃ na vilumpantīti.

คำว่า กายคุตโต คือ ผู้คุ้มครองแล้วด้วยกายสุจริต ๓ อย่าง. คำว่า วจีคุตโต คือ ผู้คุ้มครองแล้วด้วยวจีสุจริต ๔ อย่าง. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวถึงปาฏิโมกขสังวรศีล. ในบทว่า อาหาเร อุทะเร ยะโต นี้ เพราะถือเอาปัจจัยทั้งปวงโดยมุขคืออาหาร อรรถว่า เป็นผู้สำรวมระวังในปัจจัยทั้ง ๔ ไม่มีอุปกิเลส. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงอาชีวปาริสุทธิศีล. คำว่า อุทะเร ยะโต คือ สำรวมระวังในท้อง เป็นผู้มีโภชนะพอประมาณ ได้ชื่อว่า เป็นผู้รู้ประมาณในอาหาร. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงปัจจยปฏิเสวนศีล โดยมุขคือโภชเนมัตตัญญุตา. ด้วยคำนั้น พระองค์ทรงแสดงอะไร? (ทรงแสดงว่า) ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนท่าน หว่านพืชแล้ว เพื่อจะรักษาข้าวกล้า ย่อมทำรั้วหนาม หรือรั้วไม้ หรือกำแพงล้อม, เพราะรั้วนั้น ฝูงโค กระบือ และเนื้อ ไม่ได้ช่องทาง จึงไม่ย่ำยีข้าวกล้าของท่าน ฉันใด เราก็ฉันนั้น หว่านศรัทธาพืชนั้นแล้ว เพื่อจะรักษาข้าวกล้าคือกุศลนานาประการ ย่อมทำเครื่องล้อม ๓ อย่าง คือ ความคุ้มครองทางกาย วาจา และอาหาร, เพราะเครื่องล้อมนั้น ฝูงโค กระบือ และเนื้อ คืออกุศลธรรมมีราคะเป็นต้น ไม่ได้ช่องทาง จึงไม่ย่ำยีข้าวกล้าคือกุศลนานาประการของเรา.

Saccaṃ karomi niddānanti ettha dvīhākārehi avisaṃvādanaṃ saccaṃ. Niddānanti chedanaṃ lunanaṃ uppāṭanaṃ. Karaṇatthe cetaṃ upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Ayaṃ hettha attho ‘‘saccena karomi niddāna’’nti. Kiṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā tvaṃ bāhiraṃ kasiṃ katvā sassadūsakānaṃ tiṇānaṃ hatthena vā asitena vā niddānaṃ karosi, evaṃ ahampi ajjhattikaṃ kasiṃ katvā kusalasassadūsakānaṃ visaṃvādanatiṇānaṃ saccena niddānaṃ karomī’’ti. Yathābhūtañāṇaṃ vā ettha saccanti veditabbaṃ. Tena attasaññādīnaṃ tiṇānaṃ niddānaṃ karomīti dasseti. Atha vā niddānanti chedakaṃ lāvakaṃ uppāṭakanti attho. Yathā tvaṃ dāsaṃ vā kammakaraṃ vā niddānaṃ karosi, ‘‘niddehi tiṇānī’’ti tiṇānaṃ chedakaṃ lāvakaṃ uppāṭakaṃ karosi, evamahaṃ saccaṃ karomīti dasseti, atha vā saccanti diṭṭhisaccaṃ. Tamahaṃ niddānaṃ karomi, chinditabbaṃ lunitabbaṃ uppāṭetabbaṃ karomīti. Iti imesu dvīsu vikappesu upayogenevattho yujjati.

ในบทว่า สจฺจํ กโรมิ นิทฺทานํ นี้ การไม่พูดให้คลาดเคลื่อนโดยอาการ ๒ อย่าง ชื่อว่า สัจจะ. คำว่า นิทฺทานํ คือ การตัด การเกี่ยว การถอน. พึงทราบว่า คำนี้เป็นอุปโยควจนะในอรรถแห่งกรณะ. ในบทนี้มีอรรถว่า "เราย่อมทำการดายหญ้าด้วยสัจจะ". ความว่าอย่างไร? (ความว่า) "เปรียบเหมือนท่านทำการไถภายนอกแล้ว ย่อมทำการดายหญ้าที่ทำลายข้าวกล้าด้วยมือหรือด้วยเคียว ฉันใด เราก็ฉันนั้น ทำการไถภายในแล้ว ย่อมทำการดายหญ้าคือความพูดให้คลาดเคลื่อนอันทำลายข้าวกล้าคือกุศล ด้วยสัจจะ". หรือพึงทราบว่า ยถาภูตญาณ ชื่อว่า สัจจะ ในบทนี้. พระองค์ทรงแสดงว่า เราย่อมทำการดายหญ้าคืออัตตสัญญาเป็นต้นด้วยยถาภูตญาณนั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า นิทฺทานํ อรรถว่า ผู้ตัด ผู้เกี่ยว ผู้ถอน. เปรียบเหมือนท่านย่อมทำทาสหรือกรรมกรให้เป็นผู้ดายหญ้า คือ ท่านย่อมทำ (บุคคล) ให้เป็นผู้ตัด ผู้เกี่ยว ผู้ถอนหญ้า (โดยสั่งว่า) 'พวกเจ้าจงดายหญ้า' ฉันใด พระองค์ทรงแสดงว่า เราย่อมทำสัจจะ (ให้เป็นผู้ดายหญ้า) ฉันนั้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า สัจจะ คือ ทิฏฐิสัจจะ. เราย่อมทำทิฏฐิสัจจะนั้นให้เป็นสิ่งพึงดาย คือ ย่อมทำให้เป็นสิ่งที่พึงตัด พึงเกี่ยว พึงถอน. ดังนั้น ในวิกัปทั้งสองนี้ อรรถย่อมลงกันได้ด้วยอุปโยควิภัตติเท่านั้น.

Soraccaṃ me pamocananti ettha yaṃ taṃ ‘‘kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo’’ti sīlameva ‘‘soracca’’nti vuttaṃ, na taṃ adhippetaṃ. ‘‘Kāyagutto’’tiādinā hi taṃ vuttameva. Arahattaphalaṃ pana adhippetaṃ. Taṃ hi sundare nibbāne ratattā ‘‘soracca’’nti vuccati. Pamocananti yogavissajjanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā tava pamocanaṃ punapi sāyanhe vā dutiyadivase vā anāgatasaṃvacchare vā yojetabbato appamocanameva hoti, na mama evaṃ. Na hi mama antarā mocanaṃ nāma atthi. Ahaṃ hi dīpaṅkaradasabalakālato paṭṭhāya paññānaṅgale vīriyabalībadde yojetvā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni mahākasiṃ kasanto tāva na muñciṃ, yāva na sammāsambodhiṃ abhisambujjhiṃ. Yadā ca me sabbaṃ taṃ kālaṃ khepetvā bodhimūle aparājitapallaṅke nisinnassa sabbaguṇaparivāraṃ arahattaphalaṃ udapādi, tadā mayā taṃ sabbussukkapaṭippassaddhiyā pamuttaṃ, na dāni puna yojetabbaṃ bhavissatīti. Etamatthaṃ sandhāyāha ‘‘soraccaṃ me pamocana’’nti.

ในบทว่า “โสรัจจํ เม ปโมจนํ” นี้ ศีลที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ความไม่ล่วงละเมิดทางวาจา” ว่าเป็น “โสรัจจะ” นั้น (พระผู้มีพระภาค) ไม่ได้ทรงประสงค์ถึง เพราะศีลนั้นพระองค์ตรัสไว้แล้วด้วยคำเป็นต้นว่า “กายคุตฺโต” แต่ทรงประสงค์ถึงอรหัตตผล จริงอยู่ อรหัตตผลนั้นท่านเรียกว่า “โสรัจจะ” เพราะยินดีในพระนิพพานอันงาม บทว่า “ปโมจนํ” หมายถึง การปลดเปลื้องจากโยคะ (เครื่องประกอบ) ความหมายที่ตรัสไว้คือ: การปลดเปลื้องของท่าน (พราหมณ์) ยังต้องประกอบ (แอก) อีกในเวลาเย็นก็ตาม ในวันรุ่งขึ้นก็ตาม หรือในปีที่จะมาถึงก็ตาม ฉันใด จึงเป็นเพียงการไม่ปลดเปลื้องเท่านั้น ของเราไม่เป็นเช่นนั้น จริงอยู่ การปลดเปลื้องในระหว่างของเราย่อมไม่มี เพราะเรานับตั้งแต่กาลแห่งพระทีปังกรทศพลเป็นต้นมา ได้เทียมโคคือวิริยะเข้าที่ไถคือปัญญา ไถนาใหญ่อยู่ตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์ ยังไม่ปลดเปลื้องตราบเท่าที่ยังไม่ตรัสรู้พร้อมเฉพาะซึ่งสัมมาสัมโพธิญาณ และเมื่อใด อรหัตตผลอันเป็นบริวารแห่งคุณทั้งปวงได้เกิดขึ้นแก่เราผู้ใช้กาลเวลานั้นทั้งหมดไปแล้ว นั่งอยู่บนอปราชิตบัลลังก์ ณ โพธิมณฑล เมื่อนั้น เราได้ปลดเปลื้องกิจนั้นแล้วด้วยความสงบระงับแห่งความขวนขวายทั้งปวง บัดนี้ จะไม่มีการต้องประกอบ (แอก) อีกต่อไป พระองค์ทรงหมายถึงเนื้อความนี้จึงตรัสว่า “โสรัจจํ เม ปโมจนํ” (โสรัจจะคือการปลดเปลื้องของเรา)

Vīriyaṃ [Pg.234] me dhuradhorayhanti ettha vīriyanti kāyikacetasiko vīriyārambho. Dhuradhorayhanti dhurāyaṃ dhorayhaṃ, dhurāvahanti attho. Yathā hi brāhmaṇassa dhurāyaṃ dhorayhākaḍḍhitaṃ naṅgalaṃ bhūmighanaṃ bhindati, mūlasantānakāni ca padāleti, evaṃ bhagavato vīriyākaḍḍhitaṃ paññānaṅgalaṃ yathā vuttaṃ ghanaṃ bhindati, kilesasantānakāni ca padāleti. Tenāha ‘‘vīriyaṃ me dhuradhorayha’’nti. Atha vā purimadhurāvahattā dhurā, mūladhurāvahattā dhorayhā, dhurā ca dhorayhā ca dhuradhorayhā. Iti yathā brāhmaṇassa ekekasmiṃ naṅgale catubalībaddapabhedaṃ dhuradhorayhaṃ vahantaṃ uppannuppannaṃ tiṇamūlaghātañceva sassasampattiñca sādheti, evaṃ bhagavato catusammappadhānavīriyabhedaṃ dhuradhorayhaṃ vahantaṃ uppannuppannaṃ akusalaghātañceva kusalasampattiñca sādheti. Tenāha ‘‘vīriyaṃ me dhuradhorayha’’nti.

ในบทว่า “วิริยํ เม ธุรโธรยฺหํ” นี้ บทว่า “วิริยํ” หมายถึง ความเพียรที่ริเริ่มทางกายและทางใจ บทว่า “ธุรโธรยฺหํ” หมายถึง โคผู้สามารถนำธุระไปได้ที่แอก อธิบายว่า ผู้แบกรับธุระ เปรียบเหมือนไถที่โคผู้สามารถนำธุระไปได้ลากไปที่แอกของพราหมณ์ ย่อมทำลายปฐพีที่แข็งทึบ และทำลายเครือข่ายแห่งรากไม้ได้ ฉันใด ไถคือปัญญาของพระผู้มีพระภาคที่วิริยะลากไป ก็ย่อมทำลายความหนาทึบดังที่กล่าวแล้ว และทำลายเครือข่ายแห่งกิเลสได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “วิริยํ เม ธุรโธรยฺหํ” (วิริยะของเราคือโคผู้แบกรับธุระ) อีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า “ธุรา” เพราะแบกรับธุระเบื้องต้น ชื่อว่า “โธรยฺหา” เพราะแบกรับธุระที่เป็นมูล ทั้ง “ธุรา” และ “โธรยฺหา” จึงเป็น “ธุรโธรยฺหา” ดังนั้น เปรียบเหมือนโคผู้แบกรับธุระของพราหมณ์ อันมีประเภทเป็นโคสี่ตัวในไถแต่ละคัน เมื่อลากไป ย่อมยังการทำลายรากหญ้าที่เกิดขึ้นแล้วๆ และความสมบูรณ์แห่งข้าวกล้าให้สำเร็จได้ ฉันใด โคผู้แบกรับธุระของพระผู้มีพระภาค อันมีประเภทเป็นสัมมัปปธานวิริยะ ๔ เมื่อนำไป ย่อมยังการทำลายอกุศลที่เกิดขึ้นแล้วๆ และความสมบูรณ์แห่งกุศลให้สำเร็จได้ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “วิริยํ เม ธุรโธรยฺหํ”

Yogakkhemādhivāhananti ettha yogehi khemattā nibbānaṃ yogakkhemaṃ nāma, taṃ adhikicca vāhīyati, abhimukhaṃ vā vāhīyatīti adhivāhanaṃ, yogakkhemassa adhivāhanaṃ yogakkhemādhivāhananti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā tava dhuradhorayhaṃ puratthimādīsu aññataradisābhimukhaṃ vāhīyati, tathā mama dhuradhorayhaṃ nibbānābhimukhaṃ vāhīyatīti. Evaṃ vāhīyamānaṃva gacchati anivattantaṃ. Yathā tava naṅgalaṃ vahantaṃ dhuradhorayhaṃ khettakoṭiṃ patvā puna nivattati, evaṃ anivattantaṃ dīpaṅkarakālato paṭṭhāya gacchateva. Yasmā vā tena tena maggena pahīnā kilesā na punappunaṃ pahātabbā honti, yathā tava naṅgalena chinnāni tiṇāni puna aparasmiṃ samaye chinditabbāni honti, tasmāpi evaṃ paṭhamamaggavasena diṭṭhekaṭṭhe kilese, dutiyavasena oḷārike, tatiyavasena aṇusahagate, catutthavasena sabbakilese pajahantaṃ gacchati anivattantaṃ. Atha vā gacchati anivattanti nivattanarahitaṃ hutvā gacchatīti attho. Tanti taṃ dhuradhorayhaṃ. Evamettha attho veditabbo. Evaṃ gacchantañca yathā tava dhuradhorayhaṃ na taṃ ṭhānaṃ gacchati, yattha gantvā kassako asoko virajo hutvā na socati. Etaṃ pana taṃ ṭhānaṃ gacchati yattha gantvā na socati. Yattha satipācanena etaṃ vīriyadhuradhorayhaṃ codento gantvā mādiso kassako asoko virajo hutvā na socati, taṃ sabbasokasallasamugghātabhūtaṃ nibbānaṃ nāma asaṅkhataṃ ṭhānaṃ gacchatīti.

ในบทว่า “โยคกฺเขมาธิวาหนํ” นี้ พระนิพพานชื่อว่า “โยคกฺเขมํ” เพราะเกษมจากโยคะทั้งหลาย บทว่า “อธิวาหนํ” คือ (วิริยะ) ย่อมนำไปโดยอ้างอิงถึงพระนิพพานนั้น หรือย่อมนำไปมุ่งหน้าต่อพระนิพพานนั้น การนำไปสู่แดนเกษมจากโยคะ จึงชื่อว่า “โยคกฺเขมาธิวาหนํ” ความหมายที่ตรัสไว้คือ: โคผู้แบกรับธุระของท่านย่อมถูกนำไปโดยมุ่งหน้าสู่ทิศใดทิศหนึ่งในบรรดาทิศตะวันออกเป็นต้น ฉันใด โคผู้แบกรับธุระของเราก็ย่อมถูกนำไปโดยมุ่งหน้าสู่พระนิพพาน ฉันนั้น (วิริยะนั้น) เมื่อถูกนำไปอย่างนี้ ย่อมเดินหน้าไปไม่ถอยกลับ เปรียบเหมือนโคผู้แบกรับธุระของท่านที่ลากไถไป เมื่อถึงที่สุดแห่งนาแล้วย่อมกลับอีก แต่ (วิริยะของเรา) ไม่ถอยกลับ เดินหน้าไปถ่ายเดียวนับตั้งแต่กาลแห่งพระทีปังกรพุทธเจ้าเป็นต้นมา อีกอย่างหนึ่ง เพราะกิเลสทั้งหลายที่ละได้แล้วด้วยมรรคนั้นๆ ไม่ต้องกลับมาละซ้ำอีก เปรียบเหมือนหญ้าทั้งหลายที่ท่านตัดด้วยไถแล้ว ยังต้องตัดอีกในสมัยอื่น ฉันใด (วิริยะของเรา) ก็ฉันนั้น ย่อมเดินหน้าไปไม่ถอยกลับ พลางละกิเลสที่มีส่วนเสมอกับทิฏฐิด้วยปฐมมรรค ละกิเลสอย่างหยาบด้วยทุติยมรรค ละกิเลสที่เกิดร่วมกับอนุสัยด้วยตติยมรรค และละกิเลสทั้งปวงด้วยจตุตถมรรค อีกนัยหนึ่ง บทว่า “คจฺฉติ อนิวตฺตํ” หมายความว่า ย่อมไปโดยปราศจากการหวนกลับ บทว่า “ตํ” หมายถึง โคผู้แบกรับธุระนั้น พึงทราบความในที่นี้อย่างนี้ และเมื่อเดินหน้าไปอย่างนี้ เปรียบเหมือนโคผู้แบกรับธุระของท่าน ย่อมไม่ไปสู่สถานที่ซึ่งชาวนาไปถึงแล้วจะไม่มีความโศก ปราศจากธุลี ไม่เศร้าโศก แต่ (โคของเรานี้) ย่อมไปสู่สถานที่ซึ่งไปถึงแล้วจะไม่เศร้าโศก (วิริยะ) ย่อมไปสู่สถานที่อันเป็นที่ถอนขึ้นซึ่งลูกศรคือความโศกทั้งปวง เป็นอสังขตธรรม ชื่อว่านิพพาน ซึ่งเป็นที่ที่ชาวนาเช่นเรา เมื่อไปถึงแล้วโดยการกระตุ้นโคผู้แบกรับธุระคือวิริยะนี้ด้วยปฏักคือสติ ย่อมไม่มีความโศก ปราศจากธุลี ไม่เศร้าโศก

Idāni [Pg.235] nigamanaṃ karonto evamesā kasīti gāthamāha. Tassāyaṃ saṅkhepattho – yassa, brāhmaṇa, esā saddhābījā tapovuṭṭhiyā anuggahitā kasī paññāmayaṃ yuganaṅgalaṃ hirimayañca īsaṃ manomayena yottena ekābaddhaṃ katvā paññānaṅgalena satiphālaṃ ākoṭetvā satipācanaṃ gahetvā kāyavacīāhāraguttiyā gopetvā saccaṃ niddānaṃ katvā soraccapamocanaṃ vīriyadhuradhorayhaṃ yogakkhemābhimukhaṃ anivattantaṃ vāhantena kaṭṭhā kasī kammapariyosānaṃ catubbidhaṃ sāmaññaphalaṃ pāpitā, sā hoti amatapphalā, sā esā kasī amatapphalā hoti. Amataṃ vuccati nibbānaṃ, nibbānānisaṃsā hotīti attho. Sā kho panesā kasī na mamevekassa amatapphalā hoti, atha kho yo koci khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā etaṃ kasiṃ kasati, so sabbopi etaṃ kasitvāna sabbadukkhā pamuccatīti.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงทำนิคมคาถา (คาถาสรุป) จึงตรัสคาถาว่า “เอวเมสา กสิ” เป็นต้น นี้คือเนื้อความโดยย่อของคาถานั้น: ดูก่อนพราหมณ์ การไถนี้ของผู้ใด อันมีศรัทธาเป็นพืช มีตบะเป็นฝนคอยอนุเคราะห์แล้ว, (ผู้นั้น) ได้ทำแอกและไถคือปัญญา และงอนไถคือหิริ ให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยเชือกคือใจ, ตอกผาลคือสติเข้ากับไถคือปัญญา, ถือปฏักคือสติ, คุ้มครองด้วยความสำรวมทางกาย วาจา และอาหาร, ทำสัจจะให้เป็นการดายหญ้า, มีโสรัจจะคือการปลดเปลื้อง, (การไถนั้น) ถูกนำไปโดยโคผู้แบกรับธุระคือวิริยะซึ่งมุ่งหน้าสู่แดนเกษมจากโยคะไม่ถอยกลับ, การไถที่ไถแล้วนี้ เมื่อการงานสิ้นสุดลง ย่อมนำไปสู่สามัญผล ๔ ประการ, การไถนั้นย่อมมีอมตะเป็นผล, การไถนี้นั้นย่อมมีอมตะเป็นผล อมตะ ท่านเรียกว่า นิพพาน อธิบายว่า มีพระนิพพานเป็นอานิสงส์ ก็การไถนี้นั้นแล มิใช่จะมีอมตะเป็นผลสำหรับเราผู้เดียวเท่านั้น แต่โดยที่แท้แล้ว ผู้ใดก็ตาม ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ หรือบรรพชิต ที่ไถนาคือการไถนี้ เขาทั้งหมดนั้น ครั้นไถการไถนี้แล้ว ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้

Evaṃ bhagavā brāhmaṇassa arahattanikūṭena nibbānapariyosānaṃ katvā desanaṃ niṭṭhāpesi. Tato brāhmaṇo gambhīratthaṃ desanaṃ sutvā – ‘‘mama kasiphalaṃ bhuñjitvā punapi divaseyeva chāto hoti, imassa pana kasī amatapphalā, tassa phalaṃ bhuñjitvā sabbadukkhā pamuccatī’’ti ñatvā pasanno pasannākāraṃ karonto bhuñjatu bhavaṃ gotamotiādimāha. Taṃ sabbaṃ tato parañca vuttatthamevāti. Paṭhamaṃ.

พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนาให้มีพระนิพพานเป็นที่สุดด้วยยอดคืออรหัตตผลแก่พราหมณ์ แล้วทรงให้เทศนาจบลงด้วยประการฉะนี้ ลำดับนั้น พราหมณ์ได้ฟังเทศนาอันมีอรรถลึกซึ้งแล้ว ทราบว่า "บุคคลบริโภคผลแห่งการไถของเราแล้ว ก็ย่อมหิวอีกในวันนั้นนั่นเอง แต่ว่าการไถของท่านผู้นี้มีอมตะเป็นผล บุคคลบริโภคผลของท่านผู้นั้นแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง" ดังนี้แล้ว จึงเลื่อมใส กระทำอาการของผู้เลื่อมใส ได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ขอท่านพระโคดมจงบริโภคเถิด" คำทั้งหมดนั้นและคำหลังจากนั้น มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง สูตรที่ ๑ จบ

2. Udayasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอุทัยสูตร

198. Dutiye odanena pūresīti attano atthāya sampāditena sūpabyañjanena odanena pūretvā adāsi. Bhagavā kira paccūsasamaye lokaṃ olokentova taṃ brāhmaṇaṃ disvā, pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā, gandhakuṭiṃ pavisitvā, dvāraṃ pidhāya, nisinno tassa bhojanaṃ upasaṃhariyamānaṃ disvā, ekakova pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā, gandhakuṭito nikkhamma, nagaradvāre pattaṃ nīharitvā, antonagaraṃ pavisitvā, paṭipāṭiyā gacchanto brāhmaṇassa dvārakoṭṭhake aṭṭhāsi. Brāhmaṇo bhagavantaṃ disvā, attano sajjitaṃ bhojanaṃ adāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dutiyampīti dutiyadivasepi. Tatiyampīti tatiyadivasepi. Tāni kira tīṇi divasāni nirantaraṃ [Pg.236] brāhmaṇassa gharadvāraṃ gacchantassa bhagavato antarā añño koci uṭṭhāya pattaṃ gahetuṃ samattho nāma nāhosi, mahājano olokentova aṭṭhāsi.

๑๙๘. ในสูตรที่ ๒ บทว่า "โอทเนน ปูเรสิ" ความว่า พราหมณ์ได้ถวายข้าวสุกพร้อมด้วยแกงและกับที่ตนจัดทำไว้เพื่อประโยชน์ของตนจนเต็มบาตร ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์นั้นแล้ว จึงทรงบริหารพระสรีระแต่เช้าตรู่ เสด็จเข้าไปสู่พระคันธกุฎี ทรงปิดประตู ประทับนั่งแล้ว ทอดพระเนตรเห็นโภชนะที่เขานำเข้าไปเพื่อพราหมณ์นั้น จึงทรงคล้องบาตรไว้ที่จะงอยพระอังสาเสด็จออกจากพระคันธกุฎีแต่พระองค์เดียว ทรงนำบาตรออกที่ประตูพระนคร เสด็จเข้าไปภายในพระนคร เสด็จไปตามลำดับ ได้ประทับยืนอยู่ที่ซุ้มประตูบ้านของพราหมณ์ พราหมณ์เห็นพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ถวายโภชนะที่ตนเตรียมไว้ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น บทว่า "ทุติยมฺปิ" คือ แม้ในวันที่สอง บทว่า "ตติยมฺปิ" คือ แม้ในวันที่สาม ได้ยินว่า ตลอดสามวันนั้นติดต่อกัน ในระหว่างทางที่พระผู้มีพระภาคเสด็จไปสู่ประตูเรือนของพราหมณ์ ไม่มีใครอื่นชื่อว่าสามารถลุกขึ้นรับบาตรได้เลย มหาชนได้แต่ยืนมองดูอยู่เท่านั้น

Etadavocāti brāhmaṇo tīṇi divasāni pattaṃ pūretvā dentopi na saddhāya adāsi, ‘‘gharadvāraṃ āgantvā ṭhitassa pabbajitassa bhikkhāmattampi adatvā bhuñjatī’’ti upārambhabhayena adāsi. Dadanto ca dve divasāni datvā kiñci avatvāva nivatto. Bhagavāpi kiñci avatvāva pakkanto. Tatiyadivase pana adhivāsetuṃ asakkonto etaṃ ‘‘pakaṭṭhako’’tiādivacanaṃ avoca. Bhagavāpi etaṃ vacanaṃ nicchārāpanatthameva yāva tatiyamagamāsi. Tattha pakaṭṭhakoti rasagiddho.

บทว่า "เอตทโวจ" ความว่า พราหมณ์แม้เมื่อให้บาตรเต็มแล้วถวายอยู่ตลอดสามวัน ก็มิได้ถวายด้วยศรัทธา แต่ถวายเพราะกลัวคำตำหนิว่า "ไม่ถวายแม้เพียงภิกษาแก่บรรพชิตผู้มายืนอยู่ที่ประตูเรือนแล้วบริโภค" และเมื่อถวายอยู่ ถวายแล้วสองวันก็กลับไปโดยไม่กล่าวอะไรเลย แม้พระผู้มีพระภาคก็เสด็จกลับไปโดยไม่ตรัสอะไรเลย แต่ในวันที่สาม พราหมณ์ไม่อาจจะอดทนได้ จึงกล่าวคำนี้เป็นต้นว่า "ปกฏฺฐโก" (ผู้คะนอง) แม้พระผู้มีพระภาคก็เพื่อจะให้พราหมณ์กล่าวคำนี้ออกมานั่นเทียว จึงได้เสด็จไปจนถึงวันที่สาม ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปกฏฺฐโก" คือ ผู้ติดในรส

Punappunaṃ ceva vapanti bījanti satthā brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā, ‘‘brāhmaṇa, tvaṃ tīṇi divasāni piṇḍapātaṃ datvā osakkasi, punappunaṃ kātabbā nāma lokasmiṃ soḷasa dhammā’’ti vatvā te dhamme dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha punappunaṃ ceva vapantīti ekasmiṃ sassavāre vuttaṃ ‘‘alamettāvatā’’ti anosakkitvā aparāparesupi sassavāresu ca vapantiyeva. Punappunaṃ vassatīti na ekadivasaṃ vassitvā tiṭṭhati, punappunadivasesupi punappunasaṃvaccharesupi vassatiyeva, evaṃ janapadā iddhā honti. Etenupāyena sabbattha nayo veditabbo.

(คาถาว่า) "ปุนปฺปุนํ เจว วปนฺติ พีชํ" เป็นต้น พระศาสดาทรงสดับคำของพราหมณ์แล้ว ตรัสว่า "ดูก่อนพราหมณ์ ท่านถวายบิณฑบาตสามวันแล้วก็ท้อถอย ธรรม ๑๖ ประการในโลก ชื่อว่าเป็นสิ่งที่พึงกระทำบ่อยๆ" แล้วจึงทรงปรารภเทศนานี้เพื่อจะทรงแสดงธรรมเหล่านั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปุนปฺปุนํ เจว วปนฺติ" ความว่า หว่านแล้วในคราวทำนาครั้งหนึ่ง ไม่ท้อถอยว่า "พอแล้วด้วยเหตุเพียงเท่านี้" ย่อมหว่านั่นเทียวแม้ในคราวทำนาครั้งหลังๆ บทว่า "ปุนปฺปุนํ วสฺสติ" ความว่า ฝนตกแล้ววันหนึ่งไม่หยุด ย่อมตกนั่นเทียวแม้ในวันหลังๆ แม้ในปีหลังๆ ด้วยประการฉะนี้ ชนบททั้งหลายจึงเจริญรุ่งเรือง พึงทราบนัยในบททั้งปวงด้วยอุบายนี้

Yācakāti imasmiṃ pade satthā desanākusalatāya attānampi pakkhipitvā dasseti. Khīranikāti khīrakārakā godohakā. Na hi te ekavārameva thanaṃ añchanti, punappunaṃ añchantā dhenuṃ duhantīti attho. Kilamati phandati cāti ayaṃ satto tena iriyāpathena kilamati ceva phandati ca. Gabbhanti soṇasiṅgālādīnampi tiracchānagatānaṃ kucchiṃ. Sivathikanti susānaṃ, mataṃ mataṃ sattaṃ tattha punappunaṃ harantīti attho. Maggañca laddhā apunabbhavāyāti apunabbhavāya maggo nāma nibbānaṃ, taṃ labhitvāti attho.

ในบทว่า "ยาจกา" นี้ พระศาสดาทรงรวมแม้พระองค์เองเข้าไปแล้วทรงแสดงด้วยความฉลาดในเทศนา บทว่า "ขีรณิกา" คือ ผู้ทำน้ำนม ได้แก่คนรีดนมโค อธิบายว่า เพราะว่าคนเหล่านั้นมิได้ดึงเต้านมเพียงครั้งเดียว แต่ดึงอยู่บ่อยๆ แล้วรีดนมแม่โค บทว่า "กิลมติ ผนฺทติ จ" ความว่า สัตว์นี้ย่อมลำบากด้วย ย่อมดิ้นรนด้วยอิริยาบถนั้น บทว่า "คพฺภํ" คือ ท้องของสัตว์ดิรัจฉานมีสุนัขบ้านและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น บทว่า "สิวถิกํ" คือ ป่าช้า อธิบายว่า เขาย่อมนำสัตว์ที่ตายแล้วๆ ไปสู่ป่าช้านั้นบ่อยๆ บทว่า "มคฺคญฺจ ลทฺธา อปุนพฺภวาย" อธิบายว่า ชื่อว่ามรรคเพื่อความไม่เกิดอีก คือพระนิพพาน ได้บรรลุพระนิพพานนั้นแล้ว

Evaṃ vutteti evaṃ bhagavatā antaravīthiyaṃ ṭhatvāva soḷasa punappunadhamme desentena vutte. Etadavocāti desanāpariyosāne pasanno saddhiṃ [Pg.237] puttadāramittañātivaggena bhagavato pāde vanditvā etaṃ ‘‘abhikkantaṃ bho’’tiādivacanaṃ avoca. Dutiyaṃ.

บทว่า "เอวํ วุตฺเต" ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับยืนอยู่ในระหว่างถนนนั่นเทียว ทรงแสดงธรรมที่ควรทำบ่อยๆ ๑๖ ประการ ตรัสแล้วอย่างนี้ บทว่า "เอตทโวจ" ความว่า ในกาลจบเทศนา พราหมณ์เลื่อมใสแล้ว พร้อมด้วยหมู่บุตร ภรรยา มิตร และญาติ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กล่าวคำนี้เป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" สูตรที่ ๒ จบ

3. Devahitasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาเทวหิตสูตร

199. Tatiye vātehīti udaravātehi. Bhagavato kira chabbassāni dukkarakārikaṃ karontassa pasatamuggayūsādīni āhārayato dubbhojanena ceva dukkhaseyyāya ca udaravāto kuppi. Aparabhāge sambodhiṃ patvā paṇītabhojanaṃ bhuñjantassāpi antarantarā so ābādho attānaṃ dassetiyeva. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Upaṭṭhāko hotīti paṭhamabodhiyaṃ anibaddhupaṭṭhākakāle upaṭṭhāko hoti. Tasmiṃ kira kāle satthuasītimahātheresu upaṭṭhāko abhūtapubbo nāma natthi. Nāgasamālo upavāno sunakkhatto cundo samaṇuddeso sāgato bodhi meghiyoti ime pana pāḷiyaṃ āgatupaṭṭhākā. Imasmiṃ pana kāle upavānatthero pātova uṭṭhāya pariveṇasammajjanaṃ dantakaṭṭhadānaṃ nhānodakapariyādanaṃ pattacīvaraṃ gahetvā anugamananti sabbaṃ bhagavato upaṭṭhānamakāsi. Upasaṅkamīti paṭhamabodhiyaṃ kira vīsati vassāni niddhūmaṃ araññameva hoti, bhikkhusaṅghassa udakatāpanampi na bhagavatā anuññātaṃ. So ca brāhmaṇo uddhanapāḷiṃ bandhāpetvā mahācāṭiyo uddhanamāropetvā uṇhodakaṃ kāretvā, nhānīyacuṇṇādīhi saddhiṃ taṃ vikkiṇanto jīvikaṃ kappeti. Nhāyitukāmā tattha gantvā mūlaṃ datvā nhāyitvā gandhe vilimpitvā mālaṃ piḷandhitvā pakkamanti. Tasmā thero tattha upasaṅkami.

๑๙๙. ในสูตรที่ ๓ บทว่า "วาเตหิ" คือ ด้วยลมในพระอุทร ได้ยินว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงบำเพ็ญทุกรกิริยาอยู่ ๖ ปี เสวยอาหารมีน้ำต้มถั่วเขียวเป็นกำมือเป็นต้น ลมในพระอุทรได้กำเริบขึ้นเพราะโภชนะที่ไม่ดีและเพราะการบรรทมที่เป็นทุกข์ ในภายหลัง เมื่อทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณแล้ว แม้เมื่อเสวยโภชนะอันประณีต อาพาธนั้นก็ยังแสดงอาการในระหว่างๆ พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น บทว่า "อุปฏฺฐาโก โหติ" ความว่า ในปฐมโพธิกาล ในกาลที่ยังไม่มีอุปัฏฐากประจำ ท่านเป็นอุปัฏฐาก ได้ยินว่า ในกาลนั้น ในบรรดามหาเถระ ๘๐ รูป ชื่อว่าผู้ที่ไม่เคยเป็นอุปัฏฐากไม่มี ส่วนพระนาคสมาละ พระอุปวาณะ พระสุนักขัตตะ พระจุนทะสามเณร พระสาคตะ พระโพธิ และพระเมฆิยะ เหล่านี้เป็นอุปัฏฐากที่มาในบาลี แต่ในกาลนี้ พระอุปวาณเถระลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ได้ทำการอุปัฏฐากพระผู้มีพระภาคทุกอย่าง คือ การกวาดบริเวณ การถวายไม้ชำระฟัน การเตรียมน้ำสรง และการถือบาตรและจีวรตามเสด็จ บทว่า "อุปสงฺกมิ" ความว่า ได้ยินว่า ในปฐมโพธิกาล ๒๐ ปี พระองค์ทรงอยู่ในป่าที่ไม่มีควันไฟนั่นเทียว แม้การต้มน้ำสำหรับภิกษุสงฆ์ พระผู้มีพระภาคก็มิได้ทรงอนุญาต และพราหมณ์นั้นให้ก่อเตาเป็นแถว ยกหม้อใหญ่ขึ้นตั้งบนเตา ทำน้ำร้อนแล้ว ขายน้ำร้อนนั้นพร้อมด้วยเครื่องอาบน้ำมีจุรณเป็นต้นเลี้ยงชีพอยู่ ผู้ที่ต้องการจะอาบน้ำ ก็ไปที่นั่น ให้ราคาแล้ว อาบ ลูบไล้ของหอม ทัดทรงดอกไม้ แล้วก็หลีกไป เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงเข้าไปที่นั่น

Kiṃ patthayānoti kiṃ icchanto. Kiṃ esanti kiṃ gavesanto. Pūjito pūjaneyyānanti idaṃ thero dasabalassa vaṇṇaṃ kathetumārabhi. Gilānabhesajjatthaṃ gatena kira gilānassa vaṇṇo kathetabboti vattametaṃ. Vaṇṇaṃ hi sutvā manussā sakkaccaṃ bhesajjaṃ dātabbaṃ maññanti. Sappāyabhesajjaṃ laddhā gilāno khippameva vuṭṭhāti. Kathentena ca jhānavimokkhasamāpattimaggaphalāni ārabbha kathetuṃ na vaṭṭati. ‘‘Sīlavā lajjī kukkuccako bahussuto āgamadharo vaṃsānurakkhako’’ti evaṃ pana āgamanīyapaṭipadaṃyeva kathetuṃ vaṭṭati. Pūjaneyyānanti asītimahātherā sadevakena lokena [Pg.238] pūjetabbāti pūjaneyyā. Teyeva sakkātabbāti sakkareyyā. Tesaṃyeva apaciti kattabbāti apaceyyā. Bhagavā tesaṃ pūjito sakkato apacito ca, iccassa taṃ guṇaṃ pakāsento thero evamāha. Hātaveti harituṃ.

บทว่า กึ ปตฺถยาโน ความว่า ปรารถนาอะไรอยู่ บทว่า กึ เอสํ ความว่า แสวงหาอะไรอยู่ พระเถระได้เริ่มกล่าวคำนี้ว่า ปูชิโต ปูชเนยฺยานํ เพื่อจะกล่าวคุณของพระทศพล ได้ยินว่า ภิกษุผู้ไปเพื่อต้องการเภสัชสำหรับภิกษุไข้ พึงกล่าวคุณของภิกษุไข้ นี้เป็นวัตร เพราะว่า มนุษย์ทั้งหลายได้ฟังคุณแล้ว ย่อมสำคัญว่าเภสัชอันตนพึงถวายโดยเคารพ ภิกษุไข้ได้เภสัชที่เป็นสัปปายะแล้ว ย่อมหายจากอาพาธโดยฉับพลันทีเดียว และเมื่อจะกล่าว ก็ไม่ควรกล่าวปรารภฌาน วิโมกข์ สมาบัติ มรรค และผล แต่ควรกล่าวเฉพาะอาคมนียปฏิปทาอย่างนี้ว่า "เป็นผู้มีศีล มีความละอาย มีความรังเกียจ (ในบาป) เป็นพหูสูต ทรงไว้ซึ่งอาคม เป็นผู้รักษาวงศ์" บทว่า ปูชเนยฺยานํ ความว่า พระมหาสาวก ๘๐ รูป เป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวโลกพึงบูชา เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปูชเนยยะ ท่านเหล่านั้นนั่นแหละเป็นผู้ที่ควรสักการะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สักกเรยยะ ท่านเหล่านั้นนั่นแหละเป็นผู้ที่ควรทำอัปจายนกรรม เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า อปเจยยะ ส่วนพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ที่ท่านเหล่านั้นบูชาแล้ว สักการะแล้ว และนอบน้อมแล้ว พระเถระเมื่อจะประกาศคุณของพระผู้มีพระภาคนั้นอย่างนี้ จึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า หาตเว ความว่า เพื่อจะนำไป

Phāṇitassa ca puṭanti mahantaṃ nicchārikaṃ guḷapiṇḍaṃ. So kira ‘‘kiṃ samaṇassa gotamassa aphāsuka’’nti? Pucchitvā, ‘‘udaravāto’’ti sutvā, ‘‘tena hi mayamettha bhesajjaṃ jānāma, ito thokena udakena idaṃ phāṇitaṃ āloḷetvā nhānapariyosāne pātuṃ detha, iti uṇhodakena bahi parisedo bhavissati, iminā antoti evaṃ samaṇassa gotamassa phāsukaṃ bhavissatī’’ti vatvā therassa patte pakkhipitvā adāsi.

บทว่า ผาณิตสฺส จ ปุฏํ ความว่า ก้อนน้ำอ้อยขนาดใหญ่ที่ไม่เจือด้วยเถ้า ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นถามว่า "พระสมณโคดมไม่สบายด้วยโรคอะไร" ครั้นได้ฟังว่า "ด้วยโรคลงพระบังคนเป็นลม" จึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ในเรื่องนี้ พวกเรารู้จักยา ท่านทั้งหลายจงเอาน้ำอ้อยก้อนนี้ละลายกับน้ำเล็กน้อยจากน้ำร้อนนี้ แล้วถวายให้ดื่มในเวลาสรงน้ำเสร็จ ด้วยน้ำร้อน พระเสโทจะไหลออกภายนอก ด้วยเหตุนี้โรคจะหายไป ด้วยประการฉะนี้ พระสมณโคดมจะมีความสบาย" ดังนี้แล้ว จึงใส่ลงในบาตรของพระเถระแล้วถวายไป

Upasaṅkamīti tasmiṃ kira ābādhe paṭippassaddhe ‘‘devahitena tathāgatassa bhesajjaṃ dinnaṃ, teneva rogo vūpasanto, aho dānaṃ paramadānaṃ brāhmaṇassā’’ti kathā vitthāritā jātā. Taṃ sutvā kittikāmo brāhmaṇo ‘‘ettakenapi tāva me ayaṃ kittisaddo abbhuggato’’ti somanassajāto attanā katabhāvaṃ jānāpetukāmo tāvatakeneva dasabale vissāsaṃ āpajjitvā upasaṅkami.

บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ได้ยินว่า เมื่อพระอาพาธนั้นสงบระงับไปแล้ว เรื่องราวได้แพร่สะพัดไปว่า "เทวหิตพราหมณ์ได้ถวายเภสัชแด่พระตถาคต พระโรคได้สงบระงับไปเพราะเภสัชนั้น โอ ทานของพราหมณ์เป็นทานอันประเสริฐ" พราหมณ์ผู้ปรารถนากิตติศัพท์ ได้ฟังเรื่องนั้นแล้ว เกิดโสมนัสว่า "เพียงเท่านี้ กิตติศัพท์นี้ของเราก็ฟุ้งขจรไปแล้ว" มีความประสงค์จะประกาศความเป็นผู้มีอุปการะที่ตนได้ทำแล้ว จึงเกิดความคุ้นเคยในพระทศพลด้วยเหตุเพียงเท่านั้น แล้วเข้าไปเฝ้า

Dajjāti dadeyya. Kathaṃ hi yajamānassāti kena kāraṇena yajantassa. Ijjhatīti samijjhati mahapphalo hoti. Yovedīti yo avedi aññāsi, viditaṃ pākaṭamakāsi ‘‘yovetī’’tipi pāṭho, yo aveti jānātīti attho. Passatīti dibbacakkhunā passati. Jātikkhayanti arahattaṃ. Abhiññāvositoti jānitvā vosito vosānaṃ katakiccataṃ patto. Evaṃ hi yajamānassāti iminā khīṇāsave yajanākārena yajantassa. Tatiyaṃ.

บทว่า ทชฺชา ความว่า พึงให้ บทว่า กถํ หิ ยชมานสฺส ความว่า (ย่อมสำเร็จ) แก่ผู้บูชาอยู่ ด้วยเหตุอะไร บทว่า อิชฺฌติ ความว่า ย่อมสำเร็จ คือ ย่อมมีผลมาก บทว่า โยเวทิ ความว่า ผู้ใดได้รู้แล้ว ได้ทราบแล้ว คือ ได้ทำให้สิ่งที่รู้แล้วปรากฏ อีกอย่างหนึ่ง มีบทว่า โย เวติ ความว่า ผู้ใด ย่อมรู้ คือ ทราบ บทว่า ปสฺสติ ความว่า ย่อมเห็นด้วยทิพยจักษุ บทว่า ชาติกฺขยํ ความว่า พระอรหัต บทว่า อภิญฺญาวอสิโต ความว่า รู้แล้วอยู่จบแล้ว คือ ถึงความเป็นผู้มีกิจทำเสร็จแล้ว บทว่า เอวํ หิ ยชมานสฺส ความว่า (ย่อมสำเร็จ) แก่ผู้บูชาอยู่ในพระขีณาสพ ด้วยอาการแห่งการบูชาอย่างนี้ (สูตรที่ ๓)

4. Mahāsālasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถามหาสาลสูตร

200. Catutthe lūkho lūkhapāvuraṇoti jiṇṇo jiṇṇapāvuraṇo. Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Tassa kira ghare aṭṭhasatasahassadhanaṃ ahosi. So catunnaṃ puttānaṃ āvāhaṃ katvā cattāri satasahassāni adāsi[Pg.239]. Athassa brāhmaṇiyā kālaṅkatāya puttā sammantayiṃsu – ‘‘sace aññaṃ brāhmaṇiṃ ānessati, tassā kucchiyaṃ nibbattavasena kulaṃ bhijjissati. Handa naṃ mayaṃ saṅgaṇhāmā’’ti. Te cattāropi paṇītehi ghāsacchādanādīhi upaṭṭhahantā hatthapādasambāhanādīni karontā saṅgaṇhitvā ekadivasaṃ divā niddāyitvā vuṭṭhitassa hatthapāde sambāhamānā pāṭiyekkaṃ gharāvāse ādīnavaṃ vatvā – ‘‘mayaṃ tumhe iminā nīhārena yāvajīvaṃ upaṭṭhahissāma, sesadhanampi no dethā’’ti yāciṃsu. Brāhmaṇo puna ekekassa satasahassaṃ satasahassaṃ datvā attano nivatthapārupanamattaṃ ṭhapetvā sabbaṃ upabhogaparibhogaṃ cattāro koṭṭhāse katvā niyyādesi. Taṃ jeṭṭhaputto katipāhaṃ upaṭṭhahi.

๒๐๐. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ลูโข ลูขปาวุรโณ ความว่า เป็นคนแก่ มีผ้าห่มเก่าคร่ำคร่า บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า เข้าไปเฝ้าเพราะเหตุไร ได้ยินว่า ในเรือนของพราหมณ์นั้นมีทรัพย์อยู่แปดแสน เขาได้จัดแจงการแต่งงานให้แก่บุตร ๔ คน แล้วได้ให้ทรัพย์ไปสี่แสน ต่อมาเมื่อภรรยาของพราหมณ์นั้นเสียชีวิตไปแล้ว บุตรทั้งหลายได้ปรึกษากันว่า "ถ้าหากบิดาจะนำพราหมณีคนอื่นมาอีก ตระกูลจะแตกแยกเพราะบุตรที่จะเกิดในท้องของนาง เอาเถิด พวกเราจะเลี้ยงดูท่านเอง" บุตรทั้งสี่คนนั้นได้เลี้ยงดูบิดาด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มอันประณีตเป็นต้น ทำการบีบนวดมือและเท้าเป็นต้น วันหนึ่ง ขณะที่กำลังบีบนวดมือและเท้าของบิดาผู้ซึ่งนอนหลับในเวลากลางวันแล้วตื่นขึ้นมา ได้กล่าวถึงโทษในการครองเรือนทีละคนๆ ว่า "พวกเราจะอุปัฏฐากท่านด้วยวิธีนี้ไปตลอดชีวิต ขอท่านจงให้ทรัพย์ที่เหลือแก่พวกเราเถิด" แล้วได้ร้องขอ พราหมณ์ได้ให้ทรัพย์แก่บุตรแต่ละคนอีกคนละหนึ่งแสนๆ เว้นไว้แต่เพียงผ้านุ่งผ้าห่มของตน แล้วได้ทำทรัพย์อุปโภคบริโภคทั้งหมดเป็นสี่ส่วนมอบให้ไป บุตรคนโตได้อุปัฏฐากบิดานั้นอยู่สองสามวัน

Atha naṃ ekadivasaṃ nhatvā āgacchantaṃ dvārakoṭṭhake ṭhatvā suṇhā evamāha – ‘‘kiṃ tayā jeṭṭhaputtassa sataṃ vā sahassaṃ vā atirekaṃ dinnamatthi? Nanu sabbesaṃ dve dve satasahassāni dinnāni, kiṃ sesaputtānaṃ gharassa maggaṃ na jānāsī’’ti? So ‘‘nassa vasalī’’ti kujjhitvā aññassa gharaṃ agamāsi, tatopi katipāhaccayena imināva upāyena palāpito aññassāti evaṃ ekagharepi pavesanaṃ alabhamāno paṇḍaraṅgapabbajjaṃ pabbajitvā bhikkhāya caranto kālānamaccayena jarājiṇṇo dubbhojanadukkhaseyyāhi milātasarīro bhikkhācārato āgamma, pīṭhakāya nipanno niddaṃ okkamitvā vuṭṭhāya nisinno attānaṃ oloketvā puttesu patiṭṭhaṃ apassanto cintesi – ‘‘samaṇo kira gotamo abbhākuṭiko uttānamukho sukhasambhāso paṭisanthārakusalo, sakkā samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ labhitu’’nti nivāsanapāvuraṇaṃ saṇṭhapetvā bhikkhābhājanamādāya yena bhagavā tenupasaṅkami.

ต่อมาวันหนึ่ง ขณะที่พราหมณ์นั้นอาบน้ำแล้วกำลังเดินมา ลูกสะใภ้ได้ยืนอยู่ที่ซุ้มประตูแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า "ท่านได้ให้ทรัพย์แก่บุตรคนโตเกินไปหนึ่งร้อยหรือหนึ่งพันหรือไร ท่านให้แก่บุตรทุกคนคนละสองแสนมิใช่หรือ ท่านไม่รู้จักทางไปบ้านของบุตรคนอื่นๆ หรือ" พราหมณ์นั้นโกรธแล้วกล่าวว่า "นางคนถ่อย จงฉิบหายไป" แล้วได้ไปสู่เรือนของบุตรอีกคนหนึ่ง แม้จากเรือนนั้น เมื่อผ่านไปสองสามวัน ก็ถูกขับไล่ด้วยอุบายอย่างนี้เหมือนกัน แล้วก็ไปสู่เรือนของบุตรอีกคนหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้ เมื่อไม่ได้ที่พักพิงแม้ในเรือนหลังหนึ่ง จึงบวชเป็นปริพาชกชื่อบัณฑรังคะ เที่ยวขอภิกษาอยู่ เมื่อกาลเวลาล่วงไป ก็แก่ชรา มีร่างกายซูบผอมเพราะอาหารเลวและการนอนที่ลำบาก กลับจากบิณฑบาตแล้ว นอนอยู่บนตั่งหลับไป ตื่นขึ้นมาแล้วนั่งพิจารณาตนเอง เมื่อไม่เห็นที่พึ่งในบุตรทั้งหลาย จึงคิดว่า "ได้ยินว่า พระสมณโคดมไม่มีพระพักตร์บึ้งตึง มีพระพักตร์เบิกบาน มีวาจาไพเราะ ฉลาดในการปฏิสันถาร ควรที่เราจะเข้าไปเฝ้าพระสมณโคดมเพื่อจะได้รับการปฏิสันถาร" ดังนี้แล้ว จึงนุ่งห่มให้เรียบร้อย ถือภาชนะสำหรับภิกษา เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคยังที่ประทับ

Dārehi saṃpuccha gharā nikkhāmentīti sabbaṃ mama santakaṃ gahetvā mayhaṃ niddhanabhāvaṃ ñatvā attano bhariyāhi saddhiṃ mantayitvā maṃ gharā nikkaḍḍhāpenti.

บทว่า ทาเรหิ สํปุจฺฉ ฆรา นิกฺขาเมนฺติ ความว่า (บุตรทั้งหลาย) ยึดเอาทรัพย์สินทั้งหมดของข้าพเจ้าไปแล้ว รู้ว่าข้าพเจ้าเป็นคนไม่มีทรัพย์สิน จึงปรึกษากับภรรยาของตนแล้วขับไล่ข้าพเจ้าออกจากเรือน

Nandissanti nandijāto tuṭṭho pamudito ahosiṃ. Bhavamicchisanti vuḍḍhiṃ patthayiṃ. Sāva vārenti sūkaranti yathā sunakhā vaggavaggā hutvā bhussantā [Pg.240] bhussantā sūkaraṃ vārenti, punappunaṃ mahāravaṃ ravāpenti, evaṃ dārehi saddhiṃ maṃ bahuṃ vatvā viravantaṃ palāpentīti attho.

บทว่า นนฺทิสฺสนฺติ ความว่า เราเกิดความยินดีแล้ว ดีใจแล้ว บันเทิงแล้ว. บทว่า ภวมิจฺฉิสนฺติ ความว่า เราปรารถนาแล้วซึ่งความเจริญ. ในบทว่า สาว วาเรนฺติ สูกรํ มีความว่า เหมือนอย่างว่า สุนัขทั้งหลายรวมกันเป็นฝูงๆ เห่าอยู่ๆ ห้ามสุกร ทำให้ส่งเสียงดังลั่นบ่อยๆ ฉันใด (บุตรทั้งหลาย) ก็ฉันนั้น กล่าววาจามากมายกะเราพร้อมกับพวกภรรยา ทำให้เราคร่ำครวญแล้วขับไล่ไป.

Asantāti asappurisā. Jammāti lāmakā. Bhāsareti bhāsanti. Puttarūpenāti puttavesena. Vayogatanti tayo vaye gataṃ atikkantaṃ pacchimavaye ṭhitaṃ maṃ. Jahantīti pariccajanti.

บทว่า อสนฺตาติ คือ อสัปบุรุษทั้งหลาย. บทว่า ชมฺมาติ คือ คนเลวทราม. บทว่า ภาสเรติ คือ ย่อมกล่าว. บทว่า ปุตฺตรูเปนาติ คือ ด้วยเพศแห่งบุตร. บทว่า วโยคตนฺติ คือ (ซึ่งเรา) ผู้ล่วงเลยวัยทั้งสามไปแล้ว ตั้งอยู่ในปัจฉิมวัย. บทว่า ชหนฺตีติ คือ ย่อมละทิ้ง.

Nibbhogoti nipparibhogo. Khādanā apanīyatīti asso hi yāvadeva taruṇo hoti javasampanno, tāvassa nānārasaṃ khādanaṃ dadanti, jiṇṇaṃ nibbhogaṃ tato apanenti, antimavaye taṃ vattaṃ na labhati, gāvīhi saddhiṃ aṭaviyaṃ sukkhatiṇāni khādanto carati. Yathā so asso, evaṃ jiṇṇakāle viluttasabbadhanattā nibbhogo mādisopi bālakānaṃ pitā thero paragharesu bhikkhati.

บทว่า นิพฺโภโคติ คือ ผู้หมดการบริโภค (ใช้สอยไม่ได้). บทว่า ขาทนา อปนียติ ความว่า จริงอยู่ ม้าเมื่อยังหนุ่ม สมบูรณ์ด้วยความเร็วอยู่เพียงใด เขาย่อมให้อาหารมีรสต่างๆ แก่มันเพียงนั้น, (แต่เมื่อ) มันแก่ ใช้การไม่ได้ เขาย่อมนำมันไปจากอาหารนั้น, ในวัยสุดท้าย มันย่อมไม่ได้วัตต์นั้น เที่ยวกินหญ้าแห้งในป่าพร้อมกับฝูงโค. ม้านั้นฉันใด, แม้บิดาของคนพาลทั้งหลายเช่นเรา ผู้ชรา หมดสิ้นโภคทรัพย์เพราะทรัพย์สมบัติทั้งหมดถูกปล้นไปแล้วในเวลาแก่ ก็ย่อมเที่ยวขอในเรือนของผู้อื่น ฉันนั้น.

Yañceti nipāto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ye mama puttā anassavā appatissā avasavattino, tehi daṇḍova kira seyyo sundarataroti. Idānissa seyyabhāvaṃ dassetuṃ caṇḍampi goṇantiādi vuttaṃ.

บทว่า ยญฺเจ เป็นนิบาต. ความหมายที่กล่าวไว้มีดังนี้: บุตรทั้งหลายของเราเหล่าใด ไม่เชื่อฟัง ไม่เคารพ ไม่อยู่ในอำนาจ, ได้ยินว่า ไม้เท้าประเสริฐกว่า คือดีกว่าบุตรเหล่านั้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงความเป็นของประเสริฐกว่าของไม้เท้านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า จณฺฑมฺปิ โคณํ.

Pure hotīti aggato hoti, taṃ purato katvā gantuṃ sukhaṃ hotīti attho. Gādhamedhatīti udakaṃ otaraṇakāle gambhīre udake patiṭṭhaṃ labhati.

บทว่า ปุเร โหติ คือ ย่อมมีในเบื้องหน้า, มีความว่า ทำไม้เท้านั้นไว้ข้างหน้าแล้วไป เป็นการสะดวก. บทว่า คาธเมธติ คือ ในเวลาลงน้ำ ย่อมได้ที่พึ่งในน้ำลึก.

Pariyāpuṇitvāti uggaṇhitvā vā vācuggatā katvā. Sannisinnesūti tathārūpe brāhmaṇānaṃ samāgamadivase sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitesu puttesu taṃ sabhaṃ ogāhetvā brāhmaṇānaṃ majjhe mahārahe āsane nisinnesu. Abhāsīti ‘ayaṃ me kālo’ti sabhāya majjhe pavisitvā hatthaṃ ukkhipitvā, ‘‘bho ahaṃ tumhākaṃ gāthā bhāsitukāmo, bhāsite suṇissathā’’ti vatvā – ‘‘bhāsa, brāhmaṇa, suṇomā’’ti vutto ṭhitakova abhāsi. ‘‘Tena ca samayena manussānaṃ vattaṃ hoti yo mātāpitūnaṃ santakaṃ khādanto mātāpitaro na poseti, so māretabbo’’ti. Tasmā te brāhmaṇaputtā pitupādesu nipatitvā ‘‘jīvitaṃ no tāta, dehī’’ti yāciṃsu. So pituhadayassa puttānaṃ muduttā ‘‘mā me, bho, bālake vināsayittha, posissanti ma’’nti āha.

บทว่า ปริยาปุณิตฺวาติ คือ เรียนแล้ว หรือทำจนขึ้นปาก. บทว่า สนฺนิสินฺเนสูติ คือ ในวันประชุมของพราหมณ์ทั้งหลายเช่นนั้น เมื่อบุตรทั้งหลายผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงเข้าไปสู่สภานั้นแล้ว นั่งบนอาสนะอันสมควรแก่ผู้ยิ่งใหญ่ในท่ามกลางพราหมณ์ทั้งหลาย. บทว่า อภาสีติ คือ (คิดว่า) 'นี่เป็นกาลของเรา' ดังนี้แล้ว เข้าไปในท่ามกลางสภา ยกมือขึ้น กล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าปรารถนาจะกล่าวคาถาแก่ท่านทั้งหลาย, เมื่อข้าพเจ้ากล่าวแล้ว ท่านทั้งหลายจักฟังหรือไม่' เมื่อถูกกล่าวว่า 'จงกล่าวเถิด พราหมณ์ พวกเราจักฟัง' ก็ได้ยืนกล่าว. 'ก็ในสมัยนั้น มีธรรมเนียมของมนุษย์ทั้งหลายว่า ผู้ใดบริโภคทรัพย์สมบัติของมารดาบิดาแล้วไม่เลี้ยงดูมารดาบิดา, ผู้นั้นพึงถูกฆ่า'. เพราะเหตุนั้น บุตรพราหมณ์เหล่านั้นจึงหมอบลงที่เท้าของบิดาแล้ววิงวอนว่า 'ข้าแต่พ่อ ขอท่านจงให้ชีวิตแก่พวกเราเถิด'. พราหมณ์นั้น เพราะความที่หทัยของบิดาอ่อนโยนต่อบุตรทั้งหลาย จึงกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ขอท่านอย่าได้ทำลายบุตรพาลของข้าพเจ้าเลย, พวกเขาจักเลี้ยงดูข้าพเจ้า'.

Athassa [Pg.241] putte manussā āhaṃsu – ‘‘sace, bho, ajja paṭṭhāya pitaraṃ na sammā paṭijaggissatha, ghātessāma vo’’ti. Te bhītā gharaṃ netvā paṭijaggiṃsu. Taṃ dassetuṃ atha kho naṃ brāhmaṇamahāsālantiādi vuttaṃ. Tattha netvāti pīṭhe nisīdāpetvā sayaṃ ukkhipitvā nayiṃsu. Nhāpetvāti sarīraṃ telena abbhañjitvā ubbaṭṭetvā gandhacuṇṇādīhi nhāpesuṃ. Brāhmaṇiyopi pakkosāpetvā, ‘‘ajja paṭṭhāya amhākaṃ pitaraṃ sammā paṭijaggatha. Sace pamādaṃ āpajjissatha, gharato vo nikkaḍḍhissāmā’’ti vatvā, paṇītabhojanaṃ bhojesuṃ.

ลำดับนั้น มนุษย์ทั้งหลายได้กล่าวกับบุตรของพราหมณ์นั้นว่า 'ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าจำเดิมแต่วันนี้ไป ท่านทั้งหลายจักไม่บำรุงเลี้ยงบิดาโดยชอบ, พวกเราจักฆ่าท่านทั้งหลายเสีย'. บุตรเหล่านั้นกลัวแล้ว จึงนำบิดาไปสู่เรือนแล้วบำรุงเลี้ยง. เพื่อจะแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข นํ พฺราหฺมณมหาสาลํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เนตฺวา คือ ให้บิดานั่งบนหลังแล้ว ตนเองอุ้มนำไป. บทว่า นฺหาเปตฺวา คือ ชโลมร่างกายด้วยน้ำมันแล้ว ขัดสีด้วยของหอมมีจุณเป็นต้นแล้วให้อาบน้ำ. แม้พราหมณีทั้งหลายก็ให้เรียกมาแล้วกล่าวว่า 'จำเดิมแต่วันนี้ไป พวกเธอจงบำรุงเลี้ยงบิดาของเราโดยชอบ. ถ้าพวกเธอจักถึงความประมาท, เราจักขับไล่พวกเธอออกจากเรือน' แล้วให้บริโภคโภชนะอันประณีต.

Brāhmaṇo subhojanañca sukhaseyyañca āgamma katipāhaccayena sañjātabalo pīṇitindriyo attabhāvaṃ oloketvā, ‘‘ayaṃ me sampatti samaṇaṃ gotamaṃ nissāya laddhā’’ti paṇṇākāraṃ ādāya bhagavato santikaṃ agamāsi. Taṃ dassetuṃ atha kho sotiādi vuttaṃ. Tattha etadavocāti dussayugaṃ pādamūle ṭhapetvā etaṃ avoca. Saraṇagamanāvasāne cāpi bhagavantaṃ evamāha – ‘‘bho gotama, mayhaṃ puttehi cattāri dhurabhattāni dinnāni, tato ahaṃ dve tumhākaṃ dammi, dve sayaṃ paribhuñjissāmī’’ti. Kalyāṇaṃ, brāhmaṇa, pāṭiyekkaṃ pana mā niyyādehi, amhākaṃ ruccanaṭṭhānameva gamissāmāti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho brāhmaṇo bhagavantaṃ vanditvā gharaṃ gantvā putte āmantesi ‘‘tātā, samaṇo gotamo mayhaṃ sahāyo, tassa dve dhurabhattāni dinnāni, tumhe tasmiṃ sampatte mā pamajjathā’’ti. Sādhu, tātāti. Punadivase bhagavā pubbaṇhasamaye pattacīvaraṃ ādāya jeṭṭhaputtassa nivesanadvāraṃ gato. So satthāraṃ disvāva hatthato pattaṃ gahetvā gharaṃ pavesetvā mahārahe pallaṅke nisīdāpetvā paṇītabhojanamadāsi. Satthā punadivase itarassa, punadivase itarassāti paṭipāṭiyā sabbesaṃ gharāni agamāsi. Sabbe tatheva sakkāraṃ akaṃsu.

พราหมณ์อาศัยโภชนะที่ดีและที่นอนที่สบาย โดยล่วงไปสองสามวัน ก็มีกำลังเกิดขึ้น มีอินทรีย์เอิบอิ่ม แลดูอัตภาพของตนแล้ว (คิดว่า) 'สมบัตินี้เราได้มาเพราะอาศัยพระสมณโคดม' ดังนี้แล้ว ถือเครื่องบรรณาการไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาค. เพื่อจะแสดงความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข โส. ในบทเหล่านั้น บทว่า เอตทโวจ คือ วางผ้าคู่หนึ่งไว้ที่พระบาทแล้วได้กราบทูลคำนี้. แม้ในเวลาจบสรณคมน์ ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านพระโคดม บุตรทั้งหลายของข้าพระองค์ได้ให้ภัตตาหาร 4 สำรับ, จากภัตตาหารนั้น ข้าพระองค์ขอถวาย 2 สำรับแก่ท่านทั้งหลาย, ข้าพระองค์จักบริโภคเอง 2 สำรับ'. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) 'ดีแล้ว พราหมณ์, แต่ท่านอย่าได้เจาะจงมอบให้เลย, พวกเราจักไปยังสถานที่ที่พอใจเท่านั้น'. พราหมณ์นั้นแล กราบทูลว่า 'อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ' แล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาค กลับไปเรือนแล้วบอกบุตรทั้งหลายว่า 'พ่อทั้งหลาย พระสมณโคดมเป็นสหายของเรา, ภัตตาหาร 2 สำรับเราได้ถวายแก่ท่านแล้ว, เมื่อท่านมาถึง พวกเจ้าอย่าได้ประมาท'. (บุตรทั้งหลายรับคำว่า) 'ดีแล้ว พ่อ'. ในวันรุ่งขึ้น พระผู้มีพระภาคทรงถือบาตรและจีวรในเวลาเช้า เสด็จไปที่ประตูเรือนของบุตรคนโต. บุตรคนโตนั้นพอเห็นพระศาสดา ก็รับบาตรจากพระหัตถ์ เชิญเข้าไปในเรือน ใหประทับนั่งบนบัลลังก์อันสมควรแก่ผู้ยิ่งใหญ่แล้ว ได้ถวายโภชนะอันประณีต. พระศาสดาในวันรุ่งขึ้นเสด็จไปเรือนของบุตรคนอื่น, ในวันรุ่งขึ้นก็เสด็จไปเรือนของบุตรอีกคนหนึ่ง ดังนี้ เสด็จไปเรือนของบุตรทั้งปวงโดยลำดับ. บุตรทั้งปวงได้กระทำสักการะเหมือนกันอย่างนั้น.

Athekadivasaṃ jeṭṭhaputtassa ghare maṅgalaṃ paccupaṭṭhitaṃ. So pitaraṃ āha – ‘‘tāta, kassa maṅgalaṃ demā’’ti. Amhe aññaṃ na jānāma? Nanu samaṇo gotamo mayhaṃ sahāyoti? Tena hi tumhe pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ svātanāya samaṇaṃ gotamaṃ nimantethāti. Brāhmaṇo tathā akāsi[Pg.242]. Bhagavā adhivāsetvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto tassa gehadvāraṃ agamāsi. So haritupalittaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ gehaṃ satthāraṃ pavesetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paññattāsanesu nisīdāpetvā appodakapāyāsañceva khajjakavikatiñca adāsi. Antarabhattasmiṃyeva brāhmaṇassa cattāropi puttā satthu santike nisīditvā āhaṃsu – ‘‘bho gotama, mayaṃ amhākaṃ pitaraṃ paṭijaggāma nappamajjāma, passathassa attabhāva’’nti. Satthā ‘‘kalyāṇaṃ vo kataṃ, mātāpituposakaṃ nāma porāṇakapaṇḍitānaṃ āciṇṇamevā’’ti vatvā mahānāgajātakaṃ (jā. 1.11.1 ādayo; cariyā. 2.1 ādayo) nāma kathetvā, cattāri saccāni dīpetvā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne brāhmaṇo saddhiṃ catūhi puttehi catūhi ca suṇhāhi desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhito. Tato paṭṭhāya satthā na sabbakālaṃ tesaṃ gehaṃ agamāsīti. Catutthaṃ.

ครั้งนั้น ในวันหนึ่ง ที่เรือนของบุตรชายคนโตมีงานมงคลเกิดขึ้น เขาจึงกล่าวกะบิดาว่า "ข้าแต่พ่อ เราจะจัดงานมงคลแก่ใครดี" (บิดาตอบว่า) "พวกเราไม่รู้จักคนอื่นมิใช่หรือ ก็พระสมณโคดมเป็นสหายของเรามิใช่หรือ" (บุตรกล่าวว่า) "ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงนิมนต์พระสมณโคดมพร้อมด้วยภิกษุ ๕๐๐ รูปเพื่อฉันในวันพรุ่งนี้เถิด" พราหมณ์ได้กระทำตามนั้น พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์แล้ว ในวันรุ่งขึ้น อันภิกษุสงฆ์แวดล้อม เสด็จไปยังประตูเรือนของเขา บุตรชายนั้นให้พระศาสดาเสด็จเข้าไปสู่เรือนที่ฉาบทาด้วยโคมัยสด ประดับประดาด้วยเครื่องตกแต่งทุกอย่าง แล้วให้ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ได้ถวายข้าวยาคูชนิดข้นและของขบเคี้ยวชนิดต่างๆ ในระหว่างภัตกิจนั่นเอง บุตรทั้ง ๔ คนของพราหมณ์ได้นั่งในสำนักของพระศาสดาแล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พวกข้าพระองค์บำรุงบิดาของพวกข้าพระองค์ ไม่ได้ประมาท ขอพระองค์จงทอดพระเนตรอัตภาพของท่านเถิด" พระศาสดาตรัสว่า "กรรมดีอันท่านทั้งหลายทำแล้ว ชื่อว่าการเลี้ยงดูมารดาบิดา เป็นสิ่งที่บัณฑิตในกาลก่อนประพฤติมาแล้วนั่นเทียว" ดังนี้แล้ว ทรงเล่ามหานาคชาดก ทรงประกาศสัจจะ ๔ แล้วทรงแสดงธรรม ในกาลจบเทศนา พราหมณ์พร้อมด้วยบุตร ๔ คนและสะใภ้ ๔ คน ส่งญาณไปตามกระแสเทศนา ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล จำเดิมแต่นั้นมา พระศาสดาไม่ได้เสด็จไปยังเรือนของพวกเขาตลอดกาลทุกเมื่อ จบสูตรที่ ๔

5. Mānatthaddhasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถามานัตถัทธสูตร

201. Pañcame mānatthaddhoti vātabharitabhastā viya mānena thaddho. Ācariyanti sippuggahaṇakāle ācariyo anabhivādentassa sippaṃ na deti, aññasmiṃ pana kāle taṃ na abhivādeti, atthibhāvampissa na jānāti. Nāyaṃ samaṇoti evaṃ kirassa ahosi – ‘‘yasmā ayaṃ samaṇo mādise jātisampannabrāhmaṇe sampatte paṭisanthāramattampi na karoti, tasmā na kiñci jānātī’’ti.

๒๐๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า มานตฺถทฺโธ ได้แก่ ผู้กระด้างด้วยมานะ ดุจถุงหนังที่เต็มด้วยลม บทว่า อาจริยํ ได้แก่ ในเวลาเรียนศิลปะ อาจารย์ย่อมไม่ให้ศิลปะแก่ผู้ที่ไม่ไหว้ แต่ในกาลอื่น เขาย่อมไม่ไหว้อาจารย์นั้น แม้ความเป็นผู้มีอยู่ของอาจารย์นั้นก็ไม่รับรู้ บทว่า นายํ สมโณ ได้แก่ ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นเกิดความคิดอย่างนี้ว่า "เพราะเหตุที่พระสมณะนี้ เมื่อพราหมณ์ผู้สมบูรณ์ด้วยชาติเช่นเรามาถึงแล้ว แม้สักว่าการปฏิสันถารก็ไม่กระทำ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่รู้อะไรเลย"

Abbhutavittajātāti abhūtapubbāya tuṭṭhiyā samannāgatā. Kesu cassāti kesu bhaveyya. Kyassāti ke assa puggalassa. Apacitā assūti apacitiṃ dassetuṃ yuttā bhaveyyuṃ. Arahanteti imāya gāthāya desanākusalattā attānaṃ antokatvā pūjaneyyaṃ dasseti. Pañcamaṃ.

บทว่า อพฺภูตวิตฺตชาตา ได้แก่ เป็นผู้ประกอบด้วยความยินดีที่ไม่เคยมีมาก่อน บทว่า เกสุ จสฺสา ได้แก่ พึงมีในใคร บทว่า กฺยสฺสา ได้แก่ ใครเป็นของบุคคลนั้น บทว่า อปจิตา อสฺสู ได้แก่ พึงเป็นผู้สมควรเพื่อแสดงการนอบน้อม บทว่า อรหนฺเต คือ พระผู้มีพระภาค เพราะความเป็นผู้ฉลาดในเทศนา จึงทรงแสดงบุคคลผู้ควรบูชาโดยทรงรวมพระองค์ไว้ในภายในด้วยคาถานี้ จบสูตรที่ ๕

6. Paccanīkasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปัจจนีกสูตร

202. Chaṭṭhe ‘‘sabbaṃ seta’’nti vutte ‘‘sabbaṃ kaṇha’’ntiādinā nayena paccanīkaṃ karontassevassa sātaṃ sukhaṃ hotīti paccanīkasāto. Yo [Pg.243] ca vineyya sārambhanti yo karaṇuttariyalakkhaṇaṃ sārambhaṃ vinetvā suṇātīti attho. Chaṭṭhaṃ.

๒๐๒. ในสูตรที่ ๖ เมื่อมีผู้กล่าวว่า "ทั้งหมดเป็นสีขาว" พราหมณ์นั้นจะกล่าวแย้งโดยนัยเป็นต้นว่า "ทั้งหมดเป็นสีดำ" ความยินดีและความสุขย่อมมีแก่ผู้ที่กระทำความขัดแย้งนั่นเทียว เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปัจจนีกสาตะ (ผู้ยินดีในความขัดแย้ง) บทว่า โย จ วิเนยฺย สารมฺภํ มีเนื้อความว่า ผู้ใดบรรเทาความแข่งดีอันมีลักษณะกระทำยิ่งแล้วย่อมฟัง จบสูตรที่ ๖

7. Navakammikasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถานวกัมมิกสูตร

203. Sattame navakammikabhāradvājoti so kira araññe rukkhaṃ chindāpetvā tattheva pāsādakūṭāgārādīni yojetvā nagaraṃ āharitvā vikkiṇāti, iti navakammaṃ nissāya jīvatīti navakammiko, gottena bhāradvājoti navakammikabhāradvājo. Disvānassa etadahosīti chabbaṇṇarasmiyo vissajjetvā nisinnaṃ bhagavantaṃ disvāna assa etaṃ ahosi. Vanasminti imasmiṃ vanasaṇḍe. Ucchinnamūlaṃ me vananti mayhaṃ kilesavanaṃ ucchinnamūlaṃ. Nibbanathoti nikkilesavano. Eko rameti ekako abhiramāmi. Aratiṃ vippahāyāti pantasenāsanesu ceva bhāvanāya ca ukkaṇṭhitaṃ jahitvā. Sattamaṃ.

๒๐๓. ในสูตรที่ ๗ บทว่า นวกมฺมิกภารทฺวาโช ได้แก่ ได้ยินว่า พราหมณ์นั้นให้คนตัดต้นไม้ในป่า แล้วประกอบเป็นปราสาทและเรือนยอดเป็นต้นในที่นั้นนั่นเอง แล้วนำเข้ามาขายในเมือง ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงชื่อว่า นวกัมมิกะ เพราะเลี้ยงชีพอาศัยนวกรรม (งานก่อสร้างใหม่) และโดยโคตรชื่อว่า ภารทวาชะ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า นวกัมมิกภารทวาชะ บทว่า ทิสฺวานสฺส เอตทโหสิ ได้แก่ พราหมณ์นั้นเห็นพระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งเปล่งพระฉัพพรรณรังสีแล้ว จึงเกิดความคิดนี้ขึ้น บทว่า วนสฺมึ ได้แก่ ในป่าทึบนี้ บทว่า อุจฺฉินฺนมูลํ เม วนํ ได้แก่ ป่าคือกิเลสของเรามีรากอันตัดขาดแล้ว บทว่า นิพฺพนโถ ได้แก่ เป็นผู้ไม่มีป่าคือกิเลส บทว่า เอโก รเม ได้แก่ เราย่อมยินดียิ่งอยู่ผู้เดียว บทว่า อรตึ วิปฺปหาย ได้แก่ ละความกระสันในเสนาสนะอันสงัดและในภาวนาแล้ว จบสูตรที่ ๗

8. Kaṭṭhahārasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถากัฏฐหารสูตร

204. Aṭṭhame antevāsikāti veyyāvaccaṃ katvā sippuggaṇhanakā dhammantevāsikā. Nisinnanti chabbaṇṇarasmiyo vissajjetvā nisinnaṃ. Gambhīrarūpeti gambhīrasabhāve.

๒๐๔. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อนฺเตวาสิกา ได้แก่ ศิษย์ผู้เรียนศิลปะโดยการทำไวยาวัจจะ ชื่อว่า ธรรมันเตวาสิก บทว่า นิสินฺนํ ได้แก่ ผู้ประทับนั่งเปล่งพระฉัพพรรณรังสี บทว่า คมฺภีรรูเป ได้แก่ ในที่มีสภาพลึกซึ้ง

Bahubheraveti tatraṭṭhakasaviññāṇakaaviññāṇakabheravehi bahubherave. Vigāhiyāti anupavisitvā. Aniñjamānenātiādīni kāyavisesanāni, evarūpena kāyenāti attho. Sucārurūpaṃ vatāti atisundaraṃ vata jhānaṃ jhāyasīti vadati.

บทว่า พหุเภรเว ได้แก่ มีภัยมากด้วยภัยอันมีวิญญาณและไม่มีวิญญาณซึ่งตั้งอยู่ในที่นั้น บทว่า วิคาหิยา ได้แก่ เข้าไปแล้ว บททั้งหลายมีบทว่า อนิญฺชมาเนน เป็นต้น เป็นบทขยายลักษณะของกาย มีเนื้อความว่า ด้วยกายมีสภาพไม่หวั่นไหวเช่นนี้ บทว่า สุจารุรูปํ วต ได้แก่ (พราหมณ์) กล่าวว่า "ท่านย่อมเพ่งฌานอันงดงามยิ่งนักหนอ"

Vanavassito munīti vanaṃ avassito buddhamuni. Idanti idaṃ tumhākaṃ evaṃ vane nisinnakāraṇaṃ mayhaṃ accherarūpaṃ paṭibhāti. Pītimanoti tuṭṭhacitto. Vane vaseti vanamhi vasi.

บทว่า วนวสฺสิโต มุนิ ได้แก่ พระพุทธมุนีผู้อาศัยป่าอยู่ บทว่า อิทํ ได้แก่ เหตุที่ท่านนั่งอยู่ในป่าอย่างนี้ ย่อมปรากฏเป็นของน่าอัศจรรย์แก่เรา บทว่า ปีติมโน ได้แก่ เป็นผู้มีจิตยินดี บทว่า วเน วเส ได้แก่ อยู่ในป่า

Maññāmahanti maññāmi ahaṃ. Lokādhipatisahabyatanti lokādhipatimahābrahmunā sahabhāvaṃ. Ākaṅkhamānoti icchamāno. Tidivaṃ anuttaranti idaṃ brahmalokameva sandhāyāha. Kasmā bhavaṃ vijanamaraññamassitoti ahaṃ tāva brahmalokaṃ ākaṅkhamānoti maññāmi. Yadi evaṃ na hoti, atha me ācikkha, kasmā bhavanti? Pucchati. Brahmapattiyāti seṭṭhapattiyā[Pg.244]. Idha idaṃ tapo kasmā karosīti aparenapi ākārena pucchati.

บทว่า มญฺญามหํ ได้แก่ ข้าพเจ้าเข้าใจว่า บทว่า โลกาธิปติสหพฺยตํ ได้แก่ ซึ่งความเป็นผู้เสมอกับท้าวมหาพรหมผู้เป็นใหญ่ในโลก บทว่า อากงฺขมาโน ได้แก่ เป็นผู้ปรารถนาอยู่ บทว่า ติทิวํ อนุตฺตรํ นี้ พราหมณ์กล่าวหมายถึงพรหมโลกนั่นเอง บทว่า กสฺมา ภวํ วิชนมรญฺญมสฺสิโต คือ พราหมณ์ถามว่า "ข้าพเจ้าเข้าใจก่อนว่า ท่านเป็นผู้ปรารถนาพรหมโลก หากมิได้เป็นอย่างนั้น ถ้าอย่างนั้น ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้าว่า เพราะเหตุไรท่านจึงอยู่ในป่า" บทว่า พฺรหฺมปตฺติยา ได้แก่ เพื่อบรรลุความเป็นผู้ประเสริฐ และถามโดยนัยอื่นอีกว่า "เพราะเหตุไร ท่านจึงบำเพ็ญตบะนี้อยู่ในที่นี้"

Kaṅkhāti taṇhā. Abhinandanāti abhinandanavasena taṇhāva vuttā. Anekadhātūsūti anekasabhāvesu ārammaṇesu. Puthūti nānappakārā taṇhā sesakilesā vā. Sadāsitāti niccakālaṃ avassitā. Aññāṇamūlappabhavāti avijjāmūlā hutvā jātā. Pajappitāti taṇhāva ‘‘idampi mayhaṃ, idampi mayha’’nti pajappāpanavasena pajappitā nāmāti vuttā. Sabbā mayā byantikatāti sabbā taṇhā mayā aggamaggena vigatantā nirantā katā. Samūlikāti saddhiṃ aññāṇamūlena.

บทว่า กงฺขา ได้แก่ ตัณหา บทว่า อภินนฺทนา ได้แก่ ตรัสหมายถึงตัณหานั่นเองโดยนัยแห่งความเพลิดเพลินยิ่ง บทว่า อเนกธาตูสู ได้แก่ ในอารมณ์ทั้งหลายที่มีสภาวะต่างๆ บทว่า ปุถู ได้แก่ ตัณหาชนิดต่างๆ หรือกิเลสที่เหลือ บทว่า สทาสิตา ได้แก่ อาศัยอยู่ตลอดกาลเป็นนิตย์ บทว่า อญฺญาณมูลปฺปภวา ได้แก่ มีอวิชชาเป็นรากเหง้าแล้วเกิดขึ้น บทว่า ปชปฺปิตา ได้แก่ ตรัสว่า ตัณหานั่นเองชื่อว่า ปชัปปิตา โดยนัยแห่งการทำให้ปรารถนาว่า "แม้นี้ก็ของเรา แม้นี้ก็ของเรา" บทว่า สพฺพา มยา พฺยนฺติกตา ได้แก่ ตัณหาทั้งปวงอันเรากระทำให้สิ้นสุดไป ไม่มีเหลือ ด้วยอัคคมรรค (อรหัตตมรรค) บทว่า สมูลิกา ได้แก่ พร้อมด้วยรากคืออวิชชา

Anūpayoti anupagamano. Sabbesu dhammesu visuddhadassanoti iminā sabbaññutaññāṇaṃ dīpeti. Sambodhimanuttaranti arahattaṃ sandhāyāha. Sivanti seṭṭhaṃ. Jhāyāmīti dvīhi jhānehi jhāyāmi. Visāradoti vigatasārajjo. Aṭṭhamaṃ.

บทว่า อนูปโย คือ ไม่เข้าไป. ด้วยบทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ วิสุทฺธทสฺสโน นี้ ทรงแสดงสัพพัญญุตญาณ. ตรัสบทว่า สมฺโพธิมนุตฺตรํ ทรงหมายถึงอรหัตตผล. บทว่า สิวํ คือ ประเสริฐ. บทว่า ฌายามิ คือ ย่อมเพ่งด้วยฌาน ๒ อย่าง. บทว่า วิสารโท คือ ผู้มีความครั่นคร้ามไปปราศแล้ว. สุตตที่ ๘ จบ.

9. Mātuposakasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถามาตุโปสกสูตร

205. Navame peccāti ito paṭigantvā. Navamaṃ.

๒๐๕. ในสูตรที่ ๙ บทว่า เปจฺจ คือ ละไปจากอัตภาพนี้แล้ว. สุตตที่ ๙ จบ.

10. Bhikkhakasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาภิกขกสูตร

206. Dasame idhāti imasmiṃ bhikkhubhāve. Vissaṃ dhammanti duggandhaṃ akusaladhammaṃ. Bāhitvāti aggamaggena jahitvā. Saṅkhāyāti ñāṇena. Sa ve bhikkhūti vuccatīti so ve bhinnakilesattā bhikkhu nāma vuccati. Dasamaṃ.

๒๐๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อิธ คือ ในความเป็นภิกษุนี้. บทว่า วิสฺสํ ธมฺมํ คือ อกุศลธรรมอันมีกลิ่นเหม็น. บทว่า พาหิตฺวา คือ ละได้แล้วด้วยอัคคมรรค. บทว่า สงฺขาย คือ ด้วยญาณ. บทว่า ส เว ภิกฺขูติ วุจฺจติ ความว่า ท่านผู้นั้นแล ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้มีกิเลสอันทำลายแล้ว. สุตตที่ ๑๐ จบ.

11. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาสังคารวสูตร

207. Ekādasame paccetīti icchati pattheti. Sādhu, bhanteti āyācamāno āha. Therassa kiresa gihisahāyo, tasmā thero ‘‘ayaṃ varāko maṃ sahāyaṃ labhitvāpi micchādiṭṭhiṃ gahetvā mā apāyapūrako ahosī’’ti āyācati. Apicesa mahāparivāro, tasmiṃ [Pg.245] pasanne pañcakulasatāni anuvattissantīti maññamānopi āyācati. Atthavasanti atthānisaṃsaṃ atthakāraṇaṃ. Pāpanti pāṇātipātādiakusalaṃ. Pavāhemīti galappamāṇaṃ udakaṃ otaritvā pavāhemi palāpemi. Dhammoti gāthā vuttatthāva. Ekādasamaṃ.

๒๐๗. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า ปจฺเจติ คือ ย่อมปรารถนา ย่อมต้องการ. ท่านพระอานนท์ เมื่อจะทูลขอ จึงกล่าวคำว่า สาธุ ภนฺเต. ได้ยินว่า พราหมณ์นี้เป็นคฤหัสถ์สหายของพระเถระ เพราะฉะนั้น พระเถระจึงทูลขอว่า "คนเข็ญใจผู้นี้ แม้จะได้เราเป็นสหายแล้ว ก็อย่าได้ถือเอามิจฉาทิฏฐิ เป็นผู้ทำอบายให้เต็มเลย". อีกอย่างหนึ่ง พราหมณ์นี้มีบริวารมาก เมื่อเขาเลื่อมใสแล้ว ตระกูล ๕๐๐ ก็จักประพฤติตาม ดังนี้ เมื่อท่านสำคัญอยู่ จึงทูลขอ. บทว่า อตฺถวสํ คือ อานิสงส์แห่งประโยชน์ เหตุแห่งประโยชน์. บทว่า ปาปํ คือ อกุศลมีปาณาติบาตเป็นต้น. บทว่า ปวาเหมิ คือ ข้าพเจ้าลงไปในน้ำประมาณเพียงคอแล้ว ย่อมลอยไป ย่อมให้หนีไป. คาถาว่า ธมฺโม มีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว. สุตตที่ ๑๑ จบ.

12. Khomadussasuttavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาโขมทุสสสูตร

208. Dvādasame khomadussaṃ nāmāti khomadussānaṃ ussannattā evaṃladdhanāmaṃ. Sabhāyanti sālāyaṃ. Phusāyatīti phusitāni muñcati vassati. Satthā kira taṃ sabhaṃ upasaṅkamitukāmo – ‘‘mayi evamevaṃ upasaṅkamante aphāsukadhātukaṃ hoti, ekaṃ kāraṇaṃ paṭicca upasaṅkamissāmī’’ti adhiṭṭhānavasena vuṭṭhiṃ uppādesi. Sabhādhammanti sukhanisinne kira asañcāletvā ekapassena pavisanaṃ tesaṃ sabhādhammo nāma, na mahājanaṃ cāletvā ujukameva pavisanaṃ. Bhagavā ca ujukameva āgacchati, tena te kupitā bhagavantaṃ hīḷentā ‘‘ke ca muṇḍakā samaṇakā, ke ca sabhādhammaṃ jānissantī’’ti āhaṃsu. Santoti paṇḍitā sappurisā. Pahāyāti ete rāgādayo jahitvā rāgādivinayāya dhammaṃ bhaṇanti, tasmā te santo nāmāti. Dvādasamaṃ.

๒๐๘. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า โขมทุสฺสํ นาม คือ ชื่อว่าโขมทุสสะ เพราะเป็นที่รวบรวมผ้าโขมพัสตร์ จึงได้ชื่ออย่างนั้น. บทว่า สภายํ คือ ในศาลา. บทว่า ผุสายติ คือ ย่อมปล่อยหยาดฝน คือฝนย่อมตก. ได้ยินว่า พระศาสดาทรงประสงค์จะเสด็จเข้าไปยังสภานั้น (ทรงดำริว่า) "เมื่อเราเข้าไปอย่างนี้เฉยๆ จะเป็นเหตุไม่ผาสุก เราอาศัยเหตุอย่างหนึ่งแล้วจักเข้าไป" ดังนี้แล้ว จึงทรงบันดาลฝนให้ตกด้วยอำนาจอธิษฐาน. บทว่า สภาธมฺมํ ความว่า ได้ยินว่า ธรรมเนียมในสภาของพราหมณ์เหล่านั้น คือ การเข้าไปทางด้านข้างโดยไม่ให้ผู้ที่นั่งสบายอยู่แล้วเคลื่อนไหว ไม่ใช่การเข้าไปตรงๆ โดยทำให้มหาชนเคลื่อนไหว. และพระผู้มีพระภาคก็เสด็จมาตรงๆ ทีเดียว ด้วยเหตุนั้น พราหมณ์เหล่านั้นจึงโกรธ เมื่อจะดูหมิ่นพระผู้มีพระภาค จึงกล่าวว่า "สมณะโล้นพวกไหนกัน จักรู้ธรรมเนียมในสภาได้อย่างไร". บทว่า สนฺโต คือ บัณฑิต สัตบุรุษ. บทว่า ปหาย คือ ละราคะเป็นต้นเหล่านี้แล้ว ย่อมกล่าวธรรมเพื่อกำจัดราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่า สันตะ. สุตตที่ ๑๒ จบ.

Upāsakavaggo dutiyo.

อุปาสกวรรคที่ ๒ จบ

Iti sāratthappakāsiniyā

ในอรรถกถาสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

แห่งอรรถกถาสังยุตตนิกาย

Brāhmaṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพราหมณสังยุตต์ จบ.

8. Vaṅgīsasaṃyuttaṃ

๘. วังคีสสังยุตต์

1. Nikkhantasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถานิกขันตสูตร

209. Vaṅgīsasaṃyuttassa [Pg.246] paṭhame aggāḷave cetiyeti āḷaviyaṃ aggacetiye. Anuppanne buddhe aggāḷavagotamakādīni yakkhanāgādīnaṃ bhavanāni, cetiyāni ahesuṃ. Uppanne buddhe tāni apanetvā manussā vihāre kariṃsu. Tesaṃ tāneva nāmāni jātāni. Nigrodhakappenāti nigrodharukkhamūlavāsinā kappattherena. Ohiyyakoti ohīnako. Vihārapāloti so kira tadā avassiko hoti pattacīvaraggahaṇe akovido. Atha naṃ therā bhikkhū – ‘‘āvuso, imāni chattupāhanakattarayaṭṭhiādīni olokento nisīdā’’ti vihārarakkhakaṃ katvā piṇḍāya pavisiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘vihārapālo’’ti. Samalaṅkaritvāti attano vibhavānurūpena alaṅkārena alaṅkaritvā. Cittaṃ anuddhaṃsetīti kusalacittaṃ viddhaṃseti vināseti. Taṃ kutettha labbhāti etasmiṃ rāge uppanne taṃ kāraṇaṃ kuto labbhā. Yaṃ me paroti yena me kāraṇena añño puggalo vā dhammo vā anabhiratiṃ vinodetvā idāneva abhiratiṃ uppādeyya ācariyupajjhāyāpi maṃ vihāre ohāya gatā.

๒๐๙. ในสูตรที่ ๑ แห่งวังคีสสังยุตต์ บทว่า อคฺคาฬเว เจติเย คือ ที่อัคคาฬวเจดีย์ในเมืองอาฬวี. ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ สถานที่ของพวกยักษ์และนาคเป็นต้น มีอัคคาฬวะและโคตมกะเป็นต้น ได้เป็นเจดีย์. เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติแล้ว มนุษย์ทั้งหลายรื้อถอนเจดีย์เหล่านั้นแล้วสร้างวิหารขึ้น. ชื่อเหล่านั้นนั่นแหละได้เป็นชื่อของวิหารเหล่านั้น. บทว่า นิโคฺรธกปฺเปน คือ กับท่านพระกัปปเถระผู้อยู่ที่โคนต้นไทร. บทว่า โอหิยฺยโก คือ ผู้ถูกทิ้งไว้. บทว่า วิหารปาโล ความว่า ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ท่าน (วังคีสะ) ยังไม่มีพรรษา ไม่ฉลาดในการถือบาตรและจีวร. ลำดับนั้น ภิกษุผู้เฒ่าทั้งหลายมอบหมายให้เป็นผู้รักษาวัดว่า "อาวุโส ท่านจงนั่งดูแลร่ม รองเท้า ไม้เท้า เป็นต้นเหล่านี้เถิด" แล้วจึงเข้าไปบิณฑบาต. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "วิหารปาโล". บทว่า สมาลงฺกริตฺวา คือ ประดับประดาด้วยเครื่องประดับตามสมควรแก่สมบัติของตน. บทว่า จิตฺตํ อนุทฺธํเสติ คือ ย่อมทำลาย ย่อมยังกุศลจิตให้พินาศ. บทว่า ตํ กุเตตฺถ ลพฺภา ความว่า เมื่อราคะนี้เกิดขึ้นแล้ว จะพึงได้เหตุนั้นแต่ที่ไหน. บทว่า ยํ เม ปโร ความว่า บุคคลอื่นหรือธรรมอื่นใด ที่จะพึงบรรเทาความไม่ยินดี แล้วทำให้ความยินดีเกิดขึ้นแก่เราในบัดนี้ได้ ด้วยเหตุใด แม้พระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ก็ทิ้งเราไว้ในวิหารไปเสียแล้ว.

Agārasmāti agārato nikkhantaṃ. Anagāriyanti pabbajjaṃ upagatanti attho. Kaṇhatoti kaṇhapakkhato mārapakkhato ādhāvanti. Uggaputtāti uggatānaṃ puttā mahesakkhā rājaññabhūtā. Daḷhadhamminoti daḷhadhanuno, uttamappamāṇaṃ ācariyadhanuṃ dhārayamānā. Sahassaṃ apalāyinanti ye te samantā sarehi parikireyyuṃ, tesaṃ apalāyīnaṃ saṅkhaṃ dassento ‘‘sahassa’’nti āha. Etato bhiyyoti etasmā sahassā atirekatarā. Neva maṃ byādhayissantīti maṃ cāletuṃ na sakkhissanti. Dhamme samhi patiṭṭhitanti anabhiratiṃ vinodetvā abhiratiṃ uppādanasamatthe sake sāsanadhamme patiṭṭhitaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – issāsasahasse tāva samantā sarehi parikirante sikkhito puriso daṇḍakaṃ gahetvā sabbe sare sarīre apatamāne antarāva paharitvā pādamūle pāteti. Tattha [Pg.247] ekopi issāso dve sare ekato na khipati, imā pana itthiyo rūpārammaṇādivasena pañca pañca sare ekato khipanti. Evaṃ khipantiyo etā sacepi atirekasahassā honti, neva maṃ cāletuṃ sakkhissantīti.

บทว่า อคารสฺมา คือ ออกไปแล้วจากเรือน. บทว่า อนคาริยํ ความว่า เข้าถึงบรรพชา. บทว่า กณฺหโต คือ ย่อมวิ่งไปจากฝ่ายดำ คือจากฝ่ายมาร. บทว่า อุคฺคปุตฺตา คือ บุตรของตระกูลสูง เป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่ เป็นกษัตริย์. บทว่า ทฬฺหธมฺมิโน คือ ผู้มีธนูมั่นคง ถือธนูของอาจารย์อันมีประมาณอย่างอุดม. บทว่า สหสฺสํ อปลายนฺติ ความว่า พระเถระเมื่อจะแสดงจำนวนของนายขมังธนูผู้ไม่หนีไปเหล่านั้น ซึ่งจะพึงระดมยิงด้วยลูกศรจากรอบด้าน จึงกล่าวว่า สหสฺสํ. บทว่า เอตโต ภิยฺโย คือ มากยิ่งกว่าพันนั้น. บทว่า เนว มํ พฺยาธยิสฺสนฺติ คือ จักไม่สามารถทำให้เราหวั่นไหวได้. บทว่า ธมฺเม สมฺหิ ปติฏฺฐิตํ คือ ผู้ตั้งมั่นอยู่ในธรรมของตน คือในศาสนธรรมที่สามารถบรรเทาความไม่ยินดีและทำให้เกิดความยินดีได้. อธิบายว่า อันบุรุษผู้ฝึกฝนแล้ว เมื่อนายขมังธนูหนึ่งพันคนระดมยิงด้วยลูกศรจากรอบด้าน ก็ย่อมถือไม้เท้าปัดลูกศรทั้งหมดไม่ให้ตกต้องร่างกาย ให้ตกที่โคนเท้าได้ในระหว่างนั่นเทียว. ในบรรดานายขมังธนูเหล่านั้น แม้คนหนึ่งก็ยิงลูกศรสองดอกพร้อมกันไม่ได้, แต่สตรีเหล่านี้ย่อมยิงลูกศรห้าดอกพร้อมกันโดยอำนาจแห่งรูปารมณ์เป็นต้น. สตรีเหล่านั้นเมื่อยิงอยู่อย่างนี้ แม้หากจะมีจำนวนเกินกว่าพัน ก็ไม่สามารถทำให้เราหวั่นไหวได้เลย.

Sakkhī hi me sutaṃ etanti mayā hi sammukhā etaṃ sutaṃ. Nibbānagamanaṃ magganti vipassanaṃ sandhāyāha. So hi nibbānassa pubbabhāgamaggo, liṅgavipallāsena pana ‘‘magga’’nti āha. Tattha meti tasmiṃ me attano taruṇavipassanāsaṅkhāte nibbānagamanamagge mano nirato. Pāpimāti kilesaṃ ālapati. Maccūtipi tameva ālapati. Na me maggampi dakkhasīti yathā me bhavayoniādīsu gatamaggampi na passasi, tathā karissāmīti. Paṭhamaṃ.

บทว่า สกฺขี หิ เม สุตํ เอตํ ความว่า อันเราได้ฟังมาเฉพาะพระพักตร์. บทว่า นิพฺพานคมนํ มคฺคํ ท่านกล่าวหมายถึงวิปัสสนา. จริงอยู่ วิปัสสนานั้นเป็นบุพภาคคมรรคของพระนิพพาน แต่ท่านกล่าวว่า มรรค ด้วยลิงควิปลาส. บทว่า ตตฺถ เม ความว่า ในมรรคนำไปสู่พระนิพพาน อันชื่อว่าตรุณวิปัสสนาของเเรานั้น ใจของเรายินดีแล้ว. บทว่า ปาปิมา ท่านเรียกกิเลส. แม้บทว่า มจฺจุ ก็เรียกกิเลสนั้นเหมือนกัน. บทว่า น เม มคฺคมฺปิ ทกฺขสิ ความว่า ท่านจักไม่เห็นแม้ทางไปของเราในภพและโยนิเป็นต้น ฉันใด เราจักกระทำฉันนั้น. จบสูตรที่ ๑.

2. Aratīsuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาอรติสูตร

210. Dutiye nikkhamatīti vihārā nikkhamati. Aparajju vā kāleti dutiyadivase vā bhikkhācārakāle. Vihāragaruko kiresa thero. Aratiñca ratiñcāti sāsane aratiṃ kāmaguṇesu ca ratiṃ. Sabbaso gehasitañca vitakkanti pañcakāmaguṇagehanissitaṃ pāpavitakkañca sabbākārena pahāya. Vanathanti kilesamahāvanaṃ. Kuhiñcīti kismiñci ārammaṇe. Nibbanathoti nikkilesavano. Aratoti taṇhāratirahito.

๒๑๐. ในสูตรที่ ๒ บทว่า นิกฺขมติ คือ ออกไปจากวิหาร. บทว่า อปรชฺชุ วา กาเล คือ ในวันรุ่งขึ้น หรือในเวลาเที่ยวบิณฑบาต. ได้ยินว่า พระเถระรูปนี้เป็นผู้เคารพในวิหาร. บทว่า อรตึ จ รตึ จ คือ ความไม่ยินดีในพระศาสนา และความยินดีในกามคุณ. บทว่า สพฺพโส เคหสิตญฺจ วิตกฺกํ คือ ละปาปวิตกอันอาศัยเรือนคือกามคุณ ๕ โดยประการทั้งปวง. บทว่า วนถํ คือ ป่าใหญ่คือกิเลส. บทว่า กุหิญฺจิ คือ ในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่ง. บทว่า นิพฺพรถา คือ ผู้ไม่มีป่าคือกิเลส. บทว่า อรโต คือ ผู้ปราศจากความยินดีคือตัณหา.

Pathaviñca vehāsanti pathaviṭṭhitañca itthipurisavatthālaṅkārādivaṇṇaṃ, vehāsaṭṭhakañca candasūriyobhāsādi. Rūpagatanti rūpameva. Jagatogadhanti jagatiyā ogadhaṃ, antopathaviyaṃ nāgabhavanagatanti attho. Parijīyatīti parijīrati. Sabbamaniccanti sabbaṃ taṃ aniccaṃ. Ayaṃ therassa mahāvipassanāti vadanti. Evaṃ samaccāti evaṃ samāgantvā. Caranti mutattāti viññātattabhāvā viharanti.

บทว่า ปฐวิญฺจ เวหาสํ คือ วรรณะแห่งสตรี บุรุษ ผ้า และเครื่องประดับเป็นต้น อันตั้งอยู่บนแผ่นดิน และแสงจันทร์ แสงอาทิตย์เป็นต้น อันตั้งอยู่ในอากาศ. บทว่า รูปคตํ คือ รูปนั่นเอง. บทว่า ชคโตคธํ คือ หยั่งลงในแผ่นดิน อธิบายว่า ไปสู่ภพนาคภายในแผ่นดิน. บทว่า ปริชิยฺยติ คือ ย่อมคร่ำคร่า. บทว่า สพฺพมนิจฺจํ คือ ทั้งหมดนั้นไม่เที่ยง. ท่านกล่าวว่า นี้เป็นมหาวิปัสสนาของพระเถระ. บทว่า เอวํ สเมจฺจ คือ รู้แจ้งอย่างนี้แล้ว. บทว่า จรนฺติ มุตตฺตา คือ มีอัตภาพอันรู้แจ้งแล้วอยู่.

Upadhīsūti khandhakilesābhisaṅkhāresu. Gadhitāti giddhā. Diṭṭhasuteti cakkhunā diṭṭhe rūpe, sotena sute sadde. Paṭighe ca mute cāti ettha paṭighapadena gandharasā gahitā, mutapadena phoṭṭhabbārammaṇaṃ. Yo ettha na limpatīti yo etesu pañcakāmaguṇesu taṇhādiṭṭhilepehi na limpati.

บทว่า อุปธีสุ คือ ในขันธ์ กิเลส และอภิสังขาร. บทว่า คธิตา คือ ผู้กำหนัดแล้ว. บทว่า ทิฏฺฐสุเต คือ ในรูปที่เห็นด้วยตา ในเสียงที่ได้ยินด้วยหู. ในบทว่า ปฏิเฆ จ มุเต จ นี้ ท่านถือเอากลิ่นและรสด้วยบทว่า ปฏิฆะ, ถือเอาโผฏฐัพพารมณ์ด้วยบทว่า มุตะ. บทว่า โย เอตฺถ น ลิมฺปติ คือ ผู้ใดไม่ติดในกามคุณ ๕ เหล่านี้ ด้วยเครื่องฉาบทาคือตัณหาและทิฏฐิ.

Atha saṭṭhinissitā savitakkā, puthū janatāya adhammā niviṭṭhāti atha cha ārammaṇanissitā puthū adhammavitakkā janatāya niviṭṭhāti attho. Na [Pg.248] ca vaggagatassa kuhiñcīti tesaṃ vasena na katthaci kilesavaggagato bhaveyya. No pana duṭṭhullabhāṇīti duṭṭhullavacanabhāṇīpi na siyā. Sa bhikkhūti so evaṃvidho bhikkhu nāma hoti.

บทว่า อถ สฏฺฐินิสฺสิตา สวิตกฺกา, ปุถู ชนตาย อธมฺมา นิวฏฺฐา ความว่า อกุศลวิตกจำนวนมากอันอาศัยอารมณ์ ๖ ได้ตั้งมั่นแล้วในหมู่ชน. บทว่า น จ วคฺคคตสฺส กุหิญฺจิ คือ ไม่พึงเป็นผู้เข้าถึงหมู่กิเลสในอารมณ์ไหนๆ ด้วยอำนาจแห่งวิตกเหล่านั้น. บทว่า โน ปน ทุฏฺฐุลฺลภาณี คือ ไม่พึงเป็นผู้กล่าววาจาหยาบคายด้วย. บทว่า ส ภิกฺขูติ คือ ผู้นั้นซึ่งเป็นเช่นนี้ ชื่อว่าเป็นภิกษุ.

Dabboti dabbajātiko paṇḍito. Cirarattasamāhitoti dīgharattaṃ samāhitacitto. Nipakoti nepakkena samannāgato pariṇatapañño. Apihālūti nittaṇho. Santaṃ padanti nibbānaṃ. Ajjhagamā munīti adhigato muni. Paṭicca parinibbuto kaṅkhati kālanti nibbānaṃ paṭicca kilesaparinibbānena parinibbuto parinibbānakālaṃ āgameti. Dutiyaṃ.

บทว่า ทพฺโพ คือ เป็นบัณฑิตมีชาติปัญญา. บทว่า จิรรตฺตสมาหิโต คือ มีจิตตั้งมั่นตลอดกาลนาน. บทว่า นิปโก คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาเครื่องบริหาร มีปัญญาแก่กล้า. บทว่า อปิหาลุ คือ ผู้ไม่มีตัณหา. บทว่า สนฺตํ ปทํ คือ พระนิพพาน. บทว่า อชฺฌคมา มุนิ คือ พระมุนีผู้บรรลุแล้ว. บทว่า ปฏิจฺจ ปรินิพฺพุโต กงฺขติ กาลํ คือ ท่านปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพานโดยอาศัยพระนิพพาน ย่อมรอคอยกาลปรินิพพาน. จบสูตรที่ ๒.

3. Pesalasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาเปสลสูตร

211. Tatiye atimaññatīti ‘‘kiṃ ime mahallakā? Na etesaṃ pāḷi, na aṭṭhakathā, na padabyañjanamadhuratā, amhākaṃ pana pāḷipi aṭṭhakathāpi nayasatena nayasahassena upaṭṭhātī’’ti atikkamitvā maññati. Gotamāti gotamabuddhasāvakattā attānaṃ ālapati. Mānapathanti mānārammaṇañceva mānasahabhuno ca dhamme. Vippaṭisārīhuvāti vippaṭisārī ahuvā, ahosīti attho. Maggajinoti maggena jitakileso. Kittiñca sukhañcāti vaṇṇabhaṇanañca kāyikacetasikasukhañca. Akhilodha padhānavāti akhilo idha padhānavā vīriyasampanno. Visuddhoti visuddho bhaveyya. Asesanti nissesaṃ navavidhaṃ. Vijjāyantakaroti vijjāya kilesānaṃ antakaro. Samitāvīti rāgādīnaṃ samitatāya samitāvī. Tatiyaṃ.

๒๑๑. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อติมญฺญติ คือ ดูหมิ่นโดยก้าวล่วงว่า "ภิกษุพวกนี้เป็นเถระแก่ๆ อะไรกัน? บาลีก็ดี อรรถกถาก็ดี ความไพเราะแห่งบทและพยัญชนะก็ดี ของภิกษุเหล่านั้นไม่มี ส่วนของพวกเรา ทั้งบาลีและอรรถกถาย่อมปรากฏโดยนัยร้อยนัยพัน". บทว่า โคตม ท่านเรียกตนเองเพราะเป็นสาวกของพระโคตมพุทธเจ้า. บทว่า มานปถํ คือ ธรรมทั้งหลายอันเป็นอารมณ์ของมานะและที่เกิดพร้อมกับมานะ. บทว่า วิปฺปฏิสารีหุวา ความว่า ได้เป็นผู้เดือดร้อน อธิบายว่า ได้เป็นแล้ว. บทว่า มคฺคชิโน คือ ผู้มีกิเลสอันชนะแล้วด้วยมรรค. บทว่า กิตฺตึ จ สุขญฺจ คือ การกล่าวสรรเสริญคุณ และความสุขทางกายและทางใจ. บทว่า อขิโลธ ปธานวา คือ เป็นผู้ไม่มีกิเลสดุจตะปูในศาสนานี้ เป็นผู้มีความเพียร สมบูรณ์ด้วยวิริยะ. บทว่า วิสุทฺโธ คือ พึงเป็นผู้บริสุทธิ์. บทว่า อเสสํ คือ มานะ ๙ อย่างโดยไม่มีเหลือ. บทว่า วิชฺชาย อนฺตกโร คือ เป็นผู้กระทำที่สุดแห่งกิเลสด้วยวิชชา. บทว่า สมิตาวี คือ เป็นผู้สงบแล้วเพราะความสงบแห่งราคะเป็นต้น. จบสูตรที่ ๓.

4. Ānandasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอานันทสูตร

212. Catutthe rāgoti āyasmā ānando mahāpuñño sambhāvito, taṃ rājarājamahāmattādayo nimantetvā antonivesane nisīdāpenti. Sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitāpi itthiyo theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā tālavaṇṭena bījenti, upanisīditvā pañhaṃ pucchanti dhammaṃ suṇanti. Tattha āyasmato vaṅgīsassa navapabbajitassa ārammaṇaṃ pariggahetuṃ asakkontassa itthirūpārammaṇe rāgo cittaṃ anuddhaṃseti. So saddhāpabbajitattā ujujātiko kulaputto ‘‘ayaṃ me rāgo vaḍḍhitvā diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ nāseyyā’’ti [Pg.249] cintetvā anantaraṃ nisinnova therassa attānaṃ āvikaronto kāmarāgenātiādimāha.

๒๑๒. ในสูตรที่ ๔ บทว่า ราโค ความว่า ท่านพระอานนท์เป็นผู้มีบุญมาก เป็นที่นับถือ, พวกพระราชาและมหาอำมาตย์เป็นต้นนิมนต์ท่านแล้วให้นั่งในพระราชวัง. แม้พวกสตรีผู้ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ก็เข้าไปหาพระเถระ ไหว้แล้ว พัดด้วยพัดใบตาล นั่งใกล้ๆ แล้วถามปัญหา ฟังธรรม. ในที่นั้น ราคะในอารมณ์คือรูปสตรีได้ครอบงำจิตของท่านพระวังคีสะผู้บวชใหม่ ผู้ไม่สามารถจะกำหนดอารมณ์ได้. ท่านซึ่งเป็นกุลบุตรผู้มีชาติตรงเพราะบวชด้วยศรัทธา คิดว่า "ราคะของเรานี้ถ้าเจริญขึ้น ก็จะทำลายประโยชน์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพ" ดังนี้แล้ว ขณะที่นั่งอยู่ใกล้ๆ นั่นเอง จึงเปิดเผยตนแก่พระเถระ กล่าวคาถามีคำเริ่มต้นว่า กามราเคน เป็นต้น.

Tattha nibbāpananti rāganibbānakāraṇaṃ. Vipariyesāti vipallāsena. Subhaṃ rāgūpasañhitanti rāgaṭṭhāniyaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Parato passāti aniccato passa. Mā ca attatoti attato mā passa. Kāyagatā tyatthūti kāyagatā te atthu. Animittañca bhāvehīti niccādīnaṃ nimittānaṃ ugghāṭitattā vipassanā animittā nāma, taṃ bhāvehīti vadati. Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā ceva pahānābhisamayā ca. Upasantoti rāgādisantatāya upasanto. Catutthaṃ.

ในคาถานั้น บทว่า นิพฺพาปนํ คือ เหตุแห่งการดับราคะ. บทว่า วิปริเยสา คือ ด้วยวิปลาส. บทว่า สุภํ ราคูปสญฺหิตํ คือ อารมณ์ที่น่าปรารถนาอันเป็นที่ตั้งแห่งราคะ. บทว่า ปรโต ปสฺส คือ จงเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง. บทว่า มา จ อตฺตโต คือ อย่าเห็นโดยความเป็นอัตตา. บทว่า กายคตา ตฺยตฺถุ คือ ขอสติอันไปในกายจงมีแก่ท่าน. บทว่า อนิมิตฺตญฺจ ภาเวหิ คือ วิปัสสนาชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะถอนนิมิตมีนิจจะ เป็นต้น ท่านกล่าวว่า จงเจริญวิปัสสนานั้น. บทว่า มานาภิสมยา คือ เพราะอภิสมัยคือการเห็นและอภิสมัยคือการละซึ่งมานะ. บทว่า อุปสนฺโต คือ สงบแล้วเพราะความสงบแห่งราคะเป็นต้น. จบสูตรที่ ๔.

5. Subhāsitasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสุภาสิตสูตร

213. Pañcame aṅgehīti kāraṇehi, avayavehi vā. Musāvādāveramaṇiādīni hi cattāri subhāsitavācāya kāraṇāni, saccavacanādayo cattāro avayavā. Kāraṇatthe ca aṅgasadde ‘‘catūhī’’ti nissakkavacanaṃ hoti, avayavatthe karaṇavacanaṃ. Samannāgatāti samanuāgatā pavattā yuttā ca. Vācāti samullapanavācā, yā ‘‘vācā girā byappatho’’ti (dha. sa. 636) ca, ‘‘nelā kaṇṇasukhā’’ti (dī. ni. 1.9) ca āgatā. ‘‘Yā pana vācāya ce kataṃ kamma’’nti evaṃ viññatti ca ‘‘yā catūhi vacīduccaritehi ārati…pe… ayaṃ vuccati sammāvācā’’ti (vibha. 206) evaṃ virati ca, ‘‘pharusavācā, bhikkhave, āsevitā bhāvitā bahulīkatā nirayasaṃvattanikā hotī’’ti (a. ni. 8.40) evaṃ cetanā ca vācāti āgatā, na sā idha adhippetā. Kasmā? Abhāsitabbato. Subhāsitāti suṭṭhu bhāsitā. Tenassā atthāvahataṃ dīpeti. No dubbhāsitāti na duṭṭhu bhāsitā. Tenassā anatthāvahanapahānataṃ dīpeti. Anavajjāti rāgādivajjarahitā. Imināssā kāraṇasuddhiṃ catudosābhāvañca dīpeti. Ananuvajjāti anuvādavimuttā. Imināssā sabbākārasampattiṃ dīpeti. Viññūnanti paṇḍitānaṃ. Tena nindāpasaṃsāsu bālā appamāṇāti dīpeti.

๒๑๓. ในลำดับที่ ๕ บทว่า อṅเคหิ คือ เพราะเหตุทั้งหลาย หรือ เพราะองค์ประกอบทั้งหลาย จริงอยู่ ธรรม ๔ ประการ มีมุสาวาทาเวรมณีเป็นต้น เป็นเหตุแห่งวาจาสุภาษิต, ธรรม ๔ ประการ มีสัจจวจนะเป็นต้น เป็นองค์ประกอบ และเมื่ออังคศัพท์มีอรรถว่าเหตุ บทว่า จตูหิ เป็นนิสสักกวจนะ (ปัญจมีวิภัตติ), เมื่อมีอรรถว่าองค์ประกอบ เป็นกรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ) บทว่า สมนฺนาคตา คือ ประกอบดีแล้ว เป็นไปแล้ว และสมควรแล้ว บทว่า วาจา คือ วาจาที่เปล่งออก, วาจาใดที่มาในพระบาลีว่า “วาจา คิรา พฺยปฺปโถ” และ “เนฬา กณฺณสุขา” อีกอย่างหนึ่ง แม้วิจญัตติที่มาอย่างนี้ว่า “ยา ปน วาจาย เจ กตํ กมฺมํ”, แม้วิรติที่มาอย่างนี้ว่า “ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ…เป… อยํ วุจฺจติ สมฺมาวาจา”, และแม้เจตนาที่มาอย่างนี้ว่า “ผรุสวาจา ภิกฺขเว อาเสวิตา ภาวิตา พหุลีกตา นิรยสํวตฺตนิกา โหติ” ก็เรียกว่าวาจา, แต่วาจานั้นไม่ทรงประสงค์ในที่นี้ ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเป็นสิ่งที่ไม่พึงกล่าว บทว่า สุภาสิตา คือ กล่าวดีแล้ว ด้วยบทนั้น ทรงแสดงความเป็นผู้นำมาซึ่งประโยชน์ของวาจานั้น บทว่า โน ทุพฺภาสิตา คือ ไม่ได้กล่าวชั่ว ด้วยบทนั้น ทรงแสดงการละความเป็นผู้นำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ของวาจานั้น บทว่า อนวชฺชา คือ ปราศจากโทษมีราคะเป็นต้น ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งเหตุและความไม่มีโทษ ๔ ประการของวาจานั้น บทว่า อนนุวชฺชา คือ พ้นจากคำติเตียน ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความถึงพร้อมด้วยอาการทั้งปวงของวาจานั้น บทว่า วิญฺญูนํ คือ ของบัณฑิตทั้งหลาย ด้วยบทนั้น ทรงแสดงว่า ในเรื่องการติเตียนและสรรเสริญ คนพาลไม่ใช่ประมาณ

Subhāsitaṃyeva [Pg.250] bhāsatīti puggalādhiṭṭhānāya desanāya catūsu vācaṅgesu aññataraniddosavacanametaṃ. No dubbhāsitanti tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇaṃ. No dubbhāsitanti iminā micchāvācappahānaṃ dīpeti. Subhāsitanti iminā pahīnamicchāvācena bhāsitabbavacanalakkhaṇaṃ. Aṅgaparidīpanatthaṃ panettha abhāsitabbaṃ pubbe avatvā bhāsitabbamevāha. Esa nayo dhammaṃyevātiādīsupi. Ettha ca paṭhamena pisuṇadosarahitaṃ samaggakaraṇaṃ vacanaṃ vuttaṃ, dutiyena samphappalāpadosarahitaṃ dhammato anapetaṃ mantāvacanaṃ, itarehi dvīhi pharusālikarahitāni piyasaccavacanāni. Imehi khoti ādinā tāni aṅgāni paccakkhato dassento taṃ vācaṃ nigameti. Yañca aññe paṭiññādīhi avayavehi, nāmādīhi padehi, liṅgavacanavibhattikālakārakasampattīhi ca samannāgataṃ musāvādādivācampi subhāsitanti maññanti, taṃ paṭisedheti. Avayavādisamannāgatāpi hi tathārūpī vācā dubbhāsitāva hoti attano ca paresañca anatthāvahattā. Imehi pana catūhaṅgehi samannāgatā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāva lokiyalokuttarahitasukhāvahattā. Tathā hi maggapasse sassaṃ rakkhantiyā sīhaḷaceṭikāya sīhaḷakeneva jātijarāmaraṇayuttaṃ gītikaṃ gāyantiyā saddaṃ sutvā maggaṃ gacchantā saṭṭhimattā vipassakā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tathā tisso nāma āraddhavipassako bhikkhu padumasarasamīpena gacchanto padumasare padumāni bhañjitvā –

บทว่า สุภาสิตํเยว ภาสติ นี้ เป็นวจนะที่ไม่มีโทษอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาองค์แห่งวาจา ๔ ประการ ด้วยเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐาน บทว่า โน ทุพฺภาสิตํ เป็นการห้ามการกล่าววาจาที่เป็นปฏิปักษ์ต่อองค์แห่งวาจานั้นนั่นเอง ด้วยบทว่า โน ทุพฺภาสิตํ นี้ ทรงแสดงการละมิจฉาวาจา ด้วยบทว่า สุภาสิตํ ทรงแสดงลักษณะของวาจาที่บุคคลผู้ละมิจฉาวาจาได้แล้วพึงกล่าว เพื่อทรงแสดงองค์ประกอบ ในที่นี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงสิ่งที่ไม่ควรกล่าวก่อน แต่ตรัสเฉพาะสิ่งที่ควรกล่าวเท่านั้น นัยนี้มีแม้ในบทเป็นต้นว่า ธมฺมํเยว และในที่นี้ ด้วยบทแรก (สุภาษิต) ตรัสถึงวาจาที่ปราศจากโทษคือคำส่อเสียด เป็นเครื่องทำความสามัคคี, ด้วยบทที่สอง (ธรรม) ตรัสถึงวาจาที่เป็นคำปรึกษาหารือ ปราศจากโทษคือคำพูดเพ้อเจ้อ ไม่ปราศจากธรรม, ด้วยสองบทที่เหลือ ตรัสถึงวาจาที่น่ารักและเป็นจริง ปราศจากคำหยาบและคำเท็จ ด้วยพระบาลีเป็นต้นว่า อิเมหิ โข ทรงแสดงองค์ประกอบเหล่านั้นโดยประจักษ์ แล้วทรงสรุปวาจานั้น และวาจาใด แม้เป็นมุสาวาทเป็นต้น ที่ประกอบด้วยองค์ประกอบมีปฏิญญาเป็นต้น, ด้วยบทมีนามศัพท์เป็นต้น, และด้วยความสมบูรณ์แห่งลิงค์ วจนะ วิภัตติ กาล และการกะ ที่พวกอื่นสำคัญว่าเป็นสุภาษิต, พระองค์ทรงปฏิเสธวาจานั้น จริงอยู่ แม้วาจาเช่นนั้นที่ประกอบด้วยองค์ประกอบเป็นต้น ก็เป็นทุพภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น แต่ว่า วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้ แม้หากจะอยู่ในภาษามิลักขะ หรืออยู่ในเพลงของทาสีช่างหม้อ ก็ยังเป็นสุภาษิตนั่นเอง เพราะนำมาซึ่งประโยชน์สุขทั้งทางโลกิยะและโลกุตตระ ดังเรื่องที่ว่า ภิกษุวิปัสสกประมาณ ๖๐ รูป เดินทางไป ได้ฟังเสียงของทาสีชาวสิงหลผู้กำลังเฝ้าข้าวกล้าอยู่ข้างทาง ซึ่งกำลังขับร้องเพลงที่เกี่ยวกับชาติ ชรา และมรณะเป็นภาษาของชาวสิงหลเท่านั้น ก็ได้บรรลุพระอรหัต อีกเรื่องหนึ่ง ภิกษุชื่อติสสะผู้ปรารภวิปัสสนา เดินไปใกล้สระบัว เด็ดดอกบัวในสระบัวแล้ว –

‘‘Pātova phullitakokanadaṃ, sūriyālokena bhijjiyate;

Evaṃ manussattaṃ gatā sattā, jarābhivegena maddiyantī’’ti. –

“ดอกโกกนุท (บัวแดง) ที่บานในเวลาเช้า ย่อมถูกแสงอาทิตย์ทำลาย ฉันใด, สัตว์ทั้งหลายผู้ถึงความเป็นมนุษย์ ก็ถูกความแรงแห่งชราขยี้ ฉันนั้น”

Imaṃ gītikaṃ gāyantiyā ceṭikāya sutvā arahattaṃ patto.

(ภิกษุติสสะ) ได้ฟังเพลงนี้จากทาสีผู้กำลังขับร้องอยู่ ก็ได้บรรลุพระอรหัต

Buddhantarepi aññataro puriso sattahi puttehi saddhiṃ aṭavito āgamma aññatarāya itthiyā musalena taṇḍule koṭṭentiyā –

แม้ในพุทธันดร (ช่วงเวลาที่ว่างจากพระพุทธเจ้า) บุรุษคนหนึ่งพร้อมด้วยบุตร ๗ คน มาจากป่า ได้ฟัง (เพลง) จากหญิงคนหนึ่งผู้กำลังตำข้าวด้วยสาก –

‘‘Jarāya [Pg.251] parimadditaṃ etaṃ, milātachavicammanissitaṃ;

Maraṇena bhijjati etaṃ, maccussa ghāsamāmisaṃ.

“ร่างกายนี้ถูกชราขยี้ อาศัยผิวหนังที่เหี่ยวแห้ง, ร่างกายนี้ถูกความตายทำลาย เป็นอาหารและเหยื่อของมัจจุราช

‘‘Kimīnaṃ ālayaṃ etaṃ, nānākuṇapena pūritaṃ;

Asucissa bhājanaṃ etaṃ, kadalikkhandhasamaṃ ida’’nti. –

“ร่างกายนี้เป็นที่อาศัยของหมู่หนอน เต็มไปด้วยซากศพต่างๆ, ร่างกายนี้เป็นภาชนะของสิ่งไม่สะอาด, ร่างกายนี้เสมอด้วยต้นกล้วย”

Imaṃ gītikaṃ sutvā paccavekkhanto saha puttehi paccekabodhiṃ patto. Evaṃ imehi catūhi aṅgehi samannāgatā vācā sacepi milakkhubhāsāpariyāpannā ghaṭaceṭikāgītikapariyāpannāpi hoti, tathāpi subhāsitāti veditabbā. Subhāsitattā eva ca anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ atthatthikānaṃ atthapaṭisaraṇānaṃ, no byañjanapaṭisaraṇānanti.

(บุรุษนั้น) ได้ฟังเพลงนี้แล้วพิจารณาอยู่ ก็ได้บรรลุพระปัจเจกโพธิญาณพร้อมกับบุตรทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ วาจาที่ประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้ แม้หากจะอยู่ในภาษามิลักขะ หรืออยู่ในเพลงของทาสีช่างหม้อ ก็พึงทราบว่าเป็นสุภาษิต และเพราะความเป็นสุภาษิตนั่นเอง วาจานั้นจึงเป็นวาจาที่ไม่มีโทษและไม่ถูกติเตียนสำหรับวิญญูชนผู้ต้องการประโยชน์ ผู้มีอรรถเป็นที่พึ่ง มิใช่มีพยัญชนะเป็นที่พึ่ง

Sāruppāhīti anucchavikāhi. Abhitthavīti pasaṃsi. Na tāpayeti vippaṭisārena na tāpeyya na vibādheyya. Pareti parehi bhindanto nābhibhaveyya na bādheyya. Iti imāya gāthāya apisuṇavācāvasena bhagavantaṃ thometi. Paṭinanditāti piyāyitā. Yaṃ anādāyāti yaṃ vācaṃ bhāsanto paresaṃ pāpāni appiyāni pharusavacanāni anādāya atthabyañjanamadhuraṃ piyameva bhāsati, taṃ vācaṃ bhāseyyāti piyavācāvasena abhitthavi.

บทว่า สารุปฺปาหิ คือ ด้วยวาจาที่สมควร บทว่า อภิตฺถวิ คือ สรรเสริญแล้ว บทว่า น ตาปเย คือ ไม่พึงยังตนให้เดือดร้อน ไม่พึงเบียดเบียนด้วยความเดือดร้อนใจ บทว่า ปเร คือ ไม่พึงทำลาย ไม่พึงครอบงำ ไม่พึงเบียดเบียนผู้อื่น ด้วยประการฉะนี้ ด้วยคาถานี้ (วาจัคคพราหมณ์) ย่อมสรรเสริญพระผู้มีพระภาคโดยนัยแห่งวาจาที่ไม่ส่อเสียด บทว่า ปฏินนฺทิตา คือ เป็นที่รัก บทว่า ยํ อนาทาย คือ บุคคลเมื่อจะกล่าววาจาใด ไม่ถือเอาคำชั่ว คำไม่เป็นที่รัก คำหยาบของผู้อื่น กล่าวแต่คำที่เป็นที่รัก ไพเราะทั้งอรรถและพยัญชนะเท่านั้น พึงกล่าววาจานั้น (วาจัคคพราหมณ์) สรรเสริญแล้วโดยนัยแห่งวาจาเป็นที่รัก

Amatāti sādhubhāvena amatasadisā. Vuttampi hetaṃ – ‘‘saccaṃ have sādutaraṃ rasāna’’nti (saṃ. ni. 1.246) nibbānāmatapaccayattā vā amatā. Esa dhammo sanantanoti yā ayaṃ saccavācā nāma, esa porāṇo dhammo cariyā paveṇī. Idameva hi porāṇānaṃ āciṇṇaṃ, na te alikaṃ bhāsiṃsu. Tenevāha – sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitāti.

บทว่า อมตา คือ เสมือนอมตะเพราะความดีงาม แม้คำนี้พระองค์ก็ตรัสไว้ว่า “สัจจะแลเป็นรสที่ดียิ่งกว่ารสทั้งหลาย” หรือชื่อว่าอมตะ เพราะเป็นปัจจัยแห่งอมตนิพพาน บทว่า เอส ธมฺโม สนนฺตโน คือ วาจาจริงนี้ใด นี้เป็นธรรม เป็นจริยา เป็นประเพณีโบราณ จริงอยู่ นี้แหละเป็นสิ่งที่คนโบราณประพฤติมา, พวกเขาไม่กล่าวคำเท็จ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “สัตบุรุษทั้งหลาย ท่านกล่าวว่า ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ในอรรถ และในธรรม”

Tattha sacce patiṭṭhitattāva attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā, atthe patiṭṭhitattā eva dhamme patiṭṭhitā hontīti veditabbā. Saccavisesanameva vā etaṃ. Idaṃ hi vuttaṃ hoti – sacce patiṭṭhitā, kīdise? Atthe ca dhamme ca, yaṃ paresaṃ atthato anapetattā atthaṃ anuparodhakaraṃ, dhammato anapetattā dhammaṃ dhammikameva atthaṃ sādhetīti. Iti imāya gāthāya saccavacanavasena abhitthavi.

ในบรรดาบทเหล่านั้น พึงทราบว่า เพราะความเป็นผู้ตั้งมั่นแล้วในสัจจะนั่นเทียว (สัตบุรุษทั้งหลาย) จึงชื่อว่าตั้งมั่นแล้วในประโยชน์ทั้งของตนและของผู้อื่น, และเพราะความเป็นผู้ตั้งมั่นแล้วในประโยชน์นั่นเทียว จึงชื่อว่าเป็นผู้ตั้งมั่นแล้วในธรรม. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า `อตฺเถ จ ธมฺเม จ` นี้ เป็นวิเสสนะของบทว่า `สจฺเจ` นั่นเทียว. ความจริง ท่านอธิบายไว้ดังนี้ว่า สัตบุรุษทั้งหลายผู้ตั้งมั่นแล้วในสัจจะ, (ถามว่า) ในสัจจะเช่นไร? (ตอบว่า) ในประโยชน์และในธรรม, (คือ) ประโยชน์ใดอันไม่พรากจากประโยชน์ของผู้อื่น ชื่อว่าประโยชน์ที่ไม่กระทบกระทั่ง, ธรรมใดอันไม่พรากจากธรรม ชื่อว่าธรรม ย่อมยังประโยชน์ที่ชอบธรรมเท่านั้นให้สำเร็จ. ด้วยประการฉะนี้ (พระผู้มีพระภาค) ทรงสรรเสริญแล้วด้วยคาถานี้ โดยความเป็นผู้มีพระวาจาจริง.

Khemanti [Pg.252] abhayaṃ nirupaddavaṃ. Kena kāraṇenāti ce. Nibbānapattiyā dukkhassantakiriyāya, yasmā kilesanibbānaṃ pāpeti, vaṭṭadukkhassa ca antakiriyāya saṃvattatīti attho. Atha vā yaṃ buddho nibbānapattiyā dukkhassantakiriyāyāti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ atthāya khemamaggappakāsanato khemaṃ vācaṃ bhāsati, sā ve vācānamuttamāti sā vācā sabbavācānaṃ seṭṭhāti evamettha attho daṭṭhabbo. Iti imāya gāthāya mantāvacanavasena bhagavantaṃ abhitthavanto arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesīti. Pañcamaṃ.

บทว่า `เขมํ` (อันเกษม) คือ ไม่มีภัย ไม่มีอุปัทวะ. หากถามว่า เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพื่อถึงพระนิพพาน เพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์, อธิบายว่า เพราะย่อมยังบุคคลให้ถึงกิเลสนิพพาน และย่อมเป็นไปเพื่อกระทำที่สุดแห่งวัฏทุกข์. อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าตรัสพระวาจาใดอันเกษม เพราะทรงประกาศทางอันเกษม เพื่อประโยชน์แก่นิพพานธาตุ ๒ ประการ คือ เพื่อถึงพระนิพพาน และเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์, บทว่า `สา เว วาจานมุตฺตมา` (พระวาจานั้นแลเป็นวาจาสูงสุด) คือ พระวาจานั้นประเสริฐกว่าวาจาทั้งปวง, พึงเห็นเนื้อความในคาถานี้อย่างนี้. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อสรรเสริญพระผู้มีพระภาคด้วยคาถานี้ โดยความเป็นผู้มีพระวาจาเป็นที่ปรึกษา (พระผู้มีพระภาค) ทรงจบเทศนาลงด้วยยอดคืออรหัตตผล. สุตตันตะที่ ๕ จบ.

6. Sāriputtasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาสารีปุตตสูตร

214. Chaṭṭhe poriyāti akkharādiparipuṇṇāya. Vissaṭṭhāyāti avibaddhāya apalibuddhāya. Dhammasenāpatissa hi kathentassa pittādīnaṃ vasena apalibuddhavacanaṃ hoti, ayadaṇḍena pahatakaṃsatālato saddo viya niccharati. Anelagalāyāti anelāya agalāya niddosāya ceva akkhalitapadabyañjanāya ca. Therassa hi kathayato padaṃ vā byañjanaṃ vā na parihāyati. Atthassa viññāpaniyāti atthassa viññāpanasamatthāya. Bhikkhunanti bhikkhūnaṃ.

๒๑๔. ในสูตรที่ ๖ บทว่า `โปริยา` คือ (วาจา) ที่บริบูรณ์ด้วยอักขระเป็นต้น. บทว่า `วิสฺสฏฺฐาย` คือ (วาจา) ที่ไม่ติดขัด ไม่ถูกร้อยรัด. ความจริง เมื่อพระธรรมเสนาบดีกล่าวอยู่ วาจาย่อมไม่ถูกร้อยรัดด้วยอำนาจแห่งดีเป็นต้น, (วาจา) ย่อมเปล่งออกมาราวกับเสียงจากถาดสำริดที่ถูกตีด้วยค้อนเหล็ก. บทว่า `อเนฬคฬาย` คือ (วาจา) ที่ไม่มีโทษ ไม่ติดขัด ทั้งมีบทและพยัญชนะที่ไม่ผิดพลาด. ความจริง เมื่อพระเถระกล่าวอยู่ บทก็ดี พยัญชนะก็ดี ย่อมไม่เสื่อมไป. บทว่า `อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา` คือ (วาจา) ที่สามารถเพื่อจะประกาศเนื้อความได้. บทว่า `ภิกฺขุนํ` คือ แก่ภิกษุทั้งหลาย.

Saṃkhittenapīti ‘‘cattārimāni, āvuso, ariyasaccāni. Katamāni cattāri? Dukkhaṃ ariyasaccaṃ…pe… imāni kho, āvuso, cattāri ariyasaccāni, tasmātiha, āvuso, idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti yogo karaṇīyo’’ti (saṃ. ni. 5.1096-1098) evaṃ saṃkhittenapi deseti. Vitthārenapīti ‘‘katamaṃ, āvuso, dukkhaṃ ariyasacca’’ntiādinā (ma. ni. 3.373) nayena tāneva vibhajanto vitthārenapi bhāsati. Khandhādidesanāsupi eseva nayo. Sāḷikāyiva nigghosoti yathā madhuraṃ ambapakkaṃ sāyitvā pakkhehi vātaṃ datvā madhurassaraṃ nicchārentiyā sāḷikasakuṇiyā nigghoso, evaṃ therassa dhammaṃ kathentassa madhuro nigghoso hoti. Paṭibhānaṃ udīrayīti samuddato ūmiyo viya anantaṃ paṭibhānaṃ uṭṭhahati. Odhentīti odahanti. Chaṭṭhaṃ.

บทว่า `สํขิตฺเตนปิ` (แม้โดยย่อ) คือ ย่อมแสดงแม้โดยย่ออย่างนี้ว่า "ดูก่อนอาวุโส อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้. อริยสัจ ๔ ประการเป็นไฉน? คือ ทุกขอริยสัจ...ฯลฯ... ดูก่อนอาวุโส อริยสัจ ๔ ประการเหล่านี้แล, ดูก่อนอาวุโส เพราะเหตุนั้นแล เธอทั้งหลายพึงทำความเพียรในธรรมวินัยนี้ว่า นี้ทุกขอริยสัจ". บทว่า `วิตฺถาเรนปิ` (แม้โดยพิสดาร) คือ เมื่อจำแนกอริยสัจเหล่านั้นนั่นแหละ โดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนอาวุโส ทุกขอริยสัจเป็นไฉน" ย่อมกล่าวแม้โดยพิสดาร. แม้ในเทศนาว่าด้วยขันธ์เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า `สาฬิกายิว นิคุโฆโส` (มีเสียงกึกก้องดุจนกสาลิกา) คือ เสียงกึกก้องของนกสาลิกาที่กินมะม่วงสุกอันหอมหวานแล้ว ให้ลมด้วยปีก เปล่งเสียงอันไพเราะ ฉันใด, เสียงอันไพเราะของพระเถระผู้แสดงธรรมอยู่ ก็ฉันนั้น. บทว่า `ปฏิภาณํ อุทีรยิ` (เปล่งปฏิภาณ) คือ ปฏิภาณอันไม่มีที่สิ้นสุด ย่อมเกิดขึ้นประดุจคลื่นจากมหาสมุทร. บทว่า `โอเธนฺติ` คือ ย่อมเงี่ยโสตลงสดับ. สูตรที่ ๖ จบ.

7. Pavāraṇāsuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาปวารณาสูตร

215. Sattame [Pg.253] tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho. Upavasantīti ca sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. So panesa uposathadivaso aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho, tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Pavāraṇāyāti vassaṃ-vuṭṭha-pavāraṇāya. Visuddhipavāraṇātipi etissāva nāmaṃ. Nisinno hotīti sāyanhasamaye sampattaparisāya kālayuttaṃ dhammaṃ desetvā udakakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā nivatthanivāsano ekaṃsaṃ sugatamahācīvaraṃ katvā majjhimatthambhaṃ nissāya paññatte varabuddhāsane puratthimadisāya uṭṭhahato candamaṇḍalassa siriṃ siriyā abhibhavamāno nisinno hoti. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtameva. Tattha hi ekabhikkhussāpi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā natthi, sabbe niravā santena iriyāpathena nisīdiṃsu. Anuviloketvāti dissamānapañcapasādehi nettehi anuviloketvā. Handāti vossaggatthe nipāto. Na ca me kiñci garahathāti ettha na ca kiñcīti pucchanatthe na-kāro. Kiṃ me kiñci garahatha? Yadi garahatha, vadatha, icchāpemi vo vattunti attho. Kāyikaṃ vā vācasikaṃ vāti iminā kāyavacīdvārāneva pavāreti, na manodvāraṃ. Kasmā? Apākaṭattā. Kāyavacīdvāresu hi doso pākaṭo hoti, na manodvāre. ‘‘Ekamañce sayatopi hi kiṃ cintesī’’ti? Pucchitvā cittācāraṃ jānāti. Iti manodvāraṃ apākaṭattā na pavāreti, no aparisuddhattā. Bodhisattabhūtassāpi hi tassa bhūridattachaddantasaṅkhapāladhammapālādikāle manodvāraṃ parisuddhaṃ, idānettha vattabbameva natthi.

๒๑๕. ในสูตรที่ ๗ บทว่า `ตทหุ` คือ ในวันนั้น อธิบายว่า ในวันนั้น. สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้าอยู่จำในวันนี้ เหตุนั้น วันนี้ชื่อว่าอุโบสถ. และบทว่า `อุปวสนฺติ` อธิบายว่า เป็นผู้เข้าถึงพร้อมด้วยศีลหรือด้วยการอดอาหารแล้วอยู่. ก็วันอุโบสถนั้นมี ๓ อย่าง โดยแบ่งเป็นวัน ๘ ค่ำ ๑๔ ค่ำ และ ๑๕ ค่ำ, เพราะเหตุนั้น เพื่อห้ามอุโบสถสองวันที่เหลือ ท่านจึงกล่าวว่า `ปณฺณรเส` (ในวัน ๑๕ ค่ำ). บทว่า `ปวารณาย` คือ ในวันปวารณาที่ออกจากพรรษา. แม้ชื่อว่าวิสุทธิปวารณาก็เป็นชื่อของปวารณานั้นนั่นเอง. บทว่า `นิสินฺโน โหติ` (ประทับนั่งแล้ว) คือ ในเวลาเย็น ทรงแสดงธรรมอันสมควรแก่กาลแก่บริษัทที่มาถึงแล้ว ทรงสรงพระวรกายในห้องสรงน้ำ ทรงนุ่งสบงแล้ว ทรงทำพระสุคตมหาจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ทรงอาศัยเสากลาง ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูลาดไว้ ทรงครอบงำรัศมีแห่งดวงจันทร์ที่กำลังขึ้นทางทิศตะวันออกด้วยพระรัศมีของพระองค์. บทว่า `ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตํ` (นิ่งอยู่นั่นเทียว) คือ ทรงตรวจดูโดยรอบจากทิศใดๆ, จากทิศนั้นๆ ก็มีแต่ความเงียบสงบ. ความจริง ในที่นั้น แม้ภิกษุรูปหนึ่งก็ไม่มีการคะเนมือหรือคะเนเท้า, ภิกษุทั้งหมดไม่มีเสียง นั่งอยู่ด้วยอิริยาบถอันสงบ. บทว่า `อนุวิโลเกตฺวา` (ทรงตรวจดูโดยรอบแล้ว) คือ ทรงตรวจดูโดยรอบด้วยพระเนตรอันมีปสาทะ ๕ ที่ปรากฏ. บทว่า `หนฺท` เป็นนิบาตในอรรถว่าเชื้อเชิญ. ในบทว่า `น จ เม กิญฺจิ ครหถ` (ท่านทั้งหลายไม่ติติงอะไรๆ ของเราหรือ) นี้ น-อักษรในบทว่า `น จ กิญฺจิ` มีอรรถว่าถาม. อธิบายว่า ท่านทั้งหลายติติงกรรมอะไรๆ ของเราบ้างหรือ? หากท่านติติง ก็จงกล่าวเถิด เราอนุญาตให้ท่านกล่าว. ด้วยคำว่า `กายิกํ วา วาจสิกํ วา` (ทางกายหรือทางวาจา) นี้ พระองค์ทรงปวารณาเฉพาะกายทวารและวจีทวารเท่านั้น ไม่ทรงปวารณามโนทวาร. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ปรากฏ. ความจริง โทษในกายทวารและวจีทวารย่อมปรากฏ, แต่ไม่ปรากฏในมโนทวาร. ความจริง แม้ผู้นอนอยู่บนเตียงเดียวกัน ก็ต้องถามว่า "ท่านคิดอะไร?" จึงจะรู้อาการของจิต. ด้วยเหตุนี้ พระองค์จึงไม่ทรงปวารณามโนทวารเพราะไม่ปรากฏ, มิใช่เพราะไม่บริสุทธิ์. ความจริง แม้เมื่อยังเป็นพระโพธิสัตว์ ในกาลเป็นภูริทัตตนาคราช ช้างฉัททันต์ สังขปาลนาคราช และธรรมปาลกุมารเป็นต้น มโนทวารของพระองค์ก็บริสุทธิ์แล้ว, บัดนี้ (เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าแล้ว) ไม่ต้องกล่าวถึงเลยในเรื่องนี้.

Etadavocāti dhammasenāpatiṭṭhāne ṭhitattā bhikkhusaṅghassa bhāraṃ vahanto etaṃ avoca. Na kho mayaṃ, bhanteti, bhante, mayaṃ bhagavato na kiñci garahāma. Kāyikaṃ vā vācasikaṃ vāti idaṃ catunnaṃ arakkhiyataṃ sandhāya thero āha. Bhagavato hi cattāri arakkhiyāni. Yathāha –

บทว่า `เอตทโวจ` (ได้กราบทูลคำนี้) คือ (พระสารีบุตร) เพราะตั้งอยู่ในตำแหน่งพระธรรมเสนาบดี ผู้ทรงภาระของภิกษุสงฆ์อยู่ จึงได้กราบทูลคำนี้. บทว่า `น โข มยํ ภนฺเต` (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายหาไม่) คือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่ติติงอะไรๆ ของพระผู้มีพระภาคเลย. คำว่า `กายิกํ วา วาจสิกํ วา` นี้ พระเถระกล่าวหมายถึงธรรมที่พระพุทธเจ้าไม่ต้องทรงรักษา ๔ ประการ. ความจริง พระผู้มีพระภาคมีธรรมที่ไม่ต้องทรงรักษา ๔ ประการ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘Cattārimāni[Pg.254], bhikkhave, tathāgatassa arakkhiyāni. Katamāni cattāri? Parisuddhakāyasamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhavacīsamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa vacīduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya, ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhamanosamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa manoduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya, ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhājīvo, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa micchāājīvo, yaṃ tathāgato rakkheyya ‘‘mā me idaṃ paro aññāsī’’ti (a. ni. 7.58).

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรม 4 ประการเหล่านี้ เป็นสิ่งที่ตถาคตไม่ต้องคอยระวังรักษา 4 ประการอะไรบ้าง? ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีกายสมาจารบริสุทธิ์ กายทุจริตที่ตถาคตจะต้องคอยระวังรักษาว่า ‘ขอคนอื่นอย่าได้รู้กายทุจริตนี้ของเราเลย’ นั้น ไม่มีแก่ตถาคต ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีวจีสมาจารบริสุทธิ์ วจีทุจริตที่ตถาคตจะต้องคอยระวังรักษาว่า ‘ขอคนอื่นอย่าได้รู้วจีทุจริตนี้ของเราเลย’ นั้น ไม่มีแก่ตถาคต ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีมโนสมาจารบริสุทธิ์ มโนทุจริตที่ตถาคตจะต้องคอยระวังรักษาว่า ‘ขอคนอื่นอย่าได้รู้มโนทุจริตนี้ของเราเลย’ นั้น ไม่มีแก่ตถาคต ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตมีอาชีวะบริสุทธิ์ มิจฉาอาชีวะที่ตถาคตจะต้องคอยระวังรักษาว่า ‘ขอคนอื่นอย่าได้รู้มิจฉาอาชีวะนี้ของเราเลย’ นั้น ไม่มีแก่ตถาคต”

Idāni bhagavato yathābhūtaguṇe kathento bhagavā hi, bhantetiādimāha. Tattha anuppannassāti kassapasammāsambuddhato paṭṭhāya aññena samaṇena vā brāhmaṇena vā anuppāditapubbassa. Asañjātassāti idaṃ anuppannavevacanameva. Anakkhātassāti aññena adesitassa. Pacchā samannāgatāti paṭhamagatassa bhagavato pacchā samanuāgatā. Iti thero yasmā sabbepi bhagavato sīlādayo guṇā arahattamaggameva nissāya āgatā, tasmā arahattamaggameva nissāya guṇaṃ kathesi. Tena sabbaguṇā kathitāva honti. Ahañca kho, bhanteti idaṃ thero sadevake loke aggapuggalassa attano ceva saṅghassa ca kāyikavācasikaṃ pavārento āha.

บัดนี้ (พระสารีบุตร) เมื่อจะกล่าวคุณตามความเป็นจริงของพระผู้มีพระภาค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า ภควา หิ ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาค) ในบทเหล่านั้น บทว่า อนุปฺปนฺนสฺส ได้แก่ (มรรค) ที่สมณะหรือพราหมณ์อื่นยังมิได้เคยให้เกิดขึ้น จำเดิมแต่พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า บทว่า อสญฺชาตสฺส นี้ เป็นไวพจน์ของคำว่า อนุปฺปนฺน นั่นเอง บทว่า อนกฺขาตสฺส ได้แก่ (มรรค) ที่ผู้อื่นมิได้แสดงแล้ว บทว่า ปจฺฉา สมนฺนาคตา ความว่า มาตามลำดับดีแล้วในภายหลังพระผู้มีพระภาคผู้เสด็จไปก่อน ด้วยเหตุนี้ เพราะเหตุที่พระเถระ (เห็นว่า) คุณทั้งหลายทั้งปวงมีศีลเป็นต้นของพระผู้มีพระภาค อาศัยอรหัตตมรรคเท่านั้นจึงมาถึงแล้ว ฉะนั้น ท่านจึงอาศัยอรหัตตมรรคเท่านั้นกล่าวคุณ ด้วยอรหัตตมรรคนั้น คุณทั้งปวงย่อมเป็นอันกล่าวแล้วนั่นเทียว พระเถระเมื่อจะปวารณากายิกกรรมและวาจสิกกรรมของตนและของสงฆ์ต่อพระผู้มีพระภาคผู้เป็นบุคคลเลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก จึงกล่าวคำนี้ว่า อหญฺจ โข ภนฺเต (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้าพระองค์)

Pitarā pavattitanti cakkavattimhi kālaṅkate vā pabbajite vā sattāhaccayena cakkaṃ antaradhāyati, tato dasavidhaṃ dvādasavidhaṃ cakkavattivattaṃ pūretvā nisinnassa puttassa aññaṃ pātubhavati, taṃ so pavatteti. Ratanamayattā pana sadisaṭṭhena tadeva vattaṃ katvā ‘‘pitarā pavattita’’nti vuttaṃ. Yasmā vā so ‘‘appossukko tvaṃ, deva, hohi, ahamanusāsissāmī’’ti āha, tasmā pitarā pavattitaṃ āṇācakkaṃ anuppavatteti nāma. Sammadeva anuppavattesīti sammā nayena hetunā kāraṇeneva anuppavattesi. Bhagavā hi catusaccadhammaṃ katheti, thero tameva anukatheti, tasmā evamāha. Ubhatobhāgavimuttāti dvīhi bhāgehi vimuttā[Pg.255], arūpāvacarasamāpattiyā rūpakāyato vimuttā, aggamaggena nāmakāyatoti. Paññāvimuttāti paññāya vimuttā tevijjādibhāvaṃ appattā khīṇāsavā.

บทว่า ปิตรา ปวตฺติตํ (อันพระบิดาให้เป็นไปแล้ว) ความว่า เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิสวรรคตหรือทรงผนวช จักรแก้วย่อมอันตรธานไปโดยล่วงไป 7 วัน แต่นั้น จักรแก้วอื่นย่อมปรากฏแก่พระราชโอรสผู้ทรงบำเพ็ญจักรวรรดิวัตร 10 ประการ หรือ 12 ประการ ให้บริบูรณ์แล้วประทับนั่งอยู่ พระราชโอรสนั้นย่อมให้จักรแก้วนั้นเป็นไป แต่เพราะความเป็นของสำเร็จด้วยรัตนะ โดยความหมายว่าเสมอกัน จึงทำวัตรนั้นนั่นแหละแล้วกล่าวว่า 'ปิตรา ปวตฺติตํ' หรือเพราะเหตุที่พระราชโอรสนั้นตรัสว่า 'ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายน้อยเลย หม่อมฉันจักพร่ำสอนเอง' ฉะนั้น จึงชื่อว่าย่อมให้เป็นไปตามซึ่งอาณาจักรที่พระบิดาให้เป็นไปแล้ว บทว่า สมฺมเทว อนุปวตฺเตสิ (ให้เป็นไปตามแล้วโดยชอบทีเดียว) ความว่า ให้เป็นไปตามแล้วโดยชอบ คือโดยนัย โดยเหตุ โดยเหตุผลนั่นเทียว จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสจตุสัจจธรรม พระเถระย่อมกล่าวตามจตุสัจจธรรมนั้นนั่นแหละ ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า อุภโตภาควิมุตฺตา ได้แก่ ผู้หลุดพ้นแล้วด้วยส่วนสอง คือ หลุดพ้นแล้วจากรูปกายด้วยอรูปาวจรสมาบัติ หลุดพ้นแล้วจากนามกายด้วยอัคคมรรค บทว่า ปญฺญาวิมุตฺตา ได้แก่ พระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วด้วยปัญญา ผู้ยังไม่บรรลุความเป็นผู้ได้วิชชา 3 เป็นต้น

Visuddhiyāti visuddhatthāya. Saṃyojanabandhanacchidāti saṃyojanasaṅkhāte ceva bandhanasaṅkhāte ca kilese chinditvā ṭhitā. Vijitasaṅgāmanti vijitarāgadosamohasaṅgāmaṃ, mārabalassa vijitattāpi vijitasaṅgāmaṃ. Satthavāhanti aṭṭhaṅgikamaggarathe āropetvā veneyyasatthaṃ vāheti saṃsārakantāraṃ uttāretīti bhagavā satthavāho, taṃ satthavāhaṃ. Palāpoti antotuccho dussīlo. Ādiccabandhunanti ādiccabandhuṃ satthāraṃ dasabalaṃ vandāmīti vadati. Sattamaṃ.

บทว่า วิสุทฺธิยา คือ เพื่อความบริสุทธิ์ บทว่า สํโยชนพนฺธนจฺฉิทา คือ ผู้ตัดกิเลสอันได้ชื่อว่าสังโยชน์และอันได้ชื่อว่าเครื่องผูกแล้วตั้งอยู่ บทว่า วิชิตสงฺคามํ คือ ผู้มีสงครามคือราคะ โทสะ โมหะ อันชนะแล้ว, หรือผู้มีสงครามอันชนะแล้ว เพราะชนะกำลังของมาร บทว่า สตฺถวาหํ คือ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าสัตถวาหะ เพราะทรงให้หมู่เวไนยสัตว์ขึ้นสู่รถคืออัฏฐังคิกมรรคแล้วทรงนำไป ให้ข้ามพ้นกันดารคือสงสาร, (ซึ่งพระองค์) ผู้เป็นนายกองเกวียนนั้น บทว่า ปลาโป คือ ผู้มีภายในกลวง เป็นผู้ทุศีล บทว่า อาทิจฺจพนฺธุนํ คือ (ท่านกล่าวว่า) ข้าพเจ้าขอนมัสการพระทศพลผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ ผู้เป็นศาสดา สูตรที่ 7 จบ

8. Parosahassasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาปโรสหัสสสูตร

216. Aṭṭhame parosahassanti atirekasahassaṃ. Akutobhayanti nibbāne kutoci bhayaṃ natthi, nibbānappattassa vā kutoci bhayaṃ natthīti nibbānaṃ akutobhayaṃ nāma. Isīnaṃ isisattamoti vipassito paṭṭhāya isīnaṃ sattamako isi.

๒๑๖. ในสูตรที่ 8 บทว่า ปโรสหสฺสํ คือ เกินกว่าพัน บทว่า อกุโตภยํ คือ ในพระนิพพาน ภัยจากที่ไหนๆ ไม่มี, หรือ ภัยจากที่ไหนๆ ไม่มีแก่บุคคลผู้บรรลุพระนิพพานแล้ว ฉะนั้น พระนิพพานจึงชื่อว่า อกุโตภยะ (ไม่มีภัยจากที่ไหนๆ) บทว่า อิสีนํ อิสิสตฺตโม คือ พระผู้แสวงหาคุณ ผู้เป็นองค์ที่ 7 แห่งพระผู้แสวงหาคุณทั้งหลาย จำเดิมแต่พระวิปัสสีพุทธเจ้า

Kiṃ nu te vaṅgīsāti idaṃ bhagavā atthuppattivasena āha. Saṅghamajjhe kira kathā udapādi ‘‘vaṅgīsatthero vissaṭṭhavatto, neva uddese, na paripucchāya, na yonisomanasikāre kammaṃ karoti, gāthā bandhanto cuṇṇiyapadāni karonto vicaratī’’ti. Atha bhagavā cintesi – ‘‘ime bhikkhū vaṅgīsassa paṭibhānasampattiṃ na jānanti, cintetvā cintetvā vadatīti maññanti, paṭibhānasampattimassa jānāpessāmī’’ti cintetvā, ‘‘kiṃ nu te vaṅgīsā’’tiādimāha.

พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้ว่า กึ นุ เต วงฺคีส (วังคีสะ เพราะเหตุไรหนอ เธอ) โดยอำนาจแห่งอัตถุปปัตติ (เหตุเกิดเรื่อง) ได้ยินว่า ถ้อยคำเกิดขึ้นในท่ามกลางสงฆ์ว่า 'พระวังคีสเถระเป็นผู้มีวัตรอันปล่อยแล้ว, ไม่กระทำกรรมในอุเทศ, ไม่กระทำในปริปุจฉา, ไม่กระทำในโยนิโสมนสิการ, เที่ยวร้อยกรองคาถา ทำบทที่เป็นร้อยแก้วอยู่' ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า 'ภิกษุเหล่านี้ไม่รู้ปฏิภาณสมบัติของวังคีสะ, ย่อมสำคัญว่า (วังคีสะ) คิดแล้วคิดอีกจึงกล่าว เราจักทำให้รู้ปฏิภาณสมบัติของเธอ' ทรงดำริแล้วจึงตรัสคำเป็นต้นว่า กึ นุ เต วงฺคีส

Ummaggapathanti anekāni kilesummujjanasatāni, vaṭṭapathattā pana pathanti vuttaṃ. Pabhijja khilānīti rāgakhilādīni pañca bhinditvā carasi. Taṃ passathāti taṃ evaṃ abhibhuyya bhinditvā carantaṃ buddhaṃ passatha. Bandhapamuñcakaranti bandhanamocanakaraṃ. Asitanti anissitaṃ. Bhāgaso pavibhajanti satipaṭṭhānādikoṭṭhāsavasena dhammaṃ vibhajantaṃ. Pavibhajjāti vā pāṭho, aṅgapaccaṅgakoṭṭhāsavasena vibhajitvā vibhajitvā passathāti attho.

บทว่า อุมฺมคฺคปถํ คือ ทางที่ทำให้กิเลสผุดขึ้นหลายร้อย, แต่เพราะเป็นทางแห่งวัฏฏะ จึงเรียกว่า ปถะ (ทาง) บทว่า ปภิชฺช ขิลานิ คือ พระองค์ทรงทำลายขีละ (ตะปู) 5 อย่าง มีราคขีละเป็นต้นแล้วเที่ยวไป บทว่า ตํ ปสฺสถ คือ ท่านทั้งหลายจงดูพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้ทรงครอบงำและทำลาย (ขีละ) อย่างนี้แล้วเที่ยวไป บทว่า พนฺธปมุญฺจกรํ คือ ผู้ทรงกระทำการเปลื้องจากเครื่องผูก บทว่า อสิตํ คือ ผู้ไม่ทรงอาศัย บทว่า ภาคะโส ปวิภชนฺตํ คือ ผู้ทรงจำแนกธรรมโดยส่วนคือสติปัฏฐานเป็นต้น หรือมีบทว่า ปวิภชฺชา ก็มี, ความว่า ท่านทั้งหลายจงจำแนกแล้วจำแนกอีกโดยส่วนคืออวัยวะน้อยใหญ่แล้วดูเถิด

Oghassāti [Pg.256] caturoghassa. Anekavihitanti satipaṭṭhānādivasena anekavidhaṃ. Tasmiṃ ca amate akkhāteti tasmiṃ tena akkhāte amate. Dhammaddasāti dhammassa passitāro. Ṭhitā asaṃhīrāti asaṃhāriyā hutvā patiṭṭhitā.

บทว่า โอฆสฺส คือ แห่งโอฆะ 4 บทว่า อเนกวิหิตํ คือ มีประการต่างๆ โดยสติปัฏฐานเป็นต้น บทว่า ตสฺมึ จ อมเต อกฺขาเต คือ เมื่ออมตธรรมนั้น อันพระองค์นั้นตรัสบอกแล้ว บทว่า ธมฺมทฺทสา คือ ผู้เห็นซึ่งธรรม บทว่า ฐิตา อสํหิรา คือ เป็นผู้ที่ (ทิฏฐิ) ไม่อาจนำไปได้แล้วตั้งมั่นอยู่

Ativijjhāti ativijjhitvā. Sabbaṭṭhitīnanti sabbesaṃ diṭṭhiṭṭhānānaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ vā. Atikkamamaddasāti atikkamabhūtaṃ nibbānamaddasa. Agganti uttamadhammaṃ. Aggeti vā pāṭho, paṭhamataranti attho. Dasaddhānanti pañcannaṃ, aggadhammaṃ pañcavaggiyānaṃ, agge vā pañcavaggiyānaṃ dhammaṃ desesīti attho. Tasmāti yasmā esa dhammo sudesitoti jānantena ca pamādo na kātabbo, tasmā. Anusikkheti tisso sikkhā sikkheyya. Aṭṭhamaṃ.

บทว่า Ativijjha คือ แทงตลอดแล้ว. บทว่า Sabbaṭṭhitīnaṃ คือ ซึ่งที่ตั้งแห่งทิฏฐิทั้งปวง หรือซึ่งที่ตั้งแห่งวิญญาณ. บทว่า Atikkamamaddasaṃ คือ ได้เห็นพระนิพพานอันเป็นสภาวะที่ก้าวล่วงแล้ว. บทว่า Aggaṃ คือ ซึ่งธรรมอันสูงสุด. มีปาฐะว่า Agge ก็มี ความว่า ก่อนอื่น. บทว่า Dasaddhānaṃ คือ แก่บุคคล ๕ คน, (ทรงแสดง) ธรรมอันเลิศแก่พระปัญจวัคคีย์, หรือความว่า ทรงแสดงธรรมแก่พระปัญจวัคคีย์ก่อน. บทว่า Tasmā คือ เพราะเหตุใด ธรรมนี้อันเราแสดงดีแล้ว, เพราะเหตุนั้น ผู้รู้อยู่ ไม่พึงทำความประมาท. บทว่า Anusikkhe คือ พึงศึกษาสิกขาสาม. (สูตรที่) ๘.

9. Koṇḍaññasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาโกณฑัญญสูตร

217. Navame aññāsikoṇḍaññoti paṭhamaṃ dhammassa aññātattā evaṃ gahitanāmo thero. Sucirassevāti kīvacirassa? Dvādasannaṃ saṃvaccharānaṃ. Ettakaṃ kālaṃ kattha vihāsīti. Chaddantabhavane mandākinipokkharaṇiyā tīre paccekabuddhānaṃ vasanaṭṭhāne. Kasmā? Vihāragarutāya. So hi paññavā mahāsāvako. Yatheva bhagavato, evamassa dasasahassacakkavāḷe devamanussānaṃ abbhantare guṇā patthaṭāva. Devamanussā tathāgatassa santikaṃ gantvā gandhamālādīhi pūjaṃ katvā ‘‘aggadhammaṃ paṭividdhasāvako’’ti anantaraṃ theraṃ upasaṅkamitvā pūjenti. Santikaṃ āgatānañca nāma tathārūpā dhammakathā vā paṭisanthāro vā kātabbo hoti. Thero ca vihāragaruko, tenassa so papañco viya upaṭṭhāti. Iti vihāragarutāya tattha gantvā vihāsi.

๒๑๗. ในสูตรที่ ๙ บทว่า aññāsikoṇḍañño คือ พระเถระผู้มีชื่ออันถือเอาแล้วอย่างนี้ เพราะความเป็นผู้รู้แจ้งธรรมก่อน. บทว่า Sucirasseva คือ นานเท่าไร? (ตอบว่า) ตลอด ๑๒ ปี. (ถามว่า) ตลอดกาลเพียงเท่านี้ ท่านอยู่ ณ ที่ไหน? (ตอบว่า) ในที่อยู่ของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย ณ ริมฝั่งสระโบกขรณีชื่อมัณฑากินี ในป่าฉัททันต์. (ถามว่า) เพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพราะความเคารพในการอยู่อย่างสงบ. จริงอยู่ พระเถระนั้นเป็นผู้มีปัญญา เป็นพระมหาสาวก. คุณของพระเถระนั้นแผ่ไปในท่ามกลางเทวดาและมนุษย์ในหมื่นจักรวาล เหมือนกับคุณของพระผู้มีพระภาคฉันใด ก็ฉันนั้น. เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายไปสู่สำนักของพระตถาคตแล้ว ทำการบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นแล้ว (กล่าวว่า) "เป็นสาวกผู้แทงตลอดธรรมอันเลิศ" ดังนี้แล้ว ลำดับนั้นจึงเข้าไปหาพระเถระแล้วบูชา. ก็อันธรรมกถาหรือปฏิสันถารเห็นปานนั้น อันบุคคลพึงกระทำแก่ชนผู้มาสู่สำนัก. และพระเถระก็เป็นผู้เคารพในการอยู่อย่างสงบ เพราะเหตุนั้น การสมาคมนั้นจึงปรากฏแก่ท่านประหนึ่งเป็นความเนิ่นช้า. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงไปอยู่ ณ ที่นั้น เพราะความเคารพในการอยู่อย่างสงบ.

Aparampi kāraṇaṃ – bhikkhācāravelāyaṃ tāva sabbasāvakā vassaggena gacchanti. Dhammadesanākāle pana majjhaṭṭhāne alaṅkatabuddhāsanamhi satthari nisinne dakkhiṇahatthapasse dhammasenāpati, vāmahatthapasse mahāmoggallānatthero nisīdati, tesaṃ piṭṭhibhāge aññāsikoṇḍaññattherassa āsanaṃ paññāpenti. Sesā bhikkhū taṃ parivāretvā nisīdanti. Dve aggasāvakā aggadhammapaṭividdhattā ca mahallakattā ca there sagāravā theraṃ mahābrahmaṃ [Pg.257] viya aggikkhandhaṃ viya āsīvisaṃ viya ca maññamānā dhurāsane nisīdantā ottappanti harāyanti. Thero cintesi – ‘‘imehi dhurāsanatthāya kappasatasahassādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūritā, te idāni dhurāsane nisīdantā mama ottappanti harāyanti, phāsuvihāraṃ nesaṃ karissāmī’’ti. So patirūpe kāle tathāgataṃ upasaṅkamitvā ‘‘icchāmahaṃ, bhante, janapade vasitu’’nti āha, satthā anujāni.

เหตุผลอื่นอีกก็มี – ในเวลาเที่ยวบิณฑบาต พระสาวกทั้งปวงย่อมไปตามลำดับพรรษา. แต่ในเวลาแสดงธรรม เมื่อพระศาสดาประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ประดับไว้ในท่ามกลาง พระธรรมเสนาบดี (พระสารีบุตร) นั่งทางเบื้องขวา พระมหาโมคคัลลานเถระนั่งทางเบื้องซ้าย เขาปูอาสนะของพระอัญญาโกณฑัญญเถระไว้ด้านหลังของท่านทั้งสองนั้น. ภิกษุที่เหลือแวดล้อมท่านแล้วนั่ง. พระอัครสาวกทั้งสองมีความเคารพในพระเถระ เพราะความเป็นผู้แทงตลอดธรรมอันเลิศก่อน และเพราะความเป็นผู้มีพรรษามาก เมื่อสำคัญอยู่ซึ่งพระเถระประดุจท้าวมหาพรหม ประดุจกองไฟ และประดุจอสรพิษ ขณะนั่งในอาสนะเบื้องหน้า ย่อมเกรงกลัว ย่อมละอาย. พระเถระคิดว่า – "ท่านเหล่านี้บำเพ็ญบารมีมาตลอดหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์เพื่ออาสนะเบื้องหน้า บัดนี้ ท่านเหล่านั้นเมื่อนั่งในอาสนะเบื้องหน้า ย่อมเกรงกลัว ย่อมละอายต่อเรา เราจักทำการอยู่อย่างผาสุกแก่ท่านเหล่านั้น". ท่านจึงเข้าไปเฝ้าพระตถาคตในกาลอันสมควร กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะอยู่ในชนบท" พระศาสดาทรงอนุญาต.

Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya chaddantabhavane mandākinitīraṃ gato. Pubbe paccekabuddhānaṃ pāricariyāya kataparicayā aṭṭhasahassā hatthināgā theraṃ disvāva ‘‘amhākaṃ puññakkhettaṃ āgata’’nti nakhehi caṅkamanaṃ nittiṇaṃ katvā āvaraṇasākhā haritvā therassa vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggitvā vattaṃ katvā sabbe sannipatitvā mantayiṃsu – ‘‘sace hi mayaṃ ‘ayaṃ therassa kattabbaṃ karissati, ayaṃ karissatī’ti paṭipajjissāma, thero bahuñātikagāmaṃ gato viya yathādhoteneva pattena gamissati, vārena naṃ paṭijaggissāma, ekassa pana vāre patte sesehipi nappamajjitabba’’nti vāraṃ ṭhapayiṃsu. Vārikanāgo pātova therassa mukhodakañca dantakaṭṭhañca ṭhapeti, vattaṃ karoti.

พระเถระเก็บงำเสนาสนะแล้ว ถือบาตรและจีวร ไปยังริมฝั่งสระมัณฑากินีในป่าฉัททันต์. ช้างพลายแปดพันเชือกซึ่งเคยคุ้นเคยด้วยการบำรุงพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายในกาลก่อน พอเห็นพระเถระเท่านั้น (ก็คิดว่า) "เนื้อนาบุญของพวกเรามาแล้ว" ดังนี้แล้ว จึงใช้เล็บทำที่จงกรมให้เตียน นำกิ่งไม้ที่กีดขวางออกไป ปัดกวาดที่อยู่ของพระเถระ ทำวัตรปฏิบัติแล้ว ทั้งหมดประชุมปรึกษากันว่า – "ถ้าหากพวกเราจะปฏิบัติ (โดยคิดว่า) 'เชือกนี้จักทำกิจที่ควรทำแก่พระเถระ เชือกนั้นจักทำ' พระเถระก็จักเป็นเหมือนไปสู่บ้านที่มีญาติมาก จักต้องไปด้วยบาตรที่ล้างแล้วเท่านั้น (คือไม่ได้อะไรเลย) พวกเราจะผลัดเวรกันบำรุงท่าน แต่เมื่อถึงเวรของเชือกหนึ่ง เชือกที่เหลือก็ไม่พึงประมาท" ดังนี้แล้ว จึงได้ตั้งเวรกันไว้. ช้างที่ถึงเวรจะจัดตั้งน้ำล้างหน้าและไม้ชำระฟันไว้ถวายพระเถระแต่เช้าตรู่ และทำวัตรปฏิบัติ.

Mandākinipokkharaṇī nāma cesā paṇṇāsayojanā hoti. Tassā pañcavīsatiyojanamatte ṭhāne sevālo vā paṇakaṃ vā natthi, phalikavaṇṇaṃ udakameva hoti. Tato paraṃ pana kaṭippamāṇe udake aḍḍhayojanavitthataṃ sesapadumavanaṃ paṇṇāsayojanaṃ saraṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tadanantaraṃ tāva mahantameva rattapadumavanaṃ, tadanantaraṃ rattakumudavanaṃ, tadanantaraṃ setakumudavanaṃ, tadanantaraṃ nīluppalavanaṃ, tadanantaraṃ rattuppalavanaṃ, tadanantaraṃ sugandharattasālivanaṃ, tadanantaraṃ eḷālukalābukumbhaṇḍādīni madhurarasāni valliphalāni, tadanantaraṃ aḍḍhayojanavitthārameva ucchuvanaṃ, tattha pūgarukkhakkhandhappamāṇā ucchū, tadanantaraṃ kadalivanaṃ, yato duve pakkāni khādantā kilamanti, tadanantaraṃ cāṭippamāṇaphalaṃ panasavanaṃ, tadanantaraṃ jambuvanaṃ, tadanantaraṃ ambavanaṃ, tadanantaraṃ kapitthavananti. Saṅkhepato tasmiṃ dahe khāditabbayuttakaṃ phalaṃ nāma natthīti na vattabbaṃ. Kusumānaṃ pupphanasamaye vāto reṇuvaṭṭiṃ uṭṭhāpetvā paduminipattesu ṭhapeti, tattha udakaphusitāni patanti. Tato ādiccapākena paccitvā pakkapayoghanikā viya tiṭṭhati, etaṃ pokkharamadhu nāma[Pg.258], taṃ therassa āharitvā denti. Muḷālaṃ naṅgalasīsamattaṃ hoti, tampi āharitvā denti. Bhisaṃ mahābheripokkharappamāṇaṃ hoti, tassa ekasmiṃ pabbe pādaghaṭakappamāṇaṃ khīraṃ hoti, taṃ āharitvā denti. Pokkharaṭṭhīni madhusakkharāya yojetvā denti. Ucchuṃ pāsāṇapiṭṭhe ṭhapetvā pādena akkamanti. Tato raso paggharitvā soṇḍiāvāṭe pūretvā, ādiccapākena paccitvā khīrapāsāṇapiṇḍo viya tiṭṭhati, taṃ āharitvā denti. Panasakadaliambapakkādīsu kathāva natthi.

สระโบกขรณีชื่อว่ามันทากินีนี้ กว้าง ๕๐ โยชน์ ในพื้นที่ประมาณ ๒๕ โยชน์ของสระนั้น ไม่มีสาหร่ายหรือจอกแหนเลย มีแต่น้ำใสเหมือนแก้วผลึก ถัดจากนั้นไป ในน้ำลึกประมาณสะเอว มีป่าปทุมขาวกว้างครึ่งโยชน์ตั้งอยู่ล้อมรอบสระซึ่งกว้าง ๕๐ โยชน์นั้น ถัดจากนั้น มีป่าปทุมแดงขนาดเท่ากันนั้น, ถัดจากนั้น มีป่าโกมุทแดง, ถัดจากนั้น มีป่าโกมุทขาว, ถัดจากนั้น มีป่าอุบลเขียว, ถัดจากนั้น มีป่าอุบลแดง, ถัดจากนั้น มีป่าข้าวสาลีแดงมีกลิ่นหอม, ถัดจากนั้น มีผลไม้เถาซึ่งมีรสหวาน เช่น แตงกวา น้ำเต้า ฟักทอง เป็นต้น, ถัดจากนั้น มีป่าอ้อยกว้างครึ่งโยชน์, ในป่าอ้อยนั้น มีต้นอ้อยขนาดเท่าลำต้นหมาก, ถัดจากนั้น มีป่ากล้วย ซึ่งผู้ที่บริโภคกล้วยสุกเพียงสองผลก็รู้สึกเหน็ดเหนื่อย, ถัดจากนั้น มีป่าขนุนซึ่งมีผลขนาดเท่าโอ่ง, ถัดจากนั้น มีป่าหว้า, ถัดจากนั้น มีป่ามะม่วง, ถัดจากนั้น มีป่ามะขวิด โดยย่อ ไม่ควรกล่าวว่าในสระนั้นไม่มีผลไม้ที่ควรบริโภคเลย ในคราวที่ดอกไม้บาน ลมจะพัดเกสรให้ฟุ้งขึ้นไปประดิษฐานอยู่บนใบบัว หยาดน้ำค้างก็ตกลงไปในที่นั้น จากนั้น เมื่อสุกด้วยความร้อนของดวงอาทิตย์ ก็จะจับตัวกันคล้ายนมข้นที่เคี่ยวอย่างดี สิ่งนี้เรียกว่าน้ำผึ้งดอกบัว เขานำน้ำผึ้งนั้นมาถวายพระเถระ เหง้าบัวมีขนาดเท่าหัวไถ เขาก็นำมาถวายเช่นกัน สายบัวมีขนาดเท่าหน้ากลองใหญ่ ในปล้องหนึ่งๆ ของสายบัวนั้นมีน้ำนมขนาดเท่าหม้อน้ำหนึ่งใบ เขาก็นำน้ำนมนั้นมาถวาย เขาปรุงเมล็ดบัวกับน้ำผึ้งและน้ำตาลแล้วนำมาถวาย เขาเอาอ้อยวางไว้บนแผ่นหินแล้วใช้เท้าเหยียบ จากนั้นน้ำอ้อยก็ไหลออกมาเต็มบ่อและคูเล็กๆ แล้วสุกด้วยความร้อนของดวงอาทิตย์ จับตัวเป็นก้อนคล้ายก้อนหินนม เขาก็นำก้อนน้ำอ้อยนั้นมาถวาย ส่วนผลขนุนสุก กล้วยสุก มะม่วงสุก เป็นต้น ไม่ต้องพูดถึงเลย

Kelāsapabbate nāgadatto nāma devaputto vasati. Thero kālena kālaṃ tassa vimānadvāraṃ gacchati. So navasappipokkharamadhucuṇṇayuttassa nirudakapāyāsassa pattaṃ pūretvā deti. So kira kassapabuddhakāle vīsativassasahassāni sugandhasappinā khīrasalākaṃ adāsi. Tenassetaṃ bhojanaṃ uppajjati. Evaṃ thero dvādasa vassāni vasitvā attano āyusaṅkhāraṃ olokento parikkhīṇabhāvaṃ ñatvā ‘‘kattha parinibbāyissāmī’’ti cintetvā – ‘‘hatthināgehi maṃ dvādasa vassāni upaṭṭhahantehi dukkaraṃ kataṃ, satthāraṃ anujānāpetvā etesaṃyeva santike parinibbāyissāmī’’ti ākāsena bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘sucirasseva yena bhagavā tenupasaṅkamī’’ti.

ณ ภูเขาไกรลาส มีเทวบุตรนามว่านาคทัตต์อาศัยอยู่ พระเถระย่อมไปยังประตูวิมานของเทวบุตรนั้นตามกาลเวลา เทวบุตรนั้นถวายข้าวมธุปายาสที่ไม่เจือน้ำ ประกอบด้วยเนยใสใหม่ น้ำผึ้งดอกบัว และน้ำตาลผง จนเต็มบาตร ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระกัสสปพุทธเจ้า เทวบุตรนั้นได้ถวายขีรสลากภัตด้วยเนยใสอันมีกลิ่นหอมตลอดสองหมื่นปี เพราะเหตุนั้น โภชนะนี้จึงบังเกิดแก่เทวบุตรนั้น พระเถระอยู่มาอย่างนี้ตลอด ๑๒ ปี เมื่อพิจารณาอายุสังขารของตน ทราบว่าสิ้นแล้ว จึงคิดว่า “เราจะปรินิพพานที่ไหนหนอ” – “พญาช้างทั้งหลายอุปัฏฐากเราอยู่ ๑๒ ปี ได้ทำกรรมที่ทำได้ยาก เราจะทูลขออนุญาตพระศาสดาแล้วปรินิพพานในสำนักของพญาช้างเหล่านั้นแหละ” ดังนี้แล้ว จึงเหาะไปสู่สำนักของพระผู้มีพระภาคโดยทางอากาศ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยกาลนานแล ท่านได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ” ดังนี้

Nāmañcāti kasmā nāmaṃ sāveti? Therañhi keci sañjānanti, keci na sañjānanti. Tattha thero cintesi – ‘‘ye maṃ ajānantā ‘ko esa paṇḍarasīso obhaggo gopānasivaṅko mahallako satthārā saddhiṃ paṭisanthāraṃ karotī’ti cittaṃ padūsessanti, te apāyapūrakā bhavissanti. Ye pana maṃ jānantā – ‘dasasahassacakkavāḷe satthā viya paññāto pākaṭo mahāsāvako’ti cittaṃ pasādessanti, te saggūpagā bhavissantī’’ti, sattānaṃ apāyamaggaṃ pidahitvā saggamaggaṃ vivaranto nāmaṃ sāveti.

บทว่า นาคัญจาติ ความว่า เหตุไรท่านจึงประกาศชื่อ? คือว่า พระเถระนั้น บางพวกก็รู้จัก บางพวกก็ไม่รู้จัก ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น พระเถระคิดว่า – “ภิกษุเหล่าใดไม่รู้จักเรา จักทำจิตให้ประทุษร้ายว่า ‘นี่ใครกัน เป็นคนแก่หัวขาว หลังค่อมเหมือนกลอนเรือน มาทำปฏิสันถารกับพระศาสดา’ ภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้ทำอบายให้เต็ม ส่วนภิกษุเหล่าใดรู้จักเรา จักทำจิตให้เลื่อมใสว่า ‘ท่านเป็นพระมหาสาวกผู้ปรากฏเลื่องลือในหมื่นจักรวาลเหมือนพระศาสดา’ ภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้เข้าถึงสวรรค์” ดังนี้แล้ว ท่านจึงประกาศชื่อเพื่อปิดทางแห่งอบายและเปิดทางแห่งสวรรค์แก่สัตว์ทั้งหลาย

Buddhānubuddhoti paṭhamaṃ satthā cattāri saccāni bujjhi, pacchā thero, tasmā buddhānubuddhoti, vuccati. Tibbanikkamoti bāḷhavīriyo. Vivekānanti tiṇṇaṃ vivekānaṃ. Tevijjo, cetopariyāyakovidoti chasu abhiññāsu catasso vadati. Itarā dve kiñcāpi na vuttā, thero pana chaḷabhiññova. Imissā ca gāthāya pariyosāne parisā sannisīdi. Parisāya [Pg.259] sannisinnabhāvaṃ ñatvā thero satthārā saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘parikkhīṇā me, bhante, āyusaṅkhārā, parinibbāyissāmī’’ti, parinibbānakālaṃ anujānāpesi. Kattha parinibbāyissasi koṇḍaññāti? Upaṭṭhākehi me, bhante, hatthināgehi dukkaraṃ kataṃ, tesaṃ santiketi. Satthā anujāni.

บทว่า พุทธานุพุทโธ ความว่า เบื้องต้นพระศาสดาทรงตรัสรู้สัจจะ ๔ ประการ ภายหลังพระเถระจึงได้ตรัสรู้ตาม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถูกเรียกว่า พุทธานุพุทโธ บทว่า ติพพะนิกกะโม ความว่า เป็นผู้มีความเพียรแก่กล้า บทว่า วิเวกานันติ ความว่า เป็นผู้ได้วิเวก ๓ ประการ บทว่า เตวิชโช, เจโตปะริยายะโกวิโท ความว่า ในอภิญญา ๖ ท่านกล่าวถึงเพียง ๔ อย่าง ถึงแม้จะไม่กล่าวถึงอีก ๒ อย่างที่เหลือ แต่พระเถระก็เป็นผู้มีอภิญญา ๖ นั่นเอง และในเวลาจบคาถานี้ บริษัทได้นั่งประชุมพร้อมกันแล้ว พระเถระครั้นทราบว่าบริษัทประชุมพร้อมกันแล้ว จึงทำปฏิสันถารกับพระศาสดาแล้วทูลขออนุญาตกาลปรินิพพานว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อายุสังขารของข้าพระองค์สิ้นแล้ว ข้าพระองค์จักปรินิพพาน” พระศาสดาตรัสถามว่า “โกณฑัญญะ เธอจักปรินิพพานที่ไหน” (พระเถระทูลตอบว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พญาช้างผู้อุปัฏฐากของข้าพระองค์ได้ทำกรรมที่ทำได้ยาก (ข้าพระองค์จักปรินิพพาน) ในสำนักของพญาช้างเหล่านั้น” พระศาสดาทรงอนุญาต

Thero dasabalaṃ padakkhiṇaṃ katvā – ‘‘pubbaṃ taṃ me, bhante, paṭhamadassanaṃ, idaṃ pacchimadassana’’nti paridevante mahājane satthāraṃ vanditvā nikkhamitvā, dvārakoṭṭhake ṭhito – ‘‘mā socittha, mā paridevittha, buddhā vā hontu buddhasāvakā vā, uppannā saṅkhārā abhijjanakā nāma natthī’’ti mahājanaṃ ovaditvā passantasseva mahājanassa vehāsaṃ abbhuggamma mandākinitīre otaritvā pokkharaṇiyaṃ nhatvā nivatthanivāsano katuttarāsaṅgo senāsanaṃ saṃsāmetvā phalasamāpattiyā tayo yāme vītināmetvā balavapaccūsasamaye parinibbāyi. Therassa sahaparinibbānā himavati sabbarukkhā pupphehi ca phalehi ca onatavinatā ahesuṃ. Vārikanāgo therassa parinibbutabhāvaṃ ajānanto pātova mukhodakadantakaṭṭhāni upaṭṭhapetvā vattaṃ katvā khādanīyaphalāni āharitvā caṅkamanakoṭiyaṃ aṭṭhāsi. So yāva sūriyuggamanā therassa nikkhamanaṃ apassanto ‘‘kiṃ nu kho etaṃ? Pubbe ayyo pātova caṅkamati, mukhaṃ dhovati. Ajja pana paṇṇasālatopi na nikkhamatī’’ti kuṭidvāraṃ kampetvā olokento theraṃ nisinnakameva disvā hatthaṃ pasāretvā parāmasitvā assāsapassāse pariyesanto tesaṃ appavattibhāvaṃ ñatvā – ‘‘parinibbuto thero’’ti soṇḍaṃ mukhe pakkhipitvā mahāravaṃ viravi. Sakalahimavanto ekaninnādo ahosi. Aṭṭhanāgasahassāni sannipatitvā theraṃ jeṭṭhakanāgassa kumbhe nisīdāpetvā supupphitarukkhasākhā gahetvā parivāretvā sakalahimavantaṃ anuvicaritvā sakaṭṭhānameva āgatā.

พระเถระกระทำประทักษิณพระทศพลแล้ว กราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การเห็นครั้งนั้นเป็นการเห็นครั้งแรกของข้าพระองค์ การเห็นครั้งนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้าย" เมื่อมหาชนกำลังคร่ำครวญอยู่ ก็ถวายบังคมพระศาสดาแล้วออกไป ยืนอยู่ที่ซุ้มประตูแล้วให้โอวาทแก่มหาชนว่า "ท่านทั้งหลายอย่าเศร้าโศกเลย อย่าคร่ำครวญเลย จะเป็นพระพุทธเจ้าก็ตาม หรือพระพุทธสาวกก็ตาม สังขารที่เกิดขึ้นแล้ว ชื่อว่าจะไม่แตกสลายไป ย่อมไม่มี" เมื่อมหาชนมองดูอยู่นั่นเทียว ก็เหาะขึ้นไปสู่เวหาส ลงที่ฝั่งสระโบกขรณีมัณฑากินี สรงน้ำในสระโบกขรณี นุ่งผ้าสบงแล้ว ทำอุตตราสงค์แล้ว เก็บงำเสนาสนะ ยังยามทั้งสามให้ล่วงไปด้วยผลสมาบัติ แล้วปรินิพพานในเวลาใกล้รุ่ง พร้อมกับการปรินิพพานของพระเถระ ต้นไม้ทั้งปวงในป่าหิมพานต์ก็มีกิ่งก้านน้อมลงด้วยดอกและผล ช้างผู้อุปัฏฐากไม่รู้ถึงการปรินิพพานของพระเถระ แต่เช้าตรู่จัดเตรียมน้ำล้างหน้าและไม้ชำระฟัน ทำวัตร นำผลไม้ที่ควรเคี้ยวมาแล้ว ได้ยืนอยู่ที่ท้ายที่จงกรม ช้างนั้นจนกระทั่งพระอาทิตย์ขึ้น ไม่เห็นการออกมาของพระเถระ (จึงคิดว่า) "นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ? เมื่อก่อน พระผู้เป็นเจ้าจงกรมแต่เช้าตรู่ ล้างหน้า แต่วันนี้ แม้จากบรรณศาลาก็ไม่ออกมา" จึงเขย่าประตูุฏี มองเข้าไป เห็นพระเถระนั่งอยู่นั่นเทียว จึงยื่นงวงออกไปลูบคลำ ค้นหาลมหายใจเข้าออก เมื่อรู้ว่าลมหายใจเหล่านั้นไม่มีแล้ว (จึงรู้ว่า) "พระเถระปรินิพพานแล้ว" จึงใส่งวงเข้าไปในปาก ร้องเสียงดัง ทั่วทั้งป่าหิมพานต์มีเสียงกึกก้องเป็นอันเดียวกัน ช้างแปดพันเชือกประชุมกันแล้ว เชิญ (สรีระ) พระเถระให้นั่งบนกระพองของช้างจ่าฝูง ถือกิ่งไม้ที่ดอกบานสะพรั่ง แวดล้อมแล้ว เที่ยวไปทั่วป่าหิมพานต์ แล้วกลับมายังที่ของตนตามเดิม

Sakko vissakammaṃ āmantesi – ‘‘tāta, amhākaṃ jeṭṭhabhātā parinibbuto, sakkāraṃ karissāma, navayojanikaṃ sabbaratanamayaṃ kūṭāgāraṃ māpehī’’ti. So tathā katvā theraṃ tattha nipajjāpetvā hatthināgānaṃ adāsi. Te kūṭāgāraṃ ukkhipitvā tiyojanasahassaṃ himavantaṃ punappunaṃ āvijjhiṃsu[Pg.260]. Tesaṃ hatthato ākāsaṭṭhakā devā gahetvā sādhukīḷitaṃ kīḷiṃsu. Tato vassavalāhakā sītavalāhakā uṇhavalāhakā cātumahārājikā tāvatiṃsāti etenupāyena yāva brahmalokā kūṭāgāraṃ agamāsi, puna brahmāno devānanti anupubbena hatthināgānaṃyeva kūṭāgāraṃ adaṃsu. Ekekā devatā caturaṅgulamattaṃ candanaghaṭikaṃ āhari, citako navayojaniko ahosi. Kūṭāgāraṃ citakaṃ āropayiṃsu. Pañca bhikkhusatāni ākāsenāgantvā sabbarattiṃ sajjhāyamakaṃsu. Anuruddhatthero dhammaṃ kathesi, bahūnaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Punadivase aruṇuggamanavelāyameva citakaṃ nibbāpetvā sumanamakuḷavaṇṇānaṃ dhātūnaṃ parisāvanaṃ pūretvā bhagavati nikkhamitvā veḷuvanavihārakoṭṭhakaṃ sampatte āharitvā satthu hatthe ṭhapayiṃsu. Satthā dhātuparisāvanaṃ gahetvā pathaviyā hatthaṃ pasāresi, mahāpathaviṃ bhinditvā rajatabubbuḷasadisaṃ cetiyaṃ nikkhami. Satthā sahatthena cetiye dhātuyo nidhesi. Ajjāpi kira taṃ cetiyaṃ dharatiyevāti. Navamaṃ.

ท้าวสักกะตรัสเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรว่า "พ่อ พระเถระผู้เป็นพี่ชายใหญ่ของเราปรินิพพานแล้ว เราทั้งหลายจะกระทำสักการะ ท่านจงเนรมิตกูฏาคารสำเร็จด้วยรัตนะทั้งปวง ขนาด ๙ โยชน์" วิสสุกรรมเทพบุตรนั้นกระทำอย่างนั้นแล้ว เชิญพระเถระให้นอนในกูฏาคารนั้นแล้วมอบให้แก่พญาช้างทั้งหลาย พญาช้างเหล่านั้นยกกูฏาคารขึ้นแล้วเหวี่ยงไปมาในป่าหิมพานต์ขนาด ๓,๐๐๐ โยชน์บ่อยๆ อากาสัฏฐกเทวดารับจากมือของพญาช้างเหล่านั้นแล้วเล่นสาธุกีฬิตะ จากนั้น วัสสวลาหกเทวดา สีตวลาหกเทวดา อุณหวลาหกเทวดา จาตุมหาราชิกเทวดา ดาวดึงสเทวดา ด้วยอุบายนี้ กูฏาคารได้ไปถึงพรหมโลก อีกครั้งหนึ่ง ทวยพรหมมอบให้แก่ทวยเทพ ตามลำดับจนกระทั่งมอบกูฏาคารให้แก่พญาช้างทั้งหลายนั่นเทียว เทวดาแต่ละองค์นำแท่งไม้จันทน์ประมาณ ๔ องคุลีมา จิตกาธานสูง ๙ โยชน์ พวกเขายกกูฏาคารขึ้นสู่จิตกาธาน ภิกษุ ๕๐๐ รูปมาทางอากาศแล้วทำการสาธยายตลอดคืน พระอนุรุทธเถระแสดงธรรม ธรรมาภิสมัยได้มีแก่เทวดาจำนวนมาก ในวันรุ่งขึ้น พอเวลาอรุณขึ้น ก็ดับจิตกาธาน บรรจุพระธาตุซึ่งมีวรรณะดุจดอกมะลิตูมเต็มบริขารกรอง เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จออกมาถึงซุ้มประตูวัดเวฬุวัน ก็นำมาถวายไว้ในพระหัตถ์ของพระศาสดา พระศาสดาทรงรับบริขารกรองบรรจุพระธาตุแล้ว ทรงเหยียดพระหัตถ์ลงบนแผ่นดิน เจดีย์เสมอด้วยฟองเงินผุดขึ้นทำลายมหาปฐพี พระศาสดาทรงบรรจุพระธาตุในเจดีย์ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง ได้ยินว่า แม้ทุกวันนี้ เจดีย์นั้นก็ยังคงดำรงอยู่. จบสูตรที่ ๙.

10. Moggallānasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาโมคคัลลานสูตร

218. Dasame samannesatīti pariyesati paccavekkhati. Nagassāti pabbatassa. Muninti buddhamuniṃ. Dukkhassa pāragunti dukkhapāraṃ gataṃ. Samannesanti samannesanto. Evaṃ sabbaṅgasampannanti evaṃ sabbaguṇasampannaṃ. Anekākārasampannanti anekehi guṇehi samannāgataṃ. Dasamaṃ.

๒๑๘. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สมเนสติ ความว่า แสวงหา, พิจารณา. บทว่า นาคสฺส ความว่า แห่งภูเขา. บทว่า มุนึ ความว่า พระพุทธมุนี. บทว่า ทุกฺขสฺส ปารคํ ความว่า ผู้ถึงฝั่งแห่งทุกข์. บทว่า สมเนสนฺติ ความว่า เมื่อแสวงหา. บทว่า เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ ความว่า ผู้สมบูรณ์ด้วยองค์ทั้งปวงอย่างนี้ คือ ผู้สมบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวงอย่างนี้. บทว่า อเนกการสมฺปนฺนํ ความว่า ผู้ประกอบด้วยคุณเป็นอันมาก. จบสูตรที่ ๑๐.

11. Gaggarāsuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาคัคคราสูตร

219. Ekādasame tyāssudanti te assudaṃ. Assudanti nipātamattaṃ. Vaṇṇenāti sarīravaṇṇena. Yasasāti parivārena. Vigatamalova bhāṇumāti vigatamalo ādicco viya. Ekādasamaṃ.

๒๑๙. ในสูตรที่ ๑๑ บทว่า ตฺยสฺสุทํ แยกบทเป็น เต อสฺสุทํ. บทว่า อสฺสุทํ เป็นเพียงนิบาต. บทว่า วณฺเณน ความว่า ด้วยสีพระวรกาย. บทว่า ยสสา ความว่า ด้วยบริวาร. บทว่า วีตมโลว ภาณุมา ความว่า ดุจพระอาทิตย์ผู้มีมลทินไปปราศแล้ว. จบสูตรที่ ๑๑.

12. Vaṅgīsasuttavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาวังคีสสูตร

220. Dvādasame āyasmāti piyavacanaṃ. Vaṅgīsoti tassa therassa nāmaṃ. So kira pubbe padumuttarakāle paṭibhānasampannaṃ sāvakaṃ disvā dānaṃ [Pg.261] datvā patthanaṃ katvā kappasatasahassaṃ pāramiyo pūretvā amhākaṃ bhagavato kāle sakalajambudīpe vādakāmatāya jambusākhaṃ pariharitvā ekena paribbājakena saddhiṃ vādaṃ katvā vāde jayaparājayānubhāvena teneva paribbājakena saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetvā vasamānāya ekissā paribbājikāya kucchimhi nibbatto vayaṃ āgamma mātito pañcavādasatāni, pitito pañcavādasatānīti vādasahassaṃ uggaṇhitvā vicarati. Ekañca vijjaṃ jānāti, yaṃ vijjaṃ parijappitvā matānaṃ sīsaṃ aṅguliyā paharitvā – ‘‘asukaṭṭhāne nibbatto’’ti jānāti. So anupubbena gāmanigamādīsu vicaranto pañcahi māṇavakasatehi saddhiṃ sāvatthiṃ anuppatto nagaradvāre sālāya nisīdati.

๒๒๐. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า อายสฺมา เป็นคำพูดที่น่ารัก. บทว่า วงฺคีโส เป็นชื่อของพระเถระนั้น. ได้ยินว่า ท่านนั้น ในกาลแห่งพระปทุมุตตรพุทธเจ้าในอดีต ได้เห็นพระสาวกผู้สมบูรณ์ด้วยปฏิภาณแล้ว ถวายทาน ตั้งความปรารถนา บำเพ็ญบารมีตลอดแสนกัป ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ด้วยความต้องการโต้วาทะในชมพูทวีปทั้งสิ้น จึงถือเอากิ่งหว้าเที่ยวไป ได้กระทำการโต้วาทะกับปริพาชกคนหนึ่ง ด้วยอานุภาพแห่งการแพ้ชนะในวาทะนั้น ได้อยู่ร่วมกับปริพาชกนั้นนั่นเอง บังเกิดในครรภ์ของปริพาชิกาคนหนึ่งผู้กำลังอยู่ร่วมกัน เมื่อถึงวัย ได้เรียนวาทะ ๕๐๐ จากมารดา และวาทะ ๕๐๐ จากบิดา รวมเป็นวาทะ ๑,๐๐๐ แล้วเที่ยวไป และรู้มนต์อย่างหนึ่ง คือ มนต์ที่เมื่อบริกรรมแล้ว เคาะศีรษะของคนตายด้วยนิ้วมือ ก็จะรู้ว่า "บังเกิดในที่ชื่อโน้น" ท่านนั้นเที่ยวไปโดยลำดับในคามนิคมเป็นต้น พร้อมด้วยมาณพ ๕๐๐ คน ได้ถึงกรุงสาวัตถีแล้ว นั่งอยู่ที่ศาลาใกล้ประตูเมือง

Tadā ca nagaravāsino purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ suddhuttarāsaṅgā gandhamālādihatthā dhammassavanāya vihāraṃ gacchanti. Māṇavo disvā, ‘‘kahaṃ gacchathā’’ti? Pucchi. Te ‘‘dasabalassa santikaṃ dhammassavanāyā’’ti āhaṃsu. Sopi saparivāro tehi saddhiṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ bhagavā āha – ‘‘vaṅgīsa, bhaddakaṃ kira sippaṃ jānāsī’’ti. ‘‘Bho gotama, ahaṃ bahusippaṃ jānāmi. Tumhe kataraṃ sandhāya vadathā’’ti? Chavadūsakasippanti. Āma, bho gotamāti. Athassa bhagavā attano ānubhāvena niraye nibbattassa sīsaṃ dassetvā, ‘‘vaṅgīsa, ayaṃ kahaṃ nibbatto’’ti pucchi. So mantaṃ jappitvā aṅguliyā paharitvā ‘‘niraye’’ti āha. ‘‘Sādhu, vaṅgīsa, sukathita’’nti devaloke nibbattassa sīsaṃ dassesi. Tampi so tatheva byākāsi. Athassa khīṇāsavassa sīsaṃ dassesi. So punappunaṃ mantaṃ parivattetvāpi aṅguliyā paharitvāpi nibbattaṭṭhānaṃ na passati.

ในกาลนั้นแล ชาวเมืองทั้งหลายถวายทานในเวลาก่อนภัตแล้ว ในเวลาหลังภัต ต่างนุ่งห่มผ้าอุตตราสงค์อันสะอาด มีของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นในมือ ไปสู่วิหารเพื่อฟังธรรม วังคีสมาณพเห็นแล้วจึงถามว่า “ท่านทั้งหลายไปไหนกัน” พวกเขากล่าวว่า “ไปสู่สำนักของพระทศพลเพื่อฟังธรรม” แม้มาณพนั้นพร้อมด้วยบริวารไปกับพวกเขาแล้ว ทำปฏิสันถารแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับมาณพนั้นว่า “วังคีสะ ได้ยินว่าเธรรู้ศิลปะที่ดีงามหรือ” (มาณพทูลว่า) “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ศิลปะหลายอย่าง ท่านหมายถึงศิลปะอะไรจึงกล่าวอย่างนั้น” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เราหมายถึงฉวทูสกสิปปะ” (มาณพทูลว่า) “ใช่แล้ว ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงกะโหลกศีรษะของผู้ที่เกิดในนรกด้วยอานุภาพของพระองค์แก่มาณพนั้นแล้ว ตรัสถามว่า “วังคีสะ ผู้นี้เกิดที่ไหน” เขาบริกรรมมนตร์แล้วใช้นิ้วเคาะแล้วกล่าวว่า “เกิดในนรก” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดีแล้ว วังคีสะ เธอกล่าวดีแล้ว” แล้วทรงแสดงกะโหลกศีรษะของผู้ที่เกิดในเทวโลก แม้กะโหลกศีรษะน้ัน เขาก็พยากรณ์แล้วอย่างนั้นเหมือนกัน ครั้งนั้น ทรงแสดงกะโหลกศีรษะของพระขีณาสพแก่เขา เขาแม้บริกรรมมนตร์กลับไปกลับมาบ่อยๆ แม้ใช้นิ้วเคาะแล้ว ก็ไม่เห็นที่เกิด

Atha naṃ bhagavā ‘‘kilamasi, vaṅgīsā’’ti āha? Āma bho, gotamāti. Punappunaṃ upadhārehīti. Tathā karontopi adisvā, ‘‘tumhe, bho gotama, jānāthā’’ti āha. Āma, vaṅgīsa, maṃ nissāya cesa gato, ahamassa gatiṃ jānāmīti. Mantena jānāsi, bho gotamāti? Āma, vaṅgīsa, ekena manteneva jānāmīti. Bho gotama, mayhaṃ mantena imaṃ mantaṃ dethāti. Amūliko, vaṅgīsa, mayhaṃ mantoti. Detha, bho gotamāti. Na [Pg.262] sakkā mayhaṃ santike apabbajitassa dātunti. So antevāsike āmantesi – ‘‘tātā samaṇo gotamo atirekasippaṃ jānāti, ahaṃ imassa santike pabbajitvā sippaṃ gaṇhāmi, tato sakalajambudīpe amhehi bahutaraṃ jānanto nāma na bhavissati. Tumhe yāva ahaṃ āgacchāmi, tāva anukkaṇṭhitvā vicarathā’’ti te uyyojetvā ‘‘pabbājetha ma’’nti āha. Satthā nigrodhakappassa paṭipādesi. Thero taṃ attano vasanaṭṭhānaṃ netvā pabbājesi. So pabbajitvā satthu santikaṃ āgamma vanditvā ṭhito ‘‘sippaṃ dethā’’ti yāci. Vaṅgīsa, tumhe sippaṃ gaṇhantā aloṇabhojanathaṇḍilaseyyādīhi parikammaṃ katvā gaṇhatha, imassāpi sippassa parikammaṃ atthi, taṃ tāva karohīti. Sādhu, bhanteti. Athassa satthā dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ ācikkhi. So taṃ anulomapaṭilomaṃ manasikaronto vipassanaṃ vaḍḍhetvā anukkamena arahattaṃ pāpuṇi.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับมาณพนั้นว่า “วังคีสะ เธอเหนื่อยแล้วหรือ” (มาณพทูลว่า) “ใช่แล้ว ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เธอจงพิจารณาบ่อยๆ เถิด” แม้ทำอย่างนั้นก็ไม่เห็น จึงทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ท่านรู้หรือ” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ใช่แล้ว วังคีสะ ผู้นี้อาศัยเราจึงไป เราย่อมรู้คติของเขา” (มาณพทูลถามว่า) “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ท่านรู้ด้วยมนตร์หรือ” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ใช่แล้ว วังคีสะ เรารู้ด้วยมนตร์บทหนึ่งเท่านั้น” (มาณพทูลว่า) “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ขอท่านจงให้มนตร์นี้แลกกับมนตร์ของข้าพระองค์เถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วังคีสะ มนตร์ของเราไม่มีค่าตอบแทน” (มาณพทูลว่า) “ขอท่านจงให้เถิด ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เราไม่สามารถให้แก่ผู้ที่ไม่ได้บวชในสำนักของเราได้” เขาจึงเรียกศิษย์ทั้งหลายมาปรึกษาว่า “พ่อทั้งหลาย พระสมณโคดมทรงรู้ศิลปะที่ยิ่งกว่า เราจะบวชในสำนักของท่านแล้วเรียนศิลปะนี้ จากนั้น ในชมพูทวีปทั้งสิ้น ผู้ที่รู้มากกว่าพวกเราจะไม่มี พวกเธอจงอย่ากระวนกระวายใจเที่ยวไปจนกว่าเราจะกลับมา” แล้วส่งพวกเขาไป ได้ทูลว่า “ขอท่านจงให้ข้าพระองค์บวชเถิด” พระศาสดาทรงมอบให้แก่พระนิโครธกัปปะ พระเถระนำเขาไปยังที่อยู่ของตนแล้วให้บวช เขาบวชแล้ว เข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้วยืนอยู่ ทูลขอว่า “ขอพระองค์จงประทานศิลปะเถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “วังคีสะ พวกเธอเมื่อจะเรียนศิลปะ ย่อมทำบริกรรมด้วยการบริโภคอาหารที่ไม่มีเกลือ การนอนบนพื้นดินเป็นต้นแล้วจึงเรียน แม้ศิลปะนี้ก็มีบริกรรม เธอจงทำบริกรรมนั้นก่อนเถิด” (วังคีสะรับว่า) “ดีแล้ว พระเจ้าข้า” ครั้งนั้น พระศาสดาตรัสบอกทวัตติงสาการกรรมฐานแก่เขา เขาทำกรรมฐานนั้นไว้ในใจโดยอนุโลมและปฏิโลม เจริญวิปัสสนาแล้ว ได้บรรลุพระอรหัตผลโดยลำดับ

Vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedīti evaṃ arahattaṃ patvā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento. Kāveyyamattāti kāveyyena kabbakaraṇena mattā. Khandhāyatanadhātuyoti imāni khandhādīni pakāsento dhammaṃ desesi. Ye niyāmagataddasāti ye niyāmagatā ceva niyāmadassāti ca. Svāgatanti suāgamanaṃ. Iddhipattomhīti iminā iddhividhañāṇaṃ gahitaṃ. Cetopariyāyakovidoti iminā cetopariyañāṇaṃ. Dibbasotaṃ pana avuttampi gahitameva hoti. Evaṃ cha abhiññāpatto eso mahāsāvakoti veditabbo. Dvādasamaṃ.

บทว่า วิมุตฺติสุขํ ปฏิสํเวที ความว่า บรรลุพระอรหัตแล้วอย่างนี้ เสวยวิมุตติสุขอยู่ บทว่า กาเวยฺยมตฺตา ความว่า เมาด้วยความเป็นกวี คือการทำกาพย์ บทว่า ขนฺธายตนธาตุโย ความว่า ทรงแสดงธรรม ประกาศขันธ์ อายตนะ และธาตุเหล่านี้ บทว่า เย นิยามคตทฺทสา ความว่า คือ เย นิยามคตา (ผู้ถึงนิยาม) และ เย นิยามทสฺสา (ผู้เห็นนิยาม) บทว่า สฺวาคตํ ความว่า การมาดี ด้วยบทว่า อิทฺธิปตฺโตมฺหิ นี้ ท่านถือเอาอิทธิวิธญาณ ด้วยบทว่า เจโตปริยายโกวิโท นี้ ท่านถือเอาเจโตปริยญาณ ส่วนทิพพโสตญาณ แม้ไม่ได้กล่าวไว้ ก็เป็นอันถือเอาแล้วนั่นเทียว พึงทราบว่า พระมหาสาวกนี้เป็นผู้บรรลุอภิญญา ๖ อย่างนี้ สูตรที่ ๑๒

Iti sāratthappakāsiniyā

ในอรรถกถาสารัตถปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

อรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย

Vaṅgīsasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาวังคีสสังยุต จบแล้ว

9. Vanasaṃyuttaṃ

๙. วนสังยุต

1. Vivekasuttavaṇṇanā

๑. วรรณนาวิเวกสูตร

221. Vanasaṃyuttassa [Pg.263] paṭhame kosalesu viharatīti satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tassa janapadassa sulabhabhikkhatāya tattha gantvā viharati. Saṃvejetukāmāti vivekaṃ paṭipajjāpetukāmā. Vivekakāmoti tayo viveke patthayanto. Niccharatī bahiddhāti bāhiresu puthuttārammaṇesu carati. Jano janasminti tvaṃ jano aññasmiṃ jane chandarāgaṃ vinayassu. Pajahāsīti pajaha. Bhavāsīti bhava. Sataṃ taṃ sārayāmaseti satimantaṃ paṇḍitaṃ taṃ mayampi sārayāma, sataṃ vā dhammaṃ mayaṃ taṃ sārayāmāti attho. Pātālarajoti appatiṭṭhaṭṭhena pātālasaṅkhāto kilesarajo. Mā taṃ kāmarajoti ayaṃ kāmarāgarajo taṃ mā avahari, apāyameva mā netūti attho. Paṃsukunthitoti paṃsumakkhito. Vidhunanti vidhunanto. Sitaṃ rajanti sarīralaggaṃ rajaṃ. Saṃvegamāpādīti devatāpi nāma maṃ evaṃ sāretīti vivekamāpanno, uttamavīriyaṃ vā paggayha paramavivekaṃ maggameva paṭipannoti. Paṭhamaṃ.

๒๒๑. ในสูตรที่ ๑ แห่งวนสังยุต บทว่า โกสเลสุ วิหรติ ความว่า รับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้ว เพราะความเป็นแคว้นที่หาภิกษาได้ง่าย จึงไปยังแคว้นนั้นแล้วอยู่ บทว่า สํเวเชตุกามา ความว่า มีความประสงค์จะให้บรรลุวิเวก บทว่า วิเวกกาโม ความว่า ปรารถนาวิเวก ๓ อย่าง บทว่า นิจฺฉรติ พหิทฺธา ความว่า ย่อมเที่ยวไปในอารมณ์ต่างๆ ภายนอก บทว่า ชโน ชนสฺมึ ความว่า ท่านผู้เป็นชน จงบรรเทาฉันทราคะในชนอื่นเสีย บทว่า ปชหาสิ คือ ปชห (จงละ) บทว่า ภวาสิ คือ ภว (จงเป็น) บทว่า สตํ ตํ สารยามเส อธิบายว่า แม้พวกเราก็ขอเตือนท่านผู้มีสติ เป็นบัณฑิต หรืออีกนัยหนึ่ง อธิบายว่า พวกเราขอเตือนท่านให้ระลึกถึงธรรมของสัตบุรุษ บทว่า ปาตาลรโช ความว่า กิเลสธุลีที่ชื่อว่าบาดาล เพราะอรรถว่าไม่มีที่ตั้ง บทว่า มา ตํ กามรโช อธิบายว่า กามราคธุลีนี้อย่าได้พัดพาท่านไป อย่าได้นำไปสู่อบายเลย บทว่า ปํสุกุนฺถิโต ความว่า ผู้เปรอะเปื้อนด้วยธุลี บทว่า วิธุนํ คือ วิธุนนฺโต (สลัดอยู่) บทว่า สิตํ รชํ คือ ธุลีที่ติดอยู่ที่ร่างกาย บทว่า สํเวคมาปาทิ ความว่า ถึงวิเวกด้วยคิดว่า แม้เทวดาก็ยังเตือนเราอย่างนี้ หรืออีกนัยหนึ่ง ประคองความเพียรอย่างสูงสุด ปฏิบัติมรรคอันเป็นปรมวิเวกนั่นเทียว สูตรที่ ๑

2. Upaṭṭhānasuttavaṇṇanā

๒. วรรณนาอุปัฏฐานสูตร

222. Dutiye supatīti ayaṃ kira khīṇāsavo, so dūre bhikkhācāragāmaṃ gantvā āgato paṇṇasālāya pattacīvaraṃ paṭisāmetvā avidūre jātassaraṃ otaritvā gattāni utuṃ gāhāpetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā tattha nīcamañcakaṃ paññāpetvā niddaṃ anokkamantova nipanno. Khīṇāsavassāpi hi kāyadaratho hotiyevāti tassa vinodanatthaṃ, taṃ sandhāya supatīti vuttaṃ. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ bhikkhu satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā divā supati, divāsoppañca nāmetaṃ vaḍḍhitaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ nāsetī’’ti maññamānā ‘‘codessāmi na’’nti cintetvā abhāsi.

๒๒๒. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สุปติ ความว่า ได้ยินว่า พระภิกษุรูปนี้เป็นพระขีณาสพ ท่านไปสู่หมู่บ้านเพื่อบิณฑบาตอันไกลแล้วกลับมา เก็บงำบาตรและจีวรไว้ในบรรณศาลาแล้ว ลงสู่สระชาตัสสระที่ไม่ไกล ทำกายให้สบาย ปัดกวาดที่พักกลางวัน ปูลาดเตียงเตี้ยไว้ในที่นั้นแล้วนอนลงโดยที่ยังไม่เข้าถึงความหลับ เพราะว่า แม้พระขีณาสพก็ยังมีความกระวนกระวายทางกายอยู่ เพื่อบรรเทาความกระวนกระวายนั้น ท่านหมายถึงการนอนนั้น จึงตรัสว่า สุปติ (ย่อมหลับ) บทว่า อชฺฌภาสิ ความว่า เทวดาคิดว่า "ภิกษุรูปนี้รับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้วมานอนหลับในเวลากลางวัน และการนอนหลับในเวลากลางวันนี้ ย่อมทำลายประโยชน์ที่พึงเจริญทั้งในปัจจุบันและในสัมปรายภพ" เมื่อสำคัญอย่างนี้ จึงคิดว่า "เราจะทักท้วงเธอ" แล้วได้กล่าวขึ้น

Āturassāti jarāturo rogāturo kilesāturoti tayo āturā, tesu kilesāturaṃ sandhāyevamāha. Sallaviddhassāti savisena [Pg.264] sattisallena viya avijjāvisaviṭṭhena taṇhāsallena hadaye viddhassa. Ruppatoti ghaṭṭiyamānassa.

บทว่า อาตุรสฺส ความว่า คนเจ็บป่วยมี ๓ ประเภท คือ เจ็บป่วยเพราะชรา เจ็บป่วยเพราะโรค และเจ็บป่วยเพราะกิเลส ในบรรดาคนเจ็บป่วยเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงผู้ที่เจ็บป่วยเพราะกิเลส จึงตรัสอย่างนี้ บทว่า สลฺลวิทฺธสฺส ความว่า เหมือนถูกลูกศรคือหอกอาบยาพิษแทง หมายถึงผู้ที่ถูกลูกศรคือตัณหาอันฉาบทาด้วยยาพิษคืออวิชชาเสียบแทงที่หทัย บทว่า รุปฺปโต ความว่า ผู้ถูกเบียดเบียน

Idānissa kāmesu ādīnavaṃ kathayantī aniccātiādimāha. Tattha asitanti taṇhādiṭṭhinissayena anissitaṃ. Kasmā pabbajitaṃ tapeti evarūpaṃ khīṇāsavaṃ divāsoppaṃ na tapati, tādisaṃ pana kasmā na tapessatīti? Vadati. Therasseva vā etaṃ vacanaṃ, tasmā ayamettha attho – baddhesu muttaṃ asitaṃ mādisaṃ khīṇāsavapabbajitaṃ kasmā divāsoppaṃ tape, na tapessatīti? Sesagāthāsupi eseva nayo. Devatāya hi vacanapakkhe – ‘‘evarūpaṃ khīṇāsavapabbajitaṃ divāsoppaṃ na tapati, tādisaṃ pana kasmā na tapessati? Tapessatiyevā’’ti attho. Therassa vacanapakkhe – ‘‘evarūpaṃ mādisaṃ khīṇāsavapabbajitaṃ kasmā divāsoppaṃ tape? Na tapatiyevā’’ti attho. Ayaṃ panettha anuttānapadavaṇṇanā. Vinayāti vinayena. Samatikkamāti vaṭṭamūlikāya avijjāya samatikkamena. Taṃ ñāṇanti taṃ catusaccañāṇaṃ. Paramodānanti paramaparisuddhaṃ. Pabbajitanti evarūpena ñāṇena samannāgataṃ pabbajitaṃ. Vijjāyāti catutthamaggavijjāya. Āraddhavīriyanti paggahitavīriyaṃ paripuṇṇavīriyaṃ. Dutiyaṃ.

บัดนี้ พระเถระเมื่อจะกล่าวโทษในกามทั้งหลายแก่เทวดานั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า อนิจฺจา ในบทเหล่านั้น บทว่า อสิตํ คือ ผู้ไม่อาศัยด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ บทว่า กสฺมา ปพฺพชิตํ ตเป ความว่า การนอนกลางวันย่อมไม่เบียดเบียนพระขีณาสพเช่นนี้ แต่ไฉนเล่าจักไม่เบียดเบียน (บรรพชิต) เช่นนั้น (คือเช่นท่าน)? (เทวดา) กล่าว หรือว่า คำนี้เป็นคำของพระเถระเอง เพราะฉะนั้น เนื้อความในที่นี้เป็นดังนี้ คือ การนอนกลางวันจะเบียดเบียนบรรพชิตผู้สิ้นอาสวะเช่นเรา ผู้พ้นแล้วในเครื่องผูกทั้งหลาย ผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยแล้ว ได้อย่างไร? ย่อมไม่เบียดเบียนเลย แม้ในคาถาที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ ในฝ่ายคำของเทวดา มีเนื้อความว่า "การนอนกลางวันย่อมไม่เบียดเบียนบรรพชิตผู้สิ้นอาสวะเช่นนี้ แต่ไฉนเล่าจักไม่เบียดเบียน (บรรพชิต) เช่นท่าน? ย่อมเบียดเบียนแน่นอน" ในฝ่ายคำของพระเถระ มีเนื้อความว่า "การนอนกลางวันจะเบียดเบียนบรรพชิตผู้สิ้นอาสวะเช่นเรานี้ได้อย่างไร? ย่อมไม่เบียดเบียนเลย" นี้เป็นการพรรณนาบทที่ไม่ปรากฏชัดในที่นี้ บทว่า วินยา คือ เพราะการนำออก บทว่า สมติกฺกมา คือ เพราะการก้าวล่วงอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะ บทว่า ตํ ญาณํ คือ จตุสัจจญาณนั้น บทว่า ปรโมทานํ คือ ความบริสุทธิ์อย่างยิ่ง บทว่า ปพฺพชิตํ คือ บรรพชิตผู้ประกอบด้วยญาณเช่นนี้ บทว่า วิชฺชาย คือ ด้วยวิชชาคือจตุตถมรรค บทว่า อารทฺธวีริยํ คือ ผู้มีความเพียรปรารภแล้ว ผู้มีความเพียรบริบูรณ์ จบสูตรที่ ๒

3. Kassapagottasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถากัสสปโคตรสูตร

223. Tatiye chetanti ekaṃ migaluddakaṃ. Ovadatīti so kira migaluddako pātova bhuñjitvā ‘‘mige vadhissāmī’’ti araññaṃ paviṭṭho ekaṃ rohitamigaṃ disvā ‘‘sattiyā naṃ paharissāmī’’ti anubandhamāno therassa paṭhamasutte vuttanayeneva divāvihāraṃ nisinnassa avidūrena pakkamati. Atha naṃ thero – ‘‘upāsaka, pāṇātipāto nāmesa apāyasaṃvattaniko appāyukasaṃvattaniko, sakkā aññenapi kasivaṇijjādikammena dārabharaṇaṃ kātuṃ, mā evarūpaṃ kakkhaḷakammaṃ karohī’’ti āha. Sopi ‘‘mahāpaṃsukūlikatthero kathetī’’ti gāravena ṭhatvā sotuṃ āraddho. Athassa sotukāmataṃ janessāmīti thero aṅguṭṭhakaṃ jālāpesi. So akkhīhipi passati, kaṇṇehipi suṇāti, cittaṃ panassa ‘‘asukaṭṭhānaṃ [Pg.265] migo gato bhavissati, asukatitthaṃ otiṇṇo, tattha naṃ gantvā ghātetvā yāvadicchakaṃ maṃsaṃ khāditvā sesaṃ kājenādāya gantvā puttake tosessāmī’’ti evaṃ migasseva anupadaṃ dhāvati. Evaṃ vikkhittacittassa dhammaṃ desentaṃ theraṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ovadatī’’ti. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ thero adāruṃ tacchanto viya akhette vappanto viya attanopi kammaṃ nāseti, etassāpi codessāmi na’’nti abhāsi.

๒๒๓. ในสูตรที่ ๓ บทว่า เฉตํ หมายถึงนายพรานเนื้อคนหนึ่ง บทว่า โอวทติ ความว่า ได้ยินว่า นายพรานเนื้อนั้น บริโภคอาหารแต่เช้าตรู่แล้ว เข้าไปสู่ป่าด้วยคิดว่า "เราจะฆ่าเนื้อ" เห็นเนื้อโรหิตะตัวหนึ่งแล้ว ติดตามไปโดยคิดว่า "เราจะพุ่งมันด้วยหอก" (เนื้อนั้น) วิ่งผ่านไปไม่ไกลจากพระเถระผู้กำลังนั่งพักกลางวันอยู่ตามนัยที่กล่าวไว้ในสูตรที่ ๑ ครั้งนั้น พระเถระได้กล่าวกับนายพรานนั้นว่า "อุบาสก ชื่อว่าปาณาติบาตนี้ เป็นไปเพื่ออบาย เป็นไปเพื่อมีอายุสั้น สามารถเลี้ยงดูบุตรภรรยาด้วยกรรมอื่น เช่น กสิกรรม พาณิชยกรรม เป็นต้นได้ ท่านอย่าทำกรรมที่หยาบช้าเช่นนี้เลย" แม้นายพรานนั้นก็คิดว่า "พระมหาปังสุกูลิกเถระกำลังกล่าว" จึงยืนฟังด้วยความเคารพ ครั้งนั้น พระเถระคิดว่า "เราจะทำให้เขาเกิดความต้องการที่จะฟัง" จึงบันดาลให้นิ้วหัวแม่มือลุกโพลงขึ้น นายพรานนั้นเห็นด้วยตาและได้ยินด้วยหู แต่ใจของเขากลับวิ่งตามรอยเท้าของเนื้อไปว่า "เนื้อคงจะไปที่นั่น คงจะลงที่ท่าน้ำโน้น เราจะไปที่นั่นฆ่ามันแล้วกินเนื้อตามที่ต้องการ นำส่วนที่เหลือใส่คานหาบไปทำให้ลูกๆ ดีใจ" ท่านหมายถึงพระเถระผู้แสดงธรรมแก่นายพรานผู้มีจิตฟุ้งซ่านอย่างนี้ จึงกล่าวว่า "โอวทติ" บทว่า อชฺฌภาสิ ความว่า เทวดาคิดว่า "พระเถระรูปนี้ทำลายกิจของตนและของผู้อื่น เหมือนคนถากไม้ที่ไม่ใช่แก่น เหมือนคนหว่านพืชในนาที่ไม่ดี เราจะทักท้วงท่าน" แล้วจึงกล่าวขึ้น

Appapaññanti nippaññaṃ. Acetasanti kāraṇajānanasamatthena cittena rahitaṃ. Mandovāti andhabālo viya. Suṇātīti tava dhammakathaṃ suṇāti. Na vijānātīti atthamassa na jānāti. Āloketīti tava puthujjanikaiddhiyā jalantaṃ aṅguṭṭhakaṃ āloketi. Na passatīti ettha ‘‘neva telaṃ na vaṭṭi na dīpakapallikā, therassa pana ānubhāvenāyaṃ jalatī’’ti imaṃ kāraṇaṃ na passati. Dasa pajjoteti dasasu aṅgulīsu dasa padīpe. Rūpānīti kāraṇarūpāni. Cakkhūti paññācakkhu. Saṃvegamāpādīti kiṃ me imināti? Vīriyaṃ paggayha paramavivekaṃ arahattamaggaṃ paṭipajji. Tatiyaṃ.

บทว่า อปฺปปญฺญํ คือ ผู้ไม่มีปัญญา บทว่า อเจตสํ คือ ผู้ปราศจากจิตที่สามารถรู้เหตุได้ บทว่า มนฺโทว คือ เหมือนคนโง่เขลา บทว่า สุณาติ คือ ย่อมฟังธรรมกถาของท่าน บทว่า น วิชานาติ คือ ย่อมไม่รู้เนื้อความของธรรมนั้น บทว่า อาโลเกติ คือ ย่อมมองดูนิ้วหัวแม่มือที่ลุกโพลงด้วยปุถุชนิกฤทธิ์ของท่าน บทว่า น ปสฺสติ คือ ย่อมไม่เห็นเหตุนี้ว่า "ในที่นี้ไม่มีทั้งน้ำมัน ไม่มีทั้งไส้ ไม่มีทั้งประทีป แต่แสงสว่างนี้ลุกโพลงขึ้นด้วยอานุภาพของพระเถระ" บทว่า ทส ปชฺโชเต คือ ประทีปสิบดวงในนิ้วทั้งสิบ บทว่า รูปานิ คือ รูปที่เป็นเหตุ บทว่า จกฺขุ คือ ปัญญาจักษุ บทว่า สํเวคมาปาทิ คือ (พระเถระ) ได้ถึงความสังเวชว่า "จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยคนผู้นี้?" แล้วประคองความเพียร ได้บรรลุปรมวิเวกคืออรหัตตมรรค จบสูตรที่ ๓

4. Sambahulasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาสัมพหุลสูตร

224. Catutthe sambahulāti bahū suttantikā ābhidhammikā vinayadharā ca. Viharantīti satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharanti. Pakkamiṃsūti te kira tasmiṃ janapade aññataraṃ gāmaṃ upasaṅkamante disvā manussā pasannacittā āsanasālāya kojavattharaṇādīni paññāpetvā yāgukhajjakāni datvā upanisīdiṃsu. Mahāthero ekaṃ dhammakathikaṃ ‘‘dhammaṃ kathehī’’ti āha. So cittaṃ dhammakathaṃ kathesi. Manussā pasīditvā bhojanavelāyaṃ paṇītabhojanaṃ adaṃsu. Mahāthero manuññaṃ bhattānumodanamakāsi. Manussā bhiyyosomattāya pasannā ‘‘idheva, bhante, temāsaṃ vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā gamanāgamanasampanne ṭhāne senāsanāni kāretvā catūhi paccayehi upaṭṭhahiṃsu. Mahāthero vassūpanāyikadivase bhikkhū ovadi – ‘‘āvuso, tumhehi garukassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahitaṃ, buddhapātubhāvo nāma dullabho. Māsassa aṭṭha divase dhammassavanaṃ katvā gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya appamattā viharathā’’ti. Te tato paṭṭhāya yuñjanti ghaṭenti. Kadāci sabbarattikaṃ dhammassavanaṃ [Pg.266] karonti, kadāci pañhaṃ vissajjenti, kadāci padhānaṃ karonti. Tesaṃ dhammassavanadivase dhammaṃ kathentānaṃyeva aruṇo uggacchati. Pañhāvissajjanadivase byatto bhikkhu pañhaṃ pucchati, paṇḍito vissajjetīti pucchanavissajjanaṃ karontānaṃyeva. Padhānadivase sūriyatthaṅgamane gaṇḍiṃ paharitvāva caṅkamaṃ otaritvā padhānaṃ karontānaṃyeva. Te evaṃ vassaṃ vassitvā pavāretvā pakkamiṃsu. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Paridevamānāti ‘‘idāni tathārūpaṃ madhuraṃ dhammassavanaṃ pañhākathanaṃ kuto labhissāmī’’tiādīni vatvā rodamānā.

๒๒๔. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สมฺพหุลา ความว่า ภิกษุผู้ทรงสุตตันตะ ผู้ทรงอภิธรรม และผู้ทรงวินัยจำนวนมาก. บทว่า วิหรนฺติ ความว่า รับกัมมัฏฐานในสำนักของพระศาสดาแล้วอยู่. บทว่า ปกฺกมึสุ ความว่า ได้ยินว่า มนุษย์ทั้งหลายในชนบทนั้นเห็นภิกษุเหล่านั้นเข้าไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง มีจิตเลื่อมใส จึงปูลาดเครื่องปูลาดมีผ้าโกเชาว์เป็นต้นในศาลาฉัน แล้วถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยวแล้วนั่งใกล้ๆ. พระมหาเถระได้กล่าวกับพระธรรมกถึกรูปหนึ่งว่า "ท่านจงแสดงธรรม". พระธรรมกถึกรูปนั้นได้แสดงธรรมกถาอันวิจิตร. มนุษย์ทั้งหลายเลื่อมใสแล้ว ได้ถวายโภชนะอันประณีตในเวลาฉัน. พระมหาเถระได้ทำภัตตานุโมทนาอันไพเราะ. มนุษย์ทั้งหลายเลื่อมใสยิ่งขึ้นไปอีก ได้ให้ท่านรับปฏิญญาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอยู่ที่นี่แหละตลอด ๓ เดือน" แล้วให้สร้างเสนาสนะในสถานที่ที่เดินทางไปมาสะดวก แล้วอุปัฏฐากด้วยปัจจัย ๔. ในวันเข้าพรรษา พระมหาเถระได้โอวาทภิกษุทั้งหลายว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ท่านทั้งหลายได้รับกัมมัฏฐานในสำนักของพระศาสดาผู้ที่พวกเราเคารพ การอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้าเป็นสิ่งที่หาได้ยาก พวกท่านจงฟังธรรม ๘ วันต่อเดือน ละการคลุกคลีด้วยหมู่คณะแล้ว เป็นผู้ไม่ประมาทอยู่เถิด". ภิกษุเหล่านั้นจำเดิมแต่นั้นมา ย่อมประกอบความเพียร พยายาม. บางคราวก็ฟังธรรมตลอดคืน บางคราวก็วิสัชนาปัญหา บางคราวก็ทำความเพียร. ในวันฟังธรรมของภิกษุเหล่านั้น เมื่อท่านกำลังแสดงธรรมอยู่ อรุณก็ขึ้น. ในวันวิสัชนาปัญหา ภิกษุผู้ฉลาดรูปหนึ่งถามปัญหา ภิกษุผู้เป็นบัณฑิตก็ตอบ เมื่อท่านกำลังถามและตอบกันอยู่นั่นแหละ อรุณก็ขึ้น. ในวันทำความเพียร เมื่อพระอาทิตย์อัสดงแล้ว พอตีระฆังแล้วเท่านั้น ก็ลงสู่ที่จงกรม เมื่อท่านกำลังทำความเพียรอยู่นั่นแหละ อรุณก็ขึ้น. ภิกษุเหล่านั้นอยู่จำพรรษาอย่างนี้แล้ว ปวารณาแล้วก็หลีกไป. พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น. บทว่า ปริเทวมานา ความว่า ร้องไห้คร่ำครวญกล่าวคำมีอาทิว่า "บัดนี้ พวกเราจักได้การฟังธรรมและการกล่าวปัญหาอันไพเราะเช่นนั้นแต่ที่ไหน".

Khāyatīti paññāyati upaṭṭhāti. Ko meti kahaṃ ime. Vajjibhūmiyāti vajjiraṭṭhābhimukhā gatā. Magā viyāti yathā magā tasmiṃ tasmiṃ pabbatapāde vā vanasaṇḍe vā vicarantā – ‘‘idaṃ amhākaṃ mātusantakaṃ pitusantakaṃ paveṇiāgata’’nti agahetvā, yattheva nesaṃ gocaraphāsutā ca hoti paripanthābhāvo ca, tattha vicaranti. Evaṃ aniketā agehā bhikkhavopi ‘‘ayaṃ, āvuso, amhākaṃ ācariyupajjhāyānaṃ santako paveṇiāgato’’ti agahetvā yattheva nesaṃ utusappāyaṃ bhojanasappāyaṃ puggalasappāyaṃ senāsanasappāyaṃ dhammassavanasappāyañca sulabhaṃ hoti, tattha viharanti. Catutthaṃ.

บทว่า ขายติ ความว่า ย่อมปรากฏ ย่อมปรากฏขึ้น. บทว่า โก เม ความว่า ภิกษุเหล่านี้ไปไหน. บทว่า วชฺชิภูมิยา ความว่า ไปมุ่งหน้าสู่แคว้นวัชชี. บทว่า มคา วิย ความว่า เปรียบเหมือนเนื้อทั้งหลายเที่ยวไปในเชิงเขาหรือในป่านั้นๆ ไม่ยึดถือว่า "ที่นี้เป็นสมบัติของมารดา เป็นสมบัติของบิดาของเรา เป็นมรดกตกทอดมา" แต่จะเที่ยวไปในที่ใดก็ตามที่มีความสะดวกในการหาอาหารและไม่มีภยันตราย. ฉันใด ภิกษุทั้งหลายผู้ไม่มีที่อยู่ประจำ ไม่มีเรือน ก็ฉันนั้น ไม่ยึดถือว่า "ดูก่อนอาวุโส ที่นี้เป็นสมบัติของอาจารย์และอุปัชฌาย์ของเรา เป็นมรดกตกทอดมา" แต่จะอยู่ในที่ใดก็ตามที่หาอุตุสัปปายะ โภชนสัปปายะ บุคคลสัปปายะ เสนาสนสัปปายะ และธัมมัสสวนสัปปายะได้ง่าย. จบสูตรที่ ๔.

5. Ānandasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอานันทสูตร

225. Pañcame ānandoti dhammabhaṇḍāgārikatthero. Ativelanti atikkantaṃ velaṃ. Gihisaññattibahuloti rattiñca divā ca bahukālaṃ gihī saññāpayanto. Bhagavati parinibbute mahākassapatthero theraṃ āha – ‘‘āvuso, mayaṃ rājagahe vassaṃ upagantvā dhammaṃ saṅgāyissāma, gaccha tvaṃ araññaṃ pavisitvā uparimaggattayatthāya vāyāmaṃ karohī’’ti. So bhagavato pattacīvaramādāya kosalaraṭṭhaṃ gantvā ekasmiṃ araññāvāse vasitvā punadivase ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā theraṃ disvā – ‘‘bhante ānanda, tumhe pubbe satthārā saddhiṃ āgacchatha. Ajja ekakāva āgatā. Kahaṃ satthāraṃ ṭhapetvā āgatattha? Idāni kassa pattacīvaraṃ gahetvā vicaratha? Kassa mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ detha, pariveṇaṃ sammajjatha, vattapaṭivattaṃ karothā’’ti bahuṃ vatvā parideviṃsu. Thero – ‘‘mā, āvuso, socittha, mā [Pg.267] paridevittha, aniccā saṅkhārā’’tiādīni vatvā te saññāpetvā bhattakiccāvasāne vasanaṭṭhānameva gacchati. Manussā sāyampi tattha gantvā tatheva paridevanti. Theropi tatheva ovadati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ajjhabhāsīti ‘‘ayaṃ thero bhikkhusaṅghassa kathaṃ sutvā ‘samaṇadhammaṃ karissāmī’ti araññaṃ pavisitvā idāni gihī saññāpento viharati, satthu sāsanaṃ asaṅgahitapuppharāsi viya ṭhitaṃ, dhammasaṅgahaṃ na karoti, codessāmi na’’nti cintetvā abhāsi.

๒๒๕. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อานนฺโท คือ พระเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก. บทว่า อติเวลํ คือ ตลอดเวลายาวนาน. บทว่า คิหิสญฺญตฺติพหุโล คือ ยังคฤหัสถ์ให้เข้าใจตลอดกาลนานทั้งกลางคืนและกลางวัน. ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว พระมหากัสสปเถระได้กล่าวกะพระเถระว่า "ดูก่อนอาวุโส พวกเราจะเข้าจำพรรษาในกรุงราชคฤห์แล้วสังคายนาพระธรรม ท่านจงไปเถิด เข้าไปสู่ป่าแล้วทำความเพียรเพื่อมรรค ๓ เบื้องสูงเถิด". ท่านรับบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคแล้ว ไปยังแคว้นโกศล อยู่ในอรัญญวาสแห่งหนึ่งแล้ว ในวันรุ่งขึ้นได้เข้าไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง. มนุษย์ทั้งหลายเห็นพระเถระแล้วได้คร่ำครวญเป็นอันมากว่า "ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ เมื่อก่อนท่านมาพร้อมกับพระศาสดา วันนี้ท่านมาเพียงรูปเดียว ท่านทิ้งพระศาสดาไว้ที่ไหนแล้วจึงมา? บัดนี้ท่านถือบาตรและจีวรของใครเที่ยวไป? ท่านถวายน้ำล้างหน้าไม้ชำระฟัน กวาดบริเวณ ทำวัตรปฏิบัติแก่ใคร?" พระเถระกล่าวคำมีอาทิว่า "ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย ท่านอย่าโศกเศร้า อย่าคร่ำครวญเลย สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง" แล้วปลอบโยนชนเหล่านั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้วก็กลับไปยังที่พักนั่นเอง. แม้ในเวลาเย็น มนุษย์ทั้งหลายก็ไปที่นั่นแล้วคร่ำครวญเช่นเดิม. แม้พระเถระก็กล่าวสอนเช่นเดิม. พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น. บทว่า อชฺฌภาสิ ความว่า (เทวดา) คิดว่า "พระเถระรูปนี้ฟังคำของภิกษุสงฆ์แล้วตั้งใจว่า 'เราจักทำสมณธรรม' จึงเข้าไปสู่ป่า แต่บัดนี้กลับอยู่ปลอบโยนคฤหัสถ์ พระศาสนาของพระศาสดาตั้งอยู่ดุจกองดอกไม้ที่ยังไม่ได้ร้อย ท่านไม่ทำการสังคายนาพระธรรม เราจักตักเตือนท่าน" แล้วจึงได้กล่าว.

Pasakkiyāti pavisitvā. Hadayasmiṃ opiyāti kiccato ca ārammaṇato ca hadayamhi pakkhipitvā. ‘‘Nibbānaṃ pāpuṇissāmī’’ti vīriyaṃ karonto nibbānaṃ kiccato hadayamhi opeti nāma, nibbānārammaṇaṃ pana samāpattiṃ appetvā nisīdanto ārammaṇato. Tadubhayampi sandhāyesā bhāsati. Jhāyāti dvīhi jhānehi jhāyiko bhava. Biḷibiḷikāti ayaṃ gihīhi saddhiṃ biḷibiḷikathā. Pañcamaṃ.

บทว่า ปสกฺกิย ความว่า เข้าไปแล้ว. บทว่า หทยสฺมึ โอปิย ความว่า น้อมเข้าไปไว้ในหทัยทั้งโดยกิจและโดยอารมณ์. อธิบายว่า ผู้ทำความเพียรโดยคิดว่า "เราจักบรรลุนิพพาน" ชื่อว่าน้อมนิพพานเข้าไว้ในหทัยโดยกิจ ส่วนผู้เข้าสมาบัติมีนิพพานเป็นอารมณ์แล้วนั่งอยู่ (ชื่อว่าน้อมเข้าไว้ในหทัย) โดยอารมณ์. เทวดานั้นกล่าวหมายถึงทั้งสองอย่างนั้น. บทว่า ฌาย ความว่า ท่านจงเป็นผู้เพ่งด้วยฌานทั้งสอง. บทว่า พิฬิพิฬิกา ความว่า การพูดจาคลุกคลีกับพวกคฤหัสถ์นี้. จบสูตรที่ ๕.

6. Anuruddhasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอนุรุทธสูตร

226. Chaṭṭhe purāṇadutiyikāti anantare attabhāve aggamahesī. Sobhasīti pubbepi sobhasi, idānipi sobhasi. Duggatāti na gatiduggatiyā duggatā. Tā hi sugatiyaṃ ṭhitā sampattiṃ anubhavanti, paṭipattiduggatiyā pana duggatā. Tato cutā hi tā nirayepi upapajjantīti duggatā. Patiṭṭhitāti sakkāyasmiṃ hi patiṭṭhahanto aṭṭhahi kāraṇehi patiṭṭhāti – ratto rāgavasena patiṭṭhāti, duṭṭho dosavasena… mūḷho mohavasena… vinibaddho mānavasena… parāmaṭṭho diṭṭhivasena… thāmagato anusayavasena… aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena… vikkhepagato uddhaccavasena patiṭṭhāti. Tāpi evaṃ patiṭṭhitāva. Naradevānanti devanarānaṃ.

๒๒๖. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ปุราณทุติยิกา ความว่า พระอัครมเหสีในอัตภาพที่ติดต่อกัน (ในภพก่อน) บทว่า โสภสิ ความว่า ในกาลก่อนก็งาม แม้บัดนี้ก็งาม บทว่า ทุคฺคตา ความว่า ไม่ใช่ผู้ถึงทุคคติเพราะคติ (ภพ) จริงอยู่ เทพธิดาเหล่านั้นตั้งอยู่ในสุคติ ย่อมเสวยสมบัติ แต่เป็นผู้ถึงทุคคติเพราะปฏิปทา (การปฏิบัติ) เพราะว่า เทพธิดาเหล่านั้นจุติจากภพนั้นแล้ว ย่อมบังเกิดในนรก เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้ถึงทุคคติ บทว่า ปติฏฺฐิตา ความว่า จริงอยู่ เมื่อตั้งมั่นอยู่ในสักกายะ ย่อมตั้งมั่นด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ผู้กำหนัด ย่อมตั้งมั่นด้วยอำนาจราคะ ผู้ประทุษร้าย (ย่อมตั้งมั่น) ด้วยอำนาจโทสะ... ผู้หลง (ย่อมตั้งมั่น) ด้วยอำนาจโมหะ... ผู้ถูกผูกไว้ (ย่อมตั้งมั่น) ด้วยอำนาจมานะ... ผู้ลูบคลำ (ย่อมตั้งมั่น) ด้วยอำนาจทิฏฐิ... ผู้ถึงกำลัง (ย่อมตั้งมั่น) ด้วยอำนาจอนุสัย... ผู้ถึงความไม่ตกลงใจ (ย่อมตั้งมั่น) ด้วยอำนาจวิจิกิจฉา... ผู้ถึงความฟุ้งซ่าน (ย่อมตั้งมั่น) ด้วยอำนาจอุทธัจจะ แม้เทพธิดาเหล่านั้นก็ตั้งมั่นแล้วอย่างนี้เหมือนกัน บทว่า นรเทวานํ ความว่า แห่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

Natthi dānīti sā kira devadhītā there balavasinehā ahosi, paṭigantuṃ nāsakkhi. Kālena āgantvā pariveṇaṃ sammajjati, mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapeti. Thero anāvajjanena paribhuñjati. Ekasmiṃ divase therassa jiṇṇacīvarassa coḷakabhikkhaṃ carato saṅkārakūṭe dibbadussaṃ ṭhapetvā pakkami. Thero taṃ disvā ukkhipitvā, olokento dussantaṃ [Pg.268] disvā ‘‘dussameta’’nti ñatvā, ‘‘alaṃ ettāvatā’’ti aggahesi. Tenevassa cīvaraṃ niṭṭhāsi. Atha dve aggasāvakā anuruddhatthero cāti tayo janā cīvaraṃ kariṃsu. Satthā sūciṃ yojetvā adāsi. Niṭṭhitacīvarassa piṇḍāya carato devatā piṇḍapātaṃ samādapeti. Sā kālena ekikā, kālena attadutiyā therassa santikaṃ āgacchati. Tadā pana attatatiyā āgantvā divāṭṭhāne theraṃ upasaṅkamitvā – ‘‘mayaṃ manāpakāyikā nāma manasā icchiticchitarūpaṃ māpemā’’ti āha. Thero – ‘‘etā evaṃ vadanti, vīmaṃsissāmi, sabbā nīlakā hontū’’ti cintesi. Tā therassa manaṃ ñatvā sabbāva nīlavaṇṇā ahesuṃ, evaṃ pītalohitaodātavaṇṇāti. Tato cintayiṃsu – ‘‘thero amhākaṃ dassanaṃ assādetī’’ti tā samajjaṃ kātuṃ āraddhā, ekāpi gāyi, ekāpi nacci, ekāpi accharaṃ pahari. Thero indriyāni okkhipi. Tato – ‘‘na amhākaṃ dassanaṃ thero assādetī’’ti ñatvā sinehaṃ vā santhavaṃ vā alabhamānā nibbinditvā gantumāraddhā. Thero tāsaṃ gamanabhāvaṃ ñatvā – ‘‘mā punappunaṃ āgacchiṃsū’’ti arahattaṃ byākaronto imaṃ gāthamāha. Tattha vikkhīṇoti khīṇo. Jātisaṃsāroti tattha tattha jātisaṅkhāto saṃsāro. Chaṭṭhaṃ.

บทว่า นตฺถิ ทานิ ความว่า ได้ยินว่า เทพธิดานั้นมีเสน่หาอย่างแรงกล้าในพระเถระ ไม่สามารถจะกลับไปได้ บางคราวมาแล้วก็กวาดบริเวณ จัดตั้งน้ำล้างหน้า ไม้สีฟัน น้ำฉันน้ำใช้ไว้ พระเถระก็ใช้สอยโดยมิได้พิจารณา ในวันหนึ่ง ขณะที่พระเถระมีจีวรเก่า แสวงหาผ้าบังสุกุลอยู่ (เทพธิดา) ได้วางผ้าทิพย์ไว้ที่กองขยะแล้วหลีกไป พระเถระเห็นผ้านั้นแล้ว ยกขึ้นพิจารณาอยู่ เห็นชายผ้าแล้วรู้ว่า "นี่คือผ้า" จึงถือเอาด้วยคิดว่า "เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว" จีวรของท่านสำเร็จได้ด้วยผ้านั้นนั่นเอง ครั้งนั้น พระอัครสาวก ๒ องค์และพระอนุรุทธเถระ รวม ๓ ท่าน ได้ทำจีวร พระศาสดาทรงสนเข็มประทาน เมื่อท่านมีจีวรสำเร็จแล้วเที่ยวบิณฑบาตอยู่ เทพธิดาก็จัดบิณฑบาตถวาย เทพธิดานั้นบางคราวมาผู้เดียว บางคราวมีตนเป็นที่สอง (มากับบริวาร ๑) มาสู่สำนักของพระเถระ แต่ในครั้งนั้น มีตนเป็นที่สาม (มากับบริวาร ๒) มาแล้ว เข้าไปหาพระเถระ ณ ที่พักกลางวัน แล้วกล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าชื่อว่ามนสกายิกา สามารถเนรมิตรูปตามที่ใจปรารถนาได้" พระเถระคิดว่า "เทพธิดาเหล่านี้พูดอย่างนี้ เราจะลองดู ขอให้ทั้งหมดจงมีผิวสีเขียว" เทพธิดาเหล่านั้นทราบความคิดของพระเถระแล้ว ทั้งหมดก็ได้มีผิวสีเขียว เช่นเดียวกัน (เมื่อพระเถระคิดว่า) ขอให้มีผิวสีเหลือง สีแดง สีขาว ลำดับนั้น เทพธิดาเหล่านั้นคิดว่า "พระเถระยินดีในการเห็นพวกเรา" เทพธิดาเหล่านั้นจึงเริ่มทำการแสดงมหรสพ นางหนึ่งขับร้อง นางหนึ่งฟ้อนรำ นางหนึ่งดีดนิ้ว พระเถระทอดอินทรีย์ลง (สำรวมอินทรีย์) ลำดับนั้น เมื่อทราบว่า "พระเถระไม่ยินดีในการเห็นพวกเรา" ไม่ได้ความรักหรือความคุ้นเคย จึงเบื่อหน่ายแล้วเริ่มจะกลับไป พระเถระทราบภาวะที่พวกนางจะไป จึงประกาศพระอรหัตผลด้วยประสงค์ว่า "พวกเธออย่าได้มาบ่อยๆ อีก" แล้วกล่าวคาถานี้ ในคาถานั้น บทว่า วิกฺขีโณ คือ สิ้นแล้ว บทว่า ชาติสํสาโร คือ สังสารวัฏอันมีชาติเป็นเครื่องหมายในภพนั้นๆ จบสูตรที่ ๖

7. Nāgadattasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถานาคะทัตตสูตร

227. Sattame atikālenāti sabbarattiṃ niddāyitvā balavapaccūse koṭisammuñjaniyā thokaṃ sammajjitvā mukhaṃ dhovitvā yāgubhikkhāya pātova pavisati. Atidivāti yāguṃ ādāya āsanasālaṃ gantvā pivitvā ekasmiṃ ṭhāne nipanno niddāyitvā – ‘‘manussānaṃ bhojanavelāya paṇītaṃ bhikkhaṃ labhissāmī’’ti upakaṭṭhe majjhanhike uṭṭhāya dhammakaraṇena udakaṃ gahetvā akkhīni pamajjitvā piṇḍāya caritvā yāvadatthaṃ bhuñjitvā majjhanhike vītivatte paṭikkamati. Divā ca āgantvāti atikāle paviṭṭhena nāma aññehi bhikkhūhi paṭhamataraṃ āgantabbaṃ hoti, tvaṃ pana ativiya divā āgantvā gatāsīti attho. Bhāyāmi nāgadattanti taṃ nāgadattaṃ ahaṃ bhāyāmi. Suppagabbhanti suṭṭhu pagabbhaṃ. Kulesūti khattiyakulādiupaṭṭhākakulesu. Sattamaṃ.

๒๒๗. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อติกาเลน ความว่า นอนหลับตลอดคืนแล้ว ในเวลาใกล้รุ่งมาก ใช้ปลายไม้กวาดกวาดเล็กน้อย ล้างหน้าแล้ว เข้าไป (ในบ้าน) เพื่อข้าวยาคูแต่เช้าตรู่ บทว่า อติทิวา ความว่า รับข้าวยาคูแล้ว ไปยังศาลาฉัน ดื่มแล้ว นอนหลับ ณ ที่แห่งหนึ่ง (ด้วยคิดว่า) "ในเวลาอาหารของมนุษย์ เราจักได้ภิกษาอันประณีต" เมื่อเวลาเที่ยงใกล้เข้ามา ก็ลุกขึ้น เอาน้ำด้วยธรรมกรก ขยี้ตา เที่ยวบิณฑบาตแล้ว ฉันตามความต้องการ เมื่อเวลาเที่ยงล่วงไปแล้วจึงกลับ บทว่า ทิวา จ อาคนฺตฺวา ความว่า โดยปกติ ผู้ที่เข้าไป (ในบ้าน) แต่เช้าตรู่ ควรจะกลับมาก่อนภิกษุรูปอื่น แต่ท่านกลับมาสายมากแล้วจึงไป ความว่าอย่างนี้ บทว่า ภายามิ นาคทตฺตํ ความว่า เรากลัวท่านนาคทัตตะนั้น บทว่า สุปฺปคพฺภํ ความว่า ผู้กล้าหาญอย่างยิ่ง บทว่า กุเลสุ ความว่า ในตระกูลอุปัฏฐากมีตระกูลกษัตริย์เป็นต้น จบสูตรที่ ๗

8. Kulagharaṇīsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถากุลฆรณีสูตร

228. Aṭṭhame [Pg.269] ajjhogāḷhappattoti ogāhappatto. So kira satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā dutiyadivase gāmaṃ piṇḍāya pāvisi pāsādikehi abhikkantādīhi. Aññataraṃ kulaṃ tassa iriyāpathe pasīditvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā piṇḍapātaṃ adāsi. Bhattānumodanaṃ puna sutvā atirekataraṃ pasīditvā, ‘‘bhante, niccakālaṃ idheva bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. Thero adhivāsetvā tesaṃ āhāraṃ paribhuñjamāno vīriyaṃ paggayha ghaṭento arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘bahūpakāraṃ me etaṃ kulaṃ, aññattha gantvā kiṃ karissāmī’’ti? Phalasamāpattisukhaṃ anubhavanto tattheva vasi. Ajjhabhāsīti sā kira therassa khīṇāsavabhāvaṃ ajānantī cintesi – ‘‘ayaṃ thero neva aññaṃ gāmaṃ gacchati, na aññaṃ gharaṃ, na rukkhamūlaāsanasālādīsu nisīdati, niccakālaṃ gharaṃ pavisitvāva nisīdati, ubhopete ogādhappattā paṭigādhappattā, kadāci esa imaṃ kulaṃ dūseyya, codessāmi na’’nti. Tasmā abhāsi.

๒๒๘. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อชฺโฌคาฬฺหปฺปตฺโต ความว่า ผู้หยั่งลงถึง (ความคุ้นเคย) ได้ยินว่า ภิกษุนั้นรับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้ว เข้าไปสู่ป่าละเมาะนั้น ในวันที่สอง ได้เข้าไปสู่หมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต ด้วยอภิกกันตะ (การก้าวไป) เป็นต้นอันน่าเลื่อมใส ตระกูลหนึ่งเลื่อมใสในอิริยาบถของท่าน ไหว้ด้วยเบญจางคประดิษฐ์แล้ว ได้ถวายบิณฑบาต ครั้นได้ฟังภัตตานุโมทนาอีก ก็เลื่อมใสยิ่งขึ้น จึงนิมนต์ว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงรับภิกษาในที่นี้เท่านั้นเป็นนิตย์เถิด" พระเถระรับนิมนต์แล้ว ฉันอาหารของชนเหล่านั้นอยู่ ประคองความเพียร พยายามอยู่ ก็บรรลุพระอรหัตผล แล้วคิดว่า "ตระกูลนี้มีอุปการะแก่เรามาก เราไปที่อื่นจะทำอะไร" ท่านเสวยสุขเกิดจากผลสมาบัติ อยู่ในที่นั้นนั่นเอง บทว่า อชฺฌภาสิ ความว่า ได้ยินว่า เทพธิดานั้นไม่รู้ภาวะที่พระเถระเป็นพระขีณาสพ จึงคิดว่า "พระเถระนี้ไม่ไปหมู่บ้านอื่น ไม่ไปเรือนอื่น ไม่นั่งในที่เช่นโคนไม้หรือศาลาฉัน เข้าไปในเรือนแล้วนั่งเป็นนิตย์ ทั้งสองท่านนี้หยั่งลงถึง (ความคุ้นเคย) กันและกันแล้ว บางที ภิกษุนี้พึงประทุษร้ายตระกูลนี้ (หมายถึงภรรยาเจ้าของบ้าน) เราจะโจทนาท่าน" เพราะเหตุนั้น จึงได้กล่าว

Saṇṭhāneti nagaradvārassa āsanne manussānaṃ bhaṇḍakaṃ otāretvā vissamanaṭṭhāne. Saṅgammāti samāgantvā. Mantentīti kathenti. Mañca tañcāti mañca kathenti tañca kathenti. Kimantaranti kiṃ kāraṇaṃ? Bahū hi saddā paccūhāti bahukā ete lokasmiṃ paṭilomasaddā. Na tenāti tena kāraṇena, tena vā tapassinā na maṅku hotabbaṃ. Na hi tenāti na hi tena parehi vuttavacanena satto kilissati, attanā katena pana pāpakammeneva kilissatīti dasseti. Vātamigo yathāti yathā vane vātamigo vāteritānaṃ paṇṇādīnaṃ saddena paritassati, evaṃ yo saddaparittāsī hotīti attho. Nāssa sampajjate vatanti tassa lahucittassa vataṃ na sampajjati. Thero pana khīṇāsavattā sampannavatoti veditabbo. Aṭṭhamaṃ.

คำว่า สัณฐาเน คือ ในที่พักเหนื่อยใกล้ประตูเมือง ซึ่งคนทั้งหลายวางสัมภาระลง คำว่า สังคัมมา คือ มาประชุมกัน คำว่า มันเตนติ คือ พูดคุยกัน คำว่า มัญจะ ตัญจะ คือ พูดถึงฉันและพูดถึงเธอ คำว่า กิมันตรัง คือ เพราะเหตุไร คำว่า พหู หิ สัททา ปัจจูหา คือ เสียงที่เป็นปฏิปักษ์เหล่านี้มีมากในโลก คำว่า น เตน คือ เพราะเหตุนั้น หรือว่า ผู้บำเพ็ญตบะไม่ควรมีหน้าไม่ผ่องใสเพราะเหตุนั้น คำว่า น หิ เตน คือ สัตว์ย่อมไม่เศร้าหมองด้วยคำพูดที่ผู้อื่นกล่าวร้ายนั้น แต่ย่อมเศร้าหมองด้วยกรรมชั่วที่ตนทำเอง ดังนี้ แสดงอรรถะ คำว่า วาตมิโค ยถา คือ เหมือนเนื้อวาตมฤคในป่า ย่อมตกใจด้วยเสียงใบไม้เป็นต้นที่ลมพัดไป ฉันใด ผู้ใดเป็นผู้ตกใจด้วยเสียง (คำพูด) ฉันนั้น ดังนี้ เป็นอรรถะ คำว่า นัสสะ สัมปัชชเต วะตัง คือ วัตรของผู้มีจิตเบาย่อมไม่สำเร็จ แต่พระเถระเป็นผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว จึงเป็นผู้มีวัตรสมบูรณ์ ดังนี้ พึงทราบ (อรรถกถา) สูตรที่ ๘

9. Vajjiputtasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาวัชชีปุตตสูตร

229. Navame vajjiputtakoti vajjiraṭṭhe rājaputto chattaṃ pahāya pabbajito. Sabbaratticāroti kattikanakkhattaṃ ghosetvā sakalanagaraṃ dhajapaṭākādīhi [Pg.270] paṭimaṇḍetvā pavattito sabbaratticāro. Idañhi nakkhattaṃ yāva cātumahārājikehi ekābaddhaṃ hoti. Tūriyatāḷitavāditanigghosasaddanti bheriāditūriyānaṃ tāḷitānaṃ vīṇādīnañca vāditānaṃ nigghosasaddaṃ. Abhāsīti vesāliyaṃ kira satta rājasahassāni sattasatāni satta ca rājāno, tattakāva tesaṃ uparājasenāpatiādayo. Tesu alaṅkatapaṭiyattesu nakkhattakīḷanatthāya vīthiṃ otiṇṇesu saṭṭhihatthe mahācaṅkame caṅkamamāno nabhassa majjhe ṭhitaṃ candaṃ disvā caṅkamanakoṭiyaṃ phalakaṃ nissāya ṭhito abhāsi. Apaviddhaṃva vanasmiṃ dārukanti vatthaveṭhanālaṅkārarahitattā vane chaḍḍitadārukaṃ viya jātaṃ. Pāpiyoti lāmakataro amhehi añño koci atthi. Pihayantīti thero āraññiko paṃsukūliko piṇḍapātiko sapadānacāriko appiccho santuṭṭhoti bahū tuyhaṃ patthayantīti attho. Saggagāminanti saggaṃ gacchantānaṃ gatānampi. Navamaṃ.

๒๒๙. ในสูตรที่ ๙ คำว่า วชฺชิปุตฺโต ความว่า ราชบุตรในวัชชีรัฐ ทรงสละฉัตรแล้วผนวช. คำว่า สพฺพรตฺติจาโร ความว่า งานนักขัตฤกษ์เดือนกัตติกะที่เขาประกาศแล้ว ประดับประดาทั่วทั้งพระนครด้วยธงชัยและธงแผ่นผ้าเป็นต้นแล้วให้เป็นไป ชื่อว่า สพฺพรตฺติจาโร (การเที่ยวตลอดคืน). จริงอยู่ นักขัตฤกษ์นี้เนื่องเป็นอันเดียวกันตลอดถึงชั้นจาตุมหาราช. คำว่า ตูริยตาฬิตวาทิตนิคฺโฆสสทฺทํ ความว่า เสียงกึกก้องของดนตรีมีกลองเป็นต้น ของเครื่องตีมีฆ้องเป็นต้น และของเครื่องดีดมีพิณเป็นต้น. คำว่า อภาสิ ความว่า ได้ยินว่า ในกรุงเวสาลี มีพระราชา ๗,๗๐๗ พระองค์ และมีอุปราชเสนาบดีเป็นต้นของพระราชาเหล่านั้นจำนวนเท่ากัน. เมื่อพระราชาเหล่านั้นผู้ทรงประดับตกแต่งแล้ว เสด็จลงสู่ถนนเพื่อทรงเล่นนักขัตฤกษ์ พระเถระจงกรมอยู่ในที่จงกรมใหญ่ยาว ๖๐ ศอก เห็นดวงจันทร์ซึ่งตั้งอยู่กลางท้องฟ้าแล้ว ยืนพิงแผ่นกระดานที่ปลายทางจงกรม ได้กล่าวคาถา. คำว่า อปวิทฺธํว วนสฺมึ ทารุกํ ความว่า เราเป็นเหมือนท่อนไม้ที่เขาทิ้งไว้ในป่า เพราะปราศจากผ้า เครื่องนุ่งห่ม และเครื่องประดับ. คำว่า ปาปิโย ความว่า จะมีใครอื่นที่เลวทรามกว่าพวกเราอีกหรือ. คำว่า ปิหยนฺติ ความว่า ชนเป็นอันมากย่อมปรารถนาท่าน เพราะพระเถระเป็นผู้อยู่ป่า ทรงผ้าบังสุกุล ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร เที่ยวไปตามลำดับบ้าน มีความปรารถนาน้อย สันโดษ ดังนี้ นี้คือเนื้อความ. คำว่า สคฺคคามินํ ความว่า แก่ผู้ที่กำลังไปสู่สวรรค์และแม้แก่ผู้ที่ไปแล้ว. สูตรที่ ๙ จบ.

10. Sajjhāyasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาสัชฌายสูตร

230. Dasame yaṃ sudanti nipātamattaṃ. Sajjhāyabahuloti nissaraṇapariyattivasena sajjhāyanato bahutaraṃ kālaṃ sajjhāyanto. So kira ācariyassa divāṭṭhānaṃ sammajjitvā ācariyaṃ udikkhanto tiṭṭhati. Atha naṃ āgacchantaṃ disvāva paccuggantvā pattacīvaraṃ paṭiggahetvā paññattāsane nisinnassa tālavaṇṭavātaṃ datvā pānīyaṃ āpucchitvā pāde dhovitvā telaṃ makkhetvā vanditvā ṭhito uddesaṃ gahetvā yāva sūriyatthaṅgamā sajjhāyaṃ karoti. So nhānakoṭṭhake udakaṃ upaṭṭhapetvā aṅgārakapalle aggiṃ karoti. Ācariyassa nhatvā āgatassa pādesu udakaṃ puñchitvā piṭṭhiparikammaṃ katvā vanditvā uddesaṃ gahetvā paṭhamayāme sajjhāyaṃ katvā majjhimayāme sarīraṃ samassāsetvā pacchimayāme uddesaṃ gahetvā yāva aruṇuggamanā sajjhāyaṃ katvā niruddhasaddaṃ khayato sammasati. Tato sesaṃ upādāyarūpaṃ bhūtarūpaṃ nāmarūpanti pañcasu khandhesu vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Appossukkoti uddesaggahaṇe ca sajjhāyakaraṇīye ca nirussukko. Saṅkasāyatīti yassa dāni atthāya ahaṃ sajjhāyaṃ kareyyaṃ, so me attho matthakaṃ [Pg.271] patto. Kiṃ me idāni sajjhāyenāti phalasamāpattisukhena kālaṃ ativatteti. Ajjhabhāsīti, ‘‘kiṃ nu kho assa therassa aphāsukaṃ jātaṃ, udāhussa ācariyassa? Kena nu kho kāraṇena pubbe viya madhurassarena na sajjhāyatī’’ti? Āgantvā santike ṭhitā abhāsi.

๒๓๐. ในสูตรที่ ๑๐ คำว่า ยํ สุทํ เป็นเพียงนิบาต. คำว่า สชฺฌายพหุโล ความว่า ผู้สาธยายตลอดกาลเป็นอันมาก ด้วยการสาธยายโดยอำนาจแห่งนิสสรณปริยัติ. ได้ยินว่า ภิกษุนั้นกวาดที่พักกลางวันของอาจารย์แล้ว ยืนแลดูอาจารย์อยู่. ครั้นเห็นท่านกำลังมา ก็เดินสวนไปรับบาตรและจีวร เมื่อท่านนั่งบนอาสนะที่ปูไว้แล้ว ก็ถวายพัดใบตาล ถามถึงน้ำฉัน ล้างเท้า ทาน้ำมันแล้ว ไหว้แล้วยืนอยู่ รับเอาอุเทศแล้วทำการสาธยายจนถึงเวลาพระอาทิตย์ตก. ภิกษุนั้นตั้งน้ำไว้ในที่อาบน้ำ ก่อไฟในกระเบื้องสำหรับก่อไฟ. เมื่ออาจารย์อาบน้ำมาแล้ว ก็เช็ดน้ำที่เท้า นวดหลังแล้ว ไหว้แล้ว รับเอาอุเทศแล้ว ทำการสาธยายในปฐมยาม พักผ่อนร่างกายในมัชฌิมยาม รับเอาอุเทศในปัจฉิมยาม ทำการสาธยายจนถึงเวลาอรุณขึ้น ครั้นสาธยายแล้วก็พิจารณาโดยความเป็นของสิ้นไป. จากนั้นเจริญวิปัสสนาในขันธ์ ๕ คือ อุปาทายรูป ภูตรูป นามรูป เป็นต้น แล้วบรรลุพระอรหัต. คำว่า อปฺโปสฺสุกฺโก ความว่า ไม่ขวนขวายในการรับอุเทศและการทำการสาธยาย. คำว่า สงฺกสายติ ความว่า ประโยชน์ใดที่บัดนี้เราพึงทำการสาธยายเพื่อประโยชน์นั้น ประโยชน์นั้นของเราก็ถึงที่สุดแล้ว บัดนี้จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการสาธยาย ดังนี้แล้ว ย่อมให้กาลเวลาล่วงไปด้วยผลสมาบัติสุข. คำว่า อชฺฌภาสิ ความว่า เทวดาคิดว่า "ความไม่สบายเกิดขึ้นแก่พระเถระรูปนี้หนอ หรือว่าแก่อาจารย์ของท่านหนอ ด้วยเหตุอะไรหนอ ท่านจึงไม่สาธยายด้วยเสียงอันไพเราะเหมือนแต่ก่อน" ดังนี้แล้ว เข้าไปยืนอยู่ใกล้ๆ ได้กล่าวคาถา.

Dhammapadānīti idha sabbampi buddhavacanaṃ adhippetaṃ. Nādhīyasīti na sajjhāyasi. Nādiyasīti vā pāṭho, na gaṇhāsīti attho. Pasaṃsanti dhammabhāṇako pasaṃsaṃ labhati, ābhidhammiko suttantiko vinayadharotissa pasaṃsitā bhavanti. Virāgenāti ariyamaggena. Aññāyāti jānitvā. Nikkhepananti tassa diṭṭhasutādino vissajjanaṃ santo vadantīti dīpeti, na buddhavacanassa. Ettāvatā ‘‘thero buddhavacanaṃ na vissajjāpetī’’ti na niccakālaṃ sajjhāyanteneva bhavitabbaṃ, sajjhāyitvā pana – ‘‘ettakassāhaṃ atthassa vā dhammassa vā ādhāro bhavituṃ samattho’’ti ñatvā vaṭṭadukkhassa antakiriyāya paṭipajjitabbaṃ. Dasamaṃ.

คำว่า ธมฺมปทานิ ในที่นี้ประสงค์เอาพุทธวจนะทั้งหมด. คำว่า นาธียสิ คือ ท่านไม่สาธยาย. มีอีก పాఠะหนึ่งว่า นาทิยสิ ความว่า ท่านไม่รับเอา. คำว่า ปสํสนฺติ ความว่า ภิกษุผู้กล่าวธรรมย่อมได้รับการสรรเสริญ, ผู้ทรงอภิธรรม ผู้ทรงสุตตันตะ ผู้ทรงวินัย ย่อมเป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญ. คำว่า วิราเคน คือ ด้วยอริยมรรค. คำว่า อญฺญาย คือ รู้แล้ว. คำว่า นิกฺเขปนํ ความว่า สัตบุรุษทั้งหลายกล่าวถึงการสละสิ่งที่ได้เห็นได้ฟังเป็นต้นนั้น ดังนี้ เป็นการแสดงความหมาย ไม่ใช่การสละพุทธวจนะ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระเถระมิได้ทรงให้สละพุทธวจนะ ดังนี้ จึงไม่ควรสาธยายอยู่เป็นนิตย์ แต่ครั้นสาธยายแล้ว พึงปฏิบัติเพื่อกระทำที่สุดแห่งทุกข์ในวัฏฏะ ด้วยรู้ว่า "เราสามารถเป็นที่พึ่งแห่งอรรถหรือธรรมเพียงเท่านี้ได้". สูตรที่ ๑๐ จบ.

11. Akusalavitakkasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาอกุศลวิตักกสูตร

231. Ekādasame akusale vitakketi kāmavitakkādayo tayo mahāvitakke. Ayoniso manasikārāti anupāyamanasikārena. Soti so tvaṃ. Ayoniso paṭinissajjāti etaṃ anupāyamanasikāraṃ vajjehi. Satthāranti imāya gāthāya pāsādikakammaṭṭhānaṃ katheti. Pītisukhamasaṃsayanti ekaṃseneva balavapītiñca sukhañca adhigamissasi. Ekādasamaṃ.

๒๓๑. ในสูตรที่ ๑๑ คำว่า อกุสเล วิตกฺเก ได้แก่ มหาวิตก ๓ อย่าง มีกามวิตกเป็นต้น. คำว่า อโยนิโส มนสิการา คือ ด้วยการมนสิการโดยไม่แยบคาย. คำว่า โส คือ ท่านนั้น. คำว่า อโยนิโส ปฏินิสฺสชฺชา คือ ท่านจงละการมนสิการโดยไม่แยบคายนั้นเสีย. คำว่า สตฺถารํ ความว่า เทวดากล่าวถึงกรรมฐานอันน่าเลื่อมใสด้วยคาถานี้. คำว่า ปีติสุขมสํสยํ ความว่า ท่านจักบรรลุปีติอย่างแรงกล้าและสุขโดยส่วนเดียวแน่นอน. สูตรที่ ๑๑ จบ.

12. Majjhanhikasuttavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถามัชฌันหิกสูตร

232. Dvādasame yaṃ vattabbaṃ, taṃ devatāsaṃyutte nandanavagge vuttameva. Dvādasamaṃ.

๒๓๒. ในสูตรที่ ๑๒ สิ่งที่พึงกล่าว ได้กล่าวไว้แล้วในนันทนวรรค เทวตาสังยุตต์ นั่นเอง. สูตรที่ ๑๒ จบ.

13. Pākatindriyasuttavaṇṇanā

๑๓. อรรถกถาปากตินทริยสูตร

233. Terasamaṃ devaputtasaṃyutte jantudevaputtasutte vitthāritameva. Terasamaṃ.

๒๓๓. สูตรที่ ๑๓ ได้ขยายความไว้แล้วในชันตุเทวปุตตสูตร เทวปุตตสังยุตต์ นั่นเอง. สูตรที่ ๑๓ จบ.

14. Gandhatthenasuttavaṇṇanā

๑๔. อรรถกถาคันธัตเถนสูตร

234. Cuddasame [Pg.272] ajjhabhāsīti taṃ bhikkhuṃ nāḷe gahetvā padumaṃ siṅghamānaṃ disvāva – ‘‘ayaṃ bhikkhu satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ araññaṃ paviṭṭho gandhārammaṇaṃ upanijjhāyati, svāyaṃ ajja upasiṅghaṃ svepi punadivasepi upasiṅghissati, evamassa sā gandhataṇhā vaḍḍhitvā diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ nāsessati, mā mayi passantiyā nassatu, codessāmi na’’nti upasaṅkamitvā abhāsi.

๒๓๔. ในสูตรที่ ๑๔ คำว่า อชฺฌภาสิ ความว่า เทวดาเห็นภิกษุนั้นจับก้านบัวดมดอกบัวอยู่ จึงคิดว่า "ภิกษุรูปนี้รับกรรมฐานในสำนักของพระศาสดาแล้ว เข้าป่าเพื่อทำสมณธรรม แต่กลับเพ่งคันธารมณ์อยู่ ภิกษุรูปนี้วันนี้ดม พรุ่งนี้และวันต่อๆ ไปก็จะดมอีก เมื่อเป็นเช่นนี้ คันธตัณหาของเธอนั้นจะเจริญขึ้นแล้วทำลายประโยชน์ในปัจจุบันและในสัมปรายภพเสีย ประโยชน์ของเธออย่าได้พินาศไปในขณะที่เราเห็นอยู่เลย เราจะตักเตือนเธอ" ดังนี้แล้ว เข้าไปกล่าวคาถา.

Ekaṅgametaṃ theyyānanti thenitabbānaṃ rūpārammaṇādīnaṃ pañcakoṭṭhāsānaṃ idaṃ ekaṅgaṃ, ekakoṭṭhāsoti attho. Na harāmīti na gahetvā gacchāmi. Ārāti dūre nāḷe gahetvā nāmetvā dūre ṭhito upasiṅghāmīti vadati. Vaṇṇenāti kāraṇena.

คำว่า เอกงฺคเมตํ เถยฺยานํ ความว่า ในบรรดาวัตถุที่ควรขโมย ๕ ส่วน มีรูปารมณ์เป็นต้น นี้เป็นส่วนหนึ่ง เป็นหมวดหนึ่ง. คำว่า น หรามิ คือ เราไม่ได้ถือเอาไป. คำว่า อารา ภิกษุนั้นกล่าวว่า เราจับก้านโน้มลงมาแล้วยืนดมอยู่แต่ไกล. คำว่า วณฺเณน คือ ด้วยเหตุ.

Yvāyanti yo ayaṃ. Tasmiṃ kira devatāya saddhiṃ kathenteyeva eko tāpaso otaritvā bhisakhananādīni kātuṃ āraddho, taṃ sandhāyevamāha. Ākiṇṇakammantoti evaṃ aparisuddhakammanto. Akhīṇakammantotipi pāṭho, kakkhaḷakammantoti attho. Na vuccatīti gandhacoroti vā pupphacoroti vā kasmā na vuccati.

บทว่า ยฺวายํ พึงตัดบทเป็น โย อยํ. ได้ยินว่า ในขณะที่ภิกษุนั้นกำลังสนทนากับเทวดาอยู่นั่นเทียว ดาบสคนหนึ่งลงไป (ในน้ำ) เริ่มทำการขุดเหง้าบัวเป็นต้น ท่านหมายถึงดาบสนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า อากิณฺณกมฺมนฺโต ความว่า มีการงานไม่บริสุทธิ์อย่างนี้. อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า อขีณกมฺมนฺโต ก็มี อธิบายว่า มีการงานที่หยาบช้า. บทว่า น วุจฺจติ ความว่า เพราะเหตุไรจึงไม่ถูกเรียกว่า โจรขโมยกลิ่น หรือ โจรขโมยดอกไม้.

Ākiṇṇaluddoti bahupāpo gāḷhapāpo vā, tasmā na vuccati. Dhāticelaṃva makkhitoti yathā dhātiyā nivatthakiliṭṭhavatthaṃ uccārapassāvapaṃsumasikaddamādīhi makkhitaṃ, evamevaṃ rāgadosādīhi makkhito. Arahāmi vattaveti arahāmi vattuṃ. Devatāya codanā kira sugatānusiṭṭhisadisā, na taṃ lāmakā hīnādhimuttikā micchāpaṭipannakapuggalā labhanti. Tasmiṃ pana attabhāve maggaphalānaṃ bhabbarūpā puggalā taṃ labhanti, tasmā evamāha.

บทว่า อากิณฺณลุทฺโท ความว่า มีบาปมาก หรือมีบาปมั่นคง เพราะฉะนั้นจึงไม่ถูกเรียกว่า (โจร). บทว่า ธาติเจลํว มกฺขิโต ความว่า ผ้าที่เปรอะเปื้อนซึ่งนางนม นุ่งแล้ว เปรอะเปื้อนด้วยอุจจาระ ปัสสาวะ ฝุ่น เขม่า และโคลนเป็นต้น ฉันใด บุคคลนี้ก็เปรอะเปื้อนแล้วด้วยราคะ โทสะ เป็นต้น ฉันนั้นเหมือนกัน. บทว่า อรหามิ วตฺตเว ความว่า ข้าพเจ้าสมควรจะกล่าว. ได้ยินว่า การตักเตือนของเทวดาเปรียบดังพระโอวาทของพระสุคต บุคคลผู้เลวทราม มีอัธยาศัยต่ำทราม ปฏิบัติผิด ย่อมไม่ได้รับคำตักเตือนนั้น แต่บุคคลผู้มีภาวะที่เหมาะสมแก่มรรคและผลในอัตภาพนั้น ย่อมได้รับคำตักเตือนนั้น เพราะฉะนั้น (เทวดา) จึงกล่าวอย่างนี้.

Sucigavesinoti sucīni sīlasamādhiñāṇāni gavesantassa. Abbhāmattaṃ vāti valāhakakūṭamattaṃ viya. Jānāsīti suddho ayanti jānāsi. Vajjāsīti vadeyyāsi. Neva taṃ upajīvāmāti devatā kira cintesi – ‘‘ayaṃ bhikkhu atthi me hitakāmā devatā, sā maṃ codessati sāressatīti [Pg.273] pamādampi anuyuñjeyya, nāssa vacanaṃ sampaṭicchissāmī’’ti. Tasmā evamāha. Tvamevāti tvaṃyeva. Jāneyyāti jāneyyāsi. Yenāti yena kammena sugatiṃ gaccheyyāsi, taṃ kammaṃ tvaṃyeva jāneyyāsīti. Cuddasamaṃ.

บทว่า สุจิเวสิโน ความว่า แก่ผู้แสวงหาศีล สมาธิ และญาณอันบริสุทธิ์. บทว่า อพฺภาสตฺตํ วา ความว่า ราวกับยอดเมฆ. บทว่า ชานาสิ ความว่า ท่านย่อมรู้ว่า ภิกษุนี้บริสุทธิ์แล้ว. บทว่า วชฺชาสิ ความว่า ท่านพึงกล่าว. บทว่า เนว ตํ อุปชีวาม ความว่า ได้ยินว่า เทวดาคิดว่า "ภิกษุรูปนี้อาจจะคิดว่า 'มีเทวดาผู้หวังดีต่อเราอยู่ เธอจักตักเตือนเรา จักทำให้เราระลึกได้' แล้วพึงประกอบความประมาทเสียก็ได้ เราจักไม่รับคำของเธอ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า ตฺวเมว คือ ตฺวํเยว (ท่านนั่นแหละ). บทว่า ชาเนยฺย คือ ชาเนยฺยาสิ (พึงรู้). บทว่า เยน ความว่า ท่านพึงไปสู่สุคติด้วยกรรมใด ท่านนั่นแหละพึงรู้กรรมนั้น. สูตรที่ ๑๔.

Iti sāratthappakāsiniyā

ในอรรถกถาสารัตถปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

อรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย

Vanasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนาวนสังยุตต์ จบแล้ว.

10. Yakkhasaṃyuttaṃ

๑๐. ยักขสังยุตต์

1. Indakasuttavaṇṇanā

๑. วรรณนาอินทกสูตร

235. Yakkhasaṃyuttassa [Pg.274] paṭhame indakassāti indakūṭanivāsino yakkhassa. Yakkhato hi kūṭena, kūṭato ca yakkhena nāmaṃ laddhaṃ. Rūpaṃ na jīvanti vadantīti yadi buddhā rūpaṃ jīvanti na vadanti, yadi rūpaṃ satto puggaloti evaṃ na vadantīti attho. Kathaṃ nvayanti kathaṃ nu ayaṃ? Kutassa aṭṭhīyakapiṇḍametīti assa sattassa aṭṭhiyakapiṇḍañca kuto āgacchati? Ettha ca aṭṭhiggahaṇena tīṇi aṭṭhisatāni, yakapiṇḍaggahaṇena nava maṃsapesisatāni gahitāni. Yadi rūpaṃ na jīvo, athassa imāni ca aṭṭhīni imā ca maṃsapesiyo kuto āgacchantīti pucchati. Kathaṃ nvayaṃ sajjati gabbharasminti kena nu kāraṇena ayaṃ satto mātukucchismiṃ sajjati laggati, tiṭṭhatīti? Puggalavādī kiresa yakkho, ‘‘ekappahāreneva satto mātukucchismiṃ nibbattatī’’ti gahetvā gabbhaseyyakasattassa mātā macchamaṃsādīni khādati, sabbāni ekarattivāsena pacitvā pheṇaṃ viya vilīyanti. Yadi rūpaṃ satto na bhaveyya, evameva vilīyeyyāti laddhiyā evamāha. Athassa bhagavā – ‘‘na mātukucchismiṃ ekappahāreneva nibbattati, anupubbena pana vaḍḍhatī’’ti dassento paṭhamaṃ kalalaṃ hotītiādimāha. Tattha paṭhamanti paṭhamena paṭisandhiviññāṇena saddhiṃ tissoti vā phussoti vā nāmaṃ natthi, atha kho tīhi jātiuṇṇaṃsūhi katasuttagge saṇṭhitatelabinduppamāṇaṃ kalalaṃ hoti, yaṃ sandhāya vuttaṃ –

๒๓๕. ในสูตรแรกแห่งยักขสังยุตต์ บทว่า อินฺทกสฺส ได้แก่ แห่งยักษ์ผู้สถิตอยู่ที่ภูเขาอินทกูฏ. จริงอยู่ ภูเขาได้ชื่อเพราะยักษ์ และยักษ์ก็ได้ชื่อเพราะภูเขา. บทว่า รูปํ น ชีวนฺติ วทนฺติ ความว่า หากพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ตรัสว่ารูปเป็นชีวะ คือ หากไม่ตรัสว่ารูปเป็นสัตว์ เป็นบุคคล. บทว่า กถํ นฺวยํ พึงตัดบทเป็น กถํ นุ อยํ. บทว่า กุตสฺส อฏฺฐียกปิณฺฑเมติ ความว่า กระดูกและก้อนตับของสัตว์นี้มาจากไหน. และในที่นี้ การถือเอาคำว่า "กระดูก" หมายถึงกระดูกสามร้อยท่อน การถือเอาคำว่า "ก้อนตับ" หมายถึงชิ้นเนื้อเก้าร้อยชิ้น. (ยักษ์) ทูลถามว่า "ถ้ารูปไม่ใช่ชีวะแล้ว กระดูกเหล่านี้และชิ้นเนื้อเหล่านี้ของสัตว์นี้มาจากไหน". บทว่า กถํ นฺวยํ สชฺชติ คพฺภรสฺมึ ความว่า ด้วยเหตุอะไรหนอ สัตว์นี้จึงติดข้อง อยู่ในครรภ์มารดา. ได้ยินว่า ยักษ์ตนนี้เป็นบุคคลวาที (ผู้มีวาทะว่ามีบุคคล) โดยยึดถือว่า "สัตว์บังเกิดในครรภ์มารดาในขณะเดียวเท่านั้น" (จึงกล่าวว่า) มารดาของสัตว์ผู้อยู่ในครรภ์บริโภคปลาและเนื้อเป็นต้น อาหารทั้งหมดนั้นเมื่อผ่านไปคืนหนึ่งก็ย่อยสลายไปเหมือนฟองน้ำ หากรูปมิใช่สัตว์ ก็พึงสลายไปเช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยความเห็นเช่นนี้จึงกล่าวอย่างนั้น. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงแก่ยักษ์นั้นว่า "สัตว์มิได้บังเกิดในครรภ์มารดาในขณะเดียว แต่เจริญขึ้นโดยลำดับ" จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปฐมํ กลลํ โหติ. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปฐมํ ความว่า พร้อมกับปฏิสนธิวิญญาณดวงแรก ยังไม่มีชื่อว่าติสสะหรือปุสสะ แต่มีกลละขนาดเท่าหยดน้ำมันที่ตั้งอยู่บนปลายเส้นด้ายซึ่งทำจากขนสัตว์สามเส้น ซึ่งท่านหมายถึงแล้วกล่าวไว้ว่า –

‘‘Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;

Evaṃ vaṇṇappaṭibhāgaṃ, kalalaṃ sampavuccatī’’ti.

"หยดแห่งน้ำมันงา หรือหัวเนยใสที่ไม่ขุ่น ฉันใด รูปที่มีลักษณะสีสันเช่นนั้น ท่านเรียกว่า กลละ ฉันนั้น"

Kalalā hoti abbudanti tasmā kalalā sattāhaccayena maṃsadhovanaudakavaṇṇaṃ abbudaṃ nāma hoti, kalalanti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ –

บทว่า กลลา โหติ อพฺพุทํ ความว่า จากกลละนั้น เมื่อผ่านไปเจ็ดวัน ก็เกิดเป็นอัพพุทะ ซึ่งมีสีเหมือนน้ำล้างเนื้อ ชื่อว่ากลละก็หายไป. และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘Sattāhaṃ kalalaṃ hoti, paripakkaṃ samūhataṃ;

Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, abbudaṃ nāma jāyatī’’ti.

"กลละคงอยู่เจ็ดวัน เมื่อสุกเต็มที่และรวมตัวกันแล้ว ก็แปรสภาพจากภาวะนั้น เกิดเป็นสิ่งที่เรียกว่า อัพพุทะ"

Abbudā [Pg.275] jāyate pesīti tasmāpi abbudā sattāhaccayena vilīnatipusadisā pesi nāma sañjāyati. Sā maricaphāṇitena dīpetabbā. Gāmadārikā hi supakkāni maricāni gahetvā sāṭakante bhaṇḍikaṃ katvā pīḷetvā maṇḍaṃ ādāya kapāle pakkhipitvā ātape ṭhapenti, taṃ sukkhamānaṃ sabbabhāgehi muccati. Evarūpā pesi hoti, abbudanti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ –

บทว่า อพฺพุทา ชายเต เปสิ ความว่า จากอัพพุทะนั้น เมื่อผ่านไปเจ็ดวัน ก็เกิดเป็นเปสิ (ชิ้นเนื้อ) ซึ่งมีลักษณะคล้ายดีบุกที่หลอมเหลว. เปสินั้นพึงแสดงให้เห็นด้วยน้ำพริก. จริงอยู่ เด็กหญิงชาวบ้านทั้งหลายเก็บพริกที่สุกดีแล้ว ห่อที่ชายผ้าแล้วคั้นเอาแต่น้ำใส ใส่ลงในกระเบื้องแล้ววางไว้กลางแดด เมื่อน้ำนั้นแห้ง ก็จะร่อนออกจากทุกส่วน. เปสิมีลักษณะเช่นนั้น ชื่อว่าอัพพุทะก็หายไป. และคำนี้ท่านก็ได้กล่าวไว้ว่า –

‘‘Sattāhaṃ abbudaṃ hoti, paripakkaṃ samūhataṃ;

Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, pesi nāma pajāyatī’’ti.

เป็นอัพพุทะ (ฟองน้ำ) อยู่ 7 วัน, เมื่อสุกงอมและรวมตัวกัน, เมื่อแปรจากภาวะนั้น, สิ่งที่เรียกว่าเปสิ (ชิ้นเนื้อ) ก็เกิดขึ้น

Pesi nibbattatī ghanoti tato pesito sattāhaccayena kukkuṭaṇḍasaṇṭhāno ghano nāma maṃsapiṇḍo nibbattati, pesīti nāmaṃ antaradhāyati. Vuttampi cetaṃ –

จากเปสิเกิดเป็นฆนะ คือ จากเปสินั้น โดยล่วงไป 7 วัน ก้อนเนื้อชื่อว่าฆนะ มีสัณฐานดังฟองไก่ก็เกิดขึ้น, ชื่อว่าเปสิย่อมอันตรธานไป. และคำนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า –

‘‘Sattāhaṃ pesi bhavati, paripakkaṃ samūhataṃ;

Vivaṭṭamānaṃ tabbhāvaṃ, ghanoti nāma jāyati.

เป็นเปสิอยู่ 7 วัน, เมื่อสุกงอมและรวมตัวกัน, เมื่อแปรจากภาวะนั้น, สิ่งที่เรียกว่าฆนะก็เกิดขึ้น.

‘‘Yathā kukkuṭiyā aṇḍaṃ, samantā parimaṇḍalaṃ;

Evaṃ ghanassa saṇṭhānaṃ, nibbattaṃ kammapaccayā’’ti.

ฟองของแม่ไก่กลมโดยรอบ ฉันใด, สัณฐานของฆนะก็เกิดขึ้นเพราะกรรมเป็นปัจจัย ฉันนั้น

Ghanā pasākhā jāyantīti pañcame sattāhe dvinnaṃ hatthapādānaṃ sīsassa catthāya pañca pīḷakā jāyanti, yaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘pañcame, bhikkhave, sattāhe pañca pīḷakā saṇṭhahanti kammato’’ti.

จากฆนะ ปัญจสาขาเกิดขึ้น คือ ในสัปดาห์ที่ 5 ปุ่ม 5 ปุ่มเกิดขึ้น เพื่อ (เป็น) มือ 2 เท้า 2 และศีรษะ 1 ซึ่งทรงหมายถึงคำที่ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในสัปดาห์ที่ 5 ปุ่ม 5 ปุ่มย่อมตั้งขึ้นเพราะกรรม'

Ito paraṃ chaṭṭhasattamādīni sattāhāni atikkamma desanaṃ saṅkhipitvā dvācattālīse sattāhe pariṇatakālaṃ gahetvā dassento kesātiādimāha. Tattha kesā lomā nakhāpi cāti dvācattālīse sattāhe etāni jāyanti.

ต่อจากนี้ไป ท่านข้ามสัปดาห์ทั้งหลายมีสัปดาห์ที่ 6 และที่ 7 เป็นต้นไป แล้วย่นเทศนา เมื่อจะทรงแสดงโดยถือเอากาลที่เจริญเต็มที่ในสัปดาห์ที่ 42 จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เกสา (ผม). ในคำนั้น บทว่า เกสา โลมา นขาปิ จ (ผม ขน และเล็บ) หมายความว่า ในสัปดาห์ที่ 42 สิ่งเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้น

Tena so tattha yāpetīti tassa hi nābhito uṭṭhito nāḷo mātu udarapaṭalena ekābaddho hoti, so uppaladaṇḍako viya chiddo, tena āhāraraso saṃsaritvā āhārasamuṭṭhānarūpaṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ so dasa māse yāpeti. Mātukucchigato naroti mātuyā tirokucchigato, kucchiyā abbhantaragatoti attho. Iti bhagavā [Pg.276] ‘‘evaṃ kho, yakkha, ayaṃ satto anupubbena mātukucchiyaṃ vaḍḍhati, na ekappahāreneva nibbattatī’’ti dasseti. Paṭhamaṃ.

บทว่า เตน โส ตตฺถ ยาเปติ (เขายังอัตภาพให้เป็นไปในที่นั้นด้วยเหตุนั้น) คือ ด้วยว่า สายรกที่เกิดขึ้นจากสะดือของสัตว์นั้น เนื่องเป็นอันเดียวกันกับผนังท้องของมารดา สายรกนั้นมีช่องกลวงเหมือนสายบัว รสอาหารซึมซาบไปโดยช่องนั้น ยังรูปอันมีอาหารเป็นสมุฏฐานให้ตั้งขึ้น ด้วยประการฉะนี้ เขาย่อมยังอัตภาพให้เป็นไปตลอด 10 เดือน. บทว่า มาตุกุจฺฉิโต นโร (คนผู้ไปแล้วในครรภ์มารดา) ความว่า ไปแล้วในท้องของมารดา คือไปแล้วในภายในท้อง. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงว่า 'ดูก่อนยักษ์ สัตว์นี้ย่อมเจริญในครรภ์มารดาโดยลำดับอย่างนี้แล, มิได้เกิดขึ้นโดยขณะเดียวทีเดียว' จบสูตรที่ 1

2. Sakkanāmasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาสักกนามสูตร

236. Dutiye sakkanāmakoti evaṃ nāmako eko yakkho, so kira mārapakkhikayakkho. Vippamuttassāti tīhi bhavehi vippamuttassa. Yadaññanti yaṃ aññaṃ. Vaṇṇenāti kāraṇena. Saṃvāsoti ekato vāso, sakkhidhammo mittadhammoti attho. Sappaññoti supañño sambuddho. Dutiyaṃ.

๒๓๖. ในสูตรที่ 2 บทว่า สกฺกนามโก คือ ยักษ์ตนหนึ่งชื่ออย่างนี้ ได้ยินว่า ยักษ์นั้นเป็นยักษ์ฝ่ายมาร. บทว่า วิปฺปมุตฺตสฺส คือ ผู้หลุดพ้นแล้วจากภพ 3. บทว่า ยทญฺญํ คือ ยํ อญฺญํ. บทว่า วณฺเณน คือ โดยเหตุ. บทว่า สํวาโส คือ การอยู่ร่วมกัน, บทว่า สกฺขิธมฺโม ความว่า ธรรมของมิตร. บทว่า สปฺปญฺโญ คือ พระสัมพุทธเจ้าผู้มีปัญญาดี. จบสูตรที่ 2

3. Sūcilomasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาสูจิโลมสูตร

237. Tatiye gayāyanti gayāgāme, gayāya avidūre niviṭṭhagāmaṃ upanissāyāti attho. Ṭaṅkitamañceti dīghamañce pādamajjhe vijjhitvā aṭaniyo pavesetvā katamañce. Tassa ‘‘idaṃ upari, idaṃ heṭṭhā’’ti natthi, parivattetvā atthatopi tādisova hoti, taṃ devaṭṭhāne ṭhapenti. Catunnaṃ pāsāṇānaṃ upari pāsāṇaṃ attharitvā katagehampi ‘‘ṭaṅkitamañco’’ti vuccati. Sūcilomassāti kathinasūcisadisalomassa. So kira kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā dūraṭṭhānato āgato sedamalaggahitena gattena supaññattaṃ saṅghikamañcaṃ anādarena apaccattharitvā nipajji, tassa parisuddhasīlassa taṃ kammaṃ suddhavatthe kāḷakaṃ viya ahosi. So tasmiṃ attabhāve visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto kālaṃkatvā gayāgāmadvāre saṅkāraṭṭhāne yakkho hutvā nibbatti. Nibbattamattasseva cassa sakalasarīraṃ kathinasūcīhi gavicchivijjhitaṃ viya jātaṃ.

๒๓๗. ในสูตรที่ 3 บทว่า คยายํ คือ ในหมู่บ้านคยา ความว่า อาศัยหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ไม่ไกลจากตำบลคยา. บทว่า ฏงฺกิตมญฺเจ คือ บนเตียงยาวที่ทำโดยเจาะตรงกลางขาเตียงแล้วสอดไม้คานเข้าไป เตียงนั้นไม่มีกำหนดว่า 'นี่ข้างบน, นี่ข้างล่าง' แม้พลิกกลับปูก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เขาตั้งเตียงนั้นไว้ในเทวสถาน. แม้เรือนที่ทำโดยปูแผ่นหินไว้บนศิลา 4 ก้อน ก็เรียกว่า 'ฏงฺกิตมญฺจ'. บทว่า สูจิโลมสฺส คือ ผู้มีขนเสมอด้วยเข็มแข็ง. ได้ยินว่า ยักษ์นั้นบวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ มาจากที่ไกล มีร่างกายเปื้อนเหงื่อไคล นอนบนเตียงสงฆ์ที่ปูไว้อย่างดีโดยไม่เคารพ ไม่ปูผ้าปูนอน กรรมนั้นของท่านผู้มีศีลบริสุทธิ์ ได้เป็นเหมือนรอยด่างดำบนผ้าขาวสะอาด เขาไม่สามารถทำคุณวิเศษให้บังเกิดได้ในอัตภาพนั้น ทำกาละแล้ว ได้บังเกิดเป็นยักษ์ที่กองขยะ ณ ประตูหมู่บ้านคยา และพอเกิดเท่านั้น สรีระทั้งสิ้นของเขาก็เป็นประดุจถูกแทงด้วยเข็มแข็งทั่วทั้งตัว

Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye lokaṃ olokento taṃ yakkhaṃ paṭhamāvajjanasseva āpāthaṃ āgataṃ disvā – ‘‘ayaṃ ekaṃ buddhantaraṃ mahādukkhaṃ anubhavi. Kiṃ nu khvāssa maṃ āgamma sotthikāraṇaṃ bhaveyyā’’ti? Āvajjento [Pg.277] paṭhamamaggassa upanissayaṃ addasa. Athassa saṅgahaṃ kātukāmo surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā sugatamahācīvaraṃ pārupitvā devavimānakappaṃ gandhakuṭiṃ pahāya hatthigavāssamanussakukkurādikuṇapaduggandhaṃ saṅkāraṭṭhānaṃ gantvā tattha mahāgandhakuṭiyaṃ viya nisīdi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sūcilomassa yakkhassa bhavane’’ti.

ครั้งนั้น วันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อทรงตรวจดูโลกในเวลาใกล้รุ่ง ทอดพระเนตรเห็นยักษ์นั้นเข้ามาสู่ข่ายพระญาณในปฐมฌานทีเดียว (จึงทรงดำริว่า) 'ยักษ์นี้ได้เสวยทุกข์ใหญ่หลวงตลอดหนึ่งพุทธันดร อะไรหนอแล จะเป็นเหตุแห่งความสวัสดีของเขาเพราะอาศัยเรา' เมื่อทรงรำพึง ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นอุปนิสัยแห่งปฐมมรรค. ลำดับนั้น ทรงมีพระประสงค์จะทรงสงเคราะห์ยักษ์นั้น จึงทรงนุ่งสบงย้อมสีแดงเข้ม ทรงห่มพระมหาจีวรของพระสุคต เสด็จออกจากพระคันธกุฎีอันเปรียบด้วยวิมานของทวยเทพ เสด็จไปยังกองขยะอันมีกลิ่นเหม็นด้วยซากศพของช้าง โค ม้า มนุษย์ สุนัข เป็นต้น แล้วประทับนั่ง ณ ที่นั้น ประดุจประทับในพระมหาคันธกุฎี. ทรงหมายถึงการประทับนั่งนั้น จึงตรัสว่า 'ในที่อยู่ของสูจิโลมยักษ์'

Kharoti suṃsumārapiṭṭhi viya chadaniṭṭhakāhi visamacchadanapiṭṭhi viya ca kharasarīro. So kira kassapasammāsambuddhakāle sīlasampanno upāsako ekadivase vihāre cittattharaṇādīhi atthatāya bhūmiyā saṅghike attharaṇe attano uttarāsaṅgaṃ apaccattharitvā nipajji. Saṅghikaṃ telaṃ abhājetvā attano uttarāsaṅgaṃ apaccattharitvā nipajji. Saṅghikaṃ telaṃ abhājetvā attano hatthehi sarīraṃ makkhesītipi vadanti. So tena kammena sagge nibbattituṃ asakkonto tasseva gāmassa dvāre saṅkāraṭṭhāne yakkho hutvā nibbatti. Nibbattamattassa cassa sakalasarīraṃ vuttappakāraṃ ahosi. Te ubhopi sahāyā jātā. Iti kharassa kharabhāvo veditabbo.

บทว่า ขโร คือ มีสรีระหยาบกระด้างเหมือนหลังจระเข้ และเหมือนหลังคาที่มุงด้วยกระเบื้องไม่เรียบ. ได้ยินว่า ยักษ์นั้นในสมัยของพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นอุบาสกผู้สมบูรณ์ด้วยศีล วันหนึ่งในวิหาร บนพื้นที่ปูด้วยเครื่องปูลาดอันวิจิตรเป็นต้น เขาได้นอนลงบนเครื่องปูลาดของสงฆ์ โดยไม่ปูผ้าห่มของตน. บางพวกก็กล่าวว่า เขาเอาน้ำมันของสงฆ์ที่ยังไม่ได้แบ่งปันมาทาตัวด้วยมือของตน. เขาไม่สามารถบังเกิดในสวรรค์ได้ด้วยกรรมนั้น จึงได้บังเกิดเป็นยักษ์ที่กองขยะ ณ ประตูของหมู่บ้านนั้นเอง. และพอเกิดเท่านั้น สรีระทั้งสิ้นของเขาก็ได้เป็นไปตามประการที่กล่าวแล้ว. ยักษ์ทั้งสองนั้นได้กลายเป็นสหายกัน. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบความเป็นผู้หยาบกระด้างของขรยักษ์

Avidūre atikkamantīti gocaraṃ pariyesantā samāgamaṭṭhānaṃ vā gacchantā āsanne ṭhāne gacchanti. Tesu sūcilomo satthāraṃ na passati, kharalomo paṭhamataraṃ disvā sūcilomaṃ yakkhaṃ etadavoca – ‘‘eso samaṇo’’ti, samma, esa tava bhavanaṃ pavisitvā nisinno eko samaṇoti. Neso samaṇo, samaṇako esoti so kira yo maṃ passitvā bhīto palāyati, taṃ samaṇakoti vadati. Yo na bhāyati, taṃ samaṇoti. Tasmā ‘‘ayaṃ maṃ disvā bhīto palāyissatī’’ti maññamāno evamāha.

บทว่า อวิทูเร อติกฺกมนฺติ คือ เที่ยวแสวงหาอาหาร หรือไปยังที่ประชุม ก็ไปในที่ใกล้ๆ. ในยักษ์สองตนนั้น สูจิโลมยักษ์ไม่เห็นพระศาสดา, ขรโลมยักษ์เห็นก่อน จึงได้กล่าวคำนี้กะสูจิโลมยักษ์ว่า 'นั่นสมณะ' คือ สหายเอ๋ย สมณะรูปหนึ่งนี้เข้าไปในที่อยู่ของท่านแล้วนั่งอยู่. (สูจิโลมยักษ์ตอบว่า) 'นั่นไม่ใช่สมณะ นั่นเป็นสมณะน้อย'. ได้ยินว่า ยักษ์นั้นเห็นผู้ใดแล้วกลัวหนีไป ก็เรียกผู้นั้นว่า สมณกะ. ผู้ใดไม่กลัว ก็เรียกผู้นั้นว่า สมณะ. เพราะฉะนั้น เขาสำคัญว่า 'สมณะนี้เห็นเราแล้ว จักกลัวหนีไป' จึงกล่าวอย่างนี้

Kāyaṃ upanāmesīti bheravarūpaṃ nimminitvā mahāmukhaṃ vivaritvā sakalasarīre lomāni uṭṭhāpetvā kāyaṃ upanāmesi. Apanāmesīti ratanasatikaṃ suvaṇṇagghanikaṃ viya thokaṃ apanāmesi. Pāpakoti lāmako amanuñño. So gūthaṃ viya aggi viya kaṇhasappo viya ca parivajjetabbo, na iminā suvaṇṇavaṇṇena sarīrena sampaṭicchitabbo. Evaṃ vutte pana sūcilomo ‘‘pāpako kira me samphasso’’ti kuddho pañhaṃ taṃ, samaṇātiādimāha. Cittaṃ vā te khipissāmīti yesañhi amanussā cittaṃ [Pg.278] khipitukāmā honti, tesaṃ setamukhaṃ nīlodaraṃ surattahatthapādaṃ mahāsīsaṃ pajjalitanettaṃ bheravaṃ vā attabhāvaṃ nimminitvā dassenti, bheravaṃ vā saddaṃ sāventi, kathentānaṃyeva vā mukhe hatthaṃ pakkhipitvā hadayaṃ maddanti, tena te sattā ummattakā honti khittacittā. Taṃ sandhāyevamāha. Pāragaṅgāyāti dvīsu pādesu gahetvā taṃ āviñchetvā yathā na punāgacchasi, evaṃ pāraṃ vā gaṅgāya khipissāmīti vadati. Sadevaketiādi vuttatthameva. Puccha yadākaṅkhasīti yaṃkiñci ākaṅkhasi, taṃ sabbaṃ puccha, asesaṃ te byākarissāmīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti.

บทว่า กายํ อุปนาเมสิ ความว่า เนรมิตรูปอันน่าสะพรึงกลัว อ้าปากกว้าง ทำให้ขนลุกชันทั่วทั้งตัว แล้วน้อมกายเข้าไป บทว่า อปนาเมสิ ความว่า นำออกไปเล็กน้อย ดุจแท่งทองคำมีค่าร้อยหนึ่ง บทว่า ปาปโก ความว่า เลวทราม ไม่น่าพอใจ สัมผัสนั้นพึงเว้นเสีย ดุจอุจจาระ ดุจไฟ และดุจงูเห่า ไม่พึงรับด้วยกายนี้ที่มีวรรณะดุจทองคำ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สูจิโลมยักษ์โกรธว่า "ได้ยินว่าสัมผัสของเราเลวทราม" จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปัญฺหํ ตํ สมณ" (ดูก่อนสมณะ เราจะถามปัญหาท่าน) บทว่า จิตฺตํ วา เต ขิปิสฺสามิ ความว่า เพราะว่าอมนุษย์ทั้งหลาย เมื่อปรารถนาจะทำให้จิตของผู้ใดฟุ้งซ่าน ก็จะเนรมิตอัตภาพที่มีหน้าขาว ท้องเขียว มือเท้าแดงจัด ศีรษะใหญ่ นัยน์ตาลุกโพลง หรืออัตภาพที่น่าสะพรึงกลัว (อย่างอื่น) แสดงแก่ผู้นั้น หรือทำให้ได้ยินเสียงอันน่าสะพรึงกลัว หรือสอดมือเข้าไปในปากของผู้ที่กำลังพูดอยู่แล้วบีบหัวใจ เพราะเหตุนั้น สัตว์เหล่านั้นจึงกลายเป็นบ้า มีจิตฟุ้งซ่าน (สูจิโลมยักษ์) มุ่งถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวอย่างนี้ บทว่า ปารคงฺคาย ความว่า จับที่เท้าทั้งสองแล้วเหวี่ยงท่านไป เพื่อไม่ให้กลับมาอีก เราจักขว้างท่านไปฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำคงคา ดังนี้ บทเป็นต้นว่า สเทวเก มีอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเทียว บทว่า ปุจฺฉ ยทากงฺขสิ ความว่า ท่านปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามสิ่งนั้นทั้งหมด เราจักพยากรณ์แก่ท่านโดยไม่เหลือเลย ดังนี้ เป็นการทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญู

Kutonidānāti kiṃnidānā, kiṃpaccayāti attho? Kumārakā dhaṅkamivossajantīti yathā kumārakā kākaṃ gahetvā ossajanti khipanti, evaṃ pāpavitakkā kuto samuṭṭhāya cittaṃ ossajantīti pucchati?

บทว่า กุโตนิทานา ความว่า มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นปัจจัย บทว่า กุมารกา ธงฺกมิโวสฺสชนฺติ ความว่า เหมือนเด็กๆ จับกาแล้วปล่อยไปฉันใด บาปวิตกทั้งหลายเกิดขึ้นจากอะไรแล้วปล่อยจิตไปฉันนั้น ดังนี้ เป็นการถาม

Itonidānāti ayaṃ attabhāvo nidānaṃ etesanti ito nidānā. Itojāti ito attabhāvato jātā. Ito samuṭṭhāya manovitakkāti yathā dīghasuttakena pāde baddhaṃ kākaṃ kumārakā tassa suttapariyantaṃ aṅguliyaṃ veṭhetvā ossajanti, so dūraṃ gantvāpi puna tesaṃ pādamūleyeva patati, evameva ito attabhāvato samuṭṭhāya pāpavitakkā cittaṃ ossajanti.

บทว่า อิโตนิทานา ความว่า อัตภาพนี้เป็นแดนเกิดของวิตกเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่ามีอัตภาพนี้เป็นแดนเกิด บทว่า อิโตชา ความว่า เกิดจากอัตภาพนี้ บทว่า อิโต สมุฏฺฐาย มโนวิตกฺกา ความว่า เหมือนเด็กๆ ผูกกาที่เท้าด้วยด้ายยาว พันปลายด้ายไว้ที่นิ้วแล้วปล่อยไป กานั้นแม้ไปได้ไกลก็กลับมาตกที่ใกล้เท้าของเด็กเหล่านั้นนั่นเองฉันใด บาปวิตกทั้งหลายก็เกิดขึ้นจากอัตภาพนี้แล้วปล่อยจิตไปฉันนั้นเหมือนกัน

Snehajāti taṇhāsinehato jātā. Attasambhūtāti attani sambhūtā. Nigrodhasseva khandhajāti nigrodhakhandhe jātā pārohā viya. Puthūti bahū anekappakārā pāpavitakkā taṃsampayuttakilesā ca. Visattāti laggā laggitā. Kāmesūti vatthukāmesu. Māluvāva vitatā vaneti yathā vane māluvā latā yaṃ rukkhaṃ nissāya jāyati, taṃ mūlato yāva aggā, aggato yāva mūlā punappunaṃ saṃsibbitvā ajjhottharitvā otatavitatā tiṭṭhati. Evaṃ vatthukāmesu puthū kilesakāmā visattā, puthū vā sattā tehi kilesakāmehi vatthukāmesu visattā. Ye naṃ pajānantīti ye ‘‘attasambhūtā’’ti ettha vuttaṃ attabhāvaṃ jānanti.

บทว่า สฺเนหชา ความว่า เกิดจากยางคือตัณหา บทว่า อตฺตสมฺภูตา ความว่า เกิดขึ้นในอัตภาพ บทว่า นิโคฺรธสฺเสว ขนฺธชา ความว่า เหมือนรากอากาศที่เกิดบนลำต้นของต้นไทร บทว่า ปุถู ความว่า มาก มีหลายประเภท คือ บาปวิตกและกิเลสที่ประกอบกับบาปวิตกนั้น บทว่า วิสตฺตา ความว่า ข้องอยู่ ติดอยู่ บทว่า กาเมสุ ความว่า ในวัตถุกามทั้งหลาย บทว่า มาลุวาว วิตตา วเน ความว่า เหมือนในป่า เครือมาลุวาอาศัยต้นไม้ใดเกิด ก็จะพันรัดครอบงำต้นไม้นั้นจากโคนถึงปลาย จากปลายถึงโคนซ้ำแล้วซ้ำเล่า แผ่ปกคลุมอยู่ฉันใด กิเลสกามมากมายข้องอยู่ในวัตถุกามทั้งหลายฉันนั้น หรือสัตว์ทั้งหลายมากมายข้องอยู่ในวัตถุกามทั้งหลายด้วยกิเลสกามเหล่านั้น บทว่า เย นํ ปชานนฺติ ความว่า ชนเหล่าใดรู้ชัดซึ่งอัตภาพที่กล่าวไว้ในบทว่า "อตฺตสมฺภูตา" นี้

Yatonidānanti [Pg.279] yaṃ nidānamassa attabhāvassa tañca jānanti. Te naṃ vinodentīti te evaṃ attabhāvasaṅkhātassa dukkhasaccassa nidānabhūtaṃ samudayasaccaṃ maggasaccena vinodenti. Te duttaranti te samudayasaccaṃ nīharantā idaṃ duttaraṃ kilesoghaṃ taranti. Atiṇṇapubbanti anamatagge saṃsāre supinantepi na tiṇṇapubbaṃ. Apunabbhavāyāti apunabbhavasaṅkhātassa nirodhasaccassatthāya. Iti imāya gāthāya cattāri saccāni pakāsento arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi. Desanāvasāne sūcilomo tasmiṃyeva padese ṭhito desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhito. Sotāpannā ca nāma na kiliṭṭhattabhāve tiṭṭhantīti saha phalapaṭilābhenassa sarīre setakaṇḍupīḷakasūciyo sabbā patitā. So dibbavatthanivattho dibbavaradukūluttarāsaṅgo dibbaveṭhanaveṭhito dibbābharaṇagandhamāladharo suvaṇṇavaṇṇo hutvā bhummadevatāparihāraṃ paṭilabhīti. Tatiyaṃ.

บทว่า ยโตนิทานํ ความว่า รู้ชัดซึ่งตัณหาอันเป็นแดนเกิดแห่งอัตภาพนี้ บทว่า เต นํ วิโนเทนฺติ ความว่า ชนเหล่านั้นย่อมบรรเทาสมุทัยสัจอันเป็นแดนเกิดแห่งทุกขสัจคืออัตภาพ ด้วยมรรคสัจอย่างนี้ บทว่า เต ทุตฺตรํ ตรนฺติ ความว่า ชนเหล่านั้นเมื่อกำจัดสมุทัยสัจ ย่อมข้ามโอฆะคือกิเลสอันข้ามได้ยากนี้ บทว่า อติณฺณปุพฺพํ ความว่า ที่ไม่เคยข้ามได้เลยแม้ในความฝันในสงสารอันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้ว บทว่า อปุนพฺภวาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่นิโรธสัจอันได้แก่ความไม่มีภพอีก ดังนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงประกาศสัจจะ ๔ ด้วยคาถานี้ จึงทรงจบเทศนาลงด้วยอรหัตตผลเป็นยอด ในกาลจบเทศนา สูจิโลมยักษ์ยืนอยู่ในที่นั้นเอง ส่งญาณไปตามกระแสเทศนา ได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ก็โดยปกติ พระโสดาบันย่อมไม่ดำรงอยู่ในอัตภาพที่เศร้าหมอง ดังนั้น พร้อมกับการบรรลุผล ขนที่เป็นเหมือนเข็มและตุ่มคันสีขาวในกายของยักษ์นั้นได้หลุดร่วงไปทั้งหมด เขานุ่งผ้าทิพย์ ห่มผ้าอุตราสงค์ทิพย์อันประเสริฐ พันผ้าโพกศีรษะทิพย์ ทรงเครื่องประดับ ของหอม และระเบียบดอกไม้ทิพย์ มีวรรณะดุจทองคำ ได้รับการอภิบาลของภุมมเทวดา (สูตรที่ ๓) จบ

4. Maṇibhaddasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถามณิภัททสูตร

238. Catutthe sukhamedhatīti, sukhaṃ paṭilabhati. Suve seyyoti suve suve seyyo, niccameva seyyoti attho. Verā na parimuccatīti ahaṃ satimāti ettakena verato na muccati. Yassāti yassa arahato. Ahiṃsāyāti karuṇāya ceva karuṇāpubbabhāge ca. Mettaṃsoti so mettañceva mettāpubbabhāgañca bhāveti. Atha vā aṃsoti koṭṭhāso vuccati. Mettā aṃso etassāti mettaṃso. Idaṃ vuttaṃ hoti – yassa arahato sabbakālaṃ ahiṃsāya rato mano, yassa ca sabbabhūtesu mettākoṭṭhāso atthi, tassa kenaci puggalena saddhiṃ veraṃ nāma natthi yakkhāti. Catutthaṃ.

๒๓๘. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สุขเมธติ ความว่า ย่อมได้ความสุข บทว่า สุเว เสยฺโย ความว่า ประเสริฐในวันรุ่งขึ้นๆ คือ ประเสริฐเป็นนิตย์นั่นเอง นี่คือความหมาย บทว่า เวรา น ปริมุจฺจติ ความว่า ไม่พ้นจากเวร ด้วยเหตุเพียงว่า "เราเป็นผู้มีสติ" บทว่า ยสฺส คือ ของพระอรหันต์ใด บทว่า อหึสาย คือ ในกรุณาและในกรุณาปุพพภาค บทว่า เมตฺตํโส คือ ผู้นั้นย่อมเจริญทั้งเมตตาและเมตตาปุพพภาค อีกอย่างหนึ่ง บทว่า อํโส หมายถึง ส่วน บุคคลนี้มีเมตตาเป็นส่วนหนึ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า เมตฺตํโส ความหมายที่กล่าวไว้คือ - ดูก่อนยักษ์ ใจของพระอรหันต์ใดยินดีในการไม่เบียดเบียนตลอดกาล และผู้ใดมีส่วนแห่งเมตตาในสรรพสัตว์ เวรกับบุคคลใดๆ ย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น (สูตรที่ ๔) จบ

5. Sānusuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสานุสูตร

239. Pañcame yakkhena gahito hotīti so kira tassā upāsikāya ekaputtako. Atha naṃ sā daharakāleyeva pabbājesi. So pabbajitakālato paṭṭhāya sīlavā ahosi vattasampanno, ācariyupajjhāyaāgantukādīnaṃ [Pg.280] vattaṃ katameva hoti, māsassa aṭṭhamīdivase pāto vuṭṭhāya udakamāḷake udakaṃ upaṭṭhāpetvā dhammassavanaggaṃ sammajjitvā dīpaṃ jāletvā madhurassarena dhammassavanaṃ ghoseti. Bhikkhū tassa thāmaṃ ñatvā ‘‘sarabhāṇaṃ bhaṇa, sāmaṇerā’’ti ajjhesanti. So ‘‘mayhaṃ hadayavāto rujati, kāso vā bādhatī’’ti kiñci paccāhāraṃ akatvā dhammāsanaṃ abhiruhitvā ākāsagaṅgaṃ otārento viya sarabhāṇaṃ vatvā otaranto – ‘‘mayhaṃ mātāpitūnampi imasmiṃ sarabhaññe pattī’’ti vadati. Tassa manussā mātāpitaro pattiyā dinnabhāvaṃ na jānanti. Anantarattabhāve panassa mātā yakkhinī jātā. Sā devatāhi saddhiṃ āgatā, dhammaṃ sutvā – ‘‘sāmaṇerena dinnapattiṃ anumodāmi, tātā’’ti vadati. Sīlasampannā ca nāma bhikkhū sadevakassa lokassa piyā hontīti tasmiṃ sāmaṇere devatā salajjā sagāravā mahābrahmaṃ viya aggikkhandhaṃ viya ca naṃ maññanti. Sāmaṇere gāravena taṃ yakkhiniṃ garuṃ katvā passanti. Dhammassavanayakkhasamāgamādīsu ‘‘sānumātā sānumātā’’ti yakkhiniyā aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ denti. Mahesakkhāpi yakkhā taṃ disvā maggā okkamanti, āsanā vuṭṭhahanti.

๒๓๙. ในสุตตันตะที่ ๕ คำว่า อันยักษ์เข้าสิงแล้ว ได้ยินว่า สามเณรนั้นเป็นบุตรคนเดียวของอุบาสิกานางนั้น. ครั้งนั้น อุบาสิกานั้นให้สามเณรนั้นบวชตั้งแต่ยังเยาว์วัย. สามเณรนั้นตั้งแต่กาลที่บวชแล้ว ได้เป็นผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยวัตร. ท่านทำวัตรต่ออาจารย์ อุปัชฌาย์ และอาคันตุกะเป็นต้นอยู่เสมอ. ในวันที่ ๘ แห่งเดือน ท่านลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ตั้งน้ำไว้ที่ร้านน้ำ กวาดศาลาฟังธรรม จุดประทีปแล้ว ประกาศการฟังธรรมด้วยเสียงอันไพเราะ. ภิกษุทั้งหลายทราบกำลัง (เสียง) ของท่านแล้ว จึงอาราธนาว่า "สามเณร เธอจงสวดสรภัญญะเถิด". สามเณรนั้นมิได้ทำความบิดพลิ้วอะไรๆ ว่า "ลมในหัวใจของผมกำเริบ หรือไอเบียดเบียน" ดังนี้แล้ว ขึ้นสู่ธรรมาสน์ สวดสรภัญญะประดุจยังแม่น้ำคงคาในอากาศให้ไหลลงมา เมื่อลงจากธรรมาสน์ก็กล่าวว่า "ส่วนบุญในการสวดสรภัญญะนี้จงมีแก่มารดาและบิดาของข้าพเจ้าด้วยเถิด". มารดาบิดาผู้เป็นมนุษย์ของท่านไม่ทราบถึงการอุทิศส่วนบุญนั้น. แต่ว่ามารดาของท่านในอัตภาพที่ติดกัน (ชาติก่อน) เกิดเป็นนางยักษิณี. นางยักษิณีนั้นมากับพวกเทวดา ฟังธรรมแล้วกล่าวว่า "ลูกเอ๋ย แม่ขออนุโมทนาส่วนบุญที่สามเณรอุทิศให้". ก็โดยปกติแล้ว ภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยศีลย่อมเป็นที่รักของโลกพร้อมทั้งเทวโลก ฉะนั้น พวกเทวดาจึงมีความละอายและความเคารพในสามเณรนั้น ถือว่าท่านเปรียบดังมหาพรหมและเปรียบดังกองไฟ. เพราะความเคารพในสามเณร พวกเทวดาจึงมองดูนางยักษิณีนั้นด้วยความเคารพ. ในที่ประชุมของยักษ์เพื่อฟังธรรมเป็นต้น พวกยักษ์กล่าวว่า "มารดาของสานุ มารดาของสานุ" แล้วก็ให้อาสนะเลิศ น้ำเลิศ และบิณฑบาตเลิศแก่นางยักษิณี. แม้ยักษ์ผู้มีศักดิ์ใหญ่เห็นนางแล้ว ก็หลีกทางให้ ลุกจากอาสนะ.

Atha kho sāmaṇero vuḍḍhimanvāya paripakkindriyo anabhiratipīḷito anabhiratiṃ vinodetuṃ asakkonto parūḷhakesanakho kiliṭṭhanivāsanapārupano kassaci anārocetvā pattacīvaramādāya ekakova mātu gharaṃ gato. Upāsikā puttaṃ disvā, vanditvā āha – ‘‘tāta, tvaṃ pubbe ācariyupajjhāyehi vā daharasāmaṇerehi vā saddhiṃ idhāgacchasi. Kasmā ekakova ajja āgato’’ti? So ukkaṇṭhitabhāvaṃ ārocesi. Saddhā upāsikā nānappakārena gharāvāse ādīnavaṃ dassetvā puttaṃ ovadamānāpi taṃ saññāpetuṃ asakkontī, ‘‘appeva nāma attano dhammatāyapi sallakkhessatī’’ti anuyojetvāva – ‘‘tiṭṭha, tāta, yāva te yāgubhattaṃ sampādemi, yāguṃ pivitvā katabhattakiccassa te manāpāni vatthāni nīharitvā dassāmī’’ti vatvā āsanaṃ paññāpetvā adāsi. Nisīdi sāmaṇero. Upāsikā muhutteneva yāgukhajjakaṃ sampādetvā adāsi. Tato ‘‘bhattaṃ sampādessāmī’’ti avidūre nisinnā taṇḍule dhovati. Tasmiṃ samaye sā yakkhinī ‘‘kahaṃ nu kho sāmaṇero? Kiñci bhikkhāhāraṃ labhati[Pg.281], udāhu no’’ti? Āvajjamānā tassa vibbhamitukāmatāya nisinnabhāvaṃ ñatvā, ‘‘mā heva kho me devatānaṃ antare lajjaṃ uppādeyya, gacchāmissa vibbhamane antarāyaṃ karomī’’ti āgantvā sarīre adhimuccitvā gīvaṃ parivattetvā bhūmiyaṃ pātesi. So akkhīhi viparivattehi kheḷena paggharantena bhūmiyaṃ vipphandati. Tena vuttaṃ ‘‘yakkhena gahito hotī’’ti.

ลำดับนั้น สามเณรเจริญวัยแล้ว มีอินทรีย์แก่กล้า ถูกความไม่ยินดีเบียดเบียน ไม่สามารถจะบรรเทาความไม่ยินดีได้ มีผมและเล็บยาวรุงรัง นุ่งห่มผ้าที่เศร้าหมอง ไม่ได้บอกแก่ใครๆ ถือบาตรและจีวรไปสู่เรือนของมารดาแต่ผู้เดียว. อุบาสิกาเห็นบุตรแล้ว ไหว้แล้วกล่าวว่า "ลูกเอ๋ย เมื่อก่อนเธอมาที่นี่พร้อมกับอาจารย์และอุปัชฌาย์ หรือกับสามเณรหนุ่มๆ. ทำไมวันนี้จึงมาแต่ผู้เดียวเล่า?". สามเณรนั้นได้บอกถึงความกระสันอยากสึก. อุบาสิกาผู้มีศรัทธา แสดงโทษในฆราวาสโดยประการต่างๆ แม้จะพร่ำสอนบุตรอยู่ ก็ไม่สามารถจะทำให้บุตรเข้าใจได้ จึงคิดว่า "บางทีเขาอาจจะพิจารณาเห็นได้ด้วยตนเองตามธรรมดา" แล้วจึงเลิกชักชวน กล่าวว่า "ลูกเอ๋ย รออยู่ก่อนเถิด เดี๋ยวแม่จะเตรียมข้าวต้มและภัตตาหารให้, เมื่อเธอดื่มข้าวต้มและฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว แม่จะนำผ้าที่น่าพอใจมาให้" ดังนี้แล้ว ปูอาสนะให้. สามเณรได้นั่งลง. อุบาสิกาตระเตรียมข้าวต้มและของขบเคี้ยวให้ในชั่วครู่เดียว. จากนั้น นางคิดว่า "เราจะเตรียมภัตตาหาร" จึงนั่งซาวข้าวสารอยู่ไม่ไกล. ในสมัยนั้น นางยักษิณีนั้นรำพึงว่า "สามเณรอยู่ที่ไหนหนอ? ท่านได้ภิกษาหารบ้างหรือไม่หนอ?". เมื่อรำพึงอยู่ ก็ได้ทราบว่าสามเณรนั้นนั่งอยู่ด้วยความประสงค์จะสึก จึงคิดว่า "เขาอย่าได้ก่อความละอายให้แก่เราในท่ามกลางหมู่เทวดาเลย, เราจะไปทำอันตรายแก่การสึกของเขา" ดังนี้แล้ว ก็มาสิงสู่ในร่างกายของสามเณร บิดคอแล้วทำให้ล้มลงบนพื้นดิน. สามเณรนั้นดิ้นรนอยู่บนพื้นดิน ตาทั้งสองเหลือก น้ำลายไหล. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "อันยักษ์เข้าสิงแล้ว".

Abhāsīti upāsikā puttassa taṃ vippakāraṃ disvā vegena gantvā puttaṃ āliṅgetvā ūrūsu nipajjāpesi. Sakalagāmavāsino āgantvā balikammādīni karonti. Upāsikā paridevamānā imā gāthāyo abhāsi.

คำว่า ได้กล่าวแล้ว ความว่า อุบาสิกาเห็นอาการผิดปกติของบุตรนั้นแล้ว จึงรีบเข้าไปสวมกอดบุตรแล้วให้นอนลงบนตัก. ชาวบ้านทั้งหมดพากันมาทำพลีกรรมเป็นต้น. อุบาสิกาคร่ำครวญอยู่ ได้กล่าวคาถาเหล่านี้.

Pāṭihāriyapakkhañcāti manussā ‘‘aṭṭhamīuposathassa paccuggamanañca anuggamanañca karissāmā’’ti sattamiyāpi navamiyāpi uposathaṅgāni samādiyanti, cātuddasīpannarasīnaṃ paccuggamanānuggamanaṃ karontā terasiyāpi pāṭipadepi samādiyanti, ‘‘vassāvāsassa anuggamanaṃ karissāmā’’ti dvinnaṃ pavāraṇānaṃ antare aḍḍhamāsaṃ nibaddhuposathikā bhavanti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pāṭihāriyapakkhañcā’’ti. Aṭṭhaṅgasusamāgatanti aṭṭhaṅgehi suṭṭhu samāgataṃ, sampayuttanti attho. Brahmacariyanti seṭṭhacariyaṃ. Na te hi yakkhā kīḷantīti na te gahetvā yakkhā kilamenti.

คำว่า และปาฏิหาริยปักข์ ความว่า มนุษย์ทั้งหลายคิดว่า "เราจักทำอุโบสถต้อนรับและอุโบสถตามส่งแห่งอุโบสถในวันที่ ๘" จึงสมาทานองค์อุโบสถแม้ในวันที่ ๗ และวันที่ ๙. ผู้ที่ทำอุโบสถต้อนรับและอุโบสถตามส่งแห่งอุโบสถในวันที่ ๑๔ และ ๑๕ ก็สมาทานแม้ในวันที่ ๑๓ และวันปาฏิบท. และคิดว่า "เราจักทำอุโบสถตามส่งแห่งการจำพรรษา" จึงเป็นผู้รักษาอุโบสถต่อเนื่องกันตลอดกึ่งเดือนในระหว่างปวารณาทั้งสอง. คำว่า "และปาฏิหาริยปักข์" ตรัสมุ่งหมายถึงอุโบสถนี้. คำว่า อันประกอบดีแล้วด้วยองค์ ๘ ความว่า ประกอบดีแล้วด้วยองค์ ๘ อธิบายว่า สัมปยุต. คำว่า พรหมจรรย์ คือ ประพฤติอันประเสริฐ. คำว่า ยักษ์ทั้งหลายย่อมไม่เล่นงานบุคคลเหล่านั้น ความว่า ยักษ์ทั้งหลายย่อมไม่จับบุคคลเหล่านั้นมาทำให้ลำบาก.

Puna cātuddasinti imāya gāthāya sāmaṇerassa kāye adhimuttā yakkhinī āha. Āvi vā yadi vā rahoti kassaci sammukhe vā parammukhe vā. Pamutyatthīti pamutti atthi. Uppaccāpīti uppatitvāpi. Sacepi sakuṇo viya uppatitvā palāyasi, tathāpi te mokkho natthīti vadati. Evañca pana vatvā sāmaṇeraṃ muñci. Sāmaṇero akkhīni ummīlesi, mātā kese pakiriya assasantī passasantī rodati. So ‘‘amanussena gahitomhī’’ti na jānāti. Olokento pana ‘‘ahaṃ pubbe pīṭhe nisinno. Mātā me avidūre nisīditvā taṇḍule dhovati. Idāni panamhi bhūmiyaṃ nisinno, mātāpi me assasantī passasantī rodati, sakalagāmavāsinopi sannipatitā. Kiṃ nu kho eta’’nti? Nipannakova mataṃ vā ammāti gāthamāha.

อีกอย่างหนึ่ง นางยักษิณีที่สิงสู่ในร่างกายของสามเณร ได้กล่าวด้วยคาถานี้ว่า "จาตุทฺทสึ". คำว่า ในที่แจ้งหรือในที่ลับ ความว่า ต่อหน้าหรือลับหลังใครๆ. คำว่า การพ้นย่อมมี ความว่า การพ้นย่อมไม่มี. คำว่า แม้เหาะขึ้นไป ความว่า แม้บินขึ้นไป. นางยักษิณีกล่าวว่า "ถึงแม้ท่านจะบินหนีไปเหมือนนก ถึงกระนั้น การพ้นจากทุกข์ของท่านก็ไม่มี". และครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว ก็ปล่อยสามเณร. สามเณรลืมตาขึ้น มารดาสยายผม หายใจเข้าออกพลางร้องไห้อยู่. สามเณรนั้นไม่รู้ว่า "เราถูกอมนุษย์เข้าสิง". แต่เมื่อมองดูไปรอบๆ ก็คิดว่า "เมื่อก่อนเรานั่งอยู่บนตั่ง. มารดาของเรานั่งซาวข้าวสารอยู่ไม่ไกล. แต่บัดนี้เรานั่งอยู่บนพื้นดิน แม้มารดาของเราก็กำลังร้องไห้ หายใจเข้าออกอยู่ ทั้งชาวบ้านทั้งหมดก็มาประชุมกัน. นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ?". สามเณรนั้นนอนอยู่ตามเดิม ได้กล่าวคาถาว่า "แม่ครับ ลูกตายแล้วหรือ" ดังนี้เป็นต้น.

Kāme [Pg.282] cajitvānāti duvidhepi kāme pahāya. Punarāgacchateti vibbhamanavasena āgacchati. Puna jīvaṃ mato hi soti uppabbajitvā puna jīvantopi so matakova, tasmā tampi rodantīti vadati.

บทว่า `กาเม จชิตฺวาน` ความว่า ละกามทั้ง ๒ อย่าง. บทว่า `ปุนราคจฺฉเต` ความว่า ย่อมกลับมาเพราะการสึก. บทว่า `ปุน ชีวํ มโต หิ โส` ความว่า สึกแล้ว แม้กลับเป็นอยู่ เขาก็เป็นเหมือนคนตายนั่นเอง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เขาย่อมร้องไห้ถึงคนนั้นด้วย.

Idānissa gharāvāse ādīnavaṃ dassentī kukkuḷātiādimāha. Tattha kukkuḷāti gharāvāso kira uṇhaṭṭhena kukkuḷā nāma hoti. Kassa ujjhāpayāmaseti – ‘‘abhidhāvatha, bhaddaṃ te hotū’’ti evaṃ vatvā – ‘‘yaṃ tvaṃ vibbhamitukāmo yakkhena pāpito, imaṃ vippakāraṃ kassa mayaṃ ujjhāpayāma nijjhāpayāma ārocayāmā’’ti vadati. Puna ḍayhitumicchasītiādittagharato nīhaṭabhaṇḍaṃ viya gharā nīharitvā buddhasāsane pabbajito puna mahāḍāhasadise gharāvāse ḍayhituṃ icchasīti attho. So mātari kathentiyā kathentiyā sallakkhetvā hirottappaṃ paṭilabhitvā, ‘‘natthi mayhaṃ gihibhāvena attho’’ti āha. Athassa mātā ‘‘sādhu, tātā’’ti tuṭṭhā paṇītabhojanaṃ bhojetvā, ‘‘kati vassosi, tātā’’ti pucchi. Paripuṇṇavassomhi upāsiketi. ‘‘Tena hi, tāta, upasampadaṃ karohī’’ti cīvarasāṭake adāsi. So ticīvaraṃ kārāpetvā upasampanno buddhavacanaṃ uggaṇhanto tepiṭako hutvā sīlādīnaṃ āgataṭṭhāne taṃ taṃ pūrento nacirasseva arahattaṃ patvā mahādhammakathiko hutvā vīsavassasataṃ ṭhatvā sakalajambudīpaṃ khobhetvā parinibbāyi. Pañcamaṃ.

บัดนี้ มารดาเมื่อจะแสดงโทษในฆราวาสแก่สามเณรนั้น จึงกล่าวคาถามีบทว่า `กุกฺกุฬา` เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า `กุกฺกุฬา` ความว่า ได้ยินว่า ฆราวาสชื่อว่ากุกกุฬา (เถ้าร้อน) เพราะมีความหมายว่าร้อน. บทว่า `กสฺส อุชฺฌาปยามเส` ความว่า มารดากล่าวอย่างนี้ว่า "ลูกเอ๋ย พวกเจ้าจงวิ่งไป ความเจริญจงมีแก่เจ้า" แล้วกล่าวว่า "การที่เจ้านี้ผู้ใคร่จะสึก ถูกยักษ์ทำให้เป็นคนเลวทรามไป เราจะพึงบอก พึงแจ้ง พึงประกาศความวิปริตนี้แก่ใครเล่า". บทว่า `ปุน ฑยฺหิตุมิจฺฉสิ` ความว่า ท่านเป็นเหมือนสิ่งของที่ขนออกจากเรือนที่ไฟไหม้ คือออกจากเรือนบวชในพระพุทธศาสนาแล้ว ยังปรารถนาจะถูกเผาอีกในฆราวาสซึ่งเปรียบเหมือนไฟไหม้ใหญ่อีก. สามเณรนั้น เมื่อมารดากล่าวอยู่ๆ ก็พิจารณาเห็น ได้หิริโอตตัปปะกลับคืนมาแล้วกล่าวว่า "ข้าพเจ้าไม่มีประโยชน์ด้วยความเป็นคฤหัสถ์". ลำดับนั้น มารดาของสามเณรนั้นดีใจกล่าวว่า "ดีแล้ว ลูกรัก" แล้วให้ฉันโภชนะอันประณีต แล้วถามว่า "ลูกเอ๋ย เจ้าอายุเท่าไร". สามเณรตอบว่า "อุบาสิกา ข้าพเจ้าอายุครบแล้ว". มารดาจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น ลูกจงอุปสมบทเถิด" แล้วได้ให้ผ้าสาฎกสำหรับทำจีวร. สามเณรนั้นให้ทำไตรจีวรแล้ว อุปสมบทแล้ว เรียนพุทธวจนะ เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎก บำเพ็ญศีลเป็นต้นนั้นๆ ในฐานะที่มาถึงแล้ว ไม่นานนักก็บรรลุพระอรหัตผล เป็นพระธรรมกถึกผู้ยิ่งใหญ่ ดำรงอยู่ ๑๒๐ ปี ทำชมพูทวีปทั้งสิ้นให้หวั่นไหวแล้วปรินิพพาน. (สูตรที่ ๕) จบ.

6. Piyaṅkarasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปิยังกรสูตร

240. Chaṭṭhe jetavaneti jetavanassa paccante kosambakakuṭi nāma atthi, tattha viharati. Dhammapadānīti idha pāṭiyekkaṃ saṅgahaṃ āruḷhā chabbīsativaggā tanti adhippetā. Tatra thero tasmiṃ samaye antovihāre nisinno madhurassarena sarabhaññaṃ katvā appamādavaggaṃ bhāsati. Evaṃ tosesīti sā kira puttaṃ piyaṅkaraṃ aṅkenādāya jetavanassa pacchimabhāgato paṭṭhāya gocaraṃ pariyesantī anupubbena nagarābhimukhī hutvā uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikadubbhojanāni pariyesamānā therassa vasanaṭṭhānaṃ patvā madhurassaraṃ assosi. Tassā so saddo chaviādīni chetvā [Pg.283] aṭṭhimiñjaṃ āhacca hadayaṅgamanīyo hutvā aṭṭhāsi. Athassā gocarapariyesane cittampi na uppajji, ohitasotā dhammameva suṇantī ṭhitā. Yakkhadārakassa pana daharatāya dhammassavane cittaṃ natthi. So jighacchāya pīḷitattā, ‘‘kasmā ammā gatagataṭṭhāne khāṇuko viya tiṭṭhasi? Na mayhaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā pariyesasī’’ti punappunaṃ mātaraṃ codeti. Sā ‘‘dhammassavanassa me antarāyaṃ karotī’’ti puttakaṃ ‘‘mā saddaṃ kari, piyaṅkarā’’ti evaṃ tosesi. Tattha mā saddaṃ karīti saddaṃ mā kari.

๒๔๐. ในสูตรที่ ๖ บทว่า `เชตวเน` ความว่า มีกุฎีชื่อโกสัมพกุฎีอยู่ที่ชายป่าเชตวัน พระเถระอยู่ ณ ที่นั้น. บทว่า `ธมฺมปทานิ` ในที่นี้หมายถึงพระบาลี ๒๖ วรรค ที่ท่านยกขึ้นสู่การสังคายนาโดยเฉพาะ. ในกาลนั้น พระเถระนั่งอยู่ในวิหาร สวดอัปปมาทวรรคด้วยเสียงอันไพเราะ ทำเป็นสรภัญญะ. บทว่า `เอวํ โตเสสิ` ความว่า ได้ยินว่า นางยักษิณีนั้นอุ้มลูกน้อยชื่อปิยังกระไว้ที่สะเอว เริ่มตั้งแต่ทิศตะวันตกของพระเชตวัน เที่ยวแสวงหาอาหาร โดยลำดับมุ่งหน้าไปทางพระนคร เที่ยวแสวงหาอาหารที่น่ารังเกียจ คือ อุจจาระ ปัสสาวะ น้ำลาย น้ำมูก ได้มาถึงที่อยู่ของพระเถระแล้วได้ยินเสียงอันไพเราะ. เสียงนั้นได้ตัดผิวหนังเป็นต้นของนางยักษิณีนั้นกระทบถึงเยื่อในกระดูก หยั่งลงสู่หทัยตั้งอยู่. ลำดับนั้น แม้จิตในการแสวงหาอาหารก็ไม่เกิดขึ้นแก่นางยักษิณีนั้น นางมีโสตประสาทตั้งมั่น ยืนฟังธรรมอยู่เท่านั้น. ส่วนลูกยักษ์น้อย เพราะยังเป็นเด็ก จึงไม่มีจิตใจในการฟังธรรม. เขาถูกความหิวเบียดเบียน จึงรบเร้ามารดาอยู่บ่อยๆ ว่า "แม่จ๋า ทำไมแม่ไปที่ไหนๆ ก็ยืนนิ่งเหมือนตอไม้ ไม่แสวงหาของเคี้ยวหรือของฉันให้ลูกเลย". นางยักษิณีคิดว่า "ลูกนี้ทำอันตรายแก่การฟังธรรมของเรา" จึงปลอบลูกน้อยว่า "ปิยังกระ อย่าทำเสียงดังไปเลย" ด้วยประการฉะนี้. ในบทนั้น บทว่า `มา สทฺทํ กริ` ความว่า อย่าทำเสียงดัง.

Pāṇesu cāti gāthāya sā attano dhammatāya samādiṇṇaṃ pañcasīlaṃ dasseti. Tattha saṃyamāmaseti saṃyamāma saṃyatā homa. Iminā pāṇātipātā virati gahitā, dutiyapadena musāvādā virati, tatiyapadena sesā tisso viratiyo. Api muccema pisācayoniyāti api nāma yakkhaloke uppannāni pañca verāni pahāya, yoniso paṭipajjitvā imāya chātakadubbhikkhāya pisācayakkhayoniyā muccema, tātāti vadati. Chaṭṭhaṃ.

ด้วยคาถาว่า `ปาเณสุ จ` เป็นต้น นางยักษิณีนั้นแสดงศีล ๕ ที่ตนสมาทานไว้โดยปกติของตน. ในบทเหล่านั้น บทว่า `สํยมามเส` ความว่า เราจงสังวร เราจงเป็นผู้สังวรแล้ว. ด้วยบทนี้ ท่านถือเอาวิรัติจากปาณาติบาต, ด้วยบทที่สอง ท่านถือเอาวิรัติจากมุสาวาท, ด้วยบทที่สาม ท่านถือเอาวิรัติที่เหลือ ๓ ข้อ. บทว่า `อปี มุจฺเจม ปิสาจโยนิยา` ความว่า นางยักษิณีกล่าวว่า "ลูกเอ๋ย เราละเวร ๕ ที่เกิดขึ้นในโลกของยักษ์แล้ว ปฏิบัติโดยแยบคาย พึงพ้นจากกำเนิดปิศาจและยักษ์ที่อดอยากแร้นแค้นนี้ได้บ้างหนอ". (สูตรที่ ๖) จบ.

7. Punabbasusuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาปุนัพพสุสูตร

241. Sattame tena kho pana samayenāti katarasamayena? Sūriyassa atthaṅgamanasamayena. Tadā kira bhagavā pacchābhatte mahājanassa dhammaṃ desetvā mahājanaṃ uyyojetvā nhānakoṭṭhake nhatvā gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane puratthimalokadhātuṃ olokayamāno nisīdi. Athekacārikadvicārikādayo paṃsukūlikapiṇḍapātikabhikkhū attano attano vasanaṭṭhānehi nikkhamitvā āgamma dasabalaṃ vanditvā rattasāṇiyā parikkhipamānā viya nisīdiṃsu. Atha nesaṃ ajjhāsayaṃ viditvā satthā nibbānapaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ kathesi.

๒๔๑. ในสูตรที่ ๗ บทว่า `เตน โข ปน สมเยน` ถามว่า โดยสมัยไหน? ตอบว่า โดยสมัยที่พระอาทิตย์อัสดง. ได้ยินว่า ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมแก่มหาชนในเวลาหลังภัตแล้ว ทรงส่งมหาชนไปแล้ว สรงน้ำในห้องสรงแล้ว ประทับนั่งบนพุทธอาสน์อันประเสริฐที่ปูไว้ในบริเวณพระคันธกุฎี ทรงทอดพระเนตรโลกธาตุทางทิศตะวันออก. ครั้งนั้น ภิกษุผู้ถือผ้าบังสุกุลและบิณฑบาตเป็นวัตร มีภิกษุผู้เที่ยวไปรูปเดียว สองรูป เป็นต้น ออกจากที่อยู่ของตนๆ มาเฝ้าพระทศพล ถวายบังคมแล้วนั่งล้อมประหนึ่งกั้นม่านแดง. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงทราบอัธยาศัยของภิกษุเหล่านั้นแล้ว จึงตรัสธรรมกถาที่ประกอบด้วยนิพพาน.

Evaṃ tosesīti sā kira dhītaraṃ aṅkenādāya puttaṃ aṅguliyā gahetvā jetavanapiṭṭhiyaṃ pākāraparikkhepasamīpe uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikaṃ pariyesamānā anupubbena jetavanadvārakoṭṭhakaṃ sampattā. Bhagavato ca, ‘‘ānanda, pattaṃ āhara, cīvaraṃ āhara, vighāsādānaṃ dānaṃ dehī’’ti kathentassa saddo samantā dvādasahatthamattameva gaṇhāti. Dhammaṃ desentassa [Pg.284] sacepi cakkavāḷapariyantaṃ katvā parisā nisīdati, yathā parisaṃ gacchati, bahiparisāya ekaṅgulimattampi na niggacchati, ‘‘mā akāraṇā madhurasaddo nassī’’ti. Tatrāyaṃ yakkhinī bahiparisāya ṭhitā saddaṃ na suṇāti, dvārakoṭṭhake ṭhitāya panassā mahatiyā buddhavīthiyā abhimukhe ṭhitā gandhakuṭi paññāyi. Sā nivāte dīpasikhā viya buddhagāravena hatthakukkuccādirahitaṃ niccalaṃ parisaṃ disvā – ‘‘nūna mettha kiñci bhājanīyabhaṇḍaṃ bhavissati, yato ahaṃ sappitelamadhuphāṇitādīsu kiñcideva pattato vā hatthato vā paggharantaṃ bhūmiyaṃ vā pana patitaṃ labhissāmī’’ti antovihāraṃ pāvisi. Dvārakoṭṭhake avaruddhakānaṃ nivāraṇatthāya ṭhitā ārakkhadevatā yakkhiniyā upanissayaṃ disvā na nivāresi. Tassā saha parisāya ekībhāvagamanena madhurassaro chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Taṃ dhammassavanatthāya niccalaṃ ṭhitaṃ purimanayeneva puttakā codayiṃsu. Sā ‘‘dhammassavanassa me antarāyaṃ karontī’’ti puttake tuṇhī uttarike hohīti evaṃ tosesi.

ความว่า ได้ยินว่า นางยักษิณีนั้นอุ้มธิดาด้วยสะเอว จูงบุตรด้วยนิ้วมือ เที่ยวแสวงหาอุจจาระ ปัสสาวะ เสมหะ และน้ำมูก ที่บริเวณใกล้กำแพง ด้านหลังพระเชตวัน โดยลำดับก็ได้บรรลุถึงซุ้มประตูพระเชตวัน. ก็แล พระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ตรัสว่า ‘อานนท์ เธอจงนำบาตรมา จงนำจีวรมา จงให้ทานแก่คนกินเดน’ ย่อมแผ่ไปได้เพียง ๑๒ ศอกโดยรอบเท่านั้น. แต่เมื่อทรงแสดงธรรม แม้บริษัทจะนั่งเต็มตลอดขอบจักรวาล พระสุรเสียงก็แผ่ไปตามขนาดของบริษัท ไม่แผ่ออกไปนอกบริษัทแม้เพียงองคุลีหนึ่ง ด้วยทรงพระดำริว่า ‘ขอเสียงอันไพเราะอย่าได้เสื่อมไปโดยไม่มีเหตุ’. ในกาลนั้น นางยักษิณีนี้ยืนอยู่ภายนอกบริษัท ไม่ได้ยินพระสุรเสียง แต่เมื่อนางยืนอยู่ที่ซุ้มประตู พระคันธกุฎีซึ่งตั้งอยู่ตรงหน้าในพุทธวิถีอันกว้างใหญ่ก็ปรากฏแก่นาง. นางเห็นบริษัทไม่หวั่นไหว ปราศจากความกระสับกระส่ายแห่งมือเป็นต้น ด้วยความเคารพในพระพุทธเจ้า ดุจเปลวประทีปในที่อับลม จึงคิดว่า ‘แน่ทีเดียว ในที่นี้คงจะมีของอะไรๆ ที่เขาจะแจกกัน ซึ่งเราจะได้เนยใส น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่งที่หยดจากบาตรหรือจากมือ หรือที่ตกอยู่บนพื้นดินบ้าง’ ดังนี้แล้ว จึงได้เข้าไปภายในวิหาร. เทวดาผู้รักษาประตูซึ่งสถิตอยู่ที่ซุ้มประตูเพื่อห้ามคนที่ไม่ควรเข้า ได้เห็นอุปนิสัยของนางยักษิณีแล้ว จึงมิได้ห้าม. เมื่อนางได้เข้าไปเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับบริษัทแล้ว พระสุรเสียงอันไพเราะได้แทรกผ่านผิวหนังเป็นต้น เข้าไปกระทบตั้งอยู่ในเยื่อในกระดูก. บุตรทั้งหลายได้ตักเตือนนางผู้ยืนนิ่งเพื่อฟังธรรมนั้นตามนัยที่กล่าวแล้วในหนหลัง. นางคิดว่า ‘ลูกๆ กำลังทำอันตรายแก่การฟังธรรมของเรา’ จึงปลอบบุตรทั้งหลายว่า ‘ลูกปุณณัพพสุนิ่งเสียเถิด ลูกอุตตราราจงนิ่งเสียเถิด’ ดังนี้.

Tattha yāvāti yāva dhammaṃ suṇāmi, tāva tuṇhī hohīti attho. Sabbaganthappamocananti nibbānaṃ āgamma sabbe ganthā pamuccanti, tasmā taṃ sabbaganthappamocananti vuccati. Ativelāti velātikkantā pamāṇātikkantā. Piyāyanāti magganā patthanā. Tato piyataranti yā ayaṃ assa dhammassa magganā patthanā, idaṃ mayhaṃ tato piyataranti attho. Piyatarāti vā pāṭho. Pāṇinanti yathā pāṇīnaṃ dukkhā moceti. Ke mocetīti? Pāṇineti āharitvā vattabbaṃ. Yaṃ dhammaṃ abhisambuddhanti, yaṃ dhammaṃ bhagavā abhisambuddho. Tuṇhībhūtāyamuttarāti na kevalaṃ ahameva, ayaṃ me bhaginī uttarāpi tuṇhībhūtāti vadati. Saddhammassa anaññāyāti, amma, mayaṃ pubbepi imaṃ saddhammameva ajānitvā idāni idaṃ khuppipāsādidukkhaṃ anubhavantā dukkhaṃ carāma viharāma.

ในคาถานั้น บทว่า ยาวา ความว่า ตราบเท่าที่เราฟังธรรมอยู่ ตราบนั้นเธอจงนิ่งเสีย. บทว่า สพฺพคนฺถปฺปโมจนํ ความว่า เพราะอาศัยพระนิพพาน คันถะทั้งปวงย่อมหลุดพ้นไป ฉะนั้น พระนิพพานนั้นจึงเรียกว่า สัพพคันถัปปโมจนะ (ธรรมเครื่องเปลื้องคันถะทั้งปวง). บทว่า อติเวลา ความว่า ล่วงเลยเวลา ล่วงประมาณ. บทว่า ปิยายนา ความว่า การแสวงหา ความปรารถนา. บทว่า ตโต ปิยตรํ ความว่า การแสวงหา การปรารถนาพระธรรมนี้ เป็นที่รักยิ่งกว่าบุตรนั้นของเรา. อีกอย่างหนึ่ง อ่านว่า ปิยตรา ก็มี. บทว่า ปาณินํ ความว่า (ธรรม) ที่ช่วยให้สัตว์ทั้งหลายพ้นจากทุกข์. ถามว่า ช่วยใครให้พ้น? พึงนำบทว่า ปาณิเน มากล่าวตอบว่า ช่วยสัตว์ทั้งหลายให้พ้น. บทว่า ยํ ธมฺมํ อภิสมฺพุทฺธํ ความว่า พระธรรมใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสรู้พร้อมยิ่งแล้ว. บทว่า ตุุณฺหีภูตายมุตฺตรา ความว่า นางกล่าวว่า มิใช่แต่เราผู้เดียว แม้อุตตราน้องหญิงของเรานี้ก็นิ่งเสียแล้ว. บทว่า สทฺธมฺมสฺส อนญฺญาย ความว่า ข้าแต่แม่ ในกาลก่อน แม้พวกข้าพเจ้าก็เพราะไม่รู้พระสัทธรรมนี้แหละ บัดนี้จึงต้องประสบทุกข์มีความหิวและความกระหายเป็นต้นนี้อยู่ ต้องเที่ยวไปอยู่ลำบาก.

Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Dhammaṃ desentoyeva bhagavā parisaṃ sallakkhayamāno tassā yakkhiniyā ceva yakkhadārakassa ca sotāpattiphalassa upanissayaṃ disvā desanaṃ vinivaṭṭetvā catusaccakathaṃ dīpeti, taṃ sutvā tasmiṃyeva dese ṭhitā yakkhinī saddhiṃ puttena [Pg.285] sotāpattiphale patiṭṭhitā. Dhītuyāpi panassā upanissayo atthi, atidaharattā pana desanaṃ sampaṭicchituṃ nāsakkhi.

บทว่า จกฺขุมา ความว่า ผู้มีพระจักษุด้วยจักษุ ๕. พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงแสดงธรรมอยู่นั่นแล ทรงพิจารณาบริษัท ทอดพระเนตรเห็นอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติผลของนางยักษิณีนั้นและของเด็กยักษ์ จึงทรงเปลี่ยนพระธรรมเทศนา ทรงแสดงจตุสัจจกถา. นางยักษิณีได้ฟังพระธรรมเทศนานั้นแล้ว ยืนอยู่ในที่นั้นเอง ก็ได้ตั้งอยู่เฉพาะในโสดาปัตติผลพร้อมกับบุตร. ส่วนธิดาของนางก็มีอุปนิสัยอยู่ แต่เพราะยังเยาว์วัยเกินไป จึงไม่สามารถรับพระธรรมเทศนาได้.

Idāni sā yakkhinī puttassa anumodanaṃ karontī sādhu kho paṇḍito nāmātiādimāha. Ajjāhamhi samuggatāti ahamhi ajja vaṭṭato uggatā samuggatā sāsane vā uggatā samuggatā, tvampi sukhī hohīti. Diṭṭhānīti mayā ca tayā ca diṭṭhāni. Uttarāpi suṇātu meti, ‘‘amhākaṃ catusaccapaṭivedhabhāvaṃ, dhītā me uttarāpi, suṇātū’’ti vadati. Saha saccapaṭivedheneva sāpi sūcilomo viya sabbaṃ setakaṇḍukacchuādibhāvaṃ pahāya dibbasampattiṃ paṭilabhati saddhiṃ puttena. Dhītā panassā yathā nāma loke mātāpitūhi issariye laddhe puttānampi taṃ hoti, evaṃ mātu-ānubhāveneva sampattiṃ labhi. Tato paṭṭhāya ca sā saddhiṃ puttakehi gandhakuṭisamīparukkheyeva nivāsarukkhaṃ labhitvā sāyaṃ pātaṃ buddhadassanaṃ labhamānā dhammaṃ suṇamānā dīgharattaṃ tattheva vasi. Sattamaṃ.

บัดนี้ นางยักษิณีนั้น เมื่อจะอนุโมทนาแก่บุตร จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า สาธุ โข ปณฺฑิโต นาม. บทว่า อชฺชาหมฺหิ สมุคฺคตา ความว่า ในวันนี้ เราเป็นผู้ขึ้นไปแล้ว คือขึ้นไปดีแล้วจากวัฏฏะ หรือว่าเป็นผู้ปรากฏแล้ว คือปรากฏดีแล้วในพระศาสนา แม้ท่านก็จงเป็นผู้มีความสุขเถิด. บทว่า ทิฏฺฐานิ ความว่า (อริยสัจ) อันเราและท่านเห็นแล้ว. บทว่า อุตฺตราปิ สุณาตุ เม ความว่า นางกล่าวว่า ‘ขอแม้อุตตราธิดาของเรา จงฟังความเป็นผู้แทงตลอดอริยสัจสี่ของเราทั้งสองเถิด’. พร้อมกับการแทงตลอดสัจจะนั่นเอง แม้นางยักษิณีนั้นก็ได้ละภาวะแห่งโรคเรื้อนเผือกและหิดเป็นต้นทั้งหมด ดุจสูจิโลมยักษ์ ได้บรรลุทิพยสมบัติพร้อมกับบุตร. ส่วนธิดาของนางนั้น เปรียบเหมือนในโลก เมื่อมารดาบิดาได้ความเป็นใหญ่แล้ว ความเป็นใหญ่นั้นย่อมมีแก่บุตรทั้งหลายด้วยฉันใด นางก็ได้สมบัติด้วยอานุภาพของมารดาฉันนั้น. และจำเดิมแต่นั้นมา นางพร้อมกับบุตรทั้งหลายได้ต้นไม้เป็นที่อยู่อาศัย ณ ต้นไม้ใกล้พระคันธกุฎีนั่นเอง ได้เฝ้าพระพุทธเจ้าในเวลาเย็นและเช้า ฟังธรรมอยู่ ณ ที่นั้นเองสิ้นกาลนาน. (สูตรที่ ๗ จบ).

8. Sudattasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสุทัตตสูตร

242. Aṭṭhame kenacideva karaṇīyenāti vāṇijjakammaṃ adhippetaṃ. Anāthapiṇḍiko ca rājagahaseṭṭhi ca aññamaññaṃ bhaginipatikā honti. Yadā rājagahe uṭṭhānakabhaṇḍakaṃ mahagghaṃ hoti, tadā rājagahaseṭṭhi taṃ gahetvā pañcasakaṭasatehi sāvatthiṃ gantvā yojanamatte ṭhito attano āgatabhāvaṃ jānāpeti. Anāthapiṇḍiko paccuggantvā tassa mahāsakkāraṃ katvā ekayānaṃ āropetvā sāvatthiṃ pavisati. So sace bhaṇḍaṃ lahukaṃ vikkīyati, vikkiṇāti. No ce, bhaginighare ṭhapetvā pakkamati. Anāthapiṇḍikopi tatheva karoti. Svāyaṃ tadāpi teneva karaṇīyena agamāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

๒๔๒. ในสูตรที่ ๘ บทว่า เกนจิเทว กรณิเยน ความว่า หมายถึงการค้าขาย. อนาถบิณฑิกเศรษฐีและราชคหเศรษฐีเป็นพี่เขยและน้องเขยกัน. เมื่อใดสินค้าที่เกิดขึ้นในกรุงราชคฤห์มีราคาสูง เมื่อนั้นราชคหเศรษฐีก็จะนำสินค้านั้นไปด้วยเกวียน ๕๐๐ เล่ม เดินทางไปยังกรุงสาวัตถี เมื่อหยุดพักอยู่ในที่ประมาณ ๑ โยชน์ ก็จะส่งข่าวแจ้งการมาของตน. อนาถบิณฑิกเศรษฐีก็จะออกไปต้อนรับ ทำสักการะอย่างยิ่งแก่เขา เชิญขึ้นสู่ยานคันหนึ่ง แล้วเข้าสู่กรุงสาวัตถี. ถ้าสินค้านั้นขายได้เร็ว เขาก็จะขายไป. ถ้าขายไม่ได้ ก็จะฝากไว้ที่บ้านของน้องสาวแล้วจากไป. แม้อนาถบิณฑิกเศรษฐีก็กระทำเช่นนั้นเหมือนกัน. ในครั้งนั้น แม้อนาถบิณฑิกเศรษฐีนี้ก็ได้ไป ด้วยกรณียกิจนั้นเหมือนกัน. คำนั้น ท่านกล่าวหมายถึงเรื่องนั้น.

Taṃ divasaṃ pana rājagahaseṭṭhi yojanamatte ṭhitena anāthapiṇḍikena āgatabhāvajānanatthaṃ pesitaṃ paṇṇaṃ na suṇi, dhammassavanatthāya vihāraṃ agamāsi. So dhammakathaṃ sutvā svātanāya buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā attano ghare uddhanakhaṇāpanadāruphālanādīni kāresi. Anāthapiṇḍikopi ‘‘idāni mayhaṃ paccuggamanaṃ karissati, idāni karissatī’’ti gharadvārepi paccuggamanaṃ alabhitvā [Pg.286] antogharaṃ paviṭṭho paṭisanthārampi na bahuṃ alattha. ‘‘Kiṃ, mahāseṭṭhi, kusalaṃ dārakarūpānaṃ? Nasi magge kilanto’’ti? Ettakova paṭisanthāro ahosi. So tassa mahābyāpāraṃ disvā, ‘‘kiṃ nu te, gahapati, āvāho vā bhavissatī’’ti? Khandhake (cūḷava. 304) āgatanayeneva kathaṃ pavattetvā tassa mukhato buddhasaddaṃ sutvā pañcavaṇṇaṃ pītiṃ paṭilabhi. Sā tassa sīsena uṭṭhāya yāva pādapiṭṭhiyā, pādapiṭṭhiyā uṭṭhāya yāva sīsā gacchati, ubhato uṭṭhāya majjhe osarati, majjhe uṭṭhāya ubhato gacchati. So pītiyā nirantaraṃ phuṭṭho, ‘‘buddhoti tvaṃ, gahapati, vadesi? Buddho tāhaṃ, gahapati, vadāmī’’ti evaṃ tikkhattuṃ pucchitvā, ‘‘ghosopi kho eso dullabho lokasmiṃ yadidaṃ buddho’’ti āha. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘assosi kho anāthapiṇḍiko, gahapati, buddho kira loke uppanno’’ti.

ส่วนในวันนั้น ราชคหเศรษฐีไม่ได้ฟังข่าวสารที่อนาถบิณฑิกเศรษฐีซึ่งพักอยู่ห่างไปหนึ่งโยชน์ส่งมาเพื่อแจ้งให้ทราบถึงการมาถึงของตน แต่ได้ไปยังวิหารเพื่อฟังธรรม. ท่านเศรษฐีนั้นครั้นฟังธรรมกถาแล้ว จึงได้นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขเพื่อ (ฉัน) ในวันรุ่งขึ้น แล้วให้คนทำการต่างๆ มีการขุดเตาและผ่าฟืนเป็นต้นในเรือนของตน. แม้อนาถบิณฑิกเศรษฐีก็คิดว่า ‘เดี๋ยวท่านคงจะมาต้อนรับเรา เดี๋ยวท่านคงจะมา’ แต่เมื่อไม่ได้รับการต้อนรับแม้ที่ประตูเรือน จึงเข้าไปสู่ภายในเรือน ก็ไม่ได้รับการปฏิสันถารมากนัก. (ราชคหเศรษฐีถามว่า) ‘อะไรหรือ ท่านมหาเศรษฐี พวกเด็กๆ สบายดีหรือ ท่านไม่เหน็ดเหนื่อยในหนทางหรือ’ การปฏิสันถารมีเพียงเท่านี้. ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีเห็นความขวนขวายใหญ่ของราชคหเศรษฐีนั้นแล้วจึงถามว่า ‘คฤหบดี ท่านจะมีงานอาวาหมงคลหรือวิวาหมงคลหรือ’ แล้วได้เริ่มบทสนทนาตามนัยที่มาแล้วในขันธกะ (จุลวรรค หน้า ๓๐๔) ครั้นได้ฟังศัพท์ว่า ‘พุทโธ’ จากปากของราชคหเศรษฐีนั้น ก็ได้บรรลุปีติ ๕ อย่าง. ปีตินั้นเกิดขึ้นที่ศีรษะของท่านแล้วแผ่ไปจนถึงฝ่าเท้า, เกิดขึ้นที่ฝ่าเท้าแล้วแผ่ไปจนถึงศีรษะ, เกิดขึ้นจากทั้งสองทางแล้วมาบรรจบกันที่กลางกาย, เกิดขึ้นที่กลางกายแล้วแผ่ไปทั้งสองทาง. ท่านถูกปีติสัมผัสอย่างไม่ขาดสาย จึงถามถึง ๓ ครั้งว่า ‘คฤหบดี ท่านกล่าวว่า พุทโธ หรือ’ (ราชคหเศรษฐีตอบว่า) ‘คฤหบดี เรากล่าวว่า พุทโธ นั่นแหละ’ แล้วกล่าวว่า ‘ก็เสียงก้องว่า พุทโธ นี้แล หาได้ยากในโลก’. อาศัยเรื่องนี้ จึงมีคำกล่าวไว้ว่า ‘อนาถบิณฑิกคฤหบดีได้สดับว่า พระพุทธเจ้าทรงอุบัติขึ้นแล้วในโลกแล’.

Etadahosi akālo kho ajjāti so kira taṃ seṭṭhiṃ pucchi, ‘‘kuhiṃ gahapati satthā viharatī’’ti? Athassa so – ‘‘buddhā nāma durāsadā āsīvisasadisā honti, satthā sivathikāya vasati, na sakkā tattha tumhādisehi imāya velāya gantu’’nti ācikkhi. Athassa etadahosi. Buddhagatāya satiyā nipajjīti taṃdivasaṃ kirassa bhaṇḍasakaṭesu vā upaṭṭhākesu vā cittampi na uppajji, sāyamāsampi na akāsi, sattabhūmikaṃ pana pāsādaṃ āruyha supaññattālaṅkatavarasayane ‘‘buddho buddho’’ti sajjhāyaṃ karontova nipajjitvā niddaṃ okkami. Tena vuttaṃ ‘‘buddhagatāya satiyā nipajjī’’ti.

ความว่า ‘ครั้งนั้น ท่านได้มีความดำริว่า วันนี้ยังมิใช่กาล’ นั้นมีคำอธิบายว่า ได้ยินว่า ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีได้ถามราชคหเศรษฐีนั้นว่า ‘คฤหบดี พระศาสดาประทับอยู่ที่ไหน’. ลำดับนั้น ราชคหเศรษฐีนั้นได้บอกแก่ท่านว่า ‘ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เป็นผู้ที่เข้าใกล้ได้ยาก เปรียบดังอสรพิษ พระศาสดาประทับอยู่ที่ป่าช้าสีวถิกา คนเช่นท่านไม่อาจไปที่นั่นในเวลานี้ได้’. ครั้งนั้น ท่านได้มีความดำริอย่างนี้. ความว่า ‘ท่านนอนแล้วโดยมีสติไปในพระพุทธเจ้า’ นั้นมีคำอธิบายว่า ได้ยินว่าในวันนั้น จิตของท่านแม้เพียงนิดก็มิได้เกิดขึ้นในกองเกวียนสินค้าหรือในหมู่คนรับใช้ทั้งหลายเลย แม้อาหารเย็นก็มิได้บริโภค แต่ขึ้นสู่ปราสาท ๗ ชั้นแล้ว นอนลงบนที่นอนอันประเสริฐที่ปูลาดและประดับไว้อย่างดี พลางสาธยายว่า ‘พุทโธ พุทโธ’ อยู่นั่นเอง แล้วก็หลับไป. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวไว้ว่า ‘ท่านนอนแล้วโดยมีสติไปในพระพุทธเจ้า’.

Rattiyā sudaṃ tikkhattuṃ uṭṭhāsi pabhātanti maññamānoti paṭhamayāme tāva vītivatte uṭṭhāya buddhaṃ anussari, athassa balavappasādo udapādi, pītiāloko ahosi, sabbatamaṃ vigacchi, dīpasahassujjalaṃ viya canduṭṭhānaṃ sūriyuṭṭhānaṃ viya ca jātaṃ. So ‘‘papādaṃ āpanno vatamhi, sūriyo uggato’’ti uṭṭhāya ākāsatale ṭhitaṃ candaṃ ulloketvā ‘‘ekova yāmo gato, aññe dve atthī’’ti puna pavisitvā nipajji. Etenupāyena majjhimayāmāvasānepi pacchimayāmāvasānepīti tikkhattuṃ uṭṭhāsi. Pacchimayāmāvasāne pana balavapaccūseyeva uṭṭhāya ākāsatalaṃ āgantvā [Pg.287] mahādvārābhimukhova ahosi, sattabhūmikadvāraṃ sayameva vivaṭaṃ ahosi. So pāsādā oruyha antaravīthiṃ paṭipajji.

ความว่า ‘ได้ยินว่า ในราตรีนั้น ท่านลุกขึ้นถึง ๓ ครั้ง โดยสำคัญว่าสว่างแล้ว’ นั้นมีคำอธิบายว่า เบื้องต้น เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว ท่านลุกขึ้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า ลำดับนั้น ความเลื่อมใสอย่างแรงกล้าได้เกิดขึ้นแก่ท่าน แสงสว่างแห่งปีติได้บังเกิด ความมืดทั้งสิ้นได้หายไป เกิดเป็นเหมือนแสงสว่างแห่งประทีปพันดวง เหมือนดวงจันทร์ขึ้น หรือเหมือนดวงอาทิตย์ขึ้น. ท่านคิดว่า ‘เราประมาทเสียแล้วหนอ พระอาทิตย์ขึ้นแล้ว’ จึงลุกขึ้น แลดูดวงจันทร์ที่ตั้งอยู่ในท้องฟ้าแล้ว (จึงทราบว่า) ‘ยามเดียวเท่านั้นที่ผ่านไป ยังมียามอื่นอีกสองยาม’ แล้วกลับเข้าไปนอนอีก. โดยนัยนี้ ท่านได้ลุกขึ้นถึง ๓ ครั้ง แม้ในตอนสิ้นสุดมัชฌิมยาม และตอนสิ้นสุดปัจฉิมยาม. แต่ในตอนสิ้นสุดปัจฉิมยาม ท่านลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งที่มีแสงสว่างมากนั่นเอง แล้วไปยังที่โล่งแจ้ง และได้ไปยืนอยู่ตรงหน้าประตูใหญ่ ประตูแห่งปราสาท ๗ ชั้นได้เปิดออกเอง. ท่านลงจากปราสาทแล้ว เดินไปสู่ถนน.

Vivariṃsūti ‘‘ayaṃ mahāseṭṭhi ‘buddhupaṭṭhānaṃ gamissāmī’ti nikkhanto, paṭhamadassaneneva sotāpattiphale patiṭṭhāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ aggupaṭṭhāko hutvā asadisaṃ saṅghārāmaṃ katvā cātuddisassa ariyagaṇassa anāvaṭadvāro bhavissati, na yuttamassa dvāraṃ pidahitu’’nti cintetvā vivariṃsu. Antaradhāyīti rājagahaṃ kira ākiṇṇamanussaṃ antonagare nava koṭiyo, bahinagare navāti taṃ upanissāya aṭṭhārasa manussakoṭiyo vasanti. Avelāya matamanusse bahi nīharituṃ asakkontā aṭṭālake ṭhatvā bahidvāre khipanti. Mahāseṭṭhi nagarato bahinikkhantamattova allasarīraṃ pādena akkami, aparampi piṭṭhipādena pahari. Makkhikā uppatitvā parikiriṃsu. Duggandho nāsapuṭaṃ abhihani. Buddhappasādo tanuttaṃ gato. Tenassa āloko antaradhāyi, andhakāro pāturahosi. Saddamanussāvesīti ‘‘seṭṭhissa ussāhaṃ janessāmī’’ti suvaṇṇakiṅkiṇikaṃ ghaṭṭento viya madhurassarena saddaṃ anussāvesi.

ความว่า ‘(ประตู) เปิดแล้ว’ นั้นมีคำอธิบายว่า (เหล่าอมนุษย์) คิดว่า ‘มหาเศรษฐีผู้นี้ออกจากเรือนด้วยตั้งใจว่า ‘จักไปเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า’ ท่านจักตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลด้วยการเห็นครั้งแรกเท่านั้น แล้วจักเป็นอัครอุปัฏฐากแห่งรัตนะ ๓ สร้างสังฆารามที่ไม่มีใครเสมอเหมือน และจักเป็นผู้มีประตูอันไม่ปิดแล้วแก่พระอริยสงฆ์ทั่วสี่ทิศ การปิดประตูแก่ท่านผู้นี้ไม่สมควร’ ดังนี้แล้วจึงเปิดประตูให้. ความว่า ‘(แสงสว่าง) หายไปแล้ว’ นั้นมีคำอธิบายว่า ได้ยินว่า กรุงราชคฤห์มีผู้คนหนาแน่น ในพระนครมี ๙ โกฏิ นอกพระนครมี ๙ โกฏิ รวมมีมนุษย์ ๑๘ โกฏิอาศัยกรุงนั้นอยู่. เมื่อไม่สามารถนำคนตายออกไปข้างนอกในเวลาที่ไม่สมควร ก็จะยืนอยู่บนป้อมแล้วโยนทิ้งไปนอกประตู. มหาเศรษฐีพอออกจากพระนครเท่านั้น ก็เหยียบเอาร่างที่ยังสดด้วยเท้า และยังเตะเอาร่างอื่นอีกด้วยหลังเท้า. หมู่แมลงวันบินขึ้นว่อนอยู่โดยรอบ กลิ่นเหม็นกระทบช่องจมูก. ความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าลดน้อยลง. เพราะเหตุนั้น แสงสว่างของท่านจึงหายไป ความมืดมิดได้ปรากฏขึ้น. ความว่า ‘ได้ให้ได้ยินเสียง’ นั้นมีคำอธิบายว่า (สีวกยักษ์) คิดว่า ‘เราจักทำความอุตสาหะให้เกิดแก่เศรษฐี’ จึงเปล่งเสียงด้วยสำเนียงอันไพเราะประดุจสั่นกระพรวนทองคำ.

Sataṃ kaññāsahassānīti purimapadānipi imināva sahassapadena saddhiṃ sambandhanīyāni. Yatheva hi sataṃ kaññāsahassāni, sataṃ sahassāni hatthī, sataṃ sahassāni assā, sataṃ sahassāni rathāti ayamettha attho. Iti ekekasatasahassameva dīpitaṃ. Padavītihārassāti padavītihāro nāma samagamane dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ. Kalaṃ nāgghanti soḷasinti taṃ ekaṃ padavītihāraṃ soḷasabhāge katvā tato eko koṭṭhāso puna soḷasadhā, tato eko soḷasadhāti evaṃ soḷasa vāre soḷasadhā bhinnassa eko koṭṭhāso soḷasikalā nāma, taṃ soḷasikalaṃ etāni cattāri satasahassāni na agghanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – sataṃ hatthisahassāni sataṃ assasahassāni sataṃ rathasahassāni sataṃ kaññāsahassāni, tā ca kho āmukkamaṇikuṇḍalā sakalajambudīparājadhītaro vāti imasmā ettakā lābhā vihāraṃ gacchantassa tasmiṃ soḷasikalasaṅkhāte padese pavattacetanāva uttaritarāti. Idaṃ pana vihāragamanaṃ kassa vasena gahitanti? Vihāraṃ gantvā anantarāyena sotāpattiphale patiṭṭhahantassa. ‘‘Gandhamālādīhi pūjaṃ karissāmi[Pg.288], cetiyaṃ vandissāmi, dhammaṃ sossāmi, dīpapūjaṃ karissāmi, saṅghaṃ nimantetvā dānaṃ dassāmi, sikkhāpadesu vā saraṇesu vā patiṭṭhahissāmī’’ti gacchatopi vasena vaṭṭatiyeva.

บทว่า สตํ กญฺญาสหสฺสานิ ความว่า แม้บทต้น ๆ (มีอาทิว่า สตํ หตฺถี) ก็พึงเชื่อมกับบทว่า สหสฺส นี้เท่านั้น. จริงอยู่ อธิบายในคาถานี้ว่า ย่อมได้นางกัญญาสาวหนึ่งแสนฉันใด ย่อมได้ช้างหนึ่งแสน ม้าหนึ่งแสน และรถหนึ่งแสนฉันนั้น. เป็นอันว่า ท่านแสดงไว้ (อย่างนี้) ว่า (ของแต่ละอย่าง) มีจำนวนอย่างละหนึ่งแสน. บทว่า ปทวีติหารสฺส ความว่า ที่ชื่อว่า ปทวีติหาร ได้แก่ ระยะห่างระหว่างเท้าทั้งสองประมาณหนึ่งกำมือในขณะที่ก้าวเดินไปตามปกติ. บทว่า กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสึ ความว่า ทำปทวีติหารหนึ่งนั้นให้เป็น ๑๖ ส่วน แล้วทำส่วนหนึ่งใน ๑๖ ส่วนนั้นให้เป็น ๑๖ ส่วนอีก ทำส่วนหนึ่งในส่วนนั้นให้เป็น ๑๖ ส่วนอีก ด้วยอาการอย่างนี้ ส่วนหนึ่งที่ถูกแบ่ง ๑๖ ครั้ง ๑๖ หน ชื่อว่า โสฬสิกลา, ทรัพย์ ๔ แสนเหล่านี้ ย่อมไม่ถึงค่าแห่งโสฬสิกลานั้น. ความหมายที่กล่าวไว้คือ ช้างหนึ่งแสน ม้าหนึ่งแสน รถหนึ่งแสน นางกัญญาหนึ่งแสน และนางกัญญาเหล่านั้นล้วนเป็นราชธิดาจากทั่วชมพูทวีปผู้ประดับด้วยตุ้มหูแก้วมณี, เจตนาที่เกิดขึ้นในประเทศที่นับว่าเป็นโสฬสิกลานั้น ของผู้ไปสู่วิหาร ย่อมประเสริฐกว่าลาภสักการะจำนวนเท่านี้. ถามว่า ก็การไปวิหารนี้ ท่านถือเอาโดยอำนาจของใคร? ตอบว่า ท่านถือเอาโดยอำนาจของผู้ไปวิหารแล้วตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลโดยไม่มีอันตราย. (การไปวิหารนี้) ย่อมควรแม้โดยอำนาจของผู้ที่ไปโดยตั้งใจว่า “เราจักทำการบูชาด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น จักไหว้เจดีย์ จักฟังธรรม จักทำการบูชาด้วยประทีป จักนิมนต์สงฆ์แล้วถวายทาน หรือจักตั้งมั่นอยู่ในสิกขาบทหรือในสรณะทั้งหลาย”.

Andhakāro antaradhāyīti so kira cintesi – ‘‘ahaṃ ekakoti saññaṃ karomi, anuyuttāpi me atthi, kasmā bhāyāmī’’ti sūro ahosi. Athassa balavā buddhappasādo udapādi. Tasmā andhakāro antaradhāyīti. Sesavāresupi eseva nayo. Apica purato purato gacchanto bhiṃsanake susānamagge aṭṭhikasaṅkhalikasamaṃsalohitantiādīni anekavidhāni kuṇapāni addasa. Soṇasiṅgālādīnaṃ saddaṃ assosi. Taṃ sabbaṃ parissayaṃ punappunaṃ buddhagataṃ pasādaṃ vaḍḍhetvā maddanto agamāsiyeva.

บทว่า อนฺธกาโร อนฺตรธายิ ความว่า ได้ยินว่า ท่านเศรษฐีคิดว่า “เราทำความสำคัญว่า เราเป็นคนเดียว แต่ผู้ติดตามเราก็มีอยู่ เราจะกลัวทำไม” แล้วก็เกิดความกล้าหาญขึ้น. ครั้งนั้น พุทธปสาทะอันมีกำลังได้เกิดขึ้นแก่ท่าน. เพราะเหตุนั้น ความมืดจึงอันตรธานไป. แม้ในวาระที่เหลือ (ครั้งที่ ๒ และ ๓) ก็นัยนี้เช่นกัน. อีกอย่างหนึ่ง เมื่อท่านเศรษฐีเดินไปข้างหน้า ๆ ได้เห็นซากศพนานาชนิด มีอาทิคือร่างกระดูกที่ยังมีเนื้อและเลือดในหนทางสู่ป่าช้าอันน่าสะพรึงกลัว. ได้ยินเสียงสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น. ท่านข่มขี่ภยันตรายทั้งหมดนั้นด้วยการเพิ่มพูนความเลื่อมใสในพระพุทธเจ้าอยู่เนือง ๆ แล้วเดินต่อไปนั่นเอง.

Ehi sudattāti so kira seṭṭhi gacchamānova cintesi – ‘‘imasmiṃ loke bahū pūraṇakassapādayo titthiyā ‘mayaṃ buddhā mayaṃ buddhā’ti vadanti, kathaṃ nu kho ahaṃ satthu buddhabhāvaṃ jāneyya’’nti? Athassa etadahosi – ‘‘mayhaṃ guṇavasena uppannaṃ nāmaṃ mahājano jānāti, kuladattiyaṃ pana me nāmaṃ aññatra mayā na koci jānāti. Sace buddho bhavissati, kuladattikanāmena maṃ ālapissatī’’ti. Satthā tassa cittaṃ ñatvā evamāha.

บทว่า เอหิ สุทตฺต ความว่า ได้ยินว่า ท่านเศรษฐีนั้น ขณะที่กำลังเดินไปได้คิดว่า “ในโลกนี้ มีพวกเดียรถีย์จำนวนมาก มีปูรณกัสสปเป็นต้น กล่าวว่า ‘เราเป็นพุทธะ เราเป็นพุทธะ’ เราจะพึงทราบความเป็นพุทธะของพระศาสดาได้อย่างไรหนอ”. ครั้งนั้น ท่านได้เกิดความคิดนี้ขึ้นว่า “มหาชนย่อมรู้จักชื่อของเราที่เกิดขึ้นโดยอำนาจคุณ (คือ อนาถบิณฑิกะ) แต่ชื่อที่ตระกูลตั้งให้ของเรา นอกจากเราแล้ว ไม่มีใครรู้จัก. ถ้าพระองค์เป็นพุทธะจริง ก็จักตรัสเรียกเราด้วยชื่อที่ตระกูลตั้งให้”. พระศาสดาทรงทราบความคิดของท่านแล้ว จึงตรัสอย่างนั้น (ว่า เอหิ สุทตฺต).

Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Āsattiyoti taṇhāyo. Santinti kilesavūpasamaṃ. Pappuyyāti patvā. Idañca pana vatvā satthā tassa anupubbikathaṃ kathetvā matthake cattāri saccāni pakāsesi. Seṭṭhi dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā punadivasato paṭṭhāya mahādānaṃ dātuṃ ārabhi. Bimbisārādayo seṭṭhissa sāsanaṃ pesenti – ‘‘tvaṃ āgantuko, yaṃ nappahoti, taṃ ito āharāpehī’’ti. So ‘‘alaṃ tumhe bahukiccā’’ti sabbe paṭikkhipitvā pañcahi sakaṭasatehi ānītavibhavena sattāhaṃ mahādānaṃ adāsi. Dānapariyosāne ca bhagavantaṃ sāvatthiyaṃ vassāvāsaṃ paṭijānāpetvā rājagahassa ca sāvatthiyā [Pg.289] ca antare yojane yojane satasahassaṃ datvā pañcacattālīsa vihāre kārento sāvatthiṃ gantvā jetavanamahāvihāraṃ kāretvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyādesīti. Aṭṭhamaṃ.

บทว่า ปรินิพฺพุโต คือ ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน. บทว่า อาสตฺติโย คือ ตัณหาทั้งหลาย. บทว่า สนฺตึ คือ ความสงบระงับกิเลส (นิพพาน). บทว่า ปปฺปุยฺย คือ บรรลุแล้ว. ครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว พระศาสดาได้ตรัสอนุปุพพิกถาแก่ท่านเศรษฐีนั้น และในที่สุดทรงประกาศสัจจะ ๔. ท่านเศรษฐีได้ฟังพระธรรมเทศนาแล้ว ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ได้นิมนต์ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วเริ่มถวายมหาทานตั้งแต่วันรุ่งขึ้น. พระเจ้าพิมพิสารเป็นต้นได้ส่งสาส์นไปถึงท่านเศรษฐีว่า “ท่านเป็นอาคันตุกะ สิ่งใดไม่เพียงพอ ขอจงให้คนนำไปจากที่นี่เถิด”. ท่านเศรษฐีปฏิเสธทุกคนไปว่า “พอแล้ว ท่านทั้งหลายมีกิจมาก” แล้วได้ถวายมหาทานตลอด ๗ วัน ด้วยทรัพย์สมบัติที่นำมาด้วยเกวียน ๕๐๐ เล่ม. และในที่สุดแห่งทาน ท่านได้ทูลให้พระผู้มีพระภาคทรงรับปฏิญญาเพื่อจำพรรษาในกรุงสาวัตถีแล้ว ได้สละทรัพย์หนึ่งแสนทุก ๆ ระยะหนึ่งโยชน์ในระหว่างกรุงราชคฤห์และกรุงสาวัตถี ให้สร้างวิหาร ๔๕ หลัง เมื่อไปถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ได้ให้สร้างเชตวันมหาวิหารแล้วถวายแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข. (สูตรที่ ๘) จบ.

9. Paṭhamasukkāsuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปฐมสุกกาสูตร

243. Navame rathikāya rathikanti ekaṃ rathikaṃ gahetvā tato aparaṃ gacchanto rathikāya rathikaṃ upasaṅkamanto nāma hoti. Siṅghāṭakepi eseva nayo. Ettha ca rathikāti racchā. Siṅghāṭakanti catukkaṃ. Kiṃ me katāti kiṃ ime katā? Kiṃ karontīti attho. Madhupītāva seyareti gandhamadhupānaṃ pītā viya sayanti. Gandhamadhupānaṃ pīto kira sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkoti, asaññī hutvā sayateva. Tasmā evamāha.

๒๔๓. ในสูตรที่ ๙ บทว่า รถิกาย รถิกํ ความว่า ผู้ที่ไปตามถนนสายหนึ่งแล้วไปยังอีกสายหนึ่ง ชื่อว่า เข้าไปจากถนนสู่ถนน. แม้ในบทว่า สิงฺฆาฏเก ก็นัยนี้เช่นกัน. ในที่นี้ บทว่า รถิกา คือ ถนน. บทว่า สิงฺฆาฏกํ คือ สี่แยก. บทว่า กึ เม กตา ความว่า คนเหล่านี้ทำอะไร? อธิบายว่า พวกเขาทำอะไรกัน? บทว่า มธุปีตาว เสยเร ความว่า พวกเขานอนประหนึ่งว่าดื่มน้ำเมาชื่อคันธมธุ. ได้ยินว่า ผู้ที่ดื่มน้ำเมาชื่อคันธมธุ ย่อมไม่สามารถยกศีรษะขึ้นได้ จะหมดสติแล้วนอนนิ่งอยู่อย่างเดียวนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น (ยักษ์) จึงกล่าวอย่างนั้น.

Tañca pana appaṭivānīyanti tañca pana dhammaṃ appaṭivānīyaṃ deseti. Bāhirakañhi sumadhurampi bhojanaṃ punappunaṃ bhuñjantassa na ruccati, ‘‘apanetha, kiṃ iminā’’ti? Paṭivānetabbaṃ apanetabbaṃ hoti, na evamayaṃ dhammo. Imaṃ hi dhammaṃ paṇḍitā vassasatampi vassasahassampi suṇantā tittiṃ na gacchanti. Tenāha ‘‘appaṭivānīya’’nti. Asecanakamojavanti anāsittakaṃ ojavantaṃ. Yathā hi bāhirāni asambhinnapāyāsādīnipi sappimadhusakkharāhi āsittāni yojitāneva madhurāni ojavantāni honti, na evamayaṃ dhammo. Ayaṃ hi attano dhammatāya madhuro ceva ojavā ca, na aññena upasitto. Tenāha ‘‘asecanakamojava’’nti. Pivanti maññe sappaññāti paṇḍitapurisā pivanti viya. Valāhakameva panthagūti valāhakantarato nikkhantaudakaṃ ghammābhitattā pathikā viya. Navamaṃ.

บทว่า ตญฺจ ปน อปฺปฏิวานียํ ความว่า พระองค์ย่อมทรงแสดงธรรมแม้นั้นอันบุคคลไม่ควรห้าม. จริงอยู่ โภชนะภายนอกแม้มีรสอร่อยดี เมื่อบุคคลบริโภคอยู่บ่อยๆ ย่อมไม่ชอบใจ ควรจะห้าม ควรจะนำออกไปว่า "ท่านจงนำออกไป ประโยชน์อะไรด้วยโภชนะนี้" แต่ธรรมนี้ไม่เป็นเช่นนั้น. เพราะว่า บัณฑิตทั้งหลายฟังธรรมนี้อยู่ แม้ตลอดร้อยปี แม้ตลอดพันปี ก็ไม่ถึงความอิ่ม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อปฺปฏิวานียํ". บทว่า อเสจนกโมชวํ ความว่า มีโอชะโดยไม่ต้องราดรด. เปรียบเหมือนโภชนะภายนอกทั้งหลาย มีข้าวมธุปายาสที่ไม่ได้เจือด้วยน้ำเป็นต้น แม้ราดรดปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำตาลแล้วเท่านั้น จึงจะมีรสอร่อย มีโอชะ แต่ธรรมนี้ไม่เป็นเช่นนั้น. เพราะว่า ธรรมนี้มีรสอร่อยและมีโอชะด้วยสภาพของตนเอง ไม่ได้ราดรดด้วยรสอื่น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อเสจนกโมชวํ". บทว่า ปิวนฺติ มญฺเญ สปฺปญฺญา ความว่า บัณฑิตบุรุษทั้งหลาย ราวกับว่าดื่มอยู่. บทว่า วลาหกเมว ปนฺถคู ความว่า เหมือนคนเดินทางที่ถูกความร้อนแผดเผา (ดื่ม) น้ำที่ไหลออกจากก้อนเมฆ. สูตรที่ ๙ จบ.

10-11. Dutiyasukkāsuttādivaṇṇanā

อรรถกถาทุติยสุกกาสูตร เป็นต้น สูตรที่ ๑๐-๑๑

244. Dasame puññaṃ vata pasavi bahunti bahuṃ vata puññaṃ pasavatīti. Dasamaṃ.

๒๔๔. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า ปุญฺญํ วต ปสวิ พหุํ ความว่า บุญเป็นอันมากย่อมเกิดหนอ. สูตรที่ ๑๐ จบ.

245. Ekādasamaṃ uttānameva. Ekādasamaṃ.

๒๔๕. สูตรที่ ๑๑ มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. สูตรที่ ๑๑ จบ.

12. Āḷavakasuttavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาอาฬวกสูตร

246. Dvādasame āḷaviyanti āḷavīti taṃ raṭṭhampi nagarampi. Tañca bhavanaṃ nagarassa avidūre gāvutamatte ṭhitaṃ. Bhagavā tattha viharanto taṃ nagaraṃ upanissāya [Pg.290] āḷaviyaṃ viharatīti vutto. Āḷavakassa yakkhassa bhavaneti ettha pana ayamanupubbikathā – āḷavako kira rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corapaṭibāhanatthaṃ paṭirājanisedhanatthaṃ byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ katikaṃ akāsi – ‘‘yassa passena migo palāyati, tasseva so bhāro’’ti. Atha tasseva passena migo palāyi, javasampanno rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migaṃ anubandhi. Eṇimigā ca tiyojanavegā eva honti. Atha parikkhīṇajavaṃ taṃ udakaṃ viya pavisitvā ṭhitaṃ vadhitvā dvidhā chetvā anatthikopi maṃsena ‘‘nāsakkhi migaṃ gahetu’’nti apavādamocanatthaṃ kājenādāya āgacchanto nagarassāvidūre bahalapattapalāsaṃ mahānigrodhaṃ disvā parissamavinodanatthaṃ tassa mūlamupagato. Tasmiñca nigrodhe āḷavako yakkho mahārājasantikā bhavanaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto paṭivasati. So taṃ disvā khādituṃ upagato. Rājā tena saddhiṃ katikaṃ akāsi – ‘‘muñca maṃ, ahaṃ te divase divase manussañca thālipākañca pesessāmī’’ti. Yakkho – ‘‘tvaṃ rājūpabhogena pamatto na sarissasi, ahaṃ pana bhavanaṃ anupagatañca ananuññātañca khādituṃ na labhāmi, svāhaṃ bhavantampi jīyeyya’’nti na muñci. Rājā ‘‘yaṃ divasaṃ na pesemi, taṃ divasaṃ maṃ gahetvā khādā’’ti attānaṃ anujānitvā tena mutto nagarābhimukho agamāsi.

๒๔๖. ในสูตรที่ ๑๒ บทว่า อาฬวิยํ. คำว่า อาฬวี หมายถึงทั้งแคว้นและนคร. และวิมานนั้นตั้งอยู่ไม่ไกลจากนคร ประมาณ ๑ คาวุต. พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ที่นั่น ทรงอาศัยนครนั้น จึงตรัสว่า ประทับอยู่ที่เมืองอาฬวี. ในบทว่า อาฬวกสฺส ยกฺขสฺส ภวเน นี้ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ – ได้ยินว่า พระเจ้าอาฬวีทรงสละอุปโภคคือการฟ้อนรำต่างๆ เสด็จไปล่าเนื้อทุกๆ ๗ วัน เพื่อป้องกันโจร เพื่อห้ามปรปักษ์ และเพื่อทรงออกกำลังพระวรกาย. วันหนึ่ง ได้ทรงทำกติกากับหมู่พลว่า "เนื้อหนีไปทางข้างของใคร ผู้นั้นต้องรับภาระ". ครั้งนั้น เนื้อได้หนีไปทางข้างของพระองค์นั่นเอง. พระราชาผู้ทรงสมบูรณ์ด้วยความเร็ว ทรงถือธนู เสด็จพระราชดำเนินด้วยพระบาทเปล่าติดตามเนื้อนั้นไปสิ้นระยะทาง ๓ โยชน์. และเนื้อทรายย่อมมีความเร็ว ๓ โยชน์เท่านั้น. ครั้งนั้น พระองค์ทรงฆ่าเนื้อนั้นซึ่งหมดความเร็ว ยืนนิ่งเหมือนลงไปในน้ำ แล้วทรงผ่าเป็น ๒ ท่อน แม้ไม่ต้องการเนื้อ แต่เพื่อจะเปลื้องตนจากคำครหาว่า "ไม่สามารถจับเนื้อได้" จึงทรงหาบมาด้วยคาน เมื่อเสด็จมา ไม่ไกลจากพระนคร ทอดพระเนตรเห็นต้นไทรใหญ่มีใบหนาทึบ จึงเสด็จเข้าไปที่โคนต้นไทรนั้นเพื่อทรงพักผ่อนพระวรกาย. ก็ในต้นไทรนั้น มียักษ์ชื่ออาฬวกะ ได้วิมานจากสำนักของท้าวมหาราช คอยจับกินสัตว์ที่เข้ามาในบริเวณเงาของต้นไม้นั้นในเวลาเที่ยงวัน. ยักษ์นั้นเห็นพระราชาแล้วจึงเข้าไปเพื่อจะกิน. พระราชาได้ทรงทำกติกากับยักษ์นั้นว่า "จงปล่อยเรา เราจะส่งมนุษย์ ๑ คน และข้าว ๑ หม้อให้ท่านทุกๆ วัน". ยักษ์กล่าวว่า "ท่านมัวเมาในราชสมบัติ จักไม่ระลึกถึง ส่วนเราเล่า ก็ไม่ได้กินผู้ที่ยังไม่มาถึงวิมานและผู้ที่ยังไม่ได้รับอนุญาต เราพึงพ่ายแพ้แม้ต่อท่าน" แล้วไม่ยอมปล่อย. พระราชาทรงอนุญาตตนเองว่า "วันใดที่เราไม่ส่งมา วันนั้นท่านจงจับเรากินเถิด" เมื่อยักษ์ปล่อยแล้ว จึงเสด็จมุ่งหน้าสู่พระนคร.

Balakāyo magge khandhāvāraṃ bandhitvā ṭhito rājānaṃ disvā, ‘‘kiṃ, mahārāja, ayasamattabhayā evaṃ kilantosī’’ti? Vadanto paccuggantvā paṭiggahesi. Rājā taṃ pavattiṃ anārocetvā nagaraṃ gantvā katapātarāso nagaraguttikaṃ āmantetvā etamatthaṃ ārocesi. Nagaraguttiko – ‘‘kiṃ, deva, kālaparicchedo kato’’ti āha? Na kato bhaṇeti. Duṭṭhu kataṃ, deva, amanussā hi paricchinnamattameva labhanti, aparicchinne pana janapadassābādho bhavissati, hotu deva, kiñcāpi evamakāsi, appossukko tvaṃ rajjasukhamanubhohi, ahamettha kātabbaṃ karissāmīti. So kālasseva vuṭṭhāya bandhanāgāradvāre ṭhatvā ye ye vajjhā honti, te te sandhāya ‘‘yo jīvitatthiko, so nikkhamatū’’ti [Pg.291] bhaṇati. Yo paṭhamaṃ nikkhamati, taṃ gehaṃ netvā nhāpetvā bhojetvā ca ‘‘imaṃ thālipākaṃ yakkhassa dehī’’ti peseti. Taṃ rukkhamūlaṃ paviṭṭhamattaṃyeva yakkho bheravaṃ attabhāvaṃ nimminitvā mūlakandaṃ viya khādi. Yakkhānubhāvena kira manussānaṃ kesādīni upādāya sakalasarīraṃ navanītapiṇḍaṃ viya hoti, yakkhassa bhattaṃ gāhāpetuṃ gatapurisā taṃ disvā bhītā yathāmittaṃ ārocesuṃ. Tato pabhuti ‘‘rājā core gahetvā yakkhassa detī’’ti manussā corakammato paṭiviratā. Tato aparena samayena navacorānaṃ abhāvena purāṇacorānañca parikkhayena bandhanāgārāni suññāni ahesuṃ.

หมู่พลตั้งค่ายพักอยู่ในระหว่างทาง เห็นพระราชาแล้ว กล่าวว่า "ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เหตุไฉนพระองค์จึงทรงลำบากเช่นนี้ เพียงเพราะกลัวความเสียชื่อเสียงหรือ" แล้วออกไปต้อนรับ. พระราชาไม่ตรัสบอกเรื่องนั้น เสด็จเข้าพระนครแล้ว เมื่อเสวยพระกระยาหารเช้าแล้ว จึงรับสั่งเรียกนายประตูเมืองมาตรัสบอกเรื่องนั้น. นายประตูเมืองทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ได้ทรงกำหนดเวลาไว้หรือไม่" (พระราชาตรัสว่า) "ดูก่อนท่าน เราไม่ได้กำหนดไว้" (นายประตูเมืองทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พระองค์ทรงทำไม่ดีแล้ว เพราะอมนุษย์ทั้งหลายย่อมได้เพียงส่วนที่กำหนดไว้เท่านั้น แต่เมื่อไม่ได้กำหนดไว้ ความเดือดร้อนจะเกิดแก่ชนบท. ช่างเถิด พระเจ้าข้า แม้พระองค์จะทรงทำไปแล้วเช่นนั้น ขอพระองค์จงอย่าทรงขวนขวาย เสวยราชสมบัติเถิด ข้าพระองค์จักทำสิ่งที่ควรทำในเรื่องนี้เอง". เขาจึงลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนจำ หมายถึงนักโทษประหารคนใดคนหนึ่งแล้วกล่าวว่า "ผู้ใดต้องการชีวิต ผู้นั้นจงออกมา". ผู้ใดออกมาก่อน เขาก็จะนำผู้นั้นไปบ้าน ให้อาบน้ำ ให้กินข้าว แล้วส่งไปว่า "จงนำข้าวหม้อนี้ไปให้ยักษ์". พอนักโทษนั้นเข้าไปถึงโคนต้นไม้ ยักษ์ก็เนรมิตอัตภาพอันน่าสะพรึงกลัวแล้วเคี้ยวกินเหมือนกินหัวเผือกหัวมัน. ได้ยินว่า ด้วยอานุภาพของยักษ์ ร่างกายทั้งหมดของมนุษย์ตั้งแต่ผมเป็นต้นไป จะกลายเป็นเหมือนก้อนเนยสด. พวกบุรุษที่ไปเพื่อให้นำอาหารของยักษ์ไปส่ง เห็นอาการนั้นแล้วก็กลัว จึงบอกเล่าตามที่เป็นมิตรกัน. ตั้งแต่นั้นมา มนุษย์ทั้งหลายก็งดเว้นจากการทำโจรกรรม เพราะ (รู้กันว่า) "พระราชาทรงจับโจรส่งให้ยักษ์". ต่อมาในภายหลัง เพราะไม่มีโจรใหม่ และเพราะโจรเก่าหมดสิ้นไป เรือนจำทั้งหลายจึงว่างเปล่า.

Atha nagaraguttiko rañño ārocesi. Rājā attano dhanaṃ nagararacchāsu chaḍḍāpesi ‘‘appeva nāma koci lobhena gaṇheyyā’’ti. Taṃ pādenapi koci nacchupi. So core alabhanto amaccānaṃ ārocesi. Amaccā ‘‘kulapaṭipāṭiyā ekamekaṃ jiṇṇakaṃ pesema, so pakatiyāpi maccupathe vattatī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘amhākaṃ pitaraṃ amhākaṃ pitāmahaṃ pesetīti manussā khobhaṃ karissanti, mā vo etaṃ ruccī’’ti vāresi. ‘‘Tena hi, deva, dārakaṃ pesema uttānaseyyakaṃ, tathāvidhassa hi ‘mātā me’ti ‘pitā me’ti sineho natthī’’ti āhaṃsu. Rājā anujāni. Te tathā akaṃsu. Nagare dārakamātaro ca dārake gahetvā gabbhiniyo ca palāyitvā parajanapade dārake saṃvaḍḍhetvā ānenti. Evaṃ dvādasa vassāni gatāni.

ครั้งนั้น นายประตูเมืองได้กราบทูลแด่พระราชา พระราชาทรงรับสั่งให้ทิ้งทรัพย์ของพระองค์ไว้ตามถนนในเมือง ด้วยทรงดำริว่า "บางทีใครๆ อาจจะถือเอาไปด้วยความโลภ" แต่ไม่มีใครแม้แต่จะแตะต้องทรัพย์นั้นด้วยเท้า พระองค์เมื่อไม่พบโจร จึงได้ตรัสบอกแก่อำมาตย์ทั้งหลาย เหล่าอำมาตย์กราบทูลว่า "พวกเราจะส่งคนชราไปทีละคนตามลำดับตระกูล โดยปกติแล้วคนชรานั้นก็ดำเนินอยู่ในหนทางแห่งความตายอยู่แล้ว" พระราชาทรงห้ามว่า "พวกมนุษย์จะพากันโกลาหลว่า 'พระราชาส่งบิดาของเรา ปู่ของเราไป' พวกท่านอย่าได้พอใจในเรื่องนี้เลย" (เหล่าอำมาตย์) กราบทูลว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ถ้าเช่นนั้น พวกเราจะส่งทารกที่ยังนอนแบเบาะไป เพราะทารกเช่นนั้นยังไม่มีความรักว่า 'นี่แม่ของเรา' หรือ 'นี่พ่อของเรา'" พระราชาทรงอนุญาตแล้ว พวกอำมาตย์ก็ได้กระทำเช่นนั้น ในพระนคร เหล่ามารดาของทารกต่างก็พาทารกหนีไป และหญิงมีครรภ์ทั้งหลายก็หลบหนีไปเลี้ยงดูบุตรในชนบทอื่นแล้วจึงนำกลับมา กาลเวลาได้ล่วงไปสิบสองปีด้วยประการฉะนี้

Tato ekadivasaṃ sakalanagaraṃ vicinitvā ekampi dārakaṃ alabhitvā amaccā rañño ārocesuṃ – ‘‘natthi, deva, nagare dārako ṭhapetvā antepure tava puttaṃ āḷavakakumāra’’nti. Rājā ‘‘yathā mama putto piyo, evaṃ sabbalokassa, attanā pana piyataraṃ natthi, gacchatha tampi datvā mama jīvitaṃ rakkhathā’’ti. Tena ca samayena āḷavakassa mātā puttaṃ nhāpetvā maṇḍetvā dukūlacumbaṭake katvā aṅke sayāpetvā nisinnā hoti. Rājapurisā rañño āṇāya tattha gantvā vippalapantiyā tassā soḷasannañca devisahassānaṃ saddhiṃ dhātiyā taṃ ādāya pakkamiṃsu, ‘‘sve yakkhabhakkho bhavissatī’’ti. Taṃdivasañca bhagavā paccūsasamayaṃ paccuṭṭhāya [Pg.292] jetavanavihāre gandhakuṭiyaṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā buddhacakkhunā lokaṃ olokento addasa āḷavakassa kumārassa anāgāmiphaluppattiyā upanissayaṃ yakkhassa ca sotāpattiphaluppattiyā, desanāpariyosāne ca caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammacakkhupaṭilābhassāti. So vibhātāya rattiyā purimabhattakiccaṃ katvā suniṭṭhitapacchābhattakicco kāḷapakkhūposathadivase vattamāne oggate sūriye eko adutiyo pattacīvaramādāya pādamaggeneva sāvatthito tiṃsa yojanāni gantvā tassa yakkhassa bhavanaṃ pāvisi. Tena vuttaṃ ‘‘āḷavakassa yakkhassa bhavane’’ti.

ลำดับนั้น วันหนึ่ง พวกอำมาตย์เที่ยวค้นหาทั่วทั้งพระนครแล้ว เมื่อไม่พบทารกแม้สักคนหนึ่ง จึงกราบทูลแด่พระราชาว่า "ข้าแต่สมมติเทพ ในพระนครไม่มีทารกเลย เว้นแต่อาฬวกกุมาร พระโอรสของพระองค์ในฝ่ายใน" พระราชาตรัสว่า "บุตรของเราเป็นที่รักฉันใด สัตว์โลกทั้งปวงก็เป็นที่รักฉันนั้น แต่สิ่งที่รักยิ่งกว่าตนย่อมไม่มี พวกท่านจงไปเถิด จงให้แม้บุตรนั้นไป แล้วจงรักษาชีวิตของเราไว้" ก็ในสมัยนั้น พระมารดาของอาฬวกกุมารทรงให้พระโอรสสรงสนานแล้ว ทรงประดับตกแต่งแล้ว ทรงทำเป็นกลุ่มผ้าทุกูลพัสตร์แล้ว ทรงให้นอนบนตักแล้วประทับนั่งอยู่ พวกราชบุรุษไป ณ ที่นั้นโดยพระบรมราชโองการของพระราชาแล้ว ได้พาพระกุมารนั้นไปพร้อมกับพระพี่เลี้ยง ท่ามกลางเสียงคร่ำครวญของพระมารดาและของพระเทวีหนึ่งหมื่นหกพันองค์ (โดยกล่าวว่า) "พรุ่งนี้ จักเป็นอาหารของยักษ์" แล้วหลีกไป และในวันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตื่นบรรทมในเวลาใกล้รุ่ง ณ พระคันธกุฎีในพระเชตวันมหาวิหาร ทรงเข้ามหากรุณาสมาบัติแล้ว เมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นอุปนิสัยแห่งการบังเกิดอนาคามิผลของอาฬวกกุมาร และอุปนิสัยแห่งการบรรลุโสดาปัตติผลของยักษ์ และในกาลจบเทศนา (ได้ทอดพระเนตรเห็น) อุปนิสัยแห่งการได้ดวงตาเห็นธรรมของสัตว์แปดหมื่นสี่พัน พระองค์นั้น เมื่อราตรีสว่างแล้ว ทรงทำปุเรภัตตกิจแล้ว ทรงมีปัจฉาภัตตกิจสำเร็จดีแล้ว เมื่อวันอุโบสถฝ่ายกาฬปักษ์เป็นไปอยู่ เมื่อพระอาทิตย์อัสดงแล้ว เสด็จไปพระองค์เดียวไม่มีผู้ติดตาม ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จดำเนินไปโดยทางพระบาทเท่านั้น จากพระนครสาวัตถีสิ้นระยะทางสามสิบโยชน์ แล้วเสด็จเข้าไปยังภพของยักษ์นั้น เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ในภพของอาฬวกยักษ์"

Kiṃ pana bhagavā yasmiṃ nigrodhe āḷavakassa bhavanaṃ, tassa mūle vihāsi, udāhu bhavaneyevāti? Bhavaneyeva. Yatheva hi yakkhā attano bhavanaṃ passanti, tathā bhagavāpi. So tattha gantvā bhavanadvāre aṭṭhāsi. Tadā āḷavako himavante yakkhasamāgamaṃ gato hoti. Tato āḷavakassa dvārapālo gadrabho nāma yakkho bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā, ‘‘kiṃ, bhante, bhagavā vikāle āgato’’ti āha. Āma, gadrabha, āgatomhi, sace te agaru, vihareyyāmekarattaṃ āḷavakassa bhavaneti. Na me, bhante, garu, apica kho so yakkho kakkhaḷo pharuso, mātāpitūnampi abhivādanādīni na karoti, mā rucci bhagavato idha vāsoti. Jānāmi, gadrabha, tassa sabhāvaṃ, na koci mamantarāyo bhavissati. Sace te agaru, vihareyyāmekarattanti.

ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โคนต้นไทรซึ่งเป็นที่ตั้งภพของอาฬวกยักษ์ หรือว่าประทับอยู่ในภพนั้นเอง? (พระองค์) ประทับอยู่ในภพนั้นเอง จริงอยู่ เหล่ายักษ์ย่อมเห็นภพของตนฉันใด แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเห็นฉันนั้น พระองค์เสด็จไป ณ ที่นั้นแล้ว ได้ประทับยืนอยู่ที่ประตูภพ ในกาลนั้น อาฬวกยักษ์ได้ไปสู่ที่ประชุมของยักษ์ในป่าหิมพานต์ ลำดับนั้น ยักษ์ชื่อคัทรภะผู้เป็นนายประตูของอาฬวกยักษ์ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถวายบังคมแล้ว ได้ทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จมาในเวลาวิกาล" (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) "ดูก่อนคัทรภะ ใช่แล้ว เรามาแล้ว ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักอยู่ในภพของอาฬวกยักษ์สักคืนหนึ่ง" (คัทรภะทูลว่า) "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่หนักใจเลย แต่ทว่ายักษ์ตนนั้นดุร้าย หยาบคาย แม้การไหว้เป็นต้นแก่บิดามารดาก็ไม่กระทำ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่าได้ทรงพอพระทัยในการประทับอยู่ ณ ที่นี้เลย" (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า) "ดูก่อนคัทรภะ เรารู้ स्वभावของยักษ์นั้น อันตรายใดๆ จะไม่มีแก่เรา ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักอยู่สักคืนหนึ่ง"

Dutiyampi gadrabho yakkho bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘aggitattakapālasadiso, bhante, āḷavako, mātāpitaroti vā samaṇabrāhmaṇāti vā dhammoti vā na jānāti, idhāgatānaṃ pana cittakkhepampi karoti, hadayampi phāleti, pādepi gahetvā parasamuddaṃ vā paracakkavāḷaṃ vā khipatī’’ti. Dutiyampi bhagavā āha – ‘‘jānāmi, gadrabha, sacepi te agaru, vihareyyāmekaratta’’nti. Na me, bhante, garu, apica kho so yakkho attano anārocetvā anujānantaṃ maṃ jīvitāpi voropeyya, ārocemi, bhante, tassāti. Yathāsukhaṃ[Pg.293], gadrabha, ārocehīti. ‘‘Tena hi, bhante, tvameva jānāhī’’ti bhagavantaṃ abhivādetvā himavantābhimukho pakkāmi. Bhavanadvārampi sayameva bhagavato vivaramadāsi. Bhagavā antobhavanaṃ pavisitvā yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu nisīditvā āḷavako siriṃ anubhoti, tasmiṃyeva dibbaratanamaye pallaṅke nisīditvā suvaṇṇābhaṃ muñci. Taṃ disvā yakkhassa itthiyo āgantvā bhagavantaṃ vanditvā samparivāretvā nisīdiṃsu. Bhagavā ‘‘pubbe tumhe dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā pūjaneyyaṃ pūjetvā imaṃ sampattiṃ pattā, idānipi tatheva karotha, mā aññamaññaṃ issāmacchariyābhibhūtā viharathā’’tiādinā nayena tāsaṃ pakiṇṇakadhammakathaṃ kathesi. Tā bhagavato madhuranigghosaṃ sutvā sādhukārasahassāni datvā bhagavantaṃ samparivāretvā nisīdiṃsuyeva. Gadrabhopi himavantaṃ gantvā āḷavakassārocesi – ‘‘yagghe, mārisa, jāneyyāsi vimāne te bhagavā nisinno’’ti. So gadrabhassa saññaṃ akāsi ‘‘tuṇhī hohi, gantvā kattabbaṃ karissāmī’’ti. Purisamānena kira lajjito ahosi, tasmā ‘‘mā koci parisamajjhe suṇeyyā’’ti evamakāsi.

แม้ครั้งที่สอง คัทรภยักษ์ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อาฬวกยักษ์เป็นดุจกระเบื้องที่ร้อนด้วยไฟ ไม่รู้จักมารดาบิดาบ้าง สมณพราหมณ์บ้าง หรือธรรมบ้าง ก็แต่ว่า ย่อมกระทำให้จิตฟุ้งซ่านแก่ผู้ที่มาถึงที่นี่ ย่อมทำลายหัวใจ จับเท้าแล้วขว้างไปฝั่งสมุทรบ้าง ฝั่งจักรวาลบ้าง" แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "คัทรภะ เราทราบอยู่ ถ้าท่านไม่หนักใจ เราจะขอพักอยู่สักคืนหนึ่ง" "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่หนักใจ แต่ว่า ยักษ์นั้น เมื่อข้าพระองค์มิได้บอกกล่าวแล้วอนุญาต อาจจะปลงข้าพระองค์จากชีวิตเสียก็ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะขอบอกแก่ยักษ์นั้นก่อน" "คัทรภะ เธอจงบอกตามสบายเถิด" "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น พระองค์เท่านั้นโปรดทรงทราบเถิด" (คัทรภยักษ์) ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว มีหน้าเฉพาะต่อป่าหิมพานต์หลีกไป แม้ประตูภพก็เปิดให้แก่พระผู้มีพระภาคเอง พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปภายในภพแล้ว ประทับนั่งบนบัลลังก์อันสำเร็จด้วยทิพยรัตน์นั้นนั่นเอง ซึ่งเป็นที่ที่อาฬวกยักษ์นั่งเสวยสิริสมบัติในวันมงคลเป็นต้นอันงดงามยิ่ง แล้วทรงเปล่งพระรัศมีสีทอง เหล่านางยักษิณี ภรรยาของยักษ์เห็นดังนั้นแล้ว จึงพากันมาถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วแวดล้อมนั่งอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปกิณณกธรรมกถาแก่นางยักษิณีเหล่านั้น ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ในกาลก่อน พวกเธอให้ทาน สมาทานศีล บูชาบุคคลที่ควรบูชาแล้ว จึงบรรลุสมบัตินี้ แม้ในบัดนี้ ก็จงทำเช่นนั้นเหมือนกัน อย่าได้อยู่โดยถูกความริษยาและความตระหนี่ครอบงำกันและกันเลย" นางยักษิณีเหล่านั้น ได้สดับพระสุรเสียงอันไพเราะของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ให้สาธุการนับพัน แวดล้อมพระผู้มีพระภาคแล้วนั่งอยู่นั่นเทียว แม้คัทรภยักษ์ก็ไปสู่ป่าหิมพานต์แล้วกราบทูลแก่อาฬวกยักษ์ว่า "แน่ะ ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทราบเถิด พระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ในวิมานของท่าน" อาฬวกยักษ์นั้นได้ให้สัญญาณแก่คัทรภยักษ์ว่า "ท่านจงนิ่งเสีย เราไปแล้วจักทำสิ่งที่ควรทำ" ได้ยินว่า เขามีความละอายด้วยบุรุษมานะ เพราะเหตุนั้น จึงได้ทำอย่างนั้น ด้วยคิดว่า "ใครๆ อย่าได้ฟังในท่ามกลางบริษัทเลย"

Tadā sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘yakkhasamāgamaṃ gamissāmā’’ti saparivārā nānāyānehi ākāsena gacchanti. Ākāse ca yakkhānaṃ sabbattha maggo natthi, ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti. Āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraaṭṭālakagopuraṃ upari kaṃsajālasañchannaṃ mañjūsasadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena, tassa upari maggo hoti. Te taṃ padesamāgamma gantuṃ nāsakkhiṃsu. Buddhānaṃ hi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā koci gantuṃ na sakkoti. Te ‘‘kimida’’nti? Āvajjetvā bhagavantaṃ disvā ākāse khittaleḍḍu viya oruyha vanditvā dhammaṃ sutvā padakkhiṇaṃ katvā, ‘‘yakkhasamāgamaṃ gacchāma bhagavā’’ti tīṇi vatthūni pasaṃsantā yakkhasamāgamaṃ agamaṃsu. Āḷavako te disvā, ‘‘idha nisīdathā’’ti paṭikkamma okāsamadāsi. Te āḷavakassa nivedesuṃ – ‘‘lābhā te, āḷavaka, yassa te bhavane bhagavā viharati, gacchāvuso, bhagavantaṃ payirupāsassū’’ti. Evaṃ bhagavā bhavaneyeva vihāsi, na yasmiṃ nigrodhe [Pg.294] āḷavakassa bhavanaṃ, tassa mūleti. Tena vuttaṃ – ‘‘ekaṃ samayaṃ bhagavā āḷaviyaṃ viharati āḷavakassa yakkhassa bhavane’’ti.

ในกาลนั้น สาตาคิรยักษ์และเหมวตยักษ์ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคที่พระเชตวันนั่นเทียวแล้ว ด้วยคิดว่า "เราจักไปสู่ที่ประชุมของยักษ์" จึงพร้อมด้วยบริพาร ไปทางอากาศด้วยยานต่างๆ ก็ในอากาศ หนทางของยักษ์ไม่มีในทุกแห่ง หนทางย่อมมีได้ก็แต่ในที่ที่เป็นทาง โดยเว้นวิมานที่ตั้งอยู่ในอากาศ ส่วนวิมานของอาฬวกยักษ์ตั้งอยู่บนพื้นดิน คุ้มครองดีแล้ว แวดล้อมด้วยกำแพง มีประตู หอคอย และซุ้มประตูที่จัดสร้างไว้อย่างดี เบื้องบนปกคลุมด้วยข่ายสำริด เป็นดุจหีบ สูง 3 โยชน์ หนทางมีอยู่เบื้องบนวิมานนั้น ยักษ์เหล่านั้นมาถึงประเทศนั้นแล้ว ไม่สามารถจะไปได้ เพราะว่า ใครๆ ไม่สามารถจะไปในเบื้องบนแห่งสถานที่ที่พระพุทธเจ้าประทับนั่งได้ จนถึงภวัคคพรหม ยักษ์เหล่านั้นรำพึงว่า "นี่อะไรกัน?" แล้วเห็นพระผู้มีพระภาค จึงลงมาดุจก้อนดินที่ถูกซัดไปในอากาศ ถวายบังคม ฟังธรรม กระทำประทักษิณแล้ว กราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ทั้งหลายจะไปสู่ที่ประชุมของยักษ์" สรรเสริญวัตถุ 3 แล้วได้ไปสู่ที่ประชุมของยักษ์ อาฬวกยักษ์เห็นยักษ์เหล่านั้นแล้ว ถอยไปให้โอกาสว่า "เชิญท่านทั้งหลายนั่งที่นี่เถิด" ยักษ์เหล่านั้นได้บอกแก่อาฬวกยักษ์ว่า "อาฬวกะ เป็นลาภของท่านหนอ ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในภพของท่าน ดูก่อนอาวุโส ท่านจงไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเถิด" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในภพนั้นนั่นเทียว มิใช่ที่โคนต้นไทรซึ่งเป็นที่ตั้งภพของอาฬวกยักษ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า "สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองอาฬวี ในภพของอาฬวกยักษ์"

Atha kho āḷavako…pe… etadavoca – ‘‘nikkhama, samaṇā’’ti kasmā panāyaṃ etadavoca? Rosetukāmatāya. Tatrevaṃ ādito pabhuti sambandho veditabbo – ayaṃ hi yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlādikathā viya, tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvāyeva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantare kopena taṭataṭāyamānahadayo hutvā ‘‘ko so bhagavā nāma, yo mama bhavanaṃ paviṭṭho’’ti āha. Te ahaṃsu – ‘‘na tvaṃ, āvuso, jānāsi bhagavantaṃ amhākaṃ satthāraṃ, yo tusitabhavane ṭhito pañcamahāvilokitaṃ viloketvā’’tiādinā nayena yāva dhammacakkapavattanā kathentā paṭisandhiādīsu dvattiṃsa pubbanimittāni vatvā, ‘‘imānipi tvaṃ, āvuso, acchariyāni nāddasā’’ti? Codesuṃ. So disvāpi kodhavasena ‘‘nāddasa’’nti āha. Āvuso āḷavaka, passeyyāsi vā tvaṃ, na vā, ko tayā attho passatā vā apassatā vā? Kiṃ tvaṃ karissasi amhākaṃ satthuno, yo tvaṃ taṃ upanidhāya calakkakudha-mahāusabhasamīpe tadahujātavacchako viya, tidhā pabhinnamattavāraṇasamīpe bhiṅkapotako viya, bhāsuravilambitakesarasobhitakkhandhassa migarañño samīpe jarasiṅgālo viya, diyaḍḍhayojanasatapavaḍḍhakāyasupaṇṇarājasamīpe chinnapakkhakākapotako viya khāyasi, gaccha yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohīti. Evaṃ vutte duṭṭho āḷavako uṭṭhahitvā manosilātale vāmapādena ṭhatvā – ‘‘passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo, ahaṃ vā’’ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsapabbatakūṭaṃ akkami. Taṃ ayokūṭapahaṭo viya niddhantaayopiṇḍo papaṭikāyo muñci, so tatra ṭhatvā, ‘‘ahaṃ āḷavako’’ti ugghosesi. Sakalajambudīpaṃ saddo phari.

ลำดับนั้นแล อฬวกยักษ์...ได้กล่าวคำนี้ว่า "สมณะ จงออกไป" ก็เหตุไฉน ยักษ์นี้จึงกล่าวคำนี้? เพราะความประสงค์จะขู่ให้กลัว ในเรื่องนั้น พึงทราบความเชื่อมโยงตั้งแต่ต้นไปดังนี้ คือ เพราะว่าสำหรับผู้ไม่มีศรัทธา ศรัทธากถาเป็นถ้อยคำที่ฟังได้ยาก เหมือนกับศีลกถาเป็นต้นสำหรับผู้ทุศีลเป็นต้น ฉะนั้น อฬวกยักษ์นั้น พอได้ฟังคำสรรเสริญพระผู้มีพระภาคจากสำนักของยักษ์เหล่านั้นเท่านั้น ก็มีใจเดือดพล่านด้วยความโกรธภายใน ดุจก้อนเกลือที่ใส่ลงในกองไฟ แล้วได้กล่าวว่า "พระผู้มีพระภาคนามว่าอะไรนั่น ผู้ใดที่เข้ามาในวิมานของเรา" ยักษ์เหล่านั้นกล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านไม่รู้จักพระผู้มีพระภาคผู้เป็นพระศาสดาของพวกเราหรือ ผู้ซึ่งเมื่อประทับอยู่ในดุสิตภพ ทรงตรวจดูปัญจมหาวิโลกนะแล้ว" ดังนี้เป็นต้น จนถึงการประกาศพระธรรมจักร กล่าวถึงบุพนิมิต ๓๒ ประการในกาลแห่งปฏิสนธิเป็นต้น แล้วซักถามว่า "ดูก่อนอาวุโส แม้สิ่งอัศจรรย์เหล่านี้ ท่านก็ไม่เคยเห็นหรือ" อฬวกยักษ์นั้น แม้เห็นแล้ว ก็กล่าวด้วยอำนาจความโกรธว่า "เราไม่เห็น" (ยักษ์เหล่านั้นกล่าวว่า) "ดูก่อนอาวุโสอฬวกะ ท่านจะเห็นหรือไม่เห็นก็ตาม จะมีประโยชน์อะไรด้วยท่านผู้เห็นอยู่หรือผู้ไม่เห็นอยู่เล่า ท่านจะทำอะไรแก่พระศาสดาของพวกเราได้ ท่านผู้ซึ่งเมื่อเทียบกับพระองค์แล้ว ย่อมปรากฏเป็นดุจลูกโคที่เกิดในวันนั้นในสำนักของโคอุสภะผู้ยิ่งใหญ่มีโหนกใหญ่, เป็นดุจลูกช้างในสำนักของพญาช้างตกมัน ๓ ชนิด, เป็นดุจสุนัขจิ้งจอกแก่ในสำนักของพญาราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่าผู้มีบ่าอันงดงามด้วยขนสร้อยคอที่สยายออกอย่างรุ่งโรจน์, เป็นดุจลูกกาปีกหักในสำนักของพญาสุบรรณผู้มีกายเติบโตประมาณร้อยโยชน์กึ่ง จงไปเถิด สิ่งใดที่ท่านพึงกระทำ จงทำสิ่งนั้นเถิด" เมื่อถูกกล่าวอย่างนี้ อฬวกยักษ์ผู้โกรธเคืองก็ลุกขึ้น ยืนด้วยเท้าซ้ายบนแผ่นมโนศิลา แล้วกล่าวว่า "บัดนี้ พวกท่านจงดูเถิดว่า พระศาสดาของพวกท่านจะมีอานุภาพมาก หรือว่าเราจะมีอานุภาพมาก" แล้วเหยียบยอดเขาไกรลาสประมาณ ๖๐ โยชน์ด้วยเท้าขวา ยอดเขานั้นก็แตกเป็นแผ่นๆ ดุจก้อนเหล็กที่เผาไฟจนสุกแดงถูกค้อนเหล็กทุบ เขายืนอยู่ ณ ที่นั้นแล้ว ก็บันลือว่า "เราคืออฬวกะ" เสียงได้แผ่ไปทั่วชมพูทวีป

Cattāro kira saddā sakalajambudīpe sūyiṃsu – yañca puṇṇako yakkhasenāpati dhanañjayakorabyarājānaṃ jūtaṃ jinitvā apphoṭetvā ‘‘ahaṃ jini’’nti ugghosesi; yañca sakko devānamindo kassapabhagavato sāsane osakkante vissakammadevaputtaṃ sunakhaṃ karitvā – ‘‘ahaṃ pāpabhikkhū ca [Pg.295] pāpabhikkhuniyo ca upāsake ca upāsikāyo ca sabbeva ca adhammavādino khādāmī’’ti ugghosāpesi; yañca kusajātake pabhāvatihetu sattahi rājūhi nagare uparuddhe pabhāvatiṃ attanā saha hatthikkhandhe āropetvā nagarā nikkhamma – ‘‘ahaṃ sīhassaramahākusarājā’’ti mahāpuriso ugghosesi; yañca kelāsamuddhani ṭhatvā āḷavakoti. Tadā hi sakalajambudīpe dvāre ṭhatvā ugghositasadisaṃ ahosi. Tiyojanasahassavitthato ca himavāpi saṅkampi yakkhassānubhāvena.

ได้ยินว่า เสียง ๔ อย่าง ได้ปรากฏทั่วชมพูทวีป คือ เสียงที่ปุณณกยักษ์เสนาบดี ชนะการพนันพระเจ้าธนัญชัยโกรัพยะแล้ว ตบมือบันลือว่า "เราชนะแล้ว" หนึ่ง, เสียงที่ท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อศาสนาของพระกัสสปผู้มีพระภาคเสื่อมลง ให้วิสสุกรรมเทพบุตรแปลงเป็นสุนัข แล้วให้บันลือว่า "เราจะกินภิกษุชั่ว ภิกษุณีชั่ว อุบาสกชั่ว อุบาสิกาชั่ว และอธรรมวาทีทั้งปวง" หนึ่ง, เสียงที่ในกุสชาดก เมื่อพระนครถูกพระราชา ๗ พระองค์ล้อมไว้เพราะเหตุแห่งนางปภาวดี มหาบุรุษทรงให้นางปภาวดีประทับบนคอช้างพร้อมกับพระองค์ เสด็จออกจากพระนครแล้ว บันลือว่า "เราคือพระเจ้ามหากุสราชผู้มีเสียงดุจราชสีห์" หนึ่ง, และเสียงที่อฬวกยักษ์ยืนอยู่บนยอดเขาไกรลาสแล้วบันลือว่า "เราคืออฬวกะ" หนึ่ง ในครั้งนั้นแล เสียงนั้นเป็นดุจเสียงที่ประกาศก้องอยู่ที่ประตู (บ้าน) ทั่วชมพูทวีป และแม้ป่าหิมพานต์อันกว้าง ๓,๐๐๐ โยชน์ ก็สั่นสะเทือนด้วยอานุภาพของยักษ์

So vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi – ‘‘eteneva samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūlaṃ katvā, āḷavinagaraṃ pakkhantā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakā ākāse vidhamentā. Bhagavā ‘‘mā kassaci uparodho hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu. Tato mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi. ‘‘Udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī’’ti. Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā pavassiṃsu. Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi. Vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi. Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu. Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi. Ekatodhārāubhatodhārāasisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbapupphāni ahesuṃ. Tato aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi. Kiṃsuka vaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikīrayiṃsu. Tato kukkulavassaṃ samuṭṭhāpesi. Accuṇhā kukkulā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipatiṃsu. Tato vālikavassaṃ samuṭṭhāpesi. Atisukhumavālikā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu. Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi. Taṃ kalalavassaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati. Tato [Pg.296] andhakāraṃ samuṭṭhāpesi ‘‘bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī’’ti. Taṃ caturaṅgasamannāgataṃ andhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamiva andhakāraṃ antaradhāyi.

อฬวกยักษ์นั้นบันดาลให้เกิดลมพายุ ด้วยคิดว่า "เราจักให้สมณะหนีไปด้วยลมนี้แหละ" ลมเหล่านั้นมีลมจากทิศตะวันออกเป็นต้น เกิดขึ้นแล้ว ทำลายยอดเขาประมาณครึ่งโยชน์ หนึ่งโยชน์ สองโยชน์ สามโยชน์ ถอนรากถอนโคนต้นไม้ในป่าเป็นต้น พัดเข้าสู่นครอาฬวี บดโรงช้างเก่าเป็นต้นให้เป็นผง ทำให้กระเบื้องมุงหลังคาฟุ้งไปในอากาศ พระผู้มีพระภาคทรงอธิษฐานว่า "ขอความเบียดเบียนอย่าได้มีแก่ใครๆ เลย" ลมเหล่านั้นพัดมาถึงพระทศพลแล้ว ไม่สามารถแม้จะทำให้ชายจีวรไหวได้ ลำดับนั้น บันดาลให้ฝนใหญ่ตกลงมา ด้วยคิดว่า "เราจักท่วมทับสมณะด้วยน้ำให้ตาย" ด้วยอานุภาพของยักษ์นั้น หมู่เมฆมีเมฆซ้อนกันร้อยชั้นพันชั้นเป็นต้น เกิดขึ้นซ้อนๆ กันแล้วก็ตกลงมา แผ่นดินเกิดเป็นช่องด้วยแรงแห่งสายฝน ห้วงน้ำใหญ่ไหลมาท่วมเหนือต้นไม้ในป่าเป็นต้นแล้ว ก็ไม่สามารถทำให้จีวรของพระทศพลเปียกได้แม้เพียงหยาดน้ำค้าง ลำดับนั้น บันดาลให้ฝนหินตกลงมา ยอดเขาใหญ่ๆ มีควันพลุ่ง มีเปลวไฟลุกโชน มาทางอากาศ ถึงพระทศพลแล้ว ก็กลายเป็นพวงมาลัยทิพย์ ลำดับนั้น บันดาลให้ฝนศัสตราตกลงมา ดาบ หอก มีดโกนเป็นต้น มีคมข้างเดียวและสองข้าง มีควันพลุ่ง มีเปลวไฟลุกโชน มาทางอากาศ ถึงพระทศพลแล้ว ก็กลายเป็นดอกไม้ทิพย์ ลำดับนั้น บันดาลให้ฝนถ่านเพลิงตกลงมา ถ่านเพลิงมีสีเหมือนดอกทองกวาว มาทางอากาศแล้ว ก็กลายเป็นดอกไม้ทิพย์โปรยปรายลงที่ใกล้พระบาทของพระทศพล ลำดับนั้น บันดาลให้ฝนเถ้ารึงตกลงมา เถ้ารึงที่ร้อนจัด มาทางอากาศแล้ว ก็กลายเป็นจุณจันทน์ตกลงที่ใกล้พระบาทของพระทศพล ลำดับนั้น บันดาลให้ฝนทรายตกลงมา ทรายที่ละเอียดอย่างยิ่ง มีควันพลุ่ง มีเปลวไฟลุกโชน มาทางอากาศแล้ว ก็กลายเป็นดอกไม้ทิพย์ตกลงที่ใกล้พระบาทของพระทศพล ลำดับนั้น บันดาลให้ฝนเปือกตมตกลงมา ฝนเปือกตมนั้น มีควันพลุ่ง มีเปลวไฟลุกโชน มาทางอากาศแล้ว ก็กลายเป็นเครื่องหอมทิพย์ตกลงที่ใกล้พระบาทของพระทศพล ลำดับนั้น บันดาลให้เกิดความมืด ด้วยคิดว่า "เราจักขู่ให้สมณะกลัวแล้วหนีไป" ความมืดนั้นเป็นดุจความมืดที่ประกอบด้วยองค์ ๔ มาถึงพระทศพลแล้ว ก็อันตรธานไปเหมือนถูกแสงอาทิตย์กำจัดฉะนั้น

Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkulavālikakalalandhakāravuṭṭhīhi bhagavantaṃ palāpetuṃ asakkonto nānāvidhapaharaṇahatthāya anekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato. Te bhūtagaṇā anekappakāre vikāre katvā ‘‘gaṇhatha hanathā’’ti bhagavato upari āgacchantā viya honti. Apica kho niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā, bhagavantaṃ allīyituṃ asamatthāva ahesuṃ. Evaṃ santepi yathā bodhimaṇḍe māro āgatavelāyameva nivatto, tathā anivattetvā upaḍḍharattimattaṃ byākulamakaṃsu. Evaṃ upaḍḍharattimattaṃ anekappakāravibhiṃsanakadassanenapi bhagavantaṃ cāletuṃ asakkonto āḷavako cintesi – ‘‘yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyya’’nti.

อาฬวกยักษ์นั้น เมื่อไม่อาจทำให้พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหนีไปได้ ด้วยห่าฝน ๙ ประการเหล่านี้ คือ ลม ฝน หิน อาวุธ ถ่านเพลิง เถ้าร้อน ทรายร้อน โคลนร้อน และความมืด อย่างนี้แล้ว จึงได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยตนเอง พร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ซึ่งในมือถืออาวุธต่างๆ นานา สับสนอลหม่านไปด้วยหมู่ภูตมีรูปร่างนานาประการ หมู่ภูตเหล่านั้น กระทำการอันน่ากลัวนานาประการ เป็นประหนึ่งว่ากำลังรุมล้อมเข้ามาเหนือพระผู้มีพระภาคเจ้า (พลางร้องว่า) 'จงจับไว้ จงฆ่าเสีย' แต่ถึงกระนั้น หมู่ภูตเหล่านั้นก็เป็นเพียงผู้ไม่อาจเข้าใกล้พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ ดุจแมลงวันที่ไม่อาจเกาะก้อนเหล็กที่ลุกโชนได้ แม้เป็นเช่นนั้น หมู่ภูตเหล่านั้นก็มิได้ถอยกลับไป เหมือนมารที่ถอยกลับไปในเวลาที่มาถึง ณ โพธิมณฑล แต่ได้กระทำการรบกวนอยู่ตลอดกึ่งราตรี อาฬวกยักษ์ เมื่อไม่อาจทำให้พระผู้มีพระภาคเจ้าหวั่นไหวได้ แม้ด้วยการแสดงสิ่งน่าสะพรึงกลัวนานาประการตลอดกึ่งราตรีอย่างนี้ จึงคิดว่า 'ไฉนหนอ เราพึงปล่อยทุสสาวุธ (อาวุธคือผ้า) ซึ่งใครๆ ก็ไม่อาจเอาชนะได้'

Cattāri kira āvudhāni loke seṭṭhāni – sakkassa vajirāvudhaṃ, vessavaṇassa gadāvudhaṃ, yamassa nayanāvudhaṃ, āḷavakassa dussāvudhanti. Yadi hi sakko duṭṭho vajirāvudhaṃ sinerumatthake pahareyya, aṭṭhasaṭṭhisahassādhikayojanasatasahassaṃ vinivijjhitvā heṭṭhato gaccheyya. Vessavaṇena kujjhanakāle vissajjitaṃ gadāvudhaṃ bahūnaṃ yakkhasahassānaṃ sīsaṃ pātetvā puna hatthapāsaṃ āgantvā tiṭṭhati. Yamena duṭṭhena nayanāvudhena olokitamatte anekāni kumbhaṇḍasahassāni tattakapāle tilā viya pharantāni vinassanti. Āḷavako duṭṭho sace ākāse dussāvudhaṃ muñceyya, dvādasa vassāni devo na vasseyya. Sace pathaviyaṃ muñceyya. Sabbarukkhatiṇādīni sussitvā dvādasavassantare na puna viruheyyuṃ. Sace samudde muñceyya, tattakapāle udakabindu viya sabbamudakaṃ susseyya. Sace sinerusadisepi pabbate muñceyya, khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya. So evaṃ mahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarisāṭakaṃ muñcitvā aggahesi. Yebhuyyena dasasahassīlokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu ‘‘ajja [Pg.297] bhagavā āḷavakaṃ damessati, tattha dhammaṃ sossāmā’’ti yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu. Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi paripuṇṇamahosi.

ได้ยินว่า อาวุธ ๔ อย่างในโลกเป็นอาวุธชั้นเลิศ คือ วชิราวุธของท้าวสักกะ คทาวุธของท้าวเวสวัณ นัยนาวุธของพญายม และทุสสาวุธของอาฬวกยักษ์ จริงอยู่ หากท้าวสักกะพิโรธแล้วพึงประหารยอดเขาสิเนรุด้วยวชิราวุธ วชิราวุธนั้นก็จะเจาะทะลุ (ภูเขา) หนึ่งแสนหกหมื่นแปดพันโยชน์ลงไปเบื้องล่าง คทาวุธที่ท้าวเวสวัณผู้กริ้วแล้วปล่อยไป จะตัดศีรษะของยักษ์หลายพันตนแล้วกลับมาตั้งอยู่ที่มืออีก เพียงแค่พญายมผู้พิโรธแล้วแลดูด้วยนัยนาวุธ กุมภัณฑ์หลายพันตนก็จะพินาศแตกเปรี๊ยะๆ ดุจเมล็ดงาในกระทะร้อน หากอาฬวกยักษ์ผู้โกรธแล้วพึงปล่อยทุสสาวุธไปในอากาศ ฝนก็จะไม่ตกตลอด ๑๒ ปี หากพึงปล่อยไปบนแผ่นดิน ต้นไม้และหญ้าทั้งปวงก็จะเหี่ยวแห้งไป และจะไม่กลับงอกขึ้นอีกภายใน ๑๒ ปี หากพึงปล่อยไปในมหาสมุทร น้ำทั้งหมดก็จะเหือดแห้งไปดุจหยดน้ำในกระทะร้อน หากพึงปล่อยไปบนภูเขาแม้เช่นกับเขาสิเนรุ ภูเขานั้นก็จะแตกเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยกระจัดกระจายไป อาฬวกยักษ์นั้นได้แก้ผ้าห่ม (อุตตราสงค์) คือทุสสาวุธซึ่งมีอานุภาพมากอย่างนี้แล้วถือไว้ โดยส่วนมาก เทวดาในหมื่นโลกธาตุได้รีบประชุมกันด้วยคิดว่า 'วันนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจักทรงทรมานอาฬวกยักษ์ พวกเราจักได้ฟังธรรมในที่นั้น' แม้เทวดาผู้ใคร่จะชมการรบก็ได้ประชุมกัน ด้วยประการฉะนี้ ท้องฟ้าทั้งหมดจึงเต็มไปด้วยเหล่าเทวดา

Atha āḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñci. Taṃ asanivicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhamānamaddanatthaṃ pādapuñchanacoḷaṃ hutvā pādamūle nipati. Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho uddhatadāṭho viya sappo nittejo nimmado nipatitamānaddhajo hutvā cintesi – ‘‘dussāvudhampi me samaṇaṃ nābhibhosi. Kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? ‘‘Idaṃ kāraṇaṃ, mettāvihārayutto samaṇo, handa naṃ rosetvā mettāya viyojemī’’ti iminā sambandhenetaṃ vuttaṃ – atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā…pe… nikkhama samaṇāti. Tatthāyamadhippāyo – kasmā mayā ananuññāto mama bhavanaṃ pavisitvā gharasāmiko viya itthāgārassa majjhe nisinnosi? Ananuyuttametaṃ samaṇassa yadidaṃ adinnaparibhogo itthisaṃsaggo ca? Tasmā yadi tvaṃ samaṇadhamme ṭhito, nikkhama samaṇāti. Eke pana – ‘‘etāni aññāni ca pharusavacanāni vatvā evāyaṃ etadavocā’’ti bhaṇanti.

ลำดับนั้น อาฬวกยักษ์วนเวียนอยู่เบื้องบนๆ ในที่ไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้ปล่อยวัตถาวุธ (อาวุธคือผ้า) ไป อาวุธนั้นทำเสียงกึกก้องน่าสะพรึงกลัวในอากาศดุจจักรสายฟ้า มีควันพลุ่ง มีเปลวไฟลุกโชน ไปถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ได้กลายเป็นผ้าเช็ดพระบาทเพื่อจะย่ำยีมานะของยักษ์ ตกลงที่ใกล้พระบาทมูล อาฬวกยักษ์เห็นดังนั้นแล้ว ก็หมดฤทธิ์เดช หมดความคะนอง ดุจโคผู้เขาหัก ดุจงูที่ถูกถอนเขี้ยว มีธงคือมานะตกแล้ว ได้คิดว่า 'แม้ทุสสาวุธของเราก็ยังครอบงำสมณะไม่ได้ อะไรหนอเป็นเหตุ' (ครั้นคิดได้ว่า) 'นี่คือเหตุ สมณะประกอบด้วยเมตตาวิหาร เอาล่ะ เราจะทำให้ท่านโกรธแล้วให้เสื่อมจากเมตตา' ด้วยความเกี่ยวข้องดังนี้ ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า 'ลำดับนั้นแล อาฬวกยักษ์... (เข้าไปเฝ้า) พระผู้มีพระภาคเจ้า... (แล้วกล่าวว่า) จงออกไป สมณะ' ในคำนั้น มีอธิบายดังนี้ 'เหตุไร ท่านไม่ได้รับอนุญาตจากเรา เข้ามาในวิมานของเราแล้ว นั่งอยู่ท่ามกลางเหล่านางสนมประดุจเป็นเจ้าของบ้าน การกระทำนี้ คือการบริโภคของที่เขาไม่ให้ และการคลุกคลีด้วยสตรี ไม่สมควรแก่สมณะเลย เพราะฉะนั้น ถ้าท่านตั้งอยู่ในสมณธรรมแล้วไซร้ จงออกไปเถิด สมณะ' ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'อาฬวกยักษ์นี้ กล่าวคำหยาบเหล่านี้และคำหยาบอื่นๆ แล้วจึงได้กล่าวคำนี้'

Atha bhagavā – ‘‘yasmā thaddho paṭithaddhabhāvena vinetuṃ na sakkā, so hi paṭithaddhabhāve kayiramāne, seyyathāpi caṇḍassa kukkurassa nāsāya pittaṃ bhindeyya, so bhiyyosomattāya caṇḍataro assa, evaṃ thaddhataro hoti, mudunā pana so sakkā vinetu’’nti ñatvā, sādhāvusoti piyavacanena tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā nikkhami. Tena vuttaṃ sādhāvusoti bhagavā nikkhamīti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า 'เพราะคนกระด้าง ไม่อาจฝึกได้ด้วยความเป็นคนกระด้างตอบ จริงอยู่ เมื่อมีการกระทำตอบด้วยความกระด้าง เขาย่อมจะกระด้างยิ่งขึ้น เปรียบเหมือนคนพึงบี้ดีงูที่จมูกของสุนัขดุร้าย มันก็จะดุร้ายยิ่งขึ้นไปอีกฉันใด เขาก็จะกระด้างยิ่งขึ้นฉันนั้น แต่เขาสามารถฝึกได้ด้วยความอ่อนโยน' ดังนี้แล้ว จึงทรงรับคำของยักษ์นั้นด้วยพระดำรัสอันเป็นที่รักว่า 'ดีล่ะ ท่านผู้มีอายุ' แล้วเสด็จออกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ดีล่ะ ท่านผู้มีอายุ แล้วเสด็จออกไป'

Tato āḷavako – ‘‘subbaco vatāyaṃ samaṇo ekavacaneneva nikkhanto, evaṃ nāma nikkhametuṃ sukhaṃ samaṇaṃ akāraṇenevāhaṃ sakalarattiṃ yuddhena abbhuyyāsi’’nti muducitto hutvā puna cintesi – ‘‘idānipi na sakkā jānituṃ, kiṃ nu kho subbacatāya nikkhanto udāhu kodhano. Handāhaṃ vīmaṃsāmī’’ti. Tato pavisa, samaṇāti āha. Atha subbacoti mudubhūtacittavavatthānakaraṇatthaṃ puna piyavacanaṃ vadanto sādhāvusoti bhagavā [Pg.298] pāvisi. Āḷavako punappunaṃ tameva subbacabhāvaṃ vīmaṃsanto dutiyampi tatiyampi nikkhama pavisāti āha. Bhagavāpi tathā akāsi. Yadi na kareyya, pakatiyāpi thaddhayakkhassa cittaṃ thaddhataraṃ hutvā dhammakathāya bhājanaṃ na bhaveyya. Tasmā yathā nāma mātā rodantaṃ puttakaṃ yaṃ so icchati, taṃ datvā vā katvā vā saññāpesi tathā bhagavā kilesarodanena rodantaṃ yakkhaṃ saññāpetuṃ yaṃ so bhaṇati, taṃ akāsi. Yathā ca dhātī thaññaṃ apivantaṃ dārakaṃ kiñci datvā upalāḷetvā pāyeti, tathā bhagavā yakkhaṃ lokuttaradhammakhīraṃ pāyetuṃ tassa patthitavacanakaraṇena upalāḷento evamakāsi. Yathā ca puriso lābumhi catumadhuraṃ pūretukāmo tassabbhantaraṃ sodheti, evaṃ bhagavā yakkhassa citte lokuttaracatumadhuraṃ pūretukāmo tassabbhantare kodhamalaṃ sodhetuṃ yāva tatiyaṃ nikkhamanapavisanaṃ akāsi.

ลำดับนั้น อาฬวกยักษ์มีจิตอ่อนโยนแล้ว คิดอีกว่า “สมณะรูปนี้เป็นผู้ว่าง่ายหนอ ออกไปแล้วด้วยคำพูดคำเดียวเท่านั้น เราได้รบกับสมณะผู้ให้ออกไปได้ง่ายอย่างนี้โดยไม่มีเหตุผลด้วยอาวุธตลอดทั้งคืน” (แล้วคิดอีกว่า) “ถึงบัดนี้ก็ยังไม่อาจรู้ได้ว่า ท่านออกไปเพราะความเป็นผู้ว่าง่าย หรือว่าเพราะโกรธกันแน่ เอาล่ะ เราจะลองดู” ลำดับนั้น จึงกล่าวว่า “เชิญเข้ามาเถิด สมณะ” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่อทรงกระทำให้การตัดสินใจในจิตที่อ่อนโยนลงแล้วว่า (พระองค์) เป็นผู้ว่าง่าย จึงตรัสพระดำรัสอันเป็นที่รักอีกว่า “ดีล่ะ อาวุโส” แล้วเสด็จเข้าไป อาฬวกยักษ์ใคร่จะทดลองความเป็นผู้ว่าง่ายนั้นนั่นแหละซ้ำแล้วซ้ำเล่า จึงได้กล่าวทั้งครั้งที่สองและครั้งที่สามว่า “จงออกไป จงเข้ามา” แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงกระทำเช่นนั้น หากพระองค์ไม่ทรงกระทำ จิตของยักษ์ผู้แข็งกระด้างโดยปกติอยู่แล้ว ก็จะยิ่งแข็งกระด้างขึ้นไปอีก ไม่พึงเป็นภาชนะแห่งธรรมกถา เพราะเหตุนั้น เปรียบเหมือนมารดาปลอบบุตรน้อยผู้กำลังร้องไห้ ด้วยการให้หรือทำการที่บุตรนั้นต้องการ ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้น เพื่อจะทรงทำให้ยักษ์ผู้กำลังร้องไห้ด้วยการร้องไห้คือกิเลสให้รู้แจ้ง จึงได้ทรงกระทำตามที่ยักษ์นั้นพูด เปรียบเหมือนแม่นมให้สิ่งของบางอย่างแก่ทารกที่ไม่ยอมดื่มนม แล้วปลอบโยนให้ดื่ม ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้น เพื่อจะทรงให้ยักษ์ดื่มน้ำนมคือโลกุตรธรรม จึงทรงปลอบโยนด้วยการทรงกระทำตามคำที่เขาปรารถนา ได้ทรงกระทำเช่นนี้แล้ว และเปรียบเหมือนบุรุษผู้ต้องการจะบรรจุจตุรมธุรสลงในน้ำเต้า ย่อมชำระภายในของน้ำเต้านั้นก่อน ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้น ทรงประสงค์จะบรรจุจตุรมธุรสคือโลกุตรธรรมลงในจิตของยักษ์ จึงทรงกระทำการเสด็จออกและเสด็จเข้าไปจนถึงครั้งที่สาม เพื่อชำระมลทินคือความโกรธภายในจิตของยักษ์นั้น

Atha āḷavako ‘‘subbaco ayaṃ samaṇo ‘nikkhamā’ti vutto nikkhamati, ‘pavisā’ti vutto pavisati. Yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ evameva sakalarattiṃ kilametvā pāde gahetvā pāragaṅgāya khipeyya’’nti? Pāpakaṃ cittaṃ uppādetvā catutthavāraṃ āha nikkhama, samaṇāti. Taṃ ñatvā bhagavā na khvāhaṃ tanti āha. Evaṃ vā vutte taduttarikaraṇīyaṃ pariyesamāno pañhaṃ pucchitabbaṃ maññissati. Taṃ dhammakathāya mukhaṃ bhavissatīti ñatvā, na khvāhaṃ tanti āha. Tattha na-iti paṭikkhepe. Khoti avadhāraṇe. Ahanti attanidassanaṃ. Tanti hetuvacanaṃ. Tenevettha ‘‘yasmā tvaṃ evaṃ cintesi, tasmā ahaṃ, āvuso, neva nikkhamissāmi, yaṃ te karaṇīyaṃ, taṃ karohī’’ti evamattho daṭṭhabbo.

ครั้งนั้น อาฬวกยักษ์คิดอกุศลจิตขึ้นว่า “สมณะรูปนี้ว่าง่ายจริง เมื่อเราบอกว่า ‘จงออกไป’ ก็ออกไป เมื่อบอกว่า ‘จงเข้ามา’ ก็เข้ามา ไฉนหนอ เราจะพึงทำให้สมณะรูปนี้ลำบากอย่างนี้แหละตลอดทั้งคืน แล้วจับที่เท้าเหวี่ยงไปที่ฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำคงคา” แล้วได้กล่าวเป็นครั้งที่สี่ว่า “จงออกไป สมณะ” พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบความคิดนั้นแล้ว จึงตรัสว่า “ดูก่อนอาวุโส เราจักไม่ออกไปละ” อีกอย่างหนึ่ง ทรงดำริว่า เมื่อเรากล่าวอย่างนี้แล้ว ยักษ์นั้นเมื่อแสวงหาสิ่งที่ควรทำยิ่งขึ้นไป ก็จะสำคัญว่าควรถามปัญหา ปัญหานั้นจักเป็นทางเบื้องต้นแห่งธรรมกถา ดังนี้แล้ว จึงตรัสว่า “ดูก่อนอาวุโส เราจักไม่ออกไปละ” ในคำนั้น บทว่า น เป็นไปในความหมายว่าปฏิเสธ บทว่า โข เป็นไปในความหมายว่ายืนยันแน่นอน บทว่า อหํ เป็นการแสดงถึงพระองค์เอง บทว่า ตํ เป็นคำบอกเหตุ เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ พึงเห็นความหมายดังนี้ว่า “ดูก่อนอาวุโส เพราะท่านคิดอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น เราจักไม่ออกไปเป็นอันขาด สิ่งใดที่ท่านพึงกระทำ ท่านจงกระทำสิ่งนั้นเถิด”

Tato āḷavako yasmā pubbepi ākāsena gamanavelāya – ‘‘kiṃ nu kho etaṃ suvaṇṇavimānaṃ, udāhu rajatamaṇivimānānaṃ aññataraṃ, handa naṃ passāmā’’ti evaṃ attano vimānaṃ āgate iddhimante tāpasaparibbājake pañhaṃ pucchitvā vissajjetuṃ asakkonte cittakkhepādīhi viheṭheti, tasmā bhagavantampi tathā viheṭhessāmīti maññamāno pañhaṃ tantiādimāha.

ลำดับนั้น อาฬวกยักษ์ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ปัญหํ ตํ" (สมณะ เราจักถามปัญหากะท่าน) เป็นต้น ด้วยสำคัญว่า “เราจักเบียดเบียนแม้พระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนั้น” เพราะว่า แม้ในกาลก่อน อาฬวกยักษ์ได้ถามปัญหากะดาบสและปริพาชกผู้มีฤทธิ์ ซึ่งมาสู่วิมานของตนด้วยคิดอย่างนี้ในเวลาที่เดินทางมาทางอากาศว่า “นี่วิมานทองคำ หรือว่าเป็นวิมานอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาวิมานเงินและวิมานแก้วมณี เอาล่ะ เรามาดูกันเถิด” เมื่อท่านเหล่านั้นไม่สามารถจะตอบได้ ก็เบียดเบียนด้วยการทำให้จิตฟุ้งซ่านเป็นต้น

Kuto panassa pañhāti[Pg.299]? Tassa kira mātāpitaro kassapaṃ bhagavantaṃ payirupāsitvā aṭṭha pañhe saha vissajjanena uggahesuṃ. Te daharakāle āḷavakaṃ pariyāpuṇāpesuṃ; so kālaccayena vissajjanaṃ sammussi. Tato ‘‘ime pañhāpi mā vinassantū’’ti suvaṇṇapaṭṭhe jātihiṅgulakena lekhāpetvā vimāne nikkhipi. Evamete puṭṭhapañhā buddhavisayāva honti. Bhagavā taṃ sutvā yasmā buddhānaṃ pariccattalābhantarāyo vā jīvitantarāyo vā sabbaññutaññāṇabyāmappabhādipaṭighāto vā na sakkā kenaci kātuṃ, tasmā naṃ loke asādhāraṇaṃ buddhānubhāvaṃ dassento na khvāhaṃ taṃ, āvuso, passāmi sadevake loketiādimāha.

ก็ปัญหาของยักษ์นั้นมาจากไหน? ได้ยินว่า มารดาบิดาของยักษ์นั้นได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะแล้ว ได้เรียนรู้ปัญหา ๘ ข้อพร้อมทั้งคำตอบ ท่านทั้งสองได้ให้อาฬวกยักษ์เรียนในวัยเด็ก แต่เขาได้ลืมคำตอบไปเมื่อกาลเวลาล่วงไป ลำดับนั้น ด้วยคิดว่า “ขอปัญหาเหล่านี้อย่าได้เสื่อมสูญไปเลย” จึงให้จารึกไว้บนแผ่นทองด้วยชาดหรคุณ แล้วเก็บไว้ในวิมาน ด้วยประการฉะนี้ ปัญหาที่ถูกถามเหล่านี้จึงเป็นพุทธวิสัยเท่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับคำนั้นแล้ว และเพราะว่าอันตรายต่อลาภที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสละแล้วก็ดี อันตรายต่อพระชนม์ชีพก็ดี หรือการกระทบกระทั่งต่อพระรัศมีวาแห่งพระสัพพัญญุตญาณก็ดี ใครๆ ไม่อาจกระทำได้ เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงพุทธานุภาพอันไม่ทั่วไปในโลกแก่ยักษ์นั้น ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “ดูก่อนอาวุโส เรายังไม่เห็นบุคคลนั้นในโลกพร้อมทั้งเทวโลก”

Evaṃ bhagavā tassa bādhanacittaṃ paṭisedhetvā pañhāpucchane ussāhaṃ janento āha apica tvaṃ, āvuso, puccha, yadākaṅkhasīti. Tassattho – puccha, yadi ākāṅkhasi, na me pañhāvissajjane bhāro atthi. Atha vā puccha, yaṃ ākaṅkhasi. Sabbaṃ te vissajjessāmīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi. Evaṃ bhagavato sabbaññupavāraṇāya pavāritāya atha kho āḷavako yakkho bhagavantaṃ gāthāya ajjhabhāsi.

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามจิตที่คิดจะเบียดเบียนของยักษ์นั้นอย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงทำให้เกิดความกระตือรือร้นในการถามปัญหา จึงตรัสว่า “ดูก่อนอาวุโส อีกอย่างหนึ่ง ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด” ความหมายของคำนั้นคือ “ถ้าท่านปรารถนา ก็จงถามเถิด ภาระในการตอบปัญหาของเราไม่มี” อีกนัยหนึ่ง “ท่านปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามเถิด เราจักตอบทุกอย่างแก่ท่าน” ดังนี้ พระองค์ได้ทรงปวารณาด้วยสัพพัญญุปวารณา อันไม่ทั่วไปแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก และพระมหาสาวกทั้งหลาย เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปวารณาด้วยสัพพัญญุปวารณาอย่างนี้แล้ว ครั้งนั้นแล อาฬวกยักษ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถา

Tattha kiṃ sūdha vittanti, kiṃ su idha vittaṃ. Vittanti dhanaṃ. Taṃ hi pītisaṅkhātaṃ vittiṃ karoti, tasmā ‘‘vitta’’nti vuccati. Suciṇṇanti sukataṃ. Sukhanti kāyikacetasikaṃ sātaṃ. Āvahātīti āvahati āneti deti appeti. Have-iti daḷhatthe nipāto. Sādutaranti atisayena sādu. ‘‘Sādhutara’’ntipi pāṭho. Rasānanti rasasaññitānaṃ dhammānaṃ. Kathanti kena pakārena. Kathaṃjīvino jīvitaṃ kathaṃjīviṃjīvitaṃ. Gāthābandhasukhatthaṃ pana sānunāsikaṃ vuccati. Kathaṃjīviṃ jīvatanti vā pāṭho, tassa ‘‘jīvantānaṃ kathaṃjīvi’’nti attho. Evaṃ imāya gāthāya ‘‘kiṃ su idha loke purisassa vittaṃ seṭṭhaṃ? Kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti? Kiṃ rasānaṃ sādutaraṃ? Kathaṃjīviṃ jīvitaṃ seṭṭhamāhū’’ti? Ime cattāro pañhe pucchi.

ในคาถานั้น บทว่า กึ สูธ วิตฺตํ คือ กึ สุ อิธ วิตฺตํ. บทว่า วิตฺตํ คือ ทรัพย์. จริงอยู่ ทรัพย์นั้นย่อมกระทำความยินดีที่เรียกว่า วิตฺติ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วิตฺตํ. บทว่า สุจิณฺณํ คือ อันทำดีแล้ว. บทว่า สุขํ คือ ความสุขทางกายและทางใจ. บทว่า อาวหาติ คือ ย่อมนำมา ย่อมนำมาให้ ย่อมให้ ย่อมส่งให้. บทว่า หเว เป็นนิบาตในความหมายว่ามั่นคง. บทว่า สาธุตรํ คือ ดีเลิศโดยยิ่ง. มีบทอ่านว่า สาธุตรํ ก็มี. บทว่า รสานํ คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่เรียกว่ารส. บทว่า กถํ คือ โดยประการใด. บทว่า กถํชีวิโน ชีวิตํ เป็น กถํชีวึชีวิตํ. แต่เพื่อความสะดวกในการประพันธ์คาถา จึงกล่าวให้มีเสียงนาสิก. มีบทอ่านว่า กถํชีวึ ชีวตํ ก็มี ความหมายของบทนั้นคือ “การดำรงชีวิตอย่างไรของเหล่าผู้มีชีวิตอยู่”. ด้วยคาถานี้ ยักษ์ได้ทูลถามปัญหา ๔ ข้อนี้ว่า “อะไรหนอเป็นทรัพย์อันประเสริฐของบุรุษในโลกนี้? อะไรหนอที่ประพฤติดีแล้วย่อมนำสุขมาให้? อะไรหนอเป็นรสที่เลิศกว่ารสทั้งหลาย? บัณฑิตทั้งหลายกล่าวชีวิตของผู้ที่เป็นอยู่อย่างไรว่าเป็นชีวิตที่ประเสริฐ?”

Athassa bhagavā kassapadasabalena vissajjitanayeneva vissajjento imaṃ gāthamāha saddhīdha vittanti. Tattha yathā hiraññasuvaṇṇādi vittaṃ upabhogasukhaṃ [Pg.300] āvahati, khuppipāsādidukkhaṃ paṭibāhati, dāliddiyaṃ vūpasameti, muttādiratanapaṭilābhahetu hoti, lokasantatiñca āvahati, evaṃ lokiyalokuttarā saddhāpi yathāsambhavaṃ lokiyalokuttaraṃ vipākaṃ sukhamāvahati, saddhādhurena paṭipannānaṃ jātijarādidukkhaṃ paṭibāhati, guṇadāliddiyaṃ vūpasameti, satisambojjhaṅgādiratanapaṭilābhahetu hoti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงวิสัชนาโดยนัยที่พระกัสสปทศพลทรงวิสัชนาไว้แล้วนั่นเทียว จึงได้ตรัสพระคาถานี้ว่า สทฺธีธ วิตฺตํ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ทรัพย์คือทองและเงินเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งสุขในการบริโภค ย่อมป้องกันทุกข์คือความหิวและความกระหายเป็นต้น ย่อมระงับความเป็นคนขัดสน เป็นเหตุแห่งการได้รัตนะมีแก้วมุกดาเป็นต้น และย่อมนำมาซึ่งความสืบต่อแห่งโลก ฉันใด, ศรัทธาอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ก็ฉันนั้น ย่อมนำมาซึ่งวิบากสุขอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระตามสมควร ย่อมป้องกันทุกข์คือชาติชราเป็นต้นแก่ผู้ปฏิบัติโดยมีศรัทธาเป็นธูระ ย่อมระงับความเป็นผู้ขัดสนคุณ เป็นเหตุแห่งการได้รัตนะคือสติสัมโพชฌงค์เป็นต้น.

‘‘Saddho sīlena sampanno, yaso bhogasamappito;

Yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati, tattha tattheva pūjito’’ti. (dha. pa. 303) –

“กุลบุตรผู้มีศรัทธา ถึงพร้อมด้วยศีล เพียบพร้อมด้วยยศและโภคะ ย่อมเข้าไปสู่ประเทศใดๆ ย่อมเป็นผู้ได้รับบูชาในประเทศนั้นๆ นั่นเทียว” ดังนี้.

Vacanato lokasantatiñca āvahatīti katvā ‘‘vitta’’nti vuttaṃ. Yasmā pana tesaṃ saddhāvittaṃ anugāmikaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbasampattihetu, lokiyassa hiraññasuvaṇṇādivittassāpi nidānaṃ. Saddhoyeva hi dānādīni puññāni katvā vittaṃ adhigacchati, assaddhassa pana vittaṃ yāvadeva anatthāya hoti, tasmā seṭṭhanti vuttaṃ. Purisassāti ukkaṭṭhaparicchedadesanā. Tasmā na kevalaṃ purisassa, itthiādīnampi saddhāvittameva seṭṭhanti veditabbaṃ.

เพราะพระดำรัส (ในข้อก่อน) จึงนำมาซึ่งความสืบต่อแห่งโลกด้วย เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “ทรัพย์”. ก็เพราะเหตุใด ทรัพย์คือศรัทธาของกุลบุตรเหล่านั้นเป็นของติดตามไปได้ ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เป็นเหตุแห่งสมบัติทั้งปวง และเป็นเหตุแห่งทรัพย์ทางโลกคือทองและเงินเป็นต้นด้วย. จริงอยู่ ผู้มีศรัทธาเท่านั้น กระทำบุญมีทานเป็นต้นแล้วย่อมได้ทรัพย์ ส่วนทรัพย์ของผู้ไม่มีศรัทธา ย่อมเป็นไปเพื่อความฉิบหายโดยแท้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ประเสริฐที่สุด”. บทว่า ปุริสสฺส เป็นเทศนาที่แสดงโดยยกส่วนที่เลิศขึ้นมาเป็นข้อกำหนด เพราะเหตุนั้น ไม่พึงทราบว่าทรัพย์คือศรัทธาเท่านั้นประเสริฐที่สุดสำหรับบุรุษอย่างเดียว พึงทราบว่าทรัพย์คือศรัทธาเท่านั้นประเสริฐที่สุดแม้สำหรับสตรีเป็นต้นด้วย.

Dhammoti dasakusaladhammo, dānasīlabhāvanādhammo vā. Suciṇṇoti sukato sucarito. Sukhamāvahatīti soṇaseṭṭhiputtaraṭṭhapālādīnaṃ viya manussasukhaṃ, sakkādīnaṃ viya dibbasukhaṃ, pariyosāne mahāpadumādīnaṃ viya nibbānasukhañca āvahati.

บทว่า ธมฺโม ได้แก่ กุศลธรรม ๑๐ ประการ หรือธรรมคือทาน ศีล ภาวนา. บทว่า สุจิณฺโณ ได้แก่ อันบุคคลทำดีแล้ว ประพฤติดีแล้ว. บทว่า สุขมาวหติ ความว่า ย่อมนำมาซึ่งมนุสสสุขเหมือนของโสณเศรษฐีบุตรและรัฐบาลเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งทิพยสุขเหมือนของท้าวสักกะเป็นต้น และในที่สุดย่อมนำมาซึ่งนิพพานสุขเหมือนของมหาปทุมกุมารเป็นต้น.

Saccanti ayaṃ saccasaddo anekesu atthesu dissati. Seyyathidaṃ – ‘‘saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā ’’ tiādīsu (dha. pa. 224) vācāsacce. ‘‘Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā’’tiādīsu (jā. 2.21.433) viratisacce. ‘‘Kasmā nu saccāni vadanti nānā, pavādiyāse kusalā vadānā’’tiādīsu (su. ni. 891) diṭṭhisacce. ‘‘Cattārimāni, bhikkhave, brāhmaṇasaccānī’’tiādīsu (a. ni. 4.185) brāhmaṇasacce. ‘‘Ekaṃ hi saccaṃ na dutiyamatthī’’tiādīsu (su. ni. 890; mahāni. 119) paramatthasacce. ‘‘Catunnaṃ saccānaṃ kati kusalā’’tiādīsu (vibha. 216) ariyasacce. Idha pana paramatthasaccaṃ nibbānaṃ viratisaccañca abbhantaraṃ katvā [Pg.301] vācāsaccaṃ adhippetaṃ, yassānubhāvena udakādīni vase vattenti, jātijarāmaraṇapāraṃ taranti. Yathāha –

ในบทว่า สจฺจํ, สัจจศัพท์นี้ย่อมปรากฏในอรรถเป็นอันมาก. ได้แก่ ในวจีสัจจะ ในบาลีเป็นต้นว่า “พึงกล่าวคำสัตย์ ไม่พึงโกรธ”. ในวิรติสัจจะ ในบาลีเป็นต้นว่า “สมณพราหมณ์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นในสัจจะ”. ในทิฏฐิสัจจะ ในบาลีเป็นต้นว่า “ผู้ฉลาดที่กล่าววาทะต่างๆ กัน เหตุไรหนอจึงกล่าวสัจจะต่างๆ กัน”. ในพราหมณสัจจะ ในบาลีเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พราหมณสัจจะเหล่านี้มี ๔ อย่าง”. ในปรมัตถสัจจะ ในบาลีเป็นต้นว่า “สัจจะมีหนึ่งเท่านั้น ไม่มีที่สอง”. ในอริยสัจ ในบาลีเป็นต้นว่า “ในสัจจะ ๔ อย่าง สัจจะเท่าไรเป็นกุศล”. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาวจีสัจจะ โดยรวมเอาปรมัตถสัจจะคือนิพพานและวิรติสัจจะไว้ภายใน ซึ่งด้วยอานุภาพของวจีสัจจะนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมทำน้ำเป็นต้นให้เป็นไปในอำนาจ ย่อมข้ามฝั่งคือชาติ ชรา และมรณะได้. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

‘‘Saccena vācenudakamhi dhāvati,Visampi saccena hananti paṇḍitā;

Saccena devo thanayaṃ pavassati,Sace ṭhitā nibbutiṃ patthayanti.

“บัณฑิตทั้งหลายย่อมเดินไปได้แม้ในน้ำด้วยวาจาสัตย์, บัณฑิตทั้งหลายย่อมกำจัดได้แม้ซึ่งพิษด้วยสัจจะ, ฝนย่อมตกต้องคำรนอยู่ด้วยสัจจะ, ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะย่อมปรารถนานิพพาน.

‘‘Ye kecime atthi rasā pathabyā,Saccaṃ tesaṃ sādutaraṃ rasānaṃ;

Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ca,Taranti jātimaraṇassa pāra’’nti. (jā. 2.21.433);

“รสทั้งหลายเหล่าใดเหล่าหนึ่งมีอยู่ในแผ่นดิน, สัจจะเป็นรสที่ดียิ่งกว่าบรรดารสทั้งหลายเหล่านั้น, ทั้งสมณะและพราหมณ์ผู้ตั้งมั่นอยู่ในสัจจะ ย่อมข้ามฝั่งคือชาติและมรณะได้” ดังนี้.

Sādutaranti madhurataraṃ paṇītataraṃ. Rasānanti ye ime ‘‘mūlaraso khandharaso’’tiādinā (dha. sa. 628-630) nayena sāyanīyadhammā, yecime ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sabbaṃ phalarasaṃ (mahāva. 300), arasarūpo bhavaṃ gotamo, ye te, brāhmaṇa, rūparasā saddarasā (pārā. 3; a. ni. 8.11), anāpatti rasarase (pāci. 605-611), ayaṃ dhammavinayo ekaraso vimuttiraso (cūḷava. 385; a. ni. 8.19), bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassā’’tiādinā (mahāni. 149) nayena rūpācārarasupavajjā avasesā byañjanādayo ‘‘dhammarasā’’ti vuccanti. Tesaṃ rasānaṃ saccaṃ have sādutaraṃ saccameva sādutaraṃ. Sādhutaraṃ vā, seṭṭhataraṃ, uttamataraṃ. Mūlarasādayo hi sarīramupabrūhenti, saṃkilesikañca sukhamāvahanti. Saccarase viratisaccavācāsaccarasā samathavipassanādīhi cittaṃ upabrūheti, asaṃkilesikañca sukhamāvahati. Vimuttiraso paramatthasaccarasaparibhāvitattā sādu, attharasadhammarasā ca tadadhigamūpāyabhūtaṃ atthañca dhammañca nissāya pavattitoti.

บทว่า สาทุตรํ ได้แก่ อร่อยยิ่งกว่า ประณีตยิ่งกว่า. บทว่า รสานํ ได้แก่ ธรรมที่ควรลิ้มเหล่าใดโดยนัยเป็นต้นว่า “มูลรส (รสที่ราก) ขันธรส (รสที่ลำต้น)” และธรรมเหล่าใดที่เรียกว่า “ธรรมรส” โดยนัยเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตผลรสทั้งปวง” “ท่านพระโคดมไม่มีรส” “ดูก่อนพราหมณ์ รูปที่น่าพอใจ (รูปรส) เสียงที่น่าพอใจ (สัททรส) เหล่านั้น” “ไม่มีอาบัติในรสที่เกิดจากรส” “ธรรมวินัยนี้มีรสเดียวคือวิมุตติรส” “พระผู้มีพระภาคทรงมีส่วนแห่งอัตถรสและธรรมรส” ซึ่งเว้นจากรูปรสและอาจารรส ที่เหลือมีพยัญชนะเป็นต้น. บรรดารสทั้งหลายเหล่านั้น สัจจะแลเป็นรสที่ดียิ่งกว่า สัจจะเท่านั้นเป็นรสที่ดียิ่งกว่า. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า สาทุตรํ ได้แก่ ประเสริฐกว่า, สูงสุดกว่า. จริงอยู่ รสมีมูลรสเป็นต้นย่อมบำรุงร่างกาย และย่อมนำมาซึ่งสุขที่เศร้าหมอง. ในบรรดาสัจจรส วิรติสัจจรสและวจีสัจจรสย่อมบำรุงจิตด้วยสมถะและวิปัสสนาเป็นต้น และย่อมนำมาซึ่งสุขที่ไม่เศร้าหมอง. วิมุตติรสเป็นรสดีเพราะอบรมด้วยปรมัตถสัจจรส, ส่วนอัตถรสและธรรมรสก็เป็นรสดีเพราะเป็นไปโดยอาศัยประโยชน์และธรรมอันเป็นอุบายให้บรรลุปรมัตถสัจจรสนั้น.

Paññājīviṃjīvitanti ettha pana yvāyaṃ andhekacakkhudvicakkhukesu dvicakkhupuggalo gahaṭṭho vā kammantānuṭṭhāna-saraṇagamanadāna-saṃvibhāga-sīlasamādānuposathakammādi gahaṭṭhapaṭipadaṃ, pabbajito vā avippaṭisārakarasīlasaṅkhātaṃ taduttaricittavisuddhiādibhedampi pabbajitapaṭipadaṃ paññāya ārādhetvā jīvati, tassa [Pg.302] paññāya jīvino jīvitaṃ, taṃ vā paññājīvitaṃ seṭṭhamāhūti evamattho daṭṭhabbo.

ส่วนในบทว่า ปญฺญาชีวึ ชีวิตํ นี้ พึงเห็นอรรถอย่างนี้ว่า ในบรรดาบุคคลผู้บอด ผู้มีจักษุข้างเดียว และผู้มีสองจักษุ, บุคคลผู้มีสองจักษุใดนี้ เป็นคฤหัสถ์ก็ตาม บำเพ็ญคฤหัสถ์ปฏิปทามีการประกอบการงาน การถึงสรณะ การให้ทาน การแบ่งปัน การสมาทานศีล การทำอุโบสถกรรมเป็นต้นให้บริบูรณ์ด้วยปัญญา, เป็นบรรพชิตก็ตาม บำเพ็ญบรรพชิตปฏิปทาอันได้ชื่อว่าศีลที่ทำให้ไม่เดือดร้อน แม้ที่มีความแตกต่างกันคือจิตตวิสุทธิเป็นต้นอันยิ่งกว่าศีลนั้นให้บริบูรณ์ด้วยปัญญา แล้วเป็นอยู่, (บัณฑิตทั้งหลาย) กล่าวว่า ชีวิตของผู้อยู่ด้วยปัญญานั้น หรือชีวิตที่อยู่ด้วยปัญญานั้น ประเสริฐที่สุด.

Evaṃ bhagavatā vissajjite cattāropi pañhe sutvā attamano yakkho avasesepi cattāro pañhe pucchanto kathaṃsu tarati oghanti gāthamāha. Athassa bhagavā purimanayeneva vissajjento saddhāya taratīti gāthamāha. Tattha kiñcāpi yo catubbidhamoghaṃ tarati, so saṃsāraṇṇavampi tarati, vaṭṭadukkhampi acceti, kilesamalāpi parisujjhati, evaṃ santepi pana yasmā assaddho oghataraṇaṃ asaddahanto na pakkhandati, pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggena pamatto tattheva visattattā saṃsāraṇṇavaṃ na tarati, kusīto dukkhaṃ viharati vokiṇṇo akusalehi dhammehi, appañño suddhimaggaṃ ajānanto na parisujjhati, tasmā tappaṭipakkhaṃ dassentena bhagavatā ayaṃ gāthā vuttā.

อฬวกยักษ์ได้ฟังปัญหาแม้ทั้ง ๔ ข้อที่พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาแล้วอย่างนี้ มีใจยินดีแล้ว เมื่อจะทูลถามปัญหาที่เหลืออีก ๔ ข้อ จึงได้กล่าวคาถาว่า กถํสุ ตรติ โอฆํ เป็นต้น. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงวิสัชนาแก่ยักษ์นั้นโดยนัยก่อนนั่นเทียว จึงได้ตรัสคาถาว่า สทฺธาย ตรติ เป็นต้น. ในคาถานั้น แม้ว่าโดยที่แท้ ผู้ใดข้ามโอฆะ ๔ อย่างได้ ผู้นั้นย่อมข้ามมหาสมุทรคือสงสารได้ด้วย ย่อมล่วงพ้นวัฏทุกข์ได้ด้วย ย่อมบริสุทธิ์จากมลทินคือกิเลสได้ด้วย ถึงอย่างนั้นก็จริง แต่เพราะว่าคนไม่มีศรัทธา ไม่เชื่อมั่นในการข้ามโอฆะ ย่อมไม่ก้าวลงไป เป็นผู้ประมาทเพราะปล่อยจิตไปในกามคุณ ๕ จึงติดข้องอยู่ในกามคุณ ๕ นั้นนั่นแหละ ย่อมข้ามมหาสมุทรคือสงสารไม่ได้, คนเกียจคร้านระคนด้วยอกุศลธรรมทั้งหลาย ย่อมอยู่เป็นทุกข์, คนไม่มีปัญญา ไม่รู้ทางแห่งความบริสุทธิ์ ย่อมไม่บริสุทธิ์, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงธรรมอันเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรมเหล่านั้น จึงตรัสพระคาถานี้.

Evaṃ vuttāya cetāya yasmā sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānaṃ saddhindriyaṃ, tasmā saddhāya tarati oghanti iminā padena diṭṭhoghataraṇaṃ sotāpattimaggaṃ sotāpannañca pakāseti. Yasmā pana sotāpanno kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sātaccakiriyasaṅkhatena appamādena samannāgato dutiyamaggaṃ ārādhetvā ṭhapetvā sakidevimaṃ lokaṃ āgamanamaggaṃ avasesaṃ sotāpattimaggena atiṇṇaṃ bhavoghavatthuṃ saṃsāraṇṇavaṃ tarati, tasmā appamādena aṇṇavanti iminā padena bhavoghataraṇaṃ sakadāgāmimaggaṃ sakadāgāmiñca pakāseti. Yasmā ca sakadāgāmī vīriyena tatiyamaggaṃ ārādhetvā sakadāgāmimaggena anatītaṃ kāmoghavatthuṃ kāmoghasaññitañca kāmadukkhamacceti, tasmā vīriyena dukkhamaccetīti iminā padena kāmoghataraṇaṃ anāgāmimaggaṃ anāgāmiñca pakāseti. Yasmā pana anāgāmī vigatakāmasaññāya parisuddhāya paññāya ekantaparisuddhaṃ catutthamaggapaññaṃ ārādhetvā anāgāmimaggena appahīnaṃ avijjāsaṅkhātaṃ paramamalaṃ pajahati, tasmā paññāya parisujjhatīti, iminā padena avijjoghataraṇaṃ arahattamaggañca arahattañca pakāseti. Imāya ca arahattanikūṭena kathitāya gāthāya pariyosāne yakkho sotāpattiphale patiṭṭhāsi.

ก็โดยคาถานี้ที่ตรัสไว้อย่างนี้ เพราะว่าสัทธินทรีย์เป็นปทัฏฐานแห่งองค์โสดาปัตติมรรค ฉะนั้น ด้วยบทว่า สทฺธาย ตรติ โอฆํ นี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงประกาศโสดาปัตติมรรคอันเป็นการข้ามทิฏโฐฆะ และทรงประกาศพระโสดาบัน. ก็เพราะว่า พระโสดาบันเป็นผู้ประกอบด้วยความไม่ประมาทอันได้ชื่อว่าการกระทำความเพียรติดต่อเพื่อเจริญกุศลธรรมทั้งหลาย ยังมรรคที่ ๒ ให้บังเกิดแล้ว ย่อมข้ามมหาสมุทรคือสงสารอันเป็นที่ตั้งแห่งภโวฆะส่วนที่เหลือที่ยังข้ามไม่ได้ด้วยโสดาปัตติมรรค, ฉะนั้น ด้วยบทว่า อปฺปมาเทน อณฺณวํ นี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงประกาศสกทาคามิมรรคอันเป็นการข้ามภโวฆะ และทรงประกาศพระสกทาคามี. และเพราะว่า พระสกทาคามีอาศัยความเพียร ยังมรรคที่ ๓ ให้บังเกิดแล้ว ย่อมล่วงพ้นที่ตั้งแห่งกาโมฆะและกามทุกข์อันเรียกว่ากาโมฆะที่ยังล่วงพ้นไม่ได้ด้วยสกทาคามิมรรค, ฉะนั้น ด้วยบทว่า วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ นี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงประกาศอนาคามิมรรคอันเป็นการข้ามกาโมฆะ และทรงประกาศพระอนาคามี. ก็เพราะว่า พระอนาคามีอาศัยปัญญาที่บริสุทธิ์ปราศจากกามสัญญา ยังปัญญาในมรรคที่ ๔ อันบริสุทธิ์โดยส่วนเดียวให้บังเกิดแล้ว ย่อมละมลทินอย่างยิ่งคือกิเลสอันได้ชื่อว่าอวิชชาที่ยังละไม่ได้ด้วยอนาคามิมรรค, ฉะนั้น ด้วยบทว่า ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ นี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงประกาศอรหัตตมรรคอันเป็นการข้ามอวิชโชฆะ และอรหัตตผล. และในเวลาจบคาถานี้ที่ตรัสโดยมีอรหัตตผลเป็นยอดสุด ยักษ์ได้ตั้งอยู่แล้วในโสดาปัตติผล.

Idāni [Pg.303] tameva ‘‘paññāya parisujjhatī’’ti ettha vuttaṃ paññāpadaṃ gahetvā attano paṭibhānena lokiyalokuttaramissakaṃ pañhaṃ pucchanto kathaṃsu labhate paññanti imaṃ chappadaṃ gāthamāha. Tattha kathaṃsūti sabbattheva atthayuttipucchā honti. Ayaṃ hi paññādiatthaṃ ñatvā tassa yuttiṃ pucchati – ‘‘kathaṃ, kāya yuttiyā, kena kāraṇena paññaṃ labhatī’’ti? Esa nayo dhanādīsu.

บัดนี้ อฬวกยักษ์นั้น ถือเอาบทว่า "ปัญญา" ที่ตรัสไว้ในคำว่า "ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ" (ย่อมบริสุทธิ์ด้วยปัญญา) นั้นนั่นเทียว แล้วเมื่อจะทูลถามปัญหาที่เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระด้วยปฏิภาณของตน จึงได้กล่าวคาถา ๖ บทนี้ว่า กถํสุ ลภเต ปญฺญํ เป็นต้น. ในคาถานั้น คำว่า กถํสุ ในที่ทุกแห่ง เป็นการถามถึงเหตุแห่งประโยชน์. จริงอยู่ ยักษ์นี้ทราบเนื้อความคือปัญญาเป็นต้นแล้ว จึงถามถึงเหตุแห่งเนื้อความนั้นว่า "บุคคลย่อมได้ปัญญาอย่างไร ด้วยเหตุผลอะไร เพราะเหตุไรหนอ?" ในปัญหาเรื่องทรัพย์เป็นต้นก็นัยนี้.

Athassa bhagavā catūhi kāraṇehi paññālābhaṃ dassento saddahānotiādimāha. Tassattho – yena pubbabhāge kāyasucaritādibhedena aparabhāge ca sattatiṃsabodhipakkhiyabhedena dhammena arahanto buddhapaccekabuddhasāvakā nibbānaṃ pattā, taṃ saddahāno arahataṃ dhammaṃ nibbānapattiyā lokiyalokuttarapaññaṃ labhati, tañca kho na saddhāmattakeneva. Yasmā pana saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇāti, tasmā upasaṅkamanato pabhuti yāva dhammassavanena sussūsaṃ labhati. Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ dhammaṃ saddahitvāpi ācariyupajjhāye kālena upasaṅkamitvā vattakaraṇena payirupāsitvā yadā payirupāsanāya ārādhitacittā kiñci vattukāmā honti. Atha adhigatāya sotukāmatāya sotaṃ odahitvā suṇanto labhatīti. Evaṃ sussūsampi ca satiavippavāsena appamatto subhāsitadubbhāsitaññutāya vicakkhaṇo eva labhati, na itaro. Tenāha ‘‘appamatto vicakkhaṇo’’ti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงแสดงการได้ปัญญาด้วยเหตุ ๔ ประการแก่ยักษ์นั้น จึงตรัสคำว่า สทฺทหาโน เป็นต้น. เนื้อความแห่งคำนั้นมีว่า บุคคลเชื่อธรรมของพระอรหันต์ทั้งหลาย คือ พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวก ที่ท่านบรรลุนิพพานแล้วด้วยธรรมใด ซึ่งในเบื้องต้นจำแนกเป็นกายสุจริตเป็นต้น และในเบื้องปลายจำแนกเป็นโพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการ เพื่อบรรลุนิพพาน ย่อมได้ปัญญาอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ, แต่ว่า เขาย่อมไม่ได้ปัญญานั้นเพียงด้วยศรัทธาเท่านั้น. ก็เพราะว่า บุคคลผู้มีศรัทธาเกิดแล้ว ย่อมเข้าไปหา, เมื่อเข้าไปหา ย่อมเข้าไปนั่งใกล้, เมื่อเข้าไปนั่งใกล้ ย่อมเงี่ยโสตลง, ผู้เงี่ยโสตลงแล้ว ย่อมฟังธรรม, เพราะเหตุนั้น ตั้งแต่การเข้าไปหาจนถึงการฟังธรรม เขาย่อมได้ความปรารถนาจะฟัง. ความหมายที่กล่าวคืออย่างไร? คือ แม้เชื่อธรรมนั้นแล้ว ก็เข้าไปหาอาจารย์และอุปัชฌาย์ตามกาล กระทำวัตรปฏิบัติ เข้าไปนั่งใกล้แล้ว เมื่อใดท่านผู้มีจิตยินดีแล้วด้วยการเข้าไปนั่งใกล้ ปรารถนาจะกล่าวธรรมบางอย่าง, เมื่อนั้น บุคคลผู้เงี่ยโสตลงด้วยความปรารถนาจะฟังธรรมที่จะพึงบรรลุแล้วฟังอยู่ ย่อมได้ปัญญา. และแม้ความปรารถนาจะฟังอย่างนี้ ผู้ไม่ประมาทเพราะไม่ปราศจากสติ เป็นผู้พิจารณาเห็นแจ้งเพราะรู้คำสุภาษิตและทุพภาษิตเท่านั้นจึงจะได้, คนอื่นไม่ได้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ" (ผู้ไม่ประมาท มีปัญญาพิจารณา).

Evaṃ yasmā saddhāya paññalābhasaṃvattanikaṃ paṭipadaṃ paṭipajjati, sussūsāya sakkaccaṃ paññādhigamūpāyaṃ suṇāti, appamādena gahitaṃ na pamussati. Vicakkhaṇatāya anūnādhikaṃ aviparītañca gahetvā vitthārikaṃ karoti. Sussūsāya vā ohitasoto paññāpaṭilābhahetuṃ dhammaṃ suṇāti, appamādena sutadhammaṃ dhāreti, vicakkhaṇatāya dhatānaṃ dhammānaṃ atthamupaparikkhati, athānupubbena paramatthasaccaṃ sacchikaroti, tasmāssa bhagavā ‘‘kathaṃsu labhate pañña’’nti puṭṭho imāni cattāri kāraṇāni dassento imaṃ gāthamāha.

ด้วยประการฉะนี้ เพราะว่าบุคคลอาศัยศรัทธา จึงปฏิบัติข้อปฏิบัติอันยังการได้ปัญญาให้เป็นไป, อาศัยความปรารถนาจะฟัง จึงฟังอุบายเครื่องบรรลุปัญญาโดยเคารพ, อาศัยความไม่ประมาท จึงไม่ลืมธรรมที่ทรงจำไว้, อาศัยความเป็นผู้มีปัญญาพิจารณา จึงยึดถือเนื้อความไม่ให้ยิ่งไม่ให้หย่อนและไม่ให้วิปริตแล้วกระทำให้พิสดาร. อีกนัยหนึ่ง บุคคลผู้มีความปรารถนาจะฟัง เงี่ยโสตลงแล้ว ย่อมฟังธรรมอันเป็นเหตุแห่งการได้ปัญญา, อาศัยความไม่ประมาท ย่อมทรงจำธรรมที่ได้ฟังแล้วไว้, อาศัยความเป็นผู้มีปัญญาพิจารณา ย่อมพิจารณาเนื้อความแห่งธรรมทั้งหลายที่ทรงจำไว้, ลำดับนั้น ย่อมกระทำให้แจ้งซึ่งปรมัตถสัจจะโดยลำดับ, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อถูกยักษ์นั้นทูลถามว่า "บุคคลย่อมได้ปัญญาอย่างไรหนอ" จึงทรงแสดงเหตุ ๔ ประการนี้แล้วตรัสพระคาถานี้.

Idāni [Pg.304] tato pare tayo pañhe vissajjento patirūpakārīti imaṃ gāthamāha. Tattha desakālādīni ahāpetvā lokiyassa lokuttarassa vā dhanassa patirūpaṃ adhigamūpāyaṃ karotīti patirūpakārī. Dhuravāti cetasikavīriyavasena anikkhittadhuro. Uṭṭhātāti, ‘‘yo ca sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññatī’’tiādinā (theragā. 232) nayena kāyikavīrīyavasena uṭṭhānasampanno asithilaparakkamo. Vindate dhananti ekamūsikāya nacirasseva catusatasahassasaṅkhaṃ cūḷantevāsī viya lokiyadhanañca, mahallakamahātissatthero viya lokuttaradhanañca labhati. So ‘‘tīhiyeva iriyāpathehi viharissāmī’’ti vattaṃ katvā thinamiddhāgamanavelāya palālacumbaṭakaṃ temetvā sīse katvā galappamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā thinamiddhaṃ paṭibāhanto dasahi vassehi arahattaṃ pāpuṇi. Saccenāti vacīsaccenāpi ‘‘saccavādī bhūtavādī’’ti, paramatthasaccenāpi ‘‘buddho paccekabuddho ariyasāvako’’ti evaṃ kittiṃ pappoti. Dadanti yaṃkiñci icchitapatthitaṃ dadanto mittāni ganthati, sampādeti karotīti attho. Duddadaṃ vā dadaṃ taṃ ganthati. Dānamukhena vā cattāripi saṅgahavatthūni gahitānīti veditabbāni, tehi mittāni karotīti vuttaṃ hoti.

บัดนี้ เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหา ๓ ข้อนอกนี้ จึงตรัสพระคาถานี้ว่า ปฏิรูปการี เป็นต้น. ในคาถานั้น บุคคลผู้ไม่ละเลยเทศะ กาละ เป็นต้น แล้วกระทำอุบายอันสมควรเพื่อได้ทรัพย์ที่เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ ชื่อว่า ปฏิรูปการี (ผู้ทำกรรมอันสมควร). บทว่า ธุรวา ความว่า ผู้ไม่ทอดธุระ ด้วยอำนาจแห่งเจตสิกวิริยะ. บทว่า อุฏฺฐาตา ความว่า ผู้ถึงพร้อมด้วยความหมั่น มีความบากบั่นไม่ย่อหย่อน ด้วยอำนาจแห่งกายิกวิริยะ โดยนัยดังคาถาเป็นต้นว่า "ผู้ใดไม่สำคัญความหนาวและความร้อนให้ยิ่งไปกว่าหญ้า" (เถรคาถา ๒๓๒). บทว่า วินฺทเต ธนํ ความว่า ย่อมได้ทั้งโลกิยทรัพย์ เหมือนอันเตวาสิกของจูฬเศรษฐี (ได้ทรัพย์) มีจำนวนสี่แสนในเวลาไม่นานด้วยหนูตายตัวเดียว และย่อมได้โลกุตตรทรัพย์ เหมือนพระมหัลลกมหาติสสเถระ. ได้ยินว่า พระเถระนั้นทำวัตรปฏิบัติว่า "เราจักอยู่ด้วยอิริยาบถเพียง ๓ อย่างเท่านั้น" ในเวลาที่ถีนมิทธะมาครอบงำ ก็เอาฟางมาทำเป็นจุกชุบน้ำให้เปียก วางไว้บนศีรษะ แล้วลงไปในน้ำประมาณเพียงคอ ป้องกันถีนมิทธะอยู่ ได้บรรลุพระอรหัตผลใน ๑๐ ปี. บทว่า สจฺเจน ความว่า ย่อมถึงเกียรติคุณ ทั้งโดยวจีสัจจะว่า "เป็นผู้กล่าวคำสัตย์ กล่าวคำจริง" และโดยปรมัตถสัจจะว่า "เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า เป็นพระอริยสาวก". บทว่า ททํ ความว่า ผู้ให้สิ่งของอะไรๆ ที่เขาปรารถนาต้องการอยู่ ย่อมผูกมิตรไว้ได้ อธิบายว่า ย่อมทำให้สำเร็จ ย่อมกระทำ. หรือว่า ผู้ให้สิ่งที่ให้ได้ยาก ย่อมผูกมิตรนั้นไว้ได้. หรือพึงทราบว่า แม้สังคหวัตถุ ๔ ก็เป็นอันท่านถือเอาแล้วโดยมีทานเป็นเบื้องหน้า ด้วยสังคหวัตถุเหล่านั้น ชื่อว่าย่อมกระทำมิตรให้เกิดขึ้น.

Evaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇena lokiyalokuttaramissakena nayena cattāro pañhe vissajjetvā idāni ‘‘kathaṃ pecca na socatī’’ti imaṃ pañcamaṃ pañhaṃ gahaṭṭhavasena vissajjento yassetetiādīmāha. Tassattho – yassa ‘‘saddahāno arahata’’nti ettha vuttāya sabbakalyāṇadhammuppādikāya saddhāya samannāgatattā saddhassa, gharamesinoti gharāvāsaṃ pañca vā kāmaguṇe esantassa gavesantassa kāmabhogino gahaṭṭhassa ‘‘saccena kittiṃ pappotī’’ti ettha vuttappakāraṃ saccaṃ. ‘‘Sussūsaṃ labhate pañña’’nti ettha sussūsapaññānāmena vuttova damo. ‘‘Dhuravā uṭṭhātā’’ti ettha dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttā dhiti. ‘‘Dadaṃ mittāni ganthatī’’ti ettha vuttappakāro cāgo cāti ete caturo dhammā santi. Sa ve pecca na socatīti idhalokā paralokaṃ gantvā sa ve na socatīti.

พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาปัญหา ๔ ข้อ ด้วยนัยที่สาธารณะแก่คฤหัสถ์และบรรพชิต เจือด้วยโลกิยะและโลกุตตระดังนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาข้อที่ ๕ นี้ว่า "บุคคลละไปแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศกได้อย่างไร" โดยนัยของคฤหัสถ์ จึงตรัสพระดำรัสมีคำว่า ยสฺเสเต เป็นต้น. อรรถาธิบายแห่งพระดำรัสนั้นมีดังนี้: ธรรม ๔ ประการเหล่านี้ คือ ศรัทธา เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธาอันเป็นเหตุให้เกิดกัลยาณธรรมทั้งปวง ที่ตรัสไว้ในบทว่า สทฺทหาโน อรหตํ, สัจจะ ประเภทที่ตรัสไว้ในบทว่า สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ, ทมะ ที่ตรัสไว้โดยชื่อว่า สุสฺสูสา และ ปัญญา ในบทว่า สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ, ธิติ ที่ตรัสไว้โดยชื่อว่า ธุระ และ อุฏฐานะ ในบทว่า ธุรวา อุฏฺฐาตา, และ จาคะ ประเภทที่ตรัสไว้ในบทว่า ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ มีอยู่แก่คฤหัสถ์ผู้บริโภคกาม ผู้แสวงหา ค้นหา ซึ่งฆราวาส หรือกามคุณ ๕ นั้น. บทว่า ส เว เปจฺจ น โสจติ ความว่า ผู้นั้นแล ละจากโลกนี้ไปสู่ปรโลกแล้ว ย่อมไม่เศร้าโศก.

Evaṃ [Pg.305] bhagavā pañcamampi pañhaṃ vissajjetvā taṃ yakkhaṃ codento iṅgha aññepītiādimāha. Tattha iṅghāti codanatthe nipāto. Aññepīti aññepi dhamme puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu. Aññepi vā pūraṇādayo sabbaññupaṭiññe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchassu. Yadi amhehi ‘‘saccena kittiṃ pappotī’’ti ettha vuttappakārā saccā bhiyyo kittippattikāraṇaṃ vā, ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’nti ettha sussūsāti paññāpadesena vuttā dammā bhiyyo lokiyalokuttarapaññāpaṭilābhakāraṇaṃ vā, ‘‘dadaṃ mittāni ganthatī’’ti ettha vuttappakārā cāgā bhiyyo mittaganthanakāraṇaṃ vā, ‘‘dhuravā uṭṭhātā’’ti ettha taṃ taṃ atthavasaṃ paṭicca dhuranāmena uṭṭhānanāmena ca vuttāya mahābhārasahanatthena ussoḷhibhāvappattāya vīriyasaṅkhātāya khantyā bhiyyo lokiyalokuttaradhanavindanakāraṇaṃ vā, ‘‘saccaṃ dammo dhiti cāgo’’ti evaṃ vuttehi imeheva catūhi dhammehi bhiyyo asmā lokā paraṃ lokaṃ pecca asocanakāraṇaṃ vā idha vijjatīti ayamettha saddhiṃ saṅkhepayojanāya atthavaṇṇanā. Vitthārato pana ekamekaṃ padaṃ atthuddhārapaduddhārapadavaṇṇanānayehi vibhajitvā veditabbā.

พระผู้มีพระภาคทรงวิสัชนาแม้ปัญหาข้อที่ ๕ ดังนี้แล้ว เมื่อจะทรงตักเตือนยักษ์นั้น จึงตรัสพระดำรัสมีคำว่า อิงฺฆ อญฺเญปิ เป็นต้น. ในพระดำรัสนั้น บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน. บทว่า อญฺเญปิ ความว่า ท่านจงไปถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากถึงธรรมเหล่าอื่นบ้าง. อีกอย่างหนึ่ง ท่านจงไปถามสมณพราหมณ์เป็นอันมากเหล่าอื่นบ้าง คือ พวกปูรณะเป็นต้น ผู้ปฏิญญาตนว่าเป็นสัพพัญญู. (ถามว่า) หากว่าในโลกนี้มีอยู่ คือ เหตุแห่งการบรรลุเกียรติคุณที่ยิ่งไปกว่าสัจจะประเภทที่เรากล่าวไว้ในบทว่า "สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ" หรือ, เหตุแห่งการได้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ยิ่งไปกว่าทมะที่เรากล่าวไว้โดยระบุถึงปัญญาว่า สุสฺสูสา ในบทว่า "สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ" หรือ, เหตุแห่งการผูกมิตรที่ยิ่งไปกว่าจาคะประเภทที่เรากล่าวไว้ในบทว่า "ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ" หรือ, เหตุแห่งการได้ทรัพย์ที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ยิ่งไปกว่าขันติที่เรียกว่าวิริยะ อันถึงความเป็นผู้มีความเพียรอย่างแรงกล้า ด้วยอรรถว่าทนทานต่อภาระอันหนัก ซึ่งเรากล่าวไว้โดยชื่อว่า ธุระ และ อุฏฐานะ อาศัยอำนาจประโยชน์นั้นๆ ในบทว่า "ธุรวา อุฏฺฐาตา" หรือ, เหตุแห่งการไม่เศร้าโศกเมื่อละจากโลกนี้ไปสู่โลกหน้า ที่ยิ่งไปกว่าธรรม ๔ ประการเหล่านี้ที่เรากล่าวไว้อย่างนี้ว่า "สัจจะ ทมะ ธิติ จาคะ". นี้คืออรรถาธิบายพร้อมด้วยสังเขปโยชนาในที่นี้. ส่วนโดยพิสดาร พึงทราบโดยจำแนกแต่ละบทๆ ด้วยนัยแห่งการแสดงอรรถ การแสดงบท และการพรรณนาบท.

Evaṃ vutte yakkho yena saṃsayena aññe puccheyya, tassa pahīnattā kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ, puthū samaṇabrāhmaṇeti vatvā yepissa apucchanakāraṇaṃ na jānanti, tepi jānāpento yohaṃ ajjapajānāmi, yo attho samparāyikoti āha. Tattha ajjāti ajjādiṃ katvāti adhippāyo. Pajānāmīti yathāvuttena pakārena jānāmi. Yo atthoti ettāvatā ‘‘sussūsaṃ labhate pañña’’ntiādinā nayena vuttaṃ diṭṭhadhammikaṃ dasseti. Samparāyikoti iminā ‘‘yassete caturo dhammā’’ti vuttaṃ pecca sokābhāvakāraṇaṃ samparāyikaṃ. Atthoti ca kāraṇassetaṃ adhivacanaṃ. Ayaṃ hi atthasaddo ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti evamādīsu (pārā. 1; dī. ni. 1.255) pāṭhatthe vattati. ‘‘Attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’’tiādīsu (dī. ni. 2.250; ma. ni. 3.258) vicakkhaṇe. ‘‘Hoti sīlavataṃ attho’’tiādīsu (jā. 1.1.11) vuḍḍhimhi. ‘‘Bahujano bhajate atthahetū’’tiādīsu dhane. ‘‘Ubhinnamatthaṃ caratī’’tiādīsu (jā. 1.7.66; saṃ. ni. 1.250; theragā. 443) hite[Pg.306]. ‘‘Atthe jāte ca paṇḍita’’ntiādīsu (jā. 1.1.92) kāraṇe. Idha pana kāraṇe. Tasmā yaṃ paññādilābhādīnaṃ kāraṇaṃ diṭṭhadhammikaṃ, yañca pecca sokābhāvassa kāraṇaṃ samparāyikaṃ, taṃ yohaṃ ajja bhagavatā vuttanayena sāmaṃyeva pajānāmi, so kathaṃ nu dāni puccheyyaṃ puthū samaṇabrāhmaṇeti evamettha saṅkhepato attho veditabbo.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว อาฬวกยักษ์คิดว่า 'เราพึงถามสมณพราหมณ์เหล่าอื่นด้วยความสงสัยใด ความสงสัยนั้นของเราก็ถูกกำจัดเสียแล้ว บัดนี้ เราจะพึงถามสมณพราหมณ์จำนวนมากไปทำไมเล่า' ดังนี้แล้ว จึงกราบทูลคาถาว่า 'โยหํ อชฺช ปชานามิ โย อตฺโถ สมฺปรายิโก' เป็นต้น เพื่อประกาศเหตุแห่งการไม่ถามของตนแก่ชนแม้เหล่าใดที่ไม่รู้. ในบทเหล่านั้น บทว่า อชฺชาติ มีอธิบายว่า ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป. บทว่า ปชานามิ ความว่า ย่อมรู้โดยประการตามที่ตรัสไว้แล้ว. บทว่า โย อตฺโถ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงถึงประโยชน์ในปัจจุบันที่ตรัสไว้โดยนัยเป็นต้นว่า 'สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ'. ด้วยบทว่า สมฺปรายิโก นี้ ทรงแสดงถึงประโยชน์ในสัมปรายภพ อันเป็นเหตุแห่งการไม่มีความโศกเศร้าในปรโลก ที่ตรัสไว้ว่า 'ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา'. และคำว่า อตฺโถ นี้ เป็นชื่อของเหตุ. จริงอยู่ อัตถศัพท์นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถว่าบาลี ในคำเป็นต้นว่า 'สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ'. เป็นไปในอรรถว่าผู้ฉลาด ในคำเป็นต้นว่า 'อตฺโถ เม, คหปติ, หิรญฺญสุวณฺเณน'. เป็นไปในอรรถว่าความเจริญ ในคำเป็นต้นว่า 'โหติ สีลวตํ อตฺโถ'. เป็นไปในอรรถว่าทรัพย์ ในคำเป็นต้นว่า 'พหุชโน ภชเต อตฺถเหตุ'. เป็นไปในอรรถว่าประโยชน์เกื้อกูล ในคำเป็นต้นว่า 'อุภินฺนมตฺถํ จรติ'. เป็นไปในอรรถว่าเหตุ ในคำเป็นต้นว่า 'อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิตํ'. แต่ในที่นี้ เป็นไปในอรรถว่าเหตุ. เพราะฉะนั้น ในคาถานี้ พึงทราบเนื้อความโดยย่อดังนี้ว่า 'เหตุใดอันเป็นไปในปัจจุบัน เป็นเหตุแห่งการได้ปัญญาเป็นต้น และเหตุใดอันเป็นไปในสัมปรายภพ เป็นเหตุแห่งการไม่มีความโศกเศร้าในปรโลก, เราใด ย่อมรู้เหตุนั้นด้วยตนเองในวันนี้โดยนัยที่พระผู้มีพระภาคตรัสแล้ว, เรานั้น บัดนี้จะพึงถามสมณพราหมณ์จำนวนมากไปทำไมเล่า'.

Evaṃ yakkho ‘‘pajānāmi yo attho samparāyiko’’ti vatvā tassa ñāṇassa bhagavaṃmūlakattaṃ dassento atthāya vata me buddhoti āha. Tattha atthāyāti hitāya vuḍḍhiyā ca. Yattha dinnaṃ mahapphalanti ‘‘yassete caturo dhammā’’ti ettha vuttacāgena yattha dinnaṃ mahapphalaṃ, taṃ aggadakkhiṇeyyaṃ buddhaṃ pajānāmīti attho. Keci pana ‘‘saṅghaṃ sandhāya evamāhā’’ti bhaṇanti.

อาฬวกยักษ์ครั้นกล่าวว่า 'ปชานามิ โย อตฺโถ สมฺปรายิโก' อย่างนี้แล้ว เมื่อจะแสดงว่าความรู้นั้นมีพระผู้มีพระภาคเป็นต้นเหตุ จึงได้กล่าวคำว่า 'อตฺถาย วต เม พุทฺโธ' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า อตฺถาย ความว่า เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความเจริญ. บทว่า ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ ความว่า ทานที่ถวายแล้วในที่ใด คือในพระพุทธเจ้าผู้เป็นทักขิไณยบุคคลอันยอดเยี่ยม มีผลมาก ด้วยจาคะที่กล่าวไว้ในคำว่า 'ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา' ข้าพเจ้าย่อมรู้ชัดซึ่งพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น. แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'อาฬวกยักษ์กล่าวอย่างนี้โดยหมายถึงพระสงฆ์'.

Evaṃ imāya gāthāya attano hitādhigamaṃ dassetvā idāni sahitapaṭipattiṃ dīpento so ahaṃ vicarissāmītiādimāha. Tattha gāmā gāmanti devagāmā devagāmaṃ. Purā puranti devanagarato devanagaraṃ. Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammatanti ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā, svākkhāto vata bhagavato dhammo’’tiādinā nayena buddhasubodhitañca dhammasudhammatañca ca-saddena ‘‘suppaṭipanno vata bhagavato sāvakasaṅgho’’tiādinā saṅghasuppaṭipattiñca abhitthavitvā namassamāno dhammaghosako hutvā vicarissāmīti vuttaṃ hoti.

อาฬวกยักษ์ ครั้นแสดงการบรรลุประโยชน์ของตนด้วยคาถานี้อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะประกาศปฏิปทาที่ตนยึดถือไว้ดีแล้ว จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'โส อหํ วิจริสฺสามิ'. ในบทเหล่านั้น บทว่า คามา คามํ ความว่า จากเทวคามหนึ่งไปยังอีกเทวคามหนึ่ง. บทว่า ปุรา ปุรํ ความว่า จากเทวนครหนึ่งไปยังอีกเทวนครหนึ่ง. บทว่า นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ, ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตํ ความว่า ข้าพเจ้าจักเที่ยวไปเป็นผู้ประกาศธรรม นมัสการอยู่ โดยสรรเสริญความเป็นผู้ตรัสรู้ดีของพระพุทธเจ้า และความเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีของพระธรรม โดยนัยเป็นต้นว่า 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วหนอ' และด้วย จ-สัพท์ สรรเสริญความเป็นผู้ปฏิบัติดีของสงฆ์ โดยนัยเป็นต้นว่า 'พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้วหนอ' ดังนี้.

Evamimāya gāthāya pariyosānañca rattivibhāvanañca sādhukārasadduṭṭhānañca āḷavakakumārassa yakkhabhavanaṃ ānayanañca ekakkhaṇeyeva ahosi. Rājapurisā sādhukārasaddaṃ sutvā – ‘‘evarūpo sādhukārasaddo ṭhapetvā buddhe na aññesaṃ abbhuggacchati, āgato nu kho bhagavā’’ti āvajjentā bhagavato sarīrappabhaṃ disvā pubbe viya bahi aṭṭhatvā nibbisaṅkā antoyeva pavisitvā addasaṃsu bhagavantaṃ yakkhassa bhavane nisinnaṃ, yakkhañca añjaliṃ paggahetvā ṭhitaṃ. Disvāna yakkhaṃ āhaṃsu – ‘‘ayaṃ te, mahāyakkha, rājakumāro balikammāya ānīto, handa naṃ khāda vā bhuñja vā, yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti. So sotāpannattā lajjito visesena [Pg.307] ca bhagavato purato evaṃ vuccamāno atha taṃ kumāraṃ ubhohi hatthehi paṭiggahetvā bhagavato upanāmesi ‘‘ayaṃ, bhante, kumāro mayhaṃ pesito, imāhaṃ bhagavato dammi, hitānukampakā buddhā, paṭiggaṇhātu, bhante, bhagavā imaṃ dārakaṃ imassa hitatthāya sukhatthāyā’’ti imañca gāthamāha –

การจบลงแห่งคาถานี้, การสว่างของราตรี, การเปล่งเสียงสาธุการ และการนำอาฬวกุมารมายังพิภพของยักษ์ ได้เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน. พวกราชบุรุษได้ยินเสียงสาธุการแล้วคิดว่า 'เสียงสาธุการเช่นนี้ นอกจากพระพุทธเจ้าแล้ว ย่อมไม่บังเกิดแก่ผู้อื่น พระผู้มีพระภาคคงจะเสด็จมาแล้วกระมัง' เมื่อตรวจดู ก็ได้เห็นพระรัศมีแห่งพระวรกายของพระผู้มีพระภาค จึงไม่ยืนอยู่ข้างนอกเหมือนแต่ก่อน แต่ไม่มีความหวาดหวั่น เข้าไปข้างในเท่านั้น ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ในพิภพของยักษ์ และเห็นยักษ์ประคองอัญชลียืนอยู่. ครั้นเห็นแล้วจึงกล่าวกะยักษ์ว่า 'มหาบพิตรยักษ์ ราชกุมารนี้ พวกข้าพเจ้านำมาเพื่อเป็นพลีกรรมแก่ท่าน เชิญท่านจงเคี้ยวกินหรือบริโภค หรือจงกระทำตามประสงค์เถิด'. อาฬวกยักษ์นั้นเป็นพระโสดาบันแล้ว จึงมีความละอาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อถูกกล่าวเช่นนั้นต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาค. ลำดับนั้น เขาได้รับราชกุมารนั้นด้วยมือทั้งสอง แล้วน้อมเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาคพลางกราบทูลว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กุมารนี้เขาจัดส่งมาเพื่อข้าพระองค์ ข้าพระองค์ขอน้อมถวายกุมารนี้แด่พระผู้มีพระภาค พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงอนุเคราะห์เพื่อประโยชน์เกื้อกูล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรับเด็กนี้ เพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เด็กนี้เถิด' และได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘Imaṃ kumāraṃ satapuññalakkhaṇaṃ,Sabbaṅgupetaṃ paripuṇṇabyañjanaṃ;

Udaggacitto sumano dadāmi te,Paṭiggaha lokahitāya cakkhumā’’ti.

'ข้าพระองค์มีจิตเบิกบาน มีใจยินดี ขอน้อมถวายกุมารนี้ ผู้มีลักษณะแห่งบุญที่สั่งสมไว้ร้อยชาติ ผู้พร้อมด้วยอวัยวะทั้งปวง มีลักษณะสมบูรณ์พร้อม แด่พระองค์ ขอพระองค์ผู้มีจักษุ จงทรงรับไว้เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกเถิด'.

Paṭiggahesi bhagavā kumāraṃ. Paṭiggaṇhanto ca yakkhassa ca kumārassa ca maṅgalakaraṇatthaṃ pādūnagāthaṃ abhāsi. Taṃ yakkho kumāraṃ saraṇaṃ gamento tikkhattuṃ catutthapādena pūresi. Seyyathidaṃ –

พระผู้มีพระภาคทรงรับกุมารนั้นไว้ และเมื่อทรงรับ ก็ได้ตรัสคาถาที่หย่อนไปหนึ่งบาท เพื่อกระทำมงคลแก่ยักษ์และกุมาร. อาฬวกยักษ์เมื่อจะให้กุมารถึงสรณะ จึงได้ทำให้คาถานั้นเต็มด้วยบาทที่สี่ถึงสามครั้ง. ดังต่อไปนี้

‘‘Dīghāyuko hotu ayaṃ kumāro,Tuvañca yakkha sukhito bhavāhi;

Abyādhitā lokahitāya tiṭṭhatha,Ayaṃ kumāro saraṇamupeti buddhaṃ;

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti dhammaṃ;

Ayaṃ kumāro saraṇamupeti saṅgha’’nti.

'ขอราชกุมารนี้จงมีอายุยืนนาน แม้ท่านยักษ์ก็จงมีความสุขเถิด ท่านทั้งหลายจงดำรงอยู่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลก ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ กุมารนี้ขอถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ กุมารนี้ขอถึงพระธรรมเป็นสรณะ กุมารนี้ขอถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ'.

Atha bhagavā kumāraṃ rājapurisānaṃ adāsi – ‘‘imaṃ vaḍḍhetvā puna mameva dethā’’ti. Evaṃ so kumāro rājapurisānaṃ hatthato yakkhassa hatthaṃ, yakkhassa hatthato bhagavato hatthaṃ, bhagavato hatthato puna rājapurisānaṃ hatthaṃ gatattā nāmato ‘‘hatthako āḷavako’’ti jāto. Taṃ ādāya paṭinivatte rājapurise disvā kassakavanakammikādayo ‘‘kiṃ yakkho kumāraṃ atidaharattā na icchī’’ti? Bhītā pucchiṃsu. Rājapurisā ‘‘mā bhāyatha. Khemaṃ kataṃ bhagavatā’’ti sabbamārocesuṃ. Tato ‘‘sādhu sādhū’’ti sakalaṃ āḷavinagaraṃ ekakolāhalena yakkhābhimukhaṃ ahosi. Yakkhopi bhagavato bhikkhācārakāle anuppatte pattacīvaraṃ gahetvā upaḍḍhamaggaṃ anugantvā nivatti.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ประทานราชกุมารแก่พวกราชบุรุษ ตรัสว่า "พวกท่านจงเลี้ยงดูราชกุมารนี้ให้เติบใหญ่ แล้วจงมอบคืนแก่เราอีก" ด้วยเหตุที่ราชกุมารนั้นได้ไปจากมือของพวกราชบุรุษสู่มือของยักษ์ จากมือของยักษ์สู่พระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า จากพระหัตถ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าสู่มือของพวกราชบุรุษอีกครั้ง ด้วยประการฉะนี้ ราชกุมารนั้นจึงได้มีนามว่า "หัตถกะ อาฬวกะ" พวกชาวนาและคนทำงานในป่าเป็นต้น เห็นพวกราชบุรุษพาพระกุมารนั้นกลับมา จึงพากันหวาดกลัวแล้วถามว่า "อะไรกัน ยักษ์ไม่ต้องการพระกุมารเพราะยังทรงพระเยาว์เกินไปหรือ" พวกราชบุรุษได้แจ้งเรื่องทั้งหมดว่า "พวกท่านอย่ากลัวเลย พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำให้เกษมแล้ว" ลำดับนั้น ชาวนครอาฬวีทั้งสิ้นได้เปล่งเสียงสาธุการกึกก้องเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันมุ่งตรงไปยังที่อยู่ของยักษ์ แม้อาฬวกยักษ์ เมื่อถึงเวลาที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จบิณฑบาต ก็ได้ถือบาตรและจีวรตามเสด็จไปได้กึ่งทางแล้วจึงกลับ

Atha bhagavā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakicco nagaradvāre aññatarasmiṃ vivitte rukkhamūle paññattabuddhāsane nisīdi. Tato mahājanakāyena saddhiṃ rājā ca nāgarā ca ekato sampiṇḍitvā bhagavantaṃ upasaṅkamma [Pg.308] vanditvā parivāretvā nisinnā – ‘‘kathaṃ, bhante, evaṃ dāruṇaṃ yakkhaṃ damayitthā’’ti pucchiṃsu. Tesaṃ bhagavā yuddhamādiṃ katvā ‘‘evaṃ navavidhaṃ vassaṃ vassetvā evaṃ vibhiṃsanakaṃ akāsi, evaṃ pañhaṃ pucchi. Tassāhaṃ evaṃ vissajjesi’’nti tamevāḷavakasuttaṃ kathesi. Kathāpariyosāne caturāsītipāṇasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tato rājā ceva nāgarā ca vessavaṇamahārājassa bhavanasamīpe yakkhassa bhavanaṃ katvā pupphagandhādisakkārupetaṃ niccabaliṃ pavattesuṃ. Tañca kumāraṃ viññutaṃ pattaṃ ‘‘tvaṃ bhagavantaṃ nissāya jīvitaṃ labhi, gaccha bhagavantaṃyeva payirupāsassu bhikkhusaṅghañcā’’ti vissajjesuṃ. So bhagavantañca bhikkhusaṅghañca payirupāsamāno nacirasseva anāgāmiphale patiṭṭhāya sabbaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā pañcasataupāsakaparivāro ahosi. Bhagavā ca naṃ etadagge niddisi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ catūhi saṅgahavatthūhi parisaṃ saṅgaṇhantānaṃ yadidaṃ hatthako āḷavako’’ti (a. ni. 1.251). Dvādasamaṃ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในพระนคร ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว จึงประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้ ณ โคนต้นไม้แห่งหนึ่งในที่สงัด ใกล้ประตูพระนคร ลำดับนั้น พระราชาและชาวเมืองพร้อมด้วยมหาชนได้ประชุมกันเป็นหนึ่งเดียว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้า ถวายบังคมแล้วแวดล้อมประทับนั่ง (ณ ที่สมควร) แล้วได้ทูลถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงทรมานยักษ์ที่ดุร้ายเช่นนี้ได้อย่างไร พระเจ้าข้า" พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเล่าอาฬวกสูตรนั้นแก่พวกเขา โดยทรงเริ่มตั้งแต่การรบเป็นต้นว่า "(ยักษ์) ได้บันดาลฝน ๙ ชนิดให้ตกลงมาอย่างนี้ ได้กระทำการข่มขู่ให้หวาดกลัวอย่างนี้ ได้ทูลถามปัญหาอย่างนี้ เราได้ตอบปัญหาแก่ยักษ์นั้นอย่างนี้" ในเวลาจบพระธรรมเทศนา ธรรมาภิสมัยได้มีแก่สัตว์ ๘๔,๐๐๐ ลำดับนั้น พระราชาและชาวเมืองได้สร้างที่อยู่ให้แก่ยักษ์ใกล้กับวิมานของท้าวเวสสุวรรณมหาราช และได้จัดพลีกรรมประจำอันประกอบด้วยสักการะมีดอกไม้และของหอมเป็นต้น และได้ส่งพระกุมารนั้นผู้ถึงความเป็นผู้รู้เดียงสาไปพลางกล่าวว่า "ท่านได้ชีวิตเพราะอาศัยพระผู้มีพระภาคเจ้า จงไปเถิด จงเข้าเฝ้าบำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระภิกษุสงฆ์เถิด" ท่าน (หัตถกะอาฬวกะกุมาร) นั้น เมื่อเข้าเฝ้าบำรุงพระผู้มีพระภาคเจ้าและพระภิกษุสงฆ์ ไม่นานนักก็ดำรงอยู่ในอนาคามิผล ได้ศึกษาพุทธวจนะทั้งหมด และได้เป็นผู้มีอุบาสก ๕๐๐ คนเป็นบริวาร และพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงยกย่องท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาอุบาสกสาวกของเราผู้สงเคราะห์บริษัทด้วยสังคหวัตถุ ๔ หัตถกะ อาฬวกะผู้นี้ เป็นเลิศ" (อํ. เอก. ๒๐/๖๕/๒๕๑) สูตรที่ ๑๒ จบ

Iti sāratthappakāsiniyā

ในคัมภีร์สารัตถปกาสินี

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

อรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย

Yakkhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถายักขสังยุต จบ

11. Sakkasaṃyuttaṃ

๑๑. สักกสังยุต

1. Paṭhamavaggo

๑. วรรคที่ ๑

1. Suvīrasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสุวีรสูตร

247. Sakkasaṃyuttassa [Pg.309] paṭhame abhiyaṃsūti kadā abhiyaṃsu? Yadā balavanto ahesuṃ, tadā. Tatrāyaṃ anupubbikathā – sakko kira magadharaṭṭhe macalagāmake magho nāma māṇavo hutvā tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇakammaṃ karonto satta vatapadāni pūretvā tattha kālaṅkato devaloke nibbatti. Taṃ balavakammānubhāvena saparisaṃ sesadevatā dasahi ṭhānehi adhigaṇhantaṃ disvā ‘‘āgantukadevaputtā āgatā’’ti nevāsikā gandhapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko sakaparisāya saññaṃ adāsi – ‘‘mārisā mā gandhapānaṃ pivittha, pivanākāramattameva dassethā’’ti. Te tattha akaṃsu. Nevāsikadevatā suvaṇṇasarakehi upanītaṃ gandhapānaṃ yāvadatthaṃ pivitvā mattā tattha tattha suvaṇṇapathaviyaṃ patitvā sayiṃsu. Sakko ‘‘gaṇhatha puttahatāya putte’’ti te pādesu gahetvā sinerupāde khipāpesi. Sakkassa puññatejena tadanuvattakāpi sabbe tattheva patiṃsu. Te sineruvemajjhakāle saññaṃ labhitvā, ‘‘tātā na suraṃ pivimha, na suraṃ pivimhā’’ti āhaṃsu. Tato paṭṭhāya asurā nāma jātā. Atha nesaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ nibbatti. Sakko tesaṃ nivattetvā anāgamanatthāya ārakkhaṃ ṭhapesi, yaṃ sandhāya vuttaṃ –

๒๔๗. ในสูตรที่ ๑ แห่งสักกสังยุต บทว่า อภิยํสุ ความว่า พวกเขาประจันหน้ากันเมื่อไร ตอบว่า เมื่อพวกเขามีกำลัง ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้ – ได้ยินว่า ท้าวสักกะเมื่อครั้งเป็นมาณพชื่อมาฆะในหมู่บ้านมจลคาม แคว้นมคธ ได้ชักชวนบุรุษ ๓๓ คน กระทำกัลยาณกรรม บำเพ็ญวัตตบท ๗ ประการให้บริบูรณ์ เมื่อทำกาละในที่นั้นแล้ว ได้บังเกิดในเทวโลก พวกเทวดาเจ้าถิ่นเดิมเห็นมาฆเทวบุตรนั้นพร้อมด้วยบริวารครอบงำเทวดาที่เหลือด้วยฐานะ ๑๐ ประการ ด้วยอานุภาพแห่งกรรมอันมีกำลัง จึงกล่าวว่า "พวกเทวบุตรอาคันตุกะมาแล้ว" แล้วได้จัดเตรียมคันธปานะ (น้ำเมา) ท้าวสักกะได้ประทานสัญญาณแก่บริษัทของตนว่า "ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พวกท่านอย่าดื่มคันธปานะเลย จงแสดงเพียงอาการว่าดื่มเท่านั้น" เทพบุตรเหล่านั้นก็ได้กระทำตามนั้น พวกเทวดาเจ้าถิ่นเดิมได้ดื่มคันธปานะที่เขานำมาให้ในถ้วยทองคำตามความพอใจจนมึนเมา แล้วล้มลงนอนหลับไปบนพื้นทองคำในที่นั้นๆ ท้าวสักกะตรัสว่า "จงจับบุตรผู้พ่ายแพ้แก่บุตร (คือความหลับ) เหล่านี้เถิด" แล้วให้จับเท้าของเทวดาเหล่านั้นโยนลงไปที่เชิงเขาสิเนรุ ด้วยบุญเตชานุภาพของท้าวสักกะ แม้บริวารของเทวดาเหล่านั้นทั้งหมดก็ตกลงไปในที่นั้นเช่นกัน พวกเขาได้สติที่บริเวณกลางเขาสิเนรุ แล้วกล่าวว่า "พ่อเอ๋ย พวกเราไม่ดื่มสุรา พวกเราไม่ดื่มสุรา" จำเดิมแต่นั้นมา พวกเขาจึงได้ชื่อว่า อสูร ครั้งนั้น อสูรภพอันมีพื้นที่หนึ่งหมื่นโยชน์ ซึ่งเกิดขึ้นด้วยปัจจัยแห่งกรรมและอุตุ ได้บังเกิดขึ้นแก่พวกเขาที่พื้นเบื้องล่างแห่งเขาสิเนรุ ท้าวสักกะได้ทรงวางกำลังอารักขาไว้เพื่อป้องกันไม่ให้พวกอสูรเหล่านั้นกลับขึ้นมาอีก ซึ่งหมายถึงคำที่กล่าวไว้ว่า –

‘‘Antarā dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ,Pañcavidhā ṭhapitā abhirakkhā;

Udakaṃ karoṭi-payassa ca hārī,Madanayutā caturo ca mahatthā’’ti.

"ในระหว่างนครที่ไม่รบกันทั้งสอง มีการอารักขา ๕ ประเภทตั้งไว้ คือ (ทหารยาม) ทางน้ำ, (ทหารยาม) ถือหม้อ, และ (ทหารยาม) ผู้นำน้ำไป และท้าวมหาราช ๔ องค์ผู้มีอานุภาพมาก ผู้ประกอบด้วยความมัวเมา"

Dve [Pg.310] nagarāni hi yuddhena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ayujjhapurāni nāma jātāni devanagarañca asuranagarañca. Yadā hi asurā balavanto honti, atha devehi palāyitvā devanagaraṃ pavisitvā dvāre pidahite asurānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti. Yadā devā balavanto honti, athāsurehi palāyitvā asuranagarassa dvāre pidahite sakkānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti. Iti imāni dve nagarāni ayujjhapurāni nāma. Nesaṃ antarā etesu udakādīsu pañcasu ṭhānesu sakkena ārakkhā ṭhapitā. Tattha udakasaddena nāgā gahitā. Te hi udake balavanto honti. Tasmā sinerussa paṭhamālinde tesaṃ ārakkhā. Karoṭisaddena supaṇṇā gahitā. Tesaṃ kira karoṭi nāma pānabhojanaṃ, tena taṃ nāmaṃ labhiṃsu. Dutiyālinde tesaṃ ārakkhā. Payassahārīsaddena kumbhaṇḍā gahitā. Dānavarakkhasā kira te. Tatiyālinde tesaṃ ārakkhā. Madanayutasaddena yakkhā gahitā. Visamacārino kirate yujjhasoṇḍā. Catutthālinde tesaṃ ārakkhā. Caturo ca mahantāti cattāro mahārājāno vuttā. Pañcamālinde tesaṃ ārakkhā. Tasmā yadi asurā kupitāvilacittā devapuraṃ upayanti yuddhesū, yaṃ girino paṭhamaṃ paribhaṇḍaṃ, taṃ uragā paṭibāhanti evaṃ sesesu sesā.

อันว่านคร ๒ แห่ง คือเทวนครและอสูรนคร ได้ชื่อว่าอยุชฌปุระ เพราะเป็นนครที่ไม่อาจยึดครองได้ด้วยการรบ จริงอยู่ เมื่อใดพวกอสูรมีกำลังมาก เมื่อนั้น พวกเทวดาหนีเข้าไปยังเทวนครแล้วปิดประตูเสีย แม้แสนแห่งอสูรก็ไม่อาจทำอะไรได้ เมื่อใดพวกเทวดามีกำลังมาก เมื่อนั้น พวกอสูรหนีเข้าไปยังอสูรนครแล้วปิดประตูเสีย แม้แสนแห่งท้าวสักกะก็ไม่อาจทำอะไรได้ ด้วยเหตุนี้ นครทั้ง ๒ แห่งนี้จึงชื่อว่าอยุชฌปุระ ท้าวสักกะได้ทรงตั้งกองกำลังอารักขาไว้ในระหว่างนครทั้งสองนั้น ในสถาน ๕ แห่งมีน้ำเป็นต้น ในบรรดาสถานเหล่านั้น คำว่า อุทกะ หมายถึง นาคทั้งหลาย เพราะพวกนาคมีกำลังมากในน้ำ ฉะนั้น กองอารักขาของนาคเหล่านั้นจึงอยู่ที่อารินท์ชั้นที่ ๑ แห่งภูเขาสิเนรุ คำว่า กโรฏิ หมายถึง สุบรรณทั้งหลาย ได้ยินว่า เครื่องดื่มและอาหารของสุบรรณเหล่านั้นชื่อว่ากโรฏิ เพราะเหตุนั้น พวกเขาจึงได้ชื่อนั้น กองอารักขาของสุบรรณเหล่านั้นอยู่ที่อารินท์ชั้นที่ ๒ คำว่า ปยัสสหารี หมายถึง กุมภัณฑ์ทั้งหลาย ได้ยินว่า พวกเขาคือทานพและรากษส กองอารักขาของกุมภัณฑ์เหล่านั้นอยู่ที่อารินท์ชั้นที่ ๓ คำว่า มทนยุตะ หมายถึง ยักษ์ทั้งหลาย ได้ยินว่า พวกเขาเป็นผู้กำหนัดในการรบ มีความประพฤติไม่สม่ำเสมอ กองอารักขาของยักษ์เหล่านั้นอยู่ที่อารินท์ชั้นที่ ๔ คำว่า จตุโร จ มหนฺตา หมายถึง ท้าวมหาราชทั้ง ๔ กองอารักขาของท้าวมหาราชเหล่านั้นอยู่ที่อารินท์ชั้นที่ ๕ เพราะเหตุนั้น หากพวกอสูรมีจิตขุ่นมัวโกรธเคือง ยกทัพมายังเทวปุระ บรรดาเชิงชั้นแห่งภูเขา เชิงชั้นที่ ๑ นั้น พวกอุรค (นาค) ผู้ชำนาญการรบย่อมป้องกันไว้ ในเชิงชั้นที่เหลือ กองกำลังที่เหลือก็ป้องกันไว้ฉันนั้น

Te pana asurā āyuvaṇṇarasaissariyasampattīhi tāvatiṃsasadisāva. Tasmā antarā attānaṃ ajānitvā pāṭaliyā pupphitāya, ‘‘na idaṃ devanagaraṃ, tattha pāricchattako pupphati, idha pana cittapāṭalī, jarasakkenāmhākaṃ suraṃ pāyetvā vañcitā, devanagarañca no gahitaṃ, gacchāma tena saddhiṃ yujjhissāmā’’ti hatthiassarathe āruyha suvaṇṇarajatamaṇiphalakāni gahetvā, yuddhasajjā hutvā, asurabheriyo vādentā mahāsamudde udakaṃ dvidhā bhetvā uṭṭhahanti. Te deve vuṭṭhe vammikamakkhikā vammikaṃ viya sineruṃ abhiruhitu ārabhanti. Atha nesaṃ paṭhamaṃ nāgehi saddhiṃ yuddhaṃ hoti. Tasmiṃ kho pana yuddhe na kassaci chavi vā cammaṃ vā chijjati, na lohitaṃ uppajjati, kevalaṃ kumārakānaṃ dārumeṇḍakayuddhaṃ viya aññamaññaṃ santāsanamattameva [Pg.311] hoti. Koṭisatāpi koṭisahassāpi nāgā tehi saddhiṃ yujjhitvā te asurapuraṃyeva pavesetvā nivattanti.

ฝ่ายอสูรเหล่านั้น มีความสมบูรณ์ด้วยอายุ วรรณะ รส และอิสริยยศ เสมอด้วยเทวดาชั้นดาวดึงส์ทีเดียว เพราะเหตุนั้น เมื่อยังไม่รู้ตนในระหว่างกาล เมื่อดอกแคฝอยบานขึ้น จึงรู้ว่า 'นี่ไม่ใช่เทวนคร ในเทวนครนั้นมีต้นปาริฉัตตกะบาน แต่ที่นี่มีต้นจิตตปาฏลี (แคฝอย) บาน พวกเราถูกท้าวสักกะแก่หลอกลวงโดยให้ดื่มสุรา และเทวนครของพวกเราก็ถูกยึดไปแล้ว ไปกันเถิด เราจะรบกับท้าวสักกะเฒ่านั้น' ดังนี้แล้ว จึงขึ้นสู่ช้าง ม้า และรถ ถือเอาโล่ทอง โล่เงิน และโล่แก้วมณี เตรียมพร้อมเพื่อการรบ ประโคมกลองอสูร แหวกน้ำในมหาสมุทรออกเป็นสองส่วนแล้วผุดขึ้นมา อสูรเหล่านั้นเริ่มขึ้นสู่ภูเขาสิเนรุ เหมือนปลวกและแมลงเม่าขึ้นสู่จอมปลวกเมื่อฝนตก ครั้งนั้น การรบของอสูรเหล่านั้นกับพวกนาคจึงเกิดขึ้นก่อน ก็ในการรบนั้น ผิวหนังหรือหนังของใครๆ ก็ไม่ขาด โลหิตก็ไม่เกิดขึ้น เป็นเพียงการข่มขู่กันและกัน ดุจการเล่นรบด้วยหุ่นแกะไม้ของเด็กๆ เท่านั้น แม้นาคจำนวนร้อยโกฏิหรือพันโกฏิรบกับอสูรเหล่านั้นแล้ว ก็ขับไล่อสูรเหล่านั้นให้เข้าไปยังอสูรปุระได้เท่านั้น แล้วจึงกลับ

Yadā pana asurā balavanto honti, atha nāgā osakkitvā dutiye ālinde supaṇṇehi saddhiṃ ekatova hutvā yujjhanti. Esa nayo supaṇṇādīsūpi. Yadā pana tāni pañcapi ṭhānāni asurā maddanti, tadā ekato sampiṇḍitānipi pañca balāni osakkanti. Atha cattāro mahārājāno gantvā sakkassa taṃ pavattiṃ ārocenti. Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ vejayantarathaṃ āruyha sayaṃ vā nikkhamati, ekaṃ vā puttaṃ peseti. Imasmiṃ pana kāle puttaṃ pesetukāmo, tāta suvīrātiādimāha.

แต่เมื่อใดพวกอสูรมีกำลังมากกว่า เมื่อนั้นพวกนาคจะถอยไปรบพร้อมกับพวกสุบรรณที่อารินท์ชั้นที่ ๒ โดยรวมเป็นพวกเดียวกัน แม้ในพวกสุบรรณเป็นต้นก็นัยนี้ แต่เมื่อใดพวกอสูรย่ำยีสถานทั้ง ๕ แห่งนั้นได้ เมื่อนั้นแม้กองกำลังทั้ง ๕ ที่รวมกันเป็นหนึ่งเดียวก็ยังต้องถอยไป ครั้งนั้น ท้าวมหาราชทั้ง ๔ เสด็จไปกราบทูลเรื่องราวนั้นแด่ท้าวสักกะ ท้าวสักกะทรงสดับคำของท้าวมหาราชเหล่านั้นแล้ว ก็จะเสด็จขึ้นสู่เวชยันตรถซึ่งยาวหนึ่งร้อยห้าสิบโยชน์ เสด็จออกไปด้วยพระองค์เอง หรือไม่ก็ทรงส่งโอรสองค์หนึ่งไป แต่ในกาลนี้ ทรงมีพระประสงค์จะส่งโอรสไป จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ดูก่อนพ่อสุวีระ' เป็นต้น

Evaṃ bhaddantavāti khoti evaṃ hotu bhaddaṃ tava iti kho. Pamādaṃ āpādesīti pamādaṃ akāsi. Accharāsaṅghaparivuto saṭṭhiyojanaṃ vitthārena suvaṇṇamahāvīthiṃ otaritvā nakkhattaṃ kīḷanto nandanavanādīsu vicaratīti attho.

บทว่า เอวํ ภทฺทนฺตวาติ โข ความว่า ขอความเจริญจงมีแก่ท่านอย่างนั้นเถิด บทว่า ปมาทํ อาปาเทสิ ความว่า ได้กระทำความประมาทแล้ว อธิบายว่า แวดล้อมด้วยหมู่เทพธิดา ลงสู่ถนนหลวงทองคำอันกว้าง ๖๐ โยชน์ เล่นนักขัตฤกษ์ เที่ยวไปในสวนนันทวันเป็นต้น

Anuṭṭhahanti anuṭṭhahanto. Avāyāmanti avāyamanto. Alasvassāti alaso assa. Na ca kiccāni kārayeti kiñci kiccaṃ nāma na kareyya. Sabbakāmasamiddhassāti sabbakāmehi samiddho assa. Taṃ me, sakka, varaṃ disāti, sakka devaseṭṭha, taṃ me varaṃ uttamaṃ ṭhānaṃ okāsaṃ disaṃ ācikkha kathehīti vadati. Nibbānassa hi so maggoti kammaṃ akatvā jīvitaṭṭhānaṃ nāma nibbānassa maggo. Paṭhamaṃ.

บทว่า อนุฏฺฐหํ คือ ไม่ลุกขึ้นทำการงาน บทว่า อวายามํ คือ ไม่พยายาม บทว่า อลสฺวสฺสาติ คือ พึงเป็นคนเกียจคร้าน บทว่า น จ กิจฺจานิ การเยติ คือ ไม่พึงกระทำกิจการอะไรๆ เลย บทว่า สพฺพกามสมิทฺธสฺสาติ คือ พึงเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยกามคุณทั้งปวง บทว่า ตํ เม สกฺก วรํ ทิสฺสาติ ความว่า ข้าแต่ท้าวสักกะผู้ประเสริฐกว่าเทวดา ขอพระองค์โปรดชี้แจง บอกกล่าวสถานอันประเสริฐสุดนั้นแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด บทว่า นิพฺพานสฺส หิ โส มคฺโคติ ความว่า สถานที่ดำรงชีวิตอยู่ได้โดยไม่ต้องทำงานนั้น ชื่อว่าเป็นหนทางแห่งพระนิพพาน จบสูตรที่ ๑

2. Susīmasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาสุสีมสูตร

248. Dutiye susīmanti attano puttasahassassa antare evaṃnāmakaṃ ekaṃ puttameva. Dutiyaṃ.

๒๔๘. ในสูตรที่ ๒ บทว่า สุสีมํ หมายถึง โอรสองค์หนึ่งเท่านั้นผู้มีนามว่าอย่างนี้ ในบรรดาโอรสหนึ่งพันของพระองค์ จบสูตรที่ ๒

3. Dhajaggasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาธชัคคสูตร

249. Tatiye samupabyūḷhoti sampiṇḍito rāsibhūto. Dhajaggaṃ ullokeyyathāti sakkassa kira diyaḍḍhayojanasatāyāmo ratho[Pg.312]. Tassa hi pacchimanto paṇṇāsayojano, majjhe rathapañjaro paṇṇāsayojano, rathasandhito yāva rathasīsā paṇṇāsayojanāni. Tadeva pamāṇaṃ diguṇaṃ katvā tiyojanasatāyāmotipi vadantiyeva. Tasmiṃ yojanikapallaṅko atthato, tiyojanikaṃ setacchattaṃ matthake ṭhapitaṃ, ekasmiṃyeva yuge sahassaājaññā yuttā, sesālaṅkārassa pamāṇaṃ natthi. Dhajo panassa aḍḍhatiyāni yojanasatāni uggato, yassa vātāhatassa pañcaṅgikatūriyasseva saddo niccharati, taṃ ullokeyyāthāti vadati. Kasmā? Taṃ passantānañhi rājā no āgantvā parisapariyante nikhātathambho viya ṭhito, kassa mayaṃ bhāyāmāti bhayaṃ na hoti. Pajāpatissāti so kira sakkena samānavaṇṇo samānāyuko dutiyaṃ āsanaṃ labhati. Tathā varuṇo īsāno ca. Varuṇo pana tatiyaṃ āsanaṃ labhati, īsāno catutthaṃ. Palāyīti asurehi parājito tasmiṃ rathe ṭhito appamattakampi rajadhajaṃ disvā palāyanadhammo.

๒๔๙. ในสูตรที่ ๓ บทว่า สมุปพฺยูโฬ คือ ประชุมกันแล้ว เป็นกลุ่มก้อน. บทว่า ธชคฺคํ อุลฺโลเกยฺยาถ ดังนี้ (มีความว่า) ได้ยินว่า รถของท้าวสักกะยาว ๑๕๐ โยชน์. จริงอยู่ ส่วนท้ายของรถนั้นยาว ๕๐ โยชน์, กงรถตรงกลางยาว ๕๐ โยชน์, จากสารถีไปจนถึงหัวรถยาว ๕๐ โยชน์. (อาจารย์บางพวก) ทำประมาณนั้นให้เป็นสองเท่าแล้วกล่าวว่ายาว ๓๐๐ โยชน์ก็มี. ในรถนั้น บัลลังก์ขนาด ๑ โยชน์ถูกปูลาดไว้, เศวตฉัตรขนาด ๓ โยชน์ถูกตั้งไว้เบื้องบน, ม้าอาชาไนย ๑,๐๐๐ ตัว ถูกเทียมไว้ที่แอกอันเดียวเท่านั้น, ประมาณแห่งเครื่องประดับที่เหลือไม่มี. ส่วนธงของรถนั้นสูงขึ้นไป ๒๕๐ โยชน์, เสียงของธงนั้นอันลมพัดแล้วย่อมดังออกประดุจเสียงดนตรีมีองค์ ๕, (พระองค์) ตรัสว่า พวกเธอจงแลดูธงนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะว่า เมื่อเทวดาทั้งหลายเห็นธงนั้น ความกลัวย่อมไม่มี (โดยคิดว่า) พระราชาของเราเสด็จมาแล้ว ประทับยืนอยู่ที่ท้ายบริษัทดุจเสาที่ปักไว้มั่น พวกเราจะกลัวใคร. บทว่า ปชาปติสฺส ดังนี้ (มีความว่า) ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นมีวรรณะและอายุเสมอกับท้าวสักกะ ย่อมได้อาสนะที่สอง. วรุณเทพบุตรและอีสานเทพบุตรก็เช่นกัน. ส่วนวรุณเทพบุตรย่อมได้อาสนะที่สาม, อีสานเทพบุตรย่อมได้อาสนะที่สี่. บทว่า ปลายี ดังนี้ (มีความว่า) (ท้าวเวปจิตติ) ผู้พ่ายแพ้แก่อสูร ยืนอยู่บนรถนั้น เห็นแม้ธงเงินเพียงเล็กน้อย ก็มีปกติหนีไป.

Itipi so bhagavātiādīni visuddhimagge vitthāritāneva. Idamavocāti idaṃ dhajaggaparittaṃ nāma bhagavā avoca, yassa āṇākhette koṭisatasahassacakkavāḷe ānubhāvo vattati. Idaṃ āvajjetvā hi yakkhabhayacorabhayādīhi dukkhehi muttānaṃ anto natthi. Tiṭṭhatu aññadukkhavūpasamo, idaṃ āvajjamāno hi pasannacitto ākāsepi patiṭṭhaṃ labhati.

บททั้งหลายมีอาทิว่า อิติปิ โส ภควา ท่านได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค. บทว่า อิทมโวจ ดังนี้ (มีความว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสแล้วซึ่งธชัคคปริตรนี้ ซึ่งอานุภาพของปริตรนั้นย่อมเป็นไปในอาณาเขตคือแสนโกฏิจักรวาล. จริงอยู่ เมื่อระลึกถึงปริตรนี้ ที่สุดแห่งชนผู้พ้นแล้วจากทุกข์ทั้งหลายมีภัยจากยักษ์และภัยจากโจรเป็นต้น ย่อมไม่มี. ความสงบแห่งทุกข์อื่นจงยกไว้ เพราะว่า ผู้มีจิตเลื่อมใส ระลึกถึงปริตรนี้อยู่ ย่อมได้ที่พึ่งแม้ในอากาศ.

Tatridaṃ vatthu – dīghavāpicetiyamhi kira sudhākamme kayiramāne eko daharo muddhavedikāpādato patitvā cetiyakucchiyā bhassati. Heṭṭhā ṭhito bhikkhusaṅgho ‘‘dhajaggaparittaṃ, āvuso, āvajjāhī’’ti āha. So maraṇabhayena tajjito ‘‘dhajaggaparittaṃ maṃ rakkhatū’’ti āha. Tāvadevassa cetiyakucchito dve iṭṭhakā nikkhamitvā sopānaṃ hutvā aṭṭhaṃsu, upariṭṭhito vallinisseṇiṃ otāresuṃ. Tasmiṃ nisseṇiyaṃ ṭhite iṭṭhakā yathāṭṭhāneyeva aṭṭhaṃsu. Tatiyaṃ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องนี้ (ดังนี้) - ได้ยินว่า ที่ทีฆวาปีเจดีย์ เมื่องานฉาบปูนกำลังดำเนินอยู่ ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งตกลงมาจากฐานของเวทิการอบยอด พลัดลงไปในท้องพระเจดีย์. หมู่ภิกษุที่ยืนอยู่เบื้องล่างกล่าวว่า "อาวุโส ท่านจงระลึกถึงธชัคคปริตร". ภิกษุนั้นถูกมรณภัยคุกคาม จึงกล่าวว่า "ขอธชัคคปริตรจงรักษาข้าพเจ้า". ในขณะนั้นเอง อิฐสองก้อนได้ออกมาจากท้องพระเจดีย์ กลายเป็นบันไดแล้วตั้งอยู่, ภิกษุทั้งหลายที่อยู่เบื้องบนได้หย่อนบันไดเถาวัลย์ลงไป. เมื่อภิกษุนั้นยืนอยู่บนบันได (เถาวัลย์) แล้ว อิฐทั้งสองก้อนก็ได้ตั้งอยู่ในที่เดิมนั่นเอง. จบสูตรที่ ๓.

4. Vepacittisuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาเวปจิตติสูตร

250. Catutthe [Pg.313] vepacittīti so kira asurānaṃ sabbajeṭṭhako. Yenāti nipātamattaṃ nanti ca. Kaṇṭhapañcamehīti dvīsu hatthesu pādesu kaṇṭhe cāti evaṃ pañcahi bandhanehi. Tāni pana naḷinasuttaṃ viya makkaṭakasuttaṃ viya ca cakkhussāpāthaṃ āgacchanti, iriyāpathaṃ rujjhanti. Tehi pana citteneva bajjhati, citteneva muccati. Akkosatīti corosi bālosi mūḷhosi thenosi oṭṭhosi goṇosi gadrabhosi nerayikosi tiracchānagatosi, natthi tuyhaṃ sugati, duggatiyeva tuyhaṃ pāṭikaṅkhāti imehi dasahi akkosavatthūhi akkosati. Paribhāsatīti, jarasakka, na tvaṃ sabbakālaṃ jinissasi, yadā asurānaṃ jayo bhavissati, tadā tampi evaṃ bandhitvā asurabhavanassa dvāre nipajjāpetvā pothāpessāmīti ādīni vatvā tajjeti. Sakko vijitavijayo na taṃ manasi karoti, mahāpaṭiggahaṇaṃ panassa matthake vidhunanto sudhammadevasabhaṃ pavisati ceva nikkhamati ca. Ajjhabhāsīti ‘‘kiṃ nu kho esa sakko imāni pharusavacanāni bhayena titikkhati, udāhu adhivāsanakhantiyā samannāgatattā’’ti? Vīmaṃsanto abhāsi.

๒๕๐. ในสูตรที่ ๔ บทว่า เวปจิตฺติ ดังนี้ (มีความว่า) ได้ยินว่า อสูรนั้นเป็นผู้ใหญ่ที่สุดของอสูรทั้งหลาย. บทว่า เยน เป็นเพียงนิบาต (บางแห่งเป็น) นนฺติ. บทว่า กณฺฐปญฺจเมหิ คือ ด้วยเครื่องจองจำ ๕ อย่างอย่างนี้ คือ ที่มือทั้งสอง ที่เท้าทั้งสอง และที่คอ. ส่วนเครื่องจองจำเหล่านั้นเปรียบดังสายบัวและใยแมงมุม ย่อมปรากฏแก่จักษุ (แต่) ย่อมขัดขวางอิริยาบถ. ก็บุคคลย่อมถูกผูกด้วยเครื่องจองจำเหล่านั้นด้วยจิตเท่านั้น ย่อมหลุดพ้นด้วยจิตเท่านั้น. บทว่า อกฺโกสติ คือ ย่อมด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านี้ คือ เจ้าเป็นโจร เจ้าเป็นคนพาล เจ้าเป็นคนหลง เจ้าเป็นขโมย เจ้าเป็นอูฐ เจ้าเป็นโค เจ้าเป็นลา เจ้าเป็นสัตว์นรก เจ้าเป็นสัตว์เดรัจฉาน สุคติไม่มีแก่เจ้า ทุคติเท่านั้นเป็นที่หวังของเจ้า. บทว่า ปริภาสติ คือ ย่อมขู่ โดยกล่าวคำมีอาทิว่า "เจ้าสักกะแก่ ท่านจักไม่ชนะตลอดกาล เมื่อใดชัยชนะของอสูรทั้งหลายจักมี เมื่อนั้น เราจักผูกท่านอย่างนี้แล้วให้นอนอยู่ที่ประตูแห่งภพอสูรแล้วจักโบยตี" ดังนี้แล้วย่อมข่มขู่. ท้าวสักกะผู้มีชัยชนะอันได้แล้ว ไม่ทรงใส่พระทัยถึงคำนั้น แต่ทรงโบกพัดใหญ่ที่พระเศียรของอสูรนั้น เสด็จเข้าและเสด็จออกจากสุธรรมาเทวสภา. บทว่า อชฺฌภาสิ คือ (มาตลีเทพสารถี) ใคร่ครวญอยู่จึงได้กราบทูลว่า "ท้าวสักกะนี้ทรงอดกลั้นต่อคำหยาบเหล่านี้เพราะความกลัว หรือเพราะทรงประกอบด้วยอธิวาสนขันติ".

Dubbalyā noti dubbalabhāvena nu. Paṭisaṃyujeti paṭisaṃyujeyya paṭipphareyya. Pabhijjeyyunti virajjeyyuṃ. Pakujjheyyuntipi pāṭho. Paranti paccatthikaṃ. Yo sato upasammatīti yo satimā hutvā upasammati, tassa upasamaṃyevāhaṃ bālassa paṭisedhanaṃ maññeti attho. Yadā naṃ maññatīti yasmā taṃ maññati. Ajjhāruhatīti ajjhottharati. Gova bhiyyo palāyinanti yathā goyuddhe tāvadeva dve gāvo yujjhante gogaṇo olokento tiṭṭhati, yadā pana eko palāyati, atha naṃ palāyantaṃ sabbo gogaṇo bhiyyo ajjhottharati. Evaṃ dummedho khamantaṃ bhiyyo ajjhottharatīti attho.

บทว่า ทุพฺพลฺยา โน คือ (อดกลั้น) เพราะความเป็นผู้มีกำลังน้อยกระมังหนอ. บทว่า ปฏิสํยุเช คือ พึงสู้ตอบ พึงข่มขี่. บทว่า ปภิชฺเชยฺยุํ คือ พึงแตกกัน. (บางแห่ง) มีบทว่า ปกุชฺเฌยฺยุํ ก็มี. บทว่า ปรํ คือ ซึ่งข้าศึก. บทว่า โย สโต อุปสมฺมติ ดังนี้ มีความว่า ผู้ใดมีสติ สงบระงับอยู่ เราย่อมสำคัญซึ่งความสงบระงับของผู้นั้นนั่นแหละว่าเป็นการห้ามคนพาล. บทว่า ยทา นํ มญฺญติ คือ เพราะเหตุที่สำคัญบุคคลนั้น. บทว่า อชฺฌารุหติ คือ ย่อมครอบงำ. ในบทว่า โคว ภิยฺโย ปลายินํ ดังนี้ มีความว่า เปรียบเหมือนในการชนโค เมื่อโคสองตัวกำลังชนกันอยู่ ฝูงโคย่อมยืนมองดูอยู่ แต่เมื่อใดตัวหนึ่งหนีไป เมื่อนั้น ฝูงโคทั้งหมดย่อมข่มขี่ตัวที่หนีไปนั้นยิ่งขึ้น ฉันใด ผู้มีปัญญาทรามย่อมข่มขี่ผู้ที่อดทนยิ่งขึ้น ฉันนั้น.

Sadatthaparamāti sakatthaparamā. Khantyā bhiyyo na vijjatīti tesu sakaatthaparamesu atthesu khantito uttaritaro añño attho na vijjati. Tamāhu paramaṃ khantinti yo balavā titikkhati, tassa taṃ khantiṃ paramaṃ āhu. Bālabalaṃ nāma aññāṇabalaṃ. Taṃ yassa balaṃ, abalameva [Pg.314] taṃ balanti āhu kathentīti dīpeti. Dhammaguttassāti dhammena rakkhitassa, dhammaṃ vā rakkhantassa. Paṭivattāti paṭippharitvā vattā, paṭippharitvā vā bālabalanti vadeyyāpi, dhammaṭṭhaṃ pana cāletuṃ samattho nāma natthi. Tasseva tena pāpiyoti tena kodhena tasseva puggalassa pāpaṃ. Katarassa? Yo kuddhaṃ paṭikujjhati. Tikicchantānanti ekavacane bahuvacanaṃ, tikicchantanti attho. Janā maññantīti evarūpaṃ attano ca parassa cāti ubhinnaṃ atthaṃ tikicchantaṃ nipphādentaṃ puggalaṃ ‘‘andhabālo aya’’nti andhabālaputhujjanāva evaṃ maññanti. Dhammassa akovidāti catusaccadhamme achekā. Idhāti imasmiṃ sāsane. Khoti nipātamattaṃ. Catutthaṃ.

บทว่า สทตฺถปรมาติ ความว่า ประโยชน์ของตนเป็นอย่างยิ่ง บทว่า ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตีติ ความว่า ในบรรดาประโยชน์ของตนอันเป็นอย่างยิ่งเหล่านั้น ประโยชน์อื่นที่ยิ่งกว่าขันติไม่มี บทว่า ตมาหุ ปรมํ ขนฺตินฺติ ความว่า ผู้ใดมีกำลัง อดทนได้ ท่านเรียกขันติของผู้นั้นว่าเป็นกำลังอย่างยิ่ง ชื่อว่ากำลังของคนพาล คือกำลังคืออวิชชา กำลังนั้นเป็นกำลังของบุคคลใด ท่านกล่าวว่า กำลังนั้นไม่ใช่กำลังเลย ดังนี้ เป็นการแสดงให้เห็นว่า ท่านกล่าวถึงกำลัง (ของคนพาล) นั้นว่าเป็นกำลัง บทว่า ธมฺมคุตฺตสฺสาติ ความว่า ผู้ที่ธรรมคุ้มครองแล้ว หรือผู้คุ้มครองธรรม บทว่า ปฏิวตฺตาติ ความว่า ผู้กล่าวตอบโต้ หรือพึงกล่าวตอบโต้ด้วยกำลังของคนพาล แต่ชื่อว่าผู้สามารถจะทำให้ผู้ตั้งอยู่ในธรรมหวั่นไหวได้นั้นไม่มี บทว่า ตสฺเสว เตน ปาปิโยติ ความว่า เพราะความโกรธนั้น บาปย่อมมีแก่บุคคลนั้นเอง แก่บุคคลไหน? คือแก่ผู้ที่โกรธตอบผู้ที่โกรธ บทว่า ติกิจฺฉนฺตานนฺติ เป็นพหูพจน์ใช้ในอรรถเอกพจน์ อธิบายว่า ผู้เยียวยาอยู่ บทว่า ชนา มญฺญนฺตีติ ความว่า ปุถุชนผู้มืดบอดและเป็นพาลเท่านั้น ย่อมเข้าใจบุคคลผู้มีลักษณะเช่นนี้ ผู้กำลังบำเพ็ญประโยชน์ให้สำเร็จแก่ทั้งสองฝ่าย คือทั้งแก่ตนเองและแก่ผู้อื่นว่า "ผู้นี้เป็นคนมืดบอดและเป็นพาล" บทว่า ธมฺมสฺส อโกวิทาติ ความว่า ไม่ฉลาดในสัจธรรม ๔ บทว่า อิธาติ ความว่า ในศาสนานี้ บทว่า โข เป็นเพียงนิบาต จบสูตรที่ ๔

5. Subhāsitajayasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสุภาสิตชยสูตร

251. Pañcame asurindaṃ etadavocāti chekatāya etaṃ avoca. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘parassa nāma gāhaṃ mocetvā paṭhamaṃ vattuṃ garu. Parassa vacanaṃ anugantvā pana pacchā sukhaṃ vattu’’nti. Pubbadevāti devaloke ciranivāsino pubbasāmikā, tumhākaṃ tāva paveṇiāgataṃ bhaṇathāti. Adaṇḍāvacarāti daṇḍāvacaraṇarahitā, daṇḍaṃ vā satthaṃ vā gahetabbanti evamettha natthīti attho. Pañcamaṃ.

๒๕๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อสุรินฺทํ เอตทโวจาติ ความว่า ได้ตรัสคำนี้เพราะความฉลาด ได้ยินว่า พระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า "การจะกล่าวเป็นคนแรกโดยไม่เอ่ยนามของผู้อื่นนั้นเป็นเรื่องยาก แต่การกล่าวตามคำของผู้อื่นในภายหลังนั้นง่าย" บทว่า ปุพฺพเทวาติ ความว่า เทวดาผู้เป็นเจ้าของเดิม ผู้อยู่ในเทวโลกมานาน ท่านทั้งหลายจงกล่าวคาถาที่สืบต่อกันมาในตระกูลของท่านก่อนเถิด บทว่า อทณฺฑาวจราติ ความว่า ปราศจากการใช้อาชญา อธิบายว่า ในที่นี้ไม่มีการต้องถือท่อนไม้หรือศาสตรา จบสูตรที่ ๕

6. Kulāvakasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถากุลาวกสูตร

252. Chaṭṭhe ajjhabhāsīti tassa kira simbalivanābhimukhassa jātassa rathasaddo ca ājānīyasaddo dhajasaddo ca samantā asanipātasaddo viya ahosi. Taṃ sutvā simbalivane balavasupaṇṇā palāyiṃsu, jarājiṇṇā ceva rogadubbalā ca asañjātapakkhapotakā ca palāyituṃ asakkontā, maraṇabhayena tajjitā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu. Sakko taṃ sutvā ‘‘kassa saddo, tātā’’ti? Mātaliṃ pucchi. Rathasaddaṃ, te deva, sutvā supaṇṇā palāyituṃ asakkontā viravantīti. Taṃ sutvā karuṇāsamāvajjitahadayo abhāsi. Īsāmukhenāti rathassa īsāmukhena. Yathā kulāvake īsāmukhaṃ na sañcuṇṇeti, evaṃ iminā īsāmukhena te parivajjaya. So hi ratho puññapaccayanibbatto cakkavāḷapabbatepi [Pg.315] sinerumhipi sammukhībhūte vinivijjhitvāva gacchati na sajjati, ākāsagatasadiseneva gacchati. Sace tena simbalivanena gato bhaveyya, yathā mahāsakaṭe kadalivanamajjhena vā eraṇḍavanamajjhena vā gacchante sabbavanaṃ vibhaggaṃ nimmathitaṃ hoti, evaṃ tampi simbalivanaṃ bhaveyya. Chaṭṭhaṃ.

๒๕๒. ในสูตรที่ ๖ บทว่า อชฺฌภาสีติ ความว่า ได้ยินว่า เมื่อท้าวสักกะเสด็จมุ่งหน้าไปยังป่าสิมพลี เสียงรถ เสียงม้าอาชาไนย และเสียงธงของพระองค์ ได้ดังขึ้นโดยรอบประดุจเสียงฟ้าผ่า ครุฑที่มีกำลังในป่าสิมพลีได้ยินเสียงนั้นแล้วก็บินหนีไป ส่วนครุฑที่แก่ชรา ที่ป่วยและอ่อนแอ และลูกครุฑที่ปีกยังไม่ขึ้น ไม่สามารถบินหนีไปได้ ถูกความกลัวตายคุกคาม จึงส่งเสียงร้องดังลั่นพร้อมกันในคราวเดียว ท้าวสักกะได้ยินเสียงนั้นจึงตรัสถามมาตลีว่า "พ่อมาตลี นั่นเสียงอะไร" (มาตลีกราบทูลว่า) "ข้าแต่เทวะ พวกครุฑได้ยินเสียงรถของพระองค์ ไม่สามารถบินหนีไปได้ จึงส่งเสียงร้อง" ท้าวสักกะได้ทรงสดับดังนั้น มีพระทัยประกอบด้วยกรุณา จึงได้ตรัส บทว่า อีสามุเขนาติ คือ ด้วยงอนรถ จงหลีกเลี่ยงรังครุฑเหล่านั้นด้วยงอนรถนี้ เหมือนอย่างที่งอนรถไม่บดขยี้รังนก เพราะว่ารถนั้นเกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือบุญ แม้ภูเขาจักรวาลหรือภูเขาสิเนรุมาปรากฏอยู่เบื้องหน้า ก็จะทะลุไปได้เลย ไม่ติดขัด ไปได้เหมือนไปในอากาศ หากรถนั้นแล่นผ่านป่าสิมพลีไป ป่าสิมพลีนั้นก็จะเป็นเหมือนป่ากล้วยหรือป่าละหุ่งทั้งหมดที่ถูกหักและย่ำยีเมื่อเกวียนใหญ่แล่นผ่านไป จบสูตรที่ ๖

7. Nadubbhiyasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถานทุพภิยสูตร

253. Sattame upasaṅkamīti ‘‘ayaṃ sakko ‘yopi me assa supaccatthiko, tassa pāhaṃ na dubbheyya’nti cinteti, mayā tassa paccatthikataro nāma natthi, vīmaṃsissāmi tāva naṃ, kiṃ nu kho maṃ passitvā dubbhati, na dubbhatī’’ti cintetvā upasaṅkami. Tiṭṭha vepacitti gahitosīti vepacitti, ettheva tiṭṭha, gahito tvaṃ mayāti vadati. Saha vacanenevassa so kaṇṭhapañcamehi bandhanehi baddhova ahosi. Sapassu ca meti mayi adubbhatthāya sapathaṃ karohīti vadati. Yaṃ musābhaṇato pāpanti imasmiṃ kappe paṭhamakappikesu cetiyarañño pāpaṃ sandhāyāha. Ariyūpavādinoti kokalikassa viya pāpaṃ. Mittadduno ca yaṃ pāpanti mahākapijātake mahāsatte duṭṭhacittassa pāpaṃ. Akataññunoti devadattasadisassa akataññuno pāpaṃ. Imāni kira imasmiṃ kappe cattāri mahāpāpāni. Sattamaṃ.

๒๕๓. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุปสงฺกมีติ ความว่า (เวปจิตติอสูร) เข้าไปหาโดยคิดว่า "ท้าวสักกะนี้คิดว่า 'แม้ผู้ใดจะเป็นศัตรูตัวฉกาจของเรา เราก็จะไม่ประทุษร้ายเขา' แต่ไม่มีใครเป็นศัตรูยิ่งกว่าเราสำหรับท้าวสักกะ เราจะลองทดสอบท่านดูก่อนว่า เมื่อเห็นเราแล้วจะประทุษร้ายหรือไม่ประทุษร้าย" บทว่า ติฏฺฐ เวปจิตฺติ คหิโตสีติ ความว่า (ท้าวสักกะ) ตรัสว่า "เวปจิตติ จงหยุดอยู่ตรงนี้แหละ ท่านถูกเราจับได้แล้ว" พร้อมกับพระดำรัสนั้นเอง เวปจิตติอสูรนั้นก็ถูกพันธนาการ ๕ อย่าง (คือที่คอ มือ ๒ เท้า ๒) มัดไว้ บทว่า สปสฺสุ จ เมติ ความว่า (ท้าวสักกะ) ตรัสว่า "ท่านจงสาบานแก่เราเพื่อที่จะไม่ประทุษร้ายเรา" บทว่า ยํ มุสาภณโต ปาปนฺติ ท่านกล่าวหมายถึงบาปของพระเจ้าเจติยะในหมู่ปฐมกัปปิกชนในกัปนี้ บทว่า อริยูปวาทิโนติ หมายถึงบาปเช่นกับของพระโกกาลิกะ บทว่า มิตฺตทฺทุโน จ ยํ ปาปนฺติ หมายถึงบาปของผู้มีจิตคิดประทุษร้ายต่อพระมหาสัตว์ในมหากปิชาดก บทว่า อกตญฺญุโนติ หมายถึงบาปของคนอกตัญญูเช่นกับพระเทวทัต ได้ยินว่า ในกัปนี้ บาป ๔ อย่างเหล่านี้เป็นมหาบาป จบสูตรที่ ๗

8. Verocanaasurindasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาเวโรจนอสูรินทสูตร

254. Aṭṭhame aṭṭhaṃsūti dvārapālarūpakāni viya ṭhitā. Nipphadāti nipphatti, yāva attho nipphajjati, tāva vāyamethevāti vadati. Dutiyagāthā sakkassa. Tattha khantyā bhiyyoti nipphannasobhanesu atthesu khantito uttaritaro attho nāma natthi. Atthajātāti kiccajātā. Soṇasiṅgālādayopi hi upādāya akiccajāto satto nāma natthi. Ito etto gamanamattampi kiccameva hoti. Saṃyogaparamā tveva, sambhogā sabbapāṇinanti pārivāsikaodanādīni hi asambhogārahāni honti, tāni puna uṇhāpetvā bhajjitvā sappimadhuphāṇitādīhi saṃyojitāni sambhogārahāni honti. Tenāha ‘‘saṃyogaparamā tveva, sambhogā sabbapāṇina’’nti[Pg.316]. Nipphannasobhano atthoti ime atthā nāma nipphannāva sobhanti. Puna catutthagāthā sakkassa. Tatthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. Aṭṭhamaṃ.

๒๕๔. ในสูตรที่ ๘ บทว่า อฏฺฐํสูติ ความว่า ได้ยืนอยู่เหมือนรูปปั้นทวารบาล บทว่า นิปฺผทาติ คือ ความสำเร็จ (เวโรจนะอสูร) กล่าวว่า ตราบใดที่ประโยชน์ยังไม่สำเร็จ ก็พึงพยายามไปตราบนั้น คาถาที่สองเป็นของท้าวสักกะ ในคาถานั้น บทว่า ขนฺตฺยา ภิยฺโยติ ความว่า ในบรรดาประโยชน์ที่สำเร็จดีแล้ว ชื่อว่าประโยชน์ที่ยิ่งกว่าขันติไม่มี บทว่า อตฺถชาตาติ คือ มีกิจที่ต้องทำ เพราะว่า แม้แต่สัตว์เช่นสุนัขและสุนัขจิ้งจอกเป็นต้น ก็ไม่มีสัตว์ตนไหนที่ไม่มีกิจที่ต้องทำ แม้เพียงการเดินทางจากที่นี่ไปที่นั่นก็เป็นกิจอย่างหนึ่ง บทว่า สํโยคปรมา เตฺวว, สมฺโภคา สพฺพปาณินนฺติ ความว่า เพราะว่าโภชนะมีข้าวสุกค้างคืนเป็นต้น ย่อมไม่ควรแก่การบริโภค แต่โภชนะเหล่านั้น เมื่อนำมาอุ่น ทอด และปรุงด้วยเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้นอีกครั้ง ก็จะควรแก่การบริโภค ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การบริโภคของสัตว์ทั้งปวงมีการปรุงเป็นอย่างยิ่ง" บทว่า นิปฺผนฺนโสภโณ อตฺโถติ ความว่า ชื่อว่าประโยชน์เหล่านี้ เมื่อสำเร็จแล้วเท่านั้นจึงจะงดงาม คาถาที่สี่เป็นของท้าวสักกะอีก ในคาถานั้นก็พึงทราบความหมายตามนัยที่กล่าวแล้ว จบสูตรที่ ๘

9. Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาอรัญญายตนอิสิสูตร

255. Navame paṇṇakuṭīsu sammantīti himavantapadese ramaṇīye araññāyatane rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanādīhi sampannāsu paṇṇasālāsu vasanti. Sakko ca devānamindo vepacitti cāti ime dve janā jāmātikasasurā kālena kalahaṃ karonti, kālena ekato caranti, imasmiṃ pana kāle ekato caranti. Paṭaliyoti gaṇaṅgaṇūpāhanā. Khaggaṃ olaggetvāti khaggaṃ aṃse olaggetvā. Chattenāti dibbasetacchattena matthake dhārayamānena. Apabyāmato karitvāti byāmato akatvā. Ciradikkhitānanti cirasamādiṇṇavatānaṃ. Ito paṭikkammāti ‘‘ito pakkama parivajjaya, mā uparivāte tiṭṭhā’’ti vadanti. Na hettha devāti etasmiṃ sīlavantānaṃ gandhe devā na paṭikkūlasaññino, iṭṭhakantamanāpasaññinoyevāti dīpeti. Navamaṃ.

๒๕๕. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ปณฺณกุฏีสุ สมฺมนฺติ ความว่า อยู่ในศาลาใบไม้ที่เพียบพร้อมด้วยที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน ที่จงกรมเป็นต้น ในราวป่าอันน่ารื่นรมย์ในหิมาลัยประเทศ. บทว่า สกฺโก จ เทวานมินฺโท เวปจิตฺติ จาติ ความว่า คนทั้งสองนี้คือลูกเขยและพ่อตา บางคราวก็ทะเลาะกัน บางคราวก็ไปด้วยกัน แต่ในกาลนี้ไปด้วยกัน. บทว่า ปาฏลิโยติ ได้แก่ รองเท้าหลายชั้น. บทว่า ขคฺคํ โอลคฺเคตฺวาติ ความว่า ทรงแขวนดาบไว้ที่พระอังสา (บ่า). บทว่า ฉตฺเตนาติ ความว่า ทรงกั้นทิพยเศวตฉัตรไว้เบื้องบนพระเศียร. บทว่า อปพฺยามโต กริตฺวาติ ความว่า ทำไม่ให้เอนเอียง. บทว่า จิรทิกฺขิตานนฺติ ได้แก่ ท่านผู้มีวัตรที่สมาทานไว้นานแล้ว. บทว่า อิโต ปฏิกฺกมฺมาติ ความว่า พวกฤาษีกล่าวว่า "ท่านจงหลีกไป จงเว้นไปจากที่นี้ อย่าได้ยืนอยู่เหนือลม". บทว่า น เหตฺถ เทวาติ ชี้แจงว่า ในกลิ่นนี้ของท่านผู้มีศีล เทวดาทั้งหลายไม่มีความสำคัญว่าเป็นของน่ารังเกียจ มีแต่ความสำคัญว่าเป็นของน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ. จบสูตรที่ ๙.

10. Samuddakasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาสมุททกสูตร

256. Dasame samuddatīre paṇṇakuṭīsūti cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyaṃ rajatapaṭṭavaṇṇe vālukapuḷine vuttappakārāsu paṇṇasālāsu vasanti. Siyāpi noti siyāpi amhākaṃ. Abhayadakkhiṇaṃ yāceyyāmāti abhayadānaṃ yāceyyāma. Yebhuyyena kira devāsurasaṅgāmo mahāsamuddapiṭṭhe hoti. Asurānaṃ na sabbakālaṃ jayo hoti, bahuvāre parājayova hoti. Te devehi parājitā palāyantā isīnaṃ assamapadena gacchantā ‘‘sakko imehi saddhiṃ mantetvā amhe nāseti, gaṇhatha puttahatāya putte’’ti kupitā assamapade pānīyaghaṭacaṅkamanasālādīni viddhaṃsenti. Isayo araññato phalāphalaṃ ādāya āgatā naṃ disvā puna dukkhena paṭipākatikaṃ [Pg.317] karonti. Tepi punappunaṃ tatheva vināsenti. Tasmā ‘‘idāni tesaṃ saṅgāmo paccupaṭṭhito’’ti sutvā evaṃ cintayiṃsu.

๒๕๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า สมุทฺทตีเร ปณฺณกุฏีสูติ ความว่า อยู่ในศาลาใบไม้มีประการดังกล่าวแล้ว บนหาดทรายมีสีเหมือนแผ่นเงิน ที่พื้นมหาสมุทรใกล้เขาจักรวาล. บทว่า สิยาปิ โนติ ความว่า พึงมีแม้แก่เรา. บทว่า อภยทกฺขิณํ ยาเจยฺยามาติ ความว่า เราพึงขออภัยทาน. ได้ยินว่า โดยส่วนมาก สงครามระหว่างเทวดากับอสูรเกิดขึ้นที่พื้นมหาสมุทร. ชัยชนะไม่เกิดแก่อสูรทุกครั้งไป ส่วนมากมีแต่ความพ่ายแพ้. อสูรเหล่านั้นพ่ายแพ้แก่เทวดาแล้ว เมื่อหนีไป ผ่านไปทางอาศรมบทของพวกฤาษี โกรธขึ้นมาว่า "ท้าวสักกะทรงปรึกษากับฤาษีพวกนี้แล้วทำลายพวกเรา จงจับบุตรทั้งหลายเพื่อบุตร" แล้วทำลายหม้อน้ำ ที่จงกรม ศาลาเป็นต้นในอาศรมบท. พวกฤาษีกลับมาจากป่า ถือผลไม้เล็กใหญ่มา เห็นดังนั้นแล้ว ก็ทำการซ่อมแซมให้กลับคืนดีอีกด้วยความลำบาก. แม้อสูรเหล่านั้นก็ทำลายอย่างนั้นอีกบ่อยๆ. เพราะเหตุนั้น เมื่อได้ยินว่า "บัดนี้ สงครามของพวกเขามาถึงแล้ว" จึงคิดกันอย่างนี้.

Kāmaṃkaroti icchitakaro. Bhayassa abhayassa vāti bhayaṃ vā abhayaṃ vā. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace tvaṃ abhayaṃ dātukāmo, abhayaṃ dātuṃ pahosi. Sace bhayaṃ dātukāmo. Bhayaṃ dātuṃ pahosi. Amhākaṃ pana abhayadānaṃ dehīti. Duṭṭhānanti viruddhānaṃ. Pavuttanti khette patiṭṭhāpitaṃ.

บทว่า กามํกโรติ ได้แก่ ผู้ทำได้ตามความปรารถนา. บทว่า ภยสฺส อภยสฺส วาติ ความว่า ภัยหรืออภัย. อธิบายว่า ถ้าท่านประสงค์จะให้อภัย ก็สามารถให้อภัยได้ ถ้าท่านประสงค์จะให้ภัย ก็สามารถให้ภัยได้ แต่ขอท่านจงให้อภัยทานแก่พวกเรา. บทว่า ทุฏฺฐานนฺติ ได้แก่ ผู้เป็นข้าศึกกัน. บทว่า ปวุตฺตนฺติ ได้แก่ พืชที่หว่านลงในนา.

Tikkhattuṃ ubbijjīti sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā sayanaṃ abhiruyha nipanno niddāya okkantamattāya samantā ṭhatvā sattisatena pahaṭo viya viravanto uṭṭhahati, dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ ‘‘kimida’’nti saṅkhobhaṃ āpajjati. Atha naṃ āgantvā ‘‘kimida’’nti pucchanti. So ‘‘na kiñcī’’ti vadati. Dutiyayāmādīsupi eseva nayo. Iti asurānaṃ ‘‘mā bhāyi, mahārājā’’ti taṃ assāsentānaṃyeva aruṇaṃ uggacchati. Evamassa tato paṭṭhāya gelaññajātaṃ cittaṃ vepati. Teneva cassa ‘‘vepacittī’’ti aparaṃ nāmaṃ udapādīti. Dasamaṃ.

บทว่า ติกฺขตฺตุํ อุพฺพิชฺชีติ ความว่า เสวยพระกระยาหารเย็นแล้ว เสด็จขึ้นสู่ที่บรรทม พอจะบรรทมหลับ ก็ทรงลุกขึ้นร้องครวญครางดุจถูกแทงด้วยหอกร้อยเล่มที่ยืนอยู่โดยรอบ, อสูรภพประมาณหนึ่งหมื่นโยชน์ก็เกิดความโกลาหลว่า "นี่อะไรกัน". ครั้งนั้น พวกอสูรพากันมาเฝ้าแล้วทูลถามว่า "นี่อะไรกัน พระเจ้าข้า". ท้าวเธอตรัสว่า "ไม่มีอะไร". แม้ในยามที่สองเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ด้วยประการฉะนี้ เมื่อพวกอสูรกำลังปลอบท้าวเธออยู่ว่า "ขอเดชะมหาราชเจ้า อย่าทรงกลัวเลย" อรุณก็ขึ้น. ด้วยเหตุนั้น ตั้งแต่นั้นมา จิตของท้าวเธอซึ่งเกิดความป่วยไข้ขึ้นแล้วก็หวั่นไหว. และด้วยเหตุนั้นเอง พระนามอีกอย่างหนึ่งว่า "เวปจิตติ" จึงเกิดขึ้นแก่ท้าวเธอ. จบสูตรที่ ๑๐.

Paṭhamo vaggo.

จบวรรคที่ ๑.

2. Dutiyavaggo

๒. วรรคที่ ๒

1. Vatapadasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาวัตตปทสูตร

257. Dutiyavaggassa paṭhame vatapadānīti vatakoṭṭhāsāni. Samattānīti paripuṇṇāni. Samādinnānīti gahitāni. Kule jeṭṭhāpacāyīti kulajeṭṭhakānaṃ mahāpitā mahāmātā cūḷapitā cūḷamātā mātulo mātulānītiādīnaṃ apacitikārako. Saṇhavācoti piyamudumadhuravāco. Muttacāgoti vissaṭṭhacāgo. Payatapāṇīti deyyadhammadānatthāya sadā dhotahattho. Vossaggaratoti vossajjane rato. Yācayogoti parehi yācitabbāraho, yācayogoti vā yācayogeneva yutto. Dānasaṃvibhāgaratoti dāne ca saṃvibhāge ca rato. Paṭhamaṃ.

๒๕๗. ในสูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๒ บทว่า วตปทานีติ ได้แก่ ส่วนแห่งวัตร. บทว่า สมตฺตานีติ ได้แก่ บริบูรณ์. บทว่า สมาทินฺนานีติ ได้แก่ สมาทานไว้ดีแล้ว. บทว่า กุเล เชฏฺฐาปจายีติ ได้แก่ ผู้ทำการนอบน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล มีลุง ป้า น้า อา และลุง ป้าฝ่ายมารดาเป็นต้น. บทว่า สณฺหวาโจติ ได้แก่ ผู้มีวาจาไพเราะ อ่อนหวาน น่ารัก. บทว่า มุตฺตจาโคติ ได้แก่ ผู้มีการบริจาคอันปล่อยแล้ว. บทว่า ปยตปาณีติ ได้แก่ ผู้มีมืออันล้างสะอาดเสมอเพื่อประโยชน์แก่การให้ทานวัตถุ. บทว่า โวสฺสคฺครโตติ ได้แก่ ผู้ยินดีในการสละ. บทว่า ยาจโยโคติ ได้แก่ ผู้สมควรที่ผู้อื่นจะขอ, อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ยาจโยโคติ ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้ควรแก่การขอ. บทว่า ทานสํวิภาครโตติ ได้แก่ ผู้ยินดีในทานและการแบ่งปัน. จบสูตรที่ ๑.

2. Sakkanāmasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาสักกนามสูตร

258. Dutiye [Pg.318] manussabhūtoti magadharaṭṭhe macalagāme manussabhūto. Āvasathaṃ adāsīti catumahāpathe mahājanassa āvasathaṃ kāretvā adāsi. Sahassampi atthānanti sahassampi kāraṇānaṃ, janasahassena vā vacanasahassena vā osārite ‘‘ayaṃ imassa attho, ayaṃ imassa attho’’ti ekapade ṭhitova vinicchinati. Dutiyaṃ.

๒๕๘. ในสูตรที่ ๒ บทว่า มนุสฺสภูโตติ ความว่า เป็นมนุษย์ในหมู่บ้านมจละ แคว้นมคธ. บทว่า อาวสถํ อทาสีติ ความว่า ได้สร้างศาลาที่พักสำหรับมหาชนที่ทางใหญ่ ๔ แพร่งแล้วถวาย. บทว่า สหสฺสมฺปิ อตฺถานนฺติ ความว่า แม้เหตุผลตั้งพันอย่าง ที่คนพันคนหรือคำพูดพันคำนำมาเสนอ ก็สามารถยืนหยัดในบทเดียววินิจฉัยได้ว่า "นี่เป็นความหมายของคำนี้ นี่เป็นความหมายของคำนั้น". จบสูตรที่ ๒.

3. Mahālisuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถามหาลิสูตร

259. Tatiye upasaṅkamīti ‘‘sakko devarājāti kathenti, atthi nu kho so sakko, yena so diṭṭhapubboti imamatthaṃ dasabalaṃ pucchissāmī’’ti upasaṅkami. Tañca pajānāmīti bahuvacane ekavacanaṃ, te ca dhamme pajānāmīti attho. Sakko kira anantare attabhāve magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo ahosi paṇḍito byatto, bodhisattacariyā viya ca tassa cariyā ahosi. So tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇamakāsi. Ekadivasaṃ attanova paññāya upaparikkhitvā gāmamajjhe mahājanassa sannipatitaṭṭhāne kacavaraṃ ubhatopassesu apabyūhitvā taṃ ṭhānaṃ ramaṇīyaṃ akāsi. Puna tattheva maṇḍapaṃ kāresi. Puna gacchante kāle sālaṃ kāresi. Gāmato ca nikkhamitvā gāvutampi aḍḍhayojanampi tigāvutampi yojanampi vicaritvā tehi sahāyehi saddhiṃ visamaṃ samaṃ akāsi. Te sabbeva ekacchandā tattha tattha setuyuttaṭṭhāne setuṃ, maṇḍapasālāpokkharaṇimālāvaccharopanapadīnaṃ yuttaṭṭhānesu maṇḍapasālāpokkharaṇimālāvaccharopanādīni karontā bahuṃ puññamakaṃsu. Magho satta vatapadāni pūretvā kāyassa bhedā saddhiṃ sahāyehi tāvatiṃsabhavane nibbatti. Taṃ sabbaṃ bhagavā jānāti. Tenāha – yesaṃ dhammānaṃ samādinnattā sakko sakkattaṃ ajjhagā, tañca pajānāmīti. Ayaṃ sakkassa sakkattādhigame saṅkhepakathā, vitthāro pana sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya sakkapaṇhavaṇṇanāyaṃ vutto. Tatiyaṃ.

๒๕๙. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า "เขากล่าวกันว่า ท้าวสักกะจอมเทพ, ท้าวสักกะผู้นั้นมีอยู่จริงหรือหนอ, อันใครเคยเห็นแล้ว, เราจักทูลถามเนื้อความนี้กะพระทศพล" ดังนี้ จึงเข้าไปเฝ้า. บทว่า ตญฺจ ปชานามิ เป็นเอกวจนะในอรรถพหูพจน์ มีความว่า เรารู้ธรรมเหล่านั้นด้วย. ได้ยินว่า ท้าวสักกะในอัตภาพอันติดต่อกัน (ภพก่อน) ได้เป็นมาณพชื่อมฆะ เป็นบัณฑิตฉลาด ในหมู่บ้านมจละ แคว้นมคธ และจริยาของท่านเป็นประดุจจริยาของพระโพธิสัตว์. ท่านชักชวนบุรุษ ๓๓ คน ได้ทำกรรมดี. วันหนึ่ง ท่านพิจารณาด้วยปัญญาของตนเองแล้ว กวาดหยากเยื่อไปไว้ที่สองข้าง ณ ที่ประชุมของมหาชนกลางหมู่บ้าน ได้ทำสถานที่นั้นให้รื่นรมย์. ต่อมา ได้ให้สร้างมณฑป ณ ที่นั้นเอง. ต่อมา เมื่อเวลาล่วงไป ได้ให้สร้างศาลา. และออกจากหมู่บ้านไป เที่ยวไปตลอดหนึ่งคาวุตบ้าง ครึ่งโยชน์บ้าง สามคาวุตบ้าง หนึ่งโยชน์บ้าง พร้อมกับสหายเหล่านั้น ได้ทำที่ที่ไม่เรียบให้เรียบ. พวกเขาทั้งหมดมีความพอใจเป็นอันเดียวกัน สร้างสะพานในที่ที่ควรสร้างสะพานในที่นั้นๆ และสร้างมณฑป ศาลา สระโบกขรณี ปลูกไม้ดอกไม้ผล เป็นต้น ในที่ที่ควรสร้างสิ่งเหล่านั้น ได้ทำบุญไว้มาก. มฆมาณพบำเพ็ญวัตตบท ๗ ประการให้บริบูรณ์แล้ว หลังจากตาย พร้อมกับสหาย ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์. พระผู้มีพระภาคทรงทราบเรื่องทั้งหมดนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ท้าวสักกะได้บรรลุความเป็นท้าวสักกะ เพราะสมาทานธรรมเหล่าใด เราก็รู้ธรรมเหล่านั้นด้วย". นี้เป็นเรื่องย่อในการบรรลุความเป็นท้าวสักกะของท้าวสักกะ ส่วนเรื่องพิสดาร ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งทีฆนิกาย ชื่อสุมังคลวิลาสินี ในสักกปัญหวรรณนา. จบสูตรที่ ๓.

4. Daliddasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาทลิททสูตร

260. Catutthe [Pg.319] manussadaliddoti manussaadhano. Manussakapaṇoti manussakāruññataṃ patto. Manussavarākoti manussalāmako. Tatrāti tasmiṃ ṭhāne, tasmiṃ vā atirocane. Ujjhāyantīti avajjhāyanti lāmakato cintenti. Khiyantīti kathenti pakāsenti. Vipācentīti tattha tattha kathenti vitthārenti. Eso kho mārisāti ettha ayamanupubbikathā – so kira anuppanne buddhe kāsiraṭṭhe bārāṇasirājā hutvā samussitaddhajapaṭākanānālaṅkārena suṭṭhu alaṅkataṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ akāsi attano sirisampattiyā samākaḍḍhitanettena janakāyena samullokiyamāno. Tasmiñca samaye eko paccekabuddho gandhamādanapabbatā āgamma tasmiṃ nagare piṇḍāya carati, santindriyo santamānaso uttamadamathasamannāgato. Mahājanopi rājagataṃ cittīkāraṃ pahāya paccekabuddhameva olokesi. Rājā – ‘‘idāni imasmiṃ janakāye ekopi maṃ na oloketi. Kiṃ nu kho eta’’nti? Olokento paccekabuddhaṃ addasa. Sopi paccekabuddho mahallako hoti pacchimavaye ṭhito. Cīvarānipissa jiṇṇāni, tato tato suttāni gaḷanti. Rañño satasahassādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramiṃ paccekabuddhaṃ disvā cittapasādamattaṃ vā hatthaṃ pasāretvā vandanamattaṃ vā nāhosi. So rājā ‘‘pabbajito maññe esa usūyāya maṃ na oloketī’’ti kujjhitvā ‘‘kvāyaṃ kuṭṭhicīvarāni pāruto’’ti niṭṭhubhitvā pakkāmi. Tassa kammassa vipākena mahāniraye nibbattitvā vipākāvasesena manussalokaṃ āgacchanto rājagahe paramakapaṇāya itthiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Gahitakālato paṭṭhāya sā itthī kañjikamattampi udarapūraṃ nālattha. Tassa kucchigatasseva kaṇṇanāsā vilīnā, saṅkhapalitakuṭṭhī hutvā mātukucchito nikkhanto. Mātāpitaro nāma dukkarakārikā honti, tenassa mātā yāva kapālaṃ gahetvā carituṃ na sakkoti, tāvassa kañjikampi udakampi āharitvā adāsi. Bhikkhāya carituṃ samatthakāle panassa kapālaṃ hatthe datvā ‘‘paññāyissasi sakena kammenā’’ti pakkāmi.

๒๖๐. ในสูตรที่ ๔ บทว่า มนุสฺสทลิทฺโท คือ คนจน คนไม่มีทรัพย์. บทว่า มนุสฺสกปโณ คือ คนที่ถึงความน่าสงสาร. บทว่า มนุสฺสวราโก คือ คนเลวทราม. บทว่า ตตฺร คือ ในที่นั้น หรือ ในความรุ่งเรืองเกินกว่านั้น. บทว่า อุชฺฌายนฺติ คือ ติเตียน คิดในทางเลวทราม. บทว่า ขียนฺติ คือ กล่าว ประกาศ. บทว่า วิปาเจนฺติ คือ พูด บอกเล่าในที่นั้นๆ ให้แพร่หลาย. ในบทว่า เอโส โข มาริสา นี้ มีเรื่องเล่าตามลำดับดังนี้: ได้ยินว่า บุคคลนั้น ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่อุบัติ ได้เป็นพระราชาแห่งพาราณสีในแคว้นกาสี ได้ประทักษิณพระนครที่ประดับประดาอย่างดีด้วยธงชัยและธงแผ่นผ้าและเครื่องประดับต่างๆ ที่ยกขึ้นไว้ อันหมู่ชนผู้มีนัยน์ตาอันสมบัติแห่งสิริของพระองค์ดึงดูดไว้ดีแล้ว แหงนดูอยู่. ในสมัยนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งมาจากภูเขาคันธมาทน์ เที่ยวบิณฑบาตอยู่ในพระนครนั้น มีอินทรีย์สงบ มีใจสงบ ประกอบด้วยการฝึกตนและความสงบอย่างยอดเยี่ยม. แม้มหาชนก็ละความเคารพในพระราชา แลดูแต่พระปัจเจกพุทธเจ้าเท่านั้น. พระราชา (ทรงดำริว่า) "บัดนี้ ในหมู่ชนนี้ แม้คนเดียวก็ไม่มองดูเรา นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ?" เมื่อทอดพระเนตรดูก็ได้เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้า. แม้พระปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์นั้นก็เป็นผู้สูงอายุ อยู่ในปัจฉิมวัย. แม้จีวรของท่านก็เก่าคร่ำคร่า ด้ายหลุดลุ่ยจากที่นั้นๆ. พระราชาทรงเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้บำเพ็ญบารมีมาสองอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปป์แล้ว แม้เพียงความเลื่อมใสในใจ หรือการประนมมือไหว้ก็มิได้มี. พระราชานั้นทรงกริ้ว (ดำริว่า) "เราเข้าใจว่า บรรพชิตผู้นี้คงจะริษยาจึงไม่มองดูเรา" แล้ว (ตรัสว่า) "ผู้นี้เป็นใครหนอ ห่มจีวรน่ารังเกียจ" ทรงถ่มน้ำลายแล้วเสด็จไป. ด้วยวิบากของกรรมนั้น เขาบังเกิดในมหานรกแล้ว ด้วยเศษแห่งวิบาก เมื่อมาสู่โลกมนุษย์ ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของหญิงที่ยากจนที่สุดในกรุงราชคฤห์. จำเดิมแต่กาลที่ถือปฏิสนธิ หญิงนั้นไม่ได้แม้เพียงน้ำข้าวต้มพอเต็มท้อง. หูและจมูกของทารกนั้นผู้ยังอยู่ในครรภ์ก็แหว่ง เป็นโรคเรื้อนผิวขาวดั่งสังข์ขัด ออกจากครรภ์มารดา. ชื่อว่ามารดาบิดา ย่อมเป็นผู้ทำกิจที่ทำได้ยาก เพราะเหตุนั้น มารดาของเด็กนั้น ตราบเท่าที่เขายังไม่สามารถถือกะลาเที่ยวไปได้ ก็ได้นำน้ำข้าวต้มบ้าง น้ำเปล่าบ้างมาให้. แต่ในกาลที่เขาสามารถเที่ยวขอทานได้ ก็ได้ให้กะลาในมือของเขา (กล่าวว่า) "เจ้าจงปรากฏด้วยกรรมของตนเถิด" แล้วก็จากไป.

Athassa [Pg.320] tato paṭṭhāya sakalasarīrato maṃsāni chijjitvā chijjitvā patanti, yūsaṃ paggharati, mahāvedanā vattanti. Yaṃ yaṃ racchaṃ nissāya sayati, sabbarattiṃ mahāravena ravati. Tassa kāruññaparidevitasaddena sakalavīthiyaṃ manussā sabbarattiṃ niddaṃ na labhanti. Tassa tato paṭṭhāya sukhasayite pabodhetīti suppabuddhotveva nāmaṃ udapādi. Athāparena samayena bhagavati rājagahaṃ sampatte nāgarā satthāraṃ nimantetvā nagaramajjhe mahāmaṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu. Suppabuddhopi kuṭṭhī gantvā dānaggamaṇḍapassa avidūre nisīdi. Nāgarā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisantā tassāpi yāgubhattaṃ adaṃsu. Tassa paṇītabhojanaṃ bhuttassa cittaṃ ekaggaṃ ahosi. Satthā bhattakiccāvasāne anumodanaṃ katvā saccāni dīpesi, suppabuddho nisinnaṭṭhāne nisinnova desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā sotāpattiphale patiṭṭhito. Satthā uṭṭhāya vihāraṃ gato. Sopi cumbaṭaṃ āruyha kapālamādāya daṇḍamolubbha attano vasanaṭṭhānaṃ gacchanto vibbhantāya gāviyā jīvitā voropito mattikapātiṃ bhinditvā suvaṇṇapātiṃ paṭilabhanto viya dutiyacittavāre devaloke nibbatto attano puññaṃ nissāya aññe deve atikkamma virocittha. Taṃ kāraṇaṃ dassento sakko devānamindo eso kho mārisātiādimāha.

ลำดับนั้น จำเดิมแต่นั้นมา เนื้อจากทั่วทั้งร่างกายของเขานั้น ขาดหลุดๆ ตกลงไป น้ำเหลืองไหลเยิ้ม เวทนาใหญ่หลวงเกิดขึ้น เขาอาศัยทางแพร่งใดๆ นอน ก็จะร้องครวญครางด้วยเสียงดังลั่นตลอดทั้งคืน เพราะเสียงคร่ำครวญอันน่าสงสารของเขา มนุษย์ทั้งหลายในถนนทั้งสายจึงนอนไม่หลับตลอดทั้งคืน จำเดิมแต่นั้นมา เพราะเหตุที่เขาปลุกคนที่นอนหลับเป็นสุขให้ตื่น ชื่อว่าสุปปพุทธะจึงเกิดขึ้นแก่เขา ครั้งนั้น ในสมัยอื่น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงกรุงราชคฤห์แล้ว ชาวเมืองได้นิมนต์พระศาสดาแล้วสร้างมณฑปใหญ่ในท่ามกลางเมือง ถวายทาน แม้สุปปพุทธะคนโรคเรื้อนก็ไปนั่งในที่ไม่ไกลจากมณฑปโรงทาน ชาวเมืองเมื่อกำลังถวายภัตตาหารมีของเคี้ยวของฉันอันประณีตแก่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ก็ได้ให้ข้าวต้มและข้าวสวยแม้แก่เขา เมื่อเขาบริโภคโภชนะอันประณีตแล้ว จิตก็เป็นเอกัคคตา พระศาสดาในเวลาจบภัตกิจ ทรงทำอนุโมทนาแล้ว ทรงแสดงสัจจะทั้งหลาย สุปปพุทธะนั่งอยู่ในที่ที่ตนนั่งนั่นเอง ส่งญาณไปตามกระแสพระธรรมเทศนา ก็ดำรงอยู่ในโสดาปัตติผล พระศาสดาทรงลุกขึ้นเสด็จไปยังพระวิหาร แม้เขาก็ขึ้นสู่ม้วนผ้าขี้ริ้ว ถือบาตรดิน ประคองไม้เท้า เดินไปยังที่อยู่ของตน ถูกแม่โคที่กำลังคลั่งปลงเสียจากชีวิตแล้ว เป็นเหมือนผู้ทำบาตรดินให้แตกแล้วได้บาตรทองคำ ในวาระจิตที่สอง (ปฏิสนธิจิต) ก็บังเกิดในเทวโลก อาศัยบุญของตน รุ่งเรืองล่วงเทวดาเหล่าอื่น ท้าวสักกะจอมเทพเมื่อจะทรงแสดงเหตุนั้น จึงได้ตรัสคำมีอาทิว่า "เอโส โข มาริสะ" (ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ นั่นแล)

Saddhāti maggenāgatasaddhā. Sīlañca yassa kalyāṇanti kalyāṇasīlaṃ nāma ariyasāvakassa ariyakantasīlaṃ vuccati. Tattha kiñcāpi ariyasāvakassa ekasīlampi akantaṃ nāma natthi, imasmiṃ panatthe bhavantarepi appahīnaṃ pañcasīlaṃ adhippetaṃ. Catutthaṃ.

บทว่า สทฺธา ความว่า ศรัทธาที่มาพร้อมด้วยมรรค ในบทว่า สีลญฺจ ยสฺส กลฺยาณํ นั้น ที่ชื่อว่า กัลยาณศีล ได้แก่ อริยกันตศีล (ศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ) ของพระอริยสาวก ในบทนั้น แม้ว่าศีลแม้เพียงข้อเดียวที่ไม่เป็นที่พอใจของพระอริยสาวกจะไม่มีเลยก็จริง แต่ในอรรถนี้ ท่านประสงค์เอาเบญจศีลที่ไม่ได้ละแล้วแม้ในภพอื่น (สูตรที่ ๔)

5. Rāmaṇeyyakasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาราณเลยยกสูตร

261. Pañcame ārāmacetyāti ārāmacetiyāni. Vanacetyāti vanacetiyāni. Ubhayatthāpi cittīkataṭṭhena cetyaṃ veditabbaṃ. Manussarāmaṇeyyassāti manussaramaṇīyabhāvassa. Idāni manussaramaṇīyakavasena bhūmiramaṇīyakaṃ dassento gāme vātiādimāha. Pañcamaṃ.

๒๖๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า อารามเจตฺยาติ ได้แก่ อารามเจดีย์ทั้งหลาย บทว่า วนเจตฺยาติ ได้แก่ วนเจดีย์ทั้งหลาย แม้ในทั้งสองบท พึงทราบคำว่า เจดีย์ โดยอรรถว่าสิ่งที่ควรเคารพ บทว่า มนุสฺสรามเณยฺยสฺส ได้แก่ แห่งความเป็นที่น่ารื่นรมย์ของมนุษย์ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นที่น่ารื่นรมย์ของภูมิประเทศโดยความเป็นที่น่ารื่นรมย์ของมนุษย์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า คาเม วา (ในบ้านหรือ) (สูตรที่ ๕)

6. Yajamānasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถายชมานสูตร

262. Chaṭṭhe [Pg.321] yajamānānanti yajantānaṃ. Tadā kira aṅgamagadhavāsikā manussā anusaṃvaccharaṃ sappimadhuphāṇitādīsu aggaṃ gahetvā ekasmiṃ ṭhāne dārūnaṃ saṭṭhimatte sakaṭabhāre rāsiṃ katvā aggiṃ datvā pajjalitakāle ‘‘mahābrahmuno yajāmā’’ti taṃ sabbaṃ pakkhipanti. ‘‘Ekavāraṃ pakkhittaṃ sahassaguṇaphalaṃ detī’’ti nesaṃ laddhi. Sakko devarājā ‘‘sabbepime sabbaaggāni gahetvā ‘mahābrahmuno yajāmā’ti aggimhi jhāpenti. Aphalaṃ karonti, mayi passante mā nassantu, yathā buddhassa ceva saṅghassa ca datvā bahuṃ puññaṃ pasavanti, evaṃ karissāmī’’ti dārurāsiṃ jalāpetvā olokentesu manussesu puṇṇamadivase brahmattabhāvaṃ māpetvā mahājanassa passantasseva candamaṇḍalaṃ bhinditvā nikkhanto viya ahosi. Mahājano disvā ‘‘imaṃ yaññaṃ paṭiggahetuṃ mahābrahmā āgacchatī’’ti jaṇṇukehi bhūmiyaṃ patiṭṭhāya, añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Brāhmaṇā āhaṃsu ‘‘tumhe ‘mayaṃ takkena kathemā’ti maññatha, idāni passatha, ayaṃ vo brahmā sahatthā yaññaṃ paṭiggahetuṃ āgacchatī’’ti. Sakko āgantvā dārucitakamatthake ākāse ṭhatvā ‘‘kassāyaṃ sakkāro’’ti pucchi? Tumhākaṃ, bhante, paṭiggaṇhatha no yaññanti. Tena hi āgacchatha, mā tulaṃ chaḍḍetvā hatthena tulayittha, ayaṃ satthā dhuravihāre vasati, taṃ pucchissāma ‘‘kassa dinnaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti? Ubhayaraṭṭhavāsino gahetvā satthu santikaṃ gantvā pucchanto evamāha.

๒๖๒. ในสูตรที่ ๖ บทว่า ยชมานานํ ความว่า แห่งผู้บูชาอยู่ ได้ยินว่า ในครั้งนั้น มนุษย์ชาวอังคะและมคธะ ทุกๆ ปี จะถือเอาส่วนเลิศในเนยใส น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้น แล้วทำกองฟืนประมาณ ๖๐ เล่มเกวียนในที่แห่งหนึ่ง จุดไฟขึ้น ในเวลาที่ไฟลุกโชน ก็จะใส่ของทั้งหมดนั้นลงไป (พลางกล่าวว่า) "เราทั้งหลายจะบูชายัญแด่มหาพรหม" ลัทธิของพวกเขาคือ "ของที่ใส่ลงไปครั้งเดียว ย่อมให้ผลพันเท่า" ท้าวสักกเทวราช (ทรงดำริว่า) "ชนทั้งหมดเหล่านี้ ถือเอาส่วนเลิศทั้งปวงแล้วเผาในไฟ (โดยกล่าวว่า) 'เราจะบูชายัญแด่มหาพรหม' พวกเขากำลังทำสิ่งไร้ผล เมื่อเราเห็นอยู่ ขออย่าได้พินาศไปเลย เราจักกระทำอย่างที่พวกเขาถวายแด่พระพุทธเจ้าและพระสงฆ์แล้วจะประสบบุญเป็นอันมาก" ดังนี้แล้ว จึงทรงบันดาลให้กองฟืนลุกโชน ในวันเพ็ญ ขณะที่มนุษย์ทั้งหลายกำลังมองดูอยู่ ก็ทรงเนรมิตอัตภาพเป็นพรหม ประหนึ่งว่าทำลายมณฑลพระจันทร์ออกมาปรากฏแก่สายตาของมหาชน มหาชนเห็นแล้ว (คิดว่า) "มหาพรหมเสด็จมาเพื่อรับยัญนี้" จึงคุกเข่าลงบนพื้นดิน ประคองอัญชลี ยืนนมัสการอยู่ พวกพราหมณ์กล่าวว่า "พวกท่านย่อมสำคัญว่า 'พวกเราพูดด้วยการคาดคะเน' บัดนี้จงดูเถิด นี่พรหมของพวกท่านเสด็จมาเพื่อรับยัญด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง" ท้าวสักกะเสด็จมาแล้ว ประทับยืนในอากาศเหนือจิตกาธานที่ทำด้วยฟืน ตรัสถามว่า "สักการะนี้เพื่อใคร" (พวกเขาตอบว่า) "เพื่อท่าน พระเจ้าข้า ขอท่านจงรับยัญของพวกข้าพเจ้า" (ท้าวสักกะตรัสว่า) "ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงมาเถิด อย่าได้ทิ้งตาชั่งแล้วไปชั่งด้วยมือเลย พระศาสดาพระองค์นี้ประทับอยู่ที่ธูรวิหาร (วัดหัวมุม) เราจะไปทูลถามพระองค์ว่า 'ทานที่ถวายแก่ใครจึงมีผลมาก'" ดังนี้แล้ว จึงทรงพาชาวแคว้นทั้งสองไปสู่สำนักของพระศาสดา เมื่อจะทูลถาม จึงได้ตรัสอย่างนี้

Tattha puññapekkhānanti puññaṃ icchantānaṃ puññatthikānaṃ. Opadhikaṃ puññanti upadhivipākaṃ puññaṃ. Saṅghe dinnaṃ mahapphalanti ariyasaṅghe dinnaṃ vipphāravantaṃ hoti. Desanāvasāne caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsu. Tato paṭṭhāya manussā sabbāni aggadānāni bhikkhusaṅghassa adaṃsu. Chaṭṭhaṃ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า ปุญฺญเปกฺขานํ ความว่า แห่งผู้ต้องการบุญ, แห่งผู้ปรารถนาบุญ บทว่า โอปธิกํ ปุญฺญํ ความว่า บุญที่มีอุปธิเป็นวิบาก บทว่า สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผลํ ความว่า ทานที่ถวายในพระอริยสงฆ์ย่อมมีผลไพบูลย์ ในเวลาจบพระธรรมเทศนา สัตว์แปดหมื่นสี่พันได้ดื่มอมตปานะ (บรรลุธรรม) จำเดิมแต่นั้นมา มนุษย์ทั้งหลายได้ถวายอัคคทานทั้งปวงแก่ภิกษุสงฆ์ (สูตรที่ ๖)

7. Buddhavandanāsuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาพุทธวันทนาสูตร

263. Sattame uṭṭhehīti uṭṭhaha, ghaṭa, vāyama. Vijitasaṅgāmāti rāgādīnañceva dvādasayojanikassa ca mārabalassa jitattā bhagavantaṃ evaṃ ālapati[Pg.322]. Pannabhārāti oropitakhandhakilesābhisaṅkhārabhāra. Pannarasāya rattinti pannarasāya puṇṇamāya rattiṃ. Sattamaṃ.

๒๖๓. ในสูตรที่ ๗ บทว่า อุฏฺเฐหิ ความว่า ขอจงลุกขึ้น, จงขวนขวาย, จงพยายาม บทว่า วิชิตสงฺคาม ความว่า เพราะเหตุที่ทรงชนะทั้งกิเลสมีราคะเป็นต้น และพลมารซึ่งสูงสิบสองโยชน์ จึงเรียกพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้ บทว่า ปนฺนภาร ความว่า ผู้มีภาระคือขันธ์ กิเลส และอภิสังขารอันปลงลงแล้ว บทว่า ปนฺนรสาย รตฺตึ ความว่า ในราตรีแห่งวันปัณณรสี คือวันเพ็ญ (สูตรที่ ๗)

8. Gahaṭṭhavandanāsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาคหัฏฐวันทนาสูตร

264. Aṭṭhame puthuddisāti catasso disā catasso anudisā ca. Bhummāti bhūmivāsino. Cirarattasamāhiteti upacārappanāhi cirarattasamāhitacitte. Vandeti vandāmi. Brahmacariyaparāyaṇeti dasapi vassāni vīsatipi vassāni…pe… saṭṭhipi vassāni āpāṇakoṭikaṃ ekaseyyaṃ ekabhattantiādikaṃ seṭṭhacariyaṃ brahmacariyaṃ caramāneti attho. Puññakarāti catupaccayadānaṃ kusumbhasumanapūjā dīpasahassajālanti evamādipuññakārakā. Sīlavantoti upāsakatte patiṭṭhāya pañcahipi dasahipi sīlehi samannāgatā. Dhammena dāraṃ posentīti umaṅgabhindanādīni akatvā dhammikehi kasigorakkhavaṇijjādīhi puttadāraṃ posenti. Pamukho rathamāruhīti devānaṃ pamukho seṭṭho rathaṃ āruhi. Aṭṭhamaṃ.

๒๖๔. ในสูตรที่ ๘ บทว่า ปุถุทฺทิสา ความว่า ทิศ ๔ และอนุทิศ ๔. บทว่า ภุมฺมา ความว่า เทวดาผู้สถิตอยู่บนภาคพื้น. บทว่า จิรรตฺตสมาหิเต ความว่า มีจิตตั้งมั่นตลอดกาลนานด้วยอุปจารฌานและอัปปนาฌาน. บทว่า วนฺเท ความว่า ข้าพเจ้าไหว้. บทว่า พฺรหฺมจริยปรายเณ ความว่า อธิบายว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์คือจริยาอันประเสริฐ มีการนอนผู้เดียว การฉันมื้อเดียว เป็นต้น ตลอด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง...ฯลฯ... ๖๐ ปีบ้าง ตลอดชีวิต. บทว่า ปุญฺญกรา ความว่า ผู้ทำบุญมีการถวายปัจจัย ๔ การบูชาด้วยดอกคำฝอยและดอกมะลิ การตามประทีปพันดวง เป็นต้น อย่างนี้. บทว่า สีลวนฺโต ความว่า ตั้งอยู่ในความเป็นอุบาสก สมบูรณ์ด้วยศีล ๕ บ้าง ศีล ๑๐ บ้าง. บทว่า ธมฺเมน ทารํ โปเสนฺติ ความว่า ไม่ทำการขุดอุโมงค์เป็นต้น เลี้ยงดูบุตรภรรยาโดยธรรม ด้วยกสิกรรม โครักขกรรม พาณิชยกรรม เป็นต้น. บทว่า ปมุโข รถมาหุริ ความว่า ผู้เป็นประมุข ผู้ประเสริฐแห่งเทวดาทั้งหลาย ได้ขึ้นสู่รถ. สูตรที่ ๘.

9. Satthāravandanāsuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาสัตถารวันทนาสูตร

265. Navame bhagavantaṃ namassatīti ekaṃsaṃ uttariyaṃ dukulaṃ katvā, brahmajāṇuko hutvā sirasi añjaliṃ ṭhapetvā namassati. So yakkhoti so sakko. Anomanāmanti sabbaguṇehi omakabhāvassa natthitāya sabbaguṇanemittakehi nāmehi anomanāmaṃ. Avijjāsamatikkamāti catusaccapaṭicchādikāya vaṭṭamūlakaavijjāya samatikkamena. Sekkhāti satta sekkhā. Apacayārāmāti vaṭṭaviddhaṃsane ratā. Sikkhareti sikkhanti. Navamaṃ.

๒๖๕. ในสูตรที่ ๙ บทว่า ภควนฺตํ นมสฺสติ ความว่า ทำผ้าอุตตราสงค์คือผ้าทุกุลพัสตร์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง เป็นดุจพรหมคุกเข่า ประคองอัญชลีไว้บนศีรษะแล้วนมัสการ. บทว่า โส ยกฺโข ความว่า ท้าวสักกะพระองค์นั้น. บทว่า อโนมนาํ ความว่า ชื่อว่าอโนมนามะ (ผู้มีนามไม่ทราม) เพราะไม่มีความเป็นผู้เลวทรามด้วยคุณทั้งปวง ด้วยนามทั้งหลายอันเกิดแต่คุณทั้งปวง. บทว่า อวิชฺชาสมติกฺกมา ความว่า เพราะก้าวล่วงอวิชชาอันเป็นรากเหง้าแห่งวัฏฏะ ซึ่งปกปิดสัจจะ ๔. บทว่า เสกฺขา ความว่า พระเสขะ ๗ จำพวก. บทว่า อปจยารามา ความว่า ยินดีในการทำลายวัฏฏะ. บทว่า สิกฺขเร ความว่า ย่อมศึกษา. สูตรที่ ๙.

10. Saṅghavandanāsuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาสังฆวันทนาสูตร

266. Dasame ajjhabhāsīti kasmā esa punappunaṃ evaṃ bhāsatīti? Sakkassa kira devarañño saddo madhuro, suphasitaṃ dantāvaraṇaṃ, kathanakāle suvaṇṇakiṅkiṇikasaddo viya niccharati. Taṃ punappunaṃ sotuṃ labhissāmīti bhāsati. Pūtidehasayāti pūtimhi mātusarīre vā, attanoyeva vā sarīraṃ avattharitvā sayanato pūtidehasayā. Nimuggā [Pg.323] kuṇapamheteti dasamāse mātukucchisaṅkhāte kuṇapasmiṃ ete nimuggā. Etaṃ tesaṃ pihayāmīti etesaṃ etaṃ pihayāmi patthayāmi. Na te saṃ koṭṭhe opentīti na te saṃ santakaṃ dhaññaṃ koṭṭhe pakkhipanti. Na hi etesaṃ dhaññaṃ atthi. Na kumbhīti na kumbhiyaṃ. Na kaḷopiyanti na pacchiyaṃ. Paraniṭṭhitamesānāti paresaṃ niṭṭhitaṃ paraghare pakkaṃ bhikkhācāravattena esamānā gavesamānā. Tenāti evaṃ pariyiṭṭhena. Subbatāti dasapi…pe… saṭṭhipi vassāni susamādinnasundaravatā.

๒๖๖. ในสูตรที่ ๑๐ บทว่า อชฺฌภาสิ ความว่า เพราะเหตุไร ท่านมาตลีนี้จึงกล่าวอย่างนี้บ่อยๆ? ได้ยินว่า พระสุรเสียงของท้าวสักกเทวราชไพเราะ พระโอษฐ์ก็สนิทดี ในเวลาตรัส พระสุรเสียงจะเปล่งออกมาราวกับเสียงกระดิ่งทอง มาตลีเทพสารถีจึงกล่าว (ถาม) เพราะคิดว่า "เราจักได้ฟังพระสุรเสียงนั้นบ่อยๆ". บทว่า ปูติเทหสยา ความว่า ชื่อว่าผู้นอนในกายอันเน่า เพราะนอนทับในสรีระของมารดาอันเน่า หรือในสรีระของตนเอง. บทว่า นิมุคฺคา กุณปมฺเห ความว่า ท่านเหล่านี้จมอยู่ในซากศพที่เรียกว่าครรภ์มารดาตลอด ๑๐ เดือน. บทว่า เอตํ เตสํ ปิหยามิ ความว่า เราย่อมปรารถนา ย่อมต้องการคุณธรรมข้อนั้นของท่านเหล่านั้น. บทว่า น เต สํ โกฏฺเฐ โอเปนฺติ ความว่า ท่านเหล่านั้นย่อมไม่ใส่ข้าวเปลือกอันเป็นของตนไว้ในฉาง. เพราะว่าข้าวเปลือกของท่านเหล่านั้นไม่มี. บทว่า น กุมฺภี ความว่า ไม่ใส่ไว้ในหม้อ. บทว่า น กโฬปิยํ ความว่า ไม่ใส่ไว้ในกระเช้า. บทว่า ปรนิฏฺฐิตเมสานา ความว่า แสวงหา ค้นหาอาหารที่ผู้อื่นทำสำเร็จแล้ว ที่หุงต้มในเรือนของผู้อื่น ด้วยวัตรแห่งภิกขาจาร. บทว่า เตนา ความว่า ด้วยอาหารที่แสวงหามาได้อย่างนั้น. บทว่า สุพฺพตา ความว่า เป็นผู้มีวัตรอันสมาทานดีแล้วอย่างงดงามตลอด ๑๐ ปี...ฯลฯ... ๖๐ ปี.

Sumantamantinoti dhammaṃ sajjhāyissāma, dhutaṅgaṃ samādiyissāma, amataṃ paribhuñjissāma, samaṇadhammaṃ karissāmāti evaṃ subhāsitabhāsino. Tuṇhībhūtā samañcarāti tiyāmarattiṃ asanighosena ghositā viya dhammaṃ kathentāpi tuṇhībhūtā samaṃ carantiyeva nāma. Kasmā? Niratthakavacanassābhāvā. Puthumaccā cāti bahusattā ca aññamaññaṃ viruddhā. Attadaṇḍesu nibbutāti paraviheṭhanatthaṃ gahitadaṇḍesu sattesu nibbutā vissaṭṭhadaṇḍā. Sādānesu anādānāti sagahaṇesu sattesu ca bhavayoniādīnaṃ ekakoṭṭhāsassāpi agahitattā agahaṇā. Dasamaṃ.

บทว่า สุมนฺตมนฺติโน ความว่า เป็นผู้กล่าวแต่วาจาสุภาษิตอย่างนี้ว่า "เราจักสาธยายธรรม เราจักสมาทานธุดงค์ เราจักบริโภคอมตะ เราจักทำสมณธรรม". บทว่า ตุุณฺหีภูตา สมญฺจรา ความว่า แม้กล่าวธรรมอยู่ตลอดราตรีสามยามประดุจเสียงกึกก้องด้วยเสียงสายฟ้า ก็ชื่อว่าเที่ยวไปโดยสม่ำเสมอโดยความเป็นผู้สงบนิ่งอยู่นั่นเอง. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีวจีทุจริตอันไร้ประโยชน์. บทว่า ปุถุมจฺจา จ ความว่า สัตว์จำนวนมากย่อมขัดแย้งกันและกัน. บทว่า อตฺตทณฺเฑสุ นิพฺพุตา ความว่า เป็นผู้ดับเย็นในหมู่สัตว์ผู้ถือทัณฑะเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น คือเป็นผู้วางทัณฑะแล้ว. บทว่า สาทาเนสุ อนาทานา ความว่า เป็นผู้ไม่ยึดถือในหมู่สัตว์ผู้มีความยึดถือ เพราะไม่ยึดถือแม้ส่วนหนึ่งแห่งภพและกำเนิดเป็นต้น. สูตรที่ ๑๐.

Dutiyo vaggo.

วรรคที่ ๒.

3. Tatiyavaggo

๓. วรรคที่ ๓

1. Chetvāsuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาเฉตวาสูตร

267. Tatiyavaggassa paṭhamaṃ vuttatthameva. Paṭhamaṃ.

๒๖๗. สูตรที่ ๑ แห่งวรรคที่ ๓ มีเนื้อความตามที่กล่าวแล้ว. สูตรที่ ๑.

2. Dubbaṇṇiyasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาทุพพัณณิยสูตร

268. Dutiye dubbaṇṇoti jhāmakhāṇuvaṇṇo. Okoṭimakoti lakuṇḍako mahodaro. Āsaneti paṇḍukambalasilāyaṃ. Kodhabhakkhoti sakkena gahitanāmamevetaṃ. So pana eko rūpāvacarabrahmā, ‘‘sakko kira khantibalena samannāgato’’ti sutvā vīmaṃsanatthaṃ āgato[Pg.324]. Avaruddhakayakkhā pana evarūpaṃ saṃvihitārakkhaṃ ṭhānaṃ pavisituṃ na sakkonti. Upasaṅkamīti devānaṃ sutvā ‘‘na sakkā esa pharusena cāletuṃ, nīcavuttinā pana khantiyaṃ ṭhitena sakkā palāpetu’’nti tathā palāpetukāmo upasaṅkami. Antaradhāyīti khantiyaṃ ṭhatvā balavacittīkāraṃ paccupaṭṭhapetvā nīcavuttiyā dassiyamānāya sakkāsane ṭhātuṃ asakkonto antaradhāyi. Na sūpahatacittomhīti ettha sūti nipātamattaṃ, upahatacittomhīti āha. Nāvattena suvānayoti na kodhāvattena suānayo, kodhavase vattetuṃ na sukaromhīti vadati. Na vo cirāhanti voti nipātamattaṃ, ahaṃ ciraṃ na kujjhāmīti vadati. Dutiyaṃ.

๒๖๘. ในสูตรที่ ๒ บทว่า ทุพฺพณฺโณ ความว่า มีผิวพรรณเหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้. บทว่า โอโกฏิโมโก ความว่า เป็นคนแคระ มีท้องใหญ่. บทว่า อาสเน ความว่า บนบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์. บทว่า โกธภกฺโข เป็นเพียงพระนามที่ท้าวสักกะทรงตั้งขึ้น. ส่วนพรหมนั้นเป็นรูปาวจรพรหมองค์หนึ่ง ได้ฟังว่า "ได้ยินว่า ท้าวสักกะทรงสมบูรณ์ด้วยขันติพละ" จึงมาเพื่อทดลอง. แต่พวกยักษ์ที่เป็นปรปักษ์ไม่สามารถจะเข้าไปในสถานที่ซึ่งมีการอารักขาจัดไว้อย่างดีเช่นนี้ได้. บทว่า อุปสงฺกมิ ความว่า ท้าวสักกะทรงสดับคำของเหล่าเทวดาแล้ว ทรงดำริว่า "ยักษ์นี้ไม่สามารถจะทำให้หวั่นไหวได้ด้วยถ้อยคำหยาบคาย แต่สามารถทำให้หนีไปได้ด้วยความประพฤติที่อ่อนน้อมโดยตั้งอยู่ในขันติ" จึงเสด็จเข้าไปใกล้ด้วยทรงประสงค์จะให้ยักษ์นั้นหนีไปเช่นนั้น. บทว่า อนฺตรธายิ ความว่า เมื่อท้าวสักกะทรงตั้งอยู่ในขันติ ทรงแสดงความเคารพอย่างยิ่ง และทรงแสดงความประพฤติที่อ่อนน้อม ยักษ์นั้นไม่สามารถจะยืนอยู่บนอาสน์ของท้าวสักกะได้ จึงอันตรธานไป. ในบทว่า น สูหตจิตฺโตมฺหิ นี้ สุ อักษรเป็นเพียงนิบาต, ตรัสว่า เราไม่ใช่ผู้มีจิตถูกประทุษร้าย. บทว่า นาวตฺเตน สุวานโย ความว่า เราไม่ใช่ผู้ที่ความโกรธจะชักนำไปได้โดยง่าย, ตรัสว่า เราไม่ใช่ผู้ที่จะเป็นไปในอำนาจแห่งความโกรธได้โดยง่าย. ในบทว่า น โว จิราหํ นี้ โว อักษรเป็นเพียงนิบาต, ตรัสว่า เราย่อมไม่โกรธนาน. สูตรที่ ๒.

3. Sambarimāyāsuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาสัมพริมายาสูตร

269. Tatiye ābādhikoti isigaṇena abhisapakāle uppannābādhena ābādhiko. Vācehi manti sace maṃ sambarimāyaṃ vācesi, evamahaṃ tampi tikicchissāmīti vadati. Mā kho tvaṃ, mārisa, vācesīti vināpi tāva sambarimāyaṃ sakko amhe bādhati, yadi pana taṃ jānissati, naṭṭhā mayaṃ, mā attano ekassa atthāya amhe nāsehīti vatvā nivārayiṃsu. Sambarova sataṃ samanti yathā sambaro asurindo māyāvī māyaṃ payojetvā vassasataṃ niraye pakko, evaṃ paccati. Tumhe dhammikāva, alaṃ vo māyāyāti vadati. Kiṃ pana sakko tassa kodhaṃ tikicchituṃ sakkuṇeyyāti? Āma sakkuṇeyya. Kathaṃ? Tadā kira so isigaṇo dharatiyeva, tasmā naṃ isīnaṃ santikaṃ netvā khamāpeyya, evamassa phāsu bhaveyya. Tena pana vañcitattā tathā akatvā pakkantova. Tatiyaṃ.

๒๖๙. ในสูตรที่ ๓ บทว่า อาพาธิโก ความว่า เป็นผู้มีอาพาธ คือมีอาพาธอันเกิดขึ้นในคราวที่ถูกหมู่ฤาษีสาปแช่ง. บทว่า วาเจหิ มํ ความว่า (ท้าวสักกะ) ตรัสว่า ถ้าท่านสอนสัมพรีมายาแก่เราไซร้ ด้วยเหตุอย่างนี้ เราจักเยียวยาท่านได้. บทว่า มา โข ตฺวํ มาริส วาเจสิ ความว่า (พวกอสูร) กล่าวห้ามว่า ถึงแม้จะเว้นสัมพรีมายา ท้าวสักกะก็ยังเบียดเบียนพวกเราอยู่ แต่ถ้าท้าวเธอจักรู้มายานั้นไซร้ พวกเราก็พินาศ ท่านอย่าทำลายพวกเราเพื่อประโยชน์ของตนผู้เดียวเลย ดังนี้แล้ว ก็ห้ามไว้. บทว่า สมฺพโรว สตํ สมํ ความว่า (อสูรเวปจิตติ) กล่าวว่า อสูรินทร์ชื่อสัมพระผู้มีมายา ใช้มายาแล้วไหม้อยู่ในนรกตลอดร้อยปี ฉันใด (ผู้อื่น) ก็ย่อมไหม้ ฉันนั้น พวกท่านเป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรมแท้ อย่าเลย มายาของพวกท่าน. ถามว่า ก็ท้าวสักกะจะสามารถเยียวยาความโกรธของอสูรนั้นได้หรือ? ตอบว่า สามารถได้. ถามว่า อย่างไร? ตอบว่า ได้ยินว่า ในครั้งนั้น หมู่ฤาษีนั้นยังมีชีวิตอยู่ เพราะเหตุนั้น พึงนำอสูรนั้นไปสู่สำนักของพวกฤาษีแล้วให้ขอขมา ด้วยเหตุอย่างนี้ ความผาสุกพึงมีแก่อสูรนั้น แต่เพราะอสูรนั้นเป็นผู้ถูกหลอกลวง จึงมิได้ทำอย่างนั้น หลีกไปเสียแล้ว. จบสูตรที่ ๓.

4. Accayasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอัจจยสูตร

270. Catutthe sampayojesunti kalahaṃ akaṃsu. Accasarāti atikkami, eko bhikkhu ekaṃ bhikkhuṃ atikkamma vacanaṃ avocāti attho. Yathādhammaṃ [Pg.325] nappaṭiggaṇhātīti na khamati. Kodho vo vasamāyātūti kodho tumhākaṃ vasaṃ āgacchatu, mā tumhe kodhavasaṃ gamitthāti dīpeti. Mā ca mitte hi vo jarāti ettha hīti nipātamattaṃ, tumhākaṃ mittadhamme jarā nāma mā nibbatti. Bhummatthe vā karaṇavacanaṃ, mittesu vo jarā mā nibbatti, mittabhāvato aññathābhāvo mā hotūti attho. Agarahiyaṃ mā garahitthāti agārayhaṃ khīṇāsavapuggalaṃ mā garahittha. Catutthaṃ.

๒๗๐. ในสูตรที่ ๔ บทว่า สมฺปโยเชสุํ ความว่า ได้ทำการทะเลาะวิวาทกัน. บทว่า อจฺจสรา ความว่า ล่วงเกินแล้ว อธิบายว่า ภิกษุรูปหนึ่งได้กล่าวคำล่วงเกินต่อภิกษุอีกรูปหนึ่ง. บทว่า ยถาธมฺมํ นปฺปฏิคฺคณฺหาติ ความว่า ไม่อดทน. บทว่า โกโธ โว วสมายาตุ ทรงแสดงความว่า ขอความโกรธจงมาสู่อำนาจของพวกเธอ พวกเธออย่าได้ไปสู่อำนาจของความโกรธเลย. ในบทว่า มา จ มิตฺเต หิ โว ชรา นี้ หิ ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต (แปลว่า) ความชราในมิตรธรรมของพวกเธออย่าได้บังเกิดเลย. หรือ กรณวิภัตติลงในอรรถสัตตมีวิภัตติ (แปลว่า) ความชราในมิตรทั้งหลายของพวกเธออย่าได้บังเกิดเลย อธิบายว่า ความเป็นอย่างอื่นจากความเป็นมิตรอย่าได้มีเลย. บทว่า อครหิยํ มา ครหิตฺถ ความว่า พวกเธออย่าได้ติเตียนบุคคลผู้ไม่ควรติเตียน คือพระขีณาสพ. จบสูตรที่ ๔.

5. Akkodhasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอักโกธสูตร

271. Pañcame mā vo kodho ajjhabhavīti kodho tumhe mā abhibhavi, tumheva kodhaṃ abhibhavatha. Mā ca kujjhittha kujjhitanti kujjhantānaṃ mā paṭikujjhittha. Akkodhoti mettā ca mettāpubbabhāgo ca. Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca. Atha pāpajanaṃ kodho, pabbatovābhimaddatīti lāmakajanaṃ pabbato viya kodho abhimaddatīti. Pañcamaṃ.

๒๗๑. ในสูตรที่ ๕ บทว่า มา โว โกโธ อชฺฌภวิ ความว่า ความโกรธอย่าได้ครอบงำพวกเธอเลย พวกเธอเท่านั้นจงครอบงำความโกรธ. บทว่า มา จ กุชฺฌิตฺถ กุชฺฌิตํ ความว่า อย่าได้โกรธตอบต่อผู้ที่โกรธ. บทว่า อกฺโกโธ ได้แก่ เมตตาและเมตตาปุพพภาค. บทว่า อวิหึสา ได้แก่ กรุณาและกรุณาปุพพภาค. บทว่า อถ ปาปชนํ โกโธ ปพฺพโตวาภิมทฺทติ ความว่า ความโกรธย่อมครอบงำย่ำยีคนเลว เหมือนภูเขา (ย่ำยีสิ่งที่อยู่เบื้องล่าง). จบสูตรที่ ๕.

Tatiyo vaggo.

ตติยวรรค จบ.

Sakkasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสักกสังยุต จบ.

Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาแห่งสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถปกาสินี

Sagāthāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสคาถาวรรค จบ.

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya paṭhamo bhāgo.

อรรถกถาสังยุตตนิกาย ภาคที่ ๑.