| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला नमस्कार असो. Saṃyuttanikāye संयुत्तनिकायामध्ये Khandhavagga-aṭṭhakathā खन्धवग्ग-अट्ठकथा 1. Khandhasaṃyuttaṃ १. खन्धसंयुत्त 1. Nakulapituvaggo १. नकुलपितुवग्ग 1. Nakulapitusuttavaṇṇanā १. नकुलपितुसुत्तवण्णना 1. Khandhiyavaggassa [Pg.229] paṭhame bhaggesūti evaṃnāmake janapade. Susumāragireti susumāragiranagare. Tasmiṃ kira māpiyamāne susumāro saddamakāsi, tenassa ‘‘susumāragira’’ntveva nāmaṃ akaṃsu. Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷāya nāma yakkhiniyā adhivutthattā evaṃladdhanāme vane. Tadeva migagaṇassa abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati. Bhagavā tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ vanasaṇḍe viharati. Nakulapitāti nakulassa nāma dārakassa pitā. १. खन्धियवग्गच्या पहिल्या (सुत्तात) 'भग्गेसु' (भग्ग देशात) म्हणजे या नावाच्या जनपदात. 'सुसुमारगिरे' म्हणजे सुसुमारगिर नावाच्या नगरात. असे म्हटले जाते की, त्या नगराची स्थापना केली जात असताना एका सुसुमाराने (मगरीने) आवाज केला होता, म्हणून त्यांनी त्याचे नाव 'सुसुमारगिर' असे ठेवले. 'भेसकळावने' म्हणजे भेसकळा नावाच्या यक्षिणीचे वास्तव्य असल्यामुळे हे नाव मिळालेल्या वनात. तेच वन हरणांच्या कळपाच्या अभयासाठी (सुरक्षिततेसाठी) दिले गेल्यामुळे त्याला 'मिगदाय' (मृगदाय) असे म्हटले जाते. भगवान त्या जनपदात त्या नगराचा आश्रय घेऊन त्या वनखंडात विहार करत होते. 'नकुलपिता' म्हणजे नकुल नावाच्या मुलाचे वडील. Jiṇṇoti jarājiṇṇo. Vuḍḍhoti vayovuḍḍho. Mahallakoti jātimahallako. Addhagatoti tiyaddhagato. Vayoanuppattoti tesu tīsu addhesu pacchimavayaṃ anuppatto. Āturakāyoti gilānakāyo. Idañhi sarīraṃ suvaṇṇavaṇṇampi niccapaggharaṇaṭṭhena āturaṃyeva nāma[Pg.230]. Visesena panassa jarāturatā byādhāturatā maraṇāturatāti tisso āturatā honti. Tāsu kiñcāpi eso mahallakattā jarāturova, abhiṇharogatāya panassa byādhāturatā idha adhippetā. Abhikkhaṇātaṅkoti abhiṇharogo nirantararogo. Aniccadassāvīti tāya āturatāya icchiticchitakkhaṇe āgantuṃ asakkonto kadācideva daṭṭhuṃ labhāmi, na sabbakālanti attho. Manobhāvanīyānanti manavaḍḍhakānaṃ. Yesu hi diṭṭhesu kusalavasena cittaṃ vaḍḍhati, te sāriputtamoggallānādayo mahātherā manobhāvanīyā nāma. Anusāsatūti punappunaṃ sāsatu. Purimañhi vacanaṃ ovādo nāma, aparāparaṃ anusāsanī nāma. Otiṇṇe vā vatthusmiṃ vacanaṃ ovādo nāma, anotiṇṇe tantivasena vā paveṇivasena vā vuttaṃ anusāsanī nāma. Apica ovādoti vā anusāsanīti vā atthato ekameva, byañjanamattameva nānaṃ. 'जिण्णो' म्हणजे जरेने जीर्ण झालेला (वृद्ध). 'वुद्धो' म्हणजे वयाने वृद्ध झालेला. 'महल्लको' म्हणजे जन्माने/वयाने मोठा असलेला. 'अद्धगतो' म्हणजे (बालपण, तारुण्य आणि वृद्धत्व या) तीन अवस्थांच्या मार्गावरून गेलेला. 'वयोअनुप्पत्तो' म्हणजे त्या तीन अवस्थांपैकी शेवटच्या अवस्थेला (वृद्धत्वाला) पोहोचलेला. 'आतुरकायो' म्हणजे आजारी शरीर असलेला. कारण हे शरीर सोन्यासारख्या रंगाचे असले तरीही, (नऊ दवारांमधून) निरंतर वाहणाऱ्या घाणीमुळे ते 'आतुर' (रोगी) असेच म्हटले जाते. विशेषतः त्याचे तीन प्रकारचे रोगटपण असते: जरेमुळे रोगटपण (जरातुरता), आजारपणामुळे रोगटपण (व्याध्यातुरता) आणि मृत्यूमुळे रोगटपण (मरणातुरता). त्यांपैकी, जरी हा गृहपती वृद्धत्वामुळे जरेने ग्रस्त असला, तरीही त्याला सतत असणाऱ्या आजारपणामुळे येथे 'व्याध्यातुरता' (आजारपणामुळे रोगटपण) अभिप्रेत आहे. 'अभिक्खणातंको' म्हणजे सतत असणारा रोग, निरंतर असणारा आजार. 'अनिच्चदस्सावी' म्हणजे त्या आजारपणामुळे इच्छिलेल्या प्रत्येक क्षणी येण्यास असमर्थ असल्यामुळे 'मी कधीतरीच (भगवंतांचे) दर्शन घेऊ शकतो, नेहमी नाही' असा अर्थ आहे. 'मनोभावनीयानं' म्हणजे मनाचा विकास करणाऱ्यांना (कुशल गुणांमध्ये मन वाढवणाऱ्यांना). कारण ज्यांना पाहिल्याने कुशल भावनेने चित्त विकसित होते, ते सारिपुत्त, मोग्गल्लान इत्यादी महाथेर 'मनोभावनीय' म्हटले जातात. 'अनुसासतू' म्हणजे पुन्हा पुन्हा उपदेश करावा. कारण सुरुवातीचे बोलणे म्हणजे 'ओवाद' (ओवादा/अनुशासन) आणि त्यानंतरचे वारंवार केलेले बोलणे म्हणजे 'अनुसासनी' (अनुशासणी). किंवा एखादी घटना घडल्यावर केलेले बोलणे म्हणजे 'ओवाद' आणि घटना घडण्यापूर्वीच पाठाच्या आधारे किंवा परंपरेच्या आधारे केलेले बोलणे म्हणजे 'अनुसासनी'. शिवाय, 'ओवाद' किंवा 'अनुसासनी' हे दोन्ही अर्थाने एकच आहेत, केवळ शब्दांमध्येच फरक आहे. Āturo hāyanti āturo hi ayaṃ, suvaṇṇavaṇṇo piyaṅgusāmopi samāno niccapaggharaṇaṭṭhena āturoyeva. Aṇḍabhūtoti aṇḍaṃ viya bhūto dubbalo. Yathā kukkuṭaṇḍaṃ vā mayūraṇḍaṃ vā geṇḍukaṃ viya gahetvā khipantena vā paharantena vā na sakkā kīḷituṃ, tāvadeva bhijjati, evamayampi kāyo kaṇṭakepi khāṇukepi pakkhalitassa bhijjatīti aṇḍaṃ viya bhūtoti aṇḍabhūto. Pariyonaddhoti sukhumena chavimattena pariyonaddho. Aṇḍañhi sāratacena pariyonaddhaṃ, tena ḍaṃsamakasādayo nilīyitvāpi chaviṃ chinditvā yūsaṃ paggharāpetuṃ na sakkonti. Imasmiṃ pana chaviṃ chinditvā yaṃ icchanti, taṃ karonti. Evaṃ sukhumāya chaviyā pariyonaddho. Kimaññatra bālyāti bālabhāvato aññaṃ kimatthi? Bāloyeva ayanti attho. Tasmāti yasmā ayaṃ kāyo evarūpo, tasmā. 'आतुरो हायं' म्हणजे 'आतुरो हि अयं' (हा खरोखरच रोगी आहे). सोन्यासारख्या रंगाचा किंवा प्रियंगू फुलासारखा पिवळसर रंगाचा असला तरीही, निरंतर वाहण्याच्या स्वभावामुळे हा (देह) रोगीच आहे. 'अण्डभूतो' म्हणजे अंड्यासारखा अत्यंत दुर्बळ असलेला. ज्याप्रमाणे कोंबडीचे अंडे किंवा मोराचे अंडे चेंडूसारखे हातात घेऊन, ते फेकून किंवा मारून खेळता येत नाही, ते लगेच फुटते; त्याचप्रमाणे हा देह देखील काटा किंवा लाकडाचा खुंट यावर अडखळल्यास जखमी होतो (फुटतो), म्हणून अंड्यासारखा असल्यामुळे त्याला 'अण्डभूत' म्हटले आहे. 'परियोनद्धो' म्हणजे केवळ पातळ त्वचेने वेढलेला. अंडे हे कठीण कवचाने वेढलेले असते, त्यामुळे डास, माश्या इत्यादी त्यावर बसले तरी कवच भेदून आतील रस बाहेर काढू शकत नाहीत. परंतु या शरीराच्या बाबतीत मात्र, ते त्वचा भेदून त्यांना जे हवे ते करतात (रक्त पितात). अशा प्रकारे हे शरीर पातळ त्वचेने वेढलेले आहे. 'किमञ्ञत्र बाल्या' म्हणजे मूर्खपणाशिवाय दुसरे काय असू शकते? 'हा केवळ मूर्खच आहे' असा अर्थ आहे. 'तस्मा' म्हणजे ज्याअर्थी हे शरीर अशा स्वरूपाचे आहे, म्हणून. Tenupasaṅkamīti rañño cakkavattissa upaṭṭhānaṃ gantvā anantaraṃ pariṇāyakaratanassa upaṭṭhānaṃ gacchanto rājapuriso viya, saddhammacakkavattissa bhagavato upaṭṭhānaṃ gantvā, anantaraṃ dhammasenāpatissa apacitiṃ kātukāmo yenāyasmā sāriputto, tenupasaṅkami. Vippasannānīti suṭṭhu pasannāni. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni. Parisuddhoti niddoso. Pariyodātoti [Pg.231] tasseva vevacanaṃ. Nirupakkilesatāyeva hi esa pariyodātoti vutto, na setabhāvena. Etassa ca pariyodātataṃ disvāva indriyānaṃ vippasannataṃ aññāsi. Nayaggāhapaññā kiresā therassa. 'तेनुपसंकमी' (त्यांच्याकडे गेला) म्हणजे ज्याप्रमाणे एखादा राजसेवक चक्रवर्ती राजाची सेवा करून लगेचच परिणायकरत्नाची (युवराजाची) सेवा करण्यासाठी जातो; त्याचप्रमाणे सद्धम्मचक्रवर्ती भगवंतांची सेवा करून, लगेचच धम्मसेनापतींचा आदर करण्याची इच्छा धरून, जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते, तेथे तो गेला. 'विप्पसन्नानी' म्हणजे अत्यंत प्रसन्न (शांत). 'इंद्रियानी' म्हणजे मनासह सहा इंद्रिये. 'परिसुद्धो' म्हणजे दोषरहित. 'परियोदातो' म्हणजे त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. क्लेशांच्या (मळाच्या) अभावामुळेच याला 'परियोदातो' (उजळ/स्वच्छ) म्हटले आहे, गोरेपणामुळे नाही. आणि चेहऱ्याचा हा उजळपणा पाहूनच त्यांनी (सारिपुत्तांनी) त्यांच्या इंद्रियांची प्रसन्नता ओळखली. ही थेरांची अनुमानाने जाणण्याची प्रज्ञा (नयग्गाहपञ्ञा) होती असे म्हणतात. Kathañhi no siyāti kena kāraṇena na laddhā bhavissati? Laddhāyevāti attho. Iminā kiṃ dīpeti? Satthuvissāsikabhāvaṃ. Ayaṃ kira satthu diṭṭhakālato paṭṭhāya pitipemaṃ, upāsikā cassa mātipemaṃ paṭilabhati. Ubhopi ‘‘mama putto’’ti satthāraṃ vadanti. Bhavantaragato hi nesaṃ sineho. Sā kira upāsikā pañca jātisatāni tathāgatassa mātāva, so ca, gahapati, pitāva ahosi. Puna pañca jātisatāni upāsikā mahāmātā, upāsako mahāpitā, tathā cūḷāmātā cūḷapitāti. Evaṃ satthā diyaḍḍhaattabhāvasahassaṃ tesaṃyeva hatthe vaḍḍhito. Teneva te yaṃ neva puttassa, na pitu santike kathetuṃ sakkā, taṃ satthu santike nisinnā kathenti. Imināyeva ca kāraṇena bhagavā ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ upāsakānaṃ vissāsikānaṃ yadidaṃ nakulapitā gahapati, yadidaṃ nakulamātā gahapatānī’’ti (a. ni. 1.257) te etadagge ṭhapesi. Iti so imaṃ vissāsikabhāvaṃ pakāsento kathañhi no siyāti āha. Amatena abhisittoti nassidha aññaṃ kiñci jhānaṃ vā vipassanā vā maggo vā phalaṃ vā ‘‘amatābhiseko’’ti daṭṭhabbo, madhuradhammadesanāyeva pana ‘‘amatābhiseko’’ti veditabbo. Dūratopīti tiroraṭṭhāpi tirojanapadāpi. 'कथञ्हि नो सिया' (असे कसे बरे नसावे?) म्हणजे कोणत्या कारणाने ते प्राप्त झाले नसेल? 'ते प्राप्त झालेच आहे' असा अर्थ आहे. यातून काय दिसून येते? शास्त्यांशी (बुद्धांशी) असलेले त्यांचे घनिष्ठ नाते (विश्वासिकभाव). असे म्हटले जाते की, या गृहपतीने शास्त्यांना पाहिल्यापासूनच त्यांच्याबद्दल पित्याचे प्रेम (पितिप्रेम) अनुभवले आणि त्याच्या पत्नीने (उपासिकेने) मातेचे प्रेम (मातृप्रेम) अनुभवले. ते दोघेही शास्त्यांना 'माझा मुलगा' असे म्हणत असत. कारण त्यांचे हे प्रेम पूर्वजन्मांतून आलेले होते. ती उपासिका पाचशे जन्मांपर्यंत तथागतांची माता होती आणि तो गृहपती त्यांचे पिता होते. पुन्हा पाचशे जन्मांपर्यंत ती उपासिका त्यांची मोठी आई (मावशी) आणि तो उपासक त्यांचे मोठे वडील (काका) होते; तसेच पाचशे जन्मांपर्यंत ती लहान आई (चुलती) आणि तो लहान वडील (चुलता) होते. अशा प्रकारे शास्ते पंधराशे जन्मांपर्यंत त्यांच्याच हाताखाली वाढले होते. म्हणूनच, जे ते आपल्या मुलाजवळ किंवा वडिलांजवळही बोलू शकत नव्हते, ते ते शास्त्यांच्या समोर बसून बोलत असत. याच कारणामुळे भगवंतांनी त्यांना, 'भिक्खूहो, माझ्या विश्वासू (घनिष्ठ) उपासकांमध्ये गृहपती नकुलपिता हा अग्र आहे आणि विश्वासू उपासिकांमध्ये नकुलमाता ही अग्र आहे' असे म्हणून अग्रस्थानी (एतदग्ग) प्रस्थापित केले. अशा प्रकारे आपला घनिष्ठ संबंध प्रकट करत त्याने 'असे कसे बरे नसावे?' असे म्हटले. 'अमतेन अभिसित्तो' (अमृताने सिंचित झालेला) म्हणजे येथे ध्यान, विक्षयना, मार्ग किंवा फल यांपैकी कशालाही 'अमृताभिषेक' समजू नये, तर मधुर धम्मदेशनेलाच 'अमृताभिषेक' समजावे. 'दूरतोपि' म्हणजे दुसऱ्या देशातून किंवा दुसऱ्या जनपदातून देखील. Assutavā puthujjanoti idaṃ vuttatthameva. Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti. Buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… tathāgato ariyo’’ti vuccatīti (saṃ. ni. 5.1098). Sappurisānanti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti veditabbā. Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca, paccekabuddhā buddhasāvakāpi. Yathāha – 'अस्सुतवा पुथुज्जनो' (अश्रुतवान पृथग्जन) याचा अर्थ आधीच स्पष्ट केला आहे. 'अरियांन अदस्सावी' (आर्यांचे दर्शन न घेणारा) इत्यादींमध्ये 'अरिया' (आर्य) म्हणजे क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे, अहितकारक मार्गाने न चालल्यामुळे, हितकारक मार्गाने चालल्यामुळे आणि देवलोकासह सर्व जगाकडून पूजनीय असल्यामुळे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावकांना 'आर्य' म्हटले जाते. किंवा येथे केवळ बुद्धांनाच 'आर्य' म्हटले आहे. जसे की म्हटले आहे - 'भिक्खूहो, देवलोकासह या जगात... तथागतांना आर्य म्हटले जाते.' 'सप्पुरिसानं' (सत्पुरुषांचे) यामध्ये प्रत्येकबुद्ध आणि तथागतश्रावकांना 'सत्पुरुष' (सप्पुरिस) समजावे. कारण ते लोकोत्तर गुणांनी युक्त असल्यामुळे शोभून दिसणारे श्रेष्ठ पुरुष आहेत, म्हणून ते 'सत्पुरुष' होत. किंवा या सर्वांनाच दोन्ही प्रकारे म्हटले गेले आहे. कारण बुद्ध देखील आर्य आणि सत्पुरुष दोन्ही आहेत, आणि प्रत्येकबुद्ध व बुद्धश्रावक देखील दोन्ही आहेत. जसे की म्हटले आहे - ‘‘Yo [Pg.232] ve kataññū katavedi dhīro,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti; Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ,Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī’’ti. (jā. 2.17.78); जो धीर (बुद्धिमान) पुरुष खरोखरच कृतज्ञ व कृतवेदी असतो, कल्याणमित्र आणि दृढ निष्ठा असलेला असतो; आणि जो संकटात सापडलेल्या (दुःखी) व्यक्तीचे कार्य आदरपूर्वक करतो, अशा व्यक्तीला सत्पुरुष म्हणतात. ‘‘Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto, kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti. Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo, na ca dassane sādhukārī, so ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo. So ca cakkhunā adassāvī, ñāṇena adassāvīti duvidho. Tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto. Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato na ariyabhāvagocarato. Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti, na cete ariyānaṃ dassāvino nāma. ‘कल्याणमित्र आणि दृढ निष्ठा असलेला असतो’ या पदांद्वारे बुद्धश्रावकाचा निर्देश केला आहे, तर ‘कृतज्ञ’ इत्यादी पदांद्वारे प्रत्येकबुद्ध आणि सम्यकसंबुद्ध यांचा निर्देश केला आहे. आता, जो त्या आर्यांचे दर्शन घेणारा नसतो आणि त्यांच्या दर्शनाविषयी आदर बाळगत नाही, त्याला ‘आर्यांना न पाहणारा’ (अरियानं अदस्सावी) असे समजावे. तो दोन प्रकारचा असतो: चक्षूने न पाहणारा आणि ज्ञानाने न पाहणारा. त्यापैकी, येथे ‘ज्ञानाने न पाहणारा’ अभिप्रेत आहे. कारण, चर्मचक्षूने किंवा दिव्यचक्षूने आर्यांना पाहिले तरी ते न पाहिल्यासारखेच असते; कारण त्या चक्षूंचे कार्य केवळ बाह्य रूप (रंग-आकार) ग्रहण करणे एवढेच असते, आर्यांच्या आर्यत्वाचे आकलन करणे नव्हे. कुत्रे, कोल्हे इत्यादी प्राणीसुद्धा आपल्या डोळ्यांनी आर्यांना पाहतात, परंतु ते काही ‘आर्यांचे दर्शन घेणारे’ ठरत नाहीत. Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā, therassa pattacīvaraṃ gahetvā, piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi – ‘‘ariyā nāma, bhante, kīdisā’’ti? Thero āha – ‘‘idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭivattaṃ katvā sahacarantopi neva ariye jānāti, evaṃ dujjānāvuso, ariyā’’ti. Evaṃ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā na cakkhunā dassanaṃ dassanaṃ, ñāṇena dassanameva dassanaṃ. Yathāha – ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87). Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto, ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ‘‘ariyānaṃ adassāvī’’ti veditabbo. या संदर्भात ही कथा आहे – चित्तल पर्वतावर राहणाऱ्या एका क्षीणास्र (अर्हत) स्थविरांचे सेवक असलेले एक वृद्ध प्रव्रजित (भिक्खू) होते. एके दिवशी स्थविरांसोबत पिंडपातासाठी फिरून, स्थविरांचे पात्र व चीवर घेऊन त्यांच्या मागे येत असताना त्यांनी स्थविरांना विचारले – ‘भंते, आर्य नेमके कसे असतात?’ स्थवीर म्हणाले – ‘आवुसो, येथे एखादा वृद्ध मनुष्य आर्यांचे पात्र व चीवर घेऊन, त्यांच्या सर्व सेवा-कर्तव्ये करून, त्यांच्यासोबत वावरत असूनही आर्यांना ओळखू शकत नाही. आवुसो, आर्य ओळखणे इतके कठीण असते.’ असे सांगितले तरी त्या वृद्ध भिक्खूंना ते समजले नाही. म्हणून, केवळ डोळ्यांनी पाहणे हे खरे पाहणे नव्हे, तर ज्ञानाने पाहणे हेच खरे पाहणे होय. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘हे वक्कली, या सडणाऱ्या शरीराला पाहून तुला काय मिळणार? हे वक्कली, जो धर्माला पाहतो, तो मला पाहतो; आणि जो मला पाहतो, तो धर्माला पाहतो.’ म्हणून, डोळ्यांनी पाहत असूनही, आर्यांनी पाहिलेल्या अनित्यता इत्यादी लक्षणांना ज्ञानाने न पाहणारा, आर्यांनी प्राप्त केलेल्या धर्माला प्राप्त न करणारा, आणि आर्यत्व निर्माण करणाऱ्या गुणांचे व आर्यत्वाचे दर्शन न झाल्यामुळे त्याला ‘आर्यांना न पाहणारा’ असे समजावे. Ariyadhammassa akovidoti, satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme avinītoti ettha pana – ‘आर्यधर्मात अकोविद’ म्हणजे सतीपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी प्रकारच्या आर्यधर्मात अकुशल असणे. ‘आर्यधर्मात अविनीत’ या संदर्भात तर – ‘‘Duvidho vinayo nāma, ekamekettha pañcadhā; Abhāvato tassa ayaṃ, avinītoti vuccati’’. ‘विनय हा दोन प्रकारचा असतो, आणि त्यातील प्रत्येक विनय पाच प्रकारचा असतो. या विनयाचा अभाव असल्यामुळे, या व्यक्तीला अविनीत असे म्हटले जाते.’ Ayañhi [Pg.233] saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati. Saṃvaravinayopi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi tadaṅgappahānaṃ, vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidho. हा विनय म्हणजे संवर-विनय आणि प्रहाण-विनय असा दोन प्रकारचा आहे. आणि या दोन्ही प्रकारच्या विनयांमध्ये प्रत्येक विनय पाच प्रकारांत विभागला जातो. संवर-विनय हा शील-संवर, सती-संवर, ज्ञान-संवर, खंती-संवर आणि वीर्य-संवर असा पाच प्रकारचा आहे. प्रहाण-विनय हा सुद्धा तदंग-प्रहाण, विक्खंभन-प्रहाण, समुच्छेद-प्रहाण, प्रतिप्रश्रब्धी-प्रहाण आणि निस्सरण-प्रहाण असा पाच प्रकारचा आहे. Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) ayaṃ sīlasaṃvaro. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti ayaṃ (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) satisaṃvaro. त्यापैकी, ‘या प्रातिमोक्ष-संवराने युक्त व सुयुक्त असतो’ हा शील-संवर आहे. ‘चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियाचा संवर करतो’ हा सती-संवर आहे. ‘‘Yāni sotāni lokasmiṃ, (ajitāti bhagavā)Sati tesaṃ nivāraṇaṃ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi,Paññāyete pidhīyare’’ti. (su. ni. 1041; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa.4) – ‘हे अजिता! (भगवंत म्हणाले) या जगात जे काही प्रवाहाचे मार्ग वाहत आहेत, स्मृती हे त्यांचे निवारण करणारे आहे. मी स्मृतीला या प्रवाहांचा संवर म्हणतो, आणि प्रज्ञेने ते प्रवाह बंद केले जातात.’ Ayaṃ ñāṇasaṃvaro. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’ti (ma. ni. 1.24; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ khantisaṃvaro. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.114; 6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro. Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato ‘‘saṃvaro’’ vinayanato ‘‘vinayo’’ti vuccati. Evaṃ tāva saṃvaravinayo pañcadhā bhijjatīti veditabbo. हा ज्ञान-संवर आहे. ‘थंडी आणि उष्णता सहन करणारा असतो’ हा खंती-संवर आहे. ‘उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही’ हा वीर्य-संवर आहे. हा सर्वच संवर आपापल्या परीने नियंत्रित करावयाच्या आणि दमन करावयाच्या कायदुश्चरित इत्यादींना रोखत असल्यामुळे त्याला ‘संवर’ आणि दमन करत असल्यामुळे ‘विनय’ असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे संवर-विनय पाच प्रकारांत विभागला जातो, असे समजावे. Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa, tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ. Seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya, ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya[Pg.234], muccitukamyatāñāṇena amuccitukāmatāya. Upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa pahānaṃ, etaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma. त्याचप्रमाणे, नामरूप-परिच्छेद इत्यादी विपश्यना ज्ञानांमध्ये विरोधी भाव असल्यामुळे, दिव्याच्या प्रकाशाने अंधाराचा नाश व्हावा त्याप्रमाणे, त्या त्या विपश्यना ज्ञानाने त्या त्या अनर्थाचे जे प्रहाण होते. ते खालीलप्रमाणे आहे – नामरूप-व्यवस्थापनाने सत्काय-दृष्टीचे प्रहाण; प्रत्यय-परिग्रहाने अहेतुक-दृष्टी आणि विषमहेतुक-दृष्टीचे प्रहाण; त्यानंतरच्या काळात आकांक्षा-वितरणाने संशयावस्थेचे प्रहाण; कलाप-संमर्शनाने ‘मी आणि माझे’ या आसक्तीचे प्रहाण; मार्गामार्ग-व्यवस्थापनाने अमार्गामध्ये मार्ग समजण्याच्या भ्रमाचे प्रहाण; उदय-दर्शनाने उच्छेद-दृष्टीचे प्रहाण; वय-दर्शनाने शाश्वत-दृष्टीचे प्रहाण; भय-दर्शनाने भययुक्त गोष्टींमध्ये अभय समजण्याच्या भ्रमाचे प्रहाण; आदीनव-दर्शनाने आस्वाद घेण्याच्या इच्छेचे प्रहाण; निर्वेद-अनुपश्यनेने आसक्तीच्या भावनेचे प्रहाण; मुमुक्षुत्व-ज्ञानाने संसारातच अडकून राहण्याच्या इच्छेचे प्रहाण; उपेक्षा-ज्ञानाने अनउपेक्षेचे प्रहाण; अनुलोम-ज्ञानाने धर्मस्थिती आणि निर्वाणाच्या विरोधी असलेल्या भावाचे प्रहाण; आणि गोत्रभू-ज्ञानाने संस्कारांच्या निमित्ताचे ग्रहण करण्याचे प्रहाण; याला ‘तदंग-प्रहाण’ असे म्हणतात. Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa, tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā nayena (dha. sa. 277; vibha. 628) vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. आणि उपचार व अप्पना अशा दोन प्रकारच्या समाधीद्वारे अकुशल धर्मांच्या उत्पत्तीला रोखल्यामुळे, ज्याप्रमाणे घागरीने पाण्याचा पृष्ठभाग दाबल्यास शेवाळ बाजूला होते, त्याप्रमाणे त्या त्या नीवरणादी अकुशल धर्मांचे जे प्रहाण होते, त्याला ‘विक्खंभन-प्रहाण’ असे म्हणतात. चार आर्यमार्गांच्या भावनेमुळे, त्या त्या मार्गाने युक्त असलेल्या व्यक्तीच्या स्वतःच्या संतानातील (चित्तप्रवाहात), ‘दृष्टीगतांच्या प्रहाणासाठी’ इत्यादी पद्धतीने सांगितलेल्या समुदय-पक्षातील क्लेशांच्या समूहाचे जे अत्यंत अनुत्पत्तीच्या रूपाने प्रहाण होते, त्याला ‘समुच्छेद-प्रहाण’ असे म्हणतात. आणि फल-क्षणी क्लेशांचे जे शांत होणे असते, त्याला ‘प्रतिप्रश्रब्धी-प्रहाण’ असे म्हणतात. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayaṭṭhena vinayo, tasmā ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ ‘‘pahānavinayo’’ti vuccati. Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo. सर्व संस्कृत (संस्कारित) गोष्टींपासून मुक्त असल्यामुळे, सर्व संस्कृतांचा त्याग असलेले जे निर्वाण आहे, त्याला ‘निस्सरण-प्रहाण’ असे म्हणतात. हे सर्वच प्रहाण त्याग करण्याच्या अर्थाने ‘प्रहाण’ आणि दमन करण्याच्या अर्थाने ‘विनय’ असल्यामुळे त्याला ‘प्रहाण-विनय’ असे म्हटले जाते. किंवा त्या त्या प्रहाणाने युक्त असलेल्या व्यक्तीमध्ये त्या त्या विनयाचा संभव होत असल्यामुळेही याला ‘प्रहाण-विनय’ असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे प्रहाण-विनय सुद्धा पाच प्रकारांत विभागला जातो, असे समजावे. Evamayaṃ saṅkhepato duvidho, bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṃvarattā pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi, tasmā abhāvato tassa ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi. Ninnānākaraṇañhi etaṃ atthato. Yathāha – अशा प्रकारे, संक्षेपाने दोन प्रकारचा आणि भेदाने दहा प्रकारचा हा विनय, संवर (संयम) भंग पावल्यामुळे आणि नष्ट करावयाच्या अकुशल धर्मांचा त्याग न केल्यामुळे, ज्याअर्थी या अश्रुतवान (अज्ञानी) पृथग्जनामध्ये नसतो; त्याअर्थी त्याच्या अभावामुळे त्याला 'अविनीत' असे म्हटले जाते. हाच नियम 'सत्पुरुषांचे दर्शन न घेणारा, सत्पुरुषांच्या धम्मात अकुशल असलेला, सत्पुरुषांच्या धम्मात अविनीत असलेला' या वाक्यातही लागू होतो असे समजावे. कारण अर्थाच्या दृष्टीने या दोन्ही वाक्यांत काहीही भिन्नता नाही. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘‘Yeva te ariyā, teva te sappurisā. Yeva te sappurisā, teva te ariyā. Yo eva so ariyānaṃ dhammo, so eva so sappurisānaṃ dhammo. Yo eva so sappurisānaṃ dhammo, so eva so ariyānaṃ dhammo. Yeva te ariyavinayā, teva te sappurisavinayā. Yeva te sappurisavinayā[Pg.235], teva te ariyavinayā. Ariyeti vā sappuriseti vā, ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā, ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā’’ti. जे आर्य आहेत, तेच सत्पुरुष आहेत. जे सत्पुरुष आहेत, तेच आर्य आहेत. जो आर्यांचा धम्म आहे, तोच सत्पुरुषांचा धम्म आहे. जो सत्पुरुषांचा धम्म आहे, तोच आर्यांचा धम्म आहे. जो आर्यांचा विनय आहे, तोच सत्पुरुषांचा विनय आहे. जो सत्पुरुषांचा विनय आहे, तोच आर्यांचा विनय आहे. 'आर्य' किंवा 'सत्पुरुष', 'आर्यधम्म' किंवा 'सत्पुरुषधम्म', 'आर्यविनय' किंवा 'सत्पुरुषविनय' असे म्हटले तरी हे सर्व शब्द एकाच अर्थाचे, समान, समान भागाचे, त्याच स्वरूपाचे आणि अभिन्न आहेत. Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati, ‘‘yaṃ rūpaṃ, so ahaṃ, yo ahaṃ, taṃ rūpa’’nti rūpañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci, so vaṇṇo. Yo vaṇṇo, sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati, evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati…pe… advayaṃ samanupassatīti evaṃ rūpaṃ ‘‘attā’’ti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ rūpavantaṃ samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva ‘‘attā’’ti gahetvā karaṇḍake maṇiṃ viya taṃ attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānākārena abhibhavanākārena ṭhito, ‘‘ahaṃ rūpaṃ, mama rūpa’’nti evaṃ taṇhādiṭṭhīhi gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhanako nāma hotīti attho. Tassa taṃ rūpanti tassa taṃ evaṃ gahitaṃ rūpaṃ. Vedanādīsupi eseva nayo. 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' म्हणजे येथे एखादा मनुष्य रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो. 'जे रूप आहे, तो मी आहे; जो मी आहे, ते रूप आहे' अशा प्रकारे रूप आणि आत्मा यांना अभिन्न मानून पाहतो. ज्याप्रमाणे जळणाऱ्या तेलाच्या दिव्याची जी ज्योत आहे, तोच तिचा रंग आहे; आणि जो रंग आहे, तीच ज्योत आहे, अशा प्रकारे ज्योत आणि रंग यांना अभिन्न मानून पाहिले जाते; त्याचप्रमाणे येथे एखादा मनुष्य रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो... पे... अभिन्न मानून पाहतो. अशा प्रकारे रूपाला 'आत्मा' या मिथ्या दृष्टीने पाहतो. 'किंवा आत्म्याला रूपवान पाहतो' म्हणजे अरूपाला (नामाला) 'आत्मा' मानून, छायायुक्त वृक्षाप्रमाणे त्या आत्म्याला रूपवान पाहतो. 'किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो' म्हणजे अरूपालाच 'आत्मा' मानून, फुलामध्ये सुगंधाप्रमाणे आत्म्यामध्ये रूप पाहतो. 'किंवा रूपामध्ये आत्म्याला पाहतो' म्हणजे अरूपालाच 'आत्मा' मानून, करंडकातील मण्याप्रमाणे त्या आत्म्याला रूपामध्ये पाहतो. 'पर्युत्थान स्थित' म्हणजे पर्युत्थान रूपाने किंवा दडपून टाकण्याच्या रूपाने स्थित असलेला. 'मी रूप आहे, रूप माझे आहे' अशा प्रकारे तृष्णा आणि दृष्टी यांनी ग्रासून, निश्चित करून ग्रहण करणारा होतो, असा अर्थ आहे. 'त्याचे ते रूप' म्हणजे त्याचे ते अशा प्रकारे ग्रहण केलेले रूप. वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. Tattha ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti suddharūpameva attāti kathitaṃ. ‘‘Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ, vedanaṃ attato…pe… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imesu sattasu ṭhānesu arūpaṃ attāti kathitaṃ. ‘‘Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attāna’’nti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tattha ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, avasesesu sassatadiṭṭhīti evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti, tā sabbāpi maggāvaraṇā, na saggāvaraṇā, paṭhamamaggavajjhāti veditabbā. त्यामध्ये 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' यात केवळ शुद्ध रूपालाच आत्मा म्हटले आहे. 'किंवा आत्म्याला रूपवान पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये रूप पाहतो, किंवा रूपामध्ये आत्म्याला पाहतो, वेदनेला आत्मा म्हणून... पे... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो' या सात स्थानांमध्ये अरूपाला (नामाला) आत्मा म्हटले आहे. 'किंवा आत्म्याला वेदनायुक्त पाहतो, किंवा आत्म्यामध्ये वेदना पाहतो, किंवा वेदनेमध्ये आत्म्याला पाहतो' अशा प्रकारे चार स्कंधांमध्ये प्रत्येकी तीन-तीन याप्रमाणे बारा स्थानांमध्ये रूप आणि अरूप मिश्रित आत्मा सांगितला आहे. त्यामध्ये 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो, वेदनेला... संज्ञेला... संस्कारांना... विज्ञानाला आत्मा म्हणून पाहतो' या पाच स्थानांमध्ये उच्छेददृष्टी सांगितली आहे, आणि उर्वरित पंधरा स्थानांमध्ये शाश्वतदृष्टी सांगितली आहे. अशा प्रकारे येथे पंधरा भवदृष्टी आणि पाच विभवदृष्टी होतात. त्या सर्व मार्ग-अवरण (मार्गाला अडथळा आणणाऱ्या) आहेत, स्वर्ग-अवरण (स्वर्गाला अडथळा आणणाऱ्या) नाहीत, आणि पहिल्या मार्गाने (सोतापत्ती मार्गाने) नष्ट होणाऱ्या आहेत, असे जाणावे. Evaṃ [Pg.236] kho, gahapati, āturakāyo ceva hoti āturacitto cāti kāyo nāma buddhānampi āturoyeva. Cittaṃ pana rāgadosamohānugataṃ āturaṃ nāma, taṃ idha dassitaṃ. No ca āturacittoti idha nikkilesatāya cittassa anāturabhāvo dassito. Iti imasmiṃ sutte lokiyamahājano āturakāyo ceva āturacitto cāti dassito, khīṇāsavā āturakāyā anāturacittā, satta sekhā neva āturacittā, na anāturacittāti veditabbā. Bhajamānā pana anāturacittataṃyeva bhajantīti. Paṭhamaṃ. 'अशा प्रकारे, हे गृहपती, मनुष्य रोगी शरीराचा आणि रोगी मनाचाही होतो' यात शरीर हे बुद्धांचे देखील रोगी (व्याधिग्रस्त) होऊ शकते. परंतु राग, द्वेष आणि मोहाने युक्त असलेले मन हे 'रोगी' म्हटले जाते, ते येथे दर्शविले आहे. 'परंतु रोगी मनाचा नाही' यात क्लेशांच्या अभावामुळे मनाची निरोगी अवस्था दर्शविली आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात लौकिक महाजन (सामान्य लोक) हे रोगी शरीराचे आणि रोगी मनाचे असतात, असे दर्शविले आहे. क्षीणास्रव (अर्हत) हे रोगी शरीराचे परंतु निरोगी मनाचे असतात. सात प्रकारचे शैक्ष पुद्गल हे पूर्णपणे रोगी मनाचेही नसतात आणि पूर्णपणे निरोगी मनाचेही नसतात, असे जाणावे. परंतु ते निरोगी मनाच्या अवस्थेकडेच झुकणारे असतात. पहिले सुत्त समाप्त. 2. Devadahasuttavaṇṇanā २. देवदहसुत्तवर्णना 2. Dutiye devadahanti devā vuccanti rājāno, tesaṃ maṅgaladaho, sayaṃjāto vā so dahoti, tasmā ‘‘devadaho’’ti vutto. Tassa avidūre nigamo devadahantveva napuṃsakaliṅgavasena saṅkhaṃ gato. Pacchābhūmagamikāti pacchābhūmaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhaṃ janapadaṃ gantukāmā. Nivāsanti temāsaṃ vassāvāsaṃ. Apalokitoti āpucchito. Apalokethāti āpucchatha. Kasmā theraṃ āpucchāpeti? Te sabhāre kātukāmatāya. Yo hi ekavihāre vasantopi santikaṃ na gacchati pakkamanto anāpucchā pakkamati, ayaṃ nibbhāro nāma. Yo ekavihāre vasantopi āgantvā passati, pakkamanto āpucchati, ayaṃ sabhāro nāma. Imepi bhikkhū bhagavā ‘‘evamime sīlādīhi vaḍḍhissantī’’ti sabhāre kātukāmo āpucchāpeti. २. दुसऱ्या सुत्तात 'देवदह' या शब्दाचा अर्थ असा आहे की, राजांना 'देव' म्हटले जाते, त्यांचा मंगल तलाव (दह) किंवा तो तलाव स्वतःच निर्माण झाला आहे, म्हणून त्याला 'देवदह' म्हटले जाते. त्याच्या जवळच असलेला नगर (निगम) नपुंसकलिंगी प्रयोगामुळे 'देवदह' या नावाने प्रसिद्ध झाला. 'पश्चाद्भूमीकडे जाणारे' म्हणजे पश्चाद्भूमी नावाच्या, पश्चिम दिशेला असलेल्या जनपदाकडे जाण्याची इच्छा असणारे. 'निवास करतात' म्हणजे तीन महिन्यांचा वर्षावास करतात. 'अपलोकितो' म्हणजे अनुमती घेतलेली (विचारलेले). 'अपलोकेथ' म्हणजे अनुमती घ्या (विचारा). भगवंत स्थविरांना (सारिपुत्तांना) विचारण्यास का सांगत आहेत? त्यांना जबाबदार (कर्तव्यदक्ष) बनविण्याच्या इच्छेने. कारण जो भिक्खू एकाच विहारात राहत असूनही ज्येष्ठांच्या जवळ जात नाही आणि जाताना न विचारता निघून जातो, तो 'निर्भार' (जबाबदारी नसलेला) म्हटला जातो. परंतु जो एकाच विहारात राहत असतानाही येऊन भेटतो आणि जाताना विचारून (निरोप घेऊन) जातो, तो 'सभार' (जबाबदार) म्हटला जातो. या भिक्खूंनाही भगवंतांनी 'अशा प्रकारे हे शील इत्यादी गुणांनी वृद्धिंगत होतील' असा विचार करून, जबाबदार बनविण्याच्या इच्छेने अनुमती घेण्यास सांगितले. Paṇḍitoti dhātukosallādinā catubbidhena paṇḍiccena samannāgato. Anuggāhakoti āmisānuggahena ca dhammānuggahena cāti dvīhipi anuggahehi anuggāhako. Thero kira aññe bhikkhū viya pātova piṇḍāya agantvā sabbabhikkhūsu gatesu sakalaṃ saṅghārāmaṃ anuvicaranto asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjati, achaḍḍitaṃ kacavaraṃ chaḍḍeti, saṅghārāme dunnikkhittāni mañcapīṭhadārubhaṇḍamattikābhaṇḍāni paṭisāmeti. Kiṃ kāraṇā? ‘‘Mā aññatitthiyā vihāraṃ paviṭṭhā disvā paribhavaṃ akaṃsū’’ti. Tato gilānasālaṃ gantvā gilāne assāsetvā ‘‘kenattho’’ti pucchitvā yena attho hoti, tadatthaṃ [Pg.237] tesaṃ daharasāmaṇere ādāya bhikkhācāravattena vā sabhāgaṭṭhāne vā bhesajjaṃ pariyesitvā tesaṃ datvā, ‘‘gilānupaṭṭhānaṃ nāma buddhapaccekabuddhehi vaṇṇitaṃ, gacchatha sappurisā appamattā hothā’’ti te pesetvā sayaṃ piṇḍāya caritvā upaṭṭhākakule vā bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gacchati. Idaṃ tāvassa nibaddhavāsaṭṭhāne āciṇṇaṃ. 'पंडित' म्हणजे धातुकौशल्यादी चार प्रकारच्या पांडित्याने (ज्ञानाने) युक्त असलेला. 'अनुग्राहक' म्हणजे आमिष-अनुग्रह (भौतिक साहाय्य) आणि धम्म-अनुग्रह (धार्मिक साहाय्य) या दोन्ही प्रकारच्या अनुग्रहांनी साहाय्य करणारा. असे म्हटले जाते की, स्थवीर (सारिपुत्त) इतर भिक्खूंप्रमाणे सकाळीच पिंडपातासाठी न जाता, सर्व भिक्खू निघून गेल्यावर संपूर्ण संघारामात फिरत असत, न झाडलेली जागा झाडत असत, न टाकलेला कचरा फेकून देत असत, आणि संघारामात अस्ताव्यस्त ठेवलेले मंच (खाटा), पीठ (पाट), लाकडी भांडी व मातीची भांडी व्यवस्थित जागेवर ठेवत असत. कोणत्या कारणाने? 'इतर पंथांचे लोक (अन्यतीर्थीय) विहारात आले असता हे पाहून आमचा अनादर करू नयेत' या विचाराने ते सर्व व्यवस्थित ठेवत असत. त्यानंतर ते रुग्णशाळेत जाऊन रुग्णांना धीर देत असत आणि 'तुम्हाला कशाची गरज आहे?' असे विचारत असत. ज्या वस्तूची गरज असेल, त्यासाठी त्यांच्या तरुण सामणेरांना सोबत घेऊन, भिक्षाटनाच्या नियमाने किंवा योग्य ठिकाणी औषध शोधून त्यांना देत असत, आणि 'रुग्णांची सेवा करणे हे बुद्ध आणि प्रत्येकबुद्धांनी प्रशंसिले आहे, जा सत्पुरुषांनो, अप्रमत्त व्हा' असे सांगून त्यांना पाठवत असत. स्वतः पिंडपातासाठी फिरून किंवा उपस्थायकांच्या घरी भोजन करून विहारात परत येत असत. ही त्यांच्या नियमित वास्तव्याच्या ठिकाणी पाळली जाणारी दिनचर्या होती. Bhagavati pana cārikaṃ caramāne ‘‘ahaṃ aggasāvako’’ti upāhanaṃ āruyha chattaṃ gahetvā purato purato na gacchati. Ye pana tattha mahallakā vā ābādhikā vā atidaharā vā, tesaṃ rujjanaṭṭhānāni telena makkhāpetvā pattacīvaraṃ attano daharasāmaṇerehi gāhāpetvā taṃdivasaṃ vā dutiyadivasaṃ vā te gaṇhitvāva gacchati. Ekadivasañhi taññeva āyasmantaṃ ativikāle sampattattā senāsanaṃ alabhitvā, cīvarakuṭiyaṃ nisinnaṃ disvā, satthā punadivase bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā, hatthivānaratittiravatthuṃ kathetvā, ‘‘yathāvuḍḍhaṃ senāsanaṃ dātabba’’nti sikkhāpadaṃ paññāpesi. Evaṃ tāvesa āmisānuggahena anuggaṇhāti. Ovadanto panesa satavārampi sahassavārampi tāva ovadati, yāva so puggalo sotāpattiphale patiṭṭhāti, atha naṃ vissajjetvā aññaṃ ovadati. Iminā nayena ovadato cassa ovāde ṭhatvā arahattaṃ pattā gaṇanapathaṃ atikkantā. Evaṃ dhammānuggahena anuggaṇhāti. पण, भगवान जेव्हा चारिका (धम्मयात्रा) करत असत, तेव्हा 'मी अग्रश्रावक आहे' असा विचार करून (सारिपुत्त थेर) पादत्राणे चढवून आणि छत्री धरून त्यांच्या पुढे-पुढे चालत नसत. उलट, त्या भिक्खू संघामध्ये जे वृद्ध, आजारी किंवा अतिशय लहान (सामणेर) असत, त्यांच्या वेदना होत असलेल्या अंगाला तेलाने मालिश करून, स्वतःचे पात्र व चीवर तरुण सामणेरांकडून घ्यायला लावून, त्या दिवशी किंवा दुसऱ्या दिवशी त्यांना सोबत घेऊनच ते जात असत. एका दिवशी, तेच आयुष्यमान (सारिपुत्त) अतिशय उशिरा पोहोचल्यामुळे राहण्याची जागा (सेनासन) न मिळाल्याने चीवर-कुटीमध्ये बसलेले पाहून, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) दुसऱ्या दिवशी भिक्खू संघाला एकत्रित बोलावून, हत्ती, माकड आणि तित्तिर यांची कथा सांगून, 'ज्येष्ठतेनुसार सेनासन दिले जावे' असा नियम (सिक्खापद) प्रस्थापित केला. अशा प्रकारे, ते प्रथम आमिष-अनुग्रहाने (भौतिक साहाय्याने) उपकृत करत असत. उपदेश करताना, ते शंभर वेळा किंवा हजार वेळासुद्धा तोपर्यंत उपदेश करत असत, जोपर्यंत ती व्यक्ती सोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित होत नाही; त्यानंतरच तिला सोडून ते दुसऱ्याला उपदेश करत असत. या पद्धतीने उपदेश मिळवून, त्यांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित राहून अरहंतपद प्राप्त केलेल्यांची संख्या मोजता येण्यापलीकडे (अगणित) आहे. अशा प्रकारे ते धम्म-अनुग्रहाने उपकृत करत असत. Paccassosunti te bhikkhū ‘‘amhākaṃ neva upajjhāyo, na ācariyo na sandiṭṭhasambhatto. Kiṃ tassa santike karissāmā’’ti? Tuṇhībhāvaṃ anāpajjitvā ‘‘evaṃ, bhante’’ti satthu vacanaṃ sampaṭicchiṃsu. Eḷagalāgumbeti gacchamaṇḍapake. So kira eḷagalāgumbo dhuvasalilaṭṭhāne jāto. Athettha catūhi pādehi maṇḍapaṃ katvā tassa upari taṃ gumbaṃ āropesuṃ, so taṃ maṇḍapaṃ chādesi. Athassa heṭṭhā iṭṭhakāhi paricinitvā vālikaṃ okiritvā āsanaṃ paññāpayiṃsu. Sītalaṃ divāṭṭhānaṃ udakavāto vāyati. Thero tasmiṃ nisīdi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘eḷagalāgumbe’’ti. 'पच्चस्सोसुं' म्हणजे त्या भिक्खूंनी 'ते आमचे उपाज्झाय (उपाध्याय) नाहीत, आचार्य नाहीत, किंवा परिचित मित्रही नाहीत; आम्ही त्यांच्याजवळ काय करणार?' असा विचार करून मौन न बाळगता, 'तसेच असो, भंते!' असे म्हणून शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) वचनाचा आदरपूर्वक स्वीकार केला. 'एळगलागुम्बे' म्हणजे झाडांच्या फांद्यांचा बनवलेला मंडप. तो 'एळगला' नावाचा झुडूप नेहमी पाणी असलेल्या ठिकाणी उगवला होता. नंतर तिथे चार खांबांवर एक मंडप तयार करून, त्यावर ते झुडूप चढवले गेले, ज्याने त्या मंडपाला छतासारखे झाकून टाकले. त्यानंतर त्याच्या खाली विटांची रचना करून, वाळू पसरवून आसन तयार केले गेले. ते दिवसा विश्रांती घेण्याचे एक थंड ठिकाण होते, जिथे पाण्याचा थंड वारा वाहत असे. थेर तिथे बसले. त्याला उद्देशून 'एळगलागुम्बे' असे म्हटले आहे. Nānāverajjagatanti ekassa rañño rajjato nānāvidhaṃ rajjagataṃ. Virajjanti aññaṃ rajjaṃ. Yathā hi sadesato añño videso, evaṃ nivuttharajjato aññaṃ [Pg.238] rajjaṃ virajjaṃ nāma, taṃ verajjanti vuttaṃ. Khattiyapaṇḍitāti bimbisārakosalarājādayo paṇḍitarājāno. Brāhmaṇapaṇḍitāti caṅkītārukkhādayo paṇḍitabrāhmaṇā. Gahapatipaṇḍitāti cittasudattādayo paṇḍitagahapatayo. Samaṇapaṇḍitāti sabhiyapilotikādayo paṇḍitaparibbājakā. Vīmaṃsakāti atthagavesino. Kiṃvādīti kiṃ attano dassanaṃ vadati, kiṃ laddhikoti attho. Kimakkhāyīti kiṃ sāvakānaṃ ovādānusāsaniṃ ācikkhati? Dhammassa cānudhammanti bhagavatā vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇaṃ. Sahadhammikoti sakāraṇo. Vādānuvādoti bhagavatā vuttavādassa anuvādo. ‘‘Vādānupāto’’tipi pāṭho, satthu vādassa anupāto anupatanaṃ, anugamananti attho. Imināpi vādaṃ anugato vādoyeva dīpito hoti. 'नानावेरज्जगतं' म्हणजे एका राजाच्या राज्यापेक्षा भिन्न अशा विविध राज्यांत गेलेले. 'विरज्ज' म्हणजे दुसरे (परके) राज्य. ज्याप्रमाणे स्वतःच्या देशापेक्षा भिन्न असलेला देश म्हणजे 'विदेश' होय, त्याचप्रमाणे स्वतः राहत असलेल्या राज्यापेक्षा भिन्न असलेले राज्य म्हणजे 'विरज्ज' होय, आणि त्यालाच 'वेरज्ज' असे म्हटले आहे. 'खत्तियपण्डिता' म्हणजे बिंबिसार, कोसल इत्यादी बुद्धिमान राजे. 'ब्राह्मणपण्डिता' म्हणजे चंकी, तारुक्ख इत्यादी विद्वान ब्राह्मण. 'गहपतिपण्डिता' म्हणजे चित्त, सुदत्त (अनाथपिंडिक) इत्यादी बुद्धिमान गृहपती. 'समणपण्डिता' म्हणजे सभिय, पिलोतिक इत्यादी विद्वान परिव्राजक. 'वीमंसका' म्हणजे अर्थाचा शोध घेणारे (जिज्ञासू). 'किंवादी' म्हणजे स्वतःचे काय मत मांडतात, किंवा त्यांचा कोणता सिद्धांत (पंथ/मत) आहे, असा अर्थ आहे. 'किमक्खायी' म्हणजे ते आपल्या श्रावकांना कोणता उपदेश व अनुशासने सांगतात? 'धम्मस्स चानुधम्मं' म्हणजे भगवंतांनी सविस्तरपणे सांगितलेल्या धम्माला सुसंगत असे स्पष्टीकरण. 'सहधम्मिको' म्हणजे सकारण (कारणासहित). 'वादानुवादो' म्हणजे भगवंतांनी मांडलेल्या सिद्धांताला सुसंगत असा वाद (प्रतिपादन). काही ठिकाणी 'वादानुपातो' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ शास्त्यांच्या सिद्धांताचे अनुकरण करणे किंवा त्याच्या मागे जाणे असा आहे. या पाठानेसुद्धा सिद्धांताचे अनुकरण करणारे प्रतिपादनच स्पष्ट होते. Avigatarāgassātiādīsu taṇhāvaseneva attho veditabbo. Taṇhā hi rajjanato rāgo, chandiyanato chando, piyāyanaṭṭhena pemaṃ, pivitukāmaṭṭhena pipāsā, anudahanaṭṭhena pariḷāhoti vuccati. Akusale cāvuso, dhammetiādi kasmā āraddhaṃ? Pañcasu khandhesu avītarāgassa ādīnavaṃ, vītarāgassa ca ānisaṃsaṃ dassetuṃ. Tatra avighātoti niddukkho. Anupāyāsoti nirupatāpo. Apariḷāhoti niddāho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Dutiyaṃ. 'अविगतरागस्स' इत्यादी शब्दांमध्ये तृष्णेच्या प्रभावानेच अर्थ समजून घेतला पाहिजे. कारण तृष्णा ही आसक्ती निर्माण करत असल्यामुळे 'राग', इच्छा निर्माण करत असल्यामुळे 'छंद', प्रिय वाटत असल्यामुळे 'पेम' (प्रेम), आस्वाद घेण्याची इच्छा असल्यामुळे 'पिपासा' (तहान), आणि वारंवार दाह निर्माण करत असल्यामुळे 'परिळाह' (दाह/संताप) म्हटली जाते. 'हे आवुसो, अकुशल धम्मांमध्ये...' इत्यादी उपदेश कशासाठी सुरू केला गेला? पाच स्कंधांविषयी ज्यांची आसक्ती नष्ट झालेली नाही (अवीतराग) त्यांच्यातील दोष, आणि ज्यांची आसक्ती नष्ट झाली आहे (वीतराग) त्यांचे फायदे दर्शवण्यासाठी हा उपदेश सुरू केला गेला. त्यामध्ये 'अविघातो' म्हणजे दुःखरहित. 'अनुपायासो' म्हणजे संतापरहित (तीव्र त्रासापासून मुक्त). 'अपरिळाहो' म्हणजे दाहरहित (जळजळ नसलेला). अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. दुसरे (सुत्त समाप्त). 3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā ३. हालिद्दिकानि सुत्ताचे वर्णन (अट्ठकथा). 3. Tatiye avantīsūti avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte avantiraṭṭhe. Kuraraghareti evaṃnāmake nagare. Papāteti ekato papāte. Tassa kira pabbatassa ekaṃ passaṃ chinditvā pātitaṃ viya ahosi. ‘‘Pavatte’’tipi pāṭho, nānātitthiyānaṃ laddhipavattaṭṭhāneti attho. Iti thero tasmiṃ raṭṭhe taṃ nagaraṃ nissāya tasmiṃ pabbate viharati. Hāliddikānīti evaṃnāmako. Aṭṭhakavaggiye māgaṇḍiyapañheti aṭṭhakavaggikamhi māgaṇḍiyapañho nāma atthi, tasmiṃ pañhe. Rūpadhātūti rūpakkhandho adhippeto. Rūpadhāturāgavinibaddhanti rūpadhātumhi rāgena vinibaddhaṃ. Viññāṇanti kammaviññāṇaṃ. Okasārīti gehasārī ālayasārī. ३. तिसऱ्या सुत्तात, 'अवन्तीसु' म्हणजे अवंती आणि दक्खिणापथ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अवंती देशात. 'कुररघरे' म्हणजे या नावाच्या नगरात. 'पपाते' म्हणजे एका बाजूने तुटलेला कडा (कडेपठार). त्या पर्वताची एक बाजू कापून खाली पाडल्यासारखी सरळ आणि उंच कड्यासारखी होती. काही ठिकाणी 'पवत्ते' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ विविध पंथांच्या (तीर्थिकांच्या) सिद्धांतांचा प्रसार होण्याचे ठिकाण असा आहे. अशा प्रकारे, थेर (महाकच्चायन) त्या देशात, त्या नगराचा आश्रय घेऊन त्या पर्वतावर राहत असत. 'हालिद्दिकानि' हे या नावाचे (एक गृहपती). 'अट्ठकवग्गिये मागण्डियपन्हे' म्हणजे अट्ठकवग्ग मधील 'मागण्डियपन्ह' नावाचा जो प्रश्न आहे, त्या प्रश्नामध्ये. 'रूपधातू' म्हणजे रूपस्कंध अभिप्रेत आहे. 'रूपधातुरागvinibaddhaṃ' म्हणजे रूपधातूमध्ये रागाने (आसक्तीने) बांधलेले. 'विञ्ञाणं' म्हणजे कर्म-विज्ञान. 'ओकसारी' म्हणजे घरामध्ये किंवा आश्रयामध्ये (तण्हा व दिट्ठीच्या प्रभावाने) भटकणारे किंवा वास करणारे. Kasmā [Pg.239] panettha ‘‘viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti na vuttanti? Sammohavighātatthaṃ. ‘‘Oko’’ti hi atthato paccayo vuccati, purejātañca kammaviññāṇaṃ pacchājātassa kammaviññāṇassapi vipākaviññāṇassapi vipākaviññāṇañca vipākaviññāṇassapi kammaviññāṇassapi paccayo hoti, tasmā ‘‘kataraṃ nu kho idha viññāṇa’’nti? Sammoho bhaveyya, tassa vighātatthaṃ taṃ agahetvā asambhinnāva desanā katā. Apica ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttāti tā dassetumpi idha viññāṇaṃ na gahitaṃ. परंतु, येथे 'हे गृहपती, विज्ञानधातू...' असे का म्हटले नाही? संभ्रम (गोंधळ) दूर करण्यासाठी. कारण 'ओक' (घर/आश्रय) याचा वास्तविक अर्थ 'प्रत्यय' (कारण/परिस्थिती) असा होतो. आणि आधी उत्पन्न झालेले कर्म-विज्ञान हे नंतर उत्पन्न होणाऱ्या कर्म-विज्ञानाचे तसेच विपाक-विज्ञानाचे कारण बनते, आणि विपाक-विज्ञान हे विपाक-विज्ञानाचे तसेच कर्म-विज्ञानाचे कारण बनते. त्यामुळे 'येथे नेमके कोणते विज्ञान अभिप्रेत आहे?' असा संभ्रम निर्माण होऊ शकतो. तो संभ्रम दूर करण्यासाठी, त्याचा थेट उल्लेख न करता, कोणताही संकर न करता (असंभिन्न) हा उपदेश केला गेला आहे. शिवाय, आलंबनाच्या (विषयाच्या) आधारे चार प्रकारच्या अभिसंस्कार-विज्ञानस्थिती सांगितल्या आहेत, त्या दर्शवण्यासाठीसुद्धा येथे 'विज्ञान' हा शब्द स्वतंत्रपणे घेतला नाही. Upayupādānāti taṇhūpayadiṭṭhūpayavasena dve upayā, kāmupādānādīni cattāri upādānāni ca. Cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayāti akusalacittassa adhiṭṭhānabhūtā ceva abhinivesabhūtā ca anusayabhūtā ca. Tathāgatassāti sammāsambuddhassa. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ ete pahīnāva, satthu pana khīṇāsavabhāvo loke atipākaṭoti uparimakoṭiyā evaṃ vuttaṃ. Viññāṇadhātuyāti idha viññāṇaṃ kasmā gahitaṃ? Kilesappahānadassanatthaṃ. Kilesā hi na kevalaṃ catūsuyeva khandhesu pahīnā pahīyanti, pañcasupi pahīyantiyevāti kilesappahānadassanatthaṃ gahitaṃ. Evaṃ kho, gahapati, anokasārī hotīti evaṃ kammaviññāṇena okaṃ asarantena anokasārī nāma hoti. 'उपयुपादाना' म्हणजे तृष्णा-उपय आणि दिट्ठी-उपय या रूपाने दोन उपय (आसक्तीची साधने), आणि कामुपादान इत्यादी चार उपादाने (आसक्ती). 'चेतसो अधिष्ठानाभिनिवेशानुसया' म्हणजे अकुशल चित्ताचे अधिष्ठान (आधार), अभिनिवेश (आग्रह) आणि अनुशय (सुप्त क्लेश) बनलेले. 'तथागतस्स' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांचे. कारण सर्वच क्षीणासवांचे (अरहंतांचे) हे क्लेश नष्ट झालेले असतात, परंतु शास्त्यांची (बुद्धांची) क्षीणासव अवस्था जगात अत्यंत प्रसिद्ध असल्यामुळे, सर्वोच्च पातळीवरून असे म्हटले आहे. येथे 'विज्ञानधातू' या संदर्भात 'विज्ञान' हा शब्द का घेतला आहे? क्लेशांचा प्रहाण (नाश) दर्शवण्यासाठी. कारण क्लेश केवळ चारच स्कंधांमध्ये नष्ट होत नाहीत, तर पाचही स्कंधांमध्ये नष्ट होतात, हे क्लेशांचे प्रहाण दर्शवण्यासाठी येथे 'विज्ञान' घेतले आहे. 'अशा प्रकारे, हे गृहपती, अनोकसारी होतो' म्हणजे अशा प्रकारे कर्म-विज्ञानाने 'ओक' (पाच स्कंध रूपी घर) मध्ये न भटकणारा मनुष्य 'अनोकसारी' (आसक्तीरहित) होतो. Rūpanimittaniketavisāravinibandhāti rūpameva kilesānaṃ paccayaṭṭhena nimittaṃ, ārammaṇakiriyasaṅkhātanivāsanaṭṭhānaṭṭhena niketanti rūpanimittaniketaṃ. Visāro ca vinibandho ca visāravinibandhā. Ubhayenapi hi kilesānaṃ patthaṭabhāvo ca vinibandhanabhāvo ca vutto, rūpanimittanikete visāravinibandhāti rūpanimittaniketavisāravinibandhā, tasmā rūpanimittaniketamhi uppannena kilesavisārena ceva kilesabandhanena cāti attho. Niketasārīti vuccatīti ārammaṇakaraṇavasena nivāsanaṭṭhānaṃ sārīti vuccati. Pahīnāti te rūpanimittaniketakilesavisāravinibandhā pahīnā. ‘रूपनिमित्तनिकेतविसारविनिबंधा’ म्हणजे रूप हेच क्लेशांच्या उत्पत्तीचे कारण (प्रत्यय-अर्थाने) असल्याने ‘निमित्त’ आहे. आलंबन करण्याच्या क्रियेने तात्पुरते राहण्याचे ठिकाण (आश्रय) या अर्थाने ते ‘निकेत’ आहे; म्हणून याला ‘रूपनिमित्तनिकेत’ म्हणतात. ‘विसार’ (प्रसार) आणि ‘विनिबंध’ (बंधन) म्हणजे विसार-विनिबंध. या दोन्ही शब्दांनी क्लेशांचा पसरण्याचा स्वभाव आणि बांधण्याचा स्वभाव सांगितला आहे. रूपी निमित्त-निकेतामध्ये क्लेशांचा प्रसार आणि बंधन म्हणजे ‘रूपनिमित्तनिकेतविसारविनिबंध’ होय. म्हणून, रूपी निमित्त-निकेतामध्ये उत्पन्न झालेल्या क्लेशांच्या प्रसाराने आणि क्लेशांच्या बंधनाने, असा याचा अर्थ आहे. ‘निकेतसारी’ असे म्हटले जाते कारण आलंबन करण्याच्या द्वारे तात्पुरत्या निवासस्थानात भटकणाऱ्या पुद्गलाला ‘निकेतसारी’ म्हणतात. ‘प्रहीण’ म्हणजे ते रूपी निमित्त-निकेतातील क्लेशांचे प्रसार आणि बंधन नष्ट झाले आहेत. Kasmā panettha pañcakkhandhā ‘‘okā’’ti vuttā, cha ārammaṇāni ‘‘niketa’’nti? Chandarāgassa balavadubbalatāya. Samānepi hi etesaṃ ālayaṭṭhena visayabhāve okoti niccanivāsanaṭṭhānagehameva vuccati, niketanti [Pg.240] ‘‘ajja asukaṭṭhāne kīḷissāmā’’ti katasaṅketaṭṭhānaṃ nivāsaṭṭhānaṃ uyyānādi. Tattha yathā puttadāradhanadhaññapuṇṇagehe chandarāgo balavā hoti, evaṃ ajjhattikesu khandhesu. Yathā pana uyyānaṭṭhānādīsu tato dubbalataro hoti, evaṃ bāhiresu chasu ārammaṇesūti chandarāgassa balavadubbalatāya evaṃ desanā katāti veditabbo. येथे पाच स्कंधांना ‘ओक’ (घर) आणि सहा आलंबनांना ‘निकेत’ (तात्पुरता आश्रय) असे का म्हटले आहे? छंदरागाच्या (आसक्तीच्या) तीव्रतेच्या आणि मंदतेच्या कारणामुळे. जरी या दोन्हीचा आश्रय या अर्थाने विषयभाव समान असला, तरी ‘ओक’ म्हणजे नेहमी राहण्याचे कायमचे घर असे लोकव्यवहारात म्हटले जाते. आणि ‘निकेत’ म्हणजे ‘आज आपण अमुक ठिकाणी खेळू या’ असे ठरवून केलेले तात्पुरते निवासस्थान जसे की उद्यान इत्यादी होय. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे मुले, पत्नी, धन आणि धान्याने समृद्ध असलेल्या घरात छंदराग तीव्र असतो, त्याचप्रमाणे आध्यात्मिक (स्वतःच्या) स्कंधांवर छंदराग तीव्र असतो. परंतु ज्याप्रमाणे उद्यानासारख्या ठिकाणी छंदराग त्या घरापेक्षा मंद असतो, त्याचप्रमाणे बाह्य सहा आलंबनांवर छंदराग मंद असतो. अशा प्रकारे छंदरागाच्या तीव्रतेच्या आणि मंदतेच्या कारणामुळे भगवंतांनी ही देशना केली आहे, असे समजावे. Sukhitesu sukhitoti upaṭṭhākesu dhanadhaññalābhādivasena sukhitesu ‘‘idānāhaṃ manāpaṃ bhojanaṃ labhissāmī’’ti gehasitasukhena sukhito hoti, tehi pattasampattiṃ anubhavamāno viya carati. Dukkhitesu dukkhitoti tesaṃ kenacideva kāraṇena dukkhe uppanne sayaṃ dviguṇena dukkhena dukkhito hoti. Kiccakaraṇīyesūti kiccasaṅkhātesu karaṇīyesu. Tesu yogaṃ āpajjatīti upayogaṃ sayaṃ tesaṃ kiccānaṃ kattabbataṃ āpajjati. Kāmesūti vatthukāmesu. Evaṃ kho, gahapati, kāmehi aritto hotīti evaṃ kilesakāmehi aritto hoti anto kāmānaṃ bhāvena atuccho. Sukkapakkho tesaṃ abhāvena ritto tucchoti veditabbo. ‘सुखितांमध्ये सुखी’ म्हणजे उपस्थायक (दायके) धन-धान्य, लाभ इत्यादींमुळे सुखी झाले असता, ‘आता मला आवडीचे भोजन मिळेल’ अशा गृहसित सुखाने (सांसारिक सुखाने) सुखी होतो आणि त्यांनी मिळवलेल्या संपत्तीचा स्वतःच उपभोग घेत असल्यासारखा वागतो. ‘दुःखितांमध्ये दुःखी’ म्हणजे त्यांना कोणत्याही कारणामुळे दुःख उत्पन्न झाले असता, स्वतः दुप्पट दुःखाने दुःखी होतो. ‘किच्चकरणीयेसु’ म्हणजे लहान-मोठ्या कर्तव्यांच्या रूपात असलेल्या करण्यायोग्य कामांमध्ये. ‘त्याщих योग प्राप्त करतो’ म्हणजे स्वतः अत्यंत प्रयत्नपूर्वक त्यांच्या कामांची जबाबदारी स्वतःवर घेतो. ‘कामेसु’ म्हणजे वस्तुरूपी कामांमध्ये. ‘अशा प्रकारे, गृहपती, कामांपासून अरिक्त (रिक्त नसलेला) असतो’ म्हणजे अशा प्रकारे क्लेशकामांनी अरिक्त असतो, अंतःकरणात कामांच्या अस्तित्वामुळे तो रिक्त नसतो. शुक्लपक्ष (शुद्ध बाजू) म्हणजे त्यांच्या अभावामुळे रिक्त आणि शून्य असतो, असे समजावे. Purakkharānoti vaṭṭaṃ purato kurumāno. Evaṃrūpo siyantiādīsu dīgharassakāḷodātādīsu rūpesu ‘‘evaṃrūpo nāma bhaveyya’’nti pattheti. Sukhādīsu vedanāsu evaṃvedano nāma; nīlasaññādīsu saññāsu evaṃ sañño nāma; puññābhisaṅkhārādīsu saṅkhāresu evaṃsaṅkhāro nāma; cakkhuviññāṇādīsu viññāṇesu ‘‘evaṃ viññāṇo nāma bhaveyya’’nti pattheti. ‘पुरेक्खरानो’ (पुढे ठेवणारा) म्हणजे संसारचक्राला पुढे ठेवणारा. ‘अशा रूपाचा व्हावे’ इत्यादी वाक्यांमध्ये, उंच, बुटके, काळे, पांढरे इत्यादी रूपांमध्ये ‘माझे असे रूप असावे’ अशी इच्छा करतो. सुखादी वेदनांमध्ये ‘माझी अशी वेदना असावी’; नीलसंज्ञा इत्यादी संज्ञांमध्ये ‘माझी अशी संज्ञा असावी’; पुण्याभिसंस्कार इत्यादी संस्कारांमध्ये ‘माझा असा संस्कार असावा’; चक्षुविज्ञानादी विज्ञानांमध्ये ‘माझे असे विज्ञान असावे’ अशी इच्छा करतो. Apurakkharānoti vaṭṭaṃ purato akurumāno. Sahitaṃ me, asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ, mayhaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ madhurapānasadisaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīghena kālena paricitaṃ suppaguṇaṃ, taṃ mama vādaṃ āgamma sabbaṃ khaṇena viparāvattaṃ nivattaṃ. Āropito te vādoti tuyhaṃ doso mayā āropito. Cara vādappamokkhāyāti taṃ taṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā uttari pariyesanto imassa vādassa mokkhāya cara āhiṇḍāhi. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayameva pahosi, idheva nibbeṭhehīti. Tatiyaṃ. ‘अपुरेक्खरानो’ म्हणजे संसारचक्राला पुढे न ठेवणारा. ‘माझे सुसंगत आहे, तुझे विसंगत आहे’ म्हणजे तुझे बोलणे विसंगत आणि विस्कळीत आहे, माझे बोलणे सुसंगत, मधुर पेयासारखे आणि सुस्पष्ट आहे. ‘तुझा अभ्यास उलटवला गेला आहे’ म्हणजे तू दीर्घकाळापासून जो अभ्यास केला आहेस, तो माझ्या वादाला सामोरे येताच एका क्षणात नष्ट झाला आहे. ‘तुझ्यावर वाद लादला आहे’ म्हणजे मी तुझ्यावर दोषारोप केला आहे. ‘वादातून सुटण्यासाठी फिर’ म्हणजे त्या त्या आचार्यांकडे जाऊन अधिक ज्ञान शोधत, या दोषातून स्वतःची सुटका करण्यासाठी फिरत राहा. ‘किंवा जर तू समर्थ असशील तर सोडव’ म्हणजे जर तू स्वतः समर्थ असशील, तर याच सभेत ते सोडवून दाखव. तिसरे सुत्त समाप्त. 4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā ४. दुसरे हालिद्दिकानि सुत्त वर्णन समाप्त. 4. Catutthe [Pg.241] sakkapañheti cūḷasakkapañhe, mahāsakkapañhepetaṃ vuttameva. Taṇhāsaṅkhayavimuttāti taṇhāsaṅkhaye nibbāne tadārammaṇāya phalavimuttiyā vimuttā. Accantaniṭṭhāti antaṃ atikkantaniṭṭhā satataniṭṭhā. Sesapadesupi eseva nayo. Catutthaṃ. ४. चौथ्या सुत्तात, ‘सक्कपञ्हे’ म्हणजे चूळसक्कपञ्ह सुत्तात आणि महासक्कपञ्ह सुत्तातही हे सांगितलेच आहे. ‘तण्हासंखयविमुत्ता’ म्हणजे तृष्णेचा क्षय असलेल्या निर्वाणामध्ये, त्या निर्वाणाला आलंबन करणाऱ्या फलविमुक्तीने मुक्त झालेले. ‘अच्चन्तनिठ्ठा’ म्हणजे अंतिम सीमेला पार केलेले, अत्यंत निष्ठा (नित्य समाप्ती) प्राप्त झालेले. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. चौथे सुत्त समाप्त. 5. Samādhisuttavaṇṇanā ५. समाधि सुत्त वर्णन. 5. Pañcame samādhinti idaṃ bhagavā te bhikkhū cittekaggatāya parihāyante disvā, ‘‘cittekaggataṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā āha. Abhinandatīti pattheti. Abhivadatīti tāya abhinandanāya ‘‘aho piyaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpa’’nti vadati. Vācaṃ abhinandantopi ca taṃ ārammaṇaṃ nissāya evaṃ lobhaṃ uppādento abhivadatiyeva nāma. Ajjhosāya tiṭṭhatīti gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhāti. Yā rūpe nandīti yā sā rūpe balavapatthanāsaṅkhātā nandī. Tadupādānanti taṃ gahaṇaṭṭhena upādānaṃ. Nābhinandatīti na pattheti. Nābhivadatīti patthanāvasena na ‘‘iṭṭhaṃ kanta’’nti vadati. Vipassanācittena cetasā ‘‘aniccaṃ dukkha’’nti vacībhedaṃ karontopi nābhivadatiyeva. Pañcamaṃ. ५. पाचव्या सुत्तात, ‘समाधिं’ ही देशना भगवंतांनी त्या भिक्खूंना चित्ताच्या एकाग्रतेपासून च्युत होताना पाहून, ‘चित्ताची एकाग्रता प्राप्त झाल्यावर या भिक्खूंचे कम्मट्ठान वृद्धिंगत होईल’ हे जाणून दिली. ‘अभिनंदति’ म्हणजे इच्छा करतो. ‘अभिवदति’ म्हणजे त्या अभिनंदनाने ‘अहा! किती प्रिय, इष्ट, कांत आणि मनाला आवडणारे आहे’ असे बोलतो. जरी तो वाणीने बोलत नसला, तरी त्या आलंबनाचा आश्रय घेऊन अशा प्रकारे लोभ उत्पन्न करणारा मनुष्य ‘अभिवंदन’ करतो असेच म्हटले जाते. ‘अज्झोसाय तिट्ठति’ म्हणजे गिळून, पूर्णपणे आत्मसात करून ग्रहण करतो. ‘या रूपे नंदी’ म्हणजे रूपामध्ये जी तीव्र इच्छा नावाची नंदी (आसक्ती) आहे. ‘तदुपादानं’ म्हणजे ग्रहण करण्याच्या अर्थाने ते उपादान आहे. ‘नाभिनंदति’ म्हणजे इच्छा करत नाही. ‘नाभिवदति’ म्हणजे इच्छेच्या प्रभावाने ‘हे इष्ट व कांत आहे’ असे बोलत नाही. विपश्यना चित्ताने ‘हे अनित्य व दुःख आहे’ असे वाणीने बोलणारा देखील ‘अभिवंदन’ करत नाही. पाचवे सुत्त समाप्त. 6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā ६. पटिसल्लाण सुत्त वर्णन. 6. Chaṭṭhe paṭisallāṇeti idaṃ bhagavā te bhikkhū kāyavivekena parihāyante disvā ‘‘kāyavivekaṃ labhantānaṃ imesaṃ kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti ñatvā āha. Chaṭṭhaṃ. ६. सहाव्या सुत्तात, ‘पटिसल्लाणे’ ही देशना भगवंतांनी त्या भिक्खूंना कायविवेक (शारीरिक एकांत) पासून च्युत होताना पाहून, ‘कायविवेक प्राप्त झाल्यावर या भिक्खूंचे कम्मट्ठान वृद्धिंगत होईल’ हे जाणून दिली. सहावे सुत्त समाप्त. 7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā ७. उपादापरितस्सना सुत्त वर्णन. 7. Sattame upādāparitassananti gahaṇena uppannaṃ paritassanaṃ. Anupādāaparitassananti aggahaṇena aparitassanaṃ. Rūpavipariṇāmānuparivattiviññāṇaṃ hotīti ‘‘mama rūpaṃ vipariṇata’’nti vā ‘‘ahu vata metaṃ, dāni vata me natthī’’ti vā ādinā nayena kammaviññāṇaṃ rūpassa bhedānuparivatti hoti. Vipariṇāmānuparivattijāti vipariṇāmassa anuparivattito vipariṇāmārammaṇacittato [Pg.242] jātā. Paritassanā dhammasamuppādāti taṇhāparitassanā ca akusaladhammasamuppādā ca. Cittanti kusalacittaṃ. Pariyādāya tiṭṭhantīti pariyādiyitvā tiṭṭhanti. Uttāsavāti sauttāso. Vighātavāti savighāto sadukkho. Apekkhavāti sālayo. Upādāya ca paritassatīti gaṇhitvā paritassako nāma hoti. Na rūpavipariṇāmānuparivattīti khīṇāsavassa kammaviññāṇameva natthi, tasmā rūpabhedānuparivatti na hotīti vattuṃ vaṭṭati. Sattamaṃ. ७. सातव्या सुत्तात, ‘उपादापरितस्सना’ म्हणजे ग्रहण केल्यामुळे उत्पन्न झालेली तडफड. ‘अनुपादाअपरितस्सना’ म्हणजे ग्रहण न केल्यामुळे तडफड नसणे. ‘रूपाच्या विपरिणामाच्या मागे फिरणारे विज्ञान होते’ म्हणजे ‘माझे रूप बदलले आहे’ किंवा ‘अरेरे! माझे ते रूप होते, आता ते माझ्याकडे नाही’ इत्यादी प्रकारे कर्मविज्ञान रूपाच्या विनाशाच्या मागे फिरणारे होते. ‘विपरिणामानुपरिवत्तिजा’ म्हणजे विपरिणामाच्या मागे फिरणाऱ्या, विपरिणाम-आलंबन असलेल्या चित्तापासून उत्पन्न झालेली. ‘परितस्सना धम्मसमुप्पादा’ म्हणजे तृष्णेची तडफड आणि अकुशल धर्मांची उत्पत्ती होय. ‘चित्तं’ म्हणजे कुशल चित्त. ‘परियादाय तिट्ठन्ति’ म्हणजे कुशल चित्ताला नष्ट करून, त्याला उत्पन्न होण्याची संधी न देता राहतात. ‘उत्तासवा’ म्हणजे भयभीत झालेला. ‘विघातवा’ म्हणजे व्याकुळ आणि दुःखी असलेला. ‘अपेक्खवा’ म्हणजे आसक्ती असलेला. ‘उपादाय च परितस्सति’ म्हणजे ग्रहण करून तडफडणारा होतो. ‘रूपाच्या विपरिणामाच्या मागे न फिरणारा’ म्हणजे क्षीणासवाचे (अर्हताचे) कर्मविज्ञानच नसते, म्हणून रूपाच्या विनाशाच्या मागे फिरणारे चित्त नसते, असे म्हणणे योग्य आहे. सातवे सुत्त समाप्त. 8. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā ८. दुसरे उपादापरितस्सना सुत्त वर्णन. 8. Aṭṭhame taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā. Iti paṭipāṭiyā catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Aṭṭhamaṃ. ८. आठव्या सुत्तात तृष्णा, मान (अहंकार) आणि दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) यांच्या प्रभावाने देशना केली आहे. अशा प्रकारे अनुक्रमे चार सुत्तांमध्ये केवळ वट्ट (संसार चक्र) आणि विवट्ट (संसार चक्रातून मुक्ती) याविषयीच सांगितले आहे. आठवे सुत्त समाप्त. 9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā ९. कालत्रय-अनिच्च सुत्ताचे वर्णन. 9. Navame ko pana vādo paccuppannassāti paccuppannamhi kathāva kā, aniccameva taṃ. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ aniccanti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu, atha nesaṃ ito atītānāgatepi ‘‘paccuppannaṃ anicca’’nti vuccamāne bujjhissantīti ajjhāsayaṃ viditvā satthā puggalajjhāsayena imaṃ desanaṃ desesi. Navamaṃ. ९. नवव्या सुत्तात 'को पन वादो पच्चुप्पन्नस्स' (वर्तमान काळाविषयी काय सांगावे?) म्हणजे वर्तमान रूपाविषयी काय सांगावे, ते तर अनित्यच आहे. ते भिक्खू भूतकाळ आणि भविष्यकाळ अनित्य आहे असे लक्षात घेऊन वर्तमान काळात थकले (त्यांना कठीण वाटले), तेव्हा त्यांना या भूत-भविष्यापेक्षा "वर्तमान अनित्य आहे" असे सांगितले असता सहज समजेल, असा त्यांचा आशय जाणून शास्त्यांनी (बुद्धांनी) पुद्गल-आशयानुसार (व्यक्तीच्या योग्यतेनुसार) ही देशना दिली. नववे सुत्त समाप्त. 10-11. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā १०-११. कालत्रय-दुक्ख सुत्त इत्यादींचे वर्णन. 10-11. Dasamekādasamāni dukkhaṃ anattāti padehi visesetvā tathārūpeneva puggalajjhāsayena kathitānīti. Dasamekādasamāni. १०-११. दहाव्या आणि अकराव्या सुत्तात 'दुक्ख' आणि 'अनत्ता' या पदांनी विशेष स्पष्टीकरण करून, त्याच प्रकारच्या पुद्गल-आशयानुसार (व्यक्तीच्या योग्यतेनुसार) देशना केली आहे. दहावे व अकरावे सुत्त समाप्त. Nakulapituvaggo paṭhamo. नकुलपितुवग्गो (नकुलपिता वर्ग) पहिला समाप्त. 2. Aniccavaggo २. अनिच्चवग्गो (अनित्य वर्ग). 1-10. Aniccasuttādivaṇṇanā १-१०. अनिच्च सुत्त इत्यादींचे वर्णन. 12-21. Aniccavagge pariyosānasuttaṃ pucchāvasikaṃ, sesāni tathā tathā bujjhanakānañca vasena desitānīti. Paṭhamādīni. १२-२१. अनिच्चवग्गात शेवटचे सुत्त (आनंदांच्या) प्रश्नावर आधारित आहे, आणि उर्वरित सुत्ते त्या त्या प्रकारे (चार आर्यसत्ये) समजून घेणाऱ्यांच्या योग्यतेनुसार उपदेशिलेली आहेत. पहिले इत्यादी सुत्ते समाप्त. Aniccavaggo dutiyo. अनिच्चवग्गो (अनित्य वर्ग) दुसरा समाप्त. 3. Bhāravaggo ३. भारवग्गो (भार वर्ग). 1. Bhārasuttavaṇṇanā १. भार सुत्ताचे वर्णन. 22. Bhāravaggassa [Pg.243] paṭhame pañcupādānakkhandhātissa vacanīyanti pañcupādānakkhandhā iti assa vacanīyaṃ, evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhāroti ye ime pañcupādānakkhandhā, ayaṃ bhāroti vuccati. Kenaṭṭhenāti? Parihārabhāriyaṭṭhena. Etesañhi ṭhāpanagamananisīdāpananipajjāpananhāpanamaṇḍanakhādāpanabhuñjāpanādiparihāro bhāriyoti parihārabhāriyaṭṭhena bhāroti vuccati. Evaṃnāmoti tisso dattotiādināmo. Evaṃgottoti kaṇhāyano vacchāyanotiādigotto. Iti vohāramattasiddhaṃ puggalaṃ ‘‘bhārahāro’’ti katvā dasseti. Puggalo hi paṭisandhikkhaṇeyeva khandhabhāraṃ ukkhipitvā dasapi vassāni vīsatipi vassasatampīti yāvajīvaṃ imaṃ khandhabhāraṃ nhāpento bhojento mudusamphassamañcapīṭhesu nisīdāpento nipajjāpento pariharitvā cutikkhaṇe chaḍḍetvā puna paṭisandhikkhaṇe aparaṃ khandhabhāraṃ ādiyati, tasmā bhārahāroti jāto. २२. भारवग्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'पञ्चुपादानक्खन्धातिस्स वचनीयं' म्हणजे 'पाच उपादानस्कंध' असे म्हणावे, असा अर्थ आहे. 'भिक्खूहो, याला भार म्हणतात' म्हणजे हे जे पाच उपादानस्कंध आहेत, याला भार म्हटले जाते. कोणत्या अर्थाने? 'परिहारभारियट्ठेन' म्हणजे सांभाळण्याच्या आणि देखभालीच्या अत्यंत जडपणामुळे. कारण या स्कंधांना उभे करणे, चालवणे, बसवणे, झोपवणे, अंघोळ घालणे, सजवणे, खाऊ घालणे, जेवू घालणे इत्यादी प्रकारे सांभाळणे हा एक मोठा जड भार आहे; म्हणून सांभाळण्याच्या जडपणामुळे याला 'भार' म्हटले जाते. 'एवंनामो' म्हणजे तिस्स, दत्त इत्यादी नावांचा. 'एवंगोत्तो' म्हणजे कण्हायन, वच्छायन इत्यादी गोत्रांचा. अशा प्रकारे केवळ व्यवहारासाठी सिद्ध असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) 'भार वाहणारा' (भारहारो) असे म्हणून भगवान दर्शवितात. कारण पुद्गल प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) क्षणीच स्कंधांचा भार उचलून दहा वर्षे, वीस वर्षे, शंभर वर्षे किंवा आयुष्यभर या स्कंधभाराला अंघोळ घालत, जेवू घालत, मऊ स्पर्श असलेल्या पलंगावर व आसनांवर बसवत, झोपवत, त्याचा सांभाळ करतो आणि मृत्यूच्या क्षणी त्याला सोडून देतो; आणि पुन्हा प्रतिसंधीच्या क्षणी दुसरा नवीन स्कंधभार ग्रहण करतो. म्हणूनच त्याला 'भार वाहणारा' (भारहारो) म्हटले गेले आहे. Ponobhavikāti punabbhavanibbattikā. Nandīrāgasahagatāti nandirāgena saha ekattameva gatā. Tabbhāvasahagatañhi idha adhippetaṃ. Tatra tatrābhinandinīti upapattiṭṭhāne vā rūpādīsu vā ārammaṇesu tattha tattha abhinandanasīlāva. Kāmataṇhādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā nāma, rūpārūpabhavarāgo jhānanikanti sassatadiṭṭhisahagato rāgoti ayaṃ bhavataṇhā nāma, ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā nāma. Bhārādānanti bhāragahaṇaṃ. Taṇhāya hi esa bhāraṃ ādiyati. Asesavirāganirodhotiādi sabbaṃ nibbānasseva vevacanaṃ. Tañhi āgamma taṇhā asesato virajjati nirujjhati cajiyati paṭinissajjiyati vimuccati, natthi cettha kāmālayo vā diṭṭhālayo vāti nibbānaṃ etāni nāmāni labhati. Samūlaṃ taṇhanti taṇhāya avijjā mūlaṃ nāma. Abbuyhāti arahattamaggena taṃ samūlakaṃ uddharitvā. Nicchāto parinibbutoti nittaṇho parinibbuto nāmāti vattuṃ vaṭṭatīti. Paṭhamaṃ. 'पोनोब्भविका' म्हणजे पुन्हा नवीन जन्म घडवून आणणारी. 'नन्दीरागसहगता' म्हणजे नंदी (आनंद) आणि राग (आसक्ती) यांच्याशी एकरूप झालेली; येथे त्यांच्या सहभावाची अवस्था अभिप्रेत आहे. 'तत्र तत्राभिनन्दिनी' म्हणजे उत्पत्तीच्या ठिकाणी किंवा रूपादी आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये) तिथे तिथे अत्यंत आनंद घेण्याचा स्वभाव असलेली. कामतृष्णा इत्यादींमध्ये पाच कामगुणांविषयी असलेली आसक्ती म्हणजे 'कामतृष्णा' होय. रूप आणि अरूप भवातील आसक्ती, ध्यानावरील आसक्ती आणि शाश्वत दृष्टीशी (सस्सतदिट्ठि) युक्त असलेली आसक्ती म्हणजे 'भवतृष्णा' होय. उच्छेद दृष्टीशी (उच्छेददिट्ठि) युक्त असलेली आसक्ती म्हणजे 'विभवतृष्णा' होय. 'भारादानं' म्हणजे भाराचे ग्रहण करणे; कारण तृष्णेमुळेच हा पुद्गल भार ग्रहण करतो. 'असेसविरागनिरोधो' इत्यादी सर्व शब्द केवळ निर्वाणाचेच (निब्बाणाचेच) समानार्थी शब्द आहेत. कारण निर्वाणाचा आश्रय घेऊन तृष्णा पूर्णपणे नाहीशी होते, निरुद्ध होते, त्यागली जाते, सोडली जाते आणि मुक्त होते. तसेच येथे काम-आलय किंवा दृष्टी-आलय नसतो, म्हणून निर्वाणाला ही नावे मिळतात. 'समूलं तण्हं' म्हणजे तृष्णेचे मूळ 'अविज्जा' (अविद्या) होय. 'अब्बुय्ह' म्हणजे अर्हतमार्गाच्या कुदळीने त्या तृष्णेला मुळासकट उपटून टाकून. 'निच्छातो परिनिब्बुतो' म्हणजे तृष्णारहित होऊन परिनिर्वाण पावलेला, असे म्हणणे योग्य आहे. पहिले सुत्त समाप्त. 2. Pariññasuttavaṇṇanā २. परिञ्ञा (परिज्ञा) सुत्ताचे वर्णन. 23. Dutiye [Pg.244] pariññeyyeti parijānitabbe, samatikkamitabbeti attho. Pariññanti accantapariññaṃ, samatikkamanti attho. Rāgakkhayotiādi nibbānassa nāmaṃ. Tañhi accantapariññā nāma. Dutiyaṃ. २३. दुसऱ्या सुत्तात 'परिञ्ञेय्य' म्हणजे पूर्णपणे जाणण्यायोग्य (परिज्ञात करण्यायोग्य) आणि ओलांडून जाण्यायोग्य, असा अर्थ आहे. 'परिञ्ञा' म्हणजे अत्यंत परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) किंवा पूर्णपणे ओलांडून जाणे (समंतिक्कम), असा अर्थ आहे. 'रागक्खयो' (रागाचा क्षय) इत्यादी निर्वाणाचे नाव आहे. कारण त्यालाच अत्यंत परिज्ञा असे म्हणतात. दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Abhijānasuttavaṇṇanā ३. अभिजाना (अभिज्ञान) सुत्ताचे वर्णन. 24. Tatiye abhijānanti abhijānanto. Iminā ñātapariññā kathitā, dutiyapadena tīraṇapariññā, tatiyacatutthehi pahānapariññāti imasmiṃ sutte tisso pariññā kathitāti. Tatiyaṃ. २४. तिसऱ्या सुत्तात 'अभिजानां' म्हणजे विशेष ज्ञानाने जाणणारा. या पदाने 'ञातपरिञ्ञा' (ज्ञातपरिज्ञा) सांगितली आहे; दुसऱ्या पदाने 'तीरणपरिञ्ञा' (तीरणपरिज्ञा) आणि तिसऱ्या व चौथ्या पदांनी 'पहानपरिञ्ञा' (प्रहाणपरिज्ञा) सांगितली आहे. अशा प्रकारे या सुत्तात तीन परिज्ञा सांगितल्या आहेत. तिसरे सुत्त समाप्त. 4-9. Chandarāgasuttādivaṇṇanā ४-९. छंदराग सुत्त इत्यादींचे वर्णन. 25-30. Catutthādīni dhātusaṃyutte vuttanayeneva veditabbāni. Paṭipāṭiyā panettha pañcamachaṭṭhasattamesu cattāri saccāni kathitāni, aṭṭhamanavamesu vaṭṭavivaṭṭaṃ. Catutthādīni. २५-३०. चौथ्या सुत्तापासून पुढील सुत्तांचे वर्णन 'धातुसंयुत्त' मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. परंतु, येथे अनुक्रमे पाचव्या, सहाव्या आणि सातव्या सुत्तात चार आर्यसत्ये सांगितली आहेत, आणि आठव्या व नवव्या सुत्तात वट्ट-विवट्ट (संसार चक्र आणि मुक्ती) सांगितले आहे. चौथे इत्यादी सुत्ते समाप्त. 10. Aghamūlasuttavaṇṇanā १०. अघमूल सुत्ताचे वर्णन. 31. Dasame aghanti dukkhaṃ. Evamettha dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ. Dasamaṃ. ३१. दहाव्या सुत्तात 'अघं' म्हणजे दुक्ख (दुःख). अशा प्रकारे येथे केवळ दुक्ख-लक्षणच सांगितले आहे. दहावे सुत्त समाप्त. 11. Pabhaṅgusuttavaṇṇanā ११. पभंगु (प्रभंगु) सुत्ताचे वर्णन. 32. Ekādasame pabhaṅgunti pabhijjanasabhāvaṃ. Evamidha aniccalakkhaṇameva kathitanti. Ekādasamaṃ. ३२. अकराव्या सुत्तात 'पभंगु' म्हणजे क्षणोक्षणी नष्ट होणारा स्वभाव असलेला. अशा प्रकारे येथे केवळ अनिच्च-लक्षण (अनित्य-लक्षण) सांगितले आहे. अकरावे सुत्त समाप्त. Bhāravaggo tatiyo. भारवग्गो (भार वर्ग) तिसरा समाप्त. 4. Natumhākavaggo ४. नतुम्हाकवग्गो (न तुम्हाक वर्ग). 1. Natumhākasuttavaṇṇanā १. नतुम्हाक सुत्ताचे वर्णन. 33. Natumhākavaggassa paṭhame pajahathāti chandarāgappahānena pajahatha. Tiṇādīsu tiṇaṃ nāma antopheggu bahisāraṃ tālanāḷikerādi. Kaṭṭhaṃ [Pg.245] nāma antosāraṃ bahipheggu khadirasālasākapanasādi. Sākhā nāma rukkhassa bāhā viya nikkhantā. Palāsaṃ nāma tālanāḷikerapaṇṇādi. Paṭhamaṃ. ३३. नतुम्हाकवग्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'पजहथ' (त्याग करा) म्हणजे छंद-रागाचा त्याग करून सोडून द्या. तृण इत्यादींमध्ये 'तृण' (तिणं) म्हणजे ज्याच्या आत भुसा (असार भाग) आणि बाहेर कडक गाभा असतो, जसे की ताड, नारळ इत्यादी. 'काष्ठ' (कट्ठं) म्हणजे ज्याच्या आत गाभा (सार) आणि बाहेर भुसा (असार भाग) असतो, जसे की खैर, साल, सागवान, फणस इत्यादी. 'शाखा' (साखा) म्हणजे झाडाच्या हातासारख्या बाहेर पडलेल्या फांद्या. 'पलाश' (पलासं) म्हणजे ताड, नारळ इत्यादींची पाने. पहिले सुत्त समाप्त. 2. Dutiyanatumhākasuttavaṇṇanā २. दुसऱ्या नतुम्हाक सुत्ताचे वर्णन. 34. Dutiyaṃ vinā upamāya bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Dutiyaṃ. ३४. दुसरे सुत्त उपमेशिवाय (चार आर्यसत्ये) समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार उपदेशिले आहे. दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā ३. अञ्ञतरभिक्खू (अन्यतर भिक्षू) सुत्ताचे वर्णन. 35. Tatiye rūpañce, bhante, anusetīti yadi rūpaṃ anuseti. Tena saṅkhaṃ gacchatīti kāmarāgādīsu yena anusayena taṃ rūpaṃ anuseti, teneva anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti paṇṇattiṃ gacchati. Na tena saṅkhaṃ gacchatīti tena abhūtena anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ na gacchatīti. Tatiyaṃ. ३५. तिसऱ्या सुत्तात 'रूपञ्चे, भन्ते, अनुसेति' म्हणजे जर रूपाचे आलंबन घेऊन अनुशय सुप्त राहतो. 'तेन संखं गच्छति' म्हणजे कामराग इत्यादींमध्ये ज्या अनुशयामुळे तो रूपाचे आलंबन घेऊन सुप्त राहतो, त्याच अनुशयामुळे तो पुद्गल 'रक्त' (आसक्त), 'दुष्ट' (द्वेषयुक्त) किंवा 'मूढ' (भ्रमित) अशी संज्ञा प्राप्त करतो. 'न तेन संखं गच्छति' म्हणजे त्या नसलेल्या (अनुत्पन्न) अनुशयामुळे तो 'रक्त, दुष्ट, मूढ' अशी संज्ञा प्राप्त करत नाही. तिसरे सुत्त समाप्त. 4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā ४. दुसऱ्या अञ्ञतरभिक्खू सुत्ताचे वर्णन. 36. Catutthe taṃ anumīyatīti taṃ anusayitaṃ rūpaṃ marantena anusayena anumarati. Na hi ārammaṇe bhijjamāne tadārammaṇā dhammā tiṭṭhanti. Yaṃ anumīyatīti yaṃ rūpaṃ yena anusayena anumarati. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tena anusayena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ gacchati. Atha vā yanti karaṇavacanametaṃ, yena anusayena anumīyati, tena ‘‘ratto duṭṭho mūḷho’’ti saṅkhaṃ gacchatīti attho. Catutthaṃ. ३६. चौथ्या सुत्तात 'तं अनुमीयति' म्हणजे राग इत्यादींनी अनुशयित असलेले ते रूप नष्ट होताना, त्या अनुशयासोबतच नष्ट होते. कारण आलंबन नष्ट होत असताना, त्या आलंबनावर आधारित धर्म टिकून राहत नाहीत. 'यं अनुमीयति' म्हणजे जे रूप ज्या अनुशयासोबत नष्ट होते. 'तेन संखं गच्छति' म्हणजे त्या अनुशयामुळे तो 'रक्त, दुष्ट, मूढ' अशी संज्ञा प्राप्त करतो. अथवा 'यं' हे तृतीया विभक्तीचे रूप आहे; ज्या अनुशयामुळे (रूप) नष्ट होते, त्या अनुशयामुळे तो 'रक्त, दुष्ट, मूढ' अशी संज्ञा प्राप्त करतो, असा अर्थ आहे. चौथे सुत्त समाप्त. 5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā ५-६. आनंद सुत्त इत्यादींचे वर्णन. 37-38. Pañcame ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti dharamānassa jīvamānassa jarā paññāyati. Ṭhitīti hi jīvitindriyasaṅkhātāya anupālanāya nāmaṃ. Aññathattanti jarāya. Tenāhu porāṇā – ३७-३८. पाचव्या सूत्तात, 'स्थितस्य अन्यथात्वं प्रज्ञायते' (विद्यमान असलेल्याच्या अवस्थेतील बदल दिसून येतो) याचा अर्थ असा की, विद्यमान असलेल्या आणि जिवंत असलेल्या रूपाची 'जरा' (वृद्धत्व) दिसून येते. कारण 'स्थिति' हे जीवितेन्द्रिय नावाच्या, सहजात धर्मांचे रक्षण करणाऱ्या तत्त्वाचे नाव आहे. 'अन्यथात्व' हे जरेचे (वृद्धत्वाचे) नाव आहे. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे – ‘‘Uppādo jāti akkhāto, bhaṅgo vutto vayoti ca; Aññathattaṃ jarā vuttā, ṭhitī ca anupālanā’’ti. “उत्पाद (उत्पत्ती) याला 'जाती' म्हटले आहे, आणि भंगाला (नाशाला) 'वय' (व्यय) म्हटले आहे; अन्यथात्वाला 'जरा' (वृद्धत्व) म्हटले आहे, आणि स्थितीला 'अनुपालन' (रक्षण) म्हटले आहे.” Evaṃ ekekassa khandhassa uppādajarābhaṅgasaṅkhātāni tīṇi lakkhaṇāni honti yāni sandhāya vuttaṃ ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇānī’’ti (a. ni. 3.47). अशा प्रकारे प्रत्येक स्कंधाचे उत्पाद, जरा आणि भंग नावाचे तीन लक्षणे असतात, ज्यांना उद्देशून भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूंनो, संस्कृतचे (संस्कारित धर्मांचे) ही तीन संस्कृत-लक्षणे आहेत.” Tattha [Pg.246] saṅkhataṃ nāma paccayanibbatto yo koci saṅkhāro. Saṅkhāro ca na lakkhaṇaṃ, lakkhaṇaṃ na saṅkhāro, na ca saṅkhārena vinā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhāro, lakkhaṇena pana saṅkhāro pākaṭo hoti. Yathā hi na ca gāvīyeva lakkhaṇaṃ, lakkhaṇameva na gāvī, nāpi gāviṃ muñcitvā lakkhaṇaṃ paññāpetuṃ sakkā, nāpi lakkhaṇaṃ muñcitvā gāviṃ, lakkhaṇena pana gāvī pākaṭā hoti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. त्यामध्ये 'संस्कृत' म्हणजे प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) उत्पन्न झालेला कोणताही संस्कार होय. संस्कार हे लक्षण नाही आणि लक्षण हे संस्कार नाही. संस्काराशिवाय लक्षण स्पष्ट करता येत नाही, आणि लक्षणाशिवाय संस्कारही स्पष्ट करता येत नाही; परंतु लक्षणाद्वारे संस्कार प्रकट होतो. ज्याप्रमाणे गाय स्वतः लक्षण नाही आणि लक्षण स्वतः गाय नाही, तसेच गाईला वगळून लक्षणाची प्रज्ञप्ती करता येत नाही आणि लक्षणाला वगळून गाईची प्रज्ञप्ती करता येत नाही, परंतु लक्षणाद्वारे गाय स्पष्टपणे ओळखता येते; त्याचप्रमाणे हे देखील समजून घ्यावे. Tattha saṅkhārānaṃ uppādakkhaṇe saṅkhāropi uppādalakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. ‘‘Uppādopī’’ti vutte saṅkhāropi jarālakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Bhaṅgakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyati. Apare pana vadanti ‘‘arūpadhammānaṃ jarākhaṇo nāma na sakkā paññāpetuṃ, sammāsambuddho ca ‘vedanāya uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitāya aññathattaṃ paññāyatī’ti vadanto arūpadhammānampi tīṇi lakkhaṇāni paññāpeti, tāni atthikkhaṇaṃ upādāya labbhantī’’ti vatvā – त्यामध्ये, संस्कारांच्या उत्पादक्षणी संस्कार देखील, उत्पाद-लक्षण देखील आणि काळाने युक्त असलेला त्याचा क्षण देखील दिसून येतो. 'उत्पाद देखील' असे म्हटले असता, संस्कार देखील, जरा-लक्षण देखील आणि काळाने युक्त असलेला त्याचा क्षण देखील दिसून येतो. भंगक्षणी संस्कार देखील, त्याचे लक्षण देखील आणि काळाने युक्त असलेला त्याचा क्षण देखील दिसून येतो. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, “अरूप धर्मांचा (नामधर्मांचा) जराक्षण स्पष्ट करणे शक्य नाही. आणि सम्यक्संबुद्धांनी 'वेदनेचा उत्पाद दिसून येतो, व्यय दिसून येतो, आणि स्थितीचे अन्यथात्व दिसून येते' असे सांगून अरूप धर्मांचे देखील तीन लक्षणे प्रज्ञप्त केली आहेत, ती लक्षणे त्यांच्या अस्तित्वक्षणाला ग्रहण करून प्राप्त होतात,” असे सांगून – ‘‘Atthitā sabbadhammānaṃ, ṭhiti nāma pavuccati; Tasseva bhedo maraṇaṃ, sabbadā sabbapāṇina’’nti. – “सर्व धर्मांच्या अस्तित्वाला 'स्थिती' असे म्हटले जाते; आणि त्याच स्थितीचा भंग (नाश) म्हणजे सर्व प्राण्यांचे नेहमी होणारे 'मरण' होय.” – Imāya ācariyagāthāya tamatthaṃ sādhenti. Atha vā santativasena ṭhānaṃ ṭhitīti veditabbanti ca vadanti. Yasmā pana sutte ayaṃ viseso natthi, tasmā ācariyamatiyā suttaṃ apaṭibāhetvā suttameva pamāṇaṃ kattabbaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva. Pañcamachaṭṭhāni. या आचार्य-गाथेद्वारे ते त्या अर्थाचे समर्थन करतात. किंवा संततीच्या (प्रवाहाच्या) रूपाने टिकून राहण्याला 'स्थिती' समजावे, असेही ते म्हणतात. परंतु सूत्तात असा कोणताही भेद नसल्यामुळे, आचार्यांच्या वैयक्तिक मताने सूत्ताचा विरोध न करता, सूत्तालाच प्रमाण मानले पाहिजे. सहावे सूत्त अगदी स्पष्टच आहे. पाचवे आणि सहावे सूत्त समाप्त झाले. 7-10. Anudhammasuttādivaṇṇanā ७-१०. अनुधम्मसुत्त आदींचे वर्णन 39-42. Sattame dhammānudhammappaṭipannassāti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ anulomadhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipannassa. Ayamanudhammoti ayaṃ anulomadhammo hoti. Nibbidābahuloti ukkaṇṭhanabahulo hutvā. Parijānātīti tīhi pariññāhi parijānāti. Parimuccatīti maggakkhaṇe uppannāya pahānapariññāya parimuccati. Evaṃ imasmiṃ sutte maggova kathito hoti, tathā ito paresu tīsu. Idha pana anupassanā aniyamitā, tesu [Pg.247] niyamitā. Tasmā idhāpi sā tattha niyamitavaseneva niyametabbā. Na hi sakkā tīsu aññataraṃ anupassanaṃ vinā nibbindituṃ parijānituṃ vāti. Sattamādīni. ३९-४२. सातव्या सूत्तात, 'धम्मानुधम्मप्पटिपन्नस्स' (धर्माच्या अनुकूल धर्माचे आचरण करणाऱ्याचे) म्हणजे नऊ लोकोत्तर धर्मांच्या अनुकूल असलेल्या पूर्वभागाच्या प्रतिपदेचे (आचरणाचे) पालन करणाऱ्याचे. 'अयं अनुधम्मो' म्हणजे हा अनुकूल धर्म आहे. 'निब्बिदाबहुलो' म्हणजे संसाराविषयी तीव्र उद्वेग असलेला होऊन. 'परिजानाति' म्हणजे तीन परिज्ञांद्वारे पूर्णपणे जाणतो. 'परिमुच्चति' म्हणजे मार्गक्षणी उत्पन्न झालेल्या प्रहाण-परिज्ञेच्या द्वारे पूर्णपणे मुक्त होतो. अशा प्रकारे या सूत्तात मार्गाचेच वर्णन केले आहे, आणि यापुढील तीन सूत्तांमध्ये देखील तसेच आहे. परंतु येथे अनुपश्यना अनिर्दिष्ट आहे, तर त्या पुढील सूत्तांमध्ये ती निर्दिष्ट आहे. म्हणून येथे देखील ती अनुपश्यना तेथील निर्देशानुसारच समजून घेतली पाहिजे. कारण तीन अनुपश्यनांपैकी कोणत्याही एका अनुपश्यनेशिवाय संसाराविषयी उद्वेग उत्पन्न करणे किंवा पूर्णपणे जाणणे शक्य नाही. सातवे इत्यादी सूत्ते समाप्त झाली. Natumhākavaggo catuttho. नतुम्हाकवग्गो (न तुम्हाक वर्ग) चौथा समाप्त. 5. Attadīpavaggo ५. अत्तदीपवग्गो (आत्मद्वीप वर्ग) 1. Attadīpasuttavaṇṇanā १. अत्तदीपसुत्त वर्णन 43. Attadīpavaggassa paṭhame attadīpāti attānaṃ dīpaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gatiṃ parāyaṇaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharathāti attho. Attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacanaṃ. Anaññasaraṇāti idaṃ aññassa saraṇapaṭikkhepavacanaṃ. Na hi añño aññassa saraṇaṃ hoti aññassa vāyāmena aññassa asijjhanato, vuttampi cetaṃ – ४३. अत्तदीप वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'अत्तदीपा' (आत्मद्वीप) म्हणजे स्वतःलाच (धम्मरूपी स्वतःलाच) द्वीप, रक्षक, आश्रयस्थान, गती, परायण आणि प्रतिष्ठा बनवून विहार करा, असा अर्थ आहे. 'अत्तसरणा' (आत्मशरण) हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. 'अनञ्ञसरणा' (अनन्यशरण) हा शब्द दुसऱ्या कोणाच्याही शरणाचा निषेध करणारे वचन आहे. कारण दुसरा कोणी दुसऱ्याचा त्राता होऊ शकत नाही, कारण दुसऱ्याच्या प्रयत्नाने दुसऱ्याचे कल्याण सिद्ध होत नाही. हे असे म्हटले देखील आहे – ‘‘Attā hi attano nātho,Ko hi nātho paro siyā’’ti. (dha. pa. 160); “स्वतःच स्वतःचा स्वामी (नाथ) आहे, दुसरा कोणता स्वामी असू शकतो?” Tenāha ‘‘anaññasaraṇā’’ti. Ko panettha attā nāma? Lokiyalokuttaro dhammo. Tenevāha – ‘‘dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā’’ti. Yonīti kāraṇaṃ – ‘‘yoni hesā, bhūmija, phalassa adhigamāyā’’tiādīsu (ma. ni. 3.227) viya. Kiṃpahotikāti kiṃpabhutikā, kuto pabhavantīti attho? Rūpassa tvevāti idaṃ tesaṃyeva sokādīnaṃ pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ. Na paritassatīti na gaṇhāti na gahati. Tadaṅganibbutoti tena vipassanaṅgena kilesānaṃ nibbutattā tadaṅganibbuto. Imasmiṃ sutte vipassanāva kathitā. Paṭhamaṃ. म्हणूनच 'अनन्यशरण' असे म्हटले आहे. येथे 'आत्मा' (अत्ता) म्हणजे काय? लौकिक आणि लोकोत्तर धम्म होय. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “धम्मद्वीप, धम्मशरण, अनन्यशरण व्हा.” 'योनी' म्हणजे कारण – जसे की “योनि हेसा, भूमिज, फलस्स अधिगमाय” (हे भूमिज, फळ प्राप्तीचे हेच कारण आहे) इत्यादींमध्ये आहे. 'किं पहोतिका' म्हणजे कशापासून उत्पन्न होणारे, कोठून उत्पन्न होतात, असा अर्थ आहे. 'रूपस्स त्वेव' (रूपाविषयीच) हे त्या शोक इत्यादींच्या प्रहाणाचा (नाशाचा) मार्ग दाखवण्यासाठी सुरू केले आहे. 'न परितस्सति' (परिताप पावत नाही) म्हणजे ग्रहण करत नाही, आसक्ती धरत नाही. 'तदंगनिब्बुतो' म्हणजे त्या विपश्यनेच्या अंगाने क्लेशांचे शमन झाल्यामुळे 'तदंग-निवृत' असे म्हटले जाते. या सूत्तात केवळ विपश्यनेचेच वर्णन केले आहे. पहिले सूत्त समाप्त झाले. 2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā २. प्रतिपदासुत्त वर्णन 44. Dutiye dukkhasamudayagāminī samanupassanāti yasmā sakkāyo dukkhaṃ, tassa ca samudayagāminī paṭipadā nāma ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ [Pg.248] diṭṭhisamanupassanā vuttā, tasmā dukkhasamudayagāminī samanupassanāti ayamettha attho hoti. Dukkhanirodhagāminī samanupassanāti ettha saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ ‘‘samanupassanā’’ti vuttaṃ. Iti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Dutiyaṃ. ४४. दुसऱ्या सूत्तात, 'दुःखसमुदयगामिनी समनुपस्सना' (दुःखसमुदयाकडे नेणारी अनुपश्यना) म्हणजे ज्याअर्थी सत्काय (पंचस्कंध) हे दुःख आहे, आणि त्याच्या उत्पत्तीकडे नेणारा मार्ग म्हणजे “रूपाला आत्मा म्हणून पाहणे” अशा प्रकारची दृष्टी-अनुपश्यना भगवंतांनी सांगितली आहे, म्हणून 'दुःखसमुदयाकडे नेणारी अनुपश्यना' असा येथे अर्थ होतो. 'दुःखनिरोधगामिनी समनुपस्सना' यामध्ये विपश्यनेसह चार मार्गांच्या ज्ञानाला 'समनुपश्यना' म्हटले आहे. अशा प्रकारे या सूत्तात संसार (वट्ट) आणि संसाराचा निरोध (विवट्ट) यांचे वर्णन केले आहे. दुसरे सूत्त समाप्त झाले. 3. Aniccasuttavaṇṇanā ३. अनिच्चसुत्त वर्णन 45. Tatiye sammappaññāya daṭṭhabbanti saha vipassanāya maggapaññāya daṭṭhabbaṃ. Virajjati vimuccatīti maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe vimuccati. Anupādāya āsavehīti anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi agahetvā iti vimuccati. Rūpadhātuyātiādi paccavekkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Saha phalena paccavekkhaṇadassanatthantipi vadantiyeva. Ṭhitanti upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. Ṭhitattā santussitanti pattabbaṃ pattabhāvena santuṭṭhaṃ. Paccattaṃyeva parinibbāyatīti sayameva parinibbāyati. Tatiyaṃ. ४५. तिसऱ्या सूत्तात, 'सम्मापञ्ञाय दट्ठब्बं' (सम्यक् प्रज्ञेने पाहावे) म्हणजे विपश्यनेसह मार्गप्रज्ञेने पाहावे. 'विरज्जति विमुच्चति' (विराग पावतो, मुक्त होतो) म्हणजे मार्गक्षणी विराग पावतो आणि फलक्षणी मुक्त होतो. 'अनुपादाय आसवेहि' (आसवांपासून उपादान न करता) म्हणजे अनुत्पाद-निरोधाने निरुद्ध झालेल्या आसवांना ग्रहण न करता मुक्त होतो. 'रूपधातुया' इत्यादी शब्द प्रत्यवेक्षण ज्ञान दाखवण्यासाठी म्हटले आहेत. 'फलासह प्रत्यवेक्षण ज्ञान दाखवण्यासाठी' म्हटले आहे, असे देखील आचार्य म्हणतात. 'ठितं' (स्थित) म्हणजे यापुढे कोणतेही कर्तव्य उरले नसल्यामुळे स्थिर झालेले. 'ठितत्ता सन्तुस्सितं' (स्थित असल्यामुळे संतुष्ट) म्हणजे जे प्राप्त करायचे होते, ते अग्रफलाच्या (अर्हत्वफलाच्या) प्राप्तीद्वारे प्राप्त झाल्यामुळे अत्यंत संतुष्ट झालेले. 'पच्चत्तंयेव परिनिब्बायति' (स्वतःच परिनिर्वाण पावतो) म्हणजे स्वतःच परिनिर्वाण पावतो. तिसरे सूत्त समाप्त झाले. 4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā ४. दुसरे अनिच्चसुत्त वर्णन 46. Catutthe pubbantānudiṭṭhiyoti pubbantaṃ anugatā aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti. Aparantānudiṭṭhiyoti aparantaṃ anugatā catucattālīsa diṭṭhiyo na honti. Thāmaso parāmāsoti diṭṭhithāmaso ceva diṭṭhiparāmāso ca na hoti. Ettāvatā paṭhamamaggo dassito. Idāni saha vipassanāya tayo magge ca phalāni ca dassetuṃ rūpasmintiādi āraddhaṃ. Atha vā diṭṭhiyo nāma vipassanāya eva pahīnā, idaṃ pana upari saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ āraddhaṃ. Catutthaṃ. ४६. चौथ्या सूत्तात, 'पुब्बन्तानुदिट्ठि' (पूर्वता-अनुदृष्टी) म्हणजे भूतकाळातील स्कंधांच्या भागाला अनुसरून असणाऱ्या अठरा प्रकारच्या दृष्टी (अविद्या आणि तृष्णेचा नाश झाल्यामुळे) उत्पन्न होत नाहीत. 'अपरन्तानुदिट्ठि' (अपरान्त-अनुदृष्टी) म्हणजे भविष्यकाळातील स्कंधांच्या भागाला अनुसरून असणाऱ्या चव्वेचाळीस प्रकारच्या दृष्टी (अविद्या आणि तृष्णेचा नाश झाल्यामुळे) उत्पन्न होत नाहीत. 'थामसो परामासो' म्हणजे दृष्टीचे दृढत्व आणि दृष्टीचा चुकीचा परामर्श हे दोन्ही (अविद्या व तृष्णेचा नाश झाल्यामुळे) उत्पन्न होत नाहीत. एवढ्याने प्रथम मार्ग दर्शविला आहे. आता विपश्यनेसह उर्वरित तीन मार्ग आणि चार फळे दर्शवण्यासाठी 'रूपस्मिं' इत्यादी पाठ सुरू केला आहे. किंवा, दृष्टी या केवळ विपश्यनेनेच नष्ट होतात; परंतु येथे पुढे विपश्यनेसह चारही मार्ग दर्शवण्यासाठी हा उपदेश सुरू केला आहे. कुठेही अविद्या आणि तृष्णेचा नाश झाल्यामुळे हे प्रपंच होत नाहीत. चौथे समाप्त. 5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā ५. समनुपस्सनासुत्तवण्णना (समनुपस्सना सूत्ताचे वर्णन). 47. Pañcame pañcupādānakkhandhe samanupassanti etesaṃ vā aññataranti paripuṇṇagāhavasena pañcakkhandhe samanupassanti, aparipuṇṇagāhavasena etesaṃ aññataraṃ. Iti ayañceva samanupassanāti iti ayañca diṭṭhisamanupassanā. Asmīti cassa avigataṃ hotīti yassa ayaṃ samanupassanā atthi, tasmiṃ asmīti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātaṃ papañcattayaṃ avigatameva hoti. Pañcannaṃ [Pg.249] indriyānaṃ avakkanti hotīti tasmiṃ kilesajāte sati kammakilesapaccayānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ nibbatti hoti. ४७. पाचव्या सूत्तात, 'पाच उपादानस्कंधांना पाहतात किंवा त्यांच्यापैकी एकाला' म्हणजे पूर्णपणे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने पाचही स्कंधांना 'हा आत्मा आहे' असे पाहतात, आणि अपूर्णपणे ग्रहण करण्याच्या दृष्टीने त्या पाच उपादानस्कंधांपैकी एखाद्या स्कंधाला 'हा आत्मा आहे' असे पाहतात. 'इति अयंचेव समनुपस्सना' म्हणजे अशा प्रकारे ही दृष्टी-समनुपश्यना होते. 'अस्मीति चस्स अविगतं होति' म्हणजे ज्या व्यक्तीमध्ये ही समनुपश्यना (विपश्यनेद्वारे) नष्ट झालेली नसते, त्या व्यक्तीमध्ये 'मी आहे' अशी तृष्णा, मान आणि दृष्टी या रूपाने असणारे तीन प्रपंच निश्चितपणे कायम राहतात. 'पंचन्नं इन्द्रियानं अवक्कन्ति होति' म्हणजे त्या क्लेशांचे जाळे अस्तित्वात असताना, कर्म आणि क्लेश हे कारण असणाऱ्या पाच इंद्रियांची उत्पत्ती होते. Atthi, bhikkhave, manoti idaṃ kammamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Dhammāti ārammaṇaṃ. Avijjādhātūti javanakkhaṇe avijjā. Avijjāsamphassajenāti avijjāsampayuttaphassato jātena. Apica manoti bhavaṅgakkhaṇe vipākamanodhātu, āvajjanakkhaṇe kiriyamanodhātu. Dhammādayo vuttappakārāva. Asmītipissa hotīti taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hoti. Ito paresu ayamahamasmīti rūpādīsu kiñcideva dhammaṃ gahetvā ‘‘ayaṃ ahamasmī’’ti attadiṭṭhivasena vuttaṃ. Bhavissanti sassatadiṭṭhivasena. Na bhavissanti ucchedadiṭṭhivasena. Rūpī bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajanti. Athetthāti atha tenevākārena ṭhitesu etesu indriyesu. Avijjā pahīyatīti catūsu saccesu aññāṇabhūtā avijjā pahīyati. Vijjā uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati. Evamettha asmīti taṇhāmānadiṭṭhiyo. Kammassa pañcannañca indriyānaṃ antare eko sandhi, vipākamanaṃ pañcindriyapakkhikaṃ katvā pañcannañca indriyānaṃ kammassa ca antare eko sandhīti. Iti tayo papañcā atīto addhā, indriyādīni paccuppanno addhā, tattha kammamanaṃ ādiṃ katvā anāgatassa paccayo dassitoti. Pañcamaṃ. 'हे भिक्खूंनो, मन आहे' हे वचन कर्म-विज्ञानाला उद्देशून म्हटले आहे. 'धम्मा' म्हणजे आलंबन (विषय). 'अविज्जाधातु' म्हणजे जवनक्षणी असणारी अविद्या. 'अविज्जासम्फस्सजेन' म्हणजे अविद्येशी संप्रयुक्त असणाऱ्या स्पर्शापासून उत्पन्न झालेल्या. शिवाय, 'मन' म्हणजे भवांगक्षणी विपाक-मनोधातू आणि आवर्जनक्षणी क्रिया-मनोधातू होय. 'धम्म' इत्यादी पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. 'अस्मीतिपिस्स होति' म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या प्रभावाने 'मी आहे' असा प्रपंच त्या व्यक्तीला होतो. यापुढील पाठांमध्ये 'अयमहमस्मि' हे रूप इत्यादींमध्ये एखाद्या धर्माला ग्रहण करून 'हा मी आहे' असे आत्मदृष्टीच्या प्रभावाने म्हटले आहे. 'भविष्यन्ति' हे शाश्वतदृष्टीच्या प्रभावाने म्हटले आहे. 'न भविष्यन्ति' हे उच्छेददृष्टीच्या प्रभावाने म्हटले आहे. 'रूपी भविष्यन्ति' इत्यादी सर्व शाश्वतदृष्टीचेच अनुसरण करतात. 'अथेत्थ' म्हणजे त्याच प्रकारे ती इंद्रिये स्थित असताना. 'अविज्जा पहीयति' म्हणजे चार आर्यसत्यांविषयी अज्ञान असणारी अविद्या नष्ट होते. 'विज्जा उप्पज्जति' म्हणजे अर्हतमार्ग-विद्या उत्पन्न होते. अशा प्रकारे येथे 'मी आहे' ही तृष्णा, मान आणि दृष्टी होय. कर्म आणि पाच इंद्रिये यांच्यामध्ये एक सांधा आहे; विपाक-मनाला पाच इंद्रियांच्या पक्षात ठेवून, पाच इंद्रिये आणि कर्म यांच्यामध्ये एक सांधा आहे. अशा प्रकारे तीन प्रपंच हा भूतकाळ आहे, इंद्रिये इत्यादी वर्तमानकाळ आहे; त्यामध्ये कर्म-मनाला आरंभ करून भविष्यकाळाचा प्रत्यय दर्शविला आहे. पाचवे समाप्त. 6. Khandhasuttavaṇṇanā ६. खन्धसुत्तवण्णना (स्कंध सूत्ताचे वर्णन). 48. Chaṭṭhe rūpakkhandho kāmāvacaro, cattāro khandhā catubhūmakā. Sāsavanti āsavānaṃ ārammaṇabhāvena paccayabhūtaṃ. Upādāniyanti tatheva ca upādānānaṃ paccayabhūtaṃ. Vacanattho panettha – ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti sāsavaṃ. Upādātabbanti upādāniyaṃ. Idhāpi rūpakkhandho kāmāvacaro, avasesā tebhūmakā vipassanācāravasena vuttā. Evamettha rūpaṃ rāsaṭṭhena khandhesu paviṭṭhaṃ, sāsavarāsaṭṭhena upādānakkhandhesu. Vedanādayo sāsavāpi atthi, anāsavāpi atthi. Te rāsaṭṭhena sabbepi khandhesu paviṭṭhā, tebhūmakā panettha sāsavaṭṭhena upādānakkhandhesu paviṭṭhāti. Chaṭṭhaṃ. ४८. सहाव्या सूत्तात, रूपस्कंध हा कामावचर आहे आणि चार नामस्कंध हे चार भूमींमध्ये होणारे आहेत. 'सासवं' म्हणजे आसवांचे आलंबन बनून त्यांचे कारण होणारे. 'उपादानियं' म्हणजे त्याच प्रकारे उपादानांचे कारण होणारे. येथे शब्दाचा अर्थ असा समजावा—आलंबन करून प्रवृत्त होणाऱ्या आसवांसह जे असते, म्हणून ते 'सासव' होय. ज्याचे दृढतेने ग्रहण केले जाते, म्हणून ते 'उपादानीय' होय. येथेही रूपस्कंध कामावचर आहे, आणि उर्वरित स्कंध हे त्रिभूमिक असून ते विपश्यनेचे आलंबन म्हणून सांगितले आहेत. अशा प्रकारे येथे रूप हे 'समूह' या अर्थाने स्कंधांमध्ये समाविष्ट होते, आणि 'सासव-समूह' या अर्थाने उपादानस्कंधांमध्ये समाविष्ट होते. वेदना इत्यादी स्कंध सासवही आहेत आणि अनासवही आहेत. ते सर्व 'समूह' या अर्थाने स्कंधांमध्ये समाविष्ट होतात, परंतु त्यांपैकी जे त्रिभूमिक आहेत, ते 'सासव' या अर्थाने उपादानस्कंधांमध्ये समाविष्ट होतात. सहावे समाप्त. 7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā ७-८. सोणसुत्तादिवण्णना (सोण सूत्त इत्यादींचे वर्णन). 49-50. Sattame [Pg.250] seyyohamasmīti visiṭṭho uttamo ahamasmi. Kimaññatra yathābhūtassa adassanāti yathābhūtassa adassanato aññaṃ kiṃ bhaveyya? Adassanaṃ aññāṇameva bhaveyyāti attho. Idānissa te parivaṭṭaṃ vajirabhedadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasi soṇotiādimāha. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sattamaaṭṭhamāni. ४९-५०. सातव्या सूत्तात, 'सेय्यो宏मस्मि' म्हणजे 'मी श्रेष्ठ आहे, उत्तम आहे'. 'किमञ्ञत्र यथाभूतस्स अदस्सना' म्हणजे यथार्थ स्वरूपाचे दर्शन न होण्याव्यतिरिक्त दुसरे काय कारण असू शकते? दर्शन न होणे म्हणजेच अज्ञान हेच त्याचे कारण असू शकते, असा अर्थ आहे. आता त्या सोण गृहपतीसाठी तीन आवर्तने असणारी, वज्राप्रमाणे भेद करणारी देशना सुरू करताना भगवंतांनी 'सोण, तुला काय वाटते?' इत्यादी उपदेश केला. आठवे सूत्त अगदी स्पष्टच आहे. सातवे आणि आठवे समाप्त. 9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā ९-१०. नन्दिक्खयसुत्तादिवण्णना (नंदिक्षय सूत्त इत्यादींचे वर्णन). 51-52. Navamadasamesu nandikkhayā rāgakkhayo, rāgakkhayā nandikkhayoti idaṃ nandīti vā rāgoti vā imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāya vuttaṃ. Nibbidānupassanāya vā nibbindanto nandiṃ pajahati, virāgānupassanāya virajjanto rāgaṃ pajahati. Ettāvatā vipassanaṃ niṭṭhapetvā ‘‘rāgakkhayā nandikkhayo’’ti idha maggaṃ dassetvā ‘‘nandirāgakkhayā cittaṃ vimutta’’nti phalaṃ dassitanti. Navamadasamāni. ५१-५२. नवव्या आणि दहाव्या सूत्तात, 'नंदिक्षयाने रागक्षय होतो, रागक्षयाने नंदिक्षय होतो' हे 'नंदी' आणि 'राग' या दोन्ही शब्दांच्या अर्थामध्ये कोणताही भेद नसल्यामुळे म्हटले आहे. किंवा, निर्वेदानुपश्यनेने विरक्त होऊन मनुष्य नंदीचा त्याग करतो, आणि विरागानुपरिपश्यनेने विरक्त होऊन रागाचा त्याग करतो. एवढ्याने विपश्यना पूर्ण करून, 'रागक्षयाने नंदिक्षय होतो' याद्वारे मार्ग दर्शवून, 'नंदी आणि रागाचा क्षय झाल्यामुळे चित्त विमुक्त होते' याद्वारे फळ दर्शविले आहे. नववे आणि दहावे समाप्त. Attadīpavaggo pañcamo. अत्तदीपवग्गो पंचमो (पाचवा अत्तदीप वर्ग समाप्त). Mūlapaṇṇāsako samatto. मूलपण्णासको समत्तो (मूलपण्णासक समाप्त). 6. Upayavaggo ६. उपयवग्गो (उपय वर्ग). 1. Upayasuttavaṇṇanā १. उपयसुत्तवण्णना (उपय सूत्ताचे वर्णन). 53. Upayavaggassa paṭhame upayoti taṇhāmānadiṭṭhivasena pañcakkhandhe upagato. Viññāṇanti kammaviññāṇaṃ. Āpajjeyyāti kammaṃ javāpetvā paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya vuddhiādīni āpajjeyya. Viññāṇupayanti padassa aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva. Vocchijjatārammaṇanti paṭisandhiākaḍḍhanasamatthatāya abhāvena ārammaṇaṃ vocchijjati. Patiṭṭhā viññāṇassāti kammaviññāṇassa patiṭṭhā na hoti. Tadappatiṭṭhitanti taṃ appatiṭṭhitaṃ. Anabhisaṅkhacca vimuttanti paṭisandhiṃ anabhisaṅkharitvā vimuttaṃ. Paṭhamaṃ. ५३. उपय वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात, 'उपयो' म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या प्रभावाने पाच उपादानस्कंधांच्या जवळ गेलेला मनुष्य. 'विञ्ञाणं' म्हणजे कर्म-विज्ञान. 'आपज्जेय्य' म्हणजे कर्माला गती देऊन, प्रतिसंधी खेचून आणण्याच्या सामर्थ्यामुळे वृद्धी इत्यादींना प्राप्त होईल. 'विज्ञाणुपयं' हा शब्द न घेण्याचे कारण पूर्वीच सांगितले आहे. 'वोच्छिज्जतारम्मणं' म्हणजे प्रतिसंधी खेचून आणण्याच्या सामर्थ्याचा अभाव असल्यामुळे आलंबन तुटून जाते. 'पतिट्ठा विञ्ञाणस्स' म्हणजे कर्म-विज्ञानाला कोणतेही अधिष्ठान उरत नाही. 'तदप्पतिट्ठितं' म्हणजे ते अधिष्ठानरहित झालेले विज्ञान होय. 'अनभिसङ्खच्च विमुत्तं' म्हणजे प्रतिसंधीची पुनर्रचना न करता विमुक्त झालेले. पहिले समाप्त. 2. Bījasuttavaṇṇanā २. बीजसुत्तवण्णना (बीज सूत्ताचे वर्णन). 54. Dutiye bījajātānīti bījāni. Mūlabījanti vacaṃ vacattaṃ haliddaṃ siṅgiveranti evamādi. Khandhabījanti assattho nigrodhoti evamādi. Phalubījanti [Pg.251] ucchu veḷu naḷoti evamādi. Aggabījanti ajjukaṃ phaṇijjakanti evamādi. Bījabījanti sālivīhiādi pubbaṇṇañceva muggamāsādi aparaṇṇañca. Akhaṇḍānīti abhinnāni. Bhinnakālato paṭṭhāya bījaṃ bījatthāya na upakappati. Apūtikānīti udakatemanena apūtikāni. Pūtibījañhi bījatthāya na upakappati. Avātātapahatānīti vātena ca ātapena ca na hatāni, nirojataṃ na pāpitāni. Nirojañhi kasaṭaṃ bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sārādānīti gahitasārāni patiṭṭhitasārāni. Nissārañhi bījaṃ bījatthāya na upakappati. Sukhasayitānīti cattāro māse koṭṭhe pakkhittaniyāmeneva sukhaṃ sayitāni. Pathavīti heṭṭhā patiṭṭhānapathavī. Āpoti uparisnehanaāpo. Catasso viññāṇaṭṭhitiyoti kammaviññāṇassa ārammaṇabhūtā rūpādayo cattāro khandhā. Te hi ārammaṇavasena patiṭṭhābhūtattā pathavīdhātusadisā. Nandirāgo sinehanaṭṭhena āpodhātusadiso. Viññāṇaṃ sāhāranti sappaccayaṃ kammaviññāṇaṃ. Tañhi bījaṃ viya pathaviyaṃ ārammaṇapathaviyaṃ viruhati. Dutiyaṃ. ५४. दुसऱ्या सुत्तात, 'बीजजातानि' म्हणजे बीजे. 'मूलबीज' म्हणजे वेखंड, हळद, आले इत्यादी मूळ-बीजे. 'खन्धबीज' म्हणजे पिंपळ, वड इत्यादी खोडापासून किंवा फांदीपासून उगवणारी बीजे. 'फलुबीज' म्हणजे ऊस, बांबू, लव्हाळा इत्यादी पेरापासून उगवणारी बीजे. 'अग्गबीज' म्हणजे तुळस, रानतुळस इत्यादी शेंड्यापासून उगवणारी बीजे. 'बीजबीज' म्हणजे साळी, तांदूळ इत्यादी मुख्य धान्य (पूर्वान्न) आणि मूग, उडीद इत्यादी दुय्यम धान्य (अपरान्न). 'अखण्डानि' म्हणजे न तुटलेली (अखंड). कारण तुटल्यापासून बीज बीजाच्या कार्यासाठी उपयुक्त ठरत नाही. 'अपूतिकाणि' म्हणजे पाण्याने न सडलेली. कारण सडलेले बीज बीजाच्या कार्यासाठी उपयुक्त ठरत नाही. 'अवातातपहातानि' म्हणजे वारा आणि उन्हाने नष्ट न झालेली, ज्यांचे सत्त्व (ओज) नष्ट झाले नाही. कारण ओज नसलेले, पोकळ बीज बीजाच्या कार्यासाठी उपयुक्त ठरत नाही. 'सारादानि' म्हणजे ज्यांच्यात सार (सत्त्व/गर) टिकून आहे. कारण सार नसलेले बीज बीजाच्या कार्यासाठी उपयुक्त ठरत नाही. 'सुखशयितानि' म्हणजे तीन-चार महिने कोठारात व्यवस्थित साठवून ठेवलेली. 'पठवी' म्हणजे खालील आधार देणारी भूमी. 'आपो' म्हणजे वरून सिंचन करणारे पाणी. 'चतस्सो विञ्ञาणट्ठितियो' (विज्ञानाची चार ठिकाणे) म्हणजे कर्म-विज्ञानाचे आलंबन असणारे रूप इत्यादी चार स्कंध. कारण ते आलंबन रूपाने आधारभूत असल्यामुळे पृथ्वीधातू सारखे आहेत. 'नंदीराग' (आसक्ती) हा स्निग्धतेच्या अर्थाने जलधातू (आपोधातू) सारखा आहे. 'विञ्ञाणं साहारं' म्हणजे सप्रत्यय (हेतूंसह असणारे) कर्म-विज्ञान. कारण ते बीजाप्रमाणे पृथ्वीवर, म्हणजेच आलंबन रूपी पृथ्वीवर विपाक-परंपरेला उत्पन्न करण्यास समर्थ होऊन वाढते. दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Udānasuttavaṇṇanā ३. उदानसुत्तवर्णना 55. Tatiye udānaṃ udānesīti balavasomanassasamuṭṭhānaṃ udānaṃ udāhari. Kiṃ nissāya panesa bhagavato uppannoti. Sāsanassa niyyānikabhāvaṃ. Kathaṃ? Evaṃ kirassa ahosi, ‘‘tayome upanissayā – dānūpanissayo sīlūpanissayo bhāvanūpanissayo cā’’ti. Tesu dānasīlūpanissayā dubbalā, bhāvanūpanissayo balavā. Dānasīlūpanissayā hi tayo magge ca phalāni ca pāpenti, bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpeti. Iti dubbalūpanissaye patiṭṭhito bhikkhu ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni bandhanāni chetvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti, ‘‘aho sāsanaṃ niyyānika’’nti āvajjentassa ayaṃ udapādi. ५५. तिसऱ्या सुत्तात, 'उदानं उदानेसि' म्हणजे तीव्र सोमनस्याने (आनंदाने) उत्पन्न झालेले उदान (उद्गार) काढले. भगवंतांना हा उदान कशाच्या आधारे उत्पन्न झाला? शासनाच्या (बुद्धांच्या शिकवणुकीच्या) नैर्याणिक भावाच्या (संसारातून मुक्त करणाऱ्या स्वभावाच्या) आधारे. कशा प्रकारे? असे म्हणतात की त्यांना असा विचार आला: 'हे तीन उपनिषय (प्रबळ आधार) आहेत - दान-उपनिषय, शील-उपनिषय आणि भावना-उपनिषय.' त्यापैकी दान आणि शील हे उपनिषय दुर्बळ आहेत, आणि भावना-उपनिषय प्रबळ आहे. कारण दान आणि शील हे उपनिषय तीन मार्ग आणि फळांपर्यंत पोहोचवतात, तर भावना-उपनिषय अर्हतपदापर्यंत पोहोचवतो. अशा प्रकारे, दुर्बळ उपनिषयावर अधिष्ठित असलेला भिक्खू देखील प्रयत्न आणि परिश्रम करून पाच ओरामभागीय बंधने (संयोजने) तोडून तीन मार्ग आणि फळे प्राप्त करतो. 'अहो! बुद्धशासन किती नैर्याणिक आहे!' असा विचार करत असताना भगवंतांना हा उदान उत्पन्न झाला. Tattha ‘‘dubbalūpanissaye ṭhatvā ghaṭamāno tīṇi maggaphalāni pāpuṇātī’’ti imassatthassāvibhāvanatthaṃ milakattherassa vatthu veditabbaṃ – so kira gihikāle pāṇātipātakammena jīvikaṃ kappento araññe pāsasatañceva adūhalasatañca yojesi. Athekadivasaṃ aṅgārapakkamaṃsaṃ khāditvā pāsaṭṭhānesu vicaranto pipāsābhibhūto ekassa araññavāsittherassa [Pg.252] vihāraṃ gantvā therassa caṅkamantassa avidūre ṭhitaṃ pānīyaghaṭaṃ vivari, hatthatemanamattampi udakaṃ nāddasa. So kujjhitvā āha – ‘‘bhikkhu, bhikkhu tumhe gahapatikehi dinnaṃ bhuñjitvā bhuñjitvā supatha, pānīyaghaṭe añjalimattampi udakaṃ na ṭhapetha, na yuttameta’’nti. Thero ‘‘mayā pānīyaghaṭo pūretvā ṭhapito, kiṃ nu kho eta’’nti? Gantvā olokento paripuṇṇaghaṭaṃ disvā pānīyasaṅkhaṃ pūretvā adāsi. So dvattisaṅkhapūraṃ pivitvā cintesi – ‘‘evaṃ pūritaghaṭo nāma mama kammaṃ āgamma tattakapālo viya jāto. Kiṃ nu kho anāgate attabhāve bhavissatī’’ti? Saṃviggacitto dhanuṃ chaḍḍetvā, ‘‘pabbājetha maṃ, bhante’’ti āha. Thero tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā taṃ pabbājesi. त्यामध्ये, 'दुर्बळ उपनिषयावर स्थित राहून प्रयत्न करणारा भिक्खू तीन मार्ग-फळे प्राप्त करतो' हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी मिलक थेराची कथा समजून घेतली पाहिजे. असे म्हणतात की, ते गृहस्थाश्रमात असताना प्राणातिपात (हिंसा) करून आपली उपजीविका करत असत. त्यांनी अरण्यात शेकडो पाश (फासे) आणि शेकडो सापळे लावले होते. नंतर एका दिवशी, कोळशावर भाजलेले मांस खाऊन, फासे लावलेल्या ठिकाणी फिरत असताना ते तहानेने व्याकुळ झाले. ते एका अरण्यवासी थेरांच्या विहारात गेले. थेर चंक्रमण करत होते, त्यांच्या जवळच ठेवलेला पाण्याचा घडा त्यांनी उघडला, पण त्यात हात ओला करण्याइतकेही पाणी त्यांना दिसले नाही. ते रागावून म्हणाले, 'भिक्खू! भिक्खू! तुम्ही गृहस्थांनी दिलेले अन्न खाऊन खाऊन झोपता, पण पाण्याच्या घड्यात ओंजळभर देखील पाणी ठेवत नाही. हे तुमचे वागणे योग्य नाही.' थेरांनी विचार केला, 'मी तर पाण्याचा घडा भरून ठेवला होता, मग हे काय आहे?' त्यांनी जाऊन पाहिले असता घडा पाण्याने पूर्ण भरलेला दिसला. त्यांनी पाण्याचा शंख भरून त्यांना दिला. त्यांनी बत्तीस शंख भरून पाणी प्यायले आणि विचार केला, 'अशा प्रकारे पाण्याने भरलेला घडा असूनही माझ्या पापकर्मामुळे तो तापलेल्या तव्यासारखा झाला. मग भविष्यातील जन्मात माझे काय होईल?' संविग्न चित्त होऊन त्यांनी आपले धनुष्य फेकून दिले आणि म्हणाले, 'भंते! मला प्रवज्जा द्या.' थेरांनी त्यांना त्वचा-पंचक कर्मस्थान शिकवून प्रवज्जित केले. Tassa samaṇadhammaṃ karontassa bahūnaṃ migasūkarānaṃ māritaṭṭhānaṃ pāsaadūhalānañca yojitaṭṭhānaṃ upaṭṭhāti. Taṃ anussarato sarīre dāho uppajjati, kūṭagoṇo viya kammaṭṭhānampi vīthiṃ na paṭipajjati. So ‘‘kiṃ karissāmi bhikkhubhāvenā’’ti? Anabhiratiyā pīḷito therassa santikaṃ gantvā vanditvā āha – ‘‘na sakkomi, bhante, samaṇadhammaṃ kātu’’nti. Atha naṃ thero ‘‘hatthakammaṃ karohī’’ti āha. So ‘‘sādhu, bhante’’ti vatvā udumbarādayo allarukkhe chinditvā mahantaṃ rāsiṃ katvā, ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti pucchi? Jhāpehi nanti. So catūsu disāsu aggiṃ datvā jhāpetuṃ asakkonto, ‘‘bhante, na sakkomī’’ti āha. Thero ‘‘tena hi apehī’’ti pathaviṃ dvidhā katvā avīcito khajjopanakamattaṃ aggiṃ nīharitvā tattha pakkhipi. So tāva mahantaṃ rāsiṃ sukkhapaṇṇaṃ viya khaṇena jhāpesi. Athassa thero avīciṃ dassetvā, ‘‘sace vibbhamissasi, ettha paccissasī’’ti saṃvegaṃ janesi. So avīcidassanato paṭṭhāya pavedhamāno ‘‘niyyānikaṃ, bhante, buddhasāsana’’nti pucchi, āmāvusoti. Bhante, buddhasāsanassa niyyānikatte sati milako attamokkhaṃ karissati, mā cintayitthāti. Tato paṭṭhāya samaṇadhammaṃ karoti ghaṭeti, tassa vattapaṭivattaṃ pūreti, niddāya bādhayamānāya tintaṃ palālaṃ sīse ṭhapetvā pāde soṇḍiyaṃ otāretvā nisīdati. So ekadivasaṃ pānīyaṃ [Pg.253] parissāvetvā ghaṭaṃ ūrumhi ṭhapetvā udakamaṇikānaṃ pacchedaṃ āgamayamāno aṭṭhāsi. Atha kho thero sāmaṇerassa imaṃ uddesaṃ deti – ते श्रमणधर्माचे आचरण करत असताना, त्यांना अनेक हरिण आणि डुकरांना मारलेली ठिकाणे आणि फासे व सापळे लावलेली ठिकाणे आठवू लागली. त्याचे स्मरण केल्यामुळे त्यांच्या शरीरात दाह उत्पन्न होऊ लागला. जसा एखादा खोडकर बैल सरळ मार्गाने जात नाही, तसे त्यांचे कर्मस्थान देखील योग्य मार्गावर येत नव्हते. त्यांनी विचार केला, 'मी भिक्खू बनून काय करू?' अनभिरतीने (उदासीनतेने) पीडित होऊन ते थेरांकडे गेले आणि त्यांना वंदन करून म्हणाले, 'भंते! मी श्रमणधर्माचे आचरण करण्यास असमर्थ आहे.' तेव्हा थेर त्यांना म्हणाले, 'तू आधी शारीरिक काम (हातकाम) कर.' त्यांनी 'ठीक आहे, भंते' असे म्हणून उंबरासारखी ओली झाडे तोडून त्यांचा मोठा ढीग केला आणि विचारले, 'आता मी काय करू?' 'हा ढीग पेटवून दे,' असे थेर म्हणाले. त्यांनी चारही बाजूंनी आग लावली, पण ते तो ढीग पेटवू शकले नाहीत. ते म्हणाले, 'भंते! मी हे करू शकत नाही.' थेरांनी 'तर मग बाजूला हो' असे म्हणून जमीन दुभंगली आणि अवीची नरकातून काजव्याच्या आकाराची आग बाहेर काढून त्या ओल्या लाकडांच्या ढिगाऱ्यावर टाकली. त्या आगीने तो एवढा मोठा ढीग सुक्या पानांप्रमाणे एका क्षणात भस्मसात केला. त्यानंतर थेरांनी त्यांना अवीची नरक दाखवला आणि 'जर तू गृहस्थ झालास, तर तुला येथे जळावे लागेल,' असे सांगून त्यांच्या मनात संवेग उत्पन्न केला. अवीची नरक पाहिल्यापासून ते थरथर कापू लागले आणि त्यांनी विचारले, 'भंते! बुद्धशासन खरोखरच नैर्याणिक आहे का?' थेर म्हणाले, 'होय, आवुसो!' 'भंते! जर बुद्धशासन नैर्याणिक आहे, तर हा मिलक स्वतःची मुक्ती नक्कीच करेल, तुम्ही काळजी करू नका,' असे ते म्हणाले. तेव्हापासून ते श्रमणधर्माचे आचरण करू लागले, खूप प्रयत्न करू लागले, आपल्या उपाध्यायांची सेवा करू लागले. जेव्हा त्यांना झोप सतावत असे, तेव्हा ते डोक्यावर ओले गवत ठेवून आणि पाय पाण्याच्या कुंडात सोडून ध्यानाला बसत असत. एका दिवशी त्यांनी पिण्याचे पाणी गाळून घेतले आणि पाण्याचा घडा आपल्या मांडीवर ठेवून, पाण्याचे थेंब पडणे बंद होण्याची वाट पाहत ते उभे राहिले. तेव्हा थेरांनी त्या सामणेराला हा उपदेश दिला — ‘‘Uṭṭhānavato satīmato,Sucikammassa nisammakārino; Saññatassa dhammajīvino,Appamattassa yasobhivaḍḍhatī’’ti. (dha. pa. 24); «उद्योगी, स्मृतिमान, शुद्ध कर्म करणाऱ्या, विचारपूर्वक कार्य करणाऱ्या, संयमी, धर्मानुसार जीवन जगणाऱ्या आणि अप्रमादी मनुष्याची कीर्ती वाढते.» So catuppadikampi taṃ gāthaṃ attaniyeva upanesi – ‘‘uṭṭhānavatā nāma mādisena bhavitabbaṃ. Satimatāpi mādiseneva…pe… appamattenapi mādiseneva bhavitabba’’nti. Evaṃ taṃ gāthaṃ attani upanetvā tasmiṃyeva padavāre ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā anāgāmiphale patiṭṭhāya haṭṭhatuṭṭho – त्यांनी त्या चार चरणांच्या गाथेचा स्वतःवरच प्रयोग केला — 'उद्योगी मनुष्य माझ्यासारखाच असला पाहिजे. स्मृतिमान देखील माझ्यासारखाच... पे... अप्रमादी देखील माझ्यासारखाच असला पाहिजे.' अशा प्रकारे ती गाथा स्वतःला लागू करून, त्याच पावलावर उभे राहून त्यांनी पाच ओरामभागीय संयोजने तोडली आणि अनागामी फळावर प्रतिष्ठित होऊन अत्यंत हर्षित व आनंदी झाले — ‘‘Allaṃ palālapuñjāhaṃ, sīsenādāya caṅkamiṃ; Pattosmi tatiyaṃ ṭhānaṃ, ettha me natthi saṃsayo’’ti. – «मी डोक्यावर ओल्या गवताचा ढीग घेऊन चंक्रमण केले. आता मी तिसरे स्थान (अनागामी पद) प्राप्त केले आहे, यात मला शंका नाही.» Imaṃ udānagāthaṃ āha. Evaṃ dubbalūpanissaye ṭhito ghaṭento vāyamanto pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chinditvā tīṇi maggaphalāni nibbatteti. Tenāha bhagavā – ‘‘no cassaṃ, no ca me siyā, nābhavissa, na me bhavissatīti evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyya orambhāgiyāni saṃyojanānī’’ti. भगवान हे उदान गाथा म्हणाले. अशा प्रकारे, दुर्बल उपनिष्रयावर (दुर्बल उपनिस्सय) स्थित असलेला, प्रयत्न करणारा आणि उद्योग करणारा भिक्खू पाच खालच्या भागातील (ओरंभागिय) संयोजनांना तोडून तीन मार्गफळे उत्पन्न करतो. म्हणूनच भगवान म्हणाले – 'जर मी नसतो, आणि माझे काही नसते; जर (माझे भूतकाळातील कर्म) नसले असते, तर (भविष्यात) माझे काही होणार नाही, अशा प्रकारे दृढ निश्चय करणारा भिक्खू खालच्या भागातील (ओरंभागिय) संयोजनांना तोडू शकतो.' Tattha no cassaṃ, no ca me siyāti sace ahaṃ na bhaveyyaṃ, mama parikkhāropi na bhaveyya. Sace vā pana me atīte kammābhisaṅkhāro nābhavissa, idaṃ me etarahi khandhapañcakaṃ na bhaveyya. Nābhavissa, na me bhavissatīti idāni pana tathā parakkamissāmi, yathā me āyatiṃ khandhābhinibbattako kammasaṅkhāro na bhavissati, tasmiṃ asati āyatiṃ paṭisandhi nāma na me bhavissati. Evaṃ adhimuccamānoti evaṃ adhimuccanto bhikkhu dubbalūpanissaye ṭhito pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni chindeyya. Evaṃ vutteti evaṃ sāsanassa niyyānikabhāvaṃ āvajjentena bhagavatā [Pg.254] imasmiṃ udāne vutte. Rūpaṃ vibhavissatīti rūpaṃ bhijjissati. Rūpassa vibhavāti vibhavadassanena sahavipassanena. Sahavipassanakā hi cattāro maggā rūpādīnaṃ vibhavadassanaṃ nāma. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Evaṃ adhimuccamāno, bhante, bhikkhu chindeyyāti, bhante, evaṃ adhimuccamāno bhikkhu chindeyyeva pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni. Kasmā na chindissatīti? तेथे 'नो चस्सं, नो च मे सिया' (जर मी नसतो, आणि माझे काही नसते) याचा अर्थ असा की, जर मी नसतो, तर माझे परिष्कार (साहित्य) देखील नसले असते. किंवा, जर भूतकाळात माझे कर्माभिसंस्कार नसले असते, तर माझे हे वर्तमान पंचस्कंध नसले असते. 'नाभविस्स, न मे भविस्सती' (नसले असते, तर माझे होणार नाही) याचा अर्थ असा की, आता मी अशा प्रकारे पराक्रम (प्रयत्न) करीन, जेणेकरून भविष्यात स्कंध उत्पन्न करणारे माझे कर्मसंस्कार होणार नाहीत; ते नसताना भविष्यात माझी प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) होणार नाही. 'एवं अधिमुच्चमानो' (अशा प्रकारे दृढ निश्चय करणारा) म्हणजे अशा प्रकारे निश्चय करणारा भिक्खू दुर्बल उपनिष्रयावर स्थित राहून पाच खालच्या भागातील संयोजनांना तोडू शकतो. 'एवं वुत्ते' (असे म्हटले असता) म्हणजे शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) निय्यानिकभावाचा (मुक्ती देणाऱ्या स्वभावाचा) विचार करणाऱ्या भगवंतांनी हे उदान म्हटले असता. 'रूपं विभवस्सती' म्हणजे रूप नष्ट होईल. 'रूपस्स विभवा' म्हणजे विनाशाच्या दर्शनाने, विपश्यनेसह. कारण विपश्यनेसह चार मार्ग हे रूपादींच्या विनाशाचे दर्शन आहेत. त्याचा संदर्भ देऊन हे म्हटले आहे. 'एवं अधिमुच्चमानो, भन्ते, भिक्खू छिन्देय्या' म्हणजे 'भन्ते! अशा प्रकारे दृढ निश्चय करणारा भिक्खू पाच खालच्या भागातील संयोजनांना नक्कीच तोडू शकतो. तो का तोडणार नाही?' असे (त्या भिक्खूने) विचारले. Idāni upari maggaphalaṃ pucchanto kathaṃ pana, bhantetiādimāha. Tattha anantarāti dve anantarāni āsannānantarañca dūrānantarañca. Vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāma, phalassa dūrānantaraṃ nāma. Taṃ sandhāya ‘‘kathaṃ pana, bhante, jānato kathaṃ passato vipassanānantarā ‘āsavānaṃ khayo’ti saṅkhaṃ gataṃ arahattaphalaṃ hotī’’ti pucchati. Atasitāyeti atasitabbe abhāyitabbe ṭhānamhi. Tāsaṃ āpajjatīti bhayaṃ āpajjati. Tāso hesoti yā esā ‘‘no cassaṃ, no ca me siyā’’ti evaṃ pavattā dubbalavipassanā, sā yasmā attasinehaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, tasmā assutavato puthujjanassa tāso nāma hoti. So hi ‘‘idānāhaṃ ucchijjissāmi, na dāni kiñci bhavissāmī’’ti attānaṃ papāte patantaṃ viya passati aññataro brāhmaṇo viya. Lohapāsādassa kira heṭṭhā tipiṭakacūḷanāgatthero tilakkhaṇāhataṃ dhammaṃ parivatteti. Atha aññatarassa brāhmaṇassa ekamante ṭhatvā dhammaṃ suṇantassa saṅkhārā suññato upaṭṭhahiṃsu. So papāte patanto viya hutvā vivaṭadvārena tato palāyitvā gehaṃ pavisitvā, puttaṃ ure sayāpetvā, ‘‘tāta, sakyasamayaṃ āvajjento manamhi naṭṭho’’ti āha. Na heso bhikkhu tāsoti esā evaṃ pavattā balavavipassanā sutavato ariyasāvakassa na tāso nāma hoti. Na hi tassa evaṃ hoti ‘‘ahaṃ ucchijjissāmī’’ti vā ‘‘vinassissāmī’’ti vāti. Evaṃ pana hoti ‘‘saṅkhārāva uppajjanti, saṅkhārāva nirujjhantī’’ti. Tatiyaṃ. आता वरील मार्गफळाविषयी विचारताना 'कथं पन, भन्ते' (परंतु भन्ते, कसे?) इत्यादी म्हणाले. तेथे 'अनन्तरा' म्हणजे दोन प्रकारचे अनंतर (व्यवधान नसलेले): आसन्नानंतर (जवळचे) आणि दूरानांतर (दूरचे). विपश्यना ही मार्गाचे 'आसन्नानंतर' आहे आणि फळाचे 'दूरानांतर' आहे. त्याचा संदर्भ देऊन ते विचारतात – 'परंतु भन्ते, कशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि कशा प्रकारे पाहणाऱ्या व्यक्तीला विपश्यनेच्या अनंतर 'आसवांचा क्षय' असे म्हटले जाणारे अर्हतफळ प्राप्त होते?' 'अतसिताये' म्हणजे भय न बाळगण्याच्या, न घाबरण्याच्या ठिकाणी. 'तासं आपज्जतीति' म्हणजे भय प्राप्त होते. 'तासो हेसो' म्हणजे जी ही 'नो चस्सं, नो च मे सिया' अशी चालणारी दुर्बल विपश्यना आहे, ती स्वतःवरील प्रेम (आत्मस्नेह) पूर्णपणे नष्ट करण्यास असमर्थ असल्यामुळे, अश्रुतवान पृथग्जनाला भय उत्पन्न करते. कारण तो 'आता माझा उच्छेद होईल, आता मी काहीच राहणार नाही' असे विचार करून स्वतःला कड्यावरून खाली पडत असल्यासारखे पाहतो, जसे की कोणी एक ब्राह्मण. असे ऐकिवात आहे की, लोहप्रासादाच्या खाली त्रिपिटक चुळनाग थेर त्रिलक्षणांनी युक्त धर्माचे पारायण करत होते. तेव्हा एका बाजूला उभे राहून धर्म ऐकणाऱ्या एका ब्राह्मणाला सर्व संस्कार 'शून्य' भासले. तो कड्यावरून पडत असल्यासारखा होऊन, उघड्या दारातून तेथून पळाला आणि घरात शिरून, आपल्या मुलाला छातीशी धरून म्हणाला, 'बाळा! शाक्य संप्रदायाचा (बुद्धांच्या शिकवणीचा) विचार करताना माझे मन जणू नष्टच झाले होते (मी वेडा झालो होतो).' 'न हेसो भिक्खु तासो' म्हणजे अशा प्रकारे चालणारी ही प्रबळ विपश्यना श्रुतवान आर्यश्रावकाला भय उत्पन्न करत नाही. कारण त्याला 'माझा उच्छेद होईल' किंवा 'माझा विनाश होईल' असे वाटत नाही. तर त्याला असे वाटते की, 'केवळ संस्कारच उत्पन्न होतात आणि संस्कारच निरुद्ध होतात.' तिसरे (सुत्त समाप्त). 4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā ४. उपादानपरिपवत्तसुत्तवण्णना (उपादानपरिवर्त सूत्राचे वर्णन). 56. Catutthe catuparivaṭṭanti ekekasmiṃ khandhe catunnaṃ parivaṭṭanavasena. Rūpaṃ abbhaññāsinti rūpaṃ dukkhasaccanti abhiññāsiṃ. Evaṃ sabbapadesu catusaccavaseneva [Pg.255] attho veditabbo. Āhārasamudayāti ettha sacchandarāgo kabaḷīkārāhāro āhāro nāma. Paṭipannāti sīlato paṭṭhāya yāva arahattamaggā paṭipannā honti. Gādhantīti patiṭṭhahanti. Ettāvatā sekkhabhūmiṃ kathetvā idāni asekkhabhūmiṃ kathento ye ca kho keci, bhikkhavetiādimāha. Suvimuttāti arahattaphalavimuttiyā suṭṭhu vimuttā. Kevalinoti sakalino katasabbakiccā. Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti yena te avasiṭṭhena vaṭṭena paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ natthi paññāpanāya. Atha vā vaṭṭanti kāraṇaṃ, paññāpanāya kāraṇaṃ natthīti. Ettāvatā asekkhabhūmivāro kathito. Catutthaṃ. ५६. चौथ्या सूत्रात, 'चतुपरिवट्टं' म्हणजे प्रत्येक स्कंधामध्ये चार आर्यसत्यांच्या आवर्तनाच्या पद्धतीने. 'रूपं अब्भञ्ञासिं' म्हणजे रूपाला 'दुःखसत्य' म्हणून मी विशेष ज्ञानाने जाणले. अशा प्रकारे सर्व पदांमध्ये चार सत्यांच्या आधारेच अर्थ समजून घ्यावा. 'आहारसमुदया' येथे सच्छंदरागासह कवलिकार आहार (घास करून खाल्ला जाणारा आहार) याला 'आहार' म्हटले आहे. 'पटिपन्ना' म्हणजे शील विशुद्धीपासून सुरुवात करून अर्हतमार्गापर्यंत जे प्रतिपन्न (साधना करत) आहेत. 'गाधन्ति' म्हणजे प्रतिष्ठित होतात (आधार मिळवून स्थिर होतात). इथपर्यंत शैक्षभूमीचे (साधकाची अवस्था) वर्णन करून, आता अशैक्षभूमीचे (अर्हताची अवस्था) वर्णन करताना 'ye ca kho keci, bhikkhave' (जे कोणी भिक्खू...) इत्यादी म्हणाले. 'सुविमुत्ता' म्हणजे अर्हतफळ-विमुक्तीने चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेले. 'केवलिनो' म्हणजे परिपूर्ण, ज्यांनी सर्व कर्तव्ये पूर्ण केली आहेत. 'वट्टं तेसं नत्थि पञ्ञापनाय' म्हणजे ज्या उरलेल्या संसारचक्राने त्यांना प्रज्ञप्त (ओळखले) केले जाऊ शकते, ते संसारचक्र त्यांच्या प्रज्ञप्तीसाठी शिल्लक नाही. किंवा 'वट्ट' म्हणजे कारण, प्रज्ञप्तीसाठी कोणतेही कारण शिल्लक नाही. इथपर्यंत अशैक्षभूमीच्या भागाचे कथन केले आहे. कुठेही पुनरावृत्ती न करता चौथे (सुत्त समाप्त). 5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā ५. सत्तट्ठानसुत्तवण्णना (सप्तस्थान सूत्राचे वर्णन). 57. Pañcame sattaṭṭhānakusaloti sattasu okāsesu cheko. Vusitavāti vusitavāso. Uttamapurisoti seṭṭhapuriso. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ pana suttaṃ ussadanandiyañceva palobhanīyañcāti veditabbaṃ. Yathā hi rājā vijitasaṅgāmo saṅgāme vijayino yodhe uccaṭṭhāne ṭhapetvā tesaṃ sakkāraṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Etesaṃ sakkāraṃ disvā sesāpi sūrā bhavituṃ maññissantīti, evameva bhagavā appameyyaṃ kālaṃ pāramiyo pūretvā mahābodhimaṇḍe kilesamāravijayaṃ katvā sabbaññutaṃ patto sāvatthiyaṃ jetavanamahāvihāre nisīditvā imaṃ suttaṃ desento khīṇāsave ukkhipitvā thomesi vaṇṇesi. Kiṃ kāraṇā? Evaṃ avasesā sekkhapuggalā arahattaphalaṃ pattabbaṃ maññissantīti. Evametaṃ suttaṃ khīṇāsavānaṃ ukkhipitvā pasaṃsitattā ussadanandiyaṃ, sekkhānaṃ palobhitattā palobhanīyanti veditabbaṃ. ५७. पाचव्या सूत्रात, 'सत्तट्ठानकुसलो' म्हणजे सात स्थानांमध्ये कुशल असलेला. 'वुसितवा' म्हणजे ज्याने ब्रह्मचर्य वास पूर्ण केला आहे. 'उत्तमपुरिसो' म्हणजे श्रेष्ठ पुरुष. येथील उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. परंतु, हे सूत्र 'उस्सदनंदिय' (अर्हतांच्या गुणांचे गौरव करून आनंदित करणारे) आणि 'पलोभनीय' (साधकांना प्रेरित करणारे) असे समजले पाहिजे. जसे की, युद्ध जिंकलेला राजा युद्धात विजयी झालेल्या योद्ध्यांना उच्च पदांवर स्थापित करतो आणि त्यांचा सत्कार करतो. कोणत्या कारणासाठी? त्यांचा सत्कार पाहून उर्वरित योद्धे देखील शूर बनण्याचा विचार करतील. त्याचप्रमाणे, भगवंतांनी अपरिमित काळ पारमिता पूर्ण करून, महाबोधी मंडपावर क्लेश-मारावर विजय मिळवून, सर्वज्ञता प्राप्त केली आणि श्रावस्ती येथील जेतवन महाविहारात विहार करत असताना हे सूत्र देशित करताना क्षीणासवांचे (अर्हतांचे) गौरव करून त्यांची स्तुती व प्रशंसा केली. कोणत्या कारणासाठी? जेणेकरून उर्वरित शैक्ष पुद्गल (साधक) अर्हतफळ प्राप्त करण्यायोग्य आहे असा विचार करतील. अशा प्रकारे, हे सूत्र क्षीणासवांचे गौरव करून त्यांची प्रशंसा केल्यामुळे 'उस्सदनंदिय' आणि शैक्षांना प्रेरित केल्यामुळे 'पलोभनीय' आहे असे समजले पाहिजे. Evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hotīti ettāvatā cettha maggaphalapaccavekkhaṇavasena desanaṃ niṭṭhapetvāpi puna kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hotīti idaṃ ‘‘khīṇāsavo yasmiṃ ārammaṇe satatavihārena viharati, taṃ satto vā puggalo vā na hoti, dhātuādimattameva pana hotī’’ti evaṃ khīṇāsavassa satatavihārañca, ‘‘imesu dhammesu kammaṃ katvā ayaṃ āgato’’ti āgamanīyapaṭipadañca dassetuṃ vuttaṃ. Tattha dhātuso upaparikkhatīti dhātusabhāvena passati oloketi. Sesapadadvayepi eseva nayo. Pañcamaṃ. अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, भिक्खू सात स्थानांमध्ये कुशल होतो, इथपर्यंत या सूत्तात मार्ग आणि फल यांच्या प्रत्यवेक्षणाच्या (परीक्षणाच्या) आधारे उपदेश समाप्त करूनही, पुन्हा 'आणि भिक्खूंनो, भिक्खू तीन प्रकारांनी कसा परीक्षक होतो?' हे जे म्हटले आहे, ते 'क्षीणास्रव (अर्हत) ज्या आलंबनात सतत विहाराने राहतो, ते आलंबन सत्त्व किंवा पुद्गल नसून केवळ धातू इत्यादी मात्रच असते' अशा प्रकारे क्षीणास्रवाचा सततचा विहार आणि 'या धर्मांवर मनन करण्याचे कार्य करून हा येथे आला आहे' अशी त्याची आगमन-प्रतिपदा (प्राप्तीचा मार्ग) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यात 'धातूच्या रूपाने परीक्षण करतो' म्हणजे धातूच्या स्वभावाने पाहतो, अवलोकन करतो. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम समजावा. पाचवे समाप्त. 6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā ६. सम्मासम्बुद्धसुत्तवण्णना (सम्यक्संबुद्ध सूत्ताची व्याख्या) 58. Chaṭṭhe [Pg.256] ko adhippayāsoti ko adhikapayogo. Anuppannassāti imañhi maggaṃ kassapasammāsambuddho uppādesi, antarā añño satthā uppādetuṃ nāsakkhi, iti bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā nāma. Nagaropamasmiñhi avaḷañjanaṭṭhānesu purāṇamaggo jāto, idha avattamānaṭṭhena anuppannamaggo nāma. Asañjātassāti tasseva vevacanaṃ. Anakkhātassāti akathitassa. Maggaṃ jānātīti maggaññū. Maggaṃ viditaṃ pākaṭaṃ akāsīti maggavidū. Magge ca amagge ca kovidoti maggakovido. Maggānugāti maggaṃ anugacchantā. Pacchā samannāgatāti ahaṃ paṭhamaṃ gato, sāvakā pacchā samannāgatā. Chaṭṭhaṃ. ५८. सहाव्या सूत्तात 'को अधिप्ययासो' म्हणजे काय अधिक प्रयत्न (प्रयोग) आहे. 'अनुप्पन्नस्स' (उत्पन्न न झालेल्या) म्हणजे या मार्गाला कश्यप सम्यक्संबुद्धांनी उत्पन्न केले होते, त्यांच्या दरम्यान इतर कोणताही शास्ता हा मार्ग उत्पन्न करू शकला नाही, म्हणून भगवान हे उत्पन्न न झालेल्या मार्गाचे उत्पन्नकर्ते होत. कारण नगरोपम सूत्तात न वापरलेल्या ठिकाणी जुना मार्ग सापडल्याचे सांगितले आहे, परंतु येथे (बुद्धोत्पत्तीपूर्वी) अस्तित्वात नसल्यामुळे याला 'अनुत्पन्न मार्ग' म्हटले आहे. 'असंजातस्स' हा त्याच शब्दाचा समानार्थी शब्द आहे. 'अनक्खातस्स' म्हणजे न सांगितलेल्या. मार्गाला जाणतात म्हणून 'मग्गञ्ञू' (मार्गज्ञ). मार्गाला ज्ञात आणि प्रकट केले म्हणून 'मग्गविदू' (मार्गविद्). मार्गात आणि अमार्गात कुशल आहेत म्हणून 'मग्गकोविदो' (मार्गकोविद). 'मग्गानुगा' म्हणजे मार्गाचे अनुसरण करणारे. 'पच्छा समन्नागता' म्हणजे मी प्रथम गेलो (मार्गाची प्राप्ती केली) आणि श्रावक नंतर प्राप्त झाले. सहावे समाप्त. 7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā ७. अनत्तलक्खणसुत्तवण्णना (अनत्त्वलक्षण सूत्ताची व्याख्या) 59. Sattame pañcavaggiyeti aññāsi koṇḍaññattherādike pañca jane purāṇupaṭṭhāke. Āmantesīti āsāḷhipuṇṇamadivase dhammacakkappavattanato paṭṭhāya anukkamena sotāpattiphale patiṭṭhite ‘‘idāni nesaṃ āsavakkhayāya dhammaṃ desessāmī’’ti pañcamiyaṃ pakkhassa āmantesi. Etadavocāti etaṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’tiādinayappavattaṃ anattalakkhaṇasuttaṃ avoca. Tattha anattāti pubbe vuttehi catūhi kāraṇehi anattā. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhaveti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ettakena ṭhānena anattalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccadukkhalakkhaṇāni, idāni tāni dassetvā samodhānetvā tīṇipi lakkhaṇāni dassetuṃ idamāraddhanti veditabbaṃ. Tasmāti yasmā ime pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattā, tasmā. Yaṃkiñci rūpantiādīsu vitthārakathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre khandhaniddese vuttāva. Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ. Imasmiṃ pana sutte anattalakkhaṇameva kathitanti. Sattamaṃ. ५९. सातव्या सूत्तात 'पञ्चवग्गिये' म्हणजे आज्ञात कौण्डिण्य स्थविरादी पाच जण जे पूर्वीचे उपस्थायक (सेवक) होते. 'आमंतेसि' (आमंत्रित केले) म्हणजे आषाढ पौर्णिमेच्या दिवशी धम्मचक्रप्रवर्तनापासून क्रमशः त्यांना स्रोतापत्ती फलामध्ये प्रतिष्ठित केल्यावर, 'आता त्यांच्या आसवांच्या क्षयासाठी धम्माचा उपदेश करीन' असा विचार करून कृष्ण पक्षाच्या पंचमीला आमंत्रित केले. 'एतदवोच' म्हणजे हे 'रूप, भिक्खूंनो, अनात्मा आहे' इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेले अनत्तलक्खणसुत्त (अनात्मलक्षण सूत्त) सांगितले. त्यात 'अनात्मा' म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या चार कारणांमुळे अनात्मा होय. 'भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते?' हे कशासाठी सुरू केले? इथपर्यंत केवळ अनात्मलक्षणच सांगितले गेले आहे, अनित्य आणि दुःख लक्षणे सांगितलेली नाहीत. आता ती दाखवून आणि एकत्रित करून तिन्ही लक्षणे दर्शवण्यासाठी हे सुरू केले आहे, असे समजावे. 'तस्मा' (म्हणून) म्हणजे ज्याअर्थी हे पाच स्कंध अनित्य, दुःख आणि अनात्मा आहेत, म्हणून. 'यंकिंचि रूपं' इत्यादींमधील सविस्तर वर्णन विसुद्धिमग्ग ग्रंथात प्रज्ञाभावना अधिकारातील स्कंधनिर्देशात सांगितलेच आहे. उर्वरित सर्व भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा. परंतु या सूत्तात केवळ अनात्मलक्षणच सांगितले आहे. सातवे समाप्त. 8. Mahālisuttavaṇṇanā ८. महालीसुत्तवण्णना (महाली सूत्ताची व्याख्या) 60. Aṭṭhame ekantadukkhantiādīni dhātusaṃyutte vuttanayāneva. Aṭṭhamaṃ. ६०. आठव्या सूत्तात 'एकन्तदुःखं' इत्यादींचे स्पष्टीकरण धातू संयुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. आठवे समाप्त. 9. Ādittasuttavaṇṇanā ९. आदित्तसुत्तवण्णना (आदित्त सूत्ताची व्याख्या) 61. Navame [Pg.257] ādittanti ekādasahi aggīhi ādittaṃ pajjalitaṃ. Iti dvīsupi imesu suttesu dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ. Navamaṃ. ६१. नव्या सूत्तात 'आदित्तं' म्हणजे अकरा अग्नींनी प्रदीप्त, प्रज्वलित झालेले. अशा प्रकारे या दोन्ही सूत्तांमध्ये केवळ दुःख लक्षणच सांगितले आहे. नवे समाप्त. 10. Niruttipathasuttavaṇṇanā १०. निरुत्तिपथसुत्तवण्णना (निरुक्तिपथ सूत्ताची व्याख्या) 62. Dasame niruttiyova niruttipathā, atha vā niruttiyo ca tā niruttivasena viññātabbānaṃ atthānaṃ pathattā pathā cāti niruttipathā. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tīṇipi cetāni aññamaññavevacanānevāti veditabbāni. Asaṃkiṇṇāti avijahitā, ‘‘ko imehi attho’’ti vatvā achaḍḍitā. Asaṃkiṇṇapubbāti atītepi na jahitapubbā. Na saṃkīyantīti etarahipi ‘‘kimetehī’’ti na chaḍḍīyanti. Na saṃkīyissantīti anāgatepi na chaḍḍīyissanti. Appaṭikuṭṭhāti appaṭibāhitā. Atītanti attano sabhāvaṃ bhaṅgameva vā atikkantaṃ. Niruddhanti desantaraṃ asaṅkamitvā tattheva niruddhaṃ vūpasantaṃ. Vipariṇatanti vipariṇāmaṃ gataṃ naṭṭhaṃ. Ajātanti anuppannaṃ. Apātubhūtanti apākaṭībhūtaṃ. ६२. दहाव्या सूत्तात निरुक्तीच (शब्दांचे स्पष्टीकरण) निरुक्तिपथ आहेत. अथवा निरुक्ती आणि निरुक्तीच्या द्वारे जाणल्या जाणाऱ्या अर्थांचे मार्ग (कारण) असल्यामुळे ते 'निरुक्तिपथ' आहेत. उर्वरित दोन पदांमध्येही (अधिवचनपथ आणि प्रज्ञप्तिपथ) हाच नियम समजावा. हे तिन्ही शब्द एकमेकांचे समानार्थी शब्द आहेत असे समजावे. 'असंकिण्णा' म्हणजे न सोडलेले, 'यांच्यापासून काय प्रयोजन?' असे म्हणून न टाकून दिलेले. 'असंकिण्णपुब्बा' म्हणजे भूतकाळातही कधी न सोडलेले. 'न संकीयन्ति' म्हणजे वर्तमानातही 'यांच्याशी काय करायचे?' असे म्हणून टाकून दिले जात नाहीत. 'न संकीयिस्सन्ति' म्हणजे भविष्यातही टाकून दिले जाणार नाहीत. 'अप्पटिकुठ्ठा' म्हणजे न नाकारलेले (अप्रतिषिद्ध). 'अतीतं' (भूतकाळ) म्हणजे स्वतःचा स्वभाव किंवा केवळ भंग (नाश) ओलांडून गेलेले. 'निरुद्धं' म्हणजे दुसऱ्या ठिकाणी न जाता तिथेच निरुद्ध झालेले, शांत झालेले. 'विपरिणतं' म्हणजे विपरिणामाला (बदलाला) प्राप्त झालेले, नष्ट झालेले. 'अजातं' म्हणजे उत्पन्न न झालेले. 'अपातुभूतं' म्हणजे प्रकट न झालेले. Ukkalāti ukkalajanapadavāsino. Vassabhaññāti vasso ca bhañño ca. Dvepi hi te mūladiṭṭhigatikā. Ahetukavādātiādīsu ‘‘natthi hetu natthi paccayo’’ti gahitattā ahetukavādā. ‘‘Karoto na karīyati pāpa’’nti gahitattā akiriyavādā. ‘‘Natthi dinna’’ntiādigahaṇato natthikavādā. Tattha ime dve janā, tisso diṭṭhiyo, kiṃ ekekassa diyaḍḍhā hotīti? Na tathā, yathā pana eko bhikkhu paṭipāṭiyā cattāripi jhānāni nibbatteti, evamettha ekeko tissopi diṭṭhiyo nibbattesīti veditabbo. ‘‘Natthi hetu natthi paccayo’’ti punappunaṃ āvajjentassa āharantassa abhinandantassa assādentassa maggadassanaṃ viya hoti. So micchattaniyāmaṃ okkamati, so ekantakāḷakoti vuccati. Yathā pana ahetukadiṭṭhiyaṃ, evaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi dinna’’nti imesupi ṭhānesu micchattaniyāmaṃ okkamati. 'उक्कला' म्हणजे उत्कल जनपदातील रहिवासी. 'वस्सभञ्ञा' म्हणजे वस्स आणि भञ्ञ. कारण ते दोघेही मूळ मिथ्या दृष्टीचे अनुयायी होते. 'अहेतुकवादा' इत्यादींमध्ये 'हेतू नाही, प्रत्यय (कारण) नाही' असे मानल्यामुळे ते 'अहेतुकवादी' होत. 'करणाऱ्याकडून पाप केले जात नाही' असे मानल्यामुळे ते 'अक्रियवादी' होत. 'दिलेले (दान) काही नाही' इत्यादी मानल्यामुळे ते 'नास्तिकवादी' होत. त्यात हे दोन व्यक्ती आणि तीन दृष्टी आहेत, तर काय प्रत्येकाची दीड-दीड दृष्टी होती? तसे नाही, तर ज्याप्रमाणे एक भिक्खू क्रमशः चारही ध्याने उत्पन्न करतो, त्याचप्रमाणे येथे प्रत्येकाने तिन्ही दृष्टी उत्पन्न केल्या होत्या, असे समजावे. 'हेतू नाही, प्रत्यय नाही' असा वारंवार विचार करणाऱ्या, तो विचार मनात आणणाऱ्या, त्याचे अभिनंदन करणाऱ्या आणि त्यात आनंद घेणाऱ्या व्यक्तीला जणू मार्गाचे दर्शन झाल्यासारखे वाटते. तो मिथ्यात्वाच्या नियततेमध्ये (निश्चिततेत) प्रवेश करतो, त्याला 'एकांत काळक' (पूर्णपणे अंधकारमय) म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे अहेतुक दृष्टीमध्ये, त्याचप्रमाणे 'करणाऱ्याकडून पाप केले जात नाही, दिलेले काही नाही' या दोन्ही बाबतीतही तो मिथ्यात्वाच्या नियततेमध्ये प्रवेश करतो. Na garahitabbaṃ nappaṭikkositabbaṃ amaññiṃsūti ettha ‘‘yadetaṃ atītaṃ nāma, nayidaṃ atītaṃ, idamassa anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā’’ti vadanto garahati nāma. Tattha dosaṃ dassetvā ‘‘kiṃ iminā garahitenā’’ti? Vadanto [Pg.258] paṭikkosati nāma. Ime pana niruttipathe tepi accantakāḷakā diṭṭhigatikā na garahitabbe na paṭikkositabbe maññiṃsu. Atītaṃ pana atītameva, anāgataṃ anāgatameva, paccuppannaṃ paccuppannameva kathayiṃsu. Nindāghaṭṭanabyārosaupārambhabhayāti viññūnaṃ santikā nindābhayena ca ghaṭṭanabhayena ca dosāropanabhayena ca upārambhabhayena ca. Iti imasmiṃ sutte catubhūmikakhandhānaṃ paṇṇatti kathitāti. Dasamaṃ. 'निंदा करू नये, विरोध करू नये असे मानले' यात 'जे हे अतीत (भूतकाळ) नावाचे आहे, ते अतीत नाही, हे त्याचे अनागत (भविष्य) किंवा प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) असावे' असे म्हणणारा निंदा करतो. त्यात दोष दाखवून 'या निंदनीय गोष्टीने काय होणार?' असे म्हणणारा विरोध करतो. परंतु हे निरुक्तिपथ त्या अत्यंत अंधकारमय मिथ्यादृष्टीच्या लोकांनीही निंदा न करण्याजोगे आणि विरोध न करण्याजोगे मानले. त्यांनी अतीताला अतीतच, अनागताला अनागतच आणि प्रत्युत्पन्नाला प्रत्युत्पन्नच म्हटले. 'निंदा-घट्टन-व्यारोष-उपालंभ-भया' म्हणजे विद्वानांच्या कडून होणाऱ्या निंदेच्या भयाने, आघाताच्या भयाने, दोषारोपणाच्या भयाने आणि उपालंभाच्या (टीकेच्या) भयाने. अशा प्रकारे या सूत्तात चार भूमींमधील स्कंधांची प्रज्ञप्ती (संकल्पना) सांगितली आहे. दहावे समाप्त. Upayavaggo chaṭṭho. उपयवग्गो छट्ठो (सहावा उपय वर्ग समाप्त). 7. Arahantavaggo ७. अरहन्तवग्गो (अर्हत वर्ग) 1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā १. उपादियमानसुत्तवण्णना (उपादियमान सूत्ताची व्याख्या) 63. Arahantavaggassa paṭhame upādiyamānoti taṇhāmānadiṭṭhivasena gaṇhamāno. Baddho mārassāti mārassa pāsena baddho nāma. Mutto pāpimatoti pāpimato pāsena mutto nāma hoti. Paṭhamaṃ. ६३. अर्हत वर्गाच्या पहिल्या सूत्तात 'उपादियमानो' म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्याद्वारे ग्रहण करणारा (आसक्त होणारा). 'बद्धो मारस्स' म्हणजे माराच्या पाशाने बांधलेला. 'मुत्तो पापिमतो' म्हणजे पापी माराच्या पाशातून मुक्त झालेला होय. पहिले समाप्त. 2. Maññamānasuttavaṇṇanā २. मञ्ञमानसुत्तवण्णना (मञ्ञमान सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 64. Dutiye maññamānoti taṇhāmānadiṭṭhimaññanāhi maññamāno. Dutiyaṃ. ६४. दुसऱ्या सुत्तात, 'मञ्ञमानो' (कल्पना करणारा/मानणारा) म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी या कल्पनांनी (मञ्ञना) कल्पना करणारा. दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Abhinandamānasuttavaṇṇanā ३. अभिनन्दमानसुत्तवण्णना (अभिनन्दमान सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 65. Tatiye abhinandamānoti taṇhāmānadiṭṭhiabhinandanāhiyeva abhinandamāno. Tatiyaṃ. ६५. तिसऱ्या सुत्तात, 'अभिनन्दमानो' (आनंद घेणारा) म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या अभिनंदनानेच (आनंद घेण्यानेच) आनंद घेणारा. तिसरे सुत्त समाप्त. 4-5. Aniccasuttādivaṇṇanā ४-५. अनिच्चसुत्तादिवण्णना (अनिच्च सुत्तादींचे स्पष्टीकरण) 66-68. Catutthe chandoti taṇhāchando. Pañcamachaṭṭhesupi eseva nayo. Catutthādīni. ६६-६८. चौथ्या सुत्तात, 'छन्दो' म्हणजे तृष्णा-छंद (तृष्णेची इच्छा). पाचव्या आणि सहाव्या सुत्तातही हाच नियम समजावा. चौथी इत्यादी सुत्ते समाप्त. 7. Anattaniyasuttavaṇṇanā ७. अनत्तनियसुत्तवण्णना (अनत्तनिय सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 69. Sattame anattaniyanti na attano santakaṃ, attano parikkhārabhāvena suññatanti attho. Sattamaṃ. ६९. सातव्या सुत्तात, 'अनत्तनियं' (अनात्मीय) म्हणजे जे स्वतःचे नाही, स्वतःचे उपकरण (परिक्खार) असण्यापासून जे शून्य आहे, असा अर्थ आहे. सातवे सुत्त समाप्त. 8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā ८-१०. रजनीयसण्ठितसुत्तादिवण्णना (रजनीयसण्ठित सुत्तादींचे स्पष्टीकरण) 70-72. Aṭṭhame [Pg.259] rajanīyasaṇṭhitanti rajanīyena ākārena saṇṭhitaṃ, rāgassa paccayabhāvena ṭhitanti attho. Navamadasamāni rāhulasaṃyutte vuttanayeneva veditabbānīti. Aṭṭhamādīni. ७०-७२. आठव्या सुत्तात, 'रजनीयसण्ठितं' म्हणजे रागाला अनुकूल अशा रूपाने स्थित असलेले, रागाचे प्रत्यय (कारण) बनून राहिलेले, असा अर्थ आहे. नववे आणि दहावे सुत्त राहुल संयुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. आठवे इत्यादी सुत्ते समाप्त. Arahantavaggo sattamo. अरहंत वर्ग सातवा समाप्त. 8. Khajjanīyavaggo ८. खज्जनीय वर्ग 1-3. Assādasuttādivaṇṇanā १-३. अस्सादसुत्तादिवण्णना (अस्साद सुत्तादींचे स्पष्टीकरण) 73-75. Khajjanīyavaggassa ādito tīsu suttesu catusaccameva kathitaṃ. Paṭhamādīni. ७३-७५. खज्जनीय वर्गाच्या सुरुवातीच्या तीन सुत्तांमध्ये चार आर्यसत्यांचेच (चतुसच्च) कथन केले आहे. पहिले इत्यादी सुत्ते समाप्त. 4. Arahantasuttavaṇṇanā ४. अरहन्तसुत्तवण्णना (अरहंत सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 76. Catutthe yāvatā, bhikkhave, sattāvāsāti, bhikkhave, yattakā sattāvāsā nāma atthi. Yāvatā bhavagganti yattakaṃ bhavaggaṃ nāma atthi. Ete aggā ete seṭṭhāti ete aggabhūtā ceva seṭṭhabhūtā ca. Yadidaṃ arahantoti ye ime arahanto nāma. Idampi suttaṃ purimanayeneva ussadanandiyañca palobhanīyañcāti veditabbaṃ. ७६. चौथ्या सुत्तात, 'यावता, भिक्खवे, सत्तावासा' म्हणजे 'हे भिक्खूहो, जितके काही प्राण्यांचे निवासस्थान (सत्तावास) आहेत.' 'यावता भवग्गं' म्हणजे 'जितके काही भवाग्र (अस्तित्वाचे सर्वोच्च शिखर) आहे.' 'एते अग्गा एते सेट्ठा' म्हणजे 'हे सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि उत्तम आहेत.' 'यदिदं अरहन्तो' म्हणजे 'जे हे अरहंत आहेत.' हे सुत्त देखील पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच (असेक्ख गुणांचे) कौतुक करणारे आणि (असेक्ख पदाकडे) आकर्षित करणारे आहे, असे जाणावे. Athāparaṃ etadavocāti tadatthaparidīpanāhi ceva visesatthaparidīpanāhi ca gāthāhi etaṃ ‘‘sukhino vata arahanto’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha sukhinoti jhānasukhena maggasukhena phalasukhena ca sukhitā. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vajjati. Evaṃ te imassapi taṇhāmūlakassa abhāvena sukhitāva. Asmimāno samucchinnoti navavidho asmimāno arahattamaggena samucchinno. Mohajālaṃ padālitanti ñāṇena avijjājālaṃ phālitaṃ. 'त्यानंतर हे म्हणाले' (अथापरं एतदवोच) म्हणजे त्या सुत्ताच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या आणि विशेष अर्थ प्रकट करणाऱ्या गाथांद्वारे 'अरहंत खरोखर सुखी आहेत' इत्यादी वचन म्हणाले. तेथे 'सुखिनो' म्हणजे ध्यानसुख, मार्गसुख आणि फलसुखाने सुखी झालेले. 'तण्हा तेसं न विज्जति' म्हणजे त्यांना अपायकारक दुःख निर्माण करणारी तृष्णा नसते. अशा प्रकारे, या तृष्णामूलक दुःखाच्या अभावामुळे ते सुखीच आहेत. 'अस्मिमानो समुच्छिन्नो' म्हणजे नऊ प्रकारचा अस्मिमान अरहंतमार्गाने समूळ नष्ट केला आहे. 'मोहजालं पदालितं' म्हणजे ज्ञानाने अविद्यारूपी जाळे फाडून टाकले आहे. Anejanti ejāsaṅkhātāya taṇhāya pahānabhūtaṃ arahattaṃ. Anupalittāti taṇhādiṭṭhilepehi alittā. Brahmabhūtāti seṭṭhabhūtā. Pariññāyāti tīhi pariññāhi parijānitvā. Sattasaddhammagocarāti saddhā hirī [Pg.260] ottappaṃ bāhusaccaṃ āraddhavīriyatā upaṭṭhitassatitā paññāti ime satta saddhammā gocaro etesanti sattasaddhammagocarā. 'अनेजं' म्हणजे 'एजा' नावाच्या तृष्णेचा प्रहाणरूप असलेला अरहंतभाव. 'अनुपलित्ता' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्या लेपाने अलिप्त असलेले. 'ब्रह्मभूता' म्हणजे श्रेष्ठ झालेले. 'परिञ्ञाय' म्हणजे तीन परिज्ञांनी (पूर्णपणे) जाणून घेऊन. 'सत्तसद्धम्मगोचरा' म्हणजे श्रद्धा, हिरी (लाज), ओत्तप्प (भय), बाहुसच्च (बहुश्रुतता), आरद्धवीरियता (उद्योगशीलता), उपट्ठितस्सतिता (स्मृतीची उपस्थिती) आणि प्रज्ञा - हे सात सद्धम्म ज्यांचा गोचर (विहारक्षेत्र) आहेत, ते 'सत्तसद्धम्मगोचरा' होत. Sattaratanasampannāti sattahi bojjhaṅgaratanehi samannāgatā. Anuvicarantīti lokiyamahājanāpi anuvicarantiyeva. Idha pana khīṇāsavānaṃ nirāsaṅkacāro nāma gahito. Tenevāha ‘‘pahīnabhayabheravā’’ti. Tattha bhayaṃ bhayameva, bheravaṃ balavabhayaṃ. Dasahaṅgehi sampannāti asekkhehi dasahi aṅgehi samannāgatā. Mahānāgāti catūhi kāraṇehi mahānāgā. Samāhitāti upacārappanāhi samāhitā. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ‘‘ūno loko atitto taṇhādāsoti kho, mahārāja, tena bhagavatā’’ti (ma. ni. 2.305) evaṃ vuttā dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthi. Iminā khīṇāsavānaṃ bhujissabhāvaṃ dasseti. 'सत्तरतनसम्पन्ना' म्हणजे सात बोज्झंग-रत्नांनी (बोध्यंग) युक्त असलेले. 'अनुविचरन्ति' म्हणजे लौकिक महाजनही फिरतातच; परंतु येथे क्षीणासवांचे (अरहंतांचे) शंकारहित फिरणे (निराशंक विहार) अभिप्रेत आहे. म्हणूनच 'ज्यांचे भय आणि भयंकर नष्ट झाले आहे' (पहीनभयभेरवा) असे म्हटले आहे. तेथे 'भय' म्हणजे सामान्य भय आणि 'भेरव' म्हणजे तीव्र भय. 'दसहङ्गेहि सम्पन्ना' म्हणजे दहा असेक्ख (अशैक्ष) अंगांनी युक्त असलेले. 'महानागा' म्हणजे चार कारणांमुळे महानाग (श्रेष्ठ पुरुष). 'समाहिता' म्हणजे उपचार आणि अप्पना समाधीने समाहित असलेले. 'तण्हा तेसं न विज्जति' म्हणजे 'हे महाराज, त्या भगवंतांनी म्हटले आहे की - हा लोक अपूर्ण आहे, अतृप्त आहे आणि तृष्णेचा दास आहे' (म. नि. २.३०५), अशी गुलाम बनवणारी तृष्णाही त्यांना नसते. याने क्षीणासवांचे स्वतंत्र असणे (मुक्त असणे) दर्शविले आहे. Asekhañāṇanti arahattaphalañāṇaṃ. Antimoyaṃ samussayoti pacchimo ayaṃ attabhāvo. Yo sāro brahmacariyassāti sāro nāma phalaṃ. Tasmiṃ aparapaccayāti tasmiṃ ariyaphale, na aññaṃ pattiyāyanti, paccakkhatova paṭivijjhitvā ṭhitā. Vidhāsu na vikampantīti tīsu mānakoṭṭhāsesu na vikampanti. Dantabhūminti arahattaṃ. Vijitāvinoti rāgādayo vijetvā ṭhitā. 'असेखञाणं' म्हणजे अरहंतफलज्ञान. 'अन्तिमोयं समुस्सयो' म्हणजे हा शेवटचा आत्मभाव (शरीर). 'यो सारो ब्रह्मचरियस्स' मध्ये 'सार' म्हणजे फल (अरिहंत फल). 'तस्मिं अपरपच्चया' म्हणजे त्या आर्यफलामध्ये, दुसऱ्या कोणावरही विसंबून न राहता, स्वतः प्रत्यक्षपणे साक्षात्कार करून स्थित असलेले. 'विधासु न विकम्पन्ति' म्हणजे तीन प्रकारच्या मानाच्या भागांमध्ये कंपित न होणारे. 'दन्तभूमिं' म्हणजे अरहंतभाव. 'विजिताविनो' म्हणजे राग इत्यादी क्लेशांवर विजय मिळवून स्थित असलेले. Uddhantiādīsu uddhaṃ vuccati kesamatthako, apācīnaṃ pādatalaṃ, tiriyaṃ vemajjhaṃ. Uddhaṃ vā atītaṃ, apācīnaṃ anāgataṃ, tiriyaṃ paccuppannaṃ. Uddhaṃ vā vuccati devaloko, apācīnaṃ apāyaloko, tiriyaṃ manussaloko. Nandī tesaṃ na vijjatīti etesu ṭhānesu saṅkhepato vā atītānāgatapaccuppannesu khandhesu tesaṃ taṇhā natthi. Idha vaṭṭamūlakataṇhāya abhāvo dassito. Buddhāti catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhā. 'उद्धं' इत्यादी शब्दांमध्ये, 'उद्धं' (वर) म्हणजे केसांचा शेंडा (मस्तक), 'अपाचीनं' (खाली) म्हणजे पाऊल (तळपाय), 'तिरियं' (तिरपे/मध्ये) म्हणजे मध्यभाग. किंवा 'उद्धं' म्हणजे भूतकाळ, 'अपाचीनं' म्हणजे भविष्यकाळ, 'तिरियं' म्हणजे वर्तमानकाळ. किंवा 'उद्धं' म्हणजे देवलोक, 'अपाचीनं' म्हणजे अपायलोक, 'तिरियं' म्हणजे मनुष्यलोक. 'नन्दी तेसं न विज्जति' म्हणजे या स्थानांमध्ये किंवा संक्षेपाने भूत, भविष्य आणि वर्तमान काळातील स्कंधांवर त्यांची तृष्णा नसते. येथे संसारमूलक तृष्णेचा अभाव दर्शविला आहे. 'बुद्धा' म्हणजे चार आर्यसत्यांचे ज्ञान झाल्यामुळे ते 'बुद्ध' होत. Idaṃ panettha sīhanādasamodhānaṃ – ‘‘vimuttisukhenamhā sukhitā, dukkhajanikā no taṇhā pahīnā, pañcakkhandhā pariññātā, dāsakārikataṇhā ceva vaṭṭamūlikataṇhā ca pahīnā, anuttaramhā asadisā, catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhā’’ti bhavapiṭṭhe ṭhatvā abhītanādasaṅkhātaṃ sīhanādaṃ nadanti khīṇāsavāti. Catutthaṃ. येथे हा सिंहनादाचा संग्रह आहे - 'आम्ही विमुक्तीच्या सुखाने सुखी आहोत, आमची दुःख निर्माण करणारी तृष्णा नष्ट झाली आहे, पाच स्कंध पूर्णपणे जाणले आहेत, गुलाम बनवणारी तृष्णा आणि संसारमूलक तृष्णा नष्ट झाली आहे, आम्ही अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आणि अद्वितीय आहोत, चार आर्यसत्यांचे ज्ञान झाल्यामुळे आम्ही बुद्ध आहोत' - अशा प्रकारे भवाच्या शिखरावर (भवपृष्ठावर) उभे राहून क्षीणासव (अरहंत) निर्भय असा सिंहनाद गर्जतात. चौथे सुत्त समाप्त. 5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā ५. दुतियअरहन्तसुत्तवण्णना (दुसऱ्या अरहंत सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 77. Pañcamaṃ [Pg.261] vinā gāthāhi suddhikameva katvā kathiyamānaṃ bujjhanakānaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Pañcamaṃ. ७७. पाचवे सुत्त गाथांशिवाय केवळ गद्य स्वरूपातच सांगितले आहे, जे समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार सांगितले आहे. पाचवे सुत्त समाप्त. 6. Sīhasuttavaṇṇanā ६. सीहसुत्तवण्णना (सीह सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 78. Chaṭṭhe sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, kāḷasīho, paṇḍusīho, kesarasīhoti. Tesu tiṇasīho kapotavaṇṇagāvisadiso tiṇabhakkho ca hoti. Kāḷasīho kāḷagāvisadiso tiṇabhakkhoyeva. Paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso maṃsabhakkho. Kesarasīho lākhārasaparikammakateneva mukhena agganaṅguṭṭhena catūhi ca pādapariyantehi samannāgato, matthakatopissa paṭṭhāya lākhātūlikāya katvā viya tisso rājiyo piṭṭhimajjhena gantvā antarasatthimhi dakkhiṇāvattā hutvā ṭhitā, khandhe panassa satasahassagghanikakambalaparikkhepo viya kesarabhāro hoti, avasesaṭṭhānaṃ parisuddhaṃ sālipiṭṭhasaṅkhacuṇṇapicuvaṇṇaṃ hoti. Imesu catūsu sīhesu ayaṃ kesarasīho idha adhippeto. ७८. सहाव्या सुत्तात, 'सीहो' म्हणजे चार प्रकारचे सिंह आहेत - तृणसिंह (तिणसीहो), काळसिंह (काळसीहो), पांढुरसिंह (पण्डुसीहो) आणि केसरसिंह (केसरसीहो). त्यापैकी तृणसिंह हा कबुतराच्या रंगाच्या गाईसारखा असतो आणि तो गवत खाणारा (तृणभक्षक) असतो. काळसिंह हा काळ्या गाईसारखा असतो आणि तोही गवत खाणाराच असतो. पांढुरसिंह हा सुकलेल्या पिवळसर पानाच्या रंगाच्या गाईसारखा असतो आणि तो मांस खाणारा (मांसभक्षक) असतो. केसरसिंह हा लाखेच्या रसाने रंगवल्यासारखे लाल तोंड, शेपटीचे टोक आणि चारही पायांचे पंजे यांनी युक्त असतो. त्याच्या डोक्यापासून पाठीच्या मध्यभागातून गेलेल्या तीन रेषा लाखेच्या कुंचल्याने काढल्यासारख्या दिसतात आणि त्या मांड्यांच्या मध्यभागी उजवीकडे वळलेल्या (दक्षिणावर्त) असतात. त्याच्या मानेवर एक लाख रुपये किमतीची घोंगडी (कंबला) पांघरल्यासारखे आयाळ (केसरभार) असते. शरीराचा उरलेला भाग अत्यंत स्वच्छ, तांदळाच्या पिठासारखा, शंखाच्या चुर्णासारखा किंवा कापसासारखा पांढरा शुभ्र असतो. या चार सिंहांमध्ये येथे 'केसरसिंह' अभिप्रेत आहे. Migarājāti migagaṇassa rājā. Āsayāti vasanaṭṭhānato suvaṇṇaguhato vā rajatamaṇiphalikamanosilāguhato vā nikkhamatīti vuttaṃ hoti. Nikkhamamāno panesa catūhi kāraṇehi nikkhamati andhakārapīḷito vā ālokatthāya, uccārapassāvapīḷito vā tesaṃ vissajjanatthāya, jighacchāpīḷito vā gocaratthāya, sambhavapīḷito vā assaddhammapaṭisevanatthāya. Idha pana gocaratthāya nikkhantoti adhippeto. मृगराज म्हणजे प्राण्यांच्या समूहाचा राजा. 'आशय' म्हणजे राहण्याच्या ठिकाणावरून, जसे की सोन्याच्या गुहेतून किंवा चांदी, मणी, स्फटिक व मनःशिला यांच्या गुहेतून तो बाहेर पडतो, असे म्हटले आहे. बाहेर पडताना तो चार कारणांमुळे बाहेर पडतो: अंधाराने पीडित होऊन प्रकाशासाठी, मलमूत्राच्या वेगाने पीडित होऊन त्यांच्या विसर्जनासाठी, भुकेने व्याकुळ होऊन भक्ष्यासाठी, किंवा कामोत्तेजनाने पीडित होऊन मैथुनसेवनासाठी. परंतु येथे भक्ष्यासाठी बाहेर पडलेला असा अर्थ अभिप्रेत आहे. Vijambhatīti suvaṇṇatale vā rajatamaṇiphalikamanosilātalānaṃ vā aññatarasmiṃ dve pacchimapāde samaṃ patiṭṭhāpetvā purimapāde purato pasāretvā sarīrassa pacchābhāgaṃ ākaḍḍhitvā purimabhāgaṃ abhiharitvā piṭṭhiṃ nāmetvā gīvaṃ ukkhipitvā asanisaddaṃ karonto viya nāsapuṭāni pothetvā sarīralaggaṃ rajaṃ vidhunanto vijambhati. Vijambhanabhūmiyañca pana taruṇavacchako viya aparāparaṃ javati. Javato panassa sarīraṃ andhakāre paribbhamantaṃ alātaṃ viya khāyati. 'अंग ताणतो' (जांभई देतो) म्हणजे सोन्याच्या शिळेवर किंवा चांदी, मणी, स्फटिक व मनःशिला यांच्या शिळांपैकी एखाद्या शिळेवर आपले दोन्ही मागचे पाय जमिनीवर नीट टेकवून, पुढचे पाय पुढे पसरून, शरीराचा मागचा भाग खेचून, पुढचा भाग पुढे नेऊन, पाठीला बाक देऊन, मान वर उचलून, जणू काही विजेचा कडकडाट करत असल्यासारखा आवाज करत, नाकपुड्या फुगवून आणि शरीराला चिकटलेली धूळ झटकून टाकत तो आपले अंग ताणतो. आणि अंग ताणण्याच्या जागेवर तो एखाद्या तरुण वासराप्रमाणे इकडेतिकडे धावतो. धावताना त्याचे शरीर अंधारात फिरणाऱ्या कोलीताप्रमाणे (मशाल) चमकताना दिसते. Anuviloketīti [Pg.262] kasmā anuviloketi? Parānuddayatāya. Tasmiṃ kira sīhanādaṃ nadante papātāvāṭādīsu visamaṭṭhānesu carantā hatthigokaṇṇamahiṃsādayo pāṇā papātepi āvāṭepi patanti, tesaṃ anuddayāya anuviloketi. Kiṃ panassa luddakammassa paramaṃsakhādino anuddayā nāma atthīti? Āma atthi. Tathā hesa ‘‘kiṃ me bahūhi ghātitehī’’ti? Attano gocaratthāyapi khuddake pāṇe na gaṇhāti, evaṃ anuddayaṃ karoti. Vuttampicetaṃ – ‘‘māhaṃ kho khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṃ āpādesi’’nti (a. ni. 10.21). 'अवलोकन करतो' म्हणजे तो कशासाठी इकडेतिकडे पाहतो? इतरांवरील दयेमुळे (करुणेमुळे). असे म्हटले जाते की, त्याने सिंहनाद केला असता, कड्याकपारीत, दऱ्याखोऱ्यांत व दुर्गम ठिकाणी वावरणारे हत्ती, नीलगाय, म्हशी इत्यादी प्राणी कड्यावरून किंवा दरीत कोसळतात; त्यांच्यावरील दयेपोटी तो इकडेतिकडे पाहतो. पण अशा क्रूर कर्माच्या, दुसऱ्यांचे मांस खाणाऱ्या प्राण्याला दया असू शकते का? होय, असते. कारण तो असा विचार करतो: 'अनेक प्राण्यांचा संहार करून मला काय मिळायचे आहे?' स्वतःच्या भक्ष्यासाठीसुद्धा तो लहान प्राण्यांना पकडत नाही, अशा प्रकारे तो दया दाखवतो. म्हणूनच असे म्हटले आहे—'दुर्गम ठिकाणी असलेल्या लहान प्राण्यांना माझ्यामुळे विनाश पत्करावा लागू नये.' Sīhanādaṃ nadatīti tikkhattuṃ tāva abhītanādaṃ nadati. Evañca panassa vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā nadantassa saddo samantā tiyojanapadesaṃ ekaninnādaṃ karoti, tamassa ninnādaṃ sutvā tiyojanabbhantaragatā dvipadacatuppadagaṇā yathāṭhāne ṭhātuṃ na sakkonti. Gocarāya pakkamatīti āhāratthāya gacchati. Kathaṃ? So hi vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇato vā vāmato vā uppatanto usabhamattaṃ ṭhānaṃ gaṇhāti, uddhaṃ uppatanto cattāripi aṭṭhapi usabhāni uppatati, samaṭṭhāne ujukaṃ pakkhandanto soḷasausabhamattampi vīsatiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, thalā vā pabbatā vā pakkhandanto saṭṭhiusabhamattampi asītiusabhamattampi ṭhānaṃ pakkhandati, antarāmagge rukkhaṃ vā pabbataṃ vā disvā taṃ pariharanto vāmato vā dakkhiṇato vā, usabhamattampi apakkamati. Tatiyaṃ pana sīhanādaṃ naditvā teneva saddhiṃ tiyojane ṭhāne paññāyati. Tiyojanaṃ gantvā nivattitvā ṭhito attanova nādassa anunādaṃ suṇāti. Evaṃ sīghena javena pakkamatīti. 'सिंहनाद करतो' म्हणजे तो प्रथम तीन वेळा निर्भय गर्जना करतो. अशा प्रकारे अंग ताणण्याच्या जागेवर उभे राहून गर्जना करणाऱ्या या सिंहाचा आवाज चहूबाजूंनी तीन योजनेच्या प्रदेशात एकच प्रतिध्वनी निर्माण करतो. त्याचा तो गर्जनेचा आवाज ऐकून तीन योजनेच्या परिघात असलेले द्विपद व चतुष्पद प्राणी आपापल्या जागी स्थिर राहू शकत नाहीत. 'भक्ष्यासाठी निघतो' म्हणजे आहारासाठी जातो. कसे? तो अंग ताणण्याच्या जागेवर उभा राहून उजवीकडे किंवा डावीकडे उडी मारताना एक उसभ अंतराची जागा गाठतो; वरच्या दिशेने उडी मारताना तो चार किंवा आठ उसभ उंचीपर्यंत उडी मारतो; सपाट जमिनीवर सरळ झेप घेताना तो सोळा ते वीस उसभ अंतरापर्यंत झेप घेतो; टेकडीवरून किंवा पर्वतावरून खाली झेप घेताना तो साठ ते ऐंशी उसभ अंतरापर्यंत झेप घेतो; वाटेत एखादे झाड किंवा पर्वत दिसल्यास ते टाळण्यासाठी तो डावीकडे किंवा उजवीकडे एक उसभ बाजूला सरकतो. तिसऱ्यांदा सिंहनाद करून तो त्या आवाजासोबतच तीन योजनेच्या अंतरावर पोहोचतो. तीन योजने दूर जाऊन आणि परत फिरून उभा राहिल्यावर तो स्वतःच्याच गर्जनेचा प्रतिध्वनी ऐकतो. अशा प्रकारे तो अत्यंत वेगाने निघून जातो. Yebhuyyenāti pāyena. Bhayaṃ saṃvegaṃ santāsanti sabbaṃ cittutrāsasseva nāmaṃ. Sīhassa hi saddaṃ sutvā bahū sattā bhāyanti, appakā na bhāyanti. Ke pana teti? Samasīho hatthājānīyo assājānīyo usabhājānīyo purisājānīyo khīṇāsavoti. Kasmā panete na bhāyantīti? Samasīho nāma ‘‘jātigottakulasūrabhāvehi samānosmī’’ti na bhāyati, hatthājānīyādayo attano sakkāyadiṭṭhibalavatāya na bhāyanti, khīṇāsavo sakkāyadiṭṭhipahīnattā na bhāyati. 'बहुतांश करून' म्हणजे प्रामुख्याने. भय, संवेग आणि संत्रास ही सर्व मनाच्या भीतीचीच नावे आहेत. सिंहाचा आवाज ऐकून अनेक प्राणी घाबरतात, तर काही थोडे घाबरत नाहीत. ते कोण आहेत? समान बल असलेला दुसरा सिंह, आझानीय हत्ती, आझानीय घोडा, आझानीय बैल, आझानीय पुरुष आणि क्षीणास्रव (अर्हत). पण हे का घाबरत नाहीत? समान बल असलेला सिंह 'मी जात, गोत्र, कुल आणि शौर्याने याच्या समान आहे' या विचाराने घाबरत नाही; आझानीय हत्ती इत्यादी प्राणी आपल्या सत्कायदृष्टीच्या बळामुळे घाबरत नाहीत; आणि क्षीणास्रव (अर्हत) हे सत्कायदृष्टी नष्ट झाल्यामुळे घाबरत नाहीत. Bilāsayāti [Pg.263] bile sayantā bilavāsino ahinakulagodhādayo. Dakāsayāti udakavāsino macchakacchapādayo. Vanāsayāti vanavāsino hatthiassagokaṇṇamigādayo. Pavisantīti ‘‘idāni āgantvā gaṇhissatī’’ti maggaṃ olokentāva pavisanti. Daḷhehīti thirehi. Varattehīti cammarajjūhi. Mahiddhikotiādīsu vijambhanabhūmiyaṃ ṭhatvā dakkhiṇapassādīhi usabhamattaṃ, ujukaṃ vīsatiusabhamattādilaṅghanavasena mahiddhikatā, sesamigānaṃ adhipatibhāvena mahesakkhatā, samantā tiyojane saddaṃ sutvā palāyantānaṃ vasena mahānubhāvatā veditabbā. 'बिळात राहणारे' म्हणजे बिळात झोपणारे किंवा राहणारे, जसे की साप, मुंगूस, घोरपड इत्यादी. 'जलात राहणारे' म्हणजे पाण्यात राहणारे, जसे की मासे, कासव इत्यादी. 'वनात राहणारे' म्हणजे जंगलात राहणारे, जसे की हत्ती, घोडे, नीलगाय, हरीण इत्यादी. 'प्रवेश करतात' म्हणजे 'आता तो येऊन आपल्याला पकडेल' या भीतीने मागे वळून मार्ग पाहतच ते आपापल्या निवासात प्रवेश करतात. 'दृढ' म्हणजे मजबूत. 'वरत्रा' म्हणजे चामड्याच्या दोऱ्यांनी. 'महान ऋद्धियुक्त' इत्यादी शब्दांमध्ये: अंग ताणण्याच्या जागेवर उभे राहून उजवीकडे किंवा डावीकडे एक उसभ अंतरापर्यंत आणि सरळ वीस उसभ अंतरापर्यंत उडी मारण्याच्या क्षमतेवरून त्याची 'महान ऋद्धियुक्तता' समजावी; इतर प्राण्यांवर अधिपत्य गाजवण्याच्या क्षमतेवरून त्याची 'महान प्रभावशालिता' समजावी; आणि चहूबाजूंनी तीन योजनेच्या परिघात त्याचा आवाज ऐकून पळून जाणाऱ्या प्राण्यांच्या अवस्थेवरून त्याची 'महान अनुभावशालिता' समजावी. Evameva khoti bhagavā tesu tesu suttesu tathā tathā attānaṃ kathesi. ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ tāva sutte sīhasadisaṃ attānaṃ kathesi. ‘‘Bhisakko sallakattoti kho, sunakkhatta, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (ma. ni. 3.65) imasmiṃ vejjasadisaṃ. ‘‘Brāhmaṇoti, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 8.85) imasmiṃ brāhmaṇasadisaṃ. ‘‘Puriso maggakusaloti kho, tissa, tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 3.84) imasmiṃ maggadesakapurisasadisaṃ. ‘‘Rājāhamasmi selā’’ti (su. ni. 559) imasmiṃ rājasadisaṃ. ‘‘Sīhoti kho tathāgatassetaṃ adhivacana’’nti (a. ni. 5.99; 10.21) imasmiṃ pana sutte sīhasadisameva katvā attānaṃ kathento evamāha. त्याचप्रमाणे, भगवंतांनी त्या त्या सूत्तांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारे स्वतःचे वर्णन केले आहे. 'भिक्खूंनो, सिंह हे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध अशा तथागतांचेच नाव (अधिवाचन) आहे' या सूत्तात त्यांनी स्वतःची तुलना सिंहाशी केली आहे. 'सुनक्खत, वैद्य आणि शल्यचिकित्सक हे तथागतांचेच नाव आहे' या सूत्तात त्यांनी स्वतःची तुलना वैद्याशी केली आहे. 'भिक्खूंनो, ब्राह्मण हे तथागतांचेच नाव आहे' या सूत्तात त्यांनी स्वतःची तुलना ब्राह्मणाशी केली आहे. 'तिस्स, मार्गकुशल पुरुष (मार्गदर्शक) हे तथागतांचेच नाव आहे' या सूत्तात त्यांनी स्वतःची तुलना मार्ग दाखवणाऱ्या कुशल पुरुषाशी केली आहे. 'सेल, मी राजा आहे' या सूत्तात त्यांनी स्वतःची तुलना राजाशी केली आहे. परंतु, 'सिंह हे तथागतांचेच नाव आहे' या सूत्तात त्यांनी स्वतःची तुलना केवळ सिंहाशीच करून असे म्हटले आहे. Tatrāyaṃ sadisatā – sīhassa kañcanaguhādīsu vasanakālo viya hi tathāgatassa dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārassa aparimitakālaṃ pāramiyo pūretvā pacchimabhave paṭisandhiggahaṇena ceva mātukucchito nikkhamanena ca dasasahassilokadhātuṃ kampetvā vuddhimanvāya dibbasampattisadisaṃ sampattiṃ anubhavamānassa tīsu pāsādesu nivāsakālo daṭṭhabbo. Sīhassa kañcanaguhādito nikkhantakālo viya tathāgatassa ekūnatiṃse saṃvacchare vivaṭena dvārena kaṇḍakaṃ āruyha channasahāyassa nikkhamitvā tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīre brahmunā dinnāni kāsāyāni [Pg.264] paridahitvā pabbajitassa sattame divase rājagahaṃ gantvā tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavagiripabbhāre katabhattakiccassa sammāsambodhiṃ patvā, paṭhamameva magadharaṭṭhaṃ āgamanatthāya yāva rañño paṭiññādānakālo. येथे ही समानता आहे – ज्याप्रमाणे सिंहाचा सुवर्णगुहा इत्यादींमध्ये राहण्याचा काळ असतो, त्याचप्रमाणे दीपंकर बुद्धांच्या चरणांशी ज्यांनी दृढ संकल्प (अभिनिहार) केला होता, अशा तथागतांनी अपरिमित काळापर्यंत पारमिता पूर्ण करून, अंतिम जन्मात प्रतिसंधी ग्रहण करून आणि मातेच्या उदरातून जन्माला येऊन दहा हजार लोकधातूंना कंपित केले; आणि मोठे झाल्यावर दिव्य सुखासारख्या राजवैभवाचा उपभोग घेत असताना त्यांचा तीन प्रासादांमध्ये (महलांमध्ये) राहण्याचा काळ समजावा. ज्याप्रमाणे सिंहाचा सुवर्णगुहेतून बाहेर पडण्याचा काळ असतो, त्याचप्रमाणे तथागतांनी आपल्या एकोणतिसाव्या वर्षी, (देवांनी) उघडलेल्या दाराने कंथक घोड्यावर आरूढ होऊन, छन्न सारथी सोबत असताना अभिनिष्क्रमण केले, तीन राज्ये ओलांडून अनोमा नदीच्या तीरावर ब्रह्मदेवाने दिलेली काषाय वस्त्रे परिधान करून प्रव्रज्या घेतली, आणि प्रव्रजित झाल्यावर सातव्या दिवशी राजगृहाला जाऊन तेथे भिक्षेसाठी भ्रमण केले व पांडव पर्वताच्या कपारीत भोजनविधी पूर्ण केला; तेथून सम्यक्संबोधित्व प्राप्त करेपर्यंत आणि सर्वप्रथम मगध देशात येण्यासाठी राजाला (बिंबिसाराला) वचन देण्याच्या काळापर्यंतचा काळ समजावा. Sīhassa vijambhanakālo viya tathāgatassa dinnapaṭiññassa āḷārakālāmaupasaṅkamanaṃ ādiṃ katvā yāva sujātāya dinnapāyāsassa ekūnapaṇṇāsāya piṇḍehi paribhuttakālo veditabbo. Sīhassa kesaravidhunanaṃ viya sāyanhasamaye sottiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi thomiyamānassa gandhādīhi pūjiyamānassa tikkhattuṃ bodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā bodhimaṇḍaṃ āruyha cuddasahatthubbedhe ṭhāne tiṇasantharaṃ santharitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya nisinnassa taṃkhaṇaṃyeva mārabalaṃ vidhamitvā tīsu yāmesu tisso vijjā visodhetvā anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādamahāsamuddaṃ yamakañāṇamanthanena manthentassa sabbaññutaññāṇe paṭividdhe tadanubhāvena dasasahassilokadhātukampanaṃ veditabbaṃ. ज्याप्रमाणे सिंहाचे अंग झटकून उभे राहणे (किंवा क्रीडा करणे) असते, त्याचप्रमाणे वचन दिलेल्या तथागतांनी आळार कालामांकडे जाण्यापासून सुरुवात करून, सुजाताने दिलेल्या खीरीचे एकोणपन्नास घास करून ग्रहण करण्याच्या काळापर्यंतचा काळ समजावा. ज्याप्रमाणे सिंहाने आपली आयाळ झटकणे असते, त्याचप्रमाणे सायंकाळच्या वेळी सोत्थिय (स्वस्तिक) नामक गवश्याने दिलेल्या गवताच्या आठ मुठी स्वीकारून, दहा हजार चक्रवाळांतील देवतांनी स्तुती केली जात असताना आणि गंध इत्यादींनी पूजा केली जात असताना, बोधिवृक्षाला तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून बोधिमंडावर आरूढ होऊन, चौदा हात उंचीच्या ठिकाणी गवताचे आसन पसरून, चतुरंग वीर्याचा (दृढ संकल्पाचा) निश्चय करून बसलेले असताना, त्याच क्षणी मारसेनेचा पराभव करून, रात्रीच्या तीन प्रहरांमध्ये तीन विद्यांचे विशोधन केले; आणि अनुलोम-प्रतिलोम रूपाने प्रतीत्यसमुत्पाद रूपी महासागराला यमकज्ञान रूपी रवीने घुसळत असताना जेव्हा सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त झाले, तेव्हा त्याच्या प्रभावाने दहा हजार लोकधातूंचे कंपित होणे समजावे. Sīhassa catuddisāvilokanaṃ viya paṭividdhasabbaññutaññāṇassa sattasattāhaṃ bodhimaṇḍe viharitvā paribhuttamadhupiṇḍikāhārassa ajapālanigrodhamūle mahābrahmuno dhammadesanāyācanaṃ paṭiggahetvā tattha viharantassa ekādasame divase ‘‘sve āsāḷhipuṇṇamā bhavissatī’’ti paccūsasamaye ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti? Āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā dhammadesanatthāya pañcavaggiyānaṃ olokanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sīhassa gocaratthāya tiyojanaṃ gamanakālo viya attano pattacīvaramādāya ‘‘pañcavaggiyānaṃ dhammacakkaṃ pavattessāmī’’ti pacchābhatte ajapālanigrodhato vuṭṭhitassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gamanakālo. ज्याप्रमाणे सिंहाचे चारही दिशांना पाहणे असते, त्याचप्रमाणे सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त केलेल्या तथागतांनी सात आठवडे (सत्तसप्ताह) बोधिमंडावर विहार करून, मधुपिंडिका आहाराचे ग्रहण केले; त्यानंतर अजपाल न्यग्रोध (वड) वृक्षाच्या मुळाशी महाब्रह्मदेवाच्या धम्मदेशनेच्या याचनेचा स्वीकार करून तेथे विहार करत असताना, अकराव्या दिवशी पहाटेच्या वेळी "उद्या आषाढी पौर्णिमा होईल, मी सर्वप्रथम कोणाला धम्म उपदेश करावा?" असा विचार केला. आळार कालाम आणि उदक रामपुत्त हे मृत झाल्याचे जाणून, धम्मदेशनेसाठी पंचवर्गीय भिक्षूंकडे पाहणे (त्यांचा शोध घेणे) समजावे. ज्याप्रमाणे सिंहाचा भक्ष्यासाठी तीन योजने जाण्याचा काळ असतो, त्याचप्रमाणे आपले पात्र आणि चीवर घेऊन "मी पंचवर्गीय भिक्षूंसाठी धम्मचक्र प्रवर्तन करीन" या विचाराने भोजनानंतर अजपाल न्यग्रोध वृक्षाखालून उठून अठरा योजने मार्गाने जाण्याचा काळ समजावा. Sīhanādakālo viya tathāgatassa aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā pañcavaggiye saññāpetvā acalapallaṅke nisinnassa dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitena devagaṇena parivutassa ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13) nayena dhammacakkappavattanakālo veditabbo. Imasmiñca pana pade desiyamāne tathāgatasīhassa dhammaghoso heṭṭhā avīciṃ upari bhavaggaṃ gahetvā dasasahassilokadhātuṃ [Pg.265] paṭicchādesi. Sīhassa saddena khuddakapāṇānaṃ santāsaṃ āpajjanakālo viya tathāgatassa tīṇi lakkhaṇāni dīpetvā cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi vibhajitvā dhammaṃ kathentassa dīghāyukadevatānaṃ ñāṇasantāsassa uppattikālo veditabbo. ज्याप्रमाणे सिंहाचा सिंहनाद करण्याचा काळ असतो, त्याचप्रमाणे तथागतांनी अठरा योजने मार्ग चालून जाऊन, पंचवर्गीय भिक्षूंना समजावून सांगून, अचल आसनावर बसून, दहा हजार चक्रवाळांतून एकत्र आलेल्या देवगणांनी वेढलेले असताना, "भिक्षूंनो, प्रव्रजिताने या दोन टोकांचे सेवन करू नये" इत्यादी पद्धतीने केलेल्या धम्मचक्रप्रवर्तनाचा काळ समजावा. आणि या सूत्राचा उपदेश केला जात असताना, तथागत रूपी सिंहाचा धम्मघोष खाली अवीची नरकापासून वर भवाग्रापर्यंत व्यापून दहा हजार लोकधातूंमध्ये पसरला. ज्याप्रमाणे सिंहाच्या गर्जनेने लहान प्राण्यांना भीती वाटते, त्याचप्रमाणे तथागतांनी (अनित्य, दुःख, अनात्म ही) तीन लक्षणे स्पष्ट करून, चार आर्यसत्यांचे सोळा आकारांनी आणि साठ हजार पद्धतींनी विभाजन करून धम्म उपदेश करत असताना, दीर्घायुषी देवतांमध्ये ज्ञानयुक्त संवेगाची (भयाची) उत्पत्ती होण्याचा काळ समजावा. Yadāti yasmiṃ kāle. Tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato. Abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti. Tesaṃ vitthāro brahmajālavaṇṇanāyampi (dī. ni. aṭṭha. 1.7) mūlapariyāyavaṇṇanāyampi (ma. ni. aṭṭha. 1.12) vuttoyeva. Loketi sattaloke. Uppajjatīti abhinīhārato paṭṭhāya yāva bodhipallaṅkā vā arahattamaggañāṇā vā uppajjati nāma, arahattaphale pana patte uppanno nāma. Arahaṃ sammāsambuddhotiādīni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritāni. 'यदा' म्हणजे ज्या काळी. 'तथागत' म्हणजे आठ कारणांमुळे भगवंतांना तथागत म्हटले जाते – ज्याप्रमाणे (पूर्वीचे बुद्ध) आले, त्याप्रमाणे आले म्हणून तथागत; ज्याप्रमाणे (पूर्वीचे बुद्ध) गेले, त्याप्रमाणे गेले म्हणून तथागत; यथार्थ लक्षणांना जाणले म्हणून तथागत; यथार्थ धर्मांना यथातथ्य रूपाने जाणले म्हणून तथागत; यथार्थ पाहणारे असल्यामुळे तथागत; यथार्थ बोलणारे असल्यामुळे तथागत; यथार्थ कृती करणारे असल्यामुळे तथागत; आणि सर्वांना अभिभूत (पराजित) करण्याच्या अर्थाने तथागत. त्यांचा सविस्तर विस्तार ब्रह्मजाल सूत्राच्या वर्णनात आणि मूलपरियाय सूत्राच्या वर्णनात सांगितलेलाच आहे, म्हणून येथे तो सांगण्याची आवश्यकता नाही. 'लोके' म्हणजे सत्त्वलोकात. 'उत्पन्न होतात' म्हणजे संकल्पापासून (अभिनिहारापासून) सुरुवात करून बोधिमंड किंवा अर्हत् मार्गज्ञानापर्यंत 'उत्पन्न होत आहेत' असे म्हटले जाते, परंतु अर्हत् फल प्राप्त झाल्यावर 'उत्पन्न झाले' असे म्हटले जाते. 'अर्हं सम्यक्संबुद्ध' इत्यादी पदांचा विस्तार विशुद्धिमार्गातील बुद्धानुस्मृती निर्देशात सविस्तर केला आहे. Iti rūpanti idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo rūpaṃ atthīti. Ettāvatā sabhāvato sarasato pariyantato paricchedato paricchindanato yāvatā cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ, taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti rūpassa samudayoti ayaṃ rūpassa samudayo nāma. Ettāvatā hi ‘‘āhārasamudayo rūpasamudayo’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti rūpassa atthaṅgamoti ayaṃ rūpassa atthaṅgamo. Imināpi ‘‘āhāranirodhā rūpanirodho’’tiādi sabbaṃ dassitaṃ hoti. Iti vedanātiādīsupi eseva nayo. 'इति रूपं' (असे रूप आहे) म्हणजे हे रूप आहे, एवढेच रूप आहे, यापेक्षा अधिक रूप नाही. एवढ्याने स्वभावाने, रसाने (कार्याने), मर्यादेने, परिच्छेदाने आणि निश्चितीने जे काही चार महाभूत आणि चार महाभूतांवर आश्रित असलेले उपादाय रूप आहे, ते सर्व दर्शविले गेले आहे. 'इति रूपस्स समुदयो' (असा रूपाचा उदय आहे) म्हणजे हा रूपाचा उदय (उत्पत्ती) होय. एवढ्यानेच "आहार समुदयाने रूप समुदय होतो" इत्यादी सर्व दर्शविले गेले आहे. 'इति रूपस्स अत्थंगमो' (असा रूपाचा अस्त आहे) म्हणजे हा रूपाचा अस्त (नाश) होय. याने सुद्धा "आहार निरोधाने रूप निरोध होतो" इत्यादी सर्व दर्शविले गेले आहे. 'इति वेदना' (अशी वेदना आहे) इत्यादींमध्ये सुद्धा हाच नियम (नय) समजावा. Vaṇṇavantoti sarīravaṇṇena vaṇṇavanto. Dhammadesanaṃ sutvāti imaṃ pañcasu khandhesu paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā. Yebhuyyenāti idha ke ṭhapeti? Ariyasāvake deve. Tesañhi khīṇāsavattā cittutrāsabhayampi na uppajjati, saṃviggassa yoniso padhānena pattabbaṃ [Pg.266] pattatāya ñāṇasaṃvegopi. Itaresaṃ pana devānaṃ ‘‘tāso heso bhikkhū’’ti aniccataṃ manasikarontānaṃ cittutrāsabhayampi, balavavipassanākāle ñāṇabhayampi uppajjati. Bhoti dhammālapanamattametaṃ. Sakkāyapariyāpannāti pañcakkhandhapariyāpannā. Iti tesaṃ sammāsambuddhe vaṭṭadosaṃ dassetvā tilakkhaṇāhataṃ katvā dhammaṃ desente ñāṇabhayaṃ nāma okkamati. ‘वर्णवंतो’ म्हणजे शरीराच्या वर्णाने (तेजाने) युक्त असलेले. ‘धम्मदेसनं सुत्वा’ म्हणजे पाच स्कंधांमधील पन्नास उदय-व्यय लक्षणांनी सुशोभित असलेल्या तथागतांच्या या धर्मोपदेशाला ऐकून. ‘येभुय्येन’ (बहुतांश करून) यामध्ये येथे कोणाला वगळले आहे? आर्यश्रावक देवांना (अनागामी व अर्हत देवांना). कारण त्या क्षीणासवांना (आसवांचा क्षय झालेल्यांना) चित्ताचा थरकाप किंवा भय उत्पन्न होत नाही; तसेच संवेग प्राप्त झालेल्याला योग्य प्रयत्नाने जे प्राप्त करायचे होते ते प्राप्त झाल्यामुळे ज्ञानसंवेगही उत्पन्न होत नाही. परंतु इतर देवांना, 'हे भिक्खू, हा खरोखरच त्रास (भय) आहे' असे अनित्यतेचे मनन करताना चित्ताचा थरकाप आणि तीव्र विपश्यनेच्या वेळी ज्ञानभय (संसारचक्राचे भय) उत्पन्न होते. ‘भो’ हे केवळ धर्माचे संबोधन मात्र आहे. ‘सक्कायपरियापन्ना’ म्हणजे पाच स्कंधांमध्ये समाविष्ट असलेले. अशा प्रकारे, सम्यक्संबुद्धांनी संसाराचा दोष दाखवून आणि त्रिलक्षणांचा आधार घेऊन धर्मोपदेश केला असता, त्यांच्यामध्ये ‘ज्ञानभय’ नावाचा अनुभव उत्पन्न होतो (प्रवेश करतो). Abhiññāyāti jānitvā. Dhammacakkanti paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampi. Paṭivedhañāṇaṃ nāma yena ñāṇena bodhipallaṅke nisinno cattāri saccāni soḷasahākārehi saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhi. Desanāñāṇaṃ nāma yena ñāṇena tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ dhammacakkaṃ pavattesi. Ubhayampi taṃ dasabalassa ure jātañāṇameva. Tesu idha desanāñāṇaṃ gahetabbaṃ. Taṃ panesa yāva aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ aññāsikoṇḍaññattherassa sotāpattiphalaṃ uppajjati, tāva pavatteti nāma. Tasmiṃ uppanne pavattitaṃ nāma hotīti veditabbaṃ. Appaṭipuggaloti sadisapuggalarahito. Yasassinoti parivārasampannā. Tādinoti lābhālābhādīhi ekasadisassa. Chaṭṭhaṃ. ‘अभिञ्ञाय’ म्हणजे जाणून घेऊन. ‘धम्मचक्कं’ म्हणजे प्रतिवेधज्ञान आणि देशनाज्ञान दोन्ही. ‘प्रतिवेधज्ञान’ म्हणजे ज्या ज्ञानाने बोधिपल्लंगावर बसून चार आर्यसत्यांना सोळा आकारांनी आणि साठ हजार नय-पद्धतींनी भेदून (साक्षात्कार करून) जाणले. ‘देशनाज्ञान’ म्हणजे ज्या ज्ञानाने तीन परिवर्तने आणि बारा आकारांचे धम्मचक्र प्रवर्तित केले. हे दोन्ही ज्ञान दशबलांच्या (बुद्धांच्या) हृदयात उत्पन्न झालेले ज्ञानच आहे. त्यांपैकी येथे ‘देशनाज्ञान’ ग्रहण करावे. ते देशनाज्ञान जोपर्यंत अठरा कोटी ब्रह्मांसह आयुष्यमान अञ्ञासि-कोण्डञ्ञ थेरांना सोतापत्तिफल उत्पन्न झाले, तोपर्यंत ‘प्रवर्तित केले जात आहे’ असे म्हटले जाते. ते (सोतापत्तिफल) उत्पन्न झाल्यावर ‘प्रवर्तित केले गेले’ असे समजावे. ‘अप्पटिपुग्गलो’ म्हणजे समान व्यक्ती नसलेला (अद्वितीय). ‘यसस्सिनो’ म्हणजे परिवारसंपन्न (कीर्तिमान). ‘तादिनो’ म्हणजे लाभ-अलाभ इत्यादी आठ लोकधर्मांमध्ये एकसमान (अचल) राहणारे. सहावे सूक्त समाप्त झाले. 7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā ७. खज्जनीयसुत्त-वर्णना (खज्जनीय सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 79. Sattame pubbenivāsanti na idaṃ abhiññāvasena anussaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, vipassanāvasena pana pubbenivāsaṃ anussarante samaṇabrāhmaṇe sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti, etesaṃ vā aññatara’’nti. Abhiññāvasena hi samanussarantassa khandhāpi upādānakkhandhāpi khandhapaṭibaddhāpi paṇṇattipi ārammaṇaṃ hotiyeva. Rūpaṃyeva anussaratīti evañhi anussaranto na aññaṃ kiñci sattaṃ vā puggalaṃ vā anussarati, atīte pana niruddhaṃ rūpakkhandhameva anussarati. Vedanādīsupi eseva nayoti. Suññatāpabbaṃ niṭṭhitaṃ. ७९. सातव्या सूत्तात ‘पुब्बेनिवासं’ (पूर्वनिवास) हे अभिज्ञाच्या (अतींद्रिय ज्ञानाच्या) बळाने स्मरण करण्याच्या संदर्भात म्हटलेले नाही, तर विपश्यनेच्या बळाने पूर्वनिवासाचे स्मरण करणाऱ्या श्रमण-ब्राह्मणांच्या संदर्भात हे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “ते सर्व या पाच उपादानस्कंधांचे किंवा त्यांच्यापैकी एकाचे स्मरण करतात.” कारण अभिज्ञाच्या बळाने स्मरण करणाऱ्यासाठी स्कंध, उपादानस्कंध, स्कंधांशी संबंधित गोष्टी आणि प्रज्ञप्ती (संकल्पना) देखील आलंबन (विषय) बनतातच. ‘केवळ रूपाचेच स्मरण करतो’ – अशा प्रकारे स्मरण करणारा इतर कोणत्याही सत्वाचे किंवा पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) स्मरण करत नाही, तर भूतकाळात निरुद्ध झालेल्या केवळ रूपस्कंधाचेच स्मरण करतो. वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. शून्यता-पर्व समाप्त झाले. Idāni suññatāya lakkhaṇaṃ dassetuṃ kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethātiādimāha. Yathā hi naṭṭhaṃ goṇaṃ pariyesamāno puriso gogaṇe caramāne rattaṃ vā kāḷaṃ vā balībaddaṃ disvāpi na ettakeneva ‘‘ayaṃ mayhaṃ goṇo’’ti sanniṭṭhānaṃ [Pg.267] kātuṃ sakkoti. Kasmā? Aññesampi tādisānaṃ atthitāya. Sarīrapadese panassa sattisūlādilakkhaṇaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ santako’’ti sanniṭṭhānaṃ hoti, evameva suññatāya kathitāyapi yāva suññatālakkhaṇaṃ na kathīyati, tāva sā akathitāva hoti, lakkhaṇe pana kathite kathitā nāma hoti. Goṇo viya hi suññatā, goṇalakkhaṇaṃ viya suññatālakkhaṇaṃ. Yathā goṇalakkhaṇe asallakkhite goṇo na suṭṭhu sallakkhito hoti, tasmiṃ pana sallakkhite so sallakkhito nāma hoti, evameva suññatālakkhaṇe akathite suññatā akathitāva hoti, tasmiṃ pana kathite sā kathitā nāma hotīti suññatālakkhaṇaṃ dassetuṃ kiñca, bhikkhave, rūpaṃ vadethātiādimāha. आता शून्यतेचे लक्षण दाखवण्यासाठी “भिक्खूहो, रूप कशाला म्हणतात?” इत्यादी वाक्ये म्हटली आहेत. जसे की, हरवलेला बैल शोधणारा माणूस, बैलांच्या कळपात चरत असलेला लाल किंवा काळा बैल पाहून केवळ तेवढ्यावरूनच “हा माझा बैल आहे” असा निश्चय करू शकत नाही. का? कारण इतरांचेही तशाच प्रकारचे बैल असू शकतात. परंतु त्याच्या शरीरावर भाला किंवा त्रिशूळ इत्यादींचे डाग (चिन्ह) पाहून “हा माझाच बैल आहे” असा निश्चय होतो. त्याचप्रमाणे, शून्यतेविषयी सांगितले गेले असले तरी, जोपर्यंत शून्यतेचे लक्षण सांगितले जात नाही, तोपर्यंत ती न सांगितल्यासारखीच असते; परंतु लक्षण सांगितले असता ती सांगितली गेली असे होते. बैल म्हणजे शून्यता आणि बैलाचे लक्षण म्हणजे शून्यतेचे लक्षण. ज्याप्रमाणे बैलाचे लक्षण नीट न ओळखल्यास बैल नीट ओळखता येत नाही, परंतु ते लक्षण ओळखल्यास तो ओळखला जातो; त्याचप्रमाणे शून्यतेचे लक्षण न सांगितल्यास शून्यता न सांगितल्यासारखीच राहते, परंतु ते लक्षण सांगितले असता ती सांगितली गेली असे होते. म्हणून शून्यतेचे लक्षण दाखवण्यासाठी “भिक्खूहो, रूप कशाला म्हणतात?” इत्यादी वाक्ये म्हटली आहेत. Tattha kiñcāti kāraṇapucchā, kena kāraṇena rūpaṃ vadetha, kena kāraṇenetaṃ rūpaṃ nāmāti attho. Ruppatīti khoti ettha itīti kāraṇuddeso, yasmā ruppati, tasmā rūpanti vuccatīti attho. Ruppatīti kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, bhijjatīti attho. Sītenapi ruppatītiādīsu sītena tāva ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi cakkavāḷānaṃ antare ekeko lokantarikanirayo nāma hoti aṭṭhayojanasahassappamāṇo. Yassa neva heṭṭhā pathavī atthi, na upari candimasūriyadīpamaṇiāloko, niccandhakāro. Tattha nibbattasattānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti, te vagguliyo viya pabbatapāde dīghaputhulehi nakhehi laggitvā avaṃsirā olambanti. Yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsāgatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti? Maññamānā tattha byāvaṭā viparivattitvā lokasandhārake udake patanti, vāte paharantepi madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti, patitamattāva accantakhāre udake tattatele patitapiṭṭhapiṇḍi viya paṭapaṭāyamānā vilīyanti. Evaṃ sītena ruppanaṃ lokantarikaniraye pākaṭaṃ. Mahiṃsakaraṭṭhādīsupi himapātasītalesu padesesu etaṃ pākaṭameva. Tattha hi sattā sītena bhinnasarīrā jīvitakkhayampi pāpuṇanti. त्यामध्ये ‘किञ्च’ हा कारणाचा प्रश्न आहे; कोणत्या कारणाने तुम्ही ‘रूप’ म्हणता, कोणत्या कारणाने याला ‘रूप’ नाव दिले आहे, असा अर्थ आहे. ‘रुप्पतीiti खो’ यामध्ये ‘इति’ हा कारणाचा निर्देश आहे. ज्या कारणाने ते बाधित (विकृत) होते, म्हणून त्याला ‘रूप’ म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. ‘रुप्पति’ म्हणजे क्षुब्ध होणे, आघात होणे, पीडित होणे आणि नष्ट होणे, असा अर्थ आहे. ‘थंडीनेही बाधित होते’ इत्यादींमध्ये, थंडीमुळे होणारे बाधन (विकृती) प्रथम लोकंतरिक नरकात स्पष्ट दिसते. कारण तीन-तीन चक्रवाळांच्या दरम्यान प्रत्येकी एक ‘लोकंतरिक नरक’ नावाचा आठ हजार योजन प्रमाणाचा नरक असतो. ज्याच्या खाली पृथ्वी नाही आणि वर चंद्र, सूर्य, दिवा किंवा मणी यांचा प्रकाश नाही; तो अत्यंत अंधकारमय असतो. तेथे उत्पन्न झालेल्या प्राण्यांचे शरीर तीन गाऊत मोठे असते. ते वटवाघळांप्रमाणे चक्रवाळ पर्वताच्या पायथ्याशी आपल्या लांब आणि रुंद नखांनी पकडून डोके खाली करून लटकतात. जेव्हा ते सरपटत एकमेकांच्या जवळ येतात, तेव्हा “आम्हाला भक्ष्य मिळाले” असे मानून ते तिथे पकडण्यासाठी धडपडतात आणि उलटून चक्रवाळाला आधार देणाऱ्या पाण्यात पडतात. वारा सुटल्यावर मोहाच्या फळांप्रमाणे ते सुटून पाण्यात पडतात. पडल्याबरोबर, अत्यंत खारट आणि अतिशय थंड पाण्यात, तापलेल्या तेलात टाकलेल्या पिठाच्या गोळ्याप्रमाणे ‘तडतड’ असा आवाज करत ते विरघळून जातात. अशा प्रकारे थंडीने होणारे बाधन लोकंतरिक नरकात स्पष्ट दिसते. महिंसक राष्ट्र इत्यादी बर्फ पडणाऱ्या अतिशय थंड प्रदेशांमध्येही हे स्पष्टच आहे. कारण तेथे प्राणी थंडीमुळे छिन्नभिन्न शरीराचे होऊन मृत्यूला प्राप्त होतात. Uṇhena ruppanaṃ avīcimahāniraye pākaṭaṃ hoti. Jighacchāya ruppanaṃ pettivisaye ceva dubbhikkhakāle ca pākaṭaṃ. Pipāsāya ruppanaṃ kālakañjikādīsu pākaṭaṃ. Eko kira kālakañjikaasuro pipāsaṃ adhivāsetuṃ asakkonto [Pg.268] yojanagambhīravitthāraṃ mahāgaṅgaṃ otari, tassa gatagataṭṭhāne udakaṃ chijjati, dhūmo uggacchati, tatte piṭṭhipāsāṇe caṅkamanakālo viya hoti. Tassa udakasaddaṃ sutvā ito cito ca vicarantasseva ratti vibhāyi. Atha naṃ pātova bhikkhācāraṃ gacchantā tiṃsamattā piṇḍacārikabhikkhū disvā ‘‘ko nāma tvaṃ sappurisā’’ti? Pucchiṃsu. ‘‘Petohamasmi, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ pariyesasī’’ti? ‘‘Pānīyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ayaṃ gaṅgā paripuṇṇā, kiṃ tvaṃ na passasī’’ti? ‘‘Na upakappati, bhante’’ti. Tena hi gaṅgāpiṭṭhe nipajja, mukhe te pānīyaṃ āsiñcissāmā’’ti. So vālikāpuḷine uttāno nipajji. Bhikkhū tiṃsamatte patte nīharitvā udakaṃ āharitvā tassa mukhe āsiñciṃsu. Tesaṃ tathā karontānaṃyeva velā upakaṭṭhā jātā. Tato ‘‘bhikkhācārakālo amhākaṃ sappurisa, kacci te assādamattā laddhā’’ti āhaṃsu. Peto ‘‘sace me, bhante, tiṃsamattānaṃ ayyānaṃ tiṃsapattehi āsittaudakato aḍḍhapasatamattampi paragalaṃ gataṃ, petattabhāvato mokkho mā hotū’’ti āha. Evaṃ pipāsāya ruppanaṃ pettivisaye pākaṭaṃ. उष्णतेमुळे होणारे पिडन (रूपण) अवीची महानरकात स्पष्टपणे दिसून येते. भुकेमुळे होणारे पिडन प्रेतलोकात आणि दुष्काळाच्या काळात स्पष्टपणे दिसून येते. तहानेमुळे होणारे पिडन कालकंजिक इत्यादी असुरांमध्ये स्पष्टपणे दिसून येते. असे ऐकिवात आहे की, एक कालकंजिक असुर तहान सहन न झाल्यामुळे एक योजन खोल आणि रुंद असलेल्या महागंगा नदीत उतरला. तो ज्या ज्या ठिकाणी गेला, तिथे तिथे पाणी नाहीसे झाले, धूर निघू लागला आणि तापलेल्या खडकावर चालण्यासारखी त्याची अवस्था झाली. पाण्याचा आवाज ऐकून तो इकडे तिकडे भटकत असतानाच रात्र संपून पहाट झाली. तेव्हा, पहाटेच भिक्षेसाठी निघालेल्या सुमारे तीस भिक्षूंनी त्याला पाहिले आणि विचारले, "हे सत्पुरुषा! तू कोण आहेस?" त्याने उत्तर दिले, "भंते, मी एक प्रेत आहे." त्यांनी विचारले, "तू कशाचा शोध घेत आहेस?" त्याने सांगितले, "भंते, मी पिण्याच्या पाण्याचा शोध घेत आहे." भिक्षू म्हणाले, "ही गंगा नदी पाण्याने पूर्ण भरलेली आहे, तुला ती दिसत नाही का?" त्याने सांगितले, "भंते, हे पाणी माझ्या काही उपयोगाचे नाही (मला ते पाणी म्हणून भासत नाही)." "तर मग गंगेच्या काठावर उताणा नीज, आम्ही तुझ्या तोंडात पिण्याचे पाणी ओतू," असे भिक्षू म्हणाले. तो प्रेत वाळूच्या ढिगाऱ्यावर उताणा निजला. भिक्षूंनी आपले तीस भिक्षापात्रे काढून, पाणी आणून त्याच्या तोंडात ओतले. ते असे करत असतानाच भिक्षेची वेळ जवळ आली. तेव्हा ते म्हणाले, "हे सत्पुरुषा, आमच्या भिक्षेची वेळ झाली आहे. तुला काही थोडी तरी तृप्ती मिळाली का?" प्रेताने उत्तर दिले, "भंते, जर या सुमारे तीस पूजनीय भिक्षूंच्या तीस पात्रांतून ओतलेल्या पाण्यापैकी अर्धा पसाभर पाणी जरी माझ्या घशाखाली उतरले असेल, तर मला या प्रेतयोनीतून कधीही मुक्ती न मिळो!" अशा प्रकारे, तहानेमुळे होणारे पिडन प्रेतलोकात स्पष्टपणे दिसून येते. Ḍaṃsādīhi ruppanaṃ ḍaṃsamakkhikādibahulesu padesesu pākaṭaṃ. Ettha ca ḍaṃsāti piṅgalamakkhikā. Makasāti makasāva. Vātāti kucchivātapiṭṭhivātādivasena veditabbā. Sarīrasmiñhi vātarogo uppajjitvā hatthapādapiṭṭhiādīni bhindati, kāṇaṃ karoti, khujjaṃ karoti, pīṭhasappiṃ karoti. Ātapoti sūriyātapo. Tena ruppanaṃ marukantārādīsu pākaṭaṃ. Ekā kira itthī marukantāre rattiṃ satthato ohīnā divā sūriye uggacchante vālikāya tappamānāya pāde ṭhapetuṃ asakkontī sīsato pacchiṃ otāretvā akkami. Kamena pacchiyā uṇhābhitattāya ṭhātuṃ asakkontī tassā upari sāṭakaṃ ṭhapetvā akkami. Tasmimpi santatte attano aṅkena gahitaputtakaṃ adhomukhaṃ nipajjāpetvā kandantaṃyeva akkamitvā saddhiṃ tena tasmiṃyeva ṭhāne uṇhābhitattā kālamakāsi. डास-माशा इत्यादींमुळे होणारे पिडन डास आणि माशांचे प्राबल्य असलेल्या प्रदेशांत स्पष्टपणे दिसून येते. येथे 'दंस' (दंश करणारे कीटक) म्हणजे पिवळसर रंगाच्या माशा (पिंगळ माशा) होत. 'मकस' म्हणजे डास होत. 'वात' म्हणजे पोटातील वायू, पाठीतील वायू इत्यादींच्या रूपाने होणारे वायूचे विकार समजावेत. कारण शरीरात वायूचा विकार उत्पन्न होऊन तो हात, पाय, पाठ इत्यादी अवयवांना निकामी करतो, माणसाला आंधळे करतो, कुबडे करतो किंवा पांगळे करतो. 'आतप' म्हणजे सूर्याची उष्णता (ऊन). त्यामुळे होणारे पिडन वाळवंट इत्यादी निर्जल प्रदेशांत स्पष्टपणे दिसून येते. असे ऐकिवात आहे की, एक स्त्री वाळवंटात रात्रीच्या वेळी आपल्या तांड्यापासून मागे सुटली. दिवसा सूर्य उगवल्यावर वाळू तापू लागली, तेव्हा तिला पावले टाकणे अशक्य झाले. म्हणून तिने आपल्या डोक्यावरील टोपली खाली उतरवली आणि त्यावर पाय ठेवून ती उभी राहिली. हळूहळू ती टोपलीही उन्हाने तापली आणि त्यावर उभे राहणे कठीण झाले, तेव्हा तिने त्यावर आपले वस्त्र अंथरले आणि त्यावर पाय ठेवून उभी राहिली. ते वस्त्रही तापल्यावर, तिने आपल्या कडेवर घेतलेल्या लहान मुलाला पालथे निजवले आणि ते बाळ रडत असतानाच, स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी त्यावर पाय ठेवून उभी राहिली. शेवटी, त्या अत्यंत उष्णतेमुळे ती आपल्या बाळासह त्याच ठिकाणी मरण पावली. Sarīsapāti ye keci dīghajātikā sarantā gacchanti. Tesaṃ samphassena ruppanaṃ āsīvisadaṭṭhakādīnaṃ vasena veditabbaṃ. Iti bhagavatā yāni imāni sāmaññapaccattavasena dhammānaṃ dve lakkhaṇāni, tesu rūpakkhandhassa tāva paccattalakkhaṇaṃ dassitaṃ. Rūpakkhandhasseva hi etaṃ, na vedanādīnaṃ, tasmā paccattalakkhaṇanti [Pg.269] vuccati. Aniccadukkhānattalakkhaṇaṃ pana vedanādīnampi hoti, tasmā taṃ sāmaññalakkhaṇanti vuccati. ‘सरीसृप’ (सरीसप) म्हणजे जे लांब शरीराचे प्राणी सरपटत चालतात. त्यांच्या स्पर्शाने (दंशाने) होणारे पिडन हे विषारी सापांच्या दंशाने होणाऱ्या वेदनांच्या रूपाने समजून घ्यावे. अशा प्रकारे, भगवंतांनी धर्मांच्या सामान्य आणि वैयक्तिक (विशिष्ट) अशा दोन प्रकारच्या लक्षणांपैकी, सर्वप्रथम रूपस्कंधाचे वैयक्तिक लक्षण दर्शवले आहे. कारण हे पिडन (रूपण) केवळ रूपस्कंधाचेच वैयक्तिक लक्षण आहे, वेदना इत्यादींचे नाही; म्हणून याला 'वैयक्तिक लक्षण' (पच्चत्तलक्खण) असे म्हणतात. परंतु अनित्य, दुःख आणि अनात्म हे लक्षण वेदना इत्यादींचेही असते, म्हणून त्याला 'सामान्य लक्षण' (सामञ्ञलक्खण) असे म्हणतात. Kiñca, bhikkhave, vedanaṃ vadethātiādīsu purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ pana purimena asadisaṃ, tassāyaṃ vibhāvanā – sukhampi vedayatīti sukhaṃ ārammaṇaṃ vedeti anubhavati. Parato padadvayepi eseva nayo. Kathaṃ panetaṃ ārammaṇaṃ sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhaṃ nāma jātanti? Sukhādīnaṃ paccayato. Svāyamattho ‘‘yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkanta’’nti imasmiṃ mahālisutte (saṃ. ni. 3.60) āgatoyeva. Vedayatīti ettha ca vedanāva vedayati, na añño satto vā puggalo vā. Vedanā hi vedayitalakkhaṇā, tasmā vatthārammaṇaṃ paṭicca vedanāva vedayatīti. Evamidha bhagavā vedanāyapi paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi. "भिक्षूंनो, तुम्ही वेदना कशाला म्हणता?" इत्यादी सूत्रांमध्ये, पूर्वी रूपस्कंधाच्या संदर्भात सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच अर्थ समजून घ्यावा. परंतु जे पूर्वीपेक्षा वेगळे आहे, त्याचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे: 'सुख अनुभवतो' (सुखम्पि वेदयति) म्हणजे सुखद आलंबनाचा (विषयाचा) अनुभव घेतो. पुढील दोन पदांमध्येही (दुःख आणि अदुःखमसुख वेदनांच्या बाबतीत) हाच नियम लागू होतो. पण हे आलंबन सुख, दुःख किंवा अदुःखमसुख (उपेक्षा) कसे बनते? सुख इत्यादी वेदनांना कारणीभूत (प्रत्यय) ठरत असल्यामुळे, इष्ट इत्यादी आलंबनांना सुख इत्यादी म्हटले जाते. हाच अर्थ "महाली, रूप हे सुखावह आहे, सुखाशी संबंधित आहे..." या महाली सूत्रात आलेला आहे. 'अनुभवतो' (वेदयति) यामध्ये केवळ वेदनाच अनुभव घेते; वेदनेव्यतिरिक्त कोणताही प्राणी किंवा पुद्गल अनुभव घेत नाही. कारण वेदनेचे लक्षणच 'अनुभव घेणे' हे आहे. म्हणून, वस्तू (इंद्रिय) आणि आलंबन (विषय) यांच्या आश्रयाने केवळ वेदनाच अनुभव घेते, असे समजावे. अशा प्रकारे, येथे भगवंतांनी वेदनेचेही वैयक्तिक (विशिष्ट) लक्षणच विश्लेषित करून दर्शवले आहे. Nīlampi sañjānātīti nīlapupphe vā vatthe vā parikammaṃ katvā upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento sañjānāti. Ayañhi saññā nāma parikammasaññāpi upacārasaññāpi appanāsaññāpi vaṭṭati, nīlaṃ nīlanti uppajjanasaññāpi vaṭṭatiyeva. Pītakādīsupi eseva nayo. Idhāpi bhagavā sañjānanalakkhaṇāya saññāya paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi. ‘निळे देखील ओळखतो’ (नीलम्पि संजानाति) म्हणजे निळ्या रंगाच्या फुलावर किंवा वस्त्रावर परिकर्म (ध्यानसाधना) करून, उपचार किंवा अप्पना (ध्यान) समाधी प्राप्त करत असताना तो ओळखतो (संज्ञा करतो). कारण ही संज्ञा 'परिकर्म संज्ञा', 'उपचार संज्ञा' किंवा 'अप्पना संज्ञा' या सर्व रूपांत योग्य ठरते; तसेच 'हे निळे आहे, निळे आहे' अशी उत्पन्न होणारी संज्ञा देखील योग्यच आहे. पिवळ्या इत्यादी रंगांच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. येथेही भगवंतांनी संज्ञेचे 'ओळखणे' (संजानन) हे वैयक्तिक लक्षणच विश्लेषित करून दर्शवले आहे. Rūpaṃ rūpattāya saṅkhatamabhisaṅkharontīti yathā yāgumeva yāguttāya, pūvameva pūvattāya pacati nāma, evaṃ paccayehi samāgantvā katabhāvena saṅkhatanti laddhanāmaṃ rūpameva rūpattāya yathā abhisaṅkhataṃ rūpaṃ nāma hoti, tathattāya rūpabhāvāya abhisaṅkharoti āyūhati sampiṇḍeti, nipphādetīti attho. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayaṃ panettha saṅkhepo – attanā saha jāyamānaṃ rūpaṃ sampayutte ca vedanādayo dhamme abhisaṅkharoti nibbattetīti. Idhāpi bhagavā cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassa paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi. ‘रूपाच्या निर्मितीसाठी संस्कृत (संस्कारित) रूपाचे अभिसंस्करण करतात’ याचा अर्थ असा आहे की, ज्याप्रमाणे एखादी व्यक्ती पेज बनवण्यासाठी पेजेच्या साहित्याला शिजवते किंवा पोळी बनवण्यासाठी पिठाला मळते, त्याचप्रमाणे, विविध प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने निर्माण झाल्यामुळे 'संस्कृत' (संखत) असे नाव मिळालेल्या रूपालाच, रूपाच्या स्वरूपात अस्तित्वात आणण्यासाठी, त्या त्या रूपाच्या निर्मितीसाठी ते अभिसंस्कारित करते, प्रयत्न करते, एकत्रित करते आणि उत्पन्न करते. वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. येथे संक्षेप (थोडक्यात अर्थ) असा आहे: स्वतःसोबत उत्पन्न होणारे रूप आणि संप्रयुक्त असलेल्या वेदना इत्यादी धर्मांना ते अभिसंस्कारित करते व उत्पन्न करते. येथेही भगवंतांनी चेतना-लक्षण असलेल्या संस्काराचे वैयक्तिक (विशिष्ट) लक्षणच विश्लेषित करून दर्शवले आहे. Ambilampi vijānātīti ambaambāṭakamātuluṅgādiambilaṃ ‘‘ambila’’nti vijānāti. Eseva nayo sabbapadesu. Api cettha tittakanti nimbapaṭolādinānappakāraṃ kaṭukanti pippalimaricādinānappakāraṃ. Madhuranti sappiphāṇitādinānappakāraṃ[Pg.270]. Khārikanti vātiṅgaṇanāḷikera caturassavallivettaṅkurādinānappakāraṃ. Akhārikanti yaṃ vā taṃ vā phalajātaṃ kārapaṇṇādimissakapaṇṇaṃ. Loṇikanti loṇayāguloṇamacchaloṇabhattādinānappakāraṃ. Aloṇikantialoṇayāgualoṇamacchaaloṇabhattādinānappakāraṃ. Tasmā viññāṇanti vuccatīti yasmā imaṃ ambilādibhedaṃ aññamaññavisiṭṭhena ambilādibhāvena jānāti, tasmā viññāṇanti vuccatīti. Evamidhāpi bhagavā vijānanalakkhaṇassa viññāṇassa paccattalakkhaṇameva bhājetvā dassesi. ‘आंबट देखील जाणतो’ (अम्बिलम्पि विजानाति) म्हणजे आंबा, अंबाडा, मातुळुंग (महाळुंग) इत्यादी आंबट पदार्थांना 'आंबट' म्हणून जाणतो. सर्व पदांच्या बाबतीत हाच नियम समजावा. विशेषतः येथे: 'कडू' (तित्तकं) म्हणजे कडुनिंब, पडवळ इत्यादी विविध प्रकारचे कडू पदार्थ. 'तिखट' (कटुकं) म्हणजे पिंपळी, मिरी इत्यादी विविध प्रकारचे तिखट पदार्थ. 'गोड' (मधुरं) म्हणजे तूप, गूळ इत्यादी विविध प्रकारचे गोड पदार्थ. 'खारट/क्षारयुक्त' (खारिकं) म्हणजे वांगे, नारळ, चौकोनी वेल, वेताचे अंकुर इत्यादी विविध प्रकारचे क्षारयुक्त पदार्थ. 'अक्षारयुक्त' (अखारिकं) म्हणजे कोणतेही फळ किंवा कडू पाने इत्यादी मिश्र पाने, ज्यांमध्ये क्षार नसतो. 'लवणयुक्त/खारट' (लोणिकं) म्हणजे खारट पेया, खारट मासा, खारट भात इत्यादी विविध प्रकारचे मिठाचे पदार्थ. 'अळणी/मीठ नसलेले' (अलोणिकं) म्हणजे मीठ नसलेली पेया, मीठ नसलेला मासा, मीठ नसलेला भात इत्यादी. 'म्हणून त्याला विज्ञान म्हणतात' (तस्मा विञ्ञाणन्ति वुच्चति) कारण ते या आंबट इत्यादी विविध चवींना एकमेकांपासून भिन्न अशा विशिष्ट स्वरूपात जाणते, म्हणून त्याला 'विज्ञान' असे म्हणतात. अशा प्रकारे, येथेही भगवंतांनी 'जाणणे' (विजानन) हे लक्षण असलेल्या विज्ञानाचे वैयक्तिक (विशिष्ट) लक्षणच विश्लेषित करून दर्शवले आहे. Yasmā pana ārammaṇassa ākārasaṇṭhānagahaṇavasena saññā pākaṭā hoti, tasmā sā cakkhudvāre vibhattā. Yasmā vināpi ākārasaṇṭhānā ārammaṇassa paccattabhedagahaṇavasena viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā taṃ jivhādvāre vibhattaṃ. Imesaṃ pana saññāviññāṇapaññānaṃ asammohato sabhāvasallakkhaṇatthaṃ sañjānāti, vijānāti, pajānātīti ettha visesā veditabbā. Tattha upasaggamattameva viseso, jānātīti padaṃ pana aviseso. Tassapi jānanaṭṭhena viseso veditabbo. Saññā hi nīlādivasena ārammaṇasañjānanamattameva, aniccaṃ dukkhamanattāti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ nīlādivasena ārammaṇañceva jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti. परंतु, ज्याअर्थी आलंबनाच्या आकार व संस्थानाच्या ग्रहणामुळे संज्ञा स्पष्ट होते, म्हणून तिचे चक्षुद्वाराच्या ठिकाणी वर्गीकरण केले आहे. ज्याअर्थी आकार व संस्थानाशिवाय देखील आलंबनाच्या वैयक्तिक वैशिष्ट्यांच्या ग्रहणामुळे विज्ञान स्पष्ट होते, म्हणून त्याचे जिव्हाद्वाराच्या ठिकाणी वर्गीकरण केले आहे. परंतु, या संज्ञा, विज्ञान आणि प्रज्ञा यांच्याविषयी संभ्रम न होता त्यांचा स्वभाव नीट समजून घेण्यासाठी 'संजानाति', 'विजानाति' आणि 'पजानाति' या तीन पदांमधील भेद समजून घेतला पाहिजे. त्यामध्ये केवळ उपसर्गाचाच भेद आहे, 'जानाति' हे पद मात्र समान आहे. तरीही, 'जाणणे' या अर्थाच्या दृष्टीने त्यातील भेद समजून घेतला पाहिजे. संज्ञा ही केवळ निळ्या इत्यादी रंगांच्या आधारे आलंबनाचे केवळ ग्रहण करू शकते; ती अनित्य, दुःख आणि अनात्म अशा लक्षणांच्या साक्षात्कारापर्यंत पोहोचवू शकत नाही. विज्ञान हे निळ्या इत्यादी रंगांच्या आधारे आलंबनाला जाणते आणि अनित्य इत्यादी रूपाने लक्षण-साक्षात्कारापर्यंत पोहोचवते, परंतु वरच्या पातळीवर जाऊन मार्ग-ज्ञानाचा प्रादुर्भाव घडवून आणण्यास ते असमर्थ असते. प्रज्ञा ही निळ्या इत्यादी रंगांच्या आधारे आलंबनालाही जाणते, अनित्य इत्यादी रूपाने लक्षण-साक्षात्कारापर्यंतही पोहोचवते आणि वरच्या पातळीवर जाऊन मार्ग-ज्ञानाचा प्रादुर्भावही घडवून आणते. Yathā hi heraññikaphalake kahāpaṇarāsimhi kate ajātabuddhidārako gāmikapuriso mahāheraññikoti tīsu janesu oloketvā ṭhitesu ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittacaturassamaṇḍalādibhāvameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso cittādibhāvañca jānāti, manussānaṃ upabhogaparibhogaratanasammatabhāvañca, ‘‘ayaṃ kūṭo, ayaṃ cheko, ayaṃ karaṭo, ayaṃ saṇho’’ti na jānāti. Mahāheraññiko cittādibhāvampi ratanasammatabhāvampi kūṭādibhāvampi jānāti. Jānanto ca pana [Pg.271] rūpaṃ disvāpi saddaṃ sutvāpi gandhaṃ ghāyitvāpi rasaṃ sāyitvāpi hatthena garulahubhāvaṃ upadhāretvāpi ‘‘asukagāme kato’’tipi jānāti, ‘‘asukanigame asukanagare asukapabbatacchāyāya asukanadītīre kato’’tipi, ‘‘asukācariyena kato’’tipi jānāti. Evameva saññā ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇamattameva jānāti. Viññāṇaṃ gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti. Paññā mahāheraññikassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi jānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti. जसे की, सराफाच्या पाटावर नाण्यांचा ढीग ठेवला असता, तिथे उभे राहून पाहणाऱ्या तीन व्यक्तींमध्ये—एक अजाण बालक, एक गावकरी आणि एक मुख्य सराफ—अजाण बालक नाण्यांचे केवळ रंगीबेरंगी असणे, चौकोनी किंवा गोल असणे इत्यादी बाह्य रूपच जाणतो; 'हे मानवाच्या उपभोग व वापरासाठी असलेले मौल्यवान रत्न मानले जाते' हे तो जाणत नाही. गावकरी नाण्यांचे रंगीबेरंगी असणे इत्यादी जाणतो आणि मानवाच्या उपभोग व वापरासाठी असलेले मौल्यवान रत्न असणे देखील जाणतो; परंतु 'हे नाणे खोटे आहे, हे खरे आहे, हे हलक्या दर्जाचे आहे, हे शुद्ध आहे' हे तो जाणत नाही. मुख्य सराफ मात्र नाण्यांचे रंगीबेरंगी असणे, त्यांचे मौल्यवान रत्न असणे आणि त्यांचे खोटे-खरे असणे इत्यादी सर्व काही जाणतो. आणि जाणत असताना, तो केवळ त्याचे रूप पाहून, त्याचा आवाज ऐकून, त्याचा वास घेऊन, त्याची चव घेऊन किंवा हाताने त्याचे वजन तपासून देखील हे जाणतो की, 'हे अमुक एका गावात बनवले गेले आहे', 'हे अमुक एका नगरात, अमुक एका शहरात, अमुक एका पर्वताच्या छायेत किंवा अमुक एका नदीच्या काठावर बनवले गेले आहे' आणि 'हे अमुक एका कारागिराने बनवले आहे'. त्याचप्रमाणे, संज्ञा ही अजाण बालकाने नाणे पाहण्यासारखी आहे, जी निळ्या इत्यादी रंगांच्या आधारे केवळ आलंबनाचे ग्रहण करते. विज्ञान हे गावकऱ्याने नाणे पाहण्यासारखे आहे, जे निळ्या इत्यादी रंगांच्या आधारे आलंबनालाही जाणते आणि अनित्य इत्यादी रूपाने लक्षण-साक्षात्कारापर्यंत पोहोचवते. प्रज्ञा ही मुख्य सराफाने नाणे पाहण्यासारखी आहे, जी निळ्या इत्यादी रंगांच्या आधारे आलंबनालाही जाणते, अनित्य इत्यादी रूपाने लक्षण-साक्षात्कारापर्यंतही पोहोचवते आणि वरच्या पातळीवर जाऊन मार्ग-ज्ञानाचा प्रादुर्भावही घडवून आणते. So pana nesaṃ viseso duppaṭivijjho. Tenāha āyasmā nāgaseno – परंतु, त्यांच्यामधील हा भेद समजून घेणे अत्यंत कठीण आहे. म्हणूनच आयुष्यमान नागसेन म्हणाले— ‘‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā katanti. Kiṃ, bhante nāgasena, bhagavatā dukkaraṃ katanti? Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ, imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe vattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ‘ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16). “महाराज, भगवंतांनी अत्यंत कठीण कार्य केले आहे.” “भंते नागसेन, भगवंतांनी कोणते कठीण कार्य केले आहे?” “महाराज, भगवंतांनी अत्यंत कठीण कार्य केले आहे, जे त्यांनी एकाच आलंबनावर एकाच वेळी प्रवृत्त होणाऱ्या या अरूप चित्त आणि चैतसिक धर्मांचे वर्गीकरण करून सांगितले की—'हा स्पर्श आहे, ही वेदना आहे, ही संज्ञा आहे, ही चेतना आहे आणि हे चित्त आहे'.” Yathā hi tilatelaṃ sāsapatelaṃ madhukatelaṃ eraṇḍakatelaṃ vasātelanti imāni pañca telāni ekacāṭiyaṃ pakkhipitvā divasaṃ yamakamanthe hi manthetvā tato ‘‘idaṃ tilatelaṃ, idaṃ sāsapatela’’nti ekekassa pāṭiyekkaṃ uddharaṇaṃ nāma dukkaraṃ, idaṃ tato dukkarataraṃ. Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā dhammissaro dhammarājā imesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe vattamānānaṃ vavatthānaṃ akāsi. Pañcannaṃ mahānadīnaṃ samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne ‘‘idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāyā’’ti evaṃ pāṭiyekkaṃ udakuddharaṇenāpi ayamattho veditabbo. जसे की, तिळाचे तेल, मोहरीचे तेल, महुआचे तेल, एरंडाचे तेल आणि चरबीचे तेल—ही पाच प्रकारची तेले एकाच भांड्यात टाकून, दिवसभर रवीने एकत्र घुसळून, त्यानंतर 'हे तिळाचे तेल आहे, हे मोहरीचे तेल आहे' असे सांगून त्यातील एकेक तेल वेगळे काढणे अत्यंत कठीण आहे; परंतु हे त्यापेक्षाही अत्यंत कठीण आहे. परंतु भगवंतांनी, सर्वज्ञता-ज्ञानाचा पूर्ण साक्षात्कार झाल्यामुळे, धर्माचे स्वामी आणि धर्मराज होऊन, एकाच आलंबनावर प्रवृत्त होणाऱ्या या अरूप धर्मांचे अचूक वर्गीकरण केले. पाच महानद्या समुद्राला मिळतात त्या ठिकाणी 'हे गंगेचे पाणी आहे, हे यमुनेचे पाणी आहे' अशा प्रकारे एकेक पाण्याचा थेंब वेगळा करून दाखवण्याच्या उदाहरणावरून देखील हा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. Iti paṭhamapabbena suññataṃ, dutiyena suññatālakkhaṇanti dvīhi pabbehi anattalakkhaṇaṃ kathetvā idāni dukkhalakkhaṇaṃ dassetuṃ tatra, bhikkhavetiādimāha. Tattha khajjāmīti na rūpaṃ sunakho viya maṃsaṃ luñcitvā luñcitvā khādati, yathā pana kiliṭṭhavatthanivattho tatonidānaṃ pīḷaṃ sandhāya ‘‘khādati maṃ [Pg.272] vattha’’nti bhaṇati, evamidampi pīḷaṃ uppādentaṃ khādati nāmāti veditabbaṃ. Paṭipanno hotīti sīlaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggā paṭipanno hoti. Yo panettha balavañāṇo tikkhabuddhi ñāṇuttaro yogāvacaro padhānabhūmiyaṃ vāyamanto khāṇunā vā kaṇṭakena vā viddho āvudhena vā pahaṭo byagghādīhi vā gahetvā khajjamāno taṃ vedanaṃ abbohārikaṃ katvā mūlakammaṭṭhānaṃ sammasanto arahattameva gaṇhāti, ayaṃ vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno nāma vuccati pītamallatthero viya kuṭumbiyaputtamahātissatthero viya vattaniaṭaviyaṃ tiṃsamattānaṃ bhikkhūnaṃ aññataro byagghamukhe nipannabhikkhu viya kaṇṭakena viddhatthero viya ca. अशा प्रकारे, पहिल्या भागाने शून्यता आणि दुसऱ्या भागाने शून्यतेचे लक्षण—या दोन भागांद्वारे अनात्म-लक्षण सांगून, आता दुःख-लक्षण दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'तत्र, भिक्खवे' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'मी खाल्ला जात आहे' याचा अर्थ असा नाही की, रूप हे कुत्र्याप्रमाणे मांस तोडून-तोडून खाते; तर जसे मळलेले वस्त्र परिधान केलेला मनुष्य त्या वस्त्रापासून होणाऱ्या त्रासाला उद्देशून म्हणतो, 'हे वस्त्र मला खात आहे', त्याचप्रमाणे हे रूप देखील पीडा उत्पन्न करत असल्याने 'खात आहे' असे म्हटले जाते, हे समजून घ्यावे. 'प्रतिपन्न होतो' म्हणजे शीलाला आरंभ करून अर्हतमार्गापर्यंत तो प्रतिपन्न होतो. परंतु, जो बलवान ज्ञान असलेला, तीक्ष्ण बुद्धीचा आणि श्रेष्ठ प्रज्ञा असलेला योगावचर साधक प्रधानभूमीत प्रयत्न करत असताना, खुंटाने किंवा काट्याने टोचला गेला असता, शस्त्राने प्रहार केला गेला असता, किंवा वाघ इत्यादींनी पकडून खाल्ले जात असताना देखील, त्या वेदनेला नगण्य मानून आपल्या मूळ कर्मस्थानाचे चिंतन करत अर्हतपदच प्राप्त करतो; त्याला 'वेदनेविषयी निर्वेदासाठी, विरागासाठी आणि निरोधासाठी प्रतिपन्न झालेला' असे म्हटले जाते. जसे की पीतमल्ल थेर, कुटुंबियपुत्त महातिस्स थेर, वत्तनी अरण्यात तीस भिक्षूंपैकी वाघाच्या तोंडात सापडलेले एक भिक्षू आणि काट्याने टोचलेले थेर यांच्याप्रमाणे। Dvādasasu kira bhikkhūsu ghaṇṭiṃ paharitvā araññe padhānamanuyuñjantesu eko sūriye atthaṅgatamatteyeva ghaṇṭiṃ paharitvā caṅkamaṃ oruyha caṅkamanto tiriyaṃ nimmathento tiṇapaṭicchannaṃ kaṇṭakaṃ akkami. Kaṇṭako piṭṭhipādena nikkhanto. Tattaphālena vinividdhakālo viya vedanā vattati. Thero cintesi – ‘‘kiṃ imaṃ kaṇṭakaṃ uddharāmi, udāhu pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭaka’’nti? Tassa evamahosi – ‘‘iminā kaṇṭakena viddhattā nirayādīsu bhayaṃ nāma natthi, pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭakaṃyevā’’ti. So taṃ vedanaṃ abbohārikaṃ katvā sabbarattiṃ caṅkamitvā vibhātāya rattiyā aññassa saññaṃ adāsi. So āgantvā ‘‘kiṃ, bhante’’ti pucchi? ‘‘Kaṇṭakenamhi, āvuso, viddho’’ti. ‘‘Kāya velāya, bhante’’ti? ‘‘Sāyameva, āvuso’’ti. ‘‘Kasmā na amhe pakkosittha, kaṇṭakaṃ uddharitvā tattha telampi siñceyyāmā’’ti? ‘‘Pakatiyā vijjhitvā ṭhitakaṇṭakameva uddharituṃ vāyamimhā, āvuso’’ti. ‘‘Sakkuṇittha, bhante, uddharitu’’nti. ‘‘Ekadesamattena me, āvuso, uddhaṭo’’ti. Sesavatthūni dīghamajjhimaṭṭhakathāsu (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) satipaṭṭhānasuttaniddese vitthāritāneva. असे ऐकिवात आहे की, बारा भिक्खू घंटा वाजवून अरण्यात कर्माठ्ठानाचा (प्रधान) सराव करत असताना, एक भिक्खू सूर्य मावळताच घंटा वाजवून चंक्रमण करण्यासाठी खाली उतरला. चंक्रमण करत असताना, पाय तिरपा पडल्याने त्याने गवत झाकलेल्या एका काट्यावर पाय दिला. तो काटा पायाच्या वरच्या भागातून (पायाच्या पाठीमागून) बाहेर पडला. गरम लोखंडाने टोचल्यासारखी तीव्र वेदना होऊ लागली. त्या थेरांनी विचार केला - 'मी हा (शारीरिक) काटा उपटू की स्वभावतःच (हृदयात) रुतून बसलेला (क्लेशांचा) काटा उपटू?' त्यांच्या मनात असा विचार आला - 'या काट्याने टोचल्यामुळे नरक इत्यादींमध्ये कोणतेही भय निर्माण होत नाही, म्हणून मी स्वभावतःच रुतून बसलेला (क्लेशांचा) काटाच उपटतो.' त्यांनी त्या वेदनेला नगण्य मानून रात्रभर चंक्रमण केले आणि रात्र संपून पहाट झाल्यावर दुसऱ्या एका भिक्खूला खूण केली. तो भिक्खू जवळ आला आणि विचारू लागला, 'भंते, काय झाले?' 'आयुष्यमान, मला काटा टोचला आहे.' 'भंते, कोणत्या वेळी टोचला?' 'आयुष्यमान, संध्याकाळीच.' 'तुम्ही आम्हाला का बोलावले नाही? आम्ही काटा काढून तिथे तेल लावले असते.' 'आयुष्यमान, आम्ही स्वभावतःच रुतून बसलेला काटाच उपटण्याचा प्रयत्न करत होतो.' 'भंते, आपण तो उपटू शकलात का?' 'आयुष्यमान, माझ्याकडून तो अंशतः उपटला गेला आहे.' उर्वरित कथा दीघ आणि मज्झिम निकायाच्या अट्ठकथांमधील (दी. नि. अट्ठ. २.३७३; म. नि. अट्ठ. १.१०६) सतिपट्ठानसुत्त निर्देशात सविस्तर वर्णन केलेल्या आहेत. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhaveti kasmā āraddhaṃ? Imasmiṃ pabbe dukkhalakkhaṇameva kathitaṃ, na aniccalakkhaṇaṃ. Taṃ dassetuṃ idamāraddhaṃ. Tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpi āraddhameva. Apacināti no ācinātīti vaṭṭaṃ vināseti, neva cināti. Pajahati na upādiyatīti tadeva vissajjeti, na [Pg.273] gaṇhāti. Visineti na ussinetīti vikirati na sampiṇḍeti. Vidhūpeti na sandhūpetīti nibbāpeti na jālāpeti. भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते? (तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे) हे कशासाठी सुरू केले आहे? या भागात केवळ दुःखाचेच लक्षण सांगितले आहे, अनित्याचे लक्षण नाही. ते दर्शवण्यासाठी हे सुरू केले आहे. किंवा तिन्ही लक्षणे एकत्रितपणे दर्शवण्यासाठी देखील हे सुरू केले आहे. 'अपचिनाति नो आचिनाति' (कमी करतो, साठवत नाही) म्हणजे संसारचक्र नष्ट करतो, ते वाढवत नाही. 'पजहति न उपादियति' (त्याग करतो, ग्रहण करत नाही) म्हणजे त्याच संसारचक्राचा त्याग करतो, ते पकडून ठेवत नाही. 'विसिनेति न उस्सिनेति' (विखुरतो, गोळा करत नाही) म्हणजे विखरून टाकतो, एकत्रित करत नाही. 'विधूपेति न संधूपेति' (विझवतो, पेटवत नाही) म्हणजे शांत करतो (विझवतो), प्रज्वलित करत नाही. Evaṃ passaṃ, bhikkhaveti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmīti āraddhaṃ. Ettakena vā ṭhānena vipassanā kathitā, idāni saha vipassanāya cattāro magge dassetuṃ idaṃ āraddhaṃ. Atha vā ettakena ṭhānena paṭhamamaggo kathito, idāni saha vipassanāya tayo magge dassetuṃ idamāraddhaṃ. Ettakena vā ṭhānena tīṇi maggāni kathitāni, idāni saha vipassanāya arahattamaggaṃ dassetumpi idaṃ āraddhameva. भिक्खूंनो, असे पाहणारा (एवं पस्सं, भिक्खवे) हे कशासाठी सुरू केले आहे? संसारचक्र नष्ट करून राहिलेल्या महान क्षीणासवाला (अर्हताला) दर्शवण्यासाठी हे सुरू केले आहे. किंवा इतक्या भागाद्वारे विपश्यना सांगितली आहे, आता विपश्यनेसह चार मार्ग दर्शवण्यासाठी हे सुरू केले आहे. अथवा इतक्या भागाद्वारे प्रथम मार्ग सांगितला आहे, आता विपश्यनेसह उर्वरित तीन मार्ग दर्शवण्यासाठी हे सुरू केले आहे. किंवा इतक्या भागाद्वारे तीन मार्ग सांगितले आहेत, आता विपश्यनेसह अर्हत्त्व मार्ग दर्शवण्यासाठी देखील हे सुरू केले आहे. Sapajāpatikāti saddhiṃ pajāpatinā devarājena. Ārakāva namassantīti dūratova namassanti, dūrepi ṭhitaṃ namassantiyeva āyasmantaṃ nītattheraṃ viya. 'सपजापतिका' म्हणजे देवराज प्रजापतीसह. 'आरकाव नमस्सन्ति' म्हणजे दूरवरूनच नमस्कार करतात; आयुष्यमान नीत थेरांप्रमाणे, दूरवर राहिलेल्या अर्हताला देखील ते नमस्कारच करतात. Thero kira pupphacchaḍḍakakulato nikkhamma pabbajito, khuraggeyeva arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘ahaṃ ajjeva pabbajito ajjeva me pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattaṃ, catupaccayasantosabhāvanārāmamaṇḍitaṃ mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūressāmī’’ti. So paṃsukūlatthāya sāvatthiṃ pavisitvā coḷakaṃ pariyesanto vicari. Atheko mahābrahmā samāpattito vuṭṭhāya manussapathaṃ olokento theraṃ disvā – ‘‘ajjeva pabbajitvā ajjeva khuragge arahattaṃ patvā mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūretuṃ coḷakaṃ pariyesatī’’ti añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Tamañño mahābrahmā disvā ‘‘kaṃ namassasī’’ti? Pucchi. Nītattheraṃ namassāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Ajjeva pabbajitvā ajjeva khuragge arahattaṃ patvā mahāariyavaṃsapaṭipadaṃ pūretuṃ coḷakaṃ pariyesatīti. Sopi naṃ namassamāno aṭṭhāsi. Athañño, athaññoti sattasatā mahābrahmāno namassamānā aṭṭhaṃsu. Tena vuttaṃ – असे ऐकिवात आहे की, ते थेर एका फूल गोळा करणाऱ्याच्या (पुष्पच्छड्डक) कुळातून बाहेर पडून प्रव्रजित झाले होते. वस्तऱ्याच्या टोकावरच (म्हणजेच मुंडण करत असतानाच) अर्हत्त्व प्राप्त करून त्यांनी विचार केला - 'मी आजच प्रव्रजित झालो आणि आजच माझे प्रव्रज्येचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे. आता मी चार प्रत्ययांमध्ये (भिक्षूंच्या चार गरजांमध्ये) संतुष्ट राहणे आणि भावनेमध्ये रममाण होणे याने सुशोभित असलेल्या महाअरीयवंस प्रतिपदेचे पालन करीन.' ते पांसुकूल (चिंध्यांचे वस्त्र) मिळवण्यासाठी श्रावस्तीमध्ये प्रवेश करून कपड्याचे तुकडे शोधत फिरू लागले. तेव्हा एका महाब्रह्मदेवाने समाधीतून उठून मनुष्यलोकाकडे पाहिले आणि त्या थेरांना पाहून विचार केला - 'हे आजच प्रव्रजित झाले आणि आजच मुंडण करताना अर्हत्त्व प्राप्त करून महाअरीयवंस प्रतिपदेचे पालन करण्यासाठी कपड्याचे तुकडे शोधत आहेत.' असे म्हणून त्यांनी हात जोडून नमस्कार करत उभे राहिले. दुसऱ्या एका महाब्रह्मदेवाने त्यांना पाहून विचारले, 'तुम्ही कोणाला नमस्कार करत आहात?' त्यांनी उत्तर दिले, 'मी नीत थेरांना नमस्कार करत आहे.' 'काय कारण आहे?' 'हे आजच प्रव्रजित झाले आणि आजच मुंडण करताना अर्हत्त्व प्राप्त करून महाअरीयवंस प्रतिपदेचे पालन करण्यासाठी कपड्याचे तुकडे शोधत आहेत.' ते देखील त्यांना नमस्कार करत उभे राहिले. त्यानंतर आणखी एक, आणि आणखी एक, असे करत सातशे महाब्रह्मदेव नमस्कार करत उभे राहिले. म्हणूनच असे म्हटले आहे - ‘‘Tā devatā sattasatā uḷārā,Brahmā vimānā abhinikkhamitvā; Nītaṃ namassanti pasannacittā,‘Khīṇāsavo gaṇhati paṃsukūlaṃ’’’. ते सातशे उदात्त देव आपल्या ब्रह्मविमानातून बाहेर पडून, प्रसन्न चित्ताने नीत थेरांना नमस्कार करतात - 'हे क्षीणासव पांसुकूल ग्रहण करत आहेत.' ‘‘Tā [Pg.274] devatā sattasatā uḷārā,Brahmā vimānā abhinikkhamitvā; Nītaṃ namassanti pasannacittā,‘Khīṇāsavo kayirati paṃsukūlaṃ’’’. ते सातशे उदात्त देव आपल्या ब्रह्मविमानातून बाहेर पडून, प्रसन्न चित्ताने नीत थेरांना नमस्कार करतात - 'हे क्षीणासव पांसुकूल तयार करत आहेत.' ‘‘‘Khīṇāsavo dhovati paṃsukūlaṃ’; ‘Khīṇāsavo rajati paṃsukūlaṃ’; ‘Khīṇāsavo pārupati paṃsakūla’’’nti. 'क्षीणासव पांसुकूल धुतात'; 'क्षीणासव पांसुकूल रंगवतात'; 'क्षीणासव पांसुकूल परिधान करतात.' Iti bhagavā imasmiṃ sutte desanaṃ tīhi bhavehi vinivattetvā arahattassa kūṭaṃ gaṇhi. Desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsu. Sattamaṃ. अशा प्रकारे भगवंतांनी या सुत्तात देशनेला तीन प्रकारांनी फिरवून अर्हत्त्वाचे शिखर गाठले. देशनेच्या शेवटी पाचशे भिक्खू अर्हत्त्वावर प्रतिष्ठित झाले. सातवे सुत्त समाप्त. 8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā ८. पिण्डोल्य सुत्ताचे वर्णन. 80. Aṭṭhame kismiñcideva pakaraṇeti kismiñcideva kāraṇe. Paṇāmetvāti nīharitvā. Kismiṃ pana kāraṇe ete bhagavatā paṇāmitāti? Ekasmiñhi antovasse bhagavā sāvatthiyaṃ vasitvā vutthavasso pavāretvā mahābhikkhusaṅghaparivāro sāvatthito nikkhamitvā janapadacārikaṃ caranto kapilavatthuṃ patvā nigrodhārāmaṃ pāvisi. Sakyarājāno ‘‘satthā āgato’’ti sutvā pacchābhatte kappiyāni telamadhuphāṇitādīni ceva pānakāni ca kājasatehi gāhāpetvā vihāraṃ gantvā saṅghassa niyyātetvā satthāraṃ vanditvā paṭisanthāraṃ karontā ekamante nisīdiṃsu. Satthā tesaṃ madhuradhammakathaṃ kathento nisīdi. Tasmiṃ khaṇe ekacce bhikkhū senāsanaṃ paṭijagganti, ekacce mañcapīṭhādīni paññāpenti, sāmaṇerā appaharitaṃ karonti. Bhājanīyaṭṭhāne sampattabhikkhūpi atthi, asampattabhikkhūpi atthi. Sampattā asampattānaṃ lābhaṃ gaṇhantā, ‘‘amhākaṃ detha, amhākaṃ ācariyassa detha upajjhāyassa dethā’’ti kathentā mahāsaddamakaṃsu. Satthā sutvā theraṃ pucchi ‘‘ke pana te, ānanda, uccāsaddā mahāsaddā kevaṭṭā maññe macchavilope’’ti? Thero etamatthaṃ ārocesi. Satthā sutvā ‘‘āmisahetu, ānanda, bhikkhū mahāsaddaṃ karontī’’ti āha. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Ananucchavikaṃ, ānanda, appatirūpaṃ. Na [Pg.275] hi mayā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni cīvarādihetu pāramiyo pūritā, nāpi ime bhikkhū cīvarādihetu agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā, arahattahetu pabbajitvā anatthaṃ atthasadisaṃ asāraṃ sārasadisaṃ karonti, gacchānanda, te bhikkhū paṇāmehī’’ti. ८०. आठव्या सूत्तात, 'किस्मिञ्चिदेव पकरणे' म्हणजे 'कोणत्या तरी कारणास्तव'. 'पणामेत्वा' म्हणजे 'बाहेर काढून' (हकालपट्टी करून). पण भगवंतांनी त्यांना कोणत्या कारणास्तव बाहेर काढले? एका वर्षावासाच्या काळात भगवान श्रावस्ती येथे राहून, वर्षावास पूर्ण करून आणि प्रवारणा करून, मोठ्या भिक्खू संघासह श्रावस्तीहून निघाले. जनपदात चारिका करत ते कपिलवस्तूला पोहोचले आणि त्यांनी निग्रोधाराम विहारात प्रवेश केला. शाक्य राजांनी "शास्ता आले आहेत" असे ऐकून, दुपारच्या जेवणानंतर कल्पिय (अनुज्ञेय वस्तू) जसे की तेल, मध, गुळ इत्यादी आणि पेये शेकडो कावडीतून वाहून आणली, विहारात जाऊन ती संघाला समर्पित केली, शास्त्यांना वंदन केले आणि कुशलक्षेम विचारून ते एका बाजूला बसले. शास्ते त्यांना मधुर धम्मकथा सांगत बसले. त्या क्षणी काही भिक्खू शय्यासन स्वच्छ करत होते, काही खाटा व आसने मांडत होते, तर सामणेर गवत उपटून जागा साफ करत होते. वाटप करण्याच्या ठिकाणी काही भिक्खू उपस्थित होते, तर काही अनुपस्थित होते. उपस्थित भिक्खू अनुपस्थितांचा वाटा घेत, "आम्हाला द्या, आमच्या आचार्यांना द्या, आमच्या उपाध्यायांना द्या" असे म्हणत मोठा कोलाहल करू लागले. शास्त्यांनी हे ऐकून स्थविर आनंदांना विचारले, "आनंदा, हा मोठा गोंगाट आणि कोलाहल कसला आहे? जणू काही कोळी लोक मासे पकडताना ओरडत आहेत!" स्थविरांनी त्यांना ही सर्व हकीकत सांगितली. शास्त्यांनी हे ऐकून म्हटले, "आनंदा, हे भिक्खू आमिषासाठी (भौतिक लाभासाठी) एवढा मोठा कोलाहल करत आहेत." "होय, भंते." "आनंदा, हे अयोग्य आहे, अनुचित आहे. मी काही चीवर इत्यादींच्या हेतूने चार असंख्येय आणि एक लाख कल्प पारमिता पूर्ण केल्या नाहीत; आणि हे भिक्खू देखील चीवर इत्यादींच्या हेतूने घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झालेले नाहीत. अर्हत्त्वाच्या प्राप्तीसाठी प्रव्रजित होऊनही ते अनर्थाला अर्थासारखे आणि असाराला सारासारखे करत आहेत. जा आनंदा, त्या भिक्खूंना येथून निघून जाण्यास सांग। Pubbaṇhasamayanti dutiyadivase pubbaṇhasamayaṃ. Beluvalaṭṭhikāya mūleti taruṇabeluvarukkhamūle. Pabāḷhoti pabāhito. Pavāḷhotipi pāṭho, pavāhitoti attho. Ubhayampi nīhaṭabhāvameva dīpeti. Siyā aññathattanti pasādaññathattaṃ vā bhāvaññathattaṃ vā bhaveyya. Kathaṃ? ‘‘Sammāsambuddhena mayaṃ lahuke kāraṇe paṇāmitā’’ti pasādaṃ mandaṃ karontānaṃ pasādaññathattaṃ nāma hoti. Saliṅgeneva titthāyatanaṃ pakkamantānaṃ bhāvaññathattaṃ nāma. Siyā vipariṇāmoti ettha pana ‘‘mayaṃ satthu ajjhāsayaṃ gaṇhituṃ sakkhissāmāti pabbajitā, naṃ gahetuṃ asakkontānaṃ kiṃ amhākaṃ pabbajjāyā’’ti? Sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattanaṃ vipariṇāmoti veditabbo. Vacchassāti khīrūpakavacchassa. Aññathattanti milāyanaaññathattaṃ. Khīrūpako hi vaccho mātu adassanena khīraṃ alabhanto milāyati kampati pavedhati. Vipariṇāmoti maraṇaṃ. So hi khīraṃ alabhamāno khīrapipāsāya sussanto patitvā marati. 'पुब्बण्हसमयं' म्हणजे दुसऱ्या दिवशी सकाळी. 'बेलुवलट्ठिकाय मूले' म्हणजे कोवळ्या बेल वृक्षाच्या मुळाशी. 'पबाळ्हो' म्हणजे हाकलून दिलेला. 'पवाळ्हो' असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ 'पवाहितो' (दूर केलेला) असा आहे. हे दोन्ही शब्द बाहेर काढल्याचा (हकालपट्टी केल्याचा) भाव दर्शवतात. 'सिया अञ्ञथत्तं' म्हणजे श्रद्धेत बदल किंवा अवस्थेत बदल घडून येणे. ते कसे? "सम्यक्संबुद्धांनी आम्हाला अगदी क्षुल्लक कारणावरून बाहेर काढले," असे म्हणून ज्यांची श्रद्धा मंदावते, त्यांच्या श्रद्धेतील बदलाला 'प्रसाद-अञ्ञथत्तं' (श्रद्धेतील बदल) म्हणतात. आपल्या भिक्खू वेषातच इतर पंथांच्या (तीर्थिकांच्या) आश्रमात जाणाऱ्यांच्या अवस्थेतील बदलाला 'भाव-अञ्ञथत्तं' (अवस्थेतील बदल) म्हणतात. 'सिया विपरिणामो' या संदर्भात: "आम्ही शास्त्यांचे मन समजून घेण्यास समर्थ होऊ या विचाराने प्रव्रजित झालो होतो, पण जर आम्ही ते समजून घेण्यास असमर्थ आहोत, तर आमच्या प्रव्रज्येचा काय उपयोग?" असे म्हणून शिक्षेचा (नियम/शिकांचा) त्याग करून पुन्हा हीन गृहस्थाश्रमात परतणे म्हणजे 'विपरिणाम' (पतन/रूपांतरण) असे समजावे. 'वच्छस्स' म्हणजे दूध पिणाऱ्या वासराचे. 'अञ्ञथत्तं' म्हणजे कोमेजून जाणे (अशक्त होणे). कारण दूध पिणारे वासरू आई न दिसल्यामुळे दूध न मिळाल्याने कोमेजून जाते, थरथर कापते आणि व्याकुळ होते. 'विपरिणामो' म्हणजे मृत्यू. कारण दूध न मिळाल्यामुळे दुधाच्या तृष्णेने ते सुकते, कोसळते आणि मरून जाते। Bījānaṃ taruṇānanti udakena anuggahetabbānaṃ virūḷhabījānaṃ. Aññathattanti milāyanaññathattameva. Tāni hi udakaṃ alabhantāni milāyanti. Vipariṇāmoti vināso. Tāni hi udakaṃ alabhantāni sukkhitvā vinassanti, palālameva honti. Anuggahitoti āmisānuggahena ceva dhammānuggahena ca anuggahito. Anuggaṇheyyanti dvīhipi etehi anuggahehi anuggaṇheyyaṃ. Acirapabbajitā hi sāmaṇerā ceva daharabhikkhū ca cīvarādipaccayavekalle vā sati gelaññe vā satthārā vā ācariyupajjhāyehi vā āmisānuggahena ananuggahitā kilamantā na sakkonti sajjhāyaṃ vā manasikāraṃ vā kātuṃ, dhammānuggahena ananuggahitā uddesena ceva ovādānusāsaniyā ca parihāyamānā na sakkonti akusalaṃ parivajjetvā kusalaṃ bhāvetuṃ. Imehi pana dvīhi anuggahehi anuggahitā kāyena akilamantā sajjhāyamanasikāre pavattitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānā [Pg.276] aparabhāge taṃ anuggahaṃ alabhantāpi teneva purimānuggahena laddhabalā sāsane patiṭṭhahanti, tasmā bhagavato evaṃ parivitakko udapādi. 'बीजानं तरुणानं' म्हणजे पाण्याने वाढवल्या जाणाऱ्या कोवळ्या अंकुरांचे. 'अञ्ञथत्तं' म्हणजे कोमेजून जाणे. कारण पाणी न मिळाल्यास ते अंकुर कोमेजून जातात. 'विपरिणामो' म्हणजे विनाश. कारण पाणी न मिळाल्यास ते सुकतात, नष्ट होतात आणि केवळ पेंढा बनतात. 'अनुग्गहितो' म्हणजे आमिष-अनुग्रह (भौतिक साहाय्य) आणि धम्म-अनुग्रह (धार्मिक मार्गदर्शन) या दोन्ही प्रकारच्या अनुग्रहाने साहाय्य केलेला. 'अनुग्गण्हेय्यं' म्हणजे या दोन्ही अनुग्रहांनी साहाय्य करावे. कारण नुकतेच प्रव्रजित झालेले सामणेर आणि तरुण भिक्खू, चीवर इत्यादी आवश्यक वस्तूंची कमतरता असताना किंवा आजारपणात, जर शास्त्यांकडून किंवा आचार्य व उपाध्यायांकडून आमिष-अनुग्रहाने साहाय्यकृत झाले नाहीत, तर ते थकल्यामुळे स्वाध्याय किंवा मनसिकार (चिंतन) करू शकत नाहीत. तसेच धम्म-अनुग्रहाने साहाय्यकृत न झाल्यास, उपदेश आणि अनुशासनाचा अभाव असल्यामुळे ते अकुशलाचा त्याग करून कुशलाची भावना करण्यास असमर्थ ठरतात. परंतु या दोन्ही अनुग्रहांनी साहाय्यकृत झाल्यावर, शरीराने न थकता स्वाध्याय आणि मनसिकारात मग्न राहून, दिलेल्या उपदेशानुसार आचरण करतात. पुढे जाऊन जरी त्यांना हे अनुग्रह मिळाले नाहीत, तरी पूर्वी मिळालेल्या अनुग्रहाच्या बळावर ते शासनात दृढपणे प्रतिष्ठित होतात. म्हणूनच भगवंतांच्या मनात असा विचार आला। Bhagavato purato pāturahosīti satthu cittaṃ ñatvā – ‘‘ime bhikkhū bhagavatā paṇāmitā, idāni nesaṃ anuggahaṃ kātukāmo evaṃ cintesi, kāraṇaṃ bhagavā cintesi, ahamettha ussāhaṃ janessāmī’’ti purato pākaṭo ahosi. Santettha bhikkhūti idaṃ so mahābrahmā yathā nāma byatto sūdo yadeva ambilaggādīsu rasajātaṃ rañño ruccati, taṃ abhisaṅkhārena sādutaraṃ katvā punadivase upanāmeti, evameva attano byattatāya bhagavatā āhaṭaupamaṃyeva evametaṃ bhagavātiādivacanehi abhisaṅkharitvā bhagavantaṃ yācanto bhikkhusaṅghassa anuggahakaraṇatthaṃ vadati. Tattha abhinandatūti ‘‘mama santikaṃ bhikkhusaṅgho āgacchatū’’ti. Evamassa āgamanaṃ sampiyāyamāno abhinandatu. Abhivadatūti āgatassa ca ovādānusāsaniṃ dadanto abhivadatu. 'भगवतो पुरतो पातुरहोसि' म्हणजे शास्त्यांचे मन जाणून - "भगवंतांनी या भिक्खूंना बाहेर काढले आहे, आता त्यांच्यावर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने भगवंतांनी असा विचार केला आहे, भगवंतांनी योग्य कारण शोधले आहे, मी यात प्रयत्न करेन" - असा विचार करून तो (महाब्रह्मा) भगवंतांच्या समोर प्रकट झाला. 'सन्तेत्थ भिक्खू' हे वाक्य त्या महाब्रह्म्याने म्हटले. ज्याप्रमाणे एखादा चतुर आचारी आंबट इत्यादी चवींपैकी जी चव राजाला आवडते, ती चव अधिक चांगल्या प्रकारे तयार करून दुसऱ्या दिवशी राजाला सादर करतो; त्याचप्रमाणे आपल्या चतुरतेमुळे भगवंतांनी दिलेल्या उपमेलाच "हे भगवंता, हे असेच आहे" इत्यादी शब्दांनी अधिक स्पष्ट करून, भगवंतांना याचना करत भिक्खू संघावर अनुग्रह करण्यासाठी तो म्हणाला. त्यामध्ये 'अभिनन्दतु' म्हणजे "भिक्खू संघ माझ्याकडे यावा" अशा प्रकारे त्यांच्या येण्याचे स्वागत करत आनंद व्यक्त करावा. 'अभिवदतु' म्हणजे आलेल्या भिक्खूंना ओवाद आणि अनुशासन (उपदेश व मार्गदर्शन) देऊन त्यांचे स्वागत करावे। Paṭisallānāti ekībhāvā. Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti iddhiṃ akāsi. Ekadvīhikāyāti ekeko ceva dve dve ca hutvā. Sārajjamānarūpāti ottappamānasabhāvā bhāyamānā. Kasmā pana bhagavā tesaṃ tathā upasaṅkamanāya iddhimakāsīti? Hitapatthanāya. Yadi hi te vaggavaggā hutvā āgaccheyyuṃ, ‘‘bhagavā bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā araññaṃ paviṭṭho ekadivasampi tattha vasituṃ nāsakkhi, vegeneva āgato’’ti keḷimpi kareyyuṃ. Atha nesaṃ neva buddhagāravaṃ paccupaṭṭhaheyya, na dhammadesanaṃ sampaṭicchituṃ samatthā bhaveyyuṃ. Sabhayānaṃ pana sasārajjānaṃ ekadvīhikāya āgacchantānaṃ buddhagāravañceva paccupaṭṭhitaṃ bhavissati, dhammadesanañca sampaṭicchituṃ sakkhissantīti cintetvā tesaṃ hitapatthanāya tathārūpaṃ iddhiṃ akāsi. पठिसल्लान (प्रतिसंलयन) म्हणजे एकाकी असणे (एकीभाव). 'इद्धाभिसङ्खारं अभिसङ्खासि' म्हणजे ऋद्धी (प्रातिहार्य) केली. 'एकद्वीहिकाय' म्हणजे एकेक किंवा दोघे दोघे होऊन. 'सारज्जमानरूपा' म्हणजे मनात भय व संकोच बाळगणारे, घाबरलेले. पण भगवंतांनी त्यांच्या अशा प्रकारे जवळ येण्यासाठी ऋद्धी का केली? त्यांच्या कल्याणाच्या इच्छेने. कारण जर ते गटागटाने आले असते, तर 'भगवंतांनी भिक्खू संघाला घालवून देऊन अरण्यात प्रवेश केला, पण तिथे एक दिवसही राहू शकले नाहीत, लगेच परत आले' अशी थट्टाही त्यांनी केली असती. तसे झाले असते तर त्यांच्या मनात बुद्धांविषयी आदर निर्माण झाला नसता आणि ते धम्मदेशना ग्रहण करण्यास समर्थ झाले नसते. परंतु, भयभीत आणि संकोचलेले होऊन एकेक किंवा दोघे दोघे येत असताना, त्यांच्या मनात बुद्धांविषयी आदर निर्माण होईल आणि ते धम्मदेशना ग्रहण करण्यास समर्थ होतील, असा विचार करून त्यांच्या हिताच्या इच्छेने भगवंतांनी तशा प्रकारची ऋद्धी केली. Nisīdiṃsūti tesu hi sārajjamānarūpesu āgacchantesu eko bhikkhu ‘‘mamaṃyeva satthā oloketi, maṃyeva maññe niggaṇhitukāmo’’ti saṇikaṃ āgantvā vanditvā nisīdi, athañño athaññoti evaṃ pañcabhikkhusatāni nisīdiṃsu. Evaṃ nisinnaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ viya nivāte padīpaṃ viya ca niccalaṃ disvā satthā cintesi – ‘‘imesaṃ [Pg.277] bhikkhūnaṃ kīdisī dhammadesanā vaṭṭatī’’ti? Athassa etadahosi – ‘‘ime āhārahetu paṇāmitā, piṇḍiyālopadhammadesanāva nesaṃ sappāyā, taṃ dassetvā matthake tiparivaṭṭadesanaṃ desessāmi, desanāpariyosāne sabbe arahattaṃ pāpuṇissantī’’ti. Atha nesaṃ taṃ dhammadesanaṃ desento antamidaṃ, bhikkhavetiādimāha. 'निसीदिंसु' (बसले) याविषयी: ते संकोचलेल्या अवस्थेत येत असताना, एका भिक्खूने विचार केला, 'शास्ता केवळ माझ्याकडेच पाहत आहेत, बहुधा ते मलाच ताकीद देऊ इच्छितात.' असे वाटून तो हळूच आला, वंदन करून बसला. त्यानंतर दुसरा, त्यानंतर तिसरा, अशा प्रकारे पाचशे भिक्खू बसले. अशा प्रकारे बसलेल्या भिक्खू संघाला, पर्वतांच्या दरम्यान शांत असलेल्या महासागराप्रमाणे किंवा वाऱ्याशिवाय शांत असलेल्या दिव्याप्रमाणे निश्चल पाहून शास्त्यांनी विचार केला – 'या भिक्खूंसाठी कोणती धम्मदेशना योग्य ठरेल?' तेव्हा त्यांच्या मनात असा विचार आला – 'हे भिक्खू आहाराच्या कारणावरून घालवून दिले गेले होते, म्हणून पिंडियाळोप (भिक्षेच्या अन्नाचा घास) विषयीची धम्मदेशनाच त्यांच्यासाठी योग्य आहे. ती दाखवून शेवटी मी त्यांना तिपरिवट्ट (त्रिवर्त) धम्मदेशना देईन. देशनेच्या शेवटी सर्व जण अरहंतपद प्राप्त करतील.' त्यानंतर त्यांना ती धम्मदेशना देताना त्यांनी 'अन्तमितं, भिक्खवे' (हे भिक्खूहो, हे अत्यंत हीन आहे) इत्यादी शब्द म्हटले. Tattha antanti pacchimaṃ lāmakaṃ. Yadidaṃ piṇḍolyanti yaṃ evaṃ piṇḍapariyesanena jīvikaṃ kappentassa jīvitaṃ. Ayaṃ panettha padattho – piṇḍāya ulatīti piṇḍolo, piṇḍolassa kammaṃ piṇḍolyaṃ, piṇḍapariyesanena nipphāditajīvitanti attho. Abhisāpoti akkoso. Kupitā hi manussā attano paccatthikaṃ ‘‘cīvaraṃ nivāsetvā kapālaṃ gahetvā piṇḍaṃ pariyesamāno carissatī’’ti akkosanti. Atha vā pana ‘‘kiṃ tuyhaṃ akātabbaṃ atthi, yo tvaṃ evaṃ balavā vīriyasampannopi hirottappaṃ pahāya kapaṇo viya piṇḍolo vicarasi pattapāṇī’’ti? Evampi akkosantiyeva. Tañca kho etanti evaṃ taṃ abhisāpaṃ samānampi piṇḍolyaṃ. Kulaputtā upenti atthavasikāti mama sāsane jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca atthavasikā kāraṇavasikā hutvā kāraṇavasaṃ paṭicca upenti. त्यामध्ये 'अन्तं' म्हणजे अंतिम, हीन (निकृष्ट). 'यदिदं पिण्डोल्यं' म्हणजे अशा प्रकारे भिक्षेच्या शोधाने जीवन जगणाऱ्याचे जे जीवन असते ते. येथे शब्दाचा अर्थ असा आहे – भिक्षेसाठी फिरतो तो 'पिंडोळ' (भिक्षुक). पिंडोळाचे काम ते 'पिंडोळ्य' (भिक्षावृत्ती), म्हणजेच भिक्षेच्या शोधाने चालवलेले जीवन, असा अर्थ आहे. 'अभिसापो' म्हणजे निंदा (शिवीगाळ). कारण रागावलेले लोक आपल्या शत्रूला 'तू चीवर परिधान करून, हातात खापर घेऊन, भिक्षेच्या शोधात दारोदार भटकशील' अशी शिवी देतात. किंवा 'तुझ्यासाठी काय न करण्यासारखे आहे, जो तू इतका बलवान आणि वीर्यसंपन्न असूनही लाज-भय (हिरोत्तप्प) सोडून एखाद्या लाचार माणसाप्रमाणे हातात पात्र घेऊन भिक्षेसाठी भटकत आहेस?' अशीही निंदा करतातच. 'तञ्च खो एतं' म्हणजे अशा प्रकारे निंदास्पद असूनही ते पिंडोळ्य (भिक्षावृत्ती). 'कुलपुत्ता उपेन्ति अत्थवसिका' म्हणजे माझ्या शासनात जन्माने कुलपुत्र असलेले आणि आचरणाने कुलपुत्र असलेले, विशिष्ट कारणाने प्रेरित होऊन, त्या कारणाचा आश्रय घेऊन प्रव्रज्या ग्रहण करतात. Rājābhinītātiādīsu ye rañño santakaṃ khāditvā raññā bandhanāgāre bandhāpitā palāyitvā pabbajanti, te rājābhinītā nāma. Te hi raññā bandhanaṃ abhinītattā rājābhinītā nāma. Ye pana corehi aṭaviyaṃ gahetvā ekaccesu māriyamānesu ekacce ‘‘mayaṃ sāmi tumhehi vissaṭṭhā gehaṃ anajjhāvasitvā pabbajissāma, tattha yaṃ yaṃ buddhapūjādipuññaṃ karissāma, tato tumhākaṃ pattiṃ dassāmā’’ti tehi vissaṭṭhā pabbajanti, te corābhinītā nāma. Tepi hi corehi māretabbataṃ abhinītāti corābhinītā nāma. Ye pana iṇaṃ gahetvā paṭidātuṃ asakkontā palāyitvā pabbajanti, te iṇaṭṭā nāma, iṇapīḷitāti attho. Iṇaṭṭhātipi pāṭho, iṇe ṭhitāti attho. Ye rājacorachātakarogabhayānaṃ aññatarena abhibhūtā upaddutā pabbajanti, te bhayaṭṭā nāma, bhayapīḷitāti attho. Bhayaṭṭhātipi pāṭho, bhaye [Pg.278] ṭhitāti attho. Ājīvikāpakatāti ājīvikāya upaddutā abhibhūtā, puttadāraṃ posetuṃ asakkontāti attho. Otiṇṇāmhāti anto anupaviṭṭhā. 'राजाभिनीता' इत्यादी शब्दांमध्ये: जे राजाची संपत्ती हडप करून राजाकडून तुरुंगात टाकले गेले असता, तिथून पळून जाऊन प्रव्रजित होतात, त्यांना 'राजाभिनीत' म्हणतात. कारण राजाने त्यांना तुरुंगात पाठवले म्हणून ते 'राजाभिनीत' होत. पण ज्यांना चोरांनी अरण्यात पकडले असता, काही जणांना मारले जात असताना, काही जण म्हणतात, 'स्वामी, जर तुम्ही आम्हाला सोडले, तर आम्ही घरी न राहता प्रव्रजित होऊ. तिथे आम्ही जी काही बुद्धपूजा इत्यादी पुण्यकर्मे करू, त्या पुण्याचा वाटा तुम्हाला देऊ.' असे म्हणून त्यांच्याकडून सुटका झाल्यावर जे प्रव्रजित होतात, त्यांना 'चोराभिनीत' म्हणतात. कारण चोरांनी त्यांना मारण्याच्या स्थितीपर्यंत आणले होते, म्हणून ते 'चोराभिनीत' होत. पण जे कर्ज घेऊन ते परत करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे पळून जाऊन प्रव्रजित होतात, त्यांना 'इणट्ट' म्हणतात, म्हणजेच कर्जाने पीडित (इणपीळित), असा अर्थ आहे. 'इणट्ठा' असाही पाठ आहे, कर्जात बुडालेले, असा अर्थ आहे. जे राजा, चोर, दुष्काळ आणि रोग यांच्या भयांपैकी एखाद्या भयाने ग्रस्त किंवा उपद्रुत होऊन प्रव्रजित होतात, त्यांना 'भयट्ट' म्हणतात, म्हणजेच भयाने पीडित (भयपीळित), असा अर्थ आहे. 'भयट्ठा' असाही पाठ आहे, भयामध्ये राहिलेले, असा अर्थ आहे. 'आजीविकापक्ता' म्हणजे उपजीविकेच्या साधनांनी उपद्रुत किंवा ग्रस्त झालेले, जे आपल्या पत्नी-मुलांचे संगोपन करण्यास असमर्थ आहेत, असा अर्थ आहे. 'ओतिण्णाम्हा' म्हणजे मनात शोक इत्यादी गोष्टींनी ग्रासलेले. So ca hoti abhijjhālūti idaṃ so kulaputto ‘‘dukkhassa antaṃ karissāmī’’tiādivasena cittaṃ uppādetvā pabbajito, aparabhāge, taṃ pabbajjaṃ tathārūpaṃ kātuṃ na sakkoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha abhijjhālūti parabhaṇḍānaṃ abhijjhāyitā. Tibbasārāgoti bahalarāgo. Byāpannacittoti pūtibhāvena vipannacitto. Paduṭṭhamanasaṅkappoti tikhiṇasiṅgo viya goṇo duṭṭhacitto. Muṭṭhassatīti bhattanikkhittakāko viya naṭṭhassati, idha kataṃ ettha nassati. Asampajānoti nippañño. Khandhādiparicchedarahito. Asamāhitoti caṇḍasote baddhanāvā viya upacārappanābhāvena asaṇṭhito. Vibbhantacittoti bandhāruḷhamago viya santamano. Pākatindriyoti yathā gihī puttadhītaro olokento asaṃvutindriyo hoti, evaṃ asaṃvutindriyo. 'सो च होति अभिज्झाळु' (आणि तो लोभी असतो) हे वाक्य: तो कुलपुत्र 'मी दुःखाचा अंत करीन' असा विचार करून प्रव्रजित झाला, पण नंतरच्या काळात तो त्या प्रव्रज्येचे तशा प्रकारे पालन करू शकत नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अभिज्झाळु' म्हणजे दुसऱ्यांच्या वस्तूंचा लोभ धरणारा. 'तिब्बसारागो' म्हणजे तीव्र आसक्ती असलेला. 'ब्यापन्नचित्तो' म्हणजे द्वेषाने दूषित झालेले चित्त असलेला. 'पदुट्ठमनसङ्कप्पो' म्हणजे तीक्ष्ण शिंगे असलेल्या बैलाप्रमाणे दुष्ट चित्त असलेला. 'मुट्ठस्सति' म्हणजे अन्नाच्या पात्रावर नजर ठेवलेल्या कावळ्याप्रमाणे स्मृती गमावलेला; येथे केलेले कर्म येथेच विसरणारा. 'असम्पजानो' म्हणजे प्रज्ञारहित, स्कंध इत्यादींचे वर्गीकरण करण्याचे ज्ञान नसलेला. 'असमाहितो' म्हणजे वेगवान प्रवाहात बांधलेल्या नौकेप्रमाणे उपचार आणि अप्पना समाधीच्या अभावामुळे अस्थिर चित्त असलेला. 'विब्भन्तचित्तो' म्हणजे जाळ्यात अडकलेल्या हरिणाप्रमाणे चंचल मन असलेला. 'पाकतइन्द्रियो' म्हणजे ज्याप्रमाणे गृहस्थ आपल्या मुलाबाळांकडे पाहताना असंयत इंद्रियांचा असतो, त्याप्रमाणे असंयत इंद्रिये असलेला. Chavālātanti chavānaṃ daḍḍhaṭṭhāne alātaṃ. Ubhatopadittaṃ majjhe gūthagatanti pamāṇena aṭṭhaṅgulamattaṃ dvīsu ṭhānesu ādittaṃ majjhe gūthamakkhitaṃ. Neva gāmeti sace hi taṃ yuganaṅgalagopānasipakkhapāsakādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā assa, gāme kaṭṭhatthaṃ phareyya. Sace khettakuṭiyaṃ kaṭṭhattharamañcakādīnaṃ atthāya upanetuṃ sakkā, araññe kaṭṭhatthaṃ phareyya. Yasmā pana ubhayathāpi na sakkā, tasmā evaṃ vuttaṃ. Gihibhogā ca parihīnoti yo agāre vasantehi gihīhi dāyajje bhājiyamāne bhogo laddhabbo assa, tato ca parihīno. Sāmaññatthañcāti ācariyupajjhāyānaṃ ovāde ṭhatvā pariyattipaṭivedhavasena pattabbaṃ sāmaññatthañca. Imañca pana upamaṃ satthā na dussīlassa vasena āhari, parisuddhasīlassa pana alasassa abhijjhādīhi dosehi upahatassa puggalassa imaṃ upamaṃ āhari. 'छवाळातं' म्हणजे प्रेत जाळण्याच्या ठिकाणचे (स्मशानातील) कोलीत. 'उभतोपदित्तं मज्झे गूथगतं' म्हणजे लांबीने सुमारे आठ बोटे असलेले, दोन्ही टोकांना पेटलेले आणि मध्ये विष्ठेने माखलेले. 'नेव गामे' (गावातही नाही): जर ते लाकूड जू, नांगर, वळचणीचे लाकूड इत्यादींच्या कामासाठी वापरता आले असते, तर ते गावातील लाकडाचे काम पूर्ण करू शकले असते. जर ते शेतातील झोपडीत मचाण, खाट इत्यादींच्या कामासाठी वापरता आले असते, तर ते अरण्यातील लाकडाचे काम पूर्ण करू शकले असते. पण ज्या अर्थी दोन्ही ठिकाणी त्याचा उपयोग होऊ शकत नाही, म्हणून असे म्हटले आहे. 'गिहिभोगा च परिहीनो' म्हणजे घरात राहणाऱ्या गृहस्थांना वारसाहक्काने मिळणाऱ्या ज्या भोगांचा लाभ झाला असता, त्या भोगांपासून तो वंचित झाला आहे. 'सामञ्ञत्थञ्च' म्हणजे आचार्य आणि उपाध्यायांच्या उपदेशात राहून, परियत्ती (अभ्यास) आणि पटिवेध (साक्षात्कार) यांच्याद्वारे प्राप्त होणारे श्रमणत्वाचे फळ देखील तो पूर्ण करू शकत नाही. आणि ही उपमा शास्त्यांनी दुःशीलाच्या संदर्भात दिली नाही, तर शुद्ध शील असलेल्या पण आळशी आणि लोभ इत्यादी दोषांनी ग्रस्त असलेल्या व्यक्तीसाठी ही उपमा दिली आहे. Tayome, bhikkhaveti kasmā āraddhaṃ? Imassa puggalassa chavālātasadisabhāvo neva mātāpitūhi kato, na ācariyupajjhāyehi, imehi pana pāpavitakkehi katoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Animittaṃ vā samādhinti [Pg.279] vipassanāsamādhiṃ. So hi niccanimittādīnaṃ samugghātanena animittoti vuccati. Ettha ca cattāro satipaṭṭhānā missakā, animittasamādhi pubbabhāgo. Animittasamādhi vā missako, satipaṭṭhānā pubbabhāgāti veditabbā. हे भिक्खूंनो, हे तीन... (तयोमे भिक्खवे) हे कशासाठी सुरू केले गेले? या पुद्गलाची (व्यक्तीची) चितेवरील जळलेल्या लाकडासारखी अवस्था आई-वडिलांनी केलेली नाही, आचार्य किंवा उपाध्यायांनी केलेली नाही, तर या पापी विचारांनी (अकुशल वितर्कांनी) केली आहे, हे दर्शवण्यासाठी हे सुरू केले गेले. 'अनिमित्त समाधी' म्हणजे विपश्यना समाधी होय. कारण ती नित्यतेच्या निमित्तादींचा (नित्यत्वाच्या संकेतांचा) समूळ नाश करत असल्यामुळे तिला 'अनिमित्त' म्हटले जाते. आणि येथे चार सतिपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान) हे मिश्र आहेत आणि अनिमित्त समाधी हा पूर्वभाग (प्रारंभिक अवस्था) आहे. किंवा अनिमित्त समाधी मिश्र आहे आणि सतिपट्ठान हा पूर्वभाग आहे, असे समजावे. Dvemā, bhikkhave, diṭṭhiyoti idaṃ pana na kevalaṃ animittasamādhibhāvanā imesaṃyeva tiṇṇaṃ mahāvitakkānaṃ pahānāya saṃvattati, sassatucchedadiṭṭhīnampi pana samugghātaṃ karotīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Na vajjavā assanti niddoso bhaveyyaṃ. Sesamettha uttānameva. Iti bhagavā imasmimpi sutte desanaṃ tīhi bhavehi vinivattetvā arahattena kūṭaṃ gaṇhi. Desanāvasāne pañcasatā bhikkhū saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. Aṭṭhamaṃ. हे भिक्खूंनो, या दोन दृष्टी... (द्वेमा भिक्खवे दिट्ठियो) हे केवळ अनिमित्त समाधीची भावना या तीन महावितर्कांचा प्रहाण करण्यासाठीच कारणीभूत ठरत नाही, तर ती शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टींचेही समूळ उच्चाटन करते, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले गेले आहे. 'न वज्जवा अस्सं' म्हणजे 'मी दोषरहित व्हावे'. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे. अशा प्रकारे, भगवंतांनी या सुत्तातही तीन भवांच्या (अथवा काळांच्या) चक्रातून देशनेला फिरवून अर्हत्त्वाने तिचा कळस गाठला. देशनेच्या शेवटी पाचशे भिक्खूंनी प्रतिसंभिदांसह अर्हत्त्व प्राप्त केले. आठवे सुत्त समाप्त. 9. Pālileyyasuttavaṇṇanā ९. पालिलेय्यसुत्तवण्णना (पालिलेय्य सुत्ताचे वर्णन) 81. Navame cārikaṃ pakkāmīti kosambikānaṃ bhikkhūnaṃ kalahakāle satthā ekadivasaṃ dīghītissa kosalarañño vatthuṃ āharitvā ‘‘na hi verena verāni, sammantīdha kudācana’’ntiādīhi (dha. pa. 5) gāthāhi ovadati. Taṃdivasaṃ tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Dutiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi. Taṃdivasampi tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Tatiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi. Atha naṃ aññataro bhikkhu evamāha – ‘‘appossukko, bhante, bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharatu, mayametena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti. Satthā ‘‘pariyādiṇṇarūpacittā kho ime moghapurisā, na ime sakkā saññāpetu’’nti cintetvā – ‘‘kiṃ mayhaṃ imehi, ekacāravāsaṃ vasissāmī’’ti? So pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā kañcipi anāmantetvā ekova adutiyo cārikaṃ pakkāmi. ८१. नवव्या सुत्तात, 'चारिकं पक्कामि' (चारिकेसाठी निघाले) म्हणजे कोसाम्बीतील भिक्खूंच्या भांडणाच्या वेळी, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) एके दिवशी कोसलचा राजा दीघीतीची कथा सांगून "न हि वेरेन वेरानि, सम्मन्तीध कुदाचनं" (या जगात वैराने वैर कधीच शमत नाही) इत्यादी गाथांद्वारे त्यांना उपदेश केला. त्या दिवशी ते भांडण करत असतानाच रात्र संपून पहाट झाली. दुसऱ्या दिवशीही भगवंतांनी तीच कथा सांगितली. त्या दिवशीही ते भांडण करत असतानाच रात्र संपून पहाट झाली. तिसऱ्या दिवशीही भगवंतांनी तीच कथा सांगितली. तेव्हा एका भिक्खूने त्यांना असे म्हटले – "भंते, भगवंतांनी चिंतामुक्त होऊन, या जन्मातील सुखकारक विहारात (दृष्टधम्मसुखविहार) मग्न राहून विहार करावा. आम्ही या भांडणाने, कलहाने, विग्रहाने आणि वादाने काय ते पाहून घेऊ (प्रसिद्ध होऊ)." शास्त्यांनी विचार केला – "या मोघपुरुषांची चित्ते (क्लेशांनी) पूर्णपणे ग्रासलेली आहेत, यांना समजावणे शक्य नाही." त्यांनी विचार केला – "मला यांच्याशी काय करायचे आहे? मी एकाकीच विहार करेन." त्यांनी सकाळीच शरीरकृत्ये आटोपून, कोसाम्बीमध्ये पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) चारिका केली आणि कोणालाही न सांगता, सोबतीशिवाय एकटेच चारिकेसाठी निघून गेले. Yasmiṃ, āvuso, samayeti idaṃ thero yasmāssa ajja bhagavā ekena bhikkhunā saddhiṃ pakkamissati, ajja dvīhi, ajja satena, ajja sahassena, ajja ekakovāti sabbo bhagavato cāro vidito pākaṭo paccakkho, tasmā āha. "ज्या वेळी, आवुसो (मित्रा)..." (यस्मिं, आवुसो, समये) हे स्थविरांनी (आयुष्यमान आनंदांनी) म्हटले, कारण त्यांना भगवंतांची सर्व दिनचर्या (चारिका करण्याची पद्धत) पूर्णपणे ज्ञात, स्पष्ट आणि प्रत्यक्ष ठाऊक होती – की आज भगवान एका भिक्खूसोबत जातील, आज दोघांसोबत, आज शंभर जणांसोबत, आज हजार जणांसोबत की आज एकटेच जातील. म्हणूनच त्यांनी असे म्हटले. Anupubbenāti [Pg.280] gāmanigamapaṭipāṭiyā piṇḍāya caramāno ekacāravāsaṃ tāva vasamānaṃ bhikkhuṃ passitukāmo hutvā bālakaloṇakāragāmaṃ agamāsi. Tattha bhaguttherassa sakalapacchābhattañceva tiyāmarattiñca ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā punadivase tena pacchāsamaṇena piṇḍāya caritvā taṃ tattheva nivattetvā ‘‘samaggavāsaṃ vasamāne tayo kulaputte passissāmī’’ti pācīnavaṃsamigadāyaṃ agamāsi. Tesampi sakalapacchābhattañceva tiyāmarattiñca ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā te tattheva nivattetvā ekakova pālileyya nagarābhimukho pakkamitvā anupubbena pālileyyanagaraṃ sampatto. Tena vuttaṃ – ‘‘anupubbena cārikaṃ caramāno yena pālileyyakaṃ, tadavasarī’’ti. 'अनुपुब्बेन' (अनुक्रमे/हळूहळू) म्हणजे गावे आणि नगरांच्या अनुक्रमाने पिंडपातासाठी फिरत असताना, सर्वप्रथम एकाकी जीवन जगणाऱ्या भिक्खूला पाहण्याची इच्छा धरून ते 'बालकलोणकार' गावात गेले. तेथे स्थविर भगू यांना दुपारनंतरच्या संपूर्ण काळात आणि रात्रीच्या तिन्ही प्रहरांत एकाकी राहण्याचे फायदे सांगून, दुसऱ्या दिवशी त्यांच्यासोबत (अनुगामी भिक्खू म्हणून) पिंडपातासाठी चारिका केली. त्यांना तेथेच परत पाठवून, "एकोप्याने राहणाऱ्या तीन कुलपुत्रांना (अनुरुद्ध, नंदिय, किम्बिल) मी भेटेन" असा विचार करून ते 'पाचीनवंसमिगदाय' (पूर्ववंश मृगदाय) येथे गेले. त्यांनाही दुपारनंतरच्या संपूर्ण काळात आणि रात्रीच्या तिन्ही प्रहरांत एकाकी राहण्याचे फायदे सांगून, त्यांना तेथेच परत पाठवून, ते एकटेच पालिलेय्यक नगराच्या दिशेने निघाले आणि अनुक्रमे पालिलेय्यक नगरात पोहोचले. म्हणूनच म्हटले आहे – "अनुक्रमे चारिका करत ते पालिलेय्यक येथे पोहोचले." Bhaddasālamūleti pālileyyavāsino bhagavato dānaṃ datvā pālileyyato avidūre rakkhitavanasaṇḍo nāma atthi, tattha bhagavato paṇṇasālaṃ katvā ‘‘ettha vasathā’’ti paṭiññaṃ kāretvā vāsayiṃsu. Bhaddasālo pana tattheko manāpo laddhako sālarukkho. Bhagavā taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vanasaṇḍe paṇṇasālasamīpe tasmiṃ rukkhamūle viharati. Tena vuttaṃ ‘‘bhaddasālamūle’’ti. 'भद्दसालमूले' (भद्रसाल वृक्षाच्या मुळाशी) म्हणजे पालिलेय्यकच्या रहिवाशांनी भगवंतांना दान देऊन, पालिलेय्यकपासून जवळच असलेल्या 'रक्खितवनसंड' नावाच्या अरण्यात भगवंतांसाठी पर्णकुटी (पर्णशाळा) बांधली आणि "येथेच निवास करावा" अशी त्यांची संमती घेऊन त्यांना तेथे ठेवले. 'भद्रसाल' हा तेथील एक सुंदर आणि मनमोहक साल वृक्ष होता. भगवान त्या नगराचा आधार घेऊन (भिक्षेसाठी), त्या वनखंडात पर्णकुटीजवळ, त्या वृक्षाच्या मुळाशी विहार करत असत. म्हणूनच 'भद्रसाल वृक्षाच्या मुळाशी' असे म्हटले आहे. Evaṃ viharante panettha tathāgate aññataro hatthināgo hatthinīhi hatthipotakādīhi gocarabhūmititthogāhanādīsu ubbāḷho yūthe ukkaṇṭhito ‘‘kiṃ me imehi hatthīhī’’ti? Yūthaṃ pahāya manussapathaṃ gacchanto pālileyyakavanasaṇḍe bhagavantaṃ disvā ghaṭasahassena nibbāpitasantāpo viya nibbuto hutvā satthu santike aṭṭhāsi. So tato paṭṭhāya satthu vattapaṭivattaṃ karonto mukhadhovanaṃ deti, nhānodakaṃ āharati, dantakaṭṭhaṃ deti, pariveṇaṃ sammajjati, araññato madhurāni phalāphalāni āharitvā satthuno deti. Satthā paribhogaṃ karoti. तथागत अशा प्रकारे विहार करत असताना, तेथील एक हत्ती (हत्तीराज) चरण्याच्या जागेवर, पाणवठ्यावर इत्यादी ठिकाणी हत्तिणी आणि पिल्लांमुळे त्रस्त होऊन आणि कळपाला कंटाळून विचार करू लागला – "मला या हत्तींशी काय करायचे आहे?" तो कळप सोडून मानवी मार्गाने जात असताना, त्याने पालिलेय्यक वनखंडात भगवंतांना पाहिले. हजार घागरी पाण्याने जणू काही त्याचा दाह शांत व्हावा, तसा तो शांत (शीतल) होऊन शास्त्यांच्या जवळ उभा राहिला. तेव्हापासून तो शास्त्यांची सेवा-शुश्रूषा (वत्त-पटीवत्त) करू लागला; तो तोंड धुण्यासाठी पाणी देऊ लागला, आंघोळीसाठी पाणी आणू लागला, दंतकाष्ठ (दातून) देऊ लागला, अंगण झाडू लागला आणि जंगलातून गोड फळे आणून शास्त्यांना देऊ लागला. शास्ते त्याचा स्वीकार (उपभोग) करत असत. Ekadivasaṃ satthā rattibhāgasamanantare caṅkamitvā pāsāṇaphalake nisīdi. Hatthīpi avidūre ṭhāne aṭṭhāsi. Satthā pacchato oloketvā na kiñci addasa, evaṃ purato ca ubhayapassesu ca. Athassa ‘‘sukhaṃ vatāhaṃ aññatra tehi bhaṇḍanakārakehi vasāmī’’ti cittaṃ uppajji. Hatthinopi ‘‘mayā nāmitasākhaṃ aññe khādantā natthī’’tiādīni cintetvā – ‘‘sukhaṃ vata ekakova [Pg.281] vasāmi, satthu vattaṃ kātuṃ labhāmī’’ti cittaṃ uppajji. Satthā attano cittaṃ oloketvā – ‘‘mama tāva īdisaṃ cittaṃ, kīdisaṃ nu kho hatthissā’’ti tassāpi tādisameva disvā ‘‘sameti no citta’’nti imaṃ udānaṃ udānesi – एके दिवशी शास्त्यांनी रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात चंक्रमण करून एका शिलाखंडावर (दगडी पाटावर) आसन ग्रहण केले. तो हत्तीही जवळच एका ठिकाणी उभा राहिला. शास्त्यांनी मागे वळून पाहिले असता त्यांना कोणीही दिसले नाही, तसेच पुढे आणि दोन्ही बाजूंनाही पाहिले. तेव्हा त्यांच्या मनात विचार आला – "त्या भांडखोर भिक्खूंपासून दूर राहून मी खरोखर सुखाने राहत आहे." हत्तीच्या मनातही विचार आला – "मी वाकवलेल्या फांद्या खाणारे आता इतर कोणीही (हत्ती) येथे नाहीत... मी खरोखर एकटाच सुखाने राहत आहे आणि मला शास्त्यांची सेवा करण्याची संधी मिळत आहे." शास्त्यांनी स्वतःच्या चित्ताचे निरीक्षण केले आणि विचार केला – "माझे चित्त तर असे आहे, पण हत्तीचे चित्त कसे असेल बरे?" त्याचेही चित्त अगदी तसेच असल्याचे पाहून "आमचे चित्त जुळत आहे" असे म्हणून त्यांनी हा उदान (उद्गार) काढला – ‘‘Etaṃ nāgassa nāgena, īsādantassa hatthino; Sameti cittaṃ cittena, yadeko ramatī vane’’ti. (mahāva. 467); "या हत्तीराजाचे (बुद्धांचे) चित्त, नांगराच्या फाळासारखे सुळे असलेल्या त्या हत्तीच्या चित्ताशी जुळत आहे; कारण दोघेही एकाकी राहून वनात रममाण होत आहेत." Atha kho sambahulā bhikkhūti atha evaṃ tathāgate tattha viharante pañcasatā disāsu vassaṃvutthā bhikkhū. Yenāyasmā ānandoti ‘‘satthā kira bhikkhusaṅghaṃ paṇāmetvā araññaṃ paviṭṭho’’ti attano dhammatāya satthu santikaṃ gantuṃ asakkontā yenāyasmā ānando, tenupasaṅkamiṃsu. 'अथ खो सम्बहुला भिक्खू' (तेव्हा अनेक भिक्खू) म्हणजे तथागत तेथे अशा प्रकारे विहार करत असताना, वेगवेगळ्या दिशांना वर्षावास पूर्ण केलेले पाचशे भिक्खू आले. 'येनायस्मा आनन्दो' (जिथे आयुष्यमान आनंद होते) म्हणजे "शास्त्यांनी भिक्खू संघाला निरोप देऊन अरण्यात प्रवेश केला आहे" असे ऐकून, स्वतःहून शास्त्यांच्या जवळ जाण्यास असमर्थ असल्याने, ते जिथे आयुष्यमान आनंद होते, तिथे गेले. Anantarā āsavānaṃ khayoti maggānantaraṃ arahattaphalaṃ. Vicayasoti vicayena, tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvavicinanasamatthena ñāṇena paricchinditvāti attho. Dhammoti sāsanadhammo. Cattāro satipaṭṭhānātiādi ye ye koṭṭhāse paricchinditvā dhammo desito, tesaṃ pakāsanatthāya vuttaṃ. Samanupassanāti diṭṭhisamanupassanā. Saṅkhāro soti diṭṭhisaṅkhāro so. Tatojo so saṅkhāroti tato taṇhāto so saṅkhāro jāto. Taṇhāsampayuttesu cittesupi catūsu cittesu esa jāyati. Sāpi taṇhāti sā diṭṭhisaṅkhārassa paccayabhūtā taṇhā. Sāpi vedanāti sā taṇhāya paccayabhūtā vedanā. Sopi phassoti so vedanāya paccayo avijjāsamphasso. Sāpi avijjāti sā phassasampayuttā avijjā. ‘अनन्तरा आसवानं खयो’ (आसवांच्या क्षयानंतर लगेचच) म्हणजे मार्गाच्या अव्यवहित नंतर मिळणारे अरहत्तफल होय. ‘विचयसो’ म्हणजे विचयनाने (विश्लेषणाने); त्या त्या धर्मांच्या स्वभावाचे विश्लेषण करण्यास समर्थ असलेल्या देशना-ज्ञानाने परिच्छेद (निश्चित) करून, असा अर्थ आहे. ‘धम्मो’ म्हणजे शासनधर्म (परियत्ति धर्म). ‘चत्तारो सतिपट्ठाना’ (चार स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी ज्या ज्या भागांमध्ये विभागून धर्माचा उपदेश केला आहे, त्या भागांचे प्रकटीकरण करण्यासाठी हे म्हटले आहे. ‘समनुपस्सना’ म्हणजे दृष्टी-समनुपस्सना (मिथ्यादृष्टी). ‘संखारो सो’ म्हणजे तो दृष्टी-संस्कार होय. ‘ततोजो सो संखारो’ म्हणजे त्या तृष्णेपासून तो संस्कार उत्पन्न झाला आहे. तृष्णेने संप्रयुक्त असलेल्या चार चित्तांमध्येही हा दृष्टी-संस्कार उत्पन्न होतो. ‘सापि तण्हा’ म्हणजे दृष्टी-संस्काराला प्रत्यय (कारण) झालेल्या त्या तृष्णेला सूचित करते. ‘सापि वेदना’ म्हणजे तृष्णेला प्रत्यय झालेली ती वेदना होय. ‘सोपि फस्सो’ म्हणजे वेदनेचा प्रत्यय असलेला तो अविद्या-संपर्श होय. ‘सापि अविज्जा’ म्हणजे स्पर्शाशी संप्रयुक्त असलेली ती अविद्या होय. No cassaṃ, no ca me siyāti sace ahaṃ na bhaveyyaṃ, mama parikkhāropi na bhaveyya. Nābhavissaṃ, na me bhavissatīti sace pana āyatimpi ahaṃ na bhavissāmi, evaṃ mama parikkhāropi na bhavissati. Ettake ṭhāne bhagavā tena bhikkhunā gahitagahitadiṭṭhiṃ vissajjāpento āgato puggalajjhāsayenapi desanāvilāsenapi. Tatojo so saṅkhāroti taṇhāsampayuttacitte vicikicchāva natthi, kathaṃ vicikicchāsaṅkhāro taṇhāto jāyatīti? Appahīnattā. Yassa hi taṇhāya appahīnāya so [Pg.282] uppajjati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Diṭṭhiyāpi eseva nayo labbhatiyeva catūsu hi cittuppādesu sampayuttadiṭṭhi nāma natthi. Yasmā pana taṇhāya appahīnattā sā uppajjati, tasmā taṃ sandhāya tatrāpi ayamattho yujjati. Iti imasmiṃ sutte tevīsatiyā ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitā. Navamaṃ. ‘नो चस्सं, नो च मे सिया’ म्हणजे जर मी नसतो, तर माझे परिष्कृत (उपकरणे) देखील नसती. ‘ना भविस्सं, न मे भविस्सति’ म्हणजे जर भविष्यातही मी नसणार, तर माझे परिष्कृत देखील नसणार. या स्थानापर्यंत भगवान त्या भिक्खूने ग्रहण केलेली मिथ्यादृष्टी सोडवून घेण्यासाठी पुद्गल-अध्याशयाने (व्यक्तीच्या इच्छेनुसार) आणि देशना-विलासाने (उपदेशाच्या सौंदर्याने) प्रवृत्त झाले आहेत. ‘ततोजो सो संखारो’ या पाठात—तृष्णा-संप्रयुक्त चित्तात विचिकित्सा (शंका) नसतेच, मग विचिकित्सा-संस्कार तृष्णेपासून कसा उत्पन्न होतो? (तृष्णेचे) प्रहाण न झाल्यामुळे. कारण ज्या व्यक्तीची तृष्णा प्रहीण झालेली नसते, त्याला तो (विचिकित्सा-संस्कार) उत्पन्न होतो; त्याला उद्देशून हे म्हटले आहे. दृष्टीच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो; कारण चार चित्तोत्पादांमध्ये संप्रयुक्त दृष्टी नसते. परंतु तृष्णेचे प्रहाण न झाल्यामुळे ती उत्पन्न होते, म्हणून त्याला उद्देशून तेथेही हाच अर्थ योग्य ठरतो. अशा प्रकारे या सुत्तात तेवीस स्थानांमध्ये अरहत्तफलाप्रत पोहोचवून विपश्यनेचा उपदेश केला आहे. नववे सुत्त समाप्त. 10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā १०. पुण्णमसुत्तवण्णना (पुर्णिमा सुत्ताचे वर्णन). 82. Dasame tadahuposathetiādi pavāraṇasutte vitthāritameva. Kiñcideva desanti kiñci kāraṇaṃ. Sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasīti kasmā evamāha? So kira bhikkhu pañcasatabhikkhuparivāro. Ācariye pana ṭhitake pucchante sace te bhikkhū nisīdanti, satthari gāravaṃ kataṃ hoti, ācariye agāravaṃ. Sace uṭṭhahanti, ācariye gāravaṃ kataṃ hoti, satthari agāravaṃ. Iti nesaṃ cittaṃ anekaggaṃ bhavissati, desanaṃ sampaṭicchituṃ na sakkhissanti. Tasmiṃ pana nisīditvā pucchante tesaṃ cittaṃ ekaggaṃ bhavissati, desanaṃ sampaṭicchituṃ sakkhissantīti ñatvā bhagavā evamāha. Ime nu kho, bhanteti ayaṃ thero pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ ācariyo, pañcakkhandhamattampi nappajānātīti na vattabbo. Pañhaṃ pucchantena pana ‘‘ime pañcupādānakkhandhā, na aññe’’ti evaṃ jānantena viya hutvā pucchituṃ na vaṭṭati, tasmā ajānanto viya pucchati. Tepi cassa antevāsikā ‘‘amhākaṃ ācariyo ‘ahaṃ jānāmī’ti na katheti, sabbaññutaññāṇena pana saddhiṃ saṃsanditvāva kathetī’’ti sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissantītipi ajānanto viya pucchati. ८२. दहाव्या सुत्तात ‘तदहुपोसथे’ इत्यादी गोष्टी पवारणा सुत्तात सविस्तर सांगितल्याच आहेत. ‘किञ्चिदेव देसं’ म्हणजे काही कारण. ‘सके आसने निसीदित्वा पुच्छ यदाकङ्खसि’ (आपल्या आसनावर बसून जे विचारायचे आहे ते विचार) असे भगवंतांनी का म्हटले? कारण तो भिक्खू पाचशे भिक्खूंच्या परिवाराचा (शिष्यांचा) प्रमुख होता. जर आचार्य उभे राहून विचारू लागले आणि ते शिष्य भिक्खू बसून राहिले, तर शास्त्यांबद्दल (बुद्धांबद्दल) आदर व्यक्त होईल, पण आचार्यांबद्दल अनादर होईल. जर ते उभे राहिले, तर आचार्यांबद्दल आदर व्यक्त होईल, पण शास्त्यांबद्दल अनादर होईल. अशा प्रकारे त्यांचे चित्त विचलित (अनेकाग्र) होईल आणि ते देशना ग्रहण करू शकणार नाहीत. परंतु जर आचार्यांनी बसून विचारले, तर शिष्यांचे चित्त एकाग्र होईल आणि ते देशना ग्रहण करू शकतील, हे जाणून भगवंतांनी असे म्हटले. ‘इमे नु खो, भन्ते’ या पाठात—हे थेर पाचशे भिक्खूंचे आचार्य असूनही त्यांना पंचस्कंधांचेही ज्ञान नाही, असे म्हणता येणार नाही. परंतु प्रश्न विचारताना, “हे पाच उपादानस्कंध आहेत, याशिवाय इतर काही नाही” असे सर्व काही स्वतःला माहीत असल्यासारखे दाखवून विचारणे योग्य नाही; म्हणून ते न जाणणाऱ्यासारखे होऊन विचारतात. तसेच, त्यांचे शिष्य देखील विचार करतील की, “आमचे आचार्य ‘मला सर्व माहीत आहे’ असे स्वतःहून सांगत नाहीत, तर ते सर्वज्ञतेच्या ज्ञानाशी पडताळूनच बोलतात.” हे ऐकण्यायोग्य व विश्वास ठेवण्यायोग्य मानले जावे, या कारणाने देखील ते न जाणणाऱ्यासारखे होऊन विचारतात. Chandamūlakāti taṇhāchandamūlakā. Na kho bhikkhu taññeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhāti yasmā chandarāgamattaṃ pañcakkhandhā na hoti, tasmā idaṃ vuttaṃ. Yasmā pana sahajātato vā ārammaṇato vā khandhe muñcitvā upādānaṃ natthi, tasmā nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānanti vuttaṃ. Taṇhāsampayuttasmiñhi citte vattamāne taṃcittasamuṭṭhānarūpaṃ rūpakkhandho, ṭhapetvā taṃ taṇhaṃ sesā arūpadhammā cattāro khandhāti sahajātatopi khandhe muñcitvā upādānaṃ natthi. Upādānassa pana rūpādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjanato ārammaṇatopi pañcakkhandhe muñcitvā upādānaṃ natthi. Chandarāgavemattatāti chandarāganānattaṃ. Evaṃ kho bhikkhūti evaṃ rūpārammaṇassa chandarāgassa [Pg.283] vedanādīsu aññataraṃ ārammaṇaṃ akaraṇato siyā chandarāgavemattatā. Khandhādhivacananti khandhāti ayaṃ paññatti. Ayaṃ pana anusandhi na ghaṭiyati, kiñcāpi na ghaṭiyati, sānusandhikāva pucchā, sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Ayañhi thero tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayena pucchati, satthāpi tesaṃ tesaṃ ajjhāsayeneva vissajjeti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Dasamaṃ. ‘छन्दमूलका’ म्हणजे तृष्णा-छंद मूळ असलेली. ‘न खो भिक्खु तञ्ञေव उपादानं ते पञ्चुपादानक्खन्धा’ (हे भिक्खू, ते उपादान म्हणजेच हे पाच उपादानस्कंध नव्हेत) हे यासाठी म्हटले आहे, कारण केवळ छंदराग म्हणजेच पंचस्कंध नव्हेत. परंतु सहजात रूपाने किंवा आलंबन रूपाने स्कंधांना सोडून उपादान अस्तित्वात नसते, म्हणून ‘पाच उपादानस्कंधांशिवाय इतरत्र उपादान नाही’ असे म्हटले आहे. कारण तृष्णा-संप्रयुक्त चित्त प्रवृत्त असताना, त्या चित्तापासून समुत्थित होणारे रूप म्हणजे रूपस्कंध होय; आणि ती तृष्णा वगळता उर्वरित अरूप (नाम) धर्म म्हणजे चार स्कंध होत. अशा प्रकारे सहजात रूपानेही स्कंधांना सोडून उपादान नसते. तसेच, उपादान हे रूपादींपैकी कोणत्या तरी एकाला आलंबन करून उत्पन्न होत असल्यामुळे, आलंबन रूपानेही पंचस्कंधांना सोडून उपादान नसते. ‘छन्दरागवेमत्तता’ म्हणजे छंदरागाची विविधता (नानात्व). ‘एवं खो भिक्खू’ म्हणजे अशा प्रकारे रूप-आलंबन असलेल्या छंदरागाचे वेदना इत्यादींमध्ये इतर कोणतेही आलंबन न केल्यामुळे छंदरागाची विविधता असू शकते. ‘खन्धाधिवचनं’ म्हणजे ‘स्कंध’ ही संज्ञा (प्रज्ञप्ती). परंतु हा संदर्भ जुळत नाही; जरी तो जुळत नसला, तरीही प्रश्न संदर्भासहितच आहे आणि उत्तरही संदर्भासहितच आहे. कारण हे थेर त्या त्या भिक्खूंच्या आशयानुसार (इच्छेनुसार) विचारतात आणि शास्ते (बुद्ध) देखील त्यांच्या त्यांच्या आशयानुसारच उत्तर देतात. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्टच आहे. दहावे सुत्त समाप्त. Imassa ca pana vaggassa ekekasmiṃ sutte pañcasatā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattāti. आणि या वर्गाच्या प्रत्येक सुत्तात पाचशे-पाचशे भिक्खूंनी अरहत्तपद प्राप्त केले. Khajjanīyavaggo aṭṭhamo. खज्जनीयवग्गो आठवा (आठवा खज्जनीय वर्ग समाप्त). 9. Theravaggo ९. थेरवग्गो (थेर वर्ग). 1. Ānandasuttavaṇṇanā १. आनन्दसुत्तवण्णना (आनंद सुत्ताचे वर्णन). 83. Theravaggassa paṭhame mantāṇiputtoti, mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā putto. Upādāyāti āgamma ārabbha sandhāya paṭicca. Asmīti hotīti asmīti evaṃ pavattaṃ taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hoti. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti maṇḍanakasabhāvo maṇḍanakasīlo. Mukhanimittanti mukhapaṭibimbaṃ. Tañhi parisuddhaṃ ādāsamaṇḍalaṃ paṭicca paññāyati. Kiṃ pana taṃ olokayato sakamukhaṃ paññāyati, paramukhanti? Yadi sakaṃ bhaveyya, parammukhaṃ hutvā paññāyeyya, atha parassa bhaveyya, vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyya. Tasmā na taṃ attano, na parassa, ādāsaṃ pana nissāya nibhāsarūpaṃ nāma taṃ paññāyatīti vadanti. Atha yaṃ udake paññāyati, taṃ kena kāraṇenāti? Mahābhūtānaṃ visuddhatāya. Dhammo me abhisamitoti mayā ñāṇena catusaccadhammo abhisamāgato, sotāpannosmi jātoti kathesi. Paṭhamaṃ. ८३. थेर वर्गाच्या पहिल्या सुत्तात ‘मन्ताणिपुत्तो’ म्हणजे मन्ताणी नावाच्या ब्राह्मणीचा मुलगा. ‘उपादाय’ म्हणजे आश्रय घेऊन, आरंभ करून, उद्देशून, अवलंबून (प्रतीत्य). ‘अस्मीति होति’ म्हणजे ‘मी आहे’ अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे तृष्णा, मान आणि दृष्टी हे तीन प्रपंच होत. ‘दहरो’ म्हणजे तरुण (कोवळा). ‘युवा’ म्हणजे तारुण्याने युक्त असलेला. ‘मण्डनकजातिको’ म्हणजे नटण्याचा स्वभाव असलेला, शृंगार करण्याची सवय असलेला. ‘मुखनिमित्तं’ म्हणजे चेहऱ्याचे प्रतिबिंब; कारण ते स्वच्छ अशा आरशाच्या गोलाला अवलंबून दिसून येते. मग ते पाहणाऱ्याला स्वतःचा चेहरा दिसतो की दुसऱ्याचा चेहरा दिसतो? जर तो स्वतःचा चेहरा असता, तर तो पाठीमागचा भाग होऊन दिसला असता; आणि जर तो दुसऱ्याचा असता, तर तो वर्ण (रंग) इत्यादींनी भिन्न होऊन दिसला असता. म्हणून ते स्वतःचेही नाही आणि दुसऱ्याचेही नाही; परंतु आरशाचा आश्रय घेऊन ‘प्रतिबिंब रूप’ नावाचे ते दृश्य दिसते, असे म्हणतात. मग जे पाण्यात दिसते, ते कोणत्या कारणाने? महाभूतांच्या शुद्धतेमुळे (स्वच्छतेमुळे). ‘धम्मो मे अभिसमितो’ म्हणजे माझ्याद्वारे ज्ञानाने चतुरार्यसत्य धर्म साक्षात्कृत केला गेला आहे, “मी सोतापन्न झालो आहे” असे त्यांनी सांगितले. पहिले सुत्त समाप्त. 2. Tissasuttavaṇṇanā २. तिस्ससुत्तवण्णना (तिस्स सुत्ताचे वर्णन). 84. Dutiye [Pg.284] madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo viya akammañño. Disāpi meti ayaṃ puratthimā ayaṃ dakkhiṇāti evaṃ disāpi mayhaṃ na pakkhāyanti, na pākaṭā hontīti vadati. Dhammāpi maṃ na paṭibhantīti pariyattidhammāpi mayhaṃ na upaṭṭhahanti, uggahitaṃ sajjhāyitaṃ na dissatīti vadati. Vicikicchāti no mahāvicikicchā. Na hi tassa ‘‘sāsanaṃ niyyānikaṃ nu kho, na nu kho’’ti vimati uppajjati. Evaṃ panassa hoti ‘‘sakkhissāmi nu kho samaṇadhammaṃ kātuṃ, udāhu pattacīvaradhāraṇamattameva karissāmī’’ti. ८४. दुसऱ्या सुत्तात, 'मधुरकजातो विय' म्हणजे जणू काही शरीराला जडत्व आल्यामुळे ते अकार्यक्षम (अकर्मण्य) झाले आहे. 'दिशापि मे' म्हणजे "ही पूर्व दिशा आहे, ही दक्षिण दिशा आहे" अशा प्रकारे "मला दिशा देखील स्पष्ट होत नाहीत (दिसत नाहीत)" असे तो म्हणतो. 'धम्मापि मं न पटिभन्ति' म्हणजे "परियत्ति धर्म देखील माझ्या मनात उपस्थित होत नाहीत; शिकलेले आणि पठण (सज्झाय) केलेले धर्म मला आठवत नाहीत (दिसत नाहीत)" असे तो म्हणतो. 'विचिकिच्छा' म्हणजे सोळा प्रकारच्या वस्तूंविषयीचा मोठा संशय नव्हे. कारण त्या (पारमिता पूर्ण केलेल्या कुलपुत्राला) "बुद्धांचे शासन संसारातून मुक्त करणारे आहे की नाही?" असा संशय उत्पन्न होत नाही. परंतु त्याला असा विचार येतो की, "मी श्रमणधर्म आचरण्यास समर्थ होईन का, की केवळ पात्र आणि चीवर धारण करण्यापुरताच मर्यादित राहीन?" Kāmānametaṃ adhivacananti yathā hi ninnaṃ pallalaṃ olokentassa dassanarāmaṇeyyakamattaṃ atthi, yo panettha otarati, taṃ caṇḍamīnākulatāya ākaḍḍhitvā anayabyasanaṃ pāpeti, evamevaṃ pañcasu kāmaguṇesu cakkhudvārādīnaṃ ārammaṇe rāmaṇeyyakamattaṃ atthi, yo panettha gedhaṃ āpajjati, taṃ ākaḍḍhitvā nirayādīsu eva pakkhipanti. Appassādā hi kāmā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyoti imaṃ atthavasaṃ paṭicca ‘‘kāmānametaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Ahamanuggahenāti ahaṃ dhammāmisānuggahehi anuggaṇhāmi. Abhinandīti sampaṭicchi. Na kevalañca abhinandi, imaṃ pana satthu santikā assāsaṃ labhitvā ghaṭento vāyamanto katipāhena arahatte patiṭṭhāsi. Dutiyaṃ. 'कामा नमेतं अधिवचनं' (हे कामांचे अधिवचन आहे) याविषयी स्पष्टीकरण असे की, ज्याप्रमाणे एखाद्या खोल तलावाकडे पाहणाऱ्याला तो केवळ पाहण्यापुरताच रमणीय वाटतो, परंतु जो कोणी त्यात उतरतो, त्याला त्यातील हिंस्त्र माशांच्या गर्दीमुळे ओढून नेले जाते आणि तो विनाशाला प्राप्त होतो; त्याचप्रमाणे, पाच कामगुणांमध्ये चक्षुद्वार इत्यादींच्या आलंबनांमध्ये केवळ रमणीयता भासते, परंतु जो कोणी त्यात आसक्त होतो, त्याला ते ओढून घेऊन नरक इत्यादींमध्येच ढकलून देतात. "काम हे अल्प आस्वादाचे, बहुदुःखी आणि बहुआयासी (खूप त्रासदायक) आहेत, आणि त्यात दोषच अधिक आहेत" या अर्थाचा आश्रय घेऊन "हे कामांचे अधिवचन आहे" असे म्हटले आहे. 'अहमनुग्गहेन' म्हणजे "मी धर्म आणि आमिष या दोन्ही अनुग्रहांनी अनुगृहीत करतो." 'अभिनन्दि' म्हणजे आदरपूर्वक स्वीकार केला. त्याने केवळ आनंदच मानला नाही, तर शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध हा दिलासा मिळवून, प्रयत्न व परिश्रम करत काही दिवसांतच तो अर्हत पदावर प्रतिष्ठित झाला. दुसरे सुत्त समाप्त झाले. 3. Yamakasuttavaṇṇanā ३. यमकसुत्ताचे स्पष्टीकरण 85. Tatiye diṭṭhigatanti sace hissa evaṃ bhaveyya ‘‘saṅkhārā uppajjanti ceva nirujjhanti ca, saṅkhārappavattameva appavattaṃ hotī’’ti, diṭṭhigataṃ nāma na bhaveyya, sāsanāvacarikaṃ ñāṇaṃ bhaveyya. Yasmā panassa ‘‘satto ucchijjati vinassatī’’ti ahosi, tasmā diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ. Thāmasā parāmāsāti diṭṭhithāmena ceva diṭṭhiparāmāsena ca. ८५. तिसऱ्या सुत्तात, 'दिट्ठिगतं' (दृष्टिगत) म्हणजे जर त्याला असा विचार आला असता की, "संस्कार उत्पन्न होतात आणि नष्टही होतात, संस्कारांचे चक्रच पुन्हा उत्पन्न न होणारे (अप्रवृत्त) होते," तर त्याला 'दृष्टिगत' (मिथ्या दृष्टी) म्हटले गेले नसते, तर ते शासनाला अनुकूल असणारे ज्ञान झाले असते. परंतु, त्याला "सत्त्व (प्राणी) उच्छिन्न होतो, नष्ट होतो" असा विचार आल्यामुळे, त्याला 'दृष्टिगत' (मिथ्या दृष्टी) असे म्हटले गेले आहे. 'थामसा परामासा' म्हणजे दृष्टीच्या बळाने आणि दृष्टीच्या चुकीच्या आग्रहाने (परामर्शाने). Yenāyasmā sāriputtoti yathā nāma paccante kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā rājapurisā senāpatissa vā rañño vā santikaṃ gacchanti, evaṃ diṭṭhigatavasena tasmiṃ there kupite taṃ vūpasametuṃ asakkontā te bhikkhū yena dhammarājassa dhammasenāpati āyasmā sāriputto[Pg.285], tenupasaṅkamiṃsu. Evaṃbyākhoti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sammukhā paggayha vattuṃ asakkonto olambantena hadayena ‘‘evaṃbyākho’’ti āha. Taṃ kiṃ maññasi, āvusoti? Idaṃ thero tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘nāyaṃ attano laddhiyaṃ dosaṃ passati, dhammadesanāya assa taṃ pākaṭaṃ karissāmī’’ti cintetvā tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetuṃ ārabhi. 'येनायस्मा सारिपुत्तो' (जिथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते) याविषयी स्पष्टीकरण असे की, ज्याप्रमाणे सीमावर्ती भागात बंड किंवा अशांतता निर्माण झाल्यावर ती शांत करण्यास असमर्थ असलेले राजपुरुष सेनापतीकडे किंवा राजाकडे जातात; त्याचप्रमाणे, मिथ्या दृष्टीच्या प्रभावामुळे त्या स्थविरांच्या (यमक स्थविरांच्या) मनात अशांतता निर्माण झाल्यावर, ती शांत करण्यास असमर्थ असलेले ते भिक्खू धर्मराजाचे धर्मसेनापती आयुष्यमान सारिपुत्त यांच्याकडे गेले. 'एवंब्याखो' म्हणजे त्या भिक्खूंच्या समोर बोलल्याप्रमाणे स्थविरांच्या (सारिपुत्तांच्या) समोर स्वतःचे मत ठामपणे मांडण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, खिन्न अंतःकरणाने त्यांनी "अशा प्रकारे" असे म्हटले. "तुला काय वाटते, आवुसो?" हे स्थविरांनी (आयुष्यमान सारिपुत्तांनी) त्यांचे बोलणे ऐकून, "हा स्वतःच्या मतात असलेला दोष पाहत नाही, मी धम्मदेशनेद्वारे त्याला हा दोष स्पष्ट करून दाखवीन" असा विचार करून तीन आवर्तनांची (तिपरिवट्ट) देशना देण्यास प्रारंभ केला. Taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamaka, rūpaṃ tathāgatoti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Anuyogavattaṃ dāpanatthaṃ. Tiparivaṭṭadesanāvasānasmiñhi thero sotāpanno jāto. Atha naṃ anuyogavattaṃ dāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha? Tathāgatoti satto. Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇanti ime pañcakkhandhe sampiṇḍetvā ‘‘tathāgato’’ti samanupassasīti pucchati. Ettha ca te, āvusoti idaṃ therassa anuyoge bhummaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ettha ca te ettake ṭhāne diṭṭheva dhamme saccato thirato satte anupalabbhiyamāneti. Sace taṃ, āvusoti idametaṃ aññaṃ byākarāpetukāmo pucchati. Yaṃ dukkhaṃ taṃ niruddhanti yaṃ dukkhaṃ, tadeva niruddhaṃ, añño satto nirujjhanako nāma natthi, evaṃ byākareyyanti attho. "तुला काय वाटते, आवुसो यमक, रूप हा तथागत आहे का?" हा प्रश्न कशासाठी सुरू केला? प्रश्न विचारण्याच्या पद्धतीचे (अनुयोगवृत्त) उत्तर देण्यासाठी. कारण तीन आवर्तनांच्या देशनेच्या शेवटी ते स्थविर (यमक) स्रोतापन्न झाले. त्यानंतर त्यांना प्रश्न विचारण्याच्या पद्धतीचे उत्तर देण्यासाठी "तुला काय वाटते" इत्यादी विचारले. 'तथागत' म्हणजे सत्त्व (प्राणी). "रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार, विज्ञान या पाच स्कंधांना एकत्रित करून तू 'तथागत' म्हणून पाहतोस का?" असा प्रश्न विचारला आहे. 'एत्थ च ते, आवुसो' हे स्थविरांच्या प्रश्नातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. याचा अर्थ असा आहे - "या ठिकाणी, या वर्तमान स्थितीत (दिट्ठधम्म), सत्य आणि स्थिर रूपाने सत्त्व (प्राणी) उपलब्ध होत नसताना..." "जर तुला, आवुसो" हे वाक्य त्यांना दुसरे (अर्हत्त्वाचे) उत्तर देण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी विचारले आहे. "जे दुःख आहे, तेच निरुद्ध (नष्ट) झाले आहे; दुःखाव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही सत्त्व निरुद्ध होणारा नाही, असे उत्तर द्यावे" असा याचा अर्थ आहे. Etasseva atthassāti etassa paṭhamamaggassa. Bhiyyosomattāya ñāṇāyāti atirekappamāṇassa ñāṇassa atthāya, sahavipassanakānaṃ upari ca tiṇṇaṃ maggānaṃ āvibhāvatthāyāti attho. Ārakkhasampannoti antoārakkhena ceva bahiārakkhena ca samannāgato. Ayogakkhemakāmoti catūhi yogehi khemabhāvaṃ anicchanto. Pasayhāti pasayhitvā abhibhavitvā. Anupakhajjāti anupavisitvā. 'एतस्सेव अत्थस्स' म्हणजे याच पहिल्या मार्गाच्या (स्रोतापत्ती मार्गाच्या). 'भिय्योसोमत्ताय जाणाय' म्हणजे अधिक प्रमाणातील ज्ञानासाठी, म्हणजेच विपश्यनेसह वरील तीन मार्गांच्या प्रकटीकरणासाठी, असा अर्थ आहे. 'आरक्खसम्पन्नो' म्हणजे अंतर्गत आणि बाह्य संरक्षणाने युक्त असलेला. 'अयोगक्खेमकामो' म्हणजे चार योगांपासून सुरक्षितता न इच्छिणारा. 'पसय्ह' म्हणजे पराभूत करून (अभिभूत करून). 'अनुपखज्ज' म्हणजे जवळ प्रवेश करून. Pubbuṭṭhāyītiādīsu dūratova āgacchantaṃ disvā āsanato paṭhamataraṃ vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Tassa āsanaṃ datvā tasmiṃ nisinne pacchā nipatati nisīdatīti, pacchānipātī. Pātova vuṭṭhāya ‘‘ettakā kasituṃ gacchatha, ettakā vapitu’’nti vā sabbapaṭhamaṃ vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Sāyaṃ sabbesu attano attano vasanaṭṭhānaṃ gatesu gehassa samantato ārakkhaṃ saṃvidhāya dvārāni thaketvā sabbapacchā nipajjanatopi pacchānipātī. ‘‘Kiṃ karomi[Pg.286], ayyaputta? Kiṃ karomi ayyaputtā’’ti? Mukhaṃ olokento kiṃkāraṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvī. Manāpaṃ caratīti manāpacārī. Piyaṃ vadatīti piyavādī. Mittatopi naṃ saddaheyyāti mitto me ayanti saddaheyya. Vissāsaṃ āpajjeyyāti ekato pānabhojanādiṃ karonto vissāsiko bhaveyya. Saṃvissatthoti suṭṭhu vissattho. 'पुब्बुठ्ठायी' इत्यादी शब्दांमध्ये - मालकाला दुरूनच येताना पाहून आसनावरून सर्वात आधी उठणारा तो 'पुब्बुठ्ठायी' (आधी उठणारा) होय. त्याला आसन देऊन, तो बसल्यावर नंतर बसणारा तो 'पच्छानिपाती' (नंतर बसणारा) होय. किंवा सकाळी लवकर उठून "इतक्या लोकांनी नांगरणीसाठी जावे, इतक्या लोकांनी पेरणीसाठी जावे" असे सांगून सर्वांत आधी उठणारा तो 'पुब्बुठ्ठायी' होय. संध्याकाळी सर्वजण आपापल्या घरी गेल्यावर, घराभोवती संरक्षणाची व्यवस्था करून, दारे बंद करून सर्वांत शेवटी झोपणारा तो देखील 'पच्छानिपाती' होय. "स्वामी, मी काय करू? स्वामी, मी काय करू?" असे विचारत चेहऱ्याकडे पाहत कामाची आज्ञा ऐकणारा तो 'किंकारपटिस्सावी' (आज्ञाधारक) होय. मनासारखे (प्रिय) आचरण करणारा तो 'मनापचारी' होय. प्रिय बोलणारा तो 'पियवादी' होय. "हा माझा मित्र आहे" असा विश्वास वाटणारा तो 'मित्ततोपि नं सद्दहेय्य' होय. एकत्र खाणे-पिणे इत्यादी करून विश्वासू बनणारा तो 'विस्सासं आपज्जेय्य' होय. 'संविस्सट्ठो' म्हणजे अत्यंत विश्वासू. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – bālagahapatiputto viya hi vaṭṭasannissitakāle assutavā puthujjano, vadhakapaccāmitto viya abaladubbalā pañcakkhandhā, vadhakapaccāmittassa ‘‘bālagahapatiputtaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti upagatakālo viya paṭisandhikkhaṇe upagatā pañcakkhandhā, tassa hi ‘‘na me ayaṃ sahāyo, vadhakapaccatthiko aya’’nti ajānanakālo viya vaṭṭanissitaputhujjanassa pañcakkhandhe ‘‘na ime mayha’’nti agahetvā ‘‘mama rūpaṃ, mama vedanā, mama saññā, mama saṅkhārā, mama viññāṇa’’nti gahitakālo, vadhakapaccatthikassa ‘‘mitto me aya’’nti gahetvā sakkārakaraṇakālo viya ‘‘mama ime’’ti gahetvā pañcannaṃ khandhānaṃ nhāpanabhojanādīhi sakkārakaraṇakālo, ‘‘ativissattho me aya’’nti ñatvā sakkāraṃ karontasseva asinā sīsacchindanaṃ viya vissatthassa bālaputhujjanassa tikhiṇehi bhijjamānehi khandhehi jīvitapariyādānaṃ veditabbaṃ. येथे 'एवमेव खो' (तशाच प्रकारे) या पाठात ही उपमेची तुलना आहे. संसारात (वट्टात) आश्रित असताना अश्रुतवान पृथग्जन हा मूर्ख गृहपतीपुत्रासारखा जाणावा. अत्यंत दुर्बळ असलेले पंचस्कंध हे घातक शत्रूसारखे जाणावेत. घातक शत्रूने 'मी मूर्ख गृहपतीपुत्राची सेवा करीन' असे म्हणून जवळ येण्याच्या काळाप्रमाणे, प्रतिसंधीच्या क्षणी (जन्माच्या वेळी) पंचस्कंध जवळ येतात असे जाणावे. त्या मूर्ख गृहपतीपुत्राला 'हा माझा मित्र नाही, हा तर घातक शत्रू आहे' हे न समजण्याच्या काळाप्रमाणे, संसाराश्रित पृथग्जनाने पंचस्कंधांना 'हे माझे नाहीत' असे न स्वीकारता, 'हे माझे रूप, माझी वेदना, माझी संज्ञा, माझे संस्कार, माझे विज्ञान' असे चुकीचे ग्रहण करण्याचा काळ जाणावा. घातक शत्रूला 'हा माझा मित्र आहे' असे मानून त्याचा सत्कार करण्याच्या काळाप्रमाणे, 'हे माझे आहेत' असे मानून स्नान, भोजन इत्यादींद्वारे पाच स्कंधांचा सत्कार करण्याचा काळ जाणावा. 'हा माझ्यावर अत्यंत विश्वास ठेवून आहे' असे जाणून सत्कार करत असतानाच तलवारीने मस्तक कापण्याप्रमाणे, विश्वास ठेवलेल्या मूर्ख पृथग्जनाचा तीक्ष्ण आणि नष्ट होणाऱ्या स्कंधांमुळे होणारा जीवितेंद्रियाचा नाश (मृत्यू) जाणावा. Upetīti upagacchati. Upādiyatīti gaṇhāti. Adhiṭṭhātīti adhitiṭṭhati. Attā meti ayaṃ me attāti. Sutavā ca kho, āvuso, ariyasāvakoti yathā pana paṇḍito gahapatiputto evaṃ upagataṃ paccatthikaṃ ‘‘paccatthiko me aya’’nti ñatvā appamatto tāni tāni kammāni kāretvā anatthaṃ pariharati, atthaṃ pāpuṇāti, evaṃ sutavā ariyasāvakopi ‘‘na rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena pañcakkhandhe ahanti vā mamanti vā agahetvā, ‘‘paccatthikā me ete’’ti ñatvā rūpasattakaarūpasattakādivasena vipassanāya yojetvāva tatonidānaṃ dukkhaṃ parivajjetvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇāti. Sesamettha uttānameva. Tatiyaṃ. 'उपेति' म्हणजे जवळ जातो. 'उपादियति' म्हणजे ग्रहण करतो (घट्ट पकडतो). 'अधिट्ठाति' म्हणजे दृढ निश्चय करतो. 'अत्ता मे' म्हणजे 'हा माझा आत्मा आहे' असे मानून दृढ निश्चय करतो. 'सुतवा च खो, आवुसो, अरियसावको' (परंतु, हे बंधूंनो! श्रुतवान आर्यश्रावक) याविषयी स्पष्टीकरण: ज्याप्रमाणे एखादा बुद्धिमान गृहपतीपुत्र अशा प्रकारे जवळ आलेल्या शत्रूला 'हा माझा शत्रू आहे' असे ओळखून, अप्रमत्त (सावध) राहून, ती ती कामे करवून घेऊन अनर्थ टाळतो आणि हित साध्य करतो; त्याचप्रमाणे, श्रुतवान आर्यश्रावक देखील 'रूपाला आत्मा म्हणून पाहत नाही' इत्यादी पद्धतीने पंचस्कंधांना 'मी' किंवा 'माझे' असे न स्वीकारता, 'हे माझे शत्रू आहेत' असे ओळखून, रूपसत्तक आणि अरूपसत्तक इत्यादींच्या द्वारे विपश्यनेमध्ये स्वतःला जोडून, त्या स्कंधांमुळे निर्माण होणारे दुःख टाळून, अग्रफल अशा अर्हतपदाला प्राप्त करतो. या सूत्रातील उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. तिसरे सूत्र समाप्त. 4. Anurādhasuttavaṇṇanā ४. अनुराधसुत्तवण्णना (अनुराध सूत्राचे स्पष्टीकरण) 86. Catutthe araññakuṭikāyanti tasseva vihārassa paccante paṇṇasālāyaṃ. Taṃ tathāgatoti tumhākaṃ satthā tathāgato taṃ sattaṃ [Pg.287] tathāgataṃ. Aññatra imehīti tassa kira evaṃ ahosi ‘‘ime sāsanassa paṭipakkhā paṭivilomā, yathā ime bhaṇanti, na evaṃ satthā paññāpessati, aññathā paññāpessatī’’ti. Tasmā evamāha. Evaṃ vutte te aññatitthiyāti evaṃ therena attano ca paresañca samayaṃ ajānitvā vutte ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā therassa vāde dosaṃ dātukāmā te aññatitthiyā paribbājakā āyasmantaṃ anurādhaṃ etadavocuṃ. ८६. चौथ्या सूत्रात, 'अरञ्ञकुटिकांय' म्हणजे त्याच विहाराच्या शेवटी असलेल्या पर्णकुटीत. 'तं तथागतो' म्हणजे तुमचे शास्ता असलेले तथागत, त्या सत्त्व रूप तथागताला. 'अञ्ञत्र इमेहि' म्हणजे त्या अनुराध थेराच्या मनात असे आले की, 'हे इतर पंथांचे लोक शासनाचे (बुद्ध शासनाचे) विरोधी आणि प्रतिकूल आहेत. हे जसे म्हणतात, तसे शास्ता प्रज्ञापित करणार नाहीत, तर ते वेगळ्या प्रकारे प्रज्ञापित करतील.' म्हणून त्यांनी असे म्हटले. 'एवं वुत्ते ते अञ्ञतित्थिया' म्हणजे अशा प्रकारे थेरांनी स्वतःचा आणि इतरांचा सिद्धांत न जाणता उत्तर दिले असता, बुद्ध शासनाच्या सिद्धांताचे थोडेफार ज्ञान असणारे आणि थेरांच्या वादात दोष शोधू इच्छिणारे ते अन्यधर्मीय परिव्राजक आयुष्यमान अनुराधांना असे म्हणाले. Taṃ kiṃ maññasi anurādhāti satthā tassa kathaṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ bhikkhu attano laddhiyaṃ dosaṃ na jānāti, kārako panesa yuttayogo, dhammadesanāya eva naṃ jānāpessāmī’’ti tiparivaṭṭaṃ desanaṃ desetukāmo ‘‘taṃ kiṃ maññasi, anurādhā’’tiādimāha. Athassa tāya desanāya arahattappattassa anuyogavattaṃ āropento taṃ kiṃ maññasi, anurādha? Rūpaṃ tathāgatotiādimāha. Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhanti vaṭṭadukkhañceva vaṭṭadukkhassa ca nirodhaṃ nibbānaṃ paññapemi. Dukkhanti vā vacanena dukkhasaccaṃ gahitaṃ. Tasmiṃ gahite samudayasaccaṃ gahitameva hoti, tassa mūlattā. Nirodhanti vacanena nirodhasaccaṃ gahitaṃ. Tasmiṃ gahite maggasaccaṃ gahitameva hoti tassa upāyattā. Iti pubbe cāhaṃ, anurādha, etarahi ca catusaccameva paññapemīti dasseti. Evaṃ imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ. Catutthaṃ. 'तं किं मञ्ञसि अनुराध' (तुला काय वाटते, अनुराध?) याविषयी: शास्त्यांनी (भगवंतांनी) त्याचे बोलणे ऐकून विचार केला - 'हा भिक्षू स्वतःच्या मतातील दोष जाणत नाही. परंतु हा भिक्षू विपश्यनेचे कार्य करणारा आणि अत्यंत प्रयत्नशील आहे. मी धर्मदेशनेद्वारेच त्याला हे समजावून सांगेन.' असा विचार करून, तीन आवर्तने असलेली (तिपरिवट्ट) देशना देण्याच्या इच्छेने भगवंतांनी 'तुला काय वाटते, अनुराध?' इत्यादी विचारले. त्यानंतर, त्या देशनेद्वारे अर्हतपद प्राप्त झालेल्या त्या अनुराध थेरांना प्रश्न विचारण्याच्या उद्देशाने भगवंतांनी 'तुला काय वाटते, अनुराध? रूप हे तथागत आहे का?' इत्यादी विचारले. 'मी केवळ दुःख आणि दुःखाचा निरोध प्रज्ञापित करतो' म्हणजे संसार-दुःख (वट्टदुःख) आणि संसार-दुःखाचा निरोध असणारे निर्वाण प्रज्ञापित करतो. किंवा 'दुःख' या शब्दाने दुःखसत्य ग्रहण केले जाते. ते ग्रहण केले असता, समुदयसत्य आपोआपच ग्रहण केले जाते, कारण ते दुःखाचे मूळ आहे. 'निरोध' या शब्दाने निरोधसत्य ग्रहण केले जाते. ते ग्रहण केले असता, मार्गसत्य आपोआपच ग्रहण केले जाते, कारण तो निरोधाचा उपाय आहे. अशा प्रकारे, 'हे अनुराध! मी पूर्वीही आणि आताही केवळ चार आर्यसत्येच प्रज्ञापित करतो' असे भगवंत दर्शवतात. अशा प्रकारे, या सूत्रात केवळ संसार (वट्ट) आणि संसारातून मुक्ती (विवट्ट) याविषयीच सांगितले आहे. jokes चौथे सूत्र समाप्त. 5. Vakkalisuttavaṇṇanā ५. वक्कलिसुत्तवण्णना (वक्कलि सूत्राचे स्पष्टीकरण) 87. Pañcame kumbhakāranivesaneti kumbhakārasālāyaṃ. Thero kira vutthavasso pavāretvā bhagavantaṃ dassanāya āgacchati. Tassa nagaramajjhe mahāābādho uppajji, pādā na vahanti. Atha naṃ mañcakasivikāya kumbhakārasālaṃ āhariṃsu. Sā ca sālā tesaṃ kammasālā, na nivesanasālā. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kumbhakāranivesane viharatī’’ti. Bāḷhagilānoti adhimattagilāno. Samadhosīti samantato adhosi, calanākārena apacitiṃ dassesi. Vattaṃ kiretaṃ bāḷhagilānenapi buḍḍhataraṃ disvā uṭṭhānākārena apaciti dassetabbā. Tena pana ‘‘mā cali mā calī’’ti vattabbo. Santimāni āsanānīti buddhakālasmiñhi ekassapi bhikkhuno [Pg.288] vasanaṭṭhāne ‘‘sace satthā āgacchissati, idha nisīdissatī’’ti āsanaṃ paññattameva hoti antamaso phalakamattampi paṇṇasanthāramattampi. Khamanīyaṃ yāpanīyanti kacci dukkhaṃ khamituṃ iriyāpathaṃ vā yāpetuṃ sakkāti pucchati. Paṭikkamantīti nivattanti. Abhikkamantīti adhigacchanti. Paṭikkamosānanti paṭikkamo etāsaṃ. Sīlato na upavadatīti sīlaṃ ārabbha sīlabhāvena na upavadati. Cirapaṭikāhanti cirapaṭiko ahaṃ, cirato paṭṭhāya ahanti attho. Pūtikāyenāti attano suvaṇṇavaṇṇampi kāyaṃ bhagavā dhuvapaggharaṇaṭṭhena evamāha. Yo kho, vakkali, dhammanti idha bhagavā ‘‘dhammakāyo kho, mahārāja, tathāgato’’ti vuttaṃ dhammakāyataṃ dasseti. Navavidho hi lokuttaradhammo tathāgatassa kāyo nāma. ८७. पाचव्या सूत्रात, 'कुम्भकारनिवेसने' म्हणजे कुंभकारांच्या शाळेत. असे म्हटले जाते की, थेर (वक्कलि) वर्षावास पूर्ण करून आणि प्रवारणा करून भगवंतांच्या दर्शनासाठी येत होते. वाटेत शहराच्या मध्यभागी त्यांना तीव्र आजार उद्भवला, पाय शरीराचा भार पेलू शकत नव्हते. तेव्हा त्यांना खाटेच्या पालखीतून कुंभकाराच्या शाळेत आणण्यात आले. आणि ती शाळा ही त्यांची काम करण्याची शाळा होती, राहण्याचे घर नव्हते. त्याला उद्देशून 'कुंभकाराच्या घरात राहतात' असे म्हटले आहे. 'बाळ्हगिलाने' म्हणजे अत्यंत आजारी. 'समधोसि' म्हणजे सर्व बाजूंनी हालचाल केली, हालचालीच्या स्वरूपात आदर दर्शवला. असा नियमच आहे की, अत्यंत आजारी असलेल्या भिक्षूनेही आपल्यापेक्षा ज्येष्ठ भिक्षूला पाहून उठण्याचा प्रयत्न करून आदर दर्शवला पाहिजे. परंतु त्या ज्येष्ठाने 'हलू नकोस, हलू नकोस' असे म्हटले पाहिजे. 'सन्तिमानि आसनानि' (येथे आसने आहेत) याविषयी: बुद्धकाळात एका भिक्षूच्या राहण्याच्या ठिकाणीही 'जर शास्ता येथे आले, तर ते येथे बसतील' या विचाराने आसन नेहमी तयार ठेवलेले असायचे, अगदी लाकडी फळी किंवा पानांचे अंथरूण का असेना. 'खमनीयं यापनीयं' म्हणजे 'दुःख सहन करणे आणि शारीरिक हालचाली (इरियापथ) चालू ठेवणे शक्य आहे का?' असे भगवंत विचारतात. 'पटिक्कमन्ति' म्हणजे कमी होतात. 'अभिक्कमन्ति' म्हणजे वाढतात. 'पटिक्कमोसानं' म्हणजे त्या वेदनांचा कमी होण्याचा क्रम. 'सीलतो न उपवदति' म्हणजे शीलाच्या बाबतीत, शीलवान असण्याच्या दृष्टीने स्वतःचे मन स्वतःला दोष देत नाही ना. 'चिरपटिकाहं' म्हणजे 'चिरपटिको अहं' (मी दीर्घकाळापासून), म्हणजेच 'मी दीर्घकाळापासून' असा अर्थ आहे. 'पूतिकायेन' (सडणाऱ्या शरीराने) याविषयी: भगवंतांनी स्वतःचे सुवर्णवर्णाचे शरीर असूनही, त्यातून सतत घाण पाझरत असल्यामुळे त्याला 'पूतिकाय' असे म्हटले आहे. 'यो खो, वक्कलि, धम्मं' या पाठात भगवंत 'हे महाराज! तथागत हे खरोखर धम्मकाय आहेत' या वचनाद्वारे धम्मकायत्व दर्शवतात. कारण नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धम्म हाच तथागतांचा काय (शरीर) आहे. Idāni therassa tiparivaṭṭadhammadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Kāḷasilāti kāḷasilāvihāro. Vimokkhāyāti maggavimokkhatthāya. Suvimutto vimuccissatīti arahattaphalavimuttiyā vimutto hutvā vimuccissati. Tā kira devatā ‘‘yena nīhārena iminā vipassanā āraddhā, anantarāyena arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti ñatvā evamāhaṃsu. Apāpakanti alāmakaṃ. Satthaṃ āharesīti thero kira adhimāniko ahosi. So samādhivipassanāhi vikkhambhitānaṃ kilesānaṃ samudācāraṃ apassanto ‘‘khīṇāsavomhī’’ti saññī hutvā ‘‘kiṃ me iminā dukkhena jīvitena? Satthaṃ āharitvā marissāmī’’ti tikhiṇena satthena kaṇṭhanāḷaṃ chindi. Athassa dukkhā vedanā uppajji. So tasmiṃ khaṇe attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā avissaṭṭhakammaṭṭhānattā sīghaṃ mūlakammaṭṭhānaṃ ādāya sammasanto arahattaṃ pāpuṇitvāva kālamakāsi. Paccavekkhaṇā panassa ca kathaṃ ahosīti? Khīṇāsavassa ekūnavīsati paccavekkhaṇā na sabbāva avassaṃ laddhabbā, tikhiṇenāpi pana asinā sīse chijjante ekaṃ dve ñāṇāni avassaṃ uppajjanti. आता, वक्कलित्थेरांना तीन आवर्तनांची (त्रिपरावर्त) धर्मदेशना सुरू करण्याची इच्छा धरून, भगवंतांनी 'तं किं मञ्ञसि' (तुला काय वाटते?) इत्यादी वचन म्हटले. 'काळसिला' म्हणजे काळसिला विहार. 'विमोक्खाय' म्हणजे मार्गविमोक्षासाठी (अग्रमार्ग विमुक्तीसाठी). 'सुविमुत्तो विमुच्चिस्सति' म्हणजे अर्हत्त्वफलविमुक्तीने विमुक्त होऊन तो विमुक्त होईल. त्या (शुद्धावास) देवतांनी 'ज्या पद्धतीने याने विपश्यना सुरू केली आहे, त्या पद्धतीने हा कोणत्याही अडथळ्याशिवाय अर्हत्त्व प्राप्त करेल' असे जाणून असे म्हटले होते. 'अपापकं' म्हणजे जे वाईट नाही (उत्कृष्ट). 'शस्त्र आणले' कारण ते थेर अधिमानिक (अभिमान बाळगणारे) होते असे म्हणतात. त्यांनी समथ आणि विपश्यनेने दबलेल्या क्लेशांचा उद्भव न पाहिल्यामुळे 'मी क्षीणासव (अर्हत) झालो आहे' अशी संज्ञा करून, 'मला या दुःखद जीवनाचा काय उपयोग? मी शस्त्र आणून मरेन' असे म्हणून तीक्ष्ण शस्त्राने आपला गळा कापला. तेव्हा त्यांना तीव्र दुःखद वेदना उत्पन्न झाली. त्यांनी त्या क्षणी स्वतःचे पृथग्जनत्व ओळखून, कर्मस्थान न सोडल्यामुळे वेगाने मूळ कर्मस्थानाचे मनन करत अर्हत्त्व प्राप्त करूनच परिनिर्वाण प्राप्त केले. पण त्यांचे प्रत्यवेक्षण ज्ञान कसे झाले? क्षीणासवाला एकोणीस प्रत्यवेक्षणे सर्वच्या सर्व मिळणे आवश्यक नाही. तीक्ष्ण तलवारीने डोके कापले जात असतानाही एक किंवा दोन प्रत्यवेक्षण ज्ञाने स्वभावाने नक्कीच उत्पन्न होतात. Vivattakkhandhanti parivattakkhandhaṃ. Semānanti sayamānaṃ. Thero kira uttānako nipanno satthaṃ āhari. Tassa sarīraṃ yathāṭhitameva ahosi. Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā aṭṭhāsi. Ariyasāvakā hi yebhuyyena dakkhiṇapasseneva kālaṃ karonti. Tenassa sarīraṃ yathāṭhitaṃyeva ahosi. Sīsaṃ pana dakkhiṇapassena parivattitvā ṭhitaṃ. Taṃ sandhāya vivattakkhandho nāma jātotipi vadanti. Dhūmāyitattanti dhūmāyanabhāvaṃ[Pg.289]. Timirāyitattanti timirāyanabhāvaṃ. Dhūmavalāhakaṃ viya timiravalāhakaṃ viya cāti attho. Pañcamaṃ. 'विवत्तक्खन्धं' म्हणजे वळलेली मान असलेला. 'सेमानं' म्हणजे निजलेला. थेर उताणे निजून शस्त्र चालवते झाले असे म्हणतात. त्यांचे शरीर जसे होते तसेच राहिले, पण डोके उजव्या बाजूला वळून राहिले. कारण आर्य श्रावक बहुधा उजव्या कुशीवरच काळ (परिनिर्वाण) करतात. त्यामुळे त्यांचे शरीर जसे होते तसेच राहिले, पण डोके उजव्या बाजूला वळून राहिले. त्याला अनुसरून 'विवत्तक्खन्ध' (वळलेली मान असलेला) झाला असेही म्हणतात. 'धुमायितत्तं' म्हणजे धुमायमान भाव (धूर निघण्याची अवस्था). 'तिमिरायितत्तं' म्हणजे तिमिरमय भाव (अंधकारमय होण्याची अवस्था). धुराच्या ढगाप्रमाणे किंवा अंधकाराच्या ढगाप्रमाणे, असा अर्थ आहे. पाचवे सुत्त समाप्त. 6. Assajisuttavaṇṇanā ६. अस्सजिसुत्तवर्णना (अस्सजि सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 88. Chaṭṭhe kassapakārāmeti kassapaseṭṭhinā kārite ārāme. Kāyasaṅkhāreti assāsapassāse. So hi te catutthajjhānena passambhitvā passambhitvā vihāsi. Evaṃ hotīti idāni taṃ samādhiṃ appaṭilabhantassa evaṃ hoti. No cassāhaṃ parihāyāmīti kacci nu kho ahaṃ sāsanato na parihāyāmi? Tassa kira ābādhadosena appitappitā samāpatti parihāyi, tasmā evaṃ cintesi. Samādhisārakā samādhisāmaññāti samādhiṃyeva sārañca sāmaññañca maññanti. Mayhaṃ pana sāsane na etaṃ sāraṃ, vipassanāmaggaphalāni sāraṃ. So tvaṃ samādhito parihāyanto kasmā cintesi ‘‘sāsanato parihāyāmī’’ti. Evaṃ theraṃ assāsetvā idānissa tiparivaṭṭaṃ dhammadesanaṃ ārabhanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Athassa tiparivaṭṭadesanāvasāne arahattaṃ pattassa satatavihāraṃ dassento so sukhaṃ ce vedanaṃ vedayatītiādimāha. Tattha anabhinanditāti pajānātīti sukhavedanāya tāva abhinandanā hotu, dukkhavedanāya kathaṃ hotīti? Dukkhaṃ patvā sukhaṃ pattheti, yadaggena sukhaṃ pattheti, tadaggena dukkhaṃ patthetiyeva. Sukhavipariṇāmena hi dukkhaṃ āgatameva hotīti evaṃ dukkhe abhinandanā veditabbā. Sesaṃ pubbe vuttanayamevāti. Chaṭṭhaṃ. ८८. सहाव्या सुत्तात, 'कस्सपकारामे' म्हणजे कश्यप श्रेष्ठ्याने बांधलेल्या आरामात. 'कायसंखारे' म्हणजे श्वासोच्छ्वास. कारण ते (अस्सजित्थेर) त्या श्वासोच्छ्वासाला चतुर्थ ध्यानाने शांत करून करून राहत असत. 'एवं होति' म्हणजे आता ती समाधी प्राप्त न करू शकणाऱ्या अस्सजित्थेरांच्या मनात असा विचार येतो. 'नो चस्साहं परिहायामि' म्हणजे 'मी शासनातून भ्रष्ट तर होत नाही ना?' असा विचार त्यांच्या मनात येतो. आजारपणामुळे त्यांची समापत्ती (ध्यान) नष्ट झाली होती, म्हणून त्यांनी असा विचार केला. 'समाधिसारका समाधिसामञ्ञा' म्हणजे जे समाधीलाच सार आणि श्रामण्य मानतात. 'पण माझ्या शासनात केवळ समाधी हे सार नाही, तर विपश्यना मार्ग आणि फल हेच सार आहे. तू समाधीतून भ्रष्ट होत असताना 'मी शासनातून भ्रष्ट होत आहे' असा विचार का करतोस?' अशा प्रकारे थेरांना धीर देऊन, आता त्यांना तीन आवर्तनांची धर्मदेशना सुरू करताना भगवंतांनी 'तं किं मञ्ञसि' इत्यादी म्हटले. त्यानंतर त्रिपरावर्त देशनेच्या शेवटी अर्हत्त्व प्राप्त झालेल्या थेरांचा सततविहार दाखवताना 'सो सुखं चे वेदनां वेदयति' इत्यादी म्हटले. तेथे 'अनभिनन्दिताति पजानाति' म्हणजे सुखद वेदनेचे तर अभिनंदन (आसक्ती) होऊ शकते, पण दुःखद वेदनेचे कसे होईल? असे विचारल्यास—दुःखाला प्राप्त होऊन मनुष्य सुखाची इच्छा करतो. ज्या प्रमाणात तो सुखाची इच्छा करतो, त्या प्रमाणात तो दुःखाचीच इच्छा करत असतो. कारण सुखाच्या विपरिणामाने (बदलाने) दुःख नक्कीच येते. अशा प्रकारे दुःखातही अभिनंदन (आसक्ती) जाणली पाहिजे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. सहावे सुत्त समाप्त. 7. Khemakasuttavaṇṇanā ७. खेमकसुत्तवर्णना (खेमक सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 89. Sattame attaniyanti attano parikkhārajātaṃ. Asmīti adhigatanti asmīti evaṃ pavattā taṇhāmānā adhigatā. Sandhāvanikāyāti punappunaṃ gamanāgamanena. Upasaṅkamīti badarikārāmato gāvutamattaṃ ghositārāmaṃ agamāsi. Dāsakatthero pana catukkhattuṃ gamanāgamanena taṃdivasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍi. Kasmā pana taṃ therā pahiṇiṃsu? Vissutassa dhammakathikassa santikā dhammaṃ suṇissāmāti. Sayaṃ kasmā na gatāti? Therassa vasanaṭṭhānaṃ araññaṃ sambādhaṃ, tattha saṭṭhimattānaṃ therānaṃ ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā okāso natthīti na gatā. ‘‘Idhāgantvā amhākaṃ dhammaṃ kathetū’’tipi [Pg.290] kasmā pana na pahiṇiṃsūti? Therassa ābādhikattā. Atha kasmā punappunaṃ pahiṇiṃsūti? Sayameva ñatvā amhākaṃ kathetuṃ āgamissatīti. Theropi tesaṃ ajjhāsayaṃ ñatvāva agamāsīti. ८९. सातव्या सुत्तात, 'अत्तनियं' म्हणजे स्वतःचे परिष्कार (साहित्य/मालमत्ता). 'अस्मीति अधिगतं' म्हणजे 'मी आहे' (अस्मि) अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे तृष्णा आणि मान प्राप्त झाले. 'सन्धावनिकाय' म्हणजे वारंवार येण्या-जाण्याने. 'उपसङ्कमि' म्हणजे बदरिकारामातून सुमारे एक गाऊत अंतरावर असलेल्या घोषितारामात गेले. दासक थेर चार वेळा येण्या-जाण्याने त्या दिवशी दोन योजने अंतर चालले. पण थेरांनी त्यांना का पाठवले? 'प्रसिद्ध धर्मकथिकाकडून आम्ही धर्म ऐकू' म्हणून पाठवले. ते स्वतः का गेले नाहीत? थेरांचे राहण्याचे ठिकाण अरण्य होते आणि ते अरुंद होते. तेथे सुमारे साठ थेरांना उभे राहण्यासाठी किंवा बसण्यासाठी जागा नव्हती, म्हणून ते गेले नाहीत. 'येथे येऊन आम्हाला धर्म सांगावा' असे का पाठवले नाही? कारण थेर आजारी होते. मग वारंवार का पाठवले? 'ते स्वतःच आमचा हेतू जाणून आम्हाला धर्म सांगण्यासाठी येतील' असा विचार करून पाठवले. थेरांनीही त्यांचा हेतू जाणूनच तेथे गमन केले. Na khvāhaṃ, āvuso, rūpanti yo hi rūpameva asmīti vadati, tena itare cattāro khandhā paccakkhātā honti. Yo aññatra rūpā vadati, tena rūpaṃ paccakkhātaṃ hoti. Vedanādīsupi eseva nayo. Therassa pana samūhato pañcasupi khandhesu asmīti adhigato, tasmā evamāha. Hotevāti hotiyeva. Anusahagatoti sukhumo. Ūseti chārikākhāre. Khāreti ūsakhāre. Sammadditvāti temetvā khādetvā. 'न ख्वाहं, आवुसो, रूपं' म्हणजे—जो रूपालाच 'मी आहे' असे म्हणतो, त्याने इतर चार स्कंध सोडलेले असतात. जो रूपाव्यतिरिक्त इतरांना 'मी आहे' म्हणतो, त्याने रूप सोडलेले असते. वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. पण थेरांना पाचही स्कंधांच्या समूहामध्ये 'मी आहे' (अस्मि-मान) प्राप्त झाला होता, म्हणून त्यांनी असे म्हटले. 'होतेवा' म्हणजे होतेच. 'अनुसहगतो' म्हणजे सूक्ष्म. 'ऊसेति' म्हणजे राख आणि खारट पाण्यात. 'खारेति' म्हणजे खारट पाण्यात. 'सम्मदित्वा' म्हणजे ओले करून आणि मळ खाऊन टाकून. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – kiliṭṭhavatthaṃ viya hi puthujjanassa cittācāro, tayo khārā viya tisso anupassanā, tīhi khārehi dhotavatthaṃ viya desanāya madditvā ṭhito anāgāmino cittācāro, anusahagato ūsādigandho viya arahattamaggavajjhā kilesā, gandhakaraṇḍako viya arahattamaggañāṇaṃ gandhakaraṇḍakaṃ āgamma anusahagatānaṃ ūsagandhādīnaṃ samugghāto viya arahattamaggena sabbakilesakkhayo, gandhaparibhāvitavatthaṃ nivāsetvā chaṇadivase antaravīthiyaṃ sugandhagandhino vicaraṇaṃ viya khīṇāsavassa sīlagandhādīhi dasa disā upavāyantassa yathākāmacāro. 'एवमेव खो' येथे ही उपमेची तुलना आहे—मळकट कपड्याप्रमाणे पृथग्जनाची चित्तचर्या समजावी; तीन प्रकारच्या खारट पाण्याप्रमाणे तीन अनुपश्यना समजाव्यात; तीन प्रकारच्या खारट पाण्याने धुवून काढलेल्या कपड्याप्रमाणे, देशनेच्या खारट पाण्यात भिजवून राहिलेली अनागामीची चित्तचर्या समजावी; कपड्याला राहिलेल्या राखेच्या वासाप्रमाणे, अर्हत्त्वमार्गाने नष्ट करावयाचे सूक्ष्म क्लेश समजावेत; सुगंधाच्या डबीप्रमाणे अर्हत्त्वमार्गज्ञान समजावे; सुगंधाच्या डबीच्या संपर्काने कपड्यातील राखेचा वास पूर्णपणे नष्ट होण्याप्रमाणे, अर्हत्त्वमार्गाने सर्व क्लेशांचा क्षय होणे समजावे; आणि सुगंधित वस्त्र परिधान करून उत्सवाच्या दिवशी नगराच्या रस्त्यांवर सुगंधी तरुणाचे फिरणे जसे असते, त्याचप्रमाणे क्षीणासवाचे (अर्हताचे) शील-गंध इत्यादी गुणांच्या सुगंधाने दहा दिशा दरवळत स्वेच्छेने विहार करणे समजावे. Ācikkhitunti kathetuṃ. Desetunti pakāsetuṃ. Paññāpetunti jānāpetuṃ. Paṭṭhapetunti patiṭṭhāpetuṃ. Vivaritunti vivaṭaṃ kātuṃ. Vibhajitunti suvibhattaṃ kātuṃ. Uttānīkātunti uttānakaṃ kātuṃ. Saṭṭhimattānaṃ therānanti te kira therena kathitakathitaṭṭhāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā uparūpari sammasantā desanāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Theropi aññena nīhārena akathetvā vipassanāsahagatacitteneva kathesi. Tasmā sopi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ – ‘‘saṭṭhimattānaṃ therānaṃ bhikkhūnaṃ anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu āyasmato khemakassa cā’’ti. Sattamaṃ. 'आचिक्खितुं' म्हणजे सांगणे (कथन करणे). 'देसेतुं' म्हणजे प्रकाशित करणे. 'पञ्ञापेतुं' म्हणजे जाणवून देणे (माहिती देणे). 'पट्ठपेतुं' म्हणजे प्रस्थापित करणे. 'विवरितुं' म्हणजे उघडे (प्रकट) करणे. 'विभजितुं' म्हणजे सुविभक्त (विभागणी) करणे. 'उत्तानीकातुं' म्हणजे सुलभ (स्पष्ट) करणे. 'सट्ठिमत्तानं थेरानं' म्हणजे त्या सुमारे साठ थेरांनी, धम्मकथिकाने उपदेश केलेल्या प्रत्येक ठिकाणी विपस्सना प्रस्थापित करून, उत्तरोत्तर तिचे मनन करत देशनेच्या शेवटी अरहंतपद प्राप्त केले. ते थेर (खेमक) देखील इतर कोणत्याही पद्धतीने न सांगता केवळ विपस्सनायुक्त चित्तानेच उपदेश करत होते. त्यामुळे त्यांनीही अरहंतपद प्राप्त केले. म्हणूनच असे म्हटले आहे – 'सुमारे साठ थेर भिक्खूंची चित्ते उपादानरहित होऊन आसवांपासून विमुक्त झाली आणि आयुष्यमान खेमकाचेही.' सातवे सुत्त समाप्त. 8. Channasuttavaṇṇanā ८. छन्नसुत्तवण्णना (छन्न सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 90. Aṭṭhame [Pg.291] āyasmā channoti tathāgatena saddhiṃ ekadivase jāto mahābhinikkhamanadivase saddhiṃ nikkhamitvā puna aparabhāge satthu santike pabbajitvā ‘‘amhākaṃ buddho amhākaṃ dhammo’’ti evaṃ makkhī ceva paḷāsī ca hutvā sabrahmacārīnaṃ pharusavācāya saṅghaṭṭanaṃ karonto thero. Avāpuraṇaṃ ādāyāti kuñcikaṃ gahetvā. Vihārena vihāraṃ upasaṅkamitvāti ekaṃ vihāraṃ pavisitvā tato aññaṃ, tato aññanti evaṃ tena tena vihārena taṃ taṃ vihāraṃ upasaṅkamitvā. Etadavoca ovadantu manti kasmā evaṃ mahantena ussāhena tattha tattha gantvā etaṃ avocāti? Uppannasaṃvegatāya. Tassa hi parinibbute satthari dhammasaṅgāhakattherehi pesito āyasmā ānando kosambiṃ gantvā brahmadaṇḍaṃ adāsi. So dinne brahmadaṇḍe sañjātapariḷāho visaññībhūto patitvā puna saññaṃ labhitvā vuṭṭhāya ekassa bhikkhuno santikaṃ gato, so tena saddhiṃ kiñci na kathesi. Aññassa santikaṃ agamāsi, sopi na kathesīti evaṃ sakalavihāraṃ vicaritvā nibbinno pattacīvaraṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā uppannasaṃvego tattha tattha gantvā evaṃ avoca. ९०. आठव्या सुत्तात, 'आयूष्मन् छन्न' म्हणजे तथागतांसोबत एकाच दिवशी जन्मलेला, महाभिनिष्क्रमणाच्या दिवशी त्यांच्यासोबत बाहेर पडलेला, आणि नंतर शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध प्रव्रजित झालेला थेर; जो 'आमचा बुद्ध, आमचा धम्म' असे म्हणून गुणद्वेषी (मक्खी) आणि हेकेखोर (पळासी) बनून आपल्या सब्रह्मचाऱ्यांना कठोर शब्दांनी त्रास देत असे. 'अवापुरणं आदाया' म्हणजे किल्ली घेऊन. 'विहारेन विहारं उपसङ्कमित्वा' म्हणजे एका विहारात प्रवेश करून तिथून दुसऱ्या विहारात, तिथून आणखी दुसऱ्या विहारात, अशा प्रकारे त्या त्या विहारांतून फिरत त्या त्या विहारांमध्ये जाऊन. 'मला उपदेश करा, असे म्हणाला' – त्याने एवढ्या मोठ्या उत्साहाने ठिकठिकाणी जाऊन असे का म्हटले? संवेग (तीव्र पश्चात्ताप व भय) उत्पन्न झाल्यामुळे त्याने असे म्हटले. शास्त्यांच्या परिनिर्वाणानंतर धम्मसंगायना करणाऱ्या थेरांनी पाठवलेले आयुष्यमान आनंद कोसाम्बीला गेले आणि त्यांनी त्याला ब्रह्मदंड दिला. तो ब्रह्मदंड दिला असता, अत्यंत व्याकुळ होऊन तो मूर्च्छित पडला. पुन्हा शुद्धीवर येऊन उठून तो एका भिक्खूच्या जवळ गेला, पण तो भिक्खू त्याच्याशी काहीच बोलला नाही. तो दुसऱ्या भिक्खूच्या जवळ गेला, तोही काही बोलला नाही. अशा प्रकारे संपूर्ण विहारात फिरून खिन्न झालेला तो आपले पात्र आणि चीवर घेऊन वाराणशीला गेला आणि संवेग उत्पन्न झाल्यामुळे ठिकठिकाणी जाऊन असे बोलू लागला. Sabbe saṅkhārā aniccāti sabbe tebhūmakasaṅkhārā aniccā. Sabbe dhammā anattāti sabbe catubhūmakadhammā anattā. Iti sabbepi te bhikkhū theraṃ ovadantā aniccalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇanti dveva lakkhaṇāni kathetvā dukkhalakkhaṇaṃ na kathayiṃsu. Kasmā? Evaṃ kira nesaṃ ahosi – ‘‘ayaṃ bhikkhu vādī dukkhalakkhaṇe paññāpiyamāne rūpaṃ dukkhaṃ…pe… viññāṇaṃ dukkhaṃ, maggo dukkho, phalaṃ dukkhanti ‘tumhe dukkhappattā bhikkhū nāmā’ti gahaṇaṃ gaṇheyya, yathā gahaṇaṃ gahetuṃ na sakkoti, evaṃ niddosamevassa katvā kathessāmā’’ti dveva lakkhaṇāni kathayiṃsu. 'सब्बे सङ्खारा अनिच्चा' म्हणजे त्रिभूमीतील सर्व संस्कार अनित्य आहेत. 'सब्बे धम्मा अनत्ता' म्हणजे चतुर्भूमीतील सर्व धम्म अनात्म आहेत. अशा प्रकारे ते सर्व भिक्खू त्या थेराला उपदेश करताना अनित्य लक्षण आणि अनात्म लक्षण ही दोनच लक्षणे सांगत होते, त्यांनी दुःख लक्षण सांगितले नाही. का सांगितले नाही? त्यांच्या मनात असा विचार आला होता की, 'हा भिक्खू वाद घालणारा आहे. दुःख लक्षण प्रज्ञापित केले असता, रूप दुःख आहे... विज्ञाण दुःख आहे, मार्ग दुःख आहे, फल दुःख आहे, तर मग तुम्ही दुःखाला प्राप्त झालेले भिक्खू आहात, असा चुकीचा ग्रह तो करून घेईल. ज्या प्रकारे तो चुकीचा ग्रह करून घेणार नाही, अशा प्रकारे त्याला निर्दोष करूनच आम्ही धम्म सांगू.' म्हणून त्यांनी केवळ दोनच लक्षणे सांगितली. Paritassanā upādānaṃ uppajjatīti paritassanā ca upādānañca uppajjati. Paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attāti yadi rūpādīsu ekopi anattā, atha ko nāma me attāti evaṃ paṭinivattati ‘‘mayhaṃ mānasa’’nti. Ayaṃ kira thero paccaye apariggahetvā vipassanaṃ paṭṭhapesi, sāssa dubbalavipassanā attagāhaṃ pariyādātuṃ asakkuṇantī saṅkhāresu suññato [Pg.292] upaṭṭhahantesu ‘‘ucchijjissāmi vinassissāmī’’ti ucchedadiṭṭhiyā ceva paritassanāya ca paccayo ahosi. So ca attānaṃ pāpate papatantaṃ viya disvā, ‘‘paritassanā upādānaṃ uppajjati, paccudāvattati mānasaṃ, atha ko carahi me attā’’ti āha. Na kho panevaṃ dhammaṃ passato hotīti catusaccadhammaṃ passantassa evaṃ na hoti. Tāvatikā vissaṭṭhīti tattako vissāso. Sammukhā metanti thero tassa vacanaṃ sutvā, ‘‘kīdisā nu kho imassa dhammadesanā sappāyā’’ti? Cintento tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ vicinitvā kaccānasuttaṃ (saṃ. ni. 2.15) addasa ‘‘idaṃ āditova diṭṭhiviniveṭhanaṃ katvā majjhe buddhabalaṃ dīpetvā saṇhasukhumapaccayākāraṃ pakāsayamānaṃ gataṃ, idamassa desessāmī’’ti dassento ‘‘sammukhā meta’’ntiādimāha. Aṭṭhamaṃ. 'परितस्सना उपादानं उप्पज्जती' म्हणजे भीती आणि उपादान उत्पन्न होते. 'पच्चुदावत्तति मानसं, अथ को चरहि मे अत्ता' म्हणजे मन मागे फिरते, 'तर मग माझा आत्मा कोणता?' जर रूपादींमध्ये एकही आत्मा नसेल, तर मग माझा आत्मा कोणता? अशा प्रकारे 'माझे मन' मागे फिरते. या थेराने प्रत्ययांचे (कारणांचे) ग्रहण न करताच विपस्सना सुरू केली होती. ती त्याची दुर्बळ विपस्सना आत्मग्रहाचा नाश करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे, संस्कारांमध्ये शून्यता प्रकट झाली असता, 'मी नष्ट होईल, माझा विनाश होईल' अशी उच्छेददृष्टी आणि भीती निर्माण होण्यास कारणीभूत ठरली. आणि त्याने स्वतःला कड्यावरून खाली कोसळत असल्यासारखे पाहून, 'भीती आणि उपादान उत्पन्न होते, मन मागे फिरते, तर मग माझा आत्मा कोणता?' असे म्हटले. ‘न खो पनेवं धम्मं पस्सतो होती’ म्हणजे चारी आर्यसत्यांचा धम्म पाहणाऱ्याला असे वाटत नाही. ‘तावतिका विस्सट्ठी’ म्हणजे तितका विश्वास. ‘सम्मुखा मेतं’ म्हणजे थेरांनी (आयुष्यमान आनंदांनी) त्याचे बोलणे ऐकून, 'या छन्न थेराला उपदेश करण्यासाठी कोणता धम्म योग्य ठरेल?' असा विचार करत त्रिपिटकातील बुद्धवचनांचे संशोधन केले आणि त्यांना 'कच्चानसुत्त' दिसले. 'हे सुत्त सुरुवातीलाच मिथ्या दृष्टीचे निवारण करून, मध्ये बुद्धबळ दाखवून, सूक्ष्म व गहन अशा प्रतीत्यसमुत्पादाचे प्रकाशन करते, म्हणून मी त्याला हेच सुत्त उपदेश करीन' असे ठरवून त्यांनी 'संमुखा मे तं' (माझ्या समक्ष हे...) इत्यादी म्हटले. आठवे सुत्त समाप्त. 9-10. Rāhulasuttādivaṇṇanā ९-१०. राहुलसुत्तादिवण्णना (राहुल सुत्त इत्यादींचे स्पष्टीकरण) 91-92. Navamadasamāni rāhulasaṃyutte (saṃ. ni. 2.188) vuttatthāneva. Kevalaṃ hetāni ayaṃ theravaggoti katvā idhāgatānīti. Navamadasamāni. ९१-९२. नववे आणि दहावे सुत्त राहुल संयुत्तात सांगितलेल्या अर्थाचेच आहेत. केवळ हा 'थेरवग्ग' आहे असा विचार करून ते येथे आणले गेले आहेत. नववे व दहावे सुत्त समाप्त. Theravaggo navamo. थेरवग्ग नववा समाप्त. 10. Pupphavaggo १०. पुप्फवग्ग (पुष्प वर्ग) 1. Nadīsuttavaṇṇanā १. नदीसुत्तवण्णना (नदी सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 93. Pupphavaggassa paṭhame pabbateyyāti pabbate pavattā. Ohārinīti sote patitapatitāni tiṇapaṇṇakaṭṭhādīni heṭṭhāhārinī. Dūraṅgamāti nikkhantaṭṭhānato paṭṭhāya catupañcayojanasatagāminī. Sīghasotāti caṇḍasotā. Kāsātiādīni sabbāni tiṇajātāni. Rukkhāti eraṇḍādayo dubbalarukkhā. Te naṃ ajjholambeyyunti te tīre jātāpi onamitvā aggehi udakaṃ phusantehi adhiolambeyyuṃ, upari lambeyyunti attho. Palujjeyyunti samūlamattikāya saddhiṃ sīse pateyyuṃ. So tehi ajjhotthaṭo vālukamattikodakehi mukhaṃ pavisantehi mahāvināsaṃ pāpuṇeyya. ९३. पुप्फवग्गाच्या पहिल्या सुत्तात, ‘पब्बतेय्या’ म्हणजे पर्वतावर वाहणारी. ‘ओहारिनी’ म्हणजे प्रवाहामध्ये पडलेले गवत, पाने, लाकडे इत्यादी खाली वाहून नेणारी. ‘दूरङ्गमा’ म्हणजे उगमस्थानापासून चार-पाचशे योजने वाहून जाणारी. ‘सीघसोता’ म्हणजे वेगवान प्रवाह असलेली. ‘कासा’ इत्यादी सर्व गवताचे प्रकार आहेत. ‘रुक्खा’ म्हणजे एरंडासारखी दुर्बळ झाडे. ‘ते नं अज्झोलम्बेय्युं’ म्हणजे ती काठावर उगवलेली असली तरी वाकून पाण्याच्या प्रवाहाचा स्पर्श करणाऱ्या आपल्या शेंड्यांनी वरून लोंबकळत राहतील, असा अर्थ आहे. ‘पलुज्जेय्युं’ म्हणजे मुळासकट मातीच्या ढेकळासह डोक्यावर कोसळतील. तो मनुष्य त्यांच्याखाली दाबला जाऊन, वाळू, माती आणि पाणी तोंडात गेल्यामुळे मोठ्या विनाशाला प्राप्त होईल. Evameva [Pg.293] khoti ettha sote patitapuriso viya vaṭṭasannissito bālaputhujjano daṭṭhabbo, ubhatotīre kāsādayo viya dubbalapañcakkhandhā, ‘‘ime gahitāpi maṃ tāretuṃ na sakkhissantī’’ti tassa purisassa ajānitvā gahaṇaṃ viya ime khandhā ‘‘na mayhaṃ sahāyā’’ti bālaputhujjanassa ajānitvā catūhi gāhehi gahaṇaṃ, gahitagahitānaṃ palujjanattā purisassa byasanappatti viya catūhi gāhehi gahitānaṃ khandhānaṃ vipariṇāme bālaputhujjanassa sokādibyasanappatti veditabbā. Paṭhamaṃ. येथे ‘एवमेव खो’ (तशाच प्रकारे) या वाक्यात, प्रवाहामध्ये पडलेल्या मनुष्याप्रमाणे संसारात पडलेला अज्ञानी पृथग्जन समजावा. दोन्ही काठांवरील कास गवताप्रमाणे दुर्बळ पंचस्कंध समजावेत. 'हे पकडले तरी मला वाचवू शकणार नाहीत' हे न जाणता त्या मनुष्याने त्यांना पकडण्याप्रमाणे, 'हे स्कंध माझे सोबती नाहीत' हे न जाणता अज्ञानी पृथग्जनाने चार प्रकारच्या ग्रहांनी (उपादानांनी) त्यांना पकडणे समजावे. पकडलेले गवत मुळासकट उपटून पडल्यामुळे त्या मनुष्यावर या संकटाप्रमाणे, चार प्रकारच्या ग्रहांनी पकडलेल्या स्कंधांच्या विपरिणामामुळे (बदलामुळे) अज्ञानी पृथग्जनाला होणारी शोकादी संकटे समजावीत. पहिले सुत्त समाप्त. 2. Pupphasuttavaṇṇanā २. पुप्फसुत्तवण्णना (पुष्प सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 94. Dutiye vivadatīti ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubha’’nti yathāsabhāvena vadantena saddhiṃ ‘‘niccaṃ sukhaṃ attā subha’’nti vadanto vivadati. Lokadhammoti khandhapañcakaṃ. Tañhi lujjanasabhāvattā lokadhammoti vuccati. Kinti karomīti kathaṃ karomi? Mayhañhi paṭipattikathanameva bhāro, paṭipattipūraṇaṃ pana kulaputtānaṃ bhāroti dasseti. Imasmiṃ sutte tayo lokā kathitā. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, lokenā’’ti ettha hi sattaloko kathito, ‘‘atthi, bhikkhave, loke lokadhammo’’ti ettha saṅkhāraloko, ‘‘tathāgato loke jāto loke saṃvaḍḍho’’ti ettha okāsaloko kathito. Dutiyaṃ. ९४. दुसऱ्या सुत्तात 'विवाद करतो' म्हणजे 'अनित्य, दुःख, अनात्म, अशुचि' असे यथास्वभावाने (वास्तविकतेने) बोलणाऱ्या माझ्याशी (तथागतांशी) 'नित्य, सुख, आत्म, शुचि' असे अयथास्वभावाने (अवास्तविकतेने) बोलणारा विवाद करतो. 'लोकधम्म' म्हणजे पंचस्कंध होय. कारण ते नष्ट होण्याच्या स्वभावाचे असल्यामुळे त्याला 'लोकधम्म' असे म्हटले जाते. 'मी काय करू?' म्हणजे 'कसे करू?' (अंध, प्रज्ञाचक्षू नसलेल्या, काहीही न जाणणाऱ्या, धर्म न पाहणाऱ्या त्या अज्ञानी पृथग्जनाचे मी काय करू?) माझे काम केवळ प्रतिपत्ती (साधना) सांगणे हेच आहे, परंतु प्रतिपत्ती पूर्ण करणे हा कुलपुत्रांचा भार (कर्तव्य) आहे, असे ते दर्शवितात. या सुत्तात तीन लोक सांगितले आहेत. 'भिक्खूहो, मी लोकाशी (विवाद करत नाही)' यामध्ये 'सत्तलोक' (सत्त्वलोक) सांगितला आहे, 'भिक्खूहो, लोकात लोकधम्म आहे' यामध्ये 'संखारलोक' (संस्कारलोक) आणि 'तथागत लोकात जन्मले, लोकात वाढले' यामध्ये 'ओकासलोक' (अवकाशलोक) सांगितला आहे. दुसरे सुत्त समाप्त. 3. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā ३. फेणपिंडूपमसुत्तवण्णना (फेणपिंडोपम सुत्ताचे स्पष्टीकरण) 95. Tatiye gaṅgāya nadiyā tīreti ayujjhapuravāsino aparimāṇabhikkhuparivāraṃ cārikaṃ caramānaṃ tathāgataṃ attano nagaraṃ sampattaṃ disvā ekasmiṃ gaṅgāya nivattanaṭṭhāne mahāvanasaṇḍamaṇḍitappadese satthu vihāraṃ katvā adaṃsu. Bhagavā tattha viharati. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gaṅgāya nadiyā tīre’’ti. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesīti tasmiṃ vihāre vasanto bhagavā sāyanhasamayaṃ gandhakuṭito nikkhamitvā gaṅgātīre paññattavarabuddhāsane nisinno gaṅgāya nadiyā āgacchantaṃ mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ disvā, ‘‘mama sāsane pañcakkhandhanissitaṃ ekaṃ dhammaṃ kathessāmī’’ti cintetvā parivāretvā nisinne bhikkhū āmantesi. ९५. तिसऱ्या सुत्तात 'गंगा नदीच्या तीरावर' म्हणजे अयुज्झ (अयोध्या) नगरातील रहिवाशांनी असंख्य भिक्खूंच्या परिवारासह चारिका करत असलेल्या तथागतांना आपल्या नगरात आलेले पाहून, गंगेच्या एका वळणावर, महावनाच्या एका सुशोभित भागात शास्त्यांसाठी (बुद्धांसाठी) विहार बनवून दान केला. भगवान तिथे विहार करत होते. त्याला उद्देशून 'गंगा नदीच्या तीरावर' असे म्हटले आहे. 'तिथे भगवंतांनी भिक्खूंना संबोधित केले' म्हणजे त्या विहारात राहत असताना भगवंतांनी सायंकाळच्या वेळी गंधकुटीतून बाहेर पडून, गंगा नदीच्या तीरावर मांडलेल्या श्रेष्ठ बुद्धासनावर बसून, गंगा नदीतून वाहून येणारा एक मोठा फेणपिंड (फेसाचा गोळा) पाहून, 'माझ्या शासनात पंचस्कंधांवर आधारित एक धर्मोपदेश करीन,' असा विचार करून, भोवती वेढून बसलेल्या भिक्खूंना संबोधित केले. Mahantaṃ [Pg.294] pheṇapiṇḍanti uṭṭhānuṭṭhāne badarapakkappamāṇato paṭṭhāya anusotāgamanena anupubbena pavaḍḍhitvā pabbatakūṭamattaṃ jātaṃ, yattha udakasappādayo anekapāṇayo nivasanti, evarūpaṃ mahantaṃ pheṇapiṇḍaṃ. Āvaheyyāti āhareyya. So panāyaṃ pheṇapiṇḍo uṭṭhitaṭṭhānepi bhijjati, thokaṃ gantvāpi, ekadviyojanādivasena dūraṃ gantvāpi, antarā pana abhijjantopi mahāsamuddaṃ patvā avassameva bhijjati. Nijjhāyeyyāti olokeyya. Yoniso upaparikkheyyāti kāraṇena upaparikkheyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāroti, bhikkhave, pheṇapiṇḍamhi sāro nāma kiṃ bhaveyya? Vilīyitvā viddhaṃseyyeva. 'मोठा फेणपिंड' म्हणजे जागोजागी पिकलेल्या बोराच्या आकारापासून सुरू होऊन, प्रवाहाच्या दिशेने वाहताना हळूहळू वाढत जाऊन पर्वताच्या शिखराएवढा मोठा झालेला, ज्यामध्ये पाणसाप इत्यादी अनेक जीव राहतात, अशा प्रकारचा मोठा फेणपिंड होय. 'आवाहेय्य' म्हणजे वाहून आणावा. तो हा फेणपिंड उत्पन्न झालेल्या ठिकाणीही नष्ट होतो, थोडे पुढे जाऊनही नष्ट होतो, एक-दोन योजन इत्यादी दूर जाऊनही नष्ट होतो; आणि मध्येच नष्ट न झाल्यास महासागरात पोहोचल्यावर तर नक्कीच नष्ट होतो. 'निज्झायेय्य' म्हणजे पहावे (अवलोकावे). 'योनीसो उपपरिक्खेय्य' म्हणजे कारणासहित (योग्य प्रकारे) तपासणी करावी. 'भिक्खूहो, फेणपिंडात काय सार असणार?' म्हणजे 'भिक्खूहो, फेणपिंडात सार नावाचे काय असणार?' तो विरघळून नष्टच होणार. Evameva khoti yathā pheṇapiṇḍo nissāro, evaṃ rūpampi niccasāradhuvasāraattasāravirahena nissārameva. Yathā ca so ‘‘iminā pattaṃ vā thālakaṃ vā karissāmī’’ti gahetuṃ na sakkā, gahitopi tamatthaṃ na sādheti, bhijjati eva, evaṃ rūpampi niccanti vā dhuvanti vā ahanti vā mamanti vā gahetuṃ na sakkā, gahitampi na tathā tiṭṭhati, aniccaṃ dukkhaṃ anattā asubhaññeva hotīti evaṃ pheṇapiṇḍasadisameva hoti. Yathā vā pana pheṇapiṇḍo chiddāvachiddo anekasandhighaṭito bahūnaṃ udakasappādīnaṃ pāṇānaṃ āvāso, evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃ, kulavasenevettha asīti kimikulāni vasanti, tadeva tesaṃ sūtigharampi vaccakuṭipi gilānasālāpi susānampi, na te aññattha gantvā gabbhavuṭṭhānādīni karonti, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. 'त्याचप्रमाणे' म्हणजे ज्याप्रमाणे फेणपिंड निस्सार (सारहीन) असतो, त्याचप्रमाणे रूप देखील नित्य-सार, ध्रुव-सार आणि आत्म-सार विरहित असल्यामुळे निस्सारच आहे. आणि ज्याप्रमाणे 'याने मी पात्र किंवा वाटी बनवीन' असे म्हणून तो फेणपिंड पकडता येत नाही, आणि जरी तो पकडला तरी तो उद्देश साध्य होत नाही, तो नष्टच होतो; त्याचप्रमाणे रूपाला देखील 'हे नित्य आहे', 'ध्रुव आहे', 'मी आहे' किंवा 'माझे आहे' असे म्हणून पकडता येत नाही, आणि पकडले तरी ते तसे राहत नाही, ते अनित्य, दुःख, अनात्म आणि अशुचिच असते; अशा प्रकारे ते फेणपिंडासारखेच असते. किंवा ज्याप्रमाणे फेणपिंड हा छिद्रच छिद्र असलेला, अनेक सांध्यांनी जोडलेला आणि अनेक पाणसापांसारख्या प्राण्यांचे निवासस्थान असतो, त्याचप्रमाणे रूप देखील छिद्रच छिद्र असलेले, अनेक सांध्यांनी जोडलेले आहे; आणि कुळांच्या संख्येनुसार यात ऐंशी प्रकारचे जंतूंचे (किड्यांचे) कुळ राहतात. तेच त्यांचे प्रसूतिगृह, शौचालय, रुग्णालय आणि स्मशान देखील असते; ते इतरत्र कोठेही न जाता तिथेच गर्भधारणा व प्रसूती इत्यादी करतात. या दृष्टीनेही ते फेणपिंडासारखेच आहे. Yathā ca pheṇapiṇḍo ādito badarapakkamatto hutvā anupubbena pabbatakūṭamattopi hoti, evaṃ rūpampi ādito kalalamattaṃ hutvā anupubbena byāmamattampi gomahiṃsahatthiādīnaṃ vasena pabbatakūṭādimattaṃ hoti macchakacchapādīnaṃ vasena anekayojanasatapamāṇampi, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. Yathā ca pheṇapiṇḍo uṭṭhitamattopi bhijjati, thokaṃ gantvāpi, dūraṃ gantvāpi, samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati, evamevaṃ rūpampi kalalabhāvepi bhijjati abbudādibhāvepi, antarā pana abhijjamānampi vassasatāyukānaṃ vassasataṃ patvā avassameva bhijjati, maraṇamukhe cuṇṇavicuṇṇaṃ hoti, evampi pheṇapiṇḍasadisaṃ. आणि ज्याप्रमाणे फेणपिंड सुरुवातीला पिकलेल्या बोराच्या आकाराचा असतो आणि हळूहळू पर्वताच्या शिखराएवढा मोठा होतो, त्याचप्रमाणे रूप देखील सुरुवातीला 'कलल' (गर्भाची पहिली अवस्था) आकाराचे असते आणि हळूहळू (मनुष्यांच्या बाबतीत) एक व्याम (चार हात) एवढे मोठे होते, गाय, म्हैस, हत्ती इत्यादींच्या बाबतीत ते पर्वतशिखराएवढे मोठे होते, आणि मासे, कासव इत्यादींच्या बाबतीत ते अनेकशे योजन प्रमाणाचे देखील होते; या दृष्टीनेही ते फेणपिंडासारखेच आहे. आणि ज्याप्रमाणे फेणपिंड उत्पन्न होताच नष्ट होतो, थोडे पुढे जाऊनही, दूर जाऊनही, आणि समुद्रात पोहोचल्यावर तर नक्कीच नष्ट होतो; त्याचप्रमाणे रूप देखील 'कलल' अवस्थेतही नष्ट होते, 'अब्बुद' (गर्भाची दुसरी अवस्था) इत्यादी अवस्थेतही नष्ट होते, आणि मध्येच नष्ट न झाल्यास शंभर वर्षांचे आयुष्य असलेल्यांच्या बाबतीत शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर ते नक्कीच नष्ट होते, मृत्यूच्या मुखात ते चूर्ण-विचूर्ण होते; या दृष्टीनेही ते फेणपिंडासारखेच आहे. Kiñhi [Pg.295] siyā, bhikkhave, vedanāya sārotiādīsu vedanādīnaṃ pubbuḷādīhi evaṃ sadisatā veditabbā. Yathā hi pubbuḷo asāro evaṃ vedanāpi. Yathā ca so abalo agayhūpago, na sakkā taṃ gahetvā phalakaṃ vā āsanaṃ vā kātuṃ, gahitopi bhijjateva, evaṃ vedanāpi abalā agayhūpagā, na sakkā niccāti vā dhuvāti vā gahetuṃ, gahitāpi na tathā tiṭṭhati, evaṃ agayhūpagatāyapi vedanā pubbuḷasadisā. Yathā pana tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi pubbuḷo uppajjati ceva bhijjati ca, na ciraṭṭhitiko hoti, evaṃ vedanāpi uppajjati ceva bhijjati ca, na ciraṭṭhitikā hoti. Ekaccharakkhaṇe koṭisatasahassasaṅkhā uppajjitvā nirujjhati. Yathā ca pubbuḷo udakatalaṃ, udakabinduṃ, udakajallaṃ, saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati, evaṃ vedanāpi vatthuṃ ārammaṇaṃ kilesajallaṃ phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati. Evampi vedanā pubbuḷasadisā. 'भिक्खूहो, वेदनेत काय सार असणार?' इत्यादी वाक्यांमध्ये वेदना इत्यादींची पाण्याच्या बुडबुड्याशी असलेली समानता खालीलप्रमाणे जाणावी. ज्याप्रमाणे पाण्याचा बुडबुडा निस्सार असतो, त्याचप्रमाणे वेदना देखील निस्सार असते. आणि ज्याप्रमाणे तो निर्बळ आणि पकडण्यास अयोग्य असतो, त्याला पकडून फळी किंवा आसन बनवता येत नाही, आणि पकडला तरी तो फुटतोच; त्याचप्रमाणे वेदना देखील निर्बळ आणि पकडण्यास अयोग्य आहे, तिला 'नित्य' किंवा 'ध्रुव' म्हणून पकडता येत नाही, आणि पकडली तरी ती तशी राहत नाही; अशा प्रकारे पकडण्यास अयोग्य असल्यामुळे वेदना पाण्याच्या बुडबुड्यासारखीच आहे. आणि ज्याप्रमाणे त्या त्या पाण्याच्या थेंबावर बुडबुडा उत्पन्न होतो आणि नष्ट होतो, तो दीर्घकाळ टिकणारा नसतो; त्याचप्रमाणे वेदना देखील उत्पन्न होते आणि नष्ट होते, ती दीर्घकाळ टिकणारी नसते. एका चुटकीसरशी (क्षणभरात) कोट्यवधी वेळा ती उत्पन्न होऊन निरुद्ध (नष्ट) होते. आणि ज्याप्रमाणे पाण्याचा बुडबुडा हा पाण्याचा पृष्ठभाग, पाण्याचा थेंब, पाण्याचा मळ एकत्र करून फुगा बनवून आणि हवा पकडून अशा चार कारणांवर अवलंबून उत्पन्न होतो; त्याचप्रमाणे वेदना देखील वस्तू (इंद्रिय), आलंबन (विषय), क्लेशरूप मळ आणि स्पर्श-संघट्टन अशा चार कारणांवर अवलंबून उत्पन्न होते. या दृष्टीनेही वेदना पाण्याच्या बुडबुड्यासारखीच आहे. Saññāpi asārakaṭṭhena marīcisadisā. Tathā agayhūpagaṭṭhena. Na hi sakkā taṃ gahetvā pivituṃ vā nhāyituṃ vā bhājanaṃ vā pūretuṃ. Apica yathā marīci vipphandati, sañjātūmivegā viya khāyati, evaṃ nīlasaññādibhedā saññāpi nīlādianubhavanatthāya phandati vipphandati. Yathā ca marīci mahājanaṃ vippalambheti ‘‘puṇṇavāpi viya puṇṇanadī viya dissatī’’ti vadāpeti, evaṃ saññāpi vippalambheti, ‘‘idaṃ nīlakaṃ subhaṃ sukhaṃ nicca’’nti vadāpeti. Pītakādīsupi eseva nayo. Evaṃ saññā vippalambhanenāpi marīcisadisā. संज्ञा देखील निस्सारतेच्या अर्थाने मृगजळासारखी आहे. तसेच पकडण्यास अयोग्य असल्याच्या अर्थानेही (ती मृगजळासारखीच आहे). कारण त्याला (मृगजळाला) पकडून पिणे, स्नान करणे किंवा भांडे भरणे शक्य नाही. शिवाय, ज्याप्रमाणे मृगजळ थरथरते आणि तीव्र उष्णतेच्या लाटांप्रमाणे भासते, त्याचप्रमाणे नील-संज्ञा इत्यादी भेद असलेली संज्ञा देखील निळे इत्यादी अनुभवण्यासाठी थरथरते आणि चंचल होते. आणि ज्याप्रमाणे मृगजळ लोकांना भ्रमित करते आणि 'हा पाण्याने भरलेला तलाव आहे किंवा भरलेली नदी आहे असे दिसते' असे म्हणायला लावते, त्याचप्रमाणे संज्ञा देखील भ्रमित करते आणि 'हे निळे आहे, सुंदर आहे, सुखकारक आहे, नित्य आहे' असे म्हणायला लावते. पिवळे इत्यादी रंगांच्या बाबतीतही हाच नियम जाणावा. अशा प्रकारे भ्रमित करण्याच्या बाबतीतही संज्ञा मृगजळासारखीच आहे. Akukkukajātanti anto asañjātaghanadaṇḍakaṃ. Saṅkhārāpi asārakaṭṭhena kadalikkhandhasadisā, tathā agayhūpagaṭṭhena. Yatheva hi kadalikkhandhato kiñci gahetvā na sakkā gopānasiādīnaṃ atthāya upanetuṃ, upanītampi na tathā hoti, evaṃ saṅkhārāpi na sakkā niccādivasena gahetuṃ, gahitāpi na tathā honti. Yathā ca kadalikkhandho bahupattavaṭṭisamodhāno hoti, evaṃ saṅkhārakkhandho bahudhammasamodhāno. Yathā ca kadalikkhandho nānālakkhaṇo. Aññoyeva hi bāhirāya pattavaṭṭiyā vaṇṇo, añño tato abbhantaraabbhantarānaṃ, evameva saṅkhārakkhandhepi [Pg.296] aññadeva phassassa lakkhaṇaṃ, aññā cetanādīnaṃ, samodhānetvā pana saṅkhārakkhandhova vuccatīti evampi saṅkhārakkhandho kadalikkhandhasadiso. अकुक्कुजकजात म्हणजे आतमध्ये हत्तीच्या सोंडेसारखा घट्ट गाभा न तयार झालेला (केळीचा खांब). संस्कार देखील निस्सार (असार) असल्यामुळे केळीच्या खांबासारखे (कदलीस्कंधासारखे) आहेत, तसेच ते निरुपयोगी असल्यामुळेही केळीच्या खांबासारखेच आहेत. कारण ज्याप्रमाणे केळीच्या खांबापासून काही भाग घेऊन तो वासे (घराचे छप्पर धरून ठेवणारे लाकूड) इत्यादींच्या उपयोगासाठी आणता येत नाही, आणि जरी आणला तरी तो तसा (त्या उपयोगाचा) होत नाही; त्याचप्रमाणे संस्कार देखील नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करता येत नाहीत, आणि जरी ग्रहण केले तरी ते तसे (नित्य) राहत नाहीत. आणि ज्याप्रमाणे केळीचा खांब हा अनेक पानांच्या थरांचा समूह असतो, त्याचप्रमाणे संस्कारस्कंध हा अनेक धर्मांचा (फस्स, चेतना इत्यादींचा) समूह असतो. आणि ज्याप्रमाणे केळीचा खांब विविध लक्षणे असलेला असतो; कारण बाहेरील पानाच्या थराचा रंग वेगळाच असतो आणि त्यापेक्षा आतील थरांचे रंग वेगळे असतात; अगदी याचप्रमाणे संस्कारस्कंधात देखील स्पर्शाचे (फस्साचे) लक्षण वेगळेच असते आणि चेतना इत्यादींची लक्षणे वेगळी असतात, परंतु एकत्रित करून त्याला 'संस्कारस्कंध' असेच म्हटले जाते. अशा प्रकारे देखील संस्कारस्कंध हा केळीच्या खांबासारखा असतो. Cakkhumā purisoti maṃsacakkhunā ceva paññācakkhunā cāti dvīhi cakkhūhi cakkhumā. Maṃsacakkhumpi hissa parisuddhaṃ vaṭṭati apagatapaṭalapiḷakaṃ, paññācakkhumpi asārabhāvadassanasamatthaṃ. Viññāṇampi asārakaṭṭhena māyāsadisaṃ, tathā agayhūpagaṭṭhena. Yathā ca māyā ittarā lahupaccupaṭṭhānā, evaṃ viññāṇaṃ. Tañhi tatopi ittaratarañceva lahupaccupaṭṭhānatarañca. Teneva hi cittena puriso āgato viya gato viya ṭhito viya nisinno viya hoti. Aññadeva ca āgamanakāle cittaṃ, aññaṃ gamanakālādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. Māyā ca mahājanaṃ vañceti, yaṃkiñcideva ‘‘idaṃ suvaṇṇaṃ rajataṃ muttā’’ti gāhāpeti, viññāṇampi mahājanaṃ vañceti. Teneva hi cittena āgacchantaṃ viya gacchantaṃ viya ṭhitaṃ viya nisinnaṃ viya katvā gāhāpeti. Aññadeva ca āgamane cittaṃ, aññaṃ gamanādīsu. Evampi viññāṇaṃ māyāsadisaṃ. चक्षुमान पुरुष म्हणजे मांसचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षू या दोन्ही चक्षूंनी युक्त असलेला चक्षुमान पुरुष. येथे पटळ व पिळका (डोळ्यांचे रोग) नसलेला अत्यंत शुद्ध मांसचक्षू देखील योग्य ठरतो, आणि असारता (निस्सारता) पाहण्यास समर्थ असलेला प्रज्ञाचक्षू देखील योग्य ठरतो. विज्ञान देखील असार असल्यामुळे मायेसारखे (जादूच्या खेळासारखे) आहे, तसेच ते निरुपयोगी असल्यामुळेही मायेसारखेच आहे. आणि ज्याप्रमाणे माया (जादूचा खेळ) ही क्षणभंगुर आणि वेगाने प्रकट होणारी असते, त्याचप्रमाणे विज्ञान असते. कारण ते (विज्ञान) त्या मायेपेक्षाही अधिक क्षणभंगुर आणि अधिक वेगाने प्रकट होणारे असते. कारण त्याच एका चित्ताने मनुष्य आल्यासारखा, गेल्यासारखा, उभा राहिल्यासारखा किंवा बसल्यासारखा वाटतो. परंतु येण्याच्या वेळी चित्त वेगळेच असते आणि जाण्याच्या वेळी इत्यादी प्रसंगी ते वेगळे असते. अशा प्रकारे देखील विज्ञान मायेसारखे आहे. आणि माया ज्याप्रमाणे जनसमुदायाला फसवून कोणत्याही सामान्य वस्तूला 'हे सोने आहे, चांदी आहे, मोती आहे' असे भासविते, त्याचप्रमाणे विज्ञान देखील जनसमुदायाला फसवितो. कारण त्याच एका चित्ताने तो येणाऱ्यासारखा, जाणाऱ्यासारखा, उभ्या राहणाऱ्यासारखा किंवा बसणाऱ्यासारखा करून भ्रम निर्माण करतो. परंतु येताना चित्त वेगळेच असते आणि जाताना इत्यादी प्रसंगी ते वेगळे असते. अशा प्रकारे देखील विज्ञान मायेसारखे आहे. Bhūripaññenāti saṇhapaññena ceva vipulavitthatapaññena ca. Āyūti jīvitindriyaṃ. Usmāti kammajatejodhātu. Parabhattanti nānāvidhānaṃ kimigaṇādīnaṃ bhattaṃ hutvā. Etādisāyaṃ santānoti etādisī ayaṃ paveṇī matakassa yāva susānā ghaṭṭīyatīti. Māyāyaṃ bālalāpinīti yvāyaṃ viññāṇakkhandho nāma, ayaṃ bālamahājanalapāpanikamāyā nāma. Vadhakoti dvīhi kāraṇehi ayaṃ khandhasaṅkhāto vadhako aññamaññaghātanenapi, khandhesu sati vadho paññāyatītipi. Ekā hi pathavīdhātu bhijjamānā sesadhātuyo gahetvāva bhijjati, tathā āpodhātuādayo. Rūpakkhandho ca bhijjamāno arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati, tathā arūpakkhandhesu vedanādayo saññādike. Cattāropi cete vatthurūpanti evaṃ aññamaññavadhanenettha vadhakatā veditabbā. Khandhesu pana sati vadhabandhanacchedādīni sambhavanti, evaṃ etesu sati vadhabhāvatopi vadhakatā veditabbā. Sabbasaṃyoganti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ. Accutaṃ padanti nibbānaṃ. Tatiyaṃ. 'भूरिपञ्ञ' (भूरिप्रज्ञ) म्हणजे सूक्ष्म प्रज्ञा आणि वस्तृत प्रज्ञा असलेले (बुद्ध). 'आयु' म्हणजे जीवितेंद्रिय. 'उष्मा' म्हणजे कर्मज तेजोधातू. 'परभत्तं' म्हणजे विविध प्रकारच्या कीटकसमूहांचे अन्न होऊन. 'एतादिसायं सन्तानो' म्हणजे मृत शरीराची स्मशानापर्यंत पोहोचणारी ही अशी परंपरा (संतती) जोडली जाते. 'मायायं बाललापिनी' म्हणजे जो हा विज्ञानस्कंध आहे, तो अज्ञानी जनसमुदायाला (अहं, मम इत्यादी रूपाने) बडबड करायला लावणारी माया आहे. 'वधक' म्हणजे दोन कारणांमुळे हा स्कंधसमूह वधक (घातक) ठरतो: परस्परांच्या विनाशाने आणि स्कंध अस्तित्वात असतानाच वध (हत्या) दिसून येतो म्हणून. कारण, एक पृथ्वीधातू नष्ट होताना उर्वरित धातूंना सोबत घेऊनच नष्ट होते, त्याचप्रमाणे आपधातू इत्यादी देखील. आणि रूपस्कंध नष्ट होताना अरूपस्कंधांना (नामस्कंधांना) सोबत घेऊनच नष्ट होतो, त्याचप्रमाणे अरूपस्कंधांमध्ये वेदना इत्यादी संज्ञा इत्यादींना सोबत घेऊन नष्ट होतात. आणि हे चारही (नामस्कंध) वस्तुरूपाला (हृदयवस्तूला) घेऊन नष्ट होतात; अशा प्रकारे परस्परांच्या विनाशाने येथे वधकता जाणून घ्यावी. शिवाय, स्कंध अस्तित्वात असतानाच वध, बंधन, अंगविच्छेद इत्यादी संभवतात; अशा प्रकारे हे स्कंध अस्तित्वात असताना वध होण्याच्या कारणाने देखील वधकता जाणून घ्यावी. 'सब्बसंयोगं' म्हणजे सर्व दहा प्रकारची संयोजने. 'अच्चुतं पदं' म्हणजे निर्वाण. तिसरे सुत्त समाप्त झाले. 4-6. Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā ४-६. गोमयपिंडसुत्त इत्यादींचे वर्णन. 96-98. Catutthe [Pg.297] sassatisamanti sinerumahāpathavīcandimasūriyādīhi sassatīhi samaṃ. Parittaṃ gomayapiṇḍanti appamattakaṃ madhukapupphappamāṇaṃ gomayakhaṇḍaṃ. Kuto panānenetaṃ laddhanti. Paribhaṇḍakaraṇatthāya ābhatato gahitanti eke. Atthassa pana viññāpanatthaṃ iddhiyā abhisaṅkharitvā hatthāruḷhaṃ katanti veditabbanti. Attabhāvapaṭilābhoti paṭiladdhaattabhāvo. Na yidaṃ brahmacariyavāso paññāyethāti ayaṃ maggabrahmacariyavāso nāma na paññāyeyya. Maggo hi tebhūmakasaṅkhāre vivaṭṭento uppajjati. Yadi ca ettako attabhāvo nicco bhaveyya, maggo uppajjitvāpi saṅkhāravaṭṭaṃ vivaṭṭetuṃ na sakkuṇeyyāti brahmacariyavāso na paññāyetha. ९६-९८. चौथ्या सुत्तात, 'सस्सतिसमं' म्हणजे सुमेरू पर्वत, महापृथ्वी, चंद्र, सूर्य इत्यादी नित्य वस्तूंच्या काळाशी समान. 'परित्तं गोमयपिण्डं' म्हणजे अगदी लहान, महुआच्या फुलाच्या आकाराचा शेणाचा गोळा. 'परंतु त्यांना हा शेणाचा गोळा कोठून मिळाला?' यावर काही जण म्हणतात की, सारवण्यासाठी भिक्खूंनी आणलेल्या शेणातून तो घेतला होता. परंतु, अर्थ समजावून सांगण्यासाठी ऋद्धीने (प्रातिहार्य शक्तीने) निर्माण करून तो हातावर घेतला होता, असे जाणून घ्यावे. 'अत्तभावपटिलाभो' म्हणजे प्राप्त झालेला आत्मभाव (शरीर). 'न यिदं ब्रह्मचरियवासो पञ्ञायेथ' म्हणजे हा मार्ग-ब्रह्मचर्यवास स्पष्ट दिसणार नाही (व्यर्थ ठरेल). कारण आर्यमार्ग हा त्रिभूमिक संस्कारांना नष्ट करत (संसारचक्रातून बाहेर काढत) उत्पन्न होतो. आणि जर एवढा लहान आत्मभाव देखील नित्य असता, तर आर्यमार्ग उत्पन्न होऊनही संस्कारचक्राला नष्ट करण्यास समर्थ झाला नसता, म्हणून ब्रह्मचर्यवास स्पष्ट दिसला नसता (व्यर्थ ठरला असता). Idāni sace koci saṅkhāro nicco bhaveyya, mayā mahāsudassanarājakāle anubhūtā sampatti niccā bhaveyya, sāpi ca aniccāti taṃ dassetuṃ bhūtapubbāhaṃ bhikkhu rājā ahosintiādimāha. Tattha kusāvatīrājadhānippamukhānīti kusāvatīrājadhānī tesaṃ nagarānaṃ pamukhā, sabbaseṭṭhāti attho. Sāramayānīti rattacandanasāramayāni. Upadhānaṃ pana sabbesaṃ suttamayameva. Goṇakatthatānīti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthatāni, yaṃ mahāpiṭṭhiyakojavoti vadanti. Paṭakatthatānīti ubhatolomena uṇṇāmayena setakambalena atthatāni. Paṭalikatthatānīti ghanapupphena uṇṇāmayaattharaṇena atthatāni. Kadalimigapavarapaccattharaṇānīti kadalimigacammamayena uttamapaccattharaṇena atthatāni. Taṃ kira paccattharaṇaṃ setavatthassa upari kadalimigacammaṃ attharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadānīti saha uttaracchadena, upari baddhena rattavitānena saddhinti attho. Ubhatolohitakūpadhānīti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkānaṃ ubhatolohitakūpadhānāni. Vejayantarathappamukhānīti ettha vejayanto nāma tassa rañño ratho, yassa cakkānaṃ indanīlamaṇimayā nābhi, sattaratanamayā arā, pavāḷamayā nemi, rajatamayo akkho, indanīlamaṇimayaṃ upakkharaṃ, rajatamayaṃ kubbaraṃ. So tesaṃ rathānaṃ pamukho aggo. Dukūlasandānānīti dukūlasantharāni. Kaṃsūpadhāraṇānīti rajatamayadohabhājanāni. Vatthakoṭisahassānīti yathārucitaṃ [Pg.298] paribhuñjissatīti nhatvā ṭhitakāle upanītavatthāneva sandhāyetaṃ vuttaṃ. Bhattābhihāroti abhiharitabbabhattaṃ. आता, जर कोणताही संस्कार नित्य असता, तर मी महासुदर्शन राजा असतानाच्या काळात अनुभवलेले वैभव नित्य झाले असते, परंतु ते देखील अनित्यच होते, हे दाखवण्यासाठी भगवंतांनी 'भिक्खूंनो, पूर्वी मी राजा होतो...' इत्यादी म्हटले. त्या पाठात, 'कुसावतीराजधानीपमुखानि' म्हणजे कुसावती राजधानी त्या नगरांमध्ये प्रमुख होती, म्हणजेच सर्व नगरांमध्ये श्रेष्ठ होती, असा अर्थ आहे. 'सारमयानि' म्हणजे तांबड्या चंदनाच्या गाभ्यापासून (रक्तचंदनापासून) बनवलेले. परंतु त्या सर्वांचे उशांचे आच्छादन सुताचेच (धाग्यांचेच) विणलेले होते. 'गोणकत्थतानि' म्हणजे चार बोटांपेक्षा लांब केस असलेल्या काळ्या लोकरीच्या चादरीने अंथरलेले, ज्याला 'महापिठ्ठिय कोजव' असे म्हणतात. 'पटकत्थतानि' म्हणजे दोन्ही बाजूंनी मऊ केस असलेल्या पांढऱ्या लोकरीच्या चादरीने अंथरलेले. 'पडलिकत्थतानि' म्हणजे दाट फुलांची नक्षी असलेल्या लोकरीच्या अंथरणाने अंथरलेले. 'कदलिमिगapavarapaccattharaṇāni' म्हणजे कदली नावाच्या हरणाच्या कातड्यापासून बनवलेल्या उत्तम अंथरणाने अंथरलेले. ते अंथरण पांढऱ्या कपड्यावर कदली हरणाचे कातडे पसरवून व शिवून बनवत असत. 'सउत्तरच्छदानि' म्हणजे वरील आच्छादनासह, म्हणजेच वर बांधलेल्या लाल रंगाच्या चांदव्यासोबत (छतासोबत), असा अर्थ आहे. 'उभतोलोहितकूपधानानि' म्हणजे डोक्याकडील उशी आणि पायाकडील उशी अशा पलंगाच्या दोन्ही बाजूंना असलेल्या लाल रंगाच्या उशा. 'वैजयंतरथपमुखानि' यामध्ये 'वैजयंत' नावाचा त्या राजाचा रथ होता, ज्याच्या चाकांची नाभी (मध्यभाग) इंद्रनील मण्यांची होती, आरे सप्त रत्नांचे होते, धाव (नेमी) पोवळ्याची होती, आस (अक्ष) चांदीचा होता, रथाची बैठक इंद्रनील मण्यांची होती आणि जू (कुब्बर) चांदीचा होता. तो रथ त्या सर्व रथांमध्ये प्रमुख व श्रेष्ठ होता. 'दुकूलसन्दानानि' म्हणजे दुकूल (रेशमी कापडाचे) अंथरण असलेले. 'कंसूपधारणानि' म्हणजे चांदीची दुधाची भांडी असलेले. 'वत्थकोटिसहस्सानि' म्हणजे इच्छेनुसार परिधान करण्यासाठी, स्नान करून उभे असताना समोर आणून ठेवलेल्या वस्त्रांच्या संदर्भात हे म्हटले आहे. 'भत्ताभिहारो' म्हणजे सादर केलेले भोजन. Yamahaṃ tena samayena ajjhāvasāmīti yattha vasāmi, taṃ ekaññeva nagaraṃ hoti, avasesesu puttadhītādayo ceva dāsamanussā ca vasiṃsu. Pāsādakūṭāgārādīsupi eseva nayo. Pallaṅkādīsu ekaṃyeva sayaṃ paribhuñjati, sesā puttādīnaṃ paribhogā honti. Itthīsu ekāva paccupaṭṭhāti, sesā parivāramattā honti. Velāmikāti khattiyassa vā brāhmaṇiyā, brāhmaṇassa vā khattiyāniyā kucchismiṃ jātā. Paridahāmīti ekaṃyeva dussayugaṃ nivāsemi, sesāni parivāretvā vicarantānaṃ asītisahassādhikānaṃ soḷasannaṃ purisasatasahassānaṃ hontīti dasseti. Bhuñjāmīti paramappamāṇena nāḷikodanamattaṃ bhuñjāmi, sesaṃ parivāretvā vicarantānaṃ cattālīsasahassādhikānaṃ aṭṭhannaṃ purisasatasahassānaṃ hotīti dasseti. Ekathālipāko hi dasannaṃ janānaṃ pahoti. ‘ज्या नगरात मी त्या वेळी राहत होतो’ (यमहं तेन समयेन अज्झावसामि) म्हणजे जिथे मी राहतो, ते केवळ एकच नगर असते; उरलेल्या नगरांमध्ये पुत्र, कन्या इत्यादी आणि दास-माणसे राहत असत. प्रासाद (महाल), कूटगार (शिखरयुक्त घरे) इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. पलंग इत्यादींपैकी केवळ एकाचाच ते स्वतः उपभोग घेत असत, उरलेले पुत्र इत्यादींच्या उपभोगासाठी असत. स्त्रियांमध्ये केवळ एकच सेवा करत असे, उरलेल्या केवळ परिचारिका (परिवार) असत. ‘वेलामिका’ म्हणजे क्षत्रियाच्या ब्राह्मणी पत्नीच्या गर्भातून, किंवा ब्राह्मणाच्या क्षत्रिय पत्नीच्या गर्भातून जन्मलेली राणी. ‘परिदहामि’ (मी परिधान करतो) म्हणजे मी केवळ एकच वस्त्रजोडी परिधान करतो; उरलेली वस्त्रे सोबत फिरणाऱ्या ऐंशी हजारांहून अधिक अशा सोळा लाख पुरुषांसाठी (१६,८०,००० पुरुषांसाठी) असतात, असे दर्शवले आहे. ‘भुंजामि’ (मी भोजन करतो) म्हणजे मी उत्कृष्ट प्रमाणात केवळ एक नाळी (माप) भात खातो; उरलेले अन्न सोबत फिरणाऱ्या चाळीस हजारांहून अधिक अशा आठ लाख पुरुषांसाठी (८,४०,००० पुरुषांसाठी) असते, असे दर्शवले आहे. कारण एका थाळीतील शिजवलेले अन्न दहा माणसांना पुरेसे होते. Iti imaṃ mahāsudassanakāle sampattiṃ dassetvā idāni tassā aniccataṃ dassento iti kho bhikkhūtiādimāha. Tattha vipariṇatāti pakatijahanena nibbutapadīpo viya apaṇṇattikabhāvaṃ gatā. Evaṃ aniccā kho bhikkhu saṅkhārāti evaṃ hutvāabhāvaṭṭhena aniccā. Ettāvatā bhagavā yathā nāma puriso satahatthubbedhe campakarukkhe nisseṇiṃ bandhitvā abhiruhitvā campakapupphaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto otareyya, evamevaṃ nisseṇiṃ bandhanto viya anekavassakoṭisatasahassubbedhaṃ mahāsudassanasampattiṃ āruyha sampattimatthake ṭhitaṃ aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viya otiṇṇo. Evaṃ addhuvāti evaṃ udakapubbuḷādayo viya dhuvabhāvarahitā. Evaṃ anassāsikāti evaṃ supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā. Iti imasmiṃ sutte aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Pañcame sabbaṃ vuttanayameva. Chaṭṭhaṃ tathā bujjhanakassa ajjhāsayena vuttaṃ. Catutthādīni. अशा प्रकारे महासुदस्सन राजाच्या काळातील ही संपत्ती दाखवून, आता त्या संपत्तीची अनित्यता दाखवण्यासाठी भगवंतांनी ‘इति खो भिक्खू’ (असे आहे भिक्खूंनो) इत्यादी म्हटले. त्यात ‘विपरिणता’ म्हणजे आपला मूळ स्वभाव सोडून, विझलेल्या दिव्याप्रमाणे अप्रज्ञप्त भावाला (अस्तित्वहीनतेला) प्राप्त झालेली. ‘अशा प्रकारे भिक्खूंनो, संस्कार अनित्य आहेत’ म्हणजे अशा प्रकारे उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या अर्थाने ते अनित्य आहेत. येथे भगवंतांनी (एक उपमा दिली आहे) - जसे एखाद्या माणसाने शंभर हात उंच असलेल्या चाफ्याच्या (चंपक) झाडाला शिडी लावून, त्यावर चढून, चाफ्याचे फूल घेऊन, शिडी सोडत खाली उतरावे; त्याचप्रमाणे, शिडी बांधल्यासारखे अनेक कोटी-लाख वर्षांच्या उंचीवर असलेल्या महासुदस्सन राजाच्या संपत्तीवर चढून, संपत्तीच्या शिखरावर असलेल्या अनित्यतेच्या लक्षणाला ग्रहण करून, शिडी सोडल्यासारखे ते खाली उतरले आहेत. ‘अशा प्रकारे अध्रुव’ म्हणजे पाण्याचे बुडबुडे इत्यादींप्रमाणे ध्रुवभावापासून (स्थिरतेपासून) रहित. ‘अशा प्रकारे अनाश्वासक’ म्हणजे स्वप्नात पाणी पिण्यासारखे किंवा चंदनाचा लेप लावण्यासारखे आश्वासापासून (खऱ्या समाधानापासून) रहित. अशा प्रकारे या सुत्तात अनित्यतेचे लक्षण सांगितले आहे. पाचव्या सुत्तात सर्व काही आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. सहावे सुत्त सत्य जाणणाऱ्या व्यक्तीच्या आशयानुसार सांगितले आहे. चौथे इत्यादी सुत्त समाप्त झाले. 7. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā ७. गद्दुलबद्धसुत्तवर्णना 99. Sattame yaṃ mahāsamuddoti yasmiṃ samaye pañcame sūriye uṭṭhite mahāsamuddo ussussati. Dukkhassa antakiriyanti cattāri saccāni appaṭivijjhitvā avijjāya nivutānaṃyeva sataṃ vaṭṭadukkhassa antakiriyaṃ paricchedaṃ [Pg.299] na vadāmi. Sā gaddulabaddhoti gaddulena baddhasunakho. Khīleti pathaviyaṃ ākoṭite mahākhīle. Thambheti nikhaṇitvā ṭhapite thambhe. Evameva khoti ettha sunakho viya vaṭṭanissito bālo, gaddulo viya diṭṭhi, thambho viya sakkāyo, gaddularajjuyā thambhe upanibaddhasunakhassa thambhānuparivattanaṃ viya diṭṭhitaṇhāya sakkāye baddhassa puthujjanassa sakkāyānuparivattanaṃ veditabbaṃ. Sattamaṃ. ९९. सातव्या सुत्तात, ‘जो महासमुद्र’ म्हणजे ज्या वेळी पाचवा सूर्य उगवतो तेव्हा महासमुद्र सुकतो. ‘दुःखाचा अंत करणे’ म्हणजे चार आर्य सत्यांचे थेट ज्ञान न झाल्यामुळे, अविद्येने झाकलेल्या प्राण्यांच्या संसार-दुःखाचा अंत किंवा मर्यादा मी सांगत नाही. ‘गद्दुलबद्ध’ म्हणजे चामड्याच्या पट्ट्याने बांधलेला कुत्रा. ‘खील’ म्हणजे जमिनीत ठोकलेला मोठा खूंटा. ‘खांब’ म्हणजे जमिनीत पुरून ठेवलेला खांब. त्याचप्रमाणे, येथे कुत्र्याप्रमाणे संसारावर अवलंबून असलेला अज्ञानी (बाल) समजावा; चामड्याच्या पट्ट्याप्रमाणे दृष्टी (मिथ्या दृष्टी) समजावी; खांबाप्रमाणे सत्काय (सक्काय) समजावा; आणि चामड्याच्या दोरीने खांबाला बांधलेल्या कुत्र्याचे खांबाभोवती फिरणे जसे असते, तसेच दृष्टी आणि तृष्णेने सत्कायात बांधलेल्या पृथग्जनाचे सत्कायाभोवती फिरणे समजावे. सातवे सुत्त समाप्त. 8. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā ८. द्वितीयगद्दुलबद्धसुत्तवर्णना 100. Aṭṭhame tasmāti yasmā diṭṭhigaddulanissitāya taṇhārajjuyā sakkāyathambhe upanibaddho vaṭṭanissito bālaputhujjano sabbiriyāpathesu khandhapañcakaṃ nissāyeva pavattati, yasmā vā dīgharattamidaṃ cittaṃ saṃkiliṭṭhaṃ rāgena dosena mohena, tasmā. Cittasaṃkilesāti sunhātāpi hi sattā cittasaṃkileseneva saṃkilissanti, malaggahitasarīrāpi cittassa vodānattā visujjhanti. Tenāhu porāṇā – १००. आठव्या सुत्तात, ‘त्यामुळे’ (तस्मा) म्हणजे ज्या अर्थी दृष्टीरूपी चामड्याच्या पट्ट्यावर अवलंबून असलेल्या तृष्णारूपी दोरीने सत्कायरूपी खांबाला बांधलेला, संसारावर आश्रित असलेला अज्ञानी पृथग्जन सर्व इरियापथांमध्ये (हालचालींमध्ये) पंचस्कंधांवर अवलंबूनच प्रवृत्त होतो; किंवा ज्या अर्थी दीर्घकाळापासून हे चित्त राग, द्वेष आणि मोहाने संक्लिष्ट (मलिन) झाले आहे, म्हणून. ‘चित्ताच्या संक्लेशाने’ म्हणजे चांगले स्नान केलेले प्राणी देखील चित्ताच्या संक्लेशानेच मलिन होतात, आणि शरीरावर मळ चढलेले प्राणी देखील चित्ताच्या विशुद्धीमुळे शुद्ध होतात. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे - ‘‘Rūpamhi saṃkiliṭṭhamhi, saṃkilissanti māṇavā; Rūpe suddhe visujjhanti, anakkhātaṃ mahesinā. ‘रूप मलिन झाल्यावर प्राणी मलिन होतात; रूप शुद्ध झाल्यावर ते शुद्ध होतात,’ असे महर्षींनी (बुद्धांनी) सांगितले नाही. ‘‘Cittamhi saṃkiliṭṭhamhi, saṃkilissanti māṇavā; Citte suddhe visujjhanti, iti vuttaṃ mahesinā’’ti. ‘चित्त मलिन झाल्यावर प्राणी मलिन होतात; चित्त शुद्ध झाल्यावर ते शुद्ध होतात,’ असे महर्षींनी सांगितले आहे. Caraṇaṃ nāma cittanti vicaraṇacittaṃ. Saṅkhā nāma brāhmaṇapāsaṇḍikā honti, te paṭakoṭṭhakaṃ katvā tattha nānappakārā sugatiduggativasena sampattivipattiyo lekhāpetvā, ‘‘imaṃ kammaṃ katvā idaṃ paṭilabhati, idaṃ katvā ida’’nti dassentā taṃ cittaṃ gahetvā vicaranti. Citteneva cittitanti cittakārena cintetvā katattā cittena cintitaṃ nāma. Cittaññeva cittataranti tassa cittassa upāyapariyesanacittaṃ tatopi cittataraṃ. Tiracchānagatā pāṇā citteneva cittitāti kammacitteneva cittitā. Taṃ pana kammacittaṃ ime vaṭṭakatittirādayo ‘‘evaṃ cittā bhavissāmā’’ti āyūhantā nāma natthi. Kammaṃ pana yoniṃ upaneti, yonimūlako tesaṃ cittabhāvo. Yoniupagatā hi sattā taṃtaṃyonikehi sadisacittāva honti. Iti yonisiddho cittabhāvo, kammasiddhā yonīti veditabbā. ‘चरण’ नावाचे चित्र म्हणजे फिरणारे चित्र (पटचित्र). ‘शंख’ नावाचे ब्राह्मण पाखंडी असतात, ते कापडाच्या चौकटीवर (पटावर) सुगती आणि दुर्गतीच्या रूपाने विविध प्रकारच्या संपत्ती आणि विपत्तींची चित्रे रेखाटून घेतात, आणि ‘हे कर्म करून हे प्राप्त होते, ते करून ते प्राप्त होते’ असे दाखवत ते चित्र घेऊन फिरतात. ‘चित्तानेच चित्रित केले आहे’ म्हणजे चित्रकाराने विचार करून (चित्ताने कल्पून) बनवल्यामुळे त्याला ‘चित्ताने कल्पिलेले’ असे म्हणतात. ‘चित्तच अधिक विचित्र आहे’ म्हणजे त्या चित्राच्या निर्मितीसाठी उपाय शोधणारे चित्रकाराचे चित्त (मन) त्या चित्रापेक्षाही अधिक विचित्र (आश्चर्यकारक) आहे. तिर्यकयोनीतील प्राणी चित्तानेच विचित्र बनवले आहेत म्हणजे कर्म-चित्तानेच ते विचित्र बनवले आहेत. परंतु, त्या कर्म-चित्तासाठी हे लावे, तित्तिर इत्यादी पक्षी ‘आम्ही असे रंगीबेरंगी होऊ’ असा प्रयत्न करत नाहीत. परंतु कर्म त्यांना योनीमध्ये घेऊन जाते, आणि त्यांचा तो विचित्रपणा (चित्तभाव) योनीवर आधारित असतो. कारण त्या त्या योनीत गेलेले प्राणी त्या त्या योनीच्या अनुरूप अशा विचित्र शरीराचेच असतात. अशा प्रकारे विचित्रपणा योनीने सिद्ध होतो आणि योनी कर्माने सिद्ध होते, असे समजावे. Apica [Pg.300] cittaṃ nāmetaṃ sahajātaṃ sahajātadhammacittatāya bhūmicittatāya vatthucittatāya dvāracittatāya ārammaṇacittatāya kammanānattamūlakānaṃ liṅganānattasaññānānattavohāranānattādīnaṃ anekavidhānaṃ cittānaṃ nipphādanatāyapi tiracchānagatacittato cittatarameva veditabbaṃ. शिवाय, हे चित्त नावाचे जे काही आहे ते सहजात असून, सहजात धम्मांच्या विचित्रतेमुळे, भूमीच्या (पातळीच्या) विचित्रतेमुळे, वस्तूच्या (इंद्रियांच्या) विचित्रतेमुळे, द्वारांच्या विचित्रतेमुळे, आलंबनाच्या (विषयांच्या) विचित्रतेमुळे, आणि कर्माच्या विविधतेवर आधारित असलेल्या लिंग-विविधता, संज्ञा-विविधता, व्यवहार-विविधता अशा अनेक प्रकारच्या विचित्र गोष्टी निष्पन्न करत असल्यामुळे, तिर्यकयोनीतील प्राण्यांच्या चित्तापेक्षा अधिक विचित्रच समजावे. Rajakoti vatthesu raṅgena rūpasamuṭṭhāpanako. So pana acheko amanāpaṃ rūpaṃ karoti, cheko manāpaṃ dassanīyaṃ, evameva puthujjano akusalacittena vā ñāṇavippayuttakusalena vā cakkhusampadādivirahitaṃ virūpaṃ samuṭṭhāpeti, ñāṇasampayuttakusalena cakkhusampadādisampannaṃ abhirūpaṃ. Aṭṭhamaṃ. ‘रंजक’ (रंगारी) म्हणजे कपड्यांवर रंगाने विविध रूपे तयार करणारा. त्यात जर तो अकुशल असेल तर तो अप्रिय रूप बनवतो, आणि जर कुशल असेल तर प्रिय व प्रेक्षणीय रूप बनवतो; त्याचप्रमाणे, पृथग्जन अकुशल चित्ताने किंवा ज्ञानविप्रयुक्त कुशल चित्ताने चक्षु-संपत्ती (सुंदर डोळे) इत्यादींनी रहित असे कुरूप रूप उत्पन्न करतो, आणि ज्ञानसंप्रयुक्त कुशल चित्ताने चक्षु-संपत्ती इत्यादींनी युक्त असे सुंदर रूप उत्पन्न करतो. आठवे सुत्त समाप्त. 9. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā ९. वासिजटसुत्तवर्णना 101. Navame seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭiyā aṇḍānīti imā kaṇhapakkhasukkapakkhavasena dve upamā vuttā. Tāsu kaṇhapakkhaupamā atthassa asādhikā, itarā sādhikāti. Sukkapakkhaupamāya evaṃ attho veditabbo – seyyathāti opammatthe nipāto, apīti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathā nāma, bhikkhaveti dasseti. Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato ūnādhikānipi aṇḍāni honti, vacanasiliṭṭhatāya pana evaṃ vuttaṃ. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hoti. Tānassūti tāni assu, tāni bhaveyyunti attho. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya ca janettiyā kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṃ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā pariseditānīti kālena kālaṃ utuṃ gaṇhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni usmīkatāni. Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṃ suṭṭhu samantato bhāvitāni, kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānīti attho. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā iminā tividhakiriyākaraṇena appamādaṃ katvā kiñcāpi na evaṃ icchā upajjeyya. Atha kho bhabbāva teti atha kho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā abhinibbhijjituṃ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṃ tīhākārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni [Pg.301] honti, yo nesaṃ allasineho, sopi pariyādānaṃ gacchati, kapālaṃ tanukaṃ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakañca kharaṃ hoti, sayampi pariṇāmaṃ gacchanti, kapālassa tanuttā bahi āloko anto paññāyati, tasmā ‘‘ciraṃ vata mayaṃ saṅkuṭitahatthapādā sambādhe sayimhā, ayañca bahi āloko dissati, ettha dāni no sukhavihāro bhavissatī’’ti nikkhamitukāmā hutvā kapālaṃ pādena paharanti, gīvaṃ pasārenti, tato taṃ kapālaṃ dvedhā bhijjati. Atha te pakkhe vidhunantā taṃkhaṇānurūpaṃ viravantā nikkhamantiyeva, nikkhamitvā ca gāmakkhettaṃ upasobhayamānā vicaranti. १०१. नवव्या सुत्तात 'हे भिक्खूंनो, जसे कोंबडीची अंडी...' या कृष्णपक्ष आणि शुक्लपक्षाच्या संदर्भातील दोन उपमा दिल्या आहेत. त्यापैकी कृष्णपक्षाची उपमा अर्थाला (कल्याणाला) साध्य करणारी नाही, तर दुसरी (शुक्लपक्षाची उपमा) अर्थाला साध्य करणारी आहे. शुक्लपक्षाच्या उपमेचा अर्थ याप्रमाणे समजला पाहिजे – 'सेय्यथा' हा उपमेच्या अर्थातील निपात आहे, आणि 'अपि' हा संभावनेच्या अर्थातील निपात आहे. दोन्ही मिळून 'हे भिक्खूंनो, जसे की...' हा अर्थ दर्शवतात. 'कोंबडीची अंडी आठ किंवा दहा किंवा बारा...' येथे जरी कोंबडीची अंडी सांगितलेल्या संख्येपेक्षा कमी-अधिक असली, तरी बोलण्याच्या सुलभतेसाठी (वचनसौष्ठवासाठी) असे म्हटले आहे. कारण जगात असे सुलभ बोलणे रूढ आहे. 'तानस्सु' म्हणजे 'तानि अस्सु' (ती असावीत) असा अर्थ आहे. 'कोंबडीने चांगल्या प्रकारे उबवलेली' (सम्मा अधिसयितानि) म्हणजे त्या जन्मदात्या कोंबडीने आपले पंख पसरवून त्यांच्यावर बसून चांगल्या प्रकारे उबवलेली. 'चांगल्या प्रकारे शेकलेली' (सम्मा परिसेदितानि) म्हणजे वेळोवेळी स्वतःच्या शरीराची उष्णता देऊन चहूबाजूंनी चांगल्या प्रकारे उबदार केलेली. 'चांगल्या प्रकारे सुवासित केलेली' (सम्मा परिभावितानि) म्हणजे वेळोवेळी चहूबाजूंनी कोंबडीच्या शरीराचा गंध चांगल्या प्रकारे ग्रहण करवलेली, असा अर्थ आहे. 'जरी त्या कोंबडीच्या मनात...' म्हणजे त्या कोंबडीने या तीन प्रकारच्या क्रियांमध्ये अप्रमाद (काळजी) बाळगून जरी तिच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न झाली नाही तरी... 'तरीही ते पिल्लू...' म्हणजे ते कोंबडीचे पिल्लू सांगितलेल्या पद्धतीने सुखरूपपणे (अंड्याचे कवच फोडून) बाहेर पडण्यास समर्थच असते. कारण जेव्हा त्या कोंबडीद्वारे या तीन प्रकारे त्या अंड्यांचे रक्षण केले जाते, तेव्हा ती अंडी सडत नाहीत. त्यांचा जो ओलावा असतो, तो सुकून जातो. अंड्याचे कवच पातळ होते. पायांच्या नखांची टोके आणि चोच कडक व तीक्ष्ण होते. ते स्वतःही परिपक्व होतात. कवच पातळ झाल्यामुळे बाहेरचा प्रकाश आत दिसू लागतो. त्यामुळे 'अरेरे! आम्ही खूप काळ हातपाय आकुंचन करून या अरुंद जागेत राहिलो, आता बाहेर प्रकाश दिसत आहे, येथे आता आमचे सुखाने राहणे होईल' असा विचार करून बाहेर पडण्याची इच्छा असणारे ते पिल्लू पायाने कवच मारतात (फोडतात), मान पसरवतात, त्यामुळे ते कवच दोन भागात विभागले जाते. नंतर ते आपले पंख फडफडवत आणि त्या क्षणाला अनुरूप असा आवाज करत बाहेर पडतातच. बाहेर पडून ते गावातील शेतांची शोभा वाढवत फिरतात. Evameva khoti idaṃ opammasampaṭipādanaṃ. Taṃ evaṃ atthena saṃsanditvā veditabbaṃ – tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno bhāvānuyogaṃ anuyuttakālo, kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena aṇḍānaṃ apūtibhāvo viya bhāvanānuyogamanuyuttassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni, tassā tividhakiriyākaraṇena allasinehapariyādānaṃ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṃ, aṇḍakapālānaṃ tanubhāvo viya tassa bhikkhuno avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhamukhatuṇḍakānaṃ thaddhakharabhāvo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasanna sūrabhāvo, kukkuṭapotakānaṃ pariṇāmakālo viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhitakālo gabbhaggahaṇakālo, kukkuṭapotakānaṃ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṃ padāletvā pakkhe papphoṭetvā sotthinā abhinibbhidākālo viya tassa bhikkhuno vipassanāñāṇagabbhaṃ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṃ utusappāyaṃ vā bhojanasappāyaṃ vā puggalasappāyaṃ vā dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva vipassanaṃ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṃ padāletvā abhiññāpakkhe papphoṭetvā sotthinā arahattapattakālo veditabbo. Yathā pana kukkuṭapotakānaṃ pariṇatabhāvaṃ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṃ bhindati, evaṃ tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṃ ñatvā satthāpi – याचप्रमाणे, हे उपमेचे उपमेयाशी जोडणे (उपमा-उपमेय संबंध) दर्शवते. ते अर्थाशी याप्रमाणे जुळवून समजून घेतले पाहिजे – कोंबडीने अंड्यांवर केलेल्या तीन प्रकारच्या क्रियांप्रमाणे या भिक्खूचा भावनेमध्ये (साधनेमध्ये) सतत प्रयत्नशील राहण्याचा काळ समजावा. कोंबडीने तीन प्रकारच्या क्रिया पूर्ण केल्याने अंडी न सडण्याप्रमाणे, भावनेमध्ये मग्न असलेल्या भिक्खूने तीन प्रकारच्या अनुपश्यना पूर्ण केल्याने विपश्यना ज्ञानाचा ऱ्हास न होणे समजावे. कोंबडीच्या तीन प्रकारच्या क्रियांमुळे अंड्यातील ओलावा सुकून जाण्याप्रमाणे, त्या भिक्खूने तीन प्रकारच्या अनुपश्यना पूर्ण केल्याने तिन्ही भवांशी संबंधित असलेल्या तृष्णारूपी ओलाव्याचा (निकांतीचा) क्षय होणे समजावे. अंड्याचे कवच पातळ होण्याप्रमाणे, त्या भिक्खूच्या अविद्यारूपी अंडकोशाचे पातळ होणे समजावे. कोंबडीच्या पिल्लांच्या पायांची नखे आणि चोच कडक व तीक्ष्ण होण्याप्रमाणे, भिक्खूच्या विपश्यना ज्ञानाचे तीक्ष्ण, दृढ आणि निर्मळ होणे समजावे. कोंबडीच्या पिल्लांच्या परिपक्वतेच्या काळाप्रमाणे, भिक्खूच्या विपश्यना ज्ञानाचा परिपक्वतेचा काळ, वाढीचा काळ आणि (मार्गाचा) गर्भ धारण करण्याचा काळ समजावा. कोंबडीच्या पिल्लांनी पायांच्या नखांनी किंवा चोचीने अंड्याचे कवच फोडून, पंख फडफडून सुखरूपपणे बाहेर पडण्याच्या काळाप्रमाणे, त्या भिक्खूने विपश्यना ज्ञानाचा गर्भ धारण करून वावरताना, त्याला अनुकूल ऋतू, अनुकूल भोजन, अनुकूल व्यक्ती किंवा अनुकूल धर्मश्रवण प्राप्त करून, एकाच आसनावर बसून विपश्यना वाढवत असताना, अनुक्रमाने प्राप्त झालेल्या अर्हतमार्गाने अविद्यारूपी अंडकोश फोडून, अभिज्ञारूपी पंख फडफडून सुखरूपपणे अर्हतपद प्राप्त करण्याचा काळ समजावा. आणि ज्याप्रमाणे कोंबडीच्या पिल्लांची परिपक्वता जाणून आई कोंबडी देखील अंड्याचे कवच फोडते, त्याचप्रमाणे तशा प्रकारच्या भिक्खूच्या ज्ञानाची परिपक्वता जाणून शास्ता (बुद्ध) देखील – ‘‘Ucchinda [Pg.302] sinehamattano, kumudaṃ sāradikaṃva pāṇinā; Santimaggameva brūhaya, nibbānaṃ sugatena desita’’nti. (dha. pa. 285) – “आपल्या हाताने शरद ऋतूतील कमळ तोडल्याप्रमाणे स्वतःची तृष्णा (स्नेह) तोडून टाक. सुगतांनी (बुद्धांनी) उपदेशिलेल्या निर्वाणाप्रत जाण्यासाठी शांततामय मार्गाचीच (अष्टांगिक मार्गाचीच) वृद्धी कर.” Ādinā nayena obhāsaṃ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati. So gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṃ bhinditvā arahattaṃ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṃ upasobhayamānā tattha vicaranti, evaṃ ayampi mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā saṅghārāmaṃ upasobhayamāno vicarati. इत्यादी पद्धतीने प्रकाश पसरवून, गाथेच्या माध्यमातून अविद्यारूपी अंडकोशावर प्रहार करतात. ते भिक्खू गाथेच्या शेवटी अविद्यारूपी अंडकोश फोडून अर्हतपद प्राप्त करतात. तेव्हापासून ज्याप्रमाणे ती कोंबडीची पिल्ले गावातील शेतांची शोभा वाढवत तेथे फिरतात, त्याचप्रमाणे हे महान क्षीणासव (अर्हत) भिक्खू देखील निर्वाणाला आलंबन करून फलसमापत्तीमध्ये मग्न होऊन संघारामाची शोभा वाढवत वावरतात. Palagaṇḍassāti vaḍḍhakissa. So hi olambakasaṅkhātaṃ palaṃ dhāretvā dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti vuccati. Vāsijaṭeti vāsidaṇḍakassa gahaṇaṭṭhāne. Ettakaṃ vata me ajja āsavānaṃ khīṇanti pabbajitassa hi pabbajjāsaṅkhepena uddesena paripucchāya yoniso manasikārena vattapaṭipattiyā ca niccakālaṃ āsavā khīyanti. Evaṃ khīyamānānaṃ pana tesaṃ ‘‘ettakaṃ ajja khīṇaṃ, ettakaṃ hiyyo’’ti evamassa ñāṇaṃ na hotīti attho. Imāya upamāya vipassanāyānisaṃso dīpito. Hemantikenāti hemantasamayena. Paṭippassambhantīti thirabhāvena parihāyanti. 'पलगण्डस्स' म्हणजे सुताराचा. कारण तो ओळंबा नावाचे 'पल' धारण करून लाकडाचे गाठ-खोड (दोष) दूर करतो, म्हणून त्याला 'पलगण्ड' (सुतार) म्हटले जाते. 'वासिजटे' म्हणजे वाशीच्या (तासणीच्या) दांड्याच्या पकडण्याच्या जागेवर (मुठीवर). 'आज माझे एवढे आसव नष्ट झाले आहेत...' कारण प्रव्रजित झालेल्या व्यक्तीचे प्रव्रज्येच्या संक्षेपाने, उद्देषाने (पाठाने), परिपृच्छेने (प्रश्नोत्तराने), योनिशो मनसिकाराने आणि व्रत-प्रतिपत्तीने (कर्तव्य पालनाने) नेहमीच आसव क्षीण होत असतात. परंतु अशा प्रकारे क्षीण होत असताना, 'आज एवढे क्षीण झाले, काल एवढे क्षीण झाले' असे ज्ञान त्याला होत नाही, असा अर्थ आहे. या उपमेद्वारे विपश्यनेचे महात्म्य (फायदा) दर्शवले आहे. 'हेमन्तिकेन' म्हणजे हिवाळ्याच्या काळात (हेमंत ऋतूत). 'पटिप्पस्संभन्ति' म्हणजे दृढतेपासून नष्ट होतात (शिथिल होतात). Evameva khoti ettha mahāsamuddo viya sāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, nāvā viya yogāvacaro, nāvāya mahāsamudde pariyādānaṃ viya imassa bhikkhuno ūnapañcavassakāle ācariyupajjhāyānaṃ santike vicaraṇaṃ, nāvāya mahāsamuddodakena khajjamānānaṃ bandhanānaṃ tanubhāvo viya bhikkhuno pabbajjāsaṅkhepena uddesaparipucchādīhi ceva saṃyojanānaṃ tanubhāvo, nāvāya thale ukkhittakālo viya bhikkhuno nissayamuccakassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanakālo, divā vātātapena saṃsussanaṃ viya vipassanāñāṇena taṇhāsnehasaṃsussanaṃ, rattiṃ himodakena temanaṃ viya kammaṭṭhānaṃ nissāya uppannena pītipāmojjena cittatemanaṃ, rattindivaṃ vātātapena ceva himodakena ca parisukkhaparitintānaṃ bandhanānaṃ dubbalabhāvo viya ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā vipassanāñāṇapītipāmojjehi saṃyojanānaṃ bhiyyosomattāya dubbalabhāvo, pāvussakamegho viya arahattamaggañāṇaṃ, meghavuṭṭhiudakena nāvāya bandhe pūtibhāvo viya āraddhavipassakassa [Pg.303] rūpasattakādivasena vipassanaṃ vaḍḍhentassa okkhāyamāne pakkhāyamāne kammaṭṭhāne ekadivasaṃ utusappāyādīni laddhā ekapallaṅkena nisinnassa arahattaphalādhigamo, pūtibandhanāvāya kañci kālaṃ ṭhānaṃ viya khīṇasaṃyojanassa arahato mahājanaṃ anuggaṇhantassa yāvatāyukaṃ ṭhānaṃ, pūtibandhanāvāya anupubbena bhijjitvā apaṇṇattikabhāvūpagamo viya khīṇāsavassa upādiṇṇakkhandhabhedena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa apaṇṇattikabhāvūpagamoti imāya upamāya saṃyojanānaṃ dubbalatā dīpitā. Navamaṃ. याचप्रमाणे, 'एवमेव खो' या पाठात महासमुद्राप्रमाणे बुद्धांच्या शासनाला समजावे; नौकेप्रमाणे योगाचार्याला (योगी भिक्खूला) समजावे; महासमुद्रात नौकेचा काळ घालवण्याप्रमाणे (प्रवासाप्रमाणे), या भिक्खूचे पाच वर्षांपेक्षा कमी काळ असताना आचार्य आणि उपाध्यायांच्या जवळ राहून आचरण करणे समजावे; महासमुद्राच्या पाण्याने नौकेचे दोरखंड (बंधने) कुजल्यामुळे किंवा कमकुवत झाल्याप्रमाणे, भिक्खूच्या प्रव्रज्येच्या संक्षेपाने आणि उद्देश-परिपृच्छा (शिकणे व प्रश्न विचारणे) इत्यादींद्वारे संयोजनांचे (बंधनांचे) दुर्बल होणे समजावे; नौकेला जमिनीवर (किनाऱ्यावर) काढून ठेवण्याच्या काळाप्रमाणे, भिक्खूने 'निस्सयमुच्चक' (पाच वर्षांनंतर स्वतंत्र) झाल्यावर कम्मट्ठान (कर्मस्थान) घेऊन अरण्यात राहण्याचा काळ समजावे; दिवसा वारा आणि उन्हाने नौका सुकण्याप्रमाणे, विपश्यना ज्ञानाने तृष्णारूपी स्नेहाचे (ओलाव्याचे) सुकणे समजावे; रात्री दवबिंदूंनी (हिमोदकाने) नौका भिजण्याप्रमाणे, कम्मट्ठानाचा आश्रय घेऊन उत्पन्न झालेल्या प्रीती आणि प्रामोद्याने चित्ताचे भिजणे (आर्द्र होणे) समजावे; रात्रंदिवस वारा, ऊन आणि दवबिंदूंनी वारंवार सुकणाऱ्या व भिजणाऱ्या दोरखंडांच्या दुर्बल होण्याप्रमाणे, एखाद्या दिवशी ऋतू-सप्पाय (अनुकूल वातावरण) इत्यादी प्राप्त करून विपश्यना ज्ञान आणि प्रीती-प्रामोद्याने संयोजनांचे अत्यंत दुर्बल होणे समजावे; पावसाळ्याच्या सुरुवातीच्या मेघाप्रमाणे अरहत्त-मग्ग-ज्ञान (अर्हतमार्ग ज्ञान) समजावे; मुसळधार पावसाच्या पाण्याने नौकेचे दोरखंड पूर्णपणे सडून जाण्याप्रमाणे, आरब्ध-विपस्सक (विपश्यना सुरू केलेल्या) भिक्खूने रूपसप्तक इत्यादींच्या द्वारे विपश्यना वाढवत असताना, कम्मट्ठानाचा मार्ग स्पष्ट व दृढ झाल्यावर, एखाद्या दिवशी ऋतू-सप्पाय इत्यादी प्राप्त करून एकाच आसनावर (पल्लंकावर) बसून अरहत्तफल प्राप्त करणे समजावे; सडलेल्या दोरखंडांच्या नौकेचे काही काळ टिकून राहण्याप्रमाणे, क्षीणसंयोजन (ज्याचे सर्व बंध नष्ट झाले आहेत अशा) अर्हतांचे महाजनांवर अनुग्रह करत आयुष्य संपेपर्यंत टिकून राहणे समजावे; सडलेल्या दोरखंडांची नौका हळूहळू नष्ट होऊन 'नौका' अशी संज्ञा उरणार नाहीशा स्थितीला प्राप्त होण्याप्रमाणे, क्षीणास्रव (अर्हत) भिक्खूचे उपादिन्न-स्कंधांच्या भेदाने (विनाशाने) अनुपधिशेष निर्वाणधातूमध्ये परिनिर्वाण झाल्यावर प्रज्ञप्ती नसलेल्या (अस्तित्ववाचक संज्ञा नसलेल्या) स्थितीला प्राप्त होणे समजावे. या उपमेद्वारे संयोजनांची दुर्बलता स्पष्ट केली आहे. नववे सूत्र समाप्त. 10. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā १०. अनित्यसंज्ञा सूत्राचे स्पष्टीकरण 102. Dasame aniccasaññāti aniccaṃ aniccanti bhāventassa uppannasaññā. Pariyādiyatīti khepayati. Sabbaṃ asmimānanti navavidhaṃ asmimānaṃ. Mūlasantānakānīti santānetvā ṭhitamūlāni. Mahānaṅgalaṃ viya hi aniccasaññā, khuddānukhuddakāni mūlasantānakāni viya kilesā, yathā kassako kasanto naṅgalena tāni padāleti, evaṃ yogī aniccasaññaṃ bhāvento aniccasaññāñāṇena kilese padāletīti idamettha opammasaṃsandanaṃ. १०२. दहाव्या सूत्रात, 'अनित्यसंज्ञा' म्हणजे 'अनित्य, अनित्य' अशी भावना करणाऱ्याला उत्पन्न झालेली संज्ञा होय. 'परियादियति' म्हणजे नष्ट करते. 'सब्बं अस्मिमानं' म्हणजे नऊ प्रकारचा अस्मिमान (अहंकार) होय. 'मूलसंतानकानि' म्हणजे पसरून राहिलेली मुळे होय. मोठ्या नांगराप्रमाणे अनित्यसंज्ञा आहे आणि लहान-मोठ्या पसरलेल्या मुळांप्रमाणे क्लेश आहेत; ज्याप्रमाणे शेतकरी नांगरताना नांगराने ती मुळे उपटून टाकतो, त्याचप्रमाणे योगी अनित्यसंज्ञेची भावना करत अनित्यसंज्ञा-ज्ञानाने क्लेशांना उपटून टाकतो. हे येथे उपमेचे साधर्म्य (तुलना) समजावे. Odhunātīti heṭṭhā dhunāti. Niddhunātīti papphoṭeti. Nicchoṭetīti papphoṭetvā chaḍḍeti. Idhāpi pabbajāni viya kilesā, lāyanaṃ nicchoṭanaṃ viya aniccasaññāñāṇanti iminā atthena upamā saṃsandetabbā. 'ओधुनाति' म्हणजे खाली झटकणे. 'निद्धुनाति' म्हणजे झटकणे. 'निच्छोटेति' म्हणजे झटकून टाकून देणे. येथेही लव्हाळ्याच्या (गवताच्या) पानांप्रमाणे क्लेश आहेत, आणि कापणी करणे व झटकून टाकण्याप्रमाणे अनित्यसंज्ञा-ज्ञान आहे; या अर्थाने उपमेची तुलना करावी. Vaṇṭacchinnāyāti tiṇhena khurappena vaṇṭacchinnāya. Tadanvayāni bhavantīti taṃ ambapiṇḍiṃ anugacchanti, tassā patamānāya ambāni bhūmiyaṃ patanti. Idhāpi ambapiṇḍi viya kilesā, tiṇhakhurappo viya aniccasaññā, yathā khurappena chinnāya ambapiṇḍiyā sabbāni ambāni bhūmiyaṃ patanti, evaṃ aniccasaññāñāṇena kilesānaṃ mūlabhūtāya avijjāya chinnāya sabbakilesā samugghātaṃ gacchantīti, idaṃ opammasaṃsandanaṃ. 'वणṭच्छिन्नाय' म्हणजे तीक्ष्ण बाणाने देठापासून कापलेली. 'तदन्वयानि भवन्ति' म्हणजे त्या आंब्याच्या घडाचे अनुकरण करतात (त्याच्या मागे जातात), तो घड खाली पडताना आंबे जमिनीवर पडतात. येथेही आंब्याच्या घडाप्रमाणे क्लेश आहेत, तीक्ष्ण बाणाप्रमाणे अनित्यसंज्ञा आहे; ज्याप्रमाणे बाणाने आंब्याचा घड कापला असता सर्व आंबे जमिनीवर पडतात, त्याचप्रमाणे अनित्यसंज्ञा-ज्ञानाने क्लेशांचे मूळ असलेल्या अविद्येचा छेद केला असता सर्व क्लेश समूळ नष्ट होतात. हे उपमेचे साधर्म्य समजावे. Kūṭaṅgamāti kūṭaṃ gacchanti. Kūṭaninnāti kūṭaṃ pavisanabhāvena kūṭe ninnā. Kūṭasamosaraṇāti kūṭe samosaritvā ṭhitā. Idhāpi kūṭaṃ viya aniccasaññā, gopānasiyo viya catubhūmakakusaladhammā, yathā sabbagopānasīnaṃ [Pg.304] kūṭaṃ aggaṃ, evaṃ kusaladhammānaṃ aniccasaññā aggā. Nanu ca aniccasaññā lokiyā, sā lokiyakusalānaṃ tāva aggaṃ hotu, lokuttarānaṃ kathaṃ agganti? Tesampi paṭilābhakaraṇatthena agganti veditabbā. Iminā upāyena sabbāsu upamāsu opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Purimāhi panettha tīhi aniccasaññāya kiccaṃ, pacchimāhi balanti. Dasamaṃ. 'कूटङ्गमा' म्हणजे शिखराकडे जातात. 'कूटनिन्ना' म्हणजे शिखरामध्ये प्रवेश करण्याच्या भावाने शिखराकडे झुकलेल्या असतात. 'कूटसमोसरणा' म्हणजे शिखरामध्ये एकत्र येऊन राहिलेल्या असतात. येथेही शिखराप्रमाणे अनित्यसंज्ञा आहे, आणि वाशांप्रमाणे चार भूमींमधील कुशल धर्म आहेत; ज्याप्रमाणे सर्व वाशांमध्ये शिखर श्रेष्ठ असते, त्याचप्रमाणे कुशल धर्मांमध्ये अनित्यसंज्ञा श्रेष्ठ आहे. शंका: 'अनित्यसंज्ञा तर लौकिक आहे, ती लौकिक कुशल धर्मांमध्ये श्रेष्ठ असो, पण लोकोत्तर कुशल धर्मांमध्ये ती कशी श्रेष्ठ असू शकते?' उत्तर: 'त्या लोकोत्तर धर्मांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे ती त्यांच्यातही श्रेष्ठ आहे असे समजावे.' या पद्धतीने सर्व उपमांमध्ये उपमेचे साधर्म्य समजावे. येथे पहिल्या तीन उपमांद्वारे अनित्यसंज्ञेचे कार्य आणि नंतरच्या उपमांद्वारे तिचे बल दर्शविले आहे. दहावे सूत्र समाप्त. Pupphavaggo dasamo. दहावा पुष्पवर्ग समाप्त. Majjhimapaṇṇāsako samatto. मज्झिमपण्णासक समाप्त. 11. Antavaggo ११. अंतवर्ग 1. Antasuttavaṇṇanā १. अंतसूत्राचे स्पष्टीकरण 103. Antavaggassa paṭhame antāti koṭṭhāsā. Idaṃ suttaṃ catusaccavasena pañcakkhandhe yojetvā antoti vacanena bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttaṃ. Paṭhamaṃ. १०३. अंतवर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'अंता' म्हणजे भाग (विभाग). हे सूत्र चार आर्यसत्यांच्या द्वारे पंचस्कंधांना जोडून, 'अंत' या शब्दाने समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार (इच्छेनुसार) सांगितले आहे. पहिले सूत्र समाप्त. 2-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā २-३. दुःखसूत्रादींचे स्पष्टीकरण 104-105. Dutiyampi pañcakkhandhe catusaccavasena yojetvā dukkhanti bujjhanakānaṃ ajjhāsayena kathitaṃ. Tatiyampi tatheva sakkāyoti bujjhanakānaṃ ajjhāsayena kathitaṃ. Dutiyatatiyāni. १०४-१०५. दुसरे सूत्र देखील पंचस्कंधांना चार आर्यसत्यांच्या द्वारे जोडून, 'दुःख' या शब्दाने समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार सांगितले आहे. तिसरे सूत्र देखील त्याचप्रमाणे 'सत्काय' (सक्काय) या शब्दाने समजून घेणाऱ्यांच्या आशयानुसार सांगितले आहे. दुसरे व तिसरे सूत्र समाप्त. 4. Pariññeyyasuttavaṇṇanā ४. परिज्ञेयसूत्राचे स्पष्टीकरण 106. Catutthe pariññeyyeti parijānitabbe samatikkamitabbe. Pariññanti samatikkamaṃ. Pariññātāvinti tāya pariññāya parijānitvā samatikkamitvā ṭhitaṃ. Rāgakkhayotiādīhi nibbānaṃ dassitaṃ. Catutthaṃ. १०६. चौथ्या सूत्रात, 'परिज्ञेय' म्हणजे पूर्णपणे जाणण्यायोग्य आणि ओलांडून जाण्यायोग्य (त्याग करण्यायोग्य). 'परिज्ञा' म्हणजे ओलांडून जाणे (त्याग करणे). 'परिज्ञातावी' म्हणजे त्या परिज्ञेच्या (ज्ञानाच्या) द्वारे पूर्णपणे जाणून आणि ओलांडून (त्याग करून) स्थित असलेला. 'रागक्षय' (रागाचा क्षय) इत्यादी शब्दांद्वारे निर्वाण दर्शविले आहे. चौथे सूत्र समाप्त. 5-10. Samaṇasuttādivaṇṇanā ५-१०. श्रमणसूत्रादींचे स्पष्टीकरण 107-112. Pañcamādīsu catūsu cattāri saccāni kathitāni. Navamadasamesu kilesappahānanti. Pañcamādīni. १०७-११२. पाचव्या इत्यादी चार सूत्रांमध्ये चार आर्यसत्ये सांगितली आहेत. नवव्या आणि दहाव्या सूत्रात क्लेशांचा प्रहाण (नाश) सांगितला आहे. पाचवे इत्यादी सूत्रे समाप्त. Antavaggo ekādasamo. अकरावा अंतवर्ग समाप्त. 12. Dhammakathikavaggo १२. धम्मकथिकवर्ग 1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā १-२. अविद्यासूत्रादींचे स्पष्टीकरण 113-114. Dhammakathikavaggassa paṭhame [Pg.305] ettāvatā ca avijjāgato hotīti yāvatā imāya catūsu saccesu aññāṇabhūtāya avijjāya samannāgato, ettāvatā avijjāgato hotīti attho. Dutiyepi eseva nayo. Paṭhamadutiyāni. ११३-११४. धम्मकथिकवर्गाच्या पहिल्या सूत्रात, 'एत्तावता च अविज्जागतो होति' म्हणजे जोपर्यंत या चार आर्यसत्यांविषयी अज्ञानरूप असलेल्या अविद्येने युक्त असतो, तोपर्यंत तो 'अविद्येने युक्त (अविद्यागत) होतो' असा अर्थ आहे. दुसऱ्या सूत्रातही हाच नियम समजावा. पहिले व दुसरे सूत्र समाप्त. 3. Dhammakathikasuttavaṇṇanā ३. धम्मकथिकसूत्राचे स्पष्टीकरण 115. Tatiye paṭhamena dhammakathiko, dutiyena sekhabhūmi, tatiyena asekhabhūmīti evaṃ dhammakathikaṃ pucchitena visesetvā dve bhūmiyo kathitā. Tatiyaṃ. ११५. तिसऱ्या सूत्रात, पहिल्या भागाद्वारे धम्मकथिक (धर्मोपदेशक), दुसऱ्या भागाद्वारे शैक्षभूमी (सेखभूमी), आणि तिसऱ्या भागाद्वारे अशैक्षभूमी (असेखभूमी) सांगितली आहे. अशा प्रकारे धम्मकथिकाविषयी विचारले असता, भगवंतांनी विशेष रूपाने या दोन भूमींचे वर्णन केले आहे. तिसरे सूत्र समाप्त. 4. Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā ४. दुसऱ्या धम्मकथिकसूत्राचे स्पष्टीकरण 116. Catutthe tissannampi pucchānaṃ tīṇi vissajjanāni kathitāni. Catutthaṃ. ११६. चौथ्या सूत्रात, तिन्ही प्रश्नांची तीन उत्तरे सांगितली आहेत. तिथे चौथे सूत्र समाप्त. 5-9. Bandhanasuttādivaṇṇanā ५-९. बंधनसूत्रादींचे स्पष्टीकरण 117-121. Pañcame atīradassīti tīraṃ vuccati vaṭṭaṃ, taṃ na passati. Apāradassīti pāraṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ na passati. Baddhoti kilesabandhanena baddho hutvā jīyati ca mīyati ca asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchatīti. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathitanti. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva. Pañcamādīni. ११७-१२१. पाचव्या सुत्तात, 'अतीरदस्सी' यामध्ये 'तीर' म्हणजे 'वट्ट' (संसारचक्र) म्हटले आहे, तो त्याला पाहत नाही. 'अपारदस्सी' यामध्ये 'पार' म्हणजे 'निब्बान' (निर्वाण) म्हटले आहे, तो त्याला पाहत नाही. 'बद्धो' म्हणजे क्लेशांच्या बंधनाने बद्ध होऊन तो वृद्ध होतो आणि मृत्यू पावतो, आणि या लोकातून परलोकात जातो. या सुत्तात वट्टदुक्ख (संसारचक्राचे दुःख) सांगितले आहे. सहावे इत्यादी सुत्ते स्पष्ट अर्थाचीच आहेत. पाचवे इत्यादी समाप्त. 10. Sīlavantasuttavaṇṇanā १०. सीलवन्त सुत्ताची वर्णना (टीका) 122. Dasame aniccatotiādīsu hutvā abhāvākārena aniccato, paṭipīḷanākārena dukkhato, ābādhaṭṭhena rogato, antodosaṭṭhena gaṇḍato, tesaṃ tesaṃ gaṇḍānaṃ paccayabhāvena vā khaṇanaṭṭhena vā sallato dukkhaṭṭhena aghato, visabhāgamahābhūtasamuṭṭhānaābādhapaccayaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato[Pg.306], sattasuññataṭṭhena suññato, attābhāvena anattato. Evamettha ‘‘aniccato palokato’’ti dvīhi padehi aniccamanasikāro, ‘‘suññato anattato’’ti dvīhi anattamanasikāro, sesehi dukkhamanasikāro vuttoti veditabbo. Sesamettha uttānameva. Dasamaṃ. १२२. दहाव्या सुत्तात, 'अनिच्चतो' (अनित्यतेने) इत्यादी शब्दांमध्ये—उत्पन्न होऊन नष्ट होण्याच्या स्वरूपात असल्याने 'अनिच्चतो' (अनित्य म्हणून); निरंतर पीडा देण्याच्या स्वरूपात असल्याने 'दुक्खतो' (दुःख म्हणून); पीडा देण्याच्या अर्थाने 'रोगतो' (रोग म्हणून); अंतर्निहित दोषाच्या अर्थाने 'गण्डतो' (गळू किंवा गळवाप्रमाणे); किंवा त्या त्या गळवांच्या (क्लेशांच्या) कारणीभूत असण्याच्या अर्थाने 'गण्डतो'; टोचण्याच्या किंवा जखम करण्याच्या अर्थाने 'सल्लतो' (शल्य किंवा बाण म्हणून); सहन करण्यास कठीण अशा दुःखाच्या अर्थाने 'अघतो' (संकट किंवा आपत्ती म्हणून); विसंगत महाभूतांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या आजाराचे कारण असण्याच्या अर्थाने 'आबाधतो' (व्याधी म्हणून); स्वतःचे नसण्याच्या अर्थाने 'परतो' (परके किंवा इतर म्हणून); नष्ट होण्याच्या किंवा विखुरण्याच्या अर्थाने 'पलोकतो' (नाशवंत म्हणून); सत्त्वशून्यतेच्या अर्थाने 'सुञ्ञतो' (शून्य म्हणून); आणि आत्मभावाचा अभाव असल्याने 'अनत्ततो' (अनात्म म्हणून) जाणावे. अशा प्रकारे, येथे 'अनिच्चतो पलोकतो' या दोन पदांद्वारे 'अनित्य-मनसिकार' (अनित्यतेचे मनन) सांगितले आहे; 'सुञ्ञतो अनत्ततो' या दोन पदांद्वारे 'अनात्म-मनसिकार' (अनात्मतेचे मनन) सांगितले आहे; आणि उर्वरित पदांद्वारे 'दुःख-मनसिकार' (दुःखाचे मनन) सांगितले आहे, असे जाणावे. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे. दहावे समाप्त. 11. Sutavantasuttavaṇṇanā ११. सुतवन्त सुत्ताची वर्णना (टीका) 123. Tathā ekādasame. Dasamasmiñhi ‘‘sīlavatā’’ti catupārisuddhisīlaṃ vuttaṃ, idha sutavatāti kammaṭṭhānasutaṃ idameva nānākaraṇaṃ. Ekādasamaṃ. १२३. अकरावे सुत्त देखील तसेच आहे. कारण दहाव्या सुत्तात 'सीलवता' (शीलवान पुरुषाने) या पदाने 'चतुपारिसुद्धिसील' (चार प्रकारची परिशुद्ध शिले) सांगितले आहे, तर येथे 'सुतवता' (श्रुतवान पुरुषाने) या पदाने 'कम्मट्ठानसुत' (कर्मस्थानविषयक ज्ञान) सांगितले आहे; हाच या दोन्हीमधील फरक आहे. अकरावे समाप्त. 12-13. Kappasuttādivaṇṇanā १२-१३. कप्प सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) 124-125. Dvādasamaterasamāni rāhulovādasadisānevāti. Dvādasamaterasamāni. १२४-१२५. बारावे आणि तेरावे सुत्त 'राहुलोवाद सुत्ता'सारखेच आहेत. बारावे आणि तेरावे समाप्त. Dhammakathikavaggo dvādasamo. धम्मकथिक वग्ग बारावा. 13. Avijjāvaggo १३. अविज्जा वग्ग 1-10. Samudayadhammasuttādivaṇṇanā १-१०. समुदयधम्म सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) 126-135. Avijjāvaggo uttānatthova. Imasmiñhi vagge sabbasuttesu catusaccameva kathitaṃ. १२६-१३५. अविज्जा वग्ग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. कारण या वग्गातील सर्व सुत्तांमध्ये केवळ चार आर्यसत्यांचेच प्रतिपादन केले आहे. Avijjāvaggo terasamo. अविज्जा वग्ग तेरावा. 14. Kukkuḷavaggo १४. कुक्कुळ वग्ग 1-13. Kukkuḷasuttādivaṇṇanā १-१३. कुक्कुळ सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) 136-149. Kukkuḷavaggassa paṭhame kukkuḷanti santattaṃ ādittaṃ chārikarāsiṃ viya mahāpariḷāhaṃ. Imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ, sesesu aniccalakkhaṇādīni. Sabbāni cetāni pāṭiyekkaṃ puggalajjhāsayena kathitānīti. १३६-१४९. कुक्कुळ वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'कुक्कुळ' म्हणजे गरम राखेच्या ढिगाऱ्याप्रमाणे अत्यंत तप्त, प्रज्वलित आणि तीव्र दाह निर्माण करणारे होय. या सुत्तात दुःख-लक्षणाचे प्रतिपादन केले आहे, आणि उर्वरित सुत्तांमध्ये अनित्य-लक्षण इत्यादींचे प्रतिपादन केले आहे. ही सर्व सुत्ते वैयक्तिक व्यक्तींच्या प्रवृत्तीनुसार (पुग्गलज्झासय) स्वतंत्रपणे उपदेशिली आहेत. Kukkuḷavaggo cuddasamo. कुक्कुळ वग्ग चौदावा. 15. Diṭṭhivaggo १५. दिट्ठि वग्ग 1-9. Ajjhattasuttādivaṇṇanā १-९. अज्झत्त सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) 150-158. Diṭṭhivaggassa [Pg.307] paṭhame kiṃ upādāyāti kiṃ paṭicca. Dutiye kiṃ abhinivissāti kiṃ abhinivisitvā, paccayaṃ katvāti attho. Tatiyādīsu diṭṭhītiādīni puggalajjhāsayena vuttāni. Paṭhamādīni. १५०-१५८. दिट्ठि वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात 'किं उपादाय' म्हणजे 'कशाचा आश्रय घेऊन' (कशावर अवलंबून राहून). दुसऱ्या सुत्तात 'किं अभिनिविस्स' म्हणजे 'कशाचा अभिनिवेश करून' (कशाला आधार बनवून किंवा कशाचा आग्रह धरून), हा अर्थ आहे. तिसऱ्या इत्यादी सुत्तांमध्ये 'दिट्ठि' (दृष्टी) इत्यादी गोष्टी व्यक्तींच्या प्रवृत्तीनुसार (पुग्गलज्झासय) सांगितल्या आहेत. पहिले इत्यादी समाप्त. 10. Ānandasuttavaṇṇanā १०. आनन्द सुत्ताची वर्णना (टीका) 159. Dasame upasaṅkamīti aññe bhikkhū pañcakkhandhakammaṭṭhānaṃ kathāpetvā yuñjitvā ghaṭetvā arahattaṃ patvā satthu santike aññaṃ byākaronte disvā ‘‘ahampi pañcakkhandhakammaṭṭhānaṃ kathāpetvā yuñjanto ghaṭento, arahattaṃ patvā aññaṃ byākarissāmī’’ti cintetvā upasaṅkami. Satthā pana attano dharamānakāle therassa uparimaggattayavajjhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ apassantopi ‘‘imassa cittaṃ gaṇhissāmī’’ti kathesi. Tassāpi ekaṃ dve vāre manasi katvāva buddhupaṭṭhānavelā jātāti gantabbaṃ hoti. Itissa cittaṃ sampahaṃsamāno vimuttiparipācanīyadhammova so kammaṭṭhānānuyogo jātoti. Dasamaṃ. १५९. दहाव्या सुत्तात, 'उपसङ्कमि' (जवळ गेले) म्हणजे इतर भिक्खूंनी पंचस्कंध-कर्मस्थानाचा उपदेश ऐकून, प्रयत्न करून, उद्योग करून अर्हतपद प्राप्त केले आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्मुख आपल्या ज्ञानाची घोषणा केली, हे पाहून—'मीसुद्धा पंचस्कंध-कर्मस्थानाचा उपदेश ऐकून, प्रयत्न व उद्योग करून अर्हतपद प्राप्त करीन आणि माझ्या ज्ञानाची घोषणा करीन' असा विचार करून ते (आनंद थेर) बुद्धांजवळ गेले. परंतु शास्त्यांनी (बुद्धांनी) आपल्या हयातीत त्या थेरांच्या (आनंद थेरांच्या) वरील तीन मार्गांनी नष्ट होणाऱ्या क्लेशांचा प्रहाण (नाश) होणार नाही हे माहीत असूनही, 'मी याच्या चित्ताला प्रसन्न करीन' या विचाराने उपदेश केला. त्यांनाही (आनंद थेरांना) एक-दोन वेळा मनन केल्यावरच 'बुद्धांच्या परिचर्येची (सेवेची) वेळ झाली आहे' म्हणून जावे लागत असे. त्यामुळे, तो कर्मस्थानाचा अभ्यास त्यांच्या चित्ताला आनंदित करणारा आणि विमुक्तीला परिपक्व करणारा धर्मच ठरला. दहावे समाप्त. Diṭṭhivaggo pannarasamo. दिट्ठि वग्ग पंधरावा. Uparipaṇṇāsako samatto. उपरि पण्णासक समाप्त. Khandhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. खन्ध संयुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली आहे. 2. Rādhasaṃyuttaṃ २. राध संयुत्त 1. Paṭhamavaggo १. पहिला वग्ग 1. Mārasuttavaṇṇanā १. मार सुत्ताची वर्णना (टीका) 160. Rādhasaṃyuttassa [Pg.308] paṭhame māro vā assāti maraṇaṃ vā bhaveyya. Māretā vāti māretabbo vā. Yo vā pana mīyatīti yo vā pana marati. Nibbidatthanti nibbidāñāṇatthaṃ. Nibbānatthāti phalavimutti nāmesā anupādānibbānatthāti attho. Accayāsīti atikkantosi. Nibbānogadhanti nibbāne patiṭṭhitaṃ. Idaṃ maggabrahmacariyaṃ nāma nibbānabbhantare vussati, na nibbānaṃ atikkamitvāti attho. Nibbānapariyosānanti nibbānaṃ assa pariyosānaṃ, nipphatti niṭṭhāti attho. Paṭhamaṃ. १६०. राध संयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात, 'मारो वा अस्स' म्हणजे 'मृत्यू असावा'. 'मारेता वा' म्हणजे 'मारला जाणारा असावा'. 'यो वा पन मीयति' म्हणजे 'जो कोणी मरतो'. 'निब्बिदत्थं' म्हणजे 'निब्बिदा-ञाण' (निर्वेदाचे ज्ञान) मिळवण्याच्या हेतूने. 'निब्बानत्था' म्हणजे ही जी 'फलविमुत्ती' (फलविमुक्ती) आहे, ती 'अनुपादा-निब्बान' (उपादानरहित निर्वाण) मिळवण्याच्या हेतूने आहे, असा अर्थ आहे. 'अच्चयासि' म्हणजे 'तू ओलांडून गेला आहेस'. 'निब्बानोगधं' म्हणजे 'निर्वाणात प्रतिष्ठित असलेले'. हे 'मग्गब्रह्मचरिय' (मार्ग-ब्रह्मचर्य) निर्वाणाच्या अंतर्गतच जगले जाते, निर्वाणाचा अतिरेक करून (त्याच्या पलीकडे जाऊन) नाही, असा अर्थ आहे. 'निब्बानपरियोसानं' म्हणजे निर्वाण हाच या मार्ग-ब्रह्मचर्याचा अंत, निष्पत्ती आणि अंतिम ध्येय आहे, असा अर्थ आहे. पहिले समाप्त. 2-10. Sattasuttādivaṇṇanā २-१०. सत्त सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) 161-169. Dutiye satto sattoti laggapucchā. Tatra satto tatra visattoti tatra laggo tatra vilaggo. Paṃsvāgārakehīti paṃsugharakehi. Keḷāyantīti kīḷanti. Dhanāyantīti dhanaṃ viya maññanti. Mamāyantīti ‘‘mama idaṃ, mama ida’’nti mamattaṃ karonti, aññassa phusitumpi na denti. Vikīḷaniyaṃ karontīti ‘‘niṭṭhitā kīḷā’’ti te bhindamānā kīḷāvigamaṃ karonti. Tatiye bhavanettīti bhavarajju. Catutthaṃ uttānameva. Pañcamādīsu catūsu cattāri saccāni kathitāni, dvīsu kilesappahānanti. Dutiyādīni. १६१-१६९. दुसऱ्या सुत्तात, 'सत्तो सत्तो' (प्राणी प्राणी) हा आसक्तीविषयीचा प्रश्न आहे. 'तत्र सत्तो tatra visatto' म्हणजे तिथे (त्या रूपादींमध्ये) आसक्त झालेला, विशेष रूपाने अडकलेला. 'पंसुवागारकेहि' म्हणजे मातीची छोटी घरे (घरोबा). 'केळायन्ति' म्हणजे खेळतात. 'धनायन्ति' म्हणजे धनाप्रमाणे (मौल्यवान संपत्तीप्रमाणे) मानतात. 'ममायन्ति' म्हणजे 'हे माझे आहे, हे माझे आहे' असे म्हणून ममत्व (माझेपणा) करतात, दुसऱ्या कोणाला स्पर्शही करू देत नाहीत. 'विकिळनियं करोन्ति' म्हणजे 'खेळ संपला' असे समजून ती मातीची घरे मोडून टाकून खेळाचा अंत करतात. तिसऱ्या सुत्तात 'भवनेत्ति' म्हणजे भव-रज्जू (अस्तित्वाची दोरी, जी प्राण्यांना संसारात बांधून ठेवते). चौथे सुत्त स्पष्टच आहे. पाचव्यापासून सुरू होणाऱ्या चार सुत्तांमध्ये चार आर्यसत्ये सांगितली आहेत, आणि दोन सुत्तांमध्ये क्लेशांचे प्रहाण (नाश) सांगितले आहे. दुसरे इत्यादी समाप्त. Paṭhamo vaggo. पहिला वग्ग. 2. Dutiyavaggo २. दुसरा वग्ग 1-12. Mārasuttādivaṇṇanā १-१२. मार सुत्त इत्यादींची वर्णना (टीका) 170-181. Dutiyavaggassa paṭhame māro, māroti maraṇaṃ pucchati. Yasmā pana rūpādivinimuttaṃ maraṇaṃ nāma natthi, tenassa bhagavā rūpaṃ kho, rādha, mārotiādimāha[Pg.309]. Dutiye māradhammoti maraṇadhammo. Etenupāyena sabbattha attho veditabboti. १७०-१८१. दुसऱ्या वग्गाच्या पहिल्या सुत्तात, 'मारो मारो' असे म्हणून तो मृत्यूविषयी विचारतो. परंतु रूप इत्यादींपासून मुक्त असा 'मृत्यू' नावाचा कोणताही स्वतंत्र अस्तित्वाचा प्रकार नसल्यामुळे, भगवंतांनी त्याला 'रूपं खो, राध, मारो' (हे राध, रूप म्हणजेच मार होय) इत्यादी सांगितले. दुसऱ्या सुत्तात 'मारधम्मो' म्हणजे मृत्यूच्या स्वभावाचे (मरणधर्मी). या पद्धतीने सर्व सुत्तांमधील अर्थ समजून घ्यावा. दुसरे इत्यादी समाप्त. Dutiyo vaggo. दुसरा वग्ग. 3-4. Āyācanavaggādi ३-४. आयाचन वग्ग इत्यादी 1-11. Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā १-११. मार सुत्त इत्यादी अकरा सुत्तांची वर्णना (टीका) 182-205. Tato paraṃ uttānatthameva. Ayañhi rādhatthero paṭibhāniyatthero nāma. Tathāgatassa imaṃ theraṃ disvā sukhumaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhāti. Tenassa bhagavā nānānayehi dhammaṃ deseti. Evaṃ imasmiṃ rādhasaṃyutte ādito dve vaggā pucchāvasena desitā, tatiyo āyācanena, catuttho upanisinnakakathāvasena. Sakalampi panetaṃ rādhasaṃyuttaṃ therassa vimuttiparipācanīyadhammavaseneva gahitanti veditabbaṃ. १८२-२०५. त्यानंतरचा भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. कारण हे राध थेर 'पटिभाणिय' (प्रतिभावान किंवा हजरजबाबी) थेर म्हणून ओळखले जात असत. तथागतांना या थेरांना पाहून सूक्ष्म विषयांचे स्फुरण होत असे. त्यामुळे भगवंत त्यांना विविध पद्धतींनी धम्माचा उपदेश करत असत. अशा प्रकारे, या राध संयुत्तात सुरुवातीचे दोन वग्ग प्रश्नांच्या स्वरूपात उपदेशिले आहेत, तिसरा वग्ग प्रार्थनेच्या (आयाचन) स्वरूपात, आणि चौथा वग्ग जवळ बसलेल्या व्यक्तीशी केलेल्या संभाषणाच्या स्वरूपात उपदेशिला आहे. तथापि, हे संपूर्ण राध संयुत्त थेरांच्या विमुक्तीला परिपक्व करणाऱ्या धर्माच्या स्वरूपातच ग्रहण केले गेले आहे, असे जाणावे. Rādhasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. राध संयुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली आहे. 3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ ३. दिट्ठि संयुत्त 1. Sotāpattivaggo १. सोतापत्तिवर्ग 1. Vātasuttavaṇṇanā १. वातसुत्त-वर्णना 206. Diṭṭhisaṃyutte [Pg.310] na vātā vāyantītiādīsu evaṃ kira tesaṃ diṭṭhi – ‘‘yepi ete rukkhasākhādīni bhañjantā vātā vāyanti, na ete vātā, vātaleso nāmeso, vāto pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito. Tathā yāpi etā tiṇakaṭṭhādīni vahantiyo nadiyo sandanti, na ettha udakaṃ sandaki, udakaleso nāmesa, udakaṃ pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitaṃ. Yāpimā gabbhiniyo vijāyantīti ca vuccanti, kiñcāpi tā milātudarā honti, gabbho pana na nikkhamati, gabbhaleso nāmeso, gabbho pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhito. Yepi ete candimasūriyā udenti vā apenti vā, neva te udenti na apenti, candimasūriyaleso nāmesa, candimasūriyā pana esikatthambho viya pabbatakūṭaṃ viya ca ṭhitā’’ti. २०६. दिट्ठिसंयुत्तात 'न वाता वायन्ति' (वारा वाहत नाही) इत्यादी पाठांमध्ये अशा प्रकारे त्यांची (मिथ्यादृष्टी लोकांची) दृष्टी (समजूत) होती— 'जे हे झाडांच्या फांद्या इत्यादी मोडून टाकणारे वारे वाहतात, ते वारे नव्हेत, तो केवळ वाऱ्याचा आभास (वातलेश) आहे; खरा वारा तर इंद्रखिळाप्रमाणे (नगरद्वाराच्या खांबाप्रमाणे) आणि पर्वताच्या शिखराप्रमाणे अचल (स्थिर) उभा आहे. त्याचप्रमाणे, ज्या या गवत, लाकूड इत्यादी वाहून नेणाऱ्या नद्या वाहतात, त्यांत पाणी वाहत नाही, तो केवळ पाण्याचा आभास (उदकलेश) आहे; खरे पाणी तर इंद्रखिळाप्रमाणे आणि पर्वताच्या शिखराप्रमाणे स्थिर आहे. आणि ज्या या गर्भवती स्त्रिया प्रसवतात असे म्हटले जाते, जरी प्रसूतीनंतर त्यांचे पोट लहान होत असले, तरी गर्भ बाहेर पडत नाही, तो केवळ गर्भाचा आभास (गर्भलेश) आहे; गर्भ तर इंद्रखिळाप्रमाणे आणि पर्वताच्या शिखराप्रमाणे स्थिर आहे. आणि जे हे चंद्र व सूर्य उगवतात किंवा मावळतात असे म्हटले जाते, ते खरोखर उगवतही नाहीत आणि मावळतही नाहीत, तो केवळ चंद्र-सूर्याचा आभास (चंद्रसूर्यलेश) आहे; चंद्र आणि सूर्य तर इंद्रखिळाप्रमाणे आणि पर्वताच्या शिखराप्रमाणे स्थिर आहेत.' 2-4. Etaṃmamasuttādivaṇṇanā २-४. एतंमम-सुत्त आदि वर्णन 207-209. Diṭṭhantiādīsu diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ. Sutaṃ saddāyatanaṃ. Mutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ. Tañhi patvā gahetabbato mutanti ca vuttaṃ. Avasesāni sattāyatanāni viññātaṃ nāma. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā apattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Lokasmiñhi pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā nopattampi, apariyesitvā pattampi, apariyesitvā nopattampi. Tattha pariyesitvā pattaṃ pattaṃ nāma, pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma. Apariyesitvā pattañca apariyesitvā nopattañca manasānuvicaritaṃ nāma. Atha vā pariyesitvā pattampi apariyesitvā pattampi pattaṭṭhena pattaṃ nāma, pariyesitvā nopattameva pariyesitaṃ nāma, apariyesitvā nopattaṃ manasānuvicaritaṃ nāma. Sabbaṃ vā etaṃ manasā anuvicaritameva. २०७-२०९. 'दिट्ठं' (पाहिलेले) इत्यादी शब्दांमध्ये, 'दिट्ठं' म्हणजे रूपायतन होय. 'सुतं' (ऐकलेले) म्हणजे सद्धायतन होय. 'मुतं' (अनुभवलेले) म्हणजे गंधायतन, रसायतन आणि फोट्ठब्बायतन होय. कारण ते (घाण, जिव्हा आणि काय यांच्या) संपर्कात येऊन ग्रहण केले जात असल्यामुळे त्याला 'मुत' असे म्हटले आहे. उर्वरित सात आयतनांना 'विञ्ञात' (जाणलेले) म्हटले जाते. 'पत्तं' (प्राप्त झालेले) म्हणजे शोध घेऊन किंवा शोध न घेता प्राप्त झालेले होय. 'परियेसितं' (शोधलेले) म्हणजे प्राप्त झालेले असो वा नसो, ज्याचा शोध घेतला गेला आहे ते होय. 'अनुविचरितं मनसा' म्हणजे मनाने वारंवार विचार केलेले होय. कारण जगात शोध घेऊन प्राप्त झालेले देखील असते, शोध घेऊनही प्राप्त न झालेले देखील असते, शोध न घेता प्राप्त झालेले देखील असते आणि शोध न घेता प्राप्त न झालेले देखील असते. त्यांपैकी, शोध घेऊन प्राप्त झालेले ते 'पत्तं' होय; शोध घेऊनही प्राप्त न झालेले ते 'परियेसितं' होय; शोध न घेता प्राप्त झालेले आणि शोध न घेता प्राप्त न झालेले, हे दोन्ही 'मनसानुविचरित' होय. किंवा, शोध घेऊन प्राप्त झालेले आणि शोध न घेता प्राप्त झालेले, हे दोन्ही प्राप्त झाल्याच्या अर्थाने 'पत्तं' होय; शोध घेऊनही प्राप्त न झालेलेच केवळ 'परियेसितं' होय; शोध न घेता प्राप्त न झालेले ते 'मनसानुविचरित' होय. किंवा हे सर्वच मनाने विचार केलेले (मनसानुविचरित) आहे. 5. Natthidinnasuttavaṇṇanā ५. नत्थिदिन्नसुत्त-वर्णना 210. Natthi [Pg.311] dinnantiādīsu natthi dinnanti dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadanti. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipanti. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkatānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadanti. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi. Natthi paro lokoti idha loke ṭhitassapi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dassenti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadanti. Natthi sattā opapātikāti cavitvā uppajjanakasattā nāma natthīti vadanti. Natthi loke samaṇabrāhmaṇāti loke sammāpaṭipannā samaṇabrāhmaṇā nāma natthīti vadanti. २१०. 'नत्थि दिन्नं' (दिलेल्या दानाचे फळ नाही) इत्यादी वाक्यांमध्ये, 'नत्थि दिन्नं' असे दानाच्या फळाचा अभाव लक्षात घेऊन म्हणतात. 'यिट्ठं' म्हणजे महायज्ञ (मोठे दान) म्हटले जाते. 'हुतं' म्हणजे पाहुण्यांचा केलेला आदरसत्कार अभिप्रेत आहे. त्या दोन्हीचाही (यिट्ठ आणि हुत यांचा) फळाचा अभाव लक्षात घेऊनच ते नाकारतात. 'सुकतदुक्कटानं' म्हणजे चांगल्या आणि वाईट रीतीने केलेल्या कुशल-अकुशल कर्मांचे, असा अर्थ समजावा. 'फलं विपाको' म्हणजे ज्याला फळ किंवा विपाक म्हटले जाते, ते अस्तित्वात नाही असे ते म्हणतात. 'नत्थि अयं लोको' म्हणजे परलोकात असलेल्या व्यक्तीसाठी हा लोक नाही. 'नत्थि परो लोको' म्हणजे या लोकात असलेल्या व्यक्तीसाठी परलोक नाही; सर्व प्राणी तिथेच (मृत्यूनंतर) नष्ट होतात, असे ते दर्शवतात. 'नत्थि माता नत्थि पिता' असे आई-वडिलांविषयी केलेल्या चांगल्या वर्तनाचे (सम्मापटिपत्ती) किंवा वाईट वर्तनाचे (मिच्छापटिपत्ती) काही फळ मिळत नाही, या अर्थाने ते म्हणतात. 'नत्थि सत्ता ओपपातिका' म्हणजे मृत्यूनंतर उत्पन्न होणारे औपपातिक प्राणी नसतात, असे ते म्हणतात. 'नत्थि लोके समणब्राह्मणा' म्हणजे जगात योग्य मार्गाने आचरण करणारे श्रमण व ब्राह्मण नसतात, असे ते म्हणतात. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavīkāyanti ajjhattikā pathavīdhātu bāhiraṃ pathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāti. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ, anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti upagacchatīti dassenti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni. Saṅkamantīti ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva, cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāva āḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ‘‘ayaṃ evaṃ sīlavā ahosi, evaṃ dussīlo’’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni. Sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. Bhassantāti bhasmantā. Ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantīti dassenti. 'चातुमहाभूतिको' म्हणजे चार महाभूतांनी बनलेला. 'पठवी पठवीकायं' म्हणजे शरीरातील (अध्यात्मिक) पृथ्वीधातू बाह्य पृथ्वीधातूमध्ये (मिळते). 'अनुपेति' म्हणजे अनुसरून जाते (मिळते). 'अनुपगच्छति' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे, त्याचा अर्थ 'अनुगच्छति' (मागोमाग जाणे/मिळणे) असाही आहे. या दोन्ही शब्दांद्वारे 'मिळते' किंवा 'एकत्र होते' असे दर्शवतात. आप (जल) इत्यादी धातूंच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'इन्द्रियानि' म्हणजे मनासह सहा इंद्रिये. 'सङ्कमन्ति' म्हणजे आकाशात निघून जातात. 'आसन्दिपञ्चमा' म्हणजे ज्यावर प्रेत ठेवले आहे त्या खाटेसह पाचवे; ती खाट आणि खाटेचे चार पाय धरून उभे असलेले चार पुरुष, असा अर्थ आहे. 'याव आळाहना' म्हणजे स्मशानापर्यंत. 'पदानि' म्हणजे 'हा असा शीलवान होता, असा दुःशील होता' इत्यादी प्रकारे बोलले जाणारे गुण-दोषांचे शब्द. किंवा येथे 'पदानि' म्हणजे शरीरच अभिप्रेत आहे. 'कापोतकानि' म्हणजे कबुतराच्या रंगासारखी, म्हणजेच पारव्याच्या पंखांच्या रंगासारखी (राखाडी), असा अर्थ आहे. 'भस्सन्ता' म्हणजे राखेत शेवट होणारे (भस्मान्त). किंवा हाच मूळ पाळी पाठ आहे. 'आहुतियो' म्हणजे पाहुण्यांच्या आदरातिथ्यासाठी दिलेले जे काही दान आहे, ते सर्व राखेतच संपणारे असते, त्यानंतर ते फळ देणारे ठरत नाही, असा अर्थ आहे. 'दत्तुपञ्ञत्तं' म्हणजे मूर्ख माणसांनी (दत्तू) प्रज्ञप्त केलेले (सांगितलेले). याचा अर्थ असा आहे की— हे दान मूर्ख, निर्बुद्ध लोकांनी प्रज्ञप्त केले आहे, पंडितांनी नाही. मूर्ख लोक दान देतात आणि पंडित ते ग्रहण करतात, असे ते दर्शवतात. 6. Karotosuttavaṇṇanā ६. करोतोसुत्त-वर्णना 211. Karototi [Pg.312] sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Chedāpayatoti parehi chedāpentassa. Pacatoti daṇḍena pīḷentassa. Pacāpayatoti parehi daṇḍādinā pīḷāpentassa. Socato socāpayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṃ sayaṃ karontassāpi parehi kārentassāpi. Kilamato kilamāpayatoti āhārupacchedabandhanāgārapavesanādīhi sayaṃ kilamentassapi parehi kilamāpentassapi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parempi phandāpayato. Pāṇamatipātayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo. २११. 'करोतो' म्हणजे स्वतःच्या हाताने करणाऱ्याला. 'कारयतो' म्हणजे आज्ञा देऊन करवून घेणाऱ्याला. 'छिन्दतो' म्हणजे इतरांचे हात इत्यादी कापणाऱ्याला. 'छेदापयतो' म्हणजे इतरांकडून कापवून घेणाऱ्याला. 'पचतो' म्हणजे दंडाने (शिक्षेने) पीडा देणाऱ्याला. 'पचापयतो' म्हणजे इतरांकडून दंडाने पीडा देवविणाऱ्याला. 'सोचतो सोचापयतो' म्हणजे दुसऱ्याची संपत्ती लुटणे इत्यादींद्वारे स्वतः शोक निर्माण करणाऱ्याला किंवा इतरांकडून करवून घेणाऱ्याला. 'किलमतो किलमापयतो' म्हणजे अन्न तोडणे (उпасमार करणे), तुरुंगात टाकणे इत्यादींद्वारे स्वतः त्रास देणाऱ्याला किंवा इतरांकडून त्रास देवविणाऱ्याला. 'फन्दतो फन्दापयतो' म्हणजे तडफडणाऱ्या दुसऱ्या व्यक्तीला छळताना स्वतःही तडफडणाऱ्याला किंवा दुसऱ्याला तडफडायला लावणाऱ्याला. 'पाणमतिपातयतो' म्हणजे प्राण्याची हत्या करणाऱ्याला किंवा हत्या करवून घेणाऱ्याला. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी स्वतः करणे आणि दुसऱ्याकडून करवून घेणे या अर्थानेच अर्थ समजून घ्यावा. Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. Paripanthe tiṭṭhatoti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃkiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana karomāti evaṃsaññino hontīti dīpenti. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekamaṃsakhalanti ekamaṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ. 'सन्धिं' म्हणजे घराची भिंत फोडणे (घरफोडी). 'निल्लोपं' म्हणजे मोठी लूटमार (दरोडा). 'एकागारिकं' म्हणजे एकाच घराला वेढा घालून केलेली लूटमार. 'परिपन्थे तिट्ठतो' म्हणजे येणाऱ्या-जाणाऱ्यांना लुटण्यासाठी रस्त्यावर दबा धरून बसणाऱ्याला. 'करोतो न करीयति पापं' म्हणजे 'मी काहीतरी पाप करत आहे' अशा भावनेने जरी कोणी पाप केले, तरी पाप घडत नाही, पाप अस्तित्वातच नाही; परंतु प्राणी 'आम्ही पाप करत आहोत' अशी समजूत करून घेतात, असे ते दर्शवतात. 'खुरपरियन्तेन' म्हणजे वस्तऱ्याच्या धारेसारखी तीक्ष्ण कडा असलेल्या चक्राने. 'एकमांसखलं' म्हणजे मांसाचा एक मोठा ढीग. 'पुञ्जं' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. 'ततोनिदानं' म्हणजे मांसाचा एक मोठा ढीग करण्याच्या कारणाने। Dakkhiṇanti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya hanantotiādi vuttaṃ. Uttaranti uttaratīre saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādi vuttaṃ. Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipanti. ‘दक्खिणं’ (दक्षिण) म्हणजे गंगा नदीच्या दक्षिण तीरावरील लोक क्रूर आणि हिंसक असतात, त्यांना उद्देशून ‘हनन्तो’ (मारणारा) इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. ‘उत्तरं’ (उत्तर) म्हणजे उत्तर तीरावरील लोक श्रद्धाळू, प्रसन्न, बुद्ध-मामक (बुद्धाचे अनुयायी), धम्म-मामक आणि संघ-मामक असतात, त्यांना उद्देशून ‘ददन्तो’ (देणारा) इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. त्यामध्ये ‘यजन्तो’ म्हणजे महायज्ञ करणारा. ‘दमेन’ म्हणजे इंद्रिय संयमाने आणि उपोसथ कर्माने. ‘संयमेन’ म्हणजे शील संयमाने. ‘सच्चवज्जेन’ म्हणजे सत्य वचनाने. ‘आगमो’ म्हणजे येणे किंवा प्रवृत्ती नाही, असा अर्थ आहे. सर्व प्रकारे ते (मिथ्यादृष्टी) पाप आणि पुण्याच्या क्रियेला (कर्तृत्वाला) नाकारतातच. 7. Hetusuttavaṇṇanā ७. हेतुसुत्तवण्णना (हेतु सूत्राचे स्पष्टीकरण) 212. Natthi [Pg.313] hetu natthi paccayoti ettha paccayoti hetuvevacanameva. Ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ, kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipanti. Natthi balanti yamhi attano bale patiṭṭhitā ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti, taṃ balaṃ paṭikkhipanti. Natthi vīriyantiādīni sabbāni aññamaññavevacanāneva. ‘‘Idaṃ no vīriyena, idaṃ purisathāmena, idaṃ purisaparakkamena patta’’nti, evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti. २१२. ‘नत्थि हेतु नत्थि पच्चयो’ (हेतू नाही, प्रत्यय नाही) यामध्ये ‘पच्चयो’ (प्रत्यय) हा शब्द ‘हेतु’ शब्दाचाच समानार्थी आहे. या दोन्ही शब्दांद्वारे ते (मिथ्यादृष्टी) विद्यमान असलेल्याच कायदुश्चरित (शारीरिक दुष्कृत्ये) इत्यादींच्या संक्लेशाच्या (अशुद्धीच्या) कारणाला आणि कायसुचरित (शारीरिक सुकृत्ये) इत्यादींच्या विशुद्धीच्या (शुद्धीच्या) कारणाला नाकारतात. ‘नत्थि बलं’ (बल नाही) म्हणजे ज्या स्वतःच्या बलावर अधिष्ठित होऊन हे प्राणी प्रयत्न करून देवत्व, मारत्व, ब्रह्मत्व, श्रावकबोधी, प्रत्येकबोधी आणि सर्वज्ञता प्राप्त करतात, त्या बलाला ते नाकारतात. ‘नत्थि वीरियं’ (वीर्य नाही) इत्यादी सर्व शब्द एकमेकांचे समानार्थीच आहेत. 'हे आम्हाला वीर्याने प्राप्त झाले आहे, हे पुरुष-बलाने, हे पुरुष-पराक्रमाने प्राप्त झाले आहे' अशा प्रकारे लोकव्यवहारात वापरल्या जाणाऱ्या वचनांचा निषेध करण्यासाठी हे शब्द स्वतंत्रपणे घेतले जातात. Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhanti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo, dvindriyo pāṇotiādivasena vadanti. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadanti. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti. Tesu hi te viruhanabhāvena jīvasaññino. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dassenti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti. ‘सब्बे सत्ता’ (सर्व प्राणी) या शब्दाने ते उंट, बैल, गाढव इत्यादी सर्व प्राण्यांना समाविष्ट करतात. ‘सब्बे पाणा’ (सर्व प्राण) या शब्दाने ते एकेंद्रिय प्राणी, द्वींद्रिय प्राणी इत्यादी प्रकारे वर्गीकरण करून सांगतात. ‘सब्बे भूता’ (सर्व भूत) हा शब्द ते अंडकोश (अंडज) आणि गर्भाशयातून (जरायुज) उत्पन्न होणाऱ्या प्राण्यांना उद्देशून म्हणतात. ‘सब्बे जीवा’ (सर्व जीव) हा शब्द ते शाली (तांदूळ), यव (जव), गहू इत्यादी वनस्पतींना उद्देशून म्हणतात; कारण त्यांच्यामध्ये वाढण्याच्या (रुजण्याच्या) स्वभावामुळे ते ‘जीव’ अशी संज्ञा बाळगतात. ‘अवसा अबला अवीरिया’ (वश नसलेले, बल नसलेले, वीर्य नसलेले) म्हणजे संक्लेश आणि विशुद्धीच्या बाबतीत त्यांचे स्वतःचे कोणतेही नियंत्रण, बल किंवा वीर्य (प्रयत्न) नसते. ‘नियतिसंगतिभावपरिणता’ यामध्ये ‘नियती’ म्हणजे निश्चितता (नियतता). ‘संगती’ म्हणजे सहा अभिजातींचे त्या त्या गतींमध्ये एकत्र येणे. ‘भाव’ म्हणजे स्वभावच. अशा प्रकारे नियती, संगती आणि स्वभावाने परिणत होऊन ते विविध प्रकारांना प्राप्त होतात. कारण ज्या प्राण्याने ज्या प्रकारे व्हायचे असते, तो तसाच होतो; आणि ज्याने ज्या प्रकारे व्हायचे नसते, तो तसा होत नाही, असा अर्थ ते दर्शवितात. ‘छस्वेवाभिजातीसु’ (सहा अभिजातींमध्येच) म्हणजे केवळ सहा अभिजातींमध्येच राहून प्राणी सुख आणि दुःख अनुभवतात, दुसरी कोणतीही सुख-दुःखाची भूमी नाही, असा अर्थ ते (मिथ्यादृष्टी) दर्शवितात. 8-10. Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā ८-१०. महादिट्ठिसुत्तादिवण्णना (महादिट्ठि सूत्रादींचे स्पष्टीकरण) 213-215. Akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā, ‘‘evaṃ karohī’’ti kenaci kāritāpi na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā. ‘‘Animmitabbā’’tipi pāṭho, na nimmitabbāti attho. Vañjhāti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā kassaci ajanakā. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā. Esikaṭṭhāyino viya hutvā ṭhitāti esikaṭṭhāyiṭṭhitā, yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitāti attho. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā [Pg.314] na calanti. Na vipariṇamantīti pakatiṃ na vijahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti aññamaññaṃ na upahananti. Nālanti na samatthā. Pathavīkāyotiādīsu pathavīyeva pathavīkāyo, pathavīsamūho vā. Sattannaṃtveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahaṭaṃ satthaṃ muggarāsiādīnaṃ antareneva pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ‘‘ahaṃ imaṃ jīvitā voropemī’’ti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dassenti. २१३-२१५. ‘अकटा’ म्हणजे कोणत्याही सम किंवा विषम कारणाने न बनवलेले. ‘अकटविधा’ म्हणजे अकृतविधान, ‘असे कर’ असे म्हणून कोणत्याही कर्त्याकडून करवून न घेतलेले, असा अर्थ आहे. ‘अनिम्मिता’ म्हणजे कोणत्याही ऋद्धिवान, चित्तावर ताबा मिळवलेल्या व्यक्तीने, देवाने किंवा ब्रह्माने आपल्या ऋद्धीने निर्माण न केलेले. ‘अनिम्माता’ म्हणजे न निर्माण करवलेले. ‘अनिम्मितब्बा’ असाही पाठ आढळतो, ज्याचा अर्थ ‘निर्माण करता न येण्याजोगे’ असा आहे. ‘वञ्झा’ (वांझ) म्हणजे वांझ गाय किंवा निष्फळ ताडाच्या झाडाप्रमाणे निष्फळ, कोणालाही उत्पन्न न करणारे. पर्वताच्या शिखराप्रमाणे स्थिर असलेले म्हणून ‘कूटट्ठा’ (कूटस्थ). नगरद्वाराच्या खांबाप्रमाणे दृढ उभे असलेले म्हणून ‘एसिकट्ठाियीठिता’, ज्याप्रमाणे जमिनीत खोल रोवलेला नगरद्वाराचा खांब निश्चल उभा राहतो, त्याप्रमाणे स्थिर असलेले, असा अर्थ आहे. ‘न इञ्जन्ति’ म्हणजे नगरद्वाराच्या खांबाप्रमाणे स्थिर असल्यामुळे ते हलत नाहीत. ‘न विपरिणमन्ति’ म्हणजे ते आपला मूळ स्वभाव सोडत नाहीत. ‘न अञ्ञमञ्ञं ब्याबाधेन्ति’ म्हणजे ते एकमेकांना पीडा देत नाहीत (बाधा आणत नाहीत). ‘नालं’ म्हणजे समर्थ नसलेले. ‘पठवीकायो’ इत्यादींमध्ये पृथ्वी धातूच शरीराचा एक भाग असल्यामुळे ‘पठवीकाय’ म्हटला जातो, किंवा पृथ्वीचा समूह म्हणजे ‘पठवीकाय’. ‘सत्तन्नं त्वेव कायानं’ (सात कायांच्या बाबतीत) म्हणजे ज्याप्रमाणे मुगाच्या ढिगाऱ्यात मारलेले शस्त्र मुगाच्या दाण्यांच्या मधील पोकळीतूनच आत शिरते, त्याप्रमाणे सात कायांच्या मधील छिद्रातून किंवा पोकळीतून शस्त्र आत शिरते. त्यामध्ये ‘मी याला जीवातून मुक्त करतो (मारतो)’ असे वाटणे ही केवळ एक संज्ञा मात्र (भ्रम मात्र) असते, असे ते दर्शवितात. मारणे किंवा मारवून घेणे इत्यादी गोष्टी परमार्थतः (वास्तविक पाहता) अस्तित्वातच नसतात; कारण काय? तर कायांचा (घटकांचा) नाश न होण्याच्या स्वभावामुळे, असा हा अर्थ ते दर्शवितात. Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni pañca ca kammuno satānīti pañcakammasatāni cāti kevalaṃ takkamattakena niratthakadiṭṭhiṃ dīpenti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu ‘‘pañca kammānīti pañcindriyavasena gaṇhanti, tīṇīti kāyakammādivasenā’’ti. Kamme ca aḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammavacīkammāni kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhipaṭipadāti vadanti. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti, ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha. ‘योनिपमुखसतसहस्सानी’ म्हणजे प्रमुख योनींच्या किंवा उत्तम योनींच्या चौदा लाख, इतर सहा हजार आणि इतर सहाशे प्रकार. ‘पञ्च च कम्मुनो सतानि’ म्हणजे पाचशे कर्मे. अशा प्रकारे केवळ तर्कमात्राने ते आपली निरर्थक दृष्टी (मिथ्यादृष्टी) दर्शवितात. ‘पञ्च च कम्माणि तीणि च कम्माणि’ (पाच कर्मे आणि तीन कर्मे) इत्यादींमध्ये देखील हाच नियम समजावा. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, ‘पाच कर्मे’ म्हणजे पाच इंद्रियांच्या द्वारे ग्रहण केली जाणारी कर्मे, आणि ‘तीन कर्मे’ म्हणजे कायकर्म इत्यादींच्या द्वारे ग्रहण केली जाणारी कर्मे. ‘कम्मे च अढकम्मे च’ (कर्म आणि अर्धे कर्म) यामध्ये त्याच्या (मक्खलि गोसालाच्या) सिद्धांतानुसार कायकर्म आणि वचीकर्म हे स्थूल स्वभावाचे असल्यामुळे ‘कर्म’ (पूर्ण कर्म) मानले जाते, आणि मनोकर्म हे स्थूल नसल्यामुळे ‘अर्धे कर्म’ मानले जाते. ‘द्वट्ठिपटिपदा’ म्हणजे बासष्ट (६२) प्रतिपदा, असे ते म्हणतात. ‘द्वट्ठन्तरकप्पा’ म्हणजे एका कल्पामध्ये चौसष्ट (६४) अंतरकल्प असतात, परंतु हा (मक्खलि गोसाल) इतर दोन अंतरकल्प न जाणत असल्यामुळे असे (बासष्ट अंतरकल्प) म्हणाला. Chaḷābhijātiyoti kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadanti. Tattha orabbhikā sūkarikā sākuṇikā māgavikā luddā macchaghātakā corā coraghātakā bandhanāgārikā, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijātīti vadanti. Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti. Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti, ‘‘bhikkhū ca kaṇṭakavuttikā’’ti (a. ni. 6.57) ayaṃ hissa pāḷi eva. Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadanti. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti. Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti. Ājīvakā ājīviniyo ayaṃ sukkābhijātīti vadanti. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā[Pg.315]. Nando vaccho, kiso saṃkicco, makkhali gosālo paramasukkābhijātīti vadanti. Te kira sabbehi paṇḍaratarā. ‘छळाभिजातियो’ (सहा अभिजाती) म्हणजे कण्हाभिजाती (कृष्ण अभिजाती), नीलाभिजाती, लोहिताभिजाती, हळिद्दाभिजाती (हरिद्रा अभिजाती), sukkābhijāti (शुक्ल अभिजाती) आणि परमसुक्काभिजाती, अशा या सहा अभिजाती ते सांगतात. त्यामध्ये मेंढपाळ, डुकरे मारणारे, पक्षी मारणारे (पारधी), शिकारी, व्याध, कोळी (मासे मारणारे), चोर, जल्लाद, तुरुंगाचे अधिकारी किंवा इतर जे कोणी क्रूर कर्मे करणारे लोक आहेत, हा सर्व लोकसमूह पापकर्मात मग्न असल्यामुळे ‘कण्हाभिजाती’ आहे, असे ते म्हणतात. भिक्खू हे ‘नीलाभिजाती’ आहेत, असे ते म्हणतात. ते म्हणे चार प्रत्ययांमध्ये (चीवर, पिंडपात इत्यादींमध्ये) इच्छा-रागरूपी काटे टाकून त्यांचा उपभोग घेतात; ‘भिक्खू च कण्टकवुत्तिका’ (भिक्खू हे काटेरी उपजीविका करणारे आहेत) ही त्याच्या सिद्धांताचे प्रतिपादन करणारी, त्याने स्वतः रचलेली पाळीच (पाठांतरच) या अर्थाचे समर्थन करते. किंवा, ‘कण्टकवुत्तिका’ नावाचेच बाहेरील (शासनाव्यतिरिक्त) काही प्रव्रजित आहेत, ते ‘नीलाभिजाती’ आहेत, असे इतर आचार्य म्हणतात. एकच वस्त्र परिधान करणारे निगण्ठ (निर्ग्रंथ) हे ‘लोहिताभिजाती’ आहेत, असे ते म्हणतात. हे पूर्वीच्या दोन (कृष्ण आणि नील) अभिजातींपेक्षा अधिक शुद्ध आहेत म्हणे. पांढरे वस्त्र परिधान करणारे अचेलक (दिगंबर) श्रावक असलेले गृहस्थ हे ‘हळिद्दाभिजाती’ आहेत, असे ते म्हणतात. अशा प्रकारे ते आपल्या प्रत्ययदात्यांना (दात्यांना) निगण्ठांपेक्षाही अधिक श्रेष्ठ मानतात. आजीवक भिक्खू आणि आजीवक भिक्खुणी हा सर्व समूह ‘सुक्काभिजाती’ आहे, असे ते म्हणतात. ते पूर्वीच्या चार अभिजातींपेक्षा अधिक शुद्ध आहेत म्हणे. नंद, वच्छ, किस संकच्च आणि मक्खलि गोसाल हे ‘परमसुक्काभिजाती’ आहेत, असे ते म्हणतात. ते सर्वांपेक्षा अत्यंत शुद्ध आहेत म्हणे. Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi khiḍḍābhūmi vīmaṃsakabhūmi ujugatabhūmi sekhabhūmi samaṇabhūmi jānanabhūmi pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadanti. Tattha jātadivasato paṭṭhāya satta divase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā, ayaṃ mandabhūmīti vadanti. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca, sugatito āgatā taṃ anussaritvā anussaritvā hasanti, ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ vīmaṃsakabhūmi nāma. Padasā gantuṃ samatthakālo ujugatabhūmi nāma. Sippāni sikkhanakālo sekhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajanakālo samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakālo jānanabhūmi nāma. ‘‘Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhā’’ti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti. आठ पुरुषभूमी म्हणजे मंदभूमी, खिड्डाभूमी (क्रीडाभूमी), मीमांसकभूमी, उजुगतभूमी, सेखभूमी, समणभूमी, जाननभूमी आणि पन्नभूमी; या आठ पुरुषभूमी आहेत असे म्हणतात. त्यापैकी, जन्माच्या दिवसापासून सात दिवसांपर्यंत, अरुंद जागेतून (मातेच्या गर्भातून) बाहेर पडल्यामुळे प्राणी मंद आणि अत्यंत मूढ असतात; याला 'मंदभूमी' म्हणतात. जे दुर्गतीमधून आलेले असतात, ते वारंवार रडतात आणि ओरडतात; जे सुगतीमधून आलेले असतात, ते त्याचे स्मरण करून हसतात; याला 'खिड्डाभूमी' म्हणतात. आई-वडिलांचे हात, पाय, खाट किंवा पाट पकडून जमिनीवर पाऊल टाकणे याला 'मीमांसकभूमी' म्हणतात. पायांनी चालण्यास समर्थ असण्याचा काळ म्हणजे 'उजुगतभूमी' होय. कला किंवा विद्या शिकण्याचा काळ म्हणजे 'सेखभूमी' होय. घराबाहेर पडून प्रव्रज्या घेण्याचा काळ म्हणजे 'समणभूमी' होय. आचार्यांची सेवा करून योग्य-अयोग्य जाणण्याचा काळ म्हणजे 'जाननभूमी' होय. 'भिक्खू आणि वृद्ध, क्षीण झालेला श्रमण कोणाला काही बोलत नाही' अशा प्रकारे लाभरहित झालेल्या वृद्ध श्रमणाला 'पन्नभूमी' म्हणतात. Ekūnapaññāsa ājīvakasateti ekūnapaññāsa ājīvavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjāsatāni. Nāgavāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsa indriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni. Hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Satta asaññīgabbhāti sāliyavagodhumamuggakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti gaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā, so pana sattāti vadati. Manussāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pesācāti pisācā mahantamahantā, sattāti vadati. Sarāti mahāsarā. Kaṇṇamuṇḍa-rathakāra-anotatta-sīhappapāta-chaddanta-mucalinda-kuṇāladahe gahetvā vadati. 'एकुणपञ्ञास आजीविकसते' म्हणजे एकोणपन्नासशे (४९००) आजीविक उपजीविका प्रकार. 'परिव्बाजकसते' म्हणजे एकोणपन्नासशे (४९००) परिव्राजक प्रव्रज्या प्रकार. 'नागावाससते' म्हणजे एकोणपन्नासशे (४९००) नागलोक. 'वीसे इंद्रियसते' म्हणजे दोन हजार (२०००) इंद्रिये. 'तिंसे निरयसते' म्हणजे तीन हजार (३०००) नरक. 'रजोधातू' म्हणजे धूळ उडण्याची ठिकाणे; हाताची पाठ, पायाची पाठ इत्यादींना उद्देशून ते (मक्खलि) असे म्हणतात. 'सात सज्ञी गर्भ' हे उंट, गाय, गाढव, शेळी, हरीण आणि म्हैस यांना उद्देशून म्हणतात. 'सात असज्ञी गर्भ' हे साळी (तांदूळ), यव (जव), गहू, मूग, कांगू, वराक आणि कुद्रूषक (धान्य प्रकार) यांना उद्देशून म्हणतात. 'निगंठि गर्भ' म्हणजे पेरांमध्ये उत्पन्न होणारे गर्भ; ऊस, बांबू, बोरू इत्यादींना उद्देशून ते म्हणतात. 'सात देव' म्हणजे देव अनेक आहेत, परंतु ते अज्ञानामुळे 'सात' असे म्हणतात. मनुष्य देखील अनंत आहेत, परंतु ते 'सात' असे म्हणतात. 'सात पिशाच' म्हणजे पिशाच अत्यंत विपुल आहेत, परंतु ते 'सात' असे म्हणतात. 'सरोवरे' म्हणजे महासरोवरे; कण्णमुण्ड, रथकार, अनोतत्त, सीहपपात, छद्दन्त, मुचलिन्द आणि कुणाल या सरोवरांना यांत गृहीत धरून ते असे म्हणतात. Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Ettha ekamhā mahāsarā vassasate [Pg.316] vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarāvisujjhituṃ na sakkoti, bālopi tato uddhaṃ na gacchati. 'पवूट' म्हणजे गाठी. 'प्रपात' म्हणजे मोठे कडे. 'प्रपातशते' म्हणजे लहान कड्यांचे शेकडो प्रकार. 'सुपिना' म्हणजे मोठी स्वप्ने. 'सुपिनाशते' म्हणजे लहान स्वप्नांचे शेकडो प्रकार. 'महाकप्पी' म्हणजे महाकल्प. येथे, एका महासरोवरातून दर शंभर वर्षांनी कुशाच्या (गवताच्या) टोकाने पाण्याचा एक थेंब बाहेर काढून, सात वेळा ते सरोवर कोरडे केले असता जो काळ लागतो, त्याला ते एक 'महाकल्प' म्हणतात. अशा प्रकारच्या चौऱ्याऐंशी लाख (८४,००,०००) महाकल्पांचा काळ व्यतीत करून मूर्ख आणि पंडित दोघेही दुःखाचा अंत करतात, हा त्यांचा सिद्धांत आहे. पंडित देखील म्हणे दरम्यानच्या काळात शुद्ध होऊ शकत नाही आणि मूर्ख देखील त्याहून पुढे जात नाही. Sīlena vāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādiseneva vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantīkaroti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇakālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyanto. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni, na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā. Hāyanavaḍḍhanānamevetaṃ vevacanaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpi nāmātiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷe. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati, sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati, na gacchati evameva bālā ca paṇḍitā ca kālavasena nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṃ palenti, yathāvuttena kālena atikkamantīti dasseti. 'शीलाने' म्हणजे अचेलक (नग्न) शीलाने किंवा इतर कोणत्याही शीलाने. 'व्रताने' म्हणजे तशाच प्रकारच्या व्रताने. 'तपाने' म्हणजे तपोकर्माद्वारे. 'अपरipakka कर्माला परिपक्व करतो' म्हणजे जो 'मी पंडित आहे' असे मानून दरम्यानच्या काळात शुद्ध होतो. 'परिपक्व कर्माला भोगून नष्ट करतो' म्हणजे जो 'मी मूर्ख आहे' असे मानून सांगितलेल्या कालावधीचे उल्लंघन करून पुढे जातो. 'असे नाही' म्हणजे असे काही नाही. हे दोन्ही करणे शक्य नाही, हे ते दर्शवतात. 'द्रोणाने मोजल्यासारखे' म्हणजे द्रोणाने (मापाने) मोजल्याप्रमाणे. 'सुख-दुःखात' म्हणजे सुख आणि दुःख. 'मर्यादित केलेले' म्हणजे सांगितलेल्या कालावधीने मर्यादित केलेले. 'ऱ्हास किंवा वृद्धी नाही' म्हणजे ऱ्हास आणि वृद्धी होत नाही; पंडिताचा संसार कमी होत नाही आणि मूर्खाचा संसार वाढत नाही, असा अर्थ आहे. 'उत्कर्ष आणि अपकर्ष' हे 'ऱ्हास आणि वृद्धी' यांचेच समानार्थी शब्द आहेत. आता तोच अर्थ उपमेने सिद्ध करण्यासाठी 'सेय्यथापि नाम' (ज्याप्रमाणे) इत्यादी म्हणाले. त्यामध्ये 'दोऱ्याचा गोळा' म्हणजे गुंडाळलेला दोऱ्याचा गोळा. 'उलगडत जातानाच पुढे जातो' म्हणजे डोंगरावर किंवा झाडाच्या शेंड्यावर उभे राहून फेकलेला दोऱ्याचा गोळा दोऱ्याच्या लांबीनुसार उलगडतच पुढे जातो; दोरा संपल्यावर तो तिथेच थांबतो, पुढे जात नाही. त्याचप्रमाणे मूर्ख आणि पंडित काळाच्या प्रभावाने उलगडत जाणारे सुख-दुःख भोगत पुढे जातात आणि सांगितलेला काळ पार करतात, हे दर्शवले आहे. 11-18. Antavāsuttādivaṇṇanā ११-१८. अन्तवा सुत्ताची वर्णना (स्पष्टीकरण) इत्यादी. 216-223. Antavā lokoti ekato vaḍḍhitanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi. Anantavāti sabbato vaḍḍhitaṃ appamāṇanimittaṃ lokoti gāhena vā takkena vā uppannadiṭṭhi. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti jīvañca sarīrañca ekamevāti uppannadiṭṭhi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Imāni tāva sotāpattimaggavasena aṭṭhārasa veyyākaraṇāni ekaṃ gamanaṃ. २१६-२२३. 'लोक मर्यादित आहे' म्हणजे एका बाजूने वाढवलेल्या कसिण-निमित्ताला 'लोक' असे समजून, ध्यानाच्या दृष्टीने पाहून किंवा तर्काने उत्पन्न झालेली दृष्टी. 'लोक अमर्याद आहे' म्हणजे सर्व बाजूंनी वाढवलेल्या अमर्याद कसिण-निमित्ताला 'लोक' असे समजून, ध्यानाच्या दृष्टीने पाहून किंवा तर्काने उत्पन्न झालेली दृष्टी. 'जो जीव आहे तेच शरीर आहे' म्हणजे जीव आणि शरीर एकच आहे, अशी उत्पन्न झालेली दृष्टी. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. ही सोतापत्तिमार्गाच्या दृष्टीने अठरा व्याकरणे (स्पष्टीकरणे) म्हणजे पहिली आवृत्ती (पेय्याल) होय. 2. Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā २. दुसऱ्या आवृत्तीच्या वर्गाची वर्णना (स्पष्टीकरण) इत्यादी. 224-301. Dutiyaṃ [Pg.317] gamanaṃ dukkhavasena vuttaṃ. Tatrāpi aṭṭhāraseva veyyākaraṇāni, tato parāni ‘‘rūpī attā hotī’’tiādīni aṭṭha veyyākaraṇāni, tehi saddhiṃ taṃ dutiyapeyyāloti vutto. २२४-३०१. दुसरी आवृत्ती दुःखाच्या दृष्टीने सांगितली आहे. तिथेही अठराच व्याकरणे आहेत; त्यानंतर 'आत्मा रूपी असतो' इत्यादी आठ व्याकरणे आहेत. त्यांच्यासह त्याला 'दुसरा पेय्याल' असे म्हटले आहे. Tattha rūpīti ārammaṇameva ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. Arūpīti jhānaṃ ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. Rūpī ca arūpī cāti ārammaṇañca jhānañca ‘‘attā’’ti gahitadiṭṭhi. Neva rūpī nārūpīti takkamattena gahitadiṭṭhi. Ekantasukhīti lābhītakkījātissarānaṃ uppannadiṭṭhi. Jhānalābhinopi hi atīte ekantasukhaṃ attabhāvaṃ manasikaroto evaṃ diṭṭhi uppajjati. Takkinopi ‘‘yathā etarahi ahaṃ ekantasukhī, evaṃ samparāyepi bhavissāmī’’ti uppajjati. Jātissarassapi sattaṭṭhabhave sukhitabhāvaṃ passantassa evaṃ uppajjati, ekantadukkhītiādīsupi eseva nayo. त्यामध्ये 'रूपी' म्हणजे आलंबनालाच (ध्यानाच्या विषयालाच) 'आत्मा' म्हणून ग्रहण केलेली दृष्टी. 'अरूपी' म्हणजे ध्यानालाच 'आत्मा' म्हणून ग्रहण केलेली दृष्टी. 'रूपी आणि अरूपी' म्हणजे आलंबन आणि ध्यान या दोन्हीला 'आत्मा' म्हणून ग्रहण केलेली दृष्टी. 'न रूपी न अरूपी' म्हणजे केवळ तर्काने ग्रहण केलेली दृष्टी. 'एकांतसुखी' म्हणजे ध्यानलाभी, तार्किक आणि पूर्वजन्माचे स्मरण करणाऱ्यांना उत्पन्न झालेली दृष्टी. कारण ध्यानलाभी व्यक्तीला देखील भूतकाळात अत्यंत सुखी असलेल्या आत्मभावाचे मनन करताना अशी दृष्टी उत्पन्न होते. तार्किकाला देखील 'जसा मी आता एकांतसुखी आहे, तसाच परलोकातही होईन' असे मनन करताना ही दृष्टी उत्पन्न होते. पूर्वजन्माचे स्मरण करणाऱ्याला देखील सात-आठ जन्मांमध्ये सुखी अवस्था पाहताना अशी दृष्टी उत्पन्न होते. 'एकांतदुःखी' इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम समजावा. Tatiyapeyyālo aniccadukkhavasena tehiyeva chabbīsatiyā suttehi vutto, catutthapeyyālo tiparivaṭṭavasenāti. तिसरा पेय्याल अनित्य आणि दुःखाच्या दृष्टीने त्याच सव्वीस सुत्तांद्वारे सांगितला आहे, आणि चौथा पेय्याल तीन आवर्तनांच्या (तिपरिवट्ट) दृष्टीने सांगितला आहे. Diṭṭhisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दिट्ठि संयुत्ताची वर्णना (स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. 4. Okkantasaṃyuttaṃ ४. ओक्कन्त संयुत्त. 1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā १-१०. चक्खु सुत्ताची वर्णना (स्पष्टीकरण) इत्यादी. 302-311. Okkantasaṃyutte adhimuccatīti saddhādhimokkhaṃ paṭilabhati. Okkanto sammattaniyāmanti paviṭṭho ariyamaggaṃ. Abhabbo ca tāva kālaṃ kātunti iminā uppanne magge phalassa anantarāyataṃ dīpeti. Uppannasmiñhi magge phalassa antarāyakaraṇaṃ nāma natthi. Tenevāha – ‘‘ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya, yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti, ayaṃ vuccati puggalo ṭhitakappī’’ti (pu. pa. 17). Mattaso nijjhānaṃ khamantīti pamāṇato olokanaṃ khamanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ३०२-३११. ओक्कन्तसंयुत्तात 'अधिमुच्चति' म्हणजे श्रद्धेच्या अधिमोक्षाला (दृढ विश्वासाला) प्राप्त करतो. 'ओक्कन्तो सम्मत्तनियामं' म्हणजे आर्यमार्गात प्रवेश केला आहे. 'अभब्बो च ताव कालं कातुं' (तोपर्यंत मृत्यू पावण्यास असमर्थ असतो) याने मार्ग उत्पन्न झाल्यावर फलाच्या अव्यवहिततेला (अन्तराय नसण्याला) दर्शवतो. कारण मार्ग उत्पन्न झाल्यावर फलामध्ये अडथळा आणणारे काहीही नसते. म्हणूनच म्हटले आहे – "जर हा पुद्गल स्रोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असेल, आणि कल्प जळून नष्ट होण्याची वेळ आली असेल, तरीही जोपर्यंत हा पुद्गल स्रोतापत्ती-फल साक्षात करत नाही, तोपर्यंत कल्प जळणार नाही; या पुद्गलाला 'ठितकप्पी' (कल्पापर्यंत टिकणारा) म्हटले जाते." 'मत्तसो निज्झानं खमन्ति' म्हणजे प्रमाणाने (सत्याच्या दृष्टीने) पाहणे सहन करतात (अनुकूल मानतात). उर्वरित सर्व ठिकाणी स्पष्टच आहे. Okkantasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ओक्कन्तसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली. 5. Uppādasaṃyuttavaṇṇanā ५. उप्पादसंयुत्तवर्णना 312-321. Uppādasaṃyutte [Pg.318] sabbaṃ pākaṭameva. ३१२-३२१. उप्पादसंयुत्तात सर्व काही स्पष्टच आहे. Uppādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. उप्पादसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली. 6. Kilesasaṃyuttavaṇṇanā ६. किलेससंयुत्तवर्णना 322-331. Kilesasaṃyutte cittasseso upakkilesoti kataracittassa? Catubhūmakacittassa. Tebhūmakacittassa tāva hotu, lokuttarassa kathaṃ upakkileso hotīti? Uppattinivāraṇato. So hi tassa uppajjituṃ appadānena upakkilesoti veditabbo. Nekkhammaninnanti navalokuttaradhammaninnaṃ. Cittanti samathavipassanācittaṃ. Abhiññā sacchikaraṇīyesu dhammesūti paccavekkhaṇañāṇena abhijānitvā sacchikātabbesu chaḷabhiññādhammesu, ekaṃ dhammaṃ vā gaṇhantena nekkhammanti gahetabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ३२२-३३१. किलेससंयुत्तात 'चित्तस्सेसो उपक्किलेसो' (चित्ताचा हा उपक्लेश आहे) म्हणजे कोणत्या चित्ताचा? चतुर्भूमिक चित्ताचा. त्रिभूमिक चित्ताचा तर असू दे, लोकोत्तर चित्ताचा उपक्लेश कसा होतो? उत्पत्तीला रोखण्यामुळे. कारण तो (छंदराग) त्या लोकोत्तर चित्ताला उत्पन्न होण्यास वाव न दिल्यामुळे उपक्लेश आहे, असे समजावे. 'नेक्खम्मनिन्नं' म्हणजे नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धर्मांकडे झुकलेले. 'चित्तं' म्हणजे समथ-विपश्यना चित्त. 'अभिञ्ञा सच्छिकरणीयेसु धम्मेसु' म्हणजे प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने जाणून घेऊन साक्षात करावयाच्या सहा अभिज्ञा धर्मांमध्ये, किंवा एका धर्माला (निर्वाणाला) ग्रहण करणाऱ्याने 'नेक्खम्म' असे ग्रहण करावे. उर्वरित सर्व ठिकाणी स्पष्टच आहे. Kilesasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. किलेससंयुत्तवर्णना समाप्त झाली. 7. Sāriputtasaṃyuttaṃ ७. सारिपुत्तसंयुत्त 1-9. Vivekajasuttādivaṇṇanā १-९. विवेकजसुत्तादिवर्णना 332-340. Sāriputtasaṃyuttassa paṭhame na evaṃ hotīti ahaṅkāramamaṅkārānaṃ pahīnattā evaṃ na hoti. Dutiyādīsupi eseva nayo. Paṭhamādīni. ३३२-३४०. सारिपुत्तसंयुत्ताच्या पहिल्या सूत्तात 'न एवं होति' (असे होत नाही) म्हणजे अहंकार आणि मकार (माझेपणा) नष्ट झाल्यामुळे असे होत नाही. दुसऱ्या इत्यादी सूत्तांमध्येही हाच नियम समजावा. प्रथम इत्यादी (ध्याने). 10. Sucimukhīsuttavaṇṇanā १०. सुचिमुखीसुत्तवर्णना 341. Dasame sucimukhīti evaṃnāmikā. Upasaṅkamīti theraṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ samantapāsādikaṃ disvā ‘‘iminā saddhiṃ parihāsaṃ karissāmī’’ti upasaṅkami. Atha therena tasmiṃ vacane paṭikkhitte ‘‘idānissa [Pg.319] vādaṃ āropessāmī’’ti maññamānā tena hi, samaṇa, ubbhamukho bhuñjasīti āha. Disāmukhoti catuddisāmukho, catasso disā olokentoti attho. Vidisāmukhoti catasso vidisā olokento. ३४१. दहाव्या सूत्तात 'सुचिमुखी' म्हणजे या नावाची परिव्राजिका. 'उपसङ्कमि' (जवळ गेली) म्हणजे अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, सुवर्णवर्णी आणि सर्व बाजूंनी प्रसन्न व्यक्तिमत्त्व असलेल्या स्थविरांना पाहून "यांच्याशी काही थट्टा-मस्करी करावी" या विचाराने जवळ गेली. नंतर स्थविरांनी तिच्या त्या विधानाचा निषेध केला असता, "आता मी यांच्यावर आक्षेप घेईन" असे मानून, "तर मग, हे श्रमण, तुम्ही ऊर्ध्वमुख (वर तोंड करून) भोजन करता का?" असे ती म्हणाली. 'दिसामुखो' म्हणजे चारही दिशांकडे तोंड करून, चारही दिशांना पाहत (भोजन करणे), असा अर्थ आहे. 'विदिसामुखो' म्हणजे चारही उपदिशांना पाहत (भोजन करणे). Vatthuvijjātiracchānavijjāyāti vatthuvijjāsaṅkhātāya tiracchānavijjāya. Vatthuvijjā nāma lābuvatthu-kumbhaṇḍavatthu-mūlakavatthu-ādīnaṃ vatthūnaṃ phalasampattikāraṇakālajānanupāyo. Micchājīvena jīvikaṃ kappentīti teneva vatthuvijjātiracchānavijjāsaṅkhātena micchājīvena jīvikaṃ kappenti, tesaṃ vatthūnaṃ sampādanena pasannehi manussehi dinne paccaye paribhuñjantā jīvantīti attho. Adhomukhāti vatthuṃ oloketvā bhuñjamānavasena adhomukhā bhuñjanti nāma. Evaṃ sabbattha yojanā kātabbā. Api cettha nakkhattavijjāti ‘‘ajja imaṃ nakkhattaṃ iminā nakkhattena gantabbaṃ, iminā idañcidañca kātabba’’nti evaṃ jānanavijjā. Dūteyyanti dūtakammaṃ, tesaṃ tesaṃ sāsanaṃ gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamananti ekagāmasmiṃyeva ekakulassa sāsanena aññakulaṃ upasaṅkamanaṃ. Aṅgavijjāti itthilakkhaṇapurisalakkhaṇavasena aṅgasampattiṃ ñatvā ‘‘tāya aṅgasampattiyā idaṃ nāma labbhatī’’ti evaṃ jānanavijjā. Vidisāmukhāti aṅgavijjā hi taṃ taṃ sarīrakoṭṭhāsaṃ ārabbha pavattattā vidisāya pavattā nāma, tasmā tāya vijjāya jīvikaṃ kappetvā bhuñjantā vidisāmukhā bhuñjanti nāma. Evamārocesīti ‘‘dhammikaṃ samaṇā’’tiādīni vadamānā sāsanassa niyyānikaṃ guṇaṃ kathesi. Tañca paribbājikāya kathaṃ sutvā pañcamattāni kulasatāni sāsane otariṃsūti. 'वत्थुविज्जातिरच्छानविज्जाय' म्हणजे वास्तुविद्या नावाच्या हीनविद्येने. वास्तुविद्या म्हणजे भोपळ्याची शेती, कोहळ्याची शेती, मुळ्याची शेती इत्यादी शेतजमिनींच्या फलप्राप्तीचे कारण आणि काळ जाणून घेण्याचा उपाय (विद्या). 'मिच्छाजीवेन जीविकं कप्पेन्ति' म्हणजे त्याच वास्तुविद्या नावाच्या हीनविद्येच्या मिथ्या आजीविकेने आपली उपजीविका चालवतात; त्या शेतजमिनींच्या समृद्धीमुळे प्रसन्न झालेल्या लोकांनी दिलेल्या प्रत्ययांचा (दानांचा) उपभोग घेत जगतात, असा अर्थ आहे. 'अधोमुखा' म्हणजे जमिनीकडे पाहून भोजन करण्याच्या पद्धतीने अधोमुख होऊन भोजन करतात. याप्रमाणे सर्व ठिकाणी योजना करावी. आणि येथे 'नक्खत्तविज्जा' (नक्षत्रविद्या) म्हणजे "आज हे नक्षत्र आहे, या नक्षत्रात प्रवास करावा, या नक्षत्रात हे आणि ते कार्य करावे" असे जाणून घेण्याची विद्या. 'दूतेय्यं' म्हणजे दूताचे काम, त्या त्या लोकांचे निरोप घेऊन वेगवेगळ्या ठिकाणी जाणे. 'पहिणगमनं' म्हणजे एकाच गावात एका कुळाच्या निरोपावरून दुसऱ्या कुळाकडे जाणे. 'अङ्गविज्जा' (अंगविद्या) म्हणजे स्त्री-लक्षण आणि पुरुष-लक्षणांच्या आधारे शारीरिक अवयवांची वैशिष्ट्ये जाणून "या अंगवैशिष्ट्यामुळे हे प्राप्त होईल" असे जाणून घेण्याची विद्या. 'विदिसामुखा' म्हणजे कारण अंगविद्या ही शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांना अनुसरून प्रवृत्त होत असल्याने ती विविध दिशांना (उपदिशांना) प्रवृत्त मानली जाते, म्हणून त्या विद्येने उपजीविका करून भोजन करणारे 'विदिसामुख' (उपदिशांकडे तोंड करून) भोजन करतात असे म्हटले जाते. 'एवमारोचेसि' म्हणजे "श्रमण हे धार्मिक आहेत" इत्यादी सांगत तिने शासनाचा (बुद्ध शासनाचा) मोक्षदायी गुण सांगितला. आणि त्या परिव्राजिकेचे ते बोलणे ऐकून सुमारे पाचशे कुळे बुद्ध शासनात प्रविष्ट झाली. Sāriputtasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सारिपुत्तसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली. 8. Nāgasaṃyuttaṃ ८. नागसंयुत्त 1. Suddhikasuttavaṇṇanā १. सुद्धिकसुत्तवर्णना 342. Nāgasaṃyutte aṇḍajāti aṇḍe jātā. Jalābujāti vatthikose jātā. Saṃsedajāti saṃsede jātā. Opapātikāti upapatitvā [Pg.320] viya jātā. Idañca pana suttaṃ aṭṭhuppattiyā vuttaṃ. Bhikkhūnañhi ‘‘kati nu kho nāgayoniyo’’ti kathā udapādi. Atha bhagavā puggalānaṃ nāgayonīhi uddharaṇatthaṃ nāgayoniyo āvikaronto imaṃ suttamāha. ३४२. नागसंयुत्तात 'अण्डजा' म्हणजे अंड्यातून जन्मलेले. 'जलाबुजा' म्हणजे गर्भाशयातून जन्मलेले. 'संसेदजा' म्हणजे ओलसर जागी जन्मलेले. 'ओपपातिका' म्हणजे अचानक प्रकट होऊन जन्मलेले. आणि हे सूत्त तर एका विशिष्ट प्रसंगावरून सांगितले गेले आहे. कारण भिक्खूंमध्ये "नागयोनी किती प्रकारच्या आहेत?" अशी चर्चा सुरू झाली होती. तेव्हा भगवंतांनी पुद्गलांना नागयोनीतून मुक्त करण्यासाठी नागयोनींचे स्वरूप स्पष्ट करत हे सूत्त सांगितले. 2-50. Paṇītatarasuttādivaṇṇanā २-५०. पणीततरसुत्तादिवर्णना 343-391. Dutiyādīsu vossaṭṭhakāyāti ahituṇḍikaparibuddhaṃ agaṇetvā vissaṭṭhakāyā. Dvayakārinoti duvidhakārino, kusalākusalakārinoti attho. Sacajja mayanti sace ajja mayaṃ. Sahabyataṃ upapajjatīti sahabhāvaṃ āpajjati. Tatrassa akusalaṃ upapattiyā paccayo hoti, kusalaṃ upapannānaṃ sampattiyā. Annanti khādanīyabhojanīyaṃ. Pānanti yaṃkiñci pānakaṃ. Vatthanti nivāsanapārupanaṃ. Yānanti chattupāhanaṃ ādiṃ katvā yaṃkiñci gamanapaccayaṃ. Mālanti yaṃkiñci sumanamālādipupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci candanādigandhaṃ. Vilepananti yaṃkiñci chavirāgakaraṇaṃ. Seyyāvasathapadīpeyyanti mañcapīṭhādiseyyaṃ ekabhūmikādiāvasathaṃ vaṭṭitelādipadīpūpakaraṇañca detīti attho. Tesañhi dīghāyukatāya ca vaṇṇavantatāya ca sukhabahulatāya ca patthanaṃ katvā imaṃ dasavidhaṃ dānavatthuṃ datvā taṃ sampattiṃ anubhavituṃ tattha nibbattanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ३४३-३९१. दुसऱ्या इत्यादी सूत्तांमध्ये 'वोस्सट्ठकाया' म्हणजे गारुड्याच्या त्रासाची पर्वा न करता शरीर सोडून दिलेले. 'द्वयकारिनो' म्हणजे दोन प्रकारचे कर्म करणारे, म्हणजेच कुशल आणि अकुशल कर्म करणारे, असा अर्थ आहे. 'सचेज्ज मयं' म्हणजे जर आज आम्ही. 'सहब्यतं उपपज्जति' म्हणजे सहभावाला प्राप्त होतो. तेथे त्याचे अकुशल कर्म हे जन्मासाठी प्रत्यय बनते, आणि कुशल कर्म हे जन्मलेल्यांच्या समृद्धीसाठी प्रत्यय बनते. 'अन्नं' म्हणजे खाद्य आणि भोज्य पदार्थ. 'पानं' म्हणजे कोणतेही पेय. 'वत्थं' म्हणजे नेसण्याचे व पांघरण्याचे वस्त्र. 'यानं' म्हणजे छत्री, पादत्राणे इत्यादी प्रवासाची साधने. 'मालं' म्हणजे चमेली इत्यादी फुलांचे हार किंवा फुले. 'गन्धं' म्हणजे चंदनाचा सुवास इत्यादी सुगंध. 'विलेपनं' म्हणजे त्वचेला सुशोभित करणारे कोणतेही विलेपन. 'सेय्यावसथपदीपेय्यं' म्हणजे मंचक, पाट इत्यादी शय्या, एकमजली इत्यादी निवासस्थान आणि वात, तेल इत्यादी दिव्याचे साहित्य देणे, असा अर्थ आहे. कारण त्यांच्या दीर्घायुष्यासाठी, सुंदर वर्णासाठी आणि सुखसमृद्धीसाठी प्रार्थना करून, हे दहा प्रकारचे दान देऊन, त्या संपत्तीचा उपभोग घेण्यासाठी प्राणी तेथे जन्म घेतात. उर्वरित सर्व ठिकाणी स्पष्टच आहे. Nāgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नागसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली. 9. Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā ९. सुपण्णसंयुत्तवर्णना 392-437. Supaṇṇasaṃyutte pattānaṃ vaṇṇavantatāya garuḷā supaṇṇāti vuttā. Idhāpi paṭhamasuttaṃ purimanayeneva aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ. Harantīti uddharanti. Uddharamānā ca pana te attanā hīne vā same vā uddharituṃ sakkonti, na attanā paṇītatare. Sattavidhā hi anuddharaṇīyanāgā nāma paṇītatarā kambalassatarā dhataraṭṭhā sattasīdantaravāsino pathaviṭṭhakā pabbataṭṭhakā vimānaṭṭhakāti. Tatra aṇḍajādīnaṃ jalābujādayo paṇītatarā[Pg.321], te tehi anuddharaṇīyā. Kambalassatarā pana nāgasenāpatino, te yattha katthaci disvā yo koci supaṇṇo uddharituṃ na sakkoti. Dhataraṭṭhā pana nāgarājāno, tepi koci uddharituṃ na sakkoti. Ye pana sattasīdantare mahāsamudde vasanti, te yasmā katthaci vikampanaṃ kātuṃ na sakkā, tasmā koci uddharituṃ na sakkoti. Pathaviṭṭhakādīnaṃ nilīyanokāso atthi, tasmā tepi uddharituṃ na sakkoti. Ye pana mahāsamudde ūmipiṭṭhe vasanti, te yo koci samo vā paṇītataro vā supaṇṇo uddharituṃ sakkoti. Sesaṃ nāgasaṃyutte vuttanayamevāti. ३९२-४३७. सुपण्णसंयुत्तात पंखांच्या सुंदर रंगामुळे गरुडांना 'सुपण्ण' (सुपर्ण) असे म्हटले आहे. येथेही पहिले सुत्त पूर्वीच्या पद्धतीनुसारच प्रसंगाच्या कारणाने सांगितले आहे. 'हरन्ति' म्हणजे उचलून नेतात. आणि ते गरुड उचलून नेताना स्वतःपेक्षा कनिष्ठ किंवा स्वतःसारख्या समान नागांनाच उचलून नेण्यास समर्थ असतात, स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ नागांना नाही. कारण उचलून नेण्यास अशक्य असलेले नाग सात प्रकारचे आहेत: स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ, कंबलास्सतर, धतरट्ठ, सात सीदंतरामध्ये राहणारे, पृथ्वीवर राहणारे, पर्वतावर राहणारे आणि विमानामध्ये राहणारे. त्यापैकी, अंडज इत्यादी नागांमध्ये जलाबुज इत्यादी नाग श्रेष्ठ असतात; ते त्यांच्याकडून उचलून नेले जाऊ शकत नाहीत. कंबलास्सतर नाग हे नागांचे सेनापती आहेत; त्यांना कुठेही पाहून कोणताही गरुड उचलून नेण्यास समर्थ नसतो. धतरट्ठ नाग हे नागराज आहेत; त्यांनाही कोणताही गरुड उचलून नेण्यास समर्थ नसतो. जे नाग सात सीदंतर महासागरात राहतात, त्यांना कोणत्याही ठिकाणी हलवणे शक्य नसल्यामुळे, कोणताही गरुड त्यांना उचलून नेण्यास समर्थ नसतो. पृथ्वीवर राहणाऱ्या इत्यादी नागांना लपण्यासाठी जागा असते, म्हणून त्यांनाही कोणी उचलून नेण्यास समर्थ नसतो. परंतु जे महासागरात लाटांच्या वर राहतात, त्यांना कोणताही समान किंवा श्रेष्ठ गरुड उचलून नेण्यास समर्थ असतो. उर्वरित भाग नागसंयुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे. Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सुपण्णसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली. 10. Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā १०. गंधब्बकायसंयुत्तवर्णना 438-549. Gandhabbakāyasaṃyutte mūlagandhe adhivatthāti yassa rukkhassa mūle gandho atthi, taṃ nissāya nibbattā. So hi sakalopi rukkho tesaṃ upakappati. Sesapadesupi eseva nayo. Gandhagandheti mūlādigandhānaṃ gandhe. Yassa hi rukkhassa sabbesampi mūlādīnaṃ gandho atthi, so idha gandho nāma. Tassa gandhassa gandhe, tasmiṃ adhivatthā. Idha mūlādīni sabbāni tesaṃyeva upakappanti. So dātā hoti mūlagandhānanti so kāḷānusārikādīnaṃ mūlagandhānaṃ dātā hoti. Evaṃ sabbapadesu attho veditabbo. Evañhi sarikkhadānampi datvā patthanaṃ ṭhapenti, asarikkhadānampi. Taṃ dassetuṃ so annaṃ detītiādi dasavidhaṃ dānavatthu vuttaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ४३८-५४९. गंधब्बकायसंयुत्तात 'मूलगंधे अधिवत्था' म्हणजे ज्या वृक्षाच्या मुळामध्ये सुगंध असतो, त्याचा आश्रय घेऊन उत्पन्न झालेले देव. कारण तो संपूर्ण वृक्षच त्यांच्यासाठी राहण्यास योग्य असतो. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 'गंधगंधे' म्हणजे मूळ इत्यादी सुगंधांच्या समूहाच्या सुगंधात. कारण ज्या वृक्षाच्या मुळापासून सर्व भागांमध्ये सुगंध असतो, त्याला येथे 'गंध' म्हटले आहे. त्या सुगंधाच्या सुगंधात, म्हणजेच त्या समूहात अधिवास करणारे. येथे मूळ इत्यादी सर्व भाग त्यांच्यासाठीच उपयुक्त ठरतात. 'सो दाता होति मूलगंधानं' म्हणजे तो काळानुसारिक (काळा अगरू) इत्यादी मूळ-सुगंधांचे दान देणारा असतो. अशा प्रकारे सर्व पदांचा अर्थ समजावा. कारण अशा प्रकारे ते समान दान देऊनही आकांक्षा ठेवतात आणि असमान दान देऊनही. ते दर्शवण्यासाठी 'सो अन्नं देति' (तो अन्न देतो) इत्यादी दहा प्रकारच्या दानवस्तू सांगितल्या आहेत. उर्वरित सर्व ठिकाणी अर्थ स्पष्टच आहे. Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. गंधब्बकायसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली. 11. Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā ११. वलाहकसंयुत्तवर्णना 550-606. Valāhakasaṃyutte valāhakakāyikāti valāhakanāmake devakāye uppannā ākāsacārikadevā. Sītavalāhakāti sītakaraṇavalāhakā. Sesapadesupi eseva nayo. Cetopaṇidhimanvāyāti cittaṭṭhapanaṃ āgamma. Sītaṃ hotīti yaṃ vassāne vā hemante [Pg.322] vā sītaṃ hoti, taṃ utusamuṭṭhānameva. Yaṃ pana sītepi atisītaṃ, gimhe ca uppannaṃ sītaṃ, taṃ devatānubhāvena nibbattaṃ sītaṃ nāma. Uṇhaṃ hotīti yaṃ gimhāne uṇhaṃ, taṃ utusamuṭṭhānikaṃ pākatikameva. Yaṃ pana uṇhepi atiuṇhaṃ, sītakāle ca uppannaṃ uṇhaṃ, taṃ devatānubhāvena nibbattaṃ uṇhaṃ nāma. Abbhaṃ hotīti abbhamaṇḍapo hoti. Idhāpi yaṃ vassāne ca sisire ca abbhaṃ uppajjati, taṃ utusamuṭṭhānikaṃ pākatikameva. Yaṃ pana abbheyeva atiabbhaṃ, sattasattāhampi candasūriye chādetvā ekandhakāraṃ karoti, yañca cittavesākhamāsesu abbhaṃ, taṃ devatānubhāvena uppannaṃ abbhaṃ nāma. Vāto hotīti yo tasmiṃ tasmiṃ utumhi uttaradakkhiṇādipakativāto hoti, ayaṃ utusamuṭṭhānova. Yopi pana rukkhakkhandhādipadālano ativāto nāma atthi, ayañceva, yo ca aññopi akālavāto, ayaṃ devatānubhāvanibbatto nāma. Devo vassatīti yaṃ vassike cattāro māse vassaṃ, taṃ utusamuṭṭhānameva. Yaṃ pana vasseyeva ativassaṃ, yañca cittavesākhamāsesu vassaṃ, taṃ devatānubhāvanibbattaṃ nāma. ५५०-६०६. वलाहकसंयुत्तात 'वलाहककायिका' म्हणजे वलाहक नावाच्या देवसमूहात उत्पन्न झालेले, आकाशात विहार करणारे देव. 'सीतवलाहका' म्हणजे थंडी निर्माण करणारे वलाहक देव. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. 'चेतोपणिधिमन्वाय' म्हणजे मनाचा संकल्प करून. 'सीतं होति' म्हणजे पावसाळ्यात किंवा हिवाळ्यात जी थंडी असते, ती केवळ ऋतूंमुळेच निर्माण झालेली असते. परंतु थंडीच्या दिवसांत जी अतिशय थंडी असते आणि उन्हाळ्यात जी थंडी निर्माण होते, ती देवांच्या प्रभावाने निर्माण झालेली थंडी होय. 'उण्हं होति' म्हणजे उन्हाळ्यात जी उष्णता असते, ती ऋतूंमुळे निर्माण झालेली सामान्य उष्णताच असते. परंतु उष्णतेच्या दिवसांत जी अतिशय उष्णता असते आणि हिवाळ्यात जी उष्णता निर्माण होते, ती देवांच्या प्रभावाने निर्माण झालेली उष्णता होय. 'अब्भं होति' म्हणजे ढगांचे आच्छादन तयार होते. येथेही पावसाळ्यात आणि शिशिर ऋतूत जे ढग येतात, ते ऋतूंमुळे निर्माण झालेले सामान्य ढगच असतात. परंतु ढगांच्या काळात जे अतिशय दाट ढग येतात, जे सात-सात दिवस चंद्र-सूर्याला झाकून टाकून पूर्ण अंधार करतात, आणि जे चैत्र-वैशाख महिन्यात ढग येतात, ते देवांच्या प्रभावाने निर्माण झालेले ढग होत. 'वातो होति' म्हणजे त्या त्या ऋतूत उत्तर, दक्षिण इत्यादी दिशांकडून वाहणारा जो सामान्य वारा असतो, तो ऋतूंमुळे निर्माण झालेला वारा होय. परंतु जो झाडांचे खांदे इत्यादी मोडून टाकणारा अतिशय वेगवान वारा असतो, तो आणि दुसरा जो अवकाळी वारा असतो, तो देवांच्या प्रभावाने निर्माण झालेला वारा होय. 'देवो वस्सति' म्हणजे पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत जो पाऊस पडतो, तो ऋतूंमुळेच पडणारा पाऊस असतो. परंतु पावसाळ्यातच जो अतिवृष्टीचा पाऊस पडतो आणि चैत्र-वैशाख महिन्यात जो पाऊस पडतो, तो देवांच्या प्रभावाने पडलेला पाऊस होय. Tatridaṃ vatthu – eko kira vassavalāhakadevaputto talakūṭakavāsi khīṇāsavattherassa santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero ‘‘kosi tva’’nti pucchi. ‘‘Ahaṃ, bhante, vassavalāhakadevaputto’’ti. ‘‘Tumhākaṃ kira cittena devo vassatī’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Passitukāmā maya’’nti. ‘‘Temissatha, bhante’’ti. ‘‘Meghasīsaṃ vā gajjitaṃ vā na paññāyati, kathaṃ temissāmā’’ti? ‘‘Bhante, amhākaṃcittena devo vassati, tumhe paṇṇasālaṃ pavisathā’’ti. ‘‘Sādhu devaputtā’’ti so pāde dhovitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Devaputto tasmiṃ pavisanteyeva ekaṃ gītaṃ gāyitvā hatthaṃ ukkhipi. Samantā tiyojanaṭṭhānaṃ ekameghaṃ ahosi. Thero addhatinto paṇṇasālaṃ paviṭṭhoti. Apica devo nāmesa aṭṭhahi kāraṇehi vassati nāgānubhāvena supaṇṇānubhāvena devatānubhāvena saccakiriyāya utusamuṭṭhānena mārāvaṭṭanena iddhibalena vināsameghenāti. याविषयी ही कथा आहे – असे ऐकिवात आहे की, एक वस्सवलाहक (पाऊस पाडणारा) देवपुत्र तलकूटक येथे राहणाऱ्या एका क्षीणास्र (अर्हत) स्थविरांच्या जवळ गेला आणि त्यांना वंदन करून उभा राहिला. स्थविरांनी विचारले, "तू कोण आहेस?" "भंते, मी वस्सवलाहक देवपुत्र आहे." "तुमच्या इच्छेने पाऊस पडतो का?" "होय, भंते." "आम्हाला पाऊस पडताना पाहायचा आहे." "भंते, आपण भिजाल." "ढगांचा लवलेशही दिसत नाही किंवा गर्जनाही ऐकू येत नाही, मग आम्ही कसे भिजू?" "भंते, आमच्या इच्छेने पाऊस पडतो, आपण पर्णकुटीत प्रवेश करावा." "ठीक आहे, देवपुत्रा," असे म्हणून त्यांनी पाय धुवून पर्णकुटीत प्रवेश केला. ते प्रवेश करत असतानाच देवपुत्राने पावसाचे एक गाणे गायले आणि हात वर केला. चहूबाजूला तीन योजनेच्या परिसरात एकच मोठा ढग दाटून आला. स्थवीर अर्धे भिजलेले असतानाच पर्णकुटीत शिरले. शिवाय, पाऊस हा आठ कारणांमुळे पडतो – नागांच्या प्रभावाने, सुपण्णांच्या (गरुडांच्या) प्रभावाने, देवांच्या प्रभावाने, सत्यवचनाने (सच्चकिरियाने), ऋतूंच्या बदलामुळे, माराच्या विवर्तनाने, ऋद्धीच्या बलाने आणि प्रलयकालीन ढगांमुळे. Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. वलाहकसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली. 12. Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā १२. वच्छगोत्तसंयुत्तवर्णना 607-661. Vacchagottasaṃyutte [Pg.323] aññāṇāti aññāṇena. Evaṃ sabbapadesu karaṇavaseneva attho veditabbo. Sabbāni cetāni aññamaññavevacanānevāti. Imasmiñca pana saṃyutte ekādasa suttāni pañcapaññāsa veyyākaraṇānīti veditabbāni. ६०७-६६१. वच्छगोत्तसंयुत्तात 'अञ्ञाणा' (अज्ञानामुळे) म्हणजे अज्ञानाने. अशा प्रकारे सर्व पदांमध्ये तृतीया विभक्तीच्या (करण अर्थाच्या) आधारेच अर्थ समजावा. आणि ही सर्व पदे एकमेकांची समानार्थी आहेत. आणि या संयुत्तात अकरा सुत्ते आणि पंचावन्न व्याकरणे (प्रश्नोत्तरे) आहेत असे समजावे. Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. वच्छगोत्तसंयुत्तवर्णना समाप्त झाली. 13. Jhānasaṃyuttaṃ १३. झानसंयुत्त 1. Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā १. समाधिमूलकसमापत्तिसुत्तवर्णना 662. Jhānasaṃyuttassa paṭhame samādhikusaloti paṭhamaṃ jhānaṃ pañcaṅgikaṃ dutiyaṃ tivaṅgikanti evaṃ aṅgavavatthānakusalo. Na samādhismiṃ samāpattikusaloti cittaṃ hāsetvā kallaṃ katvā jhānaṃ samāpajjituṃ na sakkoti. Iminā nayena sesapadānipi veditabbāni. ६६२. झानसंयुत्ताच्या पहिल्या सुत्तात 'समाधिकुसलो' म्हणजे पहिले झान पाच अंगांचे असते, दुसरे झान तीन अंगांचे असते, अशा प्रकारे अंगांचे निर्धारण करण्यात कुशल असलेला. 'न समाधिस्मिं समापत्तिकुसलो' म्हणजे चित्त प्रसन्न करून आणि त्याला समर्थ बनवून झानामध्ये प्रवेश करण्यास असमर्थ असलेला. या पद्धतीने उर्वरित पदांचेही अर्थ समजावेत. 2-55. Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā २-५५. समाधिमूलकठितिसुत्तादिवर्णना 663-716. Dutiyādīsu na samādhismiṃ ṭhitikusaloti jhānaṃ ṭhapetuṃ akusalo, sattaṭṭhaaccharāmattaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti. Na samādhismiṃ vuṭṭhānakusaloti jhānato vuṭṭhātuṃ akusalo, yathāparicchedena vuṭṭhātuṃ na sakkoti. Na samādhismiṃ kallitakusaloti cittaṃ hāsetvā kallaṃ kātuṃ akusalo. Na samādhismiṃ ārammaṇakusaloti kasiṇārammaṇesu akusalo. Na samādhismiṃ gocarakusaloti kammaṭṭhānagocare ceva bhikkhācāragocare ca akusalo. Na samādhismiṃ abhinīhārakusaloti kammaṭṭhānaṃ abhinīharituṃ akusalo. Na samādhismiṃ sakkaccakārīti jhānaṃ appetuṃ sakkaccakārī na hoti. Na samādhismiṃ sātaccakārīti jhānappanāya satatakārī na hoti, kadācideva karoti. Na samādhismiṃ sappāyakārīti samādhissa sappāye upakārakadhamme pūretuṃ na sakkoti. Tato paraṃ samāpattiādīhi padehi [Pg.324] yojetvā catukkā vuttā. Tesaṃ attho vuttanayeneva veditabbo. Sakalaṃ panettha jhānasaṃyuttaṃ lokiyajjhānavaseneva kathitanti. ६६३-७१६. दुसऱ्या इत्यादी सूत्रांमध्ये, 'न समाधिस्मिं ठितिकुसलो' (समाधीमध्ये टिकून राहण्यात कुशल नसलेला) म्हणजे ध्यानाला टिकवून ठेवण्यास अकुशल; सात किंवा आठ क्षण (चुटकी वाजवण्याइतका वेळ) देखील ध्यानाला टिकवून ठेवण्यास तो असमर्थ असतो. 'न समाधिस्मिं वुट्ठानकुसलो' (समाधीतून उठण्यात कुशल नसलेला) म्हणजे ध्यानातून उठण्यास अकुशल; ठरवलेल्या वेळेनुसार उठण्यास तो असमर्थ असतो. 'न समाधिस्मिं कल्लितकुसलो' (समाधीच्या सज्जतेत कुशल नसलेला) म्हणजे चित्ताला प्रफुल्लित करून ध्यानासाठी सज्ज करण्यास अकुशल. 'न समाधिस्मिं आरम्मणकुसलो' (समाधीच्या आलंबनात कुशल नसलेला) म्हणजे कसिण आलंबनांमध्ये अकुशल. 'न समाधिस्मिं गोचरकुसलो' (समाधीच्या गोचरात कुशल नसलेला) म्हणजे कर्मस्थान-गोचर (ध्यानाचा विषय) आणि भिक्षाचार-गोचर (भिक्षेचे ठिकाण) या दोन्हीमध्ये अकुशल. 'न समाधिस्मिं अभिनिहारकुसलो' (समाधीच्या अभिनिहारात कुशल नसलेला) म्हणजे कर्मस्थानाला विशेष रूपाने पुढे नेण्यास अकुशल. 'न समाधिस्मिं सक्कच्चकारी' (समाधीचा आदरपूर्वक अभ्यास न करणारा) म्हणजे ध्यानाची समापत्ती मिळवण्यासाठी आदरपूर्वक अभ्यास करणारा नसतो. 'न समाधिस्मिं सातच्चकारी' (समाधीचा निरंतर अभ्यास न करणारा) म्हणजे ध्यान-अर्पणेसाठी निरंतर अभ्यास करणारा नसतो, कधीतरीच करतो. 'न समाधिस्मिं सप्पायकारी' (समाधीसाठी अनुकूल गोष्टी न करणारा) म्हणजे समाधीसाठी अनुकूल आणि उपकारक असलेल्या गोष्टी पूर्ण करण्यास असमर्थ असतो. त्यानंतर समापत्ती इत्यादी पदांशी जोडून चतुष्क (चार-चारचे गट) सांगितले आहेत. त्यांचा अर्थ सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. आणि येथे संपूर्ण 'झानसंयुत्त' (ध्यानसंयुत्त) केवळ लौकिक ध्यानाच्या दृष्टीनेच सांगितले आहे. Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ध्यानसंयुत्त-वर्णना समाप्त झाली. Iti sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya अशा प्रकारे, सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील, Khandhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. खंधवग्ग-वर्णना समाप्त झाली. Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya dutiyo bhāgo. संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेचा दुसरा भाग समाप्त. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |