বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Saṃyuttanikāye

संयुत्तनिकायामध्ये

Sagāthāvaggaṭīkā

सगाथावग्ग-टीका

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

ग्रंथारंभकथा-वर्णना

1. Saṃvaṇṇanārambhe [Pg.1] ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthanti. Atha vā maṅgalabhāvato, sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyāti. Atha vā ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ pūjanīyapūjāpuññavisesanibbattanatthaṃ, taṃ attano yathāladdhasampattinimittakassa kammassa balānuppadānatthaṃ, antarā ca tassa asaṃkocāpanatthaṃ, tadubhayaṃ anantarāyena aṭṭhakathāya parisamāpanatthanti idameva ca payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘iti me pasannamatino…pe… tassānubhāvenā’’ti. Vatthuttayapūjā hi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyapabhāvo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Yathāha ‘‘pūjārahe pūjayato’’tiādi (dha. pa. 195; apa. thera 1.10.1), tathā ‘‘ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā, agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’tiādi (itivu. 90).

१. टीकेच्या (वर्णनाच्या) आरंभी त्रिरत्नवंदना ही, ज्या धर्माचे वर्णन करायचे आहे, त्याच्या उत्पत्तीचा आधार, शुद्धता आणि साक्षात्कार दर्शवण्यासाठी आहे; तसेच धर्मवर्णनांमध्ये विद्वानांच्या मनात आदर निर्माण करण्यासाठी आहे, जेणेकरून त्यांना त्या धर्माचे योग्य प्रकारे ग्रहण, धारण इत्यादी क्रमाने सम्यक प्रतिपत्तीद्वारे (योग्य आचरणाद्वारे) सर्व हित आणि सुख प्राप्त व्हावे. अथवा, मंगलकारक असल्यामुळे, सर्व क्रियांमध्ये पूर्वकृत्य (प्राथमिक कर्तव्य) असल्यामुळे, पंडितांनी आचरलेले असल्यामुळे, आणि भविष्यात इतरांनी त्याचे अनुकरण करावे म्हणून वर्णनाच्या आरंभी त्रिरत्नाला नमस्कार करण्याची क्रिया केली जाते. अथवा, त्रिरत्नाला नमस्कार करणे हे पूजनीय व्यक्तींच्या पूजेपासून उत्पन्न होणाऱ्या विशेष पुण्याचा लाभ घेण्यासाठी आहे, जेणेकरून स्वतःच्या प्राप्त क्षमतेनुसार सुरू केलेल्या कार्याला बळ मिळावे आणि त्यातील अडथळे दूर व्हावेत; आणि या दोन्ही गोष्टींमुळे अट्ठकथा (टीकाग्रंथ) कोणत्याही विघ्नाशिवाय पूर्ण व्हावी, हाच हेतू आचार्यांचा येथे अभिप्रेत आहे. तसेच ते पुढे म्हणतील: “अशा प्रकारे माझ्या प्रसन्न चित्ताने... त्या (त्रिरत्नाच्या) प्रभावाने...” कारण त्रिरत्नाची (वत्थुत्तय) पूजा ही सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्राच्या ज्ञानामुळे अपरिमित प्रभाव असणारा महान पुण्यसंचय आहे, जो अनेक प्रकारच्या संकटांनी भरलेल्या या जगात संकटांना कारणीभूत असणाऱ्या सर्व क्लेशांचा नाश करण्यास समर्थ आहे आणि भय इत्यादी उपद्रवांचे निवारण करतो. जसे म्हटले आहे: “जे पूजेस योग्य आहेत त्यांची पूजा करणाऱ्याचे...” इत्यादी (धम्मपद १९५; अपदान थेर १.१०.१), तसेच “भिक्खूहो, जे बुद्धांवर प्रसन्न आहेत, ते श्रेष्ठावर प्रसन्न आहेत; आणि श्रेष्ठावर प्रसन्न असणाऱ्यांना श्रेष्ठच विपाक (फळ) प्राप्त होतो” इत्यादी (इतिवृत्तक ९०).

‘‘Buddhoti [Pg.2] kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenapi jambudīpassa;

Dhammoti…pe…, saṅghoti…pe…, jambudīpassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.6);

“'बुद्ध' असे कीर्तन (गुणगान) करताना शरीरात जी प्रीती (आनंद) निर्माण होते; ती प्रीती संपूर्ण जंबुद्वीपापेक्षा श्रेष्ठच आहे. 'धम्म' असे... 'संघ' असे... जंबुद्वीपापेक्षा.” (दीघनिकाय अट्ठकथा १.६);

Tathā ‘‘yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosa…pe… na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11). ‘‘Araññe rukkhamūle vā…pe… bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso na hessatī’’ti (saṃ. ni. 1.249) ca.

तसेच, “हे महानाम, ज्या वेळी आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो, त्या वेळी त्याचे चित्त रागाने (आसक्तीने) ग्रस्त नसते, द्वेषाने... मोहाने ग्रस्त नसते” इत्यादी (अंगुत्तरनिकाय ६.१०; ११.११). आणि “अरण्यात किंवा वृक्षाच्या मुळाशी... भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा येणे (रोमहर्ष) होणार नाही” (संयुत्तनिकाय १.२४९).

Tattha yassa vatthuttayassa vandanaṃ kattukāmo, tassa guṇātisayayogasandassanatthaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādinā gāthattayamāha. Guṇātisayayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetaṃ payojanaṃ sādhetīti. Tattha yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā na vinayadesanā viya karuṇāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, atha kho karuṇāpaññāppadhānāti tadubhayappadhānameva tāva sammāsambuddhassa thomanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha kiratīti karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādhatīti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibandhatīti attho. Karuṇāya sītalaṃ karuṇāsītalaṃ, karuṇāsītalaṃ hadayaṃ assāti karuṇāsītalahadayo, taṃ karuṇāsītalahadayaṃ.

तेथे, ज्या त्रिरत्नाची (वत्थुत्तय) वंदना करण्याची इच्छा आहे, त्यांच्या गुणांची अतिशयता दर्शवण्यासाठी “करुणासीतलहृदय” (करुणेने शीतल हृदय असलेले) इत्यादी तीन गाथा म्हटल्या आहेत. गुणांच्या अतिशयतेमुळेच वंदनीयत्व प्राप्त होते, आणि वंदनीय व्यक्तीला केलेली वंदना इच्छित हेतू साध्य करते. तेथे, ज्या देशनेचे (उपदेशाचे) वर्णन करण्याची इच्छा आहे, ती देशना विनय देशनेप्रमाणे केवळ करुणाप्रधान नाही, किंवा अभिधम्म देशनेप्रमाणे केवळ प्रज्ञाप्रधान नाही, तर ती करुणा आणि प्रज्ञा या दोन्हीने प्रधान आहे. म्हणून, या दोन्ही गुणांनी प्रधान असलेल्या सम्यकसंबुद्धांची स्तुती करण्यासाठी आणि इतर रत्नांचे मूळ तेच असल्यामुळे “करुणासीतलहृदय” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, 'किरती' (विखुरणे/दूर करणे) म्हणजे करुणा, जी दुसऱ्यांचे दुःख दूर करते, नष्ट करते असा अर्थ आहे. अथवा, 'किणाती' (दुःख देणे) म्हणजे करुणा, कारण दुसऱ्यांचे दुःख पाहून कारुणिक व्यक्तीला दुःख होते, वेदना होते असा अर्थ आहे. किंवा दुसऱ्यांचे दुःख पाहून सज्जनांच्या हृदयात जी कंप पावण्याची क्रिया (हृदय हेलावणे) होते, ती करुणा होय. अथवा, 'कम्' म्हणजे सुख, त्याला जे रोखते ती करुणा. कारण, दुसऱ्यांचे दुःख दूर करण्याच्या इच्छेचे लक्षण असलेली ही करुणा, स्वतःच्या सुखाची पर्वा न करता कारुणिक व्यक्तींच्या वैयक्तिक सुखाला रोखते (प्रतिबंधित करते) असा अर्थ आहे. करुणेने शीतल ते 'करुणासीतल', आणि करुणेने शीतल हृदय ज्यांचे आहे ते 'करुणासीतलहृदय' (करुणेने शीतल हृदय असलेले), त्यांना 'करुणासीतलहृदय' म्हटले आहे.

Tattha kiñcāpi paresaṃ hitopasaṃhārasukhādiaparihānicchanasabhāvatāya, byāpādāratīnaṃ ujuvipaccanīkatāya ca sattasantānagatasantāpavicchedanākārapavattiyā mettāmuditānampi cittasītalabhāvakāraṇatā upalabbhati, tathāpi paradukkhāpanayanākārappavattiyā parūpatāpāsahanarasā avihiṃsābhūtā karuṇāva visesena bhagavato cittassa cittapassaddhi viya sītibhāvanimittanti vuttaṃ ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti. Karuṇāmukhena vā mettāmuditānampi hadayasītalabhāvakāraṇatā vuttāti daṭṭhabbā[Pg.3].

तेथे, जरी इतरांचे हित साधणे आणि सुखाची हानी न होऊ देणे या स्वभावामुळे, तसेच व्यापाद (द्वेष) आणि अरती (अरुची) यांच्या थेट विरोधी असल्यामुळे, प्राण्यांच्या मनातील संताप दूर करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणाऱ्या मैत्री (मेत्ता) आणि मुदिता यांच्यामध्येही चित्त शीतल करण्याचे कारण आढळते; तरीही, दुसऱ्यांचे दुःख दूर करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारी, दुसऱ्यांचे दुःख सहन न होणे हा जिचा रस (कार्य) आहे अशी आणि अहिंसास्वरूप असणारी 'करुणा'च विशेषतः भगवंतांच्या चित्ताला, चित्तप्रस्रब्धीप्रमाणे (चित्ताच्या शांततेप्रमाणे), शीतल करण्याचे कारण आहे, म्हणून “करुणासीतलहृदय” असे म्हटले आहे. किंवा करुणेच्या माध्यमातून मैत्री आणि मुदिता यांच्यामुळेही हृदय शीतल होण्याचे कारण सांगितले आहे, असे समजावे.

Atha vā chaasādhāraṇañāṇavisesanibandhanabhūtā sātisayaṃ niravasesañca sabbaññutaññāṇaṃ viya savisayabyāpitāya mahākaruṇābhāvamupagatā karuṇāva bhagavato abhisayena hadayasītalabhāvahetūti āha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti.

अथवा, सहा असाधारण ज्ञानांच्या विशेषावर आधारित असलेले, अत्यंत श्रेष्ठ आणि संपूर्ण असे जे सर्वज्ञता-ज्ञान (सब्बञ्ञुताञाण), त्याप्रमाणेच आपल्या विषयात व्यापक असल्यामुळे महाकरुणाभावाला प्राप्त झालेली करुणाच भगवंतांच्या हृदयाच्या अत्यंत शीतलतेचे कारण आहे, म्हणून “करुणासीतलहृदय” असे म्हटले आहे.

Atha vā satipi mettāmuditānaṃ sātisaye hadayasītibhāvanibandhanatte sakalabuddhaguṇavisesakāraṇatāya tāsampi kāraṇanti karuṇāva bhagavato ‘‘hadayasītalabhāvakāraṇa’’nti vuttā. Karuṇānidānā hi sabbepi buddhaguṇā, karuṇānubhāvanibbāpiyamānasaṃsāradukkhasantāpassa hi bhagavato paradukkhāpanayanakāmatāya anekānipi asaṅkhyeyyāni kappānaṃ akilantarūpasseva niravasesabuddhakaradhammasambharaṇaniyatassa samadhigatadhammādhipateyyassa ca sannihitesupi sattasaṅghāṭasamupanītahadayūpatāpanimittesu na īsakampi cittasītibhāvassa aññathattamahosīti. Etasmiñca atthavikappe tīsupi avatthāsu bhagavato karuṇā saṅgahitāti daṭṭhabbā.

अथवा, मैत्री आणि मुदिता यांच्यामध्ये हृदयाला अत्यंत शीतल करण्याचे सामर्थ्य असले, तरी सर्व बुद्धगुणांच्या विशेषतेचे कारण असल्यामुळे आणि त्या मैत्री-मुदितेचेही कारण असल्यामुळे, 'करुणा'च भगवंतांच्या “हृदय शीतल असण्याचे कारण” आहे असे म्हटले आहे. कारण सर्व बुद्धगुण हे करुणेतूनच उत्पन्न होतात. करुणेच्या प्रभावाने संसारदुःखाचा संताप विझवणाऱ्या भगवंतांनी, दुसऱ्यांचे दुःख दूर करण्याच्या इच्छेने, अनेक असंख्येय कल्पपर्यंत थकवा न जाणवता संपूर्ण बुद्धकारक धर्मांचा (पारमितांचा) संचय केला. धम्माधिपत्य प्राप्त केलेल्या भगवंतांच्या समोर प्राण्यांच्या समूहामुळे निर्माण होणारे हृदयाला संताप देणारे प्रसंग आले, तरी त्यांच्या चित्ताच्या शीतलतेमध्ये यत्किंचितही बदल झाला नाही. या पर्यायी अर्थामध्ये तिन्ही अवस्थांमधील भगवंतांची करुणा समाविष्ट आहे, असे समजावे.

Pajānātīti paññā, yathāsabhāvaṃ pakārehi paṭivijjhatīti attho. Paññāva ñeyyāvaraṇappahānato pakārehi dhammasabhāvajotanaṭṭhena pajjototi paññāpajjoto. Savāsanappahānato visesena hataṃ samugghāṭitaṃ vihataṃ. Paññāpajjotena vihataṃ paññāpajjotavihataṃ. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, mohanamattameva vā tanti moho, avijjā. Sveva visayasabhāvapaṭicchādanakaraṇato andhakārasarikkhatāya tamo viyāti tamo. Paññāpajjotavihato mohatamo etassāti paññāpajjotavihatamohatamo, taṃ paññāpajjotavihatamohatamaṃ. Sabbesampi hi khīṇāsavānaṃ satipi paññāpajjotena avijjandhakārassa vihatabhāve saddhādhimuttehi viya diṭṭhippattānaṃ sāvakehi paccekasambuddhehi ca savāsanappahānena sammāsambuddhānaṃ kilesappahānassa viseso vijjatīti sātisayena avijjāppahānena bhagavantaṃ thomento āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.

जाणतो म्हणून प्रज्ञा, यथास्वभाव (वस्तूंच्या वास्तविक स्वरूपाला) विविध प्रकारे भेदून जाणणे (साक्षात्कार करणे) असा याचा अर्थ आहे. ज्ञेय आवरणांचा (जाणून घेण्याच्या मार्गातील अडथळ्यांचा) प्रहाण केल्यामुळे आणि विविध प्रकारे धम्मस्वभावाला प्रकाशित करण्याच्या अर्थाने प्रज्ञाच जणू प्रकाश (प्रदीप) आहे, म्हणून ती 'प्रज्ञाप्रज्योत' होय. वासनेसह (अनुशयांसह) विशेष रूपाने नष्ट केलेले, समूळ उपटून टाकलेले म्हणजे 'विहत' होय. प्रज्ञाप्रज्योताने नष्ट केलेले ते 'प्रज्ञाप्रज्योतविहत' होय. ज्याद्वारे (प्राणी) मोहित होतात, किंवा स्वतः मोहित होतात, किंवा जे केवळ संमोहन (भ्रम) स्वरूप आहे, तो 'मोह' म्हणजेच 'अविद्या' होय. तीच (अविद्या) विषयांच्या वास्तविक स्वरूपाला झाकून टाकणारी असल्यामुळे, अंधारासारखी असल्याने अंधकाराप्रमाणे 'तम' (अंधकार) म्हटली जाते. ज्याचा प्रज्ञाप्रज्योताने मोहरूपी अंधकार नष्ट केला आहे तो 'प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतम' होय, त्या प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतम (भगवंताला). कारण सर्वच क्षीणासवांचा (अर्हतांचा) प्रज्ञाप्रज्योताने अविद्येचा अंधकार नष्ट झालेला असला, तरी श्रद्धाधिमुक्त आणि दृष्टीप्राप्त श्रावकांपेक्षा तसेच प्रत्येकबुद्धांपेक्षा, वासनेसह क्लेशांचा प्रहाण केल्यामुळे सम्यक्संबुद्धांच्या क्लेशप्रहाणामध्ये विशेष (फरक) असतो. म्हणूनच, अतिशय श्रेष्ठ अशा अविद्या-प्रहाणाने भगवंतांची स्तुती करताना (ग्रंथकार) म्हणाले: 'प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतमं' (ज्यांनी प्रज्ञाप्रदीपाने मोहरूपी अंधकार नष्ट केला आहे अशा भगवंतांना).

Atha vā antarena paropadesaṃ attano santāne accantaṃ avijjandhakāravigamassa nibbattitattā, tathā sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa samadhigatattā, parasantatiyañca dhammadesanātisayānubhāvena sammadeva tassa [Pg.4] pavattitattā bhagavāva visesato mohatamavigamena thometabboti āha ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Imasmiñca atthavikappe ‘‘paññāpajjoto’’ti padena bhagavato paṭivedhapaññā viya desanāpaññāpi sāmaññaniddesena, ekasesanayena vā saṅgahitāti daṭṭhabbā.

अथवा, दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय स्वतःच्याच चित्तसंततीमध्ये अत्यंतिक अविद्येच्या अंधकाराचा नाश घडवून आणल्यामुळे, तसेच सर्वज्ञता आणि बलांवर (दशबलांवर) वशित्व प्राप्त केल्यामुळे, आणि दुसऱ्यांच्या चित्तसंततीमध्येही धम्मदेशनेच्या अतिशय प्रभावाने त्याचा (अविद्येच्या अंधकाराचा नाश) चांगल्या प्रकारे घडवून आणल्यामुळे, भगवंतांचीच विशेष रूपाने मोहरूपी अंधकाराच्या नाशाने स्तुती केली पाहिजे, म्हणून 'प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतमं' असे म्हटले आहे. आणि या पर्यायी अर्थामध्ये 'प्रज्ञाप्रज्योत' या पदाने भगवंतांच्या प्रतिवेध-प्रज्ञेप्रमाणेच (साक्षात्कार प्रज्ञेप्रमाणेच) देशना-प्रज्ञेचाही सामान्य निर्देशाने किंवा एकशेष न्यायाने समावेश केला आहे असे समजावे.

Atha vā bhagavato ñāṇassa ñeyyapariyantikattā sakalañeyyadhammasabhāvāvabodhanasamatthena anāvaraṇañāṇasaṅkhātena paññāpajjotena sabbañeyyadhammasabhāvacchādakassa mohandhakārassa vidhamitattā anaññasādhāraṇo bhagavato mohatamavināsoti katvā vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti. Ettha ca mohatamavidhamanante adhigatattā anāvaraṇañāṇaṃ kāraṇūpacārena sasantāne mohatamavidhamananti daṭṭhabbaṃ. Abhinīhārasampattiyā savāsanappahānameva hi kilesānaṃ ñeyyāvaraṇapahānanti, parasantāne pana mohatamavidhamanassa kāraṇabhāvato phalūpacārena anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘mohatamavidhamana’’nti vuccatīti.

अथवा, भगवंतांचे ज्ञान हे ज्ञेयाच्या (जाणून घेण्याजोग्या गोष्टींच्या) मर्यादेपर्यंत पसरलेले असल्यामुळे, संपूर्ण ज्ञेय धम्मांच्या स्वभावाला जाणण्यास समर्थ असलेल्या आणि 'अनावरण ज्ञान' नावाच्या प्रज्ञाप्रदीपाने, सर्व ज्ञेय धम्मांच्या स्वभावाला झाकून टाकणाऱ्या मोहरूपी अंधकाराचा नाश केल्यामुळे, भगवंतांचा मोहरूपी अंधकाराचा नाश हा इतरांपेक्षा असाधारण (अद्वितीय) आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतमं' असे म्हटले आहे. आणि येथे मोहरूपी अंधकाराचा नाश झाल्यावर अनावरण ज्ञान प्राप्त होत असल्यामुळे, कारणावर उपचाराने (कारणोपचाराने) स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये 'मोहरूपी अंधकाराचा नाश' असे समजावे. कारण अभिनिहार-संपत्तीमुळे (दृढ संकल्पाच्या परिपूर्णतेमुळे) वासनेसह क्लेशांचा प्रहाण करणे म्हणजेच ज्ञेय आवरणांचा प्रहाण करणे होय. परंतु दुसऱ्यांच्या चित्तसंततीमध्ये मोहरूपी अंधकाराचा नाश करण्याचे कारण असल्यामुळे, फलावर उपचाराने (फलोपचाराने) अनावरण ज्ञानाला 'मोहरूपी अंधकाराचा नाश' असे म्हटले जाते.

Kiṃ pana kāraṇaṃ avijjāsamugghātoyeveko pahānasampattivasena bhagavato thomanānimittaṃ gayhati, na pana sātisayaṃ niravasesakilesapahānanti? Tappahānavacaneneva tadekaṭṭhatāya sakalasaṃkilesagaṇasamugghātassa jotitabhāvato. Na hi so tādiso kileso atthi, yo niravasesaavijjāppahānena na pahīyatīti.

पण मग काय कारण आहे की प्रहाण-संपत्तीच्या संदर्भात भगवंतांच्या स्तुतीचे निमित्त म्हणून केवळ अविद्येचा समूळ नाशच घेतला जातो, आणि अतिशय श्रेष्ठ असा संपूर्ण क्लेशांचा प्रहाण का घेतला जात नाही? कारण तिच्या (अविद्येच्या) प्रहाणाच्या कथनानेच, तिच्याशी एकरूप असलेल्या संपूर्ण संक्लेश-समूहाचा (मळ/विकारांचा) समूळ नाश प्रकाशित होतो. कारण असा कोणताही क्लेश नाही, जो अविद्येच्या संपूर्ण प्रहाणाने नष्ट होत नाही.

Atha vā vijjā viya sakalakusaladhammasamuppattiyā niravasesākusaladhammanibbattiyā saṃsārappavattiyā ca avijjā padhānakāraṇanti tabbighātavacanena sakalasaṃkilesagaṇasamugghāto vutto eva hotīti vuttaṃ ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti.

अथवा, ज्याप्रमाणे विद्या ही सर्व कुशल धम्मांच्या उत्पत्तीचे कारण आहे, त्याचप्रमाणे अविद्या ही संपूर्ण अकुशल धम्मांच्या उत्पत्तीचे आणि संसार-प्रवृत्तीचे मुख्य कारण आहे. म्हणून तिचा (अविद्येचा) नाश सांगण्याने संपूर्ण संक्लेश-समूहाचा समूळ नाश सांगितलाच जातो, म्हणूनच 'प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतमं' असे म्हटले आहे.

Narā ca amarā ca narāmarā, saha narāmarehīti sanarāmaro, sanarāmaro ca so loko cāti sanarāmaraloko, tassa garūti sanarāmaralokagaru, taṃ sanarāmaralokagaruṃ. Etena devamanussānaṃ viya tadavasiṭṭhasattānampi yathārahaṃ guṇavisesāvahatāya bhagavato upakārataṃ dasseti. Na cettha padhānāppadhānabhāvo codetabbo. Añño hi saddakkamo, añño atthakkamo. Edisesu hi samāsapadesu padhānampi appadhānaṃ viya niddisīyati yathā ‘‘sarājikāya parisāyā’’ti [Pg.5] (apa. aṭṭha. 1.1.82). Kāmañcettha sattasaṅkhārokāsavasena tividho loko, garubhāvassa pana adhippetattā garukaraṇasamatthasseva sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni tabbipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Amaraggahaṇena cettha upapattidevā adhippetā.

नर (मनुष्य) आणि अमर (देव) म्हणजे 'नरामर'. नरामरांसह तो 'सनरामर'. सनरामर आणि तो लोक म्हणजे 'सनरामरलोक'. त्याचा गुरू (पूजनीय/श्रेष्ठ) तो 'सनरामरलोकगुरू', त्या सनरामरलोकगुरूला (भगवंताला). याद्वारे देव आणि मनुष्यांप्रमाणेच इतर उरलेल्या प्राण्यांनाही योग्यतेनुसार विशेष गुणांची प्राप्ती करून देण्यामध्ये भगवंतांची उपकारिता दर्शवली आहे. आणि येथे प्रधान (मुख्य) आणि अप्रधान (गौण) भावाविषयी शंका घेऊ नये. कारण शब्दांचा क्रम वेगळा असतो आणि अर्थाचा क्रम वेगळा असतो. कारण अशा सामासिक पदांमध्ये प्रधान देखील अप्रधानासारखे निर्देशित केले जाते, जसे की 'सराजिकाय परिसाय' (राजासह परिषदेला). जरी येथे सत्त्वलोक, संस्कारलोक आणि अवकाशलोक या रूपाने तीन प्रकारचा लोक असला, तरी पूजनीयतेचा (गुरूभावाचा) हेतू असल्यामुळे, आदर करण्यास समर्थ असलेल्या केवळ 'सत्त्वलोकाच्या' संदर्भानेच अर्थ ग्रहण केला पाहिजे. कारण ज्यामध्ये पुण्य-पाप आणि त्यांचा विपाक (फळ) पाहिला जातो, त्याला 'लोक' असे म्हटले जाते. आणि येथे 'अमर' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'उपपत्तिदेव' (उत्पत्तीने देव झालेले) अभिप्रेत आहेत.

Atha vā samūhattho loka-saddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Saha narehīti sanarā, sanarā ca te amarā cāti sanarāmarā, tesaṃ lokoti sanarāmaralokoti purimanayeneva yojetabbaṃ. Amara-saddena cettha visuddhidevāpi saṅgayhanti. Te hi maraṇābhāvato paramatthato amarā, narāmarānaṃyeva gahaṇaṃ ukkaṭṭhaniddesavasena yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti (dī. ni. 1.157). Tathā hi sabbānatthapariharaṇapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantamupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sanarāmaralokagaru’’nti.

अथवा, समूह अर्थ असलेला 'लोक' हा शब्द समुदायाच्या रूपाने पाहिला जातो किंवा प्रज्ञापित केला जातो. मनुष्यांसह ते 'सनर', सनर आणि ते अमर म्हणजे 'सनरामर', त्यांचा लोक तो 'सनरामरलोक' अशी पूर्वोक्त पद्धतीनेच योजना करावी. येथे 'अमर' या शब्दाने 'विशुद्धीदेव' (अर्हत/बुद्ध) देखील समाविष्ट होतात. कारण ते मरणाचा अभाव असल्यामुळे परमार्थतः अमर आहेत. केवळ नरामरांचेच ग्रहण हे उत्कृष्ट निर्देशामुळे आहे, जसे की 'सत्था देवमनुस्सानं' (देव आणि मनुष्यांचे शास्ता). कारण सर्व अनर्थांचे निवारण करण्याला प्राधान्य देणाऱ्या, संपूर्ण हित आणि सुखाची तरतूद करण्यात तत्पर असलेल्या, अत्यंत श्रेष्ठ अशा प्रयोग-संपत्तीने देव आणि मनुष्यांसह सर्व प्रजेचे अत्यंत उपकारकर्ते असल्यामुळे आणि अमर्याद व निरुपम अशा प्रभाव व गुणविशेषांनी युक्त असल्यामुळे, सर्व सत्त्वांमध्ये उत्तम असलेले भगवंत हे अमर्याद लोकधांतूंमधील अमर्याद प्राण्यांचे परम आदरस्थान आहेत. म्हणूनच 'सनरामरलोकगुरू' असे म्हटले आहे.

Sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ, tathā lakkhaṇānubyañjanapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādi- dosarahitamavahasitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesasahitamabhinīhārato yāva mahābodhi niravajjatāya sobhanamevāti.

ज्यांचे जाणे (गमन) शोभन (सुंदर/कल्याणकारी) आहे ते 'सुगत' होत. कारण भगवंतांचे विनेय जनांच्या (उपदेश देण्यास योग्य लोकांच्या) जवळ जाणे हे एकांताने (निश्चितपणे) त्यांच्या हित आणि सुखाची निष्पत्ती करणारे असल्यामुळे शोभन आहे. तसेच, लक्षणे आणि अनुव्यंजनांनी सुशोभित रूपकाया असल्यामुळे, जलद चालणे, रेंगाळणे, अडखळणे, पाय ओढत चालणे, दाबून चालणे, उकिडवे चालणे, वाकडे चालणे, अस्वस्थपणे चालणे इत्यादी दोषांनी रहित असलेले आणि राजहंस, श्रेष्ठ बैल, हत्ती व सिंह यांच्या गमनालाही फिके पाडणारे त्यांचे शारीरिक गमन (चालणे), आणि विपुल व निर्मळ अशी करुणा, स्मृती, वीर्य इत्यादी गुणविशेषांनी युक्त असलेले त्यांचे ज्ञान-गमन, जे अभिनिहारापासून (दृढ संकल्पापासून) महाबोधी प्राप्त होईपर्यंत निर्दोष असल्यामुळे शोभनच आहे.

Atha vā sayambhūñāṇena sakalamapi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto ñāṇena sammā gato avagatoti sugato, tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato, lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato, lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā [Pg.6] gato paṭipannoti sugato. ‘‘Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti sugato’’tiādinā nayena (mahāni. 38) ayamattho vibhāvetabboti.

किंवा स्वयंभू ज्ञानाने संपूर्ण जगाला परिज्ञा-अभिसमयाच्या द्वारे जाणत, ज्ञानाने सम्यक् प्रकारे गेले (जाणले) म्हणून 'सुगत' होत. तसेच लोकसमुदयाला (दुःखसमुदयाला) प्रहाण-अभिसमयाच्या द्वारे त्याग करत, अनुत्पत्तिधर्माला (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला) प्राप्त करत सम्यक् प्रकारे पार गेले म्हणून 'सुगत' होत. लोकनिरोध रूप निर्वाणाला साक्षात्क्रिया-अभिसमयाच्या द्वारे सम्यक् प्रकारे प्राप्त झाले (अधिगत केले) म्हणून 'सुगत' होत. लोकनिरोधगामी प्रतिपदेला (मार्गाला) भावना-अभिसमयाच्या द्वारे सम्यक् प्रकारे आचरले म्हणून 'सुगत' होत. "स्रोतापत्ती मार्गाने जे क्लेश नष्ट केले आहेत, त्या क्लेशांकडे ते पुन्हा वळत नाहीत, परत येत नाहीत, मागे फिरत नाहीत, म्हणून ते 'सुगत' होत" इत्यादी पद्धतीने (महानिद्देस ३८) हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे.

Atha vā sundaraṃ ṭhānaṃ sammāsambodhiṃ, nibbānameva vā gato adhigatoti sugato. Yasmā vā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ veneyyānaṃ yathārahaṃ kālayuttameva ca dhammaṃ bhāsati, tasmā sammā gadati vadatīti sugato da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Iti sobhanagamanatādīhi sugato, taṃ sugataṃ.

किंवा सुंदर स्थान असलेल्या सम्यक्संबोधीला किंवा निर्वाणालाच प्राप्त झाले म्हणून 'सुगत' होत. किंवा ज्याअर्थी ते विनेय जनांना (उपदेशास पात्र असलेल्यांना) यथायोग्य वेळी, सत्य, तथ्य आणि अर्थयुक्त (कल्याणकारी) धर्माचाच उपदेश करतात, म्हणून सम्यक् प्रकारे बोलतात (गदति/वदति) या अर्थाने 'द' काराचा 'त' कार करून 'सुगत' असा शब्द बनतो. अशा प्रकारे शोभन गमन (उत्कृष्ट गमन) इत्यादी कारणांमुळे ते 'सुगत' आहेत; त्या सुगताला (मी वंदन करतो).

Puññapāpakehi upapajjanavasena gantabbato gatiyo, upapattibhavavisesā. Tā pana nirayādivasena pañcavidhā. Tā hi sakalassapi bhavagāmikammassa ariyamaggādhigamena avipākārahabhāvakaraṇena nivattitattā bhagavā pañcahipi gatīhi suṭṭhu mutto visaṃyuttoti āha ‘‘gativimutta’’nti. Etena bhagavato katthacipi apariyāpannataṃ dasseti, yato bhagavā ‘‘devātidevo’’ti vuccati. Tenāha –

पुण्य आणि पापांच्या द्वारे उत्पन्न होण्याच्या गतीने जिथे जावे लागते त्या 'गती' होत, जे उत्पत्तीचे विशिष्ट भव आहेत. त्या गती नरक इत्यादींच्या भेदाने पाच प्रकारच्या आहेत. कारण आर्यमार्गाच्या प्राप्तीद्वारे सर्वच भवगामी (संसारात नेणाऱ्या) कर्मांना विपाकरहित (फळ न देणारे) केल्यामुळे त्या गती निवृत्त झाल्या आहेत, म्हणून भगवान या पाचही गतींमधून चांगल्या प्रकारे मुक्त आणि विमुक्त झाले आहेत, म्हणूनच त्यांना 'गतीविमुक्त' म्हटले आहे. याद्वारे भगवंतांचे कोणत्याही गतीमध्ये समाविष्ट न असणे दर्शविले जाते, ज्यायोगे भगवंतांना 'देवातिदेव' म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);

"ज्या कर्मांमुळे मी देव म्हणून जन्मलो असतो, किंवा गंधर्व किंवा आकाशात उडणारा पक्षी झालो असतो; ज्या कर्मांमुळे मी यक्षयोनीला प्राप्त झालो असतो, किंवा मनुष्यत्वाला प्राप्त झालो असतो; माझे ते सर्व आसव (चित्तमल) क्षीण झाले आहेत, नष्ट झाले आहेत आणि समूळ उपटून टाकले गेले आहेत." (अं. नि. ४.३६);

Taṃtaṃgatisaṃvattanakānañhi kammakilesānaṃ aggamaggena bodhimūleyeva suppahīnattā natthi bhagavato gatipariyāpannatāti accantameva bhagavā sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsasattanikāyehi suparimutto. Taṃ gativimuttaṃ. Vandeti namāmi, thomemīti vā attho.

कारण त्या त्या गतींमध्ये नेणाऱ्या कर्म आणि क्लेशांचा अग्र मार्गाने (अर्हत् मार्गाने) बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच पूर्णपणे प्रहाण केल्यामुळे भगवंतांमध्ये गतीचा कोणताही समावेश उरलेला नाही, म्हणून भगवान सर्व भव, योनी, गती, विज्ञानस्थिती, सत्त्वावास आणि सत्त्वनिकाय यांपासून अत्यंत चांगल्या प्रकारे मुक्त झाले आहेत. त्या गतीविमुक्ताला (मी वंदन करतो). 'वंदना करतो', 'नमस्कार करतो' किंवा 'स्तुती करतो' असा याचा अर्थ आहे.

Atha vā gativimuttanti anupādisesanibbānadhātuppattiyā bhagavantaṃ thometi. Ettha hi dvīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā attahitasampattito parahitapaṭipattito ca. Tesu attahitasampatti anāvaraṇañāṇādhigamato, savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ accantapahānato, anupādisesanibbānappattito ca veditabbā. Parahitapaṭipatti lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammadesanato, viruddhesupi niccaṃ hitajjhāsayavasena ñāṇaparipākakālāgamanato ca. Sā panettha āsayato payogato ca duvidhā parahitapaṭipatti, tividhā [Pg.7] ca attahitasampatti pakāsitā hoti, kathaṃ? ‘‘Karuṇāsītalahadaya’’nti etena āsayato parahitapaṭipatti, sammāgadanatthena sugata-saddena payogato parahitapaṭipatti, ‘‘paññāpajjotavihatamohatamaṃ gativimutta’’nti etehi catusaccapaṭivedhatthena ca sugata-saddena tividhāpi attahitasampatti, avasiṭṭhatthena tena ‘‘paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena ca sabbāpi attahitasampatti parahitapaṭipatti pakāsitā hotīti.

किंवा 'गतीविमुक्त' या शब्दाने अनुपधिशेष-निर्वाणधातूच्या प्राप्तीमुळे भगवंतांची स्तुती केली जाते. येथे दोन प्रकारे भगवंतांची स्तुती समजली पाहिजे – आत्महित-संपत्तीच्या दृष्टीने आणि परहित-प्रतिपत्तीच्या दृष्टीने. त्यापैकी आत्महित-संपत्ती ही अनावरण ज्ञानाच्या प्राप्तीमुळे, वासनेसह सर्व क्लेशांच्या अत्यंत प्रहाणामुळे आणि अनुपधिशेष-निर्वाणधातूच्या प्राप्तीमुळे समजली पाहिजे. परहित-प्रतिपत्ती ही लाभ, सत्कार इत्यादींविषयी निरपेक्ष चित्त ठेवून सर्व दुःखांतून मुक्त करणाऱ्या धर्माचा उपदेश केल्यामुळे आणि विरोधकांवरही नेहमी हिताच्या भावनेने त्यांच्या ज्ञानपरिपाकाची वेळ येण्याची वाट पाहिल्यामुळे समजली पाहिजे. येथे ती परहित-प्रतिपत्ती आशयाच्या आणि प्रयोगाच्या दृष्टीने दोन प्रकारची, आणि आत्महित-संपत्ती तीन प्रकारची प्रकाशित झाली आहे, ती कशी? "करुणाशीतलहृदय" याद्वारे आशयाच्या दृष्टीने परहित-प्रतिपत्ती, सम्यक् भाषणाच्या अर्थाने 'सुगत' शब्दाद्वारे प्रयोगाच्या दृष्टीने परहित-प्रतिपत्ती, "प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतम" आणि "गतीविमुक्त" या शब्दांद्वारे तसेच चतुरार्यसत्याच्या साक्षात्काराच्या अर्थाने 'सुगत' शब्दाद्वारे तिन्ही प्रकारची आत्महित-संपत्ती, आणि उर्वरित अर्थाने तसेच "प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतम" याद्वारे सर्व प्रकारची आत्महित-संपत्ती आणि परहित-प्रतिपत्ती प्रकाशित झाली आहे.

Atha vā tīhi ākārehi bhagavato thomanā veditabbā – hetuto phalato upakārato ca. Tattha hetu mahākaruṇā, sā paṭhamapadena dassitā. Phalaṃ catubbidhaṃ ñāṇasampadā pahānasampadā ānubhāvasampadā rūpakāyasampadā cāti. Tāsu ñāṇapahānasampadā dutiyapadena saccapaṭivedhatthena ca sugata-saddena pakāsitā honti, ānubhāvasampadā pana tatiyapadena, rūpakāyasampadā yathāvuttakāyagamanasobhanatthena sugata-saddena lakkhaṇānubyañjanapāripūriyā vinā tadabhāvato. Upakāro anantaraṃ abāhiraṃ karitvā tividhayānamukhena vimuttidhammadesanā. So sammāgadanatthena sugata-saddena pakāsito hotīti veditabbaṃ.

किंवा तीन प्रकारे भगवंतांची स्तुती समजली पाहिजे – हेतूच्या दृष्टीने, फलाच्या दृष्टीने आणि उपकाराच्या दृष्टीने. त्यामध्ये हेतू म्हणजे महाकरुणा होय, जी पहिल्या पदाने दर्शविली आहे. फल चार प्रकारचे आहे – ज्ञानसंपदा, प्रहाणसंपदा, अनुभावसंपदा आणि रूपकायसंपदा. त्यापैकी ज्ञानसंपदा आणि प्रहाणसंपदा दुसऱ्या पदाने आणि सत्य-साक्षात्काराच्या अर्थाने 'सुगत' शब्दाने प्रकाशित होतात, अनुभावसंपदा तिसऱ्या पदाने प्रकाशित होते, आणि रूपकायसंपदा ही वर सांगितलेल्या शरीराच्या गमनाच्या शोभनतेच्या अर्थाने 'सुगत' शब्दाने प्रकाशित होते, कारण लक्षण आणि अनुव्यंजनांच्या परिपूर्णतेशिवाय ती शक्य नाही. उपकार म्हणजे कोणताही भेद न करता त्रियान-मुखाद्वारे विमुक्तीच्या धर्माचा उपदेश करणे होय. तो सम्यक् भाषणाच्या अर्थाने 'सुगत' शब्दाने प्रकाशित होतो, असे समजले पाहिजे.

Tattha ‘‘karuṇāsītalahadaya’’nti etena sammāsambodhiyā mūlaṃ dasseti. Mahākaruṇāya sañcoditamānaso hi bhagavā saṃsārapaṅkato sattānaṃ samuddharaṇatthaṃ katābhinīhāro anupubbena pāramiyo pūretvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigatoti karuṇā sammāsambodhiyā mūlaṃ. ‘‘Paññāpajjotavihatamohatama’’nti etena sammāsambodhiṃ dasseti. Anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ, maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ sammāsambodhīti vuccatīti. Sammāgamanatthena sugata-saddena sammāsambodhiyā paṭipattiṃ dasseti līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhallikattakilamathānuyoga-sassatucchedābhinivesādi-antadvayarahitāya karuṇāpaññāpariggahitāya majjhimāya paṭipattiyā pakāsanato sugata-saddassa. Itarehi sammāsambodhiyā padhānāppadhānabhedaṃ payojanaṃ dasseti. Saṃsāramahoghato sattasantāraṇañhettha padhānaṃ payojanaṃ, tadaññamappadhānaṃ. Tesu padhānena parahitapaṭipattiṃ dasseti, itarena attahitasampattiṃ, tadubhayena attahitāya paṭipannādīsu catūsu puggalesu bhagavato [Pg.8] catutthapuggalabhāvaṃ dasseti. Tena ca anuttaradakkhiṇeyyabhāvaṃ, uttamavandanīyabhāvaṃ, attano ca vandanakiriyāya khettaṅgatabhāvaṃ dasseti.

त्यामध्ये "करुणाशीतलहृदय" याद्वारे सम्यक्संबोधीचे मूळ दर्शविले आहे. कारण महाकरुणेने प्रेरित चित्त असलेल्या भगवंतांनी संसाररूपी चिखलातून प्राण्यांचा उद्धार करण्यासाठी संकल्प करून, अनुक्रमाने पारमिता पूर्ण करून अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली, म्हणून करुणा हे सम्यक्संबोधीचे मूळ आहे. "प्रज्ञाप्रज्योतविहतमोहतम" याद्वारे सम्यक्संबोधी दर्शविली आहे. कारण अनावरण ज्ञानाचे निकटचे कारण मार्गज्ञान आहे, आणि मार्गज्ञानाचे निकटचे कारण असलेले अनावरण ज्ञान म्हणजेच 'सम्यक्संबोधी' म्हटले जाते. सम्यक् गमनाच्या अर्थाने 'सुगत' शब्दाद्वारे सम्यक्संबोधीची प्रतिपत्ती (आचरण) दर्शविली आहे; कारण 'सुगत' हा शब्द लीनता, उद्धच्च, प्रतिष्ठा, आयूहन, कामसुखल्लिकानुयोग आणि अत्तकिलमथानुयोग तसेच शाश्वतवाद व उच्छेदवाद यांसारख्या अंतद्वयांपासून (दोन टोकांपासून) रहित असलेल्या, करुणा आणि प्रज्ञेने युक्त अशा मध्यम प्रतिपदेचे (मध्यम मार्गाचे) प्रकाशन करतो. इतर पदांद्वारे सम्यक्संबोधीचे मुख्य आणि गौण अशा भेदाने प्रयोजन दर्शविले आहे. संसाररूपी महापुरातून प्राण्यांना तारणे हे येथील मुख्य प्रयोजन आहे, आणि इतर प्रयोजने गौण आहेत. त्यापैकी मुख्य प्रयोजनाने परहित-प्रतिपत्ती दर्शविली आहे, आणि गौण प्रयोजनाने आत्महित-संपत्ती दर्शविली आहे. या दोन्हीद्वारे, आत्महितासाठी प्रतिपन्न असणाऱ्या इत्यादी चार प्रकारच्या पुद्गलांमध्ये भगवंतांचे चौथे पुद्गल असणे दर्शविले आहे. आणि याद्वारे त्यांचे अनुत्तर दक्षिणय्यत्व, उत्तम वंदनीयत्व आणि स्वतःच्या वंदनक्रियेसाठी ते उत्तम क्षेत्र असल्याचे दर्शविले आहे.

Ettha ca karuṇāgahaṇena lokiyesu mahaggatabhāvappattāsādhāraṇaguṇadīpanato bhagavato sabbalokiyaguṇasampatti dassitā hoti, paññāgahaṇena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānamaggañāṇadīpanato sabbalokuttaraguṇasampatti. Tadubhayaggahaṇasiddho hi attho ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādinā vipañcīyatīti. Karuṇāgahaṇena ca upagamanaṃ nirupakkilesaṃ dasseti, paññāgahaṇena apagamanaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena lokasamaññānurūpaṃ bhagavato pavattiṃ dasseti lokavohāravisayattā karuṇāya, paññāgahaṇena samaññāya anatidhāvanaṃ. Sabhāvānavabodhena hi dhammānaṃ samaññaṃ atidhāvitvā sattādiparāmasanaṃ hotīti. Tathā karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattivihāraṃ dasseti, paññāgahaṇena tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ catusaccañāṇaṃ catupaṭisambhidāñāṇaṃ catuvesārajjañāṇaṃ, karuṇāgahaṇena mahākaruṇāsamāpattiñāṇassa gahitattā sesādhāraṇañāṇāni cha abhiññā aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇāni dasa balāni cuddasa buddhañāṇāni soḷasa ñāṇacariyā aṭṭhārasa buddhadhammā catucattālīsa ñāṇavatthūni sattasattati ñāṇavatthūnīti evamādīnaṃ anekesaṃ paññāpabhedānaṃ vasena ñāṇacāraṃ dasseti. Tathā karuṇāgahaṇena caraṇasampattiṃ, paññāgahaṇena vijjāsampattiṃ. Karuṇāgahaṇena attādhipatitā, paññāgahaṇena dhammādhipatitā. Karuṇāgahaṇena lokanāthabhāvo, paññāgahaṇena attanāthabhāvo. Tathā karuṇāgahaṇena pubbakāribhāvo, paññāgahaṇena kataññutā. Karuṇāgahaṇena aparantapatā, paññāgahaṇena anattantapatā. Karuṇāgahaṇena vā buddhakaradhammasiddhi, paññāgahaṇena buddhabhāvasiddhi. Tathā karuṇāgahaṇena paresaṃ tāraṇaṃ, paññāgahaṇena sayaṃ tāraṇaṃ. Tathā karuṇāgahaṇena sabbasattesu anuggahacittatā, paññāgahaṇena sabbadhammesu virattacittatā dassitā hoti.

येथे 'करुणा' या शब्दाच्या ग्रहणाने, लौकिक (जगातील) महद्गत भाव (उच्च अवस्था) प्राप्त झालेल्या असाधारण गुणांचे प्रकटीकरण होत असल्याने भगवंतांची सर्व लौकिक गुणसंपत्ती दर्शविली जाते; आणि 'प्रज्ञा' या शब्दाच्या ग्रहणाने, सर्वज्ञता-ज्ञानाचे अधिष्ठान असलेल्या मार्गज्ञानाचे प्रकटीकरण होत असल्याने सर्व लोकोत्तर गुणसंपत्ती दर्शविली जाते. या दोन्हीच्या ग्रहणाने सिद्ध होणारा अर्थ "सनरामरलोकगरु" (मनुष्य आणि देवांसह संपूर्ण जगाचे पूजनीय) इत्यादी शब्दांद्वारे स्पष्ट केला जातो. 'करुणा' ग्रहणाने (संसाराकडे) जाणे हे उपद्रवरहित (निरुपक्किलेस) असल्याचे दर्शविले जाते, आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने (संसारातून) दूर जाणे (अपगमन) दर्शविले जाते. तसेच, 'करुणा' ग्रहणाने भगवंतांची जगाच्या व्यवहाराला अनुरूप अशी प्रवृत्ती दर्शविली जाते, कारण करुणा ही लोकव्यवहाराचा विषय आहे; आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने लोकव्यवहाराच्या पलीकडे न जाणे (अतिधावन न करणे) दर्शविले जाते. कारण, धर्मांच्या खऱ्या स्वभावाचे आकलन न झाल्यामुळे लोकव्यवहाराच्या पलीकडे जाऊन 'सत्त्व' (प्राणी) इत्यादींची चुकीची धारणा (परामसन) होते. तसेच, 'करुणा' ग्रहणाने महाकरुणा-समापत्ती-विहार दर्शविला जातो; आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने तिन्ही काळांतील अप्रतिहत ज्ञान (अडथळारहित ज्ञान), चतुःसत्य ज्ञान, चतुःप्रतिसंभिदा ज्ञान, चतुर्वैशारद्य ज्ञान दर्शविले जाते. 'करुणा' ग्रहणाने महाकरुणा-समापत्ती ज्ञानाचे ग्रहण झाल्यामुळे, उर्वरित असाधारण ज्ञाने, सहा अभिज्ञा, आठ परिषदांमध्ये अकंप राहण्याचे ज्ञान, दहा बले, चौदा बुद्धज्ञाने, सोळा ज्ञानचर्या, अठरा बुद्धधर्म, चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू, सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू इत्यादी अनेक प्रज्ञाभेदांच्या आधारे ज्ञानाचा संचार दर्शविला जातो. तसेच, 'करुणा' ग्रहणाने 'चरणसंपत्ती' आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने 'विद्यासंपत्ती' दर्शविली जाते. 'करुणा' ग्रहणाने 'आत्म-अधिपती' भाव (अत्ताधिपतिता) आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने 'धम्म-अधिपती' भाव (धम्माधिपतिता) दर्शविला जातो. 'करुणा' ग्रहणाने 'लोकनाथ' भाव आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने 'आत्मनाथ' भाव दर्शविला जातो. तसेच, 'करुणा' ग्रहणाने 'पूर्वकारी' भाव (आधी उपकार करणे) आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने 'कृतज्ञता' दर्शविली जाते. 'करुणा' ग्रहणाने 'अपरंतपता' (दुसऱ्याला त्रास न देणे) आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने 'अनत्तंतपता' (स्वतःला त्रास न देणे) दर्शविली जाते. किंवा 'करुणा' ग्रहणाने 'बुद्धकारक धर्मांची सिद्धी' आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने 'बुद्धत्वाची सिद्धी' दर्शविली जाते. तसेच, 'करुणा' ग्रहणाने 'इतरांना तारणे' आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने 'स्वतःला तारणे' दर्शविले जाते. तसेच, 'करुणा' ग्रहणाने सर्व प्राण्यांविषयी अनुग्रह बुद्धी (अनुकंपा भाव) आणि 'प्रज्ञा' ग्रहणाने सर्व धर्मांविषयी विरक्त बुद्धी (अनासक्ती) दर्शविली जाते.

Sabbesañca buddhaguṇānaṃ karuṇā ādi tannidānabhāvato, paññā pariyosānaṃ tato uttari karaṇīyābhāvato. Iti ādipariyosānadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti. Tathā karuṇāgahaṇena sīlakkhandhapubbaṅgamo [Pg.9] samādhikkhandho dassito hoti. Karuṇānidānañhi sīlaṃ tato pāṇātipātādiviratippavattito, sā ca jhānattayasampayoginīti. Paññāvacanena paññākkhandho. Sīlañca sabbabuddhaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti evampi ādimajjhapariyosānakalyāṇadassanena sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo, yadidaṃ nayaggahaṇaṃ, aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –

आणि सर्व बुद्धगुणांचे मूळ 'करुणा' आहे, कारण तीच त्यांचे कारण आहे; आणि 'प्रज्ञा' हा त्यांचा शेवट (पर्यवसान) आहे, कारण त्याहून अधिक काही करणे उरलेले नसते. अशा प्रकारे, प्रारंभ आणि शेवट दर्शवून सर्व बुद्धगुण दर्शविले जातात. तसेच, 'करुणा' ग्रहणाने शीलस्कंधाला अग्रभागी ठेवणारा समाधीस्कंध दर्शविला जातो. कारण, करुणा हेच शीलाचे मूळ आहे, ज्यातून प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादींपासून विरती (निवृत्ती) प्रवृत्त होते, आणि ती (करुणा) पहिल्या तीन ध्यानांशी (झान) संबंधित असते. 'प्रज्ञा' या शब्दाने प्रज्ञास्कंध दर्शविला जातो. शील हे सर्व बुद्धगुणांचे आदि (प्रारंभ) आहे, समाधी हा मध्य आहे, आणि प्रज्ञा हा अंत (पर्यवसान) आहे; अशा प्रकारे आदि, मध्य आणि अंत कल्याणकारी दर्शवून सर्व बुद्धगुण पद्धतशीरपणे (नयतः) दर्शविले जातात. बुद्धगुणांचे पूर्णपणे दर्शन घडविण्याचा हाच एकमेव मार्ग आहे, ज्याला 'नयग्रहण' (पद्धतीचे ग्रहण) म्हणतात. अन्यथा, भगवंतांच्या गुणांचे एकामागून एक पूर्णपणे वर्णन करण्यास कोण समर्थ असू शकेल? म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304;

3.141;

ma. ni. aṭṭha. 3.425;

udā. 53;

bu. vaṃ. aṭṭha. 4.5;

cariyā. aṭṭha. nidānakathā, pakiṇṇakakathā;

apa. 2.7.20) –

"जरी स्वतः बुद्धांनी दुसऱ्या बुद्धांचे गुणगान केले, आणि संपूर्ण कल्पभर इतर काहीही न बोलता केवळ तेच गुणगान चालू ठेवले, तरीही तो अतिशय दीर्घ काळ असलेला कल्प संपून जाईल, परंतु तथागतांचे गुण संपणार नाहीत."

Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddaguṇaparicchedanaṃ pati anuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘api ca me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ.

त्याच कारणाने, आयुष्यमान सारिपुत्त थेरांनी देखील बुद्धगुणांच्या मोजमापाविषयी विचारले असता, "असे नाही, भंते!" असे म्हणून नाकारले आणि पुढे म्हणाले, "परंतु, भंते! मला धर्माचा मार्ग (धम्मान्वय) ज्ञात आहे."

2. Evaṃ saṅkhepena sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavitvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘buddhopī’’tiādimāha. Tattha buddhoti kattuniddeso. Buddhabhāvanti kammaniddeso. Bhāvetvā sacchikatvāti ca pubbakālakiriyāniddeso. Yanti aniyamato kammaniddeso. Upagatoti aparakālakiriyāniddeso. Vandeti kiriyāniddeso. Tanti niyamanaṃ. Dhammanti vandanakiriyāya kammaniddeso. Gatamalaṃ anuttaranti ca tabbisesanaṃ.

२. अशा प्रकारे संक्षेपाने (थोडक्यात) सर्व सर्वज्ञ-गुणांनी भगवंतांची स्तुती करून, आता सद्धम्माची स्तुती करण्यासाठी "बुद्धोपि" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'बुद्धो' हा कर्ता निर्देश (कत्तुनिद्देसो) आहे. 'बुद्धभावं' हा कर्म निर्देश (कम्मनिद्देसो) आहे. 'भावेत्वा' (भावना करून/विकसित करून) आणि 'सच्छिकत्वा' (साक्षात्कार करून) हे पूर्वकालवाचक क्रियापद निर्देश (पुब्बकालकिरियानिद्देसो) आहेत. 'यं' हा अनिश्चित कर्म निर्देश आहे. 'उपगतो' हा उत्तरकालवाचक क्रियापद निर्देश (अपरकालकिरियानिद्देसो) आहे. 'वन्देति' हा क्रियापद निर्देश (किरियानिद्देसो) आहे. 'तं' हा निश्चित निर्देश (नियमन) आहे. 'धम्मं' हा वंदन क्रियेचा कर्म निर्देश आहे. 'गतमलं' (मलरहित) आणि 'अनुत्तरं' (सर्वश्रेष्ठ) ही त्याची विशेषणे आहेत.

Tattha buddhasaddassa tāva – ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā niddesanayena (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97) attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena [Pg.10] aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhastaniravasesakileso mahākaruṇā sabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha – ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi. Tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192). Api-saddo sambhāvane. Tena ‘‘evaṃ guṇavisesayutto sopi nāma bhagavā’’ti vakkhamānaguṇe dhamme sambhāvanaṃ dīpeti. Buddhabhāvanti sammāsambodhiṃ. Bhāvetvāti uppādetvā vaḍḍhetvā ca. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Upagatoti patto, adhigatoti attho. Etassa ‘‘buddhabhāva’’nti etena sambandho. Gatamalanti vigatamalaṃ, niddosanti attho. Vandeti paṇamāmi, thomemi vā. Anuttaranti uttararahitaṃ, lokuttaranti attho. Dhammanti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyato saṃsārato ca apatamāne dhāretīti dhammo.

त्यामध्ये प्रथम 'बुद्ध' या शब्दाचा अर्थ – "ज्यांनी सत्यांचे आकलन केले आहे ते बुद्ध, जे प्रजेला बोध देतात ते बुद्ध" इत्यादी निर्देश पद्धतीनुसार समजून घ्यावा. अथवा, वासनेसह अज्ञानरूपी निद्रेचा अत्यंत नाश झाल्यामुळे, किंवा प्रज्ञेचा विकास झाल्यामुळे जागृत होणे आणि विकसित होणे या अर्थाने 'बुद्ध' असे म्हटले जाते. अथवा, कोणताही ज्ञेय धर्म (जाणून घेण्यासारखी गोष्ट) न समजलेला उरला नसल्यामुळे, आणि ज्ञेय विशेषाचे कर्म म्हणून ग्रहण न झाल्यामुळे, कर्मवाच्य इच्छेच्या अभावी केवळ ज्ञान या अर्थानेच कर्ता निर्देश प्राप्त होतो, म्हणून 'बुद्ध' असे म्हटले जाते; जसे "दीक्षित दान देत नाही" (दीक्खितो न ददाति). परंतु अर्थाच्या दृष्टीने, पारमितांनी परिपूर्ण, स्वयंभू ज्ञानाने वासनेसह सर्व क्लेशांचा समूळ नाश केलेले, महाकरुणा, सर्वज्ञता-ज्ञान इत्यादी अपरिमित गुणांचे आधार असलेले स्कंध-संतती म्हणजे 'बुद्ध' होय. जसे म्हटले आहे – "बुद्ध म्हणजे ते भगवंत जे स्वयंभू आहेत, ज्यांना कोणी गुरु नाही, ज्यांनी पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांचे स्वतः सत्याने अभिसंबोधन केले, आणि तेथे सर्वज्ञता प्राप्त केली व बलांवर वशित्व मिळवले." 'अपि' हा शब्द संभावनेसाठी (आदर/महत्त्व दर्शवण्यासाठी) आहे. त्याद्वारे "अशा विशिष्ट गुणांनी युक्त असलेले ते भगवंत देखील" या शब्दांनी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या गुणांच्या धर्माविषयीची संभावना (आदर) प्रकट होते. 'बुद्धभावं' म्हणजे सम्यक्संबोधी. 'भावेत्वा' म्हणजे उत्पन्न करून आणि वाढवून. 'सच्छिकत्वा' म्हणजे प्रत्यक्ष करून (साक्षात्कार करून). 'उपगतो' म्हणजे प्राप्त झाले, अधिगत झाले असा अर्थ आहे. याचा 'बुद्धभावं' याच्याशी संबंध आहे. 'गतमलं' म्हणजे मलरहित, निर्दोष असा अर्थ आहे. 'वन्देति' म्हणजे मी वंदन करतो किंवा स्तुती करतो. 'अनुत्तरं' म्हणजे ज्याच्याहून श्रेष्ठ काही नाही, लोकोत्तर असा अर्थ आहे. 'धम्मं' म्हणजे उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्याला अपाय (दुर्गती) आणि संसारातून खाली पडण्यापासून जो धारण करतो (रक्षण करतो), तो 'धम्म' होय.

Ayañhettha saṅkhepattho – evaṃ vividhaguṇagaṇasamannāgato buddhopi bhagavā yaṃ ariyamaggasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvetvā phalanibbānasaṅkhātaṃ pana dhammaṃ sacchikatvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ adhigato, tametaṃ buddhānampi buddhabhāvahetubhūtaṃ sabbadosamalarahitaṃ attano uttaritarābhāvena anuttaraṃ paṭivedhasaddhammaṃ namāmīti. Pariyattisaddhammassapi tappakāsanattā idha saṅgaho daṭṭhabbo. Atha vā ‘‘abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchi, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyasammasanapariyāyo labbhatīti sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे – अशा प्रकारे विविध गुणसमूहांनी युक्त असलेले बुद्ध भगवान देखील ज्या आर्यमार्ग नावाच्या धर्माची भावना (विकास) करून आणि फल-निर्वाण नावाच्या धर्माचा साक्षात्कार करून अनुत्तर सम्यक्संबोधीला प्राप्त झाले, त्या बुद्धांच्याही बुद्धत्वाचे कारण असलेल्या, सर्व दोष आणि मळांनी रहित असलेल्या, स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ काहीही नसल्यामुळे अनुत्तर असलेल्या प्रतिवेध-सद्धम्माला मी नमस्कार करतो. परियत्ति-सद्धम्माचाही तो प्रकाशक असल्यामुळे येथे त्याचा संग्रह (समावेश) समजला पाहिजे. अथवा, 'अभिधम्म पद्धतीच्या समुद्राला प्राप्त झाले, तीन पिटकांचे मनन केले' असे अट्ठकथेत म्हटले असल्यामुळे, परियत्ति-धम्माच्या साक्षात्काराचा आणि मननाचा पर्याय प्राप्त होतो, म्हणून तोही येथे सांगितलाच आहे असे समजावे.

Tathā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā sacchikatvā’’ti ca vuttattā buddhakaradhammabhūtāhi pāramitāhi saha pubbabhāge adhisīlasikkhādayopi idha dhamma-saddena saṅgahitāti veditabbaṃ. Tāpi hi malapaṭipakkhatāya gatamalā anaññasādhāraṇatāya anuttarā cāti. Tathā hi sattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya katamahābhinīhāro mahākaruṇādhivāsapesalajjhāsayo paññāvisesaparidhotanimmalānaṃ dānadamasaññamādīnaṃ uttamadhammānaṃ [Pg.11] satasahassādhikāni kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni sakkaccaṃ nirantaraṃ niravasesānaṃ bhāvanāpaccakkhakaraṇehi kammādīsu adhigatavasibhāvo acchariyācinteyyamahānubhāvo adhisīlādhicittānaṃ paramukkaṃsapāramippatto bhagavā paccayākāre catuvīsatikoṭisatasahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ pesetvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti.

तसेच, 'ज्या धर्माची भावना करून आणि साक्षात्कार करून' असे म्हटल्यामुळे, बुद्धकारक धर्म असलेल्या पारमितांसह पूर्वभागातील अधिशील-शिक्षा इत्यादींचाही येथे 'धम्म' शब्दाने संग्रह केला आहे, असे जाणावे. कारण त्या देखील मळाच्या (दोषांच्या) विरोधी असल्यामुळे मळरहित आहेत आणि इतरांमध्ये असाधारण असल्यामुळे अनुत्तर आहेत. तसेच, प्राण्यांच्या संपूर्ण संसार-दुःखातून सुटकेसाठी ज्यांनी महाअभिनिहार (महान संकल्प) केला आहे, जे महाकरुणेचे निवासस्थान आणि अत्यंत कोमल मनाचे आहेत, ज्यांनी विशेष प्रज्ञेने धुतलेल्या व निर्मळ अशा दान, दम, संयम इत्यादी उत्तम धर्मांची एक लाख कल्प अधिक चार असंख्येय काळापर्यंत आदरपूर्वक, निरंतर आणि पूर्णपणे भावना व साक्षात्कार करून कर्मादींमध्ये वशित्व प्राप्त केले आहे, ज्यांचा महान प्रभाव आश्चर्यकारक आणि अचिंत्य आहे, जे अधिशील व अधिचित्ताच्या परम उत्कर्षाला (पारमितेला) प्राप्त झाले आहेत, अशा भगवंतांनी पच्चयकारात (प्रतीत्यसमुत्पादात) चोवीस कोटी लक्ष मुखांनी महावज्रज्ञान प्रेरित करून अनुत्तर सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार केला.

Ettha ca ‘‘bhāvetvā’’ti etena vijjāsampadāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena vimuttisampadāya. Tathā paṭhamena jhānasampadāya, dutiyena vimokkhasampadāya. Paṭhamena vā samādhisampadāya, dutiyena samāpattisampadāya. Atha vā paṭhamena khayeñāṇabhāvena, dutiyena anuppādeñāṇabhāvena. Purimena vā vijjūpamatāya, dutiyena vajirupamatāya. Purimena vā virāgasampattiyā, dutiyena nirodhasampattiyā. Tathā paṭhamena niyyānabhāvena, dutiyena nissaraṇabhāvena. Paṭhamena vā hetubhāvena, dutiyena asaṅkhatabhāvena. Paṭhamena vā dassanabhāvena, dutiyena vivekabhāvena. Paṭhamena vā adhipatibhāvena, dutiyena amatabhāvena dhammaṃ thometi. Atha vā ‘‘yaṃ dhammaṃ bhāvetvā buddhabhāvaṃ upagato’’ti etena svākkhātatāya dhammaṃ thometi, ‘‘sacchikatvā’’ti etena sandiṭṭhikatāya. Tathā purimena akālikatāya, pacchimena ehipassikatāya. Purimena vā opaneyyikatāya, pacchimena paccattaṃ veditabbatāya dhammaṃ thometi. ‘‘Gatamala’’nti iminā saṃkilesābhāvadīpanena dhammassa parisuddhataṃ dasseti. ‘‘Anuttara’’nti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanena vipulaparipuṇṇataṃ. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena sabhāvasampadaṃ. Bhāvetabbatāya vā dhammassa gatamalabhāvo yojetabbo. Bhāvanābalena hi so dosānaṃ samugghātako hotīti. Sacchikātabbabhāvena anuttarabhāvo yojetabbo. Sacchikiriyānibbattito hi tatuttarikaraṇīyābhāvato anaññasādhāraṇatāya anuttaroti. Tathā ‘‘bhāvetvā’’ti etena saha pubbabhāgasīlādīhi sekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā honti. ‘‘Sacchikatvā’’ti etena saha asaṅkhatāya dhātuyā asekkhā sīlasamādhipaññākkhandhā dassitā hontīti.

आणि येथे 'भावेत्वा' (भावना करून) या शब्दाने विद्यासंपदेने धर्माची स्तुती केली जाते, आणि 'सच्छिकत्वा' (साक्षात्कार करून) या शब्दाने विमुक्तिसंपदेने. तसेच पहिल्याने ध्यानसंपदेने, दुसऱ्याने विमोक्षसंपदेने. किंवा पहिल्याने समाधिसंपदेने, दुसऱ्याने समापत्तिसंपदेने. अथवा पहिल्याने क्षयज्ञानभावाने, दुसऱ्याने अनुत्पादज्ञानभावाने. किंवा पहिल्याने विद्युत-उपमेने, दुसऱ्याने वज्र-उपमेने. किंवा पहिल्याने विरागसंपत्तीने, दुसऱ्याने निरोधसंपत्तीने. तसेच पहिल्याने निर्याणभावाने, दुसऱ्याने निःसरणभावाने. किंवा पहिल्याने हेतूभावाने, दुसऱ्याने असंस्कृतभावाने. किंवा पहिल्याने दर्शनभावाने, दुसऱ्याने विवेकभावाने. किंवा पहिल्याने अधिपतीभावाने, दुसऱ्याने अमृतभावाने धर्माची स्तुती केली जाते. अथवा 'ज्या धर्माची भावना करून बुद्धत्वाला प्राप्त झाले' याने स्वाख्याततेने धर्माची स्तुती केली जाते, आणि 'साक्षात्कार करून' याने संदिट्ठिकतेने. तसेच पहिल्याने अकालिकतेने, दुसऱ्याने एहिपस्सिकतेने. किंवा पहिल्याने ओपनेय्यिकतेने, दुसऱ्याने पच्चत्तं वेदितब्बततेने (प्रत्येकाने स्वतःच जाणण्याजोगे असण्याने) धर्माची स्तुती केली जाते. 'गतमलं' (मळरहित) याने संक्लेश (मळ) नसणे दर्शवून धर्माची परिशुद्धता दाखवली जाते. 'अनुत्तरं' याने इतर कोणत्याही श्रेष्ठ गोष्टीचा अभाव दर्शवून त्याची विपुल परिपूर्णता दाखवली जाते. किंवा पहिल्याने धर्माची प्रहाणसंपदा दाखवली जाते, दुसऱ्याने स्वभावसंपदा. भावना करण्यायोग्य असल्यामुळे धर्माचा 'मळरहित भाव' जोडला पाहिजे. कारण भावनेच्या बळाने तो दोषांचा समूळ नाश करणारा होतो. साक्षात्कार करण्यायोग्य असल्यामुळे 'अनुत्तर भाव' जोडला पाहिजे. कारण साक्षात्काराने निष्पन्न झाल्यामुळे, त्यापेक्षा अधिक काहीही कर्तव्य उरत नसल्याने आणि इतरांमध्ये असाधारण असल्यामुळे तो अनुत्तर आहे. तसेच 'भावेत्वा' (भावना करून) याने पूर्वभागातील शील इत्यादींसह शैक्ष शील, समाधी आणि प्रज्ञास्कंध दाखवले जातात. 'सच्छिकत्वा' (साक्षात्कार करून) याने असंस्कृत धातूसह अशैक्ष शील, समाधी आणि प्रज्ञास्कंध दाखवले जातात.

3. Evaṃ saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ abhitthavitvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘sugatassā’’tiādimāha. Tattha sugatassāti sambandhaniddeso[Pg.12]. Tassa ‘‘puttāna’’nti etena sambandho. Orasānanti puttavisesanaṃ. Mārasenamathanānanti orasaputtabhāve kāraṇaniddeso. Tena kilesapahānameva bhagavato orasaputtabhāve kāraṇaṃ anujānātīti dasseti. Aṭṭhannanti gaṇanaparicchedaniddeso. Tena ca satipi tesaṃ sattavisesabhāvena anekasahassasaṅkhābhāve imaṃ gaṇanaparicchedaṃ nātivattantīti dasseti maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvānativattanato. Samūhanti samudāyaniddeso. Ariyasaṅghanti guṇavisiṭṭhasaṅghātabhāvaniddeso. Tena asatipi ariyapuggalānaṃ kāyasāmaggiyaṃ ariyasaṅghabhāvaṃ dasseti diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvato.

३. अशा प्रकारे संक्षेपानेच सर्व धर्मगुणांनी सद्धम्माची स्तुती करून, आता आर्यसंघाची स्तुती करण्यासाठी 'सुगतस्स' (सुगतांचे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सुगतस्स' हा संबंधनिर्देश आहे. त्याचा 'पुत्तानं' (पुत्रांचे) याच्याशी संबंध आहे. 'ओरसानं' (औरस/स्वतःच्या पुत्रांचे) हे पुत्रांचे विशेषण आहे. 'मारसेन मथनानं' (मारसेनेचे मर्दन करणाऱ्यांचे) हा औरस पुत्र असण्यातील कारणनिर्देश आहे. यावरून क्लेशप्रहाण (क्लेशांचा नाश) हेच भगवंतांचे orasa पुत्र असण्याचे कारण मान्य केले आहे, हे दर्शवले जाते. 'अट्ठन्नं' (आठ जणांचा) हा संख्यापरिच्छेदनिर्देश आहे. आणि त्याद्वारे, जरी ते विशिष्ट प्राणी अनेक हजार संख्येने असले, तरी ते या संख्यापरिच्छेदाचे उल्लंघन करत नाहीत, हे मार्गस्थ आणि फलस्थ भावाचे उल्लंघन न करण्यावरून दर्शवले जाते. 'समूहं' हा समुदायनिर्देश आहे. 'आर्यसंघं' हा गुणांनी विशिष्ट अशा संघातभावाचा (एकत्रित असण्याचा) निर्देश आहे. यावरून आर्यपुद्गलांमध्ये शारीरिक एकता नसली तरी, दृष्टी आणि शीलाच्या समानतेमुळे त्यांच्यातील संघटित भाव म्हणजेच आर्यसंघभाव दर्शवला जातो.

Tattha urasi bhavā jātā saṃbaddhā ca orasā. Yathā hi sattānaṃ orasaputtā attajātatāya pitu santakassa dāyajjassa visesena bhāgino honti, evametepi ariyapuggalā sammāsambuddhassa dhammassavanante ariyāya jātiyā jātatāya bhagavato santakassa vimuttisukhassa ariyadhammaratanassa ca ekantabhāginoti orasā viya orasā. Atha vā bhagavato dhammadesanānubhāveneva ariyabhūmiṃ okkamamānā okkantā ca ariyasāvakā bhagavato urena vāyāmajanitābhijātitāya nippariyāyena orasā puttāti vattabbataṃ arahanti. Sāvakehi pavattiyamānāpi hi dhammadesanā ‘‘bhagavato dhammadesanā’’icceva vuccati tammūlikattā lakkhaṇādivisesābhāvato ca.

तेथे उरात (हृदयात) उत्पन्न झालेले, जन्मलेले आणि जोडलेले ते 'औरस' (पुत्र) होत. ज्याप्रमाणे प्राण्यांचे औरस पुत्र स्वतः जन्मलेले असल्यामुळे पित्याच्या संपत्तीचे आणि वारशाचे विशेष रूपाने वाटेकरी असतात, त्याचप्रमाणे हे आर्यपुद्गल देखील सम्यक्संबुद्धांचे धर्मश्रवण केल्यानंतर आर्य जातीमध्ये जन्मल्यामुळे, भगवंतांच्या मालकीच्या विमुक्तीसुखाचे आणि आर्य धर्मरत्नाचे पूर्णपणे वाटेकरी असतात, म्हणून ते औरस पुत्रांप्रमाणेच औरस आहेत. अथवा, भगवंतांच्या धर्मदेशनेच्या प्रभावानेच आर्यभूमीत प्रवेश करणारे आणि प्रवेश केलेले आर्यश्रावक, भगवंतांच्या उरापासून (हृदयापासून) प्रयत्नाने उत्पन्न झालेल्या जन्मामुळे मुख्य अर्थाने 'औरस पुत्र' म्हणवून घेण्यास पात्र आहेत. कारण श्रावकांद्वारे केली जाणारी धर्मदेशना देखील 'भगवंतांचीच धर्मदेशना' अशी म्हटली जाते, कारण ती त्यांच्यावरच आधारित असते आणि तिच्यात लक्षणादींचा कोणताही फरक नसतो.

Yadipi ariyasāvakānaṃ ariyamaggādhigamasamaye bhagavato viya tadantarāyakaraṇatthaṃ devaputtamāro, māravāhinī vā na ekantena apasādeti, tehi pana apasādetabbatāya kāraṇe vimathite tepi vimathitā eva nāma hontīti āha ‘‘mārasenamathanāna’’nti. Imasmiṃ panatthe ‘‘māramārasenamathanāna’’nti vattabbe mārasenamathanānanti ekadesasarūpekaseso katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā khandhābhisaṅkhāramārānaṃ viya devaputtamārassapi guṇamāraṇe sahāyabhāvūpagamanato kilesabalakāyo ‘‘senā’’ti vuccati. Yathāha ‘‘kāmā te paṭhamā senā’’tiādi (su. ni. 438). Sā ca tehi diyaḍḍhasahassabhedā, anantabhedā vā kilesavāhinī satidhammavicayavīriyasamathādiguṇapaharaṇehi odhiso vimathitā [Pg.13] vihatā viddhastā cāti mārasenamathanā, ariyasāvakā. Etena tesaṃ bhagavato anujātaputtataṃ dasseti.

जरी आर्यश्रावकांच्या आर्यमार्ग-अधिगमाच्या (प्राप्तीच्या) वेळी, भगवंतांप्रमाणे त्यांच्या मार्गात अंतराय (अडथळा) आणण्यासाठी देवपुत्र मार किंवा माराची सेना पूर्णपणे त्यांना पराभूत करू शकत नाही, तरीही त्यांच्याद्वारे (आर्यश्रावकांद्वारे) पराभूत करण्यायोग्य कारणांचे (क्लेशांचे) दमन केले गेल्यामुळे ते (मार आणि मारसेना) देखील दमन केलेलेच ठरतात, म्हणून 'मारसेना-मथन करणाऱ्यांना' (मारसेनमथनानं) असे म्हटले आहे. या अर्थामध्ये 'मार-मारसेना-मथन करणाऱ्यांना' असे म्हणायला हवे होते, परंतु 'मारसेना-मथन करणाऱ्यांना' असा एकदेश-सरूप-एकशेष (व्याकरणिक संक्षेप) केला आहे असे समजावे. अथवा, स्कंधमार आणि अभिसंस्कारमार यांच्याप्रमाणेच देवपुत्र माराच्या देखील गुणांचा नाश करण्याच्या कार्यात साहाय्यक बनत असल्यामुळे क्लेशरूप सैन्याला 'सेना' म्हटले जाते. जसे म्हटले आहे - 'काम (वासना) ही तुझी पहिली सेना आहे' इत्यादी (सुत्तनिपात ४३८). आणि ती दीड हजार प्रकारची किंवा अनंत प्रकारची क्लेशरूप सेना, स्मृती, धर्मविचय, वीर्य, शमथ इत्यादी गुणांच्या प्रहारांनी त्यांच्याद्वारे (आर्यश्रावकांद्वारे) पूर्णपणे दमन केली गेली, नष्ट केली गेली आणि उद्ध्वस्त केली गेली, म्हणून ते 'मारसेना-मथन करणारे' आर्यश्रावक आहेत. याद्वारे त्यांचे भगवंतांचे अनुजात पुत्र (योग्य वारसदार) असणे दर्शविले आहे.

Ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato, upagatānañca tadatthasiddhito ariyā. Ariyānaṃ saṅghoti ariyasaṅgho. Ariyo ca so saṅgho cāti vā ariyasaṅgho. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti assa ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā vande’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

निरुक्ति-पद्धतीनुसार (व्युत्पत्तीनुसार), क्लेशांपासून दूर (आरक) असल्यामुळे, अनर्थाकडे (अयोग्य मार्गाकडे) न जाण्यामुळे आणि अर्थाकडे (कल्याणकारी मार्गाकडे) जाण्यामुळे त्यांना 'आर्य' म्हटले जाते. अथवा, देवलोकासह सर्व जगाने शरण जाण्यायोग्य (अरणीय) असल्यामुळे आणि शरण आलेल्यांच्या त्या अर्थाची (कल्याणाची) सिद्धी होत असल्यामुळे ते 'आर्य' आहेत. आर्यांचा संघ म्हणजे 'आर्यसंघ'. किंवा जो आर्य आहे आणि संघ आहे तो 'आर्यसंघ' होय. भगवंतांच्या परिनिर्वाणानंतर बुद्धरत्न आणि धम्मरत्न यांची प्राप्ती देखील संघरत्नावरच अवलंबून आहे, म्हणून या आर्यसंघाची बहुउपकारिता दर्शविण्यासाठी येथेच 'मस्तकाने वंदन करतो' (शिरसा वन्दे) असे म्हटले आहे, असे समजावे.

Ettha ca ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa pabhavasampadaṃ dasseti, ‘‘mārasenamathanāna’’nti etena pahānasampadaṃ sakalasaṃkilesapahānadīpanato, ‘‘aṭṭhannampi samūha’’nti etena ñāṇasampadaṃ maggaṭṭhaphalaṭṭhabhāvadīpanato. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti etena pabhavasampadaṃ dasseti sabbasaṅghānaṃ aggabhāvadīpanato. Atha vā sugatassa orasānaṃ puttānanti ariyasaṅghassa visuddhanissayabhāvadīpanaṃ. Mārasenamathanānanti sammāujuñāyasāmīcippaṭipannabhāvadīpanaṃ. Aṭṭhannampi samūhanti āhuneyyādibhāvadīpanaṃ. Ariyasaṅghanti anuttarapuññakhettabhāvadīpanaṃ. Tathā ‘‘sugatassa orasānaṃ puttāna’’nti etena ariyasaṅghassa lokuttarasaraṇagamanasabhāvaṃ dīpeti. Lokuttarasaraṇagamanena hi te bhagavato orasaputtā jātā. ‘‘Mārasenamathanāna’’nti etena abhinīhārasampadāya siddhaṃ pubbabhāge sammāpaṭipattiṃ dasseti. Katābhinīhārā hi sammāpaṭipannā māraṃ māraparisaṃ vā abhivijinanti. ‘‘Aṭṭhannampi samūha’’nti etena paṭividdhastavipakkhe sekkhāsekkhadhamme dasseti puggalādhiṭṭhānena maggaphaladhammānaṃ pakāsitattā. ‘‘Ariyasaṅgha’’nti aggadakkhiṇeyyabhāvaṃ dasseti. Saraṇagamanañca sāvakānaṃ sabbaguṇānaṃ ādi, sapubbabhāgapaṭipadā sekkhā sīlakkhandhādayo majjhe, asekkhā sīlakkhandhādayo pariyosānanti ādimajjhapariyosānakalyāṇā saṅkhepato sabbe ariyasaṅghaguṇā pakāsitā honti.

आणि येथे, 'सुगतांचे औरस पुत्र' (सुगतस्स ओरसानं पुत्तानं) याद्वारे आर्यसंघाची प्रभवसंपदा (उत्पत्तीची श्रेष्ठता) दर्शविली आहे; 'मारसेना-मथन करणाऱ्यांना' (मारसेनमथनानं) याद्वारे सर्व संक्लेशांच्या प्रहाणाचे (नाशाचे) प्रकटीकरण होत असल्यामुळे प्रहाणसंपदा दर्शविली आहे; 'आठ जणांचा समूह' (अट्ठन्नम्पि समूधं) याद्वारे मार्गस्थ आणि फलस्थ अवस्थांचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे ज्ञानसंपदा दर्शविली आहे. 'आर्यसंघ' (आरियसंघं) याद्वारे सर्व संघांमध्ये श्रेष्ठत्व प्रकट होत असल्यामुळे प्रभवसंपदा दर्शविली आहे. अथवा, 'सुगतांचे औरस पुत्र' याद्वारे आर्यसंघाचा विशुद्ध आश्रयभाव दर्शविला आहे. 'मारसेना-मथन करणाऱ्यांना' याद्वारे त्यांची सम्यक्-प्रतिपन्न, ऋजू-प्रतिपन्न, न्याय-प्रतिपन्न आणि सामीची-प्रतिपन्न (योग्य आचरण करणारी) अवस्था दर्शविली आहे. 'आठ जणांचा समूह' याद्वारे आहुनेय (पूजनीय) इत्यादी भाव दर्शविला आहे. 'आर्यसंघ' याद्वारे अनुत्तर पुण्यक्षेत्र भाव दर्शविला आहे. तसेच, 'सुगतांचे औरस पुत्र' याद्वारे आर्यसंघाचा लोकोत्तर शरणगमनाचा स्वभाव प्रकट होतो. कारण लोकोत्तर शरणगमनामुळेच ते भगवंतांचे औरस पुत्र झाले आहेत. 'मारसेना-मथन करणाऱ्यांना' याद्वारे अभिनिहार-संपदेने (दृढ संकल्पाने) सिद्ध झालेली पूर्वभागातील सम्यक्-प्रतिपत्ती (योग्य साधना) दर्शविली आहे. कारण ज्यांनी दृढ संकल्प करून सम्यक् आचरण केले आहे, तेच मार आणि माराच्या सेनेवर विजय मिळवतात. 'आठ जणांचा समूह' याद्वारे विरोधी धर्मांचा नाश करणाऱ्या शैक्ष आणि अशैक्ष धर्मांना दर्शविले आहे, कारण पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आधाराने मार्ग आणि फल धर्मांचे प्रकाशन केले गेले आहे. 'आर्यसंघ' याद्वारे अग्र-दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास अत्यंत योग्य) भाव दर्शविला आहे. शरणगमन हा श्रावकांच्या सर्व गुणांचा प्रारंभ (आदी) आहे, पूर्वभागातील प्रतिपत्ती असलेले शैक्ष शीलस्कंध इत्यादी मध्य आहे, आणि अशैक्ष शीलस्कंध इत्यादी समाप्ती (पर्यवसान) आहे; अशा प्रकारे आदी, मध्य आणि पर्यवसानात कल्याणकारी असणारे आर्यसंघाचे सर्व गुण संक्षेपाने प्रकाशित केले आहेत.

4. Evaṃ gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento [Pg.14] ‘‘iti me’’tiādimāha. Tattha ratijananaṭṭhena ratanaṃ, buddhadhammasaṅghā. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –

४. अशा प्रकारे तीन गाथांद्वारे संक्षेपाने सर्व गुणांचे संकीर्तन करून त्रिरत्नाला वंदन केल्यानंतर, आता त्या आदरभावाला (नम्रतेला) अपेक्षित प्रयोजनात परिवर्तित करत 'इति मे' (अशा प्रकारे माझे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये आनंद (रती) उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने बुद्ध, धम्म आणि संघ हे 'रत्न' आहेत. कारण 'इतिपि सो भगवा' इत्यादी गाथांद्वारे त्यांच्या यथार्थ गुणांचे चिंतन करणाऱ्या व्यक्तीला अमृत-प्राप्तीचे (निर्वाण-प्राप्तीचे) कारण असणारा विपुल आनंद आणि प्रमोद (प्रीती-प्रामोज्य) उत्पन्न होतो. जसे म्हटले आहे -

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti tathāgataṃ ārabbha. Ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 6.10; 11.11).

“हे महानाम, ज्या वेळी आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो, त्या वेळी त्याचे चित्त रागाने व्याप्त नसते, द्वेषाने व्याप्त नसते, मोहाने व्याप्त नसते; त्या वेळी तथागतांना उद्देशून त्याचे चित्त सरळ (ऋजू) झालेले असते. हे महानाम, ज्याचे चित्त सरळ झाले आहे असा आर्यश्रावक अर्थाचा बोध प्राप्त करतो, धम्माचा बोध प्राप्त करतो, धम्माशी संबंधित प्रमोद प्राप्त करतो आणि प्रमुदित झालेल्याला प्रीती (आनंद) उत्पन्न होते” इत्यादी (अंगुत्तरनिकाय ६.१०; ११.११).

Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –

अथवा आदरणीय (पूजनीय) असणे हा 'रत्न' या शब्दाचा अर्थ आहे. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33;

khu. pā. aṭṭha. 6.3;

su. ni. aṭṭha. 226;

mahāni. aṭṭha. 50) –

“जे आदरणीय आहे, अत्यंत मौल्यवान आहे, अतुलनीय आहे, ज्याचे दर्शन दुर्लभ आहे आणि जे श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारे (व्यक्तींद्वारे) उपभोगले जाते, त्याला 'रत्न' म्हटले जाते.” (दीघनिकाय अट्ठकथा २.३३; खुद्दकपाठ अट्ठकथा ६.३; सुत्तनिपात अट्ठकथा २२६; महानिद्देस अट्ठकथा ५०) -

Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsu eva labbhantīti.

आणि हे आदरणीयत्व इत्यादी भाव इतर कोणामध्येही नसून केवळ बुद्ध इत्यादींमध्येच (त्रिरत्नामध्येच) आढळतात.

Vandanāva vandanāmayaṃ yathā ‘‘dānamayaṃ sīlamaya’’nti. Vandanā cettha kāyavācācittehi tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇaninnatā, thomanā vā. Pujjabhavaphalanibbattanato puññaṃ, attano santānaṃ punātīti vā. Suvihatantarāyoti. Suṭṭhu vihatantarāyo. Etena attano pasādasampattiyā, ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā taṃ puññaṃ atthappakāsanassa upaghātakaupaddavānaṃ vihanane samatthanti dasseti. Hutvāti pubbakālakiriyā. Tassa ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena sambandho. Tassāti yaṃ ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ, tassa. Ānubhāvenāti balena.

वंदन म्हणजेच 'वंदनामय', जसे 'दानमय', 'शीलमय' असते. आणि येथे वंदन म्हणजे काय, वाचा आणि चित्ताने त्रिरत्नांच्या गुणांप्रती लीन होणे किंवा त्यांची स्तुती करणे होय. पूजनीय भावाचे फल उत्पन्न करत असल्यामुळे किंवा स्वतःच्या चित्तसंततीला पवित्र करत असल्यामुळे ते 'पुण्य' होय. 'सुविहतंतरायो' म्हणजे ज्याचे अंतराय (अडथळे) चांगल्या प्रकारे नष्ट झाले आहेत. याद्वारे स्वतःच्या प्रसन्नतेच्या (श्रद्धेच्या) समृद्धीमुळे आणि त्रिरत्नाच्या पुण्यक्षेत्राच्या समृद्धीमुळे ते पुण्य, अर्थाचे प्रकाशन करण्यातील विघ्न आणि उपद्रव नष्ट करण्यास समर्थ आहे, असे दर्शविले आहे. 'हुत्वा' (होऊन) ही पूर्वकालवाचक क्रिया आहे. त्याचा 'मी अर्थ प्रकाशित करीन' (अत्थं पकासयिस्सामि) याच्याशी संबंध आहे. 'तस्स' (त्याच्या) म्हणजे जे त्रिरत्न-वंदनामय पुण्य आहे, त्याच्या. 'आनुभावेन' म्हणजे बलाने (प्रभावाने).

5. Evaṃ ratanattayassa nipaccakāre payojanaṃ dassetvā idāni yassā dhammadesanāya atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassā tāva guṇābhitthavanavasena upaññāpanatthaṃ ‘‘saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā’’tiādi vuttaṃ, devatāsaṃyuttādisaṃyuttehi ceva naḷavaggādivaggehi ca vibhūsitassāti attho. Tattha [Pg.15] ‘‘saṃyutta’’nti ‘‘saṃyogo’’ti ca atthato ekaṃ. Kesaṃ saṃyuttaṃ? Suttavaggānaṃ. Yathā hi byañjanasamudāyo padaṃ, evaṃ atthesu ca katāvadhiko padasamudāyo vākyaṃ, vākyasamudāyo suttaṃ, suttasamudāye vaggoti samaññā, tathā suttavaggasamudāye saṃyuttasamaññā. Saṃyujjantīti ettha suttavaggāti saṃyuttaṃ. Yadipi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato natthi, avayave eva taṃtaṃsannivesavisiṭṭhe upādāya padādisamaññā viya suttavaggasamaññā saṃyuttasamaññā āgamasamaññā ca, tathāpi paramatthato avijjamānopi samudāyo buddhiparikappitarūpena vijjamāno viya gayhamāno avayavānaṃ adhiṭṭhānabhāvena voharīyati yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti, tasmā vuttaṃ ‘‘saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā’’ti.

५. अशा प्रकारे त्रिरत्नांच्या आदराचे (नम्रतेचे) प्रयोजन दाखवून, आता ज्या धम्मदेशनेचा अर्थ स्पष्ट करण्याची इच्छा आहे, तिची प्रथम गुणांच्या स्तुतीद्वारे ओळख करून देण्यासाठी "संयुत्तवग्गपटिमण्डितस्स" (संयुत्त आणि वग्गांनी सुशोभित) इत्यादी म्हटले आहे. याचा अर्थ असा की, देवतासंयुत्त इत्यादी संयुत्तांनी आणि नळवग्ग इत्यादी वग्गांनी सुशोभित असलेल्या. तेथे 'संयुत्त' आणि 'संयोग' हे अर्थाने एकच आहेत. कोणाचे संयुत्त (एकत्र येणे)? सुत्त आणि वग्गांचे. कारण ज्याप्रमाणे व्यंजनांचा (अक्षरांचा) समूह म्हणजे 'पद' (शब्द), त्याचप्रमाणे अर्थाच्या दृष्टीने निश्चित मर्यादा असलेला पदांचा समूह म्हणजे 'वाक्य', वाक्यांचा समूह म्हणजे 'सुत्त', सुत्तांच्या समूहाला 'वग्ग' अशी संज्ञा आहे, त्याचप्रमाणे सुत्त आणि वग्गांच्या समूहाला 'संयुत्त' अशी संज्ञा आहे. येथे सुत्त आणि वग्ग एकत्र जोडले जातात म्हणून ते 'संयुत्त' होय. जरी अवयवांशिवाय (भागांशिवाय) 'समूह' नावाचे काही परमार्थतः (वास्तविकपणे) अस्तित्वात नसले, आणि अवयवांच्याच विशिष्ट रचनेला अनुसरून 'पद' इत्यादी संज्ञांप्रमाणे 'सुत्तवग्ग संज्ञा', 'संयुत्त संज्ञा' आणि 'आगम संज्ञा' दिली जात असली, तरीही परमार्थतः अस्तित्वात नसलेला समूह बुद्धीने कल्पिलेल्या रूपाने अस्तित्वात असल्यासारखा स्वीकारला जातो आणि अवयवांचा आधार म्हणून व्यवहारात आणला जातो, जसे की "झाडाच्या फांद्या" (असे म्हटले जाते). म्हणूनच "संयुत्तवग्गपटिमण्डितस्स" असे म्हटले आहे.

Nanu saṃyuttavaggo eva āgamo, tassa pana kehi maṇḍananti? Na codetabbametaṃ. Bhavati hi abhinnepi vatthusmiṃ yathādhippetavisesāvabodhanato bhedakasamudācāro yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Āgamissanti ettha, etena, etasmā vā attatthaparatthādayoti āgamo, ādikalyāṇādiguṇasampattiyā uttamaṭṭhena taṃtaṃabhipatthitasamiddhihetutāya paṇḍitehi varitabbato varo, āgamo ca so varo cāti āgamavaro. Āgamasammatehi vā varoti āgamavaro, saṃyutto ca so āgamavaro cāti saṃyuttāgamavaro, tassa. Buddhānaṃ anubuddhā buddhānubuddhā, buddhānaṃ saccapaṭivedhaṃ anugamma paṭividdhasaccā aggasāvakādayo ariyā. Tehi atthasaṃvaṇṇanāguṇasaṃvaṇṇanānaṃ vasena saṃvaṇṇitassa.

शंका: संयुत्तवग्ग हाच तर आगम आहे, मग त्याचे सुशोभीकरण कशाने होणार? उत्तर: अशी शंका घेऊ नये. कारण वस्तू अभिन्न (एकच) असली तरी, अपेक्षित असलेल्या विशेष अर्थाचे आकलन करून देण्यासाठी भेद दर्शवणारा व्यवहार होतो, जसे की "दगडाच्या मूर्तीचे शरीर" (असे म्हटले जाते). ज्यामध्ये, ज्याच्याद्वारे किंवा ज्याच्यापासून आत्महित, परहित इत्यादी प्राप्त होतात तो 'आगम' होय. आदिकल्याण (सुरुवातीला कल्याणकारी) इत्यादी गुणांच्या समृद्धीमुळे श्रेष्ठ अर्थाने आणि त्या त्या इच्छित यशाचे कारण असल्यामुळे पंडितांद्वारे स्वीकारण्यायोग्य (वरण करण्यायोग्य) असल्यामुळे तो 'वर' (श्रेष्ठ) आहे; आणि तो आगम व श्रेष्ठ असल्यामुळे 'आगमवर' होय. किंवा आगमामध्ये संमत असलेल्यांमध्ये श्रेष्ठ तो 'आगमवर' होय. आणि तो संयुत्त व आगमवर असल्यामुळे 'संयुत्तागमवर' होय, त्याचा (त्या संयुत्तागमवराचा). बुद्धांनंतर जे बुद्ध झाले ते 'बुद्धानुबुद्ध' होत, म्हणजेच बुद्धांच्या सत्य साक्षात्काराचे (सच्चपटिवेद) अनुकरण करून सत्याचा साक्षात्कार केलेले अग्रश्रावक इत्यादी आर्य (अरिहंत). त्यांच्याद्वारे अर्थाचे स्पष्टीकरण आणि गुणांचे वर्णन करण्याच्या स्वरूपात ज्याचे वर्णन केले गेले आहे, त्याचा.

Atha vā buddhā ca anubuddhā ca buddhānubuddhāti yojetabbaṃ. Sammāsambuddheneva hi vinayasuttaabhidhammānaṃ pakiṇṇakadesanādivasena yo paṭhamaṃ attho vibhatto, so eva pacchā tesaṃ atthavaṇṇanāvasena saṅgītikārehi saṅgahaṃ āropitoti. Ettha ca saṃyuttānaṃ vaggā samūhāti saṃyuttavaggā, sagāthāvaggādayo. Tappariyāpannatāya saṃyuttesu vaggā saṃyuttavaggā, naḷavaggādayo. Saṃyuttāva vaggā saṃyuttavaggā. Tividhepi te ekasesanayena gahetvā vuttaṃ ‘‘saṃyuttavaggapaṭimaṇḍitassā’’ti.

किंवा 'बुद्ध आणि अनुबुद्ध म्हणजे बुद्धानुबुद्ध' अशी योजना करावी. कारण सम्यक्संबुद्धांनीच विनय, सुत्त आणि अभिधम्माच्या संकीर्ण देशना इत्यादींच्या माध्यमातून जो प्रथम अर्थ विभागून सांगितला होता, तोच नंतर त्यांच्या अर्थवर्णनाच्या (अट्ठकथा) रूपाने संगीतिकारांनी (धम्मसंगती करणाऱ्या थेरांनी) संगतीमध्ये समाविष्ट केला. आणि येथे संयुत्तांचे वग्ग (समूह) म्हणजे 'संयुत्तवग्ग' होय, जसे की सगाथावग्ग इत्यादी. त्यात समाविष्ट असल्यामुळे संयुत्तांमधील वग्ग म्हणजे 'संयुत्तवग्ग' होय, जसे की नळवग्ग इत्यादी. किंवा संयुत्त हेच वग्ग म्हणजे 'संयुत्तवग्ग' होय. या तिन्ही प्रकारांना 'एकशेष' नियमाने ग्रहण करून "संयुत्तवग्गपटिमण्डितस्स" असे म्हटले आहे.

Tattha sagāthāvagge tāva ekādasa saṃyuttāni aṭṭhatiṃsa vaggā. Nidānavagge nava saṃyuttāni ekūnacattālīsa vaggā. Khandhavagge ekādasa saṃyuttāni [Pg.16] ekūnasaṭṭhi vaggā. Saḷāyatanavagge nava saṃyuttāni aṭṭhatiṃsa vaggā. Mahāvagge dvādasa saṃyuttāni aṭṭhacattālīsa vaggā. Idamettha saṃyuttantaravaggānaṃ parimāṇaṃ.

त्यामध्ये, प्रथम सगाथावग्गात अकरा संयुत्ते आणि अडतीस वग्ग आहेत. निदानवग्गात नऊ संयुत्ते आणि एकोणचाळीस वग्ग आहेत. खंधवग्गात अकरा संयुत्ते आणि एकोणसाठ वग्ग आहेत. सळायतनवग्गात नऊ संयुत्ते आणि अडतीस वग्ग आहेत. महावग्गात बारा संयुत्ते आणि अठ्ठेचाळीस वग्ग आहेत. हे येथे संयुत्तांमधील अंतर्गत वग्गांचे प्रमाण (संख्या) आहे.

Ñāṇappabhedajananassāti paṭiccasamuppādakhandhāyatanādikathābahulatāya gambhīrañāṇacariyāvibhāvanato paññāvibhāgasamuppādakassa. Idha pana ‘‘paññāppabhedajananassā’’ti svāyamāgamo thomito, saṃvaṇṇanāsu cāyaṃ ācariyassa pakati, yadidaṃ taṃtaṃsaṃvaṇṇanānaṃ ādito tassa tassa saṃvaṇṇetabbassa dhammassa visesaguṇakittanena thomanā. Tathā hi sumaṅgalavilāsinīpapañcasūdanīmanorathapūraṇīaṭṭhasālinīādīsu ca yathākkamaṃ ‘‘saddhāvahaguṇassa, paravādamathanassa, dhammakathikapuṅgavānaṃ vicittapaṭibhānajananassa, tassa gambhīrañāṇehi ogāḷhassa abhiṇhaso nānānayavicittassa abhidhammassā’’tiādinā thomanā katā.

"ञाणप्पभेदजननस्स" (ज्ञानाचे विविध प्रकार उत्पन्न करणाऱ्या) म्हणजे पटिच्चसमुत्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद), खंध (स्कंध), आयतन इत्यादींच्या कथांच्या बहुलतेमुळे गंभीर ज्ञानप्रवृत्ती स्पष्ट होत असल्याने प्रज्ञेचे विविध प्रकार उत्पन्न करणाऱ्या. येथे "पञ्ञाप्पभेदजननस्स" (प्रज्ञेचे विविध प्रकार उत्पन्न करणाऱ्या) या शब्दाने या आगमाची स्तुती केली आहे, आणि व्याख्यांमध्ये (अट्ठकथांमध्ये) आचार्यांचा हा स्वभावच आहे की, त्या त्या व्याख्यांच्या सुरुवातीला त्या त्या व्याख्या करावयाच्या धम्माच्या विशेष गुणांचे कीर्तन करून स्तुती करणे. तसेच सुमंगलविलासिनी, पपंचसूदनी, मनोरथपूरणी, अट्ठसालिनी इत्यादींमध्ये अनुक्रमे "श्रद्धा उत्पन्न करणाऱ्या गुणांच्या", "परवादाचे (इतर मतांचे) मर्दन करणाऱ्या", "धम्मकथिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्यांना विविध प्रतिभा उत्पन्न करणाऱ्या", "त्या गंभीर ज्ञानाने अवगाहन केलेल्या आणि वारंवार विविध नयांनी (पद्धतींनी) विचित्र असलेल्या अभिधम्माच्या" इत्यादी शब्दांनी स्तुती केली आहे.

6. Attho kathīyati etāyāti atthakathā, atthakathāva aṭṭhakathā ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā yathā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’ti. Āditoti ādimhi paṭhamasaṅgītiyaṃ. Chaḷabhiññatāya paramena cittavasibhāvena samannāgatattā jhānādīsu pañcavidhavasitāsambhāvato ca vasino, therā mahākassapādayo. Tesaṃ satehi pañcahi. Yāti yā aṭṭhakathā. Saṅgītāti atthaṃ kathetuṃ yuttaṭṭhāne ‘‘ayaṃ etassa attho, ayaṃ etassa attho’’ti saṅgahetvā vuttā. Anusaṅgītā ca yasattherādīhi pacchāpi dutiyatatiyasaṅgītīsu. Iminā attano saṃvaṇṇanāya āgamanavisuddhiṃ dasseti.

६. जिच्याद्वारे अर्थ सांगितला जातो ती 'अत्थकथा' (अर्थकथा) होय. 'अत्थकथा' हाच शब्द 'थ' काराचा 'ठ' कार करून 'अट्ठकथा' असा बनतो, जसे की "दुक्खस्स पीळनट्ठो" (दुःखाचा पीडा देण्याचा अर्थ) यामध्ये होते. 'आदितो' म्हणजे सुरुवातीला, पहिल्या धम्मसंगतीमध्ये. षडभिज्ञ (सळभिञ्ञा - सहा अभिज्ञांनी युक्त) असल्यामुळे, मनावर परम नियंत्रण मिळवलेले असल्यामुळे आणि ध्यानादींमध्ये पाच प्रकारच्या वशीलता (कौशल्य) प्राप्त असल्यामुळे जे 'वशी' (जितेंद्रिय) आहेत, असे महाकस्सप इत्यादी थेर. त्यांच्या पाचशे (५००) जणांद्वारे. 'या' म्हणजे जी अट्ठकथा. 'संगीता' म्हणजे अर्थ सांगण्यासाठी योग्य ठिकाणी "याचा हा अर्थ आहे, याचा हा अर्थ आहे" अशा प्रकारे संकलित करून म्हटलेली. आणि नंतर दुसऱ्या व तिसऱ्या संगतीमध्ये यसत थेर इत्यादींद्वारे जिची पुनरावृत्ती (अनुसंगीती) केली गेली. याद्वारे ते आपल्या व्याख्यांच्या परंपरेची शुद्धता (आगमनविशुद्धी) दर्शवतात.

7. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro, tabbaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyā, tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassa ca sīhaḷabhāvo veditabbo. Ābhatāti jambudīpato ānītā. Athāti pacchā. Aparabhāge hi nikāyantaraladdhīhi asaṅkaratthaṃ sīhaḷabhāsāya aṭṭhakathā ṭhapitāti. Tena mūlaṭṭhakathā sabbasādhāraṇā na hotīti idaṃ atthappakāsanaṃ ekantena karaṇīyanti dasseti. Tenevāha ‘‘dīpavāsīnamatthāyā’’ti. Ettha dīpavāsīnanti jambudīpavāsīnaṃ, sīhaḷadīpavāsīnaṃ vā atthāya sīhaḷabhāsāya ṭhapitāti yojanā.

७. सिंहाला मारल्यामुळे किंवा पकडल्यामुळे 'सीहळ' (सिंहल) हा सिंहकुमार झाला. त्याच्या वंशात जन्मल्यामुळे तम्बपण्णिदीपातील (ताम्रपर्णी द्वीपातील) क्षत्रिय आणि त्यांच्या वास्तव्यामुळे तम्बपण्णिदीपाला 'सीहळ' (सिंहल) म्हटले गेले, असे समजावे. 'आभता' म्हणजे जम्बुदीपावरून (भारतातून) आणलेली. 'अथ' म्हणजे नंतर. कारण नंतरच्या काळात इतर निकायांच्या (पंथांच्या) मतांशी सरमिसळ होऊ नये म्हणून सिंहल भाषेत अट्ठकथा स्थापित केली गेली. त्यामुळे मूळ अट्ठकथा सर्वांना सहज समजत नाही, म्हणून हा अर्थप्रकाशनाचा (व्याख्या करण्याचा) प्रयत्न निश्चितपणे करणे आवश्यक आहे, हे दर्शवले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "दीपवासीनमत्थाय" (द्वीपवासीयांच्या हितासाठी). येथे 'दीपवासीनां' म्हणजे जम्बुद्वीपवासीयांच्या किंवा सिंहलद्वीपवासीयांच्या हितासाठी सिंहल भाषेत स्थापित केली गेली, अशी योजना करावी.

8. Apanetvāti [Pg.17] kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Tatoti aṭṭhakathāto. Ahanti attānaṃ niddisati. Manoramaṃ bhāsanti māgadhabhāsaṃ. Sā hi sabhāvaniruttibhūtā paṇḍitamanaṃ ramayati. Tenevāha ‘‘tantinayānucchavika’’nti, pāḷigatiyā anulomikaṃ pāḷichāyānuvidhāyininti attho. Vigatadosanti asabhāvaniruttibhāsantararahitaṃ.

८. 'अपनेत्वा' म्हणजे कवचासारखी (बाह्य आवरणासारखी) असलेली सिंहल भाषा दूर करून. 'ततो' म्हणजे त्या अट्ठकथेतून. 'अहं' (मी) या शब्दाने स्वतःचा निर्देश केला आहे. 'मनोरम भाषा' म्हणजे मागधी भाषा (पाली). कारण ती स्वाभाविक भाषा (सभाव निरुत्ति) असल्याने पंडितांच्या मनाला आनंदित करते. म्हणूनच म्हटले आहे - "तन्तिनयानूच्छविकं", याचा अर्थ पाळीच्या (पालीच्या) पद्धतीला अनुकूल असलेली आणि पाळीच्या छायेचे अनुकरण करणारी. 'विगतदोषं' म्हणजे अस्वाभाविक असलेल्या इतर भाषांच्या दोषांनी रहित असलेली.

9. Samayaṃ avilomentoti siddhantaṃ avirodhento. Etena atthadosābhāvamāha. Aviruddhattā eva hi theravādāpi idha pakāsīyissanti. Theravaṃsadīpānanti thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, mahākassapādayo. Tehi āgatā ācariyaparamparā theravaṃso, tappariyāpannā hutvā āgamādhigamasampannattā paññāpajjotena tassa samujjalanato theravaṃsadīpā, mahāvihāravāsino, tesaṃ. Vividhehi ākārehi nicchīyatīti vinicchayo, gaṇṭhiṭṭhānesu khilamaddanākārena pavattā vimaticchedanī kathā. Suṭṭhunipuṇo saṇho vinicchayo etesanti sunipuṇavinicchayā. Atha vā vinicchinotīti vinicchayo vuttappakāravisayaṃ ñāṇaṃ. Suṭṭhu nipuṇo cheko vinicchayo etesanti yojetabbaṃ. Etena mahākassapāditheraparamparāgato, tato eva ca aviparīto saṇho sukhumo mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo, tassa pamāṇabhūtataṃ dasseti.

९. 'समयं अविलोमेन्तो' म्हणजे सिद्धांताचा विरोध न करता (सिद्धांताशी सुसंगत राहून). याद्वारे अर्थदोषाचा अभाव सांगितला आहे. कारण अविरुद्ध (अविरोधी) असल्यामुळेच थेरवाद देखील येथे प्रकाशित केले जातील. 'थेरवंसदीपानं' (थेरवंशाचे दीप) म्हणजे शीलस्कंध इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे जे 'स्थिर' (दृढ) आहेत ते थेर (स्थवीर), जसे की महाकस्सप इत्यादी. त्यांच्यापासून आलेली आचार्यपरंपरा म्हणजे 'थेरवंश' होय. त्यात समाविष्ट होऊन, आगम आणि अधिगम (ज्ञान) यांनी संपन्न असल्यामुळे, प्रज्ञा-प्रदीपाने (ज्ञानाच्या प्रकाशाने) त्याला प्रज्वलित करत असल्यामुळे ते 'थेरवंशदीप' आहेत, जे महाविहारवासी आहेत, त्यांचे. विविध प्रकारांनी निश्चय केला जातो तो 'विनिच्चय' (विनिश्चय) होय; कठीण किंवा गुंतागुंतीच्या स्थानांवर (गाठींवर) अडथळे दूर करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेली संशयनिवारक चर्चा. ज्यांचा विनिच्चय अत्यंत निपुण आणि सूक्ष्म आहे, ते 'सुनिपुणविनिच्चया' (सुनिपुणविनिश्चयी) होत. किंवा, जो निश्चय करतो तो 'विनिच्चय' म्हणजे वर सांगितलेल्या विषयाचे ज्ञान होय. ज्यांचे ज्ञान अत्यंत निपुण आणि चतुर आहे, असा येथे संबंध जोडला पाहिजे. याद्वारे महाकस्सप इत्यादी थेरांच्या परंपरेतून आलेला आणि म्हणूनच अविपरीत (अचूक), सूक्ष्म व सखोल असा महाविहारवासीयांचा जो विनिच्चय आहे, त्याचे प्रामाण्य दर्शविले जाते.

10. Sujanassa cāti ca-saddo sampiṇḍanattho. Tena ‘‘na kevalaṃ jambudīpavāsīnameva atthāya, atha kho sādhujanatosanatthañcā’’ti dasseti. Tena ca ‘‘tambapaṇṇidīpavāsīnampi atthāyā’’ti ayamattho siddho hoti uggahaṇādisukaratāya tesampi bahukārattā. Ciraṭṭhitatthanti ciraṭṭhitiatthaṃ, cirakālappavattanāyāti attho. Idañhi atthappakāsanaṃ aviparītapadabyañjanasunikkhepassa atthasunayassa ca upāyabhāvato saddhammassa ciraṭṭhitiyā pavattati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘dveme, bhikkhave, dhammā saddhammassa ṭhitiyā asammosāya anantaradhānāya saṃvattanti. Katame dve? Sunikkhittañca padabyañjanaṃ attho ca sunīto’’ti (a. ni. 2.20).

१०. 'सुजनस्स च' मधील 'च' हा शब्द समुच्चय (एकत्रित करणे) दर्शवणारा आहे. याद्वारे ते दर्शवितात की, "केवळ जंबुदीपवासीयांच्या कल्याणासाठीच नव्हे, तर सज्जनांच्या (साधुजनांच्या) संतोषासाठी सुद्धा." आणि याद्वारे "तंबपण्णिदीप (ताम्रपर्णी द्वीप) वासीयांच्या कल्याणासाठी सुद्धा" हा अर्थ सिद्ध होतो, कारण ग्रहण (शिकणे) इत्यादी सुलभतेमुळे त्यांच्यासाठीही हे अत्यंत उपकारक आहे. 'चिरट्ठितत्थं' म्हणजे चिरकाल टिकून राहण्यासाठी, दीर्घकाळ प्रवृत्त राहण्यासाठी असा अर्थ आहे. कारण हा अर्थप्रकाश (अर्थ स्पष्ट करणे) अचूक पद-व्यंजनांच्या सुयोग्य मांडणीचा आणि योग्य अर्थाचा उपाय असल्यामुळे सद्धम्माच्या चिरकाल अस्तित्वासाठी प्रवृत्त होतो. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे की, "भिक्खूहो, हे दोन धम्म सद्धम्माच्या चिरकाल टिकून राहण्यासाठी, संभ्रम न होण्यासाठी आणि अंतर्धान न पावण्यासाठी कारणीभूत ठरतात. कोणते दोन? सुयोग्य रीतीने मांडलेले पद-व्यंजन आणि योग्य रीतीने स्पष्ट केलेला अर्थ." (अं. नि. २.२०).

11-12. Yaṃ atthavaṇṇanaṃ kattukāmo, tassā mahattaṃ pariharituṃ ‘‘sāvatthipabhūtīna’’ntiādi vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘na idha bhiyyo vitthārakathaṃ [Pg.18] karissāmi, na taṃ idha vicārayissāmī’’ti ca. Saṅgītīnaṃ dvinnanti dīghamajjhimanikāyānaṃ.

११-१२. ज्या अर्थवर्णनाची (टीकेची) रचना करण्याची इच्छा आहे, त्याची विशालता टाळण्यासाठी "सावत्थीप्रभृतीनां" (श्रावस्ती इत्यादी) असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – "मी येथे अधिक विस्तृत चर्चा करणार नाही, आणि येथे त्यावर विचार करणार नाही." 'दोन संगीतींचे' म्हणजे दीघनिकाय आणि मज्झिमनिकाय यांचे.

13. ‘‘Na idha bhiyyo vitthārakathaṃ karissāmī’’ti sāmaññato vuttassa atthassa avassayaṃ dassetuṃ ‘‘suttānaṃ panā’’tiādi vuttaṃ.

१३. "मी येथे अधिक विस्तृत चर्चा करणार नाही" या सामान्यपणे सांगितलेल्या विधानाचा निश्चित अर्थ दर्शवण्यासाठी "सुत्तानां पना" (परंतु सुत्तांचे) इत्यादी म्हटले आहे.

14. Yaṃ aṭṭhakathaṃ kattukāmo, tadekadesabhāvena visuddhimaggo gahetabboti kathikānaṃ upadesaṃ karonto tatta vicāritadhamme uddesavasena dasseti ‘‘sīlakathā’’tiādinā. Tattha sīlakathāti cārittavārittādivasena sīlassa vitthārakathā. Dhutadhammāti piṇḍapātikaṅgādayo terasa kilesadhunanakadhammā. Kammaṭṭhānāni sabbānīti pāḷiyaṃ āgatāni aṭṭhattiṃsa, aṭṭhakathāyaṃ dveti niravasesāni yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānāni. Cariyāvidhānasahitoti rāgacariyādīnaṃ sabhāgādividhānena sahito. Jhānāni cattāri rūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo. Aṭṭhapi vā paṭiladdhamattāni jhānāni, samāpajjanavasibhāvappattiyā samāpattiyo. Jhānāni vā rūpārūpāvacarajjhānāni, samāpattiyo phalasamāpattinirodhasamāpattiyo.

१४. ज्या अट्ठकथेची रचना करण्याची इच्छा आहे, तिचाच एक भाग म्हणून 'विसुद्धिमग्ग' (विशुद्धिमार्ग) ग्रहण केला जावा, असा उपदेश प्रवचनकारांना करत असताना, तेथे चर्चिलेल्या धम्मांना उद्देशाच्या (संक्षेपाच्या) रूपाने "शीलकथा" इत्यादींद्वारे दर्शवितात. त्यामध्ये 'शीलकथा' म्हणजे चारित्र-वारित्र (करण्यायोग्य आणि न करण्यायोग्य आचरण) इत्यादींच्या स्वरूपात शीलाची विस्तृत चर्चा होय. 'धुतधम्म' म्हणजे पिंडपातिकंग इत्यादी तेरा क्लेश नष्ट करणारे धम्म (धुतांग) होत. 'सर्व कम्मट्ठाने' (कर्मस्थाने) म्हणजे पाळीमध्ये आलेली अडतीस आणि अट्ठकथेमध्ये आलेली दोन, अशी सर्वच्या सर्व योगकर्माच्या भावनेची प्रवृत्तीची स्थाने होत. 'चर्याविधानसहित' म्हणजे रागचर्या इत्यादींच्या अनुकूल विधानांसह (वर्गीकरणासह). 'झाने' म्हणजे चार रूपावचर झ्याने (ध्याने) आणि 'समापत्ती' म्हणजे चार अरूप समापत्ती होत. किंवा प्राप्त झालेली आठही झ्याने आणि समापत्तीच्या वशीभावाला (नियंत्रणाला) प्राप्त झालेल्या समापत्ती होत. किंवा झ्याने म्हणजे रूप-अरूपावचर ध्याने आणि समापत्ती म्हणजे फलसमापत्ती व निरोधसमापत्ती होत.

15. Lokiyalokuttarabhedā cha abhiññāyo sabbā abhiññāyo. Ñāṇavibhaṅgādīsu āgatanayena ekavidhādinā paññāya saṅkaletvā sampiṇḍetvā nicchayo paññāsaṅkalananicchayo.

१५. लौकिक आणि लोकोत्तर भेदांनुसार सहा अभिज्ञा म्हणजे 'सर्व अभिज्ञा' होत. ज्ञानविभंग इत्यादींमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार एकविध इत्यादी प्रकारे प्रज्ञेचे संकलन (एकत्रीकरण) करून केलेला निश्चय म्हणजे 'प्रज्ञासंकलननिश्चय' होय.

16. Paccayadhammānaṃ hetuādīnaṃ paccayuppannadhammānaṃ hetupaccayādibhāvo paccayākāro, tassa desanā paccayākāradesanā, paṭiccasamuppādakathāti attho. Sā pana nikāyantaraladdhisaṅkararahitatāya suṭṭhuparisuddhā, ghanavinibbhogassa ca sudukkaratāya nipuṇā saṇhasukhumā, ekattanayādisahitā ca tattha vicāritāti āha ‘‘suparisuddhanipuṇanayā’’ti. Paṭisambhidādīsu āgatanayaṃ avisajjetvāva vicāritattā avimuttatantimaggā.

१६. हेतू इत्यादी प्रत्ययधम्मांच्या (कारणांच्या) आणि प्रत्ययोत्पन्न धम्मांच्या (कार्यांच्या) हेतू-प्रत्यय इत्यादी भाव म्हणजे 'प्रत्ययाकार' (पच्चयाकार) होय, त्याचा उपदेश म्हणजे 'प्रत्ययाकारदेशना' म्हणजेच 'पटिच्चसमुप्पादकथा' (प्रतीत्यसमुत्पाद चर्चा) असा अर्थ आहे. ती (चर्चा) इतर संप्रदायांच्या (निकायंतरांच्या) मतांच्या संकरापासून (मिश्रणापासून) मुक्त असल्यामुळे अत्यंत शुद्ध आहे, आणि 'घनविनिर्भोग' (समूहाचे पृथक्करण) करण्याच्या कठीणतेमुळे निपुण, सूक्ष्म व सखोल आहे, तसेच एकत्व-नय इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे तेथे तिची चर्चा केली आहे, म्हणून तिला "सुपरिसुद्धनिपुणनया" (अत्यंत शुद्ध आणि निपुण पद्धतीची) असे म्हटले आहे. पटिसंभिदा (प्रतिसंभिदा) इत्यादींमध्ये आलेल्या पद्धतीचा त्याग न करताच चर्चा केली गेल्यामुळे ती 'अविमुक्ततन्तिमार्गा' (परंपरेचा मार्ग न सोडलेली) आहे.

17. Iti pana sabbanti iti-saddo parisamāpane, pana-saddo vacanālaṅkāre, etaṃ sabbanti attho. Idhāti imissā aṭṭhakathāya. Na taṃ vicārayissāmi punaruttibhāvatoti adhippāyo.

१७. 'इति पन सब्बं' मधील 'इति' हा शब्द समाप्ती दर्शवतो, 'पन' हा शब्द वचन-अलंकार (वाक्यशोभा) आहे, आणि 'हे सर्व' असा याचा अर्थ आहे. 'इध' म्हणजे या अट्ठकथेमध्ये. पुनरुक्ती टाळण्यासाठी मी येथे त्यावर विचार करणार नाही, असा अभिप्राय आहे.

18. Idāni [Pg.19] tasseva avicāraṇassa ekantakāraṇaṃ niddhārento ‘‘majjhe visuddhimaggo’’tiādimāha. Tattha ‘‘majjhe ṭhatvā’’ti etena majjhaṭṭhabhāvadīpanena visesato catunnaṃ āgamānaṃ sādhāraṇaṭṭhakathā visuddhimaggo, na sumaṅgalavilāsiniādayo viya asādhāraṇaṭṭhakathāti dasseti. ‘‘Visesato’’ti ca idaṃ vinayābhidhammānampi visuddhimaggo yathārahaṃ atthavaṇṇanā hoti evāti katvā vuttaṃ.

१८. आता त्यावर विचार न करण्याचे मुख्य कारण निश्चित करताना "मध्ये विसुद्धिमग्गो" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "मध्ये राहून" या मध्यस्थभावाच्या स्पष्टीकरणाने हे दर्शविले आहे की, 'विसुद्धिमग्ग' ही विशेषतः चार आगमांची (निकायांची) सामायिक अट्ठकथा आहे, सुमंगलविलासिनी इत्यादींसारखी ती असाधारण (विशिष्ट) अट्ठकथा नाही. आणि "विशेषतः" हे विनय आणि अभिधम्मासाठी देखील विसुद्धिमग्ग हा योग्य अर्थ स्पष्ट करणारा आहे, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे.

19. Iccevāti iti eva. Tampīti visuddhimaggampi. Etāyāti sāratthappakāsiniyā.

१९. 'इच्चेव' म्हणजे 'इति एव' (अशा प्रकारेच). 'तम्पि' म्हणजे 'विसुद्धिमग्गला' (विशुद्धिमार्गाला) सुद्धा. 'एताय' म्हणजे या 'सारत्थप्पकासिनी' (सारत्थप्पकासिनीद्वारे).

Ettha ca ‘‘sīhaḷadīpaṃ ābhatā’’tiādinā aṭṭhakathākaraṇassa nimittaṃ dasseti, ‘‘dīpavāsīnamatthāya sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ ciraṭṭhitatthañca dhammassā’’ti etehi payojanaṃ, ‘‘saṃyuttāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etena piṇḍatthaṃ, ‘‘apanetvāna tatohaṃ sīhaḷabhāsa’’ntiādinā ‘‘sāvatthipabhūtīna’’ntiādinā ‘‘sīlakathā’’tiādinā ca karaṇappakāraṃ. Heṭṭhimanikāyesu visuddhimagge ca vicāritānaṃ atthānaṃ avicāraṇampi hi idha karaṇappakāro evāti.

आणि येथे "सीहळदीपं आभता" (सिंहलद्विपात आणलेली) इत्यादींद्वारे अट्ठकथा रचण्याचे कारण दर्शविले आहे, "द्वीपवासीयांच्या कल्याणासाठी, सज्जनांच्या संतोषासाठी आणि धम्माच्या चिरकाल अस्तित्वासाठी" यांद्वारे प्रयोजन (उद्देश) दर्शविले आहे, "उत्कृष्ट अशा संयुक्तागमाचा (संयुत्त निकायाचा) अर्थ मी प्रकाशित करीन" याद्वारे मुख्य विषय (पिंडार्थ) दर्शविला आहे, "तेथून मी सिंहल भाषा दूर करून" इत्यादींद्वारे, "सावत्थीप्रभृतीनां" इत्यादींद्वारे आणि "शीलकथा" इत्यादींद्वारे रचनेची पद्धत दर्शविली आहे. कारण आधीच्या निकायांमध्ये आणि विसुद्धिमग्गमध्ये चर्चिलेल्या अर्थांवर येथे पुन्हा विचार न करणे, हा देखील रचनेचा एक प्रकारच आहे.

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ग्रंथारंभकथावर्णन समाप्त झाले.

1. Devatāsaṃyuttaṃ

१. देवतासंयुत्त

1. Naḷavaggo

१. नळवग्ग

1. Oghataraṇasuttavaṇṇanā

१. ओघतरणसुत्तवर्णन

Vibhāgavantānaṃ [Pg.20] sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanavaseneva hotīti paṭhamaṃ tāva saṃyuttavaggasuttādivasena saṃyuttāgamassa vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tattha saṃyuttāgamo nāmā’’tiādimāha. Tattha tatthāti yaṃ vuttaṃ – ‘‘saṃyuttāgamavarassa atthaṃ pakāsayissāmī’’ti, tasmiṃ vacane. Tatthāti vā ‘‘etāya aṭṭhakathāya vijānātha saṃyuttanissitaṃ attha’’nti ettha yaṃ saṃyuttaggahaṇaṃ kataṃ, tattha. Pañca vaggā etassāti pañcavaggo. Avayavena viggaho, samudāyo samāsattho.

विभाग असलेल्या ग्रंथांच्या स्वभावाचे स्पष्टीकरण विभागांच्या दर्शनाद्वारेच होते, म्हणून सर्वप्रथम संयुक्त-वर्ग-सुत्त इत्यादींच्या द्वारे संयुत्तागमाचा (संयुक्त आगमाचा) विभाग दर्शवण्यासाठी "तत्थ संयुत्तागमो नामा" (तेथे संयुत्तागम म्हणजे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'तत्थ' (तेथे) म्हणजे जे म्हटले आहे - "मी श्रेष्ठ संयुत्तागमाचा अर्थ प्रकाशित करीन", त्या वचनात. किंवा 'तत्थ' म्हणजे "या अट्ठकथेद्वारे संयुत्त-आश्रित अर्थ जाणून घ्या" यामध्ये जे 'संयुत्त' चे ग्रहण केले आहे, त्यामध्ये. ज्याचे पाच वर्ग आहेत तो 'पंचवग्गो' (पंचवर्ग). अवयवांद्वारे विग्रह होतो आणि समुदाय हा समासाचा अर्थ असतो.

Idāni taṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇetukāmo attano saṃvaṇṇanāya tassa paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkameneva pavattabhāvaṃ dassetuṃ, ‘‘tassa vaggesu sagāthāvaggo ādī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti, mahāvisayattā pūjaniyattā ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti. Paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti, tassā pavattitakālo paṭhamamahāsaṅgītikālo, tasmiṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle.

आता सुरुवातीपासून त्याचे वर्णन करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी, आपल्या वर्णनात प्रथम महासंगीतीमध्ये ज्या क्रमाने ते ठेवले गेले होते त्याच क्रमाने त्याचे प्रवर्तन दर्शवण्यासाठी, "तस्स वग्गेसु सगाथावग्गो आदी" (त्याच्या वर्गांमध्ये सगाथावर्ग पहिला आहे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, वेगवेगळ्या कारणांमुळे ठिकठिकाणी उपदेशिलेल्या आणि प्रज्ञप्त केलेल्या, विखुरलेल्या धम्म आणि विनयाचा संग्रह करून त्यांचे गायन व कथन करणे म्हणजे 'संगीती' होय. महान विषय असल्यामुळे आणि पूजनीय असल्यामुळे जी मोठी संगीती ती 'महासंगीती' होय. पहिली महासंगीती ती 'प्रथम महासंगीती', तिच्या आयोजनाचा काळ म्हणजे 'प्रथम महासंगीती काळ', त्या प्रथम महासंगीती काळात.

Nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ. Yo loke ganthassa upogghātoti vuccati, svāyamettha ‘‘evaṃ me suta’’nti-ādiko gantho veditabbo, na pana ‘‘sanidānāhaṃ, bhikkhave, dhammaṃ desemī’’tiādīsu (a. ni. 3.126) viya attajjhāsayādidesanuppattihetu. Tenevāha – ‘‘evaṃ me sutanti-ādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti. Kāmañcettha yassaṃ paṭhamamahāsaṅgītiyaṃ nikkhittānukkamena saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā vitthārato vattabbā, sumaṅgalavilāsiniyaṃ pana attanā vitthāritattā tattheva gahetabbāti imissā saṃvaṇṇanāya mahattaṃ pariharanto ‘‘sā panesā’’tiādimāha.

जे उपदेशाला देश, काळ इत्यादींच्या द्वारे अज्ञात असलेले ज्ञात करून दर्शवते, ते 'निदान' होय. लोकव्यवहारात ज्याला ग्रंथाची प्रस्तावना (उपोद्घात) म्हटले जाते, तोच येथे "एवं मे सुतं" (असे मी ऐकले आहे) इत्यादी ग्रंथ समजला पाहिजे. परंतु "भिक्खूहो, मी सनिदान (सकारण) धम्माचा उपदेश करतो" इत्यादींमधील स्वतःच्या इच्छेनुसार उपदेशाच्या उत्पत्तीचे कारण या अर्थाने नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "एवं मे सुतं इत्यादी आयुष्मान आनंदांनी प्रथम महासंगीतीच्या वेळी म्हटलेले निदान आदि आहे." जरी येथे ज्या प्रथम महासंगीतीमध्ये ठेवलेल्या क्रमानुसार वर्णन करण्याची इच्छा आहे, तिचे सविस्तर वर्णन करणे आवश्यक होते, परंतु सुमंगलविलासिनीमध्ये स्वतःच त्याचे सविस्तर वर्णन केले असल्यामुळे ते तेथूनच ग्रहण करावे, असे सांगून या वर्णनाचा विस्तार टाळण्यासाठी "सा पनेसा" (ती ही) इत्यादी म्हटले आहे.

1. Evaṃ bāhiranidāne vattabbaṃ atidisitvā idāni abbhantaranidānaṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇetuṃ ‘‘yaṃ paneta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yasmā saṃvaṇṇanaṃ karontena saṃvaṇṇetabbe dhamme padavibhāgaṃ padatthañca dassetvā tato paraṃ piṇḍatthādidassanavasena saṃvaṇṇanā kātabbā, tasmā padāni tāva dassento [Pg.21] ‘‘evanti nipātapada’’nti-ādimāha. Tattha padavibhāgoti padānaṃ viseso, na padaviggaho. Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo. Padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahā padavibhāgasaddena vuttāti veditabbaṃ. Tattha padaviggaho ‘‘jetassa vanaṃ jetavana’’ntiādinā samāsapadesu daṭṭhabbo.

१. अशा प्रकारे बाह्य निदानाविषयी सांगायचे ते सांगून, आता आंतरिक निदानाचे सुरुवातीपासून वर्णन करण्यासाठी "यं पनेतं" (परंतु जे हे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, कारण वर्णन करणाऱ्याने वर्णन करावयाच्या धम्मामध्ये पदविभाग आणि पदाचा अर्थ दर्शवून, त्यानंतर पिण्डार्थ (एकत्रित अर्थ) इत्यादी दर्शवण्याच्या पद्धतीने वर्णन केले पाहिजे, म्हणून प्रथम पदे दर्शवताना "एवं हे निपात पद आहे" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पदविभाग' म्हणजे पदांचे वर्गीकरण, पदविग्रह नव्हे. किंवा पदे आणि पदविभाग मिळून 'पदविभाग' होतो. अथवा पदविग्रह आणि पदविभाग मिळून 'पदविभाग' होतो, अशा प्रकारे एकशेष समासाने पद आणि पदविग्रह हे 'पदविभाग' या शब्दाने सांगितले आहेत असे समजावे. तेथे पदविग्रह हा "जेतस्स वनं जेतवनं" (जेताचे वन ते जेतवन) इत्यादी समास पदांमध्ये पाहावा.

Atthatoti padatthato. Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃsaddassa dassento ‘‘evaṃsaddo tāvā’’tiādimāha. Avadhāraṇādīti ettha ādi-saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evaṃgatāni puthusippāyatanāni (dī. ni. 1.163, 165), evaṃvidho evamākāro’’ti ca ādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo. Gata-saddo hi pakārapariyāyo, tathā vidhākāra-saddo ca. Tathā hi gatavidhaākārasadde lokiyā pakāratthe vadanti. ‘‘Evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmuttamālābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṃ etarahi sācariyakoti. No hidaṃ, bho gotamā’’tiādīsu (dī. ni. 1.286) pucchāyaṃ, ‘‘evaṃ lahuparivattaṃ (a. ni. 1.48), evamāyupariyanto’’ti (pārā. 12) ca ādīsu parimāṇe.

'अत्थतो' म्हणजे पदाच्या अर्थावरून. तो पदार्थाचा अर्थ काढण्याच्या क्रमाने प्रथम 'एवं' शब्दाचा अर्थ दर्शवताना "एवं-शब्द ताव" (प्रथम एवं-शब्द) इत्यादी म्हटले आहे. 'अवधारण' (निश्चय) इत्यादींमध्ये 'आदि' शब्दाने 'इदम्' (हा अर्थ), विचारणा (प्रश्न), परिमाण इत्यादी अर्थांचा संग्रह समजला पाहिजे. कारण "एवंगत (अशा प्रकारची) अनेक शिल्पस्थाने, एवंविध (या प्रकारचा), एवमाकार (या आकाराचा)" इत्यादींमध्ये 'इदम्' शब्दाच्या अर्थात 'एवं' शब्द आला आहे. कारण 'गत' शब्द हा प्रकाराचा वाचक आहे, तसेच 'विध' आणि 'आकार' शब्दही. कारण लोकव्यवहारात 'गत', 'विध' आणि 'आकार' या शब्दांचा वापर प्रकार या अर्थाने केला जातो. "ते अशा प्रकारे उत्तम स्नान केलेले, सुविलेपित, केस व दाढी व्यवस्थित केलेले, माळा व अलंकार धारण केलेले, पांढरे वस्त्र नेसलेले, पाच कामगुणांनी युक्त व समंगीत होऊन क्रीडा करतात का, जसे तुम्ही आता आपल्या आचार्यांसह करत आहात? हे गोतमा, असे नाही" इत्यादींमध्ये प्रश्नाच्या अर्थात, आणि "अशा प्रकारे शीघ्र बदलणारे, अशा प्रकारे आयुष्याची मर्यादा" इत्यादींमध्ये परिमाणाच्या अर्थात (एवं शब्द आला आहे).

Nanu ca ‘‘evaṃ su te sunhātā suvilittā, evamāyupariyanto’’ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddoti? Na, visesasabbhāvato. Ākāramattavācako hi evaṃ-saddo, ākāratthoti adhippeto yathā ‘‘evaṃ byākho’’tiādīsu, na pana ākāravisesavācako. Evañca katvā, ‘‘evaṃ jātena maccenā’’tiādīni (dha. pa. 53) upamādīsu udāharaṇāni upapannāni honti. Tathā hi ‘‘yathāpi…pe… bahu’’nti (dha. pa. 53)? Ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussūpapattisappurisūpanissaya-saddhammassavana- yonisomanasikāra-bhogasampattiādidānādipuññakiriyahetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguḷasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti jotitattā puppharāsimālāguḷāva upamā, tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti ‘‘evaṃ-saddo upamākāranigamanattho’’ti [Pg.22] vatthuṃ yuttaṃ, so pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha ‘‘upamāyaṃ āgato’’ti. Tathā ‘‘evaṃ iminā ākārena abhikkamitabba’’ntiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro, so atthato upadeso evāti vuttaṃ, ‘‘evaṃ te…pe… upadese’’ti. Tathā ‘‘evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’ti ettha ca bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ. Yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ.

पण "एवं सु ते सुन्हाता सुvilittā, एवमायुपरियन्तो" यामध्ये 'एवं' शब्दाने प्रश्न करण्याचा प्रकार आणि परिमाणाचा प्रकार सांगितला गेल्यामुळे 'एवं' शब्द केवळ 'आकार' (प्रकार) अर्थाचाच वाचक आहे का? नाही, कारण तिथे विशेष भाव विद्यमान आहे. 'एवं' शब्द केवळ आकाराचा वाचक आहे, 'आकार' अर्थाने तो अभिप्रेत आहे जसे "एवं ब्या खो" (अशा प्रकारे खरोखर) इत्यादींमध्ये, परंतु तो विशिष्ट आकाराचा वाचक नाही. आणि असे मानल्यानेच, "एवं जातेन मच्चेन" (अशा प्रकारे जन्मलेल्या मानवाने) इत्यादी उपमा इत्यादींमधील उदाहरणे योग्य ठरतात. कारण "यथापि... पे... बहुं" यामध्ये फुलांच्या राशीच्या स्थानी असलेल्या - मनुष्य जन्म, सत्पुरुषांचा सहवास, सद्धम्म श्रवण, योनिशो मनसिकार, भोगसंपत्ती इत्यादी दान आदि पुण्यकर्मांच्या कारणांच्या समुदायामुळे आणि शोभा व सुगंध इत्यादी गुणांच्या योगामुळे फुलांच्या माळेसारखी पुष्कळ पुण्यकर्मे मरणशील स्वभावाच्या मानवाने केली पाहिजेत, हे स्पष्ट केले असल्यामुळे फुलांची रास आणि फुलांची माळ हीच उपमा आहे. त्यांचा उपमेचा आकार 'यथा' शब्दाने अनियंत्रितपणे सांगितला गेल्यामुळे "एवं-शब्द उपमेच्या आकाराचा निष्कर्ष काढणारा आहे" असे म्हणणे योग्य आहे, परंतु तो उपमेचा आकार मर्यादित केला असता अर्थाच्या दृष्टीने उपमाच ठरतो, म्हणून "उपमेमध्ये आला आहे" असे म्हटले आहे. तसेच "अशा प्रकारे या पद्धतीने पुढे जावे" इत्यादींद्वारे उपदेशिलेल्या श्रमणोपयुक्त आचरणसंपत्तीमध्ये जो उपदेश करण्याचा प्रकार आहे, तो अर्थाच्या दृष्टीने उपदेशच आहे, म्हणून "एवं ते... पे... उपदेशात" असे म्हटले आहे. तसेच "एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता" (हे भगवन्, हे असेच आहे; हे सुगत, हे असेच आहे) यामध्ये भगवंतांनी सांगितलेला अर्थ यथार्थपणे जाणणाऱ्यांनी तेथील विद्यमान गुणांच्या प्रकारांनी केलेले जे हर्षित करणे, प्रफुल्लित करणे म्हणजेच संप्रहर्षण (प्रशंसा) होय. तेथे जो संप्रहर्षणाचा प्रकार आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे.

Evamevaṃ panāyanti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ, so ca garahaṇākāro vasalīti-ādikhuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati. Yathā cettha, evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ, bhanteti pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikāre sanniyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattā ettha evaṃ-saddo ‘‘vacanasampaṭicchanattho’’ti vutto. Tena evaṃ, bhanteti sādhu, bhante, suṭṭhu, bhanteti vuttaṃ hoti. Evañca vadehīti yathāhaṃ vadāmi, evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehīti yo evaṃ vadanākāro idāni vattabbo, so evaṃ-saddena nidassīyatīti ‘‘nidassanattho’’ti vuttoti. Evaṃ noti etthāpi nesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatigahaṇavasena ‘‘saṃvattanti vā no vā, kathaṃ vo ettha hotī’’ti pucchāya katāya ‘‘evaṃ no ettha hotī’’ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati. So pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha – ‘‘evaṃ no ettha hotītiādīsu avadhāraṇe’’ti.

तसेच 'एवमेवं' (अशा प्रकारे) यामध्ये निंदा करण्याचा प्रकार (गरहणाकार) जोडला पाहिजे, आणि तो निंदेचा प्रकार 'वसली' (वृषली/हीन स्त्री) इत्यादी अपमानकारक शब्दांच्या सान्निध्यामुळे येथे 'एवं' शब्दाने प्रकट केला आहे, असे समजले जाते. जसे येथे, तसेच उपमेच्या स्वरूपातील 'पुप्फरासि' (फुलांचा ढीग) इत्यादी शब्दांच्या सान्निध्यामुळे उपमेचे प्रकार इत्यादी देखील समजले पाहिजेत. परंतु 'एवं, भन्ते' (असे आहे, भन्ते) यामध्ये, धर्माचे चांगल्या प्रकारे श्रवण आणि मनन करण्यासाठी प्रवृत्त झालेल्या भिक्खूंनी स्वतःच्या तेथे स्थिर असण्याच्या भावाचा स्वीकार केल्यामुळे, येथे 'एवं' शब्द 'वचन स्वीकारण्याच्या अर्थाने' (वचनसंपटिच्छनत्थ) वापरला आहे असे म्हटले आहे. त्यामुळे 'एवं, भन्ते' म्हणजे 'साधू, भन्ते' (चांगले आहे, भन्ते), 'सुट्ठू, भन्ते' (योग्य आहे, भन्ते) असे म्हटले जाते. आणि 'एवञ्च वदेहि' (आणि असे म्हणा) म्हणजे 'जसे मी सांगतो, तसे समण आनंदाला सांगा' - अशा प्रकारे बोलण्याचा जो प्रकार आता सांगायचा आहे, तो 'एवं' शब्दाने दर्शविला जातो, म्हणून तो 'निदर्शनार्थ' (निदस्सनत्थ - दर्शविण्याच्या अर्थाने) म्हटला आहे. तसेच 'एवं नो' (आमचे असे आहे) यामध्ये देखील, त्या पूर्वोक्त धर्मांच्या अहित आणि दुःख घडवून आणण्याच्या स्वरूपाविषयी निश्चय निर्माण करण्यासाठी, संमती घेण्याच्या उद्देशाने 'ते (अहितासाठी) कारणीभूत ठरतात की नाही, याविषयी तुमचे काय मत आहे?' असा प्रश्न विचारला असता, 'आमचे याविषयी असे मत आहे' (एवं नो एत्थ होति) असे म्हटल्यामुळे, त्या प्रकारचा निश्चय 'एवं' शब्दाने स्पष्ट केला आहे, असे समजले जाते. परंतु त्या धर्मांचा अहित आणि दुःखासाठी कारणीभूत होण्याचा प्रकार निश्चित केला जात असताना तो 'अवधारणार्थ' (निश्चयाचा अर्थ) होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'एवं नो एत्थ होति' इत्यादींमध्ये तो अवधारण (निश्चय) अर्थाने आहे.

Nānānayanipuṇanti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā, nandiyāvaṭṭatipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā. Nayā vā pāḷigatiyo tā ca paññattianupaññattiādivasena saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena ṭhapanādivasena kusalamūlādivasena tikappaṭṭhānādivasena [Pg.23] ca nānappakārāti nānānayā, tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumanti nānānayanipuṇaṃ. Āsayova ajjhāsayo, te ca sassatādibhedena tattha ca apparajakkhatādibhedena aneke, attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ. Atthabyañjanasampannanti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato, saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo.

'नानानयनिपुण' म्हणजे एकत्व (एकत्त), नानात्व (नानत्त), अव्यापार (अब्वापार) आणि एवंधर्मता (एवंधम्मता) या नावाने ओळखले जाणारे, किंवा नंदियावट्ट, तिपुक्खल, सीहविक्कीळित, अंकुस आणि दिसालोचन या नावाने ओळखले जाणारे, किंवा आधार इत्यादींच्या भेदाने विविध प्रकारचे जे नय (मार्ग/पद्धती) आहेत, ते 'नानानय' होत. अथवा 'नय' म्हणजे पाळीचे (पाळि) मार्ग; आणि ते प्रज्ञप्ती (पण्णत्ति), अनुप्रज्ञप्ती (अनुपण्णत्ति) इत्यादींच्या द्वारे, संक्लेशभागीय (संकिलेसभागिय) इत्यादी, लौकिक इत्यादी, त्या दोन्हीचे मिश्र (वोमिस्सक) इत्यादी, कुशल इत्यादी, स्कंध (खन्ध) इत्यादी, संग्रह (संगह) इत्यादी, समयविमुक्त (समयविमुत्त) इत्यादी, स्थापना (ठपना) इत्यादी, कुशलमूल (कुसलमूल) इत्यादी आणि तिकप्रस्थान (तिकपट्ठान) इत्यादींच्या द्वारे अनेक प्रकारचे असल्यामुळे 'नानानय' आहेत. त्यांच्याद्वारे जे निपुण, सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म आहे, ते 'नानानयनिपुण' होय. आशय म्हणजेच अध्याशय (अज्झासय) होय. ते शाश्वत (सस्सत) इत्यादी भेदांमुळे आणि त्यामध्ये अल्प-रजस्क (अप्परजक्खत) इत्यादी भेदांमुळे अनेक आहेत. स्वतःचा अध्याशय (अत्तज्झासय) इत्यादीच ज्याच्या उत्पत्तीचे कारण (समुट्ठान) आहे, ते 'अनेकज्झासयसमुट्ठान' (अनेक अध्याशयांतून उत्पन्न झालेले) होय. 'अत्थब्यञ्जनसम्पन्न' (अर्थव्यंजनसंपन्न) म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनाने परिपूर्ण, कारण त्यात काहीही कमी करण्यासारखे नाही. किंवा संकासन (संकासन), प्रकाशन (पकासन), विवरण (विवरण), विभाजन (विभजन), उत्तानीकरण (उत्तानीकरण) आणि प्रज्ञप्ती (पण्णत्ति) या सहा अर्थपदांनी, आणि अक्षर (अक्खर), पद (पद), व्यंजन (ब्यञ्जन), आकार (आकार), निरुक्ती (निरुत्ति) व निर्देश (निद्देस) या सहा व्यंजनपदांनी युक्त असलेले, असा याचा अर्थ समजला पाहिजे.

Vividhapāṭihāriyanti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ (udā. aṭṭha. 1; itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā; dha. sa. mūlaṭī. 2) ‘‘paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato pāṭihāriya’’nti vadanti. Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santi ye haritabbā, puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati, tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘pāṭihāriya’’nti vattuṃ. Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesā paṭipakkhā, tesaṃ haraṇato ‘‘pāṭihāriya’’nti vuttaṃ, evaṃ sati yuttametaṃ. Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā, tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ. Te hi diṭṭhiharaṇavasena diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti. Paṭīti vā ayaṃ saddo ‘‘pacchā’’ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi, añño āgañchi brāhmaṇo’’tiādīsu (su. ni. 985; cūḷani. vatthugāthā 4) viya, tasmā samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchāharitabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ, iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā, haritesu ca attano upattilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti, paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ. Paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekekaṃ pāṭihāriyanti vuccati. Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato, tattha jātaṃ, tasmiṃ vā nimittabhūte, tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ. Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa [Pg.24] bhagavato desanāyaṃ labbhamānattā āha ‘‘vividhapāṭihāriya’’nti.

'विविधपाटिहारिय' (विविध प्रातिहार्य) यामध्ये 'पाटिहारिय' या शब्दाचा अर्थ (उदा. अट्ठ. १; इतिवु. अट्ठ. निदानवण्णना; ध. स. मूलटी. २) 'प्रतिपक्षाचे हरण केल्यामुळे, म्हणजेच राग इत्यादी क्लेशांचे निवारण केल्यामुळे प्रातिहार्य' असे सांगतात. परंतु भगवंतांचे राग इत्यादी प्रतिपक्ष (शत्रू) अस्तित्वात नाहीत ज्यांचे हरण करावे लागेल. पृथग्जनांच्या (पुथुज्जन) देखील उपक्लेशरहित आणि आठ गुणांनी युक्त अशा चित्तामध्ये प्रतिपक्षाचा नाश झाल्यावर ऋद्धिविधी (इद्धिविध) प्रवृत्त होतो, म्हणून तेथे वापरल्या जाणाऱ्या व्यवहाराने येथे 'प्रातिहार्य' असे म्हणता येत नाही. परंतु जर महाकारुणिक भगवंतांच्या विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) व्यक्तींमधील क्लेश हेच प्रतिपक्ष मानले, आणि त्यांचे हरण केल्यामुळे 'प्रातिहार्य' म्हटले, तर हे योग्य ठरेल. अथवा भगवंत आणि त्यांच्या शासनाचे प्रतिपक्ष असणारे जे तीर्थक (तित्थिय) आहेत, त्यांचे हरण (पराभव) करणे म्हणजे प्रातिहार्य होय. कारण ते मिथ्यादृष्टीचे हरण झाल्यामुळे आणि स्वतःची दृष्टी प्रकट करण्यास असमर्थ ठरल्यामुळे ऋद्धी (इद्धि), आदेशना (आदेसना) आणि अनुशासने (अनुसासनी) यांच्याद्वारे पराभूत (हरित) व दूर केले जातात. किंवा 'पटि' हा शब्द 'पच्छा' (नंतर) या अर्थाचा बोध करून देतो, जसे 'तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो' (त्याच्या प्रवेश केल्यानंतर दुसरा ब्राह्मण आला) इत्यादींमध्ये. म्हणून समाहित चित्तामध्ये, उपक्लेश दूर झाल्यावर, कृतकृत्य झालेल्या व्यक्तीने नंतर जे प्राप्त करून प्रवृत्त केले पाहिजे ते 'पटिहारिय' होय; किंवा स्वतःचे उपक्लेश चतुर्थ ध्यान आणि मार्गांद्वारे नष्ट झाल्यावर नंतर जे प्राप्त केले जाते ते 'पटिहारिय' होय. तसेच ऋद्धी, आदेशना आणि अनुशासने ही उपक्लेशरहित आणि कृतकृत्य झालेल्या व्यक्तीने प्राण्यांच्या हितासाठी पुन्हा प्रवृत्त केली पाहिजेत, आणि स्वतःचे उपक्लेश नष्ट झाल्यावर इतरांच्या उपक्लेशांचे हरण करणे हे 'प्रातिहार्य' ठरते, म्हणून 'पटिहारिय' म्हणजेच 'पाटिहारिय' होय. किंवा प्रातिहार्य असलेल्या ऋद्धी, आदेशना आणि अनुशासने यांच्या समूहातील प्रत्येक घटकाला 'प्रातिहार्य' म्हटले जाते. किंवा प्रतिपक्षाचे हरण केल्यामुळे चतुर्थ ध्यान आणि मार्ग हे 'पटिहारिय' आहेत, त्यात उत्पन्न झालेले, किंवा ते निमित्तभूत असताना, किंवा त्यापासून आलेले ते 'प्रातिहार्य' (पाटिहारिय) होय. भगवंतांच्या देशनेमध्ये ऋद्धी इत्यादींच्या भेदाने आणि विषयांच्या भेदाने ते अनेक प्रकारचे आढळत असल्यामुळे 'विविधपाटिहारिय' असे म्हटले आहे.

Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho, na pana bhagavato desitākārato. Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā. Evañca katvā ‘‘sabbappakārena ko samattho viññātu’’nti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ bhavati, dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākāraavirajjhanassa adhippetattā. Na hettha atthantaratāparihāro dvinnampi atthānaṃ ekavisayattā. Itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti.

'न अञ्ञथा' (अन्यथा नाही) म्हणजे भगवंतांच्या सन्मुख ऐकलेल्या रूपापेक्षा वेगळे नाही असा अर्थ आहे, भगवंतांनी उपदेशिलेल्या रूपापेक्षा वेगळे नाही असा नाही. कारण भगवंतांची देशना अचिंत्य प्रभावाची आहे. आणि असे मानल्याने 'सर्व प्रकारे जाणण्यास कोण समर्थ आहे?' हे वचन समर्थित होते, आणि ऐकलेल्या रूपाशी विसंगती न होणे अभिप्रेत असल्यामुळे धारणशक्तीचे प्रदर्शन देखील विरोधाभासी ठरत नाही. कारण येथे दोन्ही अर्थांचा विषय एकच असल्यामुळे अर्थांतराचा (दुसऱ्या अर्थाचा) परिहार होत नाही. अन्यथा, थेर (स्थवीर) भगवंतांच्या देशनेचे सर्व प्रकारे ग्रहण करण्यास समर्थ आणि असमर्थ दोन्ही आहेत, असा प्रसंग ओढवेल.

‘‘Yo paro na hoti, so attā’’ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyā vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃ eva atthe dissati, karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānaṃ bhedaṃ sandhāyāha, ‘‘me-saddo tīsu atthesu dissatī’’ti.

'जो दुसरा नाही, तो स्वतः (अत्ता)' अशा प्रकारे म्हटलेल्या स्वतःच्या आंतरिक स्वरूपाच्या (नियकज्झत्त) संततीमध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे, जरी 'मे' हा शब्द तिन्ही प्रकारांत एकाच अर्थात दिसत असला, तरी करण (करण), संप्रदान (सम्पदान) आणि स्वामी (सामि) यांच्या निर्देशानुसार असलेला भेद लक्षात घेऊन म्हटले आहे - 'मे-शब्द तीन अर्थांमध्ये आढळतो'.

Kiñcāpi upasaggo kiriyaṃ viseseti, jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ taṃ attaṃ vadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatīti dassento ‘‘saupasaggo anupasaggo cā’’tiādimāha. Assāti suta-saddassa. Kammabhāvasādhanāni idha sutasadde sambhavantīti vuttaṃ ‘‘upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho’’ti. Mayāti atthe satīti yadā me-saddassa kattuvasena karaṇaniddeso, tadāti attho. Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso, tadā.

जरी उपसर्ग क्रियेला विशेषित करत असला, तरी तो केवळ द्योतक (स्पष्ट करणारा) असल्यामुळे, तो असतानाही ‘सुत’ (suta) शब्दच त्या त्या अर्थाला व्यक्त करतो. म्हणूनच, उपसर्गरहित ‘सुत’ शब्दाच्या अर्थ-स्पष्टीकरणात उपसर्गसहित शब्दाचे ग्रहण करणे विसंगत ठरत नाही, हे दर्शवण्यासाठी ‘सउपसग्गो अनुपसग्गो च’ (उपसर्गसहित आणि उपसर्गरहित) इत्यादी म्हटले आहे. ‘अस्स’ (त्याचा) म्हणजे ‘सुत’ शब्दाचा. येथे ‘सुत’ शब्दात कर्म आणि भाव साधने संभवतात, म्हणून ‘उपधारित (धारण केलेले) किंवा उपधारण (धारण करणे) हा अर्थ आहे’ असे म्हटले आहे. ‘मया’ (माझ्याद्वारे) असा अर्थ असताना, जेव्हा ‘मे’ (me) या शब्दाचा कर्त्याच्या अर्थात तृतीया विभक्तीने निर्देश होतो, तेव्हा (असा अर्थ होतो). ‘मम’ (माझे) असा अर्थ असताना, जेव्हा संबंधाच्या दृष्टीने स्वामी-निर्देश (षष्ठी विभक्तीने निर्देश) होतो, तेव्हा (असा अर्थ होतो).

Suta-saddasannidhāne payuttena evaṃ-saddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassana’’nti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīnaṃ pañcadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinīhaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘suta’’nti etassa sutamevāti ayamattho labbhatīti āha ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti. Etena avadhāraṇena nirāsaṅkataṃ dasseti. Yathā ca sutaṃ sutamevāti niyametabbaṃ, taṃ sammā sutaṃ hotīti āha ‘‘anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Atha vā saddantaratthāpohanavasena [Pg.25] saddo atthaṃ vadatīti sutanti asutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti. Iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti.

‘सुत’ शब्दाच्या सान्निध्यात वापरलेला ‘एवं’ शब्द हा श्रवणक्रियेचा द्योतक असला पाहिजे, म्हणून ‘एवं हे श्रोत-विज्ञान (sotaviññāṇa) इत्यादी विज्ञानांच्या कार्याचे निदर्शन आहे’ असे म्हटले आहे. ‘आदि’ शब्दाने संपटिच्छन (sampaṭicchana - स्वीकारणे) इत्यादी पंचद्वार-विज्ञानांचे आणि त्यांच्या अनुषंगाने उत्पन्न होणाऱ्या मनोद्वार-विज्ञानांचे ग्रहण करावे, असे समजावे. सर्वच वाक्यांमध्ये ‘एव’ (च) कारचा अर्थ समाविष्ट असल्यामुळे, ‘सुत’ (ऐकले) याचा ‘ऐकलेच’ असा अर्थ प्राप्त होतो, म्हणून ‘अश्रवणभावाचा (न ऐकल्याच्या भावाचा) निषेध केल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. या अवधारणामुळे (निश्चयामुळे) निःशंकता दर्शवली जाते. आणि जसे ‘ऐकलेले हे ऐकलेलेच आहे’ असा नियम केला पाहिजे, ते ‘योग्य प्रकारे ऐकलेले’ असते, म्हणून ‘कमी नाही, जास्त नाही आणि विपरीत नाही अशा ग्रहणाचे निदर्शन आहे’ असे म्हटले आहे. अथवा, इतर शब्दांच्या अर्थाच्या अपोहनाने (वगळण्याने) शब्द अर्थ सांगतो, म्हणून ‘सुत’ म्हणजे ‘असुत’ (न ऐकलेले) नाही, हा याचा अर्थ आहे, म्हणून ‘अश्रवणभावाचा निषेध केल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. याद्वारे पाहिलेले (दिठ्ठ) इत्यादींचा निषेध केला जातो.

Idaṃ vuttaṃ hoti – na idaṃ mayā diṭṭhaṃ, na sayambhūñāṇena sacchikataṃ, atha kho sutaṃ, tañca kho sammadevāti. Tenevāha ‘‘anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Avadhāraṇatthe vā evaṃ-sadde ayamatthayojanā karīyatīti tadapekkhassa suta-saddassa ayamattho vutto ‘‘assavanabhāvapaṭikkhepato’’ti. Tenevāha ‘‘anūnānadhikāviparītaggahaṇanidassana’’nti. Savanasaddo cettha kammattho veditabbo ‘‘suyyatī’’ti.

हे असे म्हटले आहे – हे माझ्याद्वारे पाहिलेले नाही, स्वयंभू-ज्ञानाने साक्षात केलेले नाही, तर ऐकलेले आहे, आणि तेही योग्य प्रकारेच (ऐकलेले आहे). म्हणूनच ‘कमी नाही, जास्त नाही आणि विपरीत नाही अशा ग्रहणाचे निदर्शन आहे’ असे म्हटले आहे. अथवा, ‘एवं’ शब्द अवधारण (निश्चय) अर्थात असताना ही अर्थ-योजना केली जाते, म्हणून त्याच्या अपेक्षेने ‘सुत’ शब्दाचा ‘अश्रवणभावाचा निषेध केल्यामुळे’ हा अर्थ सांगितला आहे. म्हणूनच ‘कमी नाही, जास्त नाही आणि विपरीत नाही अशा ग्रहणाचे निदर्शन आहे’ असे म्हटले आहे. आणि येथे ‘सवन’ (श्रवण) शब्द कर्म अर्थात ‘ऐकले जाते’ असा समजावा.

Evaṃ savanahetusavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehi taṃ dassetuṃ ‘‘tathā eva’’ntiādi vuttaṃ. Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi, tassā. Sā hi nānappakārena ārammaṇe pavattetuṃ samatthā. Tathā ca vuttaṃ ‘‘sotadvārānusārenā’’ti. Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃ byañjanatthaggahaṇānaṃ nānākārena. Etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti. Pavattibhāvappakāsananti pavattiyā atthitāpakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsananti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā, tassa dhammattā vuttaṃ, na suta-saddassa dhammatthattā. Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ayaṃ hetthā’’tiādi. Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ, mayāti kattuatthe.

अशा प्रकारे, श्रवणाचे कारण आणि श्रवणाचा विशेष या आधारे तीन पदांची एका प्रकारे अर्थ-योजना दर्शवून, आता इतर प्रकारांनी ती दर्शवण्यासाठी ‘तथा एव’ (त्याचप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘तस्सा’ (तिची) म्हणजे जी ती भगवंतांच्या संमुख धर्मश्रवणाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेली मनोद्वार-विज्ञानवीथी (manodvāraviññāṇavīthi) आहे, तिची. कारण ती विविध प्रकारे आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) प्रवृत्त होण्यास समर्थ आहे. आणि तसेच ‘श्रोतद्वाराच्या अनुषंगाने’ असे म्हटले आहे. ‘नानाप्रकारे’ म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अनेक प्रकारच्या व्यंजन (शब्द) आणि अर्थांच्या ग्रहणाच्या विविध प्रकारांनी. याद्वारे या योजनेत ‘एवं’ शब्द ‘प्रकार’ (आकार) अर्थात घेतला आहे, हे स्पष्ट होते. ‘प्रवृत्तिभाव-प्रकाशन’ म्हणजे प्रवृत्तीचे अस्तित्व प्रकट करणे. ‘सुत’ म्हणजे ‘धर्म-प्रकाशन’ कारण ज्या आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) वर सांगितलेल्या प्रकारची विज्ञानवीथी विविध प्रकारे प्रवृत्त झाली, तो ‘धर्म’ (विषय) असल्यामुळे असे म्हटले आहे, ‘सुत’ शब्दाचा अर्थ ‘धर्म’ असल्यामुळे नाही. सांगितलेल्याच अर्थाचे प्रकटीकरण ‘अयं हेत्था’ (येथे हा) इत्यादींद्वारे केले आहे. त्यामध्ये ‘विज्ञानवीथीने’ (viññāṇavīthiyā) हे करण अर्थात तृतीया विभक्तीचे वचन आहे, आणि ‘मया’ (माझ्याद्वारे) हे कर्त्याच्या अर्थात आहे.

Evanti niddisitabbappakāsananti nidassanatthamevaṃ saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa niddisitabbattābhāvābhāvato. Tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti. Suta-saddassa kiriyāsaddattā savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhapaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ ‘‘sutanti puggalakiccappakāsana’’nti. Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti.

‘एवं म्हणजे निर्देश करण्यायोग्य गोष्टीचे प्रकाशन’ हे ‘एवं’ शब्दाला निदर्शन (उदाहरण) अर्थात घेऊन म्हटले आहे, कारण जे निदर्शित करायचे आहे त्याचा निर्देश करण्यायोग्यतेचा अभाव नसल्यामुळे. त्या ‘एवं’ शब्दाने संपूर्ण सूत्राचाच परामर्श (उल्लेख) केला आहे, हे दर्शवले जाते. ‘सुत’ शब्द हा क्रियावाचक शब्द असल्यामुळे आणि श्रवणक्रिया ही सामान्य विज्ञान-प्रवाहाशी (viññāṇappabandha) बद्ध असल्यामुळे, आणि तेथे पुद्गल-व्यवहार (puggalavohāra) होत असल्यामुळे ‘सुत म्हणजे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) कार्याचे प्रकाशन’ असे म्हटले आहे. कारण पुद्गल-व्यवहाराशिवाय केवळ धर्म-प्रवाहामध्ये श्रवणक्रिया संभवत नाही.

Yassa cittasantānassātiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathā [Pg.26] vuttā. Sutanti visayaniddesoti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ. Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattu abhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ ‘‘cittasantānena taṃsamaṅgīno’’ti. Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato, savanavasena cittappavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti vuttaṃ ‘‘taṃsamaṅgīno kattuvisaye’’ti. Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha ‘‘gahaṇasanniṭṭhāna’’nti. Etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayamatthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ.

‘ज्या चित्तसंतानाचे’ (yassa cittasantānassa) इत्यादी देखील ‘एवं’ शब्दाला ‘प्रकार’ (आकार) अर्थातच घेऊन, पूर्वीच्या योजनेपेक्षा वेगळी अर्थ-योजना दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘आकारप्रज्ञप्ती’ (ākārapaññatti) म्हणजे उपादायप्रज्ञप्तीच (upādāpaññatti) धर्मांच्या प्रवृत्तीच्या आकाराला ग्रहण करण्याच्या (उपादान) दृष्टीने तशी म्हटली आहे. ‘सुत’ म्हणजे ‘विषय-निर्देश’ कारण ऐकण्यायोग्य असलेला धर्म हा श्रवणक्रिया करणाऱ्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) श्रवणक्रियेच्या दृष्टीने प्रवृत्तीचे स्थान आहे, म्हणून असे म्हटले आहे. चित्तसंतानाव्यतिरिक्त परमार्थतः कोणताही कर्ता नसला, तरी शब्द-व्यवहारामुळे आणि बुद्धीने कल्पिलेल्या भेद-वचनाच्या इच्छेने, चित्तसंतानापेक्षा वेगळा असल्यासारखा त्याला ‘युक्त’ (तंसमंगी) करून ‘चित्तसंतानाने युक्त असलेल्याचा’ असे म्हटले आहे. श्रवणक्रियेचा विषय असलेला ऐकण्यायोग्य धर्म देखील, श्रवणक्रियेच्या रूपाने प्रवृत्त झालेल्या चित्तसंतानाचा येथे परमार्थतः कर्ताभाव असल्यामुळे, किंवा श्रवणाच्या रूपाने चित्ताची प्रवृत्ती हीच श्रवणक्रिया असल्यामुळे, त्या क्रियेच्या कर्त्याचा विषय होतो, म्हणून ‘युक्त असलेल्या कर्त्याच्या विषयात’ असे म्हटले आहे. आणि ऐकलेल्या प्रकाराचा थेरांनी (स्थविरांनी) योग्य प्रकारे निश्चय केला असल्यामुळे ‘ग्रहणाचा संनिर्णय (निश्चय)’ असे म्हटले आहे. किंवा याद्वारे ‘एवं’ शब्दाला अवधारण (निश्चय) अर्थात घेऊन ही अर्थ-योजना केली आहे, असे समजावे.

Pubbe sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa, avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvo evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ ‘‘evanti puggalakiccaniddeso’’ti. Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha ‘‘sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso’’ti vuttaṃ. Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃ-saddasuta-saddānaṃ atthāti te tathārūpa-paññatti-upādānabhūta-dhammappabandhabyāpārabhāvena dassento āha – ‘‘evanti puggalakiccaniddeso, sutanti viññāṇakiccaniddeso’’ti. Ettha ca karaṇakiriyākattukamma-visesappakāsanavasena puggalabyāpāravisaya-puggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāragāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇabyāpāra-kattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ.

पूर्वी ऐकलेल्या, विविध प्रकारच्या, सूत्रांमधील अर्थ आणि व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) मनात धारण केलेल्या रूपाचा, आकाराचा किंवा अवधारणेचा (निश्चयाचा) निर्देश करणे हा 'एवं' (अशा प्रकारे) या शब्दाचा स्वभाव आहे. म्हणून, त्या आकारादींच्या धारणेसाठी पुद्गल-प्रज्ञप्तीचा (व्यक्ति-संकल्पनेचा) उपादानभूत (आधारभूत) धर्मप्रवाहाचा व्यापार दर्शवण्यासाठी "एवं हा पुद्गल-कृत्य-निर्देश (व्यक्तीच्या क्रियेचा निर्देश) आहे" असे म्हटले आहे. परंतु, पुद्गलवादीच्या मतेही श्रवणक्रिया ही विज्ञानाशिवाय (जाणिवेशिवाय) शक्य नाही, म्हणून ती विशेषतः विज्ञानाचा व्यापार आहे, हे दर्शवण्यासाठी "सुतं (ऐकले) हा विज्ञान-कृत्य-निर्देश आहे" असे म्हटले आहे. 'मे' (माझ्याद्वारे) हा शब्द प्रवृत्तीने पूर्णपणे सत्त्व-विषयक (प्राणी-विषयक) असल्यामुळे आणि विज्ञानाचे कृत्यही तिथेच समाविष्ट होत असल्यामुळे "मे हा दोन्ही कृत्यांनी युक्त असलेला पुद्गल-निर्देश आहे" असे म्हटले आहे. 'एवं' आणि 'सुतं' या शब्दांचे अर्थ अनुक्रमे अविद्यमान-प्रज्ञप्ती (अस्तित्वात नसलेल्या संकल्पना) आणि विद्यमान-प्रज्ञप्ती (अस्तित्वात असलेल्या संकल्पना) या स्वभावाचे आहेत. त्यांना तशा प्रकारच्या प्रज्ञप्तीचे उपादानभूत असलेल्या धर्मप्रवाहाच्या व्यापाराच्या रूपाने दर्शवताना म्हटले आहे – "एवं हा पुद्गल-कृत्य-निर्देश आहे, सुतं हा विज्ञान-कृत्य-निर्देश आहे." येथे करण (साधन), क्रिया, कर्ता आणि कर्म यांच्या विशेष प्रकाशनाद्वारे, पुद्गल-व्यापाराचा विषय आणि पुद्गल-व्यापाराचे दर्शन याद्वारे, ग्रहण करण्याचा आकार, ग्रहण करणारा आणि त्याचा विषय यांच्या विशेष निर्देशानुसार, तसेच कर्ता आणि करणाचा व्यापार व कर्त्याचा निर्देश यानुसार दुसऱ्या इत्यादी चार अर्थ-योजना दर्शविल्या आहेत, असे समजावे.

Sabbassapi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā sabbapaññattīnañca vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘eva’’ntiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha ‘‘evanti ca meti cā’’tiādi. Tattha evanti ca meti ca vuccamānassa atthassa ākārādino [Pg.27] dhammānaṃ asalakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha ‘‘saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī’’ti. Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho, anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti, so rūpasaddādisabhāvo, ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho saccikaṭṭho paramattho cāti vuccati, na tathā evaṃ meti padānaṃ atthoti. Etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘kiñhetthata’’ntiādi vuttaṃ. Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha ‘‘vijjamānapaññattī’’ti. Teneva hi ‘‘yañhi taṃ ettha sotena upaladdha’’nti vuttaṃ. Sotadvārānusārena upaladdhanti pana vutte atthabyañjanādi sabbaṃ labbhatīti. Taṃ taṃ upādāya vattabbatoti sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena evanti, sasantatipariyāpanne khandhe upādāya meti vattabbattāti attho. Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopi sutavohāro ‘‘dutiyaṃ tatiya’’ntiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha ‘‘diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato’’ti. Asutaṃ na hotīti hi sutanti pakāsitoyamatthoti.

शब्दांद्वारे समजण्यायोग्य सर्वच अर्थांचे प्रज्ञप्तीच्या (संकल्पनेच्या) माध्यमातूनच आकलन करावे लागत असल्यामुळे आणि सर्व प्रज्ञप्तींचा विद्यमान इत्यादी सहा प्रज्ञप्ती-भेदांमध्ये अंतर्भाव होत असल्यामुळे, त्यांमध्ये 'एवं' इत्यादी प्रज्ञप्तींचे स्वरूप निश्चित करताना म्हटले आहे – "एवं आणि मे" इत्यादी. त्यामध्ये 'एवं' आणि 'मे' या शब्दांनी सांगितल्या जाणाऱ्या आकारादी अर्थांचा धर्मांच्या स्वतःच्या लक्षणाचा अभाव असल्यामुळे अविद्यमान-प्रज्ञप्ती भाव आहे, हे सांगण्यासाठी "सच्चिकठ्ठ-परमत्थ (सत्य आणि परमार्थ) रूपाने अविद्यमान-प्रज्ञप्ती आहे" असे म्हटले आहे. तिथे 'सच्चिकठ्ठ-परमत्थ रूपाने' म्हणजे भूतार्थ (सत्य अर्थ) आणि उत्तमार्थ (परम अर्थ) रूपाने. हे असे म्हटले आहे – जो माया, मृगजळ इत्यादींप्रमाणे असत्य अर्थ नाही आणि ऐकीव गोष्टींप्रमाणे अनुत्तम अर्थ नाही, तर जो रूप, शब्द इत्यादी स्वभावाचा किंवा रूपण (बदलणे), अनुभवणे इत्यादी स्वभावाचा अर्थ आहे, त्याला 'सच्चिकठ्ठ' आणि 'परमत्थ' म्हटले जाते; परंतु 'एवं' आणि 'मे' या पदांमधील अर्थ तसा नाही. हाच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी "किं हेत्थतं" (येथे काय आहे) इत्यादी म्हटले आहे. 'सुतं' (ऐकले) हे मात्र शब्दायातन (शब्दांचे आयतन) लक्षात घेऊन "विद्यमान-प्रज्ञप्ती" असे म्हटले आहे. म्हणूनच "जे येथे कानाने ग्रहण केले आहे" असे म्हटले आहे. 'श्रोतद्वाराच्या (कानाच्या) माध्यमातून ग्रहण केले' असे म्हटले असता अर्थ, व्यंजन इत्यादी सर्व प्राप्त होते. त्या त्या गोष्टींचा आधार घेऊन बोलायचे असल्यामुळे, श्रवणपथात आलेल्या धर्मांचा आधार घेऊन त्यांच्या मनात धारण केलेल्या आकारादींच्या परामर्शाने 'एवं' असे, आणि स्वतःच्या संतानातील (प्रवाहातील) स्कंधांचा आधार घेऊन 'मे' असे म्हणावे, हा अर्थ आहे. दर्शन इत्यादी स्वभावाचा अभाव असलेल्या शब्दायातनामध्ये प्रवृत्त होणारा 'सुत' (ऐकलेला) हा व्यवहार देखील, 'दुसरे, तिसरे' इत्यादी पहिल्या इत्यादींच्या अपेक्षेने प्रवृत्त होण्याप्रमाणे, पाहिलेल्या, जाणलेल्या आणि विज्ञाताच्या अपेक्षेने प्रवृत्त होतो, हे सांगण्यासाठी "दिठ्ठ (पाहिलेले) इत्यादींच्या अपेक्षेने सांगण्यायोग्य असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. जे न ऐकलेले नाही, तेच 'सुतं' (ऐकलेले) आहे, हा अर्थ येथे प्रकाशित केला आहे.

Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā evanti therena paccāmaṭṭhāti āha ‘‘asammohaṃ dīpetī’’ti. Nānappakārapaṭivedhasamattho hotīti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti. Sutassa asammosaṃ dīpetīti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ. Asammohenāti sammohābhāvena, paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarakālapaññāsiddhi. Evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ. Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko, paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ ‘‘paññāpubbaṅgamāyā’’tiādi paññāya pubbaṅgamāti katvā. Pubbaṅgamatā cettha padhānatā ‘‘manopubbaṅgamā’’tiādīsu viya. Pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati, evaṃ sati pubbaṅgamāyāti etthāpi vuttavipariyāyena yathāsambhavaṃ attho veditabbo. Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassa[Pg.28], saṅkāsana-pakāsana-vivaraṇa-vibhajana-uttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi, akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo.

स्वतः साक्षात्कृत केलेल्या सूत्रांचे विशेष प्रकार 'एवं' या शब्दाने थेरांनी (स्थविरांनी) परामर्शित केले आहेत, हे सांगण्यासाठी "असंमोह (भ्रम नसणे) दर्शवतो" असे म्हटले आहे. 'विविध प्रकारच्या साक्षात्कारासाठी समर्थ होतो' याने पुढे सांगण्यात येणाऱ्या सूत्राची विविधता आणि त्याचे आकलन होण्यातील कठीणता दर्शविली आहे. 'ऐकलेल्या गोष्टीचा विसर न पडणे (असंमोष) दर्शवतो' हे ऐकलेल्या आकाराचे यथार्थ दर्शन घडवले जात असल्यामुळे म्हटले आहे. 'असंमोहाने' म्हणजे संमोहाच्या (भ्रमाच्या) अभावाने, किंवा श्रवणकाळात उत्पन्न झालेल्या प्रज्ञेमुळेच त्यानंतरच्या काळातील प्रज्ञेची सिद्धी होते. याचप्रमाणे 'असंमोषाने' (विसर न पडण्याने) याविषयीही समजावे. व्यंजनांचा साक्षात्कृत करण्याचा आकार फार गंभीर नसतो, तिथे जसे ऐकले आहे तसेच धारण करणे आवश्यक असते, म्हणून तिथे स्मृतीचा (सतीचा) व्यापार अधिक असतो आणि प्रज्ञा तिथे गौण असते, म्हणून "प्रज्ञा-पूर्वांगम" इत्यादी प्रज्ञेला पूर्वांगम (अग्रगामी) मानून म्हटले आहे. येथे 'पूर्वांगमता' म्हणजे 'मनोपुब्बङ्गमा' (मन अग्रगामी आहे) इत्यादींप्रमाणे प्रधानता होय. किंवा पूर्वांगमतेमुळे चक्षुविज्ञानादींमध्ये आवर्जनादींप्रमाणे अप्रधानत्व असताना, प्रज्ञा जिची पूर्वांगम आहे, असाही अर्थ योग्य ठरतो. असे असल्यास 'पुब्बङ्गमाय' येथेही सांगितलेल्या विपर्यायाने (उलट क्रमाने) यथासंभव अर्थ समजून घ्यावा. 'अर्थव्यंजनसंपन्न' म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनांनी परिपूर्ण असलेल्या, संकासन (संक्षेपाने सांगणे), पकासन (प्रकाशित करणे), विवरण (स्पष्ट करणे), विभजन (विभागणी करणे), उत्तानीकरण (सुलभ करणे) आणि पण्णत्ति (प्रज्ञप्ती) या सहा अर्थपदांनी, आणि अक्षर, पद, व्यंजन, आकार, निरुत्ती व निर्देश या सहा व्यंजनपदांनी युक्त असलेल्या, असा अर्थ समजावे.

Yoniso manasikāraṃ dīpeti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo. Avikkhepaṃ dīpetīti ‘‘oghataraṇasuttaṃ kattha bhāsita’’ntiādipucchāvasena pakaraṇappavattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ. Vikkhittacittassātiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ. Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesaka-payojanādisampattiyā. Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa, saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttā tadavinābhāvato, evaṃ avikkhepeneva phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato. ‘‘Na hi vikkhittacitto’’tiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā, saddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā. Avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti, evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva, no na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirūpāsanābhāvassa atthasiddhito. Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa. Dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantavassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā.

'एवं' (अशा प्रकारे) या शब्दाने दर्शविलेल्या आकार-निदर्शन आणि अवधारण (निश्चय) अर्थांचे अविपरीत (यथार्थ) सद्धम्मविषयक असणे म्हणजेच 'योनिसो मनसिकार' (योग्य विचार) स्पष्ट करणे होय, असा अभिप्राय आहे. 'अविक्खेप' (चित्ताची एकाग्रता) स्पष्ट करतो, कारण "ओघतरणसुत्त कोठे भाषिले गेले?" इत्यादी प्रश्नांच्या आधारे प्रवृत्त होणाऱ्या आणि पुढे सांगण्यात येणाऱ्या सुत्ताचे श्रवण समाधीशिवाय (चित्तैकाग्रतेशिवाय) संभवत नाही, म्हणून असे म्हटले आहे. 'विक्षिप्त चित्त असलेल्याचे...' इत्यादी वाक्य त्याच अर्थाचे समर्थन करण्यासाठी म्हटले आहे. 'सर्वसंपत्ती' म्हणजे अर्थ, व्यंजन, देशक (उपदेशक) आणि प्रयोजन इत्यादींची संपत्ती होय. ज्याप्रमाणे अविपरीत सद्धम्मविषयांप्रमाणे आकार-निदर्शन आणि अवधारण अर्थांद्वारे योनिसो मनसिकाराची, आणि सद्धम्मश्रवणाप्रमाणे अविक्खेपाची (एकाग्रतेची) सिद्धी होते; ज्याप्रमाणे फलभूत अशा योनिसो मनसिकाराने 'अत्तसम्मापणिधि' (स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करणे) आणि 'पुब्बे कतपुञ्ञता' (पूर्वी केलेले पुण्य) यांची सिद्धी सांगितली आहे, कारण ते त्याविना राहू शकत नाहीत; त्याचप्रमाणे फलभूत अशा अविक्खेपाने (एकाग्रतेने) कारणभूत असलेल्या सद्धम्मश्रवण आणि सप्पुरिसूपनिस्सय (सत्पुरुषांचा आश्रय) यांची सिद्धी दर्शविली पाहिजे, कारण अश्रुतवान (न ऐकलेला) आणि सत्पुरुषांच्या आश्रयाने रहित असलेल्या व्यक्तीमध्ये त्याचा अभाव असतो. "न हि विक्खित्तचित्तो" (कारण विक्षिप्त चित्त असलेला...) इत्यादी समर्थनपर वचनाने कारणभूत असलेल्या अविक्खेपाने आणि सप्पुरिसूपनिस्सयाने फलभूत अशा सद्धम्मश्रवणाची सिद्धी दर्शविली आहे. येथे हा अभिप्राय योग्य ठरेल की, सद्धम्मश्रवण आणि सप्पुरिसूपनिस्सय हे बाह्य अंग असल्यामुळे एकांताने (निश्चितपणे) अविक्खेपाचे कारण नाहीत. परंतु अविक्खेप हा सप्पुरिसूपनिस्सयाप्रमाणे सद्धम्मश्रवणाचे एकांत (अनिवार्य) कारण आहे. अशा प्रकारे अविक्खेपाने सप्पुरिसूपनिस्सयाच्या सिद्धीचे प्रकटीकरण समर्थित होत नाही असे नाही, कारण विक्षिप्त चित्त असलेल्यांना सत्पुरुषांची सेवा घडत नाही, या अर्थाची सिद्धी होते. येथे पहिले (उदाहरण) फलाद्वारे कारणाची सिद्धी दर्शविणारे आहे, जसे नदीच्या पुरावरून वर (डोंगरावर) पाऊस पडल्याचे सिद्ध होते. दुसरे कारणाद्वारे फलाची सिद्धी दर्शविणारे आहे, जसे ढग दाटून आल्याने निश्चितपणे पाऊस पडणार हे सिद्ध होते.

Bhagavato vacanassa atthabyañjanapabheda-paricchedavasena sakalasāsanasampatti-ogāhanākāro niravasesaparahita-pāripūrikāraṇanti vuttaṃ ‘‘evaṃ bhaddako ākāro’’ti. Yasmā na hotīti sambandho. Pacchimacakkadvayasampattinti attasammāpaṇidhi-pubbekatapuññatā-saṅkhātaṃ guṇadvayaṃ. Aparāparavuttiyā cettha cakkabhāvo, caranti etehi sattā, sampattibhavesūti vā[Pg.29]. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘cattārimāni, bhikkhave, cakkāni, yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’tiādi (a. ni. 4.31). Purimapacchimabhāvo cettha desanakkamavasena daṭṭhabbo. Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa ca atthitāya. Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasuddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha ‘‘āsayasuddhi siddhā hotī’’ti. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sammāpaṇihitaṃ cittaṃ, seyyaso naṃ tato kare’’ti (dha. pa. 43) ‘‘katapuññosi, tvaṃ ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’’ti (dī. ni. 2.207) ca. Tenevāha ‘‘āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī’’ti. Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanapayogassa visadabhāvena. Tathā cāha ‘‘āgamabyattisiddhī’’ti, sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena. Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti.

भगवंतांच्या वचनाच्या अर्थ आणि व्यंजनांच्या भेद व परिच्छेदाच्या आधारे संपूर्ण शासन-संपत्तीमध्ये अवगाहन (प्रवेश) करण्याचा मार्ग हा निरवशेष परहित पूर्ण करण्याचे कारण आहे, म्हणून "अशा प्रकारे हा कल्याणकारी मार्ग आहे" (एवं भद्दको आकारो) असे म्हटले आहे. "कारण होत नाही" याच्याशी याचा संबंध आहे. 'पश्चिमचक्कद्वयसंपत्ती' म्हणजे 'अत्तसम्मापणिधि' (स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित करणे) आणि 'पुब्बे कतपुञ्ञता' (पूर्वी केलेले पुण्य) या नावाने ओळखले जाणारे दोन गुण होत. येथे चक्रभाव हा वारंवार फिरण्यामुळे आहे, किंवा प्राणी यांच्याद्वारे संपत्ती आणि भावांमध्ये (अस्तित्वात) संचार करतात म्हणून याला चक्र म्हणतात. ज्याला उद्देशून म्हटले आहे: "भिक्खूहो, ही चार चक्रे आहेत, ज्यांनी युक्त असलेल्या देव आणि मनुष्यांचे चार चाकांचे चक्र फिरते..." इत्यादी (अं. नि. ४.३१). येथे पूर्व आणि पश्चिम (उत्तर) भाव हा देशना-क्रमाच्या आधारे समजून घेतला पाहिजे. 'पश्चिमचक्कद्वयसिद्धी' म्हणजे पश्चिम दोन चक्रांच्या अस्तित्वामुळे होय. ज्याचे चित्त योग्य प्रकारे प्रस्थापित आहे आणि ज्याने पूर्वी पुण्य केले आहे, तो शुद्ध आशय (अंतःकरण) असलेला होतो, कारण त्याच्या अशुद्धीचे कारण असलेले क्लेश दूर झालेले असतात; म्हणूनच म्हटले आहे - "आशयशुद्धी सिद्ध होते." कारण असे म्हटले आहे - "योग्य प्रकारे प्रस्थापित केलेले चित्त माणसाला अधिक श्रेष्ठ बनवते" (धम्मपद ४३) आणि "आनंदा, तू पुण्यवान आहेस, प्रयत्नात तत्पर राहा, तू लवकरच अनासव (आस्रवमुक्त) होशील" (दी. नि. २.२०७). म्हणूनच म्हटले आहे - "आशयशुद्धीने अधिगम-व्यक्तीची (प्राप्तीची स्पष्टता) सिद्धी होते." 'प्रयोगशुद्धी' म्हणजे योनिसो मनसिकारपूर्वक केलेल्या धम्मश्रवण प्रयोगाच्या स्पष्टतेमुळे होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "आगम-व्यक्तीची (परियत्तीच्या ज्ञानाची स्पष्टता) सिद्धी होते", किंवा सर्व कायिक आणि वाचिक प्रयोगांच्या निर्दोषतेमुळे होय. कारण अत्यंत शुद्ध कायिक आणि वाचिक प्रयोग असलेला मनुष्य पश्चात्तापविरहित (विप्पटिसाररहित) असल्यामुळे अविक्षिप्त चित्त (एकाग्रचित्त) होऊन परियत्तीमध्ये (बुद्धवचनाच्या अभ्यासात) विशारद (कुशल) होतो.

Nānappakārapaṭivedhadīpakenātiādinā atthabyañjanesu therassa evaṃ-saddasuta-saddānaṃ asammohāsammosadīpanato catupaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti. Tattha sotabbabhedapaṭivedhadīpakenāti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato, vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dīpeti. Manodiṭṭhīhi pariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārapaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ saddena yojetvā, savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammānaṃ visesena sotāvadhānapaṭibaddhāti te vuttanayena avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti. Tattha dhammāti pariyattidhammā. Manasā anupekkhitāti ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā, ettakā ettha anusandhiyo’’tiādinā nayena manasā anupekkhitā. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhanti bhūtāya, ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘iti rūpaṃ, ettakaṃ rūpa’’ntiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā.

"विविध प्रकारच्या प्रतिवेधाला (साक्षात्काराला) स्पष्ट करणाऱ्या..." इत्यादींद्वारे अर्थ आणि व्यंजनांच्या बाबतीत थेरांच्या (स्थविरांच्या) 'एवं' शब्द आणि 'सुत' शब्दांच्या असंमोह (भ्रमरहितता) आणि असंमोष (स्मृतीचा लोप न होणे) स्पष्ट करण्यावरून चतू-पटिसंभिदा (चार प्रतिसंभिदा) च्या आधारे अर्थाची योजना दर्शवितात. त्यामध्ये "श्रवण करण्यायोग्य भेदांच्या प्रतिवेधाला स्पष्ट करणाऱ्या..." याद्वारे हा 'सुत' शब्द 'एवं' शब्दाच्या सान्निध्यामुळे किंवा पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अपेक्षेने सामान्यतः श्रवण करण्यायोग्य धम्मविशेषाला स्पर्श करतो, असे दर्शवितात. मन आणि दृष्टीद्वारे परियत्ती धम्मांचे अनुपेक्षण (चिंतन) आणि सुप्रतिवेध (उत्तम साक्षात्कार) हे विशेषतः मनसिकाराशी संबंधित आहेत, म्हणून त्यांना पूर्वोक्त पद्धतीने योनिसो मनसिकार स्पष्ट करणाऱ्या 'एवं' शब्दाशी जोडून; आणि श्रवण, धारण व वाचिक परिचयाने परियत्ती धम्मांचे विशेषतः श्रोतावधानाशी (कान देऊन ऐकण्याशी) संबंधित असणे, त्यांना पूर्वोक्त पद्धतीने अविक्खेप (चित्तैकाग्रता) स्पष्ट करणाऱ्या 'सुत' शब्दाशी जोडून दर्शविताना ते शासन-संपत्तीसाठी धम्मश्रवणामध्ये उत्साह निर्माण करतात. त्यामध्ये 'धम्मा' म्हणजे परियत्ती धम्म (बुद्धवचन) होय. 'मनाने अनुपेक्षित' म्हणजे "येथे शील सांगितले आहे, येथे समाधी, येथे प्रज्ञा, येथे एवढे संदर्भ आहेत" इत्यादी पद्धतीने मनाने चिंतन केलेले होय. 'दृष्टीने सुप्रतिविद्ध' म्हणजे निज्झानक्खंती (चिंतन-क्षमता) स्वरूप असलेल्या, किंवा ज्ञातपरिज्ञा नावाच्या दृष्टीने त्या त्या ठिकाणी सांगितलेल्या रूप आणि अरूप धम्मांना "हे रूप आहे, एवढे रूप आहे" इत्यादी प्रकारे चांगल्या प्रकारे निश्चित करून प्रतिवेध (साक्षात्कार) केलेले होय.

Sakalena vacanenāti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ. Attano adahantoti ‘‘mameda’’nti attani aṭṭhapento. Bhummatthe cetaṃ [Pg.30] sāmivacanaṃ. Asappurisabhūminti akataññutaṃ. ‘‘Idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī’’ti (pārā. 195) evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ, sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo. Nanu ca ānandattherassa ‘‘mamedaṃ vacana’’nti adhimānassa, mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmi-samatikkamādivacanaṃ niratthakanti? Nayidamevaṃ. ‘‘Evaṃ me suta’’nti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato. Keci pana ‘‘devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā’’ti vadanti. Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘bhagavā ca parinibbuto, ayañca āyasmā desanākusalo idāni dhammaṃ deseti, sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto. Kiṃ nu kho sayaṃ sacchikataṃ dhammaṃ deseti? Udāhu bhagavato eva vacanaṃ yathāsuta’’nti, evaṃ tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti. Appetīti nidasseti. Diṭṭhadhammika-samparāyika-paramatthesu yathārahaṃ satte netīti netti, dhammo eva netti dhammanetti.

"सकलेन वचनेनाति" (पूर्ण वचनाने) असे पूर्वीच्या तीन पदांशी वेगवेगळे जोडल्यामुळे म्हटले आहे. "अत्तनो अदहन्तो" (स्वतःकडे न घेणारा) म्हणजे "हे माझे आहे" असे स्वतःवर न लादणारा. हे षष्ठी विभक्तीचे रूप सप्तमीच्या अर्थात (भूमत्थे) आहे. "असप्पुरिसभूमिं" म्हणजे कृतघ्नता. "येथे एखादा पापी भिक्खू तथागतांनी प्रवेदिलेल्या धम्म-विनयाचा अभ्यास करून तो स्वतःचाच आहे असे मानतो" (पारा. १९५) याप्रमाणे सांगितलेली ही अनार्य व्यवहाराची अवस्था आहे, आणि तीच अनार्य व्यवहाराची अवस्था म्हणजेच 'असद्धम्म' (असद्धर्म) होय. पण मग, आनंद थेरांना "हे माझे वचन आहे" असा अभिमान नसल्यामुळे आणि महाकस्सप थेर इत्यादींना तशी शंका नसल्यामुळे, 'असत्पुरुषभूमीचे उल्लंघन' इत्यादी वचन निरर्थक नाही का? असे नाही. "एवं मे सुतं" (असे मी ऐकले) असे म्हणणाऱ्याने हा देखील अर्थ स्पष्ट केला आहे, असे दर्शविले आहे. परंतु काही जण म्हणतात की, "देवतांच्या विचारांच्या अपेक्षेने तसे वचन आहे, त्यामुळे अशी शंका घेण्यास वाव नाही." असे म्हटले जाते की, त्या क्षणी काही देवतांच्या मनात असा विचार आला: "भगवान परिनिर्वाण पावले आहेत, आणि हे आयुष्यमान (आनंद) देशनेत कुशल असून आता धम्म उपदेश करीत आहेत. ते शाक्य कुळात जन्मलेले, तथागतांचे बंधू आणि चुलतभाऊ आहेत. मग ते स्वतः साक्षात्कृत केलेल्या धम्माचा उपदेश करीत आहेत की भगवंतांचेच वचन जसे ऐकले तसे सांगत आहेत?" अशा प्रकारे, त्यांच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी असत्पुरुषभूमीचे उल्लंघन इत्यादी स्पष्ट केले आहे. "अप्पेति" म्हणजे दर्शवितो. ऐहिक (दिट्ठधम्मिक), पारलौकिक (साम्परायिक) आणि परमार्थ यांमध्ये योग्यतेनुसार प्राण्यांना नेतो म्हणून 'नेत्ति' (मार्गदर्शक), धम्मच नेत्ति आहे म्हणून 'धम्मनेत्ति' होय.

Daḷhataraniviṭṭhā vicikicchā kaṅkhā, nātisaṃsappanā matibhedamattā vimati. Assaddhiyaṃ vināsetīti bhagavatā bhāsitattā sammukhāvassa paṭiggahitattā khalitaduruttādigahaṇadosābhāvato ca. Ettha ca paṭhamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā, tato parā catasso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā. Pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ.

अतिशय दृढ झालेली शंका म्हणजे 'कङ्खा' (कांक्षा/संशय) होय, आणि फार तीव्र नसलेली, केवळ बुद्धीच्या भेदापुरती मर्यादित असलेली शंका म्हणजे 'विमति' होय. 'अश्रद्धा नष्ट करते' कारण ते भगवंतांनी स्वतः भाषिले आहे, त्यांच्या सन्मुखच ते ग्रहण केले गेले आहे आणि त्यात चुकीचे किंवा वाईट बोलणे इत्यादी ग्रहण करण्याचा दोष नाही. येथे पहिल्या तीन अर्थयोजना 'एवं' शब्दाला आकार इत्यादी अर्थांमध्ये कोणताही विशेष भेद न घेता ग्रहण करून दर्शविल्या आहेत. त्यानंतरच्या चार योजना 'एवं' शब्दाला केवळ 'आकार' (प्रकार) या अर्थातच ग्रहण करून स्पष्ट केल्या आहेत. तर शेवटच्या तीन योजना अनुक्रमे आकार (प्रकार), निदर्शन (उदाहरण) आणि अवधारण (निश्चय) या अर्थांमध्ये 'एवं' शब्दाला ग्रहण करून जोडल्या आहेत, असे समजावे.

Eka-saddo aññaseṭṭhaasahāyasaṅkhayādīsu dissati. Tathā hesa ‘‘sassato attā ca loko ca, idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) aññatthe dissati. ‘‘Cetaso ekodibhāva’’ntiādīsu (dī. ni. 1.228; pārā. 11) seṭṭhe, ‘‘eko vūpakaṭṭho’’tiādīsu (dī. ni. 1.405) asahāye, ‘‘ekova kho, bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) saṅkhayāyaṃ. Idhāpi saṅkhayāyanti dassento āha ‘‘ekanti [Pg.31] gaṇanaparicchedaniddeso’’ti. Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca. Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayassa paṭilābhahetuttā. Khaṇo eva ca samayo, yo khaṇoti ca samayoti ca vuccati, so eko evāti hi attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi. Samayappavādaketi diṭṭhippavādake. Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadanti. Atthābhisamayāti hitapaṭilābhā. Abhisametabboti abhisamayo, abhisamayo attho abhisamayatthoti pīḷanādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni. Abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayatthoti tāneva tathā ekattena vuttāni. Tattha pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ, santāpo dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ.

'एक' हा शब्द अन्य, श्रेष्ठ, असहाय (एकटा), संख्या इत्यादी अर्थांमध्ये आढळतो. जसे की, 'आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत, हेच सत्य आहे आणि इतर सर्व व्यर्थ आहे, असे काही जण म्हणतात' (म. नि. ३.२७) इत्यादींमध्ये तो 'अन्य' या अर्थात आढळतो. 'चेतसो एकोदिभावं' (चित्ताची एकाग्रता) इत्यादींमध्ये 'श्रेष्ठ' या अर्थात, 'एको वूपकट्ठो' (एकटा, एकांतात असलेला) इत्यादींमध्ये 'असहाय' (एकटा) या अर्थात, आणि 'भिक्खूहो, ब्रह्मचर्यवासासाठी एकच क्षण आणि एकच वेळ आहे' (अ. नि. ८.२९) इत्यादींमध्ये 'संख्या' या अर्थात आढळतो. येथे देखील संख्या या अर्थातच दर्शविताना म्हटले आहे - 'एक म्हणजे गणनेच्या मर्यादेचा निर्देश होय.' 'काळ आणि समय' म्हणजे योग्य काळ आणि प्रत्यय-सामग्री (कारणांची अनुकूलता). 'क्षण' म्हणजे संधी/अवकाश. तथागतांचा उत्पाद (जन्म) इत्यादी हा मार्ग-ब्रह्मचर्याचा अवकाश (संधी) आहे, कारण तो त्याच्या प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) प्राप्तीचा हेतू आहे. क्षण हाच समय आहे; ज्याला क्षण आणि समय म्हटले जाते, तो एकच आहे, असा याचा अर्थ आहे. 'महासमयो' म्हणजे मोठा समूह. 'समयोपि खो' म्हणजे शिक्षापदाच्या पूर्ततेचा हेतू देखील. 'समयप्पवादके' म्हणजे दृष्टीचा (मतांचा) प्रवाद करणाऱ्यांमध्ये (सिद्धांत मांडणाऱ्यांमध्ये). कारण तेथे बसलेले तीर्थीय आपापल्या सिद्धांतांचे (समयांचे) प्रतिपादन करतात. 'अत्थाभिसमया' म्हणजे हिताची प्राप्ती. 'अभिसमेतब्बो' (साक्षात्कृत करण्याजोगा) म्हणजे अभिसमय; अभिसमय असलेला अर्थ म्हणजे 'अभिसमयत्थ'. पीडन (दुःख देणे) इत्यादींना साक्षात्कृत करण्याच्या भावनेने एकरूप करून सांगितले आहे. किंवा अभिसमयाच्या (प्रतिवेधाच्या/साक्षात्काराच्या) विषयाभूत असलेला अर्थ म्हणजे 'अभिसमयत्थ' होय, तेच येथे एकत्वाच्या रूपाने सांगितले आहे. त्यामध्ये 'पीडन' म्हणजे दुःखसत्याचे, त्याच्याशी युक्त असलेल्या प्राण्याला पीडित करणे, त्याला असमर्थ करणे; 'संताप' म्हणजे दुःख-दुःखता इत्यादींमुळे होणारा संताप आणि दाह होय.

Tattha sahakārikāraṇaṃ sannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Sameti ettha, etena vā saṃgacchati satto, sabhāvadhammo vā sahajātādīhi, uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti. Avasesapaccayānaṃ samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samiti saṃgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo apavatti samayo, pahānaṃ. Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo adhigantabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho[Pg.32]. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddappavatti veditabbā. Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Assāti samayasaddassa. Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca.

त्यामध्ये, सहकारी कारणांचे एकत्र येणे किंवा समेट होणे म्हणजे 'समय' म्हणजेच समवाय (एकत्र येणे). ज्यामध्ये मार्ग-ब्रह्मचर्य हे त्याच्या आधारभूत पुद्गलांशी (व्यक्तींशी) एकत्र येते, तो 'समय' म्हणजेच क्षण होय. ज्यामध्ये किंवा ज्याच्याद्वारे प्राणी किंवा स्वभावधर्म हा सहजात इत्यादींशी किंवा उत्पाद इत्यादींशी जोडला जातो, तो 'समय' म्हणजेच काळ होय. केवळ धम्माच्या प्रवृत्तीमुळे (अस्तित्वामुळे) वास्तविक पाहता काळ हा अस्तित्वात नसला तरी, धम्माच्या प्रवृत्तीचे अधिकरण (स्थान) किंवा करण (साधन) असल्यासारखा, केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेल्या रूपाने व्यवहारात आणला जातो. अवयवांचे समान किंवा एकत्र गमन, प्रवृत्ती किंवा राहणे म्हणजे 'समय' म्हणजेच समूह, जसे की 'समुदाय'. कारण अवयवांचे एकत्र राहणे म्हणजेच समूह होय. उर्वरित प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समागमाने ज्याच्यापासून फल प्राप्त होते, उत्पन्न होते आणि प्रवृत्त होते, तो 'समय' म्हणजेच हेतू, जसे की 'समुदय'. संयोजनाच्या भावामुळे संबंध येतो, आपल्या विषयात प्रवृत्त होतो, किंवा दृढ ग्रहणामुळे प्राणी याच्याद्वारे आपापल्या अभिनिवेशानुसार प्रवृत्त होतात, तो 'समय' म्हणजेच दृष्टी (मत). कारण दृष्टीच्या संयोजनाने प्राणी अत्यंत बांधले जातात. 'समिती' म्हणजे संगती किंवा एकत्र येणे, तो 'समय' म्हणजेच प्राप्ती. शमाचे (निरोधाचे) गमन, किंवा सम्यक गमन, अपगम (दूर जाणे), प्रवृत्ती म्हणजे 'समय' म्हणजेच प्रहाण (त्याग). ज्ञानाने सन्मुख होऊन सम्यकपणे जाणण्याजोगा किंवा प्राप्त करण्याजोगा तो 'अभिसमय' म्हणजेच धम्मांचा अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव होय. सन्मुख भावाने सम्यकपणे जाणणे, समजणे किंवा बोध होणे म्हणजे 'अभिसमय' म्हणजेच धम्मांच्या अविपरीत स्वभावाचा अवबोध (साक्षात्कार) होय. अशा प्रकारे त्या त्या अर्थामध्ये 'समय' शब्दाची प्रवृत्ती समजावी. 'समय' शब्दाच्या अर्थ-उद्धारामध्ये 'अभिसमय' शब्दाचे उदाहरण वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. 'अस्स' म्हणजे 'समय' शब्दाचा. येथे समवाय इत्यादी अर्थांचा संभव नसल्यामुळे आणि देश, देशक (उपदेशक) व परिषदेप्रमाणेच सूत्राचे निदान (कारण/संदर्भ) म्हणून काळाचा निर्देश करणे आवश्यक असल्यामुळे, येथे 'काळ' हाच अर्थ योग्य आहे.

Kasmā panettha aniyamitavaseneva kālo niddiṭṭho? Na utusaṃvaccharādivasena niyamitoti āha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samayasaddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ye vā ime’’tiādimāha. Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti. Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃ jhānaphalasamāpattīhi vītināmanakālo, visesato sattasattāhāni. Suppakāsāti dasasahassilokadhātupakampana-obhāsapātubhāvādīhi pākaṭā. Yathāvuttappabhedesu eva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘yo cāya’’ntiādimāha. Tathā hi ñāṇakiccasamayo, attahitapaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo, ariyatuṇhībhāvasamayo, diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, karuṇākiccaparahitapaṭipattidhammīkathāsamayā, desanāsamayo eva.

परंतु येथे अनियंत्रित (अनिश्चित) रूपानेच काळ का दर्शविला आहे? ऋतू, वर्ष इत्यादींच्या नियमाने तो मर्यादित केलेला नाही, हे सांगण्यासाठी "तथ कीञ्चापि" (तिथे जरी) इत्यादी म्हटले आहे. ऋतू, वर्ष इत्यादींद्वारे नियम न करता 'समय' शब्दाचा प्रयोग केल्याने हा देखील लाभ मिळतो, हे दर्शवण्यासाठी "ये वा इमे" (किंवा हे जे) इत्यादी म्हटले आहे. कारण सामान्य निर्देश हा विशेषामध्येच पर्यवसित होतो. त्यामध्ये 'दिट्ठधम्मसुखविहारसमय' (दृष्टधर्मसुखविहारसमय) म्हणजे दररोज ध्यान आणि फलसमापत्तींमध्ये काळ व्यतीत करणे होय, विशेषतः सात-सात आठवडे (सत्तसप्ताह). 'सुप्पकासा' (सुप्रकाशित) म्हणजे दहा हजार लोकधातूंचे कंपन, प्रकाशाचा प्रादुर्भाव इत्यादींद्वारे प्रकट झालेले. वर सांगितलेल्या भेदांमधीलच समयांच्या एका भागाला इतर प्रकारांनी संग्रहित करून दर्शवण्यासाठी "यो चायं" (आणि हा जो) इत्यादी म्हटले आहे. तसेच ज्ञानकृत्यसमय आणि आत्महितप्रतिपत्तिसमय हा 'अभिसंबोधिसमय' (पूर्ण ज्ञानप्राप्तीचा काळ) आहे; 'अरियतुण्हिभावसमय' (आर्य तूष्णींभाव समय), 'दिट्ठधम्मसुखविहारसमय', 'करुणाकृत्य-परहितप्रतिपत्ति-धम्मीकथासमय' हा 'देसनासमय' (उपदेशाचा काळ) आहे.

Karaṇavacanena niddeso katoti sambandho. Tatthāti abhidhammatadaññasuttapadavinayesu. Tathāti bhummakaraṇehi. Adhikaraṇattho ādhārattho. Bhāvo nāma kiriyā, tāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ. Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhe jāto, sāyanhe gacchatī’’ti ca ādīsu, samūho ca avayavavinimutto visuṃ avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati yathā ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsiyaṃ sambhūto’’tiādīsu, evaṃ idhāpīti dassento āha ‘‘adhikaraṇañhi…pe… dhammāna’’nti. Yasmiṃ kāle, dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃ eva kāle dhammapuñje ca phassādayopi hontīti ayaṃ hi tattha attho. Yathā ca ‘‘gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato’’ti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evaṃ idhāpi yasmiṃ samaye, tasmiṃ samayeti ca vutte [Pg.33] ‘‘satī’’ti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā phassādibhavanakiriyā ca lakkhīyati. Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe, yasmiṃ yonisomanasikārādihetumhi, paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe, hetumhi, paccayasamavāye vā phassādayopi hontīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha ‘‘khaṇa…pe… lakkhīyatī’’ti.

करणवचनाने (तृतीया विभक्तीने) निर्देश केला आहे, असा संबंध आहे. 'तेथे' (तत्थ) म्हणजे अभिधम्म आणि त्याव्यतिरिक्त सुत्त व विनय यांमध्ये. 'तथा' म्हणजे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थाने. अधिकरण अर्थ म्हणजे आधार अर्थ होय. 'भाव' म्हणजे क्रिया, त्या क्रियेद्वारे दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण दर्शवणे म्हणजे 'भावेन भाव लक्षण' (क्रियेने क्रियेचे लक्षण) होय. तेथे ज्याप्रमाणे काळ हा स्वभावधर्माने मर्यादित असून स्वतः परमार्थतः अस्तित्वात नसला तरी, त्या क्षणी घडणाऱ्या घटनांच्या पूर्वी आणि नंतर तो नसल्यामुळे, 'सकाळी जन्मला, संध्याकाळी जातो' इत्यादींमध्ये आधारभावाने ओळखला जातो; आणि समूह हा अवयवांशिवाय स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नसला तरी केवळ कल्पनेने सिद्ध होऊन अवयवांच्या आधारभावाने दर्शविला जातो, जसे की 'झाडावर फांदी, यवाच्या (सातूच्या) राशीत उत्पन्न झालेला' इत्यादींमध्ये; त्याचप्रमाणे येथेही आहे, हे दर्शविताना ते म्हणाले— 'अधिकरण हि... पे... धम्मानं' (धर्मांचे अधिकरण...). ज्या काळात किंवा ज्या धर्मसमूहात कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते, त्याच काळात आणि धर्मसमूहात स्पर्शादी (चैतसिक) देखील असतात, हाच येथे अर्थ आहे. आणि ज्याप्रमाणे 'गाईंचे दूध काढत असताना तो गेला, दूध काढून झाल्यावर तो आला' यामध्ये दोहनक्रियेने (दूध काढण्याच्या क्रियेने) गमनक्रिया (जाण्याची क्रिया) लक्षित होते, त्याचप्रमाणे येथेही 'ज्या समयाला, त्या समयाला' असे म्हटले असता 'असताना' (सति) हा अर्थ समजला जातोच, कारण पदाच्या अर्थाचा अस्तित्वाशी वियोग होत नाही. म्हणून समयाच्या अस्तित्वाच्या क्रियेने चित्ताची उत्पादक्रिया आणि स्पर्शादींची भवनक्रिया (उत्पत्तीची क्रिया) लक्षित होते. 'ज्या समयाला' म्हणजे ज्या नवव्या क्षणी, ज्या योनिसोमनसिकार इत्यादी हेतू असताना किंवा प्रत्ययसामग्री (पच्चयसमवाय) असताना कामावचर कुशल चित्त उत्पन्न होते, त्याच क्षणी, हेतूत किंवा प्रत्ययसामग्रीत स्पर्शादी देखील असतात, अशा प्रकारे दोन्ही ठिकाणी 'समय' शब्दात सप्तमीचा निर्देश (भुम्मनिद्देसो) लक्षणभूत भावाने युक्त आहे, हे दर्शविताना ते म्हणाले— 'क्षण... पे... लक्षित होते' (लक्खीयतीति).

Hetuattho karaṇattho ca sambhavati ‘‘annena vasati, vijjāya vasati, pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya. Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuotiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññapento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viya.

हेतूचा अर्थ आणि करणाचा (साधनाचा) अर्थ संभवतो, जसे की 'अन्नामुळे राहतो, विद्येमुळे राहतो, कुऱ्हाडीने कापतो, कुदळीने खणतो' इत्यादींमध्ये. उल्लंघन (अतिचार) ऐकून, भिक्खू संघाला एकत्रित करून, अपराध करणाऱ्या व्यक्तीची विचारपूस करून आणि त्याचा निषेध करून, त्या त्या अपराधाच्या काळाचे उल्लंघन न करता, त्याच काळात भगवान शिक्षापदे (नियम) प्रज्ञापित करत विहार करतात आणि तिसऱ्या पाराजिका इत्यादींप्रमाणे शिक्षापद प्रज्ञापित करण्याच्या हेतूची अपेक्षा करतात.

Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ. Parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena. Tadatthajotanatthanti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ. Upayoganiddeso kato yathā ‘‘māsaṃ sajjhāyatī’’ti. Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso. Tena suttavinayesu vibhattibyattayo katoti dasseti.

आरंभापासून ते थेट देशनेच्या समाप्तीपर्यंत अत्यंत (पूर्णपणे). परहित प्रतिपत्ती नावाच्या करुणाविहाराने. 'त्या अर्थाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी' म्हणजे अत्यंतसंयोग अर्थाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी. द्वितीया विभक्तीचा निर्देश (उपयोगनिद्देसो) केला आहे, जसे की 'महिनाभर सज्झाय (सराव/पठण) करतो'. 'पोराणा' (प्राचीन) म्हणजे अट्ठकथाचार्य (अट्टकथांचे आचार्य). 'अभिलापमत्तभेद' म्हणजे केवळ शब्दांमधील फरक. याद्वारे सुत्त आणि विनय यांमध्ये विभक्तीचा व्यत्यय (बदल) केला आहे, हे दर्शवितात.

Seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato, tathā ‘‘uttama’’nti etthāpi. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato, garukaraṇārahatāya vā gāravayutto. Vuttoyeva, na pana idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo.

'श्रेष्ठ' म्हणजे श्रेष्ठवाचक वचन; श्रेष्ठ गुणांच्या सहचर्यामुळे त्याला 'श्रेष्ठ' म्हटले आहे, तसेच 'उत्तम' या शब्दातही आहे. 'आदरयुक्त' (गारवयुत्तो) म्हणजे आदरभावाने युक्त, आदरणीय गुणांच्या योगाने किंवा आदर करण्यास पात्र असल्यामुळे आदरयुक्त होय. तो आधीच सांगितला आहे, परंतु येथे तो सांगण्याची गरज नाही, कारण विसुद्धिमग्ग हा या अट्ठकथेचाच एक भाग आहे, असा अभिप्राय आहे.

Aparo nayo (itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā; sārattha. ṭī. 1.1.verañjakaṇḍavaṇṇanā; visuddhi. mahāṭī. 1.144) – bhāgavāti bhagavā, bhatavāti bhagavā, bhāge vanīti bhagavā, bhage vanīti bhagavā, bhattavāti bhagavā, bhage vamīti bhagavā, bhāge vamīti bhagavā.

दुसरी पद्धत (इतिवृत्तक अट्ठकथा निदानवर्णना; सारत्थदीपनी टीका १.१.वेरंजकंडवर्णना; विसुद्धिमग्ग महाटीका १.१४४) – भागवा म्हणजे भगवा, भतवा म्हणजे भगवा, भागे वनी म्हणजे भगवा, भगे वनी म्हणजे भगवा, भत्तवा म्हणजे भगवा, भगे वमी म्हणजे भगवा, भागे वमी म्हणजे भगवा.

‘‘Bhāgavā [Pg.34] bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’.

'भागवा, भतवा, भागे आणि भगे वनी, भत्तवा; भगे वमी तसेच भागे वमी, म्हणून जिन हे भगवा आहेत.'

Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgate atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī ottappaṃ, saddhā vīriyaṃ, sati sampajaññaṃ, sīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi, samatho vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇāni, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, cha nibbedhabhāgiyā saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihāniyā dhammā, satta ariyadhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgā, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, sattadakkhiṇeyyapuggaladesanā, sattakhīṇāsavabaladesanā, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetudesanā aṭṭha sammattāni, aṭṭhalokadhammātikkamo, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭhaakkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭhaabhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, navasattāvāsadesanā, nava āghātapaṭivinayā, nava saññā, navanānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakaraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhadhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa dhammācakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaññāsa kusalā dhammā, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ[Pg.35], anantanayasamantapaṭṭhāna-pavicaya-paccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti, tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti ‘‘bhāgavā’’ti vattabbe ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā.

तेथे 'भागावान्' (गुणांचे भाग असलेला) या अर्थाने 'भगवान' कसे? जे शील इत्यादी धर्मस्कंध, गुणांचे भाग आणि गुणांचे विभाग आहेत, जे इतरांमध्ये नसलेले (असाधारण) आणि सर्वश्रेष्ठ (निरतिशय) आहेत, ते तथागतांमध्ये विद्यमान आहेत, आढळतात. कारण तथागतांचे शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती, विमुक्तीज्ञानदर्शन, हिरी (लाज), ओत्तप्प (भय), श्रद्धा, वीर्य, सती (स्मृती), संप्रजन्य, शीलविशुद्धी, दृष्टीविशुद्धी, समथ, विपश्यना, तीन कुशलमुळे, तीन सुचरिते, तीन सम्यक वितर्क, तीन अनवद्य संज्ञा, तीन धातू, चार सतीपट्ठान (स्मृतीप्रस्थान), चार सम्मप्पधान (सम्यक प्रधान), चार इद्धिपाद (ऋद्धिपाद), चार अरियमग्ग (आर्यमार्ग), चार अरियफळे (आर्यफळे), चार पटिसम्भिदा (प्रतिसंभिदा), चार योनींचे वर्गीकरण करणारे ज्ञान, चार अरियवंस (आर्यवंश), चार वेसारज्जज्ञाने (वैशारद्यज्ञाने), पाच प्रधानियंगे (प्रधानांक), पाच अंगांनी युक्त सम्यक समाधी, पाच ज्ञानांनी युक्त सम्यक समाधी, पाच इंद्रिये, पाच बले, पाच निस्सारणीय धातू, पाच विमुत्तायतनज्ञाने (विमुक्तीआयतनज्ञाने), पाच विमुक्ती परिपक्व करणाऱ्या संज्ञा, सहा अनुस्सतीठाणे (अनुस्मृतीस्थाने), सहा गौरव, सहा निस्सारणीय धातू, सहा सततविहार, सहा अनुत्तरिये, सहा निर्वेधभागीय संज्ञा, सहा अभिज्ञा, सहा असाधारण ज्ञाने, सात अपरिहानीय धर्म, सात आर्यधर्म, सात आर्यधने, सात बोज्झंग (बोध्यंग), सात सप्पुरिसधर्म (सत्पुरुषधर्म), सात निर्जरावस्तू, सात संज्ञा, सात दक्खिणेय्यपुद्गलदेशना (दक्षिणीयपुद्गलदेशना), सात खीणासवबलदेशना (क्षीणास्रवबलदेशना), आठ प्रज्ञाप्राप्तीचे हेतू सांगणाऱ्या देशना, आठ सम्यक्त्वे, आठ लोकधर्मांचे उल्लंघन, आठ आरंभवस्तू, आठ अक्षणदेशना, आठ महापुरिसवितर्क (महापुरुषवितर्क), आठ अभिभायतनदेशना, आठ विमोक्ष, नऊ योनिसोमनसिकारमूलक धर्म (योनीशःमनसिकारमूलक धर्म), नऊ पारिसुद्धिप्रधानियंगे (परिशुद्धीप्रधानांक), नऊ सत्तावासदेशना (सत्त्वावासदेशना), नऊ आघातप्रतिविनय, नऊ संज्ञा, नऊ नानात्वे, नऊ अनुपुब्बविहार (अनुपूर्वविहार), दहा नाथकरण धर्म, दहा कसिणायतने (कृत्स्नायतने), दहा कुशलकर्मपथ, दहा सम्यक्त्वे, दहा अरियवास (आर्यवास), दहा असेक्खधर्म (अशैक्षधर्म), दहा तथागतबले, अकरा मेत्तानीशंस (मैत्रीचे फायदे), बारा धम्मचक्काकार (धर्मचक्राचे आकार), तेरा धुतगुण, चौदा बुद्धज्ञाने, पंधरा विमुक्ती परिपक्व करणारे धर्म, सोळा प्रकारची आनापानसती (आनापानस्मृती), सोळा अपरण्तपनीय धर्म, अठरा बुद्धधर्म, एकोणीस पच्चवेक्खणज्ञाने (प्रत्यवेक्षणज्ञाने), चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू, पन्नास उदयव्ययज्ञाने, पन्नासपेक्षा अधिक कुशल धर्म, सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू, चोवीस कोटी शतसहस्र समापत्तींमध्ये संचार करणारे महावज्रज्ञान, अनंत नय असलेल्या समंतपठ्ठान (समंतप्रस्थान) मधील प्रविचय आणि प्रत्यवेक्षण देशनाज्ञाने, तसेच अनंत लोकधातूंमध्ये अनंत प्राण्यांचे आशय इत्यादी स्पष्ट करणारे ज्ञान - अशा प्रकारचे अनंत आणि अपार भेद असलेले, इतरांमध्ये नसलेले (असाधारण) आणि सर्वश्रेष्ठ (निरतिशय) गुणांचे भाग आणि गुणांचे विभाग (तथागतांमध्ये) विद्यमान आहेत, आढळतात; म्हणून, वर सांगितल्याप्रमाणे गुणांचे विभाग किंवा भाग ज्यांच्याकडे आहेत, त्यांना 'भागावान्' (भागावा) असे म्हणावयास हवे असताना, 'आ' काराचा र्‍हस्व (अ) करून 'भगवान' (भगवा) असे म्हटले गेले आहे. अशा प्रकारे, 'भागावान्' या अर्थाने 'भगवान' असा शब्द सिद्ध होतो.

‘‘Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato;

Vijjanti sugate tasmā, bhagavāti pavuccati’’.

ज्या अर्थी शील इत्यादी सर्व गुणांचे भाग सुगतांमध्ये (बुद्धांमध्ये) संपूर्णपणे विद्यमान आहेत, त्या अर्थी त्यांना 'भगवान' असे म्हटले जाते.

Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi mahābodhisattehi paripūritabbā dānapāramī, sīla, nekkhamma, paññā, vīriya, khanti, sacca, adhiṭṭhāna, mettā, upekkhāpāramīti dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, saccādīni cattāri adhiṭṭhānāni, aṅgapariccāgo, jīvita, rajja, putta, dārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, ñātatthacariyā, lokatthacariyā, buddhicariyāti evamādayo, saṅkhepato vā sabbe puññañāṇasambhārā buddhakaradhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni yathā hānabhāgiyā saṃkilesabhāgiyā ṭhitibhāgiyā vā na honti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti, evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti ‘‘bhatavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā’’ti vutto niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakaradhamme vuttanayeneva bhari, sambhari, paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā.

भतवान् (भरण-पोषण किंवा संचय केलेला) या अर्थाने 'भगवान' कसे? सर्व जगाच्या हितासाठी उत्सुक असलेल्या, मनुष्यत्व इत्यादी आठ धर्मांचे संधान करून सम्यक संबोधीसाठी महान संकल्प (महाअभिनिहार) केलेल्या महाबोधिसत्त्वांद्वारे परिपूर्ण केल्या जाणाऱ्या - दानपारमिता, शील, नैष्क्रम्य, प्रज्ञा, वीर्य, क्षंती, सत्य, अधिष्ठान, मैत्री आणि उपेक्षा पारमिता अशा दहा पारमिता, दहा उपपारमिता आणि दहा परमार्थ पारमिता मिळून एकूण तीस पारमिता; दानादी चार संग्रहवस्तू; सत्यादी चार अधिष्ठाने; अंगपरित्याग, जीवितपरित्याग, राज्यपरित्याग, पुत्रपरित्याग आणि दारपरित्याग (पत्नीपरित्याग) हे पाच महापरित्याग; पूर्वयोग, पूर्वचर्या, धर्मख्यान, ज्ञातार्थचर्या (नातेवाइकांच्या हितासाठी चर्या), लोकार्थचर्या, बुद्धचर्या इत्यादी, किंवा संक्षेपात सांगायचे तर सर्व पुण्य आणि ज्ञान संभार रूप बुद्धकारक धर्म - ते महान संकल्पापासून (महाअभिनिहारापासून) सुरू करून चार असंख्येय आणि एक लाख कल्पपर्यंत जसे की हीन होणारे (हानभागीय), संक्लेशयुक्त होणारे (संक्लेशभागीय) किंवा स्थिर राहणारे (स्थितिभागीय) न होता, उलट उत्तरोत्तर विशेष वृद्धी होणारे (विशेषभागीय) झाले; अशा प्रकारे आदरपूर्वक, निरंतर आणि पूर्णपणे ज्यांनी (या गुणांचे) भरण आणि संचय केला आहे, म्हणून त्यांना 'भतवान्' (भतवा) असे म्हणावयास हवे असताना, निरुक्त नियमानुसार 'त' काराचा 'ग' कार करून 'भगवान' (भगवा) असे म्हटले गेले आहे. अथवा, 'भतवान्' म्हणजे त्यांनी वर सांगितलेल्या बुद्धकारक धर्मांचे त्याच पद्धतीने भरण केले, संचय केला आणि ते परिपूर्ण केले, असा अर्थ आहे. या प्रकारेही 'भतवान्' या अर्थाने 'भगवान' असा शब्द सिद्ध होतो.

‘‘Sammāsambodhiyā sabbe, dānapāramiādike;

Sambhāre bhatavā nātho, tasmāpi bhagavā mato’’.

ज्या अर्थी नाथांनी (बुद्धांनी) सम्यक संबोधीसाठी दानपारमिता इत्यादी सर्व संभारांचे (गुणांचे) भरण (संचय) केले आहे, त्या अर्थी देखील त्यांना 'भगवान' मानले गेले आहे.

Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ [Pg.36] attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ vani, bhaji, sevi, bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyadhammesu kusalādīsu khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhu pariññeyyaṃ sotaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.21) aneke pariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhunirodhagāminīpaṭipadā’’tiādinā, ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā, te sabbe vani, bhaji, yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ‘‘ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā, kinti nu kho te vineyyasantānesu patiṭṭhapeyya’’nti mahākaruṇāya vani abhipatthayi, sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā.

भागे वनी (भागांचे सेवन केले) या अर्थाने भगवान कसे आहेत? जे चोवीस कोटी शतसहस्र (२,४०,००० कोटी) संख्येचे दररोज उपभोग घेण्याजोगे समापत्तीचे भाग आहेत, त्यांचे त्यांनी संपूर्णपणे लोककल्याणासाठी आणि स्वतःच्या दृष्टधम्मसुखविहारासाठी (या जन्मातील सुखी विहारासाठी) नेहमीच सेवन केले, भजन केले, आचरण केले आणि त्यांचा वारंवार अभ्यास केला; म्हणून 'भागे वनी' या अर्थाने ते भगवान होत. किंवा, अभिज्ञेय (विशेष ज्ञानाने जाणण्याजोग्या) कुशल इत्यादी धर्मांमध्ये आणि स्कंध इत्यादींमध्ये जे परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्याजोगे) इत्यादींच्या रूपाने संक्षेपाने चार प्रकारचे अभिसमयभाग (साक्षात्कारभाग) आहेत; विस्ताराने तर 'चक्षू परिज्ञेय आहे, श्रोत...पे... जरामरण परिज्ञेय आहे' इत्यादी प्रकारे अनेक परिज्ञेय भाग आहेत; 'चक्षूचा समुदय प्रहातव्य (त्याग करण्याजोगा) आहे...पे... जरामरणाचा समुदय प्रहातव्य आहे' इत्यादी प्रकारे प्रहातव्य भाग आहेत; 'चक्षूचा निरोध...पे... जरामरणाचा निरोध साक्षात्करणीय (साक्षात करण्याजोगा) आहे' इत्यादी प्रकारे साक्षात्करणीय भाग आहेत; आणि 'चक्षु-निरोधगामिनी प्रतिपदा' इत्यादी प्रकारे तसेच 'चार स्मृतिप्रस्थान' इत्यादी प्रकारे अनेक प्रकारचे भावितव्य (भावना करण्याजोगे) भाग असणारे धर्म आहेत, त्या सर्वांचे त्यांनी योग्यतेनुसार गोचर, भावना आणि सेवनाच्या द्वारे सेवन केले, भजन केले, आचरण केले. या प्रकारेही 'भागे वनी' या अर्थाने ते भगवान होत. किंवा, 'हे जे शील इत्यादी धर्मस्कंध, जे श्रावकांसोबत सामायिक असणारे गुणांचे अंश किंवा गुणांचे भाग आहेत, ते विनेय (उपदेश देण्यास योग्य अशा शिष्यांच्या) संतानांमध्ये (चित्तपरंपरेत) कसे प्रस्थापित करता येतील?' अशी महाकरुणेने त्यांनी इच्छा केली, प्रार्थना केली; आणि त्यांची ती प्रार्थना इच्छित फल देणारी ठरली. या प्रकारेही 'भागे वनी' या अर्थाने ते भगवान होत.

‘‘Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato;

Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tato’’.

ज्या अर्थी तथागतांनी प्राण्यांच्या कल्याणासाठी ज्ञेय, समापत्ती आणि गुणांच्या भागांचे सेवन केले व त्यांची इच्छा केली, त्या अर्थी ते 'भगवान' म्हटले जातात.

Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarasampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sammāsambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate, vani, bhaji, sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakaradhamme samannānento buddhadhamme paripācesi, buddhabhūto pana te niravajjesu upasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi, vani, bhaji, sevi, vitthārato pana padesarajja-issariyacakkavattisampatti-devarajjasampattiādivasena jhāna-vimokkha-samādhisamāpatti-ñāṇadassana-maggabhāvanā-phalasacchi-kiriyādi-uttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe, bhage, vani, bhaji, sevi. Evampi bhage vanīti bhagavā.

भगांचे सेवन केले (भगे वनी) या अर्थाने भगवान कसे आहेत? संक्षेपाने सांगायचे तर, पुण्यवान आणि प्रयत्नशील व्यक्तींद्वारे आपापल्या वैभवानुसार ज्यांचे सेवन केले जाते, ते 'भग' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर संपत्ती होय. त्यापैकी लौकिक संपत्तीच्या बाबतीत, तथागतांनी सम्यक्संबोधीच्या पूर्वी बोधिसत्त्व असताना परम उत्कर्षाला पोहोचलेल्या (त्या संपत्तीचे) सेवन केले, भजन केले, आचरण केले; ज्यावर प्रतिष्ठित होऊन त्यांनी संपूर्ण बुद्धकारक धर्मांचा अभ्यास करत बुद्धधर्मांना परिपक्व केले. बुद्ध झाल्यावर मात्र त्यांनी त्या निर्दोष, हितकारक आणि इतरांना असाधारण अशा लोकोत्तर संपत्तीचेही सेवन केले, भजन केले, आचरण केले. विस्ताराने सांगायचे तर, प्रादेशिक राज्य, ऐश्वर्य, चक्रवर्ती संपत्ती, देवराज संपत्ती इत्यादींच्या रूपाने, तसेच ध्यान, विमोक्ष, समाधी, समापत्ती, ज्ञानदर्शन, मार्गभावना, फलसाक्षात्कारी इत्यादी उत्तरमनुष्यधर्मांच्या रूपाने अनेक प्रकारच्या असाधारण 'भगांचे' (ऐश्वर्यांचे/संपत्तीचे) त्यांनी सेवन केले, भजन केले, आचरण केले. या प्रकारेही 'भगे वनी' या अर्थाने ते भगवान होत.

‘‘Yā [Pg.37] tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthu;

Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā mato’’.

ज्या काही लौकिक संपत्ती जगात आहेत आणि ज्या अनेक लोकोत्तर संपत्ती आहेत, त्या सर्वांचे सम्यक्संबुद्धांनी सेवन केले; म्हणूनही त्यांना 'भगवान' मानले जाते.

Kathaṃ sattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādi-aparimitanirupamappabhāva-guṇavisesasamaṅgibhāvato sabbasattuttamo, sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasīti anubyañjanabyāmappabhādi anaññasādhāraṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpinā suvipulena suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhiādīsu suppatiṭṭhitabhāvato dasabalacatuvesārajjādi-niratisayaguṇavisesa-samaṅgībhāvato ca rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasannoti evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye tassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ pasādabhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā. Tathā hi te attano jīvitapariccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti, tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato.

भक्तवान् (भक्त असणारे) या अर्थाने भगवान कसे आहेत? ज्यांचे अनेक भक्त (अनुयायी) आणि दृढभक्त आहेत, ते 'भक्तवान्' होत. कारण तथागत हे महाकरुणा, सर्वज्ञता-ज्ञान इत्यादी अपरिमित आणि निरुपम प्रभाव व गुणविशेषांनी युक्त असल्यामुळे सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम आहेत. सर्व अनर्थांचे परिहार करणे ज्याचे उद्दिष्ट आहे आणि संपूर्ण हित व सुखाची व्यवस्था करण्यात जे तत्पर आहे, अशा अत्यंत श्रेष्ठ प्रयत्न-संपत्तीने देव आणि मनुष्यांसह सर्व प्रजेचे अत्यंत उपकारकर्ते असल्यामुळे; बत्तीस महापुरुषलक्षणे, ऐंशी अनुव्यंजने आणि व्यामप्रभा (शरीराभोवतीचे वलय) इत्यादी असाधारण विशेषांनी सुशोभित रूपकाया असल्यामुळे; यथार्थ गुणांमुळे प्राप्त झालेल्या 'इतिपि सो भगवा' (असे ते भगवान आहेत) इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेल्या, तिन्ही लोकांत पसरलेल्या, अत्यंत विस्तीर्ण आणि अत्यंत विशुद्ध अशा कीर्तीघोषाने (स्तुतीने) युक्त असल्यामुळे; उत्कृष्ट पारमितेला प्राप्त झालेल्या अल्पेच्छता, संतुष्टी इत्यादी गुणांमध्ये सुप्रतिष्ठित असल्यामुळे आणि दशबल, चार वैशारद्य इत्यादी निरतिशय गुणविशेषांनी युक्त असल्यामुळे; 'रूपप्रमाण रूपप्रसन्न' (रूपाने प्रभावित होणारे), 'घोषप्रमाण घोषप्रसन्न' (शब्दाने प्रभावित होणारे), 'लूखप्रमाण लूखप्रसन्न' (रूक्षतेने प्रभावित होणारे) आणि 'धर्मप्रमाण धर्मप्रसन्न' (धर्माने प्रभावित होणारे) अशा चार प्रकारच्या प्रमाणांनी युक्त असणाऱ्या या जगात सर्व प्रकारे प्रसन्नता निर्माण करणारे असल्यामुळे ते 'समंतप्रासादिक' (सर्व बाजूंनी अत्यंत दर्शनीय व प्रसन्न करणारे) आहेत; आणि देव-मनुष्यांसह अपरिमित प्राण्यांच्या आदर, बहुमान व आदराचे स्थान असल्यामुळे ते परम प्रेम आणि भक्तीचे स्थान आहेत. जे त्यांच्या उपदेशात प्रतिष्ठित आहेत आणि अचळ श्रद्धेने (अवेच्चप्रसादाने) युक्त आहेत, त्यांची ती श्रद्धा आणि भक्ती श्रमण, ब्राह्मण, देव, मार किंवा ब्रह्मा यांपैकी कोणाकडूनही डळमळीत केली जाऊ शकत नाही. कारण ते स्वतःच्या प्राणांचा त्याग करूनही भगवंतांवरील श्रद्धा सोडत नाहीत, किंवा त्यांच्या आज्ञेचे उल्लंघन करत नाहीत, कारण त्यांची भक्ती अत्यंत दृढ असते.

Tenevāha –

म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro;

Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78);

जो कृतज्ञ, कृतवेदी (उपकार जाणणारा), धीर, कल्याणमित्र आणि दृढभक्ती असणारा असतो... (जातक २.१७.७८);

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati, evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385) ca. –

आणि, 'भिक्षूंनो, ज्याप्रमाणे महासागर आपल्या मर्यादेत राहतो आणि ती मर्यादा ओलांडत नाही, त्याचप्रमाणे भिक्षूंनो, मी माझ्या श्रावकांसाठी जे शिक्षापद प्रज्ञप्त (नियम लागू) केले आहे, त्याचे माझे श्रावक प्राणांच्या मोहानेही उल्लंघन करत नाहीत.' (उदान ४५; चुळवग्ग ३८५).

Evaṃ [Pg.38] bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ga-kāraṃ katvā.

या प्रकारे, निरुक्त (व्याकरण) नियमानुसार एका 'त' काराचा लोप करून आणि दुसऱ्या 'त' काराचा 'ग' कार करून 'भत्तवा' (भक्तवान्) शब्दापासून 'भगवा' (भगवान) असा शब्द बनतो.

‘‘Guṇātisayayuttassa, yasmā lokahitesino;

Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccatī’’ti.

ज्या अर्थी गुणांच्या अतिशयाने युक्त आणि जगाचे कल्याण इच्छिणाऱ्या शास्त्यांचे (भगवंतांचे) अनेक भक्त (अनुयायी) आहेत, त्या अर्थी त्यांना 'भगवान' म्हटले जाते.

Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi aparimāṇāsu jātīsu pāramiyo paripūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri, kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi, carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasadisaṃ catudīpissariyaṃ cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime sirīādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhiyabhāvato, tepi bhagavā vami tannivāsisattāvāsasamatikkamato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā.

भगांचे वमन केले (भगे वमी) या अर्थाने भगवान कसे आहेत? ज्या अर्थी तथागतांनी बोधिसत्त्व असतानाही अपरिमित जन्मांमध्ये पारमिता पूर्ण करताना 'भग' संज्ञक असणारी श्री (लक्ष्मी/संपत्ती), ऐश्वर्य आणि कीर्ती यांचे वमन केले, त्यांना थुंकीच्या गोळ्याप्रमाणे निरपेक्ष होऊन सोडून दिले; आणि अंतिम जन्मातही हातात आलेल्या चक्रवर्ती ऐश्वर्याला, देवलोकाच्या अधिपत्यासारख्या चारही द्वीपांच्या ऐश्वर्याला, चक्रवर्ती संपत्तीवर आधारित असणाऱ्या आणि सप्त रत्नांनी देदीप्यमान अशा कीर्तीला तृणासमान मानून, निरपेक्ष भावनेने सोडून देऊन, अभिनिष्क्रमण करून सम्यक्संबोधी प्राप्त केली; म्हणून या श्री (संपत्ती) इत्यादी भगांचे वमन केले या अर्थाने ते 'भगवान' होत. किंवा, 'भा' म्हणजे नक्षत्रे, त्यांच्यासोबत जे फिरतात किंवा प्रवृत्त होतात ते 'भग' म्हणजे सुमेरू, युगंधर, उत्तरकुरु, हिमवंत इत्यादी भाजनलोकविशेषांवर (भौतिक जगावर) आधारित असणारी शोभा होय, जी कल्प टिकणारी असते. भगवंतांनी त्या शोभेचेही वमन केले, कारण त्यांनी तेथील रहिवासी प्राण्यांच्या आवासांचे (लोकांचे) अतिक्रमण केले आणि त्याविषयीचा छंदराग (आसक्ती) नष्ट करून त्याचा त्याग केला. या प्रकारेही 'भगांचे वमन केले' (भगे वमी) या अर्थाने ते भगवान होत.

‘‘Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato’’.

"ज्याअर्थी सुगत भगवंतांनी चक्रवर्तीचे ऐश्वर्य, यश, अधिपत्य (ऐश्वर्य), सुख आणि जगाचे चित्त (आसक्ती) त्यागले, म्हणूनच त्यांना 'भगवंत' म्हटले जाते."

Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma sabhāgadhammakoṭṭhāsā, te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena pathaviyādivasena atītādivasena ca anekavidhā, te ca bhagavā sabbaṃ papañcaṃ sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amatadhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri, anapekkho chaḍḍayi na paccāvami. Tathā hesa ‘‘sabbatthakameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ, cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ, cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ, rūpataṇhaṃ…pe… dhammataṇhaṃ, rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ, rūpavicāraṃ…pe… dhammavicāra’’ntiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri, anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ [Pg.39] taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāvamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (dī. ni. 2.183). Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri, anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā, pageva adhammā (ma. ni. 1.240). Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’tiādi (ma. ni. 1.240). Evampi bhāge vamīti bhagavā.

भगवंतांनी 'भागांचा' (विभागांचा) कसा ओकारी (त्याग) केला? 'भाग' म्हणजे समान धर्मांचे गट (कोठ्ठास), जे स्कंध, आयतन, धातू इत्यादींच्या रूपाने आणि त्यामध्येही रूप, वेदना इत्यादींच्या रूपाने, पृथ्वी इत्यादींच्या रूपाने आणि अतीत (भूतकाळ) इत्यादींच्या रूपाने अनेक प्रकारचे आहेत. भगवंतांनी सर्व प्रपंच, सर्व योग, सर्व ग्रंथ (गाठी), सर्व संयोजने समूळ नष्ट करून, अमृतधातू (निर्वाण) प्राप्त करत असताना, त्या सर्वांचा ओकारी करून (बाहेर टाकून) त्याग केला, निरपेक्षपणे सोडून दिले आणि पुन्हा कधीही त्यांचा स्वीकार केला नाही. तसेच त्यांनी "सर्व प्रकारे पृथ्वी, आप, तेज, वायू; चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय, मन; रूप, शब्द, गंध, रस, स्प्रष्टव्य, धम्म; चक्षु-विज्ञान...पे... मन-विज्ञान; चक्षु-संस्पर्श...पे... मन-संस्पर्श; चक्षु-संस्पर्शजन्य वेदना...पे... मन-संस्पर्शजन्य वेदना; चक्षु-संस्पर्शजन्य संज्ञा...पे... मन-संस्पर्शजन्य संज्ञा; चक्षु-संस्पर्शजन्य चेतना...पे... मन-संस्पर्शजन्य चेतना; रूप-तण्हा (तृष्णा)...पे... धम्म-तण्हा; रूप-वितक्क...पे... धम्म-वितक्क; रूप-विचार...पे... धम्म-विचार" इत्यादी अनुपद-धम्म-विभागाच्या द्वारे देखील सर्वच धम्म-विभागांचा पूर्णपणे त्याग केला, ओकारी केली, निरपेक्ष त्यागाने सोडून दिले. म्हणूनच असे म्हटले आहे - "हे आनंदा, जे काही त्यागले आहे, ओकले आहे, मुक्त केले आहे, प्रहीन केले आहे, सोडून दिले आहे; तथागत त्याचा पुन्हा स्वीकार करतील, हे शक्य नाही" (दी. नि. २.१८३). अशा प्रकारे देखील 'भागांचा त्याग केला' म्हणून ते 'भगवंत' आहेत. अथवा 'भागांचा त्याग केला' म्हणजे सर्वच कुशल-अकुशल, सदोष-निर्दोष, हीन-प्रणीत, कृष्ण-शुक्ल (काळे-पांढरे) प्रतिपक्षात्मक धर्मांचा आर्यमार्ग-ज्ञानाच्या मुखाने त्याग केला, ओकारी केली, निरपेक्षपणे सोडून दिले, प्रहीन केले आणि इतरांनाही तशाच प्रकारे धम्म उपदेशिला. हे देखील म्हटले आहे - "भिक्खूहो, तुम्हांला धम्माचाही त्याग करायचा आहे, मग अधम्माचा तर काय सांगावे! भिक्खूहो, मी तुम्हांला पार होण्यासाठी (तरून जाण्यासाठी) तराफ्यासारखा (नाव) धम्म उपदेशितो, पकडून ठेवण्यासाठी नाही" (म. नि. १.२४०) इत्यादी. अशा प्रकारे देखील 'भागांचा त्याग केला' म्हणून ते 'भगवंत' आहेत.

‘‘Khandhāyatanadhātādi-dhammabhāgā-mahesinā;

Kaṇhasukkā yato vantā, tatopi bhagavā mato’’.

"ज्याअर्थी महर्षींनी (महेसी) स्कंध, आयतन, धातू इत्यादी धम्म-भाग आणि कृष्ण-शुक्ल (धम्म) ओकले (त्यागले) आहेत, त्याअर्थी देखील त्यांना 'भगवंत' मानले जाते."

Tena vuttaṃ –

म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti.

"भागांचे स्वामी (भागवा), भक्तांचे पालन करणारे (भतवा), गुणांचे (भगांचे) सेवन करणारे (भत्तवा), तसेच गुणांचा (भगांचा) आणि भागांचा त्याग करणारे (ओकणारे) असल्यामुळे, त्या जिन (विजेत्या) बुद्ध भगवंतांना 'भगवंत' म्हटले जाते."

Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotīti ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ. Vajirasaṅghātasamānakāyo parehi abhejjasarīrattā. Na hi bhagavato rūpakāye kenaci sakkā antarāyaṃ kātunti. Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalassa suttassa ‘‘eva’’nti nidassanato. Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāppattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ, tañca kho mayāva sutaṃ, na anussutaṃ na paraṃparābhatanti imassatthassa dīpanato. Kālasampattiṃ niddisati bhagavāsaddasannidhāne payuttassa samayasaddassa buddhuppādapaṭimaṇḍitabhāvadīpanato. Buddhuppādaparamā hi kālasampadā. Tenetaṃ vuccati –

धम्मशरीर प्रत्यक्ष करतो, कारण "हे आनंदा, मी जो धम्म आणि विनय उपदेशिला आहे व प्रज्ञप्त केला आहे, तोच माझ्या पश्चात तुमचा शास्ता (गुरू) असेल" या वचनानुसार धम्माचे शास्तेपण सिद्ध होते, म्हणून असे म्हटले आहे. वज्रसंघातासारखी (वज्रासारखी अभेद्य) काया असल्यामुळे इतरांकडून त्यांचे शरीर अभेद्य होते. कारण भगवंतांच्या रूपकायाला कोणीही इजा (अंतराय) पोहचवू शकत नाही. पुढे सांगण्यात येणाऱ्या संपूर्ण सूत्ताच्या "एवं" (अशा प्रकारे) या शब्दाने देशना-संपत्ती दर्शविली जाते. "प्रतिसंभिदा प्राप्त केलेल्या आणि भगवंतांनी पाच स्थानांवर 'एतदग्ग' (सर्वश्रेष्ठ) म्हणून घोषित केलेल्या माझ्यासारख्या महाश्रावकाने हे ऐकले आहे, आणि ते मी स्वतःच ऐकले आहे, केवळ ऐकीव माहिती किंवा परंपरेने आलेले नाही" या अर्थाचे प्रकटीकरण करून श्रावक-संपत्ती दर्शविली जाते. 'भगवंत' या शब्दाच्या सानिध्यात वापरलेल्या 'समय' (काळ) या शब्दाने बुद्धोत्पाद (बुद्धांचा जन्म) या काळाची शोभा दर्शवून काल-संपत्ती दर्शविली जाते. कारण बुद्धोत्पाद हीच सर्वश्रेष्ठ काल-संपत्ती आहे. म्हणूनच असे म्हटले आहे –

‘‘Kappakasāye kaliyuge, buddhuppādo aho mahacchariyaṃ;

Hutāvahamajjhe jātaṃ, samuditamakarandamaravinda’’nti.

"कल्पकषाय आणि कलियुगात बुद्धांचा प्रादुर्भाव होणे हे मोठे आश्चर्य आहे! जणू अग्नीच्या मध्यभागी उमललेले आणि मकरंदाने भरलेले कमळच!"

Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamabhāvadīpanato garugāravādhivacanabhāvato.

'भगवंत' या शब्दाने देशक-संपत्ती (उपदेशकाची श्रेष्ठता) दर्शविली जाते, कारण हा शब्द गुणांनी विशिष्ट अशा सर्वश्रेष्ठ सत्त्वाचे प्रकटीकरण करतो आणि तो आदरयुक्त गौरववाचक शब्द आहे.

Avisesenāti [Pg.40] na visesena, vihārabhāvasāmaññenāti attho. Iriyāpatha…pe… vihāresūti iriyāpathavihāro, dibbavihāro, brahmavihāro, ariyavihāroti etesu catūsu vihāresu. Samaṅgīparidīpananti samaṅgībhāvaparidīpanaṃ. Etanti ‘‘viharatī’’ti etaṃ padaṃ. Tathā hi taṃ ‘‘idhekacco gihīhi saṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.241) iriyāpathavihāre āgataṃ. ‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 160; vibha. 624) ettha dibbavihāre. ‘‘So mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādīsu (dī. ni. 1.556; 3.308; ma. ni. 1.77; 2.309; 3.230) brahmavihāre. ‘‘So kho ahaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃ eva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.387) ariyavihāre.

'अविशेषेण' म्हणजे विशेष नसून, विहारभावाच्या सामान्यतेने असा अर्थ आहे. 'इरियापथ...पे... विहारेसु' म्हणजे इरियापथ-विहार (शारीरिक हालचालींचा विहार), दिव्य-विहार, ब्रह्म-विहार आणि आर्य-विहार या चार विहारांमध्ये. 'समङ्गीपरिदीपनं' म्हणजे समङ्गीभावाचे (युक्त असण्याचे) प्रकटीकरण होय. 'एतं' म्हणजे 'विहरति' (विहार करतात) हे पद होय. कारण, "येथे एखादा गृहस्थांशी संसृष्ट (एकत्र) होऊन, त्यांच्यासोबत आनंदित आणि दुःखी होत विहार करतो" (सं. नि. ४.२४१) इत्यादींमध्ये हे 'इरियापथ-विहारा'च्या संदर्भात आले आहे. "भिक्खूहो, ज्या वेळी भिक्खू कामांपासून अलिप्त होऊन...पे... प्रथम ध्यानाचा लाभ घेऊन विहार करतो" (ध. सं. १६०; विभ. ६२४) येथे हे 'दिव्य-विहारा'च्या संदर्भात आले आहे. "तो मैत्रीयुक्त चित्ताने एका दिशेला व्यापून विहार करतो" (दी. नि. १.५५६; ३.३०८; म. नि. १.७७; २.३०९; ३.२३०) इत्यादींमध्ये हे 'ब्रह्म-विहारा'च्या संदर्भात आले आहे. "हे अग्निवेश्न, मी त्या कथेच्या समाप्तीनंतर त्याच पूर्वीच्या समाधी-निमित्तावर अध्यात्मिक पातळीवरच चित्त स्थिर करतो, शांत करतो, एकाग्र करतो, समाधीत लीन करतो, ज्यायोगे मी नेहमीच विहार करतो" (म. नि. १.३८७) इत्यादींमध्ये हे 'आर्य-विहारा'च्या संदर्भात आले आहे.

Tattha iriyanaṃ vattanaṃ iriyā, kāyappayogo. Tassā pavattanupāyabhāvato ṭhānādi iriyāpatho. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā. Atha vā iriyati pavattati etena attabhāvo kāyakiccaṃ vāti iriyā, tassā pavattiupāyabhāvato iriyā ca so patho cāti iriyāpatho, ṭhānādi eva. So ca atthato gatinivattiādiākārena pavatto catusantatirūpapabandho eva. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā vihāro, iriyāpatho eva vihāro iriyāpathavihāro. Divi bhavo dibbo, tattha bahulappavattiyā brahmapārisajjādidevaloke bhavoti attho. Tattha yo dibbānubhāvo, tadatthāya saṃvattatīti vā dibbo, abhiññābhinīhāravasena mahāgatikattā vā dibbo, dibbo ca so vihāro cāti dibbavihāro, catasso rūpāvacarasamāpattiyo. Āruppasamāpattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Brahmūnaṃ, brahmāno vā vihārā brahmavihārā, catasso appamaññāyo. Ariyānaṃ, ariyā vā vihārā ariyavihārā, cattāri sāmaññaphalāni. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanantiādi yadipi bhagavā ekenapi iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ attabhāvaṃ pavattetuṃ sakkoti, tathāpi upādinnakasarīrassa nāma ayaṃ sabhāvoti dassetuṃ vuttaṃ[Pg.41]. Yasmā vā bhagavā yattha katthaci vasanto vineyyānaṃ dhammaṃ desento, nānāsamāpattīhi ca kālaṃ vītināmento vasatīti sattānaṃ attano ca vividhaṃ hitasukhaṃ harati upaneti uppādeti, tasmā vividhaṃ haratīti evamettha attho veditabbo.

तेथे 'इरिया' म्हणजे शरीराचे वर्तन, कायिक प्रयोग (शारीरिक क्रिया) होय. तिच्या प्रवृत्तीचा (वर्तनाचा) उपाय असल्याने उभे राहणे इत्यादींना 'इरियापथ' म्हणतात. कारण, उभे राहण्यात मग्न असलेला किंवा चालणे इत्यादींपैकी कोणत्याही एका क्रियेत मग्न असलेला मनुष्य शरीराने काहीतरी करतो. अथवा, ज्याच्याद्वारे हा आत्मभाव (शरीर) किंवा कायिक कार्य चालते (प्रवृत्त होते), ती 'इरिया' होय. तिच्या प्रवृत्तीचा उपाय असल्याने ती 'इरिया' आणि तो 'पथ' (मार्ग) मिळून 'इरियापथ' होतो, जो उभे राहणे इत्यादीच आहे. आणि तो अर्थतः गमन (चालणे), निवृत्ती (थांबणे) इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होणारा चार प्रकारच्या संततीचा रूप-प्रबंध (रूपाचा प्रवाह) च आहे. विहार करणे किंवा ज्याच्याद्वारे विहार केला जातो तो 'विहार' होय. इरियापथ हाच विहार म्हणजे 'इरियापथविहार' होय. स्वर्गात (दिवि) उत्पन्न होणारा तो 'दिब्ब' (दिव्य) होय. तेथे प्रामुख्याने प्रवृत्त होत असल्याने ब्रह्मपारिसज्ज इत्यादी देवलोकात उत्पन्न होणारा, असा याचा अर्थ आहे. तेथे जो दिव्य प्रभाव आहे, त्यासाठी जो संवर्तित होतो (उपयोगी पडतो) तो 'दिब्ब' होय; किंवा अभिज्ञांच्या (उच्च ज्ञानाच्या) अभिनिहाराच्या (प्राप्तीच्या) प्रभावाने महान गती असलेला असल्याने तो 'दिब्ब' होय. तो 'दिब्ब' आणि तो 'विहार' मिळून 'दिब्बविहार' (दिव्य विहार) होतो, ज्या चार रूपावचर समापत्ती आहेत. अरूप समापत्तींचाही यातच संग्रह होतो. ब्रह्मांचे किंवा ब्रह्मांसारखे विहार म्हणजे 'ब्रह्मविहार' होय, ज्या चार अप्पमञ्ञा (अप्रमाण अवस्था) आहेत. आर्यांचे किंवा आर्य विहार म्हणजे 'आर्यविहार' होय, जी चार सामञ्ञफले (श्रामण्यफळे) आहेत. कारण, 'तो एका इरियापथाच्या बाधेला...' इत्यादी जे म्हटले आहे, जरी भगवान एकाच इरियापथाने दीर्घकाळपर्यंत आपला आत्मभाव (शरीर) टिकवून ठेवण्यास समर्थ आहेत, तरीही उपादिन्नक शरीराचा (उपादानयुक्त शरीराचा) हाच स्वभाव आहे, हे दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. अथवा, ज्याअर्थी भगवान जेथे कोठे राहत असताना, विनेय जनांना धम्म उपदेशित करत आणि विविध समापत्तींमध्ये काळ व्यतीत करत राहतात, आणि प्राण्यांचे व स्वतःचे विविध हित व सुख हरण करतात (म्हणजे प्राप्त करून देतात, जवळ आणतात, उत्पन्न करतात), म्हणून 'विविध हरण करतात' (vividhaṃ harati) असा येथे अर्थ समजला पाहिजे.

Paccatthike jinātīti jeto. Jeta-saddo hi sota-saddo viya kattusādhanopi atthīti. Rañño vā paccatthikānaṃ jitakāle jātattā jeto. Rañño hi attano jayaṃ tattha āropetvā jitavāti jetoti kumāro vutto. Maṅgalakāmatāya vā jetotissa nāmaṃ kataṃ, tasmā ‘‘jeyyo’’ti etasmiṃ atthe ‘‘jeto’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tassa jetassa rājakumārassa. Vanetiādito paṭṭhāyeva taṃ tassa santakanti dassetuṃ ‘‘taṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Sabbakāmasamiddhitāya vigatamalamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ upaṭṭhapito anāthānaṃ piṇḍo etassa atthīti anāthapiṇḍiko, tassa anāthapiṇḍikassa. Yadi jetavanaṃ, kathaṃ anāthapiṇḍikassa ārāmoti āha ‘‘anāthapiṇḍikenā’’tiādi. Pañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā āramanti ettha pabbajitāti ārāmo, tasmiṃ ārāme. Yadipi so bhūmibhāgo koṭisantharena mahāseṭṭhinā kīto, rukkhā pana jetena na vikkītāti taṃ ‘‘jetavana’’nti vattabbataṃ labhatīti vadanti. Ubhinnampi vā tattha pariccāgavisesakittanatthaṃ ubhayavacanaṃ, jetenapi hi bhūmibhāgavikkayena laddhadhanaṃ tattha dvārakoṭṭhakakaraṇavasena viniyuttaṃ. Sāvatthijetavanānaṃ bhūmibhāgavasena bhinnattā vuttaṃ ‘‘na hi sakkā ubhayattha ekaṃ samayaṃ viharitu’’nti.

शत्रूंना जिंकतो म्हणून तो 'जेत' होय. कारण 'जेत' हा शब्द 'सोत' (श्रोता) शब्दाप्रमाणे कर्तृसाधन (कर्त्याचा वाचक) देखील आहे. किंवा राजाच्या शत्रूंवर विजय मिळवण्याच्या वेळी जन्मल्यामुळे तो 'जेत' होय. कारण राजाने आपला विजय त्याच्यावर आरोपित करून, 'हा विजयी आहे' म्हणून त्या राजकुमाराला 'जेत' म्हटले. किंवा मंगल कामनेमुळे त्याचे नाव 'जेत' ठेवले गेले, म्हणून 'जेय्य' (जिंकण्यायोग्य किंवा विजयी) या अर्थी 'जेत' असे म्हटले आहे, असे समजावे. त्या जेत राजकुमाराचे. 'वन' इत्यादी शब्दांपासूनच ते (वन) त्याच्या मालकीचे होते हे दर्शवण्यासाठी 'त हि' (कारण ते...) इत्यादी म्हटले आहे. सर्व कामनांनी समृद्ध असल्यामुळे, मळ आणि मत्सर (लोभ) दूर झाल्यामुळे आणि करुणा इत्यादी गुणांनी युक्त असल्यामुळे, ज्याने अनाथ लोकांसाठी नेहमी अन्न (पिंड) तयार ठेवले आहे, तो 'अनाथपिंडिक' होय; त्या अनाथपिंडिकाचा. जर ते जेतवन आहे, तर मग ते 'अनाथपिंडिकाचा आराम' कसे? म्हणून 'अनाथपिंडिकेन' (अनाथपिंडिकाद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. पाच प्रकारच्या सेनासन-अंगांच्या समृद्धीमुळे जेथे प्रव्रजित (भिक्खू) रममाण होतात, तो 'आराम' होय; त्या आरामात. जरी तो भूभाग महाश्रेष्ठीने कोटी (सुवर्णमुद्रा) पसरवून विकत घेतला होता, तरी झाडे जेत राजकुमाराने विकली नव्हती, म्हणून त्याला 'जेतवन' म्हणणे योग्य ठरते, असे म्हणतात. किंवा दोघांच्याही तेथील विशेष त्यागाचे कीर्तन करण्यासाठी दोन्ही शब्दांचा वापर केला आहे; कारण जेत राजकुमाराने देखील भूभागाच्या विक्रीतून मिळालेले धन तेथे प्रवेशद्वार (द्वारकोठक) बांधण्यासाठी खर्च केले होते. सावत्थी आणि जेतवन यांच्या भूभागाच्या दृष्टीने भिन्नता असल्यामुळे 'एकाच वेळी दोन्ही ठिकाणी विहार करणे शक्य नाही' असे म्हटले आहे.

Apākaṭāti sakko suyāmotiādinā anabhiññātā. Abhiññātānampi aññatarasaddo dissateva ekasadisāyattattāti dassetuṃ ‘‘abhijānāti no’’tiādi vuttaṃ. Ahunā idāneva. Sādhāraṇavacanaṃ dibbataṃ antonītaṃ katvā. Devo eva devatā purisepi vattanato. Tenevāha ‘‘imasmiṃ panatthe’’tiādi. Nanu ca rūpāvacarasattānaṃ purisindriyaṃ natthi, yena te purisāti vucceyyuṃ? Yadipi purisindriyaṃ natthi, purisasaṇṭhānassa pana purisavesassa ca vasena purisapuggalātveva vuccanti purisapakatibhāvato.

'अपाकट' (अप्रकाशित/अपरिचित) म्हणजे सक्क (शक्र), सुयाम इत्यादी नावांनी न ओळखले गेलेले. सुप्रसिद्ध असलेल्यांसाठी देखील 'अञ्ञतर' (कोणतातरी एक) हा शब्द समानतेच्या संबंधामुळे वापरलेला दिसतोच, हे दर्शवण्यासाठी 'अभिजानाति नो' (आम्हाला माहीत आहे का) इत्यादी म्हटले आहे. 'अहुना' म्हणजे आत्ताच, याच वेळी. साधारण वचनात 'दिव्यत्व' अंतर्भूत करून. देव हाच 'देवता' होय, कारण हा शब्द पुरुषासाठी देखील वापरला जातो. म्हणूनच 'या अर्थी तर...' इत्यादी म्हटले आहे. पण रूपावचर प्राण्यांना 'पुरिसिन्द्रिय' (पुरुषत्व दर्शवणारे इंद्रिय) नसते, मग त्यांना 'पुरुष' कसे म्हटले जाईल? जरी त्यांना पुरिसिन्द्रिय नसले, तरी पुरुषाच्या आकृतीमुळे (संस्थान) आणि पुरुषाच्या वेषामुळे, पुरुषाच्या स्वाभाविक स्वरूपामुळे त्यांना 'पुरुष पुद्गल' असेच म्हटले जाते.

Abhikkantāti [Pg.42] atikkantā, vigatāti atthoti āha ‘‘khaye dissatī’’ti. Teneva hi ‘‘nikkhanto paṭhamo yāmo’’ti upari vuttaṃ. Abhikkantataroti ativiya kantataro. Tādiso ca sundaro bhaddako nāma hotīti āha ‘‘sundare dissatī’’ti. Koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko katamo? Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. Yasasāti iminā edisena parivārena paricchadena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamaniyena abhirūpena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbāpi disā pabhāsento cando viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti gāthāya attho. Abhirūpeti uḷārarūpe sampannarūpe.

'अभिक्कन्त' म्हणजे ओलांडून गेलेली, निघून गेलेली, असा अर्थ असल्याने 'क्षय (समाप्ती) अर्थी दिसतो' असे म्हटले आहे. म्हणूनच पुढे 'पहिला प्रहर निघून गेला' (निक्खन्तो पठमो यामो) असे म्हटले आहे. 'अभिक्कन्ततर' म्हणजे अत्यंत प्रियकर (अतिशय सुंदर). आणि तसा तो सुंदर व कल्याणकारी असतो, म्हणून 'सुंदर अर्थी दिसतो' असे म्हटले आहे. 'को' म्हणजे देव, नाग, यक्ष, गंधर्व इत्यादींमध्ये कोण, कोणता? 'मे' म्हणजे माझे. 'पादानि' म्हणजे पायांना (चरणांना). 'इद्धिया' म्हणजे या अशा प्रकारच्या देव-इद्धीने (दिव्य शक्तीने). 'यससा' म्हणजे या अशा परिवाराने आणि परिच्छदाने (वैभवाने). 'जलन्ति' म्हणजे प्रज्वलित होणारा, प्रकाशमान होणारा. 'अभिक्कन्तेन' म्हणजे अत्यंत प्रिय, कमनीय आणि देखण्या (अभिरूप). 'वण्णेन' म्हणजे शरीराच्या वर्णाने, शरीराच्या कांतीने. 'सब्बा ओभासयं दिसा' म्हणजे सर्व दिशांना प्रकाशित करत, चंद्राप्रमाणे आणि सूर्याप्रमाणे एकच प्रकाश, एकच आलोक पसरवत, असा या गाथेचा अर्थ आहे. 'अभिरूप' म्हणजे उदार रूप असलेले, संपन्न रूप असलेले.

Kañcanasannibhattacatā suvaṇṇavaṇṇaggahaṇena gahitāti adhippāyenāha ‘‘chaviya’’nti. Chavigatā pana vaṇṇadhātu eva ‘‘suvaṇṇavaṇṇo’’ti ettha vaṇṇaggahaṇena gahitāti apare. Vaṇṇanaṃ kittiyā ugghosananti vaṇṇo, thuti. Vaṇṇīyati asaṅkarato vavatthapīyatīti vaṇṇo, kulavaggo. Vaṇṇīyati phalaṃ etena yathāsabhāvato vibhāvīyatīti vaṇṇo, kāraṇaṃ. Vaṇṇanaṃ dīgharassādivasena saṇṭhahananti vaṇṇo, saṇṭhānaṃ. Vaṇṇīyati aṇumahantādivasena pamīyatīti vaṇṇo, pamāṇaṃ. Vaṇṇeti vikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti vaṇṇo, rūpāyatanaṃ. Evaṃ tena tena pavattinimittena vaṇṇasaddassa tasmiṃ tasmiṃ atthe pavatti veditabbā. Iddhiṃ māpetvāti vatthālaṅkārakāyādīhi obhāsamuñcanādivasena dibbaṃ iddhānubhāvaṃ nimminitvā. Kāmāvacarā anabhisaṅkhatenapi āgantuṃ sakkonti oḷārikarūpattā. Tathā hi te kabaḷīkārabhakkhā. Rūpāvacarā na sakkonti tato sukhumatararūpattā. Tenāha ‘‘tesaṃ hī’’tiādi. Tattha ‘‘atisukhumo’’ti mūlapaṭisandhirūpaṃ sandhāya vadati. Na tena iriyāpathakappanaṃ hotīti etena brahmalokepi brahmāno yebhuyyena nimmitarūpeneva pavattantīti dasseti. Itarañhi ativiya sukhumaṃ rūpaṃ kevalaṃ cittuppādassa nissayādhiṭṭhānabhūtaṃ saṇṭhānavantaṃ hutvā tiṭṭhati.

कांचनासारखी (सोन्यासारखी) त्वचा असल्यामुळे 'सुवर्णवर्ण' (सोन्याचा रंग) या अर्थाने 'छवि' (त्वचा) असे म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. तर इतर काही जण म्हणतात की, त्वचेचा जो वर्णधातू (रंग) आहे, तोच येथे 'सुवर्णवर्ण' या शब्दाने घेतला आहे. कीर्तीची घोषणा करणे म्हणजे 'वर्ण' (स्तुती) होय. ज्याचे संकर न करता वर्गीकरण केले जाते तो 'वर्ण' (कुळ किंवा वर्ग) होय. ज्याच्याद्वारे फळ त्याच्या स्वभावानुसार स्पष्ट केले जाते ते 'वर्ण' (कारण) होय. दीर्घ, र्‍हस्व इत्यादींच्या स्वरूपात आकार घेणे म्हणजे 'वर्ण' (संस्थान/आकार) होय. लहान-मोठे इत्यादींच्या स्वरूपात मोजले जाणे म्हणजे 'वर्ण' (प्रमाण) होय. जो विकार प्राप्त होऊन मनातील भाव प्रकट करतो तो 'वर्ण' (रूपायतन) होय. अशा प्रकारे, त्या त्या प्रवृत्तीच्या निमित्ताने 'वर्ण' या शब्दाची त्या त्या अर्थातील प्रवृत्ती समजून घ्यावी. 'इद्धिं मापेत्वा' (ऋद्धी निर्माण करून) म्हणजे वस्त्र, अलंकार, शरीर इत्यादींद्वारे प्रकाश सोडणे इत्यादी रूपाने दिव्य ऋद्धीचा प्रभाव निर्माण करून. कामावचर देव हे स्थूल रूप असल्यामुळे कोणत्याही विशेष अभिसंस्काराशिवाय देखील येऊ शकतात. कारण ते कबाळीकार आहार (कवळ आहार) घेणारे असतात. रूपावचर देव त्यापेक्षा अत्यंत सूक्ष्म रूप असल्यामुळे तसे करू शकत नाहीत. म्हणूनच 'तेसं ही' (त्यांच्यासाठी) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अतिसुखुमो' (अतिसूक्ष्म) हे मूळ प्रतिसंधी रूपाला उद्देशून म्हटले आहे. त्याने इरियापथ (हालचाल/चर्या) कल्पित होत नाही, यावरून हे दर्शविले जाते की ब्रह्मलोकात देखील बहुतेक ब्रह्मा हे केवळ निर्मित रूपानेच वावरतात. कारण इतर अत्यंत सूक्ष्म रूप हे केवळ चित्तोत्पादाचे आश्रयस्थान बनून आकार धारण करून राहते.

Anavasesattaṃ sakalatā. Yebhuyyatā bahulabhāvo. Abyāmissatā vijātiyena asaṅkaro. Sukhena hi avokiṇṇatā tattha adhippetā[Pg.43]. Anatirekatā taṃparamatā visesābhāvo. Kevalakappanti kevalaṃ daḷhaṃ katvāti attho. Saṅghabhedāyāti saṅghe vivādāya, vivāduppādāyāti attho. Kevalaṃ vuccati nibbānaṃ sabbasaṅkhatavivittattā, etassa taṃ atthīti kevalī, sacchikatanirodho khīṇāsavo. Tenāha ‘‘visaṃyogo attho’’ti.

'अनवसेसत्तं' (पूर्णता) म्हणजे संपूर्णता. 'येभुय्यता' म्हणजे बहुलता (बहुतांश असणे). 'अब्यामिस्सता' म्हणजे विजातीय घटकांशी संकर न होणे. कारण तेथे सुखाने युक्त असणे (दुःखाचा संकर नसणे) अभिप्रेत आहे. 'अनतिरेकता' म्हणजे त्याहून अधिक नसणे, विशेष नसणे. 'केवलकप्पं' म्हणजे केवळ दृढ करून, असा अर्थ आहे. 'संघभेदाय' म्हणजे संघात विवादासाठी, विवाद उत्पन्न करण्यासाठी, असा अर्थ आहे. सर्व संस्कृत (संस्कारित) गोष्टींपासून विलग असल्यामुळे निर्वाणाला 'केवलं' म्हटले जाते, आणि ज्याला ते प्राप्त झाले आहे तो 'केवली' (ज्याने निरोधाचा साक्षात्कार केला आहे असा क्षीणासव/अर्हत) होय. म्हणूनच 'विसंयोगो अत्थो' (विसंयोग हा अर्थ आहे) असे म्हटले आहे.

Kappasaddo panāyaṃ saupasaggo anupasaggo cāti adhippāyena okappaniyapade labbhamānaṃ kappasaddamattaṃ dasseti, aññathā kappapadaṃ anidassanameva siyā. Samaṇakappehīti vinayasiddhehi samaṇavohārehi. Niccakappanti niccakālaṃ. Paññattīti nāmaṃ. Nāmañhetaṃ tassa āyasmato, yadidaṃ kappoti. Kappitakesamassūti kattarikāya cheditakesamassu. Dvaṅgulakappoti majjhanhikavelāya vītikkantāya dvaṅgulatāvikappo. Lesoti apadeso. Anavasesaṃ pharituṃ samatthassapi obhāsassa kenacipi kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā, ayaṃ pana sabbasova pharatīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahitoti āha ‘‘anavasesaṃ samantato’’ti. Īsaṃ asamattaṃ, kevalaṃ vā kevalakappaṃ. Bhagavato ābhāya anobhāsitameva hi padesaṃ devatā attano pabhāya obhāsenti. Na hi bhagavato pabhā kāyaci pabhāya abhibhuyyati, sūriyādīnampi pabhaṃ sā abhibhuyya tiṭṭhatīti.

हा 'कप्प' (कल्प) शब्द उपसर्गसहित आणि उपसर्गरहित आहे, या अभिप्रायाने 'ओकप्पनीय' या पदात आढळणारा केवळ 'कप्प' शब्द दर्शवतो, अन्यथा 'कप्प' हे पद अदृश्यच राहिले असते. 'समणकप्पेहि' म्हणजे विनयाने सिद्ध झालेल्या श्रमण-व्यवहारांद्वारे. 'निच्चकप्पं' म्हणजे नित्यकाळ. 'पञ्ञत्ति' म्हणजे नाव. त्या आयुष्यमानाचे हे नाव आहे, जे 'कप्प' असे आहे. 'कप्पितेकेसमस्सु' म्हणजे कात्रीने कापलेले केस आणि दाढी. 'द्वङ्गुलकप्पो' म्हणजे माध्यान्हाची वेळ टळल्यावर दोन बोटे वाढण्याची मर्यादा. 'लेसो' म्हणजे निमित्त किंवा बहाणा. संपूर्णपणे पसरण्यास समर्थ असलेल्या प्रकाशाचे देखील काही कारणाने एका भागात पसरणे घडू शकते, परंतु हा प्रकाश सर्व बाजूंनी पसरतो हे दर्शवण्यासाठी सर्व अर्थांनी युक्त असलेला 'कप्प' शब्द घेतला आहे, म्हणून 'अनवसेसं समन्ततो' (पूर्णपणे सर्व बाजूंनी) असे म्हटले आहे. 'ईसं' म्हणजे थोडे अपूर्ण, किंवा 'केवलं' म्हणजे संपूर्ण. भगवंतांच्या प्रभेने जो प्रदेश प्रकाशित झालेला नसतो, तोच प्रदेश देवता आपल्या प्रभेने प्रकाशित करतात. कारण भगवंतांची प्रभा इतर कोणत्याही प्रभेने झाकोळली जात नाही, ती सूर्य इत्यादींच्या प्रकाशाला देखील झाकोळून टाकते.

Yena vā kāraṇenāti hetumhi idaṃ karaṇavacanaṃ. Hetuattho hi kiriyāya kāraṇaṃ, na karaṇaṃ viya kiriyattho, tasmā nānappakāra-guṇavisesādhigamanatthā idha upasaṅkamanakiriyāti ‘‘annena vasati, vijjāya vasatī’’tiādīsu viya hetuatthameva taṃ karaṇavacanaṃ yuttaṃ na karaṇatthaṃ tassa ayujjamānattāti vuttaṃ ‘‘yena vā kāraṇenā’’tiādi. Bhagavato satatappavattaniratisaya-sāduvipulamatarasa-saddhammaphalatāya sāduphalaniccaphalitamahārukkhena bhagavā upamito. Sāduphalūpabhogādhippāyaggahaṇeneva hi mahākāruṇikassa sāduphalatā gahitāti. Upasaṅkamīti upasaṅkantā. Sampattakāmatāya hi kiñci ṭhānaṃ gacchanto [Pg.44] taṃtaṃpadesātikkamanena upasaṅkami, upasaṅkantoti vattabbataṃ labhati. Tenāha ‘‘gatāti vuttaṃ hotī’’ti, upagatāti attho. Upasaṅkamitvāti pubbakālakiriyāniddesoti āha ‘‘upasaṅkamanapariyosānadīpana’’nti. Tatoti yaṃ ṭhānaṃ pattā ‘‘upasaṅkamī’’ti vuttā, tato upagataṭṭhānato.

'येन वा कारणेन' (ज्या कारणाने) यामध्ये हे करणविभक्तीचे रूप हेतूच्या अर्थात आहे. कारण हेतूचा अर्थ हा क्रियेचे कारण असतो, करणासारखा क्रियेचा अर्थ नसतो. म्हणून विविध प्रकारच्या विशेष गुणांच्या प्राप्तीसाठी येथे 'जवळ जाण्याची क्रिया' आहे, जसे 'अन्नेन वसति' (अन्नामुळे राहतो), 'विज्जाय वसति' (विद्येमुळे राहतो) इत्यादींमध्ये हेतूच्या अर्थातच ती करणविभक्ती योग्य आहे, करणाच्या अर्थात ती अयोग्य असल्यामुळे 'येन वा कारणेन' इत्यादी म्हटले आहे. भगवंतांच्या सतत प्रवृत्त होणाऱ्या, अत्यंत मधुर, व विपुल आणि अमृततुल्य सद्धर्मरूपी फळामुळे भगवंतांची तुलना मधुर फळांनी नेहमी बहरलेल्या एका महावृक्षाशी केली आहे. मधुर फळांचा उपभोग घेण्याच्या इच्छेनेच महाकारुणिक भगवंतांची मधुरफळता ग्रहण केली आहे. 'उपसङ्कमि' म्हणजे जवळ गेले. इच्छित स्थळी जाण्याची इच्छा असल्यामुळे एखाद्या ठिकाणी जाताना त्या त्या प्रदेशांचे उल्लंघन करून जवळ गेले, 'जवळ गेले' असे म्हणणे योग्य ठरते. म्हणूनच 'गता' (गेले) असे म्हटले आहे, म्हणजेच 'उपगता' (जवळ गेले) असा अर्थ आहे. 'उपसङ्कमित्वा' (जवळ जाऊन) हा पूर्वकाळवाचक क्रियेचा निर्देश आहे, म्हणून 'उपसङ्कमनपरियोसानदीपनं' (जवळ जाण्याच्या क्रियेची समाप्ती दर्शवणारे) असे म्हटले आहे. 'ततो' म्हणजे ज्या ठिकाणी पोहोचले त्याला 'उपसङ्कमि' म्हटले आहे, त्या पोहोचलेल्या ठिकाणाहून.

Gatinivattiatthato sāmaññato āsanampi ṭhānaggahaṇena gayhatīti vuttaṃ ‘‘āsanakusalatāya ekamantaṃ tiṭṭhantī’’ti. Nisinnāpi hi gamanato nivattā nāma honti ṭhatvā nisīditabbattā, yathāvuttaṭṭhānādayopi āsaneneva saṅgahitāti. Atidūraaccāsannapaṭikkhepena nātidūranaccāsannaṃ nāma gahitaṃ. Taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthasaṅghaṭṭanena daṭṭhabbaṃ. Gīvaṃ pasāretvāti gīvaṃ parivattanavasena pasāretvā.

गमनाच्या निवृत्तीच्या अर्थाने सामान्यतः 'ठाण' (स्थान) या शब्दाने आसन देखील घेतले जाते, म्हणूनच 'आसनकुशलतेमुळे एका बाजूला उभे राहतात' असे म्हटले आहे. कारण बसलेले लोक देखील गमनापासून निवृत्त झालेलेच असतात, कारण उभे राहूनच बसावे लागते; अशा प्रकारे वर सांगितलेले स्थान इत्यादी देखील आसनातच समाविष्ट होतात. अतिशय दूर आणि अतिशय जवळ असण्याचा निषेध करून 'नातिदूरं नाच्चासन्नं' (फार दूर नाही आणि फार जवळ नाही) असे ग्रहण केले आहे. ते किमान दोन्ही व्यक्तींनी हात पसरल्यास एकमेकांना स्पर्श होईल एवढ्या अंतरावरून समजून घ्यावे. 'गीवं पसारेत्वा' म्हणजे मान वळवून पुढे करून.

Kāmaṃ ‘‘katha’’nti ayamākārapucchā, taraṇākāro idha pucchito. So pana taraṇākāro atthato kāraṇamevāti āha ‘‘kathaṃ nūti kāraṇapucchā’’ti? Pākaṭo abhisambodhiyaṃ mahāpathavīkampanādianekacchariyapātubhāvādinā.

जरी 'कथं' (कसे) हा प्रकार विचारणारा प्रश्न असला, तरी येथे पार पडण्याचा (तरून जाण्याचा) प्रकार विचारला आहे. परंतु तो पार पडण्याचा प्रकार अर्थाच्या दृष्टीने कारणच आहे, म्हणून 'कथं नु' हा कारणाचा प्रश्न आहे असे म्हटले आहे. महाबोधीच्या वेळी पृथ्वीकंप इत्यादी अनेक आश्चर्यकारक घटना प्रकट झाल्यामुळे तो प्रकट झाला.

Marisanaṭṭhena pāpānaṃ rogādianatthānaṃ abhibhavanaṭṭhena māriso, dukkharahito. Tenāha ‘‘niddukkhāti vuttaṃ hotī’’ti. Nirayapakkhe piyālapanavacanavasena upacāravacanañcetaṃ yathā ‘‘devānaṃ piyā’’ti. Tenevāha ‘‘yadi eva’’ntiādi. Saṅkunā saṅkūti matthakato samakoṭṭitena yāva hadayapadesā nibbijjhitvā otiṇṇena saṅkunā pādatalato samakoṭṭito saṅku nibbijjhitvā ārohanto hadaye hadayassa padese samāgaccheyya, atha nesaṃ saṅkūnaṃ samāgamasamakāle naṃ yathātikkantasaṅkukaraṇakālaṃ jāneyyāsi. Kiñci nimittaṃ upādāya kismiñci atthe pavattassa saddassa tannimittarahite pavatti ruḷhī nāma gamanakiriyārahite sāsanādimati paṭipiṇḍe yathā gosaddassa.

पापांचे सहन करणे या अर्थाने आणि रोग इत्यादी अनर्थांचा पराभव करणे या अर्थाने 'मारिस' म्हणजे दुःखरहित होय. म्हणूनच 'निद्दुक्खा' (दुःखरहित) असे म्हटले आहे. नरकाच्या संदर्भात हे प्रिय भाषणाच्या रूपाने उपचाराचे (लाक्षणिक) वचन आहे, जसे 'देवानाम प्रिय' (देवांचे लाडके) असे म्हटले जाते. म्हणूनच 'यदि एवं' (जर असे असेल तर) इत्यादी म्हटले आहे. 'शंकूने शंकू' म्हणजे डोक्यावरून ठोकलेला आणि हृदयापर्यंत भेदून खाली गेलेला शंकू आणि पायाच्या तळव्याकडून ठोकलेला शंकू भेदून वर येताना हृदयात किंवा हृदयाच्या भागात एकमेकांना मिळतील, तर त्या शंकूंच्या मीलनाच्या वेळी, पूर्वीच्या शंकू ठोकण्याच्या काळाविषयी तुला समजेल काय? एखाद्या निमित्ताला धरून विशिष्ट अर्थात प्रवृत्त होणाऱ्या शब्दाची, त्या निमित्ताशिवाय प्रवृत्ती होणे याला 'रूढी' म्हणतात; जसे गमनक्रिया नसलेल्या, शासन इत्यादींनी युक्त असलेल्या पिंडासाठी 'गो' (गाय) हा शब्द वापरला जातो.

Oghamatarīti yesaṃ oghānaṃ taraṇaṃ pucchitaṃ, te gaṇanaparicchedato sarūpato ca dassetuṃ ‘‘cattāro’’tiādi vuttaṃ. Kasmā panettha cattāro [Pg.45] eva oghā vuttā, te ca kāmādayo evāti? Na codetabbametaṃ, yasmā dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā bhagavatā sabbaṃ ñeyyaṃ yāthāvato abhisambujjhitvā ettakāva oghā desitā, ime eva ca desitāti. Vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā, ohananti heṭṭhā katvā hananti gāmenti, tathābhūtā satte adho gāmenti nāma. Ayañca attho ‘‘sabbopi cesā’’tiādinā parato aṭṭhakathāyameva āgamissati. Kāmanaṭṭhena kāmo, kāmo ca so yathāvuttenatthena ogho cāti, kāmesu oghoti vā kāmogho. Bhavogho nāma bhavarāgoti dassetuṃ ‘‘rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti cā’’ti vuttaṃ. Sumaṅgalavilāsinīādīsu (dī. ni. aṭṭha. 3.312) pana ‘‘sassatadiṭṭhisahagatarāgo cā’’ti vuttaṃ. Tattha paṭhamo upapattibhavesu rāgo, dutiyo kammabhave. Bhavadiṭṭhivinimuttassa diṭṭhigatassa abhāvato. ‘‘Dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo diṭṭhogho’’ti vuttaṃ, catusaccantogadhattā sabbassa ñeyyassa ‘‘catūsu saccesu aññāṇaṃ avijjogho’’ti āha.

"ओघमतरि" (मी ओघ पार केला) असे जे म्हटले आहे, त्यामध्ये ज्या ओघांचे पार करणे विचारले आहे, त्यांना संख्या आणि स्वरूपाच्या दृष्टीने दर्शवण्यासाठी "चत्तारो" (चार) इत्यादी म्हटले आहे. येथे चारच ओघ का सांगितले आहेत आणि ते कामादी (काम इत्यादी) च का आहेत? असा आक्षेप घेऊ नये, कारण धर्मांच्या स्वभाव आणि विशेषांचे ज्ञाते असलेल्या भगवंतांनी सर्व ज्ञेय गोष्टींचे यथार्थ आकलन करून एवढेच ओघ उपदेशिले आहेत आणि हेच उपदेशिले आहेत. संसारामध्ये जे बुडवतात (ओहनन्ति - ओसीदापेन्ति) ते 'ओघ' होत. 'ओहनन्ति' म्हणजे खाली करून मारतात किंवा नेतात, अशा प्रकारे प्राण्यांना खाली (अधोगतीला) नेतात. आणि हा अर्थ "सब्बोपि चेसो" इत्यादीद्वारे पुढे अट्ठकथेमध्येच येईल. इच्छिण्याच्या अर्थाने 'काम' आणि तो वर सांगितलेल्या अर्थाने 'ओघ' देखील आहे, म्हणून 'कामेसु ओघो' (कामातील ओघ) किंवा 'कामोघ' (कामोघ). 'भवोघ' म्हणजे 'भवरोग' (भवाविषयीचा राग/आसक्ती) हे दर्शवण्यासाठी "रूप आणि अरूप भवांमध्ये छंदराग आणि ध्याननिकन्ति (ध्यानाची आसक्ती)" असे म्हटले आहे. सुमंगलविलासिनी इत्यादींमध्ये (दी. नि. अट्ठ. ३.३१२) मात्र "शाश्वतदृष्टीसहगत राग" असे म्हटले आहे. त्यात पहिला (राग) उपपत्ती भवांमध्ये (उत्पत्तीच्या भवांमध्ये) राग आहे, आणि दुसरा कम्मभवामध्ये (कर्मभवामध्ये) आहे. भवदृष्टीपासून मुक्त अशा दृष्टीचा अभाव असल्यामुळे. "बासष्ट दृष्टी म्हणजे दिट्ठिओघ (दृष्टीओघ)" असे म्हटले आहे. चार आर्या सत्यांमध्ये समाविष्ट असलेल्या सर्व ज्ञेय गोष्टींच्या संदर्भात "चार सत्यांविषयीचे अज्ञान म्हणजे अविज्जाओघ (अविद्याओघ)" असे म्हटले आहे।

Idāni tesaṃ oghasaṅkhātānaṃ pāpadhammānaṃ uppattiṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ, pavattiṭṭhānaṃ pana kāmaguṇādayo dassitā eva. ‘‘Pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo kāmogho’’ti ettha bhavoghaṃ ṭhapetvā sabbo lobho kāmoghoti yuttaṃ siyā. Sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavadiṭṭhisampayuttattā bhavoghoti aṭṭhakathāsu vutto, bhavogho pana diṭṭhigatavippayuttesu eva uppajjatīti pāḷiyaṃ vutto. Tenevāha – ‘‘bhavogho catūsu diṭṭhivippayuttalobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti. Tasmā diṭṭhisahagatalobhopi kāmoghoti yuttaṃ siyā. Diṭṭhadhammikasamparāyikadukkhānañhi kāraṇabhūtā kāmāsavādayopi dvidhā vuttā, āsavā eva ca oghā. Kāmāsavaniddese ca kāmesūti kāmarāgadiṭṭhirāgādīnaṃ ārammaṇabhūtesu tebhūmakesu vatthukāmesūti attho sambhavati. Tattha hi uppajjamānā sāyaṃ taṇhā sabbāpi na kāmacchandādināmaṃ na labhatīti.

आता त्या ओघ नावाच्या पापधर्मांचे (अकुशल धर्मांचे) उत्पत्तीचे स्थान दर्शवण्यासाठी "तत्थ" (तेथे) इत्यादी म्हटले आहे, प्रवृत्तीचे स्थान तर कामगुण इत्यादी दर्शवलेच आहे. "पाच कामगुणांमधील छंदराग हा कामोघ आहे" येथे भवोघाला वगळून सर्व लोभ हा कामोघ आहे, असे म्हणणे योग्य ठरेल. शाश्वतदृष्टीसहगत राग हा भवदृष्टीशी संप्रयुक्त असल्यामुळे भवोघ आहे, असे अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे, परंतु भवोघ हा दृष्टीगत-विप्रयुक्त (दृष्टीरहित) चित्तांमध्येच उत्पन्न होतो, असे पाळीमध्ये म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "भवोघ हा चार दृष्टीविप्रयुक्त लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतो." म्हणून दृष्टीसहगत लोभ देखील कामोघ आहे, असे म्हणणे योग्य ठरेल. कारण ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) दुःखांचे कारण असणारे कामासव इत्यादी देखील दोन प्रकारे सांगितले आहेत, आणि आसव हेच ओघ आहेत. काम आसवाच्या निर्देशात 'कामेसु' (कामांमध्ये) म्हणजे कामराग, दृष्टीराग इत्यादींचे आलंबन असणाऱ्या तिन्ही भूमींमधील वस्तूंमध्ये (वत्थुकाम) असा अर्थ संभवतो. कारण तेथे उत्पन्न होणारी ती सर्व तृष्णा 'कामच्छंद' इत्यादी नाव मिळवत नाही असे नाही।

Yadi pana pañcakāmaguṇiko ca rāgo kāmoghoti vuttoti katvā brahmānaṃ vimānādīsu rāgassa diṭṭhirāgassa ca kāmoghabhāvo paṭisedhitabbo siyā, evaṃ sati kāmoghabhavoghavinimuttena nāma lobhena bhavitabbaṃ[Pg.46]. So yadā diṭṭhigatavippayuttesu uppajjati, tadā tena sampayutto avijjogho oghavippayuttoti domanassavicikicchuddhaccasampayuttassa viya tassapi oghavippayuttatā vattabbā siyā ‘‘catūsupi diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppanno moho siyā oghasampayutto siyā oghavippayutto’’ti. ‘‘Kāmogho aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjatī’’ti, ‘‘kāmoghaṃ paṭicca diṭṭhogho avijjogho’’ti ca vacanato diṭṭhisahagato kāmogho na hotīti na sakkā vattuṃ. Tathā hettha ‘‘rūpārūpabhavesu chandarāgo jhānanikanti ca bhavogho nāmāti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ sassatadiṭṭhisahagato rāgo’’ti.

पण जर पाच कामगुणांविषयीचा राग हाच कामोघ आहे असे मानले, तर ब्रह्मांच्या विमानांमधील रागाचा आणि दृष्टीरागाचा कामोघभाव प्रतिषेधिला (नाकारला) पाहिजे. असे झाल्यास, कामोघ आणि भवोघापासून मुक्त असा लोभ असावा लागेल. तो जेव्हा दृष्टीगत-विप्रयुक्त चित्तांमध्ये उत्पन्न होतो, तेव्हा त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेला अविद्याओघ हा ओघविप्रयुक्त आहे, असे म्हणावे लागेल; जसे की दौर्मनस्य (द्वेष), विचिकित्सा आणि उद्धच्च (औद्धत्य) यांच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या मोहाची ओघविप्रयुक्तता सांगावी लागेल की – "चारही दृष्टीगत-विप्रयुक्त लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न झालेला मोह कदाचित ओघसंप्रयुक्त असेल किंवा कदाचित ओघविप्रयुक्त असेल." "कामोघ हा आठ लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतो" आणि "कामोघावर अवलंबून दृष्टीओघ व अविद्याओघ उत्पन्न होतात" या वचनांमुळे दृष्टीसहगत कामोघ नसतो, असे म्हणता येत नाही. कारण येथे "रूप आणि अरूप भवांमध्ये छंदराग आणि ध्याननिकन्ति (ध्यानाची आसक्ती) हा भवोघ आहे" एवढेच म्हटले आहे, "शाश्वतदृष्टीसहगत राग" असे म्हटलेले नाही।

Adhogamanaṭṭhenāti heṭṭhāpavattanaṭṭhena. Heṭṭhāpavattanañcettha na kevalaṃ apāyagamaniyabhāvena, atha kho saṃsāratarakāvarodhanenapīti dassetuṃ ‘‘uparibhavañcā’’tiādi vuttaṃ. Kāmaṃ nibbānaṃ arūpibhāvā adesaṃ, na tassa ṭhānavasena uparigahaṇaṃ, sabbasaṅkhatavinissaṭattā pana sabbassapi bhavassa uparīti vattabbataṃ arahatīti katvā vuttaṃ ‘‘uparibhavaṃ nibbāna’’nti. ‘‘Mahāudakogho’’tiādīsu rāsaṭṭho ogha-saddoti ‘‘mahā heso kilesarāsī’’ti vuttaṃ sesesupīti bhavoghādīsupi.

"अधोगमनार्थेने" म्हणजे खाली प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने. आणि येथे खाली प्रवृत्त होणे हे केवळ अपायगामी (नरक इत्यादींमध्ये नेणारे) असण्यानेच नाही, तर संसारातून पार होण्यास अडथळा आणण्याने देखील आहे, हे दर्शवण्यासाठी "उपरिभवं च" (वरचा भव देखील) इत्यादी म्हटले आहे. जरी निर्वाण हे अरूप असल्यामुळे देशरहित (स्थानरहित) आहे, त्याचे स्थानाच्या दृष्टीने वर असणे ग्रहण करता येत नाही, तरीही सर्व संस्कृत (संस्कारित) धर्मांतून मुक्त असल्यामुळे ते सर्व भवांच्या वर आहे असे म्हणण्यास योग्य आहे, म्हणून "उपरिभवं निब्बानं" (वरचा भव निर्वाण आहे) असे म्हटले आहे. "महाउदकोघ" (मोठा पाण्याचा पूर) इत्यादींमध्ये 'ओघ' हा शब्द समूहाच्या अर्थाने आहे, म्हणून "हा खरोखर मोठा क्लेशसमूह आहे" असे उर्वरित भवोघ इत्यादींच्या बाबतीतही म्हटले आहे।

Appatiṭṭhahantoti kilesādīnaṃ vasena asantiṭṭhanto, asaṃsīdantoti attho. Anāyūhantoti abhisaṅkhārādivasena na āyūhanto majjhimaṃ paṭipadaṃ vilaṅghitvā nibbuyhanto. Tenāha – ‘‘avāyamanto’’ti, micchāvāyāmavasena avāyamantoti adhippāyo. Gūḷhanti saṃvutaṃ. Paṭicchannanti tasseva vevacanaṃ. Atthavasena vā saṃvuttaṃ gūḷhaṃ, saddavasenapi apākaṭaṃ paṭicchannaṃ antaradīpādike ṭhātabbaṭṭhāne. Āyūhantāti hatthehi ca pādehi ca vāyamantā. Etaṃ atthajātaṃ, etaṃ vā vissajjanaṃ.

"अप्पतिट्ठहन्तो" (प्रतिष्ठा न मिळवता/न थांबता) म्हणजे क्लेशादींच्या वशतेमुळे न थांबणारा, न बुडणारा असा अर्थ आहे. "अनायूहन्तो" (प्रयत्न न करता) म्हणजे अभिसंस्कार इत्यादींच्या वशतेने प्रयत्न न करणारा, मध्यम प्रतिपदेचे उल्लंघन करून वाहून न जाणारा. म्हणूनच म्हटले आहे – "अवायमन्तो" (प्रयत्न न करणारा), म्हणजे मिथ्या व्यायामाच्या (चुकीच्या प्रयत्नांच्या) वशतेने प्रयत्न न करणारा असा अभिप्राय आहे. "गूळ्हं" म्हणजे संवृत (गुप्त/झाकलेले). "पटिच्छन्नं" हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. किंवा अर्थाच्या दृष्टीने संवृत असणे म्हणजे 'गूळ्ह' आणि शब्दाच्या दृष्टीने अप्रकट असणे म्हणजे 'पटिच्छन्न', जसे की अंतरीप (बेटाच्या मध्यभागी) इत्यादी थांबण्याच्या ठिकाणी. "आयूहन्ता" म्हणजे हातांनी आणि पायांनी प्रयत्न करणारे. हा अर्थसमूह आहे, किंवा हे उत्तर आहे।

Idāni yenādhippāyena bhagavatā tathāgūḷhaṃ katvā pañho kathito, taṃ dassetuṃ ‘‘kiṃ panātiādi vuttaṃ. Niggahamukhenāti veneyyānaṃ vinayaupāyabhūtaniggahavasena. Tenāha ye paṇḍitamānino’’tiādi. Pavayha pavayhāti ophuṇitvā ophuṇitvā.

आता भगवंतांनी ज्या अभिप्रायाने तो प्रश्न तसा गुप्त करून विचारला, तो दर्शवण्यासाठी "किं पन" (पण काय) इत्यादी म्हटले आहे. "निग्गहमुखेन" म्हणजे विनेय (शिस्तबद्ध करावयाच्या) लोकांच्या विनय-उपायाचे साधन असलेल्या निग्रहाच्या (दंडाच्या/शासनाच्या) वशतेने. म्हणूनच म्हटले आहे – "जे स्वतःला पंडित मानतात" इत्यादी. "पवय्ह पवय्ह" म्हणजे झटकून झटकून (किंवा पाखडून पाखडून)।

Soti [Pg.47] devaputto nihatamāno ahosi yathāvissajjitassa atthassa ajānanto. Yathāti aniyamavacanaṃ niyamaniddiṭṭhaṃ hoti, taṃsambandhañca kathanti pucchāvacananti tadubhayassa atthaṃ dassento ‘‘yathāhaṃ jānāmi, evaṃ me kathehī’’ti āha.

तो देवपुत्र दिलेल्या उत्तराचा अर्थ न समजल्यामुळे मानमर्दन झालेला (निहतमान) झाला. "यथा" हा अनियमवाचक शब्द नियमनिर्दिष्ट असतो, आणि त्याचा संबंध "कथं" (कसे) या प्रश्नवाचक शब्दाशी असतो, या दोन्हीचा अर्थ दर्शवताना त्याने "जसे मला समजेल, तसे मला सांगा" असे म्हटले।

Yadāsvāhanti yadā su ahaṃ, su-kāro nipātamattaṃ ‘‘yadidaṃ kathaṃ sū’’tiādīsu viya. Sabbapadesūti ‘‘tadāssu saṃsīdāmī’’tiādīsu tīsupi padesu. Atarantoti oghānaṃ atikkamanatthaṃ taraṇappayogaṃ akaronto. Tatthevāti oghaniyaoghesu eva. Osīdāmīti nimujjāmi oghehi ajjhotthaṭo homi. Nibbuyhāmīti oghehi nibbūḷho homi. Ṭhātuṃ asakkonto asaṃsīdanto. Ativattāmīti anupayogaṃ atikkamāmi, apanidhānavasena sammāpaṭipattiṃ virādhemīti attho. Ṭhāne ca vāyāme cāti vakkhamānavibhāge patiṭṭhahane vāyāme ca dosaṃ disvāti patiṭṭhānāyūhanesu saṃsīdananibbuyhanasaṅkhātaṃ taraṇassa vibandhanabhūtaṃ ādīnavaṃ disvāna. Idaṃ bhagavatā bodhimūle attanā pavattita-pubbabhāga-manasikāravasena vuttaṃ. Atiṭṭhanto avāyamantoti patiṭṭhānāyūhanakaraṇakilesādīnaṃ parivajjanena asaṃsīdanto anibbuyhanto. Devatāyapi paṭividdho tadattho upanissayasampannatāya vimuttiparipācanīyadhammānaṃ paripakkattā. Na pana pākaṭo vipañcitaññūādīnaṃ, ugghaṭitaññūnaṃ pana yathā tassā devatāya, tathā pākaṭo evāti. Satta dukā idāni vuccamānarūpā dassitā porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Kilesavasena santiṭṭhantoti lobhādīhi abhibhūtatāya saṃsāre patiṭṭhahanto sammā appaṭipajjanena tattheva saṃsīdati nāma. Abhisaṅkhāravasenāti tatthevābhisaṅkhāracetanāya cetento sammāpaṭipattiyogyassa khaṇassa ativattanena nibbuyhati nāma. Iminā nayena sesadukesupi attho veditabbo.

‘यदास्वाहा’ (Yadāsvāhaṃ) म्हणजे ‘यदा सु अहम्’ (yadā su ahaṃ). येथे ‘सु’ (su) हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे, जसे की ‘यदिदं कथं सू’ (yadidaṃ kathaṃ sū) इत्यादींमध्ये. ‘सर्व पदांमध्ये’ (Sabbapadesu) म्हणजे ‘तदास्सु संसीदामि’ (tadāssu saṃsīdāmī) इत्यादी तिन्ही पदांमध्ये. ‘अतरन्तो’ (atarantoti) म्हणजे ओघांना (पुराला) पार करण्यासाठी पोहण्याचा (पार करण्याचा) प्रयत्न न करता. ‘तेथेच’ (tattheva) म्हणजे ओघ निर्माण करणाऱ्या ओघांमध्येच. ‘ओसीदामि’ (osīdāmī) म्हणजे मी बुडतो, ओघांनी व्यापला जातो. ‘निब्बुय्हामि’ (nibbuyhāmī) म्हणजे ओघांद्वारे वाहून नेला जातो. उभे राहण्यास असमर्थ असलेला, न बुडणारा. ‘अतिवत्तामि’ (ativattāmī) म्हणजे निरुपयोगीपणे ओलांडून जातो, चुकीच्या मार्गाने गेल्यामुळे सम्यक् प्रतिपत्तीपासून (योग्य आचरणापासून) भ्रष्ट होतो असा अर्थ आहे. ‘स्थानात आणि व्यायामात’ (ṭhāne ca vāyāme ca) म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या विभागात, उभे राहण्यात (प्रतिष्ठान) आणि प्रयत्न करण्यात (आयुहन) दोष पाहून; म्हणजेच उभे राहणे आणि प्रयत्न करणे यांमध्ये बुडणे व वाहून जाणे या स्वरूपातील, पार होण्यास अडथळा ठरणारा दोष (आदीनव) पाहून. हे भगवंतांनी बोधिवृक्षाच्या मुळाशी स्वतः केलेल्या पूर्वभाग-मनसिकारामुळे (पूर्व तयारीच्या मनन-चिंतनामुळे) सांगितले आहे. ‘न उभा राहणारा आणि प्रयत्न न करणारा’ (atiṭṭhanto avāyamanto) म्हणजे उभे राहणे आणि प्रयत्न करणे कारणीभूत असणाऱ्या क्लेशादींचा त्याग केल्यामुळे न बुडणारा आणि न वाहून जाणारा. देवतेलाही तो अर्थ समजला (प्रतिवेध झाला), कारण तिच्यामध्ये उपनिषय (उपनिश्रय संपत्ती) होती आणि विमुक्ती परिपक्व करणारे धर्म परिपक्व झाले होते. परंतु तो (अर्थ) विपञ्चितज्ञू (विस्ताराने समजून घेणारे) इत्यादींना स्पष्ट नव्हता, पण उद्घटितज्ञू (थोडक्यात सांगताच समजणारे) असणाऱ्या त्या देवतेप्रमाणेच तो स्पष्ट झाला. आता सांगण्यात येणारे सात द्विक (दुक) जुन्या अट्ठकथेत (प्राचीन अट्ठकथा) दाखवले आहेत. ‘क्लेशांच्या प्रभावाने उभा राहणारा’ (kilesavasena santiṭṭhanto) म्हणजे लोभादींनी अभिभूत झाल्यामुळे संसारात उभा राहणारा (स्थिरावणारा), सम्यक् प्रतिपत्तीचे आचरण न केल्यामुळे तेथेच बुडतो. ‘अभिसंस्काराच्या प्रभावाने’ (abhisaṅkhāravasena) म्हणजे तेथेच अभिसंस्कार चेतनेने विचार करत, सम्यक् प्रतिपत्तीसाठी योग्य असलेल्या क्षणाचा अतिपात (उल्लंघन) केल्यामुळे वाहून जातो. या पद्धतीने उर्वरित द्विकांचाही अर्थ समजून घ्यावा.

Ettha ca vaṭṭamūlakā kilesāti tesaṃ vasena saṃsāre avaṭṭhānaṃ taṃtaṃkammunā tattha tattha bhave abhinibbatti, kilesā pana tesaṃ paccayamattaṃ. Tattha tattha bhave aparāparaṃ nibbattento saṃsāre nibbuyhati nāmāti imassa atthassa dassanavasena paṭhamaduko vutto. Ime sattā saṃsāre paribbhamantā duvidhā taṇhācaritā diṭṭhicaritā cāti tesaṃ saṃsāranāyikabhūtānaṃ dhammānaṃ vasena santiṭṭhanaṃ, tadaññesaṃ pavattipaccayānaṃ vasena [Pg.48] āyūhananti imassa atthassa dassanavasena dutiyaduko vutto. Saṃyojaniyesu dhammesu assādadassanasabhāvāya taṇhāya vasena visesato patiṭṭhānaṃ, amuttimagge muttimaggaparāmāsato tathā āyūhanampi diṭṭhiyā vasena hotīti dassetuṃ tatiyaduko vutto. Catutthaduke pana adhippāyo aṭṭhakathāya eva vibhāvito. Yasmā ‘‘sassato attā’’ti abhinivisanto arūparāgaṃ, asaññūpagaṃ vā avimokkhaṃyeva vimokkhoti gahetvā saṃsāre eva olīyati. Tenāha ‘‘olīyanābhinivesā hi bhavadiṭṭhī’’ti. Yasmā pana kāmabhavādīsu yaṃ vā taṃ vā bhavaṃ patvā attā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇāti abhinivisanto bhavavippamokkhāvahāya sammāpaṭipattiyā appaṭipajjanena taṃ ativattati. Tena vuttaṃ ‘‘atidhāvanābhinivesā vibhavadiṭṭhī’’ti.

येथे संसारचक्राचे मूळ असणारे क्लेश आहेत, त्यांच्या प्रभावाने संसारात राहणे आणि त्या त्या कर्माने वेगवेगळ्या भावांमध्ये (जन्मांमध्ये) उत्पन्न होणे घडते; क्लेश हे केवळ त्यांचे प्रत्यय (कारण) आहेत. त्या त्या भावांमध्ये वारंवार उत्पन्न होत संसारात वाहून जातो, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी पहिला द्विक (प्रथम दुक) सांगितला आहे. संसारात भटकणारे हे प्राणी दोन प्रकारचे आहेत - तृष्णाचरित आणि दृष्टीचरित. संसाराचे नायक (चालक) असणाऱ्या त्या धर्मांच्या प्रभावाने उभे राहणे (स्थिरावणे) आणि त्यांच्या व्यतिरिक्त इतर प्रवृत्ती-प्रत्ययांच्या (उत्पत्तीच्या कारणांच्या) प्रभावाने प्रयत्न करणे (आयुहन), हा अर्थ दर्शवण्यासाठी दुसरा द्विक सांगितला आहे. संयोजनीय धर्मांमध्ये आस्वाद पाहण्याच्या स्वभावाच्या तृष्णेमुळे विशेषतः उभे राहणे (प्रतिष्ठान) होते, आणि अमुक्तीच्या मार्गाला मुक्तीचा मार्ग मानल्यामुळे दृष्टीच्या (मिथ्या दृष्टीच्या) प्रभावाने प्रयत्न करणे (आयुहन) होते, हे दर्शवण्यासाठी तिसरा द्विक सांगितला आहे. चौथ्या द्विकाचा अभिप्राय तर अट्ठकथेतच स्पष्ट केला आहे. कारण ‘आत्मा शाश्वत आहे’ असा अभिनिवेश (आग्रह) ठेवून, अरूपरागाला किंवा असंज्ञी अवस्थेलाच विमोक्ष (मुक्ती) नसतानाही विमोक्ष मानून संसारातच अडकून पडतो (लीन होतो). म्हणूनच म्हटले आहे - ‘लीन होण्याचा अभिनिवेश म्हणजेच भवदृष्टी होय.’ परंतु, कामभव इत्यादींमध्ये कोणताही भव प्राप्त करून ‘आत्मा उच्छेद पावतो, नष्ट होतो, मृत्यूनंतर काही उरत नाही’ असा अभिनिवेश ठेवून, भवापासून मुक्ती देणाऱ्या सम्यक् प्रतिपत्तीचे आचरण न केल्यामुळे तो त्याचे उल्लंघन करतो (अतिधावन करतो). म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अतिधावन करण्याचा अभिनिवेश म्हणजेच विभवदृष्टी होय.’

Līnavasena santiṭṭhantoti kosajjādivasena saṃkocāpajjanena sammā appaṭipajjanto. Uddhaccavasena āyūhantoti sammāsamādhino abhāvena vikkhepavasena pañcamo duko vutto. Yathā kāmasukhaṃ paviṭṭhassa samādhānaṃ natthi cittassa upakkiliṭṭhattā, evaṃ attaparitāpanamanuyuttassa kāyassa upakkiliṭṭhattā. Iti cittakāyaparikkilesakarā dve antā taṇhādiṭṭhinissayatāya saṃsīdananibbuyhananimittā vuttā chaṭṭhaduke. Pubbe sappadesatova saṃkilesadhammā ‘‘saṃsīdananimitta’’nti dassitāti idāni nippadesato dassanavasena, pubbe ca sādhāraṇato abhisaṅkhāradhammā ‘‘nibbuyhananimitta’’nti dassitāti idāni puññāneñjābhisaṅkhāre eva ‘‘āyūhananimitta’’nti dassanavasena sattamaduko vutto. Evañhi duggatisugatūpapattivasena saṃsīdananibbuyhanāni vibhajja dassitāni hontīti. Tenevāha ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi. Adhobhāgaṃ duggatiṃ gamentīti adhobhāgaṅgamanīyā anunāsikalopaṃ akatvā. Tathā uparibhāgaṃ gamentīti uparibhāgaṅgamanīyā.

‘लीनतेच्या (आळसाच्या) प्रभावाने उभा राहणारा’ म्हणजे कौसीद्य (आळस) इत्यादींमुळे संकोच पावून सम्यक् प्रतिपत्तीचे आचरण न करणारा. ‘उद्धच्चाच्या (चंचलतेच्या) प्रभावाने प्रयत्न करणारा’ म्हणजे सम्यक् समाधीच्या अभावामुळे विक्षेपाच्या प्रभावाने राहणारा; हा पाचवा द्विक सांगितला आहे. ज्याप्रमाणे कामसुखात मग्न असलेल्याचे चित्त उपक्किलेशांनी (मळाने) दूषित असल्यामुळे त्याला समाधी लाभत नाही, त्याचप्रमाणे स्वतःला क्लेश देणाऱ्या (आत्मपरितापन करणाऱ्या) कायेच्या उपक्किलेशांमुळे (पीडेमुळे) शरीराला शांती लाभत नाही. अशा प्रकारे चित्त आणि कायेला परिक्लेश देणारे हे दोन अंत (अतिरेक), तृष्णा आणि दृष्टीच्या आश्रयाने राहिल्यामुळे, बुडण्याचे आणि वाहून जाण्याचे निमित्त ठरतात, असे सहाव्या द्विकात सांगितले आहे. पूर्वी संक्लेश धर्मांना अंशतः (सप्रदेशतः) ‘बुडण्याचे निमित्त’ म्हणून दाखवले होते, आता ते पूर्णतः (निष्प्रदेशतः) दर्शवण्यासाठी; आणि पूर्वी सामान्यतः अभिसंस्कार धर्मांना ‘वाहून जाण्याचे निमित्त’ म्हणून दाखवले होते, आता केवळ पुण्य आणि आणेञ्ज (अचल) अभिसंस्कारांनाच ‘प्रयत्न करण्याचे (आयुहन) निमित्त’ म्हणून दर्शवण्यासाठी सातवा द्विक सांगितला आहे. अशा प्रकारे दुर्गती आणि सुगतीमधील उत्पत्तीच्या आधारे बुडणे आणि वाहून जाणे यांचे विभाजन करून दाखवले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘हे देखील सांगितले आहे’ इत्यादी. अधोभागात म्हणजे दुर्गतीमध्ये घेऊन जाणारे ते ‘अधोभागंगमनीय’ (येथे अनुनासिकाचा लोप न करता). तसेच उपरिभागात (वरच्या भागात) घेऊन जाणारे ते ‘उपरिभागंगमनीय’.

Ettha ca oghataraṇaṃ pucchitena bhagavatā ‘‘appatiṭṭhaṃ anāyūha’’nti tassa pahānaṅgameva dassitaṃ, na sampayogaṅganti? Na evaṃ daṭṭhabbaṃ, yāvatā yena patiṭṭhānaṃ hoti, yena ca āyūhanaṃ, tadubhayapaṭikkhepamukhena tappaṭipakkhadhammadassanametanti. Na hesa a-kāro kevalaṃ paṭisedhe, atha [Pg.49] kho paṭipakkhe ‘‘akusalā dhammā, ahito, adhammo’’tiādīsu viya, tasmā appatiṭṭhaṃ anāyūhanti patiṭṭhānāyūhanānaṃ paṭipakkhavasena pavattamāno tathāpavattihetūvāti ayamettha attho. Khoti ca avadhāraṇatthe nipāto ‘‘assosi kho’’tiādīsu (pārā. 1) viya. Tena appatiṭṭhānassa ekaṃsikataṃ dasseti. Soyaṃ kho-saddo ‘‘anāyūha’’nti etthāpi ānetvā vattabbo. Anāyūhanampi hi ekaṃsikamevāti tassa paṭipakkho saha vipassanāya ariyamaggo. Tena hi oghataraṇaṃ hoti, na aññathā. Evamayaṃ yathānusandhidesanā katā, devatā ca sahavipassanaṃ maggaṃ paṭivijjhīti paṭhamaphale patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ ‘‘imaṃ pañhavissajjana’’ntiādi.

येथे ओघ पार करण्याविषयी विचारले असता, भगवंतांनी ‘अप्रतिष्ठान आणि अनायूहन’ (न थांबता आणि प्रयत्न न करता) असे सांगून केवळ त्याच्या प्रहाणाचे (त्यागाचे) अंग दाखवले आहे, संप्रयोगाचे (जोडण्याचे) अंग नाही का? असे मानू नये. कारण ज्याच्याद्वारे प्रतिष्ठान (थांबणे) होते आणि ज्याच्याद्वारे आयुहन (प्रयत्न करणे) होते, त्या दोन्हीच्या निषेधाद्वारे त्यांच्या प्रतिपक्ष (विरोधी) धर्मांचे हे दर्शन आहे. कारण हा ‘अ’ (a) कार केवळ निषेधार्थक नाही, तर प्रतिपक्ष दर्शवणारा आहे; जसे की ‘अकुशल धर्म, अहित, अधर्म’ इत्यादींमध्ये. म्हणून ‘अप्रतिष्ठान आणि अनायूहन’ म्हणजे प्रतिष्ठान आणि आयुहन यांच्या प्रतिपक्षाच्या रूपाने प्रवृत्त होणारे आणि तशा प्रवृत्तीचे कारण असणारे, असा येथे अर्थ आहे. ‘खो’ (kho) हा निश्चय दर्शवणारा निपात आहे, जसे की ‘अस्सोसि खो’ (assosi kho) इत्यादींमध्ये. त्याद्वारे अप्रतिष्ठानाची एकांतिकता (निश्चितता) दर्शवली आहे. हा ‘खो’ शब्द ‘अनायूहन’ येथेही जोडून म्हणावा. कारण अनायूहन देखील एकांतिकच आहे, आणि त्याचा प्रतिपक्ष विपश्यनेसह असणारा आर्यमार्ग आहे. कारण त्याच्याद्वारेच ओघ पार करणे शक्य होते, इतर कोणत्याही मार्गाने नाही. अशा प्रकारे ही अनुसंधि-देशना (प्रसंगाला अनुसरून उपदेश) केली गेली, आणि देवतेने विपश्यनेसह मार्गाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) केला आणि ती प्रथम फलावर (स्रोतापत्ती फलावर) प्रतिष्ठित झाली. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘हा प्रश्नोत्तराचा निर्णय’ इत्यादी.

‘‘Cirassā’’ti iminā samānatthaṃ padantarametanti āha ‘‘cirassa kālassā’’ti yathā ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave’’ti (dī. ni. 1.5-6) ettha ‘‘mamā’’ti iminā samānatthaṃ padantaraṃ mamanti. Na diṭṭhapubbāti adassāvī. Adassāvitā ca disvā kattabbakiccassa asiddhatāya veditabbā. Aññathā kā nāma sā devatā, yā bhagavantaṃ na diṭṭhavatī? Tenāha ‘‘kiṃ panimāyā’’tiādi. Dassanaṃ upādāya evaṃ vattuṃ vattatīti yadā kadāci kañci piyajātikaṃ disvā taṃ dassanaṃ upādāya ‘‘cirena vata mayaṃ āyasmantaṃ passāmā’’ti adiṭṭhapubbaṃ diṭṭhapubbaṃ vā evaṃ vattuṃ yujjati, ayaṃ loke niruḷhe samudācāroti dasseti. Brahmaṃ vā vuccati ariyamaggo, tassa aṇanato jānanato paṭivijjhanato brāhmaṇo. Kilesanibbānenāti kilesānaṃ accantasamucchedasaṅkhātena nibbānena nibbutaṃ sammadeva vūpasanta-sabbakilesadaratha-pariḷāhaṃ. Āsattavisattādīhīti ādi-saddena visatādiākāre saṅgaṇhāti. Vuttañhetaṃ –

“चिरासं” (cirassa) या शब्दाचा समान अर्थ असणारा हा दुसरा शब्द आहे, हे दर्शवण्यासाठी “चिरास कालास” (दीर्घ काळानंतर) असे म्हटले आहे. जसे “ममं वा, भिक्खवे” (दी. नि. १.५-६) येथे “मम” या शब्दाचा समान अर्थ असणारा दुसरा शब्द “ममं” असा आहे. “न दिट्ठपुब्बा” म्हणजे न पाहिलेला (अदर्शी). आणि न पाहणे हे पाहून करावयाच्या कर्तव्याच्या असिद्धतेमुळे (अपूर्णतेमुळे) समजले पाहिजे. अन्यथा ती कोणती देवता असेल, जिने भगवंतांना पाहिले नसेल? म्हणूनच “किं पनिमाय” इत्यादी म्हटले आहे. दर्शनाचा आधार घेऊन असे बोलणे योग्य ठरते की, जेव्हा कधी एखाद्या प्रिय व्यक्तीला पाहून त्या दर्शनाचा आधार घेऊन “दीर्घ काळानंतर आम्ही आयुष्मंतांना पाहत आहोत” असे पूर्वी न पाहिलेल्या किंवा पाहिलेल्या व्यक्तीबद्दल बोलणे योग्य ठरते, हा जगात रूढ असलेला शिष्टाचार आहे, असे दर्शविले आहे. किंवा ‘ब्रह्म’ म्हणजे आर्यमार्ग म्हटला जातो, त्याचे ‘अणन’ म्हणजे जाणणे आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) करणे यावरून ‘ब्राह्मण’ (म्हटले जाते). ‘किलेसनिब्बानेन’ म्हणजे क्लेशांच्या अत्यंत समूच्छेद (पूर्ण नाश) स्वरूप निर्वाणाने शांत झालेले, सर्व क्लेशांचे दुःख आणि संताप पूर्णपणे शांत झालेले. ‘आसत्तविसत्तादीहि’ यामध्ये ‘आदि’ शब्दाने ‘विसत’ (पसरलेले) इत्यादी प्रकारांचा संग्रह केला आहे. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Visatāti visattikā, visaṭāti visattikā, visālāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visaṃ haratīti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogoti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe visatā vitthatāti visattikā’’ti (mahāni. 3).

“विसता (पसरलेली) म्हणजे विसत्तिका (तृष्णा), विसटा (विखुरलेली) म्हणजे विसत्तिका, विसाला (विशाल) म्हणजे विसत्तिका, विसक्कती (धावणारी/सरकणारी) म्हणजे विसत्तिका, विसंवादिका (फसविणारी) म्हणजे विसत्तिका, विसं हरती (विष वाहून नेणारी/अपहरण करणारी) म्हणजे विसत्तिका, विसमूला (विषारी मूळ असलेली) म्हणजे विसत्तिका, विसफला (विषारी फळ देणारी) म्हणजे विसत्तिका, विसपरिभोगा (विषारी उपभोग असलेली) म्हणजे विसत्तिका. किंवा ती तृष्णा विशाल असून रूप, शब्द, गंध, रस, स्प्रष्टव्य (स्पर्श), धम्म, कुल आणि गण यामध्ये विसत म्हणजे विस्तृत पसरलेली आहे, म्हणून तिला ‘विसत्तिका’ म्हणतात” (महानिद्देस ३).

Tattha [Pg.50] visatāti vitthatā rūpādīsu tebhūmakadhammesu abhibyāpanavasena visaṭāti purimavacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ. Visālāti vipulā. Visakkatīti parisakkati, sahati vā. Ratto hi rāgavatthunā pādena tāḷiyamānopi sahatīti. Osakkanaṃ vipphandanaṃ vā ‘‘visakkana’’ntipi vadanti. Aniccādiṃ niccādito. Gaṇhātīti visaṃvādikā hoti. Visaṃ haratīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ passantī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṃkhipati, visaṃ vā dukkhaṃ, taṃ harati, vahatīti attho. Dukkhanibbattakakammassa hetubhāvato visamūlā. Visaṃ vā dukkhābhibhūtā vedanā mūlaṃ etissāti visamūlā. Dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā. Taṇhāya rūpādikassa dukkhasseva paribhogo hoti, na amatassāti visaparibhogoti vuttā, sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā. Yo panettha padhāno attho, taṃ dassetuṃ puna ‘‘visālā vā panā’’tiādi vuttanti evamettha visattikāpadassa attho veditabbo. Tiṇṇaṃ paṭhamadutiyamaggehi. Nittiṇṇaṃ tatiyamaggena. Uttiṇṇaṃ catutthamaggena.

तेथे ‘विसता’ म्हणजे रूप इत्यादी तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) धर्मांमध्ये व्यापून राहिल्यामुळे ‘विस्तृत’ होय. ‘विसटा’ हा पूर्वोक्त शब्दाचाच ‘त’ काराचा ‘ठ’ कार करून उच्चारलेला शब्द आहे. ‘विसाला’ म्हणजे विपुल (विशाल). ‘विसक्कती’ म्हणजे चोहोबाजूने सरकणे किंवा सहन करणे. कारण रागाने ग्रस्त असलेला मनुष्य रागाच्या वस्तूकडून पायाने तुडवला गेला तरीही सहन करतो. मागे हटणे किंवा तडफडणे यालाही ‘विसक्कन’ असे म्हणतात. अनित्य इत्यादींना नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करते म्हणून ती ‘विसंवादिका’ (फसविणारी) असते. ‘विसं हरती’ म्हणजे त्या त्या कामांमध्ये (भोगांमध्ये) फायदा पाहत विविध प्रकारांनी नैष्क्रम्याभिमुख (निक्खम्म) प्रवृत्तीपासून चित्ताला संकुचित करते, किंवा ‘विसं’ म्हणजे दुःख, ते हरण करते, वाहून नेते असा अर्थ आहे. दुःखाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे कारण असल्यामुळे ती ‘विसमूला’ (विषारी मूळ असलेली) आहे. किंवा ‘विसं’ म्हणजे दुःखाने ग्रस्त असलेली वेदना जिचे मूळ आहे, ती ‘विसमूला’ होय. दुःखसमुदय असल्यामुळे ‘विसं’ (विष/दुःख) हे जिचे फळ आहे, ती ‘विसफला’ होय. तृष्णेमुळे रूप इत्यादी दुःखाचाच उपभोग होतो, अमृताचा (निर्वाणाचा) नाही, म्हणून तिला ‘विसपरिभोगा’ म्हटले आहे. सर्वत्र निरुक्तीच्या (व्युत्पत्तीच्या) नियमांनुसार शब्दांची सिद्धी समजली पाहिजे. येथे जो मुख्य अर्थ आहे, तो दर्शवण्यासाठी पुन्हा “विसाला वा पना” इत्यादी म्हटले आहे, अशा प्रकारे येथे ‘विसत्तिका’ या शब्दाचा अर्थ समजला पाहिजे. ‘तिण्णं’ (पार केले) म्हणजे पहिल्या व दुसऱ्या मार्गाने. ‘नित्तिण्णं’ (पूर्णपणे पार केले) म्हणजे तिसऱ्या मार्गाने. ‘उत्तीण्णं’ (उत्तीर्ण झाले) म्हणजे चौथ्या मार्गाने.

Samanuññoti sammadeva katānuñño. Tenāha ‘‘ekajjhāsayo ahosī’’ti. Antaradhāyīti adassanaṃ agamāsi. Yathā pana antaradhāyi, taṃ dassetuṃ ‘‘abhisaṅkhatakāya’’ntiādi vuttaṃ. Mālehīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, ‘‘mālāhī’’ti keci paṭhanti, ‘‘malyehī’’ti vattabbe ya-kāralopaṃ katvā niddeso. Ayaṃ tāva aṭṭhakathāya līnatthavaṇṇanā.

‘समणुञ्ञो’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे अनुमती दिलेला. म्हणूनच म्हटले आहे “एकच हेतू (एकाच विचाराचा) झाला”. ‘अंतरधायी’ म्हणजे अदृश्य झाला. पण तो कसा अदृश्य झाला, हे दर्शवण्यासाठी “अभिसंखतकायं” (अभिसंस्कृत काया) इत्यादी म्हटले आहे. ‘मालेहि’ हे लिंगविपर्यासाने (लिंग बदलून) म्हटले आहे, काही जण ‘मालाहि’ असा पाठ वाचतात, ‘मल्येहि’ असे म्हणावयाचे असताना ‘य’ काराचा लोप करून हा निर्देश केला आहे. ही अट्ठकथेतील लीनत्थवण्णना (गूढार्थाचे स्पष्टीकरण) आहे.

Nettinayavaṇṇanā

नेत्तिनयवण्णना (नेत्तिनय स्पष्टीकरण)

Idāni pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanaṃ karissāma. Sā pana atthavaṇṇanā yasmā desanāya samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca, tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma. Tattha samuṭṭhānaṃ tāva desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇaṃ asādhāraṇanti duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ abbhantarasamuṭṭhānaṃ nāma lokanāthassa mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sattesu ca [Pg.51] kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi (ma. ni. 1.283; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9). Ettha ca hetuavatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saṃsāramahoghato saddhammadesanāhatthadānehi sattasantāraṇatthaṃ taduppattito. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dasabalañāṇādīni ca desanāya abbhantarasamuṭṭhānabhāvena vattabbāni. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbappakāraṃ sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ dasasahassamahābrahmaparivāra-sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ. Tadajjhesanuttarakālañhi dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi. Asādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhameva. Tattha abbhantaraṃ yāya mahākaruṇāya yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ bāhiraṃ pana tassā devatāya pucchā, pucchāvasiko hesa suttanikkhepo. Tayidaṃ pāḷiyaṃ āgatameva.

आता आम्ही प्रकरण-पद्धतीने (पकरणनयेन) पाळीच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण (अत्थवण्णना) करू. ते अर्थाचे स्पष्टीकरण ज्याअर्थी देशनेचे समुत्थान (उद्गम), प्रयोजन, पात्र आणि पिण्डार्थ (संक्षिप्त अर्थ) निश्चित केले असता सुलभ आणि सहज समजण्याजोगे होते, म्हणून आम्ही सुत्तदेशनेचे समुत्थान इत्यादी प्रथम निश्चित करू. त्यामध्ये समुत्थान म्हणजे देशनेचे निदान (कारण), ते साधारण आणि असाधारण असे दोन प्रकारचे आहे. त्यामध्ये साधारण देखील आंतरिक (अभ्यंतर) आणि बाह्य अशा भेदाने दोन प्रकारचे आहे. त्यामध्ये साधारण आंतरिक समुत्थान म्हणजे लोकनाथांची (बुद्धांची) महाकरुणा होय. कारण तिच्यामुळेच प्रेरित झालेल्या भगवंतांच्या मनात विनेय (उपदेशास पात्र) लोकांसाठी धम्मदेशना देण्याचे चित्त उत्पन्न झाले, ज्याला अनुसरून म्हटले आहे - “प्राण्यांबद्दलच्या करुणेमुळे बुद्धचक्षूने लोकांकडे पाहिले” इत्यादी (म. नि. १.२८३; सं. नि. १.१७२; महाव. ९). आणि येथे हेतूच्या अवस्थेमध्येही महाकरुणेचा संग्रह समजला पाहिजे, कारण संसाररूपी महापुरातून सद्धम्मदेशनेचा हात देऊन प्राण्यांना तारण्यासाठीच तिची उत्पत्ती झाली आहे. आणि ज्याप्रमाणे महाकरुणा, त्याचप्रमाणे सर्वज्ञताज्ञान (सब्बञ्ञुताञ्ञाण), दसबळज्ञान इत्यादी देखील देशनेचे आंतरिक समुत्थान म्हणून सांगितले पाहिजेत. कारण सर्व ज्ञेय धर्म, त्यांच्या उपदेशाची पद्धत आणि प्राण्यांचे आशय-अनुशय इत्यादी यथार्थपणे जाणत असलेल्या भगवंतांनी स्थानास्थान इत्यादींमधील कौशल्याने विनेय लोकांच्या आशयाला अनुरूप अशी विविध पद्धतींची देशना प्रवृत्त केली. बाह्य साधारण समुत्थान म्हणजे दहा हजार महाब्रह्मांच्या परिवारासह सहम्पती महाब्रह्मांची याचना (अज्झेसना) होय. कारण त्यांच्या याचनेनंतर धम्माच्या गंभीरतेच्या प्रत्यवेक्षणामुळे (चिंतनामुळे) निर्माण झालेली उदासीनता दूर करून धम्मस्वामी (बुद्ध) धम्मदेशनेसाठी उत्साही झाले. असाधारण देखील आंतरिक आणि बाह्य अशा भेदाने दोन प्रकारचेच आहे. त्यामध्ये आंतरिक म्हणजे ज्या महाकरुणेने आणि ज्या देशनाज्ञानाने हे सुत्त प्रवृत्त केले गेले, ते दोन्ही समजले पाहिजेत. बाह्य म्हणजे त्या देवतेचा प्रश्न होय, कारण हा सुत्त-निक्षेप (सुत्ताची मांडणी) प्रश्नाच्या अधीन आहे. हे पाळीमध्ये आलेलेच आहे.

Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ anukkamena yāva anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya. Tenevāha ‘‘etadatthā kathā, etadatthā mantanā’’tiādi (pari. 366). Asādhāraṇaṃ pana tassā devatāya dassanamaggasamadhigamo, ubhayampetaṃ bāhirameva. Sace pana veneyyasantānagatampi desanābalasiddhisaṅkhātaṃ payojanaṃ adhippāyasamijjhanabhāvato yathādhippetatthasiddhiyā mahākāruṇikassa bhagavatopi payojanamevāti gaṇheyya, iminā pariyāyenassa abbhantaratāpi siyā.

प्रयोजन सुद्धा साधारण आणि असाधारण अशा दोन प्रकारचे आहे. त्यापैकी, भगवंतांच्या देशनेचा विमुक्तीरस असल्यामुळे, अनुक्रमाने अनुपादापरिनिब्बानापर्यंत (जाणे) हे साधारण (प्रयोजन) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “याच प्रयोजनासाठी ही कथा आहे, याच प्रयोजनासाठी हा विचारविनिमय आहे” इत्यादी (परि. ३६६). पण असाधारण (प्रयोजन) म्हणजे त्या देवतेचा दस्सनमग्ग (दर्शनमार्ग) प्राप्त करणे होय; हे दोन्ही बाह्यच आहेत. परंतु, जर विनेय (उपदेशयोग्य प्राणी) च्या चित्तसंततीमध्ये उत्पन्न झालेले आणि देशनेच्या बलाने सिद्ध झालेले प्रयोजन, अभिप्राय पूर्ण होण्याच्या भावाने आणि इच्छित अर्थाच्या सिद्धीने महाकारुणिक भगवंतांचे देखील प्रयोजनच आहे असे मानले, तर या पर्यायाने त्याचे आंतरिकत्व देखील सिद्ध होईल.

Apica tassā devatāya oghataraṇākārassa yāthāvato anavabodho imissā desanāya samuṭṭhānaṃ, tadavabodho payojanaṃ. So hi imāya desanāya bhagavantaṃ payojeti tannipphādanaparāyaṃ desanāti katvā. Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ, taṃ ākaṅkhitabbattā desakaṃ desanāya payojetīti payojananti vuccati. Tathā devatāya tadaññesañca vineyyānaṃ patiṭṭhānāyūhanavissajjanañcettha payojanaṃ[Pg.52]. Tathā saṃsāracakkanivatti-saddhammacakkappavattisassatādimicchācāra-nirākaraṇaṃ sammāvādapurekkhāro akusalamūlasamūhananaṃ kusalamūlasamāropanaṃ apāyadvārapidahanaṃ saggamokkhadvāravivaraṇaṃ pariyuṭṭhānavūpasamanaṃ anusayasamugghātanaṃ ‘‘mutto mocessāmī’’ti purimapaṭiññāavisaṃvādanaṃ tappaṭipakkhamāramanorathavisaṃvādanaṃ titthiyasamayanimmathanaṃ buddhadhammapatiṭṭhāpananti evamādīnipi payojanāni idha veditabbāni.

शिवाय, त्या देवतेला ओघ (पूर) पार करण्याच्या पद्धतीचे यथार्थ आकलन न होणे हे या देशनेचे उत्थान (कारण) आहे, आणि त्याचे आकलन होणे हे प्रयोजन आहे. कारण ती देवता या देशनेद्वारे भगवंतांना प्रवृत्त करते, कारण ही देशना त्या (आकलनाच्या) निष्पत्तीसाठीच आहे. कारण देशनेद्वारे जे साध्य करायचे फळ आहे, ते इच्छित असल्यामुळे देशकाला देशनेसाठी प्रवृत्त करते, म्हणून त्याला 'प्रयोजन' म्हटले जाते. तसेच, देवतेचे आणि इतर विनेयांचे (शिष्यांचे) 'प्रतिष्ठान' (स्थिरावणे) आणि 'आयुहन' (कर्म गोळा करणे) यांचा त्याग करणे हे येथे प्रयोजन आहे. तसेच संसारचक्काचे निवर्तन, सद्धम्मचक्काचे प्रवर्तन, सस्सतवाद (शाश्वतवाद) इत्यादी मिच्छाचारांचे (मिथ्याचारांचे) निराकरण, सम्मावादाला अग्रस्थान देणे, अकुशल मुळांचे समूळ उच्चाटन करणे, कुशल मुळांचे रोपण करणे, अपायद्वारांचे (दुर्गतीचे दरवाजे) बंद करणे, सग्ग (स्वर्ग) आणि मोक्खाचे (मुक्तीचे) दरवाजे उघडणे, परियुट्ठानाचे (क्लेशांच्या उफाळून येण्याचे) उपशमन करणे, अनुसयांचे (सुप्त क्लेशांचे) समूळ उच्चाटन करणे, “मी स्वतः मुक्त होऊन इतरांना मुक्त करीन” या पूर्व प्रतिज्ञेचे सत्यत्व सिद्ध करणे, त्याच्या विरोधी असलेल्या माराच्या मनोरथांना निष्फळ करणे, तित्थियांच्या (इतर पंथीयांच्या) सिद्धांतांचे खंडन करणे आणि बुद्धधम्माची प्रस्थापना करणे, इत्यादी प्रयोजने देखील येथे जाणावीत.

Yathā devatā oghataraṇe saṃsayapakkhandā, tādisā aññe ca saṅkhātadhammānaṃ sammāsambuddhassa ca paṭipattiṃ ajānantā asaddhammassavana-dhāraṇa-paricaya-manasikāravipallatthabuddhikā saddhammassavana-dhāraṇa-paricayavimukhā ca bhavavimokkhesino vineyyā imissā desanāya bhājanaṃ.

ज्याप्रमाणे देवता ओघ पार करण्याच्या बाबतीत संशयात पडली होती, त्याचप्रमाणे इतरही जे संखातधम्मांची (संस्कारांची) आणि सम्मासंबुद्धांच्या पटिपत्तीची (साधनेची) माहिती नसलेले, असद्धम्माचे श्रवण, धारण, परिचय आणि मनसिकार यामुळे ज्यांची बुद्धी विपर्यस्त झाली आहे, आणि जे सद्धम्माचे श्रवण, धारण व परिचयापासून विमुख आहेत, परंतु भवविमोक्षाची (संसारातून मुक्तीची) इच्छा ठेवणारे आहेत, असे विनेय (शिष्य) या देशनेचे पात्र आहेत.

Piṇḍatthā pana ‘‘appatiṭṭhaṃ anāyūha’’nti padadvaye catusaccakammaṭṭhānānuyogavasena yonisomanasikārabahulīkāro kusalamūlasamāyogo olīyanātidhāvanāvissajjanaṃ upāyavinibandhavidhamanaṃ micchābhinivesadūrībhāvo taṇhāvijjāvisodhanaṃ vaṭṭattayavicchedanupāyo āsavogha-yoga-ganthāgati-taṇhuppādupādānaviyogo cetokhilavivecanaṃ abhinandananivāraṇaṃ saṃsaggātikkamo vivādamūlapariccāgo akusalakammapathaviddhaṃsanaṃ micchattātivattanaṃ anusayamūlacchedo. Sabbakilesa-darathapariḷāha-sārambhapaṭippassambhanaṃ dassanasavananiddeso vijjūpamavajirūpamadhammāpadeso apacayagāmidhammavibhāvanā pahānattayadīpanā sikkhattayānuyogo samathavipassanānuṭṭhānaṃ bhāvanāsacchikiriyāsiddhi sīlakkhandhādipārisuddhīti evamādayo veditabbā.

“अप्पतिट्ठं अनायूहं” (प्रतिष्ठित न होता आणि प्रयत्न न करता) या दोन पदांचा संकलित अर्थ (पिंडार्थ) तर असा आहे की - चतुसच्च (चतुःसत्य) कम्मट्ठानाच्या (कर्मस्थानाच्या) अभ्यासाच्या प्रभावाने योनिसोमनसिकाराचे बाहुल्य, कुशल मुळांचा संयोग, संकोचणे (मागे हटणे) आणि अतिधावणे (अतिउत्साह) यांचा त्याग करणे, उपायांच्या बंधनांचे विध्वंसन करणे, मिथ्या अभिनिवेशाचा दूरभाव, तृष्णा आणि अविद्येचे विशोधन, तीन वट्टांचे (क्लेशवट्ट, कम्मवट्ट, विपाकवट्ट यांचे) विच्छेदन करण्याचा उपाय, आसव, ओघ, योग, गंथ (ग्रंथी), अगती, तण्हूप्पाद (तृष्णेची उत्पत्ती) आणि उपादान यांच्यापासून वियोग, चेतोखिलांचे (चित्तातील अडथळ्यांचे) दूर करणे, अभिनंदनाचे निवारण, संसर्गाचे अतिक्रमण, विवादाच्या मुळांचा परित्याग, अकुशल कम्मपथांचा विध्वंस, मिच्छत्ताचे (मिथ्यात्वाचे) अतिक्रमण, अनुसयांच्या मुळांचा छेद करणे, सर्व क्लेश, दरथ (पीडा), परिळाह (दाह) आणि सारंभाचे (उत्तेजनाचे) शांत करणे, दर्शन आणि श्रवणाचा निर्देश, विजेसारख्या आणि वज्रासारख्या धम्माचा उपदेश, अपचयगामी धम्माचे स्पष्टीकरण, तीन प्रकारच्या प्रहाणांचे प्रदीपन, सिक्खत्तयाचा (त्रिशिक्षेचा) अभ्यास, समथ आणि विपस्सनाचे अनुष्ठान, भावनेची आणि साक्षात्काराची सिद्धी, सीलक्खंध (शीलस्कंध) इत्यादींची परिशुद्धी - हे आणि असे इतर अर्थ जाणावेत.

Tattha yesaṃ kilesādīnaṃ vasena patiṭṭhāti saṃsīdati, yesañca abhisaṅkhārādīnaṃ vasena āyūhati nibbuyhati, ubhayametaṃ samudayasaccaṃ, tappabhāvitā tadubhayanissitā ca khandhā dukkhasaccaṃ, tadubhayamattho, ‘‘appatiṭṭhaṃ anāyūha’’nti adhippetassa atthassa paṭicchannaṃ katvā desanā upāyo mānaniggaṇhanavasena tassā devatāya saccābhisamayakāraṇabhāvato patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepopadesena caturoghanirattharaṇatthikehi antadvayarahitā majjhimā paṭipatti paṭipajjitabbāti ayamettha bhagavato āṇattīti ayaṃ desanāhāro.

त्यामध्ये, ज्या क्लेशादींच्या वशतेमुळे मनुष्य प्रतिष्ठित होतो (स्थिरावतो) आणि बुडतो, आणि ज्या अभिसंस्कारादींच्या वशतेमुळे प्रयत्न करतो (कर्म गोळा करतो) आणि वाहून जातो, हे दोन्ही 'समुदयसच्च' (समुदयसत्य) आहेत. त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेले आणि त्या दोन्हीवर आश्रित असलेले स्कंध हे 'दुक्खसच्च' (दुःखसत्य) आहेत. हे दोन्ही मिळून 'अर्थ' आहेत. “अप्पतिट्ठं अनायूहं” या अभिप्रेत अर्थाला प्रच्छन्न (गुप्त) ठेवून केलेली देशना हा 'उपाय' आहे. मानाचे निग्रहण करण्याच्या हेतूने त्या देवतेच्या सच्चाबिसमयाचे (सत्य साक्षात्काराचे) कारण असल्यामुळे, प्रतिष्ठान आणि आयुहनाचा निषेध करणाऱ्या उपदेशाद्वारे, चार ओघांना पार करू इच्छिणाऱ्यांनी दोन टोकांपासून विरहित अशा मज्झिमा पटिपदेचे (मध्यम मार्गाचे) आचरण केले पाहिजे, ही येथे भगवंतांची आज्ञा आहे - हा येथे 'देसनाहार' (देशनेची पद्धत) आहे.

Parasaṃsayapakkhandanatāya [Pg.53] ñātukāmatāya ca kathaṃ nūti pucchāvasena vuttaṃ? Abhimukhabhāvato ekapuggalabhāvato ca ‘‘tva’’nti vuttaṃ. Paramukkaṃsagatassa garubhāvassa anaññayogyassa saddhammadhurassa paridīpanato sādhūti marisasīlādiguṇatāya ‘‘mārisā’’ti vuttaṃ. Avahananato rāsibhāvato ca ‘‘ogha’’nti vuttaṃ. Ñātuṃ icchitassa atthassa katattā pariyosāpitattā ‘‘itī’’ti vuttaṃ. Saṃsīdanalakkhaṇassa patiṭṭhānassa akātabbato sabbaso ca akatattā. ‘‘Appatiṭṭha’’nti vuttaṃ. Tayidaṃ akaraṇaṃ ekaṃsikanti khoti avadhāraṇavasena vuttaṃ. Tassa ca appatiṭṭhānassa sasantatigatattā ‘‘tva’’nti ca pucchitattā ‘‘aha’’nti vuttaṃ. Devatāya sambodhanato piyālapanato ca, ‘‘āvuso’’ti vuttaṃ. Nibbuyhanalakkhaṇassa āyūhanassa akātabbato sabbaso ca akatattā anāyūhanti vuttaṃ. Tiṇṇākārassa oghānaṃ anicchitabhāvato eva tattha saṃsayassa anapagatattā oghataraṇassa ca avisesattā ‘‘yathā kathaṃ panā’’ti vuttaṃ. Tathā saṃsīdanalakkhaṇaṃ patiṭṭhānaṃ saṃsāre ca saṇṭhānanti anatthantarattā abhinnakālikaṃ. Tathā nibbuyhanalakkhaṇaṃ āyūhanaṃ sammāpaṭipattiyā ativattananti anatthantarattā abhinnakālikanti vuttaṃ ‘‘yadā svāhaṃ…pe… tadāssu nibbuyhāmī’’ti. Tadubhayassa paṭipakkhabhāvato paṭibāhanato ca oghātiṇṇāti vuttaṃ ‘‘evaṃ khvāhaṃ…pe… oghamatari’’nti.

दुसऱ्याच्या संशयात पडण्यामुळे आणि जाणून घेण्याच्या इच्छेमुळे “कसे बरे?” अशा प्रश्नाच्या रूपाने विचारले गेले आहे. समोर असल्यामुळे आणि एकवचनी व्यक्ती असल्यामुळे “तू” असे म्हटले आहे. परम उत्कर्षाला पोहोचलेल्या, आदरणीय, इतरांना अयोग्य अशा सद्धम्माच्या धुरीचे प्रदीपन केल्यामुळे “साधू” आणि मृदु स्वभाव इत्यादी गुणांमुळे “मारिस” (हे सौम्य) असे म्हटले आहे. वाहून नेण्याच्या स्वभावामुळे आणि राशीच्या भावामुळे “ओघ” (पूर) असे म्हटले आहे. जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या अर्थाचे कथन केल्यामुळे आणि तो समाप्त केल्यामुळे “इति” (असे) म्हटले आहे. बुडण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेल्या प्रतिष्ठानचे (स्थिरावण्याचे) आचरण न करण्यायोग्य असल्यामुळे आणि सर्वथा न केल्यामुळे “अप्पतिट्ठं” (प्रतिष्ठित न होता) असे म्हटले आहे. हे न करणे निश्चित आहे, हे दर्शवण्यासाठी “खो” (खरोखर) या अवधारणवाचक शब्दाचा वापर केला आहे. आणि ते अप्रतिष्ठान स्वतःच्या चित्तसंततीशी संबंधित असल्यामुळे आणि “तू” असे विचारले गेल्यामुळे “मी” (अहं) असे म्हटले आहे. देवतेला संबोधित केल्यामुळे आणि प्रिय भाषणाने “आवुसो” (मित्रा) असे म्हटले आहे. वाहून जाण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेल्या आयुहनाचे (प्रयत्नाचे) आचरण न करण्यायोग्य असल्यामुळे आणि सर्वथा न केल्यामुळे “अनायूहं” (प्रयत्न न करता) असे म्हटले आहे. ओघ पार करण्याच्या पद्धतीचा निश्चय न झाल्यामुळेच तेथील संशय दूर न झाल्याने आणि ओघ पार करण्याचे विशेष ज्ञान नसल्यामुळे “पण कसे बरे?” असे म्हटले आहे. तसेच, बुडण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेले प्रतिष्ठान आणि संसारात राहणे हे भिन्न अर्थाचे नसल्यामुळे एकाच काळातील आहेत. तसेच, वाहून जाण्याच्या लक्षणाने युक्त असलेले आयुहन आणि सम्यक् प्रतिपदेचे उल्लंघन करणे हे भिन्न अर्थाचे नसल्यामुळे एकाच काळातील आहेत, म्हणूनच म्हटले आहे - “जेव्हा मी... पे... तेव्हा मी वाहून जातो”. त्या दोन्हीच्या विरोधी भावामुळे आणि त्यांचा प्रतिकार केल्यामुळे “ओघ पार केला” असे म्हटले आहे - “अशा प्रकारे मी... पे... ओघ पार केला”.

Ekabuddhantarantarikattā sudūrakālikatāya ‘‘cirassa’’nti vuttaṃ. Antarā adiṭṭhapubbatāya vimhayanīyatāya ca ‘‘vatā’’ti vuttaṃ. Tadā upalabbhamānatāya attapaccakkhatāya ca ‘‘passāmī’’ti vuttaṃ. Bāhitapāpato brahmassa ca ariyamaggassa aṇanato paṭivijjhanato ‘‘brāhmaṇa’’nti vuttaṃ. Kilesasantāpavūpasamanato dukkhasantāpavūpasamanato ca sabbaso nibbutattā ‘‘parinibbuta’’nti vuttaṃ. Taraṇapayogassa nibbattitattā upari taritabbābhāvato ca ‘‘tiṇṇa’’nti vuttaṃ. Ñāṇacakkhunā oloketabbato lujjanato palujjanato ca ‘‘loke’’ti vuttaṃ. Visayesu sañjanato jātabhāvato ‘‘visattika’’nti vuttaṃ. Ñāṇassa paccakkhabhāvato nigamanato ca ‘‘ida’’nti vuttaṃ. Bhāsitattā parisamattattā ca ‘‘avocā’’ti vuttaṃ. Paṭhamaṃ gahitattā paccāmasanato ca ‘‘sā devatā’’ti vuttaṃ. Paṭikkhepassa abhāvato atthassa anumoditabbato ‘‘samanuñño’’ti vuttaṃ. Vineyyānaṃ [Pg.54] sāsanato paramatthasampattito ca ‘‘satthā’’ti vuttaṃ. Cakkhupathātikkamena tirobhāvūpagamanato ‘‘antaradhāyī’’ti vuttanti ayaṃ anupadavicayato vicayahāro.

एका बुद्ध-अंतराच्या (दोन बुद्धांमधील काळाच्या) दीर्घ कालावधीमुळे 'चिरस्स' (दीर्घकाळानंतर) असे म्हटले आहे. दरम्यानच्या काळात पूर्वी न पाहिलेले असल्यामुळे आणि आश्चर्यकारक असल्यामुळे 'वत' (खरोखर) असे म्हटले आहे. त्यावेळी उपलब्ध असल्यामुळे आणि स्वतः प्रत्यक्ष पाहिल्यामुळे 'पस्सामि' (मी पाहत आहे) असे म्हटले आहे. पापांना दूर केल्यामुळे (बाहितपापत्वामुळे) आणि श्रेष्ठ अशा आर्यमार्गाचे आकलन व साक्षात्कार केल्यामुळे 'ब्राह्मण' असे म्हटले आहे. क्लेशांच्या संतापाचे शमन झाल्यामुळे आणि दुःखाच्या संतापाचे शमन झाल्यामुळे सर्व प्रकारे शांत (निब्बुत्त) झालेल्यांना 'परिनिब्बुत्त' (परिनिर्वृत) असे म्हटले आहे. (संसारसागर) पार करण्याचा प्रयत्न पूर्ण झाल्यामुळे आणि पुढे पार करण्यासारखे काही उरले नसल्यामुळे 'तिण्ण' (पार झालेले) असे म्हटले आहे. ज्ञानचक्षूने पाहण्यायोग्य असल्यामुळे आणि नष्ट होणारे (लुज्जन-पलुज्जन) असल्यामुळे 'लोके' (लोकात) असे म्हटले आहे. विषयांशी आसक्त (संजन) होण्याच्या स्वभावामुळे 'विसत्तिका' (विषयांची आसक्ती/तृष्णा) असे म्हटले आहे. ज्ञानाच्या प्रत्यक्षभावामुळे आणि निष्कर्षाप्रत पोहोचल्यामुळे 'इदं' (हे) असे म्हटले आहे. बोलले गेल्यामुळे आणि पूर्ण झाल्यामुळे 'अवोच' (म्हणाले) असे म्हटले आहे. प्रथम ग्रहण केल्यामुळे आणि पुन्हा विचार केल्यामुळे 'सा देवता' (ती देवता) असे म्हटले आहे. विरोधाचा अभाव असल्यामुळे आणि अर्थाचे अनुमोदन करण्यायोग्य असल्यामुळे 'समणुञ्ञो' (संमत/अनुमोदित) असे म्हटले आहे. विनेय (शिष्य) जनांना उपदेश केल्यामुळे आणि परमार्थ संपत्ती प्राप्त केल्यामुळे 'सत्था' (शास्ता/गुरू) असे म्हटले आहे. दृष्टीपथाच्या पलीकडे जाऊन अदृश्य झाल्यामुळे 'अंतरधायी' (अदृश्य झाले) असे म्हटले आहे. हा 'अनुपदविचय' (शब्दानुशब्दाचे विश्लेषण) या दृष्टीने 'विचयहार' आहे.

Appatiṭṭhānānāyūhanehi oghataraṇaṃ yujjati kilesābhisaṅkhāravijahanena pārasampattisamijjhanato. Sabbakilesa-taṇhādiṭṭhi-taṇhāyatana-sassatādivasena santiṭṭhato saṃsāre saṃsīdanaṃ hotīti yujjati kāraṇassa suppatiṭṭhitabhāvato. Abhisaṅkharaṇakicce kilesābhisaṅkhāre vijjamāne sabbadiṭṭhābhinivesa-atidhāvanābhinivesādīnaṃ vasena āyūhantassa saṃsāramahoghena nibbuyhanaṃ hotīti yujjati sammāpaṭipattiyā ativattanato. Brahmassa ariyamaggassa aṇanato paṭivijjhanato brāhmaṇabhāvo yujjjati bāhitapāpattā. Sammadeva santadhammasamadhigamato parinibbutabhāvo yujjati sabbaso savāsanapahīnakilesattā. Tathā ca visattikāya tiṇṇabhāvo yujjati yathā yāya lesopi na dissati, evaṃ aggamaggena tassā samucchinnattāti ayaṃ yuttihāro.

अप्रतिष्ठान (न थांबणे) आणि अनायूहन (प्रयत्न न करणे) याद्वारे ओघ (संसारपूर) पार करणे योग्य ठरते, कारण क्लेश आणि अभिसंस्कारांचा त्याग केल्याने पलीकडच्या तीराची (निर्वाणाची) प्राप्ती होते. सर्व क्लेश, तृष्णा, दृष्टी, तृष्णा-आयतन आणि शाश्वतवाद इत्यादींच्या प्रभावाने संसारात स्थिर राहणाऱ्याचे (प्रतिष्ठित होणाऱ्याचे) संसारात बुडणे (संसीदन) होते, हे कारण सुप्रतिष्ठित असल्यामुळे योग्य ठरते. अभिसंस्काराच्या कार्यात क्लेश-अभिसंस्कार विद्यमान असताना, सर्व दृष्टी-अभिनिवेश (मतांचा आग्रह) आणि अतिधावन-अभिनिवेश (अतिप्रयत्न) इत्यादींच्या प्रभावाने प्रयत्न करणाऱ्याचे (आयूहन करणाऱ्याचे) संसाराच्या महापुरात वाहून जाणे (निब्बुय्हन) होते, हे सम्यक प्रतिपदेचे उल्लंघन केल्यामुळे योग्य ठरते. श्रेष्ठ अशा आर्यमार्गाचे आकलन व साक्षात्कार केल्यामुळे आणि पापांना दूर केल्यामुळे 'ब्राह्मणभाव' योग्य ठरतो. शांत धर्माची (निर्वाणाची) सम्यक प्राप्ती केल्यामुळे आणि वासनेसह सर्व क्लेशांचा पूर्णपणे नाश केल्यामुळे 'परिनिब्बुत्तभाव' (परिनिर्वृत अवस्था) योग्य ठरतो. तसेच, ज्या तृष्णेचा (विसत्तिका) लवलेशही उरणार नाही अशा प्रकारे अग्र मार्गाने (अर्हत मार्गाने) तिचा समूळ उच्छेद केल्यामुळे 'विसत्तिका' पार करणे योग्य ठरते. हा 'युक्तिहार' (युत्तीहारो) आहे.

Kilesavaṭṭavasena patiṭṭhānaṃ visesato kammavaṭṭassa padaṭṭhānaṃ. Abhisaṅkhāravasena āyūhanañca vipākavaṭṭassa padaṭṭhānaṃ. Appatiṭṭhānānāyūhanāni oghataraṇassa padaṭṭhānaṃ, oghataraṇaṃ anupādisesanibbānassa. Taṇhāvasena patiṭṭhānassa assādānupassitā padaṭṭhānaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti (saṃ. ni. 2.52, 56).

क्लेशवट्टाच्या (क्लेशचक्राच्या) प्रभावाने प्रतिष्ठित होणे (थांबणे) हे विशेषतः कर्मवट्टाचे (कर्मचक्राचे) पदस्थान (निकटचे कारण) आहे. आणि अभिसंस्काराच्या प्रभावाने प्रयत्न करणे (आयूहन) हे विपाकवट्टाचे (विपाकचक्राचे) पदस्थान आहे. अप्रतिष्ठान आणि अनायूहन हे ओघ पार करण्याचे पदस्थान आहे, आणि ओघ पार करणे हे अनुपधिशेष निर्वाणाचे पदस्थान आहे. तृष्णेच्या प्रभावाने प्रतिष्ठित होण्याचे पदस्थान 'अस्सादानुपस्सिता' (आस्वादाचे अनुदर्शन करणे) हे आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले - 'भिक्खूहो! संयोजनीय (बंधनास कारणीभूत) धर्मांमध्ये आस्वादाचे अनुदर्शन करणाऱ्याची तृष्णा वाढते.'

Khandhāvijjā-phassa-saññā-vitakkāyonisomanasikāra-pāpamittaparatoghosā diṭṭhivasena patiṭṭhānassa padaṭṭhānaṃ. Yathāha – paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.124) ‘‘khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi diṭṭhiṭṭhāna’’ntiādi. Taṇhādiṭṭhābhinandanaavasesakilesābhisaṅkhāravasena āyūhanassa padaṭṭhānaṃ. Iminā nayena yathārahaṃ taṇhādiṭṭhādivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ padaṭṭhānabhāvo vattabbo. Sesamettha pāḷito eva suniddhāriyaṃ. Ayaṃ padaṭṭhānahāro.

स्कंध, अविद्या, स्पर्श, संज्ञा, वितर्क, अयोनिशोमनसिकार, पापमित्र आणि परतोघोष हे दृष्टीच्या प्रभावाने प्रतिष्ठित होण्याचे पदस्थान आहेत. जसे पटिसंभिदामग्गात म्हटले आहे - 'स्कंध देखील दृष्टीचे स्थान आहेत, अविद्या देखील दृष्टीचे स्थान आहे' इत्यादी. तृष्णा, दृष्टी, अभिनंदन आणि उर्वरित क्लेश-अभिसंस्कारांच्या प्रभावाने प्रयत्न करण्याचे (आयूहन करण्याचे) पदस्थान आहे. या पद्धतीने योग्यतेनुसार तृष्णा, दृष्टी इत्यादींच्या प्रभावाने प्रतिष्ठित होणे आणि प्रयत्न करणे यांचे पदस्थानत्व सांगितले पाहिजे. यातील उर्वरित भाग पाळी मजकुरावरूनच चांगल्या प्रकारे निश्चित केला जाऊ शकतो. हा 'पदस्थानहार' (पदट्ठानहारो) आहे.

Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepena vissajjentena niyyānāvahā sammāpaṭipatti gahitā ekantato oghanittharaṇūpāyabhāvato. Taggahaṇena ca sabbepi sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā gahitā honti niyyānalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇahāro.

'अप्रतिष्ठित आणि अनायूहन' याद्वारे प्रतिष्ठित होणे आणि प्रयत्न करणे यांचा निषेध करून उत्तर देणाऱ्याने (भगवंतांनी) मोक्ष देणारी सम्यक प्रतिपदा ग्रहण केली आहे, कारण हाच एकांताने ओघ पार करण्याचा उपाय आहे. आणि ते ग्रहण केल्याने सर्व सदतीस (३७) बोधिपाक्षिक धर्म देखील ग्रहण केले जातात, कारण मोक्ष हेच त्यांचे एकमेव लक्षण आहे. हा 'लक्षणहार' (लक्खणहारो) आहे.

Nidānamassā [Pg.55] devatāya oghataraṇākārassa yāthāvato anavabodhoti vuttovāyamattho. Aññepi ye imaṃ desanaṃ nissāya oghataraṇūpāyaṃ paṭivijjhanti, tepi imissā desanāya nidānanti daṭṭhabbā. ‘‘Kathaṃ nu kho imaṃ desanaṃ nissāya sammadeva paṭivijjhantā catubbidhampi oghaṃ tarantā sakalasaṃsāramahoghato nitthareyyuṃ, pare ca tattha patiṭṭhapeyyu’’nti ayamettha bhagavato adhippāyo. Padanibbacanaṃ niruttaṃ, taṃ ‘‘eva’’ntiādinidānapadānaṃ ‘‘katha’’ntiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāya tassā līnatthavaṇṇanāya ca vuttanayānusārena sukarattā ativitthārabhayena na vitthārayimha.

या देवतेला ओघ पार करण्याच्या पद्धतीचे यथार्थ आकलन न होणे हेच याचे निदान (कारण) आहे, हा अर्थ आधीच सांगितला आहे. इतरही जे या देशनेचा आश्रय घेऊन ओघ पार करण्याचा उपाय समजून घेतात, ते देखील या देशनेचे निदान आहेत असे मानले पाहिजे. 'या देशनेचा आश्रय घेऊन सम्यक प्रकारे आकलन करणारे, चारही प्रकारच्या ओघांना पार करणारे, संपूर्ण संसाराच्या महापुरातून कसे बरे पार पडतील आणि इतरांनाही त्यात कसे प्रस्थापित करतील?' हा येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. शब्दांची व्युत्पत्ती (पदनिर्वचन) ही निरुक्ती आहे; ती 'एवं' इत्यादी निदान पदांची आणि 'कथं' इत्यादी पाळी पदांची, अट्ठकथा व तिच्या लीनत्थवण्णना (टीका) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सुलभ असल्यामुळे, अतिविस्ताराच्या भीतीने आम्ही येथे सविस्तर मांडलेली नाही.

Pada-padattha-desanā-nikkhepa-suttasandhi-vasena pañcavidhā sandhi. Tattha padassa padantarena sambandho padasandhi. Tathā padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi, yo ‘‘kiriyākārakasambandho’’ti vutto. Nānānusandhikassa taṃtaṃanusandhīti sambandho, ekānusandhikassa pana pubbāparasambandho desanāsandhi, yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhī’’ti tidhā vibhattā. Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo. Nikkhepasandhi catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ papañcasūdanīṭīkāyaṃ vuttanayena gahetabbaṃ. Suttasandhi idha paṭhamanikkhepavasena veditabbā.

पद, पदार्थ, देशना, निक्खेप (निक्षेप) आणि सुत्त (सूत्र) यांच्या आधारे संधी पाच प्रकारची असते. त्यापैकी, एका पदाचा दुसऱ्या पदाशी असलेला संबंध म्हणजे 'पदसंधी' होय. तसेच, एका पदाच्या अर्थाचा दुसऱ्या पदाच्या अर्थाशी असलेला संबंध म्हणजे 'पदार्थसंधी' होय, ज्याला 'क्रिया-कारक संबंध' असे म्हटले जाते. अनेक अनुसंधी असलेल्यांचे त्या-त्या अनुसंधीशी असलेले संबंध, आणि एकच अनुसंधी असलेल्यांचे पूर्वापार संबंध म्हणजे 'देशनासंधी' होय, जिचे अट्ठकथेमध्ये 'पुच्छानुसंधी' (प्रश्नानुसंधी), 'अज्झासयानुसंधी' (आशयानुसंधी) आणि 'यथानुसंधी' असे तीन प्रकार केले आहेत. येथे आशय (अज्झासय) हा 'अत्ताज्झासय' (स्वतःचा आशय) आणि 'परज्झासय' (दुसऱ्याचा आशय) असा दोन प्रकारचा समजला पाहिजे. 'निक्खेपसंधी' ही चार प्रकारच्या सुत्त-निक्खेपांच्या (सूत्र-निक्षेपांच्या) आधारे समजली पाहिजे. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते 'पपंचसूदनी' टीकेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार ग्रहण केले पाहिजे. 'सुत्तसंधी' येथे पहिल्या निक्षेपाच्या आधारे समजली पाहिजे.

‘‘Kasmā panettha oghataraṇasuttameva paṭhamaṃ nikkhitta’’nti nāyamanuyogo katthaci na pavattati? Apica ‘‘appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatari’’nti patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepavasena antadvayavivajjanamukhena vā majjhimāya paṭipadāya vibhāvanato sabbapaṭhamamidaṃ suttaṃ idha nikkhittaṃ. Antadvayaṃ anupagamma majjhimāya paṭipattiyā saṅkāsanaparañhi buddhānaṃ sāsananti. Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saddhiṃ saṃsandanaṃ, ayampi desanāsandhi. Sā idha evaṃ veditabbā –

'परंतु येथे ओघतरण सुत्तच सर्वात आधी का ठेवले गेले आहे?' असा प्रश्न कुठे उपस्थित होत नाही का? शिवाय, 'अप्रतिष्ठित आणि अनायूहन राहून ओघ पार केला' याद्वारे प्रतिष्ठित होणे आणि प्रयत्न करणे यांचा निषेध करून, दोन्ही टोकांचे (अंतांचे) वर्जन करण्याच्या दृष्टीने मध्यम प्रतिपदेचे स्पष्टीकरण केले जात असल्यामुळे, हे सुत्त येथे सर्वात आधी ठेवले गेले आहे. दोन्ही टोकांकडे न जाता मध्यम प्रतिपदेचा उपदेश करणे हेच बुद्धांचे शासन आहे. एका देशनेची दुसऱ्या देशनेशी जी तुलना किंवा सुसंगती असते, ती देखील 'देशनासंधी'च आहे. ती येथे या प्रकारे समजली पाहिजे -

‘‘Appatiṭṭhaṃ…pe… anāyūhaṃ oghamatari’’nti ayaṃ desanā –

'अप्रतिष्ठित... पे... अनायूहन राहून ओघ पार केला' ही देशना -

‘‘Sabbadā sīlasampanno, paññavā susamāhito;

Āraddhavīriyo pahitatto, oghaṃ tarati duttaraṃ.

"जो सर्वदा शीलसंपन्न, प्रज्ञावान आणि सुसमाहित (सुस्थिर चित्त असलेला) आहे; आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) आणि प्रहितत्त्व (दृढनिश्चयी) आहे, तो दुस्तर ओघ (संसार-पूर) पार करतो."

‘‘Virato kāmasaññāya, rūpasaṃyojanātigo;

Nandīrāgaparikkhīṇo, so gambhīre na sīdati;

(Saṃ. ni. 1.96);

Saddhāya [Pg.56] tarati oghaṃ, appamādena aṇṇavaṃ. (saṃ. ni. 1.246;

su. ni. 186);

"कामसंज्ञेपासून विरत झालेला, रूपसंयोजनाच्या पलीकडे गेलेला आणि नंदीराग (आसक्ती व नंदी) पूर्णपणे क्षीण झालेला मनुष्य अथांग डोहात बुडत नाही. श्रद्धेने तो ओघ पार करतो आणि अप्रमादाने (जागरूकतेने) महासागर पार करतो."

‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;

Pañcasaṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇoti vuccati. (saṃ. ni. 1.5;

dha. pa. 370);

"पाच (अवरभागीय संयोजने) तोडावीत, पाच (उद्ध्वंभागीय संयोजने) सोडावीत आणि आणखी पाच (श्रद्धादी इंद्रिये) विकसित करावीत. पाच संगांच्या (आसक्तींच्या) पलीकडे गेलेल्या भिक्खूला 'ओघतीर्ण' (ओघ पार केलेला) असे म्हटले जाते."

‘‘Tasmā jantu sadā sato, kāmāni parivajjaye;

Te pahāya tare oghaṃ, nāvaṃ sitvāva pāragū. (su. ni. 777;

mahāni. 6;

netti. 5);

"म्हणून मनुष्याने नेहमी स्मृतीमान (जागरूक) राहून कामभोगांचा त्याग करावा. त्यांचा त्याग करून, नौकेतील पाणी उपसून पार जाणाऱ्या प्रवाशाप्रमाणे, त्याने ओघ पार करावा."

‘‘Ekāyanaṃ jātikhayantadassī, maggaṃ pajānāti hitānukampī;

Etena maggena tariṃsu pubbe, tarissanti ye ca taranti ogha’’nti. (saṃ. ni. 5.384, 409;

mahāni. 191;

cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 107;

paṭhamavagga 121;

netti. 170) –

"हित आणि अनुकंपा करणारे (भगवान), जन्मक्षयाचा अंत पाहणारा एकमात्र मार्ग जाणतात. याच मार्गाने पूर्वीचे लोक (ओघ) पार झाले, भविष्यात पार करतील आणि जे आता ओघ पार करत आहेत."

Evamādīhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ catubyūho hāro.

"अशा प्रकारच्या देशनांशी सुसंगत असणे, हा 'चतुर्व्यूह हार' (पद्धती) होय."

Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti ettha saṃkilesavasena patiṭṭhānaṃ āyūhanañca. Tena ayonisomanasikāro dīpito, santakilesavasena anāyūhanena yonisomanasikāro. Tattha ayonisomanasikaroto taṇhāvijjā pavaḍḍhati. Tesu taṇhāgahaṇena ca taṇhāmūlakā dhammā āvattanti. Avijjāgahaṇena avijjāmūlakaṃ sabbaṃ bhavacakkaṃ āvattati. Yonisomanasikāraggahaṇena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā āvattanti catubbidhañca sampatticakkaṃ. Patiṭṭhānāyūhanapaṭikkhepena pana sammāpaṭipatti dīpitā, sā ca saṅkhepato sīlādisaṅgahā. Tattha sīlaggahaṇena ekādasa sīlānisaṃsā āvattanti, samādhiggahaṇena pañcaṅgiko sammāsamādhi pañcaññāṇiko sammāsamādhi samādhiparikkhārā ca āvattanti. Paññāgahaṇena paññā ca sammādiṭṭhīti sammādiṭṭhisudassanā sabbepi ariyamaggadhammā āvattantīti ayaṃ āvatto hāro.

"'अप्रतिष्ठ' (न थांबता) आणि 'अनायूहन' (प्रयत्न न करता) यामध्ये संक्लेशाच्या (अशुद्धीच्या) प्रभावाने 'प्रतिष्ठान' (स्थिरावणे) आणि 'आयूहन' (कर्म गोळा करणे) होते. त्याद्वारे 'अयोनिशोमनसिकार' दर्शविला आहे; तर क्लेशांच्या शांततेच्या प्रभावाने अनायूहनाद्वारे 'योनिशोमनसिकार' दर्शविला आहे. तेथे अयोनिशोमनसिकार करणाऱ्याची तृष्णा आणि अविद्या वाढते. त्यामध्ये तृष्णेच्या ग्रहणाने तृष्णामूलक धर्म आवर्तित होतात. अविद्येच्या ग्रहणाने अविद्येवर आधारित संपूर्ण भवचक्र आवर्तित होते. योनिशोमनसिकाराच्या ग्रहणाने योनिशोमनसिकारमूलक धर्म आणि चार प्रकारचे संपत्तीचक्र आवर्तित होते. परंतु, प्रतिष्ठान आणि आयूहनाचा निषेध केल्याने सम्यक प्रतिपत्ती (योग्य आचरण) दर्शविली जाते, आणि ती संक्षेपाने शील इत्यादींचा संग्रह आहे. तेथे शीलाच्या ग्रहणाने शीलाचे अकरा आनिशंस (फायदे) आवर्तित होतात; समाधीच्या ग्रहणाने पंचअंगिक सम्यक समाधी, पंचज्ञानयुक्त सम्यक समाधी आणि समाधीचे परिकार (साधने) आवर्तित होतात. प्रज्ञेच्या ग्रहणाने प्रज्ञा आणि सम्यक दृष्टी या सम्यक दृष्टीच्या दर्शनाने सर्व आर्यमार्ग-धर्म आवर्तित होतात. हा 'आवर्त हार' (पद्धती) होय."

Patiṭṭhānaṃ kilesādivasena sattavidhaṃ. Āyūhanaṃ abhisaṅkhārādivasena sattavidhaṃ. Tathā tappaṭipakkhato appatiṭṭhānaṃ anāyūhanañca. Ayamettha dhammavibhatti. Padaṭṭhānabhūmivibhattiyo pana heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbā. Ayaṃ vibhattihāro.

"प्रतिष्ठान हे क्लेश इत्यादींच्या प्रभावाने सात प्रकारचे आहे. आयूहन हे अभिसंस्कार इत्यादींच्या प्रभावाने सात प्रकारचे आहे. त्याचप्रमाणे, त्यांच्या प्रतिपक्षाने (विरोधाने) अप्रतिष्ठान आणि अनायूहन देखील (सात प्रकारचे आहे). ही येथे 'धर्मविभक्ती' (धर्मांचे वर्गीकरण) आहे. पदस्थान आणि भूमीचे वर्गीकरण मात्र खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसार जाणून घ्यावे. हा 'विभक्त हार' (पद्धती) होय."

Pubbabhāgappaṭipadaṃ sammadeva sampādetvā samathavipassanaṃ yuganaddhaṃ katvā bhāvanaṃ ussakkento kilesādīnaṃ dūrīkaraṇato tesaṃ vasena asaṃsīdanto [Pg.57] anibbuyhanto appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghaṃ tarati. Kilesādīnaṃ vasena pana saṃsīdanto nibbuyhanto saṃsāre patiṭṭhānato āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā āyūhanato oghaṃ na taratīti ayaṃ parivatto hāro.

"पूर्वभाग प्रतिपदेला (प्रारंभिक आचरणाला) चांगल्या प्रकारे संपादित करून, शमथ आणि विपश्यनेला युगनद्ध (एकत्रित) करून, भावनेचा उत्कर्ष करत, क्लेश इत्यादींना दूर केल्यामुळे त्यांच्या प्रभावाने न बुडता व वाहून न जाता, अप्रतिष्ठ आणि अनायूहन राहून तो ओघ पार करतो. परंतु, क्लेश इत्यादींच्या प्रभावाने बुडणारा आणि वाहून जाणारा मनुष्य संसारात स्थिरावल्यामुळे आणि भविष्यात पुनर्जन्म उत्पन्न करण्यासाठी कर्म गोळा केल्यामुळे ओघ पार करू शकत नाही. हा 'परिवर्त हार' (पद्धती) होय."

Appatiṭṭhaṃ asantiṭṭhanto asaṃsīdanto anibbisaṃ anavinibbisanti pariyāyavacanaṃ, anāyūhaṃ anibbuyhanto acetento apakappentoti pariyāyavacanaṃ, oghaṃ kilesasamuddanti pariyāyavacanaṃ, atari atikkami accavāyīti pariyāyavacanaṃ. Iminā nayena sesapadesupi pariyāyavacanaṃ veditabbanti ayaṃ vevacano hāro.

"'अप्रतिष्ठ' म्हणजे न थांबणारा, न बुडणारा, न खचणारा, मागे न फिरणारा - हे समानार्थी शब्द आहेत; 'अनायूहन' म्हणजे वाहून न जाणारा, चेष्टा (कर्म) न करणारा, कल्पना न करणारा - हे समानार्थी शब्द आहेत; 'ओघ' म्हणजे क्लेशसमुद्र - हा समानार्थी शब्द आहे; 'तरला' म्हणजे ओलांडला, पार केला - हे समानार्थी शब्द आहेत. या पद्धतीने उर्वरित पदांचेही समानार्थी शब्द जाणून घ्यावेत. हा 'वेवचन (समानार्थी) हार' (पद्धती) होय."

Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti ettha patiṭṭhaṃ āyūhanti kilesānaṃ kiccakaraṇapaññatti. Pariyuṭṭhānānaṃ vibhāvanapaññatti. Abhisaṅkhārānaṃ viruhanapaññatti. Taṇhāya assādapaññatti. Diṭṭhiyā parinipphandanapaññatti. Bhavadiṭṭhiyā bhavābhinivesapaññatti. Vibhavadiṭṭhiyā vipallāsapaññatti. Kāmasukhānuyogassa kāmesu anugijjhanapaññatti. Attakilamathānuyogassa attaparitāpanapaññatti. Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti pana abhiññeyyadhammānaṃ abhiññāpaññatti. Pariññeyyadhammānaṃ pariññāpaññatti. Oghamatarinti pahātabbadhammānaṃ pahānapaññatti. Maggassa bhāvanāpaññatti. Nirodhassa sacchikiriyāpaññattīti ayaṃ paññattihāro.

"'अप्रतिष्ठ' आणि 'अनायूहन' यामध्ये 'प्रतिष्ठान' आणि 'आयूहन' ही क्लेशांच्या कार्य करण्याची प्रज्ञप्ती (व्याख्या) आहे; पर्युत्थानांच्या (उद्रेकांच्या) प्रकटीकरणाची प्रज्ञप्ती आहे; अभिसंस्कारांच्या वाढीची प्रज्ञप्ती आहे; तृष्णेच्या आस्वादाची प्रज्ञप्ती आहे; दृष्टीच्या परिस्पंदनाची प्रज्ञप्ती आहे; भवदृष्टीच्या भवाभिनिवेशाची प्रज्ञप्ती आहे; विभवदृष्टीच्या विपर्यासाची प्रज्ञप्ती आहे; कामसुखानुयोगाच्या कामांमधील आसक्तीची प्रज्ञप्ती आहे; आणि आत्मक्लेशानुयोगाच्या स्वतःला पीडा देण्याची प्रज्ञप्ती आहे. परंतु, 'अप्रतिष्ठ' आणि 'अनायूहन' ही अभिज्ञेय (विशेष रूपाने जाणण्यायोग्य) धर्मांच्या अभिज्ञेची प्रज्ञप्ती आहे; परिज्ञेय (पूर्णपणे समजून घेण्यायोग्य) धर्मांच्या परिज्ञेची प्रज्ञप्ती आहे. 'ओघ तरला' ही प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) धर्मांच्या प्रहाणाची (त्यागाची) प्रज्ञप्ती आहे; मार्गाच्या भावनेची प्रज्ञप्ती आहे; आणि निरोधाच्या साक्षात्काराची प्रज्ञप्ती आहे. हा 'प्रज्ञप्ती हार' (पद्धती) होय."

Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti ettha patiṭṭhānāyūhanaggahaṇena oghaggahaṇena ca samudayasaccaṃ gahitaṃ. Appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ atarinti pana padattayena maggasaccaṃ gahitaṃ, hetugahaṇena ca hetumato gahaṇaṃ siddhamevāti dukkhanirodhasaccāni atthato gahitānevāti ayaṃ saccehi otaraṇā. Tattha ye lokiyā pañcakkhandhā, yesaṃ vasena patiṭṭhānāyūhanasiddhi. Ye lokuttarā cattāro khandhā, yesaṃ vasena oghataraṇasiddhi. Ayaṃ khandhamukhena otaraṇā. Ye eva pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo, te cattāro khandhā dvāyatanāni dve dhātuyoti ayaṃ āyatanamukhena dhātumukhena ca otaraṇā. Tathā appatiṭṭhaṃ anāyūhanti ettha patiṭṭhānāyūhanaggahaṇena kilesābhisaṅkhārādīnaṃ gahaṇaṃ. Kilesābhisaṅkhārādayo oghā ca saṅkhārakkhandhā dhammāyatanaṃ dhammadhātu ca, appatiṭṭhānānāyūhanaggahaṇena oghataraṇavacanena ca saha vipassanāya maggo kathito. Evañca saṅkhārakkhandho dhammāyatanaṃ dhammadhātu ca [Pg.58] gahitāti evampi khandhamukhena āyatanamukhena dhātumukhena otaraṇā. Vipassanā ce aniccānupassanā, animittamukhena vimokkhamukhaṃ, dukkhānupassanā ce, appaṇihitavimokkhamukhaṃ, anattānupassanā ce, suññatavimokkhamukhanti evaṃ vimokkhamukhena otaraṇaṃ. Magge sekkhā sīlakkhandhādayo dhammāyatanadhammadhātū anāsavā ca evampi kho khandhādimukhena otaraṇāti ayaṃ otaraṇo hāro.

"'अप्रतिष्ठ' आणि 'अनायूहन' यामध्ये प्रतिष्ठान, आयूहन आणि ओघाच्या ग्रहणाने 'समुदय सत्य' ग्रहण केले गेले आहे. परंतु, 'अप्रतिष्ठ', 'अनायूहन' आणि 'तरला' या तीन पदांद्वारे 'मार्ग सत्य' ग्रहण केले गेले आहे; आणि हेतूच्या ग्रहणाने हेतूयुक्त (फळ) ग्रहण करणे सिद्धच होते, म्हणून दुःख आणि निरोध सत्ये अर्थाच्या दृष्टीने ग्रहण केलीच गेली आहेत. हे 'सत्यांच्या' माध्यमातून अवतरण (प्रवेश) आहे. तेथे जे लौकिक पाच स्कंध आहेत, ज्यांच्या वशाने प्रतिष्ठान आणि आयूहनाची सिद्धी होते; जे लोकोत्तर चार स्कंध आहेत, ज्यांच्या वशाने ओघ तरण्याची सिद्धी होते. हे 'स्कंधांच्या' माध्यमातून अवतरण आहे. जे पाच स्कंध, बारा आयतने आणि अठरा धातू आहेत, ते चार स्कंध, दोन आयतने आणि दोन धातू आहेत. हे 'आयतनांच्या' आणि 'धातूंच्या' माध्यमातून अवतरण आहे. त्याचप्रमाणे, 'अप्रतिष्ठ' आणि 'अनायूहन' यामध्ये प्रतिष्ठान आणि आयूहनाच्या ग्रहणाने क्लेश, अभिसंस्कार इत्यादींचे ग्रहण होते. क्लेश, अभिसंस्कार इत्यादी आणि ओघ हे संस्कारस्कंध, धर्मायतन आणि धर्मधातू आहेत. अप्रतिष्ठान व अनायूहनाच्या ग्रहणाने आणि ओघ तरण्याच्या वचनाने विपश्यनेसह मार्ग सांगितला गेला आहे. आणि अशा प्रकारे संस्कारस्कंध, धर्मायतन आणि धर्मधातू ग्रहण केले गेले आहेत, अशा प्रकारे देखील स्कंध, आयतन आणि धातूंच्या माध्यमातून अवतरण होते. जर विपश्यना ही अनित्यानुपश्यना असेल, तर ती अनिमित्त मुखाने विमोक्षमुख (मुक्तीचे द्वार) आहे; जर ती दुःखानुपश्यना असेल, तर ती अप्रणिहित विमोक्षमुख आहे; जर ती अनात्मानुपश्यना असेल, तर ती शून्यता विमोक्षमुख आहे. अशा प्रकारे विमोक्षमुखाच्या माध्यमातून अवतरण होते. मार्गामध्ये शैक्ष शीलस्कंध इत्यादी, अनास्रव धर्मायतन आणि धर्मधातू आहेत, अशा प्रकारे देखील स्कंध इत्यादींच्या माध्यमातून अवतरण होते. हा 'अवतरण हार' (पद्धती) होय."

Appatiṭṭhanti ārambho. Anāyūhanti padasuddhi, no ārambhasuddhi, tathā oghanti. Atarinti pana padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro.

"'अप्रतिष्ठ' हा आरंभ आहे. 'अनायूहन' ही पदशुद्धी आहे, आरंभशुद्धी नाही; त्याचप्रमाणे 'ओघ' देखील (पदशुद्धी आहे). परंतु, 'तरला' ही पदशुद्धी देखील आहे आणि आरंभशुद्धी देखील आहे. हा 'शोधन हार' (पद्धती) होय."

Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ taṇhādiṭṭhiādivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ sādhāraṇato paṭikkhepacodanāti katvā oghamatarinti taṃ vikappetvā visesavacanaṃ. Oghataraṇañhi cattāro ariyamaggā. Tattha paṭhamadutiyamaggā avisesena diṭṭhoghataraṇaṃ, tatiyamaggo kāmoghataraṇaṃ, aggamaggo sesoghataraṇanti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

‘अप्पतिट्ठं अनायूहं’ (न स्थिरावता, प्रयत्न न करता) हे सामान्यतः अधिष्ठान आहे. तण्हा (तृष्णा) आणि दिट्ठि (दृष्टी) इत्यादींच्या प्रभावाने स्थिरावणे (पतिट्ठान) आणि प्रयत्न करणे (आयूहण) यांचा सामान्यपणे निषेध करून ‘ओघमतरि’ (पूर पार केला) असे त्याचे वर्गीकरण करून हे विशेष वचन सांगितले आहे. ओघ पार करणे म्हणजे चार आर्यमार्ग होत. त्यामध्ये पहिला आणि दुसरा मार्ग सामान्यतः ‘दिट्ठोघ’ (दृष्टीचा पूर) पार करणे आहे, तिसरा मार्ग ‘कामोघ’ (कामवासनेचा पूर) पार करणे आहे आणि अग्र मार्ग (चौथा मार्ग) उर्वरित ओघ पार करणे आहे. हा ‘अधिष्ठान हार’ आहे.

Kilesavasena patiṭṭhānassa ayonisomanasikāro hetu. Abhisaṅkhāravasena āyūhanassa kilesā hetū. Appatiṭṭhānānāyūhanānaṃ pana yathākkamaṃ yonisomanasikārapahānāni hetū. Saṃyojaniyesu dhammesu assādānupassanā taṇhāvasena yathārahaṃ tassa hetū. Tenāha bhagavā – ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī’’ti. Khandhāvijjāphassasaññāvitakkāyonisomanasikārapāpamittaparatoghosā diṭṭhivasena patiṭṭhānassa hetū. Tenāha – paṭisambhidāmagge ‘‘khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi diṭṭhiṭṭhāna’’ntiādi. Taṇhābhinandanā avasesakilesābhisaṅkhāravasena āyūhanassa hetū. Iminā nayena yathārahaṃ taṇhādiṭṭhivasena patiṭṭhānāyūhanānaṃ hetuvibhāgo niddhāretabbo, tabbipariyāyena appatiṭṭhānānāyūhanānaṃ. Kilesuppādane hi sammadeva ādīnavadassanaṃ appatiṭṭhānassa hetū, abhisaṅkharaṇe ādīnavadassanaṃ anāyūhanassa hetū, vipassanāya ussukkāpanaṃ oghataraṇassa hetūti ayaṃ parikkhāro hāro.

क्लेशांच्या प्रभावाने स्थिरावण्याचे (पतिट्ठान) कारण अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य मनन) आहे. अभिसंस्काराच्या (संस्कारांच्या) प्रभावाने प्रयत्न करण्याचे (आयूहण) कारण क्लेश आहेत. परंतु, न स्थिरावणे (अप्पतिट्ठान) आणि प्रयत्न न करणे (अनायूहण) यांचे कारण अनुक्रमे योनिसोमनसिकार (योग्य मनन) आणि प्रहाण (त्याग) हे आहेत. संयोजनीय (बंधनात टाकणाऱ्या) धर्मांमध्ये आस्वादाचे अनुदर्शन (सुखाचा शोध घेणे) हे तृष्णेच्या प्रभावाने योग्य प्रकारे त्याचे कारण आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूहो, संयोजनीय धर्मांमध्ये आस्वादाचे अनुदर्शन करणाऱ्याची तृष्णा वाढते.” स्कंध, अविद्या, फस्स (स्पर्श), संज्ञा, वितक्क (विचार), अयोनिसोमनसिकार, पापमित्र (वाईट संगत) आणि परतोघोष (दुसऱ्यांचे उपदेश) हे दृष्टीच्या प्रभावाने स्थिरावण्याचे कारण आहेत. म्हणूनच पटिसंभिदामग्गमध्ये म्हटले आहे – “स्कंध देखील दृष्टीचे स्थान आहेत, अविद्या देखील दृष्टीचे स्थान आहे” इत्यादी. तृष्णेचे अभिनंदन (आसक्ती) आणि उर्वरित क्लेश हे अभिसंस्काराच्या प्रभावाने प्रयत्न करण्याचे कारण आहेत. या पद्धतीने योग्य प्रकारे तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने स्थिरावणे व प्रयत्न करणे यांच्या कारणांचे वर्गीकरण निश्चित केले पाहिजे, आणि याच्या उलट न स्थिरावणे व प्रयत्न न करणे यांचे वर्गीकरण निश्चित केले पाहिजे. कारण क्लेशांच्या उत्पत्तीमध्ये दोषांचे योग्य दर्शन (आदीनवदस्सन) हे न स्थिरावण्याचे कारण आहे, अभिसंस्कार करण्यामध्ये दोषांचे दर्शन हे प्रयत्न न करण्याचे कारण आहे, आणि विपश्यनेमध्ये उद्योगशील असणे हे ओघ पार करण्याचे कारण आहे. हा ‘परिक्खार हार’ आहे.

Yathāvuttavibhāgehi [Pg.59] patiṭṭhānāyūhanehi catubbidhassapi oghassa parisuddhi. Appatiṭṭhānānāyūhanehi pana sotānaṃ saṃvaro sabbaso pidhānañcāti catubbidhassapi oghassa visesato pidhānaṃ appavattikaraṇaṃ. Ariyamaggassa bhāvanāya hi kilesavasena patiṭṭhānaṃ abhisaṅkhāravasena āyūhanaṃ upacchinnaṃ, tassa sabbepi oghā tiṇṇā sammatiṇṇā pahīnā hontīti ayaṃ samāropano hāro.

वर सांगितलेल्या वर्गीकरणानुसार स्थिरावणे आणि प्रयत्न करणे यांद्वारे चारही प्रकारच्या ओघांचे स्पष्टीकरण होते. परंतु, न स्थिरावणे आणि प्रयत्न न करणे यांद्वारे स्रोतांचा (प्रवाहांचा) संवर आणि पूर्णपणे निरोध होतो, म्हणजेच चारही प्रकारच्या ओघांचे विशेषतः निरोध करणे आणि त्यांना अप्रवृत्त करणे होते. कारण आर्यमार्गाच्या भावनेने क्लेशांच्या प्रभावाने स्थिरावणे आणि अभिसंस्काराच्या प्रभावाने प्रयत्न करणे छिन्न (नष्ट) होते, त्यामुळे त्याचे सर्व ओघ पार केलेले, पूर्णपणे पार केलेले आणि प्रहीण (नष्ट) झालेले असतात. हा ‘समारोपण हार’ आहे.

Appatiṭṭhaṃ anāyūhanti ettha patiṭṭhāgahaṇena taṇhāvijjā gahitā. Tāsaṃ hi vasena satto tattha tattha bhave patiṭṭhāti. Āyūhanaggahaṇena tappaccayā abhisaṅkhāradhammā gahitā. Tattha taṇhāya visesato rūpadhammā adhiṭṭhānaṃ, avijjāya arūpadhammā. Tesaṃ yathākkamaṃ samatho ca vipassanā ca paṭipakkhā, te ‘‘appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ oghamatari’’nti padehi pakāsitā honti, tesu samathassa cetovimutti phalaṃ, vipassanāya paññāvimutti. Tathā hi sā ‘‘rāgavirāgā avijjāvirāgā’’ti visesetvā vuccati. Tattha taṇhāvijjā abhisaṅkhāro ca samudayasaccaṃ, tesaṃ adhiṭṭhānabhūtā rūpārūpadhammā dukkhasaccaṃ, tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, nirodhapajānanā paṭipadā oghataraṇapariyāyena vuttā maggasaccaṃ. Taṇhāgahaṇena cettha māyā-sāṭheyyamānātimāna-madappamāda-pāpicchatā-pāpamittatā-ahirikānottappādivasena akusalapakkho netabbo. Avijjāgahaṇena viparītamanasikāra-kodhūpanāha-makkhapaḷāsa-issāmacchariya-sārambha- dovacassatā-bhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo. Vuttavipariyāyena amāyāasāṭheyyādiaviparītamanasikārādivasena. Tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyānaṃ vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti ayaṃ nandiyāvattassa nayassa bhūmi.

‘अप्पतिट्ठं अनायूहं’ (न स्थिरावता, प्रयत्न न करता) यामध्ये ‘पतिट्ठा’ (स्थिरावणे) या ग्रहणाने तृष्णा (तण्हा) आणि अविद्या ग्रहण केली आहे. कारण त्यांच्याच प्रभावाने प्राणी वेगवेगळ्या भवांमध्ये स्थिरावतो. ‘आयूहण’ (प्रयत्न करणे) या ग्रहणाने त्याच्या प्रत्ययाने (कारणाने) होणारे अभिसंस्कार धर्म ग्रहण केले आहेत. त्यामध्ये तृष्णेचे विशेषतः रूपधर्म हे अधिष्ठान आहेत, आणि अविद्येचे अरूपधर्म. त्यांचे अनुक्रमे शमथ (समथ) आणि विपश्यना (विपस्सना) हे प्रतिपक्ष (विरोधी) आहेत, ते ‘अप्पतिट्ठं अनायूहं ओघमतरि’ या पदांद्वारे प्रकाशित केले आहेत. त्यामध्ये शमथाचे फळ चेतोविमुक्ती आहे, आणि विपश्यनेचे प्रज्ञाविमुक्ती (पञ्ञाविमुत्ति). म्हणूनच तिला “रागविरागा” आणि “अविद्याविरागा” असे विशेष करून म्हटले जाते. त्यामध्ये तृष्णा, अविद्या आणि अभिसंस्कार हे समुदयसत्य आहेत, त्यांचे अधिष्ठान असलेले रूप आणि अरूप धर्म हे दुःखसत्य आहेत, त्यांची अप्रवृत्ती (निरोध) हे निरोधसत्य आहे, आणि निरोधाला जाणणारी प्रतिपदा (मार्ग) ओघ पार करण्याच्या पर्यायाने सांगितलेले मार्गसत्य आहे. आणि येथे तृष्णेच्या ग्रहणाने माया, शाठ्य (ढोंग), मान (अभिमान), अतिमान, मद, प्रमाद, पापिच्छता (वाईट इच्छा), पापमित्रता, अहीरिक (निर्लज्जपणा), अनोत्तप्प (भय नसणे) इत्यादींच्या प्रभावाने अकुशल पक्ष समजला पाहिजे. अविद्येच्या ग्रहणाने विपरीत मनसिकार, क्रोध, उपनाह (वैर बाळगणे), मख्ख (गुण नाहीसे करणे), पळास (मत्सर), इस्सा (असूया), मच्छरिय (कंजूषपणा), सारंभ (उद्धटपणा), दोवचस्सता (दुर्वचन) आणि भवदृष्टी इत्यादींच्या प्रभावाने अकुशल पक्ष समजला पाहिजे. याच्या उलट अमाया, अशाठ्य इत्यादी आणि अविपरीत मनसिकार इत्यादींच्या प्रभावाने (कुशल पक्ष समजला पाहिजे). तसेच शमथपक्षीय श्रद्धा-इंद्रिय इत्यादी आणि विपश्यनापक्षीय अनित्यसंज्ञा इत्यादींच्या प्रभावाने वोदानपक्ष (शुद्धीचा पक्ष) समजला पाहिजे. ही ‘नंदियावत्त’ नयाची भूमी आहे.

Tathā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho, avijjā moho, avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso iti tīhi akusalamūlehi gahitehi, tappaṭipakkhato ‘‘appatiṭṭha’’ntiādivacanehi ca tīṇi akusalamūlāni tīṇi kusalamūlāni ca siddhāni eva honti. Idhāpi lobho sabbāni sāsavakusalamūlāni āyūhanadhammā ca samudayasaccaṃ, tannibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā ca upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā yojetabbā. Phalaṃ panettha vimokkhattayavasena [Pg.60] niddhāretabbaṃ, tīhi akusalamūlehi tividhaduccarita-saṃkilesamalavisamaakusalasaññā-vitakkādivasena akusalapakkho netabbo, tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucarita-samakusalasaññā-vitakka-samādhi-vimokkhamukhādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi.

तसेच वर सांगितलेल्या पद्धतीने ग्रहण केलेल्या तृष्णा, अविद्या आणि त्यांच्या पक्षीय धर्मांमध्ये तृष्णा म्हणजे लोभ आहे, अविद्या म्हणजे मोह आहे, आणि अविद्येशी संप्रयुक्त असलेला, तसेच रक्तामध्ये पू जसा तयार होतो तसा तृष्णेच्या उपस्थितीत निर्माण होणारा आघात म्हणजे द्वेष (दोस) आहे, अशा प्रकारे तीन अकुशल मुळे ग्रहण केली असता, आणि त्यांच्या प्रतिपक्षाने ‘अप्पतिट्ठं’ इत्यादी वचनांद्वारे तीन अकुशल मुळे आणि तीन कुशल मुळे सिद्धच होतात. येथे देखील लोभ, सर्व सास्रव कुशल मुळे आणि प्रयत्न करणारे (आयूहण) धर्म हे समुदयसत्य आहेत, त्यांच्यापासून उत्पन्न झालेले आणि त्यांचे अधिष्ठान व गोचर असलेले उपादानस्कंध हे दुःखसत्य आहेत, अशा प्रकारे सत्यांची योजना केली पाहिजे. आणि येथे फळ तीन विमोक्षांच्या (विमोक्खत्तय) वशाने निश्चित केले पाहिजे. तीन अकुशल मुळांद्वारे त्रिविध दुश्चरित, संक्लेश, मल, विषम अकुशल संज्ञा, वितर्क इत्यादींच्या प्रभावाने अकुशल पक्ष समजला पाहिजे, तसेच तीन कुशल मुळांद्वारे त्रिविध सुचरित, सम कुशल संज्ञा, वितर्क, समाधी, विमोक्षमुख इत्यादींच्या प्रभावाने वोदानपक्ष (शुद्धीचा पक्ष) समजला पाहिजे. ही ‘तिपुक्खल’ नयाची भूमी आहे.

Tathā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘subha’’nti, dukkhe ‘‘sukha’’nti ca vipallāsā, avijjādiṭṭhīnaṃ vasena ‘‘anicce nicca’’nti anattani ‘‘attā’’ti vipallāsā veditabbā. Tesaṃ paṭipakkhato ‘‘appatiṭṭha’’ntiādivacanehi ca laddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāneva honti.

तसेच वर सांगितलेल्या पद्धतीने ग्रहण केलेल्या तृष्णा, अविद्या आणि त्यांच्या पक्षीय धर्मांमध्ये विशेषतः तृष्णा आणि दृष्टीच्या प्रभावाने अशुभाला “शुभ” मानणे, आणि दुःखाला “सुख” मानणे हे विपर्यास (विपल्लास) आहेत, अविद्या आणि दृष्टीच्या प्रभावाने “अनित्याला नित्य” मानणे, आणि अनात्म्याला “आत्मा” मानणे हे विपर्यास समजले पाहिजेत. त्यांच्या प्रतिपक्षाने ‘अप्पतिट्ठं’ इत्यादी वचनांद्वारे प्राप्त झालेल्या स्मृती, वीर्य, समाधी आणि प्रज्ञा या इंद्रियांद्वारे चार स्मृतिप्रस्थान (सतिपट्ठान) सिद्धच होतात.

Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā. Kathaṃ? Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti, tathā diṭṭhicarito. Tesu paṭhamo asubhe ‘‘subha’’nti vipariyesaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Dutiyo asukhe ‘‘sukha’’nti vipariyesaggāhī ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena paṭipakkhaṃ vinodento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ viddhaṃsetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Tatiyo anicce ‘‘nicca’’nti ayāthāvaggāhī samathabalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ taṅkhaṇikabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati. Catuttho santati-samūha-kiccārammaṇa-ghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘attā’’ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsetvā sāmaññaphalaṃ sacchikaroti. Subhasaññāsukhasaññādīhi catūhi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ, tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā. Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni, catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayoga-kāyagantha-agati-taṇhuppādupādāna-sattaviññāṇaṭṭhiti-apariññādivasena akusalapakkho netabbo, tathā catūhi satipaṭṭhānehi catubbidhajhāna-vihārādhiṭṭhāna-sukhabhāgiyadhamma-appamaññāsammappadhāniddhipādādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi.

तेथे चार इंद्रियांच्या आधारे चार पुद्गल (व्यक्ती) निर्देशित केले पाहिजेत. कसे? कारण तृष्णाचरित (तृष्णेचे आचरण करणारा) हा मृदुइंद्रिय आणि तीक्ष्णइंद्रिय असा दोन प्रकारचा असतो, तसेच दृष्टीचरित (दृष्टीचे आचरण करणारा) देखील. त्यांच्यापैकी पहिला (मृदुइंद्रिय तृष्णाचरित), जो अशुभाला "शुभ" असे विपरीत ग्रहण करणारा आहे, तो सतीच्या (स्मृतीच्या) बलाने शरीराचा स्वभाव जसा आहे तसा (यथाभूत) जाणत, भावनेच्या बलाने त्या विपर्यासाचे समूळ उच्चाटन करून सम्यक्त्व-नियामामध्ये प्रवेश करतो. दुसरा (तीक्ष्णइंद्रिय तृष्णाचरित), जो अदुःखात "सुख" असे विपरीत ग्रहण करणारा आहे, तो "उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काचा स्वीकार करत नाही" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या वीर्य-संवररूप वीर्यबलाने प्रतिपक्षाचे (विरोधी विचारांचे) निवारण करत, भावनेच्या बलाने त्या विपर्यासाचा विध्वंस करून सम्यक्त्व-नियामामध्ये प्रवेश करतो. तिसरा (मृदुइंद्रिय दृष्टीचरित), जो अनित्याला "नित्य" असे अयथाभूत ग्रहण करणारा आहे, तो शमथबलाने समाहितचित्त होऊन संस्कारांच्या तत्क्षणिक भावाला जाणत, भावनेच्या बलाने त्या विपर्यासाचे समूळ उच्चाटन करून सम्यक्त्व-नियामामध्ये प्रवेश करतो. चौथा (तीक्ष्णइंद्रिय दृष्टीचरित), जो संतती, समूह, कृत्य आणि आलंबन यांच्या घनतेने फसविला गेल्यामुळे, केवळ स्पर्श इत्यादी धर्मांच्या समूहामध्ये असलेल्या अनात्म्याला "आत्मा" असा मिथ्या अभिनिवेश बाळगणारा आहे, तो चतुष्कोटी शून्यता-मनसिकाराने त्या मिथ्या अभिनिवेशाचा विध्वंस करून श्रामण्यफळ साक्षात करतो. शुभसंज्ञा, सुखसंज्ञा इत्यादी चार विपर्यासांद्वारे 'समुदयसत्य' आणि त्यांचे अधिष्ठान व आलंबन असलेले 'पंच उपादानस्कंध' हे 'दुःखसत्य' आहे, अशा प्रकारे सत्यांची योजना समजून घेतली पाहिजे. येथे फळ म्हणजे चार श्रामण्यफळे आहेत. आणि येथे चार विपर्यासांद्वारे चार आसव, ओघ, योग, कायग्रंथ, अगती, तृष्णेची उत्पत्ती, उपादान, सात विज्ञानस्थिती आणि अपरिज्ञा इत्यादींच्या रूपाने अकुशल पक्ष समजला पाहिजे. तसेच चार स्मृतिप्रस्थानांद्वारे चार प्रकारचे ध्यान, विहार, अधिष्ठान, सुखभागीय धर्म, अप्रमाण, सम्यक्प्रधान, ऋद्धिपाद इत्यादींच्या रूपाने वोदानपक्ष (शुद्धीचा पक्ष) समजला पाहिजे. ही 'सिंहविक्रीडित' नयाची भूमी आहे.

Imesaṃ [Pg.61] pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayaṃ siddhameva hoti. Tathā hi atthanayānaṃ disābhūtadhammālocanaṃ disālocanaṃ, tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayā idha niyuttāti veditabbā. Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne nibbedhasekkhabhāgiyaṃ byatirekamukhena patiṭṭhānāyūhanāni gahitānīti saṃkilesanibbedhasekkhabhāgiyaṃ cāti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattādhiṭṭhānaṃ ñāṇañeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalaṃ anuññātanti veditabbaṃ.

परंतु या तीन अर्थनयांच्या सिद्धीने दोन व्यवहारनय सिद्धच होतात. कारण अर्थनयांच्या दिशाभूत धर्मांचे अवलोकन करणे म्हणजे 'दिशालोकन' होय, आणि त्यांचे सम्यक् आनयन म्हणजे 'अंकुश' होय. अशा प्रकारे हे पाचही नय येथे प्रयुक्त झाले आहेत, असे जाणावे. आणि हे सुत्त सोळा प्रकारच्या सुत्तंतप्रस्थानामध्ये व्यतिरेक मार्गाने प्रतिष्ठान आणि आयूहन ग्रहण केले असल्यामुळे 'निर्वेध-शैक्षभागीय' आणि 'संक्लेश-निर्वेध-शैक्षभागीय' आहे, असे समजले पाहिजे. परंतु अठ्ठावीस प्रकारच्या सुत्तंतप्रस्थानामध्ये हे लौकिक-लोकोत्तर, सत्त्वाधिष्ठान, ज्ञान-ज्ञेय, दर्शन-भावना, स्ववचन, विसर्जनीय, कुशल आणि अनुज्ञात आहे, असे जाणावे.

Oghataraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ओघतरणसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

2. Nimokkhasuttavaṇṇanā

२. निमोक्खसुत्तवर्णना

2. Paṭhamamāgatanti saṃvaṇṇanāvasena paṭhamasuttādīsu paṭhamaṃ āgatapadaṃ. Uttānatthanti pākaṭatthaṃ. Apubbaṃyeva hi duviññeyyatthañca padaṃ saṃvaṇṇetabbaṃ. Noti pucchāyaṃ nu-saddena samānattho nipātoti āha ‘‘jānāsi noti jānāsi nū’’ti. Vaṭṭato nimuccanti tena sattāti nimokkho, maggo. So ca pamuccanti tenāti pamokkho, pamuccanante pana adhigantabbattāphalaṃ ‘‘pamokkho’’ti vuttaṃ, yathā arahattaṃ ‘‘rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo’’ti vuttaṃ. Teti sattā. Viviccatīti visuṃ asammisso hoti, vigacchatīti attho. Viviccati dukkhaṃ etasmāti viveko. Dutiyavikappe pana sakalavaṭṭadukkhato sattā nimuccanti ettha pamuccanti viviccanti cāti nimokkho pamokkho viveko, nibbānanti attho veditabbo. Etthāti ca nimittatthe bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Avadhāraṇattho kho-kāro ‘‘assosi kho’’tiādīsu viya.

२. 'प्रथममागतं' म्हणजे वर्णनाच्या क्रमाने पहिल्या सुत्तादींमध्ये प्रथम आलेले पद. 'उत्तानत्थं' म्हणजे स्पष्ट अर्थ असलेले. कारण जे अपूर्व आणि समजण्यास कठीण अर्थाचे पद असते, त्याचेच वर्णन केले पाहिजे. 'नो' हा प्रश्नामध्ये 'नु' शब्दाशी समान अर्थ असलेला निपात आहे, म्हणून "जानासि नो म्हणजे जानासि नु (तुम्हाला ठाऊक आहे का?)" असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे प्राणी संसारातून मुक्त होतात तो 'निमोक्ख' म्हणजेच मार्ग होय. आणि ज्याच्याद्वारे ते पूर्णपणे मुक्त होतात तो 'पमोक्ख' होय. परंतु मुक्तीच्या शेवटी प्राप्त होणारे फळ असल्यामुळे त्याला 'पमोक्ख' म्हटले आहे, ज्याप्रमाणे अर्हत्त्वाला 'रागक्षय, द्वेषक्षय, मोहक्षय' म्हटले जाते. 'ते' म्हणजे प्राणी. 'विविच्चति' म्हणजे वेगळे, अमिश्रित होते; निघून जाते असा अर्थ आहे. ज्याच्यापासून दुःख वेगळे होते तो 'विवेक' होय. दुसऱ्या विकल्पात तर, ज्याच्यामध्ये प्राणी संपूर्ण संसारदुःखातून मुक्त होतात, पूर्णपणे सुटतात आणि विलग होतात, तो 'निमोक्ख', 'पमोक्ख' आणि 'विवेक' म्हणजे 'निर्वाण' असा अर्थ समजला पाहिजे. आणि 'एत्थ' (येथे) हे निमित्त अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप समजले पाहिजे. 'खो' हा शब्द "अस्सोसि खो" इत्यादींप्रमाणे अवधारण (निश्चय) अर्थाचा आहे.

Nandīmūlako bhavo nandībhavo purimapade uttarapadalopena ‘‘sākabhakkho patthavo sākapatthavo’’ti yathā. Paṭhamaṃ kammavaṭṭapadhānaṃ atthaṃ vatvā puna kilesakammānaṃ vasena ubhayappadhānaṃ atthaṃ vadanto ‘‘nandiyā cā’’tiādimāha. Purimanayeti nandīmūlako kammabhavo nandībhavoti etasmiṃ pakkhe. Nandībhavenāti nandībhavapadena. Tividhakammābhisaṅkhāravasenāti puññābhisaṅkhārādivasena kāyasaṅkhārādivasena ca tippakārassa kammābhisaṅkhārassa [Pg.62] vasena. Saṅkhārakkhandho gahito cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhassa. Saññāviññāṇehīti ‘‘saññāviññāṇasaṅkhayā’’ti evaṃ vuttasaññāviññāṇapadehi. Taṃsampayuttā cāti tena yathāvuttasaṅkhārakkhandhena samaṃ yuttā eva. Dve khandhāti saññāviññāṇakkhandhā.

नंदी (तृष्णा) मूळ असलेला भव म्हणजे 'नंदीभव'. पहिल्या पदामध्ये उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे, जसे "शाकभक्षक प्रस्थ म्हणजे शाकप्रस्थ" होते, त्याप्रमाणे. प्रथम कर्मवट्ट (कर्मचक्र) प्रधान असलेला अर्थ सांगून, पुन्हा क्लेश आणि कर्म यांच्या आधारे दोन्ही प्रधान असलेला अर्थ सांगताना "नंदिया च" इत्यादी म्हटले आहे. 'पूर्व नयामध्ये' म्हणजे नंदीमूलक कर्मभव हाच नंदीभव आहे, या पक्षामध्ये. 'नंदीभवेन' म्हणजे नंदीभव या पदाने. 'त्रिविध कर्माभिसंस्काराच्या आधारे' म्हणजे पुण्याभिसंस्कार इत्यादींच्या आधारे आणि कायसंस्कार इत्यादींच्या आधारे अशा तीन प्रकारच्या कर्माभिसंस्कारांच्या आधारे. संस्कारस्कंधाची चेतना प्रधान असल्यामुळे येथे 'संस्कारस्कंध' ग्रहण केला आहे. 'संज्ञाविज्ञानांद्वारे' म्हणजे "संज्ञा आणि विज्ञानाचा क्षय झाल्यामुळे" अशा प्रकारे सांगितलेल्या संज्ञा आणि विज्ञान या पदांद्वारे. 'त्याच्याशी संप्रयुक्त' म्हणजे त्या आधी सांगितलेल्या संस्कारस्कंधाशी युक्त असलेलेच. 'दोन स्कंध' म्हणजे संज्ञास्कंध आणि विज्ञानस्कंध.

Nanu ettha vedanākkhandho na gahitoti? No na gahitoti dassento ‘‘tehi panā’’tiādimāha. Tīhi khandhehīti saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhehi. Gahitāva avinābhāvato. Na hi vedanārahito koci cittuppādo atthi. Anupādiṇṇakānanti kusalākusalānaṃ. Na hettha kiriyākhandhānaṃ appavatti adhippetā. Appavattivasenāti anuppattidhammatāpattivasena. Nibbattanavasena kammakilesehi upādīyatīti upādi, pañcakkhandhā. Upādino seso upādiseso, saha upādisesenāti saupādisesaṃ. Nibbānaṃ kathitaṃ sakalakammakilesavūpasamatthassa jotitattā. Heṭṭhā dvīhi padehi anupādiṇṇakakkhandhā gahitāti ‘‘vedanāna’’nti ettha upādiṇṇakaggahaṇaṃ yuttanti āha ‘‘upādiṇṇakavedanāna’’nti. Nirodhenāti tappaṭibaddhachandarāganirodhavasena nirujjhanena. Upasamenāti accantūpasamena appavattanena. Evañca katvā ca-saddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Tesanti tassā vedanāya taṃsampayuttānañca tiṇṇaṃ khandhānaṃ. Vatthārammaṇavasenāti vatthubhūtānaṃ channaṃ ārammaṇabhūtānañca sabbesampi upādiṇṇakarūpadhammānaṃ vasena.

शंका: येथे वेदनास्कंध ग्रहण केला नाही का? उत्तर: नाही, तो ग्रहण केला नाही असे नाही, हे दर्शवण्यासाठी "तेहि पना" इत्यादी म्हटले आहे. 'तीन स्कंधांद्वारे' म्हणजे संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान या स्कंधांद्वारे. अविनाभावामुळे तो ग्रहण केलाच आहे. कारण वेदनेशिवाय कोणताही चित्तोत्पाद अस्तित्वात नसतो. 'अनुपादिन्नक' (उपादान न झालेले) म्हणजे कुशल आणि अकुशल धर्मांचे. कारण येथे क्रियास्कंधांची अप्रवृत्ती अभिप्रेत नाही. 'अप्रवृत्तीच्या आधारे' म्हणजे अनुत्पत्ती-धर्मतेला प्राप्त होण्याच्या आधारे. उत्पत्तीच्या आधारे कर्म आणि क्लेशांद्वारे जे ग्रहण केले जाते ते 'उपादी' म्हणजे पंचस्कंध होय. उपादीचा जो उर्वरित भाग तो 'उपादिशेष' होय, उपादिशेषासह असणारे ते 'सोपादिशेष' होय. संपूर्ण कर्म आणि क्लेशांच्या उपशमनाचा अर्थ प्रकाशित होत असल्यामुळे येथे 'निर्वाण' सांगितले आहे. खालील दोन पदांद्वारे अनुपादिन्नक स्कंध ग्रहण केले आहेत, म्हणून "वेदनानां" येथे उपादिन्नक (उपादान झालेले) ग्रहण करणे योग्य आहे, म्हणून "उपादिन्नक वेदनांचा" असे म्हटले आहे. 'निरोधाने' म्हणजे त्याच्याशी संबंधित छंद-रागाच्या निरोधाद्वारे निरुद्ध होणे. 'उपशमाने' म्हणजे अत्यंत उपशमाद्वारे अप्रवृत्त होणे. आणि असे केल्याने 'च' (आणि) शब्दाचे ग्रहण समर्थित ठरते. 'तेषां' (त्यांच्या) म्हणजे त्या वेदनेचे आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या तीन स्कंधांचे. 'वस्तू आणि आलंबनाच्या आधारे' म्हणजे वस्तूभूत असलेल्या सहा आणि आलंबनभूत असलेल्या सर्वच उपादिन्नक रूपधर्मांच्या आधारे.

Kasmā pana heṭṭhā cattāro arūpakkhandhāyeva vuttā, rūpakkhandho na gahitoti? Visesabhāvato. Saupādisesanibbānappattiyañhi upādiṇṇakarūpadhammānaṃ viya anupādiṇṇakarūpadhammānaṃ appavattiyeva natthi. Dutiyanayeti nandiyā ca bhavassa cāti etamhi pakkhe. Nandiggahaṇena saṅkhārakkhandho gahito taṃsahacaraṇato. Upapattibhavasaṅkhāto rūpakkhandhoti upādiṇṇakarūpadhammameva vadati. Taggahaṇeneva ca tannimittakāni utuāhārajāni, viññāṇaggahaṇena cittajānīti catusantatirūpassapettha gahitatā veditabbā. Saññādīhīti saññāviññāṇavedanāgahaṇehi tayo khandhā gahitā, tañca kho upādiṇṇā anupādiṇṇāti vibhāgaṃ akatvā avisesato. Avisesena hi pañcannaṃ khandhānaṃ appavatti nibbānaṃ. Tenāha ‘‘evaṃ…pe… nibbānaṃ kathitaṃ hotī’’ti. ‘‘Nibbāna’’nti hi idha amatamahānibbānaṃ adhippetaṃ. Imameva ca nayanti idaṃ yathāvuttaṃ dutiyameva. Cattāro [Pg.63] mahānikāye dhāretīti catunikāyiko. Bhaṇḍikanāmako thero bhaṇḍikatthero. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Nibbānavasenevāti paṭhamanaye saupādisesanibbānassa anupādisesanibbānassa ca, dutiye pana ‘‘amatamahānibbānassā’’ti sabbathāpi nibbānasseva vasena bhagavā desanaṃ niṭṭhapesi samāpesīti.

पण खाली केवळ चार अरूपस्कंधच का सांगितले आहेत, रूपस्कंध का घेतला नाही? विशेषत्वामुळे. कारण सउपादिशेष-निर्वाण प्राप्तीमध्ये उपादिण्णक रूपधर्मांप्रमाणे अनुपादिण्णक रूपधर्मांची अप्रवृत्ती (अस्तित्व नसणे) नसते. दुसऱ्या पद्धतीमध्ये 'नंदी आणि भव' या पक्षात. 'नंदी'च्या ग्रहणाने संस्कारस्कंध घेतला आहे, कारण तो त्याच्यासोबत चालणारा (सहचर) आहे. उपपत्तिभव नावाचा रूपस्कंध हा उपादिण्णक रूपधर्मालाच सांगतो. त्याच्या ग्रहणानेच आणि त्याच्या निमित्ताने उत्पन्न होणारे ऋतुज व आहारज रूप, आणि 'विज्ञाना'च्या ग्रहणाने चित्तज रूप, अशा प्रकारे येथे चतुःसंतती रूपाचे ग्रहण झाले आहे असे जाणावे. 'संज्ञा इत्यादी' द्वारे संज्ञा, विज्ञान आणि वेदना यांच्या ग्रहणाने तीन स्कंध घेतले आहेत, आणि ते उपादिण्ण व अनुपादिण्ण असा विभाग न करता सामान्यपणे घेतले आहेत. कारण सामान्यपणे पाचही स्कंधांची अप्रवृत्ती म्हणजेच निर्वाण होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अशा प्रकारे...पे... निर्वाण सांगितले आहे.' येथे 'निर्वाण' या शब्दाने 'अमृत महानिर्वाण' अभिप्रेत आहे. 'हाच मार्ग' म्हणजे हा वर सांगितलेला दुसराच मार्ग होय. चार महानिकाय धारण करतो तो 'चतुर्निकायिक'. भण्डिक नावाचा थेर तो 'भण्डिकथेर'. 'इति' हे वर सांगितलेल्या प्रकाराचा निर्देश करण्यासाठी आहे. 'निर्वाणाच्या वशानेच' म्हणजे पहिल्या पद्धतीमध्ये सउपादिशेष निर्वाण आणि अनुपपादिशेष निर्वाणाच्या वशाने, आणि दुसऱ्या पद्धतीमध्ये 'अमृत महानिर्वाणाच्या' वशाने, अशा सर्व प्रकारे निर्वाणाच्याच वशाने भगवंतांनी देशना समाप्त केली, पूर्ण केली.

Nimokkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निमोक्खसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

3. Upanīyasuttavaṇṇanā

३. उपनीयसुत्तवर्णना

3. Anekatthattā dhātusaddānaṃ upasaggavasena atthavisesavācako hotīti āha ‘‘upanīyatīti parikkhīyati nirujjhatī’’ti. Vinassatīti attho. Upanīyatīti vā saraseneva jīvitassa maraṇūpagamanaṃ vuttanti āha – ‘‘upagacchati vā, anupubbena maraṇaṃ upetīti attho’’ti. Kāmañcettha ‘‘upanīyatī’’ti padaṃ apākaṭakammavisesaṃ vuttaṃ. Yathā pana ‘‘sabbaṃ ārogyaṃ byādhipariyosānaṃ, sabbaṃ yobbanaṃ jarāpariyosānaṃ, sabbaṃ jīvitaṃ maraṇapariyosāna’’nti, ‘‘upanīyati jīvita’’nti vuttattā ‘‘maraṇaṃ upetī’’ti vuttaṃ. Kammakattuvasena hetaṃ vuttaṃ.

३. धातूंच्या शब्दांचे अनेक अर्थ असल्यामुळे उपसर्गाच्या प्रभावाने ते विशेष अर्थाचे वाचक होतात, म्हणून म्हटले आहे - 'उपनीयती म्हणजे क्षीण होते, निरुद्ध होते.' 'विनाश पावते' असा याचा अर्थ आहे. किंवा 'उपनीयती' याद्वारे स्वतःच्या स्वभावानेच जीवनाचे मरणाकडे जाणे सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'जवळ जाते, किंवा अनुक्रमाने मरणाला प्राप्त होते असा अर्थ आहे.' जरी येथे 'उपनीयती' हा शब्द अप्रकट कर्मविशेषासाठी वापरला आहे. परंतु जसे 'सर्व आरोग्य हे व्याधीमध्ये समाप्त होणारे आहे, सर्व तारुण्य हे जरेमध्ये समाप्त होणारे आहे, सर्व जीवन हे मरणामध्ये समाप्त होणारे आहे', त्याचप्रमाणे 'जीवन उपनीत होते (खेचून नेले जाते)' असे म्हटल्यामुळे 'मरणाला प्राप्त होते' असे म्हटले आहे. हे कर्मकर्तरी प्रयोगात म्हटले आहे.

Idāni kammasādhanavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā vā’’tiādi vuttaṃ. Gopālena gogaṇo nīyati yathicchitaṃ ṭhānaṃ. Jīvanti tena sattā, sahajātadhammā vāti jīvitaṃ, tadeva tesaṃ anupālane ādhipaccasabbhāvato indriyanti āha ‘‘jīvitanti jīvitindriya’’nti parittanti ittaraṃ. Tenāha ‘‘thoka’’nti. Pabandhānupacchedassa paccayabhāvo idha jīvitassa maraṇakiccanti adhippetanti āha ‘‘sarasaparittatāya cā’’tiādi. Āyūti ca paramāyu idhādhippetaṃ, tañca ajjakālavasena veditabbaṃ.

आता कर्मसाधनाच्या वशाने अर्थ दाखवण्यासाठी 'यथा वा' (किंवा जसे) इत्यादी म्हटले आहे. गुराख्याद्वारे गाईंचा कळप इच्छित स्थळी नेला जातो. ज्याच्याद्वारे प्राणी किंवा सहजात धर्म जगतात ते 'जीवन' होय, आणि त्यांच्या रक्षणात आधिपत्य असल्यामुळे तेच 'इंद्रिय' आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'जीवन म्हणजे जीवितिंद्रिय' आणि 'परित्त' म्हणजे अल्प. म्हणूनच म्हटले आहे - 'थोडे'. प्रवाहाचा उच्छेद न होण्याचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) येथे जीवनाचे मरणकार्य म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'स्वतःच्या रसाच्या अल्पतेमुळे' इत्यादी. 'आयु' म्हणजे येथे परम आयुष्य अभिप्रेत आहे, आणि ते आजच्या काळाच्या वशाने जाणावे.

Imasmiñhi buddhuppāde ayaṃ kathāti jīvitassa atiittarabhāvadīpanaparā ayaṃ desanā. Jīvitindriyavasena jīvitakkhayaṃ niyamento ‘‘ekacittappavattimattoyevā’’ti āha, ekassa cittuppādassa pavattikkhaṇamatto evāti attho. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pavattamānanti nemirathīsā vattantī ekeneva nemippadesena [Pg.64] pavattati ekasmiṃ khaṇeti adhippāyo. ‘‘Ekeneva tiṭṭhatī’’ti etthāpi eseva nayo. Ekacittakkhaṇikanti ekacittakkhaṇamattavantaṃ. Tasmiṃ citteti tasmiṃ yasmiṃ kismiñci ekasmiṃ citte. Niruddhamatteti niruddhabhāvappattamatte. Niruddhoti vuccatīti matoti vuccati taṃsamaṅgī satto paramatthato. Avisesaviduno pana aviññāyamānantarena anusandhānassa niruddhanaṃ nirodhaṃ sallakkhenti. Yathāvuttamatthaṃ suttena vibhāvetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. Tena tīsupi kālesu sattānaṃ paramatthato jīvanaṃ maraṇaṃ cittakkhaṇavasenevāti dasseti.

कारण या बुद्धोत्पादामध्ये ही कथा जीवनाच्या अत्यंत अल्पतेचे (क्षणभंगुरतेचे) प्रकाशन करणारी ही देशना आहे. जीवितिंद्रियाच्या वशाने जीवनाचा क्षय निश्चित करताना 'केवळ एका चित्ताच्या प्रवृत्तीमात्रच' असे म्हटले आहे, म्हणजेच एका चित्तोत्पादाच्या प्रवृत्तीच्या क्षणमात्रच असा अर्थ आहे. आता तोच अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'यथा नामा' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'प्रवृत्त होणारे' म्हणजे धावणाऱ्या रथाचे चाक फिरताना एका क्षणात चाकाच्या एकाच भागावर (नेमीप्रदेशावर) टिकून राहते, असा अभिप्राय आहे. 'एकाच भागावर उभे राहते' येथेही हाच नियम आहे. 'एकचित्तक्षणिक' म्हणजे केवळ एका चित्तक्षणापुरतेच असणारे. 'त्या चित्तामध्ये' म्हणजे त्या कोणत्याही एका चित्तामध्ये. 'निरुद्धमात्र' म्हणजे निरुद्ध भाव प्राप्त झालेल्या क्षणीच. 'निरुद्ध' म्हटले जाते म्हणजेच तो युक्त प्राणी परमार्थतः 'मृत' म्हटला जातो. परंतु जे विशेष जाणत नाहीत (अविशेषविदू), ते न समजणाऱ्या निरंतर प्रवाहामुळे निरुद्ध होण्यालाच निरोध मानतात. वर सांगितलेला अर्थ सुत्ताद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी 'यथाहा' (जसे म्हटले आहे) इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे तिन्ही काळात प्राण्यांचे परमार्थतः जगणे आणि मरणे हे चित्तक्षणाच्या वशानेच असते, हे दर्शविले आहे.

Jīvitanti jīvitindriyaṃ. Attabhāvoti jīvitavedanāviññāṇāni ṭhapetvā avasiṭṭhadhammā adhippetā. Sukhadukkhāti sukhadukkhā vedanā, upekkhāpi idha sukhadukkhāsveva antogadhā iṭṭhāniṭṭhabhāvato. Kevalāti attanā, niccabhāvena vā avomissā. Ekacittasamāyuttāti ekakena cittena sahitā. Lahuso vattate khaṇoti vuttanayena ekacittakkhaṇikatāya lahuko atiittaro jīvitādīnaṃ khaṇo vattati.

'जीवन' म्हणजे जीवितिंद्रिय. 'अत्तभाव' म्हणजे जीवन, वेदना आणि विज्ञान सोडून उरलेले धर्म अभिप्रेत आहेत. 'सुखदुःख' म्हणजे सुख आणि दुःख वेदना; येथे उपेक्षा देखील इष्ट-अनिष्ट भावामुळे सुखदुःखातच समाविष्ट आहे. 'केवळ' म्हणजे स्वतःशी किंवा नित्यभावाशी अमिश्रित. 'एकचित्तसमायुक्त' म्हणजे एकाच चित्ताने युक्त. 'क्षण वेगाने प्रवृत्त होतो' या सांगितलेल्या पद्धतीने, एकचित्तक्षणिकतेमुळे जीवनाचा इत्यादी क्षण अत्यंत वेगाने आणि अल्प काळासाठी प्रवृत्त होतो.

Ye niruddhā marantassāti cavantassa sattassa cutito uddhaṃ niruddhāti vattabbā ye khandhā. Tiṭṭhamānassa vā idhāti ye vā idha pavattiyaṃ tiṭṭhamānassa dharantassa bhaṅgappattiyā niruddhā khandhā, sabbepi sadisā te sabbepi ekasadisā gatā atthaṅgatā appaṭisandhiyā puna āgantvā paṭisandhānābhāvena vigatā. Yathā hi cutikhandhā na nibbattanti, evaṃ tato pubbepi khandhā. Tasmā ekacittakkhaṇikaṃ sattānaṃ jīvitanti adhippāyo.

'जे निरुद्ध झाले ते मरणाऱ्याचे' म्हणजे च्युत होणाऱ्या (मरण पावणाऱ्या) प्राण्याच्या च्युतीनंतर जे स्कंध निरुद्ध झाले असे म्हणावे लागते. 'किंवा येथे जिवंत असणाऱ्याचे' म्हणजे जे येथे प्रवृत्तीमध्ये जिवंत असणाऱ्या, टिकून असणाऱ्या प्राण्याचे भंगाला प्राप्त झाल्यामुळे निरुद्ध झालेले स्कंध आहेत, ते सर्वच समान आहेत, ते सर्व एकसारखेच नष्ट झाले आहेत, अस्त पावले आहेत आणि पुन्हा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) न घेता, पुन्हा न येता नाहीसे झाले आहेत. कारण जसे च्युतीचे स्कंध पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत, तसेच त्यापूर्वीचे स्कंधही उत्पन्न होत नाहीत. म्हणूनच प्राण्यांचे जीवन हे केवळ एकचित्तक्षणिक आहे, असा अभिप्राय आहे.

Anibbattena na jātoti anuppannena cittena jāto na hoti ‘‘anāgate cittakkhaṇe na jīvittha na jīvati jīvissatī’’ti vattabbato. Paccuppannena vattamānena cittena jīvati jīvamāno nāma hoti, na jīvittha na jīvissati. Cittabhaṅgā mato lokoti cuticittassa viya sabbassapi tassa tassa cittassa bhaṅgappattiyā ayaṃ loko paramatthato mato nāma hoti ‘‘atīte cittakkhaṇe jīvittha na jīvati na jīvissatī’’ti vattabbato, niruddhassa appaṭisandhikattā. Evaṃ santepi paññatti paramatthiyā, yāyaṃ taṃ taṃ pavattaṃ cittaṃ upādāya ‘‘tisso jīvati, phusso jīvatī’’ti vacanappavattiyā [Pg.65] visayabhūtā santānapaññatti, sā ettha paramatthiyā paramatthabhūtā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘nāmagottaṃ na jīratī’’ti (saṃ. ni. 1.76).

'अनुत्पन्नाने जन्मलेला नाही' म्हणजे अनुत्पन्न चित्ताने प्राणी जन्मलेला नसतो, कारण 'अनागत (भविष्यातील) चित्तक्षणात तो जगला नाही, जगत नाही आणि जगणार नाही' असे म्हणावे लागते. 'प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) चित्ताने जगतो' म्हणजे तो वर्तमान चित्ताने जिवंत असतो, तो भूतकाळात जगला नाही आणि भविष्यात जगणार नाही. 'चित्ताच्या भंगाने लोक मृत होतो' म्हणजे च्युतिचित्ताप्रमाणेच त्या त्या सर्व चित्तांच्या भंगाला प्राप्त झाल्यामुळे हा लोक परमार्थतः मृतच म्हटला जातो, कारण 'अतीत (भूतकालीन) चित्तक्षणात तो जगला, आता जगत नाही आणि जगणार नाही' असे म्हणावे लागते, कारण निरुद्ध झालेल्याचा पुन्हा प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) होत नाही. असे असले तरी, परमार्थतः जी प्रज्ञप्ती आहे, ज्याद्वारे त्या त्या प्रवृत्त चित्ताचा आधार घेऊन 'तिस्स जगतो, फुस्स जगतो' अशा वचनाच्या प्रवृत्तीचा विषय बनलेली जी संतानप्रज्ञप्ती आहे, ती येथे परमार्थतः परमार्थभूत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'नाम आणि गोत्र कधीही जीर्ण होत नाही' (सं. नि. १.७६).

Na santi tāṇāti jaraṃ upagatassa tato taṃnimittaṃ yaṃ vā pāpakārino pāpakammānaṃ upaṭṭhānavasena puññakārino piyavippayogavasena cittadukkhaṃ ubhayesampi bandhanacchedanādivasena vitujjamānaṃ anappakaṃ sarīradukkhaṃ sammohappatti ca hoti, tato tāyantā na santi. Tenāha – ‘‘tāṇaṃ leṇaṃ saraṇaṃ bhavituṃ samatthā nāma keci natthī’’ti. Bhāyati etasmāti bhayaṃ, bhayanimittanti āha ‘‘bhayavatthū’’ti. Taggahaṇena ca cittutrāsalakkhaṇaṃ bhayaṃ gahitameva, sati nimitte nemittaṃ santamevāti. Pubbacetananti ekāvajjanavīthiyaṃ nānāvajjanavīthiyaṃ sampavattaṃ upacārajjhānacetanaṃ. Aparacetananti vasībhāvāpādanavasena parato samāpajjanavasena ca pavattaṃ samāpatticetanaṃ. Muñcacetananti vikkhambhanavasena pavattaṃ paṭhamappanācetanaṃ. Kusalajjhānassa vipākajjhāneva labbhamānaṃ sukhaṃ jhānasukhaṃ. Iṭṭhapariyāyo cettha sukha-saddo. Jhāne apekkhā jhānanikanti. Jhānassa assādavasena pavatto lobho jhānassādo. Yena te te brahmāno jhānato vuṭṭhāya ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti vācaṃ nicchāresunti. Yathā devā sukhabahulā tihetupaṭisandhikāvāti paṭipajjantā jhānaṃ adhigantuṃ bhabbā, na itareti ‘‘kāmāvacaradevesū’’ti vuttaṃ. Kāmāvacarā ca uparidevā ca kāmāvacaradevāti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tena manussānampi ekaccānaṃ sabbesampi vā saṅgaho siddho hoti patthanāparikappanāya visayabhāvato. Tenāha ‘‘aho vatime ca…pe… tiṭṭheyyu’’nti. Thullāni phusitāni vipphurāni etthāti thullaphusitako, kālo, deso vā. Tasmiṃ thullaphusitake.

जरेला (वृद्धत्वाला) प्राप्त झालेल्या व्यक्तीचे रक्षण करणारे कोणी नसतात. त्यामुळे, पाप करणाऱ्यांना त्यांच्या पापकर्मांच्या उपस्थितीमुळे आणि पुण्य करणाऱ्यांना प्रिय व्यक्तींच्या वियोगामुळे जे चित्ताचे दुःख होते, तसेच दोघांनाही बंधन तोडणे इत्यादींमुळे जे तीव्र शारीरिक दुःख आणि संमोह (भ्रम) प्राप्त होतो, त्यापासून रक्षण करणारे कोणी नसतात. म्हणूनच म्हटले आहे – 'रक्षण (त्राण), आश्रय (लेण) आणि शरण होण्यास समर्थ असे कोणीही नाही.' ज्यापासून भीती वाटते ते 'भय' होय; भयाचे कारण किंवा निमित्त म्हणजेच 'भयवस्तू' (भयाचे कारण) असे म्हटले आहे. त्याच्या ग्रहणाने चित्ताच्या त्रासाचे लक्षण असलेले भय गृहीत धरलेच जाते, कारण निमित्त (कारण) असताना नैमित्तिक (परिणाम) अस्तित्वात असतेच. पूर्वचेतना (पुब्बचेतना) म्हणजे एका आवर्जनवीथीमध्ये किंवा विविध आवर्जनवीथींमध्ये प्रवृत्त झालेली उपचारध्यानचेतना (उपचारज्झानचेतना) होय. अपरचेतना म्हणजे वशीभाव प्राप्त करण्याच्या हेतूने आणि नंतर समापत्तीमध्ये प्रवेश करण्याच्या हेतूने प्रवृत्त झालेली समापत्तिचेतना होय. मुंचचेतना (मुक्त करण्याची चेतना) म्हणजे विक्षंभण (दडपून टाकणे) च्या रूपाने प्रवृत्त झालेली प्रथम अर्पणाचेतना (पठमप्पनाचेतना) होय. कुशल ध्यानाच्या विपाक ध्यानातच प्राप्त होणारे सुख म्हणजे 'ध्यानसुख' (झानसुख) होय. येथे 'सुख' हा शब्द इष्ट अर्थाचा वाचक आहे. ध्यानाची अपेक्षा किंवा आसक्ती म्हणजे 'ध्याननिकंती' (झाननिकंती) होय. ध्यानाचा आस्वाद घेण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेला लोभ म्हणजे 'ध्यानास्वाद' (झानस्वाद) होय. ज्यामुळे ते ते ब्रह्मदेव ध्यानातून उठून 'अहो सुख! अहो सुख!' असे उद्गार काढतात. ज्याप्रमाणे सुखबहुल आणि त्रिहेतुक प्रतिसंधी असणारे देव ध्यान प्राप्त करण्यास पात्र असतात, इतर (द्विहेतुक किंवा अहेतुक) नाहीत, म्हणून 'कामावचर देवांमध्ये' असे म्हटले आहे. कामावचर देव आणि त्यावरील देव यांना 'कामावचर देव' असे म्हणणे हा एकदेश-सरूप-एकशेष समजावा. त्यामुळे काही किंवा सर्व मनुष्यांचाही यात समावेश सिद्ध होतो, कारण ते त्यांच्या प्रार्थना आणि कल्पनेचे विषय असतात. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अहो! हे देखील...पे... राहावेत.' ज्यामध्ये मोठे पाण्याचे थेंब पडतात तो काळ किंवा देश म्हणजे 'थुल्लफुसितक' (स्थूलपृषत्क) होय. त्या थुल्लफुसितकात (मोठ्या थेंबांच्या वर्षावात).

‘‘Puññāni kayirātha sukhāvahānī’’ti vuttattā ‘‘aniyyānikaṃ vaṭṭakathaṃ kathetī’’ti vuttaṃ. Lujjanapalujjanaṭṭhena loko, kilesehi āmasitabbato āmisañcāti lokāmisaṃ. Nippariyāyāmisaṃ pana loke āmisantipi lokāmisaṃ. Pariyāyeti sabhāvato parivattetvā ñāpeti etenāti pariyāyo, leso, kāraṇaṃ vāti āha ‘‘nippariyāyena cattāro paccayā’’ti, vaṭṭassa ekantato bālalokeheva [Pg.66] āmasitabbabhāvato pariyāyāmisatā vuttā. Idha pari..pe… adhippetaṃ vivaṭṭapaṭiyogino icchitattā. Catupaccayāpekkhañhi pahānaṃ. Ekaccassa sakalavaṭṭāpekkhappahānassapi paccayo hotīti ‘‘vaṭṭatiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Vūpasamati ettha sakalavaṭṭadukkhanti santi, asaṅkhatadhātūti āha ‘‘nibbānasaṅkhāta’’nti.

‘सुख देणारी पुण्ये करावीत’ असे म्हटल्यामुळे, ‘तो अनैर्याणिक (संसारातून मुक्त न करणारी) संसारकथा सांगतो’ असे म्हटले आहे. नाश पावण्याच्या (लुज्जन-पलुज्जन) अर्थाने ‘लोक’ आणि क्लेशांद्वारे स्पर्श केला जाण्यायोग्य असल्यामुळे ‘आमिष’ (भोगवस्तू), म्हणून ‘लोकामिष’ (लोक-आमिष) म्हटले जाते. परंतु निष्पर्याय आमिष म्हणजे लोकात जे आमिष आहे तेच लोकामिष होय. पर्याय म्हणजे ज्याच्याद्वारे स्वभावापासून बदलून ज्ञान करून दिले जाते तो पर्याय, निमित्त किंवा कारण होय; म्हणूनच ‘निष्पर्यायाने चार प्रत्यय (पच्चय)’ असे म्हटले आहे. संसाराचा केवळ अज्ञानी लोकांद्वारेच उपभोग घेतला जात असल्यामुळे त्याला पर्यायाने आमिष (पर्यायामिषता) म्हटले आहे. येथे ‘परि...पे...’ अभिप्रेत आहे, कारण विवर्ताच्या (संसारमुक्तीच्या) विरोधकाची इच्छा केली गेली आहे. कारण चार प्रत्ययांच्या अपेक्षेनेच प्रहाण (त्याग) होते. एखाद्या व्यक्तीसाठी संपूर्ण संसाराच्या अपेक्षेने होणाऱ्या प्रहाणाचाही तो प्रत्यय (कारण) बनतो, म्हणून ‘ते योग्यच आहे’ असे साशंकपणे म्हटले आहे. जिथे संपूर्ण संसाराचे दुःख शांत होते ती ‘शांती’ म्हणजे असंस्कृत धातू (असंखतधातू) होय, म्हणूनच त्याला ‘निर्वाणसंज्ञक’ (निब्बानसंखात) म्हटले आहे.

Upanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपनीयसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

4. Accentisuttavaṇṇanā

४. अच्चेन्तिसुत्तवर्णना

4. Kālayanti khepentīti kālā. Purebhattādayo hi kālā dhammappavattimattatāya paramatthato avijjamānāpi lokasaṅketamattasiddhā tassāyeva dhammappavattiyā gatagatāya anivattanato taṃ taṃ dhammappavattiṃ khepentā vināsayantā viya sayañca tāhi saddhiṃ accentā viya honti. Tenāha – ‘‘kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190). ‘‘Tarayanti rattiyo’’ti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo. ‘‘Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno’’ti vuccamānattā puggalaṃ maraṇūpagamanāya tarayantīti attho vutto. Vayoguṇāti ettha koṭṭhāsā guṇā. Titthiyānaṃ hi carimacittena sakalacitte vayasamūhe vayasamaññāti āha – ‘‘paṭhamamajjhimapacchimavayānaṃ guṇā, rāsayoti attho’’ti. Ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho ‘‘vākaciraṃ nivāsesiṃ, dvādasaguṇamupāgata’’ntiādīsu (bu. vaṃ. 2.30) viya. ‘‘Tandiguṇāhaṃ karissāmi, diguṇaṃ diguṇaṃ vaddheyyā’’ti ca evamādīsu pana tabbhāvavuttiattho guṇaṭṭho.

४. जे घालवतात किंवा संपवतात ते ‘काळ’ (काला) होत. कारण दुपारच्या जेवणापूर्वीचा वेळ इत्यादी काळ हे केवळ धर्माच्या प्रवृत्तीमुळे परमार्थतः अस्तित्वात नसले तरी, केवळ लोकसंकेताने सिद्ध होतात. तीच धर्मप्रवृत्ती निघून गेल्यावर परत न येण्यामुळे, त्या त्या धर्मप्रवृत्तीला संपवणारे, नष्ट करणारे आणि स्वतः देखील तिच्यासोबत निघून जाणारे (अच्चेन्त) असल्यासारखे वाटतात. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘काळ सर्व प्राण्यांना स्वतःसह गिळंकृत करतो.’ ‘रात्री निघून जातात’ (तरयन्ति रत्तियो) यामध्ये देखील सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. ‘मरणातील हे भय पाहणारा’ असे म्हटले असल्यामुळे, व्यक्तीला मृत्यूकडे घेऊन जातात (पार करतात) असा अर्थ सांगितला आहे. वयोगुण (वयोगुणा) म्हणजे येथे वयाचे भाग किंवा गुण होत. कारण तीर्थिकांच्या अंतिम चित्ताने संपूर्ण चित्त आणि वयाच्या समूहात वयाची संज्ञा होते, म्हणून म्हटले आहे – ‘प्रथम, मध्यम आणि अंतिम वयाचे गुण म्हणजेच समूह असा अर्थ आहे.’ आणि ‘मी वल्कलाचे वस्त्र परिधान केले, जे बारा गुणांनी युक्त होते’ इत्यादींमध्ये गुणाचा अर्थ ‘आशंस’ (फायदा किंवा महत्त्व) असा आहे. परंतु ‘मी ते दुप्पट करीन, दुप्पट दुप्पट वाढवीन’ इत्यादींमध्ये गुणाचा अर्थ ‘तद्भाववृत्ती’ (पट किंवा पटीने वाढणे) असा आहे.

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāma sahassato’’ti. (dha. sa. aṭṭha. 1313;

udā. 53;

paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.76) –

“महान ऋषींचे (महर्षींचे) त्यांच्या गुणांनुसार असंख्य नावे आहेत; गुणांच्या आधारे हजारो नावे देखील ठेवली जाऊ शकतात.”

Ādīsu pasaṃsaṭṭho guṇaṭṭho daṭṭhabbo. ‘‘Vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti ettha attho ‘‘accenti kālā’’ti ettha vuttanayo eva. Paṭhamamajjhimavayāti paṭhamaggahaṇañcettha vayassa gatassa apunarāvattidassanatthaṃ kataṃ. Tenevāha – ‘‘maraṇakkhaṇe pana tayopi vayā jahantevā’’ti.

इत्यादींमध्ये गुणाचा अर्थ ‘प्रशंसा’ असा समजावा. ‘वयोगुण अनुक्रमाने सोडून जातात’ (वयोगुणा अनुपुब्बं जहन्ति) यातील अर्थ ‘काळ निघून जातो’ (अच्चेन्ति काला) यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. ‘प्रथम आणि मध्यम वय’ यातील ‘प्रथम’ चे ग्रहण येथे गेलेले वय पुन्हा परत येत नाही हे दर्शवण्यासाठी केले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – ‘मरणक्षणी मात्र तिन्ही वये सोडून जातातच.’

Ettha [Pg.67] ca pāḷiyaṃ ‘‘accenti kālā’’ti sāmaññato kālassa apagamanaṃ dassitaṃ, puna taṃ visesatopi dassetuṃ itaradvayaṃ vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana mudindriyassa vasena ‘‘vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti vuttaṃ, majjhimindriyassa vasena ‘‘tarayanti rattiyo’’ti vuttanti adhippāyena ‘‘kālāti purebhattādayo kālā’’ti vuttaṃ. Tasmā tattha ādi-saddena pacchābhattapaṭhamayāma-muhuttakālādi-kālakoṭṭhāso eva aṇupabhedo kālavibhāgo gahitoti veditabbo. Sesanti idha dvīsu gāthāsu pacchimaddho. So hi idha atthato adhigatattā anantarasutte ca vuttattā atidisito.

आणि येथे पाळीमध्ये ‘काळ निघून जातो’ (अच्चेन्ति काला) याद्वारे सामान्यतः काळाचे निघून जाणे दर्शवले आहे, पुन्हा ते विशेष रूपाने दर्शवण्यासाठी इतर दोन गोष्टी सांगितल्या आहेत. परंतु अट्ठकथेमध्ये मृदू इंद्रियांच्या अपेक्षेने ‘वयोगुण अनुक्रमाने सोडून जातात’ असे म्हटले आहे, आणि मध्यम इंद्रियांच्या अपेक्षेने ‘रात्री निघून जातात’ असे म्हटले आहे, या अभिप्रायाने ‘काळ म्हणजे दुपारच्या जेवणापूर्वीचा वेळ इत्यादी काळ’ असे म्हटले आहे. म्हणून, तेथे ‘आदी’ शब्दाने दुपारच्या जेवणानंतरचा काळ, रात्रीचा पहिला प्रहर, मुहूर्त इत्यादी काळाचे भाग असलेला सूक्ष्म कालविभागच गृहीत धरला आहे असे समजावे. ‘शेष’ म्हणजे येथे दोन गाथांमधील उत्तरार्ध होय. कारण तो येथे अर्थावरून प्राप्त झाल्यामुळे आणि पुढील सुत्तात सांगितलेला असल्यामुळे अतिदिष्ट (लागू) केला आहे.

Accentisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अच्चेन्तिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

5. Katichindasuttavaṇṇanā

५. कतिछिन्दसुत्तवर्णना

5. Chindantoti samucchindanto. Kati chindeyyāti kittake pāpadhamme samucchindeyya, anuppattidhammataṃ pāpeyya. Sesapadesupīti sesesupi dvīsu padesu. Jahanto kati jaheyya, bhāvento kati uttari bhāveyyāti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti iminā atidisati. Catutthapadassa pana attho sarūpeneva dassito. Atthato ekanti bhāvatthato ekaṃ. Yadi evaṃ kimatthaṃ pariyāyantaraṃ gahitanti āha ‘‘gāthābandhassa panā’’tiādi. Atthato ettha punarutti atthevāti āha ‘‘saddapunaruttiṃ vajjayantī’’ti. Saṅgaṃ atikkamayatīti saṅgātigoti āha ‘‘ayamevattho’’ti.

५. ‘छिन्न करणारा’ (छिन्दन्तो) म्हणजे समूळ नष्ट करणारा (समुच्छिन्दन्तो). ‘किती छिन्न करावेत’ (कति छिन्देय्य) म्हणजे किती पापदूर्गुणांना समूळ नष्ट करावे, जेणेकरून ते पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत. ‘इतर पदांमध्येही’ (सेसपदेसुपि) म्हणजे उरलेल्या दोन पदांमध्येही. ‘त्याग करताना किती त्याग करावा, भावना (विकास) करताना पुढे किती भावना करावी’ या अर्थाला ‘हाच नियम आहे’ (एसेव नयो) याद्वारे अतिदिष्ट केले आहे. चौथ्या पदाचा अर्थ मात्र प्रत्यक्ष रूपानेच दर्शवला आहे. ‘अर्थतः एक’ म्हणजे भावाच्या अर्थाने एकच. जर असे आहे, तर दुसऱ्या पर्यायाचे ग्रहण कशासाठी केले? यावर म्हणतात – ‘गाथा रचनेसाठी मात्र...’ इत्यादी. येथे अर्थाची पुनरुक्ती आहेच, म्हणून म्हणतात – ‘शब्दांची पुनरुक्ती टाळण्यासाठी’. ‘जो आसक्ती ओलांडून जातो तो संगातिगो (आसक्तीमुक्त)’ म्हणून म्हटले आहे – ‘हाच याचा अर्थ आहे’.

Oraṃ vuccati kāmadhātu, paṭisandhiyā paccayabhāvena tañca bhajantīti orambhāgiyāni. Tattha ca kammaṃ tabbipākaṃ satte dukkhaṃ, kammunā vipākaṃ, sattena dukkhaṃ saṃyojentīti saṃyojanāni, sakkāyadiṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa-kāmarāga-paṭighā. Uddhaṃ vuccati catasso arūpadhātuyo, vuttanayena taṃ bhajantīti uddhambhāgiyāni, saṃyojanāni rūpārūparāgamānuddhaccāvijjā. Āropitavacanānurūpeneva evamāhāti ‘‘pañca chinde pañca jahe’’ti evaṃ kathesi tassā devatāya sukhaggahaṇatthaṃ. Na kevalaṃ tāya devatāya vuttavacanānurūpato eva, atha kho tesu saṃyojanesu [Pg.68] vattabbākāratopīti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tena orambhāgiyasaṃyojanāni nāma garūni ducchedāni gāḷhabandhanabhāvato, tasmā tāni sandhāya ‘‘pañca chinde’’ti vuttaṃ.

‘ओरं’ (खालील) म्हणजे कामधातू म्हटले जाते, प्रतिसंधीच्या कारणीभूत भावाने जे त्याचे सेवन करतात, त्यांना ‘ओरंभागिय’ (अधोगामी संयोजने) म्हणतात. तेथे कर्म, त्याचा विपाक, प्राण्यांचे दुःख, कर्माद्वारे विपाक आणि प्राण्यांना दुःखाशी जे बांधून ठेवतात, त्यांना ‘संयोजने’ म्हणतात; ती म्हणजे—सक्कायदिट्ठि (सत्कायदृष्टी), विचिकिच्छा (विचिकित्सा), सीलब्बतपरामास (शीलव्रतपरामर्श), कामराग आणि पटिघ (प्रतिघ). ‘उद्धं’ (वरील) म्हणजे चार अरूपधातू म्हटले जातात, पूर्वोक्त पद्धतीने जे त्याचे सेवन करतात, त्यांना ‘उद्धंभागिय’ (ऊर्ध्वगामी संयोजने) म्हणतात; ती संयोजने म्हणजे—रूपराग, अरूपराग, मान, उद्धच्च (औद्धत्य) आणि अविज्जा (अविद्या). आरोपित वचनाच्या अनुरूपच त्यांनी (भगवंतांनी) असे म्हटले आहे—‘पाच तोडावे, पाच सोडावे’ (पञ्च छिन्दे पञ्च जहे), असे त्या देवतेच्या सुलभ आकलनासाठी सांगितले. केवळ त्या देवतेने म्हटलेल्या वचनाच्या अनुरूपतेमुळेच नव्हे, तर त्या संयोजनांच्या स्वरूपावरूनही ते सांगण्यायोग्य आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘अथ वा’ (किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामुळे, ओरंभागिय संयोजने ही दृढ बंधनांच्या स्वरूपात असल्यामुळे जड आणि कठीणतेने छेदली जाणारी आहेत, म्हणून त्यांना उद्देशून ‘पाच तोडावे’ असे म्हटले आहे.

Uddhambhāgiyasaṃyojanāni pana lahūni succhedāni heṭṭhā pavattitānukkamena bhāvanānayena pahātabbato, tasmā tāni sandhāya ‘‘pañca jahe’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘pādesu baddhapāsasakuṇo viyā’’tiādi. Visesanti bhāvanānaṃ visesaṃ vipassanābhāvanaṃ bhāvento uppādento vipaccento vaḍḍhento ca. Saṃsārapaṅke sañjanaṭṭhena rāgo eva saṅgo ‘‘rāgasaṅgo’’. Esa nayo sesesupi. Yasmā ettha rāga-moha-diṭṭhi-tabbhāgiyasakkāyadiṭṭhi-sīlabbataparāmāsa-kāmarāgāvijjā atthato oghā eva, itare tadekaṭṭhā, tasmā bhagavā saṃyojanappahānasaṅgātikkamehi oghataraṇaṃ kathesi. Lokiyalokuttarāni kathitāni ‘‘bhāvaye’’ti pubbabhāgāya maggabhāvanāya adhippetattā.

परंतु, उद्धंभागिय संयोजने ही हलकी आणि सहज छेदली जाणारी आहेत, कारण ती खालील क्रमाने भावनेच्या (साधनेच्या) मार्गाने नष्ट केली जातात; म्हणून त्यांना उद्देशून ‘पाच सोडावे’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे—‘पायात फास बांधलेल्या पक्षाप्रमाणे’ इत्यादी. ‘विसेस’ (विशेष) म्हणजे भावनांचा विशेष, विपश्यना भावनेची भावना करत, ती उत्पन्न करत, परिपक्व करत आणि वाढवत. संसाररूपी चिखलात अडकवून ठेवण्याच्या अर्थाने राग हाच संग (आसक्ती) आहे, म्हणून तो ‘रागसंग’ होय. हाच नियम इतरांनाही लागू होतो. ज्या अर्थी येथे राग, मोह, दृष्टी आणि त्यांच्याशी संबंधित सक्कायदिट्ठि, सीलब्बतपरामास, कामराग व अविज्जा हे वास्तविक पाहता ‘ओघ’ (प्रवाह) च आहेत, आणि इतरही त्याच अर्थाचे आहेत, म्हणून भगवंतांनी संयोजनांचा त्याग आणि संगाचे अतिक्रमण करून ओघ पार करण्याचे (ओघतरण) सांगितले. ‘भावये’ (भावना करावी) या शब्दाने पूर्वभागातील मार्गभावनेचा अभिप्राय असल्यामुळे लौकिक आणि लोकोत्तर दोन्ही सांगितले आहेत.

Katichindasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कतिछिन्दसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

6. Jāgarasuttavaṇṇanā

६. जागरसुत्तवर्णना

6. Jāgaratanti anādare sāmivacanaṃ. Tenāha ‘‘indriyesu jāgarantesū’’ti. ‘‘Vissajjanagāthāyaṃ panā’’ti imassa padassa ‘‘ayamattho veditabbo’’ti iminā sambandho. Pucchāgāthāya pana attho imināva nayena viññāyatīti adhippāyo. Pañca jāgarataṃ suttāti ettha ‘‘suttā’’ti padaṃ apekkhitvā pañcāti paccattavacanaṃ ‘‘jāgarata’’nti padaṃ apekkhitvā sāmivasena pariṇāmetabbaṃ ‘‘pañcannaṃ jāgarata’’nti. Tenāha – ‘‘pañcasu indriyesu jāgarantesū’’ti, jāgarantesu baddhābhāvena sakiccappasutatāya sakiccasamatthatāya cāti attho. Sottaṃva suttā pamādaniddābhāvato. Tameva suttabhāvaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. Pamajjati, pamādo vā etassa atthīti pamādo, tassa bhāvo pamādatā, tāya, pamattabhāvenāti attho.

६. ‘जागरतं’ हे अनादराच्या अर्थी षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. म्हणूनच म्हटले आहे—‘इंद्रिये जागी असताना’. ‘विस्सज्जनगाथायं पना’ (परंतु विसर्जन गाथेत) या पदाचा ‘हा अर्थ समजावा’ याच्याशी संबंध आहे. परंतु प्रश्नगाथेचा अर्थ याच पद्धतीने समजला जातो, असा अभिप्राय आहे. ‘पञ्च जागरतं सुत्ता’ (पाच जागी असताना झोपलेले) येथे ‘सुत्ता’ या पदाची अपेक्षा करून ‘पञ्च’ हे प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे, आणि ‘जागरतं’ या पदाची अपेक्षा करून षष्ठी विभक्तीच्या अर्थाने ‘पञ्चन्नं जागरतं’ (पाचांच्या जागी असताना) असे रूपांतरित केले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे—‘पाच इंद्रिये जागी असताना’, जागी असताना म्हणजे बंधनाचा अभाव असल्यामुळे आपापल्या कार्यात मग्न असणे आणि आपापल्या कार्यात समर्थ असणे, असा अर्थ आहे. प्रमादरूपी निद्रेचा अभाव असल्यामुळे ते ‘सुत्ता’ (झोपल्यासारखे) आहेत. तीच सुप्त अवस्था पुद्गलाधिष्ठित कथेने दर्शवण्यासाठी ‘कस्मा’ (का) इत्यादी म्हटले आहे. जो प्रमाद करतो किंवा ज्याच्यामध्ये प्रमाद आहे तो ‘प्रमादी’, त्याचा भाव म्हणजे ‘प्रमादता’, तिच्याद्वारे, म्हणजेच प्रमत्त भावाने, असा अर्थ आहे.

Evaṃ [Pg.69] gāthāya paṭhamassa pādassa atthaṃ vatvā dutiyassa vattuṃ ‘‘evaṃ suttesū’’tiādi vuttaṃ. Tassattho vuttanayena veditabbo. Yasmā appahīnasupanakiriyāvasena sanīvaraṇassa puggalassa anuppannarāgarajādayo uppajjanti, uppannā pavaḍḍhanti, tasmā vuttaṃ ‘‘nīvaraṇeheva kilesarajaṃ ādiyatī’’ti. Tenevāha ‘‘purimā’’tiādi. Purimānaṃ pacchimānaṃ aparāparuppattiyā paccayabhāvo hettha ādiyanaṃ. Pañcahi indriyehi parisujjhatīti maggapariyāpannehi saddhādīhi pañcahi indriyehi sakalasaṃkilesato visujjhati. Paññindriyameva hi anaññātaññassāmītindriyādīni, itarāni ca anvayānīti.

अशा प्रकारे गाथेच्या पहिल्या चरणाचा अर्थ सांगून, दुसऱ्या चरणाचा अर्थ सांगण्यासाठी ‘एवं सुत्तेसू’ (अशा प्रकारे झोपलेल्यांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ पूर्वोक्त पद्धतीने समजावा. ज्या अर्थी नीवरणयुक्त (अडथळ्यांनी युक्त) पुद्गलाच्या नष्ट न झालेल्या स्वप्नक्रियेमुळे अनुत्पन्न राग-रज (क्लेशरूपी धूळ) इत्यादी उत्पन्न होतात आणि उत्पन्न झालेले वाढतात, म्हणून म्हटले आहे—‘नीवरणांमुळेच क्लेशरज ग्रहण केले जाते’. म्हणूनच म्हटले आहे—‘purimā’ (पूर्वीचे) इत्यादी. पूर्वीच्या आणि नंतरच्या वारंवार उत्पत्तीचा कारणीभूत भाव येथे ‘ग्रहण करणे’ आहे. ‘पाच इंद्रियांनी शुद्ध होतो’ म्हणजे मार्गात समाविष्ट असलेल्या श्रद्धा इत्यादी पाच इंद्रियांनी सर्व संक्लेशांपासून (मळापासून) शुद्ध होतो. कारण प्रज्ञेंद्रियच ‘अनंन्यातन्यास्सामीतींद्रिय’ (अज्ञात जाणण्याची इच्छा असणारे इंद्रिय) इत्यादी आहे, आणि इतर इंद्रिये त्याचे अनुगामी आहेत.

Jāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

जागरसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

7. Appaṭividitasuttavaṇṇanā

७. अप्पटिविदितसुत्तवर्णना

7. Pavattinivattitadubhayahetuvibhāgassa dhammassapi catusaccantogadhattā āha ‘‘dhammāti catusaccadhammā’’ti. Cattāripi hi ariyasaccāni catusaccantogadhāni. Appaṭividdhāti pariññābhisamayādivasena anabhisamitā. Diṭṭhigatavādesūti diṭṭhigatasaññitesu vādesu. Diṭṭhigatehi te pavattitā. Ito paresanti ito sāsanikehi paresaṃ aññesaṃ. Dhammatāyāti sabhāvena, sayamevāti attho. Gacchantīti pavattanti diṭṭhivādaṃ paggayha tiṭṭhanti. Parenāti diṭṭhigatikena. Nīyantīti diṭṭhivādasaṅgaṇhane uyyojīyanti. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Pabujjhitunti pamādaniddāya paṭibujjhituṃ. Paṭipadā yathādesitassa dhammassa kathitatāya, paṭibujjhituṃ yoniso pavattiyamānattā bhaddikā.

७. प्रवृत्ती आणि निवृत्ती या दोन्हीच्या कारणांच्या विभागाने युक्त असलेला धर्म देखील चतुःसत्यात समाविष्ट असल्यामुळे म्हटले आहे—‘धम्मा म्हणजे चतुःसत्य धर्म’. कारण चारही आर्यसत्ये चतुःसत्यात समाविष्ट आहेत. ‘अप्पटिविद्धा’ (अप्रतिवेधित) म्हणजे परिज्ञा-अभिसमय (पूर्ण ज्ञान व साक्षात्कार) इत्यादींद्वारे साक्षात्कार न झालेले. ‘दिट्ठिगतवादेसू’ (दृष्टिगतवादांमध्ये) म्हणजे दृष्टिगत संज्ञेच्या वादांमध्ये. ते दृष्टिगतांद्वारे प्रवृत्त झाले आहेत. ‘इतो परेसं’ (यांच्याहून इतरांचे) म्हणजे या शासनातील (बुद्धशासनातील) लोकांपेक्षा इतरांचे, म्हणजेच अन्य लोकांचे. ‘धम्मतया’ म्हणजे स्वभावाने, स्वतःच असा अर्थ आहे. ‘गच्छन्ति’ (जातात) म्हणजे प्रवृत्त होतात, दृष्टिवादाचे समर्थन करून उभे राहतात. ‘परेन’ म्हणजे दृष्टिगत (चुकीच्या मतांचे पालन करणाऱ्या) व्यक्तीद्वारे. ‘नीयन्ति’ (नेले जातात) म्हणजे दृष्टिवादाच्या ग्रहणात प्रवृत्त केले जातात. म्हणूनच म्हटले आहे—‘तत्थ’ (तेथे) इत्यादी. ‘पबुज्झितुं’ (जागे होण्यासाठी) म्हणजे प्रमादरूपी निद्रेतून जागे होण्यासाठी. उपदेशिलेल्या धर्माचे कथन केल्यामुळे, योग्य प्रकारे (योनिषः) प्रवृत्त केली जात असल्यामुळे प्रतिपदा (मार्ग) ही ‘भद्दिका’ (कल्याणकारी) आहे.

Hetunāti ñāyena. Kāraṇenāti catusaccānaṃ sambodhayuttiyā. Hatthatale āmalakaṃ viya sabbaṃ ñeyyaṃ jānātīti sabbaññū, teneva sabbaññutābhisambodhena buddhoti sabbaññubuddho. Paccekaṃ parehi asādhāraṇatāya visuṃ sayambhuñāṇena saccāni buddhavāti paccekabuddho. Paropadesena catusaccaṃ bujjhatīti catusaccabuddho. Tathā hi so sayambhutāya abhāvato kevalaṃ catusaccabuddhoti vuccati. Sutena sutamayañāṇena khandhādibhedaṃ ñeyyaṃ buddhavāti sutabuddho. Sabbaññubuddhapaccekabuddhe [Pg.70] ṭhapetvā avasesā aggasāvakamahāsāvakāpi pakatisāvakāpi vītarāgā avasesā khīṇāsavā. Tayopi purimā vaṭṭanti sambuddhātiādivacanato. Sannivasati etenāti sannivāso, caritaṃ. Lokassa sannivāso lokasannivāso, tasmiṃ. Kāyaduccaritādibhede visame. Satisammosena visame vā sattanikāye. So hi visamayogato visamo. Rāgavisamādike visame vā kilesajāte. Taṃ visamaṃ pahāya taṃ visamaṃ ajjhupekkhitvā samaṃ sadisaṃ yuttarūpaṃ, purimakehi vā sambuddhehi samaṃ sadisaṃ caranti vattanti.

‘हेतुना’ (हेतूने) म्हणजे न्यायाने. ‘कारणेन’ (कारणाने) म्हणजे चतुःसत्यांच्या संबोधीच्या योग्यतेने. हातावरील आवळ्याप्रमाणे सर्व ज्ञेय गोष्टींना जाणतात म्हणून ते ‘सब्बञ्ञू’ (सर्वज्ञ) होत, आणि त्याच सर्वज्ञता-अभिसंबोधीमुळे ते बुद्ध आहेत म्हणून ‘सब्बञ्ञुबुद्ध’ (सर्वज्ञ बुद्ध) होत. इतरांपेक्षा असाधारण असल्यामुळे, स्वतंत्रपणे स्वयंभू ज्ञानाने सत्यांना जाणले म्हणून ‘पच्चेकबुद्ध’ (प्रत्येकबुद्ध) होत. दुसऱ्याच्या उपदेशाने चतुःसत्य जाणतात म्हणून ‘चतुसच्चबुद्ध’ (चतुःसत्यबुद्ध) होत. कारण त्यांच्यामध्ये स्वयंभूत्वाचा अभाव असल्यामुळे त्यांना केवळ चतुःसत्यबुद्ध म्हटले जाते. श्रुताने (ऐकण्याने), म्हणजे श्रुतमय ज्ञानाने स्कंध इत्यादी भेदांनी युक्त ज्ञेय गोष्टींना जाणले म्हणून ‘सुतबुद्ध’ (श्रुतबुद्ध) होत. सर्वज्ञ बुद्ध आणि प्रत्येकबुद्ध यांना सोडून उर्वरित अग्रश्रावक, महाश्रावक, सामान्य श्रावक, वीतराग आणि उर्वरित क्षीणासव (अर्हत) हे सर्व यात येतात. ‘संबुद्ध’ इत्यादी वचनांमुळे पूर्वीचे तिघेही यात समाविष्ट होतात. ज्याद्वारे निवास केला जातो तो ‘संनिवास’ म्हणजे आचरण (चरित). लोकांचा संनिवास म्हणजे ‘लोकसंनिवास’, त्यामध्ये. कायरूपी दुश्चरित इत्यादी भेदांनी युक्त अशा विषमात (विषम परिस्थितीत). किंवा स्मृतीच्या भ्रंशामुळे विषम झालेल्या प्राण्यांच्या समूहात (सत्तनिकाय). कारण तो विषम योगामुळे विषम आहे. किंवा राग-विषम इत्यादी विषम क्लेशांमध्ये. त्या विषमाचा त्याग करून, त्या विषमाकडे उपेक्षेने पाहून, सम (समान), योग्य आणि पूर्वीच्या संबुद्धांप्रमाणे सम व समान आचरण करतात.

Appaṭividitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अप्पटिविदितसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

8. Susammuṭṭhasuttavaṇṇanā

८. सुसम्मुट्ठसुत्तवर्णना

8. Susammuṭṭhāti suṭṭhu ativiya sammuṭṭhā. Satta sekkhā hi susammusitā vinaṭṭhā. Kathaṃ pana te anadhigatā naṭṭhā nāma hontīti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Adhigatassāti adhigato assa. So vadantoti sambandho. Sesanti ‘‘dhammā’’tiādi. Purimasadisamevāti anantaragāthāya vuttasadisameva.

८. 'सुसम्मुट्ठा' (Susammuṭṭhā) म्हणजे अतिशय चांगल्या प्रकारे विसरलेले. सात शैक्ष्य (साधक) हे चांगल्या प्रकारे विसरल्यामुळे (स्मृती गमावल्यामुळे) नष्ट होतात. पण ते प्राप्त न झालेले (गुण) कसे काय नष्ट होतात? हे सांगण्यासाठी "यथा ही" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. 'अधिगतस्स' म्हणजे प्राप्त झालेला असावा. 'सो वदन्तो' (तो बोलणारा) असा संबंध आहे. उर्वरित भाग म्हणजे 'धम्मा' इत्यादी. 'पुरिमसदिसमेव' म्हणजे आधीच्या गाथेत सांगितल्याप्रमाणेच होय.

Susammuṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुसम्मुट्ठसुत्तवण्णना (सुसम्मुट्ठ सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

9. Mānakāmasuttavaṇṇanā

९. मानकामसुत्तवण्णना (मानकाम सूत्राचे वर्णन).

9. Seyyādibhedaṃ mānaṃ appahāya taṃ paggayha vicaranto kāmento nāma hotīti āha ‘‘mānaṃ kāmentassa icchantassā’’ti. Damati cittaṃ etenāti damo, satisambojjhaṅgādiko samādhipakkhiko damo. Manacchaṭṭhāni indriyāni dametīti damo, indriyasaṃvaro. Kilese dameti pajahatīti damo, paññā. Upavasanavasena kāyakammādiṃ dametīti damo, uposathakammaṃ. Kodhūpanāhamakkhamānādike dameti vinetīti damo, adhivāsanakhanti. Tenevāti ‘‘damo’’ti samādhipakkhikadhammānaṃ eva adhippetattā[Pg.71]. ‘‘Na monaṃ atthī’’ti ca pāṭho. Asamāhitassāti samādhipaṭikkhepo jotito.

९. 'श्रेय' (श्रेष्ठत्व) इत्यादी प्रकारच्या मानाचा (अहंकाराचा) त्याग न करता, त्याला धरून ठेवून वावरणारा 'कामयमान' (इच्छा करणारा) होतो, म्हणून "मानं कामेन्तस्स इच्छन्तस्स" (मानाची इच्छा करणाऱ्याची) असे म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे चित्ताचे दमन केले जाते तो 'दम' होय; जसे की स्मृतिसंबोज्ज्हंग इत्यादी समाधीच्या बाजूचे (समाधिपक्षीय) धर्म म्हणजे 'दम' होय. मन हे सहावे आहे अशा (सहा) इंद्रियांचे दमन करतो तो 'दम' म्हणजे इंद्रियसंवर होय. क्लेशांचे दमन करतो, त्यांचा त्याग करतो तो 'दम' म्हणजे प्रज्ञा (पञ्ञा) होय. उपवासाच्या (उपोशथाच्या) माध्यमातून कायकर्म इत्यादींचे दमन करतो तो 'दम' म्हणजे उपोसथकर्म होय. क्रोध, उपनाह (वैर), मख (गुणनाश), मान इत्यादींचे दमन करतो, त्यांना दूर करतो तो 'दम' म्हणजे अधिवासनक्षांती (सहनशीलता) होय. म्हणूनच, 'दम' या शब्दाने समाधिपक्षीय धर्मांचाच अर्थ अभिप्रेत आहे. "न मोणं अत्थि" (मौन किंवा मुनिभाव नाही) असाही पाठ आहे. 'असमाहितस्स' (समाधी नसलेल्याचा) या शब्दाने समाधीचा अभाव दर्शविला आहे.

Maccudheyyassa pārataraṇassa vuccamānattā ‘‘monanti catumaggañāṇa’’nti vuttaṃ. Na hi tato aññena taṃ sambhavati. Jānāti asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhatīti attho. Maccu dhīyati etthāti maccudheyyaṃ, khandhapañcakaṃ maraṇadhammattā. Tassevāti maccudheyyasseva. Pāraṃ paratīrabhūtaṃ nibbānaṃ. Tareyyāti ettha taraṇaṃ nāma ariyamaggabyāpāroti āha ‘‘paṭivijjheyya pāpuṇeyyā’’ti. Tathā hi vakkhati ‘‘paṭivedhataraṇaṃ nāma vutta’’nti. ‘‘Na tareyya na paṭivijjheyya na pāpuṇeyya vā’’ti ayamettha pāṭho yutto. Aññathā ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādivacanaṃ virujjheyya. Eko araññe viharantoti ekākī hutvā araññe viharantoti attho.

मृत्यूच्या साम्राज्यातून (मच्चुधेय्य) पलीकडे जाण्याविषयी सांगितले जात असल्यामुळे, 'मौन' म्हणजे 'चतुर्मार्गज्ञान' (चार आर्यामार्गांचे ज्ञान) असे म्हटले आहे. कारण त्याशिवाय (त्या ज्ञानाशिवाय) ते शक्य नाही. जाणतो म्हणजे संमोहरहित प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) जाणतो असा अर्थ आहे. जिथे मृत्यू प्रस्थापित होतो ते 'मच्चुधेय्य' (मृत्यूचे साम्राज्य) होय, मरणधर्मी असल्यामुळे पंचस्कंध हेच मच्चुधेय्य आहे. 'तस्सेव' म्हणजे मच्चुधेय्याचेच. 'पार' म्हणजे पलीकडचे तीर असलेले निर्वाण (निब्बान). 'तरेय्य' (पार करावा) यामध्ये पार करणे म्हणजे आर्यमार्गाचा व्यापार (कार्य) होय, म्हणून "प्रतिवेध करावा, प्राप्त करावे" असे म्हटले आहे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल की "प्रतिवेध-तरण असे म्हटले आहे". "पार करू शकत नाही, प्रतिवेध करू शकत नाही किंवा प्राप्त करू शकत नाही" असा पाठ येथे योग्य आहे. अन्यथा "असे म्हटले आहे" इत्यादी विधानाशी विरोध होईल. 'एको अरञ्ञे विहरन्तो' म्हणजे एकटा होऊन अरण्यात विहार करणारा असा अर्थ आहे.

Kāmaṃ heṭṭhimamaggehipi ekaccassa mānassa pahānaṃ labbhati. Aggamaggeneva pana tassa anavasesato pahānanti āha – ‘‘arahattamaggena navavidhamānaṃ pajahitvā’’ti. Upacārasamādhipubbako appanāsamādhīti vuttaṃ ‘‘upacārappanāsamādhīhī’’ti, na upacārasamādhimattena samādhimattaṃ sandhāya paccekaṃ vākyaparisamāpanassa ayujjanato. Na hi appanaṃ appattaṃ lokuttarajjhānaṃ atthi. ‘‘Sucetaso’’ti cittassa ñāṇasahitatāya lakkhaṇavacananti āha ‘‘ñāṇasampayuttatāyā’’tiādi. Tathā hi vakkhati ‘‘sucetasoti ettha cittena paññā dassitā’’ti. ‘‘Sabbadhi vippamutto’’ti sabbesu bhavādīsu visaṃsaṭṭhacitto sabbaso khandhādīhi visaṃyutto hotīti vuttaṃ ‘‘sabbesu khandhāyatanādīsu vippamutto hutvā’’ti. Pariññāpaṭivedho sacchikiriyapaṭivedhena vinā natthīti āha ‘‘tebhūmaka…pe… vutta’’nti.

जरी कनिष्ठ मार्गांनी काही प्रमाणातील मानाचा त्याग होतो, तरी अग्र मार्गानेच (अर्हत् मार्गानेच) त्याचा पूर्णपणे (निःशेष) त्याग होतो, म्हणून "अर्हत् मार्गाने नऊ प्रकारच्या मानाचा त्याग करून" असे म्हटले आहे. उपचारसमाधीपूर्वक होणारी अर्पणासमाधी म्हणजे 'उपचारप्पनासमाधीहि' असे म्हटले आहे, केवळ उपचारसमाधीनेच समाधीचा उद्देश ठेवून स्वतंत्रपणे वाक्याची समाप्ती करणे अयोग्य असल्यामुळे असे म्हटले आहे. कारण अर्पणा समाधी प्राप्त केल्याशिवाय कोणतेही लोकोत्तर ध्यान नसते. 'सुचेतसो' हे चित्ताच्या ज्ञानयुक्ततेचे लक्षण सांगणारे वचन आहे, म्हणून "ज्ञानसंप्रयुक्ततेमुळे" इत्यादी म्हटले आहे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल की "सुचेतसो येथे चित्ताद्वारे प्रज्ञा दर्शविली आहे". 'सब्बधि विप्पमुत्तो' म्हणजे सर्व भवांमध्ये अनासक्त चित्त असलेला आणि सर्व प्रकारे स्कंध इत्यादींपासून विमुक्त झालेला, म्हणून "सर्व स्कंध, आयतन इत्यादींपासून विमुक्त होऊन" असे म्हटले आहे. परिज्ञा-प्रतिवेध हा साक्षात्कृत-प्रतिवेधाशिवाय शक्य नाही, म्हणून "तेभूमक...पे... म्हटले आहे" असे सांगितले आहे.

Mānaṃ nissāya duccaritacaraṇato māno nāmāyaṃ sīlabhedano. Tasmāti mānassa sīlapaṭipakkhabhāvato. Iminā paṭipakkhappahānakittanena. Adhicittasikkhā kathitā sarūpato evāti adhippāyo. Ettha cittenāti su-saddena visesitacittena. Tasmāti paññāya dassitattā. Imināti ‘‘sucetaso’’ti iminā padena. Adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti sīlādīnipi visesetvā vuttāni. Sambhave byabhicāre ca visesanavisesitabbatāti taṃ dassento ‘‘adhisīlañca nāma sīle sati hotī’’tiādiṃ vatvā tadubhayaṃ [Pg.72] vibhāgena dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Paṭhamanayo saṅkaravasena pavattoti asaṅkaravasena dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādinā dutiyanayo vutto. ‘‘Samāpannā’’ti etthāpi ‘‘nibbānaṃ patthayantenā’’ti ānetvā sambandho. Vipassanāya pādakabhāvaṃ anupagatāpi tadatthaṃ nibbattanādivasena samāpannāti ayamattho purimanayato viseso. Adhipaññāya panettha purimanayato viseso natthīti sā anuddhaṭā. Samodhānetvāti pariyāyato sarūpato ca saṅgahetvā. Sakalasāsananti tissannaṃ kathitattā eva sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ kathitaṃ hotīti.

मानाचा (अहंकाराचा) आश्रय घेऊन दुराचरण केल्यामुळे मान हा शीलभंग करणारा ठरतो. 'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे मानाच्या शील-विरोधी स्वभावामुळे. या विरोधी घटकांच्या त्यागाच्या वर्णनाने अधिचित्तशिक्षा ही तिच्या मूळ स्वरूपातच सांगितली आहे, असा अभिप्राय आहे. येथे 'चित्तेन' म्हणजे 'सु' या शब्दाने विशेषित केलेल्या चित्ताने. 'तस्मा' म्हणजे प्रज्ञा दर्शविली गेल्यामुळे. 'इमिना' म्हणजे 'सुचेतसो' या पदाने. अधिशीलशिक्षा, अधिचित्तशिक्षा आणि अधिप्रज्ञाशिक्षा असे शीलादींचे विशेष करून वर्णन केले आहे. संभव आणि व्यभिचार यामध्ये विशेषण-विशेष्य भाव दाखवण्यासाठी "शील असतानाच अधिशील होते" इत्यादी सांगून, त्या दोन्ही गोष्टी विभागांनुसार स्पष्ट करण्यासाठी "तस्मा" इत्यादी म्हटले आहे. पहिली पद्धत संकराने (मिश्र स्वरूपात) प्रवृत्त झाली आहे, म्हणून ती असंकर (अमिश्र) रूपाने दाखवण्यासाठी "अपि च" इत्यादींद्वारे दुसरी पद्धत सांगितली आहे. 'समापन्ना' येथे देखील "निर्वाणाची आकांक्षा करणाऱ्याने" असा संबंध जोडून अर्थ लावावा. विपश्यनेचा पाया न बनताही, त्या उद्देशाने समाधी प्राप्त करणे इत्यादी अर्थाने 'समापन्ना' हा अर्थ पहिल्या पद्धतीपेक्षा वेगळा आहे. अधिप्रज्ञेच्या बाबतीत मात्र पहिल्या पद्धतीपेक्षा काही विशेष फरक नाही, म्हणून ती वेगळी काढलेली नाही. 'समोधानेत्वा' म्हणजे पर्यायाने आणि मूळ रूपाने संग्रह करून. 'सकलशासन' म्हणजे तिन्ही शिक्षांचे कथन केल्यामुळेच त्रिशिक्षांचा संग्रह असणारे संपूर्ण शासन (बुद्धशासन) सांगितले गेले आहे.

Mānakāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मानकामसुत्तवण्णना (मानकाम सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

10. Araññasuttavaṇṇanā

१०. अरञ्ञसुत्तवण्णना (अरण्य सूत्राचे वर्णन).

10. Santakilesānanti vūpasantakilesapariḷāhānaṃ. Yasmā sīlādiguṇasambhavaṃ tato eva bhayasantañca upādāya paṇḍitā ‘‘santo’’ti vuccanti, tasmā vuttaṃ ‘‘paṇḍitānaṃ vā’’ti. Tenāha ‘‘santo have’’tiādi. Seṭṭhacārīnanti seṭṭhacariyaṃ carantānaṃ. Yasmā puthujjanakalyāṇato paṭṭhāya bhikkhu maggabrahmacariyavāsaṃ vasati nāma, tasmā āha ‘‘maggabrahmacariyavāsaṃ vasantāna’’nti. Ariyānaṃ pana mukhavaṇṇassa pasīdane vattabbameva natthi. Mūlakammaṭṭhānanti pārihāriyakammaṭṭhānaṃ. Visabhāgasantatīti nānārammaṇesu pavattacittasantati. Sā hi vikkhepabyākulatāya appasannā samāhitacittasantatiyā visabhāgasantati. Okkamatīti samādhisabhāgā cittasantati samathavīthiṃ anupavisati. Cittaṃ pasīdatīti kammaṭṭhānanirataṃ bhāvanācittaṃ sandhāyāha, taṃ pasannaṃ hutvā pavattati. Lohitaṃ pasīdatīti cittakālussiyassābhāvato lohitaṃ anāvilaṃ hoti. Parisuddhāni honti kāraṇassa parisuddhabhāvato. Tālaphalamukhassa viya mukhassa vaṇṇo hotīti mukha-saddassa ādimhi pamuttapadena yojetabbo. Evañhi cassa pamuttaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti tālaphalamukhassa vaṇṇasampadāsadisattā. Tibhūmako eva tebhūmako.

१०. 'सन्ताकिलेसानं' म्हणजे ज्यांच्या क्लेशांचा दाह शांत झाला आहे अशांचे. ज्या अर्थी शील इत्यादी गुणांची उत्पत्ती आणि त्यामुळेच भयाचे शमन होणे यावरून पंडितांना 'संत' (शांत) म्हटले जाते, म्हणूनच "किंवा पंडितांचे" असे म्हटले आहे. म्हणूनच "सन्तो हवे" (संत लोक खरोखरच) इत्यादी म्हटले आहे. 'सेट्ठचारीनं' म्हणजे श्रेष्ठ आचरण करणाऱ्यांचे. ज्या अर्थी कल्याणकारी पृथग्जनापासून (पुथुज्जनकल्याणक) सुरुवात करून भिक्खू मार्ग-ब्रह्मचर्यवास वास करतात, म्हणूनच "मार्ग-ब्रह्मचर्यवास वास करणाऱ्यांचे" असे म्हटले आहे. आर्यांच्या मुखवर्णाच्या प्रसन्नतेबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. 'मूलकम्मट्ठानं' म्हणजे परिहार्य कर्मस्थान (नियमित ध्यानसाधना). 'विसभागसन्तति' म्हणजे वेगवेगळ्या आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये) प्रवृत्त होणारी चित्तसंतती. कारण ती विक्षेपामुळे (विचलिततेमुळे) व्याकुळ व अप्रसन्न असते आणि समाहित चित्तसंततीपेक्षा भिन्न (विसभाग) असते. 'ओक्कमति' (प्रवेश करते) म्हणजे समाधीशी सुसंगत असणारी चित्तसंतती शमथवीथीमध्ये प्रवेश करते. 'चित्तं प्रसीदति' (चित्त प्रसन्न होते) हे कर्मस्थानात मग्न असलेल्या भावनाचित्ताला उद्देशून म्हटले आहे, ते प्रसन्न होऊन प्रवृत्त होते. 'लोहितं प्रसीदति' (रक्त प्रसन्न/शुद्ध होते) म्हणजे चित्तातील मलीनतेच्या अभावामुळे रक्त निर्मळ होते. कारण शुद्ध असल्यामुळे (इंद्रिये) अत्यंत शुद्ध होतात. "ताळफळाच्या मुखाप्रमाणे मुखाचा वर्ण होतो" यामध्ये 'मुख' शब्दाच्या सुरुवातीला 'पमुत्त' (मुक्त) हा शब्द जोडला पाहिजे. कारण अशा प्रकारे 'पमुत्त' (मुक्त) शब्दाचे ग्रहण करणे हे ताळफळाच्या मुखाच्या वर्णसंपत्तीच्या सादृश्यामुळे समर्थित होते. 'तिभूमको' म्हणजेच 'तेभूमको' (त्रैभूमक - तिन्ही भूमींशी संबंधित).

Atītaṃ nānusocanti atītaṃ paccayalābhaṃ lakkhaṇaṃ katvā na socanti na anutthunanti. Jappanataṇhāya vasena na parikappantīti āha ‘‘na patthentī’’ti[Pg.73]. Yena kenacīti itarītarena. Taṅkhaṇe laddhenāti sannidhikāraparibhogābhāvamāha. Tividhenapi kāraṇenāti tippakārena hetunā, tilakkhaṇasantosanimittanti attho.

ते भूतकाळाचा शोक करत नाहीत; भूतकाळात मिळालेल्या प्रत्यय-लाभाला (साधनांच्या प्राप्तीला) निमित्त करून ते शोक करत नाहीत किंवा अनुताप करत नाहीत. जप्पना-तण्हा (प्रार्थना-तृष्णा) च्या वश होऊन ते कल्पना करत नाहीत, म्हणून 'इच्छा करत नाहीत' (ना पत्थेन्ति) असे म्हटले आहे. 'येन केनचि' म्हणजे इतर कोणत्याही (साध्या) गोष्टीने. 'त्याच क्षणी मिळालेल्याने' याद्वारे साठवून ठेवण्याच्या उपभोगाचा अभाव दर्शविला आहे. 'तिन्ही प्रकारच्या कारणाने' म्हणजे तीन प्रकारच्या हेतूने; त्रिलक्षण आणि संतोषाचे निमित्त असा अर्थ आहे.

Vināsanti vināsanahetuṃ. Vinassanti etehīti vināso, lobhadosā tadekaṭṭhā ca pāpadhammā. Arūpakāyassa viya rūpakāyassapi visesato sukkhabhāvakāraṇanti āha ‘‘etena kāraṇadvayenā’’ti. Lutoti lūno.

'विनास' म्हणजे विनाशाचे कारण. 'ज्यांच्याद्वारे विनाश होतो तो विनाश' - लोभ, दोस (द्वेष) आणि त्यांच्याशी संबंधित असणारे पापधर्म. अरूपकायाप्रमाणेच रूपकायाच्याही विशेषतः सुकण्याच्या (शोषून घेण्याच्या) कारणाविषयी 'या दोन कारणांमुळे' असे म्हटले आहे. 'लुतो' म्हणजे कापलेला (लूनो).

Araññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरण्यसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Naḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

नळवग्गवण्णना समाप्त झाली.

2. Nandanavaggo

२. नंदनवग्गो

1. Nandanasuttavaṇṇanā

१. नंदनसुत्तवण्णना

11. ‘‘Tatra bhagavā’’ti vutte na tathā byañjanānaṃ siliṭṭhatā, yathā ‘‘tatra kho bhagavā’’ti vutteti āha ‘‘byañjanasiliṭṭhatāvasenā’’ti. Parisajeṭṭhaketi parisāya jeṭṭhake, ye tassā desanāya visesato bhājanabhūtā. Parisajeṭṭhake bhikkhūti catuparisajeṭṭhake bhikkhū. Catunnaṃ hi parisānaṃ jeṭṭhā bhikkhuparisā paṭhamuppannattā. Āmantesīti sambodhesi, sambodhanañca jānāpananti āha ‘‘jānāpesī’’ti. Bhadanteti garugāravasappatissavavacanametaṃ, atthato pana bhadanteti bhaddaṃ tava hotu attano niṭṭhānapariyosānattā paresañca santatāvahattā. Bhagavato paccassosunti ettha bhagavatoti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhiatthapadaṃ apekkhatīti adhippāyenāha ‘‘bhagavato vacanaṃ patiassosu’’nti. Bhagavatoti pana idaṃ patissavanasambandhena sampadānavacanaṃ yathā ‘‘devadattassa paṭissuṇātī’’ti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ nidānavaggassa ādisuttavaṇṇanāyaṃ āgamissati.

११. “तत्र भगवा” असे म्हटले असता व्यंजनांची तशी सुश्लिष्टता (जोडणी) होत नाही, जशी “तत्र खो भगवा” असे म्हटले असता होते, म्हणून “व्यंजन-सुश्लिष्टतेच्या वशाने” असे म्हटले आहे. 'परिसजेट्ठके' म्हणजे परिषदेतील ज्येष्ठ, जे त्या देशनेचे विशेषतः पात्र बनले आहेत. 'परिसजेट्ठके भिक्खू' म्हणजे चार परिषदांमध्ये ज्येष्ठ असणारे भिक्खू. कारण चार परिषदांमध्ये भिक्खू परिषद ही प्रथम उत्पन्न झाल्यामुळे ज्येष्ठ आहे. 'आमंतेसि' म्हणजे संबोधित केले; आणि संबोधन हे अवगत करून देणे असल्याने 'जाणून दिले' (जानापेसि) असे म्हटले आहे. 'भदन्ते' हा अत्यंत आदराचा आणि आदरयुक्त प्रतिसादाचा शब्द आहे. अर्थाच्या दृष्टीने 'भदन्ते' म्हणजे 'तुमचे कल्याण असो', कारण ते स्वतःच्या अंतिम ध्येयाची प्राप्ती करून देणारे आणि इतरांना शांती देणारे आहे. 'भगवतो पच्चस्सोसुं' यामध्ये 'भगवतो' ही षष्ठी विभक्ती केवळ आमंत्रणरूपी संबंध असणाऱ्या अर्थपदाची अपेक्षा करते, या अभिप्रायाने 'भगवंतांच्या वचनाला प्रतिसाद दिला' असे म्हटले आहे. परंतु 'भगवतो' हे प्रतिसादाच्या संबंधाने संप्रदान कारक आहे, जसे 'देवदत्ताला प्रतिसाद देतो'. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते निदानवग्गाच्या पहिल्या सुत्ताच्या वर्णनात येईल.

Tāvatiṃsakāyoti tāvatiṃsasaññito devanikāyo. Dutiyadevalokoti chasu kāmalokesu dutiyo devaloko. Tettiṃsa janā sahapuññakārino tattha uppannā, taṃsahacaritaṭṭhānaṃ tāvatiṃsaṃ[Pg.74], tannivāsinopi tāvatiṃsanāmakā sahacaraṇañāyenāti āha ‘‘maghena māṇavenā’’tiādi. Ayaṃ pana kecivādo byāpanno hotīti taṃ arocentena ‘‘vadantī’’ti vuttaṃ. Byāpannataṃ dassento ‘‘yasmā panā’’tiādimāha. Tathā hi vakkhati ‘‘evaṃ hi niddosaṃ padaṃ hotī’’ti. Nāmapaṇṇattiyevāti atthanirapekkhattā niruḷhasamaññā eva.

'तावतेंसकायो' म्हणजे तावतेंस संज्ञेचा देवसमूह (देवनिकाय). 'दुतियदेवलोको' म्हणजे सहा कामलोकांपैकी दुसरा देवलोक. तेहतीस पुण्यकर्म करणारे लोक एकत्र तेथे उत्पन्न झाले, त्यांच्या सहचर्याचे स्थान म्हणजे 'तावतेंस' आणि तेथील रहिवासी देखील सहचर्य न्यायाने 'तावतेंस' नावाचे झाले, म्हणून 'मघ माणवाच्या...' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु हा काही लोकांचा वाद (मत) सदोष आहे, म्हणून तो नापसंत करत 'म्हणतात' (वदन्ति) असे म्हटले आहे. सदोषता दाखवताना 'परंतु ज्या कारणाने...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण पुढे ते म्हणतील, 'अशा प्रकारे हे पद निर्दोष होते.' 'नामपण्णत्तियेव' म्हणजे अर्थाची अपेक्षा न ठेवणारी केवळ रूढ संज्ञाच होय.

Taṃ vananti taṃ upavanaṃ. Paviṭṭhe paviṭṭhe dukkhappattepi attano sampattiyā nandayati, pageva adukkhappatteti dassetuṃ ‘‘pañcasu hī’’tiādi vuttaṃ. Pavesitānanti pakoṭṭhavārena pavesitānampīti adhippāyo. Cavanakāleyeva thokaṃ dissamānavikārā hutvā cavanti, te sandhāya ‘‘himapiṇḍo viya vilīyantī’’ti vuttaṃ. Ye pana adissamānavikārā sahasā antaradhāyanti, te sandhāya ‘‘dīpasikhā viya vijjhāyantī’’ti vuttanti vadanti. Nandayati pakatiyā somanassitaṃ domanassitañca. Nandaneti evaṃanvatthanāmake uyyāne. Parivutāti ‘‘devatā’’ti vacanaṃ upādāya itthiliṅgavasena vuttaṃ. Devaputto hi so.

'तं वनं' म्हणजे ते उपवन. प्रवेश करणाऱ्या दुःखी व्यक्तीलाही ते आपल्या समृद्धीने आनंदित करते, मग जे दुःखी नाहीत त्यांच्याबद्दल काय सांगावे! हे दर्शवण्यासाठी 'पाच प्रकारच्या...' इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रवेश केलेल्यांना' म्हणजे मुख्य द्वारातून प्रवेश केलेल्यांना देखील, असा अभिप्राय आहे. च्युत होण्याच्या (मृत्यूच्या) वेळीच थोडेसे विकार दिसून च्युत होतात, त्यांना उद्देशून 'बर्फाच्या गोळ्याप्रमाणे वितळतात' असे म्हटले आहे. परंतु जे विकार न दिसता अचानक अदृश्य होतात, त्यांना उद्देशून 'दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे विझून जातात' असे म्हटले आहे, असे म्हणतात. स्वभावतः आनंदी आणि दुःखी असणाऱ्यांनाही ते आनंदित करते. 'नंदने' म्हणजे अशा सार्थ नावाच्या उद्यानात. 'परिवुता' हे 'देवता' या शब्दाचा आधार घेऊन स्त्रीलिंगी रूपात म्हटले आहे, कारण तो देवपुत्रच आहे.

Divi bhavattā dibbāti āha ‘‘devaloke nibbattehī’’ti. Kāmetabbatāya kāmabandhanehi, tathā aññamaññaṃ asaṃkiṇṇasabhāvatāya kāmakoṭṭhāsehi. Upetāti upagatā samannāgatā. Paricārayamānāti pariramamānā. Idañhi padaṃ apekkhitvā ‘‘kāmaguṇehī’’ti kattari karaṇavacanaṃ, purimāni apekkhitvā sahayoge. Ramamānā carantīti katvā vuttaṃ ‘‘ramamānā’’ti. Paricārayamānāti vā parito samantato cārayamānāti atthoti āha ‘‘indriyāni sañcārayamānā’’ti. Paṭhamanaye hi anubhavanattho paricaraṇasaddo, dutiyanaye parivattanattho. So panāti ‘‘tāyaṃ velāya’’nti vuttakālo. Adhunāti sampati. So vicarīti sambandho. Kāmaguṇehīti hetumhi karaṇavacanaṃ. Ovutoti yathā taṃ na ñāyati, evaṃ pihitacitto. Nivuto pariyonaddhoti tasseva vevacanaṃ. Tenāha ‘‘lokābhibhūto’’ti. Āsabhinti seṭṭhaṃ ‘‘aggohamasmi lokassā’’tiādinā (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) bhāsanto bodhisatto viya.

स्वर्गात उत्पन्न झाल्यामुळे 'दिब्बा' (दिव्य) म्हटले आहे, म्हणून 'देवलोकात उत्पन्न झालेल्यांनी' असे म्हटले आहे. इच्छित असल्यामुळे कामबंधनांनी, तसेच परस्परांशी असंमिश्र स्वभाव असल्यामुळे कामभागांनी. 'उपेता' म्हणजे प्राप्त झालेले, युक्त असलेले. 'परिचारयमाना' म्हणजे रममाण होणारे. कारण या पदाची अपेक्षा करून 'कामगुणेहि' यामध्ये कर्त्यामध्ये तृतीया विभक्ती आहे, आणि पूर्वीच्या पदांची अपेक्षा करून सहयोगात आहे. 'रमत फिरतात' या अर्थाने 'रममाना' असे म्हटले आहे. किंवा 'परिचारयमाना' म्हणजे चहूबाजूंनी फिरवणारे असा अर्थ असल्याने 'इंद्रियांना संचलित करणारे' असे म्हटले आहे. कारण पहिल्या पद्धतीनुसार 'परिचरण' शब्दाचा अर्थ अनुभवणे असा आहे, तर दुसऱ्या पद्धतीनुसार फिरवणे असा आहे. 'सो पन' म्हणजे 'त्या वेळी' असा सांगितलेला काळ. 'अधुना' म्हणजे आता (सध्या). 'तो फिरला' (सो विचरि) असा संबंध आहे. 'कामगुणेहि' यामध्ये हेतू अर्थी तृतीया विभक्ती आहे. 'ओवुतो' म्हणजे जसे ते समजणार नाही, अशा प्रकारे झाकलेले चित्त असलेला. 'निवुतो परियोनद्धो' (झाकलेला, वेढलेला) हे त्याचेच समानार्थी शब्द आहेत. म्हणूनच 'लोकाभिभूत' असे म्हटले आहे. 'आसभिं' म्हणजे श्रेष्ठ, जसे 'मी लोकांमध्ये श्रेष्ठ आहे' इत्यादी बोलणाऱ्या बोधिसत्त्वाप्रमाणे.

Kevalaṃ [Pg.75] dassanaṃ kimatthiyanti āha – ‘‘ye…pe… vasenā’’ti, tasmiṃ nandanavane avaṭṭhitakāmabhāgānubhavanavasenāti attho. Naradevānanti purisabhūtadevatānaṃ. Tenāha ‘‘devapurisāna’’nti. Appakaṃ adhikaṃ ūnaṃ vā gaṇanūpagaṃ nāma na hotīti ‘‘tikkhattuṃ dasanna’’nti vuttaṃ. ‘‘Tettiṃsāna’’nti hi vattabbe ayaṃ ruḷhī. Parivārasaṅkhātena, na kittisaṅkhātenāti adhippāyo. Sīlācārādiguṇanemittikā hi kitti. ‘‘Tāvatiṃsā devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā’’ti evamādivacanena yase icchite avisesetvāva ‘‘yasena sampannāna’’nti sakkā vattuṃ.

केवळ दर्शन कशासाठी? म्हणून म्हटले आहे - 'जे... पे... वशाने', म्हणजे त्या नंदनवनात राहिलेल्या कामभागांच्या उपभोगाच्या वशाने असा अर्थ आहे. 'नरदेवांना' म्हणजे पुरुषरूप देवतांना. म्हणूनच 'देवपुरुषांना' असे म्हटले आहे. थोडे, जास्त किंवा कमी हे गणनेत येत नाही, म्हणून 'तीन वेळा दहा' (तिक्खत्तुं दसन्नं) असे म्हटले आहे. कारण 'तेहतीस' असे म्हणायचे असताना ही रूढी आहे. परिवाराच्या संख्येने, कीर्तीच्या संख्येने नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण कीर्ती ही शीलाचार इत्यादी गुणांमुळे मिळते. 'तावतेंस देव दीर्घायुषी, रूपवान आणि अत्यंत सुखी असतात' इत्यादी वचनांद्वारे यशाची (वैभवाची) इच्छा केली असता, विशेष भेद न करता 'यशाने (वैभवाने) संपन्न असणाऱ्यांना' असे म्हणता येऊ शकते.

Ariyasāvikāti sotāpannā. ‘‘Sakadāgāminī’’ti keci. Adhippāyaṃ vivaṭṭetvāti yathā tvaṃ andhabāle maññasi, dhammasabhāvo evaṃ na hotīti tassā devatāya adhippāyaṃ viparivattetvā. Ekantato sukhaṃ nāma nibbānameva. Kāmā hi dukkhā vipariṇāmadhammāti iminā adhippāyena tassā adhippāyaṃ paṭikkhipitvā. Kāmaṃ catutthabhūmakāpi saṅkhārā aniccā eva, te pana sammasanūpagā na hontīti tebhūmakaggahaṇaṃ sammasanayoggena. Hutvāti pubbe avijjamānā paccayasamavāyena bhavitvā uppajjitvā. Etena nesaṃ bhāvabhāgo dassito. Abhāvatthenāti sarasanirodhabhūtena viddhaṃsanabhāvena.

'अरियसाvिका' (आर्यश्राविका) म्हणजे सोतापन्ना (श्रोतआपन्न). काही जण 'सकदागामिनी' असे म्हणतात. 'अभिप्राय बदलून' म्हणजे हे अंधबाळे! जसे तू मानतेस, तसा धम्मस्वभाव नाही, अशा प्रकारे त्या देवतेचा अभिप्राय बदलून. एकांततः (पूर्णपणे) सुख म्हणजे niब्बानच होय. कारण काम हे दुःखरूप आणि विपरिणामधर्मी आहेत, या अभिप्रायाने तिचा अभिप्राय नाकारून. जरी चौथ्या भूमीतील संस्कार देखील अनित्यच आहेत, तरी ते मनन (परीक्षण) करण्यायोग्य नसतात, म्हणून मनन करण्याच्या योग्यतेने तीन भूमींचे ग्रहण केले आहे. 'हुत्वा' (होऊन) म्हणजे पूर्वी अस्तित्वात नसलेले, प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने अस्तित्वात येऊन, उत्पन्न होऊन. याद्वारे त्यांचा अस्तित्वाचा भाग (भावभाग) दर्शविला आहे. 'अभावाच्या अर्थाने' म्हणजे स्वतःच्या निरोधरूप विनाशभावाने.

Aniccā addhuvā, tato eva ‘‘mayhaṃ ime sukhā’’ti vā na iccāti aniccā. Uppādavayasabhāvāti khaṇe khaṇe uppajjananirujjhanasabhāvā. Tenāha ‘‘uppa…pe… vevacana’’nti. Purimassa vā pacchimaṃ kāraṇavevacananti āha ‘‘yasmā vā’’tiādi. Tadanantarāti tesaṃ uppādavayānaṃ antare. Vemajjhaṭṭhānanti ṭhitikkhaṇaṃ vadati. Ye pana ‘‘saṅkhārānaṃ ṭhiti natthī’’ti vadanti, tesaṃ taṃ micchā. Yathā hi tasseva dhammassa uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā, aññathā aññaṃ uppajjati, aññaṃ nirujjhatīti āpajjati, evaṃ uppannassa bhaṅgābhimukhāvatthā icchitabbā, sāva ṭhitikkhaṇo. Na hi uppajjamāno bhijjatīti sakkā viññātunti. Vūpasamasaṅkhātanti accantaṃ vūpasamasaṅkhātaṃ nibbānameva sukhaṃ, na tayā adhippetā kāmāti adhippāyo.

‘अनित्या अद्धुवा’ (अनित्य, अध्रुव) म्हणजे जे शाश्वत नाही, म्हणूनच “हे माझे सुख आहे” असे जे मानले जात नाही ते अनित्य होय. ‘उप्पादवयसभावा’ (उत्पाद-व्यय-स्वभाव) म्हणजे क्षणाक्षणाला उत्पन्न होणारे आणि निरुद्ध होणारे (नष्ट होणारे) स्वभाव असणारे. म्हणूनच म्हटले आहे “उप्प...पे... वेवचनं” (उत्पाद इत्यादींचे समानार्थी शब्द). किंवा पूर्वीच्या शब्दाचा नंतरचा शब्द हा कारणाचा समानार्थी शब्द आहे, हे दर्शवण्यासाठी “यस्मा वा” (किंवा ज्या कारणाने) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तदनन्तरा’ म्हणजे त्या उत्पाद आणि व्ययाच्या दरम्यान. ‘वेमज्झट्ठानं’ (मध्यवर्ती स्थिती) म्हणजे ‘ठितिक्खण’ (स्थिति-क्षण) असे म्हटले आहे. जे लोक “संस्कारांची स्थिती नसते” असे म्हणतात, त्यांचे ते मत चुकीचे (मिथ्या) आहे. कारण ज्याप्रमाणे त्याच धर्माच्या उत्पाद-अवस्थेपेक्षा भिन्न अशी भंग-अवस्था मानली जाते, अन्यथा एक उत्पन्न होते आणि दुसरे निरुद्ध होते असा प्रसंग येईल, त्याचप्रमाणे उत्पन्न झालेल्या धर्माची भंगाभिमुख अवस्था (नाशाकडे जाणारी अवस्था) मानली पाहिजे, तोच ‘ठितिक्खण’ (स्थिति-क्षण) होय. कारण उत्पन्न होत असतानाच त्याचा भंग होतो, असे समजणे शक्य नाही. ‘वूपसमसङ्खातं’ (व्युपशम संज्ञक) म्हणजे अत्यंत शांतता स्वरूप केलेले ‘निब्बान’ (निर्वाण) हेच खरे सुख आहे, तुझ्या अभिप्रेत असलेले कामभोग नव्हे, असा अभिप्राय आहे.

Nandanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नंदनसुत्तवण्णना (नंदनसुत्त वर्णन) समाप्त झाली.

2. Nandatisuttavaṇṇanā

२. नन्दतिसुत्तवण्णना (नन्दतिसुत्त वर्णन)

12. Nandatīti [Pg.76] ettha nandanaṃ sappītikakāmataṇhākiccanti āha – ‘‘tussatī’’ti, tasmā kāmaparitosena haṭṭhatuṭṭho hotīti attho. Puttimāti puttavā. Pahūte cāyaṃ mā-saddoti āha ‘‘bahuputto’’ti. Bahuputtatāgahaṇena idaṃ payojananti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Pūrentīti padaṃ apekkhitvā dhaññassāti sāmivacanaṃ. Iti āhāti imamatthaṃ sandhāyāha, evaṃadhippāyo hutvāti attho. Gosāmikoti gomā. Idhāpi pahūte mā-saddo. Gorasasampattinti gorasehi nipphajjanasampattiṃ. Upadhīti paccattabahuvacanaṃ. Hīti hetuatthe nipāto. Nandayanti pītisomanassaṃ janayantīti nandanā. Kāmaṃ dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato nippariyāyato kāmā ‘‘upadhī’’ti vattabbataṃ arahanti, tassā pana devatāya adhippāyavasenāha ‘‘sukhassa adhiṭṭhānabhāvato’’ti. Kilesavatthuhetukattā sesapadadvayassa kiñcāpi sabbaṃ saṃsāradukkhaṃ kilesahetukaṃ, visesato pana pāpadhammā apāyūpapattiṃ nibbattentīti āha – ‘‘kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato’’ti. Upasaṃharamānāti upanentā uppādentā. Manussajātikopi dullabhaghāsacchādanatāya dukkhabahulo peto viyāti manussapeto. Manussajātikopi vuttarūpo anatthapātito parehi hiṃsito samāno nerayiko viyāti manussanerayiko.

१२. ‘नन्दति’ यामध्ये ‘नन्दन’ म्हणजे प्रीतीसह असणारे कामतण्हाचे (कामतृष्णेचे) कार्य होय, म्हणून “तुस्सति” (संतुष्ट होतो) असे म्हटले आहे, म्हणजेच कामभोगांच्या तृप्तीने हर्षित आणि संतुष्ट होतो असा अर्थ आहे. ‘पुत्तिमा’ म्हणजे पुत्रांनी युक्त असलेला. येथे ‘मा’ हा शब्द विपुलता (पुष्कळ असणे) दर्शवतो, म्हणून “बहुपुत्तो” (अनेक पुत्रांचा पिता) असे म्हटले आहे. बहुपुत्रत्वाचा उल्लेख करण्याचे काय प्रयोजन आहे, हे दर्शवण्यासाठी “तस्स हि” (त्याच्यासाठीच) इत्यादी म्हटले आहे. ‘पूरेन्ति’ (पूर्ण करतात) या पदाच्या अपेक्षेने ‘धञ्ञस्स’ (धान्याचे) ही षष्ठी विभक्ती आहे. ‘इति आह’ म्हणजे या अर्थाला अनुसरून म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘गोसामिको’ म्हणजे गाईंचा मालक (गोमान्). येथेही ‘मा’ शब्द विपुलता दर्शवतो. ‘गोरससम्पत्तिं’ म्हणजे गोरसापासून (दुग्धजन्य पदार्थांपासून) मिळणारी समृद्धी. ‘उपाधि’ हे प्रथमा बहुवचन आहे. ‘हि’ हा हेत्वर्थक निपात आहे. ‘नन्दयन्ति’ म्हणजे जे प्रीती आणि सोमनस्य (आनंद) निर्माण करतात ते ‘नन्दना’ (आनंद देणारे) होत. जरी कामभोग हे दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे त्यांना थेट ‘उपाधि’ म्हणणे योग्य आहे, तरीही त्या देवतेच्या अभिप्रायानुसार “सुखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे” असे म्हटले आहे. इतर दोन पदांचे कारण क्लेश आणि वस्तू हे असल्यामुळे, जरी सर्व संसारदुःख क्लेशमूलकच आहे, तरीही विशेषतः पापकर्मे अपाय (दुर्गती) मध्ये उत्पत्ती घडवून आणतात, म्हणून म्हटले आहे - “क्लेश देखील अपायदुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे”. ‘उपसंहरमाना’ म्हणजे जवळ आणणारे किंवा उत्पन्न करणारे. मनुष्य जातीचा असूनही अन्न आणि वस्त्र मिळणे कठीण असल्यामुळे अत्यंत दुःखी असणारा मनुष्य हा प्रेतासारखा असतो, म्हणून त्याला ‘मनुस्सपेतो’ (मनुष्यप्रेत) म्हटले आहे. मनुष्य जातीचा असूनही वर सांगितलेल्या स्वरूपाचा, अनर्थात पडलेला आणि इतरांकडून पीडित असलेला मनुष्य नरकवासी प्राण्यासारखा असतो, म्हणून त्याला ‘मनुस्सनेरयिको’ (मनुष्यनारकी) म्हटले आहे.

Phalena rukkhato phalaṃ pātento viya. Tatheva navahākārehīti yathā tīsu kālesu nāsamaraṇabhedanavasena puttimā puttanimittaṃ, tatheva gomā gonimittaṃ socati navappakārehi. Pañca kāmaguṇopadhīpi naraṃ socentīti yojanā. Tassāti yo uttari anugijjhati tassa. Kāmayānassāti jātakāmacchandassa. Jantunoti sattassa. Parihāyanti ce vinassanti ce. Sallaviddhovāti sallena viddho viya. Ruppatīti vikāraṃ āpajjati, socatīti attho. Narassa socanā sokaghaṭṭanapaccayo. Upadhayo natthīti kāmaṃ kilesābhisaṅkhārūpadhayo tāva khīṇāsavassa nattheva maggādhigamena nirodhitattā, khandhūpadhayo pana kathanti? Tepi tassa saupādisesakālepi aṭṭhuppattihetubhūtā na santeva, ayañca anupādisesakāle. Tenāha ‘‘so nirupadhi mahākhīṇāsavo’’ti.

ज्याप्रमाणे फळाने झाडावरून दुसरे फळ पाडले जाते, त्याचप्रमाणे. ‘तथैव नवहाकारेहि’ म्हणजे ज्याप्रमाणे तीन काळात (भूत, वर्तमान, भविष्य) नाश, मरण आणि भेद (विभाजन) यांमुळे पुत्रवान मनुष्य पुत्राच्या कारणाने शोक करतो, त्याचप्रमाणे गाईंचा मालक गाईंच्या कारणाने नऊ प्रकारांनी शोक करतो. ‘पाच कामगुण रूपी उपाधी देखील मनुष्याला शोक करायला लावतात’ अशी योजना करावी. ‘तस्स’ म्हणजे जो अधिक लोभ धरतो त्याचा. ‘कामयानस्स’ म्हणजे ज्याच्यामध्ये कामच्छंद (इच्छा) उत्पन्न झाली आहे त्याचा. ‘जन्तुनो’ म्हणजे प्राण्याचा. ‘परिहायन्ति चे’ म्हणजे जर ते नष्ट झाले तर. ‘Sallaviddhovā’ म्हणजे बाणाने विद्ध झालेल्यासारखा. ‘रुप्पति’ म्हणजे विकार पावतो, म्हणजेच शोक करतो असा अर्थ आहे. मनुष्याचा शोक हा शोकाच्या आघाताचे कारण आहे. ‘उपाधयो नत्थि’ म्हणजे काम, क्लेश आणि अभिसंस्कार रूपी उपाधी तर क्षीणासवाच्या (अर्हताच्या) बाबतीत मार्गज्ञानाच्या प्राप्तीने निरुद्ध झाल्यामुळे नसतातच, परंतु स्कंध-उपाधींचे काय? त्या देखील त्याच्या स-उपादिशेष काळात (जिवंतपणी) नवीन उत्पत्तीचे कारण बनत नसल्यामुळे नसतातच, आणि हे तर अनुपपादिशेष काळात (परिनिर्वाण काळात) पूर्णपणे नष्ट होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - “तो निरुपधी (उपाधिरहित) महाक्षीणासव आहे.”

Nandatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नन्दतिसुत्तवण्णना (नन्दतिसुत्त वर्णन) समाप्त झाली.

3. Natthiputtasamasuttavaṇṇanā

३. नत्थिपुत्तसमसुत्तवण्णना (नत्थिपुत्तसमसुत्त वर्णन)

13. Puttapemaṃ [Pg.77] puttaggahaṇena gahitaṃ uttarapadalopenāti āha ‘‘puttapemasama’’nti. Gosamitanti gohi samaṃ kataṃ. Tenāha ‘‘gohi sama’’nti. Sūriyassa samāti sūriyasamā. Avayavasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ. Avayavo cettha ābhā evāti viññāyati ‘‘anantaraṃ ābhā’’ti vuccamānattāti āha ‘‘sūriyābhāya samā’’tiādi. Mahoghabhāvena saranti savantīti sarā, mahantā jalāsayā. Sabbe te samuddaparamā orimajanehi adiṭṭhaparatīrattā tassa.

१३. ‘पुत्तपेमं’ (पुत्रप्रेम) हे ‘पुत्र’ या शब्दाच्या ग्रहणाने उत्तरपदाचा लोप करून घेतले आहे, म्हणून “पुत्तपेमसमं” (पुत्रप्रेमासारखे) असे म्हटले आहे. ‘गोसमितं’ म्हणजे गाईंच्या समान केलेले. म्हणूनच म्हटले आहे “गोहि समं” (गाईंच्या समान). ‘सूरियस्स समा’ म्हणजे सूर्याच्या समान. हा अवयव-संबंधात षष्ठी विभक्तीचा प्रयोग आहे. आणि येथे अवयव म्हणजे ‘आभा’ (प्रकाश) असाच अर्थ समजला जातो, कारण पुढे “आभा” असे म्हटले आहे, म्हणूनच “सूरियांभाय समा” (सूर्याच्या प्रकाशासारखी) इत्यादी म्हटले आहे. महापुराच्या रूपाने जे वाहतात ते ‘सरा’ (सरिता/नद्या) म्हणजे मोठे जलाशय होत. ते सर्व समुद्रामध्ये जाऊन मिळतात, कारण अलीकडच्या लोकांना त्याचा पलीकडचा तीर दिसत नाही.

Natthi attasamaṃ pemanti gāthāya paṭhamagāthāyaṃ vuttanayena attho veditabbo. Attapemena samaṃ pemaṃ nāma natthīti ayamattho. Anudakakantāre ghammasantāpaṃ asahantiyā aṅke ṭhapitaputtakaṃ kandantaṃ bhūmiyaṃ nipajjāpetvā tassa upari ṭhatvā mataitthivatthunā dīpetabbaṃ. Tenāha – ‘‘mātāpitādayo hi chaḍḍetvāpi puttadhītādayo’’ti. Tathā cāha –

“नत्थि अत्तसमं पेमं” (आत्मप्रेमासारखे प्रेम नाही) या गाथेचा अर्थ पहिल्या गाथेत सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. स्वतःवरील प्रेमासारखे (आत्मप्रेमासारखे) दुसरे कोणतेही प्रेम नाही, असा याचा अर्थ आहे. पाण्याचे दुर्भिक्ष असलेल्या वाळवंटात उन्हाचा ताप सहन न झाल्यामुळे, मांडीवर घेतलेल्या रडणाऱ्या पुत्राला जमिनीवर झोपवून, स्वतःचे प्राण वाचवण्यासाठी त्याच्यावर उभे राहून मरण पावलेल्या स्त्रीच्या कथेने हे स्पष्ट केले पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - “कारण माता-पिता इत्यादी देखील आपल्या पुत्र-पुत्री इत्यादींना सोडून देतात.” आणि तसेच म्हटले आहे -

‘‘Sabbā disā anuparigamma cetasā,Nevajjhagā piyataramattanā kvaci;

Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ,Tasmā na hiṃse paramattakāmo’’ti. (saṃ. ni. 1.119;

udā. 41;

netti. 113);

“मनाने सर्व दिशांना फिरून पाहिले असता, स्वतःपेक्षा अधिक प्रिय असे कुठेही आढळले नाही. याचप्रमाणे इतरांनाही स्वतःचा आत्मा (स्वतःचा जीव) अत्यंत प्रिय असतो, म्हणून स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा करणाऱ्याने दुसऱ्याला इजा (हिंसा) करू नये.” (सं. नि. १.११९; उदा. ४१; नेत्ति. ११३);

Dhaññena samaṃ dhanaṃ nāma natthi, yasmā tappaṭibaddhā āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ jīvitavutti. Tathārūpe kāleti dubbhikkhakāle. Ekadesaṃyeva obhāsantīti ekasmiṃ khaṇe catūsu mahādīpesu obhāsaṃ pharituṃ asamatthattā sūriyassapi, pageva itaresaṃ. Bodhisattassa udayabbayassa ñāṇānubhāvena sakalajātikhettaṃ ekālokaṃ ahosīti āha ‘‘paññā…pe… sakkotī’’ti. Tamaṃ vidhamatīti pubbenivāsañāṇādayo paññā yattha pavattanti, tamanavasesaṃ byāpetvā ekappahārena pavattanato. ‘‘Vuṭṭhiyā pana pavattamānāya yāva ābhassarabhavanā’’ti pacuravasena vuttaṃ.

धान्यासारखे दुसरे कोणतेही धन नाही, कारण त्यावरच आहारावर जगणाऱ्या प्राण्यांचे जीवन अवलंबून असते. ‘तथारूपे काले’ म्हणजे दुष्काळाच्या काळात. ‘एकदेसंयेव ओभासन्ति’ म्हणजे एकाच वेळी चारही महाद्वीपांमध्ये प्रकाश पसरवण्यास सूर्य देखील असमर्थ असतो, मग इतरांचे काय सांगावे! बोधिसत्त्वांच्या उदय-व्यय ज्ञानाच्या प्रभावाने संपूर्ण जातिक्षेत्र (विश्व) प्रकाशमान झाले होते, म्हणूनच म्हटले आहे “पञ्ञा...पे... सक्कोति” (प्रज्ञा... इत्यादी समर्थ आहे). ‘तमं विधमति’ (अंधकार नष्ट करते) म्हणजे पूर्वैनिवासज्ञान इत्यादी प्रज्ञा जेथे प्रवृत्त होते, तेथे संपूर्ण अंधकाराला व्यापून एकाच प्रहाराने नष्ट करते. “परंतु पाऊस पडत असताना आभास्सर भुवनापर्यंत (आभास्वर लोकापर्यंत)” असे बहुतांश करून म्हटले आहे.

Natthiputtasamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नत्थिपुत्तसमसुत्तवण्णना (नत्थिपुत्तसमसुत्त वर्णन) समाप्त झाली.

4. Khattiyasuttavaṇṇanā

४. खत्तियसुत्तवण्णना (क्षत्रियसुत्त वर्णन)

14. Khettato [Pg.78] vivādā satte tāyatīti khattiyo. Vadati devatā attano ajjhāsayavasena. Dvipadādīnanti ādi-saddena catuppadabhariyaputtā gahitā. Buddhādayoti ādi-saddena ājānīyasussūsabhariyassavaputtā. Dvipadānaṃ seṭṭhoti ettha dvipadānaṃ eva seṭṭhoti nāyaṃ niyamo icchito, seṭṭho evāti pana icchito, tasmā sambuddho dvipadesu aññesu tattha ca uppajjanato seṭṭho eva sabbesampi uttaritarassa abhāvatoti ayamettha attho. Tenāha ‘‘uppajjamāno panesā’’tiādi. Kāraṇākāraṇaṃ ājānātīti ājānīyo. Gaṇhāpethāti yathā udako na temissati, evaṃ vāḷaṃ gaṇhāpetha. ‘‘Asussūsā’’ti keci paṭhanti. Āsuṇamānoti sappaṭissavo hutvā vacanasampaṭicchako.

१४. शेताच्या (क्षेत्राच्या) वादापासून प्राण्यांचे रक्षण करतो म्हणून तो 'खत्तिय' (क्षत्रिय) होय. देवता आपल्या स्वतःच्या आशयानुसार (इच्छेनुसार) बोलते. 'द्विपद' इत्यादींमधील 'इत्यादी' या शब्दाने चार पायांचे प्राणी, पत्नी आणि मुले ग्रहण केली आहेत. 'बुद्ध' इत्यादींमधील 'इत्यादी' या शब्दाने आजानीय (आज्ञाधारक/उत्कृष्ट), सेवा करणारी पत्नी आणि आज्ञाधारक मुले घेतली आहेत. 'द्विपदांमध्ये श्रेष्ठ' येथे केवळ द्विपदांमध्येच श्रेष्ठ असा नियम अभिप्रेत नाही, तर 'श्रेष्ठच' असा अभिप्रेत आहे. म्हणून, सम्यक्संबुद्ध हे द्विपदांमध्ये आणि इतर प्राण्यांमध्ये उत्पन्न होत असल्यामुळे श्रेष्ठच आहेत, कारण त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरा कोणीही नाही, असा येथे अर्थ आहे. म्हणूनच 'उत्पन्न होत असताना ही...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण आणि अकारण (योग्य आणि अयोग्य) जाणतो तो 'आजानीय' (उत्कृष्ट/सुजाण) होय. 'पकडवा' म्हणजे ज्याप्रमाणे पाणी भिजवणार नाही, त्याप्रमाणे व्याळाला (हिंस्र प्राण्याला) पकडा. काही जण 'असुस्सूसा' (ऐकण्याची इच्छा नसणे) असा पाठ वाचतात. 'आसुणमानो' (ऐकणारा) म्हणजे आदरयुक्त होऊन वचनाचा स्वीकार करणारा.

Khattiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

खत्तियसुत्तवण्णना (क्षत्रियसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

5. Saṇamānasuttavaṇṇanā

५. सणमानसुत्तवण्णना (सणमानसूत्रवर्णन)

15. Ṭhite majjhanhiketi pubbaddhaṃ nikkhamitvā aparaddhaṃ appatvā ṭhitamajjhanhe. Sannisīvesūti parissamavinodanatthaṃ sabbaso sannisīdantesu. Da-kārassa hi va-kāraṃ katvā niddeso. Tenāha ‘‘sannisinnesu vissamamānesū’’ti. Sabbasattānanti sabbesañca āhārūpajīvitasattānaṃ ghammatāpane santattakāyānaṃ iriyāpathadubbalyakāloti ṭhānādiiriyāpathassa asamatthakālo. Saṇati viyāti saddaṃ karoti viya, yathā taṃ aññampi mahāvanaṃ vakkhamānanayena. Tenāha ‘‘tappaṭibhāgaṃ nāmeta’’nti chiddaveṇupabbānanti randhajātakīcakamahāveḷupabbānaṃ. Dutiyakaṃ sahāyaṃ alabhantī anabhiratiparitassanāya evamāha. Anappakaṃ sukhanti vipulaṃ uḷāraṃ vivekasukhaṃ.

१५. 'दुपार झाली असता' (ठिते मज्झन्हिके) म्हणजे पूर्वार्ध निघून गेल्यावर आणि उत्तरार्ध न पोहोचता दुपार स्थिर झाली असता. 'सन्निसीवेसु' म्हणजे थकवा दूर करण्यासाठी सर्व प्रकारे बसले (विश्रांती घेत) असता. कारण 'द' काराचा 'व' कार करून हा निर्देश केला आहे. म्हणूनच 'बसलेले आणि विश्रांती घेत असलेले' असे म्हटले आहे. 'सर्व प्राण्यांचे' म्हणजे आहारावर जगणाऱ्या सर्व प्राण्यांचे, उन्हाच्या तापाने शरीर तापलेले असताना, इरियापथाच्या (शारीरिक हालचालींच्या) दुर्बलतेचा काळ, म्हणजेच उभे राहणे इत्यादी इरियापथांसाठी असमर्थतेचा काळ. 'सणतीव' म्हणजे आवाज केल्यासारखे, ज्याप्रमाणे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने इतर महावन देखील आवाज करते. म्हणूनच 'त्याच्याशी सादृश्य असलेले हे' असे म्हटले आहे. 'छिद्रवेणुपाब्बानां' म्हणजे छिद्रे असलेल्या बांबूच्या पेरांचे (किंवा कीचक बांबूच्या पेरांचे). दुसरा सोबती न मिळाल्यामुळे, असंतोष आणि व्याकुळतेने असे म्हटले आहे. 'अनप्पकं सुखं' (पुष्कळ सुख) म्हणजे वपुिल, उदार (महान) विवेक-सुख.

Ekavihāratāya suññāgāraṃ paviṭṭhassa. Tena kāyavivekaṃ dasseti. Aniccānupassanādīhi niccasaññādippahānena santacittassa. Tena cittavivekaṃ dasseti. Saṃsāre bhayaṃ ikkhanato bhikkhuno ubhayavivekasampannassa, tato [Pg.79] eva uttariṃ manussadhammato ratiṃ lābhino. Amānusī ratīti bhāvanārati. Puratoti purimabhāge. Pacchatoti pacchimabhāge. Aparoti añño. Puratoti vā anāgate, anāgataṃ ārabbhāti attho. Pacchatoti atīte atītaṃ ārabbha paṭipattiyā vibādhanato. Paroti kodho cittapaṭidussanatāya. Na paroti aparo, lobho, so ce na vijjati. Etena anāgatappajappanāya atītānusocanāya ca abhāvaṃ dasseti. Atīva phāsu bhavatīti nīvaraṇajeṭṭhakassa kāmacchandassa vigamena vikkhambhitanīvaraṇassa jhānassa vasena ativiya phāsuvihāro hoti. Ekassa vasato vaneti taṇhādutiyikābhāvena ekassa araññe vivekavāsaṃ vasato. Sesaṃ tādisamevāti sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ paṭhamagāthāyaṃ vuttasadisameva.

एकाकी राहण्यासाठी शून्यागारात (शून्य घरात/एकांत स्थळी) प्रवेश केलेल्याचे. याद्वारे 'कायविवेक' (शारीरिक एकांत) दर्शविला आहे. अनित्यानुपश्यना (अनित्यतेचे अनुदर्शन) इत्यादींद्वारे नित्यसंज्ञा इत्यादींचा त्याग केल्यामुळे शांत चित्त झालेल्याचे. याद्वारे 'चित्तविवेक' (मानसिक एकांत) दर्शविला आहे. संसारात भय पाहणाऱ्या, दोन्ही विवेकांनी (कायविवेक आणि चित्तविवेक) संपन्न असलेल्या आणि म्हणूनच मानवी धर्मापेक्षा (उत्तर-मनुष्यधर्मापेक्षा) श्रेष्ठ अशा रतीचा (आनंदाचा) लाभ घेणाऱ्या भिक्खूचे. 'अमानुषी रती' म्हणजे भावना-रती (ध्यान-साधनेतील आनंद). 'पुरतो' म्हणजे पुढील भागात. 'पच्छतो' म्हणजे मागील भागात. 'अपरो' म्हणजे दुसरा. किंवा 'पुरतो' म्हणजे अनागत काळात (भविष्यात), भविष्याला अनुसरून असा अर्थ आहे. 'पच्छतो' म्हणजे अतीत काळात (भूतकाळात), भूतकाळाला अनुसरून प्रतिपत्तीमध्ये (साधनेत) बाधा निर्माण झाल्यामुळे. 'परो' म्हणजे चित्त दूषित करत असल्यामुळे 'क्रोध'. जो 'पर' नाही तो 'अपर' म्हणजे 'लोभ', जर तो नसेल तर. याद्वारे भविष्याची लालसा आणि भूतकाळाचा शोक यांचा अभाव दर्शविला आहे. 'अतीव फासु भवती' (अत्यंत सुखावह होते) म्हणजे नीवरणांमध्ये मुख्य असलेल्या कामच्छंदाचा नाश झाल्यामुळे, नीवरणांचा उपशम करणाऱ्या ध्यानाच्या प्रभावाने अत्यंत सुखावह विहार (फासुविहार) होतो. 'वनात एकट्याने राहणाऱ्याचे' म्हणजे तृष्णारूपी सोबती नसल्यामुळे अरण्यात एकट्याने विवेकवास (एकांतातील वास) करणाऱ्याचे. 'उर्वरित तसेच आहे' म्हणजे येथे जे काही सांगायचे उरले आहे, ते पहिल्या गाथेमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Saṇamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सणमानसुत्तवण्णना (सणमानसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

6. Niddātandīsuttavaṇṇanā

६. निद्दातन्दीसुत्तवण्णना (निद्रातन्द्रीसूत्रवर्णन)

16. Pacchime māse pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajānoti ettakaṃ pāṭhaṃ saṅkhipitvā ‘‘niddaṃ okkamitā’’ti vuttaṃ. Kiriyāmayacittehi avomisso bhavaṅgasoto abyākataniddā. Sā hi khīṇāsavānaṃ uppajjanārahā, tassā pubbabhāgāparabhāgesu…pe… uppannaṃ thinamiddhaṃ idhādhippetā niddā, sā akhīṇāsavānaṃ yebhuyyena aniyatakālā, tabbidhuraniyatasabbhāvaṃ dassento ‘‘aticchāta…pe… āgantukaṃ ālasiya’’nti āha. Kāyālasiyapaccayā vīriyassa paṭipakkhabhūtā cattāro akusalakkhandhā tandī nāma. Tandīti sabhāvaniddeso. Tandiyanāti ākāraniṃddeso. Tandīmanatāti tandībhūtacittatā. Ālasyanti alasabhāvāharaṇaṃ. Ālasyāyitattanti alasabhāvappatti. Kāyavijambhanāti kāyassa vināmanā. Akusalapakkhā ukkaṇṭhitatāti akusalapakkhiyā anabhirati. Bhattakilamathoti yathāvuttassa bhattavatthukassa āhārassa vasena sarīre uppajjanakakhedo. Upakkiliṭṭhoti paññāya dubbalīkaraṇena upakkiliṭṭhacitto. Cittassa asamāhitattā nivāritapātubhāvo. Ariyamaggassa jotanaṃ nāma uppajjanamevāti āha ‘‘na jotati[Pg.80], na pātubhavatīti attho’’ti. Na hi ariyamaggo jotiajotināmo pavattati.

१६. शेवटच्या महिन्यात, जेवणानंतर पिंडपाताहून परतल्यावर, संघाटी (दुहेरी वस्त्र) चार पदरी करून अंथरून, उजव्या कुशीवर स्मृतिमान व संप्रजन्यशील राहून निजले, एवढा पाठ संक्षेप करून 'निद्रेच्या अधीन झाले' असे म्हटले आहे. क्रियामय चित्तांशी अमिश्रित असलेला भवांगस्रोत म्हणजे 'अव्याकृत निद्रा' होय. कारण ती क्षीणासवांमध्ये (अर्हंतांमध्ये) उत्पन्न होण्यास योग्य असते. तिच्या पूर्वभागात आणि उत्तरभागात... पे... उत्पन्न झालेले 'थीनमिद्ध' (आळस व ग्लानी) येथे अभिप्रेत असलेली निद्रा आहे. ती अक्षीणासवांमध्ये (ज्यांचे आसव नष्ट झाले नाहीत अशांमध्ये) बहुतांश वेळा अनिश्चित काळासाठी असते. तिच्या विरोधी असलेल्या निश्चित अस्तित्वाला दर्शविताना 'अतिच्छात... पे... आगंतुक आळस' असे म्हटले आहे. शारीरिक आळसाच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) वीर्याच्या (उत्साहाच्या) विरोधी असलेले चार अकुशल स्कंध म्हणजे 'तन्द्री' (तळमळ/सुस्ती) होय. 'तन्द्री' हा स्वभावाचा निर्देश आहे. 'तन्दियना' हा आकाराचा निर्देश आहे. 'तन्दीमनता' म्हणजे तन्द्रीयुक्त झालेली चित्तवृत्ती. 'आलस्य' म्हणजे आळशीपणा आणणे. 'आलस्यायितत्तं' म्हणजे आळशीपणाची प्राप्ती. 'कायविजंभना' म्हणजे शरीराचे ताणणे (जांभई देणे किंवा अंग मोडणे). 'अकुशलपक्षा उक्कंठितता' म्हणजे अकुशल पक्षातील अरती (असमाधान). 'भत्तकिलमथो' म्हणजे वर सांगितलेल्या भोजनाच्या (आहाराच्या) निमित्ताने शरीरात उत्पन्न होणारा थकवा. 'उपक्किलिट्ठो' (उपक्लिष्ट) म्हणजे प्रज्ञेला दुर्बळ केल्यामुळे उपक्लिष्ट (मलीन) झालेले चित्त. चित्त समाहित नसल्यामुळे त्याचा प्रादुर्भाव रोखला जातो. आर्यमार्गाचे प्रकाशित होणे म्हणजेच उत्पन्न होणे होय, म्हणूनच 'प्रकाशित होत नाही, प्रादुर्भूत होत नाही असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. कारण आर्यमार्ग हा 'ज्योती' किंवा 'अज्योती' या नावाने प्रवृत्त होत नाही.

Maggasahajātavīriyenāti lokiyalokuttaramaggasahajātavīriyena. Missakamaggo hi idha adhippeto. Nīharitvāti nīharaṇahetu. Hetuattho hi ayaṃ tvā-saddo ‘‘paññāya cassa disvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.271) viya. Tena ‘‘maggo visujjhatī’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. ‘‘Ariyamaggaṃ visujjhatī’’ti keci paṭhanti.

'मार्गसहजातवीर्येण' म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर मार्गासोबत उत्पन्न झालेल्या वीर्याने (उत्साहाने). कारण येथे 'मिश्रक मार्ग' अभिप्रेत आहे. 'नीहरित्वा' (बाहेर काढून) म्हणजे बाहेर काढण्याच्या हेतूने. कारण हा 'त्वा' प्रत्यय 'प्रज्ञेने पाहून' इत्यादींप्रमाणे हेतूच्या अर्थात आहे. त्यामुळे 'मार्ग विशुद्ध होतो' हे वचन समर्थित होते. काही जण 'आर्यमार्ग विशुद्ध होतो' असा पाठ वाचतात.

Niddātandīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निद्दातन्दीसुत्तवण्णना (निद्रातन्द्रीसूत्रवर्णन) समाप्त झाली.

7. Dukkarasuttavaṇṇanā

७. दुक्करसुत्तवण्णना (दुष्करसूत्रवर्णन)

17. Dukkhaṃ titikkhanti duttitikkhaṃ. Tañca dukkhamaṃ dussahanaṃ ārambhavasena dukkaraṃ, anuyuñjanavasena duttitikkhanti. Abyattenāti sāmaññassa upakārānupakāre dhamme jānanasamatthāya veyyattiyasaṅkhātāya paññāya abhāvato na byattena. Tenāha ‘‘bālenā’’ti. Yasmiṃ dhamme sati samaṇoti vuccati, taṃ sāmaññanti āha ‘‘samaṇadhammo’’ti. Imināti ‘‘dukkaraṃ duttitikkhañca, abyattena ca sāmañña’’nti iminā gāthaddhena idaṃ dassetīti idaṃ idāni vuccamānaṃ atthajātaṃ dasseti. Abhidantanti abhibhavanadantaṃ, uparidantanti attho. So hi itaraṃ musalaṃ viya udukkhalaṃ visesato kassaci khādanakāle abhibhuyya vattati. Ādhāyāti nippīḷanavaseneva ṭhapetvā. Tāluṃ āhaccāti tālupadesamāhanitvā viya. Cetasāti kusalacittena. Cittanti akusalacittaṃ. Abhiniggaṇhitvāti yathā atisamudācāro na hoti, evaṃ vibādhanavasena niggahetvā. Āpāṇakoṭikanti pāṇakoṭipariyosānaṃ, parijīvanti attho. Sambādhetīti sambādho, antarāyiko. Bahū parissayāti ayoniso kāmavitakkādivasena.

१७. जे दुःख सहन करण्यास कठीण आहे, त्याला 'दुत्तितिक्खं' (सहन करण्यास अत्यंत कठीण) म्हणतात. आणि ते दुःख सहन करणे कठीण, असह्य असून, आरंभ करण्याच्या दृष्टीने 'दुष्कर' (करणे कठीण) आणि सातत्याने अभ्यास (अनुयोग) करण्याच्या दृष्टीने 'दुत्तितिक्ख' (सहन करण्यास अत्यंत कठीण) आहे. 'अब्यत्तेन' म्हणजे श्रामण्यधर्माला उपकारक आणि अनुपकारक असणाऱ्या धर्मांना जाणण्यास समर्थ असणाऱ्या, 'वैयत्ती' (प्रगल्भता/कुशलता) नावाच्या प्रज्ञेचा अभाव असल्यामुळे जो प्रगल्भ (व्यत्त) नाही तो. म्हणूनच "बालेन" (मूर्खाद्वारे) असे म्हटले आहे. ज्या धर्माच्या अस्तित्वामुळे 'श्रमण' म्हटले जाते, त्या श्रामण्याला 'श्रमणधर्म' असे म्हटले आहे. 'इमिना' म्हणजे "दुष्करं दुत्तितिक्खञ्च, अब्यत्तेन च सामञ्ञं" या अर्ध्या गाथेने हे दर्शवितात, म्हणजेच आता सांगितले जाणारे अर्थ स्पष्ट करतात. 'अभिदन्तं' म्हणजे पराभूत करणारे दात, वरचे दात असा अर्थ आहे. कारण तो (वरचा दात) इतर मुसळाप्रमाणे उखळाला विशेषतः काही खाताना दाबून टाकतो. 'आधाय' म्हणजे दाबून धरूनच ठेवणे. 'तालुं आहच्च' म्हणजे टाळूच्या भागाला स्पर्श करून किंवा आघात केल्यासारखे. 'चेतसा' म्हणजे कुशल चित्ताने. 'चित्तं' म्हणजे अकुशल चित्त. 'अभिनिग्गण्हित्वा' म्हणजे जसा अतिरेकी व्यवहार होणार नाही, अशा प्रकारे दडपून किंवा निग्रह करून. 'आपानकोटिकां' म्हणजे प्राणांच्या अंतापर्यंत, जीव असेपर्यंत असा अर्थ आहे. 'सम्बाधेति' म्हणजे संबाध (कोंडमारा), जो अंतराय (अडथळा) आणणारा आहे. 'बहू परिस्सया' म्हणजे अयोग्य विचार (अयोनिसो मनसिकार) आणि कामवितर्क इत्यादींमुळे निर्माण होणारे अनेक उपद्रव (परिसय) होत.

Pajjati cittametthāti padaṃ, ārammaṇaṃ. Iriyāpathaṃ eva padaṃ iriyāpathapadaṃ.

ज्यामध्ये चित्त प्रवृत्त होते ते 'पद' म्हणजे आलंबन (आरम्मण) होय. इरियापथ (शारीरिक हालचाली) हेच पद म्हणजे 'इरियापथपद' होय.

Gīvā [Pg.81] cattāro pādāti gīvapañcamāni. Samodahanti vā samodhānahetūti ayamettha atthoti āha – ‘‘samodahitvā vā’’ti, sammā odhāya anto pavesetvāti attho. Sake ārammaṇakapāleti gocarajjhattaṃ vadati. Samodahanti samodahanto. Anissitoti tebhūmakadhammesu kañcipi dhammaṃ taṇhādiṭṭhābhinivesavasena anissito. Avihiṃsamāno vihiṃsānimittānaṃ pajahanena. Ullumpanasabhāvasaṇṭhitenāti sīlabyasanato uddharaṇarūpe saṇṭhitena, karuṇāyuttenāti attho. Tenāha ‘‘kāruññataṃ paṭiccā’’ti.

मान आणि चार पाय मिळून 'मान-पंचम' (पाच अवयव) होतात. 'समोदहन्ति' किंवा एकत्र करण्याच्या हेतूने, हा येथे अर्थ आहे म्हणून म्हटले आहे – "समोदहित्वा वा" म्हणजे चांगल्या प्रकारे आत घेऊन किंवा संकोचून असा अर्थ आहे. 'सके आरम्मणकपाले' म्हणजे स्वतःच्या गोचर (विषय) आणि अध्यात्म (अंतर्गत) विषयी सांगत आहे. 'समोदहन्ति' म्हणजे संकोचून घेणारा (एकत्र करणारा). 'अनिस्सितो' म्हणजे त्रिभूमिक (काम, रूप, अरूप भूमीतील) धर्मांपैकी कोणत्याही धर्मावर तृष्णा आणि दृष्टीच्या अभिनिवेशामुळे आश्रित न राहिलेला. 'अविहिंसमानो' म्हणजे हिंसेच्या कारणांचा (निमित्तांचा) त्याग करून. 'उल्लुम्पनसभावसण्ठितेन' म्हणजे शील-व्यसनापासून (शीलभ्रष्टतेपासून) उद्धार करण्याच्या स्वभावात स्थित असलेला, म्हणजेच करुणेने युक्त असलेला असा अर्थ आहे. म्हणूनच "कारुञ्ञतं पटिच्चा" (करुणेला अनुसरून) असे म्हटले आहे.

Dukkarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुष्करसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

8. Hirīsuttavaṇṇanā

८. हिरीसुत्त-वर्णना

18. Nisedhetīti nivāreti pavattituṃ na deti. Pucchati devatā. Apaharantoti apanento, yathā sabbena sabbaṃ akkosavatthu na hoti, evaṃ pariharantoti attho. Bujjhati sārathividhaṃ. Attani nipātaṃ na deti, ājānīyo hi yuttaṃ pajānāti. Abhūtena abhūtakkosena parimutto nāma natthi bālānañca janānaṃ parāpavāde yuttapayuttabhāvato. Tenāha bhagavā –

१८. 'निसेधेति' म्हणजे निवारण करतो, प्रवृत्त होऊ देत नाही. देवता विचारते. 'अपहरन्तो' म्हणजे दूर करणारा, जसे की पूर्णपणे आक्रोशाचे (निंदेचे) कारण उरणार नाही, अशा प्रकारे टाळणारा असा अर्थ आहे. सारथ्याच्या कौशल्याला जाणतो. स्वतःवर चाबकाचा प्रहार होऊ देत नाही, कारण उत्तम घोडा (आजानीय) योग्य काय आहे ते जाणतो. असत्य आरोपापासून किंवा खोट्या निंदेपासून मुक्त असलेला असा कोणीही नाही, कारण मूर्ख लोकांच्या परनिंदेमध्ये योग्य-अयोग्यतेचा विचार नसतो. म्हणूनच भगवान म्हणाले –

‘‘Nindanti tuṇhimāsīnaṃ, nindanti bahubhāṇinaṃ;

Mitabhāṇimpi nindanti, natthi loke anindito’’ti. (dha. pa. 227);

"शांत बसलेल्याचीही निंदा करतात, खूप बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात; मोजकेच बोलणाऱ्याचीही निंदा करतात, या जगात असा कोणीही नाही ज्याची निंदा होत नाही." (धम्मपद २२७)

Tanuyāti vā katipayā. Tenāha ‘‘appakā’’ti. Sadā satāti hirinisedhabhāve kāraṇavacanaṃ. Pappuyyāti patvā adhigantvā. Vānato nikkhantattā nibbānaṃ, asaṅkhatadhātu.

'तनुया' म्हणजे मोजकेच किंवा थोडे. म्हणूनच "अप्पका" (अल्प/थोडे) असे म्हटले आहे. 'सदा सता' म्हणजे लज्जेने (हिरी) पापकर्मांचे निवारण करण्याच्या बाबतीत कारणाचे वचन आहे. 'पप्पुय्य' म्हणजे प्राप्त करून, अधिगत करून. 'वान' (तृष्णा) मधून बाहेर पडल्यामुळे त्याला 'निब्बान' (निर्वाण) म्हणतात, जी असंस्कृत धातू (असंखतधातु) आहे.

Hirīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

हिरीसुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

9. Kuṭikāsuttavaṇṇanā

९. कुटिकासुत्त-वर्णना

19. Antoti kucchiabbhantare. Vasanaṭṭhānaṭṭhenāti vasanabhāvena. Kulapaveṇinti kulācāraṃ kulatantiṃ. Santānakaṭṭhenāti kulasantatiyā bandhanabhāvena[Pg.82]. Evaṃ sabbapadehi pucchitatthassa anujānanavasena ‘‘ekaṃsavacane nipāto’’ti vuttaṃ. Āpādikā posikā mātucchā mahāpajāpati mātā evāti katvā ‘‘pahāya pabbajitattā’’ti avisesato vuttaṃ. Pahāya pabbajitattā natthīti ānetvā sambandho. Puna mātukucchivāsādīnaṃ abhāvavacaneneva vaṭṭamhi bandhanassa abhāvo dīpito hotīti na gahito. Ayaṃ kira devatā yathā puthujjanā buddhānaṃ guṇe na jānanti, evaṃ na jānāti, tasmā ‘‘mayā sannāhaṃ bandhitvā’’tiādimāha.

१९. 'अन्तो' म्हणजे गर्भाशयाच्या आत (कुशीच्या आत). 'वसनट्ठानट्ठेन' म्हणजे राहण्याचे ठिकाण या अर्थाने. 'कुलपवेणिं' म्हणजे कुलाचार किंवा कुलपरंपरा. 'सन्तानकट्ठेन' म्हणजे कुलपरंपरेच्या बंधनाच्या अर्थाने. अशा प्रकारे सर्व पदांद्वारे विचारलेल्या अर्थाला संमती देण्याच्या अर्थाने "एकंसवचने निपातो" (निश्चित अर्थाचा निपात) असे म्हटले आहे. सांभाळ करणारी, पालनपोषण करणारी मावशी महाप्रजापती ही माताच असल्यामुळे "त्याग करून प्रव्रजित झाल्यामुळे" असे सामान्यपणे म्हटले आहे. "त्याग करून प्रव्रजित झाल्यामुळे नाही" असा संबंध जोडून घ्यावा. पुन्हा मातृगर्भात वास इत्यादींच्या अभावाच्या वचनानेच संसारात (वट्ट) बंधनाचा अभाव प्रकाशित होतो, म्हणून ते घेतले नाही. ही देवता जसे पृथग्जन बुद्धांचे गुण जाणत नाहीत, तशीच जाणत नाही, म्हणूनच तिने "मी कवच परिधान करून" इत्यादी म्हटले आहे.

Kuṭikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुटिकासुत्त-वर्णना समाप्त झाली.

10. Samiddhisuttavaṇṇanā

१०. समिद्धिसुत्त-वर्णना

20. Tapanabhāvena tapanodakattā tapodāti tassa rahadassa nāmaṃ. Tenāha ‘‘tattodakassa rahadassā’’ti. Tatoti nāgabhavane udakarahadato tapodā nāma nadī sandati. Sā hi nadī bhūmitalaṃ ārohati. ‘‘Edisā jātā’’ti vacanaseso. Petalokoti lohakumbhinirayā idhādhippetāti vadanti. Rahadassa pana ādito pabbatapādavanantaresu bahū petā viharanti, svāyamattho petavatthupāḷiyā lakkhaṇasaṃyuttena ca dīpetabbo. Yatāyanti yato rahadato ayaṃ. Sātodakoti madhurodako. Setodakoti parisuddhodako, anāvilodakoti attho. Tatoti tapodānadito.

२०. उष्ण असण्याच्या स्वभावामुळे आणि उष्ण पाणी असल्यामुळे त्या सरोवराचे नाव 'तपोदा' असे आहे. म्हणूनच "तत्तोदकस्स रहदस्स" (उष्ण पाण्याच्या सरोवराचे) असे म्हटले आहे. 'ततो' म्हणजे नागभवनातील पाण्याच्या सरोवरातून 'तपोदा' नावाची नदी वाहते. ती नदी भूमीवर येते. "अशी उत्पन्न झाली" हा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे. 'पेतलोको' म्हणजे येथे लोहकुंभी नरक अभिप्रेत आहे, असे म्हणतात. सरोवराच्या सुरुवातीला पर्वताच्या पायथ्याशी आणि जंगलात अनेक प्रेत राहतात, हा अर्थ 'पेतवत्थुपाळी' आणि 'लक्खणसंयुत्त' यावरून स्पष्ट केला पाहिजे. 'यतायं' म्हणजे ज्या सरोवरातून ही (नदी वाहते). 'सातोदको' म्हणजे गोड पाण्याचे. 'सेतोदको' म्हणजे अत्यंत शुद्ध पाण्याचे, स्वच्छ पाण्याचे असा अर्थ आहे. 'ततो' म्हणजे तपोदा नदीतून.

Samiddhoti avayavānaṃ sampuṇṇatāya saṃsiddhiyāva sammā iddho. Tenāha ‘‘abhirūpo’’tiādi. Padhāne sammasanadhamme niyutto, taṃ vā ettha atthīti padhāniko. Senāsanaṃ suṭṭhapitadvāravātapānaṃ, tesaṃ pidahanena utuṃ gāhāpetvā.

'समिद्धो' म्हणजे अवयवांच्या परिपूर्णतेमुळे आणि यशाने चांगल्या प्रकारे समृद्ध असलेला. म्हणूनच "अभिरूपो" (देखणा) इत्यादी म्हटले आहे. प्रधान (मुख्य) अशा मननधर्मामध्ये (समसनधम्म) जो नियुक्त आहे, किंवा ज्याच्याकडे तो धर्म आहे, तो 'पधानिक' होय. शयनासन (राहण्याचे ठिकाण) ज्याचे दरवाजे आणि खिडक्या चांगल्या प्रकारे बसवलेल्या आहेत, त्या बंद करून ऋतूला अनुकूल करून घेऊन.

Pubbāpayamānoti nhānato pubbabhāge viya vodakabhāvaṃ āpajjamāno gamento. Avattaṃ paṭikkhipitvā vattaṃ dassetuṃ ‘‘tattha…pe… na otaritabba’’nti paṭhamaṃ vuttaṃ. Sabbadisāpalokanaṃ yathā nhāyanaṭṭhānassa manussehi vivittabhāvajānanatthaṃ. Khāṇuādivavatthāpanaṃ cīvarādīnaṃ ṭhapanatthaṃ udakasamīpeti [Pg.83] adhippāyo. Ukkāsanaṃ amanussānaṃ apagamanatthaṃ. Avakujjaṭṭhānaṃ taṅkhaṇepi uparimakāyassa ujukaṃ avivaṭakaraṇatthaṃ. Cīvarapiṭṭheyeva ṭhapetabbaṃ yattha vā tattha vā aṭṭhapetvā. Udakanteti udakasamīpe. Sinnaṭṭhānanti sedagatapadeso. Pasāretabbaṃ tassa sukkhāpanatthaṃ. Saṃharitvā ṭhapanaṃ puna sukhena gahetvā nivāsanatthaṃ. Nābhippamāṇamattaṃ otaraṇaṃ tāvatā udakapaṭicchādilakkhaṇappattato. Vīciṃ anuṭṭhāpentenātiādi saṃyatakāritādassanaṃ. Nivāsanaṃ parikkhipitvāti antaravāsakaṃ kaṭippadesassa yathā parito hoti, evaṃ khipitvā parivasitvā.

'पुब्बापयमानो' म्हणजे स्नानाच्या आधीच्या भागाप्रमाणे शरीरावरील पाणी सुकवत किंवा घालवत असताना. अयोग्य आचरण नाकारून योग्य आचरण दाखवण्यासाठी "तेथे... पे... उतरू नये" असे आधी म्हटले आहे. सर्व दिशांना पाहणे हे स्नानाच्या ठिकाणी माणसांची वर्दळ नाही (ते निर्जन आहे) हे जाणून घेण्यासाठी आहे. खुंटी इत्यादी निश्चित करणे हे पाण्याच्या जवळ चीवर इत्यादी ठेवण्यासाठी आहे, असा अभिप्राय आहे. खोकणे (खंकरणे) हे अमनुष्यांना (अमानवी शक्तींना) दूर घालवण्यासाठी आहे. खाली वाकणे हे त्या क्षणी देखील शरीराचा वरचा भाग सरळ आणि न उघडलेला ठेवण्यासाठी आहे. चीवर पाठीवरच (किंवा चीवराच्या गाठोड्यावर) ठेवले पाहिजे, कुठेही न ठेवता. 'उदकन्ते' म्हणजे पाण्याच्या जवळ. 'सिन्नतट्ठानं' म्हणजे घाम आलेला शरीराचा भाग. ते सुकवण्यासाठी पसरवले पाहिजे. घडी घालून ठेवणे हे पुन्हा सहजपणे घेऊन परिधान करण्यासाठी आहे. बेंबीच्या भागापर्यंत पाण्यात उतरणे, कारण तेवढ्या पाण्याने शरीर झाकले जाण्याचे लक्षण प्राप्त होते. "लाटा निर्माण न करता" इत्यादी संयमित कृती दर्शवण्यासाठी आहे. 'निवासनं परिक्खिपित्वा' म्हणजे अंतर्वासक (अंथरूण/नेसूचे वस्त्र) कंबरेच्या भागाभोवती जसे पूर्णपणे गुंडाळले जाईल, अशा प्रकारे परिधान करून.

Sarīravaṇṇopi vippasīdi sammadeva bhāvanānussatimpi vindantassāti adhippāyo. Samanaṃ niggahetunti kilesavasaṃ gataṃ attano cittaṃ niggaṇhituṃ. Kāmūpanītāti kāmaṃ upagatacittā. Atha vā kilesakāmena there upanītacittā.

शरीराचा वर्ण (कांती) देखील अत्यंत प्रसन्न झाला, भावना आणि अनुस्मृती प्राप्त करणाऱ्याचा (असा अभिप्राय आहे). 'समणाला निग्रहित करणे' म्हणजे क्लेशांच्या आहारी गेलेल्या स्वतःच्या चित्ताला निग्रहित करणे (ताब्यात ठेवणे). 'कामूपनीता' म्हणजे कामाप्रत (वासनेप्रत) गेलेले चित्त. अथवा क्लेशकामामुळे थेरांकडे (स्थविरांकडे) आकर्षित झालेले चित्त.

Aparibhuñjitvāti ananubhotvā. Anubhavitabbanti atthato āpannamevāti āha ‘‘pañcakāmaguṇe’’ti. Bhikkhasīti yācasi. Tañca bhikkhācariyavasenāti āha ‘‘piṇḍāya carasī’’ti. Kāmaparibhogagarugamanakālo nāma visesato paṭhamayobbanāvatthāti āha ‘‘daharayobbanakālo’’ti. Obhaggenāti majjhe saṃbhaggakāyena. Jiṇṇakāle hi sattānaṃ kaṭiyaṃ kāyo obhaggo hoti.

'अपरिभुंजित्वा' म्हणजे उपभोग न घेता (अनुभव न घेता). अनुभवायचे ते अर्थतः प्राप्तच आहे, म्हणून 'पंचकामगुण' असे म्हटले आहे. 'भिक्खसी' म्हणजे तू याचना करतोस. आणि ते भिक्षाचरीच्या मार्गाने आहे, म्हणून 'पिंडाय चरसी' (पिंडपातासाठी फिरतोस) असे म्हटले आहे. काम उपभोगासाठी प्रवृत्त होण्याचा मुख्य काळ म्हणजे विशेषतः प्रथम यौवनावस्था होय, म्हणून 'दहरयौवनकाळ' (तरुण वयाचा काळ) असे म्हटले आहे. 'ओभग्गेन' म्हणजे मध्ये वाकलेल्या शरीराने. कारण वृद्धपकाळात प्राण्यांचे शरीर कंबरेतून वाकलेले असते.

Voti nipātamattaṃ ‘‘ye hi vo ariyā’’tiādīsu viya. Sattānanti sāmaññavacanaṃ, na manussānaṃ eva. Dehanikkhepananti kaḷevaraṭṭhapitaṭṭhānaṃ. Natthi etesaṃ nimittanti animittā, ‘‘ettakaṃ ayaṃ jīvatī’’tiādinā sañjānananimittarahitāti attho. Na nāyareti na ñāyanti. Ito paranti ettha paranti aññaṃ kālaṃ. Tena orakālassapi saṅgaho siddho hoti. Paramāyuno orakāle eva cettha paranti adhippetaṃ tato paraṃ sattānaṃ jīvitassa abhāvato. Vavatthānābhāvatoti kālavasena vavatthānābhāvato. Vavatthānanti cettha paricchedo veditabbo, na asaṅkarato vavatthānaṃ, nicchayo vā. Abbudapesītiādīsu abbudakālo pesikālotiādinā kāla-saddo paccekaṃ yojetabbo. Kāloti idha pubbaṇhādivelā adhippetā. Tenāha pubbaṇhepi hītiādi[Pg.84]. Idheva dehena patitabbanti sambandho. Anekappakāratoti nagare jātānaṃ gāme, gāme jātānaṃ nagare, vane jātānaṃ janapade, janapade jātānaṃ vanetiādinā anekappakārato. Ito cutenāti ito gatito cutena. Idha imissaṃ gatiyaṃ. Yante yuttagoṇo viyāti yathā yante yuttagoṇo yantaṃ nātivattati, evaṃ kālo gatipañcakanti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

'वो' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे, जसे 'ये हि वो अरिया' इत्यादींमध्ये. 'सत्तानं' (प्राण्यांचे) हा सामान्य शब्द आहे, केवळ मनुष्यांसाठीच नाही. 'देह निक्खेपनं' म्हणजे मृतदेह ठेवण्याची जागा (स्मशान किंवा दफनभूमी). ज्यांचे कोणतेही निमित्त (चिन्ह) नाही ते 'अनिमित्त' होय; 'हा इतका काळ जगणार' इत्यादी प्रकारे ओळखण्याच्या चिन्हाचा अभाव, असा याचा अर्थ आहे. 'न नायरे' म्हणजे जाणले जात नाही. 'इतो परं' यामध्ये 'परं' म्हणजे दुसरा काळ. त्यामुळे अलीकडच्या काळाचाही संग्रह (समावेश) सिद्ध होतो. परम आयुष्याच्या अलीकडच्या काळातच येथे 'परं' असा अभिप्राय आहे, कारण त्यानंतर प्राण्यांच्या जीवनाचा अभाव असतो. 'व्यवस्थानाभावातो' म्हणजे काळाच्या दृष्टीने निश्चिती नसणे. येथे 'व्यवस्थान' म्हणजे मर्यादा (परिच्छेद) समजली पाहिजे, संकररहित व्यवस्था किंवा निश्चय नव्हे. 'अब्बुद-पेसी' इत्यादींमध्ये 'अब्बुद काळ', 'पेसी काळ' इत्यादी प्रकारे 'काळ' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला पाहिजे. येथे 'काळ' म्हणजे पूर्वान्ह (सकाळ) इत्यादी वेळ अभिप्रेत आहे. म्हणूनच 'पुब्बह्णेपि ही' (पूर्वान्हात देखील) इत्यादी म्हटले आहे. येथेच देहाने पडले पाहिजे, असा संबंध आहे. 'अनेकप्रकारतो' म्हणजे नगरात जन्मलेल्यांचा गावात, गावात जन्मलेल्यांचा नगरात, वनात जन्मलेल्यांचा जनपदात, जनपदात जन्मलेल्यांचा वनात (मृत्यू होणे) अशा अनेक प्रकारे. 'इतो चुतेन' म्हणजे या गतीमधून च्युत (मृत) होऊन. 'इध' म्हणजे या गतीमध्ये. 'यंत्रात जुंपलेल्या बैलाप्रमाणे' म्हणजे ज्याप्रमाणे यंत्रात जुंपलेला बैल यंत्राचे उल्लंघन करू शकत नाही, त्याचप्रमाणे काळ आणि पाच गती (यांचे उल्लंघन करता येत नाही), अशी उपमेची तुलना समजली पाहिजे.

Ayaṃ kāloti ayaṃ maraṇakālo. Pacchime kāleti pacchime vaye. Tisso vayosīmāti. Paṭhamādikā tisso vayassa sīmā atikkantena. Purimānaṃ hi dvinnaṃ vayānaṃ sabbaso sīmā atikkamitvā pacchimassa ādisīmaṃ atikkanto tathā vutto. ‘‘Ayañhi samaṇadhammo…pe… na sakkā kātu’’nti vatvā tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘tadā hī’’tiādi vuttaṃ. Gaṇhitunti pāḷito atthato ca hadaye ṭhapanavasena gaṇhituṃ. Paribhuñjitunti vuttadhammapariharaṇasukhaṃ anubhavituṃ. Ekassa kathanato paṭhamaṃ gāthaṃ suttaṃ vā ussāreti, tasmiṃ niṭṭhite itaro dhammakathiko taṃyeva vitthārento dhammaṃ katheti, ayaṃ sarabhāṇadhammakathā. Suttageyyānusārena yāva pariyosānā ussāraṇaṃ sarabhaññadhammakathā. ‘‘Mā maṃ kālo upaccagā’’ti vadanto ‘‘samaṇadhammassa karaṇassa ayaṃ me kālo’’ti katheti, tato paro ‘‘pacchimavayo añño kālo’’ti katheti. ‘‘Kālaṃ vohaṃ…pe… tasmā abhutvā bhikkhāmī’’ti vadanto attanā kataṃ paṭipattiñca sahetukaṃ sānisaṃsaṃ katheti.

'अयं कालो' म्हणजे हा मरणाचा काळ. 'पच्छिमे काले' म्हणजे अंतिम वयात (वृद्धपकाळात). 'तिस्सो वयोसीमा' म्हणजे वयाच्या पहिल्या तीन मर्यादा ओलांडल्याने. कारण पहिल्या दोन वयांच्या मर्यादा पूर्णपणे ओलांडून अंतिम वयाच्या सुरुवातीच्या मर्यादेचे उल्लंघन केल्यामुळे तसे म्हटले आहे. 'हा श्रमणधर्म...पे... करणे शक्य नाही' असे सांगून, तो अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी 'तदा ही' (त्यावेळी खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. 'गण्हितुं' (ग्रहण करणे) म्हणजे पाठाने आणि अर्थाने हृदयात धारण करण्याच्या स्वरूपात ग्रहण करणे. 'परिभुंजितुं' म्हणजे सांगितलेल्या धर्माच्या आचरणाचा आनंद अनुभवणे. एका व्यक्तीच्या सांगण्यावरून प्रथम गाथा किंवा सूत्त उच्चारले जाते, ते पूर्ण झाल्यावर दुसरा धम्मकथिका (धम्म उपदेशक) त्याचाच विस्तार करत धम्म सांगतो, याला 'सरभाण धम्मकथा' (स्वरयुक्त धम्मकथा) म्हणतात. सूत्त आणि गेय यांच्या अनुषंगाने शेवटपर्यंत उच्चार करणे म्हणजे 'सरभञ्ञ धम्मकथा' (स्वरयुक्त पठण धम्मकथा) होय. 'माझा काळ निघून जाऊ नये' असे म्हणणारा 'श्रमणधर्म आचरण्यासाठी हाच माझा काळ आहे' असे सांगतो, त्यानंतर दुसरा 'अंतिम वय हा दुसरा काळ आहे' असे सांगतो. 'मी काळाला...पे... म्हणून उपभोग न घेता भिक्षा मागतो' असे म्हणणारा स्वतः केलेल्या प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) सकारण आणि सविस्तर (फायद्यांसह) वर्णन करतो.

Taṃ gāravakāraṇaṃ sandhāya. Etanti ‘‘atha kho sā devatā pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā’’ti etaṃ vuttaṃ. Daharo tvantiādimāha lobhābhibhūtatāya adhigatattā. Sabbasampattiyuttoti bhogasampadā parivārasampadāti sabbasampattīhi yutto. Alaṅkāraparihāranti alaṅkārakaraṇaṃ. Anikkīḷitāvīti akīḷitapubbo. Kīḷanañcettha kāmānaṃ paribhogoti āha ‘‘abhuttāvī’’ti. Akatakāmakīḷoti akatakāmānubhavanappayogo. Sayaṃ attanā eva dissantīti sandiṭṭhā, sandiṭṭhā eva sandiṭṭhikā, attapaccakkhato sandiṭṭhikā. Pakaṭṭho kālo patto etesanti kālikā, te kālike.

त्या आदराच्या कारणाचा संदर्भ देऊन. 'एतं' म्हणजे 'त्यानंतर ती देवता पृथ्वीवर उभी राहून' हे म्हटले आहे. लोभाने ग्रासल्यामुळे प्राप्त झालेल्या अवस्थेमुळे 'तू तरुण आहेस' इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बसंपत्तियुत्तो' म्हणजे भोगसंपत्ती आणि परिवारसंपत्ती अशा सर्व संपत्तींनी युक्त. 'अलंकारपरिहारं' म्हणजे अलंकार धारण करणे (नटणे). 'अनिक्कीळितावी' म्हणजे ज्याने पूर्वी कधी क्रीडा (भोग) केली नाही. आणि येथे क्रीडा म्हणजे कामाचा (भोगांचा) उपभोग घेणे होय, म्हणून 'अभुत्तावी' (उपभोग न घेतलेला) असे म्हटले आहे. 'अकतकामक्रीडो' म्हणजे ज्याने काम-क्रीडेचा (वासनेचा) अनुभव घेण्याचा प्रयत्न केला नाही. जे स्वतः स्वतःलाच दिसते ते 'संदिट्ठा' (संदृष्ट), संदृष्ट म्हणजेच 'संदिट्ठिका' (संदृष्टिक), स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाने दिसणारे ते संदृष्टिक होय. ज्यांना प्रकृष्ट (दीर्घ) काळ प्राप्त झाला आहे ते 'कालिका' (कालिक), त्यांना कालिक म्हणतात.

Cittānantaranti [Pg.85] icchitacittānantaraṃ, icchiticchitārammaṇākāreti attho. Tenevāha ‘‘cittānantaraṃ icchiticchitārammaṇānubhavanaṃ na sampajjatī’’tiādi. Cittānantaraṃ laddhabbatāyāti anantaritasamādhicittānantaraṃ laddhabbaphalatāya. Samohitesupīti sambhatesupi. Sampannakāmassāti samiddhakāmassa. Cittakārā rūpalābhena, potthakārā paṭimākārakā, rūpakārā dantarūpakaṭṭharūpa-loharūpādikārakā. Ādisaddena nānārūpavesadhārīnaṃ naṭādīnaṃ saṅgaho. Sesadvāresūti ettha gandhabbamālākārasūpakārādayo vattabbā.

'चित्तानंतरं' म्हणजे इच्छित चित्तानंतर, इच्छिलेल्या आलंबनाचा (विषयाचा) आकार, असा याचा अर्थ आहे. म्हणूनच 'चित्तानंतर इच्छिलेल्या आलंबनाचा उपभोग प्राप्त होत नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'चित्तानंतरं लद्धब्बतया' म्हणजे अनंतरित समाधीच्या चित्तानंतर प्राप्त होणाऱ्या फळामुळे. 'समोहितेसुपि' म्हणजे गोळा केलेल्या (संचित केलेल्या) गोष्टींमध्ये देखील. 'संपन्नकामस्स' म्हणजे समृद्ध काम (इच्छा) असणाऱ्याचा. चित्रकार रूपाच्या लाभाने, 'पोत्थकारा' म्हणजे मूर्ती बनवणारे, 'रूपकारा' म्हणजे हस्तिदंत, लाकूड, धातू इत्यादींच्या मूर्ती बनवणारे होय. 'आदि' शब्दाने विविध रूपे आणि वेष धारण करणाऱ्या नट इत्यादींचा संग्रह होतो. 'सेसद्वारेसु' (इतर द्वारांमध्ये) येथे गंधर्व (गायक), माळी, आचारी इत्यादींचा उल्लेख केला पाहिजे.

Soti samiddhitthero. Samohitasampattināti saṅgāhabhogūpakaraṇasampattinā. Pattabbadukkhassāti kāmānaṃ āpajjanarakkhaṇavasena laddhabbassa kāyikacetasikadukkhassa. Upāyāsassāti daḷhaparissamassa viratassa. ‘‘Vissātassā’’ti keci. ‘‘Paccavekkhaṇañāṇenā’’ti keci paṭhanti. Asukasmiṃ nāma kāle phalaṃ hotīti evaṃ udikkhitabbo nassa kāloti akālo. Etthāti etesu navasu lokuttaradhammesu. Ehipassavidhinti ‘‘ehi passā’’ti evaṃ pavattavidhivacanaṃ. Upanetabboti vā upaneyyo, so eva opaneyyiko. Viññūhīti vidūhi paṭividdhasaccehi. Te ekaṃsato ugghaṭitaññūādayo hontīti āha ‘‘ugghaṭitaññūādīhī’’ti. ‘‘Paccatta’’nti etassa patiattanīti bhummavasena attho gahetabboti āha ‘‘attani attanī’’ti.

'सो' म्हणजे समिद्धि थेर होत. 'समोहितसंपत्तिना' म्हणजे संग्रह केलेल्या भोग-साधनांच्या संपत्तीने. 'पत्तब्बदुक्खस्स' म्हणजे कामांच्या (भोगांच्या) प्राप्ती आणि रक्षणाच्या निमित्ताने मिळणाऱ्या कायिक आणि चैतसिक (शारीरिक आणि मानसिक) दुःखाचे. 'उपायासस्स' म्हणजे तीव्र परिश्रमापासून विरत झालेल्याचे. काही जण 'विस्सातस्स' असा पाठ वाचतात, तर काही जण 'पच्चवेक्खणञाणेन' असा पाठ वाचतात. 'अमुक एका काळात फळ मिळेल' अशा प्रकारे ज्याच्या काळाची वाट पाहावी लागत नाही, तो 'अकाल' (अकालिक) होय. 'एत्थ' म्हणजे या नऊ लोकोत्तर धम्मांमध्ये. 'एहिपस्सविधिं' म्हणजे 'ये आणि पाहा' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे विधी-वचन. जो उपनयन (जवळ आणण्यास) योग्य आहे तो 'उपनेय्य', तोच 'ओपनेय्यिक' (उपनयनशील) होय. 'विञ्ञूहि' म्हणजे सत्य जाणणाऱ्या विद्वानांद्वारे. ते निश्चितपणे 'उग्घटितञ्ञू' (शीघ्र बुद्धीचे) इत्यादी असतात, म्हणून 'उग्घटितञ्ञूआदीहि' असे म्हटले आहे. 'पच्चत्तं' याचा अर्थ 'प्रत्येक आत्म्यामध्ये' (स्वतःमध्ये) असा सप्तमी विभक्तीच्या अर्थाने घेतला पाहिजे, म्हणून 'अत्तनि अत्तनि' (स्वतः स्वतःमध्ये) असे म्हटले आहे.

Sabbapadehi sambandhoti ‘‘kathaṃ ādīnavo ettha bhiyyo, kathaṃ akāliko’’tiādinā sabbehi paccekaṃ sambandho veditabbo.

'सब्बपदेहि संबंधो' (सर्व पदांशी संबंध) म्हणजे 'येथे आदिनाव (दोष) अधिक कसा आहे, अकालिक कसा आहे' इत्यादी प्रकारे सर्वांशी स्वतंत्रपणे संबंध समजला पाहिजे.

Navoti taruṇo na ciravasso. Ye bhikkhunovādakalakkhaṇappattā, te sandhāya ‘‘vīsativassato paṭṭhāya thero’’ti vuttaṃ. Idha sāsanaṃ nāma sikkhattayasaṅgahaṃ piṭakattayanti āha ‘‘dhammena hī’’tiādi. Tattha dhammena vinayo ettha vinā daṇḍasatthehīti dhammavinayo. Dhammāya vinayo ettha na āmisatthanti dhammavinayo. Dhammato vinayo na adhammatoti dhammavinayo. Dhammo vā bhagavā dhammassāmī dhammakāyattā, tassa dhammasaññitassa satthu vinayo, na takkikānanti dhammavinayo. Dhamme vinayo na adhamme vinayo. Dhammo ca so yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne satte apāyesu apatamāne dhāretīti, sabbe saṃkilesato vinetīti vinayo cāti dhammavinayo. Tenāha ‘‘ubhayampetaṃ sāsanasseva nāma’’nti.

"नवो" म्हणजे तरुण, ज्याला दीक्षा घेऊन फार काळ झालेला नाही (न चिरवस्सो). ज्यांनी भिक्खुनींना उपदेश देण्याची पात्रता प्राप्त केली आहे, त्यांना उद्देशून "वीस वर्षांपासून पुढे थेर" असे म्हटले आहे. येथे 'शासन' म्हणजे त्रिशिक्षांचा संग्रह असलेले त्रिपिटक होय, हे दर्शवण्यासाठी "धम्मेन हि" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, 'धम्माने विनय' म्हणजे येथे दंड आणि शस्त्रांशिवाय (होणारा विनय) तो 'धम्मविनय' होय. 'धम्मासाठी विनय' म्हणजे येथे आमिषासाठी (भौतिक लाभासाठी) नसलेला विनय तो 'धम्मविनय' होय. 'धम्मापासून विनय' म्हणजे अधम्मापासून नसलेला विनय तो 'धम्मविनय' होय. किंवा धम्म म्हणजेच भगवान, जे धम्मस्वामी आणि धम्मकाय असल्यामुळे, त्या धम्मसंज्ञित शास्त्यांचा (बुद्धांचा) विनय, तार्किकांचा नव्हे, तो 'धम्मविनय' होय. 'धम्मामध्ये विनय', अधम्मामध्ये विनय नव्हे. आणि तो धम्म, उपदेशिल्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्या प्राण्यांना अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) पडण्यापासून वाचवतो (धारण करतो) म्हणून 'धम्म' आणि सर्व संक्लेशांपासून (मळ किंवा अशुद्धतेपासून) दूर करतो (विनीत करतो) म्हणून 'विनय' - असा हा 'धम्मविनय' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "हे दोन्ही शासनाचेच नाव आहे."

Dhammavinayoti [Pg.86] dhammena yutto vinayoti dhammavinayo ājaññaratho viya. Dhammo ca vinayo cāti vā dhammavinayo, taṃ dhammavinayaṃ. Dhammavinayānañhi satthubhāvavacanato dhammavinayattasaṃsiddhi dhammavinayānaṃ aññamaññaṃ visesanato. Abhidhammepi vinayavacananti dhammavinayadvayasiddhi, desitapaññattavacanato dhammavinayasiddhi. Dhammo catudhā desito sandassana-samādāpana-samuttejana-sampahaṃsanavasena, vinayo catudhā paññatto sīlācārato parājitavasena. Dhammacariyā sakavisayo, vinayapaññatti buddhavisayo. Pariyāyena desito dhammo, nippariyāyena paññatto vinayo. Dhammadesanā adhippāyatthappadhānā, vinayapaññatti vacanatthappadhānā. Paramatthasaccappadhāno dhammo, sammutisaccappadhāno vinayo. Āsayasuddhipadhāno dhammo, payogasuddhipadhāno vinayo.

'धम्मविनय' म्हणजे धम्माने युक्त असलेला विनय तो 'धम्मविनय', जसा की उत्तम जातीच्या घोड्यांचा रथ (आजाञ्ञरथो). किंवा 'धम्म आणि विनय' म्हणजे 'धम्मविनय', त्या धम्मविनयाला. कारण धम्म आणि विनय हे शास्त्याचे (बुद्धांचे) वचन असल्यामुळे धम्मविनयत्व सिद्ध होते, आणि धम्म व विनय हे एकमेकांचे विशेषण असल्यामुळेही. अभिधम्मामध्ये देखील विनयाचे वचन असल्यामुळे धम्म आणि विनय या दोन्हीची सिद्धी होते; तसेच देशित (उपदेशिलेला) आणि प्रज्ञप्त (नियमबद्ध केलेला) या वचनांमुळे धम्मविनयाची सिद्धी होते. धम्म हा संदर्शन (स्पष्ट करणे), समादापन (प्रवृत्त करणे), समुत्तेजन (उत्साहित करणे) आणि संप्रहंसन (आनंदित करणे) या चार प्रकारे उपदेशिला आहे; तर विनय हा शीलाचार आणि पराजिकांच्या (नियमभंगांच्या) आधारे चार प्रकारे प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केला आहे. धम्माचे आचरण हा स्वतःचा विषय आहे, तर विनयाची प्रज्ञप्ती हा बुद्धांचा विषय आहे. धम्म हा पर्यायाने (अप्रत्यक्ष किंवा विविध मार्गांनी) उपदेशिला आहे, तर विनय हा निष्पर्यायाने (थेट किंवा स्पष्टपणे) प्रज्ञप्त केला आहे. धम्मदेशना ही अभिप्रेत अर्थाला प्रधान मानणारी आहे, तर विनयप्रज्ञप्ती ही शब्दांच्या अर्थाला प्रधान मानणारी आहे. धम्म हा परमार्थ सत्याला प्रधान मानणारा आहे, तर विनय हा संवृत्ती (व्यावहारिक) सत्याला प्रधान मानणारा आहे. धम्म हा आशयाच्या (मनाच्या) शुद्धीला प्रधान मानणारा आहे, तर विनय हा प्रयोगाच्या (कायिक व वाचिक कृतींच्या) शुद्धीला प्रधान मानणारा आहे.

Kiriyadvayasiddhiyā dhammavinayasiddhi. Dhammena hi anusāsanasiddhi, vinayena ovādasiddhi. Dhammena dhammakathāsiddhi, vinayena ariyatuṇhībhāvasiddhi. Sāvajjadvayaparivajjanato dhammavinayasiddhi. Dhammena hi visesato pakatisāvajjapariccāgasiddhi, vinayena paññattisāvajjapariccāgasiddhi. Gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇaguṇadvayasiddhi. Bahussutasutapasannadvayato pariyatti-pariyāpuṇana-dhammavihāra-vibhāgato dhammadharavinayadharavibhāgato ca dhammavinayadvayasiddhi, saraṇadvayasiddhiyā dhammavinayadvayasiddhi. Idha sattānaṃ duvidhaṃ saraṇaṃ dhammo attā ca. Tattha dhammo suciṇṇo saraṇaṃ. ‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāri’’nti (theragā. 303; jā. 1.10.102; 1.15.385) hi vuttaṃ. Sudanto attāpi saraṇaṃ ‘‘attā hi attano nātho’’ti (dha. pa. 160, 380) vacanato. Tena vuttaṃ ‘‘saraṇadvayasiddhiyā dhammavinayasiddhī’’ti. Tattha yatassa dhammasiddhi, yato ca vinayasiddhi, tadubhayaṃ dassento āha – ‘‘dhammena hettha dve piṭakāni vuttāni, vinayena vinayapiṭaka’’nti. Adhunā āgato idāneva na cirasseva upagato.

दोन प्रकारच्या क्रियांच्या सिद्धीने धम्मविनयाची सिद्धी होते. धम्माने अनुशासनाची (उपदेशाची) सिद्धी होते, तर विनयाने ओवादाची (सल्ल्याची/शिस्तीची) सिद्धी होते. धम्माने धम्मकथेची सिद्धी होते, तर विनयाने आर्य तूष्णीभावाची (मौन राखण्याची) सिद्धी होते. दोन प्रकारच्या दोषांचे (सावज्ज) वर्जन केल्याने धम्मविनयाची सिद्धी होते. धम्माने विशेषतः प्रकृती-सावज्ज (नैसर्गिक दोष किंवा पाप) त्यागण्याची सिद्धी होते, तर विनयाने प्रज्ञप्ती-सावज्ज (नियमभंगाचे दोष) त्यागण्याची सिद्धी होते. गृहस्थ आणि प्रव्रजित यांच्या साधारण व असाधारण अशा दोन प्रकारच्या गुणांची सिद्धी होते. बहुश्रुत आणि ऐकून प्रसन्न झालेले अशा दोघांच्या द्वारे, तसेच परियत्ती (अभ्यास), परियापुणन (ग्रहण करणे), धम्मविहार विभाग आणि धम्मधर व विनयधर यांच्या विभागामुळे धम्म आणि विनय या दोन्हीची सिद्धी होते; आणि दोन प्रकारच्या शरणांच्या सिद्धीने धम्म आणि विनय या दोन्हीची सिद्धी होते. येथे प्राण्यांना दोन प्रकारचे शरण आहे - धम्म आणि स्वतः (अत्ता). त्यापैकी चांगल्या प्रकारे आचरलेला धम्म हे शरण आहे. कारण "धम्मच आचरण करणाऱ्याचे रक्षण करतो" (धम्मो हवे रक्खति धम्मचारिं) असे म्हटले आहे. सुदमन केलेला स्वतः (अत्ता) देखील शरण आहे, कारण "स्वतःच स्वतःचा स्वामी आहे" (अत्ता हि अत्तनो नाथो) असे वचन आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "दोन शरणांच्या सिद्धीने धम्मविनयाची सिद्धी होते." त्यामध्ये ज्याच्यापासून धम्माची सिद्धी होते आणि ज्याच्यापासून विनयाची सिद्धी होते, ते दोन्ही दर्शवताना म्हटले आहे - "येथे धम्माने दोन पिटके (सुत्त आणि अभिधम्म) सांगितले आहेत आणि विनयाने विनयपिटक सांगितले आहे." 'अधुना आगतो' म्हणजे नुकताच आलेला, आताच, फार काळ न होता आलेला.

Mahante ṭhāne ṭhapetvāti mahesakkhatādassanatthaṃ attano parivārena mahantaṭṭhāne ṭhapitabhāvaṃ pavedetvā. Mahatiyāti upasaṅkamanavandanādivacanāpajjanavasena samāciṇṇāya. Sabbepi kira nisīdantā taṃ ṭhānaṃ ṭhapetvāva nisīdanti. Thirakaraṇavasenāti daḷhīkaraṇavasena. Ayaṃ kira devatā ñāṇasampannā mānajātikā, tasmā nāyaṃ mānaṃ appahāya [Pg.87] mama desanaṃ paṭivijjhituṃ sakkotīti mānaniggaṇhanatthaṃ ādito duviññeyyaṃ kathento bhagavā ‘‘akkheyyasaññino’’tiādinā tāya ñātumicchitakāmānaṃ kālikādibhāvaṃ, dhammassa ca sandiṭṭhikādibhāvaṃ vibhāvento dve gāthā abhāsi.

"मोठ्या स्थानावर ठेवून" (महंते ठाने ठपेत्वा) म्हणजे तिचे मोठेपण (महेशक्खता) दर्शवण्यासाठी, तिच्या परिवारासह तिला मोठ्या स्थानावर ठेवल्याची बाब जाहीर करून. "मोठ्या" (महंतिया) म्हणजे जवळ जाणे, वंदन करणे इत्यादी शब्दांच्या प्रयोगाद्वारे आचरलेल्या. असे ऐकिवात आहे की, सर्वजण बसताना ते स्थान सोडूनच बसतात. "स्थिर करण्याच्या हेतूने" (थिरकरणवसेन) म्हणजे दृढ करण्याच्या हेतूने. ही देवता ज्ञानसंपन्न परंतु अभिमानी स्वभावाची आहे, त्यामुळे हा अभिमान सोडल्याशिवाय ती माझ्या उपदेशाचे आकलन करू शकणार नाही, म्हणून तिचा अभिमान नष्ट करण्यासाठी सुरुवातीला समजण्यास कठीण असलेले सांगताना, भगवंतांनी "अक्खेय्यसञ्ञिनो" इत्यादींद्वारे तिला जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या कामांचा (वासनांचा) कालिकत्व (क्षणिकत्व) आणि धम्माचे सांदिट्ठिकत्व (प्रत्यक्ष फळ देणारे असणे) स्पष्ट करत दोन गाथा म्हटल्या.

Akkheyyatoti gihiliṅgapariyāyanāmavisesādivasena tathā tathā akkhātabbato. Tenāha ‘‘kathānaṃ vatthubhūtato’’ti. Etesanti sattānaṃ. Patiṭṭhitāti pavattitā āsattā. Pañcannaṃ kāmasaṅgādīnaṃ vasena āsattā hontu, itaresaṃ pana kathanti? Aniṭṭhaṅgatopi hi ‘‘idaṃ nu kho’’tiādinā kaṅkhato tattha āsatto eva nāma avijahanato, tathā vikkhepagato vikkhepavatthusmiṃ, anusayānaṃ pana āsattabhāve vattabbameva natthi. Maccuno yoganti, maccubandhanaṃ, maraṇadhammatanti attho. Yasmā apariññātavatthukā anatītamaraṇattā maccunā yathāruci payojetabbā, tattha tattha uparūpari ca khipitāya āṇāya abbhantare eva honti, tasmā vuttaṃ ‘‘payogaṃ…pe… āgacchantī’’ti. Yasmā tebhūmakā dhammā kamanīyaṭṭhena kāmā, nesampi kālassa laddhabbatāya kālikatā idha akkheyyavacanena paveditā. Tenāha – ‘‘evamimāya gāthāya kālikā kāmā kathitā’’ti. Sabbepi tebhūmakā dhammā kamanīyā, yasmā ca kālikānaṃ kāmānaṃ tathāsabhāvatā kathitā. Ayampi gāthā tadatthameva dīpetīti imāya te kathitā eva honti. Ye ca sattā pañcasu khandhesu diṭṭhitaṇhādivasena patiṭṭhitā ‘‘itthī, puriso, ahaṃ, mamā’’ti ca abhinivisiya kāme paribhuñjanti, te maraṇaṃ nātivattanti. Evampettha kāmānaṃ kālikattho kathitoti āha ‘‘kālikā kāmā kathitā’’ti.

"अक्खेय्यतो" म्हणजे गृहस्थ लिंग (वेष), पर्याय, विशेष नाम इत्यादींच्या आधारे त्या त्या प्रकारे सांगितले जाण्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - "कथांचे वस्तूभूत (विषय) असल्यामुळे." "यांच्या" (एतेसं) म्हणजे प्राण्यांच्या. "प्रतिष्ठित" (पतिट्ठिता) म्हणजे प्रवृत्त झालेले, आसक्त झालेले. पाच प्रकारच्या कामसंगादींच्या प्रभावाने ते आसक्त असोत, परंतु इतरांचे काय? कारण संशयात पडलेला मनुष्य देखील "हे काय बरे आहे?" इत्यादी प्रकारे शंका घेत असताना, त्या विषयाचा त्याग न केल्यामुळे तिथे आसक्तच असतो; तसेच विक्षेपाप्रत गेलेला मनुष्य विक्षेपाच्या वस्तूमध्ये आसक्त असतो, आणि अनुशायांच्या (सुप्त क्लेशांच्या) आसक्तीबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. "मृत्यूचा योग" (मच्चुनो योगं) म्हणजे मृत्यूचे बंधन, मरणधर्मता असा अर्थ आहे. ज्या अर्थी ज्यांना वस्तूंचे यथार्थ ज्ञान नाही आणि ज्यांनी मृत्यू पार केलेला नाही, अशांना मृत्यूने आपल्या इच्छेनुसार चालवावे लागते, आणि ते तिथे तिथे वारंवार टाकल्या गेलेल्या आज्ञेच्या आतच राहतात, म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रयोगाला... इत्यादी... प्राप्त होतात." ज्या अर्थी त्रिभूमिक धम्म हे कमनीय (इच्छिण्यायोग्य) असल्यामुळे 'काम' आहेत, आणि त्यांना प्राप्त करण्यासाठी काळाची आवश्यकता असल्यामुळे त्यांचे कालिकत्व (क्षणिकत्व) येथे 'अक्खेय्य' वचनाने प्रकट केले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "अशा प्रकारे या गाथेने कालिक काम सांगितले आहेत." सर्वच त्रिभूमिक धम्म कमनीय आहेत, आणि ज्या अर्थी कालिक कामांचा तसा स्वभाव सांगितला आहे. ही गाथा देखील त्याच अर्थाला प्रकाशित करते, म्हणून या गाथेने ते सांगितलेच गेले आहेत. आणि जे प्राणी पाच स्कंधांमध्ये दृष्टी, तृष्णा इत्यादींच्या प्रभावाने प्रतिष्ठित होऊन "स्त्री, पुरुष, मी, माझे" असा अभिनिवेश (आग्रह) धरून कामांचा उपभोग घेतात, ते मृत्यूला ओलांडू शकत नाहीत. अशा प्रकारे येथे कामांचा कालिक अर्थ सांगितला आहे, म्हणून म्हटले आहे - "कालिक काम सांगितले आहेत."

Ayaṃ ñātapariññāti rūpārūpadhamme lakkhaṇādito ñāte katvā paricchindanapaññā. Tenāha ‘‘evaṃ ñātaṃ katvā’’tiādi. Padaṭṭhānaggahaṇeneva cettha tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ paccayo gahitoti paccayapariggahassapi saṅgaho daṭṭhabbo. Tīreti tuleti vīmaṃsati. Dvācattālīsāya ākārehīti iminā matthakappattaṃ mahāvipassanaṃ dasseti. Te pana ākārā visuddhimaggasaṃvaṇṇanāya vuttanayena veditabbā. ‘‘Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī’’tiādinā vipassanākkhaṇepi ekadesena pahānaṃ labbhateva, anavasesato pana pahānavasena pahānapariññaṃ dassento āha ‘‘aggamaggena [Pg.88] …pe… ayaṃ pahānapariññā’’ti. Tathā ca āha ‘‘evaṃ tīhi pariññāhī’’tiādi.

ही ‘ज्ञातपरिज्ञा’ म्हणजे रूप आणि अरूप धर्मांना लक्षणांद्वारे जाणून घेऊन निश्चित करणारी प्रज्ञा होय. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अशा प्रकारे ज्ञात करून’ इत्यादी. येथे पदस्थानाच्या ग्रहणानेच त्या रूप-अरूप धर्मांचा प्रत्यय (कारण) ग्रहण केला गेला आहे, म्हणून प्रत्ययपरिग्रहाचाही संग्रह समजला पाहिजे. ‘तीरेति’ (पार पाडतो), ‘तुलेति’ (तुलना करतो), ‘वीमंसति’ (मीमांसा करतो). ‘बेचाळीस आकारांनी’ याद्वारे शिखरावर पोहोचलेली महाविपश्यना दर्शविली आहे. ते आकार विसुद्धिमग्ग-वर्णनेत (टीकेत) सांगितलेल्या पद्धतीने जाणून घ्यावेत. ‘अनित्यानुपश्यनेने नित्यसंज्ञेचा त्याग करतो’ इत्यादींद्वारे विपश्यनेच्या क्षणीही एका अंशाने त्याग (प्रहाण) प्राप्त होतोच, परंतु पूर्णपणे प्रहाण करण्याच्या दृष्टीने प्रहाणपरिज्ञा दर्शविताना म्हटले आहे - ‘अग्रमार्गाने... पे... ही प्रहाणपरिज्ञा होय.’ आणि तसेच म्हटले आहे - ‘अशा प्रकारे तीन परिज्ञांनी’ इत्यादी.

Akkhātāranti akkhātabbaṃ, na akkheyyakaṃ. Tenāha ‘‘kammavasena kāraka’’ntiādi. Kārakanti ca sādhanamāha. Na maññatīti vā maññanaṃ nappavatteti akkhātāranti khīṇāsavaṃ. Atha vā tañhi tassa na hotīti taṃ kāraṇaṃ tassa khīṇāsavassa na hoti na vijjati, yena diṭṭhitaṇhādikāraṇena akkheyyaṃ khandhapañcakaṃ ‘‘tisso’’ti vā ‘‘phusso’’ti vā ‘‘itthī’’ti vā ‘‘puriso’’ti vā abhinivissa vadeyyāti evamettha attho veditabbo. Manussanāgādīhi pūjanīyattā ‘‘yakkho’’ti sabbadevānaṃ sādhāraṇavacananti devadhītāpi ‘‘yakkhī’’ti vuttā. Akkheyyanti pahānapariññāya pahānamaggo, tassa ārammaṇabhūtaṃ nibbānampi gahitaṃ. Na maññatīti khīṇāsavassa assa phalappattīti āha ‘‘navavidho lokuttaradhammo kathito’’ti.

‘अक्खातारं’ (सांगणारा) म्हणजे जे सांगितले पाहिजे, जे सांगण्यायोग्य (अक्खेय्यक) नाही ते नव्हे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘कर्माच्या वशाने कारक’ इत्यादी. ‘कारक’ म्हणजे साधन म्हटले आहे. ‘न मञ्ञति’ (मानत नाही) किंवा मानण्याची प्रवृत्ती करत नाही, ‘अक्खातारं’ म्हणजे क्षीणासव (अर्हत). अथवा ‘तञ्हि तस्स न होति’ म्हणजे ते कारण त्या क्षीणासवासाठी नसते, अस्तित्वात नसते, ज्या दृष्टी, तृष्णा इत्यादी कारणांमुळे सांगण्यायोग्य अशा पंचस्कंधांना ‘तिस्स’ किंवा ‘फुस्स’ किंवा ‘स्त्री’ किंवा ‘पुरुष’ असे अभिनिवेशपूर्वक म्हणावे, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. मनुष्य, नाग इत्यादींद्वारे पूजनीय असल्यामुळे ‘यक्ख’ हा सर्व देवांचा साधारण शब्द आहे, म्हणून देवकन्येलाही ‘यक्खी’ म्हटले आहे. ‘अक्खेय्यं’ म्हणजे प्रहाणपरिज्ञेच्या प्रहाणमार्ग, त्याचे आलंबन असणारे निर्वाणही ग्रहण केले आहे. ‘न मञ्ञति’ म्हणजे या क्षीणासवाला फलप्राप्ती होते, म्हणून म्हटले आहे - ‘नऊ प्रकारचा लोकोत्तर धर्म सांगितला आहे’.

Visesīti visesajātiādivasena seyyoti attho. Tesu gahitesūti tesu seyyamānādīsu tīsu mānesu gahitesu. Tayo seyyamānā, tayo sadisamānā, tayo hīnamānā gahitāva honti. So puggaloti so appahīnamaññanapuggalo. Teneva mānena hetubhūtena. Upaḍḍhagāthāyāti purimaddhena pana vatthukāmā vuttāti āha ‘‘kālikā kāmā kathitā’’ti.

‘विसेसी’ म्हणजे विशेष जाती इत्यादींच्या दृष्टीने श्रेष्ठ (सेय्यो) असा अर्थ आहे. त्या श्रेष्ठमान इत्यादी तीन मानांचे ग्रहण केले असता, तीन श्रेष्ठमान, तीन सदृशमान आणि तीन हीनमान ग्रहण केले जातातच. ‘सो पुग्गलो’ म्हणजे तो प्रवृत्ती न सोडलेला (अप्पहीणमञ्ञन) पुद्गल. त्याच मानाच्या कारणाने. ‘उपड्ढगाथाय’ म्हणजे पूर्वार्धाने ‘वत्थुकाम’ सांगितले आहेत, म्हणून म्हटले आहे - ‘कालिक काम सांगितले आहेत’.

Vidhīyati visadisākārena ṭhapīyatīti vidhā, koṭṭhāso. Kathaṃvidhanti kathaṃ patiṭṭhitaṃ, kena pakārena pavattitanti attho. Vidahanato hīnādivasena vividhenākārena dahanato upadhāraṇato vidhā, māno. Mānesūti nimittatthe bhummaṃ, mānahetūti attho. Na calatīti na vedhati attano parisuddhapakatiṃ avijahanato.

‘विधीयति’ म्हणजे विसदृश आकाराने ठेवले जाते ती ‘विधा’ (विभाग/भाग). ‘कथंविधं’ म्हणजे कसे प्रतिष्ठित आहे, कोणत्या प्रकारे प्रवृत्त झाले आहे असा अर्थ आहे. विधानाचा (मांडणीचा) हीन इत्यादी विविध आकाराने धारण केल्यामुळे किंवा विचार केल्यामुळे ‘विधा’ म्हणजे मान (अहंकार). ‘मानेसु’ येथे निमित्त अर्थात सप्तमी विभक्ती आहे, म्हणजे ‘मानाच्या कारणाने’ असा अर्थ आहे. ‘न चलति’ म्हणजे तो आपल्या शुद्ध प्रकृतीचा त्याग न केल्यामुळे कंपित होत नाही.

Paññā ‘‘saṅkhā’’ti āgatā, paññāti yoniso paṭisaṅkhānaṃ. Saṅkhāyakoti saṅkalanapaduppādanādi-piṇḍagaṇanāvasena gaṇako papañcasaṅkhāti mānādipapañcabhāgā. Te te dhammā sammā yāthāvato saṅkhāyanti upatiṭṭhanti etāyāti saṅkhā, paññā. Ekaṃ dvetiādinā saṅkhānaṃ gaṇanaṃ paricchindananti saṅkhā, gaṇanā. Saṅkhāyati bhāgaso kathīyatīti saṅkhā[Pg.89], koṭṭhāso. Saṅkhānaṃ satto puggalotiādinā saññāpananti saṅkhā, rattotiādi paṇṇatti. Khīṇāsavo jahi pajahi rāgādīnaṃ suppahīnattā. Navabhedaṃ pabhedato, saṅkhepato tividhamānanti attho. Navavidhanti vā pāṭhe navabhedattā antarabhedavasena navavidhanti attho. Paccayavisesehi itthibhāvādivisesehi visesena mānīyati gabbho etthāti vimānaṃ, gabbhāsayo. Na upagacchīti na upagamissati. Tenāha ‘‘anāgatatthe atītavacana’’nti. ‘‘Nājjhagā’’ti hi atītaṃ ‘‘na gamissatī’’ti etasmiṃ atthe. Chindi ariyamaggasatthena. Olokayamānā upapattīsu. Sattanivesanesūti sattānaṃ upapajjaṭṭhānesu. Lokuttaradhammameva kathesi arahattassa paveditattā.

प्रज्ञा ‘संखा’ (संख्या/संज्ञा) म्हणून आली आहे, प्रज्ञा म्हणजे योनिशो प्रतिसंख्यान (योग्य विचार). ‘संखायको’ म्हणजे संकलन, पद-उत्पादन इत्यादी पिंड-गणनेच्या वशाने मोजणारा; ‘प्रपंचसंखा’ म्हणजे मान इत्यादी प्रपंचाचे भाग. ते ते धर्म सम्यक व यथार्थपणे मोजले जातात, याद्वारे उपस्थित होतात म्हणून ‘संखा’ म्हणजे प्रज्ञा. ‘एक, दोन’ इत्यादींद्वारे संख्यांची गणना निश्चित करणे म्हणजे ‘संखा’ म्हणजे गणना. ‘संखायति’ म्हणजे भागांच्या रूपाने सांगितले जाते म्हणून ‘संखा’ म्हणजे कोष्ठास (भाग). ‘संखा’ म्हणजे प्राणी, पुद्गल इत्यादींद्वारे समजवणे, जसे ‘रत्तो’ (रागी) इत्यादी प्रज्ञप्ती (संज्ञा). क्षीणासवांनी राग इत्यादींचा चांगल्या प्रकारे त्याग केल्यामुळे ‘जहि’ म्हणजे त्याग केला. ‘नवभेदं’ म्हणजे प्रभेदाने, संक्षेपाने तीन प्रकारचा मान असा अर्थ आहे. किंवा ‘नवविधं’ असा पाठ असल्यास नवभेद असल्यामुळे अंतर्गत भेदांच्या वशाने नऊ प्रकारचा असा अर्थ आहे. प्रत्ययविशेषांनी, स्त्रीभाव इत्यादी विशेषांनी विशेष रूपाने जेथे गर्भ मानला जातो (निर्माण होतो) ते ‘विमान’ म्हणजे गर्भाशय. ‘न उपगच्छि’ म्हणजे प्राप्त होणार नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘अनागत (भविष्य) अर्थात अतीत (भूतकाळ) वचन आहे.’ कारण ‘नाज्झगा’ हा भूतकाळ ‘जाणार नाही’ या अर्थात आहे. आर्यमार्ग रूपी शस्त्राने छेदले. उत्पत्तींमध्ये पाहत असताना. ‘सत्तनिवेसनेसु’ म्हणजे प्राण्यांच्या निवासस्थानांमध्ये. अर्हत्त्वाचे प्रतिपादन केल्यामुळे लोकोत्तर धर्मच सांगितला.

‘‘Gāthāya atthaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti attha-saddo āharitvā vattabbo. Aṭṭhaṅgikamaggavasenapīti etthāpi eseva nayo. Satisampajaññaṃ nāma kusaladhammānuyoge kāraṇanti āha ‘‘dasakusalakammapathakāraṇa’’nti.

‘गाथेचा अर्थ सांगणे योग्य आहे’ येथे ‘अर्थ’ हा शब्द आणून सांगावा. ‘अष्टांगिक मार्गाच्या वशानेही’ येथेही हाच नियम आहे. सति-संपजन्य हे कुशल धर्मांच्या अनुयोगाचे कारण आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘दशकुशलकर्मपथकारण’ (दहा कुशल कर्मपथांचे कारण).

Aṭṭhaṅgikamaggavasena ca gāthāatthavacane ayaṃ idāni vuccamāno vitthāra-nayo. Tasmiṃ kira ṭhāneti tasmiṃ kira devatāya pucchitaṃ pañhaṃ vissajjanaṭṭhāne. Devatāya ñāṇaparipākaṃ oloketvā anupubbiyā kathāya saddhiṃ sāmukkaṃsikadesanā mahatī dhammadesanā ahosi. Ñāṇaṃ pesetvāti satthudesanāya anussaraṇavasena pattavisuddhipaṭipāṭipavattaṃ bhāvanāñāṇaṃ bandhitvā. Sotāpattiphale patiṭṭhāyāti satthudesanāvilāsena attano ca paripakkañāṇattā paṭhamaṃ phalaṃ patvā. Evamāhāti evaṃ ‘‘pāpaṃ na kayirā’’tiādippakārena gāthamāha. Aṅgaṃ na hoti, ājīvo yathā kuppamāno vācākammantavasena kuppati, tathā sampajjamānopīti. So vācākammantapakkhiko, tasmā taggahaṇena gahitova hoti. Vāyāmasatisamādhayo gahitā samādhikkhandhasaṅgahato. Sammādiṭṭhisammāsaṅkappā gahitā paññākkhandhasaṅgahato. Antadvayavivajjanaṃ gahitaṃ sarūpenevāti adhippāyo. Itītiādi nigamanaṃ.

आणि अष्टांगिक मार्गाच्या वशाने गाथेचा अर्थ सांगताना हा आता सांगितला जाणारा विस्तार-नियम आहे. ‘तस्मिं किर ठाने’ म्हणजे त्या देवतेने विचारलेल्या प्रश्नाचे विसर्जन (उत्तर) देण्याच्या ठिकाणी. देवतेच्या ज्ञानाचा परिपाक पाहून आनुपूर्वी कथेसोबतच सामुक्कंसिक देशना (सर्वोत्कृष्ट देशना) ही मोठी धम्मदेशना झाली. ‘ञाणं पेसेत्वा’ म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) देशनेच्या अनुसरणाने प्राप्त झालेल्या विशुद्धीच्या क्रमाने प्रवृत्त झालेले भावनाज्ञान दृढ करून. ‘सोतापत्तिफले पतिट्ठाया’ म्हणजे शास्त्यांच्या देशनेच्या विलासाने आणि स्वतःच्या परिपक्व ज्ञानामुळे प्रथम फल प्राप्त करून. ‘एवमाहा’ म्हणजे अशा प्रकारे ‘पाप करू नये’ इत्यादी प्रकारे गाथा म्हटली. अंग होत नाही, आजीविका जशी कुपित (दूषित) होताना वाचा आणि कर्माच्या वशाने कुपित होते, तशीच ती संपन्न होतानाही. ती वाचा आणि कर्माच्या पक्षाची आहे, म्हणून तिच्या ग्रहणाने ती गृहीतच होते. समाधीस्कंधाच्या संग्रहातून व्यायाम (प्रयत्न), सति आणि समाधी ग्रहण केले आहेत. प्रज्ञास्कंधाच्या संग्रहातून सम्यक दृष्टी आणि सम्यक संकल्प ग्रहण केले आहेत. दोन्ही टोकांचे वर्जन (अंतद्वयविवर्जन) स्वतःच्या रूपानेच ग्रहण केले आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘इति’ इत्यादी निष्कर्ष आहे.

Samiddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समिद्धिसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Nandanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

नंदनवग्गवण्णना समाप्त झाली.

3. Sattivaggo

३. सत्तिवग्गो (सत्तिवर्ग)

1.Sattisuttavaṇṇanā

१. सत्तिसुत्तवण्णना

21. Desanāsīsanti [Pg.90] desanāpadesalakkhaṇavacananti adhippāyo. Omaṭṭhoti adhomukhaṃ katvā dinnappahāro. Iminā eva pasaṅgena pahāre vibhāgato dassetuṃ ‘‘cattāro hī’’tiādi vuttaṃ. Upari ṭhatvāti hatthiādīnaṃ upari ṭhatvā. Adhomukhaṃ dinnappahāroti khaggakaravālādīnaṃ adhomukhaṃ katvā pahatapahāro. Ummaṭṭho vuttavipariyāyena veditabbo. Vividhappahāro vimaṭṭho. ‘‘Omaṭṭho gahito’’ti vatvā tasseva gahaṇe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘so hī’’tiādi vuttaṃ. Duggandhakimiādīnaṃ vasena antodoso. Mañcena saddhiṃ bandhitvāti yasmiṃ mañce vaṇikapuggalo nipanno, tattha taṃ subandhaṃ katvā pādaṭṭhānaṃ uddhaṃ karontehi sīsaṭṭhānaṃ adho kātabbaṃ. Tenāha ‘‘adhosiro kātabbo’’ti. Paribbajeti pavatteyya. Sā pana pavatti bhāvanāvihārena yuttāti āha ‘‘vihareyyā’’ti.

२१. 'देसनासीसं' (देसनासीस) म्हणजे देशनेच्या प्रदेशाचे लक्षण सांगणारे वचन, असा अभिप्राय आहे. 'ओमट्ठ' म्हणजे खाली तोंड करून (अधोमुख करून) मारलेला प्रहार. याच प्रसंगाने प्रहारांचे वर्गीकरण दाखवण्यासाठी 'चत्तारो ही' (चार प्रकार) इत्यादी म्हटले आहे. 'उपरि ठत्वा' म्हणजे हत्ती इत्यादींच्या वर उभे राहून. 'अधोमुखं दिन्नप्पहारो' म्हणजे तलवार इत्यादी खाली करून केलेला प्रहार. 'उम्मट्ठ' हे वर सांगितलेल्याच्या उलट समजावे. विविध प्रकारचा प्रहार म्हणजे 'विमट्ठ'. 'ओमट्ठो गहितो' (ओमट्ठ ग्रहण केला आहे) असे सांगून, त्याचेच ग्रहण करण्याचे कारण दाखवण्यासाठी 'सो ही' इत्यादी म्हटले आहे. दुर्गंधी आणि किडे इत्यादींमुळे अंतर्गत दोष होतो. 'मंचेन सद्धिं बंधित्वा' (मंचासह बांधून) म्हणजे ज्या मंचावर (खाटेवर) जखमी व्यक्ती झोपली आहे, तिथे त्याला नीट बांधून, पायाची बाजू वर आणि डोक्याची बाजू खाली करावी. म्हणूनच म्हटले आहे - 'adhosiro kātabbo' (डोके खाली करावे). 'परिब्बजे' म्हणजे प्रवृत्त व्हावे. आणि ती प्रवृत्ती भावनाविहाराशी युक्त आहे, म्हणून 'विहरेय्य' (विहार करावा) असे म्हटले आहे.

Sallassa ubbahanaṃ sallubbahanaṃ. Atthaṃ parittakaṃ gahetvā ṭhitā upamākārassa vikkhambhanappahānassa adhippetattā. Tenāha ‘‘punappuna’’ntiādi. Anubandhova hoti sati paccaye uppajjanārahato devatāya kāmarāgappahānassa jotitattā. Nanu bhagavatā anāgāmimaggena desanā niṭṭhāpetabbāti? Na, itarissā ñāṇabalānurūpadesanāya pavattetabbato. Veneyyajjhāsayānukulañhi dhammaṃ dhammassāmī desetīti.

शल्याचे (बाणाचे) उपटून काढणे म्हणजे 'सल्लुब्बहनं' (शल्योद्धरण). थोडासाच अर्थ ग्रहण करून राहिलेली आहे, कारण उपमेच्या स्वरूपातील विक्खंभनप्पहाण (तात्पुरते दमन) अभिप्रेत आहे. म्हणूनच 'पुनप्पुनं' (पुन्हा पुन्हा) इत्यादी म्हटले आहे. प्रत्यय (कारण) असताना उत्पन्न होण्यास योग्य अशा देवतेच्या कामरागाच्या प्रहाणाला (नष्ट करण्याला) प्रकाशित केल्यामुळे तो अनुबंधच (पाठलाग करणाराच) होतो. काय भगवंतांनी अनागामी मार्गाने देशना समाप्त करायला हवी नव्हती का? नाही, कारण दुसऱ्याच्या (त्या देवतेच्या) ज्ञानबलाला अनुरूप अशी देशना प्रवृत्त करायची होती. कारण धम्मस्वामी (बुद्ध) विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयाला अनुकूल असाच धम्म उपदेशितात.

Sattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तिसुत्तवण्णना (सत्ति सुत्ताची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

2. Phusatisuttavaṇṇanā

२. फुसतिसुत्तवण्णना (फुसति सुत्ताची अट्ठकथा).

22. Kammaṃ aphusantanti kammaphassaṃ aphusantaṃ, kammaṃ akarontanti attho. Vipāko na phusatīti vipākaphasso na phusati, vipāko na uppajjateva kāraṇassa abhāvato. Evaṃ byatirekamukhena kammavaṭṭena vipākavaṭṭaṃ sambandhaṃ katvā atthaṃ vatvā idāni kevalaṃ kammavaṭṭavasena atthaṃ vadanto ‘‘kammamevā’’tiādimāha. Tattha nākaroto kariyatīti kammaṃ akubbato na kayirati, anabhisandhikatakammaṃ nāma natthīti attho. Idāni [Pg.91] tamevatthaṃ anvayato dassetuṃ ‘‘phusantañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tatoti phusanahetu. Sesaṃ vuttanayameva. Vuttamevatthaṃ sakāraṇaṃ katvā pariveṭhitavasena vibhūtaṃ katvā dassetuṃ ‘‘tasmā phusanta’’ntiādi vuttaṃ. Dhammatāti kārakasseva kammavipākānubandho, nākārakassāti ayaṃ kammavipākānaṃ sabhāvo.

२२. 'कम्मं अफुसन्तं' म्हणजे कर्मस्पर्शाला स्पर्श न करणे, म्हणजेच कर्म न करणे असा अर्थ आहे. 'विपाको न फुसति' म्हणजे विपाकस्पर्श स्पर्श करत नाही; कारणाच्या अभावामुळे विपाक उत्पन्नच होत नाही. अशा प्रकारे व्यतिरेक मुखाने (नकारात्मक पद्धतीने) कर्मवट्टाशी (कर्मचक्राशी) विपाकवट्टाचा (विपाकचक्राचा) संबंध जोडून अर्थ सांगितल्यानंतर, आता केवळ कर्मवट्टाच्या दृष्टीने अर्थ सांगताना 'कम्ममेव' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'नाकरोतो करियति' म्हणजे कर्म न करणाऱ्याकडून ते केले जात नाही; हेतूशिवाय (चेतनाशिवाय) केलेले कर्म नसते, असा अर्थ आहे. आता तोच अर्थ अन्वय रूपाने (सकारात्मक पद्धतीने) दाखवण्यासाठी 'फुसन्तञ्च' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'ततो' म्हणजे स्पर्शाचे कारण. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. सांगितलेलाच अर्थ सकारण करून आणि सर्व बाजूंनी स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी 'तस्मा फुसन्तं' इत्यादी म्हटले आहे. 'धम्मता' म्हणजे कर्म करणाऱ्यालाच कर्मविपाकाचा अनुबंध (परिणाम) होतो, न करणाऱ्याला नाही; हा कर्मविपाकाचा स्वभाव आहे.

Pacceti upagacchati anubandhati. Pāpanti pāpakaṃ kammaṃ phalañca. Ayañca attho araññe luddakassa uyyojanāya sunakhehi parivāriyamānassa bhikkhuno bhayena rukkhaṃ āruḷhassa cīvare luddassa upari patite tassa sunakhehi khāditvā māritavatthunā dīpetabboti.

'पच्चेति' म्हणजे जवळ येतो, पाठलाग करतो (अनुबंध करतो). 'पापं' म्हणजे पापकर्म आणि त्याचे फल. आणि हा अर्थ अरण्यात शिकाऱ्याच्या चिथावणीमुळे कुत्र्यांनी वेढलेल्या, भीतीने झाडावर चढलेल्या भिक्खूचे चीवर त्या शिकाऱ्यावर पडल्यामुळे, कुत्र्यांनी त्याला (शिकाऱ्याला) खाऊन मारल्याच्या कथेवरून स्पष्ट केला पाहिजे.

Phusatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

फुसतिसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Jaṭāsuttavaṇṇanā

३. जटासुत्तवण्णना (जटा सुत्ताची अट्ठकथा).

23. Yena atthena taṇhā ‘‘jaṭā’’ti vuttā, tamevatthaṃ dassetuṃ ‘‘jāliniyā’’ti vuttaṃ. Sā hi aṭṭhasatataṇhāvicaritapabhedā attano avayavabhūtā eva jālā etissā atthīti jālinīti vuccati. Idānissā jaṭākārena pavattiṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rūpādīsu ārammaṇesūti tassā pavattiṭṭhānamāha rūpādichaḷārammaṇavinimuttassa taṇhāvisayassa abhāvato. Heṭṭhupariyavasenāti kadāci rūpārammaṇe kadāci yāva dhammārammaṇā, kadāci dhammārammaṇe kadāci yāva rūpārammaṇāti evaṃ heṭṭhā ca upari ca pavattivasena. Desanākkamena cettha heṭṭhupariyatā veditabbā, kāmarāgādivasenapi ayamattho veditabbo. Saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvato aparāparuppatti ettha saṃsibbananti āha ‘‘punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhenā’’ti. Idaṃ yena sambandhena jaṭā viyāti jaṭāti jaṭātaṇhānaṃ upamūpameyyatā, taṃdassanaṃ. Ayañhettha attho – yathā jālinī veḷugumbassa sākhā, tāsaṃ sañcayādayo ca attano avayavehi saṃsibbitā vinaddhā ‘‘jaṭā’’ti vuccanti, evaṃ taṇhāpi saṃsibbanasabhāvenāti.

२३. ज्या अर्थाने तण्हा (तृष्णा) ला 'जटा' म्हटले आहे, तोच अर्थ दाखवण्यासाठी 'जालिनिया' (जाळीदार) म्हटले आहे. कारण ती (तण्हा) एकशे आठ प्रकारच्या तृष्णा-विचरितांच्या भेदांमुळे स्वतःचे अवयव असलेल्या जाळ्यांनी युक्त आहे, म्हणून तिला 'जालिनी' म्हटले जाते. आता तिची जटा रूपाने होणारी प्रवृत्ती दाखवण्यासाठी 'सा ही' इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'रूपादीसु आरम्मणेसु' (रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये) याद्वारे तिचे प्रवृत्तीचे स्थान सांगितले आहे; कारण रूप इत्यादी सहा आलंबनांशिवाय तृष्णेचा दुसरा कोणताही विषय नसतो. 'हेट्ठुपरियवसेन' (खाली आणि वरच्या क्रमाने) म्हणजे कधी रूप-आलंबनात तर कधी धम्म-आलंबनापर्यंत, कधी धम्म-आलंबनात तर कधी रूप-आलंबनापर्यंत, अशा प्रकारे खाली आणि वर प्रवृत्त होण्यामुळे. येथे देशनाक्रमाच्या दृष्टीने खाली आणि वर असणे समजावे; कामराग इत्यादींच्या दृष्टीनेही हा अर्थ समजावा. संस्कारांच्या क्षणिकत्वामुळे त्यांची वारंवार होणारी उत्पत्ती म्हणजेच येथे गुंफणे (शिवणे) आहे, म्हणून 'पुनप्पुनं उप्पज्जनतो संसिब्बनट्ठेन' (पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होऊन गुंफण्याच्या अर्थाने) असे म्हटले आहे. हे ज्या संबंधाने जटेप्रमाणे ती 'जटा' आहे, अशा जटा आणि तृष्णेमधील उपमा-उपमेय भाव दाखवणारे आहे. येथे हा अर्थ आहे - ज्याप्रमाणे बांबूच्या बेटाच्या फांद्यांचे जाळे आणि त्यांचा संचय इत्यादी स्वतःच्या अवयवांनी गुंफलेले व वेढलेले असल्याने त्यांना 'जटा' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे तृष्णा देखील गुंफण्याच्या स्वभावाची असल्याने तिला जटा म्हटले जाते.

Ime [Pg.92] sattā ‘‘mama ida’’nti pariggahitaṃ attanibbisesaṃ maññamānā abbhantarimaṃ karonti. Abbhantaraṭṭho ca anto-saddoti sakaparikkhāresu uppajjanamānāpi taṇhā ‘‘antojaṭā’’ti vuttā. Pabbajitassa pattādi, gahaṭṭhassa hatthiādi sakaparikkhāro. Attāti bhavati ettha abhimānoti attabhāvo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Sarīranti keci. ‘‘Mama attabhāvo sundaro, asukassa viya mama attabhāvo bhaveyyā’’tiādinā sakaattabhāvādīsu taṇhāya uppajjanākāro veditabbo. Attano cakkhādīni ajjhattikāyatanāni, attano ca paresañca rūpādīni bāhirāyatanāni, paresaṃ sabbāni vā. Saparasantatipariyāpannāni vā cakkhādīni ajjhattikāyatanāni, tathā rūpādīni bāhirāyatanāni. Parittamahaggatabhavesu pavattiyāpi taṇhāya antojaṭābahijaṭābhāvo veditabbo. Kāmabhavo hi kassacipi kilesassa avikkhambhitattā katthacipi avimutto ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ajjhattaṃ anto’’ti ca vuccati, tabbipariyāyato rūpārūpabhavo ‘‘bahiddhā bahī’’ti ca. Tenāha bhagavā – ‘‘ajjhattasaṃyojano puggalo, bahiddhāsaṃyojano puggalo’’ti (a. ni. 2.37).

हे प्राणी 'हे माझे आहे' असे मानून परिग्रहित वस्तूला स्वतःपेक्षा अभिन्न मानतात आणि तिला अंतर्गत (आपलीशी) करतात. आणि 'अन्तो' हा शब्द अभ्यंतर (अंतर्गत) या अर्थाचा असल्याने, स्वतःच्या परिष्कारांमध्ये (साहित्यामध्ये) उत्पन्न होणारी तृष्णा देखील 'अन्तोजटा' (अंतर्गत जटा) म्हटली गेली आहे. प्रव्रजिताचे (भिक्खूचे) पात्र इत्यादी आणि गृहस्थाचे हत्ती इत्यादी हे स्वतःचे परिष्कार (साहित्य) आहेत. 'अत्ता' म्हणजे ज्याच्याविषयी अभिमान उत्पन्न होतो तो 'अत्तभाव' (आत्मभाव) म्हणजेच पाच उपादानस्कंध होत. काही जण याला 'शरीर' म्हणतात. 'माझा आत्मभाव सुंदर आहे, अमुक व्यक्तीसारखा माझा आत्मभाव असावा' इत्यादी प्रकारे स्वतःच्या आत्मभावाविषयी तृष्णा उत्पन्न होण्याचा प्रकार समजावा. स्वतःचे चक्षु (डोळे) इत्यादी आध्यात्मिक आयतने (अज्झत्तिकायतने) आहेत; स्वतःची आणि इतरांची रूप इत्यादी बाह्य आयतने (बाहिरायतने) आहेत, किंवा इतरांची सर्व आयतने बाह्य आहेत. किंवा स्वतःच्या आणि इतरांच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेली चक्षु इत्यादी आध्यात्मिक आयतने आहेत, तसेच रूप इत्यादी बाह्य आयतने आहेत. परित्त (लहान/कामभव) आणि महग्गत (मोठ्या/रूप-अरूप भव) भवांमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या तृष्णेचा देखील अंतोजटा आणि बहिजटा भाव समजावा. कारण कामभवामध्ये कोणत्याही क्लेशाचा विष्कंभन (दमन) न झाल्यामुळे आणि तो कुठेही विमुक्त न झाल्यामुळे, तो आध्यात्मिक ग्रहणाचा (अध्यात्मग्रहणाचा) विशेष प्रत्यय (कारण) ठरतो, म्हणून त्याला 'अज्झत्तं अन्तो' (आध्यात्मिक अंतर्गत) असे म्हटले जाते; आणि त्याच्या उलट रूप व अरूप भवाला 'बहिद्धा बही' (बाह्य) असे म्हटले जाते. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'अज्झत्तसंयोजनो पुग्गलो, बहिद्धासंयोजनो पुग्गलो' (आध्यात्मिक संयोजनाने युक्त पुद्गल, बाह्य संयोजनाने युक्त पुद्गल).

Visayabhedena pavattiākārabhedena anekabhedabhinnampi taṇhaṃ jaṭābhāvasāmaññena ekanti gahetvā ‘‘tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāyā’’ti vuttaṃ. Sā pana pajāti vuttasattasantānapariyāpannā eva hutvā punappunaṃ taṃ jaṭentī vinandhantī pavattatīti āha ‘‘jaṭāya jaṭitā pajā’’ti. Tathā hi paramatthato yadipi avayavabyatirekena samudāyo natthi, ekadeso pana samudāyo nāma na hotīti avayavato samudāyaṃ bhinnaṃ katvā upamūpameyyaṃ dassento ‘‘yathā nāma veḷujaṭādīhi…pe… saṃsibbitā’’ti āha. Imaṃ jaṭanti sambandho. Tīsu dhātūsu ekampi asesetvā saṃsibbanena tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ. Tenassā mahāvisayataṃ vijaṭanassa ca sudukkarabhāvamāha. Vijaṭetuṃ ko samatthoti iminā ‘‘vijaṭaye’’ti padaṃ sattiatthaṃ, na vidhiatthanti dasseti.

विषयभेदाने आणि प्रवृत्तीच्या आकाराच्या भेदाने अनेक प्रकारांनी भिन्न असलेल्या सुद्धा तण्हा (तृष्णा) ला जटाभावाच्या (गुंतागुंतीच्या) समानतेमुळे एक मानून 'तशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या जटेने' असे म्हटले आहे. ती प्रजा (प्राणी) मात्र सांगितलेल्या सत्त्वसंतानामध्ये (प्राण्यांच्या संततीमध्ये) समाविष्ट होऊन वारंवार त्याला गुंफून टाकत, बांधून टाकत प्रवृत्त होते, म्हणून 'जटेने जटित (गुंफलेली) प्रजा' असे म्हटले आहे. कारण परमार्थतः जरी अवयवांशिवाय समुदाय नसतो, तरी एक भाग म्हणजे समुदाय होऊ शकत नाही, म्हणून अवयवापासून समुदायाला भिन्न करून उपमा आणि उपमेय दाखवताना 'जसे बांबूच्या जटेने...पे... गुंफलेले असते' असे म्हटले आहे. 'या जटेला' असा संबंध आहे. तीन धातूंमध्ये (कामधातू, रूपधातू, अरूपधातू) एकालाही शिल्लक न ठेवता गुंफल्यामुळे तिन्ही धातूंना जटित करून राहिली आहे. त्यामुळे तिचा महाविषयत्व (मोठा विस्तार) आणि ती सोडवण्याची अत्यंत कठीणता सांगितली आहे. 'कोण सोडवण्यास समर्थ आहे?' याने 'विजटये' (सोडवावे) हा शब्द सामर्थ्य अर्थ दाखवतो, विधी अर्थ नाही, हे दर्शविले आहे.

Evaṃ ‘‘antojaṭā’’tiādinā puṭṭho athassa bhagavā tamatthaṃ vissajjento ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādimāha. Ettha sīleti kusalasīle. Taṃ pana pātimokkhasaṃvarādibhedesu parisuddhameva icchitabbanti āha ‘‘catupārisuddhisīle’’ti.

अशा प्रकारे 'अंतर्जटा' इत्यादींद्वारे विचारले असता, भगवान त्या अर्थाचे विसर्जन (उत्तर) देताना 'शीलावर प्रतिष्ठित होऊन' इत्यादी म्हणाले. येथे 'शील' म्हणजे कुशल शील होय. ते पातिमोक्खसंवर (प्रातिमोक्षसंवर) इत्यादी भेदांमध्ये अत्यंत शुद्धच इच्छिले पाहिजे, म्हणून 'चतुपारिसुद्धिशील' (चार प्रकारची परिशुद्ध शीले) असे म्हटले आहे.

Narati [Pg.93] netīti naro, puriso. Kāmaṃ itthīpi taṇhājaṭāvijaṭane samatthā atthi, padhānameva pana sattaṃ dassento ‘‘naro’’ti āha yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti, aṭṭhakathāyaṃ pana avibhāgena puggalapariyāyo ayanti dassetuṃ ‘‘naroti satto’’ti vuttaṃ. Vipākabhūtāya saha paññāya bhavatīti sapañño. Tāya hi ādito paṭṭhāya santānavasena bahulaṃ pavattamānāya ayaṃ satto savisesaṃ sapaññoti vattabbataṃ arahati. Vipākapaññāpi hi santānavisesena bhāvanāpaññuppattiyā upanissayapaccayo hoti ahetukadvihetukānaṃ tadabhāvato. Kammajatihetukapaṭisandhipaññāyāti kammajāya tihetukapaṭisandhiyaṃ paññāyāti evaṃ tihetukasaddo paṭisandhisaddena sambandhitabbo, na paññāsaddena. Na hi paññā tihetukā atthi. Paṭisandhito pabhuti pavattamānā paññā ‘‘paṭisandhiyaṃ paññā’’ti vuttā taṃmūlakattā, na paṭisandhikkhaṇe pavattā eva.

जो नेतो (मार्गदर्शन करतो) तो 'नर' म्हणजे पुरुष होय. जरी स्त्री देखील तण्हा-जटा (तृष्णेची गुंतागुंत) सोडवण्यास समर्थ आहे, तरी प्रामुख्याने सत्त्वाला (प्राण्याला) दर्शवण्यासाठी 'नर' असे म्हटले आहे, जसे 'सत्था देवमनुस्सानं' (देव आणि मनुष्यांचा शास्ता). परंतु अट्ठकथेमध्ये भेद न करता हा पुद्गलपर्याय (व्यक्तीचा पर्याय) आहे हे दर्शवण्यासाठी 'नर म्हणजे सत्त्व (प्राणी)' असे म्हटले आहे. विपाकरूप प्रज्ञेसह जो असतो तो 'सपण्ञ' (प्रज्ञावान). कारण तिच्याद्वारे सुरुवातीपासून संतानाच्या (चित्तपरंपरेच्या) रूपाने प्रामुख्याने प्रवृत्त होणारा हा सत्त्व विशेष रूपाने 'सपण्ञ' (प्रज्ञावान) म्हणण्यास पात्र ठरतो. कारण विपाकप्रज्ञा देखील संतानाच्या विशेषत्वाने भावनाप्रज्ञेच्या उत्पत्तीसाठी उपनिस्सयप्रत्यय (उपनिश्रय प्रत्यय) होते, कारण अहेतुक आणि द्विहेतुक व्यक्तींमध्ये तिचा अभाव असतो. 'कर्मज तिहेतुक पटिसंधि प्रज्ञेने' म्हणजे कर्मज अशा तिहेतुक पटिसंधि (प्रतिसंधी) मधील प्रज्ञेने; अशा प्रकारे 'तिहेतुक' हा शब्द 'पटिसंधि' शब्दाशी जोडला पाहिजे, 'प्रज्ञा' शब्दाशी नाही. कारण प्रज्ञा तिहेतुक नसते. पटिसंधिपासून प्रवृत्त होणारी प्रज्ञा ही 'पटिसंधिमधील प्रज्ञा' अशी म्हटली जाते कारण ती तिच्यावर आधारित असते, केवळ पटिसंधिच्या क्षणीच प्रवृत्त होते असे नाही.

Cinteti ārammaṇaṃ upanijjhāyatīti cittaṃ, samādhi. So hi sātisayaṃ upanijjhānakicco. Na hi vitakkādayo vinā samādhinā tamatthaṃ sādhenti, samādhi pana tehi vināpi sādhetīti. Paguṇabalavabhāvāpādanena paccayehi cittaṃ, attasantānaṃ cinotītipi cittaṃ, samādhi. Paṭhamajjhānādivasena cittavicittatāya iddhividhādicittakaraṇena ca samādhi cittanti vināpi paropadesenassa cittapariyāyo labbhateva. Aṭṭhakathāyaṃ pana citta-saddo viññāṇe niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘cittasīsena hettha aṭṭha samāpattiyo kathitā’’ti. Yathāsabhāvaṃ pakārehi jānātīti paññā. Sā yadipi kusalādibhedato bahuvidhā, ‘‘bhāvaya’’nti pana vacanato bhāvetabbā idhādhippetāti taṃ dassento ‘‘paññānāmena vipassanā kathitā’’ti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpanaṃ, taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātappasaddo viya pana ātāpa-saddo vīriye eva niruḷhoti āha ‘‘ātāpīti vīriyavā’’ti. Yathā kammaṭṭhānaṃ tāya paññāya parito harīyati pavattīyati, evaṃ sāpi tadatthaṃ yogināti āha ‘‘pārihāriyapaññā’’ti. Abhikkamādīni sabbakiccāni sātthakasampajaññādivasena paricchijja netīti sabbakiccapariṇāyikā.

जे चिंतन करते, आलंबनाचे उपनिध्यान (एकाग्रतेने ध्यान) करते ते 'चित्त' म्हणजे समाधी होय. कारण तिचे कार्य अतिशय उपनिध्यान करण्याचे आहे. वितर्क इत्यादी समाधीशिवाय त्या अर्थाला साध्य करू शकत नाहीत, परंतु समाधी त्यांच्याशिवाय देखील साध्य करते. अभ्यासाने बलवान भाव प्राप्त करून देणाऱ्या प्रत्ययांद्वारे चित्ताला, स्वतःच्या संतानाला संचित करते म्हणून देखील 'चित्त' म्हणजे समाधी होय. प्रथमध्यान इत्यादींच्या द्वारे चित्ताच्या विविधतेमुळे आणि ऋद्धिविधी इत्यादी चित्तक्रियांच्या द्वारे समाधीला 'चित्त' हा पर्याय दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय देखील मिळतोच. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'चित्त' हा शब्द विञ्ञाण (विज्ञान) या अर्थी रूढ असल्यामुळे 'येथे चित्ताच्या मुख्यत्वाने आठ समापत्ती सांगितल्या आहेत' असे म्हटले आहे. यथास्वभाव प्रकारांनी जाणते ती 'पण्ञा' (प्रज्ञा). जरी ती कुशल इत्यादी भेदांमुळे अनेक प्रकारची असली, तरी 'भावना करावी' या वचनावरून येथे जिची भावना करायची आहे तीच अभिप्रेत आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'प्रज्ञा या नावाने विपस्सना (विपश्यना) सांगितली आहे' असे म्हटले आहे. जरी क्लेशांचे प्रहाण (नष्ट करणे) हे 'आतापन' (तपवणे) आहे, आणि ते सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) इत्यादींमध्ये देखील असतेच, तरी 'आतप्प' शब्दाप्रमाणे 'आताप' शब्द वीर्यामध्येच (उत्साहामध्येच) रूढ असल्यामुळे 'आतापी म्हणजे वीर्यवान (प्रयत्नशील)' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे कम्मट्ठान (कर्मस्थान) त्या प्रज्ञेद्वारे सर्व बाजूंनी नेले जाते किंवा प्रवृत्त केले जाते, त्याचप्रमाणे ती देखील योग्यासाठी त्या अर्थाची असते, म्हणून 'पारिहारियपण्ञा' (परिहार्य प्रज्ञा) असे म्हटले आहे. अभिक्रम (पुढे जाणे) इत्यादी सर्व कृत्ये सार्थकसंपजन्य इत्यादींच्या द्वारे निश्चित करून पुढे नेते म्हणून ती 'सर्वकृत्यपरिणायिका' (सर्व कृत्यांचे नेतृत्व करणारी) आहे.

Yasmā puggalādhiṭṭhānena gāthā bhāsitā, tasmā puggalādhiṭṭhānameva upamaṃ dassento ‘‘yathā nāma puriso’’tiādimāha. Tattha sunisitanti suṭṭhu [Pg.94] nisitaṃ, ativiya tikhiṇanti attho. Satthassa nisitatarabhāvakaraṇaṃ nisānasilāyaṃ, bāhubalena cassa ukkhipananti ubhayampetaṃ atthāpannaṃ katvā upamā vuttāti tadubhayaṃ upameyyaṃ dassento ‘‘samādhisilāyaṃ sunisitaṃ…pe… paññāhatthena ukkhipitvā’’ti āha. Samādhiguṇena hi paññāya tikkhabhāvo. Yathāha ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071). Vīriyañcassā upatthambhakaṃ paggaṇhanato. Vijaṭeyyāti vijaṭetuṃ sakkuṇeyya. Vuṭṭhānagāminivipassanāya hi vattamānāya yogāvacaro taṇhājaṭaṃ vijaṭetuṃ samattho nāma. Vijaṭanañcettha samucchedavasena pahānanti āha – ‘‘sañchindeyya sampadāleyyā’’ti.

ज्याअर्थी पुद्गलाधिष्ठानाने (व्यक्तीला उद्देशून) गाथा भाषिली आहे, त्याअर्थी पुद्गलाधिष्ठानाचीच उपमा दाखवताना 'जसे एखादा मनुष्य' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सुनिशित' म्हणजे चांगल्या प्रकारे धार लावलेले, अत्यंत तीक्ष्ण असा अर्थ आहे. शस्त्राला अधिक तीक्ष्ण करणे हे सणस दगडावर (शाणशिलेवर) होते, आणि बाहुबलाने ते उचलणे, या दोन्ही गोष्टींचा अर्थ घेऊन उपमा दिली आहे, म्हणून त्या दोन्ही उपमेयांना दाखवताना 'समाधिरूपी शिलेवर चांगल्या प्रकारे धार लावलेले...पे... प्रज्ञारूपी हाताने उचलून' असे म्हटले आहे. कारण समाधीच्या गुणानेच प्रज्ञेला तीक्ष्णता येते. जसे म्हटले आहे - 'समाहित (एकाग्रचित्त असलेला) यथाभूत (आहे तसे) जाणतो' (सं. नि. ३.५; ४.९९; ५.१०७१). आणि वीर्य (उत्साह) हे तिचे आधार देणारे आणि उचलून धरणारे आहे. 'विजटये' म्हणजे सोडवण्यास समर्थ व्हावे. कारण वुट्ठानगामिनी विपस्सना (व्युत्थानगामिनी विपश्यना) प्रवृत्त असताना योगावाचर तण्हा-जटा (तृष्णेची गुंतागुंत) सोडवण्यास समर्थ होतो. आणि येथे 'विजटन' (सोडवणे) म्हणजे समुच्छेद रूपाने प्रहाण (पूर्णपणे नष्ट करणे) होय, म्हणून 'कापून टाकावे, छिन्नविच्छिन्न करावे' असे म्हटले आहे.

Maggakkhaṇe panesa vijaṭeti nāma, aggaphalakkhaṇe sabbaso vijaṭitajaṭo nāma. Tenāha ‘‘idānī’’tiādi. Yasmā jaṭāya vijaṭanaṃ ariyamaggena, tañca kho nibbānaṃ āgamma, tasmā taṃ sandhāyāha ‘‘jaṭāya vijaṭanokāsa’’nti. Yattha pana sā vijaṭīyati, taṃ dassetuṃ ‘‘yattha nāmañcā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Paṭighaṃ rūpasaññā cā’’ti gāthāsukhatthaṃ sānunāsikaṃ katvā niddeso, ‘‘paṭigharūpasaññā’’ti vuttaṃ hoti. Paṭighasaññāvasena kāmabhavo gahito kāmabhavapariyāpannattā tāya. Pathavīkasiṇādirūpe saññā rūpasaññā. Ubhayatthāpi saññāsīsena cittuppādasseva gahaṇaṃ. Bhavasaṅkhepenāti bhavabhāvena saṅkhipitabbatāya, bhavalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti attho. Rūpe vā virajjanavasena ca vattuṃ sakkuṇeyyā idha rūpasaññāti vuttā, evampettha arūpabhavassa ca gahitatā veditabbā. ‘‘Nāmañca rūpañcā’’ti anavasesato nāmarūpaṃ gahitanti arūpabhava-asaññabhavānampettha gahaṇaṃ siddhanti apare. Pariyādiyanaṭṭhāneti pariyādiyanakāraṇe sabbaso khepananimitte nibbāne. Tenāha ‘‘nibbānaṃ…pe… dassito hotī’’ti.

परंतु मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) हा सोडवतो, आणि अग्रफलक्षणी (अर्हतफलाच्या क्षणी) पूर्णपणे जटा सोडवलेला होतो. म्हणूनच 'आता' इत्यादी म्हटले आहे. ज्याअर्थी जटेचे निवारण (सोडवणे) हे अरियमग्गाद्वारे (आर्यमार्गाद्वारे) होते, आणि ते देखील निब्बान (निर्वाण) ला अनुसरून होते, म्हणून त्याला उद्देशून 'जटा सोडवण्याचा वाव (अवकाश)' असे म्हटले आहे. परंतु जिथे ती सोडवली जाते, ते दाखवण्यासाठी 'जिथे नाम आणि...' इत्यादी म्हटले आहे. 'पटिघं रूपसञ्ञा च' ही गाथा सुलभ करण्यासाठी सानुनासिक करून निर्देश केला आहे, 'पटिघरूपसञ्ञा' असे म्हटले आहे. पटिघसञ्ञा (प्रतिघसंज्ञा) च्या द्वारे कामभव ग्रहण केला आहे, कारण ती कामभवामध्ये समाविष्ट आहे. पठवीकसिण (पृथ्वीकृत्स्न) इत्यादी रूपांमधील संज्ञा म्हणजे रूपसञ्ञा होय. दोन्ही ठिकाणी संज्ञेच्या मुख्यत्वाने चित्तोत्पादाचेच ग्रहण होते. 'भवसंक्षेपाने' म्हणजे भवभावाने संकुचित करण्यायोग्य असल्यामुळे, भवलक्षणाने एक लक्षण असल्यामुळे असा अर्थ आहे. किंवा रूपामध्ये विराग उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीने सांगता यावे म्हणून येथे 'रूपसञ्ञा' असे म्हटले आहे, अशा प्रकारे येथे अरूपभवाचे देखील ग्रहण झाले आहे असे समजावे. 'नाम आणि रूप' याद्वारे संपूर्णपणे नामरूपाचे ग्रहण केले आहे, म्हणून अरूपभव आणि असञ्ञभव (असंज्ञीभव) यांचे देखील ग्रहण येथे सिद्ध होते, असे इतर आचार्य म्हणतात. 'परियादियनट्ठाने' म्हणजे पूर्णपणे क्षय होण्याचे कारण असलेल्या, सर्व प्रकारे संपवण्याचे निमित्त असलेल्या निब्बानामध्ये (निर्वाणामध्ये). म्हणूनच 'निब्बान...पे... दर्शविले आहे' असे म्हटले आहे.

Jaṭāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

जटासुत्तवण्णना (जटासूत्रवर्णन) समाप्त झाली।

4. Manonivāraṇasuttavaṇṇanā

४. मनोनिवारणसुत्तवण्णना

24. Evaṃladdhikāti sabbathāpi cittuppatti sadukkhā, sabbathāpi acittakabhāvo seyyo, tasmā yato kutoci cittaṃ nivāretabbanti evaṃdiṭṭhikā[Pg.95]. Soti satto. Aniyyānikakathaṃ katheti ayoniso cittanivāraṇaṃ vadantī. Saṃyatabhāvaṃ āgatanti rāgavisevanādito sammadeva saṃyatabhāvaṃ otarabhāvaṃ. Dhammacariyāvasena hi pavattamāne citte natthi īsakampi rāgādivisevanaṃ, na tassa sampati āyatiñca koci anattho siyā, tasmā taṃ mano sabbato anavajjavuttito na nivāretabbaṃ. Tenāha ‘‘dānaṃ dassāmī’’tiādi. Yato yatoti yato yato sāvajjavuttito ayonisomanasikārato. Tanti mano nivāretabbaṃ anatthāvahattā.

२४. 'एवंलद्धिका' (अशी धारणा असलेले) म्हणजे सर्व प्रकारे चित्ताची उत्पत्ती ही दुःखकारकच आहे, सर्व प्रकारे अचित्तकभाव (चित्त नसलेली स्थिती) श्रेष्ठ आहे, म्हणून ज्या कुठल्याही गोष्टीपासून चित्ताला रोखले पाहिजे, अशी दृष्टी असणारे. 'सो' म्हणजे तो प्राणी. अयोनिसो (अयोग्य पद्धतीने) चित्त-निवारण सांगणारी ती (देवता) अनिर्याणिक (मुक्तीकडे न नेणारी) चर्चा करते. 'संयतभावं आगतं' (संयतभावाला प्राप्त झालेले) म्हणजे रागाच्या सेवनादींपासून चांगल्या प्रकारे संयतभावात उतरणे. धम्मचर्येच्या (धर्माचरणाच्या) प्रभावाने प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तामध्ये थोडासुद्धा रागादींचा उपभोग नसतो, आणि त्याचा सद्यकाळात किंवा भविष्यात कोणताही अनर्थ होत नाही, म्हणून त्या मनाला सर्व प्रकारच्या निर्दोष (अनवद्य) प्रवृत्तींपासून रोखले जाऊ नये. म्हणूनच 'मी दान देईन' इत्यादी म्हटले आहे. 'यतो यतो' (ज्या ज्या पासून) म्हणजे ज्या ज्या सदोष (सावद्य) प्रवृत्तीपासून आणि अयोनिसोमनसिकारापासून. 'तं' म्हणजे त्या मनाला अनर्थ घडवून आणणारे असल्यामुळे रोखले पाहिजे.

Manonivāraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मनोनिवारणसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Arahantasuttavaṇṇanā

५. अरहंतसुत्तवण्णना

25. Katāvīti katavā, pariññādikiccaṃ katvā niṭṭhapetvā ṭhitoti attho. Tenāha ‘‘catūhi maggehi katakicco’’ti. Svāyamattho arahantiādisaddasannidhānato viññāyati. Evaṃ ‘‘ahaṃ vadāmī’’tiādiākārena pucchati.

२५. 'कतावी' म्हणजे ज्याने केले आहे; परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी कर्तव्ये करून, ती पूर्ण करून जो स्थित आहे, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'चार मार्गांद्वारे ज्याने आपले कर्तव्य पूर्ण केले आहे'. हाच अर्थ 'अरहंत' इत्यादी शब्दांच्या सान्निध्यामुळे समजून येतो. अशा प्रकारे 'मी बोलतो' इत्यादी स्वरूपात विचारतात.

Khandhādīsu kusaloti khandhāyatanādīsu salakkhaṇādīsu ca samūhādivasena pavattiyañca cheko yathābhūtavedī. Upaladdhinissitakathanti attupaladdhinissitakathaṃ hitvā. Vohārabhedaṃ akarontoti ‘‘ahaṃ paramatthaṃ jānāmī’’ti lokavohāraṃ bhindanto avināsento loke lokasamaññameva nissāya ‘‘ahaṃ, mamā’’ti vadeyya. Khandhā bhuñjantītiādinā vohārabhedaṃ, tattha ca ādīnavaṃ dasseti.

'खंधादीसु कुसलो' (स्कंधादींमध्ये कुशल) म्हणजे स्कंध, आयतन इत्यादींमध्ये, त्यांच्या स्वलक्षणादींमध्ये आणि समूहादींच्या रूपाने होणाऱ्या प्रवृत्तीमध्ये चतुर असणारा, यथाभूत जाणणारा. 'उपलद्धिनिस्सितकथं' म्हणजे आत्म-उपलब्धीवर (आत्म्याच्या अस्तित्वाच्या कल्पनेवर) आधारित चर्चा सोडून. 'वोहारभेदं अकरंतो' (व्यवहारभेद न करता) म्हणजे 'मी परमार्थ जाणतो' असे म्हणून लोकव्यवहाराचा भेद न करता, त्याचा नाश न करता, जगामध्ये लोकसंज्ञेचाच (लोकव्यवहाराचाच) आश्रय घेऊन 'मी, माझे' असे बोलेल. 'स्कंध उपभोग घेतात' इत्यादींद्वारे व्यवहारभेद आणि त्यातील दोष (आदीनव) दाखवतात.

Māno nāma diṭṭhiyā samadhuro. Tathā hi dutiyamaggādīsu sammādiṭṭhiyā pahānābhisamayassa paṭivipaccanīke paṭipattisiddhi. Tenāha ‘‘yadi diṭṭhiyā vasena na vadati, mānavasena nu kho vadatīti cintetvā’’ti. Vidhūpitāti santāpitā ñāṇagginā daḍḍhā. Te pana viddhaṃsitā nāma hontīti āha ‘‘vidhamitā’’ti. Mamaṅkārādayo mayanti sattasantāne sati pavattanti etenāti mayo, maññanā. Mayo eva mayatāti āha ‘‘mayatanti maññana’’nti.

मान (अहंकार) हा दृष्टीच्या (चुकीच्या धारणेच्या) समान भार वाहणारा आहे. तसेच, दुसऱ्या मार्गादींमध्ये सम्यक दृष्टीच्या प्रहाण-अभिसमयाच्या (नष्ट करण्याच्या साक्षात्काराच्या) विरोधी असलेल्या प्रतिपत्तीची (साधनेची) सिद्धी होते. म्हणूनच म्हटले आहे— 'जर दृष्टीच्या वशाने बोलत नाही, तर मग मानाच्या (अहंकाराच्या) वशाने बोलतो काय, असा विचार करून'. 'विधूपिता' म्हणजे संतप्त केलेले, ज्ञानरूपी अग्नीने दग्ध केलेले. ते नष्ट झालेले असतात, म्हणून 'विधमिता' (नष्ट केलेले) असे म्हटले आहे. ममकार इत्यादी 'मयंती' म्हणजे प्राण्यांच्या संतानामध्ये (प्रवाहात) असतात, ज्याच्याद्वारे हे प्रवृत्त होते ते 'मयो' म्हणजे मन्यना (कल्पना/अहंकार). 'मयो' म्हणजेच 'मयता' आहे, म्हणून 'मयता म्हणजे मन्यना' असे म्हटले आहे.

Arahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरहंतसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Pajjotasuttavaṇṇanā

६. पज्जोतसुत्तवण्णना

26. Divārattinti [Pg.96] na ādicco viya divā eva, na candimā viya rattiṃ eva, atha kho divā ca rattiñca. Tattha tatthāti yattha yattha sampajjalito, tattha tattheva padese, na ādicco viya candimā viya sakalaṃ mahādisaṃ disantarāḷañca. Ñāṇānubhāvena uppannāloko ñāṇālokoti vadanti. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti pubbe me, bhikkhave, ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādi paññā udapādi vijjā udapādi āloko udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15; paṭi. ma. 2.30) pana vacanato maggo ñāṇāloko. ‘‘Tamo vihato, āloko uppanno’’ti (ma. ni. 1.386; pārā. 12) vā vacanato vijjattayāloko ñāṇāloko. Paṭhamābhisambodhiyaṃ viya sañjātapītivipphāro, visesato ratanaghare samantapaṭṭhānavicinane sañjātapītivasena uppannasarīrobhāso vā pītiāloko. Tattheva uppannapasādavasena sañjātaālokova pasādāloko. Dhammacakkapavattane ‘‘aññāsi vata, bho, koṇḍañño’’ti uppannapasādālokoti ca vadanti. Sabbattheva satthu dhammadesanā sattānaṃ hadayatamaṃ vidhamantī dhammakathāāloko. Sabbopi buddhānaṃ pātubhāvā uppanno ālokoti iminā sāvakānaṃ desanāya sañjātadhammālokopi buddhānubhāvoti dasseti.

२६. 'दिवारात्री' म्हणजे सूर्याप्रमाणे केवळ दिवसाच नाही, किंवा चंद्राप्रमाणे केवळ रात्रीच नाही, तर दिवस आणि रात्र दोन्ही. 'तिथे तिथे' म्हणजे जिथे जिथे तो प्रज्वलित होतो, त्याच त्याच प्रदेशात; सूर्याप्रमाणे किंवा चंद्राप्रमाणे संपूर्ण महादिशा आणि दिशांच्या अंतराळात नाही. ज्ञानाच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या प्रकाशाला 'ज्ञानालोक' म्हणतात. परंतु, 'हे दुःख आर्यसत्य आहे, असे पूर्वी न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये, हे भिक्खूहो, माझ्यामध्ये चक्षू उत्पन्न झाला, ज्ञान उत्पन्न झाले, प्रज्ञा उत्पन्न झाली, विद्या उत्पन्न झाली, प्रकाश उत्पन्न झाला' या वचनानुसार मार्ग हाच 'ज्ञानालोक' आहे. किंवा 'अंधकार नष्ट झाला, प्रकाश उत्पन्न झाला' या वचनानुसार त्रिविद्यांचा प्रकाश हा 'ज्ञानालोक' आहे. प्रथम संबोधीच्या वेळी झालेल्या प्रीतीच्या विस्ताराप्रमाणे, विशेषतः रतनघरामध्ये (रत्नगृहात) समंतपट्ठानाचे चिंतन करताना प्रीतीच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेली शरीराची प्रभा म्हणजे 'प्रीती-आलोक' होय. तिथेच उत्पन्न झालेल्या प्रसादाच्या (प्रसन्नतेच्या) प्रभावाने उत्पन्नलेला प्रकाश म्हणजे 'प्रसाद-आलोक' होय. धम्मचक्कपवत्तनाच्या वेळी 'खरोखर कोंडञ्ञने जाणले!' यावरून उत्पन्न झालेल्या प्रकाशालाही 'प्रसाद-आलोक' म्हणतात. सर्व ठिकाणी शास्त्यांची (बुद्धांची) धम्मदेशना प्राण्यांच्या हृदयातील अंधकार नष्ट करते, तो 'धम्मकथा-आलोक' होय. बुद्धांच्या प्रादुर्भावामुळे उत्पन्न झालेला सर्वच प्रकाश आहे, यावरून श्रावकांच्या देशनेमुळे उत्पन्न झालेला धम्म-आलोक देखील बुद्धांचाच प्रभाव आहे, हे दर्शवले जाते.

Pajjotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पज्जोतसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

7. Sarasuttavaṇṇanā

७. सरसुत्तवण्णना

27. Saraṇato avicchedavasena pavattanato khandhādīnaṃ paṭipāṭi sarā. Tenāha ‘‘ime saṃsārasarā’’ti. Kutoti kena kāraṇena, kimhi vā? Tenāha ‘‘kiṃ āgammā’’ti? Na patiṭṭhāti paccayābhāvato. Āpotiādinā pāḷiyaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ appatiṭṭhānāpadesena tattha kāmarūpabhavānaṃ abhāvo dassito. Tadubhayābhāvadassanena heṭṭhā vuttanayeneva arūpabhavassapi abhāvo dassitova hoti, yathārutavasena vā ettha attho veditabbo. Yasmā purimā dve gahitā, gahitañca atthaṃ pariggahetvāva pacchimattho pavattoti.

२७. सरकण्यामुळे (वहनामुळे) अखंडपणे प्रवृत्त होत असल्यामुळे स्कंधादींची मालिका म्हणजे 'सरा' (प्रवाह) होय. म्हणूनच म्हटले आहे— 'हे संसाराचे प्रवाह आहेत'. 'कुतो' म्हणजे कोणत्या कारणाने, किंवा कशामध्ये? म्हणूनच म्हटले आहे— 'कशाचा आश्रय घेऊन?'. प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) अभावामुळे प्रतिष्ठित होत नाही. पाळीमध्ये 'आपो' (जल) इत्यादींद्वारे चार महाभूतांच्या अप्रतिष्ठेचा उल्लेख करून तिथे कामभव आणि रूपभव यांचा अभाव दर्शवला आहे. त्या दोन्हीच्या अभावाच्या दर्शनाने, खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच अरूपभवाचा देखील अभाव दर्शवला गेलाच आहे, किंवा शब्दाच्या अर्थानुसार येथे अर्थ समजून घेतला पाहिजे. कारण पूर्वीचे दोन स्वीकारले गेले आहेत, आणि स्वीकारलेल्या अर्थाचे ग्रहण करूनच नंतरचा अर्थ प्रवृत्त होतो.

Sarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सरसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

8. Mahaddhanasuttavaṇṇanā

८. महद्धनसुत्तवण्णना

28. Nidhīyatīti [Pg.97] nidhānaṃ. Nidhātabbataṃ gataṃ nihitanti attho. Muttasārādīti muttāmaṇiveḷuriyapavāḷarajatajātarūpādi. Suvaṇṇarajatabhājanādīti ādi-saddena kahāpaṇa-dhaññakoṭṭhabhaṇḍādiṃ saṅgaṇhāti. Tampi hi niccaparibbayavasena bhuñjīyatīti ‘‘bhogo’’ti vuccati. Aññamaññaṃ abhigijjhantīti aññamaññassa santakaṃ abhigijjhanti. Tenāha ‘‘patthentī’’ti. Analaṅkatāti na alaṃ pariyattanti evaṃ katacittā, atricchatāmahicchatāhi abhibhūtā. Tenāha ‘‘atittā apariyattajātā’’ti. Ussukkajātesūti taṃtaṃkicce sañjātaussukkesu. Nānākiccajātesūti nānāvidhakiccesu, sañjātanānākiccesu vā. Vaṭṭagāmikapasutena vaṭṭasotaṃ anusarantesu. Taṇhānivāsatāya gehantipi agārantipi vuccatīti āha ‘‘mātugāmena saddhiṃ geha’’nti. Virājiyāti hetuatthadīpakaṃ padanti āha ‘‘virājetvā’’ti, tvā-saddopi cāyaṃ hetuatthoti.

२८. 'निधीयती' म्हणजे निधान (ठेव). ठेवण्याच्या स्थितीला प्राप्त झालेले, ठेवलेले असा अर्थ आहे. 'मुत्तासारादी' म्हणजे मोती, मणी, वैडूर्य, प्रवाळ, चांदी, सोने इत्यादी. 'सुवण्णरजतभाजनादी' मधील 'आदी' शब्दाने कहापण (नाणी), धान्य, कोठार, भांडी इत्यादींचा संग्रह होतो. कारण ते देखील नित्य उपभोगाच्या वशाने भोगले जाते, म्हणून त्याला 'भोग' म्हटले जाते. 'अञ्ञमञ्ञं अभिगिज्झंती' म्हणजे एकमेकांच्या संपत्तीची अभिलाषा धरतात. म्हणूनच म्हटले आहे— 'इच्छा करतात'. 'अनलं कता' म्हणजे 'पुरेसे नाही, पर्याप्त नाही' असे चित्त बनवलेले, अति-इच्छा and महा-इच्छेने ग्रस्त झालेले. म्हणूनच म्हटले आहे— 'अतृप्त, अपर्याप्त झालेले'. 'उस्सुक्कजातेसू' म्हणजे त्या त्या कार्यात उत्सुकता निर्माण झालेल्यांमध्ये. 'नानाकिच्चजातेसू' म्हणजे नानाविध कार्यांमध्ये, किंवा निर्माण झालेल्या विविध कार्यांमध्ये. संसारचक्राकडे नेणाऱ्या कर्मात मग्न राहून संसारप्रवाहाचे अनुसरण करणाऱ्यांमध्ये. तृष्णेचे निवासस्थान असल्यामुळे 'गेह' (घर) आणि 'अगार' असे म्हटले जाते, म्हणून म्हटले आहे— 'मातृग्रामासह (स्त्रीसह) घर'. 'विराजिया' हे हेतूचा अर्थ दर्शवणारे पद आहे, म्हणून 'विराजेत्वा' (विरक्त होऊन) असे म्हटले आहे, आणि हा 'त्वा' शब्द देखील येथे हेतूच्या अर्थात आहे.

Mahaddhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

महद्धनसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

9. Catucakkasuttavaṇṇanā

९. चतुचक्कसुत्तवण्णना

29. Iriyā vuccati kāyena kattabbakiriyā, tassā pavattiṭṭhānabhāvato iriyāpatho, gamanādi. Taṃ aparāparappavattiyā cakkaṃ. Tenāha ‘‘catucakkanti catuiriyāpatha’’nti. Navadvāranti karajakāyo adhippeto. So ca kesādiasuciparipūroti āha ‘‘puṇṇanti asucipūra’’nti. Taṇhāya saṃyuttanti taṇhāsahitaṃ. Tena na kevalaṃ sabhāvato eva, atha kho nissitadhammo ca asuciṃ dasseti. Mātukucchisaṅkhāte asucipaṅke jātattā paṅkajātaṃ, kesādiasucipaṅkajātattā ca paṅkajātaṃ. Yātrāti apagamo. Tena sabhāvato nissitadhammato ca asucisabhāvato kāyato kathaṃ apagamo siyāti pucchati. Tenāha ‘‘etassā’’tiādi.

२९. इरिया (इर्या) म्हणजे शरीराद्वारे करावयाची क्रिया; तिच्या प्रवृत्तीचे स्थान (अवलंबन) असल्यामुळे तिला 'इरियापथ' (चालणे इत्यादी) म्हटले जाते. ती वारंवार प्रवृत्त होत असल्यामुळे 'चक्र' आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चतुचक्कं म्हणजे चार इरियापथ'. 'नवाद्वारं' म्हणजे कर्मज शरीर अभिप्रेत आहे. आणि ते केसादी अशुचीने परिपूर्ण असल्यामुळे म्हटले आहे - 'पुण्णं म्हणजे अशुचीने पूर्ण'. 'तण्हा संयुत्तं' म्हणजे तृष्णेने युक्त. त्यामुळे केवळ स्वभावानेच नव्हे, तर आश्रित धर्मामुळेही ते अशुची दर्शवते. मातृकुक्षी नावाच्या अशुचीच्या चिखलात उत्पन्न झाल्यामुळे ते 'पंकजात' (चिखलात जन्मलेले) आहे, आणि केसादी अशुचीच्या चिखलात उत्पन्न झाल्यामुळेही ते 'पंकजात' आहे. 'यात्रा' म्हणजे अपगमन (दूर जाणे/सुटका). म्हणून, स्वभावाने आणि आश्रित धर्माने अशुची स्वभाव असलेल्या या शरीरापासून सुटका कशी होईल, असे विचारले आहे. म्हणूनच 'एतस्स' इत्यादी म्हटले आहे.

Nahanaṭṭhena bandhanaṭṭhena naddhīti upanāho idhādhippetoti āha ‘‘naddhinti upanāha’’nti. So pana ito pubbakāle kodhoti āha ‘‘pubbakāle’’tiādi[Pg.98]. Pāḷiniddiṭṭheti upanāhaiccādike idha pāḷiyaṃ niddiṭṭhe kilese ṭhapetvā avasesā diṭṭhivicikicchādayo satta kilesā dummocayatāya varattā viyāti varattāti veditabbā. Ārammaṇaggahaṇasabhāvato eko evesa dhammo, pavatti-ākārabhedena pana icchanaṭṭhena patthanaṭṭhena icchā, lubbhanaṭṭhena gijjhanaṭṭhena lobhoti vutto. Paṭhamuppattikāti ekasmiṃ ārammaṇe, vāre vā paṭhamaṃ uppannā. Aparāparuppattikoti punappunaṃ uppajjamānako. Aladdhapatthanā appaṭiladdhavatthumhi āsatti lobho. Uppāṭetvāti sasantānato uddharitvā.

बांधण्याच्या आणि जखडण्याच्या अर्थाने 'नद्धी' म्हणजे 'उपनाह' (वैरभाव) येथे अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'नद्धिं म्हणजे उपनाह'. परंतु तो यापूर्वीच्या काळात 'क्रोध' होता, म्हणून 'पुब्बकाले' इत्यादी म्हटले आहे. 'पाळिनिद्दिठ्ठे' म्हणजे उपनाह इत्यादी या पाळीमध्ये निर्दिष्ट केलेल्या क्लेशांना सोडून उर्वरित दृष्टी, विचिकित्सा इत्यादी सात क्लेश सोडवण्यास कठीण असल्यामुळे चामड्याच्या वादीप्रमाणे (वरत्ता) आहेत, म्हणून त्यांना 'वरत्ता' समजावे. आलंबन ग्रहण करण्याच्या स्वभावामुळे हा एकच धर्म आहे, परंतु प्रवृत्तीच्या आकाराच्या भेदाने इच्छिण्याच्या आणि प्रार्थना करण्याच्या अर्थाने 'इच्छा', आणि लोभ धरण्याच्या व आसक्त होण्याच्या अर्थाने 'लोभ' असे म्हटले आहे. 'पठमुप्पत्तिका' म्हणजे एका आलंबनात किंवा प्रसंगात प्रथम उत्पन्न झालेली. 'अपरापरुप्पत्तिको' म्हणजे वारंवार उत्पन्न होणारा. 'अलद्धपत्थना' म्हणजे न मिळालेल्या वस्तूविषयीची आसक्ती म्हणजेच लोभ होय. 'उप्पाटेत्वा' म्हणजे स्वतःच्या संतानामधून (चित्तसंततीमधून) उपटून टाकून (उन्मुलन करून).

Catucakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुचक्कसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

10. Eṇijaṅghasuttavaṇṇanā

१०. एणिजंघसुत्तवण्णना

30. Eṇimigassa viyāti eṇimigassa jaṅghā viya. Avayavīsambandhe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Piṇḍimaṃsassa parito samasaṇṭhitattā suvaṭṭītajaṅgho. Kisanti thūlabhāvapaṭikkhepaparājotanā, na suṭṭhu kisabhāvadīpanaparāti āha ‘‘athūlaṃ samasarīra’’nti. Ātapena milātanti tapasā milātakāyaṃ indriyasantāpanabhāvato. Tenevāha – ‘‘tapo milāta’’ntiādi, tathā cāha pāḷiyaṃ ‘‘appāhāraṃ alolupa’’nti. Yathā ‘‘vīrassa bhāvo vīriya’’nti vīrabhāvena vīriyaṃ lakkhīyati, evaṃ vīriyasambhavena vīrabhāvoti āha ‘‘vīranti vīriyavanta’’nti. ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive’’ti (theragā. 983; mi. pa. 6.5.10) dhammasenāpativuttaniyāmena parimitabhojitāya appāhāratā bhojane mattaññutā. ‘‘Mitāhāra’’nti vatvā puna paricchinnakālabhojitāyapi appāhārataṃ dassento ‘‘vikāla…pe… parittāhāra’’nti āha. Catūsu paccayesu loluppavirahitaṃ bodhimūle eva sabbaso loluppassa pahīnattā. ‘‘Catūsu paccayesū’’ti hi imināva sabbattha loluppavigamo dīpitovāti. Rasataṇhāpaṭikkhepo vā esa ‘‘appāhāra’’nti vatvā ‘‘alolupa’’nti vuttattā. ‘‘Sīhaṃ vā’’ti ettha ekacarasaddo viya iva-saddo atthato ‘‘nāga’’nti etthāpi ānetvā, sambandhitabboti [Pg.99] āha – ‘‘ekacaraṃ sīhaṃ viya, ekacaraṃ nāgaṃ viyā’’ti. Ekacarā appamattā ekīkatāya.

३०. एणिमिगस्स विया म्हणजे एणि नावाच्या हरणाच्या जंघेसारखी (पायरीसारखी). अवयव-अवयवी संबंधात हे षष्ठीचे रूप आहे. पोटरीचे मांस सभोवताली समप्रमाणात व्यवस्थित असल्यामुळे सुवृत्त (सुंदर गोल) जंघा असलेला. 'किसं' (कृश) म्हणजे स्थूलत्वाचा निषेध दर्शवणारे आहे, अत्यंत कृशता दर्शवणारे नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'अथूलं समसरीरं' (स्थूल नसलेले, समप्रमाण शरीर). 'आतपेन मिलातं' म्हणजे तपाने सुकलेले शरीर, कारण इंद्रियांना तापवण्याचा स्वभाव असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तपो मिलातं' इत्यादी, तसेच पाळीमध्ये म्हटले आहे - 'अप्पाहारं अलोलुपं' (अल्पाहारी, अलोलुप). ज्याप्रमाणे 'वीराचा भाव ते वीर्य' या वीरभावाने वीर्य लक्षित होते, त्याचप्रमाणे वीर्याच्या उत्पत्तीने वीरभाव होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'वीरं म्हणजे वीर्यवंत'. 'चार किंवा पाच घास कमी खाऊन पाणी प्यावे' (थेरगाथा ९८३) या धम्मसेनापतींच्या वचनानुसार मर्यादित भोजनामुळे 'अल्पाहारता' म्हणजे भोजनात मात्रा जाणणे होय. 'मिताहारं' असे म्हणून पुन्हा मर्यादित वेळेत भोजन करण्याच्या अर्थानेही अल्पाहारता दर्शवताना 'विकाल...पे... परित्ताहारं' (विकाल... अल्प आहार) असे म्हटले आहे. चार प्रत्ययांच्या बाबतीत लोलुपतेचा अभाव, कारण बोधीवृक्षाच्या मुळाशीच सर्व प्रकारच्या लोलुपतेचा पूर्णपणे प्रहाण झाला आहे. 'चतूसु पच्चयेसू' यानेच सर्व ठिकाणी लोलुपतेचा अभाव दर्शवला आहे. किंवा हा रस-तृष्णेचा निषेध आहे, कारण 'अप्पाहारं' असे म्हणून 'अलोलुपं' असे म्हटले आहे. 'सीहं वा' येथे 'एकचर' शब्दाप्रमाणे 'इव' (सारखा) हा शब्द अर्थाच्या दृष्टीने 'नागं' येथेही आणून जोडला पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे - 'एकट्या विहरणार्‍या सिंहाप्रमाणे, एकट्या विहरणार्‍या हत्तीप्रमाणे'. 'एकचरा' म्हणजे अप्रमत्त राहून एकाकी विहरणारे.

Pañcakāmaguṇavasena rūpaṃ gahitaṃ tesaṃ rūpasabhāvattā. Manena nāmaṃ gahitaṃ manassa nāmasabhāvattā. Avinibhuttadhammeti avinābhāvadhamme gahetvā. Ādi-saddena āyatanadhātuādayo gahitā. Kāmaguṇaggahaṇena hettha rūpabhāvasāmaññena pañca vatthūni gahitāneva honti, manogahaṇena dhammāyatanaṃ, evaṃ dvādasāyatanāni gahitāni honti. Iminā nayena dhātuādīnampi gahitatā yojetabbā. Tenāha ‘‘pañcakkhandhādivasenapettha bhummaṃ yojetabba’’nti. Etthāti pāḷiyaṃ. Kāmavatthu bhummaṃ.

पाच कामगुणांच्या द्वारे 'रूप' ग्रहण केले आहे, कारण त्यांचा स्वभाव रूपमय आहे. मनाद्वारे 'नाम' ग्रहण केले आहे, कारण मनाचा स्वभाव नाममय आहे. 'अविनिभुत्तधम्मे' म्हणजे अविनाभावी (एकमेकांपासून वेगळे न करता येणारे) धर्म ग्रहण करून. 'आदि' शब्दाने आयतन, धातू इत्यादी ग्रहण केले आहेत. कामगुणांच्या ग्रहणाने येथे रूपभावाच्या सामान्यतेमुळे पाच वस्तू ग्रहण केल्याच जातात, मनाच्या ग्रहणाने धम्मायतन ग्रहण केले जाते, अशा प्रकारे बारा आयतने ग्रहण केली जातात. याच पद्धतीने धातू इत्यादींचेही ग्रहण योजावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'येथे पंचस्कंध इत्यादींच्या द्वारे सप्तमी विभक्ती (भुम्मं) योजावी'. 'एत्थ' म्हणजे पाळीमध्ये. कामवस्तू हे सप्तमीचे स्थान (अधिकरण) आहे.

Eṇijaṅghasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

एणिजंघसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Sattivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तिvग्गवण्णना समाप्त झाली.

4. Satullapakāyikavaggo

४. सतुल्लपकायिकवग्गो

1. Sabbhisuttavaṇṇanā

१. सब्भिसुत्तवण्णना

31. Sataṃ sādhūnaṃ saraṇagamanasīlādibhedassa dhammassa ullapanato, attano vā pubbenivāsānussatiyā tassa dhammassa ullapanato kathanato satullapā, devatā, tāsaṃ kāyo samūho, tattha bhavāti satullapakāyikā. Tenāha ‘‘sataṃ dhamma’’ntiādi. Samādānavasena ullapetvā, na vaṇṇanākathanamattena tatrāti tasmiṃ tāsaṃ devatānaṃ satullapakāyikabhāve. Idaṃ vatthūti idaṃ kāraṇaṃ. Samuddavāṇijāti saṃyattikā. Khittasaravegenāti jiyāmuttasarasadisavegena, sīghaoghenāti attho. Uppatatīti uppāto. Uppāte bhavaṃ byasanaṃ uppātikaṃ. Patiṭṭhāti hitapatiṭṭhā. Paraloke hitasukhāvahaṃ abhayakāraṇaṃ. Jaṅghasatanti manussasataṃ. Jaṅghāsīsena hi manusse vadati sahacāribhāvato. Aggahesi pañcasīlāni. Āsannānāsannesu āsannasseva paṭhamaṃ vipaccanato ‘‘āsannakāle gahitasīlaṃ nissāyā’’ti vuttaṃ. Ghaṭāvasenāti samūhavasena.

३१. 'सता' म्हणजे सज्जनांच्या, शरणगमन, शील इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या धर्माचे उल्लापन (प्रशंसा/कथन) करत असल्यामुळे, किंवा स्वतःच्या पूर्वनिवासानुस्मृतीद्वारे (मागील जन्मांच्या स्मरणाने) त्या धर्माचे उल्लापन करत असल्यामुळे, म्हणजेच कथन करत असल्यामुळे त्यांना 'सतुल्लप' देव म्हणतात. त्यांचा समूह म्हणजे 'काय', आणि त्यात उत्पन्न झालेल्या म्हणून 'सतुल्लपकायिका'. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सतं धम्मं' इत्यादी. समादान (स्वीकार) करण्याच्या रूपाने उल्लापन करून, केवळ वर्णनात्मक कथनाने नव्हे. 'तत्र' म्हणजे त्या देवपुत्रांच्या सतुल्लपकायिकभावामध्ये. 'इदं वत्थु' म्हणजे हे कारण. 'समुद्दवाणिजा' म्हणजे समुद्री व्यापारी. 'खित्तसरवेगेन' म्हणजे धनुष्यातून सुटलेल्या बाणाच्या वेगासारख्या वेगाने, म्हणजेच जलद प्रवाहाने असा अर्थ आहे. 'उप्पतति' म्हणजे वर उडणे (उत्पात). उत्पातामध्ये होणारे संकट म्हणजे 'उप्पातिकं'. 'पतिट्ठा' म्हणजे हिताची प्रतिष्ठा (आश्रय). परलोकात हित आणि सुख देणारे अभयाचे कारण. 'जंघसतं' म्हणजे शंभर मनुष्ये. जंघेच्या (पायाच्या) मुख्यतेने सहचारी असल्यामुळे मनुष्यांना म्हटले आहे. त्यांनी पंचशील ग्रहण केले. जवळच्या आणि दूरच्या कर्मांमध्ये जवळच्या कर्माचेच आधी विपाक (फळ) मिळत असल्यामुळे 'मरणसमयी ग्रहण केलेल्या शीलाचा आश्रय घेऊन' असे म्हटले आहे. 'घटावसेन' म्हणजे समूहाच्या रूपाने.

Sabbhīti [Pg.100] sādhūhi. Te hi saparahitasādhanato pāsaṃsatāya santaguṇatāya ca santoti vuccati. Te pana yasmā paṇḍitalakkhaṇehi samannāgatā honti, tasmā ‘‘paṇḍitehī’’ti āha. Samāsethāti saṃvasethāti ayamettha adhippāyoti āha ‘‘sabbairiyāpathe’’tiādi. Mittasanthavanti mettisandhānaṃ. Sattānaṃ hitesitālakkhaṇā hi metti, sā ca ñāṇasahitā ñāṇapubbaṅgamāvāti mittasanthavo asaṃkiliṭṭho, itaro saṃkiliṭṭhoti āha ‘‘na kenaci saddhiṃ kātabbo’’ti. Saddhammanti diṭṭhadhammikādihitāvahaṃ sundaradhammaṃ. Seyyoti hitavaḍḍhanatādi vuttanti āha ‘‘vaḍḍhī’’ti.

'सब्भी' म्हणजे सज्जनांसोबत. कारण ते स्वतःचे आणि इतरांचे हित साधणारे असल्यामुळे, प्रशंसनीय असल्यामुळे आणि शांत गुणांनी युक्त असल्यामुळे त्यांना 'संत' (सज्जन) म्हटले जाते. ते ज्याअर्थी पंडितांच्या लक्षणांनी युक्त असतात, म्हणून 'पंडितेही' (पंडितांसोबत) असे म्हटले आहे. 'समासेथ' म्हणजे एकत्र राहावे, हा येथे अभिप्राय असल्यामुळे म्हटले आहे - 'सर्व इरियापथांमध्ये' इत्यादी. 'मित्तसंथवं' म्हणजे मैत्रीचे बंधन. प्राण्यांच्या हिताची इच्छा करणे हे मैत्रीचे लक्षण आहे, आणि ती ज्ञानाने युक्त व ज्ञानपूर्वकच असते, म्हणून मैत्रीचे बंधन हे अक्लिष्ट (असंक्लिष्ट) असते, तर इतर (रागयुक्त) बंधन क्लिष्ट असते, म्हणून म्हटले आहे - 'कोणाशीही (रागयुक्त) संबंध ठेवू नये'. 'सद्धम्मं' म्हणजे इहलोकातील इत्यादी हित घडवून आणणारा सुंदर धर्म. 'सेय्यो' म्हणजे हिताची वृद्धी इत्यादी म्हटले आहे, म्हणून 'वड्ढी' (वृद्धी) असे म्हटले आहे.

Sataṃ sādhūnaṃ, paṇḍitānanti ayamettha attho. Tappaṭiyogavisayattā añña-saddassa vuttaṃ ‘‘aññato andhabālato’’ti. Sokanimittaṃ sokakāraṇaṃ uttarapadalopena idha sokasaddena gahitanti āha ‘‘sokavatthūna’’ntiādi. Sokavatthūni nāma corādayo acchindanādivasena paresaṃ sokakaraṇato. Sokānugatā sokappattā.

"Sataṃ" म्हणजे सज्जनांचे, पंडितांचे - हा येथे अर्थ आहे. त्याच्या विरोधी विषयाचा संबंध असल्यामुळे "अञ्ञ" (इतर) या शब्दासाठी "अञ्ञतो अन्धबालतो" (इतर अंध-मूर्खांपेक्षा) असे म्हटले आहे. उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे येथे 'सोक' (शोक) या शब्दाने शोकाचे निमित्त किंवा शोकाचे कारण ग्रहण केले आहे, म्हणून "सोकवत्थूनं" (शोकाच्या वस्तूंचे/कारणांचे) इत्यादी म्हटले आहे. 'सोकवत्थु' (शोकाची वस्तू/कारण) म्हणजे चोर इत्यादी, जे (संपत्ती) हिरावून घेणे इत्यादींद्वारे इतरांना शोक निर्माण करतात. 'सोकानुगता' म्हणजे शोकाप्रत पोहोचलेले (शोकग्रस्त).

Therassāti saṃkiccattherassa. Attano bhaginiyā jeṭṭhattā ‘‘tumhe’’ti āha. Ayaṃ ‘‘idha corā paṭipajjiṃsū’’ti amhe tiṇāyapi na maññatīti cintetvā ekacce ‘‘mārema na’’nti āhaṃsu. Karuṇāya ekacce ‘‘vissajjemā’’ti āhaṃsu. Mantetvāti bhāsetvā.

"थेरस्स" (स्थविराचे) म्हणजे संकिच्च स्थविराचे (संकिच्च थेराचे). आपल्या बहिणीपेक्षा मोठे असल्यामुळे त्यांनी "तुम्ही" (तुम्हे) असे म्हटले. "येथे चोर आले आहेत" हे माहीत असूनही हा आपल्याला तृणासमानही लेखत नाही, असा विचार करून काही जण म्हणाले, "आम्ही याला मारून टाकू." करुणेमुळे काही जण म्हणाले, "आम्ही याला सोडून देऊ." "मन्तेत्वा" म्हणजे चर्चा करून (बोलून).

Ahu ahosi, bhūtapubbanti attho. Araññasmiṃ brahāvaneti tādise brahāvane, mahāraññe nivāsīti attho cetoti byādho. Kūṭānīti vākurādayo. Oḍḍetvāti sajjetvā. Sasakanti pelakaṃ ubbiggāti bhītatasitā. Ekarattinti ekaratteneva. Dhanajānīti paribbayavasena addhikehi laddhabbadhanato hāni, ‘‘samaṇampi nāma hanti, kiṃ amhesu lajjissatī’’ti addhikānaṃ anāgamanato ekadivasaṃ laddhabbaparibbayampi na labhissantīti adhippāyo.

"अहु" म्हणजे होते (भूतकाळात घडले), असा अर्थ आहे. "अरञ्ञस्मिं ब्रहावने" म्हणजे अशा मोठ्या अरण्यात, महाअरण्यात राहणारा, असा अर्थ आहे. "चेतो" म्हणजे पारधी (व्याध). "कूठानि" म्हणजे जाळे इत्यादी. "ओड्डेत्वा" म्हणजे लावून (सज्ज करून). "ससकं" म्हणजे ससा. "उब्बिग्गा" म्हणजे भीतीने घाबरलेले. "एकरत्तिं" म्हणजे एका रात्रीतच. "धनजानी" म्हणजे प्रवाशांकडून मिळणाऱ्या खर्चाच्या पैशांचे नुकसान; "हा तर श्रमणालाही मारतो, मग आमच्या बाबतीत याला काय लाज वाटणार?" असे समजून प्रवाशांनी येणे बंद केल्यामुळे एका दिवसात मिळणारा खर्चही मिळणार नाही, असा अभिप्राय आहे.

Ñātayopi mātāpitubhātubhaginiādike ñātake. Te kira adhimuttassa bhaginiyā santikaṃ upagacchantā antarāmagge tena samāgatā, adhimutto [Pg.101] saccavācaṃ anurakkhanto corabhayaṃ tesaṃ nārocesi. Tena vuttaṃ ‘‘tesampī’’tiādi. Taṃ nissāya pabbajitattā ‘‘adhimuttasāmaṇerassa santike’’ti vuttaṃ, na upasampadācariyo hutvā. Tenāha ‘‘attano antevāsike katvā’’ti. Saccānurakkhaṇena anuttaraguṇādhigamena ca ñātimajjhe virocati.

"ञातयोपि" म्हणजे माता, पिता, भाऊ, बहीण इत्यादी नातेवाईक. ते अधिमुत्ताच्या बहिणीकडे जात असताना वाटेत त्यांना तो भेटला. अधिमुत्ताने सत्यवचनाचे रक्षण करत त्यांना चोरांच्या भयाविषयी सांगितले नाही. म्हणूनच "तेसम्पि" (त्यांचेही) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा आश्रय घेऊन प्रव्रजित झाल्यामुळे "अधिमुत्त सामणेराच्या जवळ" असे म्हटले आहे, उपसंपदा देणारा आचार्य होऊन नव्हे. म्हणूनच म्हटले आहे - "आपले अंतेवासी (शिष्य) करून". सत्यवचनाचे रक्षण केल्यामुळे आणि अनुत्तर गुणांची प्राप्ती केल्यामुळे तो नातेवाईकांच्या मध्ये शोभून दिसतो.

Sātatanti satataṃ. Sa-saddassa hi idha sābhāvo yathā ‘‘sārāgo’’tiādīsu. Sātabhāvo vā sātatanti āha ‘‘sukhaṃ vā’’ti. Kāraṇenāti tena tena kāraṇena. Sabbāsaṃ tāsaṃ vacanaṃ subhāsitaṃ, bhagavato pana ukkaṃsagataṃ subhāsitameva. Svāyamattho taṃtaṃgāthāpadeneva viññāyatīti taṃ nīharitvā dassetuṃ ‘‘na kevala’’ntiādi vuttaṃ. Tena sappurisūpasaṃsevasaddhammābhiyogo yathā sattānaṃ vaḍḍhiyā paññāpaṭilābhassa ekantikaṃ kāraṇaṃ, evaṃ sokapaccaye sati visokabhāvassa, ñātimajjhe sobhāya, sugatigamanassa, ciraṃ sukhaṭṭhānassa, vaṭṭadukkhamocanassapi aññāsādhāraṇaṃ hotīti vuttamevāti daṭṭhabbaṃ.

"साततं" म्हणजे सतत. येथे 'स' शब्दाचा 'सा' भाव झाला आहे, जसे "सारागो" इत्यादींमध्ये. किंवा सातभाव (सुखकारक भाव) म्हणजे 'साततं', म्हणून "सुखं वा" (किंवा सुख) असे म्हटले आहे. "कारणेन" म्हणजे त्या त्या कारणाने. त्या सर्वांचेच वचन सुभाषित आहे, परंतु भगवंतांचे वचन तर उत्कृष्ट सुभाषितच आहे. हाच अर्थ त्या त्या गाथापदावरून समजतो, म्हणून तो स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी "न केवलं" इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे, सत्पुरुषांची सेवा आणि सद्धम्माचा अभ्यास जसा प्राण्यांच्या वृद्धीसाठी आणि प्रज्ञेच्या प्राप्तीसाठी एकमेव कारण आहे, तसेच शोकाचे कारण असतानाही शोकविरहित होण्यासाठी, नातेवाईकांच्या मध्ये शोभून दिसण्यासाठी, सुगतीला जाण्यासाठी, दीर्घकाळ सुखाच्या स्थितीत राहण्यासाठी आणि संसारदुःखातून मुक्त होण्यासाठीही ते असाधारण (एकमेव) कारण ठरते, असेच म्हटले आहे असे समजावे.

Sabbhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

"सब्भिसुत्तवण्णना (सब्भि सुत्ताची अट्ठकथा) समाप्त झाली."

2. Maccharisuttavaṇṇanā

२. "मच्छरिसुत्तवण्णना (मच्छरि सुत्ताची अट्ठकथा)"

32. Pamajjanākārena pavattā anupaladdhi pamādo. Tena ekantato satirahitā hontīti vuttaṃ ‘‘sativippavāsalakkhaṇenā’’ti. Diṭṭhivicikicchādayo cettha pamādeneva saṅgahitā. Idāni yathā macchariyanimittañca pamādanimittañca dānaṃ na dīyati, taṃ dassetuṃ ‘‘ekacco hī’’tiādi vuttaṃ. Parikkhayaṃ gamissatīti bhogaparihāniṃ gamissati. Khiḍḍādīti ādi-saddena maṇḍanavibhūsanachaṇanakkhattakiccabyasanādiṃ saṅgaṇhāti. Yasadāyakanti kittiyasassa parivārayasassa ca dāyakaṃ. Sirīdāyakanti sobhaggadāyakaṃ. Sampattidāyakanti kulabhogarūpabhogasampadāhi sampattidāyakaṃ. Puññanti vā idha puññaphalaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.80) viya. Atthi dānassa phalanti ettha deyyadhammassa anavaṭṭhitataṃ bahulasādhāraṇataṃ, taṃ pahāya gamanīyataṃ[Pg.102], tabbisayāya pītiyā sāvajjataṃ, dānadhammassa anaññasādhāraṇataṃ anugāmikataṃ, tabbisayāya pītiyā anavajjataṃ, lobhādipāpadhammānaṃ vinodanaṃ, sesapuññānaṃ upanissayañca jānantenāti vattabbaṃ.

३२. "प्रमादाच्या (आळसाच्या) स्वरूपात निर्माण होणारी अनुपलब्धी म्हणजे 'पमाद' (प्रमाद). त्यामुळे ते पूर्णपणे स्मृतिरहित (जागरूकतेशिवाय) असतात, म्हणून "सतिविप्पवासलक्खणेन" (स्मृतीच्या अभावाच्या लक्षणाने) असे म्हटले आहे. येथे दृष्टी (चुकीची धारणा) आणि विचिकित्सा (शंका) इत्यादींचा प्रमादामध्येच समावेश होतो. आता, मत्सरामुळे आणि प्रमादामुळे दान कसे दिले जात नाही, हे दाखवण्यासाठी "एकच्चो हि" (नक्कीच कोणीतरी) इत्यादी म्हटले आहे. "परिक्खयं गमिस्सति" म्हणजे भोगांचा नाश होईल (संपत्ती नष्ट होईल). "खिड्डादि" मधील 'आदि' शब्दाने खेळ, सजावट, विभूषण, उत्सव, नक्षत्र-कार्य आणि व्यसन इत्यादींचा संग्रह होतो. "यसदायकं" म्हणजे कीर्ती आणि परिवाराचे यश देणारे. "सिरीदायकं" म्हणजे सौभाग्य (शोभा) देणारे. "सम्पत्तिदायकं" म्हणजे कुळ, भोग आणि रूप यांच्या समृद्धीने युक्त संपत्ती देणारे. किंवा येथे "पुञ्ञं" (पुण्य) म्हणजे पुण्याचे फळ समजावे, जसे "एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढति" (अशा प्रकारे हे पुण्य वाढते - दी. नि. ३.८०) इत्यादींमध्ये आहे. "अत्थि दानस्स फलं" (दानाचे फळ आहे) यामध्ये - देय वस्तूची अस्थिरता आणि तिचे अनेकांशी सामायिक असणे, ती सोडून जावे लागणे, तिच्याविषयीच्या प्रीतीचे सदोषत्व, दानधर्माचे असाधारणत्व (स्वतःचेच असणे) आणि अनुगामित्व (सोबत येणे), तिच्याविषयीच्या प्रीतीचे निर्दोषत्व, लोभ इत्यादी पापधर्मांचे निवारण आणि उर्वरित पुण्याचा तो आधार आहे, हे जाणणाऱ्याने (दान दिले पाहिजे) असे म्हटले पाहिजे.

Taṃyeva bālanti yo maccharī, tameva. Adānasīlā bālā. Ekacco dhanassa paribhogaparikkhayabhayena attanāpi na paribhuñjati atilobhaseṭṭhi viyāti āha ‘‘idhalokaparalokesū’’ti.

"तंयेव बालं" म्हणजे जो मत्सरी (कंजूष) आहे, त्यालाच. दान न देणारे हे मूर्ख (बाल) असतात. अतिलोभी श्रेष्ठीप्रमाणे एखादा मनुष्य संपत्तीच्या उपभोगाने ती नष्ट होईल या भीतीने स्वतःही तिचा उपभोग घेत नाही, म्हणून "इधलोकपरलोकेसू" (या लोकात आणि परलोकात) असे म्हटले आहे.

Yasmā ekacco adānasīlo puriso addhike disvā passantopi na passati, tesaṃ kathaṃ suṇantopi na suṇoti, sayaṃ kiñci na katheti, adātukamyatāthambhe baddho hoti, tasmā tattha mataliṅgāni upalabbhantiyevāti āha ‘‘adānasīlatāya maraṇena matesū’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana dānamattameva gahetvā matenassa samataṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Dānasīlassa pana amataliṅgāni vuttavipariyāyato veditabbāni. Vajanti puthutte ekavacanaṃ, tasmā vacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘saha vajantā’’ti. Dānasīlādidhammo purātano, na ajjatanoti sanantano, so etesu atthīti sanantanā, paṇḍitā, tesaṃ dhammāti tesaṃ vasenapi dhammo sanantanoti āha ‘‘sanantanānaṃ vā paṇḍitānaṃ esa dhammo’’ti. Appasmimpi deyyadhamme sati eke dānaṃ dadanti, eke na dadanti maccharibhāvā. Sahassadānasadisāti ekāpi dakkhiṇā pariccāgacetanāya uḷārabhāvato sahassadānasadisā hoti.

"ज्याअर्थी एखादा दान न देणारा मनुष्य प्रवाशांना पाहूनही न पाहिल्यासारखे करतो, त्यांचे बोलणे ऐकूनही न ऐकल्यासारखे करतो, स्वतः काही बोलत नाही आणि न देण्याच्या इच्छेच्या जडतेने बांधलेला असतो, त्याअर्थी त्याच्यामध्ये मृताचीच लक्षणे आढळतात, म्हणूनच "अदानसीलताय मरणेन मतेसू" (दान न देण्याच्या वृत्तीमुळे मृत झालेल्यांमध्ये) असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये केवळ दानाचाच विचार करून मृताशी त्याचे साम्य दाखवण्यासाठी "यथा हि" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. दानशील व्यक्तीची अमृत्त्वाची (जिवंतपणाची) लक्षणे याच्या उलट समजावीत. "वजन्ति" हे बहुवचनाच्या ऐवजी एकवचन वापरले आहे, म्हणून वचन-विपर्यासाने (वचन बदलून) म्हटले आहे - "सह वजन्ता" (एकत्र जाणारे). दानशीलता इत्यादी धर्म हा पुरातन आहे, आजचा नाही, म्हणून तो 'सनंतन' (सनातन) आहे. तो ज्यांच्यामध्ये आहे ते 'सनंतना' म्हणजे पंडित होत. त्यांचा धर्म म्हणजेच त्यांच्या प्रभावाने असलेला धर्म हा सनातन आहे, म्हणून "सनन्तनानं वा पण्डितानं एस धम्मो" (सनातन पंडितांचा हा धर्म आहे) असे म्हटले आहे. देय वस्तू थोडी असतानाही काही जण दान देतात, तर काही जण मत्सरामुळे देत नाहीत. "सहस्सदानसदिस" म्हणजे त्याग करण्याच्या चेतनेच्या उदारतेमुळे एकही दक्षिणा (दान) हजार दानांच्या समान होते."

Duranugamanoti asamaṅginā anugantuṃ dukkaro. Ananugamanañcassa dhammassa apūraṇamevāti āha ‘‘duppūro’’ti. ‘‘Dhammaṃ care’’ti ayaṃ dhammacariyā gahaṭṭhassa vasena āraddhāti āha ‘‘dasakusalakammapathadhammaṃ caratī’’ti. Tenāha ‘‘dārañca posa’’nti. Samuñjakanti kassakehi attanā kātabbaṃ katvā visaṭṭhadhaññakaraṇato khale uñchācariyavasena samuñjaniādinā chaḍḍitadhaññasaṃharaṇaṃ. Tenāha ‘‘yo api…pe… samuñjakaṃ caratī’’ti. Etenāti satasahassasahassayāgiggahaṇena dasannampi bhikkhukoṭīnaṃ piṇḍapāto dassito hoti. ‘‘Dinno’’ti padaṃ ānetvā yojanā. Dasannaṃ vā kahāpaṇakoṭīnaṃ piṇḍapātoti dasannaṃ kahāpaṇakoṭīnaṃ viniyuñjanavasena sampāditapiṇḍapāto. Tayidaṃ satasahassaṃ [Pg.103] sahassayāgīnaṃ dānaṃ ettakaṃ hotīti katvā vuttaṃ. Samuñjakaṃ carantopīti samuñjakaṃ caritvāpi, samuñjakacaraṇahetūti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo. Dāraṃ posentopi dhammaṃ carati, appakasmiṃ dadantopi dhammaṃ caratīti yojanā. Tathāvidhassāti tādisassa tathādhammacārino yā dhammacariyā, tassā kalampi nagghanti ete sahassayāgino attano sahassayāgitāya. Yaṃ tena daliddenātiādi tassevatthassa vivaraṇaṃ. Sabbesampi tesanti ‘‘sataṃsahassānaṃ sahassayāgina’’nti vuttānaṃ tesaṃ sabbesampi. Itaresanti ‘‘tathāvidhassā’’ti vuttapurisato aññesaṃ. Dasakoṭisahassadānanti dasakoṭisaṅkhātaṃ tato anekasahassabhedatāya sahassadānaṃ.

'दुरनुगमनो' म्हणजे जो (गुणांनी) युक्त नाही, त्याला अनुकरण करणे कठीण आहे. आणि या धम्माचे अनुकरण न करणे म्हणजेच तो अपूर्ण ठेवणे होय, म्हणून 'दुप्पुरो' (पूर्ण करण्यास कठीण) असे म्हटले आहे. 'धम्मं चरे' (धम्माचे आचरण करावे) हे धम्माचरण गृहस्थाच्या संदर्भात सुरू केले आहे, म्हणून 'दसकुसलकम्मपथधम्मं चरति' (दशकुशलकर्मपथधम्माचे आचरण करतो) असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'दारञ्च पोसं' (पत्नीचे/कुटुंबाचे पालनपोषण करतो) असे म्हटले आहे. 'समुञ्जकं' म्हणजे शेतकऱ्यांनी स्वतःचे काम केल्यावर खळ्यातून टाकून दिलेल्या धान्यांपैकी उरलेले धान्य गोळा करण्याच्या (उञ्छचर्या) पद्धतीने झाडू इत्यादींनी गोळा करणे. म्हणूनच 'जो कोणी... पे... समुञ्जकं चरति' (उञ्छवृत्तीने धान्य गोळा करून जगतो) असे म्हटले आहे. 'याद्वारे' म्हणजे लाखो यज्ञ करणाऱ्यांच्या दानाच्या उल्लेखाने दहा कोटी भिक्खूंच्या पिण्डपाताचे दर्शन घडवले आहे. 'दिन्नो' (दिलेला) हा शब्द आणून संबंध जोडला पाहिजे. किंवा 'दहा कोटी कहापणांचा पिण्डपात' म्हणजे दहा कोटी कहापण खर्च करून मिळवलेला पिण्डपात होय. हे लाखो यज्ञ करणाऱ्यांचे दान एवढे मोठे असते, या अर्थाने म्हटले आहे. 'समुञ्जकं चरन्तोपि' म्हणजे उञ्छवृत्तीने धान्य गोळा करूनही, उञ्छवृत्तीच्या आचरणाने असा अर्थ आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. 'पत्नीचे पालनपोषण करणाराही धम्माचे आचरण करतो, थोड्या प्रमाणात दान देणाराही धम्माचे आचरण करतो' असा संबंध आहे. 'तथाविधस्स' म्हणजे तशा प्रकारच्या धम्माचा आचरण करणाऱ्याचे जे धम्माचरण आहे, त्याच्या सोळाव्या भागाच्या (कला) बरोबरही हे हजारो यज्ञ करणारे आपल्या हजारो यज्ञांच्या दानाने पोहोचू शकत नाहीत. 'जे त्या दरिद्र्याने...' इत्यादी वाक्य त्याच अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. 'त्या सर्वांचेही' म्हणजे 'लाखो यज्ञ करणाऱ्यांचे' असे जे म्हटले आहे, त्या सर्वांचे. 'इतरांचे' म्हणजे 'तथाविधस्स' असे म्हटलेल्या पुरुषाव्यतिरिक्त इतरांचे. 'दशकोटीसहस्सदान' म्हणजे दहा कोटी संख्येचे आणि त्यानंतर अनेक हजारांच्या भेदाने केलेले हजारो दान.

‘‘Kalaṃ nagghatī’’ti idaṃ tesaṃ dānato imassa dānassa uḷāratarabhāvena vipulatarabhāvena vipulataraphalatāya vuttanti āha ‘‘kathaṃ nu kho etaṃ mahapphalataranti jānanattha’’nti. Paccayavisesena mahattaṃ gatoti mahaggato, uḷāroti attho. Tenāha ‘‘vipulassetaṃ vevacana’’nti. Samenāti ñāyena, dhammenāti attho. Visameti na same macchariyalakkhaṇappatte. Chetvāti pīḷetvā. Taṃ pana pīḷanaṃ pothananti dassento ‘‘pothetvā’’ti āha. Assumukhāti tintaassumukhasammissā paraṃ rodāpetvā. Mahādānanti yathāvuttaṃ bahudeyyadhammassa pariccajanena mahantadānaṃ. Uppattiyā aparisuddhatāyāti ajjhāsayassa deyyadhammagavesanāya ca suddhatāya malīnattā. Itaraṃ dhammacariyāya nibbattitadānaṃ. Parittadānanti parittassa deyyadhammassa vasena parittadānaṃ. Attano uppattiyā parisuddhatāyāti ajjhāsayassa deyyadhammagavesanāya ca visuddhatāya. Evantiādimāhāti ‘‘evaṃ sahassānaṃ sahassayāgina’’nti avoca. Tattha sahassānanti sataṃsahassānaṃ. Gāthābandhasukhatthaṃ sataggahaṇaṃ na kataṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

'कलं नग्घति' (सोळाव्या भागाच्या बरोबरही नाही) हे त्यांच्या दानापेक्षा या दानाच्या अधिक उळार (उदार) भावामुळे, विपुल भावामुळे आणि अधिक फलदायीपणामुळे म्हटले आहे, म्हणून 'हे अधिक फलदायी कसे आहे, हे जाणून घेण्यासाठी' असे म्हटले आहे. विशिष्ट प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) मोठेपणाला प्राप्त झालेला तो 'महग्गतो' (महान), म्हणजेच उळार (उदार) असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'हे विपुलाचे (विशालचे) समानार्थी शब्द आहे' असे म्हटले आहे. 'समेन' म्हणजे न्यायाने, धम्माने असा अर्थ आहे. 'विसमे' म्हणजे जे समान नाही, जे मत्सराच्या (कंजूषपणाच्या) लक्षणांनी युक्त आहे. 'छेत्वा' म्हणजे पीडा देऊन (त्रास देऊन). ती पीडा देणे म्हणजेच मारणे (पोट्हेत्वा) हे दर्शवण्यासाठी 'पोट्हेत्वा' असे म्हटले आहे. 'अस्सुमुखा' म्हणजे अश्रूंनी ओले झालेले तोंड, दुसऱ्याला रडवून. 'महादान' म्हणजे सांगितल्याप्रमाणे अनेक देय वस्तूंचा त्याग करून दिलेले मोठे दान. 'उत्पत्तीच्या अपरिशुद्धतेमुळे' म्हणजे आशियाच्या (हेतूच्या) आणि देय वस्तूंच्या शोधाच्या शुद्धतेमध्ये मलीनता असल्यामुळे. दुसरे (दान) धम्माचरणाने उत्पन्न झालेले दान आहे. 'परित्तदान' म्हणजे थोड्या देय वस्तूंच्या स्वरूपात दिलेले लहान दान. 'स्वतःच्या उत्पत्तीच्या परिशुद्धतेमुळे' म्हणजे आशियाच्या आणि देय वस्तूंच्या शोधाच्या विशुद्धतेमुळे. 'एवम्' इत्यादींनी सुरुवात करून 'अशा प्रकारे हजारो यज्ञ करणाऱ्यांचे' असे म्हटले आहे. तेथे 'सहस्सानं' म्हणजे लाखो लोकांचे. गाथेच्या रचनेच्या सुलभतेसाठी 'सत' (शंभर/लाख) हा शब्द घेतला नाही. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Maccharisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मच्छरिसुत्तवण्णना (मच्छरि सुत्ताची टीका) समाप्त झाली.

3. Sādhusuttavaṇṇanā

३. साधुसुत्तवण्णना (साधु सुत्ताची टीका)

33. Udānaṃ udānesīti pītivegena uggiritabbatāya udānaṃ uggiri uccāresi. Tayidaṃ yasmā pītisamuṭṭhāpitaṃ vacanaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘udāhāraṃ udāharī’’ti[Pg.104]. Yathā pana taṃ vacanaṃ ‘‘udāna’’nti vuccati, taṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Saddhāyāti ettha ya-kāro hetuattho. Pariccāgacetanāya hi saddhā visesapaccayo assaddhassa tadabhāvato. Pi-saddo vuttatthasampiṇḍanattho. ‘‘Sāhū’’ti padaṃ sādhusaddena samānatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Kathanti dānayuddhānaṃ vipakkhasabhāvāti adhippāyo. Etaṃ ubhayanti dānaṃ yuddhanti idaṃ dvayaṃ. Jīvitabhīrukoti jīvitavināsabhīruko. Khayabhīrukoti bhogakkhayassa bhīruko. Vadantoti jīvite sālayataṃ, tato eva yujjhane asamatthataṃ pavedento. Chejjanti hatthapādādichedo. Ussahantoti vīriyaṃ karonto. Evaṃ bhoge rakkhissāmīti tathā bhoge aparikkhīṇe karissāmīti. Vadantoti idha bhogesu lobhaṃ, tato eva dātuṃ asamatthataṃ pavedento. Evanti evaṃ jīvitabhoganirapekkhatāya dānañca yuddhañca samaṃ hoti. Saddhādisampannoti saddhādhammajīvitāvīmaṃsāsīlādiguṇasamannāgato. So hi deyyavatthuno parittakattā appakampi dadanto attano pana cittasampattiyā khettasampattiyā ca bahuṃ uḷārapuññaṃ pavaḍḍhento bahuvidhaṃ lobha-dosa-issā-macchariya-diṭṭhivicikicchādibhedaṃ tappaṭipakkhaṃ abhibhavati, tato eva ca taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘maccheraṃ maddati’’cceva vuttaṃ, tassa pana ujuvipaccanīkabhāvato.

३३. 'उदानं उदानेसि' म्हणजे प्रीतीच्या वेगाने बाहेर पडणारे उदान (उद्गार) बाहेर काढले, उच्चारले. हे वचन प्रीतीतून निर्माण झालेले असल्यामुळे 'उदाहारं उदाहरि' (उद्गार काढले) असे म्हटले आहे. परंतु ते वचन 'उदान' कसे म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी 'यथा हि' इत्यादी म्हटले आहे. 'सद्धाय' (श्रद्धेने) यामध्ये 'य' हा कार प्रत्यय हेतूच्या अर्थाने आहे. कारण त्यागाच्या चेतनेसाठी श्रद्धा हा विशेष प्रत्यय (कारण) आहे, अश्रद्ध व्यक्तीमध्ये त्याचा अभाव असतो. 'पि' हा शब्द सांगितलेल्या अर्थाचा संग्रह करण्यासाठी आहे. 'साहू' हे पद 'साधु' या शब्दाशी समान अर्थाचे मानले पाहिजे. 'कथं' (कसे) म्हणजे दान आणि युद्ध यांचा स्वभाव परस्परांच्या विरुद्ध आहे, असा अभिप्राय आहे. 'एतं उभयं' म्हणजे दान आणि युद्ध हे दोन्ही. 'जीवितभीरुको' म्हणजे जीवनाच्या विनाशाला घाबरणारा. 'खयभीरुको' म्हणजे भोगांच्या (संपत्तीच्या) क्षयाला घाबरणारा. 'वदन्तो' म्हणजे जीवनावरील आसक्ती आणि त्यामुळेच युद्ध करण्यास असमर्थता प्रकट करणारा. 'छेज्जं' म्हणजे हात-पाय इत्यादी कापले जाणे. 'उस्सहन्तो' म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) करणारा. 'अशा प्रकारे भोगांचे रक्षण करीन' म्हणजे भोगांना नष्ट न होऊ देता तसेच ठेवीन. 'वदन्तो' म्हणजे येथे भोगांविषयीचा लोभ आणि त्यामुळेच दान देण्यास असमर्थता प्रकट करणारा. 'एवं' म्हणजे अशा प्रकारे जीवन आणि भोगांविषयी निरपेक्ष राहिल्याने दान आणि युद्ध समान होतात. 'सद्धादिसम्पन्नो' म्हणजे श्रद्धा, धम्म, जीवन-मीमांसा, शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेला. कारण तो देय वस्तूच्या अल्पतेमुळे थोडे जरी दान देत असला, तरी स्वतःच्या चित्तसंपत्तीमुळे आणि क्षेत्रसंपत्तीमुळे (पात्रतेमुळे) विपुल व उळार (उदार) पुण्य वाढवतो आणि लोभ, दोष, ईर्ष्या, मत्सर, दृष्टी (मिथ्यादृष्टी), विचिकित्सा (शंका) इत्यादी विविध प्रकारच्या विरोधी भावांवर विजय मिळवतो, आणि म्हणूनच ते दान महाफलदायी आणि महा-अनुशंस (मोठे कल्याण करणारे) ठरते. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'मत्सराचे दमन करतो' (मच्छेरं मद्दति) असेच म्हटले आहे, कारण ते त्याचे थेट विरोधी आहे.

Paratthāti paraloke. Ekasāṭakabrāhmaṇavatthu anvayavasena, aṅkuravatthu byatirekavasena vitthāretabbaṃ.

'परत्था' म्हणजे परलोकात. एकसाटक ब्राह्मणाची कथा अन्वय रूपाने (सकारात्मक अर्थाने) आणि अंकुरची कथा व्यतिरेक रूपाने (नकारात्मक अर्थाने) सविस्तर सांगितली पाहिजे.

Dhammo laddho etenāti dhammaladdho, puggalo. Aggiāhitapadassa viya saddasiddhi daṭṭhabbā. ‘‘Uṭṭhānanti kāyikaṃ vīriyaṃ, vīriyanti cetasika’’nti vadanti. Uṭṭhānanti bhoguppāde yuttapayuttatā. Vīriyanti tajjo ussāho. Yamassa āṇāpavattiṭṭhānaṃ. Vetaraṇimpi itare niraye ca atikkamma. Te pana abbudādīnaṃ vasena avīciṃ dasadhā katvā avasesamahāniraye sattapi āyuppamāṇabhedena tayo tayo katvā ekatiṃsāti vadanti. Sañjīvādinirayasaṃvattanassa kammassa tikkhamajjhamudubhāvena tassa āyuppamāṇassa tividhatā vibhāvetabbā. Apare pana ‘‘aṭṭha mahānirayā soḷasa ussadanirayā ādito cattāro sitaniraye ekaṃ katvā satta sitanirayāti evaṃ ekatiṃsa mahānirayā’’ti [Pg.105] vadanti. Mahānirayaggahaṇato ādito cattāro sitanirayā eko nirayo katoti.

'धम्मो लद्धो एतेनाति धम्मलद्धो' म्हणजे ज्याने धम्म प्राप्त केला आहे तो 'धम्मलद्ध' (धम्मलब्ध) पुद्गल (व्यक्ती) होय. 'अग्गिआहित' (अग्न्याहित) या पदाप्रमाणेच याची शब्दसिद्धी मानली पाहिजे. 'उत्थान म्हणजे कायिक (शारीरिक) वीर्य (प्रयत्न) आणि वीर्य म्हणजे चैतसिक (मानसिक) वीर्य' असे म्हणतात. 'उत्थान' म्हणजे भोगांच्या (संपत्तीच्या) उत्पत्तीसाठी उद्योगशील असणे. 'वीर्य' म्हणजे त्यातून निर्माण होणारा उत्साह. यमाच्या आज्ञेचे पालन करण्याचे स्थान (यमलोक). वैतरणी आणि इतर निरयांचे (नरकांचे) उल्लंघन करून. ते अब्बुद इत्यादींच्या आधारे अवीचीला दहा भागांत विभागून आणि उर्वरित सात महानिरयांनाही आयुष्याच्या प्रमाणाच्या भेदाने प्रत्येकी तीन-तीन करून एकूण एकतीस (निरय) असे म्हणतात. संजीवादि निरयांमध्ये नेणाऱ्या कर्माच्या तीव्र, मध्यम आणि सौम्य भावामुळे त्या आयुष्याच्या प्रमाणाची त्रिविधता समजून घेतली पाहिजे. इतर काही जण म्हणतात की, 'आठ महानिरय, सोळा उस्सदनिरय, सुरुवातीचे चार शीतनिरय एकत्र करून एक आणि इतर सात शीतनिरय, अशा प्रकारे एकूण एकतीस महानिरय आहेत'. महानिरयांच्या ग्रहणामुळे सुरुवातीचे चार शीतनिरय मिळून एक निरय केला गेला आहे.

Tesanti vicinitvā gahitapaccayānaṃ. Pañcanavutipāsaṇḍabhedā papañcasūdanisaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbā. Tatthāti tesu dvīsu vicinanesu. Dakkhiṇāvicinanaṃ āha, upamānāni hi nāma yāvadeva upameyyatthavibhāvanatthāni. Etena sukhettagahaṇatopi dakkhiṇeyyavicinanaṃ daṭṭhabbaṃ.

‘तेसं’ (त्यांचे) म्हणजे निवडून घेतलेल्या प्रत्ययांचे (साधनांचे). पंचनव्वद पाखंडी पंथांचे भेद ‘पपंचसूदनी’ (अट्ठकथा) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने जाणावेत. ‘तत्थ’ (तेथे) म्हणजे त्या दोन प्रकारच्या निवडींमध्ये. दक्षिणेची (दानाची) निवड सांगितली आहे, कारण उपमाने ही केवळ उपमेयाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठीच असतात. यावरून सुक्षेत्राच्या (चांगल्या शेताच्या) ग्रहणावरून दक्षिणेय्य (दान देण्यास योग्य व्यक्ती) निवडणे देखील समजले पाहिजे.

Pāṇesu saṃyamoti iminā dasavidhampi kusalakammapathadhammaṃ dasseti. Yathā hi ‘‘pāṇesu saṃyamo’’ti iminā sattānaṃ jīvitāvoropanato saṃyamo vutto, evaṃ tesaṃ sāpateyyāvahārato paradārāmasanato visaṃvādanato aññamaññabhedanato pharusavacanena saṅghaṭṭanato niratthakavippalapanato parasantakābhijjhānato ucchedacintanato micchābhinivesanato ca saṃyamo hotīti. Tenāha ‘‘sīlānisaṃsaṃ kathetumāraddhā’’ti. Pharusavacanasaṃyamo panettha sarūpeneva vutto.

‘पाणेसु संयमो’ (प्राण्यांविषयी संयम) याद्वारे दहा प्रकारच्या कुशल कर्मपथ धर्माचे दर्शन घडवले आहे. कारण ज्याप्रमाणे ‘प्राण्यांविषयी संयम’ याद्वारे प्राण्यांच्या जीवनाचा अंत करण्यापासून संयम सांगितला आहे, त्याचप्रमाणे त्यांच्या संपत्तीचे हरण करण्यापासून, परस्त्रीगमनापासून, असत्य बोलण्यापासून, परस्परांमध्ये भेद पाडण्यापासून, कठोर शब्दांनी आघात करण्यापासून, निरर्थक बडबड करण्यापासून, दुसऱ्याच्या संपत्तीची अभिलाषा धरण्यापासून, उच्छेद विचार करण्यापासून आणि मिथ्या दृष्टिकोनापासून संयम होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘शीलाचे फायदे सांगण्यास सुरुवात केली आहे.’ येथे कठोर शब्दांच्या संयमाचा उल्लेख त्याच्या मूळ स्वरूपातच केला आहे.

Parassa upavādabhayenāti pāpakiriyahetu parena attano vattabbaupavādabhayena. Upavādabhayāti upavādabhayanimittaṃ. ‘‘Kathaṃ nu kho amhe pare na upavadeyyu’’nti āsīsantā pāpaṃ na karonti. Dhammapadamevāti asaṅkhatadhammakoṭṭhāso eva seyyo seṭṭho. Yasmā sabbasaṅkhataṃ aniccaṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ, tasmā tadadhigamāya ussāho karaṇīyoti dasseti. Pubbasaddo kālavisesavisayoti āha ‘‘pubbe ca kassapabuddhādikālepī’’tiādi. Puna akālaviseso apāṭiyekko bhummatthavisayovāti āha ‘‘sabbepi vā’’tiādi. Tattha sabbepi vāti ete sabbepi kassapabuddhādayo lokanāthā santo nāma vūpasantasabbakilesasantāpā santasabbhūtaguṇattā.

‘परस्स उपवादभयेन’ (दुसऱ्याच्या निंदेच्या भयाने) म्हणजे पापकृत्यामुळे दुसऱ्याने स्वतःवर करावयाच्या निंदेच्या भयाने. ‘उपवादभया’ म्हणजे निंदेच्या भयाचे निमित्त. ‘इतर लोक आपली निंदा कशी करणार नाहीत?’ अशी आकांक्षा बाळगणारे पाप करत नाहीत. ‘धम्मपदमेव’ (धम्मपदच) म्हणजे असंस्कृत (असंखत) धर्माचा भागच श्रेष्ठ, उत्तम आहे. कारण सर्व संस्कृत (संखत) अनित्य, क्षयधर्मी, व्ययधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहे, म्हणून त्याच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न केला पाहिजे, हे दर्शवले आहे. ‘पुब्ब’ (पूर्वीचा) हा शब्द विशिष्ट काळाच्या संदर्भात आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘पूर्वी काश्यप बुद्ध इत्यादींच्या काळातही’ इत्यादी. पुन्हा, जो विशिष्ट काळाचा नसून सामान्य स्थानाच्या संदर्भात आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘किंवा सर्वच’ इत्यादी. तेथे ‘सर्वच’ म्हणजे हे सर्व काश्यप बुद्ध इत्यादी लोकनाथ ‘संत’ (शांत) आहेत, कारण त्यांचे सर्व क्लेश आणि संताप शांत झाले आहेत आणि ते शांत व सत्गुणांनी युक्त आहेत.

Sādhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

साधुसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

4. Nasantisuttavaṇṇanā

४. नसन्तिसुत्ताचे वर्णन

34. Kamanīyānīti [Pg.106] kantāni. Tato eva etāni iṭṭhārammaṇāni sukhārammaṇāni rūpādīni, te pana vatthukāmā, tadārammaṇakilesakāmā vā. ‘‘Na santi kāmā manujesū’’ti desanāsīsametaṃ, nicchayena kāmā aniccāyeva. Maccu dhīyati etthāti maccudheyyaṃ. Na puna āgacchati ettha taṃ apunāgamanaṃ. Apunāgamanasaṅkhātaṃ nibbānaṃ anupagacchanato. Nibbānaṃ hītiādi vuttassevatthassa vivaraṇaṃ. Baddhoti paṭibaddhacitto. Pamattoti vossaggapamādaṃ āpanno.

३४. ‘कमनीयानि’ म्हणजे प्रिय. म्हणूनच हे इष्ट आलंबन, सुखद आलंबन असणारे रूप इत्यादी आहेत; ते वस्तुकॉम किंवा त्या आलंबनाशी संबंधित क्लेशकाम आहेत. ‘मनुष्यांमध्ये काम शाश्वत नसतात’ हे देशनेचे मुख्य सूत्र आहे, कारण निश्चितपणे काम हे अनित्यच आहेत. जेथे मृत्यू स्थापित होतो, ते ‘मच्चुधेय्य’ (मृत्यूचे क्षेत्र). जेथे पुन्हा येत नाही, ते ‘अपुनागमन’ (पुन्हा न येणे). अपुनागमन नावाच्या निर्वाणाला प्राप्त न झाल्यामुळे. ‘निर्वाण ही’ इत्यादी हे सांगितलेल्या अर्थाचेच स्पष्टीकरण आहे. ‘बद्ध’ म्हणजे आसक्त चित्त असणारा. ‘प्रमत्त’ म्हणजे प्रमादाला प्राप्त झालेला.

Taṇhāchandato jātaṃ tassa visesapaccayattā. Icchitaṃ hanatīti aghaṃ, dukkhaṃ. Idha pana anavasesapariyādānavasena pañcupādānakkhandhā dukkhanti. Chandavinayā aghavinayoti hetunirodhena hi phalanirodho, evaṃ saupādisesanibbānaṃ vatvā aghavinayā dukkhavinayoti anupādisesanibbānaṃ vadati.

तृष्णा आणि छंदापासून उत्पन्न झालेले, कारण ते त्याचे विशेष कारण आहे. जे इच्छिलेल्याचा नाश करते ते ‘अघ’ म्हणजे दुःख. येथे मात्र संपूर्णपणे क्षय होण्याच्या अर्थाने पाच उपादानस्कंध हेच दुःख आहे. ‘छंदाच्या विनाशाने अघाचा (दुःखाचा) विनाश होतो’, कारण हेतूच्या निरोधानेच फळाचा निरोध होतो. अशा प्रकारे सउपादिशेष निर्वाण सांगून, ‘अघाच्या विनाशाने दुःखाचा विनाश होतो’ याद्वारे अनुपपादिशेष निर्वाण सांगितले आहे.

Citrānīti kilesakāmāpi vedanādiṭṭhisampayogabhedena honti, ākārabhedena ca atthi savighātāvighātāti tato visesetuṃ ‘‘ārammaṇacittānī’’ti vuttaṃ. Saṅkappitarāgoti subhādivasena saṅkappitavatthumhi rāgo. Kilesakāmo kāmoti vutto tassevidha visesato kāmabhāvasiddhito. Pasūrasuttena vibhāvetabbo ‘‘na te kāmā’’tiādinā tassa vatthumhi āgatattā. Idāni tamatthaṃ saṅkhepeneva vibhāvento ‘‘pasūraparibbājako hī’’tiādimāha. Na te kāmā yāni citrāni loketi te ce kāmā na honti, yāni loke citrāni rūpādiārammaṇāni. Vedesīti kevalaṃ saṅkapparāgañca kāmaṃ katvā vadesi ce. Hehintīti bhaveyyunti attho. Suṇanto saddāni manoramāni, satthāpi te hehiti kāmabhogīti paccekaṃ gāthā, idha pana saṃkhipitvā dassitā. Dhīrā nāma dhitisampannāti āha ‘‘paṇḍitā’’ti.

‘चित्राणि’ (विविध) म्हणजे क्लेशकाम देखील वेदना आणि दृष्टीच्या संप्रयोगाच्या भेदाने असतात, आणि आकाराच्या भेदाने सविघात व अविघात असतात, म्हणून त्याहून वेगळे दर्शवण्यासाठी ‘आलंबनचित्त’ असे म्हटले आहे. ‘संकल्पितराग’ म्हणजे शुभ इत्यादी भावनेने संकल्प केलेल्या वस्तूवरील राग (आसक्ती). क्लेशकामालाच ‘काम’ म्हटले आहे, कारण येथे विशेषतः कामभावाची सिद्धी होते. ‘पसूरसुत्त’ द्वारे हे स्पष्ट केले पाहिजे, कारण ‘ते तुझे काम नाहीत’ इत्यादी त्याच्या संदर्भात आले आहे. आता तोच अर्थ संक्षेपाने स्पष्ट करताना ‘पसूर परिव्राजक खरोखर’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘जगात जे विविध आहेत ते तुझे काम नाहीत’, जर ते काम नसतील, जे जगातील विविध रूप इत्यादी आलंबन आहेत. ‘वेदेसि’ म्हणजे जर तू केवळ संकल्पाच्या रागालाच काम मानून बोललास तर. ‘हेहिन्ति’ म्हणजे ‘असावेत’ असा अर्थ आहे. ‘मनोरम शब्द ऐकणारा, तुझा शास्ता देखील कामभोगी होईल’ ही प्रत्येक स्वतंत्र गाथा आहे, परंतु येथे संक्षेपाने दर्शवली आहे. ‘धीर’ म्हणजे धैर्याने संपन्न, म्हणून ‘पंडित’ असे म्हटले आहे.

Tassāti yo pahīnakodhamāno sabbaso saṃyojanātigo nāmarūpasmiṃ asajjanto rāgādikiñcanarahito, tassa. Mogharājā nāma thero bāvarībrāhmaṇassa paricārakānaṃ soḷasannaṃ aññataro. Yathānusandhiṃ appatto sāvasesa-attho, kiñci vattabbaṃ atthīti adhippāyo[Pg.107]. Sabbaso vimuttattāva devamanussā namassanti, ye taṃ paṭipajjanti. Tesaṃ kiṃ hoti? Kiñcipi na siyāti ayamettha atthaviseso? Dasabalaṃ sandhāyevamāha ukkaṭṭhaniddesena. Anupaṭipattiyāti paṭipattiṃ anugantvā paṭipajjanena. Namassanti taṃ pūjenti.

‘तस्स’ (त्याचा) म्हणजे ज्याचा क्रोध आणि मान नष्ट झाला आहे, जो सर्व प्रकारे संयोजनांच्या पलीकडे गेला आहे, जो नामरूपात आसक्त होत नाही आणि राग इत्यादी किंचनांपासून (मळापासून) रहित आहे, त्याचा. मोघराज नावाचे थेर हे बावरी ब्राह्मणाच्या सोळा शिष्यांपैकी एक होते. अनुसंधानी न पोहोचलेला, काही अर्थ शिल्लक असलेला, म्हणजे काहीतरी सांगण्यासारखे आहे असा अभिप्राय आहे. सर्व प्रकारे विमुक्त असल्यामुळेच देव आणि मनुष्य त्यांना नमस्कार करतात, जे त्याचे आचरण करतात. त्यांचे काय होते? काहीही वाईट होणार नाही, हा येथे विशेष अर्थ आहे का? दशबलांना (बुद्धांना) उद्देशून उत्कृष्ट निर्देशाने असे म्हटले आहे. ‘अनुपटिपत्तिया’ म्हणजे प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) अनुसरण करून आचरण करण्याने. नमस्कार करतात म्हणजे त्यांची पूजा करतात.

Catusaccadhammaṃ jānitvāti tena paṭividdhaṃ catusaccadhammaṃ paṭivijjhitvā. Tathā ca buddhasubuddhatāya nibbematikā hontīti āha ‘‘vicikicchaṃ pahāyā’’ti. Tato paraṃ pana anukkamena aggamaggādhigamena saṅgātigāpi honti. Asekkhadhammapāripūriyā pasaṃsiyā viññūnaṃ pasaṃsāpi hontīti.

‘चतुःसत्य धर्म जाणून’ म्हणजे त्यांनी साक्षात केलेल्या चतुःसत्य धर्माचा साक्षात करून. आणि अशा प्रकारे बुद्धांच्या सुबोधीविषयी शंकारहित होतात, म्हणून म्हटले आहे - ‘शंका (विचिकित्सा) सोडून.’ त्यानंतर मात्र अनुक्रमाने अग्र मार्गाच्या (अर्हत मार्गाच्या) प्राप्तीने ते संग-अतिग (आसक्तीच्या पलीकडे गेलेले) देखील होतात. अशैक्ष (असेक्ख) धर्माच्या परिपूर्णतेमुळे ते प्रशंसनीय होतात आणि विद्वानांकडून त्यांची प्रशंसा देखील होते.

Nasantisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नसन्तिसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

5. Ujjhānasaññisuttavaṇṇanā

५. उज्झानसञ्ञिसुत्ताचे वर्णन

35. Ujjhānavasena pavattā saññā etesaṃ atthi, ujjhānavasena vā sañjānantīti ujjhānasaññī. Kārayeti katānaṃ pariyantaṃ kārayeti attho. Pariyantakāritanti paricchinnakāritaṃ parimitavacananti attho. Paṃsukūlādipaṭipakkhanayena pattuṇṇadukulādi vuttaṃ. Nāmaṃ gahitanti etena ‘‘ujjhānasaññikā’’ti ettha ka-saddo saññāyanti dasseti.

३५. ज्यांच्यामध्ये दोषाविष्करणाच्या (निंदेच्या) भावनेने संज्ञा प्रवृत्त होते, किंवा जे दोषाविष्करणाच्या भावनेने ओळखतात, ते ‘उज्झानसञ्ञी’ (दोष शोधणारे). ‘कारयेति’ म्हणजे केलेल्या कामाची मर्यादा ठरवणे असा अर्थ आहे. ‘परियंतकारितं’ म्हणजे मर्यादित केलेले, परिमित बोलणे असा अर्थ आहे. पांसुकूल (चिंध्यांचे वस्त्र) इत्यादींच्या विरुद्ध पद्धतीने रेशमी वस्त्र, दुकूल इत्यादी सांगितले आहे. नाव घेतले आहे, यावरून ‘उज्झानसञ्ञिका’ यातील ‘क’ हा शब्द संज्ञेचा निदर्शक आहे हे दर्शवले आहे.

Aññenākārena bhūtanti attanā pavediyamānākārato aññena asuddhena ākārena vijjamānaṃ upalabbhamānaṃ attānaṃ. Vañcetvāti palambhetvā. Tassa kuhakassa. Taṃ catunnaṃ paccayānaṃ paribhuñjanaṃ. Parijānantīti tassa paṭipattiṃ paricchijja jānanti. Kārakoti sammāpaṭipattiyā kattā, sammāpaṭipajjitāti attho.

‘दुसऱ्या रूपाने असलेला’ म्हणजे स्वतः प्रकट केलेल्या रूपापेक्षा वेगळ्या, अशुद्ध रूपाने विद्यमान असणारा, स्वतःला तसे दाखवणारा. ‘वंचेत्वा’ म्हणजे फसवून. त्या कपटी (कुहक) व्यक्तीचे. त्या चार प्रत्ययांचा (साधनांचा) उपभोग घेणे. ‘परिजाणन्ति’ म्हणजे त्याच्या आचरणाचा निश्चय करून जाणतात. ‘कारको’ म्हणजे सम्यक् प्रतिपत्तीचा (योग्य आचरणाचा) कर्ता, सम्यक् आचरण करणारा असा अर्थ आहे.

Idanti liṅgavipallāsena vuttaṃ, ayanti attho. Dhammānudhammapaṭipadāti nibbānadhammassa anucchavikatāya anudhammabhūtā paṭipadā. Paṭipakkhavidhamane asithilatāya daḷhā. Bhāsitamattena ca savanamattena cāti ettha ca-saddo visesanivattiattho. Tena bhāsitassa sutassa ca sammāpaṭipattivisesaṃ nivatteti. Lokapariyāyanti lokassa parividhamanaṃ uppādanirodhavasena saṅkhārānaṃ parāvuttiṃ. Tenāha ‘‘saṅkhāralokassa udayabbaya’’nti. Svāyamattho saccapaṭivedheneva hotīti āha ‘‘catusaccadhammañca aññāyā’’ti[Pg.108]. Evaṃ na kubbantīti attani vijjamānampi guṇaṃ anāvīkaronto ‘‘yathā tumhe vadatha, evaṃ na kubbantī’’ti avijjamānataṃ byākarotīti attho.

‘इदं’ (हे) हे लिंगविपर्यासाने (लिंगबदलाने) म्हटले आहे, ‘अयं’ (हा) असा याचा अर्थ आहे. ‘धम्मानुधम्मपटिपदा’ (धम्मानुकूल आचरण) म्हणजे निर्वाणधम्माच्या योग्यतेनुसार धम्मानुकूल झालेली प्रतिपदा (आचरण). विरोधी पक्षाचा (किंवा क्लेशांचा) नाश करण्यात शिथिलता नसल्यामुळे ती दृढ आहे. ‘भासितमत्तेन च सवनमत्तेन च’ (केवळ बोलण्याने आणि केवळ ऐकण्याने) यामध्ये ‘च’ हा शब्द विशेषाचे निवारण करणारा आहे. त्याद्वारे बोललेल्या आणि ऐकलेल्या गोष्टीच्या सम्यक् प्रतिपत्तीच्या (योग्य आचरणाच्या) विशेषाचे निवारण होते. ‘लोकपरियायं’ म्हणजे लोकाचा विनाश, उत्पाद आणि निरोधाच्या द्वारे संस्कारांचे परिवर्तन. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘संस्कारलोकाचा उदय आणि व्यय (उत्पाद आणि विनाश)’. हाच अर्थ सत्यप्रतिवेधानेच (सत्याच्या साक्षात्कारानेच) होतो, म्हणून म्हटले आहे - ‘चार आर्यसत्यांचा धम्म जाणून’. ‘असे करत नाहीत’ म्हणजे स्वतःमध्ये असलेला गुणही प्रकट न करता, ‘जसे तुम्ही सांगता, तसे ते करत नाहीत’ अशा प्रकारे (गुणांच्या) अविद्यमानतेचे (नसल्याचे) प्रतिपादन करतात, असा अर्थ आहे.

Akārakamevāti dosaṃ akārakameva. Accayassa paṭiggaṇhanaṃ nāma adhivāsanaṃ, evaṃ so desakena desiyamāno tato vigato nāma hoti. Tenāha ‘‘paṭiggaṇhātūti khamatū’’ti.

‘अकारकमेव’ म्हणजे दोषाला न करणाराच. अपराधाचा (चुकीचा) स्वीकार करणे म्हणजे क्षमा करणे (सहन करणे), अशा प्रकारे तो उपदेश करणाऱ्याने उपदेशिला असता, त्या दोषापासून मुक्त होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘स्वीकार करावा म्हणजे क्षमा करावी’.

Sabhāvenāti sabhāvato. Ekasadisanti paresaṃ cittācāraṃ jānantampi ajānantehi saha ekasadisaṃ karontā. Paratoti pacchā. Kathāya uppannāyāti ‘‘kassaccayā na vijjantī’’tiādikathāya pavattamānāya ‘‘tathāgatassa buddhassā’’tiādinā buddhabalaṃ buddhānubhāvaṃ dīpetvā. Khamissāmīti accayadesanaṃ paṭiggaṇhissāmi. Tappaṭiggaho hi idha khamananti adhippetaṃ, satthā pana sabbakālaṃ khamo eva.

‘सभावेन’ म्हणजे स्वभावाने. ‘एकसदिसं’ (एकसारखे) म्हणजे इतरांच्या चित्ताचे आचरण जाणत असूनही, न जाणणाऱ्यांसोबत स्वतःला एकसारखे (समान) करणे. ‘परतो’ म्हणजे नंतर. ‘कथाय उप्पन्नाय’ म्हणजे ‘कोणाचे अपराध नसतात?’ इत्यादी चर्चा सुरू असताना, ‘तथागत बुद्धांचे...’ इत्यादींद्वारे बुद्धबल आणि बुद्धप्रभाव प्रकाशित करून. ‘क्षमा करीन’ म्हणजे अपराधाची कबुली स्वीकार करीन. कारण त्याचा स्वीकार करणे म्हणजेच येथे क्षमा करणे अभिप्रेत आहे, परंतु शास्ता (बुद्ध) तर सर्वकाळ क्षमाशीलच आहेत.

Kopo antare citte etassāti kopantaro. Doso garu garukātabbo assāti dosagaru. ‘‘Paṭimuccatī’’ti vā pāṭho, ayameva attho. Accāyikakammanti sahasā anupadhāretvā kiriyā. No cidhāti no ce idha. Idhāti nipātamattaṃ. Apagataṃ apanītaṃ. Doso no ce siyā, tena pariyāyena yadi aparādho nāma na bhaveyyāti. Na sammeyyuṃ na vūpasameyyuṃ. Kusaloti anavajjo.

ज्याच्या अंतःकरणात (चित्तात) क्रोध आहे तो ‘कोपनतरो’ (क्रोधाने युक्त). ज्याच्यासाठी दोष मोठा किंवा गंभीर मानण्याजोगा आहे तो ‘दोषगरू’. ‘पटिमुच्चति’ असाही पाठ आहे, त्याचाही हाच अर्थ आहे. ‘अच्चायिककम्मं’ (तातडीचे कार्य) म्हणजे विचार न करता अचानक केलेली क्रिया. ‘नो चिध’ म्हणजे जर येथे नाही. ‘इध’ हा केवळ निपात आहे. ‘अपगतं’ म्हणजे दूर केलेले. जर दोष नसेल, तर त्या पर्यायाने जर अपराधच नसेल तर. ‘न सम्मेय्युं’ म्हणजे शांत होणार नाहीत. ‘कुसलो’ म्हणजे निर्दोष (अनवद्य).

Dhīro satoti padadvayena vaṭṭachindaṃ āha. Ko niccameva paṇḍito nāmāti atthoti ‘‘kassaccayā’’tiādikāya pucchāgāthāya attho. Dīghamajjhimasaṃvaṇṇanāsu tathāgata-saddo vitthārato saṃvaṇṇitoti āha ‘‘evamādīhi kāraṇehi tathāgatassā’’ti. Buddhattādīhīti ādi-saddena ‘‘bodhetā pajāyā’’tiādinā (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97) niddese āgatakāraṇāni saṅgayhanti. Vimokkhaṃ vuccati ariyamaggo, tassa anto aggaphalaṃ, tattha bhavā paṇṇatti, tassā vasena. Evaṃ buddhabalaṃ dīpeti. Idāni khittaṃ saṅkhepena saṃharāpitaṃ hotīti dasseti.

‘धीरो सतो’ (धैर्यवान आणि स्मृतिमान) या दोन पदांद्वारे संसारचक्र तोडणाऱ्याला सांगितले आहे. ‘नेहमीच कोण पंडित असतो?’ हा अर्थ ‘कोणाचे अपराध...’ इत्यादी प्रश्नरूप गाथेचा अर्थ आहे. दीघनिकाय आणि मज्झिमनिकायाच्या अट्ठकथांमध्ये (संवण्णनांमध्ये) ‘तथागत’ शब्दाचे सविस्तर वर्णन केले आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘या इत्यादी कारणांमुळे तथागतांचे’. ‘बुद्धत्व’ इत्यादींमध्ये ‘आदि’ शब्दाने ‘प्रजेला बोध देणारे’ इत्यादी निर्देशात आलेल्या कारणांचा संग्रह होतो. ‘विमोक्ख’ (विमुक्ती) म्हणजे आर्यमार्ग, त्याचा imposition (अंत) म्हणजे अग्रफल (अर्हत्व), तेथे असणारी प्रज्ञप्ती (संज्ञा), तिच्याद्वारे. अशा प्रकारे बुद्धबल प्रकाशित होते. आता विखुरलेले संक्षेपाने एकत्र केले आहे, हे दर्शवितात.

Ujjhānasaññisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उज्झानसञ्ञीसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Saddhāsuttavaṇṇanā

६. सद्धासुत्तवण्णना

36. Tatvassāti [Pg.109] o-kārassa va-kārādesaṃ a-kārassa ca lopaṃ katvā niddesoti āha ‘‘tato assā’’ti. ‘‘Tatassā’’ti vā pāṭho, tatoti ca saddhāhetūti attho. Nānupatantīti na vattanti. Pamādaṃ karontīti pamajjanti, micchā paṭipajjantīti attho. Lakkhaṇānīti aniccādilakkhaṇāni. Upanijjhāyatīti upecca ñāṇacakkhunā pekkhati, anupassatīti attho. Āgatakiccanti āhatakiccaṃ, ayameva vā pāṭho. Sādhetīti asammohapaṭivedhavasena nipphādeti, tathalakkhaṇaṃ nirodhasaccaṃ upanijjhāyatīti ayamattho maggepi vattabbo tena vinā asammohapaṭivedhassa asambhavato. Kasiṇārammaṇassāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ. Akasiṇārammaṇasamāpattiyopi hi santīti. Yathā ca kasiṇārammaṇāni aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ avasesānañca tadārammaṇānaṃ paccavekkhaṇavasena cittānaṃ, evaṃ tena tāni ārammaṇāni gahitānīti ‘‘kasiṇārammaṇassa’’icceva vuttaṃ. Paramaṃ uttamaṃ sukhanti vattabbato paramasukhaṃ arahattaṃ.

३६. ‘तत्वस्स’ म्हणजे ‘ओ’ काराचा ‘व’ कार आदेश करून आणि ‘अ’ काराचा लोप करून केलेला निर्देश आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘ततो अस्स’ (त्याच्यापासून त्याचे). ‘ततस्स’ असाही पाठ आहे, ‘ततो’ म्हणजे श्रद्धेच्या हेतूने, असा अर्थ आहे. ‘नानुपतन्ति’ म्हणजे अनुकरण करत नाहीत (किंवा प्रवृत्त होत नाहीत). ‘प्रमाद करतात’ म्हणजे आळस करतात, मिथ्या आचरण करतात, असा अर्थ आहे. ‘लक्षणे’ म्हणजे अनित्यता इत्यादी लक्षणे. ‘उपनिज्झायति’ म्हणजे जवळ जाऊन ज्ञानचक्षूने पाहणे, अनुदर्शन करणे, असा अर्थ आहे. ‘आगतकिच्चं’ म्हणजे केलेले कार्य, हाच पाठ आहे. ‘साधतो’ म्हणजे असंमोह-प्रतिवेधाच्या (भ्रमरहित साक्षात्काराच्या) द्वारे निष्पन्न करतो. यथार्थ लक्षण असलेल्या निरोधसत्याचे ध्यान करतो, हा अर्थ मार्गाच्या बाबतीतही सांगावा, कारण त्याशिवाय असंमोह-प्रतिवेध असंभव आहे. ‘कसिणारम्मणस्स’ (कसिण आलंबनाचे) हे लक्षणाचे वचन आहे. कारण अकसिण-आलंबन समापत्ती देखील असतात. आणि ज्याप्रमाणे कसिण आलंबने ही आठ समापत्तींच्या आणि उर्वरित चित्तांच्या त्या आलंबनांच्या प्रत्यवेक्षणाच्या (पुनरावलोकनाच्या) वशने असतात, त्याचप्रमाणे त्याने ती आलंबने ग्रहण केली आहेत, म्हणूनच ‘कसिणारम्मणस्स’ असेच म्हटले आहे. ‘परमं’ म्हणजे उत्तम सुख असे म्हणायचे असल्यामुळे, परमसुख म्हणजे अर्हत्त्व होय.

Saddhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सद्धासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

7. Samayasuttavaṇṇanā

७. समयसुत्तवण्णना

37. Udānaṃ paṭiccāti ukkākaraññā jātisambhedaparihāranimittaṃ attano vaṃsaparisuddhaṃ nissāya vuttaṃ pītiudāhāraṃ paṭicca gottavasena ‘‘sakkā’’ti laddhanāmānaṃ. Yadi ekopi janapado, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ruḷhīsaddenā’’ti. Akkharacintikā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya saliṅgavacanāni icchanti, ayamettha ruḷhī yathā ‘‘avantī kurū’’ti, tabbisesane pana janapadasadde jātisaddatāya ekavacanameva. Aropimeti kenaci na ropime.

३७. ‘उदानं पटिच्च’ (उदानाला अनुसरून) म्हणजे उल्कामुख राजाने कुळसंकर टाळण्यासाठी स्वतःच्या वंशाच्या शुद्धतेचा आश्रय घेऊन व्यक्त केलेल्या प्रीती-उद्गाराला (उदानाला) अनुसरून, गोत्राच्या वशने ‘शाक्य’ (सक्का) असे नाव मिळालेल्यांचे. जर तो एकच जनपद (देश) आहे, तर बहुवचन कसे? म्हणून म्हटले आहे - ‘रूढी शब्दाने’. कारण व्याकरणकार अशा ठिकाणी योग्य असल्याप्रमाणे स्वतःचे लिंग आणि वचन इच्छितात. येथे ही अशी रूढी आहे, जसे ‘अवंती, कुरु’ इत्यादी. परंतु त्याच्या विशेषण असलेल्या ‘जनपद’ शब्दात जातीवाचक शब्द असल्यामुळे एकवचनच असते. ‘अरोपिम’ म्हणजे कोणाकडूनही न रोपण केलेले (नैसर्गिक).

Āvaraṇenāti setunā. Bandhāpetvāti paṇḍupalāsapāsāṇamattikakhaṇḍādīhi āliṃ thiraṃ kārāpetvā. Sassāni kārentīti jeṭṭhamāse kira ghammassa balavabhāvena himavante himaṃ vilīyitvā sanditvā anukkamena rohiṇiṃ nadiṃ pavisati, taṃ bandhitvā sassāni kārenti. ‘‘Jātiṃ [Pg.110] ghaṭṭetvā kalahaṃ vaḍḍhayiṃsū’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘koliyakammakarā vadantī’’ti āha. Niyuttaamaccānanti tasmiṃ sassaparipālanakamme niyojitamahāmattānaṃ.

‘आवरणेन’ म्हणजे धरणाने (किंवा बंधाऱ्याने). ‘बंधावून’ (बांधून) म्हणजे सुकी पाने, दगड, मातीचे तुकडे इत्यादींनी बांध (तट) मजबूत करून. ‘पिके घेतात’ म्हणजे ज्येष्ठ महिन्यात उन्हाच्या तीव्रतेमुळे हिमालयातील बर्फ वितळून वाहू लागतो आणि अनुक्रमाने रोहिणी नदीत प्रवेश करतो, तो बांधून पिके घेतात. ‘जातीवर आघात करून भांडण वाढवले’ हा संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी ‘कोलिय कामगार म्हणतात’ असे म्हटले आहे. ‘नियुक्त अमात्यांना’ म्हणजे त्या पिकांच्या संरक्षणाच्या कामात नियुक्त केलेल्या महामात्रांना (अमात्यांना).

Tīṇi jātakānīti ‘‘kuṭhārihattho puriso’’tiādinā phandanajātakaṃ (jā. 1.13.14 ādayo) ‘‘duddubhāyati bhaddante’’tiādinā duddubhajātakaṃ, (jā. 1.4.85 ādayo) ‘‘vandāmi taṃ kuñjarā’’tiādinā laṭukikajātakanti (jā. 1.5.39 ādayo) imāni tīṇi jātakāni. Dve jātakānīti –

‘तीन जातके’ म्हणजे ‘कुऱ्हाड हातात घेतलेला माणूस...’ इत्यादींद्वारे फन्दन जातक, ‘भदन्त! दुद्दुभ असा आवाज होतोय...’ इत्यादींद्वारे दुद्दुभ जातक, ‘मी त्या हत्तीला वंदन करतो...’ इत्यादींद्वारे लटुकिक जातक - ही तीन जातके होत. ‘दोन जातके’ म्हणजे -

‘‘Sādhu sambahulā ñātī, api rukkhā araññajā;

Vāto vahati ekaṭṭhaṃ, brahantampi vanappati’’nti. –

“अनेक नातेवाईक असणे चांगले आहे, जरी ते अरण्यातील वृक्ष असले तरी; कारण वारा एकाकी असलेल्या मोठ्या वनस्पतीलाही (वृक्षालाही) पाडून टाकतो.” -

Ādinā rukkhadhammajātakaṃ (jā. 1.1.74).

इत्यादींद्वारे रुक्खधम्म जातक.

‘‘Sammodamānā gacchanti, jālamādāya pakkhino;

Yadā te vivadissanti, tadā ehinti me vasa’’nti. (jā. 1.1.33) –

“पक्षी एकत्र मिळून जाळे घेऊन उडून जातात; जेव्हा ते आपसात भांडतील, तेव्हा ते माझ्या ताब्यात येतील.” -

Ādinā sammodamānajātakanti imāni dve jātakāni.

इत्यादींद्वारे सम्मोदमान जातक - ही दोन जातके होत.

‘‘Attadaṇḍā bhayaṃ jātaṃ, janaṃ passatha medhagaṃ;

Saṃvegaṃ kittayissāmi, yathā saṃvijitaṃ mayā’’ti. (su. ni. 941) –

“स्वतः हातात शस्त्र (दंड) घेतल्याने भय निर्माण होते, भांडण करणाऱ्या लोकांना पहा; मी संवेग (वैराग्य) व्यक्त करीन, जसा मला तो प्राप्त झाला आहे.” -

Ādinā attadaṇḍasuttaṃ.

‘अत्तदण्डसुत्त’ (आत्मदण्ड सुत्त) इत्यादींविषयी.

Tenāti bhagavatā. Kalahakaraṇabhāvoti kalahakaraṇassa atthibhāvo. Mahāpathaviyā mahagghe khattiye kasmā nāsethāti dassetvā kalahaṃ vūpasametukāmo bhagavā pathaviṃ nidassanabhāvena gaṇhīti dassento ‘‘pathavī nāma kiṃ agghatī’’tiādimāha. Aṭṭhāneti akāraṇe. Veraṃ katvāti virodhaṃ uppādetvā. Taṃtaṃpalobhanakiriyāya parakkamantiyo ‘‘ukkaṇṭhantū’’ti sāsanaṃ pesenti. Kuṇāladaheti kuṇāladahatīre patiṭṭhāya. Pucchitaṃ kathesi anukkamena kuṇālasakuṇarājassa pucchāpasaṅgena kuṇālajātakaṃ (jā. 2.21.kuṇālajātaka) kathessāmīti. Anabhiratiṃ vinodesi itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ ādīnavokārasaṃkilesavibhāvanavasena. Purisapurisehīti kosajjaṃ viddhaṃsetvā purisathāmabrūhanena uttamapurisehi no bhavituṃ vaṭṭatīti uppannacittā[Pg.111]. Avissaṭṭhasamaṇakammantā apariccattakammaṭṭhānābhiyogāti attho. Nisīdituṃ vaṭṭatīti bhagavā cintesīti yojanā.

‘तेन’ म्हणजे भगवंतांनी. ‘कलहकरणभावो’ म्हणजे कलह करण्याच्या प्रवृत्तीचे अस्तित्व. ‘महान पृथ्वीवर मौल्यवान क्षत्रियांचा नाश का करता?’ हे दर्शवून कलह शांत करण्याची इच्छा असणाऱ्या भगवंतांनी पृथ्वीला उदाहरणादाखल घेतले, हे दर्शविताना ‘पृथ्वीची किंमत काय आहे?’ इत्यादी म्हटले. ‘अट्ठाने’ म्हणजे अकारणाने. ‘वेरं कत्वा’ म्हणजे वैर (विरोध) निर्माण करून. त्या त्या प्रलोभनाच्या क्रियेने प्रयत्न करणाऱ्या (स्त्रिया) ‘त्यांना उत्कंठा लागून राहो’ असा संदेश पाठवतात. ‘कुणालदहे’ म्हणजे कुणाल सरोवराच्या तीरावर स्थित होऊन. विचारलेले सांगितले, अनुक्रमाने कुणाल पक्षीराजाच्या प्रश्नाच्या प्रसंगाने ‘कुणाल जातक’ सांगेन, असे. स्त्रियांचे दोष दाखवण्याच्या मुखाने, कामांचे (वासनांचे) दुष्परिणाम, हीनता आणि संक्लेश (मलीनता) स्पष्ट करून अनभिरती (उदासीनता) दूर केली. ‘पुरिसपुरिसेहि’ म्हणजे आळसाचा नाश करून, पुरुषार्थाच्या बळाने ‘आपण उत्तम पुरुष बनले पाहिजे’ असा चित्तात विचार उत्पन्न झालेले. ‘अविस्सट्ठसमणकम्मन्ता’ म्हणजे श्रमणधर्माची कर्तव्ये न सोडलेले, कर्मस्थानाचा (विपश्यना ध्यानाचा) अभ्यास न त्यागलेले, असा अर्थ आहे. ‘बसणे योग्य आहे’ असा भगवंतांनी विचार केला, असा संबंध आहे.

Paduminiyanti padumavane. Vikasiṃsu guṇagaṇavibodhena. Ayaṃ imassa…pe… na kathesīti iminā sabbepi te bhikkhū tāvadeva paṭipāṭiyā āgatattā aññamaññassa lajjamānā attanā paṭiladdhavisesaṃ bhagavato nārocesunti dasseti. Khīṇāsavānantiādinā tattha kāraṇamāha.

‘पदुमिनियं’ म्हणजे कमळवनात. गुणांच्या समूहाच्या विकासाने (ज्ञानाने) विकसित झाले. ‘हा याला... पे... सांगितले नाही’ याने ते सर्वच भिक्खू त्याच वेळी एकापाठोपाठ एक आल्यामुळे, परस्परांना लाजत, स्वतःला प्राप्त झालेल्या विशेष गुणांविषयी भगवंतांना सांगू शकले नाहीत, हे दर्शविते. ‘खीणासवानं’ (क्षीणासवांचे) इत्यादी शब्दांनी तेथे कारण सांगितले आहे.

Osaṭamatteti bhagavato santikaṃ upagatamatte. Ariyamaṇḍaleti ariyapuggalasamūhe. Pācīnayugandharaparikkhepatoti yugandharapabbatassa pācīnaparikkhepato, na bāhirakehi vuccamānaudayapabbatato. Rāmaṇeyyakadassanatthanti buddhuppādapaṭimaṇḍitattā visesato ramaṇīyassa lokassa ramaṇīyabhāvadassanatthaṃ. Ullaṅghitvāti uṭṭhahitvā. Evarūpe khaṇe laye muhutteti yathāvutte candamaṇḍalassa uṭṭhitakkhaṇe uṭṭhitavelāyaṃ uṭṭhitamuhutteti uparūparikālassa vaḍḍhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.

‘ओसटमत्ते’ म्हणजे भगवंतांच्या समीप केवळ पोहोचले असता. ‘अरियमण्डले’ म्हणजे आर्य पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) समूहात. ‘पाचीनयुगन्धरपरिक्खेपतो’ म्हणजे युगंधर पर्वताच्या पूर्व वेढ्यातून, बाहेरील लोकांद्वारे म्हटल्या जाणाऱ्या उदयपर्वतावरून नव्हे. ‘रामणेय्यकदस्सनत्थं’ म्हणजे बुद्धोत्पत्तीने सुशोभित असल्यामुळे विशेषतः रमणीय असलेल्या जगाचे रमणीयत्व पाहण्यासाठी. ‘उल्लङ्घित्वा’ म्हणजे वर उठून (उदित होऊन). ‘एवरूपे खणे लये मुहुत्ते’ म्हणजे वर सांगितल्याप्रमाणे चंद्रमंडळाच्या उदित होण्याच्या क्षणी, उदित होण्याच्या वेळी, उदित होण्याच्या मुहूर्तावर, अशा प्रकारे उत्तरोत्तर काळाची वाढती स्थिती दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे.

Tesaṃ bhikkhūnaṃ jātiādivasena bhagavato anurūpaparivārabhāvaṃ dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Mahāsammatassa vaṃse uppannotiādi kulavaṃsasuddhidassanaṃ. Khattiyagabbhe jātoti idaṃ satipi jātivisuddhiyaṃ mātāpitūnaṃ vasena avisuddhatā siyāti tesampi ‘‘avisuddhatā natthi imesa’’nti visuddhidassanatthaṃ vuttaṃ. Satipi ca gabbhavisuddhiyaṃ katadosena missakattā arajjārahatāpi siyāti ‘‘tampi natthi imesa’’nti dassanatthaṃ ‘‘rājapabbajitā’’tiādi vuttaṃ.

त्या भिक्खूंच्या जाती इत्यादींच्या आधारे भगवंतांच्या अनुरूप परिवार असण्याची स्थिती दर्शविताना ‘तत्थ’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘महासंमताच्या वंशात उत्पन्न झालेले’ इत्यादी कुळ आणि वंशाची शुद्धता दर्शविणारे आहे. ‘क्षत्रिय गर्भात जन्मलेले’ हे, जातीची शुद्धता असली तरी माता-पित्यांच्या बाजूने अशुद्धता असू शकते, म्हणून ‘त्यांच्यात ती अशुद्धता नाही’ अशी शुद्धता दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. आणि गर्भाची शुद्धता असली तरी केलेल्या दोषांमुळे संमिश्रता येऊन राज्य चालवण्यास अपात्रता असू शकते, म्हणून ‘ती अपात्रता देखील त्यांच्यात नाही’ हे दर्शवण्यासाठी ‘राजप्रव्रजित’ इत्यादी म्हटले आहे.

Sāmantāti samīpe. Caliṃsūti uṭṭhahiṃsu. Kosamattaṃ ṭhānaṃ saddantaraṃ, ‘‘saddasavanaṭṭhānameva saddantara’’nti apare. Tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesūti jambudīpe kira ādito mahantāni tesaṭṭhi nagarasahassāni uppannāni, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ. Taṃ sandhāyāha ‘‘tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesū’’ti. Tāni pana sampiṇḍetvā satasahassato paraṃ navasahassādhikāni asītisahassāni. Navanavutiyā doṇamukhasatasahassesūti navasatasahassādhikesu [Pg.112] navutisatasahassesu doṇamukhesu. Doṇamukhanti ca mahānagarassa āyuppattiṭṭhānabhūtaṃ pādanagaraṃ vuccati. Chanavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesūti chakoṭisatasahassaadhikesu navutikoṭisatasahassapaṭṭanesu. Tambapaṇṇidīpādichapaṇṇāsāya ratanākaresu. Evaṃ pana nagara-doṇamukhapaṭṭana-ratanākarādibhāvena kathanaṃ taṃtaṃadhivatthāya vasantīnaṃ tāsaṃ devatānaṃ bahubhāvadassanatthaṃ. Yadi dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitā. Atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘dasahi ca lokadhātūhī’’ti? Vuttanti āha ‘‘dasasahassa…pe… adhippeta’’nti. Tena sahassilokadhātu idha ‘‘ekā lokadhātū’’ti veditabbā.

‘सामन्ता’ म्हणजे समीप. ‘चलिंसु’ म्हणजे उठले. एक कोस अंतराची जागा म्हणजे ‘सद्दान्तरं’ (शब्दाचे अंतर), तर ‘शब्द ऐकू येण्याची जागा म्हणजेच सद्दान्तर’ असे इतर म्हणतात. ‘तिक्खत्तुं तेसट्ठिया नगरसहस्सेसु’ म्हणजे जम्बुद्विपात सुरुवातीला मोठी त्रेसष्ट हजार नगरे निर्माण झाली, तसेच दुसऱ्यांदा आणि तसेच तिसऱ्यांदा. त्याला संदर्भात ठेवून ‘तीन वेळा त्रेसष्ट हजार नगरांमध्ये’ असे म्हटले आहे. ती सर्व एकत्र मिळून एक लाख ऐंशी हजार आणि नऊ हजार (१,८९,०००) होतात. ‘नवनवुतिया दोणमुखसतसहस्सेसु’ म्हणजे नऊ लाख अधिक नव्वद लाख द्रोणमुखांमध्ये (९९,००,००० द्रोणमुखांमध्ये). द्रोणमुख म्हणजे महानगराच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेले उपनगर म्हटले जाते. ‘छनवुतिया पत्तनकोटिसतसहस्सेसु’ म्हणजे सहा कोटी लाख अधिक नव्वद कोटी लाख पत्तनांमध्ये (९६,००,००,००,००० पत्तनांमध्ये). ताम्रपर्णी द्वीप इत्यादी छप्पन्न रत्नांच्या खाणींमध्ये. अशा प्रकारे नगर, द्रोणमुख, पत्तन, रत्नांची खाण इत्यादी रूपाने सांगणे हे त्या त्या ठिकाणी अधिवास करून राहणाऱ्या देवतांची विपुलता दर्शवण्यासाठी आहे. जर दहा हजार चक्रवाळांमधील देवता एकत्रित झाल्या, तर मग पाळीमध्ये ‘दहा लोकधातूंमधून’ असे का म्हटले आहे? याचे उत्तर देताना ‘दहा हजार... पे... अभिप्रेत आहे’ असे म्हटले आहे. त्यामुळे येथे सहस्री लोकधातू ही ‘एक लोकधातू’ म्हणून समजली पाहिजे.

Lohapāsādeti sabbapaṭhamakate lohapāsāde. Brahmaloketi heṭṭhime brahmaloke. Yadi tā devatā evaṃ nirantarā hutvā sannipatitā, pacchā āgatānaṃ okāso eva na bhaveyyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘yathā kho panā’’tiādi.

‘लोहपासादे’ म्हणजे सर्वात आधी बांधलेल्या लोहप्रासादात. ‘ब्रह्मलोके’ म्हणजे खालच्या ब्रह्मलोकात. जर त्या देवता अशा प्रकारे दाटीवाटीने एकत्रित झाल्या असत्या, तर नंतर आलेल्यांना जागाच मिळाली नसती, या आक्षेपाला लक्षात घेऊन ‘यथा खो पना’ इत्यादी म्हटले आहे.

Suddhāvāsakāye uppannā suddhāvāsakāyikā. Tāsaṃ pana yasmā suddhāvāsabhūmi nivāsaṭṭhānaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘suddhāvāsavāsīna’’nti. Āvāsāti āvāsaṭṭhānabhūtā. Devatā pana orambhāgiyānaṃ itaresañca saṃyojanānaṃ samucchinnaṭṭhena suddho āvāso vihāro etesanti suddhāvāsā. Mahāsamāgamaṃ ñatvāti mahāsamāgamaṃ gatāti ñatvā.

शुद्धावास कायात उत्पन्न झालेल्या त्या ‘शुद्धावासकायिक’ होत. परंतु त्यांची शुद्धावास भूमी हेच निवासस्थान असल्यामुळे ‘शुद्धावासवासींचे’ असे म्हटले आहे. ‘आवासा’ म्हणजे निवासस्थान असलेले. परंतु ज्या देवतांचे ओरामभागिय (खालच्या स्तरातील) आणि इतर संयोजनांचा समूळ नाश झाल्यामुळे निवास (विहार) शुद्ध झाला आहे, त्या ‘शुद्धावास’ होत. ‘महासमागमं ञत्वा’ म्हणजे महासमागम झाला आहे, हे जाणून.

Puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari aññattha okāsaṃ alabhamāno. Evaṃ sesāpi. Maṇivammanti indanīlamaṇimayaṃ kavacaṃ. Buddhānaṃ abhimukhabhāgo buddhavīthi, sā yāva cakkavāḷā uttarituṃ na sakkā. Mahatiyā buddhavīthiyāvāti buddhānaṃ santikaṃ upasaṅkamantehi tehi devabrahmehi valañjitabuddhavīthiyāva.

इतरत्र जागा न मिळाल्यामुळे पूर्व चक्रवाळाच्या मुखाच्या काठावर उतरले. इतरही याचप्रमाणे. ‘मणिवम्मं’ म्हणजे इंद्रनील मण्यांचे बनलेले कवच. बुद्धांच्या समोरील भाग म्हणजे बुद्धवीथी होय, ती चक्रवाळापर्यंत ओलांडता येत नाही. ‘महंतिया बुद्धवीथियाव’ म्हणजे बुद्धांच्या समीप जाणाऱ्या त्या देव आणि ब्रह्मांनी वापरलेल्या मोठ्या बुद्धवीथीनेच.

Samiti saṅgati sannipāto samayo, mahanto samayo mahāsamayoti āha ‘‘mahāsamūho’’ti. Pavaddhaṃ vanaṃ pavananti āha ‘‘vanasaṇḍo’’ti. Devaghaṭāti devasamūhā. Samādahaṃsūti samāhitaṃ lokuttarasamādhiṃ suṭṭhu appitaṃ akaṃsu. Tathā samāhitaṃ pana samādhinā niyojitaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘samādhinā yojesu’’nti. Sabbesaṃ gomuttavaṅkādīnaṃ dūrasamussāritattā attano…pe… akariṃsu. Vinayati asse etehīti nettāni, yottāni. Avīthipaṭipannānaṃ assānaṃ vīthipaṭipādanaṃ rasmiggahaṇena hotīti ‘‘yottāni gahetvā acodento’’ti vatvā taṃ pana acodanaṃ avāraṇamevāti āha ‘‘acodento avārento’’ti.

‘समिती’, ‘संगती’, ‘सन्निपात’ म्हणजे ‘समय’ (मेळावा), आणि मोठा समय म्हणजे ‘महासमय’, म्हणून ‘महासमूह’ असे म्हटले आहे. वाढलेले वन म्हणजे ‘पवन’, म्हणून ‘वनसंड’ (दाट जंगल) असे म्हटले आहे. ‘देवघटा’ म्हणजे देवांचे समूह. ‘समादहंसु’ म्हणजे समाहित होऊन लोकोत्तर समाधी चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केली. तसेच समाहित असणे म्हणजेच समाधीने युक्त असणे होय, म्हणून ‘समाधीने युक्त केले’ असे म्हटले आहे. सर्व गोमूत्रवक्र इत्यादींचे दूर सारल्यामुळे स्वतःला... पे... केले. ज्यांच्याद्वारे घोड्यांना नियंत्रित केले जाते, ते म्हणजे ‘नेत्तानि’ (लगाम) आणि ‘योत्तानि’ (दोऱ्या). मार्गावरून भरकटलेल्या घोड्यांना मार्गावर आणणे हे लगाम धरून होते, म्हणून ‘लगाम धरून न हाकता’ असे सांगून, ते न हाकणे म्हणजेच न अडवणे होय, म्हणून ‘न हाकता, न अडवता’ असे म्हटले आहे.

Yathā [Pg.113] khīlaṃ bhittiyaṃ, bhūmiyaṃ vā ākoṭitaṃ dunnīharaṇaṃ, yathā ca palighaṃ nagarappavesanivāraṇaṃ, yathā ca indakhīlaṃ gambhīranemi sunikhātaṃ dunnīharaṇaṃ, evaṃ rāgādayo sattasantānato dunnīharaṇā nibbānanagarappavesanivāraṇā cāti te ‘‘khīlaṃ palighaṃ indakhīla’’nti ca vuttā. Ūhaccāti uddharitvā. Taṇhāejāya abhāvena anejā. Paramasantuṭṭhabhāvena cātuddisattā appaṭihatacārikaṃ caranti. Buddhacakkhu-dhammacakkhu-dibbacakkhu-samantacakkhu-pakaticakkhūnaṃ vasena pañcahi cakkhūhi. Sudantā kutoti āha ‘‘cakkhutopī’’ti. Chandādīhīti chandādīnaṃ vasena na gacchanti na vattanti. Na āgacchanti anuppādanato. Āgunti aparādhaṃ.

ज्याप्रमाणे भिंतीत किंवा जमिनीत ठोकलेला खुंटा (किंवा खिळा) उपटून काढणे कठीण असते, आणि ज्याप्रमाणे अडसर (परिघ) नगरात प्रवेश करण्यास अडथळा ठरतो, आणि ज्याप्रमाणे खोल पाया असलेला, चांगल्या प्रकारे रोवलेला इंद्रखिळ (इंद्रकील) उपटून काढणे कठीण असते; त्याचप्रमाणे राग (आसक्ती) इत्यादी क्लेश प्राण्यांच्या चित्तप्रवाहातून उपटून काढणे कठीण असते आणि ते निर्वाणरूपी नगरात प्रवेश करण्यास अडथळा ठरतात, म्हणून त्यांना 'खुंटा', 'अडसर' आणि 'इंद्रखिळ' असे म्हटले आहे. 'ऊहच्च' म्हणजे उपटून टाकून (उन्मुलन करून). तृष्णारूपी कंपनाचा (एजा) अभाव असल्यामुळे 'अनेज' (कंपनरहित). परम संतुष्ट भावामुळे चारही दिशांना ते अडथळारहित संचार करतात. बुद्धचक्षु, धम्मचक्षु, दिव्यचक्षु, समंतचक्षु आणि प्राकृतचक्षु या पाच चक्षूंच्या द्वारे. ते कुठून सुदान्त (संयमित) आहेत? म्हणून म्हटले आहे - 'चक्षूंच्या कडूनही' (डोळ्यांपासूनही). 'छंदादीही' म्हणजे छंद (इच्छा) इत्यादींच्या प्रभावाने ते जात नाहीत किंवा वागत नाहीत. अनुत्पादनामुळे (पुन्हा उत्पन्न न होण्यामुळे) ते परत येत नाहीत. 'आगुं' म्हणजे अपराध.

Sabbasaṃyogāti vibhattilopena niddeso, sabbe saṃyogeti attho. Visajjāti visajjitvā. Evampīti imāyapi gāthāya vasena ‘‘āguṃ na karotī’’ti pade.

'सब्बसंयोगा' हा विभक्तीचा लोप करून केलेला निर्देश आहे, 'सर्व संयोग' (सर्व बंधने) असा याचा अर्थ आहे. 'विसज्ज' म्हणजे सोडून देऊन (मुक्त होऊन). 'एवम्पि' म्हणजे या गाथेच्या द्वारे देखील 'तो अपराध करत नाही' या पदात (असा अर्थ होतो).

Gatāseti gatā eva. Na gamissanti pariniṭṭhitasaraṇagamanattā. Lokuttarasaraṇagamanañhettha adhippetaṃ. Tenāha ‘‘nibbematikasaraṇagamanena gatā’’ti. Te hi niyamena apāyaṃ na gamissanti, devakāyañca paripūressanti. Ye pana lokiyena saraṇagamanena buddhaṃ saraṇaṃ gatā, na te gamissanti apāyaṃ, sati ca paccayantarasamavāye pahāya mānusaṃ dehaṃ devakāyaṃ paripūressantīti. Tenāha so brahmā ‘‘ye keci buddhaṃ…pe… paripūressantī’’ti.

'गतासे' म्हणजे गेलेच आहेत. शरणगमन पूर्ण (प्रतिष्ठित) झाल्यामुळे ते (अपायलोकात) जाणार नाहीत. कारण येथे 'लोकोत्तर शरणगमन' अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शंकारहित शरणगमनाने गेले आहेत'. कारण ते नियमाने अपायलोकात (दुर्गतीत) जाणार नाहीत आणि देवलोकाची पूर्तता करतील. परंतु जे लौकिक शरणगमनाने बुद्धांना शरण गेले आहेत, ते अपायलोकात जाणार नाहीत आणि इतर अनुकूल कारणांचा संयोग असता, मानवी देहाचा त्याग करून देवलोकाची पूर्तता करतील. म्हणूनच त्या ब्रह्माने म्हटले आहे - 'जे कोणी बुद्धांना... पे... (शरण गेले आहेत, ते देवलोकाची) पूर्तता करतील'.

Samayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समयसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

8. Sakalikasuttavaṇṇanā

८. सकलिकसुत्ताची वर्णना (टीका)

38. Tanti uyyānaṃ saṅkhaṃ gatanti sambandho. Dhanunā sarena gahanti pothayanti bādhentīti dhanuggahā. Taṃ sampaṭicchīti tassā silāya heṭṭhābhāgena uggantvā sampaṭicchi. Satthu puññānubhāvena upahatattā sayampi paripatantī vātaṃ upatthambheti. Abhihani satthārā anāvajjitattā. Tañca kho kammaphalavasenāti daṭṭhabbaṃ. Tato eva tato paṭṭhāya bhagavato aphāsu jātanti etenapi upādiṇṇakasarīre nāma aniṭṭhāpi samphassakā patanti eva tathārūpena kammunā katokāseti dasseti. Ayaṃ [Pg.114] vihāroti gijjhakūṭavihāro. Ujjaṅgalo na kattabbaparo. Visamoti bhūmibhāgavasena visamo. Sivikākārena sajjito mañco eva mañcasivikā.

३८. 'तं' (त्याला) याचा संबंध 'उद्यान' या संज्ञेशी आहे. जे धनुष्य आणि बाणाने (लक्ष्य) पकडतात, प्रहार करतात किंवा पीडा देतात, ते 'धनुर्धारी' (धनुग्गहा). 'त्याला झेलले' म्हणजे त्या शिळेच्या खालच्या भागातून वर येऊन झेलले. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) पुण्याच्या प्रभावाने ती शिळा स्वतःच नष्ट झाली (किंवा तिचा वेग मंदावला) आणि खाली पडताना तिने हवेला रोखले. शास्त्यांनी (बुद्धांनी) लक्ष न दिल्यामुळे (ती शिळा) आदळली. आणि ते कर्मफलाच्या प्रभावामुळे झाले असे समजावे. 'त्यामुळेच, तेव्हापासून भगवंतांना अस्वस्थता जाणवू लागली' यावरून हे दिसून येते की, उपादिण्णक शरीरावर (उपादानयुक्त शरीरावर) देखील अनिष्ट स्पर्श होतातच, जेव्हा तशा प्रकारच्या कर्माने त्याला संधी दिलेली असते. 'हा विहार' म्हणजे गिज्झकूट (गृध्रकूट) विहार. 'उज्जंगल' म्हणजे नापीक किंवा कठीण जमीन, ज्यावर शेती करता येत नाही. 'विषम' म्हणजे जमिनीच्या स्वरूपामुळे उंचसखल. पालखीच्या आकाराचा सजवलेला मंचक म्हणजेच 'मंचसिविका' (मंचक-पालखी).

Bhusāti daḷhā. Dukkhāti dukkhamā duttitikkhā. Kharāti kakkasā. Kaṭukāti aniṭṭhā. Asātāti na sātā appiyā. Na appetīti na upeti. Na appāyantīti na khamanti. Vedanādhivāsanakhantiyā satisampajaññayuttattā sabbasattaṭṭhitāhārasamudayavatthujātassa ādīnavanissaraṇānaṃ pageva suppaṭividitattā yathā samudācāro cittaṃ nābhibhavati, evaṃ sammadeva upaṭṭhāpitasatisampajaññattā vuttaṃ ‘‘vedanādhivāsana…pe… hutvā’’ti. Apīḷiyamānoti abādhiyamāno. Kāmaṃ aniṭṭhāya vedanāya phuṭṭho tāya apīḷiyamāno nāma natthi, pariññātavatthukattā pana tassā vase avattamāno ‘‘avihaññamāno’’ti vutto. Tenāha ‘‘samparivattasāyitāya vedanānaṃ vasaṃ agacchanto’’ti.

'भुसा' म्हणजे तीव्र (दृढ). 'दुःखा' म्हणजे दुःखद, सहन करण्यास कठीण. 'खरा' म्हणजे तीक्ष्ण (कठोर). 'कटुका' म्हणजे अनिष्ट (कटू). 'असाता' म्हणजे सुखद नसलेली, अप्रिय. 'न अप्पेति' म्हणजे जवळ येत नाही. 'न अप्पायन्ति' म्हणजे सहन होत नाही. वेदना सहन करण्याच्या क्षमतेने (अधिवासन-क्षांतीने) आणि स्मृति-संप्रजन्याने (सति-सम्पजञ्ञ) युक्त असल्यामुळे, तसेच सर्व प्राण्यांच्या अस्तित्वाचे कारण असलेल्या आहार, समुदय, वस्तू इत्यादींच्या आदिनाव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) यांचे आधीच उत्तम प्रकारे आकलन झालेले असल्यामुळे, ज्याप्रमाणे वेदनेचा प्रादुर्भाव चित्ताला पराभूत करत नाही, त्याचप्रमाणे चांगल्या प्रकारे प्रस्थापित केलेल्या स्मृति-संप्रजन्यामुळे 'वेदना सहन करणारे... पे... होऊन' असे म्हटले आहे. 'अपीळियमानो' म्हणजे पीडित न होता. जरी अनिष्ट वेदनेने स्पर्श केला असता पीडित न होणारा असा कोणी नसतो, तरीही वेदनेच्या स्वरूपाचे पूर्ण ज्ञान (परिज्ञात) असल्यामुळे तिच्या अधीन न होणाऱ्याला 'अविहञ्ञमानो' (क्लेश न पावणारा) असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुशी बदलून निजताना वेदनांच्या अधीन न होता'.

Sīhaseyyanti ettha sayanaṃ seyyā, sīhassa viya seyyā sīhaseyyā, taṃ sīhaseyyaṃ. Atha vā sīhaseyyanti seṭṭhaseyyaṃ uttamaseyyaṃ. Svāyamattho aṭṭhakathāyameva āgamissati. ‘‘Vāmena passena sentī’’ti evaṃ vuttā kāmabhogiseyyā. Dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthassa sarīraggahaṇādiyogakkhamato. Purisavasena cetaṃ vuttaṃ. Ekena passena sayituṃ na sakkonti dukkhuppattito. Ayaṃ sīhaseyyāti ayaṃ yathāvuttā sīhaseyyā. Tejussadattāti iminā sīhassa abhītabhāvaṃ dasseti. Bhīrukajātikā hi sesamigā attano āsayaṃ pavisitvā utrāsabahulā santāsapubbakaṃ yathā tathā sayanti, sīho pana abhirukabhāvato satokārī bhikkhu viya satiṃ upaṭṭhapetvāva sayati. Tenāha ‘‘dve purimapāde’’tiādi. Purimapādeti dakkhiṇapurimapāde vāmassa purimapādassa ṭhapanavasena dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā. Pacchimapādeti dve pacchimapāde. Vuttanayeneva idhāpi ekasmiṃ ṭhāne ṭhapanaṃ veditabbaṃ. Ṭhitokāsasallakkhaṇaṃ abhīrukabhāveneva. Sīsaṃ pana ukkhipitvātiādinā vuttasīhakiriyā anutrāsapabujjhanaṃ viya abhīrukabhāvasiddhā dhammatāvasenevāti veditabbā. Sīhavijambhitavijambhanaṃ ativelaṃ ekākārena ṭhapitānaṃ sarīrāvayavānaṃ [Pg.115] gamanādikiriyāsu yoggabhāvāpādanatthaṃ. Tikkhattuṃ sīhanādanadanaṃ appesakkhamigajātapariharaṇatthaṃ.

'सिंहशय्या' (सीहसेय्या) यात शयन म्हणजे शय्या होय. सिंहासारखी शय्या ती 'सिंहशय्या', तिला सिंहशय्या म्हणतात. किंवा 'सिंहशय्या' म्हणजे श्रेष्ठ शय्या, उत्तम शय्या. हाच अर्थ अट्ठकथेत (टीकेत) पुढे येईल. 'डाव्या कुशीवर निजतात' ही 'कामभोगी शय्या' म्हटली आहे. उजव्या हाताने शरीराचा तोल सायकल सांभाळणे इत्यादी सोयीचे असल्यामुळे उजव्या कुशीवर निजणारा (कामभोगी) नसतो. हे पुरुषांच्या (सामान्य माणसांच्या) संदर्भात म्हटले आहे. दुःख (अस्वस्थता) उत्पन्न होत असल्यामुळे ते एकाच कुशीवर निजू शकत नाहीत. 'ही सिंहशय्या' म्हणजे वर सांगितलेली सिंहशय्या होय. 'तेजस्वी असल्यामुळे' याने सिंहाचा निर्भयपणा दर्शवला आहे. कारण भित्या स्वभावाचे इतर प्राणी आपल्या गुहेत प्रवेश करून अत्यंत भयभीत होऊन जसेतसे निजतात, परंतु सिंह हा निर्भय असल्यामुळे जागरूक (स्मृतिमान) भिक्खू प्रमाणे स्मृती प्रस्थापित करूनच निजतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दोन पुढचे पाय' इत्यादी. 'पुढचे पाय' म्हणजे उजव्या पुढच्या पायावर डावा पुढचा पाय ठेवून, दोन्ही पुढचे पाय एकाच ठिकाणी ठेवून. 'मागचे पाय' म्हणजे दोन्ही मागचे पाय. वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच येथेही एकाच ठिकाणी ठेवणे असे समजावे. ज्या ठिकाणी तो उभा राहिला होता त्या जागेचे निरीक्षण करणे हे त्याच्या निर्भयतेमुळेच होते. 'डोके वर उचलून' इत्यादी द्वारे सांगितलेली सिंहाची क्रिया, भीतीशिवाय जागे होण्याप्रमाणे, त्याच्या निर्भय स्वभावामुळे नैसर्गिक नियमानेच (धम्मतेने) होते असे समजावे. सिंहाचे आळस देणे (शरीर ताणणे) हे दीर्घकाळ एकाच स्थितीत राहिलेल्या शरीराच्या अवयवांना चालणे इत्यादी क्रियांसाठी योग्य बनवण्यासाठी असते. तीन वेळा सिंहगर्जना करणे हे क्षुद्र प्राण्यांना दूर ठेवण्यासाठी असते.

Seti abyāvaṭabhāvena pavattati etthāti seyyā, catutthajjhānameva seyyā catutthajjhānaseyyā. Kiṃ panettha taṃ catutthajjhānanti? Ānāpānacatutthajjhānaṃ. Tato hi vuṭṭhahitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anukkamena aggamaggaṃ adhigantvā tathāgato jātoti. ‘‘Tayidaṃ padaṭṭhānaṃ nāma, na seyyā, tathāpi yasmā ‘catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantaraṃ bhagavā parinibbāyī’ti mahāparinibbāne (dī. ni. 2.219) āgataṃ. Tasmā lokiyacatutthajjhānasamāpatti eva tathāgataseyyā’’ti keci. Evaṃ sati parinibbānakālikāva tathāgataseyyāti āpajjati; na ca tathāgato lokiyacatutthajjhānasamāpajjanabahulo vihāsi. Aggaphalavasena pavattaṃ panettha catutthajjhānaṃ veditabbaṃ. Tattha yathā sattānaṃ niddupagamalakkhaṇā seyyā bhavaṅgacittavasena hoti, sā ca nesaṃ paṭhamaṃ jātisamanvayā yebhuyyavuttikā, evaṃ bhagavato ariyajātisamanvayaṃ yebhuyyavuttikaṃ aggaphalabhūtaṃ catutthajjhānaṃ tathāgataseyyāti veditabbā. Sīhaseyyā nāma seṭṭhaseyyāti āha ‘‘uttamaseyyā’’ti.

येथे अक्रिय (व्यापाररहित) भावाने शयन केले जाते म्हणून ती 'शय्या' (seyyā) होय. चौथे ध्यान हीच शय्या म्हणजे 'चतुत्थज्झानशय्या' (catutthajjhānaseyyā) होय. येथे चौथे ध्यान कोणते आहे? आनापान चौथे ध्यान (आनापानचतुत्थज्झान). कारण त्यातून उठून, विपश्यना वाढवून, अनुक्रमाने अग्र मार्ग (अर्हत् मार्ग) प्राप्त करून तथागत झाले. काही जण म्हणतात: 'हे तर पदस्थान (कारण) आहे, शय्या नाही. तरीही, ज्याअर्थी महापरिनिब्बान सुत्तात (दी. नि. २.२१९) आले आहे की, चौथ्या ध्यानातून उठून लगेचच भगवान परिनिर्वाण पावले, म्हणून लौकिक चौथ्या ध्यानाची समापत्ती हीच तथागत शय्या होय.' असे असल्यास, केवळ परिनिर्वाण काळातील शय्याच तथागत शय्या ठरेल; आणि तथागत लौकिक चौथ्या ध्यानाच्या समापत्तीत बहुतांश काळ घालवणारे नव्हते. येथे अग्रफलाच्या (अर्हत्त्वाच्या) प्रभावाने प्रवृत्त झालेले चौथे ध्यान समजले पाहिजे. तेथे ज्याप्रमाणे प्राण्यांची झोप घेण्याच्या लक्षणाची शय्या भवंगचित्ताच्या प्रभावाने होते, आणि ती त्यांच्या पहिल्या जन्माच्या संबंधापासून बहुतांश वेळा घडणारी असते, त्याचप्रमाणे भगवंतांच्या आर्यजन्माच्या संबंधाने बहुतांश वेळा घडणारे, अग्रफलभूत चौथे ध्यान ही 'तथागतशय्या' आहे असे समजले पाहिजे. सिंहशय्या म्हणजे श्रेष्ठ शय्या, म्हणून 'उत्तम शय्या' असे म्हटले आहे.

‘‘Kālaparicchedaṃ katvā yathāparicchedaṃ uṭṭhahissāmī’’ti evaṃ tadā manasikārassa akatattā pāḷiyaṃ ‘‘uṭṭhānasaññaṃ manasikaritvā’’ti na vuttanti āha ‘‘uṭṭhānasaññanti panettha na vutta’’nti. Tattha kāraṇamāha ‘‘gilānaseyyā hesā’’ti. Sā hi cirakālappavattikā hoti.

'काळाची मर्यादा निश्चित करून, त्या मर्यादेनुसार मी उठेन' असा मनसिकार (विचार) त्यावेळी केला नसल्यामुळे, पाळीमध्ये 'उठण्याची संज्ञा मनसिकार करून' असे म्हटले नाही, म्हणून 'येथे उठण्याची संज्ञा म्हटलेली नाही' असे म्हटले आहे. त्याचे कारण सांगताना म्हटले आहे की, 'ही ग्लानशय्या (आजारी असतानाची शय्या) आहे.' कारण ती दीर्घकाळ चालणारी असते.

Visuṃ visuṃ rāsivasena anāgantvā ekajjhaṃ puñjavasena āgatattā vuttaṃ ‘‘sabbāpi tā’’ti. Tenāha ‘‘sattasatā’’ti. Vikāramattampīti vedanāya asahanavasena pavattanākāramattampi. Susammaṭṭhakañcanaṃ viyāti sammaṭṭhasusajjitasuvaṇṇaṃ viya.

वेगवेगळ्या राशींच्या रूपाने न येता, एकत्र ढीग करून आल्यामुळे 'त्या सर्वही' (सब्बापि ता) असे म्हटले आहे. त्यामुळे 'सातशे' (सत्तसता) असे म्हटले आहे. 'विकारमात्रही' म्हणजे वेदना सहन न होण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारा केवळ आकार (किंवा अवस्था) होय. 'सुसंमट्ठकंचनम् इव' म्हणजे चांगल्या प्रकारे घासून स्वच्छ केलेल्या व सुशोभित केलेल्या सोन्याप्रमाणे.

Dhammālapananti asaṅkhārikasamuppannasabhāvālapanaṃ. Samullapitañhi ākārasamānavacanametaṃ. Nāgo viya vāti pavattatīti nāgavo. Tassa bhāvo nāgavatā. Vibhattilopena hesa niddeso, mahānāgahatthisadisatāyāti attho. Byattuparicaraṇaṭṭhenāti byattaṃ uparūpari attano kiriyācaraṇena. Ājānīyoti sammāpatitaṃ dukkhaṃ sahanto [Pg.116] attanā kātabbakiriyaṃ dhīro hutvā nitthārako. Kāraṇākāraṇajānanenāti niyyānikāniyyānikakaraṇañātatāya. Tenevaṭṭhenāti appaṭisamaṭṭheneva. ‘‘Mutto moceyya’’ntiādi dhuravāhaṭṭhena. Nibbisevanaṭṭhenāti rāgādivisavigatabhāvena.

'धम्मालापन' म्हणजे असंखारिक रूपाने उत्पन्न झालेल्या स्वभावाचे संभाषण. कारण 'समुल्लपित' हे आकाराशी समान असणारे वचन आहे. हत्तीप्रमाणे (नागाप्रमाणे) वागतो म्हणून 'नागव' (नागवत). त्याचा भाव म्हणजे 'नागवता'. हा विभक्तीचा लोप करून केलेला निर्देश आहे, याचा अर्थ 'महान नाग हत्तीसारखे असणे' असा आहे. 'व्यत्तुपरिचरणट्ठेन' म्हणजे स्वतःच्या क्रियांच्या आचरणाने वारंवार स्पष्ट (कुशल) असणे. 'आजानीय' (आजानेय) म्हणजे प्राप्त झालेल्या दुःखाला योग्य प्रकारे सहन करत, स्वतः करावयाचे कार्य धीर धरून पार पाडणारा. 'कारणाकारण जाणण्याने' म्हणजे काय मोक्षदायक (निय्यानिक) आहे आणि काय मोक्षदायक नाही (अनिय्यानिक) हे जाणण्याच्या ज्ञानामुळे. त्याच अर्थाने म्हणजे 'अप्रतिसम' (अतुलनीय) अर्थानेच. 'मुक्त झालेला मुक्त करू शकतो' इत्यादी धुरा वाहण्याच्या (जबाबदारी घेण्याच्या) अर्थाने. 'निर्विषेवण' अर्थाने म्हणजे राग इत्यादी विष निघून गेल्याच्या भावाने.

Aniyamitāṇattīti anuddesikaṃ āṇāpanaṃ. Sāmaññakatopi samādhisaddo pakaraṇato idha visesatthoti āha ‘‘samādhinti arahattaphalasamādhi’’nti. Paṭippassaddhivasena sabbakilesehi suṭṭhu vimuttanti suvimuttaṃ. Abhinataṃ nāma ārammaṇe abhimukhabhāvena pavattiyā. Apanataṃ apagamanavasena pavattiyā, vimukhatāyāti attho. Lokiyajjhānacittaṃ viya vipassanā viya ca sasaṅkhārena sappayogena tadaṅgappahānavikkhambhanapahānavasena ca vikkhambhetvā na adhigataṃ na ṭhapitaṃ, kiñcarahi kilesānaṃ sabbaso chinnatāyāti āha ‘‘chinnattā vataṃ phalasamādhinā samāhita’’nti. Atikkamitabbanti ācārātikkamavasena laṅghitabbaṃ. Sā pana laṅghanā āsādanā ghaṭṭanāti āha ‘‘ghaṭṭetabba’’nti.

'अनियमित आज्ञा' म्हणजे विशिष्ट उद्देश नसलेली आज्ञा. सामान्यपणे वापरलेला 'समाधी' हा शब्द प्रकरणावरून येथे विशेष अर्थाने आला आहे, म्हणून 'समाधी म्हणजे अर्हत्त्वफल समाधी' असे म्हटले आहे. प्रतिप्रश्रब्धीच्या (पूर्ण शमनाच्या) प्रभावाने सर्व क्लेशांपासून चांगल्या प्रकारे मुक्त झालेली म्हणून 'सुविमुक्त' होय. 'अभिनत' म्हणजे आलंबनाकडे (विषयाकडे) अभिमुख होऊन प्रवृत्त होणे. 'अपनत' म्हणजे दूर जाण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणे, म्हणजेच विमुख असणे. लौकिक ध्यानचित्ताप्रमाणे किंवा विपश्यनेप्रमाणे ससंस्कार (प्रयत्नासह) आणि प्रयोगासह, तदंगप्रहाण किंवा विष्कंभनप्रहाणाद्वारे दाबून ठेवून प्राप्त केलेले किंवा स्थापित केलेले नाही, तर क्लेशांचा पूर्णपणे छेद केल्यामुळे प्राप्त झाले आहे, म्हणून 'छिन्नत्वामुळे खरोखर फलसमाधीने समाहित' असे म्हटले आहे. 'अतिक्रमितव्य' म्हणजे आचाराच्या उल्लंघनाने ओलांडण्याजोगे. परंतु ते उल्लंघन, आस्वादन किंवा आघात (घट्टन) आहे, म्हणून 'आघात करण्याजोगे' (घट्टेतब्बं) असे म्हटले आहे.

Pañcavedā nāma – iruvedo, yajuvedo, sāmavedo, āthabbaṇavedo, itihāso cāti evaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ. ‘‘Cara’’nti vacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘carantā’’ti, tapantāti attho. Hīnattarūpāti hīnādhimuttikatāya nihīnacittasabhāvā. Vimuttikatāya abhāvato nibbānaṅgamā na honti. Arahattādhigamakammassa abhabbatāya parihīnatthā. Ajjhotthaṭāti abhibhūtā. Tādiseheva sīlehīti gosīlādīhi. Baddhāti samādapetvā pavattanavasena anubaddhā. Lūkhaṃ tapanti attakilamathānuyogaṃ. Taṃ pana ekadesena dassento ‘‘pañcātapatāpana’’ntiādimāha. ‘‘Evaṃ paṭipannassa mokkho natthi, evaṃ paṭipannassa vaṭṭato mutti atthī’’ti vadantī sā attato sāsanassa niyyānabhāvo kathito nāma hotīti āha ‘‘sāsanassa niyyānikabhāvaṃ kathentī’’ti. Ādinti gāthādvayaṃ.

पाच वेद म्हणजे - ऋग्वेद (इरुवेद), यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद आणि इतिहास; अशा प्रकारे इतिहास हा पाचवा ज्यांच्यात आहे अशा वेदांचे. 'चरन्ति' हे वचनविपर्यासाने (वचन बदलून) म्हटले आहे, म्हणून 'चरणारे' (चरन्ता) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ 'तप करणारे' असा आहे. 'हीनत्तरूपा' म्हणजे हीन अधिमुक्तीमुळे (हीन प्रवृत्तीमुळे) निकृष्ट चित्तस्वभावाचे. विमुक्ततेचा अभाव असल्यामुळे ते निर्वाणगामी होत नाहीत. अर्हत्त्व प्राप्तीच्या कर्मासाठी अभव्य (अपात्र) असल्यामुळे ते कल्याणापासून वंचित राहिलेले आहेत. 'अज्झोत्थटा' म्हणजे अभिभूत झालेले (ग्रासलेले). तशाच प्रकारच्या शीलांनी म्हणजे गोशील (गाईसारखे आचरण) इत्यादींनी. 'बद्धा' म्हणजे समादान करून (स्वीकारून) आचरण करण्याच्या रूपाने बांधलेले. ते रूक्ष तप करतात, जे आत्मक्लेशानुयोग (स्वतःला त्रास देणे) आहे. ते एका अंशाने दर्शवताना 'पंचातापतापन' (पाच अग्नींमध्ये स्वतःला तापवणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याला मोक्ष नाही, अशा प्रकारे आचरण करणाऱ्याला संसारातून मुक्ती आहे' असे सांगणारी ती (दृष्टी) स्वतः शासनाचा (बुद्धशासनाचा) मोक्षदायक भाव सांगणारी ठरते, म्हणून 'शासनाचा नैर्याणिक (मोक्षदायक) भाव सांगतात' असे म्हटले आहे. 'आदि' म्हणजे दोन गाथा.

Sakalikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सकलिका सुत्त वर्णन समाप्त झाले.

9. Paṭhamapajjunnadhītusuttavaṇṇanā

९. प्रथम पज्जुन्नधीतु सुत्त वर्णन

39. Cātumahārājikassāti [Pg.117] cātumahārājikakāyikassa. Dhammo anubuddhoti catusaccadhammo pariññeyyādibhāvassa anurūpato buddho. Paccakkhamevāti parapattiyā ahutvā attapaccakkhameva katvā jānāmi. Dhammaṃ garahantā nāma saddadosavasena vā atthadosavasena vā garaheyyunti taṃ dassento ‘‘hīnakkhara…pe… kotivā’’ti āha. Sā pana ‘‘tesaṃ vigarahā dummedhatāya mahānatthāvahāvā’’ti dassentī devatā āha ‘‘dummedhā upenti roruva’’nti. Visuṃ hotīti avīcimahānirayato visuṃ eva hoti. Khantiyāti ñāṇakhantiyā. Upasamenāti rāgādīnaṃ sabbaso vūpasamena. Tenāha ‘‘ruccitvā’’tiādi.

३९. 'चातुमहाराजिकाचा' म्हणजे चातुमहाराजिक देवलोकातील देवाचा. 'धम्म अनुबुद्ध' म्हणजे चतुरार्यसत्य धर्म, जो परिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) इत्यादी भावाच्या अनुरूप जाणला गेला आहे. 'प्रत्यक्षच' म्हणजे दुसऱ्याच्या विश्वासावर न राहता, स्वतः प्रत्यक्ष करून जाणतो. धर्माची निंदा करणारे म्हणजे शब्दाच्या दोषाने किंवा अर्थाच्या दोषाने निंदा करू शकतात, हे दर्शवताना 'हीन अक्षर... पे... कोटी' असे म्हटले आहे. परंतु ती देवता 'त्यांची निंदा त्यांच्या दुर्बुद्धीमुळे महान अनर्थ घडवून आणणारी आहे' हे दर्शवताना म्हणते: 'दुर्बुद्धी लोक रौरव नरकात जातात'. 'वेगळा होतो' म्हणजे अवीची महानरकापेक्षा वेगळाच होतो. 'क्षांतीने' म्हणजे ज्ञानक्षांतीने (ज्ञानाच्या क्षमतेने/स्वीकृतीने). 'उपशमाने' म्हणजे राग इत्यादींचा पूर्णपणे उपशम (शमन) झाल्याने. त्यामुळे 'रुचून' (रुच्चित्वा) इत्यादी म्हटले आहे.

Paṭhamapajjunnadhītusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम पज्जुन्नधीतु सुत्त वर्णन समाप्त झाले.

10. Dutiyapajjunnadhītusuttavaṇṇanā

१०. द्वितीय पज्जुन्नधीतु सुत्त वर्णन

40. Buddhañca dhammañca namassamānāti buddhasubuddhataṃ dhammasudhammatañca ñatvā tadubhayaṃ namassamānā. Yasmā buddhe ca dhamme ca pasanno saṅghe ca pasanno eva hoti tassa suppaṭipattiyā vijānanato, tasmā so attho gāthāya ca-saddasaṅgahitoti dassento ‘‘ca-saddena saṅghañcā’’ti āha atthavatiyoti lokiyalokuttaraatthasaṅgahitā lokiyakusalalokuttaramaggasaṅgaṇhanato. Yaṃ dhammaṃ sā abhāsīti yaṃ tumhākaṃ dhammaṃ paṭivijjhitvā ṭhitā, sā mahākokanadā attano balānurūpaṃ abhāsi. Bahunāti nānappakārena. Pariyāyenāti kāraṇena. Tādisoti tathārūpo tathāpaṭividdhasacco atthadhammādīsu kusalo ekekaṃ padampi udāharaṇahetunigamanāni nīharanto ācikkhati deseti paññapeti paṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti. Tenāha ‘‘ayaṃ bhagavā’’tiādi. Etena ativiya vitthārakkhamo sugatadhammoti dasseti. Pariyāpuṭanti parivattitaṃ. Evaṃ vitthārakkhamaṃ [Pg.118] dhammaṃ yasmā devadhītā ‘‘saṃkhittamatthaṃ lapayissāmī’’ti avoca, tasmā vuttaṃ ‘‘tassattha’’ntiādi.

४०. "Buddhañca dhammañca namassamānā" म्हणजे बुद्धांचे सुबुद्धत्व (उत्कृष्ट बुद्धत्व) आणि धम्माचे सुधम्मत्व (उत्कृष्ट धम्मत्व) जाणून त्या दोन्हीला नमस्कार करणे. कारण जो बुद्धांवर आणि धम्मावर प्रसन्न (श्रद्धावान) असतो, तो संघाच्या सुप्रतिपत्तीला (योग्य आचरणाला) जाणत असल्यामुळे संघावरही प्रसन्न असतोच. म्हणूनच, तो अर्थ गाथेतील 'च' शब्दाने समाविष्ट केला आहे, हे दर्शवण्यासाठी "च-शब्दाने संघालाही" असे म्हटले आहे. "अत्थवतियो" (अर्थवती) म्हणजे लौकिक आणि लोकोत्तर अर्थांनी युक्त, कारण यात लौकिक कुशल आणि लोकोत्तर मार्गाचा संग्रह होतो. "यं धम्मं सा अभासी" (ज्या धम्माचे तिने भाषण केले) म्हणजे तुमच्या ज्या धम्माचा साक्षात्कार करून ती राहिली होती, त्या महाकोकनदेने आपल्या शक्तीनुसार त्याचे भाषण केले. "बहुना" म्हणजे अनेक प्रकारे. "परियायेन" म्हणजे कारणाने. "तादिसो" म्हणजे तशा प्रकारचा, तशा प्रकारे सत्याचा साक्षात्कार केलेला, अर्थ आणि धम्मादींमध्ये कुशल असलेला, जो एका एका पदाचेही उदाहरण, हेतू आणि निगमन देऊन स्पष्ट करतो, उपदेश करतो, प्रज्ञापित करतो, प्रस्थापित करतो, उघड करतो, विभाजन करतो आणि स्पष्ट करतो. म्हणूनच "अयं भगवा" (हे भगवंत) इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे सुगतांचा धम्म अत्यंत विस्ताराने सांगण्यास योग्य आहे, हे दर्शवले आहे. "परियापुटं" म्हणजे आवर्तित केलेले. अशा प्रकारे विस्ताराने सांगण्यास योग्य असलेल्या धम्माविषयी देवकन्येने "मी संक्षेपाने अर्थ सांगणार आहे" असे म्हटले, म्हणूनच "तस्सत्थं" (त्याचा अर्थ) इत्यादी म्हटले आहे.

Dutiyapajjunnadhītusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या पज्जुन्नधीतु सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

Satullapakāyikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

सतुल्लपकायिक वर्गाची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

5. Ādittavaggo

५. आदित्त वर्ग

1. Ādittasuttavaṇṇanā

१. आदित्त सुत्त वर्णना (टीका)

41. Sīsanti desanāpadeso, desanāya aññesupi vattabbesu kassacideva sīsabhāgena apadisanaṃ. Tenāha ‘‘rāgādīhī’’tiādi. Dānenāti attano santakassa paresaṃ pariccajanena. Taṃ pana pariccajanaṃ cetanāya hotīti āha ‘‘dānacetanāyā’’ti dānapuññacetanāti dānamayā puññacetanā dāyakasseva hoti taṃsantatipariyāpannattā. Nīhatabhaṇḍakanti ādittagehato bahi nikkhāmitaṃ bhaṇḍakaṃ. Etanti ‘‘dinnaṃ hotī’’tiādivacanaṃ. Adinneti dānamukhe aniyuñjite bhoge. ‘‘Antenā’’ti jīvitassa anto adhippetoti āha ‘‘maraṇenā’’ti. Mamāti pariggahitattā pariggahā, bhogā. Tepi kenaci ākārena vināsaṃ anupagatā maraṇena pahīyanti nāmāti vuttaṃ ‘‘corādīnaṃ vasena avinaṭṭhabhoge’’ti. Sobhanā aggabhūtā rūpādayo etthāti saggo, taṃ saggaṃ.

४१. "सीसं" (शीर्ष/प्रमुख) म्हणजे देशनेचा मुख्य भाग, देशनेमध्ये इतरही गोष्टी सांगण्यासारख्या असताना केवळ मुख्य भागाचा निर्देश करणे. म्हणूनच "रागादीही" (रागादिकांद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. "दानेन" (दानाने) म्हणजे स्वतःच्या मालकीच्या वस्तूचा इतरांसाठी त्याग करणे. तो त्याग चेतनेने होतो, म्हणून "दानचेतनाया" (दानचेतनेने) असे म्हटले आहे. "दानपुण्यचेतना" म्हणजे दानमयी पुण्यचेतना, जी दात्याच्याच ठिकाणी उत्पन्न होते, कारण ती त्याच्याच चित्तसंततीशी संबंधित असते. "नीहतभण्डकं" म्हणजे जळत्या घरातून बाहेर काढलेले सामान. "एतं" म्हणजे "दिलेले असते" इत्यादी वचन. "अदिन्ने" म्हणजे दानासाठी न वापरलेले भोग (संपत्ती). "अन्तेen" म्हणजे जीवनाचा अंत अभिप्रेत आहे, म्हणून "मरणेन" (मरणाने) असे म्हटले आहे. "मम" (माझे) या भावनेने ग्रहण केलेले असल्यामुळे जे परिग्रह आहेत, ते भोग होत. ते भोग कोणत्याही कारणाने नष्ट झाले नसले तरी मरणाने त्यांचा त्याग होतोच, म्हणूनच "चोर इत्यादींच्या हाती पडून नष्ट न झालेले भोग" असे म्हटले आहे. जेथे सुंदर आणि श्रेष्ठ असे रूपादी विषय असतात तो "सग्ग" (स्वर्ग) होय, त्या स्वर्गाला.

Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आदित्त सुत्त वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

2. Kiṃdadasuttavaṇṇanā

२. किंदद सुत्त वर्णना (टीका)

42. Dve tīṇi bhattāni abhutvāti dve tayo vāre bhattāni abhuñjitvā. Uṭṭhātuṃ na sakkotīti uṭṭhātumpi na sakkotī, pageva aññaṃ sarīrena kātabbakiccaṃ dubbalabhāvato. Dubbalopi hutvāti bhuñjanato pubbe dubbalo hutvā balasampanno hoti. Evaṃ byatirekato anvayato ca āhārassa sarīre balavataṃ āha. Yasmā annado [Pg.119] dāyako paṭiggāhakassa balado hoti, tasmā so āyatiṃ attano sarīre balado avināsavasena balassa rakkhako ca hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘balaṃ kho pana datvā balassa bhāgī hotī’’ti (a. ni. 5.37) sesapadesupi eseva nayo. Surūpopīti abhirūpopi. Virūpo hotīti bībhaccharūpo kopīnassa acchannattā. Idañca yānanti sāmaññato vuttaṃ. Upāhanāti sarūpato dasseti. Adukkhappatto hutvā yāti vattati etenāti yānanti chattādīnampi yānabhāvo vutto. Tenāha ‘‘yānado sukhado hotī’’ti. Cakkhudo nāma hoti cakkhunā kātabbakicce sahakārīkāraṇabhāvato dīpassa.

४२. "द्वे तीणि भत्तानि अभुत्वा" म्हणजे दोन किंवा तीन वेळा भोजन न करता. "उट्ठातुं न सक्कोती" म्हणजे अशक्तपणामुळे उठूही शकत नाही, मग शरीराने करायची इतर कामे तर दूरच राहिली. "दुब्बलोपि हुत्वा" म्हणजे भोजनापूर्वी दुर्बळ असलेला मनुष्य बलसंपन्न होतो. अशा प्रकारे व्यतिरेक आणि अन्वय या दोन्ही पद्धतींनी आहाराचे शरीरावरील बल वाढवणारे स्वरूप सांगितले आहे. ज्याअर्थी अन्न देणारा दाता हा ग्रहण करणाऱ्याला बल देणारा ठरतो, त्याअर्थी तो भविष्यात स्वतःच्या शरीराला बल देणारा आणि विनाशापासून बलाचे रक्षण करणारा होतो. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – "बल देऊन तो बलाचा भागीदार होतो" (अं. नि. ५.३७). इतर पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. "सुरुपोपि" म्हणजे देखणा असला तरी. "विरूपो होती" म्हणजे लज्जास्थान झाकलेले नसल्यामुळे कुरूप दिसतो. "यान" (वाहन) हा शब्द सामान्य अर्थाने वापरला आहे. "उपाहना" (पादत्राणे) हे त्याचे प्रत्यक्ष रूप दर्शवते. ज्याच्या साहाय्याने मनुष्य दुःख न भोगता चालतो किंवा प्रवास करतो ते "यान" होय, म्हणून छत्री इत्यादींनाही यान म्हटले आहे. म्हणूनच "यान देणारा सुख देणारा होतो" असे म्हटले आहे. दिवा हा डोळ्यांनी करायच्या कामात सहकारी कारण ठरत असल्यामुळे तो "चक्खुदो" (डोळे देणारा) ठरतो.

‘‘Sabbesaṃyeva balādīnaṃ dāyako hotī’’ti saṅkhepato vuttaṃ atthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘dve tayo gāme’’tiādi vuttaṃ. Nisajjādivasena patissayitabbato patissayo, vihāro. Pakkhittaṃ viya hoti parissamassa vinoditattā. Bahi vicarantassāti patissayaṃ alabhitvā bahi vivaṭaṅgaṇe vicarantassa. Jhāyatīti jhāyantaṃ hoti, kilamatīti attho. Sītuṇhādivirodhipaccayavasena sasantāne visabhāgasantati, tabbipariyāyato sabhāgasantati veditabbā. Sukhaṃ nāma dukkhapaccayaparihārato sukhapaccayuppannato ca hoti, tadubhayaṃ patissayavasena labhatīti dassento ‘‘bahi vicarantassa pāde’’tiādimāha. Dhammapītisukhanti dhammapaccavekkhaṇena uppannapītisukhaṃ. Upasamasukhanti kilesānaṃ vūpasamena pavattasukhaṃ. Nivātaṃ pihitavātapānaṃ patissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya ṭhitassa andhakāro hotīti vuttaṃ ‘‘kūpe otiṇṇo viya hotī’’ti. Tenāha ‘‘mañcapīṭhādīni na paññāyantī’’ti. Tayidaṃ bahisamāpannaparissamadosena, na ca patissayadosena. Tenāha ‘‘muhutta’’ntiādi.

"तो बल इत्यादी सर्वच गोष्टींचा दाता होतो" हा संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दर्शवण्यासाठी "दोन-तीन गावे" इत्यादी म्हटले आहे. बसणे इत्यादी क्रियांसाठी आश्रय घेण्यायोग्य असल्यामुळे "पतिस्सयो" म्हणजे विहार (आश्रयस्थान). थकवा दूर झाल्यामुळे तो जणू विसावल्यासारखा होतो. "बहि विचरन्तस्स" म्हणजे आश्रय न मिळाल्यामुळे बाहेर उघड्या मैदानावर फिरणाऱ्याचा. "झायति" म्हणजे जळत असतो, म्हणजेच थकून जातो. थंड, उष्ण इत्यादी विरोधी कारणांमुळे स्वतःच्या शरीरात विजातीय संतती (असंतुलन) निर्माण होते, आणि त्याच्या उलट सजातीय संतती (संतुलन) निर्माण होते, असे समजावे. दुःख देणाऱ्या कारणांचे निवारण झाल्यामुळे आणि सुख देणाऱ्या कारणांच्या उत्पत्तीमुळे सुख मिळते. हे दोन्ही आश्रयस्थानामुळे (विहारामुळे) प्राप्त होतात, हे दर्शवण्यासाठी "बाहेर फिरणाऱ्याच्या पायात" इत्यादी म्हटले आहे. "धम्मपीतिसुखं" म्हणजे धम्माच्या प्रत्यवेक्षणाने (चिंतनाने) उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख. "उपसमसुखं" म्हणजे क्लेशांच्या उपशमनाने (शांत होण्याने) प्राप्त होणारे सुख. वाऱ्याचा प्रवाह नसलेल्या आणि खिडक्या बंद असलेल्या आश्रयस्थानात प्रवेश करून दार बंद केल्यावर जो अंधार होतो, त्याविषयी "विहिरीत उतरल्यासारखे होते" असे म्हटले आहे. म्हणूनच "खाट, पाट इत्यादी दिसत नाहीत" असे म्हटले आहे. हे बाहेरून आलेल्या थकव्याच्या दोषामुळे होते, आश्रयस्थानाच्या दोषामुळे नाही. म्हणूनच "मुहूर्तभर" (काही वेळ) इत्यादी म्हटले आहे.

Na marati etenāti amaraṇaṃ, nibbānādhigamādayo. Tassa dānaṃ dhammūpadeso, taṃ deti. Tenāha ‘‘yo dhammaṃ anusāsatī’’ti. Tayidaṃ dhammānusāsanaṃ kathaṃ hotīti āha ‘‘aṭṭhakatha’’ntiādi. Aṭṭhakathaṃ kathetīti avivaṭapāṭhassa pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanaṃ karotīti attho. Anadhītino pana pāḷiṃ vāceti. Tattha tattha gataṭṭhāne pucchitapañhaṃ vissajjeti, ayaṃ tāva ganthadhuro, paṭipattivāsadhure pana kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, ubhayesampi [Pg.120] dhammassavanaṃ karoti. Sabbadānanti yathāvuttaāmisadānaṃ abhayadānaṃ. Dhammadānanti dhammadesanā. Dhammaratīti samathavipassanādhamme abhirati. Dhammarasoti saddhammasannissayaṃ pītipāmojjaṃ.

ज्यामुळे मनुष्य मरत नाही ते "अमरण" म्हणजे निर्वाणप्राप्ती इत्यादी. त्याचे दान म्हणजे धम्मोपदेश, तो जो देतो. म्हणूनच "जो धम्माचा अनुशास करतो (उपदेश करतो)" असे म्हटले आहे. हे धम्मानुशासन कसे होते? हे सांगताना "अट्ठकथा" इत्यादी म्हटले आहे. "अट्ठकथा सांगतो" म्हणजे स्पष्ट नसलेल्या पाठाच्या पाळी भाषेतील अर्थाचे स्पष्टीकरण करतो. जे शिकलेले नाहीत त्यांना पाळी शिकवतो. ज्या ज्या ठिकाणी जाईल तेथे विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देतो, हा झाला 'ग्रंथधुर' (अभ्यासाचा मार्ग). 'प्रतिपत्तिधुर' (साधनेचा मार्ग) यामध्ये तो कम्मट्ठान (ध्यानपद्धती) शिकवतो आणि दोन्ही मार्गांतील लोकांना धम्मश्रवण करवतो. "सब्बदानं" (सर्व दानांमध्ये श्रेष्ठ) म्हणजे वर सांगितलेले आमिषदान आणि अभयदान. "धम्मदानं" म्हणजे धम्मदेशना. "धम्मरती" म्हणजे समथ आणि विपस्सना धम्मामध्ये रममाण होणे. "धम्मरसो" म्हणजे सद्धम्माच्या आश्रयाने मिळणारा प्रीती व आनंद (प्रामोद्य).

Kiṃdadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

किंदद सुत्त वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

3. Annasuttavaṇṇanā

३. अन्न सुत्त वर्णना (टीका)

43. Patthentīti pihenti. Yatthassa upagamanaṃ loke pākaṭataraṃ ahosi, te udāharaṇavasena dassento ‘‘cittagahapatisīvalittherādike viyā’’ti āha. Annanti annasaññito catubbidhopi paccayo. Sabbepi dāyake ekajjhaṃ gahetvā sāmaññato ekavasena ‘‘dāyakamevā’’ti vuttaṃ, yathā cāha ‘‘ko nāma so yakkho, yaṃ annaṃ nābhinandatī’’ti? Tattha yakkhoti satto. Sāmaññajotanā ca nāma yasmā puthuatthavisayā, tasmā ‘‘ye naṃ dadanti saddhāya, vippasannena cetasā. Tameva annaṃ bhajatī’’ti vuttaṃ. Tattha ma-kāro padasandhikaro, te evāti attho. Dāyakaṃ apariccajanameva anugacchati cakkaṃ viya kubbaraṃ.

४३. ‘पत्तेन्ति’ म्हणजे ‘पिहेन्ति’ (इच्छा करतात). ज्यांचे जगात येणे अधिक प्रसिद्ध झाले, त्यांना उदाहरणादाखल दाखवताना “चित्त गृहपती, सीवली थेर इत्यादींप्रमाणे” असे म्हटले आहे. ‘अन्न’ म्हणजे अन्न संज्ञेचे चारही प्रकारचे प्रत्यय (पच्चय). सर्वच दात्यांना एकत्रितपणे घेऊन सामान्यतः एकवचनात “दाताच” असे म्हटले आहे, जसे की म्हटले आहे— “तो कोणता यक्ष आहे, जो अन्नाचे अभिनंदन करत नाही?” तेथे ‘यक्ष’ म्हणजे प्राणी (सत्त). आणि सामान्य अर्थाचे प्रकटीकरण हे विस्तृत अर्थाच्या विषयाचे असल्यामुळे, “जे श्रद्धेने, प्रसन्न चित्ताने ते देतात, त्यांनाच ते अन्न प्राप्त होते” असे म्हटले आहे. तेथे ‘म’ हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे, ‘तेच’ असा त्याचा अर्थ आहे. दात्याला न सोडताच (ते पुण्य) त्याच्या मागे जाते, जसे चाक कूबराच्या (गाडीच्या कण्याच्या) मागे जाते.

Annasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अन्नसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Ekamūlasuttavaṇṇanā

४. एकमूलसुत्तवण्णना

44. Patiṭṭhaṭṭhena avijjāsaṅkhātaṃ ekaṃ mūlaṃ etissāti ekamūlā. Taṃ ekamūlaṃ. Yathā saṃyojanīyesu assādānupassanāvasena taṇhāsamuppādo, evaṃ taṇhābhibhavavasena anavabodhoti avijjā taṇhāya mūlaṃ, taṇhā ca avijjāya mūlaṃ. Ayañhi nayo upanissayatāvasena vutto, sahajātavasena cāyaṃ aññamaññaṃ mūlabhāvo pākaṭoyeva. Idha pana imissaṃ gāthāyaṃ adhippetā ‘‘ekamūla’’nti sā taṇhā. Tattha yā bhavataṇhā, sā sassatadiṭṭhivasena āvaṭṭati parivattati, vibhavataṇhā [Pg.121] ucchedadiṭṭhivasena, evaṃ dvirāvaṭṭaṃ. Sahajātakoṭiyāti sahajātakoṭiyāpi, pageva sammuyhaṃ āpannassa pana vattamānāya taṇhāya balavabhāvena malīnatā siyā. Upanissayakoṭiyāti upanissayakoṭiyāva sahajātakoṭiyā asambhavato. Pattharaṇaṭṭhānāti vitthatā hutvā pavattiṭṭhānabhūmi. Tenāha ‘‘tesu sā pattharatī’’ti. Samuddanaṭṭhena samuddo. Uttarituṃ asakkuṇeyyatāya patāya alaṃ pariyattoti pātālo, ayaṃ pana pātālo viyāti pātālo. Tenāha ‘‘appatiṭṭhaṭṭhenā’’ti. Agādhagambhīratāyāti attho.

४४. प्रतिष्ठेच्या (आधाराच्या) अर्थाने अविद्या नावाचे एक मूळ जिचे आहे, ती ‘एकमूला’. ते एक मूळ होय. ज्याप्रमाणे संयोजनीय (बंधनात टाकणाऱ्या) गोष्टींमध्ये आस्वादाच्या अनुदर्शनाने (अस्सादानुपस्सना) तण्हा (तृष्णा) उत्पन्न होते, त्याचप्रमाणे तृष्णेच्या अभिभवामुळे (प्रभावामुळे) अनवबोध (अज्ञान) होतो; म्हणून अविद्या हे तृष्णेचे मूळ आहे आणि तृष्णा हे अविद्येचे मूळ आहे. हा नियम उपनिस्सय (उपनिश्रय) भावाच्या दृष्टीने सांगितला आहे, आणि सहजात भावाच्या दृष्टीने तर हा परस्पर मूळ असण्याचा भाव स्पष्टच आहे. परंतु येथे या गाथेमध्ये अभिप्रेत असलेले ‘एकमूल’ म्हणजे ती तृष्णा (तण्हा) होय. त्यामध्ये जी भवतण्हा (भवतृष्णा) आहे, ती शाश्वतदृष्टीच्या (सस्सतदिट्ठि) प्रभावाने फिरते (आवर्तित होते), आणि विभवतण्हा (विभवतृष्णा) उच्छेददृष्टीच्या (उच्छेददिट्ठि) प्रभावाने; अशा प्रकारे दोन आवर्तने (दोन फेरे) होतात. ‘सहजातकोटीने’ म्हणजे सहजातकोटीने सुद्धा, मोहात पडलेल्या व्यक्तीच्या वर्तमान तृष्णेच्या प्रबळतेमुळे मलीनता निर्माण होऊ शकते, हे तर सांगायलाच नको. ‘उपनिस्सयकोटीने’ म्हणजे उपनिस्सयकोटीनेच, कारण सहजातकोटीचा असंभव असल्यामुळे. ‘पत्थरणस्थान’ म्हणजे विस्तृत होऊन प्रवृत्तीचे स्थान (भूमी) बनणे. म्हणूनच म्हटले आहे— “त्यांच्यामध्ये ती पसरते (पत्थरति)”. संकलन (एकत्र गोळा करणे) करण्याच्या अर्थाने ‘समुद्र’ आहे. पार करण्यास असमर्थ असल्यामुळे आणि पडण्यासाठी पुरेसा खोल असल्यामुळे तो ‘पाताळ’ आहे, आणि हा (संसार) पाताळासारखा असल्यामुळे याला ‘पाताळ’ म्हटले आहे. म्हणूनच “अप्रतिष्ठित असण्याच्या अर्थाने” असे म्हटले आहे. याचा अर्थ अगाध आणि गंभीर असणे असा आहे.

Ekamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

एकमूलसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Anomasuttavaṇṇanā

५. अनोमसुत्तवण्णना

45. Anomanāmanti anūnanāmaṃ. Guṇanemittikāni eva hi bhagavato nāmāni. Guṇānañcassa paripuṇṇatāya anūnanāmanti āha ‘‘sabbaguṇasamannāgatattā’’tiādi. Apica tathā tevijjo, chaḷabhiññotiādīni nāmāni anomanāmāni na honti paricchinnavisayattā, bhagavato pana satthā, sabbaññū, sammāsambuddhotiādīni nāmāni anomanāmāni nāma mahāvisayattā anūnabhāvato. Tenāha ‘‘avekallanāma’’nti. Khandhantarādayoti khandhavisesādike. Ñāṇena yāthāvato araṇīyaṭṭhena atthe. Anvayapaññādhigamāyāti lokuttarapaññāpaṭilābhāya. Paṭipadanti samathavipassanāpaṭipadaṃ. Kilesakāmānaṃ vasena allīyitabbaṭṭhena kāmā eva ālayo. Atītakāleyeva kamanataṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘kamamāna’’nti. Na etarahi tadabhāvatoti āha ‘‘atītaṃ pana upādāya idaṃ vutta’’nti. Mahānubhāvatādinā mahantānaṃ.

४५. ‘अनोमनाम’ म्हणजे अपूर्ण नसलेले (पूर्ण) नाव. कारण भगवंतांची नावे ही गुणांवर आधारित (गुणनैमित्तिक) असतात. आणि त्यांच्या गुणांच्या परिपूर्णतेमुळे त्यांना ‘अपूर्ण नसलेले नाव’ असे म्हटले आहे, जसे की “सर्व गुणांनी संपन्न असल्यामुळे” इत्यादी. शिवाय, ‘तेविज्जो’ (त्रिविद्य), ‘छळभिञ्ञो’ (षडभिज्ञ) इत्यादी नावे मर्यादित विषय असण्यामुळे ‘अनोमनाम’ (अपूर्ण नसलेली नावे) ठरत नाहीत; परंतु भगवंतांची ‘सत्था’ (शास्ता), ‘सब्बञ्ञू’ (सर्वज्ञ), ‘सम्मासम्बुद्ध’ (सम्यक्संबुद्ध) इत्यादी नावे महाविषय (विस्तृत विषय) असल्यामुळे आणि अपूर्ण नसल्यामुळे ‘अनोमनामे’ आहेत. म्हणूनच “विकलता नसलेले (पूर्ण) नाव” असे म्हटले आहे. ‘खंधंतraदयो’ म्हणजे स्कंध-विशेषादींमध्ये. ज्ञानाने यथार्थपणे जाणण्याच्या अर्थाने ‘अर्थ’ (अत्थ). ‘अन्वयप्रज्ञाधिगमाय’ म्हणजे लोकोत्तर प्रज्ञेच्या प्राप्तीसाठी. ‘प्रतिपदा’ म्हणजे समथ-विपस्सना प्रतिपदा (मार्ग). क्लेशकामांच्या वशतेमुळे चिकटून राहण्याच्या अर्थाने काम हेच ‘आलय’ (आश्रय) आहे. भूतकाळातच कामनेचा स्वीकार करून “काममान” (इच्छा करणारे) असे म्हटले आहे. सध्या त्याचा अभाव असल्यामुळे “भूतकाळाचा आधार घेऊन हे म्हटले आहे” असे सांगितले आहे. महानुभावता इत्यादींमुळे महान असलेल्यांचे.

Anomasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनोमसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Accharāsuttavaṇṇanā

६. अच्छरासुuttवण्णना

46. ‘‘Accharāgaṇasaṅghuṭṭha’’nti gāthā devaputtena yenādhippāyena gāyitā, so anupubbikathāya vinā na paññāyatīti taṃ āgamanato paṭṭhāya [Pg.122] kathento ‘‘ayaṃ kira devaputto’’tiādimāha. Tattha sāsaneti imasseva satthusāsane. Kammākammanti kammavinicchayaṃ. Atthapurekkhāratāya appakiccatāya ca sallahukavuttiko. Sayanassa koṭṭhāsoti divasaṃ purimayāmañca bhāvanānuyogavasena kilantakāyassa samassāsanatthaṃ seyyāya upagamanabhāgo anuññāto.

४६. “अच्छरागणसंघुट्ठं” (अप्सरांच्या समूहाने गुंजित) ही गाथा देवपुत्राने ज्या हेतूने गायली, तो हेतू अनुक्रमिक कथेविना (अनुपुब्बिकथा) स्पष्ट होत नाही; म्हणून त्याच्या आगमनापासून सुरुवात करून सांगताना “हा देवपुत्र म्हणे...” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘शासनात’ म्हणजे याच शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनात. ‘कम्माकम्मं’ म्हणजे कर्माचा निश्चय (कर्मविनिश्चय). अर्थाला प्राधान्य दिल्यामुळे आणि अल्प कर्तव्ये असल्यामुळे तो ‘सल्लहुकवृत्ती’ (हलक्या/साध्या राहणीचा) होता. ‘शयनाचा भाग’ म्हणजे दिवसभर आणि रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात भावनेच्या अभ्यासामुळे थकलेल्या शरीराला विश्रांती देण्यासाठी शय्येवर जाण्याचा अनुमत असलेला भाग.

Abbhantareti kucchiyaṃ bhattassa parittatāya satthakavātāti tikkhabhāvena satthakā viya kantanakā vātā. Dhurasmiṃyevāti kilesamārena yuddhe eva. Vimuttāyatanasīse ṭhatvā dhammaṃ desento vā. Upanissayamandatāya aparipakkañāṇatāya āsavakkhayaṃ appatto kālaṃ katvāti yojanā. Upari ṭhitanti parikkhārabhāvena dibbadussūpari ṭhitaṃ. Tatheva aṭṭhāsīti tāhi tathā vuttepi yathā tato pubbe, tatheva aṭṭhāsi. Suvaṇṇapaṭṭanti nibbuddhe paṭijinitvā laddhabbasuvaṇṇapaṭṭaṃ. Vītikkamassa akatattā asambhinneneva sīlena. Yasmā tasmiṃ satthu santikaṃ āgacchante tāpi tena saddhiṃ āgamaṃsu tasmā ‘‘accharāsaṅghaparivuto’’ti vuttaṃ.

‘अभ्यंतरात’ म्हणजे उदरात (पोटात) अन्नाच्या अल्पतेमुळे ‘सत्थकवात’ (शस्त्रवात) म्हणजे तीक्ष्णतेमुळे शस्त्राप्रमाणे कापणारे वायू. ‘धुरेवरच’ (धुरस्मिंयेव) म्हणजे क्लेशमारासोबतच्या युद्धातच. किंवा विमुक्तायतन-शीर्षावर राहून धम्मदेशना करताना. उपनिस्सय (उपनिश्रय) मंद असल्यामुळे आणि ज्ञान अपरिपक्व असल्यामुळे आसवक्खय (आस्रवक्षय) प्राप्त न करताच काळ करून (मृत्यू पावून) अशी योजना आहे. ‘वर राहिलेले’ म्हणजे परिष्कार (साधन) म्हणून दिव्य वस्त्रावर राहिलेले. ‘तसेच उभा राहिला’ म्हणजे त्यांनी तसे म्हटले तरीही, त्यापूर्वी जसा होता, तसाच उभा राहिला. ‘सुवर्णपट्ट’ म्हणजे मल्लविद्येत (कुस्तीत) जिंकून मिळवण्याचा सुवर्णपट्ट. (नियमांचे) उल्लंघन न केल्यामुळे अखंड राहिलेल्या शीलाने. ज्या अर्थी तो शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ येत असताना त्या (अप्सरा) देखील त्याच्यासोबत आल्या, म्हणूनच “अप्सरांच्या समूहाने वेढलेला” असे म्हटले आहे.

Saṅghositanti saṅgamma ghositaṃ, tattha tattha accharānaṃ gītasaddavasena ghositaṃ. Pisācagaṇaṃ katvā vadati acchandarāgatāya. Niyāmacittatāyāti sammattaniyāme ninnacittatāya. Garubhāvenāti tāsaṃ vase avattanato garuṭṭhānabhāvena. Yātrāti nibbānaṃ pati yātrā. Taṃ pana vaṭṭato niggamanaṃ hotīti āha ‘‘kathaṃ niggamanaṃ bhavissatī’’ti.

‘संघोषित’ म्हणजे एकत्र येऊन घोषित केलेले, तिथे तिथे अप्सरांच्या गीताच्या आवाजाने गुंजित झालेले. छंद-राग (आसक्ती) नसल्यामुळे तो त्यांना ‘पिशाचगण’ मानून बोलतो. ‘नियामचित्तता’ म्हणजे सम्यक्त्व-नियामामध्ये (सम्मतनियाम) प्रवण (निन) झालेले चित्त असणे. ‘गुरूभावाने’ म्हणजे त्यांच्या वशमध्ये न राहिल्यामुळे आदरणीय (गुरू) स्थानात असणे. ‘यात्रा’ म्हणजे निब्बाणाकडे (निर्वाणाकडे) जाणारी यात्रा. आणि ते संसारातून (वट्टातून) बाहेर पडणे असते, म्हणूनच “बाहेर पडणे कसे होईल?” असे म्हटले आहे.

Atisallekhatevāti ativiya kilesānaṃ sallekhitavuttiko. Akatābhinivesassāti bhāvanamananuyuttassa anāraddhavipassakassa. Kārakassāti sugatovādakārakassa sammāpaṭipajjato. Suññatāvipassananti suññatādīpanaṃ vipassanaṃ duccaritataṇhāya dūrīkaraṇena ekavihāritāya. Eko maggo assāti lokuttaramaggo eva assa anāgato, pubbabhāgamaggo pana kataparicayoti attho.

‘अतिसल्लेखता’ म्हणजे क्लेशांचे अत्यंत निर्मूलन करणारी वृत्ती असणे. ‘अभिनिवेश न केलेल्याचे’ म्हणजे भावनेचा अभ्यास न करणाऱ्या, विपस्सना सुरू न करणाऱ्याचे. ‘करणाऱ्याचे’ म्हणजे सुगतांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशाचे पालन करणाऱ्या, सम्यक प्रतिपन्न (सम्मापटिपज्ज) असणाऱ्याचे. ‘शून्यताविपस्सना’ म्हणजे दुश्चरित आणि तृष्णेला दूर करून एकाकी विहरण्याद्वारे शून्यता प्रकाशित करणारी विपस्सना. ‘त्याचा एकच मार्ग आहे’ म्हणजे त्याचा लोकोत्तर मार्गच अनागत (भविष्यात येणारा) आहे, तर पूर्वभाग मार्ग हा परिचयाचा (अभ्यासिलेला) आहे, असा अर्थ आहे.

Kāyavaṅkādīnanti kāyaduccaritādīnaṃ abhāvato samucchindanena anupalabbhanato. Natthi ettha bhayaṃ, asmiṃ vā adhigate puggalassa natthi bhayanti [Pg.123] abhayaṃ nāma. Saṃsārakantāraṃ atikkamitvā nibbānasaṅkhātaṃ khemaṃ amataṭṭhānaṃ gamane sugatasārathinā susajjitayānabhāvato ratho akūjanoti aṭṭhaṅgiko maggova adhippeto. Dhammato anapetatāya aparāparuppattiyā ca dhammacakkehi.

‘कायावक्रता इत्यादींचा’ म्हणजे कायदुश्चरित इत्यादींचा अभाव असल्यामुळे, samucchindanena (समूळ नष्ट केल्यामुळे) ते न आढळणे. “येथे भय नाही, किंवा हे प्राप्त झाल्यावर पुद्गलाला (व्यक्तीला) भय नसते” म्हणून याला ‘अभय’ म्हणतात. संसाररूपी अरण्याला पार करून निब्बान (निर्वाण) नावाच्या क्षेमकारक, अमृत स्थानाकडे जाण्यासाठी सुगत-सारथीने (बुद्धांनी) चांगल्या प्रकारे सज्ज केलेले वाहन असल्यामुळे “आवाज न करणारा रथ” (अकूजन रथ) म्हणजे अष्टांगिक मार्गच अभिप्रेत आहे. धम्मापासून दूर न जाण्यामुळे आणि एकामागून एक उत्पन्न होण्यामुळे ‘धम्मचाकांनी’ (धम्मचाकांद्वारे).

Ottappampi gahitameva avinābhāvā. Apālamboti avassayo. Parivāroti parikkhāro abhisaṅkharaṇato. Maggassa karaṇaṭṭhāne dhammo tappariyāpannā sammādiṭṭhi. Aniccādivasenāti aniccānupassanādivasena. Sodhitesu vajjhamānesu. Bhūmiladdhavaṭṭanti bhūmiladdhasaṅkhātaṃ vaṭṭaṃ. Tattha vipassanāya pavattiṭṭhānabhāvato pañcakkhandhā bhūmi nāma, vaṭṭamayakammabhāvato tattha uppajjanārahaṃ kilesajātaṃ bhūmiladdhavaṭṭaṃ. Parijānamānāti paricchindanavasena samatikkamavasena jānamānā paṭivijjhantī.

ओत्तप्प (पापभीरुता) देखील अविनाभावामुळे (अविभाज्य संबंधामुळे) ग्रहण केलेच आहे. 'अपालम्बो' म्हणजे आश्रय. 'परिवारो' म्हणजे अभिसंस्करणाने (तयारीने) होणारा परिकार (साधन). मार्गाच्या निर्मितीच्या स्थानी 'धम्मो' म्हणजे त्यात समाविष्ट असलेली सम्मादिट्ठि (सम्यक दृष्टी) होय. 'अनिच्चादिवसेन' म्हणजे अनित्यानुपश्यना इत्यादींच्या द्वारे. 'सोधितॆसु' म्हणजे शुद्ध केले जात असताना. 'भूमिलद्धवट्टं' म्हणजे भूमी प्राप्त झालेले वट्ट (संसारचक्र) होय. तेथे विपश्यनेच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे पंचस्कंधांना 'भूमी' असे म्हणतात, आणि वट्टमय (संसारचक्रात्मक) कर्माच्या स्वरूपात तेथे उत्पन्न होण्यास योग्य असणारा क्लेशसमूह म्हणजे 'भूमिलद्धवट्ट' होय. 'परिजानमाना' म्हणजे परिच्छेदन (निश्चित करणे) आणि समतिक्रमण (पार करणे) यांद्वारे जाणत असताना साक्षात्कार करणे (प्रतिवेध करणे) होय.

Kasmā devaputto sotāpattiphaleyeva patiṭṭhāsi, nanu ca sā desanā bhagavatā catumaggappadhānabhāvena pavattitāti āha ‘‘yathā hī’’tiādi.

देवपुत्र केवळ स्रोतापत्ती फलामध्येच का प्रतिष्ठित झाला? ती देशना तर भगवंतांनी चारही मार्गांच्या प्रधानतेने प्रवृत्त केली होती की नाही? म्हणून 'यथा ही' इत्यादी म्हटले आहे.

Accharāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अच्छरासुuttवण्णना (अप्सरा-सूत्र वर्णन) समाप्त झाली.

7. Vanaropasuttavaṇṇanā

७. वनरोपसुत्तवण्णना

47. Kesanti sāmivasena vuttakasaddo ‘‘dhammaṭṭhā sīlasampannā’’ti ettha paccattabahuvacanavasena pariṇāmetabbo. Atthavasena hi vibhattivipariṇāmo. Ke janāti ettha vā vuttakesaddo sīhavilokananayena ānetvā yojetabboti āha ‘‘ke dhammaṭṭhā, ke sīlasampannā’’ti? Pucchatīti iminā tattha kāraṇamāha. Phalādisampattiyā āramanti ettha sattāti ārāmo. Ārāme ropenti nipphādentīti ārāmaropā. Vanīyati chāyāsampattiyā bhajīyatīti vanaṃ. Tattha yaṃ upavanalakkhaṇaṃ vanaṃ, taṃ ārāmaggahaṇeneva gahitanti tapovanalakkhaṇaṃ, taṃ dassento ‘‘sīmaṃ parikkhipitvā’’tiādimāha. Visameti udakacikkhallena visame padese. Pānīyaṃ pivanti etthāti papā, taṃ papaṃ. Udakaṃ pīyati etthāti vā papā. Taḷākādīti ādi-saddena mātikaṃ saṅgaṇhāti.

४७. 'केसं' (कोणाचा) हा संबंधवाचक (षष्ठी विभक्ती) अर्थाने वापरलेला 'क' शब्द, 'धम्मट्ठा सीलसम्पन्ना' (धर्मात स्थित, शीलसंपन्न) येथे प्रथमा बहुवचनाच्या रूपाने परिवर्तित केला पाहिजे. कारण अर्थाच्या आवश्यकतेनुसार विभक्तीचा बदल होतो. किंवा 'के जना' (कोणते लोक) या अर्थी येथे वापरलेला 'के' शब्द सिंहवलोकन न्यायाने आणून जोडला पाहिजे, म्हणून 'के धम्मट्ठा, के सीलसम्पन्ना' (कोण धर्मात स्थित आहेत, कोण शीलसंपन्न आहेत?) असे म्हटले आहे. 'विचारतात' याने तेथील कारण सांगितले आहे. फळ इत्यादींच्या समृद्धीमुळे प्राणी जेथे रममाण होतात, तो 'आरामो' (उद्यान) होय. जे उद्याने लावतात किंवा निर्माण करतात, ते 'आरामरोपा' होत. सावलीच्या समृद्धीमुळे ज्याचे सेवन केले जाते, ते 'वनं' (वन) होय. त्यामध्ये जे उपवन-लक्षणयुक्त वन आहे, ते 'आराम' या शब्दाच्या ग्रहणानेच समाविष्ट झाले आहे; म्हणून तपोवन-लक्षणयुक्त वनाला दर्शवण्यासाठी 'सीमा वेढून' इत्यादी म्हटले आहे. 'विसमे' म्हणजे पाणी आणि चिखलाने युक्त अशा विषम (दुर्गम) प्रदेशात. जेथे लोक पिण्याचे पाणी पितात ती 'पपा' (पाणपोई), तिला 'पपं' म्हटले आहे. किंवा जेथे पाणी प्यायले जाते ती 'पपा'. 'तळाकादि' (तलाव इत्यादी) मधील 'आदि' शब्दाने कालव्याचा (मातिका) संग्रह होतो.

Imamatthaṃ [Pg.124] sandhāyāti iminā kammappathappattaṃ paṭikkhipati. Attanā katañhi puññaṃ anussarato taṃ ārabbha bahuṃ puññaṃ pasavati, na pana yathā kataṃ puññaṃ sayameva pavaḍḍhati. Tasmiṃ dhamme ṭhitattāti tasmiṃ ārāmaropanādidhamme patiṭṭhitattā. Tenapi sīlena sampannattāti tena yathāvuttadhamme katasīle ṭhatvā ciṇṇena tadaññenapi kāyavācasikasaṃvaralakkhaṇena sīlena samannāgatattā. Dasa kusalā dhammā pūrenti duccaritaparivajjanato. Sesaṃ vuttanayameva.

'या अर्थाला उद्देशून' याने कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या गोष्टीचा निषेध केला आहे. कारण स्वतः केलेल्या पुण्याचा अनुस्मरण करणाऱ्याला, त्याला अनुसरून पुष्कळ पुण्य उत्पन्न होते, परंतु केलेले पुण्य स्वतःहून वाढत नाही. 'तस्मिं धम्मे ठितत्ता' म्हणजे त्या उद्यान-रोपण इत्यादी धर्मामध्ये प्रतिष्ठित असल्यामुळे. 'तेनापि सीलेन सम्पन्नत्ता' म्हणजे त्या पूर्वोक्त धर्मामध्ये केलेल्या शीलात स्थित राहून आचरलेल्या, आणि त्याव्यतिरिक्त इतरही कायिक व वाचिक संवर-लक्षणयुक्त शीलाने युक्त असल्यामुळे. दुष्कृत्यांचे (दुच्चरित) वर्जन केल्यामुळे दहा कुशल धर्म पूर्ण होतात. उर्वरित भाग पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावा.

Vanaropasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वनरोपसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

8. Jetavanasuttavaṇṇanā

८. जेतवनसुत्तवण्णना

48. Esitaguṇattā esiyamānaguṇattā ca isī, asekkhā sekkhakalyāṇaputhujjanā ca. Isīnaṃ saṅgho isisaṅgho. Isisaṅghena nisevitaṃ. Tenāha ‘‘bhikkhusaṅghanisevita’’nti.

४८. गुणांचा शोध घेतल्यामुळे आणि शोध घेण्यायोग्य गुणांमुळे 'इसी' (ऋषी) म्हणजे अशैक्ष (अरिहंत), शैक्ष आणि कल्याण-पृथग्जन होत. ऋषींचा संघ म्हणजे 'इसिसंघ' (ऋषिसंघ) होय. ऋषिसंघाने सेवित असलेले. म्हणूनच 'भिक्खुसंघनिसेवितं' (भिक्षुसंघाने सेवित) असे म्हटले आहे.

Taṃ kārentassa gandhakuṭipāsādakūṭāgārādivasena siniddhasandacchāyarukkhalatāvasena bhūmibhāgasampattiyā ca anaññasādhāraṇaṃ atiramaṇīyaṃ taṃ jetavanaṃ cittaṃ toseti, tathā ariyānaṃ nivāsabhāvenapīti āha ‘‘evaṃ paṭhamagāthāya jetavanassa vaṇṇaṃ kathetvā’’ti. Tenāha bhagavā – ‘‘yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti (dha. pa. 98; theragā. 991). Apacayagāmicetanā sattānaṃ visuddhiṃ āvahati kammakkhayāya saṃvattanatoti āha ‘‘kammanti maggacetanā’’ti. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ viditakaraṇaṭṭhena kilesānaṃ vijjhanaṭṭhena ca vijjā. Maggapaññā sammādiṭṭhīti āha ‘‘vijjāti maggapaññā’’ti. Samādhipakkhikā dhammā sammāvāyāmasatisamādhayo. Yathā hi vijjāpi vijjābhāgiyā, evaṃ samādhipi samādhipakkhiko. Sīlaṃ etassa atthīti sīlanti āha ‘‘sīle patiṭṭhitassa jīvitaṃ uttama’’nti. Diṭṭhisaṅkappāti sammādiṭṭhisaṅkappā. Tattha sammāsaṅkappassa sammādiṭṭhiyā upakārabhāvena vijjābhāvo vutto. Tathā hi so paññākkhandhasaṅgahitoti vuccati. Yathā ca sammāsaṅkappādayo paññākkhandhasaṅgahitā, evaṃ vāyāmasatiyo [Pg.125] samādhikkhandhasaṅgahitāti āha ‘‘vāyāmasatisamādhayo’’ti. Dhammoti hi idha samādhi adhippeto ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto ahesu’’ntiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3.197; saṃ. ni. 5.378) viya. Vācākammantājīvāti sammāvācākammantājīvā. Maggapariyāpannā eva hete saṅgahitā. Tenāha ‘‘etena aṭṭhaṅgikamaggenā’’ti.

ते (जेतवन) निर्माण करणाऱ्यासाठी गंधकुटी, प्रासाद, कूटागार इत्यादींमुळे, तसेच स्निग्ध व दाट सावली देणाऱ्या वृक्ष-लतांमुळे आणि भूमीच्या समृद्धीमुळे ते जेतवन अत्यंत रमणीय व चित्त प्रसन्न करणारे आहे, तसेच ते आर्यांचे निवासस्थान असल्यामुळेही; म्हणून 'अशा प्रकारे पहिल्या गाथेमध्ये जेतवनाचे वर्णन करून' असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – 'जिथे अरहंत निवास करतात, ती भूमी अत्यंत रमणीय असते.' अपचयगामी (कर्मक्षय करणारी) चेतना प्राण्यांना विशुद्धीकडे नेते आणि ती कर्मक्षयासाठी कारणीभूत ठरते, म्हणून 'कम्मं म्हणजे मार्ग-चेतना' असे म्हटले आहे. चार आर्यसत्यांना जाणण्याच्या अर्थाने आणि क्लेशांचा वेध घेण्याच्या (नष्ट करण्याच्या) अर्थाने 'विज्जा' (विद्या) होय. मार्गप्रज्ञा हीच सम्मादिट्ठि (सम्यक दृष्टी) आहे, म्हणून 'विज्जा म्हणजे मार्गप्रज्ञा' असे म्हटले आहे. समाधीच्या पक्षातील धर्म म्हणजे सम्मावायाम (सम्यक व्यायाम), सम्मासति (सम्यक स्मृती) आणि सम्मासमाधि (सम्यक समाधी) होत. कारण ज्याप्रमाणे विद्या देखील विद्याभागीय असते, त्याचप्रमाणे समाधी देखील समाधीपक्षीय असते. ज्याच्याकडे शील आहे तो 'शीलवान' होय, म्हणून 'शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्याचे जीवन उत्तम असते' असे म्हटले आहे. 'दिट्ठिसङ्कप्पा' म्हणजे सम्मादिट्ठि (सम्यक दृष्टी) आणि सम्मासङ्कप्प (सम्यक संकल्प). तेथे सम्यक संकल्पाचा सम्यक दृष्टीला उपकारक असल्यामुळे 'विद्याभाव' (विद्येचा भाग) म्हटला आहे. कारण तो प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट आहे असे म्हटले जाते. आणि ज्याप्रमाणे सम्यक संकल्प इत्यादी प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट आहेत, त्याचप्रमाणे व्यायाम आणि स्मृती हे समाधीस्कंधात समाविष्ट आहेत, म्हणून 'वायाम, सति आणि समाधी' असे म्हटले आहे. कारण येथे 'धम्मो' या शब्दाने समाधी अभिप्रेत आहे, ज्याप्रमाणे 'ते भगवंत अशा धर्माचे (समाधीचे) होते' इत्यादींमध्ये आहे. 'वाचाकम्मन्ताजीवा' म्हणजे सम्मावाचा (सम्यक वाचा), सम्माकम्मन्त (सम्यक कर्मान्त) आणि सम्माआजीव (सम्यक आजीव). हे मार्गात समाविष्ट असलेलेच ग्रहण केले आहेत. म्हणूनच 'या अष्टांगिक मार्गाने' असे म्हटले आहे.

Upāyena vidhinā ariyamaggo bhāvetabbo. Tenāha ‘‘samādhipakkhiyadhamma’’nti. Sammāsamādhipakkhiyaṃ vipassanādhammañceva maggadhammañca. ‘‘Ariyaṃ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṃ desessāmi saupanisaṃ saparikkhāra’’nti (ma. ni. 3.136) hi vacanato sammādiṭṭhiādayo maggadhammā sammāsamādhiparikkhārā. Vicineyyāti vīmaṃseyya, bhāveyyāti attho. Tatthāti hetumhi bhummavacanaṃ. Ariyamaggahetukā hi sattānaṃ visuddhi. Tenāha ‘‘tasmiṃ ariyamagge visujjhatī’’ti. Pañcakkhandhadhammaṃ vicineyyāti paccuppanne pañcakkhandhe vipasseyya. Tesu vipassiyamānesu vipassanāya ukkaṃsagatāya yadaggena dukkhasaccaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhīyati, tadaggena samudayasaccaṃ pahānapaṭivedhena paṭivijjhīyati, nirodhasaccaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena, maggasaccaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhīyatīti evaṃ tesu catūsu saccesu visujjhatīti imasmiṃ pakkhe nimittatthe eva bhummaṃ, tesu saccesu paṭivijjhiyamānesūti attho.

योग्य उपायाने आणि विधीने आर्यमार्गाची भावना (अभ्यास) केली पाहिजे. म्हणूनच 'समाधिपक्खियधम्मं' (समाधीपक्षीय धर्म) असे म्हटले आहे. सम्यक समाधीच्या पक्षातील विपश्यना धर्म आणि मार्ग धर्म हे दोन्ही आहेत. 'हे भिक्षूंनो, मी तुम्हाला उपनिषद (कारण) आणि परिकारासह (साधनांसह) आर्य सम्यक समाधीची देशना करतो' या वचनानुसार सम्यक दृष्टी इत्यादी मार्ग-धर्म हे सम्यक समाधीचे परिकार (साधने) आहेत. 'विचिनेय्य' म्हणजे विचार करावा (मीमांसा करावी), भावना करावी असा अर्थ आहे. 'तत्थ' (तेथे) हा हेतूच्या अर्थी सप्तमी विभक्तीचा (भूमवचन) प्रयोग आहे. कारण प्राण्यांची विशुद्धी ही आर्यमार्गाच्या हेतूनेच होते. म्हणूनच 'त्या आर्यमार्गामध्ये विशुद्ध होतो' असे म्हटले आहे. 'पंचस्कंधधर्माचा विचार करावा' म्हणजे वर्तमानकाळातील पंचस्कंधांवर विपश्यना करावी. त्यांच्यावर विपश्यना केली जात असताना, विपश्यना उत्कृष्ट अवस्थेला पोहोचल्यावर, ज्या श्रेष्ठ ज्ञानाने दुःखसत्याचा परिज्ञा-प्रतिवेधाने (पूर्ण ज्ञानाने) साक्षात्कार होतो, त्या श्रेष्ठ ज्ञानाने समुदयसत्याचा प्रहाण-प्रतिवेधाने (त्यागाने) साक्षात्कार होतो, निरोधसत्याचा साक्षात्कारी-प्रतिवेधाने साक्षात्कार होतो, आणि मार्गसत्याचा भावना-प्रतिवेधाने साक्षात्कार होतो; अशा प्रकारे त्या चार सत्यांमध्ये विशुद्ध होतो, या पक्षात 'सप्तमी विभक्ती' ही निमित्त अर्थानेच आहे, म्हणजेच 'त्या सत्यांचा साक्षात्कार केला जात असताना' असा अर्थ आहे.

Avadhāraṇavacananti vavatthāpanavacanaṃ, avadhāraṇanti attho. ‘‘Sāriputtovā’’ti ca avadhāraṇaṃ sāvakesu sāriputtova seyyoti imamatthaṃ dīpeti tassevukkaṃsabhāvato. Kilesaupasamenāti iminā mahātherassa tādiso kilesavūpasamoti dasseti. Tassa sāvakavisaye paññāya pāramippatti ahosi. Yadi evaṃ ‘‘yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā’’ti idaṃ tesaṃ buddhānaṃ ñāṇavisaye paññāpāramippattānaṃ vaseneva vuttanti daṭṭhabbaṃ. Avadhāraṇampi vimuttiyā nānattā tīhi vimuttīhi pāraṅgate sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenāha – ‘‘pāraṃ gatoti nibbānaṃ gato’’tiādi. Na therena uttaritaro nāma atthi labbhati, labbhati ce, evameva labbheyyāti adhippāyo.

अवधारणवचन म्हणजे व्यवस्थापनवचन (निश्चयवाचक वचन), 'अवधारण' असा याचा अर्थ आहे. 'सारिपुत्तो व' (सारिपुत्तच) हे अवधारण (निश्चय) दर्शवते की, श्रावकांमध्ये सारिपुत्तच श्रेष्ठ आहेत, हा अर्थ त्यांच्या उत्कृष्टतेमुळे स्पष्ट होतो. 'किलेसवूपसमेन' (क्लेशांच्या उपशमाने) याद्वारे महाथेरांचा तशा प्रकारचा क्लेश-उपशम दर्शविला आहे. श्रावकांच्या क्षेत्रात त्यांच्या प्रज्ञेची पारमिता प्राप्त झाली होती. जर असे असेल, तर 'योपि पारङ्गतो भिक्खु, एतावपरमो सिया' (जो भिक्खू पारंगत झाला आहे, तो इतकाच श्रेष्ठ असावा) हे त्या बुद्धांच्या ज्ञानक्षेत्रात प्रज्ञापारमिता प्राप्त केलेल्यांच्या प्रभावानेच म्हटले आहे, असे समजावे. विमुक्तीच्या विविधतेमुळे तीन विमुक्तींनी पार गेलेल्यांना उद्देशून हे अवधारण देखील म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पारं गतो म्हणजे निर्वाणाला गेलेला' इत्यादी. थेरांपेक्षा श्रेष्ठ असा कोणी आढळत नाही, आणि जर आढळला, तर तो असाच आढळेल, असा अभिप्राय आहे.

Jetavanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

जेतवनसुत्तवर्णना समाप्त झाली।

9. Maccharisuttavaṇṇanā

९. मच्छरिसुत्तवर्णना

49. Maccharinoti [Pg.126] maccheravanto maccherasamaṅginoti āha ‘‘maccherena samannāgatā’’ti. Maccheraṃ macchariyanti atthato ekaṃ. Na vandatīti vandanamattampi na karoti, kuto dānanti adhippāyo. Upaṭṭhānaṃ kātunti madhurapaṭisanthāraṃ karotīti yojanā. Idaṃ tāva mudumacchariyaṃ na hadayaṃ viya attānaṃ dassentassa macchariyanti katvā. Kiṃ tuyhaṃ pādā rujjanti nanu tuyhaṃyeva āgatagamanesu pādā rujjanti, kinte ime chindantīti adhippāyo. Sāmīcimpi na karoti kuto dānanti adhippāyo. Yathākammaṃ taṃtaṃgatiyo aranti upagacchantīti ariyā, sattā. Ime pana kucchitā ariyāti kadariyā, thaddhamaccharino. Macchariyasadisañhi kucchitaṃ sabbahīnaṃ natthi sabbaguṇābhibhūtattā bhogasampattiādisabbasampattīnaṃ mūlabhūtassa dānassa nisedhato. Itiādīhi vacanehi. Attano upaghātakoti macchariyānuyogena kusaladhammānaṃ gatisampattiyā ca vināsako.

४९. 'मच्छरिनो' म्हणजे मत्सरी (कंजूष), मत्सराने युक्त असलेले, म्हणून 'मच्छेरेन समन्नागता' (मत्सराने युक्त असलेले) असे म्हटले आहे. 'मच्छेर' आणि 'मच्छरिय' हे अर्थाने एकच आहेत. 'न वन्दति' म्हणजे वंदन देखील करत नाही, मग दान देण्याचा प्रश्नच कुठे येतो, असा अभिप्राय आहे. 'उपट्ठानं कातुं' म्हणजे मधुर आदरातिथ्य करणे, असा संबंध आहे. हे तर मृदू मत्सर (कंजूषपणा) आहे, जो स्वतःला हृदयासारखा दाखवणाऱ्याचा मत्सर नाही. 'तुझे पाय दुखतात का? येण्या-जाण्याने तुझेच पाय दुखतात ना, ते तुझे पाय कापतात का?' असा अभिप्राय आहे. 'सामीचिं' (योग्य आदर) देखील करत नाही, मग दान कुठून करणार, असा अभिप्राय आहे. आपापल्या कर्मानुसार त्या त्या गतीला प्राप्त होतात म्हणून ते 'अरिया' (जाणारे), म्हणजेच प्राणी होत. परंतु हे निंद्य 'अरिया' आहेत म्हणून 'कदरिया' (अतिशय कंजूष), कडक मत्सरी आहेत. मत्सरासारखे निंद्य आणि सर्वथा हीन काहीही नाही, कारण ते सर्व गुणांना पराभूत करणारे असून, भोगसंपत्ती इत्यादी सर्व संपत्तींचे मूळ असलेल्या दानाचा निषेध करते. इत्यादी वचनांद्वारे हे स्पष्ट होते. 'अत्तनो उपघातको' म्हणजे मत्सराच्या अभ्यासाने कुशल धर्मांचा आणि गती-संपत्तीचा विनाश करणारा।

Puññapāpavasena samparetabbato upagantabbato samparāyo, paraloko. Kāmaguṇaratīti kāmaguṇasannissayo assādo. Khiḍḍāti kāyikakhiḍḍā vācasikakhiḍḍā cetasikakhiḍḍāti evaṃ tividhā. Esa vipākoti coḷādīnaṃ kicchalābhoti esa evarūpo vipāko. Yamalokanti paralokaṃ. Upapajjareti ettha iti-saddo pakārattho. Tena pāḷiyaṃ vuttaṃ nirayaṃ tiracchānayoniñca saṅgaṇhāti.

पुण्य आणि पापाच्या प्रभावाने जेथे जावे लागते, त्या परलोकाला 'सम्परायो' (परलोक) म्हणतात. 'कामगुणरती' म्हणजे कामगुणांवर आश्रित असलेला आस्वाद. 'खिळ्ळा' (क्रीडा) ही कायिक क्रीडा, वाचिक क्रीडा आणि मानसिक क्रीडा अशी तीन प्रकारची आहे. 'एस विपाको' म्हणजे वस्त्र इत्यादींचा कष्टाने मिळणारा लाभ, हा अशा प्रकारचा विपाक (परिणाम) आहे. 'यमलोकं' म्हणजे परलोक. 'उपपज्जरे' यामध्ये 'इति' हा शब्द प्रकार दर्शवणारा आहे. त्यामुळे पाळीमध्ये सांगितलेल्या निरय (नरक) आणि तिर्यक योनीचा (पशू योनीचा) यात समावेश होतो।

Yācanti nāma ariyayācanāya. Vuttañhetaṃ ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti (jā. 1.7.59). Ye saṃvibhajanti, te vadaññū nāma ñatvā kattabbakaraṇato. Vimānappabhāyāti nidassanamattaṃ, uyyānakapparukkhappabhāhi devatānaṃ vatthābharaṇasarīrappabhāhipi sagge pakāsentiyeva. Pakāsantīti vā pākaṭā honti, na apāyaloke viya apākaṭāti attho. Parasambhatesūti sayaṃ sambhataṃ anāpajjitvā pareheva sambharitesu sukhūpakaraṇesu. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘vasavattīva modare’’ti, paranimmitabhogesu vasavattī devaputtā viya sukhasamaṅgitāya modantīti attho. Evaṃ vuttasamparāyoti ete saggāti evaṃ heṭṭhā [Pg.127] vuttasamparāyo. Ubhinnanti etesaṃ yathāvuttānaṃ ubhinnaṃ dukkaṭasukaṭakammakārīnaṃ. Tato cavitvā tato nirayasaggādito cavitvā manussesu nibbattati. Tesu yo maccharī manussesu nibbatto, so daliddo hutvā pubbacariyavasena maccharīyeva honto dārādibharaṇatthaṃ macchakacchapādīni hantvā punapi niraye nibbatto. Itaro suddhāsayo samiddho hutvā pubbacariyāvasena punapi puññāni katvā sagge nibbatteyya. Tenāha ‘‘puna samparāyepi duggatisugatiyeva hotī’’ti.

'याचन्ति' म्हणजे आर्य-याचनेने. कारण असे म्हटले आहे - 'आर्य (भिक्खू) उद्देशून उभे राहतात, हीच आर्यांची याचना आहे.' जे विभागून देतात (दान करतात), त्यांना 'वदञ्ञू' (दानशूर) म्हणतात, कारण ते आपले कर्तव्य जाणून तसे करतात. 'विमानप्पभाया' (विमानाच्या प्रभाने) हे केवळ उदाहरण आहे; उद्यान, कल्पवृक्ष यांच्या प्रभाने आणि देवतांच्या वस्त्र, आभूषण व शरीराच्या प्रभाने देखील ते स्वर्गात प्रकाशित होतातच. किंवा 'पकासन्ति' म्हणजे ते प्रकट होतात, अपायलोकाप्रमाणे अप्रकट राहत नाहीत, असा अर्थ आहे. 'परसम्भतेसु' म्हणजे स्वतः गोळा न करता, इतरांनीच गोळा केलेल्या सुखाच्या साधनांमध्ये. म्हणूनच पाळीमध्ये म्हटले आहे - 'वसवत्तीव मोदरे', म्हणजे परनिर्मित भोगांवर नियंत्रण ठेवणाऱ्या वशवर्ती देवपुत्रांप्रमाणे सुखाच्या प्राप्तीने ते आनंदित होतात, असा अर्थ आहे. 'एवं वुत्तसम्परायो' म्हणजे हे स्वर्ग, अशा प्रकारे खाली सांगितलेला परलोक होय. 'उभिन्नं' म्हणजे वर सांगितलेल्या दुष्कृत्य आणि सुकृत्य करणाऱ्या दोघांचेही. 'ततो चवित्वा' म्हणजे त्या नरक, स्वर्ग इत्यादींमधून च्युत होऊन (मरण पावून) मनुष्यांमध्ये जन्म घेतात. त्यांच्यापैकी जो मत्सरी (कंजूष) मनुष्यांमध्ये जन्म घेतो, तो दरिद्री होऊन, पूर्व आचरणामुळे मत्सरीच राहून, पत्नी इत्यादींच्या पोषणासाठी मासे, कासव इत्यादींना मारून पुन्हा नरकात जन्म घेतो. दुसरा जो शुद्ध मनाचा आहे, तो समृद्ध होऊन, पूर्व आचरणामुळे पुन्हा पुण्ये करून स्वर्गात जन्म घेतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पुन्हा परलोकात देखील दुर्गती आणि सुगतीच होते.'

Maccharisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मच्छरिसुत्तवर्णना समाप्त झाली।

10. Ghaṭīkārasuttavaṇṇanā

१०. घटीकारसुत्तवर्णना

50. ‘‘Upapannāse’’ti se-kārāgamaṃ katvā niddeso, ‘‘upapannā’’icceva atthoti āha ‘‘nibbattivasena upagatā’’ti. Attano sampattito avihānato avihā, tesaṃ brahmaloko avihābrahmaloko, tasmiṃ. Upapattisamanantaramevāti paṭhamakoṭṭhāse eva. Arahattaphalavimuttiyāti asekkhavimuttiyā. Sekkhavimuttiyā pana avihūpapattito pageva vimuttā. Mānusaṃ dehaṃ samatikkamanti cittupakkilesapahānavasenāti phalena hetudassanamidanti āha ‘‘mānusaṃ dehanti idha…pe… vuttānī’’ti. Divi bhavaṃ dibbaṃ, brahmattabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ. Tattha saṃyojanakoti vuttaṃ ‘‘dibbaṃ yoganti pañca uddhambhāgiyasaṃyojanānī’’ti. Imassāti devaputtassa. ‘‘Hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upaccagu’’nti tesaṃ tvaṃ kusalaṃ sabbāvajjappahānena anavajjataṃ bhāsatīti kusalī vadesi. Atthena saddassa abhedopacāraṃ katvā gambhīravacanaṃ vuttanti āha ‘‘gambhīrattha’’nti atthasseva gambhīrato, na saddassa. Samucchinnakāmarāgatāya sabbaso kāmavisayappahānena nirāmisabrahmacārī nāma anāgāmī. Nivāsanaṭṭhānabhūto samāno eko gāmo etassāti āha ‘‘ekagāmavāsī’’ti.

५०. 'उपपन्नासे' हा 'से' काराचा आगम करून केलेला निर्देश आहे, 'उपपन्ना' (उत्पन्न झालेले) हाच याचा अर्थ आहे, म्हणून 'उत्पत्तीच्या रूपाने प्राप्त झालेले' असे म्हटले आहे. आपल्या संपत्तीपासून (वैभवापासून) च्युत न होण्यामुळे 'अविहा' (अविह), त्यांचा ब्रह्मलोक म्हणजे 'अविहाब्रह्मलोक', त्यामध्ये. 'उत्पत्तीच्या लगेचच नंतर' म्हणजे पहिल्या भागातच. 'अर्हत्त्वफलविमुक्तीने' म्हणजे अशैक्ष विमुक्तीने. शैक्ष विमुक्तीने तर अविह लोकामध्ये उत्पन्न होण्यापूर्वीच विमुक्त झालेले असतात. 'मानवी देहाचे उल्लंघन करतात' हे चित्ताच्या उपक्लेशांच्या प्रहाणामुळे (नाशाने) होते, हे फलाद्वारे हेतूचे दर्शन आहे, म्हणून 'मानुसं देहं' येथे... पे... म्हटले आहे. स्वर्गात असणारे ते 'दिव्य', ज्याला ब्रह्म-आत्मभाव संज्ञित पाच स्कंध म्हटले जाते. तेथे संयोजन (बंधन) असण्याला 'दिव्य योग' म्हणजेच 'पाच उर्ध्वभागीय संयोजने' असे म्हटले आहे. 'याच्या' म्हणजे देवपुत्राच्या. 'मानवी देह सोडून, दिव्य योगाचे उल्लंघन केले' त्यांच्याविषयी तू सर्व दोषांच्या प्रहाणाने निर्दोष अशा कुशल गोष्टी बोलतोस, म्हणून 'कुशली' असे म्हटले आहे. अर्थाशी शब्दाचा अभेदोपचार करून गंभीर वचन म्हटले आहे, म्हणून 'गंभीरार्थ' असे म्हटले आहे, कारण अर्थच गंभीर आहे, शब्द नाही. कामरागाचा समूळ नाश झाल्यामुळे, सर्व प्रकारे कामविषयांचा त्याग केल्याने 'निरामिष ब्रह्मचारी' म्हणजेच 'अनागामी' होय. ज्याचे निवासस्थान एकच गाव आहे, त्याला 'एकगामवासी' (एकाच गावात राहणारा) असे म्हटले आहे।

Ghaṭīkārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

घटीकारसुत्तवर्णना समाप्त झाली।

Ādittavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

आदित्तवग्गवर्णना समाप्त झाली।

6. Jarāvaggo

६. जरावर्ग

1. Jarāsuttavaṇṇanā

१. जरासुत्तवर्णना

51. Hitassa [Pg.128] sādhanato sādhu, yaṃ kiñci atthajātaṃ. Taṃ pana atthakāmena labhitabbato upasevitabbato laddhakaṃ, kalyāṇaṭṭhena bhaddakanti vuccatīti āha ‘‘sādhūti laddhakaṃ bhaddaka’’nti. ‘‘Sīlaṃ yāva jarā sādhū’’ti vuttamatthaṃ byatirekato vibhāvetuṃ ‘‘iminā idaṃ dassetī’’ti vuttaṃ. Idanti idaṃ atthajātaṃ.

५१. हिताचे साधन असल्यामुळे 'साधू' (चांगले) आहे, जे काही अर्थयुक्त (कल्याणकारी) आहे. परंतु, हित इच्छिणाऱ्याने ते प्राप्त करण्यायोग्य आणि सेवन करण्यायोग्य असल्यामुळे त्याला 'लद्धकं' (प्राप्त करण्यायोग्य) आणि कल्याणाच्या अर्थाने 'भद्द्कं' (भद्र/मंगल) असे म्हटले जाते, म्हणून 'साधू म्हणजे प्राप्त करण्यायोग्य, कल्याणकारी' असे म्हटले आहे. 'शील हे वृद्धत्वापर्यंत कल्याणकारी असते' या सांगितलेल्या अर्थाला व्यतिरेक रूपाने स्पष्ट करण्यासाठी 'याद्वारे हे दर्शविले आहे' असे म्हटले आहे. 'हे' म्हणजे हे अर्थयुक्त (कल्याणकारी) तत्त्व।

Patiṭṭhitāti cittasantāne laddhapatiṭṭhā, kenaci asaṃhāriyā. Tenāha ‘‘maggena āgatā’’ti. Cittīkataṭṭhādīhīti pūjanīyabhāvādīhi. Vuttaṃ hetaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Cittīkatanti ratananti idaṃ ratanaṃ nāma loke cittīkataṃ vatthūnaṃ sahassagghanatādivasena. Yepi loke cittīkatā khattiyapaṇḍita-catumahārāja-sakka-suyāma-mahābrahmādayo, tesaṃ cittīkato tehi saraṇanti upagantabbatādivasena. Ratikaranti pītisukhāvahaṃ. Jhānaratisukhenāti duvidhenapi jhānaratisukhena. Tuletunti paricchindituṃ. Guṇapāraminti guṇānaṃ ukkaṃsapāramiṃ. Dullabho anekāni asaṅkhyeyyāni atidhāvitvāpi laddhuṃ asakkuṇeyyattā. Anomoti anūno paripuṇṇo. Tattha visesato anomasattaparibhogato tehi ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti anussaritabbatoti āha ‘‘bhagavā anomo sīlenā’’tiādi.

‘प्रतिष्ठित’ (पतिट्ठिता) म्हणजे चित्तसंतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) प्राप्त झालेली प्रतिष्ठा, जी कोणाकडूनही हिरावून घेतली जाऊ शकत नाही (असंहार्य). म्हणूनच म्हटले आहे - “मार्गाने आलेली” (मग्गेन आगता). ‘चित्तीकतट्ठादीही’ म्हणजे पूजनीय भाव इत्यादींमुळे. जुन्या अट्ठकथेमध्ये (पोरानट्ठकथा) हे म्हटले आहे. ‘चित्तीकत’ म्हणजे ‘रतन’ (रत्न), कारण या जगात हजारो मूल्यांच्या वस्तूंच्या तुलनेत याला ‘रत्न’ म्हणून आदर दिला जातो. जगात जे कोणी आदरणीय आहेत, जसे की क्षत्रिय पंडित, चातुर्महाराज, शक्र (इंद्र), सुयाम, महाब्रह्मा इत्यादी, त्यांच्यासाठी हे आदरणीय आहे कारण त्यांनी याला शरण जाणे योग्य मानले आहे. ‘रतिकरं’ म्हणजे प्रीती आणि सुख देणारे. ‘झानरतिसुखेन’ म्हणजे दोन्ही प्रकारच्या ध्यान-रती सुखाने. ‘तुलेतुं’ म्हणजे मोजण्यासाठी किंवा मर्यादा निश्चित करण्यासाठी. ‘गुणपारमिं’ म्हणजे गुणांची उत्कृष्ट पारमिता. ‘दुल्लभ’ (दुर्लभ) कारण अनेक असंख्येय कल्प पार करूनही ते मिळवणे कठीण आहे. ‘अनोमो’ म्हणजे उणे नसलेला, परिपूर्ण. त्यामध्ये विशेषतः श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारे (प्राण्यांद्वारे) उपभोग घेतला गेल्यामुळे, त्यांनी “सम्यक्सम्बुद्ध भगवान” म्हणून अनुस्मरण करावे, म्हणूनच म्हटले आहे - “भगवान शीलाने परिपूर्ण (अनोम) आहेत” इत्यादी.

Ariyamaggapaññāyeva idha adhippetāti ‘‘idha pana dullabhapātubhāvaṭṭhena paññā ‘ratana’nti vutta’’nti āha. Pujjaphalanibbattanato, attano santānaṃ punātīti ca puññacetanā puññaṃ, sā pana yassa uppannā, tasseva āveṇikatāya anaññasādhāraṇattā kenacipi anāhaṭā, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘arūpattā’’ti vuttaṃ.

येथे ‘आर्यमार्ग प्रज्ञा’ (अरियमग्गपञ्ञा) अभिप्रेत आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - “येथे दुर्मीळ प्रादुर्भावाच्या अर्थाने प्रज्ञेला ‘रत्न’ म्हटले आहे.” पूजनीय फळ उत्पन्न करत असल्यामुळे आणि स्वतःचे संतान (चित्तप्रवाह) पवित्र करत असल्यामुळे पुण्यचेतना हे ‘पुण्य’ आहे. ती ज्याच्यामध्ये उत्पन्न होते, त्याचीच ती वैयक्तिक (आवेणिक) आणि इतरांशी सामायिक नसलेली (अनञ्ञसाधारण) असल्यामुळे ती कोणाकडूनही हिरावून घेतली जाऊ शकत नाही; परंतु अट्ठकथेमध्ये तिला “अरूप असल्यामुळे” (अरूपत्ता) असे म्हटले आहे.

Jarāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

जरासुत्तवर्णना समाप्त झाली.

2. Ajarasāsuttavaṇṇanā

२. अजरसासुत्तवर्णना

52. Ajīraṇenāti [Pg.129] jiṇṇabhāvānāpajjanena. Lakkhaṇavacanañcetaṃ avināsappattiyā. Tenāha ‘‘avipattiyāti attho’’ti. Niddhamitabboti nīharitabbo.

५२. ‘अजीरणेन’ म्हणजे जीर्ण अवस्था प्राप्त न होणे. हे विनाशाचा अभाव दर्शवणारे लक्षणवाचक शब्द आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “अविपत्ती (विनाश न होणे) हा अर्थ आहे.” ‘निद्धमितब्बो’ म्हणजे बाहेर काढून टाकण्यायोग्य.

Ajarasāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अजरसासुत्तवर्णना समाप्त झाली.

3. Mittasuttavaṇṇanā

३. मित्तसुत्तवर्णना

53. Saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlaṃ gahetvā vāṇijjavasena desantarādīsu vicaraṇakajanasamūho. Tenāha ‘‘saddhiṃcaro’’ti, sahacaraṇakoti attho. Mittanti sinehayogena mittakiccayuttaṃ. Idhādhippetappakāraṃ dassetuṃ ‘‘roge uppanne’’tiādi vuttaṃ. Tathārūpeti jigucchanīye, duttikicche vā. Yathā asaṇṭhitānaṃ saṇṭhāpanavasena pavasato purisassa bhogabyasane nāthatā, evaṃ puttasinehavasena puttassa mātuyā antogehe nāthatāti vuttaṃ ‘‘mātā mittaṃ sake ghare’’ti. Atthajātassāti upaṭṭhitapayojanassāti atthoti āha ‘‘uppannakiccassā’’ti. Samparāyahitanti samparāye hitāvahaṃ.

५३. जो अर्थासह (उद्देशासह) चालतो तो ‘सत्थ’ (सार्थ/तांडा) होय, म्हणजेच भांडवल (माल) घेऊन व्यापारासाठी दुसऱ्या देशात प्रवास करणाऱ्या लोकांचा समूह. म्हणूनच म्हटले आहे - “सद्धिं चरो” (सोबत चालणारा), म्हणजेच सहचारी असा अर्थ आहे. ‘मित्त’ (मित्र) म्हणजे स्नेहामुळे मित्राचे कर्तव्य बजावणारा. येथे अभिप्रेत असलेला प्रकार दर्शवण्यासाठी “रोग उत्पन्न झाल्यावर” इत्यादी म्हटले आहे. ‘तथारूपे’ म्हणजे घृणास्पद किंवा कठीण उपचाराच्या प्रसंगी. ज्याप्रमाणे अस्थिर असलेल्यांना स्थिर करण्यासाठी परदेशी जाणाऱ्या पुरुषाच्या भोगाच्या विनाशात (संकटात) आधार असतो, त्याचप्रमाणे पुत्राच्या स्नेहामुळे पुत्रासाठी आई ही घरामध्ये आधार असते, म्हणूनच म्हटले आहे - “माता मित्तं सके घरे” (स्वतःच्या घरात माता हीच मित्र आहे). ‘अत्थजातस्स’ म्हणजे उपस्थित झालेल्या प्रयोजनाचा अर्थ आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - “उत्पन्न झालेल्या कर्तव्याचे (कार्याचे)”. ‘सम्परायहितं’ म्हणजे परलोकात (पुढील जन्मात) हितकारक असणारे.

Mittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मित्तसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

4. Vatthusuttavaṇṇanā

४. वत्थुसुत्तवर्णना

54. Patiṭṭhāti avassayo. Guyhassāti guhitabbassa rahassassa. Paramo sakhā nāma atipiyaṭṭhānatāya.

५४. ‘पतिट्ठा’ (प्रतिष्ठा) म्हणजे आश्रय. ‘गुय्हस्स’ म्हणजे गुप्त ठेवण्यायोग्य रहस्याचा. ‘परमो सखा’ म्हणजे अत्यंत प्रिय स्थानावर असल्यामुळे.

Vatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वत्थुसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

5. Paṭhamajanasuttavaṇṇanā

५. पठमजनसुत्तवर्णना

55. Vidhāvatīti vividhaṃ rūpaṃ padhāvati, yathākāmaṃ pavattatīti attho.

५५. ‘विधावति’ म्हणजे विविध रूपांमध्ये धावते, इच्छेनुसार प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे.

Paṭhamajanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पठमजनसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

6. Dutiyajanasuttavaṇṇanā

६. दुतियजनसुत्तवर्णना

56. Vaṭṭadukkhatoti [Pg.130] saṃsāradukkhato. Saṃsāro hi kilesakammavipākānaṃ aparāparuppattitāya vidhāvati. Tañca dukkhaṃ dukkhamattāya nānāvidhadukkharāsibhāvato.

५६. ‘वट्टदुक्खतो’ म्हणजे संसारदुःखापासून. कारण संसार हा क्लेश, कर्म आणि विपाकांच्या वारंवार उत्पत्तीमुळे धावतो (चालतो). आणि ते दुःख, दुःखमय असल्यामुळे विविध प्रकारच्या दुःखसमूहाच्या रूपाने असते.

Dutiyajanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियजनसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

7. Tatiyajanasuttavaṇṇanā

७. ततियजनसुत्तवर्णना

57. Nipphattīti iṭṭhāniṭṭhavipākānaṃ nipphajjanato nipphatti. Tato eva avassayo, nipphattitavipākassa avassayo adhiṭṭhānaṃ kāraṇanti attho.

५७. ‘निप्पत्ति’ (निष्पत्ती) म्हणजे इष्ट आणि अनिष्ट विपाकांच्या (फळांच्या) उत्पत्तीमुळे होणारी निष्पत्ती. म्हणूनच आश्रय, निष्पन्न झालेल्या विपाकाचा आश्रय म्हणजे अधिष्ठान किंवा कारण असा अर्थ आहे.

Tatiyajanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ततियजनसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

8. Uppathasuttavaṇṇanā

८. उप्पथसुत्तवर्णना

58. Amaggoti na maggo anupāyo. Rattindivakkhayoti tattha vayakkhaṇassa pākaṭabhāvato. Vuttakkhaṇopi hi sayaṃ khīyateva. Sesaṃ bāhiramalaṃ vatthasarīrādibhūtaṃ. Tathā hi ‘‘bhasmakhārādīhi dhovitvā sakkā sodhetu’’nti vuttaṃ. Duṭṭhoti dūsito sattasantāno na sakkā suddho nāma kātuṃ abbhantaramalīnabhāvāpādanato. Itthiyanti brahmacariyassa antarāyakarāyapi. Pajāti sattakāyo sajjati saṅgaṃ karoti yāthāvato ādīnavaṃ apassanto. Indriyasaṃvarādi kilesānaṃ tāpanato tapo, tenāha ‘‘sabbāpī’’tiādi.

५८. ‘अमग्गो’ म्हणजे जो मार्ग नाही, अनुपाय आहे. ‘रत्तिन्दिवक्खयो’ (रात्रंदिवस क्षय होणे) कारण तेथे वयाचा क्षय स्पष्टपणे दिसून येतो. कारण सांगितलेला क्षण देखील स्वतःच क्षीण होत जातो. उर्वरित बाह्य मळ हा वस्त्र, शरीर इत्यादींच्या स्वरूपात असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - “राख, खार इत्यादींनी धुवून स्वच्छ करता येऊ शकते.” ‘दुट्ठो’ म्हणजे दूषित झालेला प्राण्यांचा प्रवाह (सत्तसंतान) हा आतून मलीन झाल्यामुळे शुद्ध करता येणे शक्य नाही. ‘इत्थियं’ म्हणजे ब्रह्मचर्यात अडथळा आणणाऱ्या स्त्रीमध्ये देखील. ‘पजा’ म्हणजे प्राणीसमूह, जो खऱ्या अर्थाने दुष्परिणाम (आदीनव) न पाहता आसक्त होतो, संग करतो. इंद्रियसंयम इत्यादी क्लेशांना तापवत असल्यामुळे ‘तप’ आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - “सर्वही” इत्यादी.

Uppathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उप्पथसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

9. Dutiyasuttavaṇṇanā

९. दुतियसुत्तवर्णना

59. Kissāti [Pg.131] bhummatthe sāmivacananti āha ‘‘kismiṃ abhirato’’ti. Saddhā nāma anavajjasabhāvā, tasmā lokiyalokuttarahitasukhāvahāti āha ‘‘sugatiñceva nibbānañca gacchantassa dutiyikā’’ti. Anusāsati hitacariyāya pariṇāyikabhāvato.

५९. ‘किस्स’ हे सप्तमीच्या अर्थात षष्ठीचे वचन आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - “कशात रममाण झालेला”. ‘सद्धा’ (श्रद्धा) ही निर्दोष स्वभावाची असते, म्हणूनच ती लौकिक आणि लोकोत्तर हित व सुख देणारी आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - “सुगती आणि निर्वाणाकडे जाणाऱ्याची ती सोबती (दुतियिका) आहे.” ती हिताच्या आचरणासाठी मार्गदर्शन करते कारण ती मार्गदर्शक आहे.

Dutiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

10. Kavisuttavaṇṇanā

१०. कविसुत्तवर्णना

60. Gāyattiādikoti chabbīsatiyā chandesu gāyattiādiko ukkatipariyosāno chando gāthānaṃ nidānaṃ samuṭṭhānaṃ ‘‘samuṭṭhahati etenā’’ti katvā. Tehi pana anuṭṭhubhādiko hotīti āha ‘‘chando gāthānaṃ nidāna’’nti. Pubbapaṭṭhāpanagāthāti dhammakathāya ādito ārocanabhāvajānanatthaṃ satijananaṃ viya pavattitagāthā. Akkharañhi padaṃ janetīti yasmā akkharasamudāyo padaṃ, padasamudāyo gāthā, samudāyo ca samudāyīhi byañjīyati taṃpavattanato, tasmā byañjanabhāve ṭhitaṃ akkharaṃ, taṃsamudāyo padaṃ, padaṃ taṃ viyañjetā janetā viya hotīti ‘‘akkharañhi padaṃ janetī’’ti vuttaṃ. Akkharaṃ hi uccāritaviddhaṃsitāya taṃtaṃkhaṇamattāvaṭṭhāyīpi parato pavattiyā manoviññāṇavīthiyā saṅkalanavasena ekajjhaṃ katvā padabhāvena gayhamānaṃ yathāsaṅketamatthaṃ byañjeti. Padaṃ gāthaṃ janetīti etthāpi eseva nayo. Gāthā atthaṃ pakāsetīti gāthāsaññito padasamudāyo kiriyākārakasambandhavasena sambandhito kattuadhippāyānurūpaṃ ālocitavilocitaṃ saṃhitaṃ atthaṃ vibhāveti. Samuddādipaṇṇattinissitā vohārasannissayeneva pavattatīti katvā. Tenāha ‘‘gāthā ārabhanto’’tiādi. Āsayoti avassayoti āha ‘‘patiṭṭhā’’ti kavitoti vicittakathīādito.

६०. ‘गायत्तिआदिको’ म्हणजे सव्वीस छंदांमध्ये गायत्री इत्यादींपासून सुरू होऊन उत्कृतीपर्यंत संपणारा छंद हा गाथांचे उगमस्थान (निदान) किंवा प्रवृत्तीचे कारण आहे, कारण “याच्याद्वारे ते प्रवृत्त होते”. त्यांच्याद्वारे अनुष्टुप इत्यादी छंद होतात, म्हणूनच म्हटले आहे - “छंद हा गाथांचे उगमस्थान आहे.” ‘पुब्बपट्ठापनगाथा’ म्हणजे धम्मकथेच्या सुरुवातीला माहिती देण्यासाठी आणि जागृती निर्माण करण्यासाठी प्रवृत्त केलेली गाथा. ‘अक्खरं हि पदं जनेति’ (अक्षरच पदाला जन्म देते) कारण अक्षरांचा समूह म्हणजे पद, पदांचा समूह म्हणजे गाथा, आणि समूह हा समूहातील घटकांद्वारे प्रकट होतो, म्हणून व्यंजनावस्थेत असलेले अक्षर आणि त्याचा समूह म्हणजे पद; पद हे त्याला प्रकट करणारे किंवा जन्म देणारे असल्यासारखे असते, म्हणूनच म्हटले आहे - “अक्षरच पदाला जन्म देते.” कारण उच्चारल्यानंतर नष्ट होणारे अक्षर त्या त्या क्षणापुरतेच टिकणारे असले, तरी नंतर प्रवृत्त होणाऱ्या मनोविज्ञानवीथीच्या संकलनामुळे एकत्र करून पदरूपाने ग्रहण केले असता संकेतानुसार अर्थ प्रकट करते. ‘पदं गाथं जनेति’ (पद गाथेला जन्म देते) यामध्येही हाच नियम आहे. ‘गाथा अत्थं पकासेti’ (गाथा अर्थ प्रकट करते) म्हणजे गाथा नावाचा पदसमूह क्रिया आणि कारकांच्या संबंधाने जोडला जाऊन, कर्त्याच्या अभिप्रायानुसार विचारपूर्वक जोडलेला अर्थ स्पष्ट करतो. समुद्र इत्यादींच्या प्रज्ञप्तीवर (संकल्पनेवर) आधारित व्यवहार संश्रयानेच प्रवृत्त होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - “गाथा सुरू करताना” इत्यादी. ‘आसयो’ म्हणजे आश्रय, म्हणूनच म्हटले आहे - “पतिट्ठा” (प्रतिष्ठा). ‘कवितो’ म्हणजे विचित्र (विविध) कथा सांगणारा इत्यादी.

Kavisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कविसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

Jarāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

जरावग्गवर्णना समाप्त झाली.

7. Addhavaggo

७. अद्धवग्गो

1. Nāmasuttavaṇṇanā

१. नामसुत्तवर्णना

61. Nāmanti [Pg.132] sāmaññanāmādibhedaṃ nāmaṃ. Sabbanti sabbaṃ paññattipathaṃ sabbaṃ ñeyyapavattipathaṃ. Addhabhavīti kāmaṃ pāḷiyaṃ atītakālaniddeso kato, taṃ pana lakkhaṇamattaṃ. Abhibhavati anupatatīti etena abhibhavo anupatanaṃ pavatti evāti dasseti. Taṃ panassa abhibhavanaṃ appavisaye anāmasitvā mahāvisayānaṃ vasena dassento ‘‘opapātikena vā’’tiādimāha. Tassa nāmaṃ hotīti tassa rukkhapāsāṇādikassa anāmakoicceva samaññā hoti, tathā naṃ sañjānantīti attho.

६१. ‘नाम’ म्हणजे सामान्य नाम इत्यादी भेदांचे नाम होय. ‘सब्बं’ (सर्व) म्हणजे सर्व प्रज्ञप्तिपथ (संकल्पनांचे मार्ग) आणि सर्व ज्ञेयप्रवृत्तिपथ (जाणून घेण्याच्या प्रवृत्तीचे मार्ग) होय. ‘अद्धभवी’ (व्यापले/अभिभूत केले) यामध्ये पाळीमध्ये जरी भूतकाळाचा निर्देश केला असला, तरी ते केवळ लक्षणमात्र आहे. ‘अभिभवति’ (अभिभूत करतो) आणि ‘अनुपतति’ (मागोमाग जातो) याद्वारे अभिभव, अनुपतण आणि प्रवृत्तीच दर्शविली आहे. त्याचे ते अभिभूत करणे अल्प विषयांमध्ये न सांगता, महाविषयांच्या आधारे दर्शवताना “ओपपातिकेन वा” (किंवा औपपातिकद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तस्स नामं होति’ (त्याचे नाव होते) म्हणजे त्या वृक्ष, पाषाण इत्यादींचे ‘अनामक’ अशीच संज्ञा (ओळख) असते, आणि लोक त्याला तसेच ओळखतात, असा अर्थ आहे.

Nāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नामसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. Cittasuttavaṇṇanā

२. चित्तसुत्तवण्णना

62. Ye cittassa vasaṃ gacchantīti ye apariññātavatthukā, tesaṃyeva. Anavasesapariyādānanti anavasesaggahaṇaṃ. Na hi pariññātakkhandhā pahīnakilesā cittassa vasaṃ gacchanti, taṃ attano vase vattenti.

६२. “जे चित्ताच्या वश होतात” म्हणजे ज्यांनी (चित्ताच्या) वस्तूंचे पूर्ण ज्ञान करून घेतले नाही, केवळ त्यांच्यासाठीच हे आहे. “अनवसेसपरियादानं” म्हणजे संपूर्णपणे ग्रहण करणे. कारण ज्यांनी स्कंधांचे पूर्ण ज्ञान करून घेतले आहे आणि ज्यांचे क्लेश नष्ट झाले आहेत, ते चित्ताच्या वश होत नाहीत, तर ते चित्ताला स्वतःच्या वशमध्ये ठेवतात.

Cittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चित्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Taṇhāsuttavaṇṇanā

३. तण्हासुत्तवण्णना

63. Tatiye ‘‘sabbeva vasamanvagū’’ti ye taṇhāya vasaṃ gacchanti, tesaṃ eva anavasesapariyādānanti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti iminā atidissati.

६३. तिसऱ्या सूत्रात “सब्बेव वस मन्वगू” (सर्वच वश झाले) म्हणजे जे तृष्णेच्या (तण्हा) वश होतात, त्यांचेच संपूर्णपणे ग्रहण करणे (अनवशेषपरियादान) आहे, हा अर्थ “एसेव नयो” (हाच नियम आहे) याद्वारे लागू केला आहे.

Taṇhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तण्हासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Saṃyojanasuttavaṇṇanā

४. संयोजनसुत्तवण्णना

64. Kiṃ [Pg.133] su saṃyojanoti sūti nipātamattanti āha ‘‘kiṃ-saṃyojano’’ti? Vicaranti etehīti vicāraṇā, pādā. Bahuvacane hi vattabbe ekavacanaṃ kataṃ. Tassāti lokassa.

६४. “किं सु संयोजनो” यामध्ये ‘सु’ हा केवळ निपात आहे, म्हणून “किं-संयोजनो” (काय संयोजन आहे?) असे म्हटले आहे. ज्यांच्याद्वारे फिरतात (विचरतात) ते विचारणा म्हणजे पाय होत. येथे बहुवचन वापरायचे असताना एकवचन वापरले आहे. “तस्स” म्हणजे जगाचे (लोकाचे).

Saṃyojanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

संयोजनसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Bandhanasuttavaṇṇanā

५. बंधनसुत्तवण्णना

65. Catutthe āgataattho eva anantarepi vutto, byañjanameva nānanti āha ‘‘pañcamepi eseva nayo’’ti.

६५. चौथ्या सूत्रात आलेला अर्थच पुढील सूत्रातही सांगितला आहे, केवळ व्यंजने (शब्दरचना) भिन्न आहेत, म्हणून “पाचव्या सूत्रातही हाच नियम आहे” असे म्हटले आहे.

Bandhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

बंधनसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Attahatasuttavaṇṇanā

६. अत्तहतसुत्तवण्णना

66. ‘‘Kenassubbhāhato’’ti pāṭhoti adhippāyena ‘‘su-kāro nipātamatta’’nti āha, ‘‘kenassabbhāhato’’ti pana pāṭhe u-kāralopena padasandhi. Icchādhūpāyitoti asampattavisayicchālakkhaṇāya taṇhāya santāpito daḍḍho. Tenāha ‘‘icchāya āditto’’ti.

६६. “केनस्सुब्भाहतो” या पाठाच्या अभिप्रायाने ‘सु’ हा केवळ निपात आहे असे म्हटले आहे, परंतु “केनस्सब्भाहतो” या पाठात ‘उ’ काराचा लोप होऊन पदसंधी झाली आहे. “इच्छाधूपायितो” म्हणजे अप्राप्त विषयांच्या इच्छारूप लक्षण असलेल्या तृष्णेने (तण्हा) संतप्त झालेला, जळालेला. म्हणूनच “इच्छेने प्रदीप्त झालेला” असे म्हटले आहे.

Attahatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अत्तहतसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

7. Uḍḍitasuttavaṇṇanā

७. उड्डितसुत्तवण्णना

67. Ullaṅghitoti ubbandhitvā laṅghito. Saddādīsūti saddādināgadantesu sotādīni uḍḍitāni taṇhārajjunā daḷhabandhanena baddhattā tadanativattanato. Lokoti āyatanaloko. Tathā atthayojanāya katattā khandhādilokavasenapi yojanā kātabbā. Na dūraṃ [Pg.134] anantarabhavakattā. Cuticittaantaritattā ekacittantarabhavassa kammassa abujjhanaṃ, evaṃ sante kasmā sattā na bujjhantīti āha ‘‘balavatiyā’’tiādi.

६७. “उल्लङ्घितो” म्हणजे बांधून लटकवलेला. “सद्दादीसु” (शब्दादींमध्ये) म्हणजे शब्दादी हस्तिदंताच्या खुंट्यांवर श्रोत्रादी (इंद्रिये) अडकवली आहेत, कारण ती तृष्णारूपी दोरीने घट्ट बांधलेली असल्यामुळे त्याचे उल्लंघन करू शकत नाहीत. “लोको” म्हणजे आयतनलोक (इंद्रियांचा लोक). त्याचप्रमाणे अर्थाची योजना केल्यामुळे स्कंधादी लोकांच्या आधारेही योजना करावी. “न दूरं” (दूर नाही) कारण तो लगेच येणारा पुढील भव आहे. च्युतिचित्ताने (मृत्यूच्या चित्ताने) अंतरित असल्यामुळे, एका चित्ताच्या अंतराने होणाऱ्या भवाच्या कर्माचे आकलन न होणे; असे असताना प्राणी का जागे होत नाहीत? म्हणून “बलवतिया” (बलवान तृष्णेमुळे) इत्यादी म्हटले आहे.

Uḍḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उड्डितsuत्तवण्णना समाप्त झाली.

8. Pihitasuttavaṇṇanā

८. पिहितसुत्तवण्णना

68. Pañhoti ñātuṃ icchito attho. Pucchitoti sattamasutte gāthāya purimaddhaṃ pacchimaddhaṃ, pacchimaṃ purimaṃ katvā aṭṭhamasutte devatāya pucchitattā vuttaṃ ‘‘heṭṭhupariyāyavasena pucchito’’ti. Pucchānurūpaṃ vissajjananti avuttampi siddhametanti anāhaṭaṃ.

६८. “पञ्हो” (प्रश्न) म्हणजे जाणून घेण्याची इच्छा असलेला अर्थ. “पुच्छितो” (विचारलेला) म्हणजे सातव्या सूत्रातील गाथेचा पूर्वार्ध उत्तरार्ध करून आणि उत्तरार्ध पूर्वार्ध करून आठव्या सूत्रात देवतेने विचारल्यामुळे “खालील-वरील क्रमाने विचारलेला” असे म्हटले आहे. प्रश्नाला अनुरूप उत्तर हे न सांगताही सिद्ध होत असल्यामुळे ते येथे स्वतंत्रपणे मांडलेले नाही.

Pihitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पिहितसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

9. Icchāsuttavaṇṇanā

९. इच्छासुत्तवण्णना

69. Navame vinayāyāti vinayena. Karaṇatthe hi idaṃ sampadānavacanaṃ. Kissassūti kissa, su-kāro nipātamattaṃ. Sabbaṃ chindati bandhananti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ samucchindati. Na hi taṃ kiñci kilesabandhanaṃ atthi, yaṃ asamucchinnaṃ hutvā ṭhitaṃ assā taṇhāya samucchinnāya. Svāyamattho suviññeyyoti āha ‘‘sabbaṃ uttānamevā’’ti.

६९. नवव्या सूत्रात “विनयाय” म्हणजे विनयाने. कारण येथे संप्रदान विभक्तीचा वापर करण अर्थात (तृतीयेच्या अर्थात) केला आहे. “किस्सस्सु” म्हणजे ‘किस्स’ (कशाचे), ‘सु’ हा केवळ निपात आहे. “सब्बं छिन्दति बन्धनं” (सर्व बंधने तोडतो) म्हणजे सर्व दहा प्रकारच्या संयोजनांचा समूळ उच्छेद करतो. कारण असे कोणतेही क्लेशबंधन नाही, जे या तृष्णेचा (तण्हा) समूळ उच्छेद झाल्यावरही नष्ट न होता शिल्लक राहील. हा अर्थ सहज समजण्याजोगा असल्यामुळे “सर्व काही स्पष्टच आहे” असे म्हटले आहे.

Icchāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

इच्छासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

10. Lokasuttavaṇṇanā

१०. लोकसुत्तवण्णना

70. Kisminti kismiṃ sati? Tassa pana santabhāvo uppattivasenevāti āha ‘‘kismiṃ uppanne’’ti? Loko uppannoti vuccati anupādānattā lokasamaññāya. Chasūti etthāpi eseva nayo santhavanti adhikasinehaṃ [Pg.135] karoti adhikasinehavatthubhāvato ajjhattikāyatanānaṃ. Upādāyāti pubbakālakiriyā aparakālakiriyaṃ apekkhatīti vacanasesavasena kiriyāpadaṃ gahitaṃ ‘‘pavattatī’’ti. Kiṃ pana pavattati? Loko, lokasamaññāti attho. Chasūti idaṃ nimittatthe bhummaṃ. Chaḷāyatananimittañhi sabbadukkhaṃ. Ayanti sattaloko. Uppanno nāma hoti chaḷāyatanaṃ nāma mūlaṃ sabbadukkhānanti katvā. Bāhiresu āyatanesu santhavaṃ karoti visesato rūpādīnaṃ taṇhāvatthukattā. Yasmā cakkhādīnaṃ santappanavasena rūpādīnaṃ pariggahitattā lokassa nisevitāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘channaṃ…pe… vihaññatī’’ti.

७०. “किस्मिं” म्हणजे काय असताना? त्याचे अस्तित्व उत्पत्तीच्या आधारेच असते, म्हणून “काय उत्पन्न झाल्यावर?” असे म्हटले आहे. उपादान नसल्यामुळे ‘लोक’ अशी संज्ञा असल्यामुळे “लोक उत्पन्न झाला” असे म्हटले जाते. “छसु” (सहांमध्ये) येथेही हाच नियम आहे. “सन्थवं” म्हणजे अधिक स्नेह (आसक्ती) करतो, कारण आध्यात्मिक आयतने (इंद्रिये) ही अधिक स्नेहाची वस्तू आहेत. “उपादाय” (उपादान करून/आश्रय घेऊन) ही पूर्वकालवाचक क्रिया पुढील काळातील क्रियेची अपेक्षा करते, म्हणून वाक्यशेषाच्या नियमाने “पवत्तति” (प्रवृत्त होते) हे क्रियापद घेतले आहे. काय प्रवृत्त होते? तर लोक किंवा लोकसंज्ञा, असा अर्थ आहे. “छसु” (सहांमध्ये) ही निमित्त अर्थातील सप्तमी विभक्ती आहे. कारण सर्व दुःख हे षडायतनांच्या (सहा इंद्रियांच्या) निमित्तानेच होते. “अयं” म्हणजे हा सत्त्वलोक. षडायतन हे सर्व दुःखांचे मूळ असल्यामुळे तो उत्पन्न झालेला असतो. बाह्य आयतनांमध्ये तो स्नेह (आसक्ती) करतो, विशेषतः रूप इत्यादी तृष्णेचे विषय असल्यामुळे. ज्याअर्थी चक्षू इत्यादींच्या तृप्तीसाठी रूप इत्यादींचे ग्रहण केल्यामुळे ते जगाच्या उपभोगासाठी कारणीभूत ठरते, म्हणूनच “सहा... पे... पीडित होतो” असे म्हटले आहे.

Lokasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

लोकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Addhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

अद्धवग्गवण्णना समाप्त झाली.

8. Chetvāvaggo

८. चेत्वावग्गो

1. Chetvāsuttavaṇṇanā

१. चेत्वासुत्तवण्णना

71. Vadhitvāti hantvā vināsetvā. Aparidayhamānattāti apīḷiyamānattā. Vinaṭṭhadomanassattā na socati cetodukkhadukkhābhāvato. Visaṃ nāma dukkhaṃ aniṭṭhabhāvato, tassa mūlakāraṇaṃ kodho aniṭṭhaphalattāti āha ‘‘visamūlassāti dukkhavipākassā’’ti. Akkuṭṭhassāti akkosāparādhassa. Akkosapahāratthasambandhena hi ‘‘kuddhassā’’ti upayogatthe sampadānavacanaṃ. Sukhaṃ uppajjati kodhaṃ nassati. Sukhuppattiṃ sandhāya esa kodho ‘‘madhuraggo’’ti vutto, sukhāvasānoti attho.

७१. “वधित्वा” म्हणजे मारून, नष्ट करून. “अपरिदयहमानत्ता” म्हणजे पीडित न झाल्यामुळे. दौर्मनस्य (मनाचा संताप) नष्ट झाल्यामुळे आणि मानसिक दुःखाचा अभाव असल्यामुळे तो शोक करत नाही. अनिष्ट स्वरूपामुळे ‘विष’ म्हणजे दुःख होय, आणि त्याचे मूळ कारण क्रोध आहे कारण त्याचे फळ अनिष्ट असते, म्हणूनच “विषमूलाचे” म्हणजे “दुःखद विपाकाचे” असे म्हटले आहे. “अक्कुट्ठस्स” म्हणजे शिवीगाळ किंवा अपमानाच्या अपराधाचे. शिवीगाळ आणि प्रहार यांच्या अर्थाच्या संबंधामुळे “कुद्धस्स” (क्रोधित झालेल्याला) यामध्ये द्वितीयेच्या अर्थात संप्रदान विभक्तीचा वापर केला आहे. सुख उत्पन्न होते आणि क्रोध नष्ट होतो. सुखाच्या उत्पत्तीचा संदर्भ देऊन या क्रोधाला “मधुर टोक असलेला” म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ ‘सुखात शेवट होणारा’ असा आहे.

Chetvāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चेत्वासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. Rathasuttavaṇṇanā

२. रथसुत्तवण्णना

72. Paññāṇanti lakkhaṇaṃ sallakkhaṇūpāyo. Disvāti dassanahetu. ‘‘Coḷarañño raṭṭhaṃ coḷaraṭṭha’’nti evaṃ raṭṭhaṃ raññā paññāyati.

७२. “पञ्ञाणं” (प्रज्ञान/चिन्ह) म्हणजे लक्षण किंवा ओळखण्याचा उपाय. “दिस्वा” (पाहून) म्हणजे दर्शनाचे कारण. “चोळ राजाचे राष्ट्र ते चोळराष्ट्र” याप्रमाणे राष्ट्र हे राजावरून ओळखले जाते.

Rathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

रथसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Vittasuttavaṇṇanā

३. वित्तसुत्तवण्णना

73. Saddhāyāti [Pg.136] saddhāhetu. Kulasampadāti khattiyādisampattiyo. Sabbalokiyalokuttaravittapaṭilābhahetuto saddhāvittameva. Heṭṭhā tiṇṇaṃ dvārānaṃ vasena uppannakassa sabbassapi anavajjadhammassa saṅgaṇhanato ‘‘dhammoti dasakusalakammapatho’’ti vuttaṃ. Asaṃkiliṭṭhasukhanti. Nirāmisaṃ sukhaṃ. Tameva sāmisaṃ upanidhāya sambhāvento āha ‘‘asaṃkiliṭṭha’’nti. Asecanakabhāvena abhirucijananato piyākicchakaraṇato bahuṃ sucirampi kālaṃ āsevantassa adosāvahato saccameva madhurataraṃ. Na hi taṃ pivitabbato sāditabbato anubhavitabbato rasoti vattabbataṃ arahati. Idāni tassa kiccasampattiatthehipi mahārahataṃ dassetuṃ ‘‘saccasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha nadīnivattanaṃ mahākappinavatthuādīhi (dha. pa. aṭṭha. 1.mahākappinattheravatthu; a. ni. aṭṭha. 1.1.231; theragā. aṭṭha. 2.mahākappinattheragāthāvaṇṇanā) dīpetabbaṃ, itarāni kaṇhadīpāyanajātaka- (jā. 1.10.62 ādayo) sutasoma- (jā. 2.21.371 ādayo) macchajātakehi (jā. 1.1.34, 75; 1.2.131 ādayo) dīpetabbāni. Nimmaddenti abhibhavanti. Madhurataranti sundarataraṃ seṭṭhesūti attho. Paññājīvīti paññāya jīvanasīloti paññājīvī, paññāpubbaṅgamacariyoti attho. Paññājīvīti ca paññāvasena iriyati vattati jīvitaṃ pavattetīti atthoti dassento ‘‘yo paññājīvī’’tiādimāha. ‘‘Jīvata’’nti keci paṭhanti, jīvantānaṃ paññājīviṃ seṭṭhamāhūti attho.

७३. "Saddhāyā" (श्रद्धेने) म्हणजे श्रद्धेच्या कारणाने. "Kulasampadā" (कुलसंपदा) म्हणजे क्षत्रिय इत्यादींची संपत्ती. सर्व लौकिक आणि लोकोत्तर संपत्ती प्राप्त होण्याचे कारण असल्यामुळे श्रद्धा हेच धन (वित्त) आहे. खाली तीन द्वारांच्या (काया, वाचा, मन) द्वारे उत्पन्न होणाऱ्या सर्व अनवद्य (दोषरहित) धर्मांचा संग्रह करण्याच्या हेतूने "धम्म म्हणजे दहा कुशल कर्मपथ" असे म्हटले आहे. "असंक्लिष्ट सुख" (असंकिळिट्ठसुखं) म्हणजे निरामिश सुख. त्याच सामिश सुखाशी तुलना करून त्याचे महत्त्व दर्शवताना "असंक्लिष्ट" असे म्हटले आहे. असेचनकभावाने (अतिशय गोड किंवा तृप्त न होणाऱ्या स्वभावाने) अभिरुची निर्माण करणारे, प्रिय आणि हितकारक असल्यामुळे, दीर्घकाळपर्यंत त्याचे सेवन केले तरी कोणताही दोष निर्माण न करणारे 'सत्य' हेच अधिक मधुर आहे. कारण पिण्यायोग्य, खाण्यायोग्य किंवा अनुभवण्यायोग्य रसाप्रमाणे त्याला केवळ 'रस' म्हणणे योग्य नाही. आता त्याच्या कार्यसिद्धीच्या अर्थाने त्याचे मोठेपण दाखवण्यासाठी "सच्चस्मिं ही" (सत्यामध्येच) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये नद्यांचा प्रवाह उलटवणे हे महाकप्पिन थेरांच्या कथेवरून (धम्मपद अट्ठकथा १, महाकप्पिनत्थेरवत्थु; अङ्गुत्तरनिकाय अट्ठकथा १.१.२३१; थेरगाथा अट्ठकथा २, महाकप्पिनत्थेरगाथावण्णना) स्पष्ट करावे, आणि इतर गोष्टी कण्हदीपायन जातक (जातक १.१०.६२ इत्यादी), सुतसोम जातक (जातक २.२१.३७१ इत्यादी) आणि मच्छ जातक (जातक १.१.३४, ७५; १.२.१३१ इत्यादी) यांवरून स्पष्ट कराव्यात. "निम्मदेंति" (निम्मदन्ति) म्हणजे पराभूत करतात, दडपून टाकतात. "मधुरतर" म्हणजे श्रेष्ठांमध्ये अतिशय सुंदर असा अर्थ आहे. "पञ्ञाजीवी" (प्रज्ञाजीवी) म्हणजे प्रज्ञेने जगणारा, प्रज्ञापूर्वक आचरण करणारा असा अर्थ आहे. "पञ्ञाजीवी" म्हणजे प्रज्ञेच्या बळावर जो जीवन जगतो, व्यवहार करतो, जीवन व्यतीत करतो, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "यो पञ्ञाजीवी" (जो प्रज्ञेने जगतो) इत्यादी म्हटले आहे. काही जण "जीवंतं" (जिवतं) असा पाठ वाचतात, त्याचा अर्थ 'जगणाऱ्यांमध्ये प्रज्ञाजीवी श्रेष्ठ आहे' असा आहे.

Vittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वित्तसुत्तवण्णना (वित्तसुत्त वर्णन) समाप्त झाली.

4. Vuṭṭhisuttavaṇṇanā

४. वुट्ठिसुत्तवण्णना (वृष्टिसूत्र वर्णन)

74. Uppatantānanti pathaviṃ bhinditvā uṭṭhahantānaṃ. ‘‘Seṭṭha’’nti vuccamānattā ‘‘sattavidha’’nti vuttaṃ, itaresaṃ vā tadanulomato. Khemo hoti dubbhikkhupaddavābhāvato. Tenāha ‘‘subhikkho’’ti. Nipatantānanti adhomukhaṃ pavattantānaṃ. Pavajamānānanti vajanasīlānaṃ. Te pana yasmā jaṅgamā nāma honti, na rukkhādayo viya thāvarā, tasmā āha ‘‘jaṅgamāna’’nti. Gāvoti dhenuyo. Tena mahiṃsādikānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Vadantānanti uppannaṃ atthaṃ vadantānaṃ.

७४. "उप्पतन्तानं" (उत्पन्न होणाऱ्यांमध्ये/वर जाणाऱ्यांमध्ये) म्हणजे पृथ्वी भेदून वर येणाऱ्यांमध्ये. "श्रेष्ठ" असे म्हटले गेल्यामुळे "सात प्रकारचे" असे म्हटले आहे, किंवा इतरांच्या बाबतीत त्याच्या अनुषंगाने. दुष्काळाचा उपद्रव नसल्यामुळे क्षेम (सुरक्षितता) असते. म्हणूनच "सुभिक्ख" (सुभिक्ष) असे म्हटले आहे. "निपतन्तानं" (खाली पडणाऱ्यांमध्ये) म्हणजे अधोमुख होऊन वाहणाऱ्यांमध्ये/पडणाऱ्यांमध्ये. "पवजमानानं" (प्रवास करणाऱ्यांमध्ये/चालणाऱ्यांमध्ये) म्हणजे गमनशील असणाऱ्यांमध्ये. ते कारण जंगम (सजीव/गतिमान) असतात, वृक्षांसारखे स्थावर नसतात, म्हणूनच "जंगमानां" (जंगमांमध्ये) असे म्हटले आहे. "गावो" म्हणजे गाई. याद्वारे म्हशी इत्यादींचाही संग्रह समजला पाहिजे. "वदन्तानं" (बोलणाऱ्यांमध्ये) म्हणजे उत्पन्न झालेला अर्थ सांगणाऱ्यांमध्ये.

Attano [Pg.137] khantiyāti attano khantiyā ruciyā gahitabhāvena. Itarā devatā tassā vissajjane aparitussamānā āha. Yāva padhaṃsīti guṇadhaṃsī satthudesanāya laddhabbaguṇanāsanato. Pagabbāti pāgabbiyena samannāgatā, yathā vacīpāgabbiyena akharā, tathā vācāya bhavitabbaṃ. Mukharāti mukhakharā. Dasabalaṃ pucchi saṇhaṃ sukhumaṃ ratanattayasaṃhitaṃ atthaṃ sotukāmā. Assā devatāya vissajjento ajjhāsayānurūpaṃ. Uppatamānāti uppatantī samugghāṭeti odhiso. Vaṭṭamūlakamahāavijjāti tassā ādīnavadassanatthaṃ bhūtakathanavisesanaṃ. Osīdantānanti paṭipakkhavasena adho sīdantānaṃ, ussādayamānānanti attho. Puññakkhettabhūtoti idaṃ ‘‘padasā caramānāna’’nti padassa atthavivaraṇavasena bhūtakathanavisesanaṃ. Yādiso putto vā hotūti idaṃ purimapade devatāya puttagahaṇassa katattā vuttaṃ.

"अत्तनो खन्तिया" (स्वतःच्या क्षमतेने/सहनशीलतेने) म्हणजे स्वतःच्या क्षमतेने किंवा आवडीने स्वीकारल्यामुळे. दुसरी देवता तिच्या उत्तराने असंतुष्ट होऊन म्हणाली. "याव पदंसी" (नाश करणारी) म्हणजे गुणांचा नाश करणारी, कारण शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) देशनेने प्राप्त होणाऱ्या गुणांचा ती नाश करते. "पगब्भा" (प्रगल्भ/धिटाई करणारी) म्हणजे धिटाईने युक्त असलेली, जशी वाचेच्या धिटाईने कठोर शब्द बोलले जातात, तशीच तिची वाणी असावी. "मुखरा" म्हणजे वाचाळ (तोंडफाट). रत्नत्रयाशी संबंधित असलेला सूक्ष्म आणि सखोल अर्थ ऐकण्याच्या इच्छेने तिने दसबलांना (बुद्धांना) विचारले. त्या देवतेला तिच्या आशयानुसार उत्तर देताना (भगवान म्हणाले). "उप्पतमाना" म्हणजे वर उठणारी, ती मर्यादित स्वरूपात समूळ नष्ट करते. "वट्टमूलकमहाअविज्जा" (संसारचक्राचे मूळ असलेली महा-अविद्या) हे तिच्यातील दोष दाखवण्यासाठी केलेले यथार्थ वर्णन (भूतकथनविशेषण) आहे. "ओसीदन्तानं" (बुडणाऱ्यांमध्ये) म्हणजे प्रतिपक्षाच्या प्रभावामुळे खाली बुडणाऱ्यांमध्ये, त्यांना वर उचलणारे असा अर्थ आहे. "पुञ्ञक्खेत्तभूतो" (पुण्यक्षेत्र स्वरूप) हे "पदसा चरमानानं" (पायांनी चालणाऱ्यांमध्ये) या पदाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी केलेले यथार्थ वर्णन आहे. "जसा पुत्र असावा" हे आधीच्या पदात देवतेने पुत्राचा उल्लेख केल्यामुळे म्हटले आहे.

Vuṭṭhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वुट्ठिसुत्तवण्णना (वृष्टिसूत्र वर्णन) समाप्त झाली.

5. Bhītāsuttavaṇṇanā

५. भीतासुत्तवण्णना (भीतासूत्र वर्णन)

75. Kiṃ sūdha bhītāti ettha su-idhāti nipātamattanti āha ‘‘kiṃ bhītā’’ti? Maggo ca nekāyatanappavuttoti anekakāraṇaṃ nānāvidhādhigamokāsaṃ katvā pavutto kathito. Tenāha ‘‘aṭṭhatiṃsārammaṇavasenā’’tiādi. Evaṃ santeti evaṃ sabbasādhāraṇānekāyatanehi nibbānagāmimaggassa tumhehi paveditattā labbhamāne kheme magge kiṃ bhītāyaṃ janatā uppathabhūtā viparītadiṭṭhito gaṇhīti attho? Evaṃ devatā yathicchāya purimaddhena attanā yathācintitamatthaṃ satthu paveditā, pacchimaddhena attano saṃsayaṃ pucchati. Bahupaññāti puthupañña. Ussannapaññāti adhikapaññā. Ṭhapetvāti saṃyametvā. Saṃvibhāgīti āhāraparibhoge sammadeva vibhajanasīlo. Tenāha ‘‘accharāyā’’tiādi. Vuttatthameva heṭṭhā.

७५. "किं सूध भीता" (येथे कशाने भ्याले आहेत) यामध्ये 'सु-इध' हे केवळ निपात (अव्यय) आहे, म्हणून "किं भीता" (कशाने भ्याले आहेत) असे म्हटले आहे. "मग्गो च नेकायतनप्पवुत्तो" (अनेक आयतनांनी प्रवृत्त झालेला मार्ग) म्हणजे अनेक कारणांनी आणि विविध प्रकारच्या प्राप्तीची संधी देऊन सांगितलेला मार्ग. म्हणूनच "अठ्ठातीस आलंबनांच्या द्वारे" इत्यादी म्हटले आहे. "एवं सन्ते" (असे असताना) म्हणजे अशा प्रकारे सर्वांसाठी सामायिक असलेल्या अनेक आयतनांद्वारे निर्वाणगामी मार्ग तुम्ही सांगितलेला असताना, प्राप्त होणाऱ्या या क्षेम (सुरक्षित) मार्गावर ही जनता का घाबरली आहे आणि चुकीच्या मार्गावर जाऊन विपरीत दृष्टी का ग्रहण करत आहे, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे देवतेने पूर्वार्धात स्वतःच्या इच्छेनुसार विचार केलेला अर्थ शास्त्यांना (बुद्धांना) निवेदन केला आणि उत्तरार्धात स्वतःची शंका विचारली. "बहुपञ्ञा" (बहुप्रज्ञ) म्हणजे विस्तीर्ण प्रज्ञा असलेला. "उस्सन्नपञ्ञा" म्हणजे प्रचुर किंवा अधिक प्रज्ञा असलेला. "ठपेत्वा" म्हणजे संयमित करून. "संविभागी" म्हणजे आहाराच्या उपभोगात योग्य प्रकारे वाटणी करणारा. म्हणूनच "अच्छराया" (अप्सरेप्रमाणे किंवा बोटाच्या चिमटीने) इत्यादी म्हटले आहे. याचा अर्थ खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Manenāti manogahaṇena. Pubbasuddhiaṅganti pubbabhāgasuddhibhūtaṃ aṅgaṃ. Catūsūti vuttaaṅgapariyāpannaṃ. Yaññaupakkharoti dānassa sādhanaṃ. Etesu dhammesūti [Pg.138] etesu saddhādiguṇesu. Yathā hi saddho paccayaṃ paccupaṭṭhapetvā vatthupariccāgassa visesapaccayo kammaphalassa paralokassa ca paccakkhato viya pattiyāyanato, evaṃ muduhadayo. Muduhadayo hi anudayaṃ patvā yaṃ kiñci attano santakaṃ paresaṃ deti. Yo ca saṃvibhāgasīlo, so appakasmimpi attano santake parehi sādhāraṇabhogī hoti. Vadaññū vadāniyatāya yāginova yuttaṃ yuttakālaṃ ñatvā atthikānaṃ manorathaṃ pūretīti vuttaṃ ‘‘iti…pe… catūsūti āhā’’ti.

"मनेन" (मनाने) म्हणजे मनाचे ग्रहण केल्याने. "पुब्बसुद्धिअङ्गं" (पूर्वशुद्धीचे अंग) म्हणजे पूर्वभागातील शुद्धीचे अंग. "चतूसु" (चार गोष्टींमध्ये) म्हणजे सांगितलेल्या अंगांमध्ये समाविष्ट असलेल्या. "यञ्ञउपक्खरो" (यज्ञोपकरण) म्हणजे दानाचे साधन. "एतेसु धम्मेसु" (या धर्मांमध्ये) म्हणजे या श्रद्धा इत्यादी गुणांमध्ये. कारण जसा श्रद्धावान मनुष्य प्रत्यय (कारण) उपस्थित करून वस्तूच्या त्यागाचा विशेष हेतू बनतो, कारण त्याला कर्मफळ आणि परलोकावर प्रत्यक्ष पाहिल्यासारखा विश्वास असतो, त्याचप्रमाणे मृदू हृदयाचा मनुष्य असतो. मृदू हृदयाचा मनुष्य दयाळू होऊन आपल्याजवळील जे काही असेल ते इतरांना देतो. आणि जो संविभागी (वाटणी करणारा) असतो, तो आपल्याकडे थोडे जरी असले तरी इतरांसोबत त्याचा समान उपभोग घेतो. "वदञ्ञू" (वदान्य/दानशूर) म्हणजे दानशूरतेमुळे त्याग करणाऱ्याने योग्य वेळ ओळखून गरजूंची इच्छा पूर्ण करणे, म्हणूनच "इति...पे... चतूसु" (अशा प्रकारे... चार गोष्टींमध्ये) असे म्हटले आहे.

Vācantiādīni tīṇi aṅgāni tividhasīlasampattidīpanato. Sampannasīlo hi paralokaṃ na bhāseyya. Saddho ekaṃ aṅgaṃ payogāsayasuddhidīpanato. Suddhāsayassa sammāpayoge ṭhitassa kathaṃ paralokato bhayanti. Dukavasena caturaṅgayojanā dukanayo. Etesu catūsu dhammesu ṭhitoti etesu yathāvuttadukasaṅgahesu catūsu guṇesu patiṭṭhito.

"वाचं" (वाणी) इत्यादी तीन अंगे त्रिविध शीलसंपत्ती प्रकाशित करण्यासाठी आहेत. कारण शीलसंपन्न मनुष्य परलोकाला घाबरत नाही. "सद्धो" (श्रद्धावान) हे एक अंग प्रयोग आणि आशयाच्या शुद्धीचे निदर्शक आहे. शुद्ध आशय ठेवून सम्यक प्रयोगात (योग्य आचरणात) स्थित असलेल्या व्यक्तीला परलोकाची भीती कशी वाटेल? दोन-दोनच्या (द्विक) रूपाने चार अंगांची योजना करणे हा द्विक-नय आहे. "एतेसु चतूसु धम्मेसु ठितो" (या चार धर्मांमध्ये स्थित असलेला) म्हणजे या सांगितलेल्या द्विक-संग्रहातील चार गुणांमध्ये प्रतिष्ठित असलेला.

Bhītāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

भीतासुत्तवण्णना (भीतासूत्र वर्णन) समाप्त झाली.

6. Najīratisuttavaṇṇanā

६. नजीरतिसुत्तवण्णना (नजीरतिसूत्र वर्णन)

76. Nāmagottanti tisso kassapo gotamoti evarūpaṃ nāmañca gottañca. Nidassanamattametaṃ, tasmā sabbassa paññattiyā lakkhaṇavacananti daṭṭhabbaṃ. Na jīratīti asabhāvadhammattā uppādavayābhāvato jaraṃ na pāpuṇāti. Tenāha ‘‘jīraṇasabhāvo na hotī’’ti. Yasmā samaññābhāvato kālantarepi taṃ samaññāyateva, tasmā ‘‘atītabuddhānaṃ…pe… na jīratīti vuccatī’’ti āha.

७६. 'नामगोत्र' म्हणजे 'तिस्स', 'कस्सप', 'गोतम' यांसारखे नाव आणि गोत्र होय. हे केवळ एक उदाहरण आहे, म्हणून हे सर्व प्रकारच्या प्रज्ञप्तीचे (संकल्पनेचे) लक्षण सांगणारे वचन आहे असे समजावे. 'जीर्ण होत नाही' (न जीरति) म्हणजे अस्वभावधर्म असल्यामुळे आणि उत्पाद व व्यय (उत्पत्ती व विनाश) नसल्यामुळे ते वृद्धत्वाला (जीर्णतेला) प्राप्त होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "जीर्ण होण्याचा स्वभाव नसतो." ज्या अर्थी संज्ञा (नाव) असल्यामुळे काळाच्या ओघातही ते त्याच संज्ञेने ओळखले जाते, म्हणूनच "अतीत बुद्धांचे...पे... जीर्ण होत नाही असे म्हटले जाते" असे म्हटले आहे.

Ālasiyanti alasabhāvo daḷhakosajjaṃ. Tenāha ‘‘yenā’’tiādi. Ṭhitinti byāpāraṃ. Niddāvasena pamajjanaṃ kattabbassa akaraṇaṃ. Kilesavasena pamajjanaṃ akattabbassa karaṇampi. Kammasamayeti kammaṃ kātuṃ yuttakāle. Kammakaraṇavīriyābhāvoti taṃkammakiriyasamuṭṭhāpakavīriyābhāvo. So pana atthato vīriyapaṭipakkho akusalacittuppādo, na vīriyassa abhāvamattaṃ. Sīlasaññamābhāvo dussīlyaṃ. Vissaṭṭhācāratā nāma anācāro. Soppabahulatāti niddālutā[Pg.139]. Yato gahaṇahatthopi na kilāsupi puriso niddāya abhibhuyyati. Tenāha ‘‘tāyā’’tiādi. Aticchātādīnīti ādi-saddena abhibhuyyatādiṃ saṅgaṇhāti. Āgantukālasiyaṃ na pubbe vuttaālasyaṃ viya pakatisiddhaṃ. ‘‘Te chidde’’ti pāḷiyaṃ liṅgavipallāsena vuttanti āha ‘‘tāni cha chiddānī’’ti. Kusalacittappavattiyā anokāsabhāvato chiddāni. Tenāha bhagavā – ‘‘yattha vittaṃ na tiṭṭhatī’’ti. Sabbākārena lesamattaṃ asesetvāti adhippāyo.

'आळस' (आळसियं) म्हणजे आळशीपणा, दृढ कौसीद्य (दीर्घसूत्रता). म्हणूनच "ज्याद्वारे" इत्यादी म्हटले आहे. 'स्थिती' (ठितिं) म्हणजे व्यापार (उद्योग/क्रियाशीलता). निद्रेच्या प्रभावामुळे होणारा प्रमाद म्हणजे जे कर्तव्य आहे ते न करणे. क्लेशांच्या प्रभावामुळे होणारा प्रमाद म्हणजे जे अकर्तव्य आहे ते करणे सुद्धा होय. 'कर्मसमयी' (कम्मसमये) म्हणजे कर्म (काम) करण्यासाठी योग्य वेळी. 'कर्म करण्यासाठी वीर्याचा (उत्साहाचा) अभाव' म्हणजे त्या कर्माच्या क्रियेला प्रवृत्त करणाऱ्या वीर्याचा अभाव होय. परंतु तो अर्थतः वीर्याचा विरोधी असा अकुशल चित्तोत्पाद आहे, केवळ वीर्याचा अभाव नव्हे. शील आणि संयमाचा अभाव म्हणजे दुःशीलता होय. शिथिल आचरण असणे म्हणजे अनाचार होय. 'स्वप्नबाहुलता' (सोप्पबहुलता) म्हणजे अतिनिद्रा (झोपाळूपणा). कारण ग्रहण करणारा (समजदार) किंवा आळशी नसलेला मनुष्य देखील निद्रेने पराभूत होतो. म्हणूनच "तिच्याद्वारे" इत्यादी म्हटले आहे. 'अतिच्छा' (अति-इच्छा) इत्यादींमध्ये 'इत्यादी' शब्दाने पराभूत होणे इत्यादींचा संग्रह होतो. आगंतुक आळस हा पूर्वी सांगितलेल्या आळसाप्रमाणे निसर्गसिद्ध (स्वाभाविक) नसतो. पाळीमध्ये "ते छिद्दे" (ते छिद्र) असे लिंगविपर्यास करून म्हटले आहे, म्हणून "ती सहा छिद्रे" (तानि छ छिद्दानि) असे म्हटले आहे. कुशल चित्ताच्या प्रवृत्तीसाठी वाव (अवकाश) न उरल्यामुळे ती छिद्रे आहेत. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - "जिथे संपत्ती टिकत नाही." सर्व प्रकारे लेशमात्रही शिल्लक न ठेवता, असा याचा अभिप्राय आहे.

Najīratisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नजीरतिसुत्तवण्णना (न जीरति सूत्राची व्याख्या) समाप्त झाली.

7. Issariyasuttavaṇṇanā

७. इस्सरियसुत्तवण्णना (ऐश्वर्य सूत्राची व्याख्या)

77. Satthassa malanti satthamalaṃ, yena satthaṃ malīnaṃ hoti, satthamalaggahaṇena cettha malīnaṃ satthameva gahitanti āha ‘‘malaggahitasattha’’nti. Āṇāpavattananti appake vā mahante vā yattha katthaci attano āṇāya pavattanavasena vasanaṃ issariyattamicchanti. Maṇiratanampi vissajjanīyapakkhikattā uttamaṃ bhaṇḍaṃ nāma na hoti, itthī pana pariccattakulācāritthikāyapi anissajjanīyatāya uttamabhaṇḍaṃ nāma. Tenāha ‘‘itthī bhaṇḍānamuttama’’nti. Tesaṃ tesañhi purisājānīyānaṃ uppattiṭṭhānatāya uttamaratanākarattā itthī bhaṇḍānamuttamaṃ. Malaggahitasatthasadiso avabodhakiccavibandhanato. Satthamalaṃ viya satthassa paññāsatthassa guṇābhāvakaraṇato paññāsatthamalaṃ. Abbu vuccati upaddavaṃ, taṃ detīti abbudaṃ, vināsakāraṇaṃ. Nanu haraṇaṃ samaṇassa ayuttanti? Yuttaṃ. Tassa anvayato byatirekato ca yuttataṃ dassento ‘‘salākabhattādīnī’’tiādimāha.

७७. शस्त्राचा मळ म्हणजे 'शस्त्रमळ', ज्याने शस्त्र मलीन होते. येथे 'शस्त्रमळ' या ग्रहणाने मलीन झालेले शस्त्रच घेतले आहे, म्हणून "मळ लागलेले शस्त्र" असे म्हटले आहे. 'आज्ञा चालवणे' (आणापवत्तनं) म्हणजे लहान किंवा मोठ्या कोणत्याही ठिकाणी स्वतःच्या आज्ञेनुसार चालण्याच्या वशतेने राहणे, यालाच ऐश्वर्य (प्रभुत्व) मानतात. मणिरत्न देखील त्याग करण्यायोग्य (हस्तांतरणीय) असल्यामुळे उत्तम भांड (वस्तू) ठरत नाही, परंतु स्त्री ही कुलाचार सोडलेली असली तरीही, त्याग न करण्यायोग्य (अनन्य) असल्यामुळे उत्तम भांड (वस्तू) ठरते. म्हणूनच म्हटले आहे - "स्त्री ही भांड्यांमध्ये (वस्तूंमध्ये) उत्तम आहे." कारण त्या त्या श्रेष्ठ पुरुषांचे (पुरिसाजानीय) उत्पत्तीचे स्थान असल्यामुळे आणि उत्तम रत्नांची खाण असल्यामुळे स्त्री ही वस्तूंमध्ये उत्तम आहे. मळ लागलेल्या शस्त्राप्रमाणे ती बोधकार्यात अडथळा आणणारी असते. शस्त्राच्या मळाप्रमाणे शस्त्राच्या म्हणजेच प्रज्ञा-शस्त्राच्या गुणांचा नाश करणारी असल्यामुळे ती 'प्रज्ञाशस्त्रमळ' आहे. 'अब्बु' म्हणजे उपद्रव, तो देणारे ते 'अब्बुद' म्हणजे विनाशाचे कारण होय. श्रमणाने (भिक्खूने) हरण करणे (घेणे) अयोग्य नाही का? योग्य आहे. त्याचे अन्वय आणि व्यतिरेक या दोन्ही प्रकारे योग्यत्व दाखवताना "शलाका-भक्त (भोजन) इत्यादी" असे म्हटले आहे.

Issariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

इस्सरियसुत्तवण्णना (ऐश्वर्य सूत्राची व्याख्या) समाप्त झाली.

8. Kāmasuttavaṇṇanā

८. कामसुत्तवण्णना (काम सूत्राची व्याख्या)

78. ‘‘Attakāmo’’ti [Pg.140] pāḷiyaṃ vuttattā āha ‘‘ṭhapetvā sabbabodhisatte’’ti. Te hi sabbaso paratthāya eva paṭipajjamānā mahākāruṇikā paratthakāmā, atthakāmā nāma na honti, yā ca tesaṃ attatthāvahā paṭipatti, sāpi yāvadeva paratthā evāti. Vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Yasmā bodhisattā parahitapaṭipattiyā pāramiyo pūrentā tathārūpaṃ kāraṇaṃ patvā attānaṃ paresaṃ pariccajanti paññāpāramiyā paripūraṇato, tasmā idhāpi ‘‘sabbabodhisatte ṭhapetvāyevāti vutta’’nti āha. Kalyāṇanti bhaddakaṃ. Vācāya adhippetattā āha ‘‘saṇhaṃ muduka’’nti. Pāpikanti lāmakaṃ nihīnaṃ. Taṃ pana pharusaṃ vācanti sarūpato dasseti.

७८. पाळीमध्ये "आत्मकाम" (अत्तकामो) असे म्हटल्यामुळे "सर्व बोधिसत्त्वांना वगळून" असे म्हटले आहे. कारण ते सर्व प्रकारे परार्थासाठीच (दुसऱ्यांच्या कल्याणासाठीच) प्रतिपन्न (प्रवृत्त) असणारे महाकारुणिक परार्थकामी असतात, ते केवळ स्वतःच्या स्वार्थाचे कामी नसतात; आणि त्यांचे जे स्वतःच्या हिताचे आचरण असते, ते देखील केवळ परार्थासाठीच असते. असे जुन्या अट्ठकथेत (पोराण-अट्ठकथा) म्हटले आहे. ज्या अर्थी बोधिसत्त्व परहित आचरणाने पारमिता पूर्ण करत असताना, तशा प्रकारचा प्रसंग आल्यावर प्रज्ञापारमितेच्या परिपूर्तीसाठी स्वतःचा इतरांसाठी त्याग करतात, म्हणूनच येथेही "सर्व बोधिसत्त्वांना वगळूनच असे म्हटले आहे" असे सांगितले आहे. 'कल्याण' (कल्याणं) म्हणजे भद्र (चांगले). वाणी अभिप्रेत असल्यामुळे "मृदू आणि कोमल" असे म्हटले आहे. 'पापिका' (पापिकं) म्हणजे हलकी, निकृष्ट. ती प्रत्यक्ष स्वरूपात 'कठोर वाणी' (फरुसं वाचं) दर्शवते.

Kāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कामसुत्तवण्णना (काम सूत्राची व्याख्या) समाप्त झाली.

9. Pātheyyasuttavaṇṇanā

९. पाथेय्यसुत्तवण्णना (पाथेय्य सूत्राची व्याख्या)

79. Saddhā bandhati pātheyyanti saddhā nāma sattassa maraṇavasena mahāpathaṃ saṃvajato mahākantāraṃ paṭipajjato mahāviduggaṃ pakkhandato pātheyyapuṭaṃ bandhati sambalaṃ sajjeti. Kathanti āha ‘‘saddhaṃ uppādetvā’’tiādi. Etaṃ vuttanti ‘‘saddhā bandhati pātheyya’’nti etaṃ gāthāpadaṃ vuttaṃ bhagavatā. Sirīti katapuññehi sevīyati tehi paṭilabhīyatīti sirī. Issariyaṃ vibhavo. Āsayitabbato āsayo, vasanaṭṭhānaṃ niketanti attho. Parikaḍḍhatīti icchāvasikaṃ puggalaṃ tattha tattha upakaḍḍhati.

७९. 'श्रद्धा पाथेय (शिदोरी) बांधते' म्हणजे श्रद्धा ही प्राण्याच्या मरणाने महामार्गावर प्रवास करणाऱ्या, महाकांतारात (मोठ्या अरण्यात) प्रवेश करणाऱ्या आणि महादुर्गम मार्गावर धावणाऱ्या प्राण्यासाठी पाथेयाची (शिदोरीची) गाठोडी बांधते, शिदोरी तयार करते. कसे? तर "श्रद्धा उत्पन्न करून" इत्यादी म्हटले आहे. हे म्हटले आहे - "श्रद्धा पाथेय बांधते" हे गाथापद भगवंतांनी म्हटले आहे. 'श्री' (सिरी) म्हणजे जिचे पुण्यवानांद्वारे सेवन केले जाते, ज्यांच्याद्वारे ती प्राप्त केली जाते, ती श्री होय. ऐश्वर्य म्हणजे वैभव. आश्रय घेण्यायोग्य असल्यामुळे 'आशय' म्हणजे राहण्याचे स्थान, घर असा अर्थ आहे. 'परिकड्ढति' (ओढून नेते) म्हणजे इच्छेच्या अधीन झालेल्या व्यक्तीला तिथे तिथे ओढून नेते.

Pātheyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पाथेय्यसुत्तवण्णना (पाथेय्य सूत्राची व्याख्या) समाप्त झाली.

10. Pajjotasuttavaṇṇanā

१०. पज्जोतसुत्तवण्णना (प्रद्योत सूत्राची व्याख्या)

80. Taṃ taṃ samavisamaṃ pajjotatīti pajjoto. Padīpo andhakāraṃ vidhamitvā paccakkhato rūpagataṃ dasseti, evaṃ paññāpajjoto avijjandhakāraṃ vidhamitvā dhammānaṃ paramatthabhūtaṃ rūpaṃ dasseti. Jāgarabrāhmaṇo viyāti jāgarakhīṇāsavabrāhmaṇo viya. So hi satipaññāvepullappattiyā sabbadāpi jāgaro hoti. Gāvoti gojātiyo. Idaṃ [Pg.141] gunnaṃ goṇānañca sāmaññato gahaṇaṃ. Kammeti karaṇatthe bhummavacanaṃ. Jīvanaṃ jīvo, saha jīvenāti sajīvino. Tenāha ‘‘kammena saha jīvantāna’’nti, kasivāṇijjādikammaṃ katvā jīvantānanti attho. Gomaṇḍalehi saddhinti gogaṇena saha. Na tena vinā kasikammādīni uppajjanti, gorasasiddhiyā ceva kasanabhāravahanasiddhiyā ca kasikammaekaccavāṇijjakammādīni ijjhanti. Sattakāyassāti āhārupajīvino sattakāyassa kasito aññathā jīvikaṃ kappentassapi kasijīvitavuttiyā mūlakāraṇaṃ phalanipphattinimittattā tassa. Iriyāpatho ca iriyanakiriyānaṃ pavattanupāyo. ‘‘Sītanti naṅgalasītakamma’’nti vadanti.

८०. त्या त्या सम आणि विषम गोष्टींना प्रकाशित करतो म्हणून तो 'प्रद्योत' (पज्जोतो - प्रकाश) होय. दिवा जसा अंधाराचा नाश करून प्रत्यक्ष रूपाला दाखवतो, त्याचप्रमाणे प्रज्ञा-प्रद्योत (प्रज्ञेचा प्रकाश) अविद्यारूपी अंधाराचा नाश करून धर्मांचे परमार्थभूत रूप दाखवतो. 'जागृत ब्राह्मणाप्रमाणे' म्हणजे जागृत असणाऱ्या क्षीणासव ब्राह्मणाप्रमाणे (अर्हताप्रमाणे). कारण तो स्मृती आणि प्रज्ञेच्या विपुलतेमुळे नेहमीच जागृत असतो. 'गावो' म्हणजे गो-जाती (गाई-बैल). हे गाई आणि बैलांचे सामान्य रूपाने ग्रहण आहे. 'कर्म' (कम्मे) हे करण अर्थातील सप्तमी विभक्तीचे रूप आहे. जीवन म्हणजे जीव, जीवाच्या सोबत असणारे ते सजीव. म्हणूनच "कर्मासह जगणाऱ्यांचे" असे म्हटले आहे, शेती, व्यापार इत्यादी कर्म करून जगणाऱ्यांचे असा याचा अर्थ आहे. 'गोमंडळांसह' म्हणजे गोधनासह (गाईंच्या कळपासह). त्याच्याशिवाय शेतीची कामे इत्यादी होऊ शकत नाहीत; गोरसाच्या सिद्धीमुळे तसेच नांगरणी व ओझे वाहण्याच्या सिद्धीमुळे शेतीची कामे आणि काही व्यापार इत्यादी यशस्वी होतात. 'प्राणिसमूहाचे' म्हणजे आहारावर जगणाऱ्या प्राणिसमूहाचे; शेतीव्यतिरिक्त इतर मार्गाने उपजीविका करणाऱ्यांसाठी देखील शेती हीच त्यांच्या उपजीविकेचे मूळ कारण आहे, कारण ती फलनिष्पत्तीचे निमित्त आहे. आणि इरियापथ (चर्या) हा हालचालींच्या क्रिया चालवण्याचा उपाय आहे. "सीता म्हणजे नांगराचे काम (नांगरणी)" असे म्हणतात.

Pajjotasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पज्जोतसुत्तवण्णना (प्रद्योत सूत्राची व्याख्या) समाप्त झाली.

11. Araṇasuttavaṇṇanā

११. अरणसुत्तवण्णना (अरण सूत्राची व्याख्या)

81. Raṇanti kandanti etehīti raṇā, rāgādayo. Tehi abhibhūtatāya hi sattā nānappakāraṃ kandanti paridevanti. Te pana sabbaso natthi etesaṃ raṇāti araṇā. Nikkilesā khīṇāsavā. Vusitavāsoti vusitabrahmacariyavāso. Bhojissiyanti bhujissabhāvo. Tenāha ‘‘adāsabhāvo’’ti. Samaṇāti samitapāpasamaṇāti āha ‘‘khīṇāsavasamaṇā’’ti. Puthujjanakalyāṇakāle lokiyapariññāya, sekkhā pubbabhāge lokiyapariññāya, paccavekkhaṇe lokiyalokuttarāya pariññāya pariññeyyaṃ tebhūmakaṃ khandhapañcakaṃ parijānanti paricchijjanti. Khīṇāsavā pana pariññātapariññeyyā honti. Tathā hi te sāmī hutvā paribhuñjanti. Vandanti naṃ patiṭṭhitanti vuttaṃ, vandanīyabhāvo ca sīlasampannatāyāti āha ‘‘patiṭṭhitanti sīle patiṭṭhita’’nti. Idhāti imasmiṃ loke. Khattiyāti lakkhaṇavacananti āha ‘‘na kevalaṃ khattiyāvā’’tiādi.

८१. ज्यांच्यामुळे (प्राणी) आक्रोश करतात, रडतात ते 'रण' (क्लेश) आहेत, जसे की राग (आसक्ती) इत्यादी. कारण त्यांच्याद्वारे पराभूत (अभिभूत) झाल्यामुळे प्राणी विविध प्रकारे आक्रोश करतात आणि विलाप करतात. परंतु ज्यांच्यामध्ये हे 'रण' (क्लेश) पूर्णपणे नसतात, ते 'अरण' होत. ते निष्क्लेश (क्लेशरहित) आणि क्षीणासव (ज्यांचे आसव नष्ट झाले आहेत असे अर्हत) असतात. 'वुसितवासो' म्हणजे ज्यांनी ब्रह्मचर्यवास पूर्ण केला आहे. 'भोजिस्सियं' म्हणजे भुजिस्सभाव (स्वतंत्रता/मुक्तता). म्हणूनच म्हटले आहे - "अदासभाव" (गुलामगिरी नसणे). 'समणा' म्हणजे ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे असे श्रमण; म्हणूनच म्हटले आहे - "क्षीणासव श्रमण". पृथग्जन कल्याणकारी काळात लौकिक परिज्ञेने (पूर्ण ज्ञानाने), शैक्ष (साधनावस्थेतील) पूर्वभागात लौकिक परिज्ञेने, आणि प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) काळात लौकिक-लोकोत्तर परिज्ञेने परिज्ञेय (जाणून घेण्यास योग्य) अशा त्रिभूमक पंचस्कंधाला पूर्णपणे जाणतात आणि परिच्छिन्न (मर्यादित/विभक्त) करतात. परंतु क्षीणासव (अर्हत) हे परिज्ञात-परिज्ञेय (ज्यांनी परिज्ञेय पूर्णपणे जाणले आहे असे) असतात. कारण ते स्वामी होऊन (त्याचा) उपभोग घेतात. "त्या प्रतिष्ठित असलेल्याला वंदन करतात" असे म्हटले आहे, आणि वंदनीय भाव हा शीलसंपन्नतेमुळे असतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रतिष्ठित म्हणजे शीलामध्ये प्रतिष्ठित". 'इध' म्हणजे या लोकात. 'खत्तिया' हे लक्षणवचन (उपलाक्षणिक शब्द) आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "केवळ क्षत्रियच नव्हे" इत्यादी.

Araṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरणसुत्तवण्णना (अरणसूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

Chetvāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

छेत्वावग्गवण्णना (छेत्वा वर्गाचे वर्णन) समाप्त झाली.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

Devatāsaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

देवतासंयुत्तवर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

2. Devaputtasaṃyuttaṃ

२. देवपुत्तसंयुत्त (देवपुत्र संयुत्त)

1. Paṭhamavaggo

१. प्रथम वग्ग (पहिला वर्ग)

1. Paṭhamakassapasuttavaṇṇanā

१. प्रथम कस्सपसुत्तवण्णना (पहिल्या कश्यप सूत्राचे वर्णन)

82. Devassa [Pg.142] putto devaputto. Devānaṃ janakajanetabbasambandhābhāvato kathamayaṃ devaputtoti vuccatīti āha ‘‘devānaṃ hī’’tiādi. ‘‘Apākaṭo aññataroti vuccatī’’ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Pākaṭopi hi katthaci ‘‘aññataro’’ti vuccati. Heṭṭhā devatāsaṃyutte ‘‘apākaṭā aññatarā devatā’’ti vatvā idha ‘‘pākaṭo devaputto’’ti vuttaṃ. Tathā hissa kassapoti gottanāmaṃ gahitaṃ, tañca kho purimajātisiddhasamaññāvasena. Anusāsanaṃ anusāso, taṃ anusāsaṃ. Bhikkhuniddesanti bhikkhusaddassa niddesaṃ. Bhikkhuovādanti bhikkhubhāvāvahaṃ ovādaṃ. Yadi pana na assosi, kathamayaṃ pañhaṃ kathesīti? Aññato sutaṃ nissāya pañhaṃ kathesi, na pana bhagavato sammukhā sutabhāvena.

८२. देवाचा पुत्र तो 'देवपुत्र'. देवांमध्ये जनक-जन्यता (पिता-पुत्र) संबंधाचा अभाव असताना याला 'देवपुत्र' असे का म्हटले जाते? म्हणूनच म्हटले आहे - "देवांचेच..." इत्यादी. "अपरिचित (अप्रसिद्ध) असलेल्याला 'अञ्ञतरो' (कोणी एक) म्हटले जाते" हे बहुतांश करून (सामान्यतः) म्हटले आहे. कारण प्रसिद्ध असलेल्यालाही काही ठिकाणी 'अञ्ञतरो' म्हटले जाते. खाली देवतासंयुत्तात "अपरिचित कोणी एक देवता" असे म्हणून येथे "प्रसिद्ध देवपुत्र" असे म्हटले आहे. तसेच त्याचे 'कस्सप' (कश्यप) हे गोत्रनाम घेतले आहे, आणि ते पूर्वजन्मात सिद्ध झालेल्या संज्ञेच्या (नावाच्या) आधारे आहे. अनुशासनाला 'अनुसासो' म्हणतात, त्याला 'अनुसासं' म्हटले आहे. 'भिक्खुनिद्देसं' म्हणजे भिक्खू शब्दाचा निर्देश. 'भिक्खुओवादं' म्हणजे भिक्खूभावाला (भिक्षुत्वाला) अनुकूल असा उपदेश. पण जर त्याने ऐकले नव्हते, तर त्याने हा प्रश्न कसा विचारला? दुसऱ्याकडून ऐकलेल्याच्या आधारे त्याने प्रश्न विचारला, भगवंतांच्या सन्मुख ऐकल्यामुळे नव्हे.

Tesanti yathāvuttānaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ. ‘‘Kathetukāmo cevā’’tiādinā hi catutthaṃ idha uddhaṭaṃ. Tattha ādito tiṇṇaṃ bhagavā pañhaṃ bhāraṃ na karoti ekekaṅgavekallato ceva aṅgadvayavekallato ca, catutthassa pana ubhayaṅgapāripūrattā bhāraṃ karotīti āha ‘‘ayaṃ panā’’tiādi.

'तेसं' म्हणजे वर उल्लेखिलेल्या तीन पुद्गलांचे (व्यक्तींचे). "सांगण्याची इच्छा असलेलाच..." इत्यादी द्वारे येथे चौथ्या पुद्गलाचा उल्लेख केला आहे. त्यामध्ये, सुरुवातीच्या तिघांच्या बाबतीत एक-एक अंगाच्या विकलतेमुळे (कमतरतेमुळे) किंवा दोन्ही अंगांच्या विकलतेमुळे भगवान त्यांच्या प्रश्नाचा भार घेत नाहीत (उत्तर देण्याची जबाबदारी घेत नाहीत), परंतु चौथ्या पुद्गलामध्ये दोन्ही अंगांची परिपूर्णता असल्यामुळे भगवान त्याचा भार घेतात; म्हणूनच म्हटले आहे - "हा तर..." इत्यादी.

Gāthāyaṃ ‘‘subhāsitassā’’ti upayogatthe sāmivacananti āha ‘‘subhāsitaṃ sikkheyyā’’ti. Catusaccādinissitaṃ buddhavacanaṃ sikkhanto catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ sikkhati nāmāti āha ‘‘catusaccanissitaṃ…pe… sikkheyyā’’ti. Avadhāraṇena tappaṭipakkhaṃ paṭinivatteti. Upāsitabbanti āsevitabbaṃ bhāvetabbaṃ bahulīkātabbaṃ. Aṭṭhatiṃsabhedaṃ kammaṭṭhānanti idaṃ tassa vipassanāpadaṭṭhānataṃ hadaye ṭhapetvā vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘dutiyapadena adhipaññāsikkhā kathitā’’ti. Ye pana ‘‘dutiyapadena adhicittasikkhā cittavūpasamena adhipaññāsikkhā’’ti paṭhanti, tesaṃ padena aṭṭhatiṃsappabhedakammaṭṭhānaṃ suddhasamathakammaṭṭhānasseva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ ‘‘aṭṭhasamāpattivasenā’’ti idaṃ kathanti? ‘‘Taṃ vipassanādhiṭṭhānānaṃ samāpattīnaṃ vasena [Pg.143] kathita’’nti vadanti. Evañca katvā ‘‘dutiyapadena adhipaññāsikkhā’’ti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Sikkhanaṃ nāma āsevananti āha ‘‘bhāveyyāti attho’’ti. Upāsananti payirupāsanaṃ. Tañca kho assutapariyāpuṇanakammaṭṭhānuggahādivasena dassento ‘‘tampī’’tiādimāha. Adhisīlasikkhā kathitā lakkhaṇahāranayena. Vacīsucaritassa hi sīlasabhāvattā taggahaṇeneva tadekalakkhaṇaṃ kāyasucaritampi itarampi gahitamevāti. Ettha ca adhisīlasikkhāya cittaviveko, adhipaññāsikkhāya upadhiviveko, adhicittasikkhāya kāyaviveko kathito, kāyaviveko pana sarūpeneva pāḷiyaṃ gahitoti tividhassapi vivekassa pakāsitattaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

गाथेमध्ये 'सुभासितस्स' हे द्वितीया विभक्तीच्या अर्थात षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "सुभाषित शिकावे". चतुस्सत्यादींवर (चार आर्यसत्यांवर) आधारित बुद्धवचनाचे शिक्षण घेणारा चार प्रकारच्या वचीसुचरिताचे (वाणीच्या सुचरित्राचे) शिक्षण घेतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "चतुस्सत्य-निश्रित...पे... शिकावे". अवधारण (निश्चय) द्वारे त्याच्या प्रतिपक्षाचे (विरोधी गोष्टींचे) निवारण केले जाते. 'उपासितब्बं' म्हणजे आचरण करावे, भावना करावी, वारंवार अभ्यास करावा. 'अडतीस प्रकारची कर्मस्थाने' हे त्याचे विपश्यनेचे पदस्थान (कारण) मनात ठेवून म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे - "दुसऱ्या पदाने अधिप्रज्ञा-शिक्षा सांगितले आहे". परंतु जे लोक "दुसऱ्या पदाने अधिचित्त-शिक्षा आणि चित्ताच्या उपशमाने अधिप्रज्ञा-शिक्षा" असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते त्या पदाने अडतीस प्रकारच्या कर्मस्थानांचे केवळ शुद्ध समथ-कर्मस्थान म्हणूनच ग्रहण करावे असे समजले पाहिजे. जर असे असेल, तर "आठ समापत्तींच्या द्वारे" हे कसे काय? "ते विपश्यनेचे अधिष्ठान असलेल्या समापत्तींच्या द्वारे सांगितले आहे" असे ते म्हणतात. आणि असे केल्याने "दुसऱ्या पदाने अधिप्रज्ञा-शिक्षा" हे वचन समर्थित होते. शिकणे म्हणजेच आचरण करणे, म्हणूनच म्हटले आहे - "भावना करावी असा अर्थ आहे". 'उपासना' म्हणजे सेवा (संगती). आणि ते न ऐकलेल्या (धम्माचे) ग्रहण करणे, कर्मस्थानाचे ग्रहण करणे इत्यादींच्या द्वारे दर्शवताना "ते सुद्धा..." इत्यादी म्हटले आहे. लक्षणहार न्यायाने अधिशील-शिक्षा सांगितली आहे. कारण वचीसुचरित हे शीलस्वभावाचे असल्यामुळे, त्याचे ग्रहण केल्यानेच त्याच्याशी समान लक्षण असलेले कायसुचरित आणि इतरही गृहीत धरलेच जाते. आणि येथे अधिशील-शिक्षेने चित्तविवेक, अधिप्रज्ञा-शिक्षेने उपधिविवेक, आणि अधिचित्त-शिक्षेने कायविवेक सांगितला आहे; परंतु कायविवेक हा मूळ रूपातच पाळीमध्ये घेतला असल्यामुळे तिन्ही प्रकारचा विवेक प्रकाशित झाला आहे असे समजले पाहिजे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Paṭhamakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम कस्सपसुuttवण्णना (पहिल्या कश्यप सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

2. Dutiyakassapasuttavaṇṇanā

२. दुतियकस्सपसुत्तवण्णना (दुसऱ्या कश्यप सूत्राचे वर्णन)

83. Dvīhi jhānehīti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānalakkhaṇehi dvīhi jhānehi. Kammaṭṭhānavimuttiyāti kammaṭṭhānānuyogaladdhāya vimuttiyā. Tena tadaṅgavikkhambhanavimuttiyo vadati. Satthusāsanassa hadayattā abbhantarattā hadayassa mānasassa, anupattiṃ paṭilābhamānasaṃ. Taṃ pana atthato aññā evāti āha ‘‘arahatta’’nti. Taṃ pattukāmena ekantato vajjetabbataṇhādiṭṭhīnaṃ bhāve tassa anijjhanato, tadabhāve ijjhanato ca te uppādanavasena yadaggena nissito, tadaggena panāyampi tehi nissito nāma hotīti āha ‘‘anissito’’tiādi. Arahattaṃ ānisaṃsitabbaṭṭhena ānisaṃsaṃ etassāti arahattānisaṃso. Arahattaṃ pattukāmassa pubbabhāgapaṭipadā icchitabbā. Tattha ca sabbapaṭhamo kammaṭṭhānaattānuyogo, so idha na gahitoti āha ‘‘tantidhammo pubbabhāgo’’ti. Tattha tantidhammoti pariyattidhammo.

८३. 'दोन ध्यानांनी' म्हणजे आलंबन-लक्षण आणि उपनिध्यान-लक्षण या दोन ध्यानांनी. 'कर्मस्थानविमुक्तीने' म्हणजे कर्मस्थानाच्या अभ्यासाने प्राप्त झालेल्या विमुक्तीने. त्याद्वारे तदंग-विमुक्ती आणि विष्कंभन-विमुक्ती सांगितली आहे. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) शासनाचे हृदय (केंद्र) असल्यामुळे, अभ्यंतर असल्यामुळे, हृदयाचे म्हणजे मनाचे, अनुप्राप्ती म्हणजे प्राप्तीचे मन. परंतु ते अर्थाच्या दृष्टीने आज्ञा (पूर्ण ज्ञान) च आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "अर्हत्त्व". ते प्राप्त करण्याची इच्छा असणाऱ्याने पूर्णपणे वर्ज्य करावयाच्या तृष्णा आणि दृष्टी यांच्या अस्तित्वात त्याची (अर्हत्त्वाची) सिद्धी होत नसल्यामुळे, आणि त्यांच्या अभावात ती सिद्ध होत असल्यामुळे, त्यांच्या उत्पत्तीच्या कारणाने ज्या श्रेष्ठ गोष्टीवर तो आश्रित असतो, त्या श्रेष्ठ गोष्टीमुळे हा देखील त्यांच्यावर आश्रित नसलेला होतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "अनिश्रित" इत्यादी. अर्हत्त्व हे प्रशंसनीय असल्याच्या अर्थाने ज्याचा हा लाभ (आशंस) आहे, तो 'अर्हत्त्वानिसंस' (अर्हत्त्वाचा लाभ मिळवणारा) होय. अर्हत्त्व प्राप्त करण्याची इच्छा असणाऱ्याला पूर्वभागातील प्रतिपदा (सुरुवातीची साधना) आवश्यक असते. आणि त्यामध्ये सर्वात पहिले कर्मस्थानाचा स्वतः अभ्यास करणे होय, ते येथे घेतले नाही, म्हणूनच म्हटले आहे - "तन्तिधम्म (परियत्ति धम्म) हा पूर्वभाग आहे". तेथे 'तन्तिधम्म' म्हणजे परियत्तिधम्म (बुद्धवचनाचा अभ्यास).

Dutiyakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियकस्सपसुत्तवण्णना (दुसऱ्या कश्यप सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

3. Maghasuttavaṇṇanā

३. मघसुत्तवण्णना (मघ सूत्राचे वर्णन)

84. Maghoti [Pg.144] sakkassetaṃ nāmaṃ purimajātianugataṃ. Svevāti sakko eva. Vatenāti mātāpituupaṭṭhānādicārittadhammena. Aññeti upadhivepakkapāpadhamme abhibhavitvā. Asuranti indasattubhūtaṃ asuraṃ.

८४. 'मघ' हे शक्राचे (इंद्राचे) पूर्वजन्माशी संबंधित नाव आहे. 'सो एव' (तोच) म्हणजे शक्रच. 'व्रताने' म्हणजे माता-पित्यांची सेवा इत्यादी चारित्र्यधर्माने. 'इतरांना' म्हणजे उपधीच्या विपाकरूप पापधर्मांना पराभूत करून. 'असुराला' म्हणजे इंद्राचा शत्रू असलेल्या असुराला.

Maghasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मघसुत्तवण्णना (मघ सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

4. Māgadhasuttavaṇṇanā

४. मागधसुत्तवण्णना (मागध सूत्राचे वर्णन)

85. Catutthasuttaṃ vuttatthamevāti devatāsaṃyutte saṃvaṇṇitatthameva, tasmā idha na vattabbo atthoti adhippāyo.

८५. "चौथे सूत्र पूर्वोक्त अर्थाचेच आहे" म्हणजे देवतासंयुत्तात वर्णन केलेल्या अर्थाचेच आहे, म्हणून येथे त्याचा अर्थ सांगण्याची आवश्यकता नाही, असा अभिप्राय आहे.

Māgadhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā

मागधसुत्तवण्णना (मागध सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

5. Dāmalisuttavaṇṇanā

५. दामलिसुत्तवण्णना

86. Tena kāraṇenāti tena padhānena kāraṇabhūtena, padhānakaraṇanimittanti attho. Yaṃ kiñci khuddakampi mahantampi hīnampi paṇītampi bhavaṃ. Āyatapaggahoti dīgharattassa vīriyārambho. Kiccavosānanti kiccaniṭṭhānaṃ. Tathevāti yathā arahattuppattito pubbe, tato pacchāpi tatheva ‘‘buddhipaggaho’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ karotūti kuppadhammaṃ viya maññamāno vadati. Diṭṭhadhammasukhavihārādiatthaṃ pana vīriyakaraṇaṃ icchitabbameva.

८६. ‘तेन कारणेन’ (त्या कारणाने) म्हणजे त्या प्रधान कारणभूत असलेल्या, ‘प्रधान करण्याचे निमित्त’ असा अर्थ आहे. जे काही लहान किंवा मोठे, हीन किंवा प्रणीत (उत्कृष्ट) अस्तित्व (भव) आहे. ‘आयतपग्गहो’ म्हणजे दीर्घकाळासाठी वीर्याचा (प्रयत्नाचा) आरंभ. ‘किच्चवोसानं’ म्हणजे कर्तव्याची समाप्ती (कार्याची पूर्णता). ‘तथैव’ म्हणजे जसे अर्हत्त्व प्राप्तीपूर्वी, तसेच त्यानंतरही ‘बुद्धिपग्गहो’ (बुद्धीचा प्रग्रह) म्हणजे वीर्य दृढ करावे, असे कुप्पधम्म (अस्थिर स्वभाव) असल्यासारखे मानून तो बोलतो. परंतु, दिट्ठधम्मसुखविहार (या जन्मातील सुखी निवास) इत्यादींसाठी वीर्य (प्रयत्न) करणे हे इष्टच आहे.

Asaṃkiṇṇāti avomissā evaṃ aññattha anāgatattā. Tenāha ‘‘bhagavatā hī’’tiādi. Yadi evaṃ idheva kasmā etaṃ vuttanti āha ‘‘idha panā’’tiādi. Patiṭṭhanti nadī nāma anavaṭṭhitatīrā, tattha patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ.

‘असंकिण्णा’ (असंकीर्ण) म्हणजे अमिश्रित, अशा प्रकारे इतर ठिकाणी न आल्यामुळे. म्हणूनच ‘भगवंतांनीच’ इत्यादी म्हटले आहे. जर असे आहे, तर येथेच हे का म्हटले आहे? म्हणून ‘इध पन’ (येथे तर) इत्यादी म्हटले आहे. ‘पतिट्ठ’ (प्रतिष्ठा/आधार) म्हणजे नदीचे किनारे अस्थिर असतात, तिथे स्थिर राहण्याचे (प्रतिष्ठित होण्याचे) स्थान.

Dāmalisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दामलिसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Kāmadasuttavaṇṇanā

६. कामदसुत्तवण्णना

87. Pubbayogāvacaroti [Pg.145] pubbe yogāvacaro purimattabhāve bhāvanamanuyutto. Ayaṃ kira kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvāva bahūni vassasahassāni samaṇadhammaṃ akāsi, na pana visesaṃ nibbattesi. Tamatthaṃ kāraṇena saddhiṃ dassetuṃ ‘‘bahalakilesatāyā’’tiādi vuttaṃ. Ekantaparisuddhassāti yathā visesāvaho hoti, evaṃ ekantena parisuddhassa sabbaso anupakkiliṭṭhassa. Sīlena samāhitāti yathā sīlaṃ uparūpari visesāvahaṃ nibbedhabhāgiyañca hoti, evaṃ sammadeva āhitacittā suṭṭhu sampannacittā. Tathābhūtā tena samannāgatā hontīti āha ‘‘samupetā’’ti. Patiṭṭhitasabhāvāti sekkhattā eva yathādhigatadhammena niccalabhāvena adhiṭṭhitasabhāvā. Mayā tuṭṭhiyā gahitāya devaputto ‘‘dullabhā tuṭṭhī’’ti vakkhatīti bhagavā ‘‘tuṭṭhi hoti sukhāvahā’’ti avocāti āha ‘‘upari pañhasamuṭṭhāpanattha’’nti. Pabbajito rukkhamūliko abbhokāsiko vā anagāriyupeto nāma hoti, senāsane pana vasanto kathanti āha ‘‘sattabhūmike’’tiādi. Catupaccayasantosoti bhāvanābhiyogasiddho catūsu paccayesu santoso. Tena cittavūpasamena tuṭṭhi laddhāti dasseti. Cittavūpasamabhāvanāyāti cittakilesānaṃ vūpasamakarabhāvanāya, manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ nibbisevanabhāvakaraṇena savisesaṃ cittassa vūpasamakarabhāvanāya rato manoti yojanā.

८७. ‘पुब्बयोगावचरो’ (पूर्व योगावचर) म्हणजे पूर्वी योगावचर असलेला, पूर्व जन्मात भावनेमध्ये (ध्यानात) मग्न असलेला. हा खरोखर कश्यप भगवंतांच्या शासनात प्रव्रजित होऊन अनेक हजार वर्षे श्रमणधर्माचे आचरण करत होता, परंतु त्याने कोणतीही विशेष (अधिगम/प्राप्ती) उत्पन्न केली नाही. तो अर्थ कारणासह दाखवण्यासाठी ‘बहलकिलेसताय’ (अतिशय क्लेशयुक्त असल्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘एकन्तपरिसुद्धस्स’ (एकांत परिशुद्धाचे) म्हणजे जसे विशेष फल देणारे होते, तसे एकांताने परिशुद्ध असलेल्या, सर्व प्रकारे उपक्लेशरहित असलेल्याचे. ‘सीलेन समाहिता’ (शीलाने समाहित) म्हणजे जसे शील उत्तरोत्तर विशेष फल देणारे आणि निर्वेधभागीय (भेदक ज्ञानाला पूरक) होते, तसे चांगल्या प्रकारे एकाग्र चित्त असलेले, सुयोग्य संपन्न चित्त असलेले. तशा प्रकारचे आणि त्याने युक्त असतात, म्हणून ‘समुपेता’ असे म्हटले आहे. ‘पतिट्ठितसभावा’ (प्रतिष्ठित स्वभावाचे) म्हणजे शैक्ष (सेक्ख) असल्यामुळेच यथा-अधिगत (प्राप्त केलेल्या) धर्माने निश्चल भावाने अधिष्ठित स्वभावाचे. ‘मी तुष्टी (संतोष) ग्रहण केल्यावर देवपुत्र ‘तुष्टी मिळणे कठीण आहे’ असे बोलेल,’ म्हणून भगवंतांनी ‘तुष्टी सुख देणारी असते’ असे म्हटले, म्हणून ‘पुढील प्रश्न उपस्थित करण्यासाठी’ असे म्हटले आहे. प्रव्रजित झालेला, वृक्षमूलिक (झाडाच्या मुळाशी राहणारा) किंवा अब्भोकासिक (उघड्यावर राहणारा) हा ‘अनागारियुपेतो’ (गृहहीनतेने युक्त) म्हटला जातो, परंतु सेनासनात (विहारात) राहणारा कसा? म्हणून ‘सत्तभूमिके’ (सात मजली) इत्यादी म्हटले आहे. ‘चतुपच्चयसंतोसो’ (चार प्रत्ययांमध्ये संतोष) म्हणजे भावनेच्या अभ्यासाने सिद्ध झालेला चार प्रत्ययांमध्ये (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज) संतोष. त्या चित्ताच्या उपशमाने संतोष प्राप्त होतो, हे दाखवले आहे. ‘चित्तवूपसमभावनाय’ म्हणजे चित्ताच्या क्लेशांचा उपशम करणाऱ्या भावनेने, मन हे सहावे असलेल्या इंद्रियांच्या निर्विषयभावामुळे विशेष रूपाने चित्ताचा उपशम करणाऱ्या भावनेमध्ये मन रमले आहे, अशी योजना आहे.

Ettha ca indriyūpasamena cittasamādhānaṃ paripuṇṇaṃ hoti indriyabhāvanāya cittasamādhānassa akārakānaṃ dūrīkaraṇato. Adhicittasamādhānena catupaccayasantoso savisesaṃ parisuddho paripuṇṇo ca hoti paccayānaṃ alābhalābhesu pariccāgasabhāvato. Vuttanayena pana santuṭṭhassa yathāsamādinnaṃ sīlaṃ visujjhati pāripūriñca upagacchati, tathābhūto catusaccakammaṭṭhāne yutto maggapaṭipāṭiyā sabbaso kilese samucchindanto nibbānadiṭṭho hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ye rattindiva’’ntiādinā. Kiṃ na gacchissanti? Gamissantevāti ariyamaggabhāvanaṃ pahāya sammāpaṭipattiyā dukkarabhāvaṃ sandhāya sāsaṅkaṃ vadati. Tenāha ‘‘ayaṃ pana duggamo bhagavā visamo maggo’’ti.

आणि येथे इंद्रियांच्या उपशमाने चित्ताची समाधी परिपूर्ण होते, कारण इंद्रियभावनेने चित्तसमाधीला बाधा आणणाऱ्या गोष्टी दूर होतात. अधिचित्त समाधीने चार प्रत्ययांचा संतोष विशेष रूपाने परिशुद्ध आणि परिपूर्ण होतो, कारण प्रत्ययांच्या लाभ-अलाभाच्या वेळी त्यागाचा स्वभाव असतो. सांगितलेल्या पद्धतीने संतुष्ट असलेल्याचे यथा-समादत्त (स्वीकारलेले) शील विशुद्ध होते आणि परिपूर्णतेला प्राप्त होते. तशा प्रकारचा होऊन, चतुरार्यसत्य कम्मट्ठानात (कर्मस्थानात) युक्त असलेला, मार्ग-परंपरेने सर्व क्लेशांचा समूळ उच्छेद करत निर्वाण पाहणारा होतो, हा अर्थ ‘ये रत्तिंदिवं’ (जे रात्रंदिवस) इत्यादींद्वारे दाखवला आहे. ‘ते काय जाणार नाहीत? ते जातीलच,’ असे आर्यमार्गाच्या भावनेला सोडून सम्यक प्रतिपत्तीच्या (योग्य आचरणाच्या) दुष्करतेला (कठीणपणाला) लक्षात घेऊन तो साशंकतेने बोलतो. म्हणूनच त्याने म्हटले आहे: ‘परंतु हा दुर्गम, हे भगवंत! विषम मार्ग आहे.’

Tattha [Pg.146] keci ‘‘ayaṃ panāti devaputto. So hi bhagavato ‘ariyā gacchantī’ti vacanaṃ sutvā ‘duggamo bhagavā’tiādimāhā’’ti vadanti, taṃ na yujjati. Yasmā ‘‘saccameta’’nti evamādipi tasseva vevacanaṃ katvā dassitaṃ, tasmā ‘‘yena maggena ariyā gacchantī’’ti tumhehi vuttaṃ, ayaṃ pana ‘‘duggamo bhagavā visamo maggo’’ti āha devaputto. Ariyamaggo kāmaṃ kadāci atidukkhā paṭipadātipi vuccati, tañca kho pubbabhāgapaṭipadāvasena, ayaṃ pana atīva sugamo sabbakilesaduggavivajjanato kāyaduccaritādivisamassa rāgādivisamassa ca dūrīkaraṇato na visamo. Tenāha ‘‘pubbabhāgapaṭipadāyā’’tiādi. Assāti ariyamaggassa. Ariyamaggassa hi adhisīlasikkhādīnaṃ paribundhitabbabhāgena bahū parissayā hontīti. Evaṃ vuttoti ‘‘duggamo visamo’’ti ca evaṃ vutto.

त्याविषयी काही लोक म्हणतात: ‘अयं पन’ (परंतु हा) म्हणजे देवपुत्र. त्याने भगवंतांचे ‘आर्य जातात’ हे वचन ऐकून ‘दुर्गम, हे भगवंत!’ इत्यादी म्हटले. पण ते योग्य नाही. कारण ‘हे सत्य आहे’ इत्यादी देखील त्याचेच समानार्थी शब्द करून दाखवले आहे, म्हणून ‘ज्या मार्गाने आर्य जातात’ असे तुम्ही म्हटले आहे, ‘परंतु हा दुर्गम, हे भगवंत! विषम मार्ग आहे’ असे देवपुत्र म्हणाला. आर्यमार्गाला कधीकधी अत्यंत दुःखद प्रतिपदा (मार्ग) देखील म्हटले जाते, आणि ते पूर्वभागाच्या प्रतिपदेच्या अपेक्षेने आहे; परंतु हा मार्ग सर्व क्लेशांच्या दुर्गतीचा त्याग केल्यामुळे अत्यंत सुगम आहे, आणि कायदुश्चरित इत्यादी विषमता व रागादी विषमता दूर केल्यामुळे विषम नाही. म्हणूनच ‘पूर्वभाग प्रतिपदेच्या’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अस्स’ म्हणजे आर्यमार्गाचा. कारण आर्यमार्गाच्या अधिशील-शिक्षा इत्यादींच्या बंधनामुळे अनेक संकटे (परिसय) असतात. ‘असे म्हटले’ म्हणजे ‘दुर्गम आणि विषम’ असे म्हटले.

Avaṃsirāti anuṭṭhahanena adhobhūtauttamaṅgā. Kusalaṅgesu hi sammādiṭṭhi uttamaṅgā sabbaseṭṭhattā, tañca anariyā patanti na uṭṭhahanti micchāpaṭipajjanato. Tenāha ‘‘ñāṇasirenā’’tiādi. Anariyamaggeti micchāmagge. Tenāha ‘‘visame magge’’ti. Taṃ magganato anariyā ariyānaṃ maggato apāpuṇanena pariccattā hutvā apāye sakalavaṭṭadukkhe ca patanti. Svevāti svāyaṃ anariyehi kadācipi gantuṃ asakkuṇeyyo maggo ariyānaṃ visuddhasattānaṃ sabbaso samadhigamena samo hoti. Kāyavisamādīhi samannāgatattā visame sattakāye tesaṃ sabbasova pahānena sabbattha samāyeva.

‘अवंसिरा’ (अधोमुख/खाली डोके असलेले) म्हणजे प्रयत्न न केल्यामुळे खाली डोके झालेले. कारण कुशल अंगांमध्ये सम्यक दृष्टी ही सर्वात श्रेष्ठ असल्यामुळे उत्तम अंग (डोके) आहे, आणि अनार्य लोक मिथ्या प्रतिपत्तीमुळे (चुकीच्या आचरणामुळे) त्यात पडतात, उठत नाहीत. म्हणूनच ‘ज्ञानशिराने’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अनार्यमार्गात’ म्हणजे मिथ्या मार्गात. म्हणूनच ‘विषम मार्गात’ असे म्हटले आहे. त्या मार्गाचा शोध न घेतल्यामुळे अनार्य लोक आर्यांच्या मार्गाला प्राप्त न झाल्याने, त्यापासून वंचित होऊन अपाय (दुर्गती) आणि संपूर्ण संसारदुःखात पडतात. ‘स्वेव’ (तोच हा) म्हणजे अनार्य लोकांना कधीही न चालता येणारा हा मार्ग आर्यांसाठी, विशुद्ध सत्त्वांसाठी सर्व प्रकारे प्राप्त केल्यामुळे सम (समान/सुलभ) होतो. काय-विषमता इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे विषम असलेल्या सत्त्व-समूहात (प्राणीमात्रांमध्ये) त्यांचा सर्व प्रकारे त्याग केल्यामुळे ते सर्वत्र समानच असतात.

Kāmadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कामदसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

7. Pañcālacaṇḍasuttavaṇṇanā

७. पञ्चालचण्डसुत्तवण्णना

88. Sambādheti sampīḷitataṇhākilesādinā sauppīḷatāya paramasambādhe. Ativiya saṅkāraṭṭhānabhūto hi nīvaraṇasambādho adhippeto. So hi duggahano tasmiṃ asati kāmaguṇasambādho anavasaro eva seyyathāpi mahākassapādīnaṃ. Okāsanti jhānassetaṃ nāmaṃ nīvaraṇasambādhābhāvato. Asambādhabhāvena hi jhānaṃ idha ‘‘okāso’’ti vuttaṃ, tañca kho accantāsambādhaṭṭhānatāya vipassanāpādakatāya[Pg.147]. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘avindī’’tiādi vuttaṃ. Tattha avindīti vindi paṭilabhi. Bhūrimedhasoti mahāpañño, sapaññoti attho. Abujjhīti bujjhi paṭivijjhi. Paṭilīno hutvā seṭṭho, paṭilīnānaṃ vā seṭṭhoti paṭilīnaseṭṭho. Mānussayavasena unnatabhāvato paṭilīno nāma pahīnamāno. Paṭilabhiṃsūti kāmaguṇasambādhepi ‘‘ime kāmaguṇā mādisānaṃ kiṃ karissantī’’ti? Te abhibhuyya nibbānappattiyā sammāsatiṃ paṭilabhiṃsu. Tena sampayuttena lokuttarasamādhināpi suṭṭhu samāhitā.

८८. “संबाधे” (अडचणीत) म्हणजे तृष्णा-क्लेश इत्यादींच्या पीडेमुळे अत्यंत संकुचित झालेल्या अवस्थेत. येथे नीवरण-संबाध (नीवरणांचा अडथळा) हा अत्यंत कचऱ्याच्या जागेसारखा अभिप्रेत आहे. कारण तो अत्यंत दुर्गम आहे, आणि तो नसताना महाकस्सप इत्यादींच्या बाबतीत कामगुण-संबाधाला (कामगुणांच्या अडथळ्याला) कोणताही वाव नसतो. “ओकास” (अवकाश) हे ध्यानाचे नाव आहे, कारण त्यात नीवरणांचा अडथळा नसतो. अडथळामुक्त असल्यामुळेच येथे ध्यानाला “ओकास” म्हटले आहे, आणि ते अत्यंत अडथळामुक्त स्थान असल्यामुळे विपस्सना उत्पन्न करणारे आहे. म्हणूनच पाळीमध्ये “अविन्दी” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे “अविन्दी” म्हणजे प्राप्त केले, मिळवले. “भूरिमेधसो” म्हणजे महाप्रज्ञावान, प्रज्ञावान असा अर्थ आहे. “अबुज्झी” म्हणजे जाणले, प्रतिवेध केला. “पटिलीनसेठ्ठो” म्हणजे एकांतात राहून श्रेष्ठ झालेला, किंवा एकांतात राहणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला. मानवी स्वभावामुळे उन्नत झाल्याने एकांतात राहणारा म्हणजे मान (अहंकार) नष्ट केलेला. “पटिलभिंसु” म्हणजे कामगुणांच्या अडथळ्यातही “हे कामगुण माझ्यासारख्यांचे काय करणार?” असे म्हणून, त्यांचा पराभव करून निर्वाण प्राप्तीसाठी सम्यक सती (सम्यक् स्मृती) प्राप्त केली. त्याशी युक्त अशा लोकोत्तर समाधीने देखील ते चांगल्या प्रकारे समाहित झाले.

Ayaṃ kira devaputto ito purimavāre attabhāve paṭhamajjhānalābhī hutvā tato cavitvā brahmakāyikāsu nibbattitvā tattha jhānasukhaṃ anubhavitvā tato cuto idāni kāmabhave nibbatto, tasmā taṃ jhānaṃ sambhāvento ‘‘tādisassa nāma jhānasukhassa lābhī bhagavā’’ti tena guṇena bhagavantaṃ abhitthavanto ‘‘sambādhe vatā’’ti gāthaṃ abhāsi. Athassa bhagavā yathā nāma aṭṭhasaṭṭhiyojanasatasahassubbedhasinerupabbatarājaṃ upādāya sāsapo na kiñci hoti, evaṃ anantāparimeyyabuddhaguṇe upādāya rūpāvacarapaṭhamajjhānaṃ na kiñci hotīti dassento ‘‘ye sati’’ntiādinā anuttaraguṇādhigamaṃ pavedesi. Tattha satinti vipassanāsatiyā saddhiṃ ariyamaggasatiṃ. Susamāhitāti lokiyasamādhinā ceva lokuttarasamādhinā ca suṭṭhu samāhitā. Te hi accantaṃ susamāhitā, na jhānamattalābhino akuppadhammattā. Keci ‘‘kammante susamāhitā’’ti pāṭhaṃ vatvā ‘‘maggasamāhitā’’ti atthaṃ vadanti.

असे म्हटले जाते की, हा देवपुत्र यापूर्वीच्या जन्मात प्रथम ध्यान प्राप्त करणारा होता. तेथून च्युत होऊन तो ब्रह्मकायिक देवांमध्ये उत्पन्न झाला आणि तेथे ध्यानसुखाचा अनुभव घेऊन, तेथून च्युत होऊन आता कामभवात उत्पन्न झाला आहे. म्हणून त्या ध्यानाचा आदर करत, “भगवान अशा प्रकारच्या ध्यानसुखाचे लाभधारक आहेत” या गुणाने भगवंतांची स्तुती करत त्याने “संबाधे वत” ही गाथा म्हटली. त्यानंतर भगवंतांनी, ज्याप्रमाणे एक लाख अडुसठ हजार योजन उंचीच्या सिनेरु पर्वतराज्याच्या तुलनेत मोहरीचा दाणा काहीच नसतो, त्याचप्रमाणे अनंत आणि अपरिमेय बुद्धगुणांच्या तुलनेत रूपावचर प्रथम ध्यान काहीच नाही, हे दाखवून देण्यासाठी “ये सति” इत्यादी गाथेने अनुत्तर गुणांची प्राप्ती स्पष्ट केली. तेथे “सतिं” म्हणजे विपस्सना-सतीसह आर्यमार्ग-सती होय. “सुसमाहिता” म्हणजे लौकिक समाधी आणि लोकोत्तर समाधी या दोन्हीने चांगल्या प्रकारे समाहित झालेले. कारण ते अत्यंत सुसमाहित असतात, केवळ ध्यान प्राप्त करणारे नसतात, कारण ते अकुप्पधम्म (अकंप्य स्वभावाचे) असतात. काही लोक “कम्मन्ते सुसमाहिता” असा पाठ वाचून “मग्गसमाहिता” (मार्गाने समाहित) असा अर्थ सांगतात.

Pañcālacaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचाळचंडसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

8. Tāyanasuttavaṇṇanā

८. तायनसुत्तवण्णना

89. Atītajātiyaṃ sayaṃkāravasena tāya diṭṭhiyā uppāditattā pubbe titthakaro. Tenāha ‘‘diṭṭhi uppādetvā’’ti. Apare āhu ‘‘ayaṃ me satthāti gahaṇavasena titthakaro assa atthīti pubbe titthakaro, atītattabhāve titthakarasāvako’’ti. Te ‘‘diṭṭhiṃ uppādetvāti [Pg.148] tassa satthuno diṭṭhiṃ ādāya gahetvāti attho’’ti vadanti. Titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo tabbinimuttassa micchāvādassa abhāvato. Titthe niyuttāti titthikā, te eva titthiyāti vuttā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Tassāti yathāvuttassa kalyāṇakammassa. Nissandenāti phalabhāvena. Vīriyappaṭisaṃyuttāti vīriyadīpanāti attho.

८९. भूतकाळात स्वतःच्या कर्मामुळे त्या दृष्टीची उत्पत्ती केल्यामुळे तो पूर्वी ‘तित्थकर’ (तीर्थंकर) होता. म्हणूनच म्हटले आहे - “दिट्ठि उप्पादेत्वा” (दृष्टी उत्पन्न करून). इतर लोक म्हणतात - “हा माझा शास्ता आहे, असे ग्रहण केल्यामुळे ज्याचा तित्थकर आहे तो ‘पुब्बे तित्थकर’ (पूर्वीचा तित्थकर), म्हणजेच पूर्वजन्मात तो तित्थकराचा श्रावक होता.” ते म्हणतात की, “दिट्ठि उप्पादेत्वा” म्हणजे त्या शास्त्याची दृष्टी स्वीकारून, ग्रहण करून असा अर्थ आहे. ‘तित्थ’ (तीर्थ) म्हणजे बासष्ट दृष्टी, कारण त्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही मिथ्यावाद नाही. तीर्थात नियुक्त असलेले ते ‘तित्थिक’ (तीर्थक), त्यांनाच ‘क’ काराचा ‘य’ कार करून ‘तित्थिय’ म्हटले आहे. “तस्स” म्हणजे वर सांगितलेल्या कल्याण कर्माच्या. “निस्संदेण” म्हणजे फल रूपाने. “वीरियप्पटिसंयुत्ता” म्हणजे वीर्य (उत्साह) प्रकाशित करणारी, असा अर्थ आहे.

Aniyamitaāṇattīti aniyamavidhānaṃ aniyamavasena vidhivacanaṃ. Taṇhāsotanti taṇhāppabandhanaṃ. Nīharāti samehi pajaha. Ekattanti ekaggaṃ. Tenāha ‘‘jhāna’’nti. Upapajjatīti na uppajjati na pāpuṇātīti āha ‘‘na paṭilabhatī’’ti. Na osakkeyyāti na saṅkocaṃ āpajjeyya. Gharāvāsato paribbajanaṃ parito apagamoti paribbajo. Pabbajitavatasamādānassa adaḷhatāya ca tattha ca asakkaccakiriyāya sithilagahitā. Atirekanti pabbajjāya purimakālatopi adhikaṃ. Uparīti uparūpari. Dukkaṭaṃ akatameva seyyoti duccaritaṃ nāma sabbena sabbaṃ akatameva hitāvahaṃ.

“अनियमितआणत्ती” म्हणजे अनियंत्रित विधान, अनियंत्रितपणे केलेले विधीचे वचन. “तण्हा सोतं” म्हणजे तृष्णेचा प्रवाह. “नीहरा” म्हणजे शांततेने त्याग कर. “एकत्तं” म्हणजे एकाग्रता. म्हणूनच “झानं” (ध्यान) असे म्हटले आहे. “उपपज्जती” म्हणजे उत्पन्न होत नाही, प्राप्त होत नाही, म्हणून “न पटिलभती” (मिळत नाही) असे म्हटले आहे. “न ओसक्केय्य” म्हणजे संकोच पावू नये (मागे हटू नये). घरगुती जीवनातून बाहेर पडणे, सर्व बाजूंनी दूर जाणे म्हणजे “परिब्बज” (प्रव्रज्या). प्रव्रज्येचे व्रत स्वीकारण्यात दृढता नसणे आणि तेथे आदरपूर्वक कृती न करणे याला “सिथिलगहिता” (शिथिलपणे ग्रहण केलेले) म्हणतात. “अतिरेकं” म्हणजे प्रव्रज्येच्या पूर्वीच्या काळापेक्षाही अधिक. “उपरी” म्हणजे वरच्या वर. “दुक्कटं अकतमेव सेय्यो” म्हणजे दुष्कृत्य (वाईट कर्म) हे पूर्णपणे न केलेलेच हितावह असते.

Yaṃ kiñcīti yaṃ kiñci kammaṃ. Sithilaṃ katanti asakkaccakāritāya sithilaṃ katvā pavattitaṃ. Evarūpamevāti evarūpaṃ parāmaṭṭhasāmaññasadisameva pacchānutāpacariyādipaṭibhāgato. Saṃkiliṭṭhameva taṇhāsaṃkilesaupakkiliṭṭhattā. Āsaṅkitaparisaṅkitantiādito samantatopi parehi saṅkitaṃ. Brahmacariyassa ādi ādibrahmacariyaṃ, tattha niyuttāti ādibrahmacariyikā, maggabrahmacariyassa pubbabhāgapaṭipadāti attho. Tenāha ‘‘maggabrahmacariyassa ādibhūtā’’ti. Pubbapadhānabhūtāti paṭhamārambhabhūtā.

“यं किञ्चि” म्हणजे जे काही कर्म. “सिथिलं कतं” म्हणजे आदरपूर्वक न केल्यामुळे शिथिल करून केलेले. “एवरूपमेव” म्हणजे पश्चात्ताप इत्यादींच्या समानतेमुळे अशाच प्रकारच्या पराभ्रष्ट श्रमणत्वासारखेच. “संकिळिट्ठमेव” म्हणजे तृष्णेच्या संक्लेशाने मलीन झालेलेच. “आसंकितपरिसंकितं” म्हणजे सुरुवातीपासूनच सर्व बाजूंनी इतरांद्वारे शंका घेतलेले. ब्रह्मचर्याची सुरुवात म्हणजे “आदिब्रह्मचर्य”, त्यात नियुक्त असलेले ते “आदिब्रह्मचारिक”, म्हणजेच मार्ग-ब्रह्मचर्याची पूर्वभागाची प्रतिपदा (साधना) असा अर्थ आहे. म्हणूनच “मग्गब्रह्मचरियस्स आदिभूता” (मार्ग-ब्रह्मचर्याची आदिभूत) असे म्हटले आहे. “पुब्बपधानभूता” म्हणजे प्रथम आरंभ झालेली.

Tāyanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तायनसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

9. Candimasuttavaṇṇanā

९. चंदिमसुत्तवण्णना

90. Vimāne gahite taṃnivāsīpi gahito hotīti vuttaṃ ‘‘candavimānavāsī devaputto’’ti. Sabbadhīti sabbasmā duggaṭṭhānā vippamuttosi bhagavā tvaṃ, tasmā mayhampi ito sambādhaṭṭhānato vippamokkhaṃ karohīti adhippāyo. Tenāha ‘‘tassa me saraṇaṃ bhavā’’ti. Lokānukampakāti sabbassa [Pg.149] lokassa anuggahā, tasmā tuyhampi etassapi candassa. Tādisā evāti samānā eva. Pamuñcasīti pamuñcittha. Tenāha ‘‘atītatthe vattamānavacana’’nti.

९०. विमान ग्रहण केले असता तेथे राहणारा देखील ग्रहण केला जातो, म्हणून “चन्दविमानवासी देवपुत्तो” (चंद्रविमानात राहणारा देवपुत्र) असे म्हटले आहे. “सब्बधी” म्हणजे हे भगवन्, आपण सर्व दुर्गतींमधून मुक्त आहात, म्हणून मलाही या संकटाच्या (अडथळ्याच्या) स्थानातून मुक्त करा, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच “तस्स मे सरणं भव” (त्या माझ्यासाठी आपण शरण व्हा) असे म्हटले आहे. “लोकानुकम्पका” म्हणजे सर्व लोकांवर अनुग्रह करणारे, म्हणून आपल्यासाठी आणि या चंद्रासाठी देखील. “तादिसा एव” म्हणजे समानच. “पमुञ्चसि” म्हणजे मुक्त केले. म्हणूनच “भूतकाळात वर्तमानकाळाचे वचन आहे” असे म्हटले आहे.

Candimasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चंदिमसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

10. Sūriyasuttavaṇṇanā

१०. सूरियसत्तवण्णना

91. Andhabhāvakaraṇeti lokassa andhakaraṇetipi apare. Tenāha ‘‘tamasī’’ti. Virocatīti vijjotati. Kāmaṃ devaputtavasena paṭhamaṃ devatā uddhaṭā, rāhuno pana payogo tassa vimāneti āha ‘‘maṇḍalīti maṇḍalasaṇṭhāno’’ti. Vadati tadā mukhena gahitattā. Mukhena gahaṇañcettha ‘‘gilī’’ti adhippetaṃ, na ca ajjhoharaṇanti āha ‘‘gilīti vadatī’’ti. Idāni tassa mukhena gahaṇasamatthataṃ dassetuṃ ‘‘rāhussa hī’’tiādi vuttaṃ. Sotiādi tassa candimasūriyānaṃ gahaṇakāraṇadassanaṃ. Adhivatthā devatāti candimasūriyānaṃ paricārakadevatā. Veganti javaṃ. So hi kenaci abhimukhaṃ atidunnivāro kammaniyāmasiddho. Matthakanti kaṇṭhassa uparimadesaṃ. Keci ‘‘sīsamatthakamevā’’ti vadanti. Nikkhameyya vegassa tikkhasīghathāmabhāvato. Ākaḍḍhitvāti attano gamanadisābhimukhaṃ ākaḍḍhitvā. Nanti rāhuṃ. Uddhaṃ ullaṅghetukāmampi onameyya. Padadvayenapi so mahāsarīro mahābalo, candimasūriyānaṃ pana gamanavego tena sabbathāpi dunnivāriyovāti dasseti. Vimānenāti candaggahe candavimānena, sūriyaggahe sūriyavimānena ubhinnampi vimānena saheva. Amāvāsiyañhi dve vimānāni yojanamattantaritāni hutvā saheva pavattanti. Yadi dvepi devaputtā sotāpattiphalaṃ pattā, atha kasmā sūriyasutte eva ‘‘pajaṃ mama’’nti vuttaṃ, na candasutteti? ‘‘So ca kira na cirasseva tato cavitvā aññattha nibbatto, aññā eva ca devatā tattha vasi, yasmiṃ candaggahe bhagavā taṃ gāthaṃ abhāsi, na tathā sūriyo, aparabhāge pana tatthapi kālena kālaṃ rāhuggaho hotī’’ti vadanti.

९१. ‘अन्धभावकरणे’ (अंधत्व निर्माण करणारे) म्हणजे जगाला अंधकारमय करणारे, असे इतर काही म्हणतात. म्हणूनच ‘तमसी’ (अंधारात) असे म्हटले आहे. ‘विरोचति’ म्हणजे विशेष रूपाने चमकणे. जरी पहिल्यांदा देवपुत्राच्या रूपाने देवतेचा उल्लेख केला असला, तरी राहूचा प्रयत्न त्याच्या विमानावर असतो, म्हणून ‘मण्डली’ म्हणजे ‘मंडळाच्या आकाराचे’ असे म्हटले आहे. त्यावेळी मुखाने पकडल्यामुळे ‘वदति’ (बोलतो) असे म्हटले आहे. येथे मुखाने पकडणे म्हणजे ‘गिळणे’ असा अभिप्राय आहे, पोटात घेणे नव्हे, म्हणून ‘गिळतो असे बोलतो’ (गिलीति वदति) असे म्हटले आहे. आता त्याच्या मुखाने पकडण्याच्या सामर्थ्याला दाखवण्यासाठी ‘राहूचा हि’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘सो’ इत्यादी त्याच्या चंद्र आणि सूर्याला पकडण्याच्या कारणाचे दर्शन आहे. ‘अधिवत्था देवता’ म्हणजे चंद्र आणि सूर्याच्या परिचारक देवता. ‘वेगं’ म्हणजे वेग (गती). कारण तो कोणाकडूनही समोरून रोखणे अत्यंत कठीण आहे, जो कर्मनियमाने सिद्ध आहे. ‘मत्थकं’ म्हणजे कंठाच्या (गळ्याच्या) वरचा भाग. काही जण ‘डोक्याचा वरचा भागच’ असे म्हणतात. वेगाच्या तीव्र, जलद आणि शक्तिशाली स्वरूपामुळे तो बाहेर पडेल. ‘आकड्ढित्वा’ म्हणजे आपल्या जाण्याच्या दिशेकडे खेचून. ‘नं’ म्हणजे राहूला. वर उडी मारण्याची इच्छा असणाऱ्यालाही खाली नमवावे. दोन्ही पदांनी तो महाशरीर असलेला आणि महाबली आहे, परंतु चंद्र आणि सूर्याचा गमनवेग त्याच्याद्वारे सर्वथा रोखणे अशक्यच आहे, हे दर्शविले आहे. ‘विमानेen’ म्हणजे चंद्रग्रहणात चंद्रविमानासह, सूर्यग्रहणात सूर्यविमानासह, दोन्ही विमानांसह एकत्रच. कारण अमावस्येला दोन्ही विमाने एक योजन अंतरावर राहून एकत्रच चालतात. जर दोन्ही देवपुत्रांनी स्रोतापत्ती फल प्राप्त केले होते, तर मग केवळ सूर्यसुत्तातच ‘माझी प्रजा’ (पजं ममं) असे का म्हटले आहे, चंद्रसुत्तात का नाही? ‘असे म्हणतात की, तो (चंद्रदेवपुत्र) लवकरच तेथून च्युत होऊन दुसऱ्या ठिकाणी उत्पन्न झाला आणि दुसरीच देवता तेथे राहू लागली, ज्या चंद्रग्रहणाच्या वेळी भगवंतांनी ती गाथा म्हटली होती; सूर्याच्या बाबतीत तसे नव्हते. परंतु नंतरच्या काळात तेथेही वेळोवेळी राहूचे ग्रहण होते,’ असे म्हणतात.

Sūriyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सूर्यसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमवर्गवर्णन समाप्त झाले.

2. Anāthapiṇḍikavaggo

२. अनाथपिंडिकवर्ग

1. Candimasasuttavaṇṇanā

१. चंदिमससुत्तवर्णन

92. Pabbatataṭā [Pg.150] sandamāno tathārūpo nadīnivattanapadesopi sambādhaṭṭhānatāya kaccho viyāti āha ‘‘pabbatakacchepī’’ti. Paṭipakkhadūrībhāvena seṭṭhaṭṭhena ca eko udetīti ekodi, ekaggatā. Tasmiṃ yogato ekaggacittā idha ekodī. Paṭipakkhato attānaṃ nipayanti visodhentīti nipakā, paññavanto. Tenāha ‘‘ekaggacittā cevā’’tiādi. Kāyādibhedaṃ ārammaṇaṃ sātisayāya satiyā sarantīti satā. Tenāha ‘‘satimanto’’ti. Sotthiṃ gamissantīti yathāvuttapadese magā sotthimanupaddavena vattissanti, evaṃ jhānalābhino sotthiṃ kilesehi anupaddutā vattissanti. Ayaṃ kira devaputto brahmaloke nibbānasaññī, tasmā evamāha. Bhagavā ‘‘ayaṃ devaputto anibbānagāmī samāno nibbānagāmisaññī, handassa nibbānagāmino dassemī’’ti dutiyaṃ gāthamāha. Catunnaṃ oghānaṃ, saṃsāramahoghasseva vā paratīrabhāvato paratīranti nibbānaṃ. Ambuni jāto ambujo, maccho. Suttajālaṃ chinditvā macchā viya kilesajālaṃ bhinditvā gamissantīti.

९२. पर्वताच्या कड्यावरून वाहणारा आणि तशाच प्रकारचा नदी वळण्याचा प्रदेश देखील अरुंद जागेमुळे कच्छासारखा (दलदलीसारखा किंवा दरीसारखा) असतो, म्हणून ‘पब्बतकच्छेपि’ (पर्वताच्या दरीतही) असे म्हटले आहे. प्रतिपक्षापासून दूर राहिल्यामुळे आणि श्रेष्ठत्वामुळे जो एकच उदित होतो तो ‘एकोदि’ म्हणजे एकाग्रता. त्यात युक्त असल्यामुळे एकाग्रचित्त असणारे येथे ‘एकोदी’ आहेत. प्रतिपक्षापासून स्वतःचे रक्षण करतात, स्वतःला शुद्ध करतात ते ‘निपका’ म्हणजे प्रज्ञावंत (बुद्धिमान). म्हणूनच ‘एकाग्रचित्त असलेलेच’ इत्यादी म्हटले आहे. काया इत्यादी विविध आलंबनांचे अतिशय जागरूक स्मृतीने स्मरण करतात ते ‘सता’. म्हणूनच ‘सतिमन्तो’ (स्मृतिमान) असे म्हटले आहे. ‘सोत्थिं गमिस्सन्ति’ म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रदेशात जसे प्राणी सुखाने, उपद्रवाशिवाय राहतील, तसेच ध्यान प्राप्त करणारे क्लेशांच्या उपद्रवाशिवाय सुखाने राहतील. हा देवपुत्र ब्रह्मलोकात निर्वाण समजणारा होता, म्हणून त्याने असे म्हटले. भगवंतांनी ‘हा देवपुत्र निर्वाणाकडे न जाणारा असूनही स्वतःला निर्वाणगामी समजत आहे, चला याला निर्वाणगामी मार्ग दाखवतो’ असे विचार करून दुसरी गाथा म्हटली. चार ओघांच्या किंवा संसाररूपी महाओघाच्या पलीकडचा तीर असल्यामुळे ‘परतीरं’ म्हणजे निर्वाण. पाण्यात जन्मलेला तो ‘अम्बुजो’ म्हणजे मासा. सुताचे जाळे तोडून माशांप्रमाणे क्लेशांचे जाळे तोडून ते जातील, असा अर्थ आहे.

Candimasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चंदिमससुत्तवर्णन समाप्त झाले.

2. Veṇḍusuttavaṇṇanā

२. वेण्डुसुत्तवर्णन

93. Payirupāsiyāti payirupāsahetu. Sikkhantīti tissopi sikkhā sikkhanti. Siṭṭhipadeti kilesānaṃ sāsanato vaṭṭadukkhaparittāsanato ca siṭṭhisaññite yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitabbato pade, saddhammeti attho. Tenāha ‘‘anusiṭṭhipade’’ti. Tattha anusiṭṭhīti saddhammo. Kāleti yuttapattakāle. Appamādonāma samathavipassanābhāvanā.

९३. ‘पयिरुपासिया’ म्हणजे सेवा करण्याच्या हेतूने. ‘सिक्खन्ति’ म्हणजे तिन्ही शिक्षांचे (शील, समाधी, प्रज्ञा) शिक्षण घेतात. ‘सिट्ठिपदे’ म्हणजे क्लेशांच्या शासनापासून आणि संसारदुःखाच्या भयापासून सुटका करणाऱ्या, शिष्ट संज्ञित असलेल्या, उपदेशानुसार आचरण करण्यायोग्य पदात, म्हणजेच सद्धर्मात असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘अनुसिट्ठिपदे’ असे म्हटले आहे. तेथे ‘अनुसिट्ठि’ म्हणजे सद्धर्म. ‘काले’ म्हणजे योग्य आणि प्राप्त वेळी. ‘अप्पमादो’ (अप्रमाद) म्हणजे समथ आणि विपश्यना भावना.

Veṇḍusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेण्डुसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

3. Dīghalaṭṭhisuttavaṇṇanā

३. दीघलट्ठिसुत्तवर्णन

94. Tatheva [Pg.151] paññāyīti dīghalaṭṭhitveva paññāyi, tathāsamaññā eva ahosi.

९४. ‘तथैव पञ्ञायी’ म्हणजे ‘दीघलट्ठि’ (दीर्घयष्टी) म्हणूनच ओळखला गेला, तशीच त्याची संज्ञा (नाव) झाली.

Dīghalaṭṭhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दीघलट्ठिसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

4. Nandanasuttavaṇṇanā

४. नंदनसुत्तवर्णन

95. Natthi etassa āvaṭṭaṃ āvaraṇanti anāvaṭaṃ. Rukkho vā pabbato vāti sattānaṃ pakaticakkhussa āvaraṇabhūto rukkho viya pabbato viya ca abhibhavituṃ samattho ñeyyāvaraṇo natthi. Kathaṃvidhanti kathaṃsaṇṭhitaṃ, kathaṃpakāraṃ vā. Dukkhanti vaṭṭadukkhaṃ.

९५. ज्याला कोणतेही आवर्तन (अडथळा) किंवा आवरण नाही ते ‘अनावटं’ (अनावृत). ‘रुक्खो वा पब्बतो वा’ म्हणजे प्राण्यांच्या नैसर्गिक चक्षूंना (डोळ्यांना) आवरण घालणाऱ्या वृक्षाप्रमाणे किंवा पर्वताप्रमाणे (ज्ञानाला) झाकून टाकण्यास समर्थ असणारे कोणतेही ज्ञेयावरण नाही. ‘कथंविधं’ म्हणजे कशा आकाराचे किंवा कशा प्रकारचे. ‘दुक्खं’ म्हणजे संसारदुःख.

Nandanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नंदनसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

5. Candanasuttavaṇṇanā

५. चंदनसुत्तवर्णन

96. Heṭṭhāti kāmabhave. Tattha hi paribbhamantassa patiṭṭhā dullabhā yebhuyyena tattha sattā nimuggā eva honti, tasmā heṭṭhā appatiṭṭho saṃsāro. Uparīti mahaggatabhave. Tattha hi nibbattassa nibbānaṃ āruhituṃ ālambanā dullabhā, jhānābhiratiyā tattheva nikanti tesaṃ balavatī hoti, tasmā upari anālambano saṃsāro. Pesitattoti nibbānaṃ pati pesitacitto. Tayo kammābhisaṅkhārāti puññābhisaṅkhārādayo tayo abhisaṅkhārā. Tena ‘‘nandīpubbako kammabhavo’’ti vatvā ‘‘nandiṃ janetvā’’ti vutto. Kāmasaññāsīsena kāmacchandassa gahaṇaṃ, kāmacchandapamukhāni ca orambhāgiyasaṃyojanāni gahitānīti āha ‘‘kāmasaññāgahaṇena pañcorambhāgiyasaṃyojanānī’’ti. Rūpabhavo rūpaṃ bhavapadalopena. Rūpabhavaggahaṇena cettha sesabhavassapi gahaṇaṃ. Tassa saṃyojanaggahaṇena pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni gahitāni. Mahogheti [Pg.152] saṃsāramahoghe. Tesanti kāmabhavādīnaṃ gahaṇena bhavabhāvena tadekalakkhaṇatāya. Arūpabhavo gahito lakkhaṇahāranayena. Sesaṃ suviññeyyameva.

९६. ‘हेट्ठा’ म्हणजे कामभवात. कारण तेथे भटकणाऱ्याला आधार मिळणे कठीण असते, बहुतांश प्राणी तेथे बुडालेलेच असतात, म्हणून खाली आधार नसलेला (अप्रतिष्ठित) संसार आहे. ‘उपरि’ म्हणजे महग्गतभवात (रूप आणि अरूप भवात). कारण तेथे उत्पन्न झालेल्याला निर्वाणावर आरूढ होण्यासाठी आलंबन मिळणे कठीण असते, ध्यानाच्या आवडीमुळे तेथेच त्यांची आसक्ती तीव्र असते, म्हणून वर आलंबन नसलेला (अनालंबन) संसार आहे. ‘पेसितत्तो’ म्हणजे निर्वाणाकडे चित्त लावलेला. ‘तयो कम्माभिसङ्खारा’ म्हणजे पुण्याभिसंस्कार इत्यादी तीन प्रकारचे अभिसंस्कार. म्हणूनच ‘नंदीपूर्वक कर्मभव’ असे सांगून ‘नंदी (आसक्ती) उत्पन्न करून’ असे म्हटले आहे. कामसंज्ञेच्या मुख्यत्वामुळे कामच्छंदाचे ग्रहण होते, आणि कामच्छंद प्रमुख असणारी पाच ओरंभागीया (खालच्या पातळीवरील) संयोजने ग्रहण केली जातात, म्हणून ‘कामसंज्ञा ग्रहणाने पाच ओरंभागीय संयोजने’ असे म्हटले आहे. ‘रूपभवो’ म्हणजे ‘भव’ हा शब्द गाळून केवळ ‘रूप’. रूपभवाच्या ग्रहणाने येथे उर्वरित भवांचेही ग्रहण होते. त्याच्या संयोजनाच्या ग्रहणाने पाच उद्धंभागीया (वरच्या पातळीवरील) संयोजने ग्रहण केली जातात. ‘महोघे’ म्हणजे संसाररूपी महाओघात. ‘तेसं’ म्हणजे कामभव इत्यादींच्या ग्रहणाने, भवभावाच्या समान लक्षणामुळे. लक्षणहार न्यायाने अरूपभवाचे ग्रहण केले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

Candanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चंदनसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

6. Vāsudattasuttavaṇṇanā

६. वासुदत्तसुत्तवर्णन

97. Chaṭṭhaṃ heṭṭhā devatāsaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vuttatthameva.

९७. सहावे (सुत्त), खाली देवतासंयुत्तवर्णनात सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहे.

Vāsudattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वासुदत्तसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

7. Subrahmasuttavaṇṇanā

७. सुब्रह्मसुत्तवर्णन

98. Subrahmāti tassa devaputtassa nāmaṃ. Tassa satthu santikūpasaṅkamanassa kāraṇaṃ dassento ‘‘so kirā’’tiādimāha. Tadeva sokaṃ tassa devaputtassa aṭṭhuppatti. Accharāsaṅghaparivutoti sahassamattena accharāsaṅghena parivuto. Nandanakīḷikanti nandanavanakīḷikaṃ. Hatthaṃ āgacchatīti hatthagayhupago hoti. Ganthentīti ettha mālāveṭhanampi khiḍḍāpasutatāyāti daṭṭhabbaṃ. Aññathā pupphāniyeva tāya tāya cittassa vasena mālābhāvena hatthaṃ upagacchantīti. Upacchedakakammavasenāti tasmiṃ devaloke āyusese sati eva tassa pana upaghātakassa laddhokāsassa pāpakammassa vasena. ‘‘Pahāro’’ti divasassa tatiyo bhāgo vuccati, tasmā ekappahārenevāti ekavelāyamevāti attho.

९८. 'सुब्रह्म' हे त्या देवपुत्राचे नाव आहे. त्याचे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ जाण्याचे कारण दर्शविताना 'सो किरा' (तो म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. तोच शोक त्या देवपुत्राच्या कथेचा उगम (उत्पत्तीचा प्रसंग) आहे. 'अच्छरासंघपरिवुतो' म्हणजे सुमारे एक हजार अप्सरांच्या समूहाने वेढलेला. 'नंदनकीळिकं' म्हणजे नंदनवनातील क्रीडा. 'हत्थं आगच्छति' म्हणजे हाताने पकडता येण्याजोगे होते. 'गन्थेन्ति' (गुंफतात) यामध्ये क्रीडेत मग्न असल्यामुळे माळा गुंफणे देखील समाविष्ट आहे असे समजावे. अन्यथा, त्या त्या चित्ताच्या इच्छेनुसार फुले स्वतःच माळेच्या रूपाने हातात येतात. 'उपच्छेदककम्मवसेन' म्हणजे त्या देवलोकात आयुष्य शिल्लक असतानाच, त्याच्या त्या उपघातक (विनाशकारी) आणि संधी मिळालेल्या पापकर्माच्या प्रभावामुळे. 'पहारो' (प्रहर) म्हणजे दिवसाचा तिसरा भाग म्हटला जातो, म्हणून 'एकप्पहारेनेव' म्हणजे एकाच वेळी असा अर्थ आहे.

Piyavatthukasokenāti piyavatthunimittakena sokena. Ruppamānoti pīḷiyamāno. Sattame divaseti manussagaṇanāya sattame divase. Tatthevāti tasmiṃyeva niraye nibbattitabbaṃ iminā tāhi ca saheva pubbe tassa pāpakammassa katattā. Ruppīti cittasantāsaṃ āpajji. Niddhamitunti nīharituṃ apanetuṃ. Satthu santikaṃ gantvāti tāhi pañcasatāhi accharāhi saddhiṃ bhagavato santikaṃ gantvā.

'पियवत्थुकसोकेन' म्हणजे प्रिय वस्तूच्या निमित्ताने झालेल्या शोकाने. 'रुप्पमानो' म्हणजे पीडित होत असलेला (व्याकुळ झालेला). 'सत्तमे दिवसे' म्हणजे मानवी गणनेनुसार सातव्या दिवशी. 'तत्थेव' (तेथेच) म्हणजे पूर्वी त्याने आणि त्या अप्सरांनी मिळून केलेल्या पापकर्मामुळे त्याच निरयात (नरकात) उत्पन्न व्हावे लागणार होते. 'रुप्पी' म्हणजे चित्ताच्या संतापाला (भयाला/व्याकुळतेला) प्राप्त झाला. 'निद्धमितुं' म्हणजे बाहेर काढण्यासाठी, दूर करण्यासाठी. 'सत्थु सन्तिकं गन्त्वा' म्हणजे त्या पाचशे अप्सरांसह भगवंतांच्या जवळ जाऊन.

Idanti [Pg.153] attano cittaṃ dasseti āsannapaccakkhabhāvato. Niccanti sadā. Svāyaṃ niccattho adhippāyavasena gahetabboti tattha pahātabbaṃ gahetabbañca dassento ‘‘devaloke’’tiādimāha. Na gahetabbo hetupavattito pubbe tassa utrāsassa abhāvato. Tesūti dukkhesu. Tāni hi hetupaccayehi kattabbato gāthāyaṃ ‘‘kicchesū’’ti vuttāni. Kicchesūti vā kicchanimittaṃ. Yāsañhi payogavipattīnaṃ vasenassa tāni dukkhāni uppajjeyyuṃ, taṃnimittanti attho. Tā hi assa payogavipattiyo gativipattiyo satthu santikaṃ upagamanena hāyeyyuṃ. Nibbattānaṃ diṭṭhānīti nibbattānaṃ vasena diṭṭhāni dukkhāni. Tesu ca dukkhesu. Sabbattha nimittatthe bhummaṃ. Ḍayhamāno viya cittasantāpena.

'इदं' (हे) याद्वारे अत्यंत जवळ आणि प्रत्यक्ष असल्यामुळे स्वतःचे चित्त दर्शविले आहे. 'निच्चं' म्हणजे नेहमी (सदा). तो हा 'नित्य' अर्थ अभिप्रायानुसार ग्रहण करावा, म्हणून तेथे काय त्यागावे आणि काय ग्रहण करावे हे दर्शविताना 'देवलोके' (देवलोकात) इत्यादी म्हटले आहे. कारण घडण्यापूर्वी तो त्रास (भय) नसल्यामुळे ते ग्रहण करू नये. 'तेसु' म्हणजे दुःखांमध्ये. कारण ती दुःखे हेतू आणि प्रत्ययांद्वारे निर्माण होत असल्यामुळे गाथेमध्ये त्यांना 'किच्छेसु' (कष्टांमध्ये) म्हटले आहे. किंवा 'किच्छेसु' म्हणजे कष्टाचे निमित्त. कारण ज्या प्रयोगविपत्तींमुळे (चुकीच्या प्रयत्नांमुळे) त्याला ती दुःखे उत्पन्न होतील, ते त्याचे निमित्त (कारण) आहे असा अर्थ आहे. कारण त्याच्या त्या प्रयोगविपत्ती आणि गतिविपत्ती शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ गेल्याने नष्ट होतील. 'निब्बत्तानं दिट्ठानि' म्हणजे उत्पन्न झालेल्यांच्या (अस्तित्वात आलेल्यांच्या) संबंधात पाहिलेली दुःखे. आणि त्या दुःखांमध्ये. सर्वत्र निमित्त अर्थामध्ये सप्तमी विभक्ती (भुम्मं) आहे. चित्ताच्या संतापाने जणू काही जळत असल्यासारखा.

Cattāripi saccāni bujjhati paṭivijjhatīti bodhi, satiādidhammasāmaggī, tasmā bojjhā bodhito. Sā pana bodhi bhāvanākāreneva pavattati, aññatrasaddayogena ca ‘‘bojjhā’’ti nissakkavacananti tadatthaṃ dassento muñcitvāpadaṃ apekkhitvā ‘‘bojjhaṅgabhāvana’’nti āha. Tapoguṇanti dhutadhammamāha. So hi taṇhāloluppassa tapanato tapo, sayaṃ guṇasabhāvattā guṇasannissayato ca guṇanti. Tenāha ‘‘dhutaṅgasaṅkhātaṃ tapoguṇa’’nti. Sabbe saṅkhāragatā nissajjīyanti etthāti sabbanissaggo, asaṅkhatadhātūti āha ‘‘sabbanissaggāti nibbānato’’ti.

चारही आर्यसत्यांना जाणतो, त्यांचा वेध घेतो (प्रतिवेध करतो) ती 'बोधी' होय, जी स्मृती इत्यादी धर्मांची सामग्री (समूह) आहे; म्हणून 'बोझ्झा' म्हणजे बोधीपासून. ती बोधी तर भावनारूपानेच प्रवृत्त होते, आणि इतर शब्दांच्या योगाने 'बोझ्झा' हे अपादान विभक्तीचे (निसक्कवचन) रूप आहे, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी 'मुञ्चित्वा' (मुक्त करून) या पदाची अपेक्षा ठेवून 'बोज्झङ्गभावनं' (बोध्यंग भावना) असे म्हटले आहे. 'तपोगुणं' याद्वारे धुतधर्मांविषयी सांगितले आहे. कारण तो (धुतधर्म) तृष्णेच्या लोलुपतेला तापवत असल्यामुळे 'तप' आहे, आणि स्वतः गुणस्वभावाचा असल्यामुळे व गुणांचा आश्रय असल्यामुळे 'गुण' आहे. म्हणूनच 'धुतांग नावाचा तपोगुण' असे म्हटले आहे. ज्यामध्ये सर्व संस्कारांचा त्याग केला जातो तो 'सब्बनिस्सग्गो' (सर्वत्याग) म्हणजेच असंस्कृत धातू होय, म्हणून 'सब्बनिस्सग्गा म्हणजे निर्वाणापासून' असे म्हटले आहे.

Indriyasaṃvarova paṭhamaṃ veditabbo paṭipattikkamavasena tasseva paṭhamattā. Taṃ pana paṭipattikkamaṃ dassetuṃ ‘‘indriyasaṃvare hī’’tiādimāha. Nippariyāyato maggapariyāpannā eva bojjhaṅgāti āha ‘‘sahavipassanāya bojjhaṅge’’ti. Tassāti tathābhāvena tassa yogino. Yasmā devaputtassa satthā taṃ gāthaṃ vatvā upari ca saccāni pakāsesi, tasmā vuttaṃ ‘‘bhagavā catusaccavasena desanaṃ vinivattesī’’ti. Devaputto sotāpattiphale patiṭṭhahīti kāmaṃ tasseva visesādhigamo idhāgato, pañcasatamattāhi pana accharāhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahīti veditabbaṃ. Tenāha mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 1.106) ‘‘so desanāpariyosāne pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya taṃ sampattiṃ thāvaraṃ katvā devalokameva agamāsī’’ti.

प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) क्रमानुसार इंद्रियसंवरच प्रथम जाणावा, कारण तोच प्रथम आहे. तो प्रतिपत्तीचा क्रम दर्शविण्यासाठी 'इन्द्रियसंवरे हि' (इंद्रिय संवरामध्येच) इत्यादी म्हटले आहे. मुख्य रूपाने (निप्परियायतो) मार्गात समाविष्ट असलेलेच बोध्यंग आहेत, म्हणून 'सविपस्सनाय बोज्झङ्गे' (विपश्यनेसह बोध्यंग) असे म्हटले आहे. 'तस्स' (त्याच्या) म्हणजे त्या प्रकारे असलेल्या त्या योगी पुरुषाच्या. ज्याअर्थी शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्या देवपुत्राला ती गाथा सांगून पुढे आर्यसत्यांचा प्रकाश केला, म्हणून 'भगवंतांनी चार आर्यसत्यांच्या आधारे देशनेचा समारोप केला' असे म्हटले आहे. 'देवपुत्र स्रोतापत्ती फलात प्रतिष्ठित झाला' याद्वारे जरी केवळ त्याचाच विशेष अधिगम (प्राप्ती) येथे आला असला, तरी पाचशे अप्सरांसह तो स्रोतापत्ती फलात प्रतिष्ठित झाला असे समजावे. म्हणूनच महासतिपट्ठानसुत्त वर्णनेमध्ये (दी. नि. अट्ठ. २.३७३; म. नि. अट्ठ. १.१०६) म्हटले आहे - 'तो देशनेच्या शेवटी पाचशे अप्सरांसह स्रोतापत्ती फलात प्रतिष्ठित होऊन, त्या संपत्तीला स्थिर करून देवलोकातच परत गेला.'

Subrahmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुब्रह्मसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

8. Kakudhasuttavaṇṇanā

८. ककुधसुत्तवर्णना

99. ‘‘Nandāmī’’ti [Pg.154] vutte nandī nāma pabbajitassa malanti codetukāmo devaputto ‘‘nandasī’’ti pucchi. Athassa bhagavā taṃ paṭikkhipanto ‘‘kiṃ laddhā’’ti? Āha. Tena ‘‘tayā mama adhippetanandiyā idha paccayo eva natthi, kuto sā nandī’’ti dasseti. Tenāha ‘‘tuṭṭhi nāmā’’tiādi. Atha devaputto nandiyā asati sokena bhavitabbaṃ, soko ca pabbajitassa malanti codento āha ‘‘tena hi, samaṇa, socasī’’ti. Bhagavā tampi paṭikkhipanto ‘‘kiṃ jīyitthā’’tiādimāha. Kiṃ maṃ jinātīti attho?

९९. 'मी आनंदित होतो' (नंदामि) असे म्हटल्यावर, 'नंदी' (आनंद/प्रमोद) हा प्रब्रजिताचा (प्रव्रजित/संन्याशाचा) मळ (दोष) आहे असे दर्शवू इच्छिणाऱ्या देवपुत्राने 'तुम्ही आनंदित होता का?' (नंदसि) असे विचारले. त्यावर भगवंतांनी त्याचे खंडन करत 'काय मिळाले आहे?' (किं लद्धा) असे विचारले. याद्वारे ते दर्शवितात की, 'तू अभिप्रेत घेतलेल्या आनंदाचा येथे काहीच प्रत्यय (कारण) नाही, मग तो आनंद कुठून असणार?' म्हणूनच 'तुट्ठि नामा' (तुष्टी नावाचा) इत्यादी म्हटले आहे. नंतर देवपुत्राने, जर आनंद नसेल तर शोक असला पाहिजे, आणि शोक हा प्रब्रजिताचा मळ आहे असे दर्शवत म्हटले - 'तर मग, हे श्रमणा, तुम्ही शोक करता का?' भगवंतांनी त्याचेही खंडन करत 'माझे काय हरवले आहे?' (किं जीयित्था) इत्यादी म्हटले. 'माझे काय नुकसान झाले आहे?' असा अर्थ आहे.

Yadi te nandisokā na santi hāsavatthuno lābhassa jāniyā ca abhāvato, ekavihārino pana aratiyā bhavitabbanti āha – ‘‘kacci taṃ ekamāsīnaṃ, aratī nābhikīratī’’ti. Tasmimpi bhagavatā paṭikkhitte atha nesampi nandisokāratīnaṃ abhāve kāraṇaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ tva’’nti gāthamāha? Athassa bhagavā taṃ kāraṇaṃ pavedento ‘‘aghajātassā’’ti gāthamāha. Tattha aghajātassāti aghe jātassa. Tenāha ‘‘vaṭṭadukkhe ṭhitassā’’ti. Jātataṇhassa appahīnataṇhassa vaṭṭadukkhaṃ āgatameva kāraṇassa appahīnattā. Tasseva hi kāraṇassa appahīnataṃ dassento ‘‘dukkhī sukhaṃ patthayatīti hi vutta’’nti āha. Dukkhappavattiyā sāpi taṇhāppavatti tena dassitā. Itītiādinā vuttamevatthaṃ nigamanavasena dasseti.

जर आनंदाचे कारण असलेल्या लाभाचा आणि शोकाचे कारण असलेल्या हानीचा अभाव असल्यामुळे तुम्हाला आनंद व शोक होत नसतील, तर एकांतात राहणाऱ्याला अरती (उदासीनता/अळणीपणा) असली पाहिजे, असे म्हणून त्याने विचारले - 'एकांतात बसलेल्या तुम्हाला अरती तर ग्रासत नाही ना?' भगवंतांनी त्याचेही खंडन केल्यावर, या तिन्हींच्या म्हणजेच आनंद, शोक आणि अरतीच्या अभावाचे कारण विचारताना त्याने 'कथं त्वं' (तुम्ही कसे...) ही गाथा म्हटली. त्यावर भगवंतांनी त्याचे कारण स्पष्ट करताना 'अघजातस्स' (दुःखात उत्पन्न झालेल्याला) ही गाथा म्हटली. तेथे 'अघजातस्स' म्हणजे अघामध्ये (दुःखात/पापात) उत्पन्न झालेल्याला. म्हणूनच 'संसारचक्राच्या दुःखात राहिलेल्याला' असे म्हटले आहे. ज्याच्यामध्ये तृष्णा उत्पन्न झाली आहे आणि जिचा त्याग झालेला नाही, त्याला संसारचक्राचे दुःख प्राप्त होतेच, कारण त्याचे कारण (तृष्णा) नष्ट झालेले नसते. त्याच कारणाचा (तृष्णेचा) त्याग न झाल्याचे दर्शविताना 'दुःखी मनुष्य सुखाची प्रार्थना करतो, असे म्हटले आहे' असे सांगितले. दुःखाच्या प्रवृत्तीमुळे ती तृष्णेची प्रवृत्ती देखील याद्वारे दर्शविली आहे. 'इति' इत्यादी शब्दांद्वारे सांगितलेलाच अर्थ निष्कर्षाच्या रूपाने दर्शविला आहे.

Kakudhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ककुधसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

9. Uttarasuttavaṇṇanā

९. उत्तरसुत्तवर्णना

100. Navamanti uttarasuttaṃ heṭṭhā devatāsaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vuttatthameva.

१००. 'नवमं' म्हणजे नववे उत्तरसुत्त होय, ज्याचा अर्थ खालील देवतासंयुत्त वर्णनेमध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Uttarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उत्तरसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

10. Anāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā

१०. अनाथपिंडिकसुत्तवर्णना

101. Dasame [Pg.155] kāmaṃ devatāsaṃyuttepi ‘‘idaṃ hi taṃ jetavana’’ntiādinā imā eva gāthā āgatā. Tattha ‘‘aññatarā devatā’’ti nidānaṃ āropitaṃ. Heṭṭhā āgatanayattā eva hi potthakesu na likhitaṃ, idha pana devaputtasaṃyutte ‘‘anāthapiṇḍiko devaputto’’ti nidāne nigame ca āgataṃ, tattha devaputtena satthu vuttappakāraguṇapavedanavasena vuttaṃ. Satthā pana bhikkhūnaṃ tamatthaṃ pavedento ‘‘aññataro devaputto’’ti āha. Tathā pavedane pana kāraṇaṃ dassento ‘‘ānandattherassā’’tiādimāha. Anumānabuddhiyāti anumānañāṇassa. Ānubhāvappakāsanatthanti baladīpanatthaṃ.

१०१. दहाव्या सुत्तात खरोखर देवतासंयुत्तातही "इदं हि तं जेतवनं" (हेच ते जेतवन) इत्यादी गाथा आल्या आहेत. तेथे "अञ्ञतरा देवता" (एक विशिष्ट देवता) असे निदान (प्रस्तावना) मांडले आहे. पूर्वी आलेल्या पद्धतीनेच असल्यामुळे पुस्तकांमध्ये ते लिहिलेले नाही, परंतु येथे देवपुत्तसंयुत्तात "अनाथपिण्डिको देवपुत्तो" असे निदान आणि निगमन यामध्ये आले आहे. तेथे देवपुत्राने शास्त्यांच्या (भगवंतांच्या) कथित गुणांचे प्रकटीकरण करण्याच्या हेतूने म्हटले आहे. शास्त्यांनी (भगवंतांनी) मात्र भिक्खूंना तो अर्थ सांगताना "अञ्ञtaro देवपुत्तो" (एक विशिष्ट देवपुत्र) असे म्हटले. तसे सांगण्याचे कारण दर्शवताना "आनन्दत्थेरस्स" (स्थवीर आनंदाचे) इत्यादी म्हटले आहे. 'अनुमानबुद्धिया' म्हणजे अनुमानज्ञानाने. 'आनुभावप्पकासनत्थं' म्हणजे बल (सामर्थ्य) स्पष्ट करण्यासाठी.

Anāthapiṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनाथपिण्डिकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियवग्गवण्णना समाप्त झाली.

3. Nānātitthiyavaggo

३. नानातित्थियवग्गो

1. Sivasuttavaṇṇanā

१. सिवसुत्तवण्णना

102. Tatiyavaggassa paṭhamanti tatiyavagge paṭhamasuttaṃ. Vuttatthameva heṭṭhā satullapakāyikavagge paṭhamasutte.

१०२. 'ततियवग्गस्स पठमं' म्हणजे तिसऱ्या वर्गातील पहिले सुत्त. याचा अर्थ खाली (पूर्वी) सतुल्लपकायिकवर्गातील पहिल्या सुत्तात सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Sivasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सिवसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. Khemasuttavaṇṇanā

२. खेमसुत्तवण्णना

103. Paṭhamaṃyevāti jarāmaraṇādibhāvato pageva. Balavacintanaṃ cintetīti yathā sākaṭiko ajānitvā visame magge sakaṭaṃ pājento akkhe chinne patikātuṃ avisahanto dukkhī dummano balavacintanaṃ cinteti, mahantaṃ cittasantāpaṃ pāpuṇāti, evaṃ adhammavādī maccumukhaṃ patto balavacittasantāpaṃ pāpuṇāti, tasmā dhammacariyāya nappamajjitabbanti.

१०३. 'पठमंयेव' म्हणजे जरामरण इत्यादी अवस्था येण्यापूर्वीच. 'बलवचिन्तनं चिन्तेति' (तीव्र चिंता करतो) म्हणजे ज्याप्रमाणे एखादा गाडीवान न जाणता कठीण मार्गावर गाडी चालवतो, आणि आस (अक्ष) तुटल्यावर त्याचे निवारण करण्यास असमर्थ ठरून, दुःखी व खिन्न होऊन तीव्र चिंता करतो, मोठा चित्तसंताप प्राप्त करतो; त्याचप्रमाणे अधर्मवादी मनुष्य मृत्यूच्या मुखात पडल्यावर तीव्र चित्तसंताप प्राप्त करतो. म्हणून धम्मचर्येमध्ये (धम्माचे आचरण करण्यात) प्रमाद करू नये.

Khemasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

खेमसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Serīsuttavaṇṇanā

३. सेरीसुत्तवण्णना

104. Yaṃ [Pg.156] dānaṃ demīti yaṃ deyyadhammaṃ parassa demi. Tassa pati hutvāti tabbisayaṃ lobhaṃ suṭṭhu abhibhavanto tassa adhipati hutvā demi tena anākaḍḍhanīyattā. ‘‘Na dāso na sahāyo’’ti vatvā tadubhayaṃ anvayato byatirekato dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dāso hutvā deti taṇhāya dāsabyassa upagatattā. Sahāyo hutvā deti tassa piyabhāvāvissajjanato. Sāmī hutvā deti taṇhādāsabyato attānaṃ mocetvā abhibhuyya pavattanato. Sāmiparibhogasadisā hetassāyaṃ pavattatīti.

१०४. 'यं दानं देमि' म्हणजे जो देयधम्म (दानाच्या वस्तू) मी दुसऱ्याला देतो. 'तस्स पति हुत्वा' (त्याचा स्वामी होऊन) म्हणजे त्याविषयीच्या लोभाचा पूर्णपणे पराभव करून, त्याचा अधिपती होऊन देतो, कारण तो (लोभ) त्याला खेचून घेऊ शकत नाही. "दास नाही आणि सोबतीही नाही" असे सांगून, ते दोन्ही अन्वय आणि व्यतिरेक पद्धतीने दाखवण्यासाठी "यो ही" (जो खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. दास होऊन देतो कारण तो तण्हेच्या (तृष्णेच्या) दासत्वाला प्राप्त झालेला असतो. सोबती होऊन देतो कारण तो त्याच्या प्रियभावाचा (आसक्तीचा) त्याग करत नाही. स्वामी होऊन देतो कारण तो स्वतःला तण्हेच्या दासत्वातून मुक्त करून, तिच्यावर विजय मिळवून वर्तन करतो. कारण त्याचे हे वर्तन स्वामीच्या उपभोगासारखे असते.

Atha vā yo dānasīlatāya dāyako puggalo, so dāne pavattibhedena dānadāso dānasahāyo dānapatīti tippakāro hotīti dasseti. Tadassa tippakārataṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Dātabbaṭṭhena dānaṃ, annapānādi. Tattha yaṃ attanā paribhuñjati taṇhādhipannatāya, tassa vase vattanato dāso viya hoti. Yaṃ paresaṃ dīyati, tatthapi annapānasāmaññena idaṃ vuttaṃ ‘‘dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā detī’’ti. Sahāyo hutvā deti attanā paribhuñjitabbassa paresaṃ dātabbassa ca samasamaṭṭhapanena. Pati hutvā deti sayaṃ deyyadhammassa vase avattitvā tassa attano vase vattāpanato.

अथवा जो दानशीलतेमुळे दायक (दान देणारा) पुद्गल (व्यक्ती) आहे, तो दानाच्या प्रवृत्तीच्या भेदानुसार 'दानदास', 'दानसोबती' आणि 'दानपती' अशा तीन प्रकारचा असतो, हे दर्शवले आहे. त्याचे हे तीन प्रकार विभागून दाखवण्यासाठी "यो ही" इत्यादी म्हटले आहे. देण्याच्या अर्थाने 'दान' म्हणजे अन्न, पाणी इत्यादी. त्यात जे स्वतः उपभोगतो, ते तण्हेच्या (तृष्णेच्या) अधीन झाल्यामुळे, तिच्या वशामध्ये राहिल्याने दासासारखा होतो. जे इतरांना दिले जाते, तिथेही अन्न-पाण्याच्या सामान्यतेमुळे हे म्हटले आहे की, "दानसंज्ञक देयधम्माचा दास होऊन देतो". सोबती होऊन देतो कारण तो स्वतः उपभोगण्याच्या वस्तू आणि इतरांना देण्याच्या वस्तू यांना समान पातळीवर ठेवतो. पती (स्वामी) होऊन देतो कारण तो स्वतः देयधम्माच्या वशामध्ये न राहता, त्याला स्वतःच्या वशामध्ये ठेवतो.

Aparo nayo – yo attanā paṇītaṃ paribhuñjitvā paresaṃ nihīnaṃ deti, so dānadāso nāma tannimittanihīnabhāvāpattito. Yo yādisaṃ attanā paribhuñjati, tādisameva paresaṃ deti, so dānasahāyo nāma tannimittanihīnādhikabhāvavissajjanena sadisabhāvāpattito. Yo attanā nihīnaṃ paribhuñjitvā paresaṃ paṇītaṃ deti, so dānapati nāma tannimittaseṭṭhabhāvappattito. Kammasarikkhako hi vipāko, tasmā devaputto ‘‘dānapatī’’ti vadanto ‘‘ahaṃ tādiso ahosi’’nti dasseti.

दुसरा प्रकार (नय) - जो स्वतः उत्तम (प्रणीत) वस्तू उपभोगतो आणि इतरांना निकृष्ट (हीन) वस्तू देतो, तो 'दानदास' होय; कारण त्या निमित्ताने तो हीन भावाला प्राप्त होतो. जो स्वतः जशा वस्तू उपभोगतो, तशाच इतरांनाही देतो, तो 'दानसोबती' होय; कारण त्या निमित्ताने तो हीन किंवा अधिक भाव सोडून समान भावाला प्राप्त होतो. जो स्वतः निकृष्ट वस्तू उपभोगतो आणि इतरांना उत्तम वस्तू देतो, तो 'दानपती' होय; कारण त्या निमित्ताने तो श्रेष्ठ भावाला प्राप्त होतो. कारण विपाक (कर्मफळ) हा कर्मासारखाच असतो, म्हणून देवपुत्र "दानपती" असे म्हणताना "मी तसा होतो" हे दर्शवतो.

‘‘Catūsu dvāresu dānaṃ dīyitthā’’ti pāḷiyaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘tassa kirā’’tiādi vuttaṃ. Dānanti yiṭṭhaṃ, tañca kho sabbasādhāraṇavasena katanti āha ‘‘samaṇa …pe… yācakāna’’nti. Pabbajjūpagatāti [Pg.157] yaṃ kiñci pabbajjaṃ upagatā. Bhovādinoti jātimattabrāhmaṇe vadati. Nālattha buddhasuññattā tadā lokassa. Duggatāti dukkhajīvikakappakā kasiravuttikā. Tenāha ‘‘daliddamanussā’’ti. Kasivāṇijjādijīvikaṃ anuṭṭhātuṃ asamatthā idha ‘‘kapaṇā’’ti adhippetāti āha ‘‘kāṇakuṇiādayo’’ti. Pathāvinoti addhikā. Vanibbakāti dāyakānaṃ guṇakittanakammaphalakittanavasena yācakā seyyathāpi naggādayo. Tenāha ‘‘iṭṭhaṃ dinna’’ntiādi. Pasatamattanti vīhitaṇḍulādivasena vuttaṃ. Sarāvamattanti yāgubhattādivasena. Yathā gāmalābho gāme uppajjanako āyalābho, evaṃ tattha dvāralābhoti āha ‘‘tattha uppajjanakasatasahasse’’ti. Mahantataraṃ dānaṃ adaṃsu aññassapi dhanassa viniyogaṃ gatattā. Taṃ sandhāyāti taṃ mahantataraṃ dānaṃ kataṃ sandhāya. Rañño hi tattha dānaṃ itthāgārassa dānena mahatā abhibhūtaṃ viya paṭinivattaṃ hotīti āha ‘‘paṭinivattī’’ti. Kocīti bhummatthe paccattavacanaṃ. Tenāha ‘‘katthacī’’ti. Anekavassasahassāyukakāle tassa uppannattā asītivassasahassāni so rājā dānamadāsīti.

"चारही दारांवर दान दिले गेले" या पाळीतील संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचा विस्तार करून दाखवण्यासाठी "तस्स किरा" (त्याचे म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'दान' म्हणजे यज्ञ (अर्पण केलेले), आणि ते सर्वांसाठी साधारण रूपाने केले गेले होते, म्हणून "समण... पे... याचकानं" (श्रमण... इत्यादी... याचकांना) असे म्हटले आहे. 'पब्बज्जूपगता' म्हणजे ज्यांनी कोणतीही प्रव्रज्या स्वीकारली आहे. 'भोवादिनो' म्हणजे केवळ जन्माने ब्राह्मण असलेल्यांना म्हटले आहे. त्यावेळी जग बुद्धशून्य असल्यामुळे (बुद्धांचा लाभ झाला नाही). 'दुग्गता' म्हणजे कष्टाने जीवन जगणारे, कठीण उपजीविका करणारे. म्हणूनच "दलिद्दमनुस्सा" (दरिद्री माणसे) असे म्हटले आहे. शेती, व्यापार इत्यादी उपजीविका करण्यास असमर्थ असलेल्यांना येथे 'कपणा' (दीन) अभिप्रेत आहे, म्हणून "काणकुणिआदयो" (काणे, पांगळे इत्यादी) असे म्हटले आहे. 'पथाविनो' म्हणजे प्रवासी. 'वनिब्वका' म्हणजे दात्यांच्या गुणांचे आणि कर्माच्या फळांचे कीर्तन करणारे याचक, जसे की नग्न इत्यादी. म्हणूनच "इट्ठं दिन्नं" इत्यादी म्हटले आहे. 'पसतमत्तं' (पसाभर) हे तांदूळ इत्यादींच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'सरावमत्तं' (वाडगाभर) हे पेज, भात इत्यादींच्या संदर्भात. ज्याप्रमाणे 'गामलाभो' म्हणजे गावातून उत्पन्न होणारा महसूल, त्याचप्रमाणे तेथे 'द्वारलाभो' म्हणजे "तेथे उत्पन्न होणारे एक लाख" असे म्हटले आहे. इतरही धनाचा विनियोग झाल्यामुळे त्यांनी अधिक मोठे दान दिले. 'तं संधाय' म्हणजे ते अधिक मोठे दान केल्याचा संदर्भ घेऊन. कारण राजाचे तेथील दान हे अंतःपुरातील (राण्यांच्या) मोठ्या दानाने पराभूत झाल्यासारखे मागे पडले, म्हणून "पटिनिवत्ती" (मागे पडले) असे म्हटले आहे. 'कोचि' हे सप्तमीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे. म्हणूनच "कत्थचि" (कोठेही) असे म्हटले आहे. अनेक हजार वर्षांच्या आयुष्याच्या काळात त्याचा जन्म झाल्यामुळे, त्या राजाने ऐंशी हजार वर्षे दान दिले.

Serīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सेरीसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Ghaṭīkārasuttavaṇṇanā

४. घटीकारसुत्तवण्णना

105. Catutthaṃ heṭṭhā devatāsaṃyuttavaṇṇanāyaṃ vuttatthameva.

१०५. चौथे (सुत्त) खाली (पूर्वी) देवतासंयुत्तवर्णनात सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच आहे.

Ghaṭīkārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

घटीकारसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Jantusuttavaṇṇanā

५. जन्तुसुत्तवण्णना

106. Ye vinaye apakataññuno saṃkilesikesu vodāniyesu dhammesu na kusalā yaṃ kiñci na kārino vippaṭisārabahulā. Tesaṃ anuppannañca uddhaccaṃ uppajjati, uppannañca bhiyyobhāvaṃ vepullaṃ āpajjatīti āha ‘‘akappiye kappiyasaññitāya…pe… uddhaccapakatikā’’ti. Sārābhāvena tucchattā ca naḷo viyāti naḷo, mānoti āha ‘‘unnaḷāti uggatanaḷā’’ti. Tenāha ‘‘uṭṭhitatucchamānā’’ti. Māno hi seyyassa seyyoti [Pg.158] sadisoti ca pavattiyā visesato tuccho. Cāpallenāti capalabhāvena, taṇhāloluppenāti attho. Mukhakharāti mukhena pharusā, pharusavādinoti attho. Vikiṇṇavācāti visaṭavacanā, samphappalāpatāya apariyantavacanā. Tenāha ‘‘asaṃyatavacanā’’tiādi. Caṇḍasote baddhanāvāsadisāti etena anavaṭṭhitakiriyataṃ dasseti. Yena samannāgatā sattā ekasmiṃ ṭhāne ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā na sakkonti, ito cito ca vicaranti. Anavaṭṭhitacittāti ekasmiṃ ārammaṇe na avaṭṭhitacittā. Vivaṭaindriyāti asaṃvutacakkhādiindriyā.

१०६. जे विनयामध्ये अकृतज्ञ आहेत, संक्लेशिक (मळकट करणाऱ्या) आणि वोदानिय (शुद्ध करणाऱ्या) धर्मांमध्ये कुशल नाहीत, जे काहीही न करणारे आणि पश्चात्तापाने युक्त (विप्पटिसारबहुल) आहेत. त्यांच्यामध्ये उत्पन्न न झालेले औद्धत्य (उद्धच्च) उत्पन्न होते, आणि उत्पन्न झालेले अधिक वाढून विपुलतेला प्राप्त होते, म्हणून म्हटले आहे - 'अकल्पियात कल्पिय संज्ञा असण्याने... पे... औद्धत्य प्रवृत्तीचे' असे. साराचा अभाव असल्यामुळे आणि तुच्छतेमुळे नळासारखा (वेळू/लव्हाळ्यासारखा) तो 'नळ' आहे. मान (अभिमान) या अर्थाने म्हटले आहे - 'उन्नळ म्हणजे उंचावलेला नळ'. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उत्पन्न झालेल्या तुच्छ अभिमानाचे'. कारण मान (अभिमान) हा 'मी श्रेष्ठपेक्षा श्रेष्ठ आहे' किंवा 'मी समान आहे' अशा प्रवृत्तीमुळे विशेषतः तुच्छ असतो. 'चापल्याने' म्हणजे चंचलभावाने, तृष्णेच्या लोलुपतेने असा अर्थ आहे. 'मुखखरा' म्हणजे मुखाने कठोर, कठोर बोलणारे असा अर्थ आहे. 'विकिण्णवाचा' म्हणजे विखुरलेले बोलणारे, निरर्थक बडबडीमुळे (सम्फप्पलाप) अमर्याद बोलणारे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'असंयत वचनाचे' इत्यादी. 'वेगवान प्रवाहात बांधलेल्या नौकेसारखे' याद्वारे अस्थिर क्रियाशीलता दर्शविली आहे. ज्याने युक्त असलेले प्राणी एका ठिकाणी उभे राहण्यास किंवा बसण्यास असमर्थ असतात, आणि इकडे तिकडे भटकतात. 'अनवट्ठितचित्ता' म्हणजे एकाच आलंबनात (आरम्मण) स्थिर चित्त नसलेले. 'विवटइन्द्रिया' म्हणजे असंयत डोळे इत्यादी इंद्रिये असलेले।

Guṇakathāya saddhiṃ kathiyamāno nigguṇassa aguṇo pākaṭo hoti jātimaṇisamīpe ṭhitassa viya kācamaṇino doso. Sukhajīvinoti sukhe ṭhitā. Yathā dāyakānaṃ subharaṃ hoti, evaṃ sukhena akicchena pavattajīvikā. Tenāha ‘‘pubbe bhikkhū’’tiādi.

गुणांच्या चर्चेसोबत बोलले जात असताना, निर्गुणाचा अवगुण तसाच उघड होतो जसा मौल्यवान मण्याजवळ (जातिमणि) ठेवलेल्या काचमण्याचा दोष उघड होतो. 'सुखजीवी' म्हणजे सुखात स्थित असलेले. जसे दान देणाऱ्यांसाठी (दायकांसाठी) भरण-पोषण करणे सोपे असते, तशी सुखाने आणि विनासायास चालणारी उपजीविका. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पूर्वी भिक्खू...' इत्यादी।

Attano rucivasena gāmakiccaṃ netīti gāmaṇi, te pana hīḷento vadati ‘‘gāmaṇikā’’ti. Vissajjetvāti sativossaggavasena vissajjetvā kilesamucchāyāti mahicchāsaṅkhātāya taṇhāmucchāya. Sīlavantānaṃyeva hi duppaṭipattiṃ sandhāya devaputto vadati. Vattabbayuttakeyevāti ovādena mayā anuggahetabbameva. Chaḍḍitakāti pariccattā ācariyupajjhāyādīhi. Tato eva anāthā appatiṭṭhā. Petāti vigatajīvitā matā. Yathā petā, tatheva honti attahitāsamatthatāya viññūnaṃ jigucchitabbatāya ca.

आपल्या आवडीनुसार गावाचे कार्य चालवतो तो 'गामणी' (गावप्रमुख), परंतु त्यांचा अनादर करत तो 'गामणिका' असे म्हणतो. 'विसर्जित करून' म्हणजे स्मृतीच्या त्यागामुळे (सतिवोस्सग्ग) विसर्जित करून. 'क्लेशमूर्च्छेने' म्हणजे महा-इच्छा नावाच्या तृष्णामूर्च्छेने. शीलवानांच्याच चुकीच्या वर्तनाचा (दुप्पटिपत्ति) संदर्भ घेऊन देवपुत्र बोलत आहे. 'बोलण्यास योग्य असलेल्यांनाच' म्हणजे उपदेशाद्वारे माझ्याकडून अनुग्रहित करण्यास योग्य असलेल्यांनाच. 'टाकलेले' म्हणजे आचार्य आणि उपाध्यायादींनी त्याग केलेले. म्हणूनच ते अनाथ आणि अप्रतिष्ठित आहेत. 'प्रेत' म्हणजे जीवन निघून गेलेले, मृत. जसे प्रेत असतात, तसेच ते स्वतःचे हित साधण्यास असमर्थ असल्यामुळे आणि विद्वानांच्या (विञ्ञू) घृणेस पात्र असल्यामुळे असतात।

Jantusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

जंतुसुत्तवर्णना समाप्त झाली।

6. Rohitassasuttavaṇṇanā

६. रोहितस्ससुत्तवर्णना

107. Ekokāseti cakkavāḷassa pariyantasaññite ekasmiṃ okāse. Bhummanti ‘‘yatthā’’ti idaṃ bhummavacanaṃ, sāmaññato vuttampi ‘‘so lokassa anto’’ti vacanato visiṭṭhavisayameva hoti. ‘‘Na jāyati na mīyatī’’ti vatvā puna ‘‘na cavati na upapajjatī’’ti kasmā vuttanti āha ‘‘idaṃ aparāparaṃ…pe… gahita’’nti. Padagamanenāti padasā gamanena. Saṅkhāralokassa antaṃ sandhāya vadati upari saccāni pakāsetukāmo. Saṅkhāralokassa hi anto nibbānaṃ.

१०७. 'एका अवकाशात' म्हणजे चक्रवाळाच्या सीमेने चिन्हांकित केलेल्या एका अवकाशात. 'भूम' (सप्तमी विभक्ती) म्हणजे 'जिथे' हे सप्तमीचे वचन आहे, सामान्यपणे सांगितले असले तरी 'तो लोकाचा अंत आहे' या वचनामुळे ते विशिष्ट विषयाचेच होते. 'जन्मत नाही, मरत नाही' असे म्हणून पुन्हा 'च्युत होत नाही, उत्पन्न होत नाही' असे का म्हटले आहे? म्हणून सांगितले आहे - 'हे वारंवार... पे... ग्रहण केले आहे'. 'पावलांच्या गमनाने' म्हणजे पायी चालून जाण्याने. पुढे सत्यांचा (चार आर्यसत्यांचा) प्रकाश करण्याची इच्छा ठेवून संस्कारलोकाच्या (संखारलोक) अंताचा संदर्भ घेऊन ते बोलत आहेत. कारण संस्कारलोकाचा अंत म्हणजे निर्वाण (निब्बान) होय।

Daḷhaṃ [Pg.159] thiraṃ dhanu etassāti daḷhadhanvā. So eva daḷhadhammoti vutto. Tenāha ‘‘daḷhadhanū’’ti. Uttamappamāṇenāti sahassathāmappamāṇena. Dhanusippasikkhitatāya dhanuggaho, na dhanuggahamattenāti āha ‘‘dhanuggahoti dhanuācariyo’’ti. ‘‘Dhanuggaho’’ti vatvā ‘‘sikkhito’’ti vutte dhanusikkhāya sikkhitoti viññāyati, sikkhā ca ettake kāle samatthassa ukkaṃsagato hotīti āha ‘‘dasa dvādasa vassāni dhanusippaṃ sikkhito’’ti. Usabhappamāṇepīti vīsatiyaṭṭhiyo usabhaṃ, tasmiṃ usabhappamāṇe padese. Vālagganti vāḷakoṭiṃ. Katahatthoti paricitahattho. Katasarakkhepoti vivaṭasarakkhepapadesadassanavasena sarakkhepakatāvī. Tenāha ‘‘dassitasippo’’ti. ‘‘Katasippo’’ti keci. Asanti etenāti asanaṃ, kaṇḍo. Tālacchāyanti tālacchādiṃ, sā pana ratanamattā, vidatthicaturaṅgulā vā.

ज्याचे धनुष्य दृढ आणि स्थिर आहे तो 'दळहधन्वा' (दृढधन्वा). त्यालाच 'दळहधम्मो' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दृढधन्वा'. 'उत्तम प्रमाणाने' म्हणजे हजार माणसांच्या बळाच्या प्रमाणाने. धनुर्विद्येत शिक्षित असल्यामुळे तो 'धनुग्गह' (धनुर्धारी) आहे, केवळ धनुष्य धारण करणारा नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'धनुग्गह म्हणजे धनुष्याचा आचार्य (धनुर्विद्या शिक्षक)'. 'धनुग्गह' असे म्हणून 'शिक्षित' असे म्हटले असता धनुर्विद्येत शिक्षित आहे असे समजते, आणि एवढ्या काळात समर्थ व्यक्तीचे शिक्षण शिखरावर पोहोचते, म्हणून म्हटले आहे - 'दहा-बारा वर्षे धनुर्विद्या शिकलेला'. 'उसभ प्रमाणावरही' म्हणजे वीस यष्टी (काठ्या) म्हणजे एक 'उसभ' (ऋषभ), त्या उसभ प्रमाणाच्या जागेत. 'वालग्ग' म्हणजे केसाचे टोक. 'कतहत्थ' (कृतहस्त) म्हणजे सरावलेला हात असलेला. 'कतसरक्खेप' म्हणजे बाण मारण्याच्या खुल्या जागेच्या दर्शनानुसार बाण मारण्यात निपुण असलेला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कला प्रदर्शित केलेला'. काही जण 'कृतशिल्प' (कतसिप्पो) असे म्हणतात. ज्याच्याद्वारे फेकले जाते ते 'असन' म्हणजे बाण. 'तालच्छाया' म्हणजे ताडाची सावली, ती एक हात (रतन) किंवा एक वीत आणि चार बोटे एवढी असते।

Puratthimasamuddāti ekasmiṃ cakkavāḷe puratthimasamuddā. Samuddasīsena puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiṃ vadati. Pacchimasamuddoti etthāpi eseva nayo. Nippapañcatanti adandhakāritaṃ. Sampatteti tādisena javena gacchantena sampatte. Anotatteti etthāpi ‘‘sampatte’’ti padaṃ ānetvā sambandho, tathā ‘‘nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā’’ti etthāpi. Tadāti yadā so lokantagavesako ahosi, tadā. Dīghāyukakāloti anekavassasahassāyukakālo. Cakkavāḷalokassāti sāmaññavasena ekavacanaṃ, cakkavāḷalokanti attho. Imasmiṃyeva cakkavāḷe nibbatti pubbaparicariyasiddhāya nikantiyā. Sasaññimhi samanaketi na rūpadhammamattake, atha kho pañcakkhandhasamudāyeti dasseti. Samitapāpoti samucchinnasaṃkilesadhammo.

'पूर्व समुद्र' म्हणजे एका चक्रवाळातील पूर्व समुद्र. समुद्राच्या मुख्य भागाने पूर्व चक्रवाळाची मुखपट्टी (किनारा) असे ते म्हणतात. 'पश्चिम समुद्र' यामध्येही हाच नियम आहे. 'निष्प्रपंचता' म्हणजे विलंब न करता केलेले कार्य. 'पोहोचले असता' म्हणजे तशा वेगाने जाणाऱ्याने पोहोचले असता. 'अनोतत्त' (अनवतप्त सरोवर) यामध्येही 'पोहोचले असता' हा शब्द आणून संबंध जोडला जातो, तसेच 'नागलता दातवण खाऊन' यामध्येही. 'तेव्हा' म्हणजे जेव्हा तो लोकांताचा शोध घेणारा (लोकंतगवेसक) होता, तेव्हा. 'दीर्घायुष्य काळ' म्हणजे अनेक हजार वर्षांच्या आयुष्याचा काळ. 'चक्रवाळ लोकाचा' हे सामान्य अर्थाने एकवचन आहे, चक्रवाळ观察 लोक असा अर्थ आहे. याच चक्रवाळात पूर्व परिचर्येने (सेवेने) सिद्ध झालेल्या इच्छेमुळे (निकन्ति) जन्म झाला. 'ससंज्ञक आणि समनस्क' यामध्ये केवळ रूपधर्माचाच नव्हे, तर पंचस्कंधांच्या समुदायाचा निर्देश केला आहे असे दर्शविते. 'शमितपाप' म्हणजे संक्लेशिक (मळकट करणाऱ्या) धर्मांचा समूळ नाश केलेला।

Rohitassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

रोहितस्ससुत्तवर्णना समाप्त झाली।

7-8. Nandasuttanandivisālasuttavaṇṇanā

७-८. नंदसुत्त-नंदिविसालसुत्तवर्णना

108-109. Nandasuttavisālasuttāni sattamaaṭṭhamāni heṭṭhā saṃvaṇṇitarūpattā vuttatthāneva.

१०८-१०९. सातवे आणि आठवे असलेले नंदसुत्त आणि विसालसुत्त हे खाली (पूर्वी) वर्णन केलेल्या स्वरूपाचे असल्यामुळे सांगितलेल्या अर्थाचेच आहेत।

Nandasuttanandivisālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नंदसुत्त-नंदिविसालसुत्तवर्णना समाप्त झाली।

9. Susimasuttavaṇṇanā

९. सुसिमसुत्तवर्णना

110. Tuyhampi [Pg.160] noti tuyhampi nu, nu-saddo pucchāyaṃ, tasmā vaṇṇaṃ kathetukāmo pucchatīti adhippāyo. Na vaṭṭatīti na yujjati, kathitoti kathetuṃ āraddho, tenāha ‘‘matthakaṃ na pāpuṇātī’’ti. Tameva matthakāpāpuṇanaṃ dassetuṃ ‘‘so hī’’tiādi vuttaṃ. Satisampajaññāyogato gorūpasīlo, mūḷho khalitapañño, gorūpassa viya sīlaṃ etassāti hi gorūpasīlo. Sabhāgo ekarūpacittatāya. Ariyānaṃ sabhāgatā nāma guṇavantavasenāti āha ‘‘aññamaññassa guṇesu pasīditvā’’ti. Soḷasavidhaṃ paññanti mahāpaññādikā cha, nava anupubbavihārasamāpattipaññā, āsavakkhayapaññāti imaṃ soḷasavidhaṃ paññaṃ. Tesaṭṭhi sāvakasādhāraṇañāṇānipi ettheva saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti.

११०. 'तुय्हम्पि नो' म्हणजे 'तुय्हम्पि नु' (तुलाही काय), 'नु' हा शब्द प्रश्नासाठी आहे, म्हणून स्तुती करण्याची इच्छा ठेवून विचारत आहे असा अभिप्राय आहे. 'न वट्टति' म्हणजे योग्य नाही, 'कथितो' म्हणजे बोलण्यास सुरुवात केली, म्हणूनच म्हटले आहे - 'शिखराला (शेवटाला) पोहोचत नाही'. तेच शिखराला न पोहोचणे दर्शवण्यासाठी 'तो हि...' इत्यादी म्हटले आहे. स्मृती आणि संप्रजन्याच्या (सतिसम्पजञ्ञ) अभावामुळे 'गोरूपशील' (गाईसारख्या स्वभावाचा), मूढ, स्खलित प्रज्ञा असलेला; गायीसारखे शील (स्वभाव) ज्याचे आहे तो 'गोरूपशील' होय. 'सभाग' म्हणजे एकाच रूपाच्या चित्तामुळे (समान चित्त असलेला). आर्यांची सभागता (समानता) ही गुणवत्तेच्या आधारावर असते, म्हणून म्हटले आहे - 'एकमेकांच्या गुणांवर प्रसन्न होऊन'. 'सोळा प्रकारची प्रज्ञा' म्हणजे महाप्रज्ञा इत्यादी सहा, नऊ अनुपूर्वविहार समापत्ती प्रज्ञा, आणि आसवक्खय (आस्रवक्षय) प्रज्ञा - ही सोळा प्रकारची प्रज्ञा होय. त्रेसष्ट श्रावक-साधारण ज्ञाने देखील येथेच संग्रहित आणि समाविष्ट होतात।

Ānandāti theraṃ āha. Ācāroti cārittasīlamāha. Gocaroti gocarasampatti. Vihāroti samāpattivihāro. Abhikkamotiādinā iriyāpathavihāraṃ. Tuyhampīti pi-saddena bhagavatā attānaṃ ādiṃ katvā tadaññesaṃ viññūnaṃ sabbesaṃ therassa ruccanasabhāvo dīpitoti dassento ‘‘mayhaṃ ruccatī’’tiādimāha. Tattha satipi ānandattherassapi asītiyā mahātherānaṃ antogadhabhāve ‘‘asītiyā mahātherānaṃ ruccatī’’ti vatvā ‘‘tuyhampi ruccatī’’ti vacanaṃ tena dhammasenāpatino vaṇṇaṃ kathāpetukāmatāyāti daṭṭhabbaṃ.

‘आनन्द’ असे थेरांना (स्थविरांना) म्हटले आहे. ‘आचार’ म्हणजे चारित्र्यशील (चारित्तसील) म्हटले आहे. ‘गोचर’ म्हणजे गोचरसंपत्ती होय. ‘विहार’ म्हणजे समापत्तिविहार होय. ‘अभिक्कम’ (गमन) इत्यादींद्वारे इरियापथविहार (इर्यापथविहार) दर्शविला आहे. ‘तुय्हम्पि’ (तुलाही) यातील ‘पि’ (ही) शब्दाने भगवंतांनी स्वतःला प्रथम ठेवून, इतर सर्व सुज्ञ (विज्ञ) लोकांना थेरांचे वर्तन आवडत असल्याचे दर्शवत “मला आवडते” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जरी आनंद थेर हे ऐंशी महाथेरांमध्ये समाविष्ट असले, तरी “ऐंशी महाथेरांना आवडते” असे म्हणून पुन्हा “तुलाही आवडते” असे म्हणणे, हे धम्मसेनापतींची प्रशंसा करवून घेण्याच्या इच्छेने केले आहे, असे समजावे।

Sāṭakantareti nivatthavatthantare. Laddhokāsoti nibbuddhaṃ karonto sāṭakantare laddhaṃ gahetuṃ laddhāvasaro. Labhissāminoti labhissāmi vata. Dīpadhajabhūtanti satayojanavitthiṇṇaṃ jambudīpassa dhajabhūtaṃ. Puggalapalāpeti antosārābhāvato palāpabhūte puggale haranto. Bālatāyāti rucikhantiādiabhāvatāya. Dosatāyāti dussakabhāvena. Mohenāti mahāmūḷhatāya. Keci pana ‘‘bālo bālatāyāti mūḷhatāya pakatibālabhāvena na jānāti. Mūḷho mohenāti sayaṃ abālo samānopi yadā mohena pariyuṭṭhito hoti, tadā mohena na jānāti, ayaṃ padadvayassa viseso’’ti vadanti. Vipallatthacittoti yakkhummādena pittummādena vā viparītacitto.

‘साटकन्तर’ म्हणजे परिधान केलेल्या वस्त्राच्या आत. ‘लद्धोकासो’ म्हणजे कुस्ती खेळताना वस्त्राच्या आत पकड घेण्याची संधी मिळालेला. ‘लभिस्सामि’ म्हणजे ‘नक्कीच मिळवीन’. ‘दीपध्वजभूत’ म्हणजे शंभर योजन विस्तीर्ण जम्बुद्वीपाचा ध्वजस्वरूप असलेला. ‘पुग्गलपलापे’ म्हणजे अंतःसार नसल्यामुळे भुसासारख्या (निरर्थक) ठरलेल्या व्यक्तींना दूर नेणारा. ‘बालताया’ म्हणजे आवड, क्षमा इत्यादींच्या अभावामुळे (अज्ञानतेमुळे). ‘दोसताया’ म्हणजे द्वेषयुक्त स्वभावामुळे. ‘मोहेन’ म्हणजे महामोह किंवा अतिमूर्खतेमुळे. काही लोक म्हणतात की, “‘बालो बालताया’ म्हणजे मूर्खतेमुळे, नैसर्गिक बालभावामुळे (अज्ञानामुळे) जाणत नाही. ‘मूळ्हो मोहेन’ म्हणजे स्वतः मूर्ख नसतानाही जेव्हा मोहाने ग्रस्त होतो, तेव्हा मोहामुळे जाणत नाही, हा या दोन पदांमधील फरक आहे.” ‘विपल्लत्थचित्तो’ म्हणजे यक्षाच्या उन्मादामुळे किंवा पित्ताच्या उन्मादामुळे विपरीत चित्त झालेला।

‘‘Catūsu [Pg.161] kosallesū’’ti vuttaṃ catubbidhaṃ kosallaṃ pāḷiyā eva dassetuṃ ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha yo aṭṭhārasa dhātuyo samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato ca yathābhūtaṃ pajānāti, ayaṃ dhātukusalo. Vuttanayena āyatanesu kusalo āyatanakusalo. Avijjādīsu dvādasapaṭiccasamuppādaṅgesu kusalo paṭiccasamuppādakusalo. ‘‘Idaṃ imassa phalassa ṭhānaṃ kāraṇaṃ, idaṃ aṭṭhānaṃ akāraṇa’’nti evaṃ ṭhānañca ṭhānato, aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānato ṭhānāṭṭhānakusalo. Yo pana imesu dhātuādīsu pariññābhisamayādivasena nissaṅgagatiyā paṇḍāti laddhanāmena ñāṇena ito gato pavatto, ayaṃ paṇḍito nāma.

“चार कौशल्यांमध्ये” असे म्हटलेले चार प्रकारचे कौशल्य पाळीमध्येच दर्शवण्यासाठी “वृत्तं हेतं” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, जो अठरा धातूंना त्यांच्या उत्पत्ती (समुदय), अस्त (अत्थङ्गम), आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) यानुसार यथार्थपणे जाणतो, तो ‘धातुकुशल’ होय. सांगितलेल्या पद्धतीने आयतनांमध्ये कुशल असलेला तो ‘आयतनकुशल’ होय. अविद्या इत्यादी बारा पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) अंगांमध्ये कुशल असलेला तो ‘पटिच्चसमुप्पादकुशल’ होय. “हे या फळाचे स्थान (कारण) आहे, हे अस्थान (अकारण) आहे” अशा प्रकारे स्थानाला स्थानावरून आणि अस्थानाला अस्थानावरून यथार्थपणे जाणणारा तो ‘स्थानास्थानकुशल’ होय. आणि जो या धातू इत्यादींमध्ये परिज्ञा, अभिसमय इत्यादींच्या द्वारे आसक्तीरहित गतीने ‘पण्डा’ (प्रज्ञा) नावाच्या ज्ञानाने युक्त होऊन प्रवृत्त होतो, त्याला ‘पंडित’ असे म्हणतात।

Mahantānaṃ atthānaṃ pariggaṇhanato mahatī paññā etassāti mahāpañño. Sesapadesupi eseva nayoti āha ‘‘mahāpaññādīhi samannāgatoti attho’’ti. Nānattanti yāhi mahāpaññādīhi samannāgatattā thero ‘‘mahāpañño’’tiādinā kittito, tāsaṃ mahāpaññādīnaṃ idaṃ nānattaṃ ayaṃ vemattatā. Yassa kassaci visesato arūpadhammassa mahattaṃ nāma kiccasiddhiyā veditabbanti tadassa kiccasiddhiyā dassento ‘‘mahante sīlakkhandhe pariggaṇhātī’’tiādimāha. Tattha hetumahantatāya paccayamahantatāya nissayamahantatāya pabhedamahantatāya kiccamahantatāya phalamahantatāya ānisaṃsamahantatāya ca sīlakkhandhassa mahantabhāvo veditabbo. Tattha hetū alobhādayo. Paccayā hirottappasaddhāsativīriyādayo. Nissayā sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiniyatatā, taṃsamaṅgino ca purisavisesā. Pabhedo cārittādivibhāgo. Kiccaṃ tadaṅgādivasena paṭipakkhassa vidhamanaṃ. Phalaṃ saggasampadā nibbānasampadā ca. Ānisaṃso piyamanāpatādi. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.8-9) ākaṅkheyyasuttādīsu (ma. ni. 1.64 ādayo) ca āgatanayena veditabbo. Iminā nayena samādhikkhandhādīnampi mahantatā yathārahaṃ niddhāretvā veditabbā. Ṭhānāṭṭhānādīnaṃ pana mahantabhāvo mahāvisayatāya veditabbo. Tattha ṭhānāṭṭhānānaṃ mahāvisayatā bahudhātukasuttādīsu āgatanayena, vihārasamāpattīnaṃ samādhikkhandhe niddhāritanayena veditabbā. Ariyasaccānaṃ sakalasāsanasaṅgaṇhanato saccavibhaṅge [Pg.162] (vibha. 189 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanāsu (vibha. aṭṭha. 189 ādayo) āgatanayena; satipaṭṭhānādīnaṃ satipaṭṭhānavibhaṅgādīsu (vibha. 355 ādayo) taṃsaṃvaṇṇanādīsu (vibha. aṭṭha. 355 ādayo) ca āgatanayena; sāmaññaphalānaṃ mahato hitassa mahato sukhassa mahato atthassa mahato yogakkhemassa nipphattibhāvato santapaṇītanipuṇaatakkāvacarapaṇḍitavedanīyabhāvato ca; abhiññānaṃ mahāsambhārato mahāvisayato mahākiccato mahānubhāvato mahānipphattito ca; nibbānassa madanimmadanādimahatthasiddhito mahantatā veditabbā. Pariggaṇhātīti sabhāvādito paricchijja gaṇhāti jānāti paṭivijjhatīti attho. Sā panāti mahāpaññatā.

महान अर्थांचे ग्रहण (परिग्रह) करत असल्यामुळे ज्याची प्रज्ञा महान आहे, तो ‘महाप्रज्ञ’ होय. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे, म्हणून म्हटले आहे - “महाप्रज्ञा इत्यादींनी युक्त असलेला, असा अर्थ आहे.” ‘नानत्तं’ (विविधता) म्हणजे ज्या महाप्रज्ञा इत्यादींनी युक्त असल्यामुळे थेरांचे “महाप्रज्ञ” इत्यादी शब्दांनी कौतुक केले आहे, त्या महाप्रज्ञा इत्यादींमधील ही विविधता किंवा भिन्नता होय. कोणत्याही विशेषतः अरूप धर्माचे मोठेपण हे कार्यसिद्धीवरून समजून घ्यावे लागते, म्हणून त्याची कार्यसिद्धी दर्शवताना “महान शीलस्कंधाचे ग्रहण करतो” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे हेतूच्या मोठेपणामुळे, प्रत्ययाच्या मोठेपणामुळे, निश्रयाच्या मोठेपणामुळे, प्रभेदाच्या मोठेपणामुळे, कार्याच्या मोठेपणामुळे, फळाच्या मोठेपणामुळे आणि आनिशंसाच्या (फायद्याच्या) मोठेपणामुळे शीलस्कंधाचे मोठेपण समजून घ्यावे. तेथे हेतू म्हणजे अलोभ इत्यादी होत. प्रत्यय म्हणजे हिरी (लज्जा), ओत्तप्प (भय), श्रद्धा, सती (स्मृती), वीरिय (वीर्य) इत्यादी होत. निश्रय म्हणजे श्रावकबोधी, प्रत्येकबोधी आणि सम्यक्संबोधीची निश्चितता आणि त्या गुणांनी युक्त असलेले विशिष्ट पुरुष होत. प्रभेद म्हणजे चारित्र्य इत्यादींचे विभाग होत. कार्य म्हणजे तदंग इत्यादींच्या द्वारे प्रतिपक्षाचा नाश करणे होय. फळ म्हणजे स्वर्गसंपत्ती आणि निर्वाणसंपत्ती होय. आनिशंस म्हणजे प्रिय आणि मनाला अनुकूल असणे इत्यादी होय. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु याचा विस्तार विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग १.८-९) आणि आकंखेय्यसुत्त इत्यादींमध्ये (मज्झिमनिकाय १.६४ इत्यादी) आलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. याच पद्धतीने समाधिस्कंध इत्यादींचेही मोठेपण योग्य प्रकारे निश्चित करून समजून घ्यावे. स्थानास्थान इत्यादींचे मोठेपण त्यांच्या विशाल विषयामुळे (महाविषयता) समजून घ्यावे. तेथे स्थानास्थानांची महाविषयता बहुधातुकसुत्त इत्यादींमध्ये आलेल्या पद्धतीने आणि विहार-समापत्तींचे मोठेपण समाधिस्कंधात निश्चित केलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. आर्यसत्यांचे मोठेपण संपूर्ण शासनाचा संग्रह करत असल्यामुळे सच्चविभंग (विभंग १८९ इत्यादी) आणि त्याच्या वर्णनांमध्ये (विभंग-अट्ठकथा १८९ इत्यादी) आलेल्या पद्धतीने; सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादींचे मोठेपण सतिपट्ठानविभंग इत्यादींमध्ये (विभंग ३५५ इत्यादी) आणि त्याच्या वर्णनांमध्ये आलेल्या पद्धतीने; सामञ्ञफलांचे (श्रामण्यफळांचे) मोठेपण महान हित, महान सुख, महान अर्थ आणि महान योगक्षेम यांच्या निष्पत्तीमुळे तसेच ते शांत, प्रणीत, निपुण, अतर्कावचर आणि पंडितांनी वेदनिय असल्यामुळे; अभिज्ञांचे मोठेपण त्यांच्या महान संभारामुळे, महान विषयामुळे, महान कार्यामुळे, महान प्रभावामुळे आणि महान निष्पत्तीमुळे; आणि निर्वाणाचे मोठेपण मद-निर्मदन (मदाचा नाश) इत्यादी महान अर्थांच्या सिद्धीमुळे समजून घ्यावे. ‘परिग्गण्हाति’ म्हणजे स्वभावावरून निश्चित करून ग्रहण करतो, जाणतो, प्रतिवेध करतो (समजून घेतो), असा अर्थ आहे. ‘सा पना’ म्हणजे ती महाप्रज्ञता होय।

Puthupaññāti ettha nānākhandhesu ñāṇaṃ pavattatīti ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāmāti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tesu ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho, ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho, ekavidhena saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandhoti evaṃ ekekassa khandhassa ekavidhādivasena atītādivasenapi nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tathā idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāmaṃ. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve catubhūmakāti evaṃ āyatanānaṃ nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Nānādhātūsūti ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma. Tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve catubhūmakāti evaṃ dhātunānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati, taṃ upādiṇṇadhātuvasena vuttanti veditabbaṃ paccekabuddhānañhi dvinnaṃ aggasāvakānañca upādiṇṇadhātūsu eva nānākaraṇaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati. Tañca kho ekadesamattato, na nippadesato, anupādiṇṇakadhātūnaṃ pana nānākaraṇaṃ na jānanti eva. Itarasāvakesu vattabbameva natthi, sabbaññubuddhānaṃyeva pana imāya nāma dhātuyā ussannattāva imassa rukkhassa khandho seto hoti, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa bahalattaco, imassa tanuttaco, imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ; imassa pupphaṃ nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ, sugandhaṃ duggandhaṃ; phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ maṭṭhaṃ [Pg.163] pharusaṃ sugandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ ambilaṃ kaṭukaṃ kasāvaṃ; kaṇṭako tikhiṇo atikhiṇo ujuko kuṭilo tambo lohito odāto hotīti dhātunānattaṃ paṭicca ñāṇaṃ pavattati.

पृथुप्रज्ञा म्हणजे येथे विविध स्कंधांमध्ये ज्ञान प्रवृत्त होते, जसे की हा रूपस्कंध आहे...पे... हा विज्ञानस्कंध आहे. अशा प्रकारे पाच स्कंधांच्या विविधतेवर आधारित ज्ञान प्रवृत्त होते. त्यांच्यामध्ये एका प्रकारचा रूपस्कंध, अकरा प्रकारचा रूपस्कंध, एका प्रकारचा वेदनास्कंध, बहुविध प्रकारचा वेदनास्कंध, एका प्रकारचा संज्ञास्कंध, संस्कारस्कंध, विज्ञानस्कंध अशा प्रकारे प्रत्येक स्कंधाच्या एका प्रकाराच्या किंवा भूतकाळादी भेदांच्या विविधतेवर आधारित ज्ञान प्रवृत्त होते. तसेच हे चक्षुआयतन आहे...पे... हे धर्मायतन आहे. त्यामध्ये दहा आयतने कामावचर आहेत, दोन चतुर्भूमिक आहेत. अशा प्रकारे आयतनांच्या विविधतेवर आधारित ज्ञान प्रवृत्त होते. विविध धातूंमध्ये म्हणजे हा चक्षुधातू आहे...पे... हा मनोविज्ञानधातू आहे. त्यामध्ये सोळा धातू कामावचर आहेत, दोन चतुर्भूमिक आहेत. अशा प्रकारे धातूंच्या विविधतेवर आधारित ज्ञान प्रवृत्त होते. हे उपादिन्नधातूच्या (उपात्त धातूच्या) संदर्भात सांगितले आहे असे जाणावे. कारण प्रत्येकबुद्ध आणि दोन अग्रश्रावक यांचे ज्ञान केवळ उपादिन्नधातूंमधील विविधतेवरच प्रवृत्त होते. आणि तेही केवळ एका अंशापुरतेच, संपूर्णपणे नाही. अनुपादिन्नधातूंमधील विविधता तर ते जाणतच नाहीत. इतर श्रावकांविषयी तर बोलण्याची गरजच नाही. परंतु केवळ सम्यक्संबुद्धांचेच या धातूच्या प्रबळतेमुळे ज्ञान प्रवृत्त होते की, या वृक्षाचा बुंधा पांढरा आहे, याचा काळा आहे, याचा गुळगुळीत आहे, याची साल जाड आहे, याची साल पातळ आहे, याचे पान रंग आणि आकाराच्या दृष्टीने अशा प्रकारचे आहे; याचे फूल निळे, पिवळे, लाल, पांढरे, सुगंधी किंवा दुर्गंधी आहे; फळ लहान, मोठे, लांब, गोल, सुबक, गुळगुळीत, खडबडीत, सुगंधी, गोड, कडू, आंबट, तिखट, तुरट आहे; काटा तीक्ष्ण, अतितीक्ष्ण, सरळ, वाकडा, तांबूस, लाल किंवा पांढरा आहे - अशा प्रकारे धातूंच्या विविधतेवर आधारित ज्ञान प्रवृत्त होते.

Atthesūti rūpādīsu ārammaṇesu. Nānāpaṭiccasamuppādesūti ajjhattabahiddhābhedato ca saṇṭhānabhedato ca nānappabhedesu paṭiccasamuppādaṅgesu. Avijjādiaṅgānañhi paccekaṃ paṭiccasamuppādasaññitāti. Tenāha saṅkhārapiṭake ‘‘dvādasa paccayā dvādasa paṭiccasamuppādā’’ti. Nānāsuññatamanupalabbhesūti nānāsabhāvesu niccasārādivirahato suññasabhāvesu, tato eva itthipurisaattaattaniyādivasena anupalabbhesu sabhāvesu. Ma-kāro hettha padasandhikaro. Nānāatthesūti atthapaṭisambhidāvisayesu paccayuppannādibhedesu nānāvidhesu atthesu. Dhammesūti dhammapaṭisambhidāvisayesu paccayādinānādhammesu. Niruttīsūti tesaṃyeva atthadhammānaṃ niddhāraṇavacanasaṅkhātāsu niruttīsu. Paṭibhānesūti atthapaṭisambhidādīsu visayabhūtesu ‘‘imāni idamatthajotakānī’’ti tathā tathā paṭibhānato patiṭṭhānato paṭibhānānīti laddhanāmesu ñāṇesu. Puthu nānāsīlakkhandhesūtiādīsu sīlassa puthuttaṃ nānattañca vuttameva. Itaresaṃ pana vuttanayānusārena suviññeyyattā pākaṭameva. Yaṃ pana abhinnaṃ ekameva nibbānaṃ, tattha upacāravasena puthuttaṃ gahetabbanti āha ‘‘puthu janasādhāraṇe dhamme samatikkammā’’ti. Tenassa idha madanimmadanādipariyāyena puthuttaṃ dīpitaṃ hoti.

'अर्थेषु' म्हणजे रूपादी आलंबनांमध्ये. 'नानाप्रतीत्यसमुत्पादांमध्ये' म्हणजे आध्यात्मिक आणि बाह्य भेदांमुळे तसेच आकाराच्या भेदांमुळे विविध प्रकारच्या प्रतीत्यसमुत्पाद-अंगांमध्ये. कारण अविद्या इत्यादी अंगांना स्वतंत्रपणे 'प्रतीत्यसमुत्पाद' अशी संज्ञा आहे. म्हणूनच संखारपिटकात म्हटले आहे: 'बारा प्रत्यय हेच बारा प्रतीत्यसमुत्पाद आहेत.' 'नाना शून्यतेमध्ये आणि अनुपलब्धांमध्ये' म्हणजे विविध स्वभावांमध्ये नित्य-सार इत्यादींच्या अभावामुळे शून्य स्वभावांमध्ये, आणि म्हणूनच स्त्री, पुरुष, आत्मा, आत्मीय इत्यादी रूपाने अनुपलब्ध असणाऱ्या स्वभावांमध्ये. येथे 'म' कार हा पदसंधी करणारा आहे. 'नाना अर्थांमध्ये' म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदेच्या विषयांमधील प्रत्ययोत्पन्न इत्यादी भेदांच्या विविध अर्थांमध्ये. 'धर्मांमध्ये' म्हणजे धर्मप्रतिसंभिदेच्या विषयांमधील प्रत्यय इत्यादी विविध धर्मांमध्ये. 'निरुक्तींमध्ये' म्हणजे त्याच अर्थ आणि धर्मांचे स्पष्टीकरण करणाऱ्या शब्दांच्या स्वरूपातील निरुक्तींमध्ये. 'प्रतिभानांमध्ये' म्हणजे अर्थप्रतिसंभिदा इत्यादींच्या विषयरूप असलेल्या 'हे या अर्थाचे प्रकाशक आहेत' अशा प्रकारे त्या त्या रूपाने प्रतिभासित होणाऱ्या आणि प्रतिष्ठित होणाऱ्या 'प्रतिभान' असे नाव मिळालेल्या ज्ञानांमध्ये. 'पृथु नाना शीलस्कंधांमध्ये' इत्यादींमध्ये शीलाचे पृथुत्व आणि नानात्व सांगितलेच आहे. इतरांचे मात्र सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखे असल्याने स्पष्टच आहे. परंतु जे अभिन्न आणि एकमेव निर्वाण आहे, तिथे उपचाराने पृथुत्व ग्रहण करावे, म्हणून म्हटले आहे - 'पृथु जनसामान्य धर्मांचे उल्लंघन करून'. त्यामुळे येथे मद-निर्मर्दन इत्यादी पर्यायांनी त्याचे पृथुत्व स्पष्ट केले आहे.

Evaṃ visayavasena paññāya mahattaṃ puthuttañca dassetvā idāni sampayuttadhammavasena hāsabhāvaṃ, pavattiākāravasena javanabhāvaṃ, kiccavasena tikkhādibhāvañca dassetuṃ ‘‘katamā hāsapaññā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hāsabahuloti pītibahulo. Sesapadāni tassa vevacanāni. Sīlaṃ paripūretīti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā pītisahagatāya paññāya pātimokkhasīlaṃ ṭhapetvā hāsanīyatarasseva visuṃ gahitattā itaraṃ tividhaṃ sīlaṃ paripūreti. Pītisomanassasahagatā hi paññā abhirativasena tadārammaṇe phullitā vikasitā viya vattati, na upekkhāsahagatā. Sīlakkhandhaṃ samādhikkhandhantiādīsupi eseva nayo. Therotiādinā abhinīhārasiddhā therassa hāsapaññatāti dasseti.

अशा प्रकारे विषयाच्या आधारे प्रज्ञेचे मोठेपण आणि पृथुत्व दाखवून, आता संप्रयुक्त धर्मांच्या आधारे हास्यभाव, प्रवृत्तीच्या आकारावरून जवनभाव आणि कार्याच्या आधारे तीक्ष्णता इत्यादी भाव दाखवण्यासाठी 'कतमा हासपञ्ञा' (हास्यप्रज्ञा कोणती?) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'हासबहुल' म्हणजे प्रीतीबहुल. उर्वरित पदे त्याचे समानार्थी शब्द आहेत. 'शील परिपूर्ण करतो' म्हणजे अत्यंत हर्षित आणि प्रफुल्लित होऊन, प्रीतीसहगत प्रज्ञेने प्रातिमोक्षशीलाला प्रस्थापित करून, अधिक आनंददायी अशा शीलाला स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे इतर तीन प्रकारच्या शीलांना परिपूर्ण करतो. कारण प्रीती आणि सोमनस्य यांनी युक्त असलेली प्रज्ञा अभिरुचीमुळे त्या आलंबनात प्रफुल्लित आणि विकसित झाल्यासारखी प्रवृत्त होते, उपेक्षासहगत प्रज्ञा तशी प्रवृत्त होत नाही. शीलस्कंध, समाधीस्कंध इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो. 'थेर' इत्यादी शब्दांद्वारे दृढ संकल्पाने सिद्ध झालेली स्थविरांची हास्यप्रज्ञा दर्शविली आहे.

Sabbaṃ [Pg.164] rūpaṃ aniccalakkhaṇato khippaṃ javatīti rūpakkhandhaṃ aniccanti sīghavegena pavattiyā paṭipakkhadūrībhāvena pubbābhisaṅkhārassa sātisayattā indena visaṭṭhavajiraṃ viya lakkhaṇaṃ paṭivijjhantī adandhāyantī rūpakkhandhe aniccalakkhaṇaṃ vegena paṭivijjhati, tasmā sā javanapaññā nāmāti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Evaṃ lakkhaṇārammaṇikavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetvā balavavipassanāvasena dassetuṃ ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha khayaṭṭhenāti yattha yattha uppajjati, tattha tattheva khaṇeneva bhijjanato khayasabhāvato. Bhayaṭṭhenāti bhayānakato. Asārakaṭṭhenāti attasāravirahato niccasārādivirahato ca. Tulayitvāti tulābhūtāya vipassanāya tulayitvā. Tīrayitvāti tāya eva tīraṇabhūtāya tīretvā. Vibhāvayitvāti yāthāvato pakāsetvā pañcakkhandhaṃ vibhūtaṃ katvā pākaṭaṃ katvā. Rūpanirodheti rūpakkhandhassa nirodhabhūte nibbāne ninnapoṇapabbhārabhāvena. Idāni sikhāppattavipassanāvasena javanapaññaṃ dassetuṃ puna ‘‘rūpa’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Vuṭṭhānagāminivipassanāvasenā’’ti keci.

'सर्व रूप अनित्य लक्षणाने वेगाने धावते' म्हणजे रूपस्कंध अनित्य आहे अशा तीव्र वेगाच्या प्रवृत्तीने, प्रतिपक्षाच्या दूर होण्याने आणि पूर्व-अभिसंस्काराच्या अतिशयतेमुळे, इंद्राने सोडलेल्या वज्राप्रमाणे लक्षणाचा वेध घेणारी, मंद न पडता रूपस्कंधातील अनित्य लक्षणाचा वेगाने वेध घेते; म्हणून तिला 'जवनप्रज्ञा' म्हणतात, असा अर्थ आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे लक्षण-आलंबनयुक्त विपश्यनेच्या आधारे जवनप्रज्ञा दाखवून, बलवान विपश्यनेच्या आधारे ती दाखवण्यासाठी 'रूपम्' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'क्षयार्थाने' म्हणजे जिथे जिथे उत्पन्न होते, तिथे तिथे त्याच क्षणी नष्ट होत असल्यामुळे क्षयस्वभावाने. 'भयार्थाने' म्हणजे भयानकतेने. 'असारकार्थाने' म्हणजे आत्मसाररहित आणि नित्यसार इत्यादींच्या अभावामुळे. 'तुलना करून' म्हणजे तागडीसारख्या असणाऱ्या विपश्यनेने तोलून. 'निर्णय करून' म्हणजे त्याच निर्णय करणाऱ्या विपश्यनेने निर्णय करून. 'विभावित करून' म्हणजे यथार्थपणे प्रकाशित करून, पंचस्कंधांना स्पष्ट करून, प्रकट करून. 'रूपनिरोधात' म्हणजे रूपस्कंधाचा निरोध असणाऱ्या निर्वाणामध्ये प्रवण, प्रवृत्त आणि झुकलेले असल्यामुळे. आता शिखाप्राप्त विपश्यनेच्या आधारे जवनप्रज्ञा दाखवण्यासाठी पुन्हा 'रूपम्' इत्यादी म्हटले आहे. काही आचार्य 'व्युत्थानगामिनी विपश्यनेच्या आधारे' असे म्हणतात.

Ñāṇatikkhabhāvo nāma savisesaṃ paṭipakkhasamucchindane veditabboti ‘‘khippaṃ kilese chindatīti tikkhapañño’’ti vatvā te pana kilese vibhāgena dassento ‘‘uppannaṃ kāmavitakka’’ntiādimāha. Tikkhapañño khippābhiñño hoti, paṭipadā cassa na calatīti āha ‘‘ekasmiṃ āsane cattāro ca ariyamaggā adhigatā hontī’’tiādi. Thero cātiādinā dhammasenāpatino tikkhapaññatā sikhāppattāti dasseti.

ज्ञानाची तीक्ष्णता म्हणजे विशेषतः प्रतिपक्षाचे (विरोधी क्लेशांचे) समूळ उच्चाटन करण्याच्या संदर्भात समजली पाहिजे, असे सांगून 'जे क्लेशांना वेगाने छिन्न करतात ते तीक्ष्णप्रज्ञ होत' असे म्हटले आहे. पुढे त्या क्लेशांचे वर्गीकरण करून दाखवताना 'उत्पन्न झालेला कामवितर्क...' इत्यादी म्हटले आहे. तीक्ष्णप्रज्ञ व्यक्ती ही 'क्षिप्र-अभिज्ञ' (वेगाने ज्ञान प्राप्त करणारी) असते आणि तिची प्रतिपदा (साधना) डळमळीत होत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'एकाच आसनावर चारही आर्यमार्ग प्राप्त होतात' इत्यादी म्हटले आहे. 'थेर...' इत्यादींद्वारे धम्मसेनापतींची तीक्ष्णप्रज्ञता शिखरावर पोहोचली होती, हे दर्शवले आहे.

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā’’ti yāthāvato dassanena saccasampaṭivedho ijjhati, na aññathāti kāraṇamukhena nibbedhikapaññaṃ dassetuṃ ‘‘sabbasaṅkhāresu ubbegabahulo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ubbegabahuloti vuttanayena sabbasaṅkhāresu abhiṇhappavattasaṃvego. Uttāsabahuloti ñāṇuttāsavasena sabbasaṅkhāresu bahuso utrastamānaso. Tena ādīnavānupassanamāha. Ukkaṇṭhanabahuloti iminā pana nibbidānupassanamāha, aratibahulotiādinā tassā eva aparāparuppattiṃ. Bahimukho sabbasaṅkhārato bahibhūtaṃ nibbānaṃ uddissa pavattañāṇamukho, tathā [Pg.165] vā pavattitavimokkhamukho. Nibbijjhanaṃ nibbedho, so etissā atthi, nibbijjhatīti vā nibbedhā, sā eva paññā nibbedhikā. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā suviññeyyameva.

“सर्व संस्कार अनित्य, दुःख, विपरिणामधर्मी, संस्कृत, प्रतीत्यसमुत्पन्न, क्षयधर्मी, वयधर्मी, विरागधर्मी आणि निरोधधर्मी आहेत” अशा यथार्थ दर्शनानेच सत्य-प्रतिवेध (सत्याचा साक्षात्कार) साध्य होतो, अन्य प्रकारे नाही; हे कारणासहित स्पष्ट करून निर्वेधिक प्रज्ञा (भेदक प्रज्ञा) दर्शवण्यासाठी 'सर्व संस्कारांविषयी उद्वेगबहुल होतो' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'उद्वेगबहुल' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने सर्व संस्कारांविषयी वारंवार उत्पन्न होणारा संवेग होय. 'उत्त्रासबहुल' म्हणजे ज्ञानजन्य भीतीमुळे सर्व संस्कारांविषयी अत्यंत भयभीत झालेले मन. याद्वारे 'आदीनवानुपश्यना' (दोषांचे दर्शन) सांगितली आहे. 'उत्कंठनाबहुल' याद्वारे 'निर्विदानुपश्यना' (वैराग्याचे दर्शन) सांगितली आहे, आणि 'अरतीबहुल' इत्यादींद्वारे तिचीच वारंवार होणारी उत्पत्ती दर्शवली आहे. 'बहिर्मुख' म्हणजे सर्व संस्कारांच्या पलीकडे असलेल्या निर्वाणाला उद्देशून प्रवृत्त झालेले ज्ञानमुख, किंवा त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेले विमोक्षमुख होय. भेदणे म्हणजे 'निर्वेध', जो या प्रज्ञेमध्ये असतो, किंवा जी भेदते ती 'निर्वेधा' होय; तीच प्रज्ञा 'निर्वेधिका' (भेदक प्रज्ञा) आहे. येथे ज्याचा अर्थ स्पष्ट केलेला नाही, तो पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखाच आहे.

Appicchoti santaguṇaniguhanatāti attani vijjamānānaṃ bāhusaccadhutadhammasīlādiguṇānañceva paṭivedhaguṇassa ca niguhanaṃ, paṭiggahaṇe ca mattaññutāti eteneva pariyesanaparibhogamattaññutāpi vuttā hoti. Tīhi santosehīti catūsu paccayesu paccekaṃ tīhi santosehi, sabbe pana dvādasa. Paṭisallīnena vivekaṭṭhakāyānaṃ na saṅgaṇikārāmānaṃ. Nekkhammābhiratānanti pabbajjaṃ upagatānaṃ. Parisuddhacittānaṃ vigatacittasaṃkilesānaṃ. Paramavodānappattānaṃ aṭṭhasamāpattisamadhigamena ativiya vodānaṃ visuddhiṃ pattānaṃ. Kilesupadhiādīnaṃ abhāvato nirupadhīnaṃ. Phalasamāpattivasena sabbasaṅkhāravinissaṭattā visaṅkhāraṃ nibbānaṃ. Upagatānaṃ, imesaṃ tiṇṇaṃ vivekānaṃ lābhī pavivitto ‘‘pakārehi vivitto’’ti katvā. Samāsajjanaṃ parisinehuppādo saṃsaggo, savanavasena uppajjanakasaṃsaggo savanasaṃsaggo. Esa nayo sesesupi. Samullapanaṃ ālāpasallapanaṃ. Saṃsaggavatthunā iminā tassa paribhogo paribhogasaṃsaggo.

'अल्पेच्छ' (अप्पिच्छो) म्हणजे 'संतगुणनिगूहनता' (विद्यमान गुणांचे गोपन करणे), म्हणजेच स्वतःमध्ये असलेल्या बहुश्रुतता, धुतधर्म, शील इत्यादी गुणांचे आणि प्रतिवेध-गुणांचे (साक्षात्काराचे) गोपन करणे. आणि 'स्वीकार करण्यात मात्राज्ञता' (मर्यादेचे भान) याद्वारे मिळवणे (पर्येषण) आणि उपभोग घेणे यातील मात्राज्ञता देखील सांगितली गेली आहे. 'तीन संतोषांनी' म्हणजे चार प्रत्ययांमध्ये प्रत्येकी तीन संतोषांनी, एकूण सर्व मिळून बारा संतोष. 'प्रतिसंलीन' म्हणजे जे विवेकात (एकांतात) स्थित आहेत, जे जनसमुदायात रमणारे (संगणिकाराम) नाहीत. 'नैष्क्रम्याभिरत' म्हणजे ज्यांनी प्रव्रज्या ग्रहण केली आहे. 'परिशुद्धचित्त' म्हणजे ज्यांच्या चित्तातील क्लेश नाहीसे झाले आहेत. 'परम-अवदानप्राप्त' म्हणजे आठ समापत्तींच्या प्राप्तीने अत्यंत निर्मळता व विशुद्धी प्राप्त केलेले. क्लेश आणि उपधी इत्यादींच्या अभावामुळे 'निरुपधी' (उपाधिरहित). फलसमापत्तीच्या द्वारे सर्व संस्कारांतून मुक्त झाल्यामुळे 'विसंस्कार' (विसंखार) म्हणजेच निर्वाण होय. 'प्राप्त झालेल्यांना', या तीन विवेकांचा लाभ घेणारा 'प्रविविक्त' (विविध प्रकारे अलिप्त असलेला) होतो. 'समासज्जन' म्हणजे अति-स्नेह उत्पन्न होणे हाच 'संसर्ग' होय. ऐकण्याद्वारे उत्पन्न होणारा संसर्ग म्हणजे 'श्रवण-संसर्ग' होय. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'समुल्लापन' म्हणजे आलाप-संलाप (संभाषण). या संसर्ग-वस्तूचा उपभोग घेणे म्हणजे 'उपभोग-संसर्ग' होय.

Āraddhavīriyoti ettha vīriyārambho nāma vīriyassa paggaṇhanaṃ paripuṇṇakaraṇaṃ. Taṃ pana sabbaso kilesānaṃ niggaṇhananti dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Odhunanavattāti kilesānaṃ yassa kassaci sāvajjassa odhunanavasena vattā. Tenāha ‘‘bhikkhūna’’ntiādi. Otiṇṇaṃ nāma vajjaṃ ajjhācaritanti ārocitaṃ. Anotiṇṇaṃ anārocitaṃ. Tantivasenāti pāḷidhammavasena, yuttasaddassa vasenāti attho. Pāpe lāmake puggale dhamme ca garahati jigucchatīti pāpagarahī. Tenāha ‘‘pāpapuggale’’tiādi. Ekadassīti ekabhavadassī, idhalokamattadassī diṭṭhadhammikasukhamattāpekkhī. Samantāti samantato, parito me katthaci mā ahūti yojanā.

'आरब्धवीर्य' यामध्ये 'वीर्यारंभ' म्हणजे वीर्याचे प्रग्रहण (प्रयत्न करणे) आणि ते परिपूर्ण करणे होय. ते सर्व प्रकारे क्लेशांचे निग्रहण (दमन) करणे आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'तेथे...' इत्यादी म्हटले आहे. 'ओधुवनवत्त' (झटकून टाकण्याची वृत्ती असलेला) म्हणजे क्लेशांचे किंवा कोणत्याही सावद्य (दोषयुक्त) गोष्टींचे ओधुवन (झटकून टाकणे) करण्याच्या प्रवृत्तीने वागणारा. म्हणूनच 'भिक्षूंचे...' इत्यादी म्हटले आहे. 'ओतिण्ण' (अवतरित) म्हणजे दोषाचे आचरण केले आहे असे घोषित केलेले. 'अनओतिण्ण' म्हणजे अघोषित. 'तंतिवशेन' म्हणजे पाळिधम्माच्या (पाळि सूत्रांच्या) वशने, म्हणजेच योग्य शब्दाच्या अर्थाने. पाप, हीन व्यक्ती आणि हीन धर्मांची निंदा व तिरस्कार करतो तो 'पापगर्ही' होय. म्हणूनच 'पापपुद्गल...' इत्यादी म्हटले आहे. 'एकदर्शी' म्हणजे एकाच भवाचे दर्शन घेणारा, केवळ इहलोकाचे दर्शन घेणारा आणि केवळ ऐहिक सुखाची अपेक्षा करणारा. 'समंततः' म्हणजे सर्व बाजूंनी, 'माझ्या सभोवताली कुठेही नसो' अशी योजना आहे.

Soḷasahi padehīti soḷasahi koṭṭhāsehi. Akuppanti kenaci akopanīyaṃ. Ayaṃ dhammasenāpatino guṇakathā satthu vacanānusārena dasasahassacakkavāḷabyāpinī [Pg.166] ahosi, taṃ dassetuṃ ‘‘eva’’ntiādi vuttaṃ. Catubbidhā vaṇṇanibhā pātubhavi uḷārapītisomanassasamuṭṭhānattā. Suṭṭhu obhāsatīti subho. Obhāsasampattiyā maṇino bhaddakatāti āha ‘‘subhoti sundaro’’ti. Jātimā parisuddhaākarasamuṭṭhitattā. Kuruvindajātiādijātivisesopi maṇi ākaraparisuddhamūlako evāti āha ‘‘jātisampanno’’ti. Dhovanādiparikammenāti catūsu pāsāṇesu dhovanadosanīharaṇatāpanasaṇhakaraṇādiparikammena. Rattakambalassa vasena sabhāvavaṇṇasiddhiyā veḷuriyamaṇi ativiya sobhatīti āha ‘‘paṇḍukambale nikkhitto’’ti. Nikkhanti bhaṇḍamāha. Tañca appakena suvaṇṇena kataṃ bhaṇḍaṃ na sobhati sobhāvipulenāti āha ‘‘atirekapañcasuvaṇṇena katapiḷandhana’’nti. Suvaṇṇanti pañcadharaṇassa samaññā, tasmā pañcavīsatisuvaṇṇasāriyā vicittaābharaṇaṃ idha ‘‘nikkha’’nti adhippetaṃ. Tañhi vipulaṃ na parittakaṃ. Mahājambusākhāya pavattanadiyanti mahājambusākhāya heṭṭhā sañjātanadiyaṃ. Taṃ kira ratanaṃ rattaṃ. Sukusalena…pe… sampahaṭṭhanti suṭṭhu kusalena suvaṇṇakārena ukkāya tāpetvā sammā pahaṭṭhaṃ majjanādivasena sukataparikammaṃ. Dhātuvibhaṅgeti dhātuvibhaṅgasutte. Katabhaṇḍanti ābharaṇabhāvena kataṃ bhaṇḍaṃ.

'सोळा पदांनी' म्हणजे सोळा कोष्ठांनी (भागांनी). 'अकुप्प' (अकोभ्य) म्हणजे कोणाकडूनही क्षोभित न होणारे. धम्मसेनापतींची (सारिपुत्तांची) ही गुणकथा शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) वचनानुसार दहा हजार चक्रवाळांमध्ये पसरली, हे दर्शवण्यासाठी 'अशा प्रकारे...' इत्यादी म्हटले आहे. उत्कट प्रीती आणि सौमनस्यामुळे चार प्रकारची वर्णप्रभा (रंगीत प्रकाश) प्रकट झाली. 'चांगल्या प्रकारे प्रकाशणारा' तो 'सुभ' (शुभ). प्रकाशाच्या समृद्धीमुळे मण्याची जी सुंदरता असते, तिला उद्देशून 'सुभ म्हणजे सुंदर' असे म्हटले आहे. 'जातिमान' म्हणजे अत्यंत शुद्ध खाणीतून उत्पन्न झालेला. कुरुविंद जाती इत्यादी विशिष्ट जातींचे मणी देखील खाणीच्या शुद्धतेवरच आधारित असतात, म्हणून 'जातिसंपन्न' असे म्हटले आहे. 'धुणे इत्यादी परिकर्माने' म्हणजे चार प्रकारच्या दगडांवर धुणे, दोष दूर करणे, तापवणे, गुळगुळीत करणे इत्यादी परिकर्मांद्वारे. तांबड्या घोंगडीच्या (रक्तकंबलाच्या) पार्श्वभूमीवर स्वाभाविक रंगाच्या सिद्धतेमुळे वैडूर्यमणी अत्यंत शोभून दिसतो, म्हणून 'पांडुकंबलावर ठेवलेला' असे म्हटले आहे. 'निक्ख' (निष्क) म्हणजे अलंकार. आणि तो थोड्याशा सोन्याने बनवलेला अलंकार शोभत नाही, तर विपुल सोन्याने बनवलेला शोभतो, म्हणून 'पाच सुवर्णांपेक्षा अधिक सोन्याने बनवलेला अलंकार' असे म्हटले आहे. 'सुवर्ण' ही पाच धरणांची संज्ञा आहे, म्हणून पंचवीस सुवर्णमूल्याचे विविध आभूषण येथे 'निष्क' म्हणून अभिप्रेत आहे. कारण ते विपुल असते, थोडे नाही. 'महाजंबू वृक्षाच्या शाखेखाली वाहणाऱ्या नदीत' म्हणजे महाजंबू शाखेच्या खाली उत्पन्न झालेल्या नदीत. ते रत्न तांबडे (रक्तवर्ण) असते असे म्हणतात. 'अतिशय कुशल... इत्यादी... संप्रहृष्ट' म्हणजे अत्यंत कुशल सुवर्णकाराने मुशीत तापवून, चांगल्या प्रकारे ठोकून, घासून-पुसून उत्तम प्रकारे संस्कारित केलेले. 'धातुविभंगामध्ये' म्हणजे धातुविभंग सुत्तात. 'कृतभांड' म्हणजे आभूषणाच्या रूपाने तयार केलेली वस्तू.

Nātiucco nātinīco taruṇasūriyo nāma. Satthārā ābhatavaṇṇo ubbhataguṇoti attho. Neva maraṇaṃ abhinandatīti attanopi maraṇaṃ neva abhinandati attavinipātassa sāvajjabhāvato. Bodhisatto pana paresaṃ atthāya attano attabhāvaṃ pariccajati karuṇāvasena, evaṃ vosajjanaṃ paramatthapāramīpāripūriṃ gacchatīti sāvakā na tathā kātuṃ sakkā sikkhāpadato. Na jīvitaṃ pattheti jīvitāsāya samucchinnattā. Divasasaṅkhepanti ajja tvaṃ idaṃ nāma kammaṃ karohi, idaṃ te vetananti divasabhāgena paricchinnaṃ vetanaṃ. Tādiso hi bhatako divasakkhayameva udikkhati, na kammaniṭṭhānaṃ. Nibbisaṃ bhatako yathāti vetanaṃ bhatiṃ icchanto kālakkhayaṃ udikkhanto bhatakapuriso viya.

नातिउच्चो नातिनीचो म्हणजे तरुण सूर्य होय. शास्त्यांनी आणलेले तेज (वर्ण) आणि उंचावलेला गुण, असा याचा अर्थ आहे. 'नेव मरणं अभिनन्दति' (मरणाचे अभिनंदन करत नाही) म्हणजे स्वतःच्या मरणाचेही अभिनंदन करत नाही, कारण आत्मघात हा दोषयुक्त (सावज्ज) आहे. परंतु बोधिसत्व इतरांच्या कल्याणासाठी करुणेपोटी स्वतःच्या शरीराचा (आत्मभावाचा) त्याग करतात, अशा प्रकारे हा त्याग परमार्थ-पारमीच्या परिपूर्तीला प्राप्त होतो; परंतु श्रावक शिक्षापदांमुळे तसे करू शकत नाहीत. 'न जीवितं पत्थेति' (जीवनाची इच्छा करत नाही) कारण जीवनाची आशा समूळ नष्ट झाली आहे. 'दिवससंक्षेपं' म्हणजे 'आज तू हे काम कर, हे तुझे वेतन आहे' अशा प्रकारे दिवसाच्या भागाने निश्चित केलेले वेतन होय. कारण तसा मजूर केवळ दिवसाच्या समाप्तीचीच वाट पाहत असतो, काम पूर्ण होण्याची नाही. 'निब्बिसं भतको यथा' म्हणजे वेतन किंवा मजुरीची इच्छा करणारा आणि वेळ संपण्याची वाट पाहणारा मजूर ज्याप्रमाणे (त्याप्रमाणे).

Susimasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुसिमसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

10. Nānātitthiyasāvakasuttavaṇṇanā

१०. नानातित्थियसावकसुत्तवर्णना

111. Nānātitthiyasāvakāti [Pg.167] puthutitthiyānaṃ sāvakā. Chinditeti hatthacchedādivasena chede. Māriteti māraṇe. Na pāpaṃ samanupassatīti kiñci pāpaṃ atthīti na passati, paresañca tathā pavedeti. Vissāsanti vissatthabhāvaṃ. ‘‘Katakammānampi vipāko natthī’’ti vadanto katapāpānaṃ akatapuññānañca vissatthataṃ nirāsaṅkataṃ janeti.

१११. 'नानातित्थियसावका' म्हणजे विविध पंथांचे श्रावक (अनुयायी). 'छिन्दिते' म्हणजे हात कापणे इत्यादी प्रकारे छेद करणे. 'मारिते' म्हणजे मारणे. 'न पापं समनुपस्सति' म्हणजे काही पाप आहे असे तो पाहत नाही, आणि इतरांनाही तसेच सांगतो. 'विस्सासं' म्हणजे विश्वासू भाव (निश्चिंतता). 'केलेल्या कर्मांचाही विपाक मिळत नाही' असे म्हणणारा, केलेल्या पापांबद्दल आणि न केलेल्या पुण्यांबद्दल निश्चिंतता आणि शंकारहितता निर्माण करतो.

Tapojigucchāyāti tapasā acelavatādinā pāpato jigucchanena, ‘‘pāpaṃ virājayāmā’’ti acelavatādisamādānenāti attho. Tasmiñhi samādāne ṭhitena saṃvarena saṃvutacitto samannāgato pihito ca nāma hotīti ‘‘susaṃvutatto’’tiādi vuttaṃ. Cattāro yāmā bhāgā catuyāmā, catuyāmā eva cātuyāmā. Bhāgattho hi idha yāma-saddo yathā ‘‘rattiyaṃ paṭhamo yāmo’’ti. So panettha bhāgo saṃvaralakkhaṇoti āha ‘‘cātuyāmena susaṃvuto’’ti, catukoṭṭhāsena saṃvarena suṭṭhu saṃvutoti attho. Paṭikkhittasabbasītodakoti paṭikkhittasabbasītudakaparibhogo. Sabbena pāpavāraṇena yuttoti sabbappakārena saṃvaralakkhaṇena pāpavāraṇena samannāgato. Dhutapāpoti sabbena nijjaralakkhaṇena pāpavāraṇenapi dhutapāpo. Phuṭṭhoti aṭṭhannampi kammānaṃ khepanena vikkhepappattiyā kammakkhayalakkhaṇena sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho, taṃ phusitvā ṭhito. Na niguhantoti na niguhanahetu diṭṭhasute tatheva kathento.

'तपोजिगुच्छाय' म्हणजे अचेलकत्व (नग्नता) इत्यादी तपाद्वारे पापाचा वीट येणे (घृणा वाटणे), 'आम्ही पापाचा त्याग करतो' अशा प्रकारे अचेलकत्व इत्यादींचे समादान (स्वीकार) करणे, असा अर्थ आहे. कारण त्या समादानात स्थित असलेल्या संवराने (संयमाने) संवृतचित्त असलेला, युक्त आणि रक्षित होतो, म्हणून 'सुसंवृतत्ता' इत्यादी म्हटले आहे. चार याम म्हणजे चार भाग, चार याम म्हणजेच 'चातुयाम'. कारण येथे 'याम' शब्दाचा अर्थ 'भाग' असा आहे, जसे की 'रात्रीचा पहिला प्रहर (याम)'. आणि येथे तो भाग संवर-लक्षण आहे, म्हणून 'चातुयामाने सुसंवृत' असे म्हटले आहे, म्हणजे चार भागांच्या संवराने चांगल्या प्रकारे संवृत (नियंत्रित), असा अर्थ आहे. 'पटिक्खित्तसब्बसीतोदको' म्हणजे सर्व प्रकारच्या थंड पाण्याचा उपभोग वर्ज्य केलेला. 'सर्व पापवारणाने युक्त' म्हणजे सर्व प्रकारे संवर-लक्षणाच्या पापवारणाने (पाप रोखण्याने) युक्त असलेला. 'धुतपापो' म्हणजे सर्व प्रकारच्या निर्जरा-लक्षणाच्या पापवारणाने पाप धुवून टाकलेला. 'फुट्ठो' (स्पर्श केलेला) म्हणजे आठही कर्मांच्या क्षयाने आणि विक्षेप-प्राप्तीने, कर्मक्षय-लक्षणाच्या सर्व पापवारणाने स्पर्श केलेला, त्याला स्पर्श करून स्थित असलेला. 'न निगूहन्तो' म्हणजे लपवून न ठेवता, पाहिलेले आणि ऐकलेले जसेच्या तसे सांगणारा.

Nānātitthiyānaṃyeva upaṭṭhākoti paravādīnaṃ sabbesaṃyeva titthiyānaṃ upaṭṭhāko, tesu sādhāraṇavasena abhippasanno. Koṭippattāti mokkhādhigamena samaṇadhamme pattabbamariyādappattā.

'नानातित्थियानंयेव उपट्ठाको' म्हणजे परवाद्यांच्या (इतर मतांच्या) सर्वच तीर्थिकांचा सेवक (उपस्थापक), त्यांच्यावर सामान्यपणे प्रसन्न असलेला. 'कोटिप्पत्ता' (कोटीला प्राप्त झालेले) म्हणजे मोक्षाच्या प्राप्तीने श्रमणधर्मात प्राप्त करण्यायोग्य मर्यादेला (शिखराला) पोहोचलेले.

Sahacaritamattenāti sīhanādena saha vassakaraṇamattena. Sīhena sīhanādaṃ nadantena saheva siṅgālena attano siṅgālaravakaraṇamattena. Kotthukoti khuddakakotthu. Āsaṅkitasamācāroti attanā ca parehi ca āsaṅkitabbasamācāro. Sappurisānanti buddhādīnaṃ.

'सहचरितमत्तेen' म्हणजे सिंहनादासोबत ओरडण्यामात्रेने. सिंहनाद करणाऱ्या सिंहाच्या सोबतच कोल्ह्याने स्वतःचा कोल्हा-आवाज (कोल्हेकुई) करण्यामात्रेने. 'कोत्थुको' म्हणजे लहान कोल्हा. 'आसङ्कितसमाचारो' म्हणजे स्वतःकडून आणि इतरांकडून शंका घेण्याजोगा आचार असलेला. 'सप्पुरिसानं' म्हणजे बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांचे.

Tassāti vegabbharissa devaputtassa. Sarīre anuāvisīti sarīre anupavisitvā viya āvisi. Adhimuccīti yathā gahitassa vasena cittaṃ na vattati, attano eva vase vattati, evaṃ adhiṭṭhahi. Āyuttāti dassanena saṃyuttā[Pg.168]. Pavivekiyanti kappakavatthabhuñjanasenāsanehi pavivittabhāvaṃ. Tenāha ‘‘te kirā’’tiādi. Rūpe niviṭṭhāti cakkhurūpadhamme abhiniviṭṭhā. Tenāha ‘‘taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhitā’’ti. Devalokapatthanakāmāti devalokasseva abhipatthanakāmā. Maraṇadhammatāya mātiyā. Tenāha ‘‘mātiyāti maccā’’ti. Paralokatthāyāti parasampattibhāvāya lokassa atthāya.

'तस्स' म्हणजे त्या वेगब्भरि देवपुत्राचा. 'शरीरे अनुआविसी' म्हणजे शरीरात प्रवेश केल्याप्रमाणे प्रवेश केला. 'अधिमुच्ची' म्हणजे ज्याप्रमाणे ताब्यात घेतलेल्याच्या वशतेने चित्त चालत नाही, तर स्वतःच्याच वशतेने चालते, अशा प्रकारे अधिष्ठान केले. 'आयुत्ता' म्हणजे दर्शनाने युक्त. 'पविवेकीयं' म्हणजे कल्पक वस्त्र, भोजन आणि शयनासनापासून अलिप्त असणे (प्रविविक्त भाव). म्हणूनच 'ते किरा' इत्यादी म्हटले आहे. 'रूपे निविट्ठा' म्हणजे चक्षुरूपधर्मामध्ये अभिनिविष्ट (आसक्त) झालेले. म्हणूनच 'तण्हादिट्ठीहि पतिट्ठिता' (तृष्णा आणि दृष्टीने प्रतिष्ठित) असे म्हटले आहे. 'देवलोकपत्थनाकामा' म्हणजे देवलोकाचीच इच्छा करणारे. मरणधर्मामुळे 'मातिया'. म्हणूनच 'मातियाति मच्चा' (मरणशील मनुष्य) असे म्हटले आहे. 'परलोकात्थाय' म्हणजे परलोकातील संपत्तीच्या प्राप्तीसाठी, लोकांच्या कल्याणासाठी.

Pabhāsavaṇṇāti pabhāya samānavaṇṇā. Kesaṃ pabhāyāti āha ‘‘candobhāsā’’tiādi. Sajjhārāgapabhāsavaṇṇā indadhanupabhāsavaṇṇāti paccekaṃ yojanā. Āmo āmagandho etassa atthīti āmisaṃ. Vadhāyāti viddhaṃsituṃ. Rūpāti rūpāyatanādirūpidhammā.

'पभासवण्णा' म्हणजे प्रभेसारखा (तेजासारखा) समान वर्ण असलेले. कोणाच्या प्रभेसारखा? म्हणून 'चन्दोभासा' (चंद्राचा प्रकाश) इत्यादी म्हटले आहे. संध्याराग-प्रभा-वर्ण आणि इंद्रधनुष्य-प्रभा-वर्ण, अशी प्रत्येक योजना करावी. ज्याला कच्चेपणा किंवा कच्चा वास (आमगंध) आहे, ते 'आमिस' (आमिष) होय. 'वधाय' म्हणजे विध्वंस करण्यासाठी. 'रूपा' म्हणजे रूपायतन इत्यादी रूपी धर्म.

Rājagahasamīpappavattīnaṃ rājagahiyānaṃ. ‘‘Seto’’ti kelāsakūṭo adhippetoti āha ‘‘setoti kelāso’’ti. Kenaci na ghaṭṭetīti aghaṃ, antalikkhanti āha ‘‘aghagāmīnanti ākāsagāmīna’’nti. Udakaṃ dhīyati etthāti udadhi, mahodadhi. Vipuloti vepullapabbato. Himavantapabbatānanti himavantapabbatabhāgānaṃ. Buddho seṭṭho sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanādīhi sabbaguṇehi.

राजगृहाच्या जवळ राहणाऱ्या राजगृहीयांचे. 'सेतो' म्हणजे कैलास शिखर अभिप्रेत आहे, म्हणून 'सेतोति केलासो' (श्वेत म्हणजे कैलास) असे म्हटले आहे. जे कशानेही घासले जात नाही ते 'अघ' (अंतरिक्ष), म्हणून 'अघगामीनं' म्हणजे 'आकाशगामींचे' असे म्हटले आहे. ज्यामध्ये पाणी धारण केले जाते तो 'उदधि' (समुद्र), म्हणजेच महोदधि. 'विपुलो' म्हणजे वेपुल्ल पर्वत. 'हिमवन्तपब्बतानं' म्हणजे हिमालय पर्वताच्या भागांचे. बुद्ध हे शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती आणि विमुक्तीज्ञानदर्शन इत्यादी सर्व गुणांनी श्रेष्ठ आहेत.

Nānātitthiyasāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नानातित्थियसावकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

तृतीय वर्गवर्णना समाप्त झाली.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

Devaputtasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

देवपुत्तसंयुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

3. Kosalasaṃyuttaṃ

३. कोसलसंयुत्त

1. Paṭhamavaggo

१. प्रथम वर्ग

1. Daharasuttavaṇṇanā

१. दहरसुत्तवर्णना

112. Bhagavatā [Pg.169] saddhiṃ sammodīti bhagavato guṇe ajānanto kosalarājā attano khattiyamānena kevalaṃ bhagavatā saddhiṃ sammodi. Paṭhamāgate hi satthari tassa sammoditākāraṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Yathā khamanīyādīni pucchantoti yathā bhagavā ‘‘kacci te, mahārāja, khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā tena raññā saddhiṃ paṭhamaṃ pavattamodo ahosi pubbabhāsitāya, tadanukaraṇena evaṃ sopi rājā bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosīti yojanā. Taṃ pana samappavattamodanaṃ upamāya dassetuṃ ‘‘sītodakaṃ viyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha sammoditanti saṃsanditaṃ ekībhāvanti sammodanakiriyāya samānataṃ ekarūpataṃ, khamanīyanti ‘‘idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ dukkhabahulatāya sabhāvato dussahaṃ, kacci khamituṃ sakkuṇeyya’’nti pucchati. Yāpanīyanti paccayāyattavuttikaṃ cirapabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ. Sīsarogādiābādhābhāvena kacci appābādhaṃ. Dukkhajīvikābhāvena kacci appātaṅkaṃ. Taṃtaṃkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci lahuṭṭhānaṃ. Tadanurūpabalayogato kacci balaṃ. Sukhavihārasambhavena kacci phāsuvihāro atthīti tattha tattha kacci-saddaṃ yojetvā attho veditabbo. Balavappattā pīti pītiyeva. Taruṇapīti pāmojjaṃ. Sammodanaṃ janeti karotīti sammodanīyaṃ. Sammoditabbato sammodanīyanti imaṃ pana atthaṃ dassento ‘‘sammodituṃ yuttabhāvato’’ti āha. Saritabbabhāvatoti anussaritabbabhāvato. ‘‘Saraṇīya’’nti vattabbe dīghaṃ katvā ‘‘sāraṇīya’’nti vuttaṃ.

११२. "भगवता सद्धिं सम्मोदी" (भगवंतांसोबत आनंदपूर्वक संभाषण केले) म्हणजे भगवंतांचे गुण न जाणणाऱ्या कोसल राजाने आपल्या क्षत्रिय अभिमानामुळे केवळ भगवंतांसोबत आनंदपूर्वक संभाषण केले. शास्ता (बुद्ध) पहिल्यांदा आले असता त्यांच्या संभाषणाचा प्रकार दर्शवण्यासाठी "यथा" इत्यादी म्हटले आहे. 'यथा खमनीय आदी विचारतात' म्हणजे जसे भगवंतांनी "हे महाराजा, आपले क्षेम (खमनीय) आहे ना? आपली उपजीविका (यापनीय) सुकर चालली आहे ना?" इत्यादी विचारून त्या राजासोबत प्रथम संभाषण सुरू केले, त्याचे अनुकरण करून तो राजा देखील भगवंतांसोबत त्याच प्रकारे आनंदपूर्वक संभाषण करता झाला, असा येथे संबंध (योजना) आहे. त्या परस्पर संभाषणाला उपमेद्वारे दर्शवण्यासाठी "शीतोदकाप्रमाणे" (थंड पाण्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सम्मोदितं' म्हणजे संसन्दितं (एकत्र येणे), एकीभाव होणे, संभाषण क्रियेची समानता किंवा एकरूपता होय. 'खमनीयं' म्हणजे "हे चार चाकांचे आणि नऊ द्वारांचे शरीररूपी यंत्र दुःखाच्या बहुलतेमुळे स्वभावानेच असह्य आहे, आपण याचे सहन करण्यास समर्थ आहात ना?" असे विचारणे होय. 'यापनीयं' म्हणजे प्रत्ययांवर (आहारादी प्रत्ययांवर) अवलंबून असणाऱ्या आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या या शरीराचे आपण यापन (चालवणे) करण्यास समर्थ आहात ना? डोकेदुखी इत्यादी आजार नसण्याने 'अप्पाबाधं' (अल्प आजारपण) आहे ना? दुःखद जीवन नसण्याने 'अप्पातङ्कं' (अल्प त्रास/निरोगीपणा) आहे ना? त्या त्या कर्तव्यात तत्पर राहण्यासाठी 'लहुट्ठानं' (लघूत्थान - हलकेपणा/उत्साह) आहे ना? त्यानुसार बल प्राप्त होण्याने 'बलं' (बल) आहे ना? सुखकारक विहाराच्या शक्यतेने 'फासुविहारो' (सुखविहार) आहे ना? अशा प्रकारे त्या त्या ठिकाणी 'कच्चि' (आहे ना / काय) हा शब्द जोडून अर्थ समजून घ्यावा. बलवान झालेली प्रीती म्हणजेच 'प्रीती' होय. तरुण (प्राथमिक) प्रीती म्हणजे 'पामोज्जं' (प्रमोद) होय. जे आनंद निर्माण करते किंवा करते ते 'सम्मोदनीयं' (आनंददायी) होय. आनंद व्यक्त करण्यास योग्य असल्यामुळे 'सम्मोदनीयं' असा अर्थ दर्शवताना "आनंद व्यक्त करण्याच्या योग्यतेमुळे" असे म्हटले आहे. स्मरण करण्याच्या योग्यतेमुळे 'सरितब्बभावातो' (स्मरण करण्यायोग्य). "सरणीयं" असे म्हणायचे असताना दीर्घ करून "सारणीयं" असे म्हटले आहे.

Suyyamānasukhatoti āpāthamadhurataṃ āha, anussariyamānasukhatoti vimaddaramaṇīyataṃ. Byañjanaparisuddhatāyāti sabhāvaniruttibhāvena tassā kathāya vacanacāturiyamāha, atthaparisuddhatāyāti atthassa nirupakkilesataṃ. Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi. Adiṭṭhattāti [Pg.170] upasaṅkamanavasena adiṭṭhattā. Guṇāguṇavasenāti guṇavasena gambhīrabhāvaṃ vā aguṇavasena uttānabhāvaṃ vā. Ovaṭṭikasāraṃ katvāti ovaṭṭikāya gahetabbasāravatthuṃ katvā. Lokanissaraṇabhavokkantipañhanti lokato nissaṭabhāvapañhañceva ādito bhavokkamanapañhañca. Satthu sammāsambuddhataṃ pucchanto hi ‘‘kiṃ bhavaṃ gotamo sabbalokato nissaṭo, sabbasattehi ca jeṭṭho’’ti? Pucchati nāma. Yathā hi satthu sammāsambuddhatāya lokato nissaṭatā viññāyati, evaṃ sabbasattehi jeṭṭhabhāvato seṭṭhabhāvato. Svāyamattho aggapasādasuttādīhi (itivu. 90; a. ni. 4.34) vibhāvetabbo. Kathaṃ pana sambuddhatā viññāyatīti? Aviparītadhammadesanato. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanādīsu (visuddhi. mahāṭī. 1.124) vuttanayena veditabbo.

'सुय्यमानसुखतो' (ऐकण्याच्या सुखावरून) म्हणजे ऐकताना मधुर वाटणे (आपातमधुरता) असे म्हटले आहे. 'अनुस्सरियमानसुखतो' (स्मरण करण्याच्या सुखावरून) म्हणजे नंतर विचार करताना रमणीय वाटणे (विमर्दरमणीयता) होय. 'ब्यञ्जनपरिसुद्धताय' (व्यंजनपरिशुद्धतेने) म्हणजे स्वाभाविक भाषेच्या स्वरूपाने त्या कथेचे वक्तृत्वचातुर्य सांगितले आहे. 'अत्थपरिसुद्धताय' (अर्थपरिशुद्धतेने) म्हणजे अर्थाची निष्कलंकता (निरुपक्किलेसता) होय. 'अनेकेहि परियायेहि' म्हणजे अनेक कारणांनी. 'अदिट्ठत्ता' म्हणजे जवळ न गेल्यामुळे न पाहिलेले असणे. 'गुणागुणवसेन' म्हणजे गुणांच्या आधारे गंभीर असणे किंवा अवगुणांच्या आधारे उथळ असणे. 'ओवट्टिकसारं कत्वा' म्हणजे कमरेच्या पट्ट्यात (ओवट्टिका) ठेवण्यायोग्य मौल्यवान वस्तू बनवून. 'लोकनिस्सरणभवोक्कन्तिपञ्हं' म्हणजे जगातून मुक्त होण्याचा (निस्सटभाव) प्रश्न आणि सुरुवातीलाच भवात (अस्तित्वात) प्रवेश करण्याचा (भवोक्कमन) प्रश्न होय. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सम्यक्संबुद्धतेविषयी विचारताना "काय पूज्य गौतम सर्व जगातून मुक्त झाले आहेत आणि सर्व प्राण्यांमध्ये ज्येष्ठ आहेत?" असे विचारले जाते. ज्याप्रमाणे शास्त्यांच्या सम्यक्संबुद्धतेमुळे जगातून मुक्त असणे समजते, त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांमध्ये ज्येष्ठ असल्यामुळे श्रेष्ठ असणे समजते. हाच अर्थ 'अग्गप्रसाद सुत्त' इत्यादींमध्ये (इतिवृत्तक ९०; अंगुत्तर निकाय ४.३४) स्पष्ट केला पाहिजे. पण सम्यक्संबुद्धता कशी समजते? तर अविरुद्ध (अविपरीत) धम्मदेशनेवरून. हा येथे संक्षेप आहे, तर सविस्तर अर्थ 'विसुद्धिमग्ग-संवण्णना' (विसुद्धिमग्ग महाटीका १.१२४) इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा.

Rājā satthu aviparītadhammadesanaṃ ajānanto tato evassa sammāsambodhiṃ asaddahanto ‘‘vuḍḍhataresupi cirapabbajitesu sammāsambuddhabhāve alabbhamāne tabbiparīte kathaṃ labbheyyā’’ti maññamāno ‘‘kiṃ pana bhavaṃ gotamo’’tiādiṃ vakkhati. Rājā attano laddhiyā na pucchati attano sammukhā tehi asammāsambuddhabhāvasseva paṭiññātattā. Yasmā te musāvāditāya attano upaṭṭhākādīnaṃ ‘‘buddhā maya’’nti paṭijāniṃsu, tasmā vuttaṃ ‘‘loke mahājanena gahitapaṭiññāvasena pucchatī’’ti. Svāyamattho āgamissati. Buddhasīhanādanti buddhānaṃ eva āveṇikaṃ sīhanādaṃ. Kāmaṃ maggañāṇapadaṭṭhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, sambodhiñāṇe pana gahite taṃ atthato gahitameva hotīti vuttaṃ ‘‘sabbaññutaññāṇasaṅkhātaṃ sammāsambodhi’’nti.

राजा शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) अविरुद्ध (अविपरीत) धम्मदेशनेला न जाणत असल्यामुळे आणि म्हणूनच त्यांच्या सम्यक्संबोधीवर श्रद्धा न ठेवणारा असल्याने, "अतिशय वृद्ध आणि दीर्घकाळापासून प्रव्रजित झालेल्यांमध्येही सम्यक्संबुद्धत्व प्राप्त होत नसताना, त्यांच्या विपरीत (तरुण असलेल्या गौतमांमध्ये) ते कसे प्राप्त होऊ शकेल?" असा विचार करून "काय पूज्य गौतम..." इत्यादी विचारतो. राजा आपल्या स्वतःच्या मताने विचारत नाही, कारण त्याच्यासमोर त्यांनी (इतर पंथांच्या गुरूंनी) स्वतः सम्यक्संबुद्ध नसण्याचीच कबुली दिली होती. ज्याअर्थी त्यांनी असत्य बोलून आपल्या उपस्थितांना (सेवकांना/अनुयायांना) "आम्ही बुद्ध आहोत" असे सांगितले होते, म्हणूनच "जगात महाजनांनी स्वीकारलेल्या प्रतिज्ञेच्या आधारे तो विचारतो" असे म्हटले आहे. हा अर्थ पुढे येईल. 'बुद्धसीहनादं' म्हणजे बुद्धांचाच असा असाधारण (आवेणिक) सिंहनाद होय. जरी मार्गज्ञानाचे अधिष्ठान असलेले सर्वज्ञताज्ञान (सब्बञ्ञुतञ्ञाण) असले, तरी संबोधीज्ञानाचा स्वीकार केल्यावर अर्थाच्या दृष्टीने त्याचा स्वीकार झालेलाच असतो, म्हणूनच "सर्वज्ञताज्ञान म्हणून ओळखली जाणारी सम्यक्संबोधी" असे म्हटले आहे.

Pabbajjūpagamanenāti yāya kāyaci pabbajjāya upagamanamattena samaṇā, na samitapāpatāya. Jātivasenāti jātimattena brāhmaṇā, na bāhitapāpatāya. Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅghoti pabbajitasamūhatāmattena saṅgho, na niyyānikadiṭṭhivisuddhasīlasāmaññavasena saṃhatattāti adhippāyo. Etesaṃ atthīti etesaṃ sabbaññupaṭiññātānaṃ parivārabhūto atthi. Svevāti pabbajitasamūhasaṅkhāto eva. Keci pana ‘‘pabbajitasamūhavasena. Saṅghino, gahaṭṭhasamūhavasena gaṇino’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ gaṇe eva loke saṅghasaddassa niruḷhattā. Ācārasikkhāpanavasenāti acelakavatacariyādi-ācārasikkhāpanavasena. Pākaṭāti saṅghīādibhāvena [Pg.171] pakāsitā. ‘‘Appicchā’’ti vatvā tattha labbhamānaṃ appicchataṃ dassetuṃ ‘‘apicchatāya vatthampi na nivāsentī’’ti vuttaṃ. Na hi tesu sāsanikesu viya santaguṇaniguhanā appicchā labbhatīti. Yasoti kittisaddo. Taranti etena saṃsāroghanti evaṃ sammatattā titthaṃ vuccati laddhīti āha ‘‘titthakarāti laddhikarā’’ti. Sādhusammatāti ‘‘sādhū’’ti sammatā, na sādhūhi sammatāti āha ‘‘santo…pe… puthujjanassā’’ti.

'पब्बज्जूपगमनेन' (प्रव्रज्येचा स्वीकार केल्याने) म्हणजे कोणत्याही प्रकारच्या प्रव्रज्येचा केवळ स्वीकार केल्याने ते श्रमण आहेत, पापांचे शमन केल्यामुळे (समितपापतेमुळे) नव्हे. 'जातिवसेन' (जातीच्या आधारे) म्हणजे केवळ जन्माने ते ब्राह्मण आहेत, पापांचा त्याग केल्यामुळे (बाहितपापतेमुळे) नव्हे. 'प्रव्रजितांचा समूह म्हणून ओळखला जाणारा संघ' म्हणजे केवळ प्रव्रजितांचा समूह असल्यामुळे तो संघ आहे, मोक्षदायक (निय्यानिक) दृष्टी, विशुद्ध शील आणि सामायिकतेमुळे संघटित झाल्यामुळे नव्हे, असा अभिप्राय आहे. 'एतेसं अत्थि' म्हणजे स्वतःला सर्वज्ञ घोषित करणाऱ्या या लोकांचा परिवार म्हणून तो आहे. 'स्वेव' म्हणजे तो प्रव्रजितांचा समूहच होय. काही लोक म्हणतात की, "प्रव्रजितांच्या समूहामुळे ते 'संघी' आहेत आणि गृहस्थांच्या समूहामुळे ते 'गणी' आहेत", परंतु हे केवळ त्यांचे वैयक्तिक मत आहे, कारण जगात 'संघ' हा शब्द समूहासाठीच रूढ आहे. 'आचारसिक्खापनवसेन' म्हणजे अचेलक (नग्न) व्रताचे आचरण इत्यादी आचार शिकवण्याच्या आधारे. 'पाकटा' म्हणजे संघी इत्यादी रूपाने प्रसिद्ध असलेले. "अल्पेच्छ" (अप्पिच्छा) असे म्हणून तेथे आढळणारी अल्पेच्छता दर्शवण्यासाठी "अल्पेच्छतेमुळे ते वस्त्र देखील परिधान करत नाहीत" असे म्हटले आहे. कारण त्यांच्यामध्ये शासनातील (बुद्ध शासनातील) भिक्खूंप्रमाणे सत्गुणांना लपवून ठेवणारी खरी अल्पेच्छता आढळत नाही. 'यसो' म्हणजे कीर्तीचा शब्द. 'तरन्ति एतेन संसारोघं' (ज्याद्वारे संसाराचा पूर पार करतात) अशा अर्थाने जे संमत आहे त्याला 'तित्थ' (तीर्थ) म्हणजेच मत (लद्धि) म्हटले जाते, म्हणूनच "तित्थकरा म्हणजे मत निर्माण करणारे (लद्धिकरा)" असे म्हटले आहे. 'साधुसम्मता' म्हणजे (सामान्य लोकांद्वारे) "चांगले" म्हणून मानलेले, खऱ्या सत्पुरुषांद्वारे (साधूंनी) मानलेले नव्हे, म्हणूनच "संत...पे... पृथग्जनांचे" असे म्हटले आहे.

Kappakolāhalanti kappato kolāhalaṃ, ‘‘kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti devaputtehi ugghositamahāsaddo. Imeti pūraṇādayo. Buddhakolāhalanti devatāhi ghositaṃ buddhakolāhalaṃ. Payirupāsitvāti purisasutiparamparāya sutvā. Cintāmaṇivijjā nāma paracittajānāpanavijjā. Sā kevaṭṭasutte ‘‘maṇikā’’ti āgatā, ādi-saddena gandhārisambhavavijjādiṃ saṅgaṇhāti. Tattha gandhāriyā vikubbanaṃ dasseti. Attabhāveti sarīre. Rājusmāti rājatejo.

'कप्पकोलाहलं' (कल्पकोलाहल) म्हणजे कल्पाशी संबंधित कोलाहल, "कल्पाचा अंत होणार आहे" असे देवपुत्रांनी घोषित केलेला मोठा आवाज. 'इमे' म्हणजे हे पूरण (पूरण कस्सप) इत्यादी. 'बुद्धकोलाहलं' म्हणजे देवतांनी घोषित केलेला बुद्धकोलाहल. 'पयिरुपासित्वा' म्हणजे पुरुषांच्या श्रुतीपरंपरेने (ऐकीव माहितीने) ऐकून. 'चिंतामणी विद्या' म्हणजे दुसऱ्याच्या मनातील विचार जाणून घेण्याची विद्या. ती 'केवट्ट सुत्ता'मध्ये "मणिका" या नावाने आली आहे, 'आदि' शब्दाने गांधारी विद्या इत्यादींचा समावेश होतो. तेथे गांधारी विद्येचा चमत्कार (विकुब्बन) दर्शवला आहे. 'अत्तभावे' म्हणजे शरीरात. 'राजुस्मा' म्हणजे राजाचे तेज.

Sukkadhammoti anavajjadhammo nikkilesatā. Idaṃ gahetvāti idaṃ parammukhā ‘‘mayaṃ buddhā’’ti vatvā attano sammukhā ‘‘na mayaṃ buddhā’’ti tehi vuttavacanaṃ gahetvā. Evamāhāti ‘‘yepi te, bho gotama…pe… navo ca pabbajjāyā’’ti evaṃ avoca. Attano paṭiññaṃ gahetvāti ‘‘na mayaṃ buddhā’’ti tesaṃ attano purato pavattitaṃ paṭiññaṃ gahetvā. Īdise ṭhāne kiṃ-saddo paṭisedhavācako hotīti vuttaṃ ‘‘kinti paṭikkhepavacana’’nti, kasmā paṭijānātīti attho?

सुक्कधम्म (शुक्लधर्म) म्हणजे अनवद्य धर्म (दोषरहित धर्म), निष्किलेशता (क्लेशरहित अवस्था). 'हे ग्रहण करून' (इदं गहेत्वा) म्हणजे परोक्षपणे 'आम्ही बुद्ध आहोत' असे म्हणून, स्वतःच्या समोर 'आम्ही बुद्ध नाही' असे त्यांनी म्हटलेले वचन ग्रहण करून. 'असे म्हणाले' (एवमाहा) म्हणजे 'हे गौतम, जे ते...पे... नवीन प्रव्रजित देखील' असे म्हणाले. 'स्वतःची प्रतिज्ञा ग्रहण करून' म्हणजे 'आम्ही बुद्ध नाही' अशी त्यांच्या स्वतःच्या समोर व्यक्त केलेली प्रतिज्ञा ग्रहण करून. अशा ठिकाणी 'किं' हा शब्द निषेधवाचक असतो, म्हणून म्हटले आहे 'किं हा प्रतिक्षेपवाचक (निषेधवाचक) शब्द आहे', मग तो का स्वीकार करतो? असा अर्थ आहे.

Na uññātabbāti na garahitabbā. Garahattho hi ayaṃ u-saddo. ‘‘Daharo’’ti adhikatattā vakkhamānattā ca ‘‘khattiyoti rājakumāro’’ti vuttaṃ. Urasā gacchatīti urago, yo koci sappo, idha pana adhippetaṃ dassetuṃ ‘‘āsīviso’’ti āha. Sīlavantaṃ pabbajitaṃ dasseti sāmaññato ‘‘bhikkhū’’ti vadanto. Idha pana yasmā ‘‘bhavampi no gotamo’’tiādinā bhagavantaṃ uddissa kathaṃ samuṭṭhāpesi, tasmā bhagavā attānaṃ abbhantaraṃ akāsi. Yadipi viseso sāmaññajotanāya vibhāvito hoti, saṃsayuppattidīpakaṃ noti vuttaggahaṇaṃ pana taṃ paricchijjatīti. Tenāha ‘‘desanākusalatāyā’’tiādi. Idāni avaññāparibhave payogato vibhāvetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha acittīkatākāravasena avaññāya pākaṭabhāvo, vambhanavasena paribhavassāti adhippāyena [Pg.172] kāyapayogavasena avaññā dassitā, vacīpayogavasena paribhavo, ubhayaṃ pana ubhayatthāpi pabhedato gahitaṃ, avaññaparibhavānaṃ dvinnampi ubhayattha pariggaho. Taṃ sabbampīti taṃ avaññādi sabbampi. Catūsupi taṃ na kātabbameva sampati āyatiñca anatthāvahattā.

‘अवहेलना करू नये’ (न उञ्ञातब्बा) म्हणजे निंदा करू नये. कारण हा ‘उ’ (u) शब्द निंदा या अर्थाचा आहे. ‘तरुण’ (दहरो) या अधिकाराने आणि पुढे सांगितले जाणार असल्यामुळे ‘क्षत्रिय म्हणजे राजकुमार’ असे म्हटले आहे. जो छातीने चालतो तो ‘उरग’ (साप), कोणताही साप; परंतु येथे अभिप्रेत अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘आशीविष’ (विषारी साप) असे म्हटले आहे. सामान्यतः ‘भिक्खू’ असे म्हणताना शीलवान प्रव्रजिताला दर्शवले जाते. परंतु येथे ज्याअर्थी “आपण पूज्य गौतम सुद्धा...” इत्यादी प्रकारे भगवंतांना उद्देशून संभाषण सुरू केले, त्याअर्थी भगवंतांनी स्वतःला त्यात समाविष्ट केले. जरी सामान्य अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी विशेष अर्थ प्रकट केला गेला असला, तरी संशय उत्पन्न करणारा ‘नाही’ असा जो उल्लेख आहे, तो त्याचा परिच्छेद (मर्यादा) करतो. म्हणूनच म्हटले आहे “देशनाकुशलतेमुळे” इत्यादी. आता अवहेलना आणि पराभव (अपमान) यांच्या प्रयोगावरून स्पष्ट करण्यासाठी “आणि येथे...” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे अनादर करण्याच्या स्वरूपावरून अवहेलनेची स्पष्टता होते आणि निंदा करण्याच्या स्वरूपावरून पराभवाची (अपमानाची) स्पष्टता होते, या अभिप्रायाने कायिक प्रयोगावरून अवहेलना दर्शवली आहे आणि वाचिक प्रयोगावरून पराभव दर्शवला आहे; परंतु दोन्ही ठिकाणी दोन्हीचा भेदाने स्वीकार केला आहे, अवहेलना आणि पराभव या दोन्हीचाही दोन्ही ठिकाणी समावेश होतो. ‘ते सर्वही’ म्हणजे ती अवहेलना इत्यादी सर्वही. चारही बाबतीत ते मुळीच करू नये, कारण ते वर्तमानकाळात आणि भविष्यकाळात अनर्थ घडवून आणणारे आहे.

Tadatthadīpanāti tassa ādito vuttassa atthassa dīpanā. Visesatthadīpanāti tato visiṭṭhatthadīpanā. Khettānaṃ adhipatīti khattiyoti niruttinayena saddasiddhi veditabbā. Khettato vivādā satte tāyatīti khattiyoti lokiyā kathayanti. ‘‘Mahāsammato, khattiyo, rājā’’ti evamāgatesu imesu dutiyaṃ. Akkharanti samaññā. Sā hi udayabbayābhāvato ‘‘na kadāci kharatīti akkhara’’nti vuttā. Tenāha ‘‘nāmagottaṃ na jīratī’’ti. Jātisampannanti sampannajātiṃ ativisuddhajātiṃ. Tīṇi kulānīti brāhmaṇavessasuddakulāni. Atikkamitvāti attano jātisampattiyā abhibhavitvā.

‘त्या अर्थाचे प्रकटीकरण’ (तदत्थदीपना) म्हणजे सुरुवातीला सांगितलेल्या त्या अर्थाचे स्पष्टीकरण. ‘विशेष अर्थाचे प्रकटीकरण’ म्हणजे त्याहून विशिष्ट अर्थाचे स्पष्टीकरण. ‘शेतांचा (क्षेत्रांचा) अधिपती तो क्षत्रिय’ अशी निरुक्तीच्या नियमाने शब्दाची सिद्धी जाणावी. ‘क्षेत्राच्या (जमीन-जुमल्याच्या) वादापासून प्राण्यांचे रक्षण करतो तो क्षत्रिय’ असे लौकिक लोक म्हणतात. “महासम्मत, क्षत्रिय, राजा” या आलेल्या शब्दांमध्ये हा दुसरा शब्द आहे. ‘अक्षर’ ही संज्ञा आहे. कारण ती उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) नसल्यामुळे “जे कधीही नष्ट होत नाही ते अक्षर” अशी म्हटली आहे. म्हणूनच म्हटले आहे “नाम आणि गोत्र कधीही जीर्ण (नष्ट) होत नाही”. ‘जातिसंपन्न’ म्हणजे संपन्न जाती, अत्यंत विशुद्ध जाती. ‘तीन कुळे’ म्हणजे ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्र कुळे. ‘अतिक्रमण करून’ म्हणजे स्वतःच्या जातिसंपत्तीने (उच्च कुळाने) पराभूत करून.

Kevalaṃ nāmapadaṃ vuttaṃ ākhyātapadaṃ apekkhatevāti āha ‘‘ṭhānaṃ hīti kāraṇaṃ vijjatī’’ti. Uddhaṭadaṇḍenāti samantato ubbhatena daṇḍena sāsanena, balavaṃ upakkamaṃ garukaṃ rājānampi. Taṃ khattiyaṃ parivajjeyyāti khattiyaṃ avaññāparibhavakaraṇato vajjeyya. Tenāha ‘‘na ghaṭṭeyyā’’ti.

केवळ नामपद सांगितले असता ते क्रियापदाची अपेक्षा करतेच, म्हणून म्हटले आहे “स्थान (ठाण) म्हणजे कारण विद्यमान आहे”. ‘उद्धत दंडाने’ (उद्धतदण्डेन) म्हणजे सर्व बाजूंनी उगारलेल्या दंडाने किंवा शासनाने, बलवान आणि गंभीर उपाय करणाऱ्या राजाला सुद्धा. ‘त्या क्षत्रियाचा त्याग करावा’ (तं खत्तियं परिवज्जेय्य) म्हणजे क्षत्रियाची अवहेलना व पराभव करण्यापासून दूर राहावे. म्हणूनच म्हटले आहे “त्याला त्रास देऊ नये (संघर्ष करू नये)”.

Uragassa ca nānāvidhavaṇṇaggahaṇe kāraṇaṃ vadati ‘‘yena yena hī’’tiādinā. Bahubhakkhanti mahābhakkhaṃ sabbabhakkhakhādakaṃ. Pāvakaṃ sodhanatthena asuddhassapi dahanena. Soti maggo. Kaṇho vattanī imassāti kaṇhavattanī. Mahanto aggikkhandho hutvā. Yāvabrahmalokappamāṇoti kappavuṭṭhānakāle araññe agginā gahite kālantare eva kaṭṭhatiṇarukkhādisambhavoti dassetuṃ ‘‘jāyanti tattha pārohā’’ti pāḷiyaṃ vuttanti dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha.

आणि सापाच्या विविध रंगांच्या ग्रहणाचे कारण “ज्या ज्या...” इत्यादीद्वारे सांगतात. ‘बहुभक्षक’ म्हणजे महाभक्षक, सर्व काही खाणारा. ‘पावक’ (अग्नी) शुद्ध करण्याच्या अर्थाने, कारण तो अशुद्ध गोष्टींनाही जाळून टाकतो. ‘तो’ म्हणजे मार्ग. ‘कृष्णवर्तनी’ (काळा मार्ग असलेला) म्हणजे ज्याचा मार्ग काळा आहे (अग्नी). मोठा अग्निकंध (अग्नीचा प्रचंड लोळ) होऊन. ‘ब्रह्मलोकापर्यंत’ म्हणजे कल्पविनाशाच्या वेळी अरण्यात अग्नी लागल्यावर काही काळानंतरच लाकूड, गवत, वृक्ष इत्यादींचा संभव होतो, हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये “तेथे अंकुर उगवतात” (जायन्ति तत्थ पारोहा) असे म्हटले आहे, हे दर्शवताना “तेथे...” इत्यादी म्हटले आहे.

Ḍahituṃ na sakkoti paccakkosanādinā. Vinassanti samaṇatejasā vināsitattā. ‘‘Na tassā’’ti ettha na-kāraṃ ‘‘vindare’’ti ettha ānetvā sambandhitabbanti [Pg.173] āha ‘‘na vindantī’’ti. Vatthumattāvasiṭṭhoti ṭhānameva nesaṃ avasissati, sayaṃ pana sabbaso saha dhanena vinassantīti attho.

उलट शिवीगाळ इत्यादींद्वारे जाळण्यास असमर्थ असतो. श्रमणांच्या तेजाने नष्ट झाल्यामुळे ते विनाश पावतात. “न तस्स” (त्याला नाही) यातील ‘न’ हा नकार “विन्दरे” (मिळवणे) याच्याशी जोडून संबंध जोडला पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे “मिळवत नाहीत” (न विन्दन्ति). ‘केवळ वास्तू शिल्लक राहते’ (वत्थुमत्तावविट्ठो) म्हणजे केवळ त्यांचे स्थानच शिल्लक राहते, परंतु ते स्वतः मात्र धनाचा नाश होऊन पूर्णपणे नष्ट होतात, असा अर्थ आहे.

‘‘Sammadeva samācare’’ti ettha yathā rājādīsu sammā samācareyya, taṃ vibhāgena dassento ‘‘khattiyaṃ tāvā’’tiādimāha. Taṃ suviññeyyameva. Tisso kulasampattiyoti khattiya-brāhmaṇagahapati-mahāsālakulāni vadati. Pañca rūpibrahmaloke, cattāro arūpībrahmaloketi evaṃ nava brahmaloke kammabhavavibhāgena, sesānaṃ gaṇanānaṃ upapattibhavavibhāgena.

“योग्य प्रकारेच आचरण करावे” (सम्मादेव समाचरे) येथे ज्याप्रमाणे राजा इत्यादींशी योग्य प्रकारे आचरण करावे, ते विभागाने दर्शवताना “प्रथम क्षत्रियाशी...” इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे. ‘तीन कुलसंपत्ती’ म्हणजे क्षत्रिय, ब्राह्मण आणि गृहपती-महाशाल कुळे असे म्हणतात. पाच रूपी ब्रह्मलोकात, चार अरूपी ब्रह्मलोकात, अशा प्रकारे नऊ ब्रह्मलोकांमध्ये कर्मभव विभागाद्वारे आणि उर्वरित संख्यांची उत्पत्ती उपपत्तीभव विभागाद्वारे होते.

Abhikkantanti ativiya kamanīyaṃ. Sā panassā kantatā ativiya iṭṭhatāya manavaḍḍhanatāya sobhanatāyāti āha ‘‘atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti attho’’ti. ‘‘Abhikkanta’’nti vacanaṃ apekkhitvā napuṃsakaniddeso, vacanaṃ pana bhagavato dhammadesanāti tathā vuttaṃ. Atthamattadassanaṃ vā etaṃ, tasmā atthavasena liṅgavibhattivipariṇāmo veditabbo. Dutiyapadepi eseva nayo.

‘अभिक्कन्तं’ (अतिक्रांत/अतिशय सुंदर) म्हणजे अत्यंत कमनीय (मनोहर). आणि तिची ती कमनीयता अत्यंत इष्टतेमुळे, मन वाढवणाऱ्या (मनोरंजक) आणि शोभिवंतपणामुळे आहे, म्हणून म्हटले आहे “अत्यंत इष्ट, अत्यंत मनपसंत, अत्यंत सुंदर असा अर्थ आहे”. ‘अभिक्कन्तं’ या वचनाची अपेक्षा करून नपुंसकलिंगी निर्देश केला आहे, परंतु ते वचन भगवंतांची धम्मदेशना असल्यामुळे तसे म्हटले आहे. किंवा हे केवळ अर्थाचे दर्शन आहे, म्हणून अर्थानुसार लिंग आणि विभक्तीचा बदल जाणावा. दुसऱ्या पदातही हाच नियम आहे.

Adhomukhaṭhapitanti kenaci adhomukhaṃ ṭhapitaṃ. Heṭṭhāmukhajātanti sabhāveneva heṭṭhāmukhaṃ jātaṃ. Ugghāṭeyyāti vivaṭaṃ kareyya. Hatthe gahetvāti ‘‘puratthābhimukho uttarābhimukho vā gacchā’’tiādīni avatvā hatthe gahetvā nissandehaṃ katvā ‘‘esa maggo’’ti evaṃ vatvā ‘‘gacchā’’ti vadeyya. Kāḷapakkhacātuddasīti kāḷapakkhe cātuddasī. Nikkujjitaṃ ukkujjeyyāti ādheyyassa anādhārabhūtaṃ bhājanaṃ tassa ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya. Aññāṇassa abhimukhattā heṭṭhāmukhajātatāya saddhammavimukhaṃ, tato eva adhomukhabhāvena asaddhamme patitanti evaṃ padadvayaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ, na yathāsaṅkhayaṃ. Kāmaṃ kāmacchandādayopi paṭicchādakā, micchādiṭṭhi pana savisesaṃ paṭicchādikāti āha ‘‘micchādiṭṭhigahanapaṭicchanna’’nti. Tenāha bhagavā – ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ, bhikkhave, vajjaṃ vadāmī’’ti (a. ni. 1.310). Sabbāpāyagāmimaggo kummaggo ‘‘kucchito maggo’’ti katvā. Sammādiṭṭhiādīnaṃ ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattadhammā micchāmaggo. Teneva hi tadubhayapaṭipakkhataṃ sandhāya ‘‘saggamokkhamaggaṃ āvikarontenā’’ti vuttaṃ. Sappiādisannissayo padīpo na tathā ujjalo, yathā telasannissayoti [Pg.174] telapajjotaggahaṇaṃ. Etehi pariyāyehīti etehi nikkujjitukkujjanapaṭicchannavivaraṇādiupamopamitabbappakārehi.

‘अधोमुखठपितं’ म्हणजे कोणाकडून तरी पालथे (खाली तोंड करून) ठेवलेले. ‘हेट्ठामुखजातं’ म्हणजे स्वभावानेच खाली तोंड झालेले (पालथे झालेले). ‘उग्घाटेय्य’ म्हणजे उघडे करावे. ‘हत्थे गहेत्वा’ म्हणजे “पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे जा” इत्यादी न सांगता, हातात धरून, निःशंक करून, “हा मार्ग आहे” असे सांगून “जा” असे म्हणावे. ‘काळपक्खचातुद्दसी’ म्हणजे कृष्णपक्षातील चतुर्दशी. ‘निक्कुज्जितं उक्कुज्जेय्य’ म्हणजे जे भांडे (त्यात ठेवल्या जाणाऱ्या वस्तूसाठी) आधार नसलेले (पालथे) झाले आहे, त्याला आधारभूत बनवण्यासाठी उताणे करावे. अज्ञानाभिमुख असल्यामुळे आणि खाली तोंड झालेले असल्यामुळे सद्धम्मापासून विन्मुख होणे, आणि म्हणूनच अधोमुख भावाने असद्धम्मामध्ये पडणे, अशा प्रकारे या दोन्ही पदांची योग्यतेनुसार योजना करावी, क्रमानुसार नव्हे. जरी कामच्छंद इत्यादी देखील आवरण घालणारे आहेत, तरीही मिच्छादिट्ठि (मिथ्यादृष्टी) ही विशेष रूपाने आवरण घालणारी आहे, म्हणून “मिच्छादिट्ठिगहनपटिच्छन्नं” (मिथ्यादृष्टीच्या गहनतेने झाकलेले) असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “भिक्खूहो, मी मिथ्यादृष्टीलाच परम (सर्वात मोठे) वज्ज (दोष) म्हणतो.” सर्व अपायलोकांकडे जाणारा मार्ग हा कुमार्ग आहे, कारण तो “कुत्सित मार्ग” आहे. सम्मादिट्ठि (सम्यक् दृष्टी) इत्यादींच्या सरळ विरोधात असल्यामुळे मिच्छादिट्ठि इत्यादी आठ मिथ्यात्व-धम्म हे ‘मिच्छामग्ग’ (मिथ्या मार्ग) आहेत. म्हणूनच त्या दोन्हीच्या विरोधी भावाला लक्षात घेऊन “स्वर्ग आणि मोक्षाचा मार्ग प्रकट करणाऱ्याने” असे म्हटले आहे. तुपावर आधारित दिवा तेवढा तेजस्वी नसतो, जेवढा तेलावर आधारित असतो, म्हणून ‘तेलपज्जोत’ (तेलाचा दिवा) असे ग्रहण केले आहे. ‘एतेहि परियायेहि’ म्हणजे या पालथे करणे-उताणे करणे, झाकणे-उघडे करणे इत्यादी उपमा आणि उपमेय प्रकारांनी.

Pasannākāranti pasannehi kātabbaṃ sakkāraṃ. Saraṇanti paṭisaraṇaṃ parāyaṇaṃ. Ajjatāti ajjāti padassa vaḍḍhanamattaṃ hettha tā-saddo yathā ‘‘devatā’’ti. Pāṇehi upetanti pāṇehi saha saraṇaṃ upetaṃ. ‘‘Yāva me pāṇā dharanti, tāva saraṇaṃ gatameva maṃ dhāretū’’ti āpāṇakoṭikaṃ attano saraṇagamanaṃ pavedeti. Tenāha ‘‘yāva me’’tiādi. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.

‘पसन्नाकारं’ म्हणजे प्रसन्न (श्रद्धाळू) लोकांनी करावयाचा सत्कार. ‘सरण’ म्हणजे प्रतिशरण (आश्रय), परायण. ‘अज्जता’ म्हणजे ‘अज्ज’ (आज) या शब्दाची केवळ वृद्धी आहे, येथे ‘ता’ हा शब्द ‘देवता’ या शब्दासारखा आहे. ‘पाणेहि उपेतं’ म्हणजे प्राणांसह शरण गेलेला. “जोपर्यंत माझे प्राण टिकून आहेत, तोपर्यंत मला शरण गेलेलाच मानावे” अशा प्रकारे प्राणांच्या अंतापर्यंतचे आपले शरणगमन तो जाहीर करतो. म्हणूनच “याव मे” इत्यादी म्हटले आहे. येथे जे अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्ट केलेले नाही, ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

Daharasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दहरसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. Purisasuttavaṇṇanā

२. पुरिससुत्तवण्णना

113. Purimasutteti purimasuttadesanāyaṃ. Tattha hi upasaṅkamantavelāya satthu guṇe ajānanto kevalaṃ sammodanaṃ karoti. Desanaṃ sutvā pana satthu guṇe ñatvā saraṇaṅgatattā idha imasmiṃ samāgame abhivādesi pañcapatiṭṭhitena vandi. Attānaṃ adhi ajjhattaṃ, avijahena attānaṃ adhikicca uddissa pavattadhammā ajjhattaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena, bhummatthe cetaṃ paccattavacanaṃ. Kāmañcāyaṃ ajjhattasaddo gocarajjhattavisayajjhattaajjhattajjhattesu pavattati. Te panettha na yujjantīti vuttaṃ ‘‘niyakajjhatta’’nti, niyakasaṅkhātaajjhattadhammesūti attho. Tenāha ‘‘attano santāne’’ti. Lubbhanalakkhaṇoti gijjhanalakkhaṇo, ārammaṇe daḷhaggahaṇasabhāvoti attho. Dussanalakkhaṇoti kujjhanalakkhaṇo, byāpajjanasabhāvoti attho. Muyhanalakkhaṇoti aññāṇalakkhaṇo, ārammaṇe sabhāvasammohabhāvoti attho. Viheṭhentīti atthanāsanaanatthuppādanehi vibādhenti. Tato eva yathā saggamaggesu na dissati, evaṃ karontīti āha ‘‘nāsenti vināsentī’’ti. Attani sambhūtāti santāne nibbattā.

११३. ‘पुरिमसुत्ते’ म्हणजे मागील सुत्ताच्या देशनेमध्ये. कारण तेथे (भगवंतांकडे) जवळ जाण्याच्या वेळी शास्त्यांचे (बुद्धांचे) गुण न जाणता तो केवळ कुशल-प्रश्न (संमोदन) करतो. परंतु देशना ऐकून शास्त्यांचे गुण जाणून घेऊन शरण गेल्यामुळे, येथे या समागमात त्याने अभिवादन केले, पंचप्रतिष्ठित (साष्टांग) वंदन केले. स्वतःला अधिकृत करून ते ‘अज्झत्त’ (अध्यात्म) आहे; स्वतःला न सोडता, स्वतःला अधिकृत करून किंवा उद्देशून प्रवृत्त होणारे धम्म म्हणजे ‘अज्झत्त’ होय, जे एकत्रितपणे ग्रहण करण्याच्या अर्थाने आहे; आणि हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे. जरी हा ‘अज्झत्त’ शब्द गोचर-अध्यात्म, विषय-अध्यात्म आणि आध्यात्मिक-अध्यात्म या अर्थांमध्ये प्रवृत्त होतो, परंतु ते येथे लागू होत नसल्यामुळे “नियकज्झत्तं” (स्वतःचे आध्यात्मिक) असे म्हटले आहे, म्हणजेच स्वतःचे मानले गेलेले आध्यात्मिक धम्म असा अर्थ आहे. म्हणूनच “अत्तनो संताने” (स्वतःच्या संतानामध्ये) असे म्हटले आहे. ‘लुब्भनलक्खणो’ म्हणजे लोभ धरण्याचे लक्षण असलेला, म्हणजेच आलंबनाला (विषयाला) घट्ट पकडून ठेवण्याचा स्वभाव असलेला असा अर्थ आहे. ‘दुस्सनलक्खणो’ म्हणजे द्वेष करण्याचे लक्षण असलेला, म्हणजेच व्यापाद करण्याचा स्वभाव असलेला असा अर्थ आहे. ‘मुय्हनलक्खणो’ म्हणजे मोह पावण्याचे (अज्ञानाचे) लक्षण असलेला, म्हणजेच आलंबनाच्या बाबतीत स्वभावाने संमोहित होण्याचा भाव असलेला असा अर्थ आहे. ‘विहेठेंति’ म्हणजे हिताचा नाश करून आणि अहिताची उत्पत्ती करून पीडा देतात. म्हणूनच, ज्याप्रमाणे स्वर्गमार्गांमध्ये तो दिसत नाही, तसे ते करतात, म्हणून “नासेन्ति विनासेन्ति” (नाश करतात, विनाश करतात) असे म्हटले आहे. ‘अत्तनि संभूता’ म्हणजे स्वतःच्या संतानामध्ये उत्पन्न झालेले.

Purisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुरिससुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Jarāmaraṇasuttavaṇṇanā

३. जरामरणसुत्तवण्णना

114. Aññatra [Pg.175] jarāmaraṇāti jarāmaraṇena vinā. Jarāmaraṇavirahito jāto nāma atthi nu khoti pucchati. Pāḷiyaṃ jātassāti paccatte sāmivacanaṃ. Mahāsālāti iminā ra-kārassa la-kāraṃ katvā ‘‘mahāsālā’’ti vuttanti dasseti yathā ‘‘puratthiyoti pulatthiyo’’ti. Mahāsārappattāti mahantaṃ vibhavasāraṃ pattā. Koṭisataṃ dhanaṃ, ayameva vā pāṭho. ‘‘Kumbhaṃ nāma dasa ambaṇānī’’ti vadanti. Issarāti vibhavissariyena issarā. Suvaṇṇarajatabhājanādīnanti ādi-saddena vatthaseyyāvasathādiṃ saṅgaṇhāti. Asādhāraṇadhanānaṃ nidhānagatattā ‘‘anidhānagatassā’’ti vuttaṃ. Tuṭṭhikaraṇassāti pāsādasivikādisukhasādhanassa.

११४. ‘अञ्ञत्र जरामरणा’ म्हणजे जरामरणाशिवाय. जरामरणापासून विरहित असा जन्मलेला कोणी आहे काय, असा प्रश्न विचारतात. पाळीमध्ये ‘जातस्स’ हे प्रथमा विभक्तीच्या अर्थात षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. ‘महासाला’ याने ‘र’ काराचा ‘ल’ कार करून “महासाला” असे म्हटले आहे, हे दर्शवितात; जसे “पुरत्थियो” चे “पुलत्थियो” होते. ‘महासारप्पत्ता’ म्हणजे महान विभव-सार (वैभव) प्राप्त झालेले. शंभर कोटी धन, किंवा हाच पाठ आहे. “कुंभ म्हणजे दहा अंबण” असे म्हणतात. ‘इस्सरा’ म्हणजे वैभवाच्या ऐश्वर्याने युक्त असलेले ईश्वर (स्वामी). ‘सुवण्णरजतभाजनादीनं’ यातील ‘आदि’ शब्दाने वस्त्र, शय्या, निवासस्थान इत्यादींचे ग्रहण होते. असाधारण धन गुप्त ठेवलेले (निधीत ठेवलेले) असल्यामुळे “अनिधानगतस्स” (निधीत न ठेवलेल्याचे) असे म्हटले आहे. ‘तुट्ठिकरणस्स’ म्हणजे प्रासाद (वाडा), शिविका (पालखी) इत्यादी सुखसाधनांचे.

Ārakā kilesehīti niruttinayena saddasiddhimāha. Ārakāti ca sabbaso samucchinnattā tehi dūreti attho. Rāgādīnaṃ hatattā, pāpakaraṇe rahābhāvato, anuttaradakkhiṇeyyatādipaccayā ca arahaṃ. Kāmañcāyaṃ saṃyuttavaṇṇanā, abhidhammanayo eva pana nippariyāyoti āha ‘‘cattāro āsavā’’ti brahmacariyavāsanti maggabrahmacariyavāsaṃ. Vuṭṭhāti vuṭṭhavanto. Catūhi maggehi karaṇīyanti paccekaṃ catūhi maggehi kattabbaṃ pariññāpahānasacchikiriyabhāvanābhisamayaṃ. Evaṃ gataṃ soḷasavidhaṃ hoti. Osīdāpanaṭṭhena bhārā viyāti bhārā. Tenāha ‘‘bhārā have pañcakkhandhā’’tiādi (saṃ. ni. 3.22). Attapaṭibaddhatāya attano avijahanato paramatthadesanāya ca paramattho arahattaṃ. Kāmañcāyamattho sabbasamiddhisasantatipariyāpanno anavajjadhammo sambhavati akuppasabhāvā, aparihānadhammesu pana aggabhūte arahatte sātisayo, na itaresūti ‘‘arahattasaṅkhāto’’tiādi vuttaṃ. Orambhāgiyuddhambhāgiyavibhāgaṃ dasavidhampi bhavesu saṃyojanaṃ kilesakammavipākavaṭṭapaccayo hutvā nissarituṃ appadānavasena bandhatīti bhavasaṃyojanaṃ. Satipi hi aññesaṃ tappakkhiyabhāvena vinā saṃyojanāni tesaṃ tappaccayabhāvo atthi, bhavaniyāmo orambhāgiyuddhambhāgiyasaṅgahitoti taṃtaṃbhavanibbattakakammaniyāmo ca hoti, na ca upacchinnasaṃyojanassa katānipi kammāni bhavaṃ nibbattentīti tesaṃyeva saṃyojanaṭṭho daṭṭhabbo. Sammā [Pg.176] kāraṇehi jānitvāti ñāyena dukkhādīsu so yathā jānitabbo; tathā jānitvā, pubbakālakiriyāvimuttā hi aparakālakiriyā ca yathā sambhavati, taṃ dassetuṃ ‘‘maggapaññāyā’’tiādi vuttaṃ.

‘आराका किलेसेहीति’ (क्लेशांपासून दूर असल्याने) या निरुक्तिपद्धतीने शब्दाची सिद्धी सांगितली आहे. ‘आराका’ म्हणजे सर्व प्रकारे समूळ नष्ट केल्यामुळे त्यांच्यापासून दूर असणे, असा अर्थ आहे. रागादींचा नाश केल्यामुळे, गुप्तपणेही पाप न केल्यामुळे आणि अनुत्तर दक्षिणार्हता (दान स्वीकारण्यास सर्वोत्तम असणे) इत्यादी कारणांमुळे ‘अरहंत’ म्हटले जाते. जरी हे संयुत्त-वर्णन असले, तरी अभिधम्म पद्धतीच निष्पर्याय (थेट) आहे, म्हणून ‘चत्तारो आसवा’ (चार आसव) असे म्हटले आहे. ‘ब्रह्मचरियवासं’ म्हणजे मार्ग-ब्रह्मचर्यवास. ‘वुट्ठा’ म्हणजे उठलेले (मुक्त झालेले). ‘चतूहि मग्गेहि करणीयं’ म्हणजे प्रत्येक चार मार्गांनी कर्तव्य असलेले परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान), प्रहाण (त्याग), साक्षात्क्रिया (साक्षात्कार) आणि भावना (विकास) यांचा अभिसमय (साक्षात्कार) होय. अशा प्रकारे हे सोळा प्रकारचे होते. खाली पाडण्याच्या अर्थाने ओझ्यासारखे असल्याने ‘भारा’ (ओझे) म्हटले आहे. म्हणूनच ‘भारा हवे पञ्चक्खन्धा’ (पाच स्कंध हेच ओझे आहेत) इत्यादी म्हटले आहे (सं. नि. ३.२२). स्वतःशी बद्ध असल्यामुळे स्वतःचा त्याग न केल्याने आणि परमार्थ देशनेनुसार ‘परमत्थ’ म्हणजे अरहंतपद (अरहत्त) होय. जरी हा अर्थ सर्व समृद्धीच्या संततीमध्ये समाविष्ट असलेला अनवद्य (दोषरहित) धर्म अकुप्पस्वभावामुळे (अकंपित स्वभावामुळे) संभवतो, तरी अपरिहाणधर्मांमध्ये (ऱ्हास न होणाऱ्या धर्मांमध्ये) अग्रभूत असलेल्या अरहंतपदात तो अतिशय श्रेष्ठ आहे, इतरांमध्ये नाही, म्हणून ‘अरहत्तसंखातो’ (अरहंतपद संज्ञक) इत्यादी म्हटले आहे. ओरंभागिय (खालच्या भागातील) आणि उद्धंभागिय (वरच्या भागातील) अशा दहा प्रकारच्या भवांमधील संयोजनांना (बंधनांना), जे क्लेश, कर्म आणि विपाक यांच्या चक्राचे कारण बनून संसारातून बाहेर पडू न देता बांधून ठेवतात, त्यांना ‘भवसंयोजन’ म्हणतात. इतर संयोजनांशिवाय त्यांच्याशी संबंधित असण्यामुळे जरी त्यांचे कारणत्व असले, तरी ओरंभागिय आणि उद्धंभागिय संयोजनांमध्ये समाविष्ट असलेला भवनियम आणि त्या त्या भवात उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचा नियम असतो. तसेच ज्याची संयोजने नष्ट झाली आहेत, त्याने केलेली कर्मे देखील भवात जन्म देत नाहीत, म्हणून त्यांचाच संयोजन अर्थ समजला पाहिजे. ‘सम्मा कारणेहि जानित्वा’ म्हणजे योग्य कारणांनी जाणून घेऊन, न्यायाने दुःखादींमध्ये जसे जाणले पाहिजे, तसे जाणून घेऊन; पूर्वकाल क्रियेपासून मुक्त असलेली उत्तरकाल क्रिया जशी संभवते, ते दर्शवण्यासाठी ‘मग्गपञ्ञाय’ (मार्गप्रज्ञेने) इत्यादी म्हटले आहे।

Bhijjanasabhāvo khaṇāyattattā. Nikkhipitabbasabhāvo maraṇadhammattā. Ayaṃ kāyo usmāyuviññāṇāpagamo chaḍḍanīyadhammo, yasmiṃ yaṃ patiṭṭhitaṃ, taṃ tassa santānagatavippayuttanti katvā vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘khīṇāsavassa hi ajīraṇadhammopi atthī’’tiādi. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañcā’’tiādi (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45). Assa khīṇāsavassa, ‘‘jīraṇadhamma’’nti yathāvuttaṃ ajīraṇadhammaṃ ṭhapetvā jīraṇadhammaṃ dassento ‘‘tesaṃpāyaṃ kāyo bhedanadhammo’’ti evamāha. Jaraṃ pattasseva hissa bhedananikkhipitabbatāniyate atthe suttadesanā pavattā. Atthassa uppatti aṭṭhuppatti, sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Kira-saddo anussavattho, tena anussavāgatoyamattho, na aṭṭhakathāgatoti dīpeti. Tenāha ‘‘vadantī’’ti. Yenāyaṃ attho hetunā aṭṭhuppattiko, taṃ dassetuṃ ‘‘sivikasālāyaṃ nisīditvā kathita’’nti vuttaṃ. ‘‘Viharati jetavane’’ti nidānavacanena yathā na virujjhati, tathā veditabbaṃ. Nanu imassa suttassa pucchāvasiko nikkhepoti? Saccametaṃ, suttekadesaṃ pana sandhāya aṭṭhuppattikatāvacanaṃ. Keci pana ‘‘yānaṃ āruhitvā rājā āgato, rañño ārohanīyarathaṃ dassetvā vutta’’ntipi vadanti.

क्षणभंगुरतेमुळे नष्ट होणारा स्वभाव आहे. मरणधर्मी असल्यामुळे टाकून देण्याचा स्वभाव आहे. हा शरीररूपी देह उष्णता, आयुष्य आणि विज्ञान निघून गेल्यावर टाकून देण्याच्या योग्यतेचा होतो, ज्यामध्ये जे प्रतिष्ठित आहे, ते त्याच्या संततीपासून विलग होते, असे मानून बोलण्यास योग्य आहे, म्हणून ‘खीणासवस्स हि अजीरणधम्मोपि अत्थि’ (क्षीणासवाचा अजर धर्मही असतो) इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले, ‘याच व्याममात्र (हातभर लांबीच्या), ससंज्ञक आणि समनस्क शरीरामध्ये मी लोक, लोकसमुदय आणि लोकनिरोध प्रज्ञापित करतो’ इत्यादी (सं. नि. १.१०७; अ. नि. ४.४५). या क्षीणासवाच्या ‘जीरणधम्मं’ (जीर्ण होणारा धर्म) या पूर्वी सांगितलेल्या अजीर्ण धर्माला सोडून जीर्ण धर्म दर्शवताना ‘तेसम्पायं कायो भेदनधम्मो’ (त्यांचाही हा काय भेद पावणारा धर्म आहे) असे म्हटले आहे. कारण जरेला प्राप्त झालेल्याच्याच भेद पावण्याच्या आणि टाकून देण्याच्या निश्चित अर्थामध्ये सुत्तदेशना प्रवृत्त झाली आहे. अर्थाची उत्पत्ती म्हणजे ‘अट्ठुप्पत्ति’ (प्रसंग), त्यावरून हा ‘अट्ठुप्पत्तिको’ (प्रसंगोद्भूत) आहे. ‘किर’ हा शब्द ऐकीव माहितीच्या अर्थाचा आहे, त्यावरून हा अर्थ ऐकीव परंपरेतून आलेला आहे, अट्ठकथेतून आलेला नाही, असे दर्शवले आहे. म्हणूनच ‘वदन्ति’ (म्हणतात) असे म्हटले आहे. ज्या कारणाने हा अर्थ प्रसंगोद्भूत आहे, ते दर्शवण्यासाठी ‘सिविकासलायं निसीदित्वा कथितं’ (शिविकाशाळेत बसून सांगितले) असे म्हटले आहे. ‘विहरति जेतवने’ (जेतवनात विहार करतात) या निदानवचनाशी जसे विसंगत होणार नाही, तसे समजले पाहिजे. पण या सुत्ताची मांडणी प्रश्नाच्या उत्तराच्या स्वरूपात नाही का? हे सत्य आहे, परंतु सुत्ताच्या एका भागाला अनुसरून प्रसंगोद्भूततेचे वचन आहे. काही लोक तर ‘राजे वाहनावर आरूढ होऊन आले, राजाचा आरोहणीय रथ दर्शवून हे सांगितले’ असेही म्हणतात।

Sarīre pheṇapiṇḍasame kiṃ vattabbaṃ? Sabbhi saddhinti sādhūhi saha pavedayanti. Na hi kadāci sādhūnaṃ sādhūhi saha kattabbā honti, tasmā sīdanasabhāvānaṃ kilesānaṃ bhijjanappattattā nibbānaṃ sabbhīti vuccati. Purimapadassāti ‘‘satañca dhammo na jaraṃ upetī’’ti padassa. Kāraṇaṃ dassento byatirekavasena. Sataṃ dhammo nibbānaṃ kilesehi saṃsīdanabhijjanasabhāvo na hoti, tasmā taṃ āgamma jaraṃ na upeti. Kilesā pana tannimittakā, evamayaṃ vuttakāraṇato jaraṃ na upetīti. Tenāha ‘‘ida’’ntiādi. Sundarādhivacanaṃ vā etaṃ ‘‘sabbhī’’ti padaṃ apāpatādīpanato, sabbhidhammabhūtanti [Pg.177] attho. Tenāha ‘‘virāgo tesaṃ aggamakkhāyati (itivu. 90; a. ni. 4.34), na tena dhammena samatthi kiñcī’’ti (khu. pā. 6.4; su. ni. 227) ca.

फेसाच्या गोळ्यासारख्या असलेल्या शरीराबद्दल काय बोलावे? ‘सब्भि सद्धिं’ म्हणजे सज्जनांसोबत प्रवेदित करतात (सांगतात). कारण सज्जनांचे सज्जनांसोबत कधीही वैर नसते, म्हणून नष्ट होणाऱ्या स्वभावाच्या क्लेशांचा नाश झाल्यामुळे निर्वाणाला ‘सब्भि’ (सज्जन किंवा शांत) म्हटले जाते. ‘पुरिमपदस्स’ म्हणजे ‘सतञ्च धम्मो न जरं उपेति’ (सज्जनांचा धर्म जरेला प्राप्त होत नाही) या पदाचा. व्यतिरेक पद्धतीने कारण दर्शवताना. सज्जनांचा धर्म म्हणजेच निर्वाण हा क्लेशांमुळे नष्ट होणारा किंवा भेद पावणारा स्वभाव नसलेला आहे, म्हणून त्याला प्राप्त करून जरेला प्राप्त होत नाही. क्लेश तर त्याचे निमित्त आहेत, अशा प्रकारे या सांगितलेल्या कारणाने तो जरेला प्राप्त होत नाही. म्हणूनच ‘इदं’ इत्यादी म्हटले आहे. किंवा ‘सब्भि’ हे पद निष्पापत्व दर्शवत असल्याने सुंदर अधिवाचन (पर्यायवाची) आहे, त्याचा अर्थ ‘सज्जन धर्मरूप’ असा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे, ‘विराग (वैराग्य) हा त्यांच्यामध्ये श्रेष्ठ सांगितला आहे (इतिवु. ९०; अ. नि. ४.३४), त्या धर्मासारखे काहीही नाही’ (खु. पा. ६.४; सु. नि. २२७).

Jarāmaraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

जरामरणसुत्तवर्णन समाप्त झाले।

4. Piyasuttavaṇṇanā

४. पियसुत्तवर्णन

115. Rahasi gatassāti janasambādhato apakkantassa. Nilīnassa teneva janavivekena ekamantaṃ nisajjāya ekībhāvena paṭisallīnassa viya. Tenāha ‘‘ekībhūtassā’’ti. Sabbaññubhāsitaṃ karonto āha tassa vacanaṃ ‘‘evameta’’nti sampaṭicchitvā tassa vacanaṃ tathāpaccanubhāsanto. Antakenādhipannattā eva khettavatthuhiraññasuvaṇṇādi mānusaṃ bhavaṃ jahato. Anuganti anugataṃ, tameva anugāmīti attho. Nicayanti uparūpari vaḍḍhiyā nicitabhūtaṃ. Samparāyikanti samparāya hitaṃ.

११५. ‘रहसि गतस्स’ म्हणजे लोकांच्या गर्दीतून दूर गेलेल्याच्या. ‘निलीनस्स’ म्हणजे त्याच जनविवेकतेमुळे (एकांततेमुळे) एका बाजूला बसून एकीभावाने प्रतिसंलीन (ध्यानस्थ) झाल्यासारख्या. म्हणूनच ‘एकीभूतस्स’ (एकीभूत झालेल्याच्या) असे म्हटले आहे. सर्वज्ञभाषित करत असताना त्याचे वचन ‘एवमेतं’ (हे असेच आहे) असे स्वीकारून, त्याच्या वचनाचा तसाच पुनरुच्चार करत म्हणाले. अंतकाने (मृत्यूने) ग्रासल्यामुळेच शेत, जमीन, सोने-नाणे इत्यादी मानवी भव सोडून जाणाऱ्याच्या. ‘अनुगं’ म्हणजे अनुगत (मागे जाणारे), तेच अनुगामी आहे असा अर्थ आहे. ‘निचयं’ म्हणजे वरचेवर वाढीने संचित झालेले. ‘सम्परायिकं’ म्हणजे परलोकातील हित।

Piyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पियसुत्तवर्णन समाप्त झाले।

5. Attarakkhitasuttavaṇṇanā

५. अत्तरक्खितसुत्तवर्णन

116. Pīdahananti saṃyamanaṃ. Kammapathabhedaṃ appattassāti supinakālo viya pavattimattatāya kammapathavisesaṃ agatassa. Kammassāti akusalakammassa. Saṃvaranti saṃvarabhāvaṃ dasseti, itarassa pana saṃvarabhāvo purimehi tīhi padehi dassitovāti. Ottappampi gahitameva tadavinābhāvato. Na hi pāpajigucchanaṃ pāpautrāsarahitaṃ, utrāso vā pāpajigucchanarahito atthīti.

११६. ‘पीदहनं’ म्हणजे संयमन (संयम). ‘कम्मपथभेदं अप्पत्तस्स’ म्हणजे स्वप्नकाळाप्रमाणे केवळ प्रवृत्तीमात्रतेमुळे कर्मपथाच्या विशेषाला प्राप्त न झालेल्याच्या. ‘कम्मस्स’ म्हणजे अकुशल कर्माचे. ‘संवरं’ म्हणजे संवरभाव दर्शवतो, परंतु दुसऱ्याचा संवरभाव पूर्वीच्या तीन पदांनी दर्शवलाच आहे. ओत्तप्प (पापाची भीती) देखील त्याच्या अविनाभावामुळे (अविभाज्यतेमुळे) ग्रहण केलेच आहे. कारण पापाची घृणा ही पापाच्या भीतीशिवाय नसते आणि भीती ही पापाच्या घृणेशिवाय नसते।

Attarakkhitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अत्तरक्खितसुत्तवर्णन समाप्त झाले।

6. Appakasuttavaṇṇanā

६. अप्पकसुत्तवर्णन

117. Uḷārasaddo [Pg.178] seṭṭhe bahuke ca dissatīti āha ‘‘paṇīte ca bahuke cā’’ti. Mānamajjanenāti mānavasena madappattiyā. Atikkamanti sādhumariyādavītikkamalakkhaṇaṃ dosaṃ. Kūṭo pāso.

११७. ‘उळार’ शब्द श्रेष्ठ आणि पुष्कळ या अर्थांमध्ये दिसतो, म्हणून ‘पणीते च बहुके चा’ (प्रणीत आणि पुष्कळ) असे म्हटले आहे. ‘मानमज्जनेन’ म्हणजे मानामुळे मद (अहंकार) प्राप्त झाल्याने. ‘अतिक्कमं’ म्हणजे सज्जनांच्या मर्यादेचे उल्लंघन करण्याच्या लक्षणाचा दोष. ‘कूतं’ म्हणजे पाश (फास)।

Appakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अप्पकसुत्तवर्णन समाप्त झाले।

7. Aḍḍakaraṇasuttavaṇṇanā

७. अड्डकरणसुत्तवर्णन

118. Yasmā kāmanimittaṃ satto sampajānamusā bhāsati, tasmā kāmā tassa patiṭṭhā paccayo kāraṇanti āha ‘‘kāmahetū’’tiādi. Bhadramukhasīsena viṭaṭubhaṃ bhadropacārena upacaratīti attho, vinicchayo karīyati etthāti aḍḍakaraṇaṃ, vinicchayaṭṭhānaṃ. Khippanti kūṭaṃ, macchakhippantipi vaṭṭati. Oḍḍitanti oḍḍanavasena phalaṃ pāpitaṃ.

११८. ज्याअर्थी प्राणी काम-निमित्ताने (इच्छेपोटी) जाणूनबुजून असत्य बोलतो, त्याअर्थी काम (इच्छा) हेच त्याचे अधिष्ठान, प्रत्यय आणि कारण आहे, म्हणून 'कामहेतू' इत्यादी म्हटले आहे. 'भद्रमुख' या नात्याने विडूडभाशी भद्र उपचाराने (सौजन्याने) वागतो असा अर्थ आहे. जेथे न्यायनिवाडा केला जातो ते 'अड्डकरण' म्हणजे न्यायासन (न्यायालय) होय. 'खिप्पं' म्हणजे जाळे (किंवा सापळा), मासे पकडण्याचे जाळे असाही अर्थ होतो. 'ओड्डितं' म्हणजे पसरवून किंवा मांडून ठेवलेले (सापळा रचलेले).

Aḍḍakaraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अड्डकरणसुत्त-वर्णन समाप्त झाले.

8. Mallikāsuttavaṇṇanā

८. मल्लिकासुत्त-वर्णन

119. ‘‘Kasmā pucchatī’’ti? Pucchākāraṇaṃ codetvā samudayato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘ayaṃ kira mallikā’’tiādi vuttaṃ. Mālārāmaṃ gantvāti attano pitu mālārāmaṃ rakkhaṇatthañceva avasesapupphaggahaṇatthañca gantvā. Kāsigāmeti kāsiraṭṭhassa gāme. So kira gāmo mahākosalarājena attano dhītuyā patigharaṃ gacchantiyā pupphamūlatthāya dinno, taṃnimittaṃ. Bhāgineyyena ajātasattunā. Tassāti rañño pasenadissa. Sāti mallikā. Nivattitunti tassā dhammatāya nivattituṃ tassā vacanaṃ paṭikkhipituṃ. Nevajjhagāti vattamānatthe atītavacananti āha ‘‘nādhigacchatī’’ti. Puthu attāti tesaṃ sattānaṃ attā.

११९. “का विचारतात?” प्रश्नाचे कारण स्पष्ट करून, उत्पत्तीपासून (सुरुवातीपासून) दाखवण्यासाठी “असे म्हणतात की ही मल्लिका...” इत्यादी म्हटले आहे. 'मालारामं गन्त्वा' म्हणजे आपल्या वडिलांच्या पुष्पवाटिकेत (फुलांच्या बागेत) रक्षण करण्यासाठी आणि उरलेली फुले गोळा करण्यासाठी जाऊन. 'कासिगामे' म्हणजे कासी राज्यातील गावात. तो गाव महाकोसल राजाने आपल्या मुलीला सासरी जाताना फुलांच्या खर्चासाठी दिला होता, त्या निमित्ताने. 'भाचे' अजातशत्रूने. 'तस्स' म्हणजे राजा प्रसेनजिताचा. 'सा' म्हणजे ती मल्लिका. 'निवत्तितुं' म्हणजे तिच्या स्वभावामुळे मागे फिरण्यासाठी किंवा तिचे बोलणे नाकारण्यासाठी. 'नेवज्झगा' हा भूतकाळातील शब्द वर्तमानकाळात वापरला आहे, म्हणून 'nādhigacchati' (मिळत नाही) असे म्हटले आहे. 'पुथु अत्ता' म्हणजे त्या प्राण्यांचा स्वतःचा आत्मा (स्वतः).

Mallikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मल्लिकासुत्त-वर्णन समाप्त झाले.

9. Yaññasuttavaṇṇanā

९. यज्ञसुत्त-वर्णन

120. Thūṇanti [Pg.179] yaññūpatthambhaṃ. Upanītāni yaññaṃ yajituṃ ārambhāya. Ettāvatāti ‘‘idha, bhante…pe… rudamānā parikammāni karontī’’ti ettakena pāṭhena. Sanniṭṭhānanti ‘‘naṃ itthiṃ labhissāmi nu kho, na nu kho labhissāmī’’ti nicchayaṃ avindanto na ñāyanto. Pheṇuddehakanti yathā yattha kuthite pheṇaṃ uddehati na upadhīyati, evaṃ anekavāraṃ pheṇaṃ uṭṭhāpetvā. Taṃ divasanti tasmiṃ raññā niddaṃ alabhitvā dukkhaseyyadivase. Ālokaṃ oloketvāti lohakumbhimukhavaṭṭisīse patte tattha mahantaṃ ālokaṃ oloketvā. Attāno vacanaṃ rañño pavattiñāpanatthaṃ. Mahāsaddo udapādi ‘‘evarūpaṃ yaññaṃ rājā kārāpetī’’ti. Vattukāmo ahosi, vattuñca pana avisahanto ‘‘sa’’ iti vatvā lohakumbhiyaṃ nimuggo. Imaṃ gāthaṃ vattukāmo ahosīti ayaṃ panettha sambandho. Esa nayo sesapadadvayepi. Dhammabheriṃ carāpesuṃ ‘‘koci kañci pāṇaṃ mā hanatū’’ti. So itthisāmiko puriso sotāpattiphale patiṭṭhahi attano upanissayasampattiyā sattu ca desanāvilāsasampattiyā, rājā pana mahābodhinirujjhanasabhāvattā kiñci visesaṃ nādhigacchi.

१२०. 'थूणं' म्हणजे यज्ञाचा खांब (यूप). यज्ञाची सुरुवात करण्यासाठी आणलेले. 'एत्तावता' म्हणजे “येथे, भन्ते...पे... रडत रडत कामे करतात” एवढ्या पाठाने. 'सन्निट्ठानं' म्हणजे “मी त्या स्त्रीला मिळवू शकेन की नाही?” असा निश्चय न करता येणे, न समजणे. 'फेणुद्देहकं' म्हणजे जसे उकळताना फेस वर येतो आणि स्थिर राहत नाही, तसे अनेक वेळा फेस वर आणून. 'तं दिवसं' म्हणजे त्या दिवशी राजाला झोप न मिळाल्यामुळे दुःखाच्या शय्येवर घालवलेल्या दिवशी. 'आलोकं ओलोकेत्वा' म्हणजे लोहकुंभीच्या (लोखंडी कढईच्या) तोंडाच्या काठावर पोहोचल्यावर तेथे मोठा प्रकाश पाहून. स्वतःचे बोलणे राजाला परिस्थितीची जाणीव करून देण्यासाठी होते. “राजा अशा प्रकारचा यज्ञ करवून घेत आहे” असा मोठा आवाज झाला. तो बोलू इच्छित होता, पण बोलण्यास असमर्थ असल्याने “स” असे म्हणून लोहकुंभीमध्ये बुडाला. “हा गाथा बोलू इच्छित होता” असा येथे संबंध आहे. हाच नियम उर्वरित दोन पदांच्या बाबतीतही आहे. “कोणीही कोणत्याही प्राण्याची हत्या करू नये” अशी धर्मभेरी फिरवली गेली. तो स्त्रीचा पती आपल्या उपनिश्रय-संपत्तीमुळे (पूर्वपुण्यामुळे) आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) उपदेशाच्या सुंदर शैलीमुळे स्रोतापत्ती फलावर प्रतिष्ठित झाला, परंतु राजा मात्र महाबोधीच्या (ज्ञानाच्या) अभावामुळे काही विशेष प्राप्त करू शकला नाही.

Saṅgahavatthūnīti lokassa saṅgahakāraṇāni. Nipphannasassato navabhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ. Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘sassasampādane medhāvitāti attho’’ti. Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ. Chamāsikanti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ. Pāsetīti pāsagate viya karoti. Vācāya piyassa piyakarassa kammaṃ vācāpeyyaṃ. Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ. Nirabbudaṃ coriyābhāvato. Idañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ niraggaḷanti vuccati apārutagharabhāvato.

'संग्रहवस्तू' (सङ्गहवत्थु) म्हणजे जगाच्या कल्याणाची (संग्रहाची) कारणे. पिकलेल्या धान्यातून नऊ भाग शेतकऱ्याला देऊन राजाने एक भाग म्हणजेच दहावा भाग घेणे. अशा प्रकारे शेतकरी आनंदी होऊन धान्य पिकवतात, म्हणून म्हटले आहे की “धान्य उत्पादनात बुद्धिमत्ता असा अर्थ आहे”. त्यानंतरच्या काळात सहावा भाग घेणे सुरू झाले असे म्हणतात. 'छमासिकं' म्हणजे सहा-सहा महिन्यांसाठी पुरेसे असणारे. 'पासेति' म्हणजे पाशात (जाळ्यात) अडकवल्यासारखे करणे. प्रिय आणि प्रिय करणाऱ्या वाणीचे कार्य म्हणजे 'वाचापेय्य' (प्रिय बोलणे). सर्व प्रकारे राष्ट्राच्या समृद्धीमुळे लाभलेले क्षेम (कल्याण). चोरी नसल्यामुळे 'निरब्बुद' (उपद्रवरहित). हे राष्ट्र चोरी नसलेले आणि 'निरग्गळ' (अर्गळ नसलेले/खुले) म्हटले जाते, कारण तेथे घरे उघडी असतात.

Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā. Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi. Sattavīsati…pe… nassāti sattavīsādhikānaṃ tiṇṇaṃ pasusatānaṃ dvāvīsatiyā assādīhi ca saṭṭhiadhikadvisataāraññakapasūhi ca saddhiṃ sampiṇḍitānaṃ pana [Pg.180] navādhikachasatapasūnaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa. Tathā hi vadanti –

'उद्धंमूलकं कत्वा' म्हणजे समूळ उपटून टाकणे. 'दोन परियज्ञांनी' म्हणजे महायज्ञाच्या आधी आणि नंतर करायच्या दोन परिवार-यज्ञांनी. 'सत्तावीस...पे... नस्स' म्हणजे सत्तावीस अधिक तीनशे पशूंच्या (३२७), बावीस घोड्यांच्या आणि दोनशे साठ जंगली पशूंच्या सोबत मिळून एकूण सहाशे नऊ पशूंच्या हत्येने भयानक, पापभीरू लोकांसाठी भय निर्माण करणाऱ्या. कारण ते असे म्हणतात –

‘‘Chasatāni niyujjanti, pasūnaṃ majjhime hani,Assamedhassa yaññassa, adhikāni navāpi cā’’ti.

“अश्वमेध यज्ञाच्या मध्यदिनी सहाशे आणि नऊ अधिक पशू बळी दिले जातात.”

Sammanti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ. Pāsentīti khipanti. Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi yūpehi. Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinadītīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi. Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ayaṃ tassa saggagamanamaggo’’ti saññāya tattha sammāpāsayaññaṃ paṭṭhapenti. Tena vuttaṃ ‘‘nimuggokāsato pabhutī’’ti. Ayūpo appakadivaso yāgo, sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo. Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ vājamiti samaññā, hiraññasuvaṇṇagomahiṃ sādisattarasakadakkhiṇassa. Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthettha aggaḷanti niraggaḷo. Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati. Mahārambhāti bahupasughātakammā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vividhā yattha haññare’’ti vakkhamānattā ‘‘mahākiccā’’ti attho vutto, idha ‘‘mahārambhāti papañcavasena ajeḷakā’’tiādi vuttanti ‘‘bahupasughātakammā’’ti attho vutto. Nirārambhāti etthāpi vuttanayena attho veditabbo. Anugataṃ kulanti anukulaṃ, kulānugatanti attho veditabbo. Tenāha ‘‘yaṃ niccabhattādi…pe… attho’’ti.

'सम्मा' म्हणजे जूच्या छिद्रात टाकायची मेख (लाकडी दांडा). 'पासेन्ति' म्हणजे फेकतात. 'संहारिmehi' म्हणजे गाड्यांवरून वाहून नेण्याजोग्या यज्ञाच्या खांबांनी (यूंपांनी). पूर्वी म्हणे एक राजा 'सम्मापास' यज्ञ करत असताना सरस्वती नदीच्या तीरावर पृथ्वीच्या विवरात (छिद्रात) बुडालाच होता. आंधळे आणि अज्ञानी ब्राह्मण परंपरेचे अनुकरण करत “हा त्याचा स्वर्गात जाण्याचा मार्ग आहे” या समजुतीने तेथे 'सम्मापास' यज्ञ सुरू करतात. म्हणूनच “बुडाल्या जागेपासून” असे म्हटले आहे. 'अयूपा' म्हणजे खांब नसलेला, कमी दिवसांचा यज्ञ; 'सयूपा' म्हणजे खांब असलेला, अनेक दिवसांत पूर्ण होणारा सत्रयज्ञ. मंत्रांनी अभिमंत्रित केलेल्या तूप आणि मधाला 'वाज' अशी संज्ञा आहे, ज्यामध्ये सोने, चांदी, गायी, म्हशी इत्यादी सतरा प्रकारची दक्षिणा दिली जाते. मौल्यवान वस्तू ठेवण्याच्या कोठारांना जेथे अडसर (अर्गळ) नसतो, तो 'निरग्गळ' होय. त्या यज्ञात म्हणे आपली संपत्ती काहीही शिल्लक न ठेवता आणि न लपवता दान केली जाते. 'महारंभा' म्हणजे पुष्कळ पशूंची हत्या करण्याचे कर्म. परंतु अट्ठकथेत “जेथे विविध प्राण्यांची हत्या केली जाते” असे म्हटले असल्याने 'महाकिच्चा' (मोठे कार्य) असा अर्थ सांगितला आहे, आणि येथे 'महारंभा' म्हणजे प्रपंचाच्या (विस्ताराच्या) वशने शेळ्या-मेंढ्या इत्यादी असे म्हटले असल्याने 'पुष्कळ पशूंची हत्या करण्याचे कर्म' असा अर्थ सांगितला आहे. 'निरारंभा' याचा अर्थही याच पद्धतीने समजून घ्यावा. 'अनुगतं कुलं' म्हणजे अनुकूल, कुलाचे अनुकरण करणारे असा अर्थ समजून घ्यावा. म्हणूनच “जे नित्यभक्त (रोजचे अन्न) इत्यादी...पे... अर्थ आहे” असे म्हटले आहे.

Yaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

यज्ञसुत्त-वर्णन समाप्त झाले.

10. Bandhanasuttavaṇṇanā

१०. बंधनसुत्त-वर्णन

121. Idanti ‘‘idha, bhante’’tiādikaṃ vacanaṃ. Te bhikkhū ārocesunti sambandho. Tesūti tesu raññā bandhāpitamanussesu. Sukatakāraṇanti sukāraṇakiriyaṃ ārocesuṃ, na kevalaṃ tesaṃ manussānaṃ bandhāpitabhāvaṃ[Pg.181]. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘rañño kirā’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhavaṅkoti aṭṭhaṃso. Antogharacārinoti antepuravāsino.

१२१. 'इदं' म्हणजे “येथे, भन्ते” इत्यादी वचन. 'त्या भिक्खूंनी सांगितले' असा संबंध आहे. 'तेसु' म्हणजे राजाने बंदी बनवलेल्या त्या माणसांमध्ये. 'सुकतकारणं' म्हणजे चांगल्या कारणाची क्रिया सांगितली, केवळ त्या माणसांना बंदी बनवल्याची गोष्टच नाही. आता तोच अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी “राजाचे म्हणे...” इत्यादी म्हटले आहे. 'अट्ठवङ्को' म्हणजे आठ कोनांचा (अष्टकोनी). 'अन्तोगरचारिनो' म्हणजे अंतःपुरात राहणारे (अंतःपूरवासी).

Ukkaṭṭheti yuddhe. Mantīsūti guttamantīsu. Akutūhalanti saññataṃ. Piyanti piyāyitabbaṃ. Annapānamhi madhure abhutte uppanne. Attheti atthe kicce jāte thiranti na kathenti kāyabalamattena apanetuṃ sakkuṇeyyattā. Suṭṭhu rattarattāti ativiya rattā eva hutvā rattā. Sārattenāti sārabhāvena sārabhāvasaññāya. Ohārinanti heṭṭhā haraṇasīlanti āha ‘‘catūsu apāyesu ākaḍḍhanaka’’nti. Sithilanti sithilākāraṃ, na pana sithilaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘duppamuñca’’nti.

'उक्कठ्ठे' (उत्कृष्ट) म्हणजे युद्धात. 'मन्तीसु' म्हणजे गुप्त सल्लामसलत करणाऱ्यांमध्ये. 'अकुतूहलं' म्हणजे संयमित. 'पियं' म्हणजे प्रिय वाटणारे. 'अन्नपानम्हि मधुरे अभुत्ते उप्पन्ने' म्हणजे गोड अन्न व पेय न खाता उत्पन्न झाले असता. 'अत्थे' म्हणजे अर्थ किंवा कार्य उत्पन्न झाले असता 'थिरं' (स्थिर) असे म्हणत नाहीत, कारण केवळ शारीरिक बलाने ते दूर करणे शक्य असते. 'सुट्ठु रत्तरत्ता' म्हणजे अत्यंत आसक्त होऊनच आसक्त झालेले. 'सारत्तेन' म्हणजे सारभावाने, सारभाव संज्ञेने. 'ओहारिनं' म्हणजे खाली खेचणारा स्वभाव असलेला, म्हणून म्हटले आहे "चार अपायांमध्ये खेचून नेणारे". 'सिथिलं' म्हणजे शिथिल आकाराचे, परंतु प्रत्यक्षात शिथिल नसलेले. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे "दुप्पमुञ्चं" (मुक्त होण्यास कठीण).

Bandhanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

बंधनसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमवग्गवर्णना समाप्त झाली.

2. Dutiyavaggo

२. द्वितीय वग्ग

1. Sattajaṭilasuttavaṇṇanā

१. सत्तजटिलसुत्तवर्णना

122. Pubbārāmasaṅkhāteti sāvatthinagarassa pubbadisāya katattā pubbārāmeti saṅkhaṃ gate. Tatrāti ‘‘migāramātuyā pāsāde’’ti tasmiṃ saṃkhittavacane. Ayaṃ idāni vuccamānā anupubbikathā ādito paṭṭhāya anukkamakathā. Patthanaṃ akāsi tassa bhagavato aggupaṭṭhāyikaṃ ekaṃ upāsikaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhantī. Meṇḍakaputtassāti meṇḍakaseṭṭhiputtassa. Mātiṭṭhāne ṭhapesi tassā upakāraṃ garubhāvañca disvā. Tāya kārite pāsādeti tāya mahāupāsikāya mahālatāpasādhanaṃ vissajjetvā navahi koṭīhi karīsamatte bhūmibhāge kārite sahassagabbhapaṭimaṇḍite pāsāde.

१२२. 'पुब्बारामसंखाते' म्हणजे सावत्थी नगराच्या पूर्व दिशेला बांधल्यामुळे 'पुब्बाराम' (पूर्व आराम) अशी संज्ञा प्राप्त झालेल्या ठिकाणी. 'तत्र' म्हणजे "मिगारमातेच्या प्रासादात" या संक्षिप्त वचनात. ही आता सांगितली जाणारी 'अनुपुब्बिकथा' (अनुक्रमिक कथा) सुरुवातीपासूनची अनुक्रमिक कथा आहे. त्या भगवंतांच्या एका अग्र उपस्थायिका (मुख्य परिचारिका) उपासिकेला पाहून, त्या पदाची आकांक्षा धरून तिने प्रार्थना केली होती. 'मेण्डकपुत्तस्स' म्हणजे मेण्डक श्रेष्ठीच्या पुत्राच्या. तिचा उपकार आणि आदरणीय भाव पाहून तिला मातेच्या स्थानी ठेवले. 'ताय कारिते पासादे' म्हणजे त्या महाउपासिकेने 'महालता-प्रसाधन' (दागिना) विकून नऊ कोटी खर्च करून, करीस (एक माप) प्रमाणाच्या भूभागावर बांधलेल्या, हजार खोल्यांनी सुशोभित अशा प्रासादात.

Parūḷhakacchāti parūḷhakacchalomā. Kamaṇḍalughaṭikādiṃ pabbajitaparikkhāraṃ. Naggabhogganissirikānanti naggānañceva bhoggānañca nissirikānañca. Te hi anivatthavatthatāya naggā ceva, acelakavatādinā bhoggasarīratāya bhoggā, sobhārahitatāya nissirikā ca. Attanā diṭṭhasutaṃ [Pg.182] paṭicchādetvā na katheyyunti akāraṇametaṃ tesaṃ raññā payuttacarapurisabhāvato. Evaṃ kate pana te ‘‘aññepi pabbajitā atthīti ayaṃ jānātī’’ti maññeyyunti kohaññacitto evaṃ akāsīti sakkā viññātuṃ. Tathā hi tenatthena aparitosamāno ‘‘apicā’’tiādimāha.

'परूळ्हकच्छा' म्हणजे जिच्या काखेतील केस वाढलेले आहेत अशी. 'कमण्डलुघटिकादिं' म्हणजे कमंडलू, घडा इत्यादी प्रव्रजित परिष्कार (संन्यासाचे साहित्य). 'नग्गभोग्गनिस्सिरिकानं' म्हणजे जे नग्न, वाकलेले (कुबडे) आणि शोभाहीन आहेत त्यांचे. कारण ते वस्त्र न नेसल्यामुळे नग्न आहेत, अचेलक (दिगंबर) व्रतादींमुळे वाकलेले शरीर असल्यामुळे 'भोग्ग' आहेत, आणि शोभा नसल्यामुळे 'निस्सिरिक' (शोभाहीन) आहेत. 'अत्तना दिट्ठसुतं पटिच्छादेत्वा न कथेय्युं' म्हणजे स्वतः पाहिलेले व ऐकलेले लपवून सांगू नयेत, कारण ते राजाने नेमलेले गुप्तहेर (चारपुरुष) होते. असे केल्यावर ते "इतरही प्रव्रजित आहेत, हे याला ठाऊक आहे" असे समजतील, अशा कपटी मनाने त्याने असे केले, हे समजता येते. म्हणूनच त्या अर्थाने असंतुष्ट होऊन त्याने "अपि च" इत्यादी म्हटले.

Kāsikacandananti ujjalacandanaṃ. Taṃ kira vaṇṇavasena samujjalaṃ hoti pabhassaraṃ, tadatthameva naṃ saṇhataraṃ karonti. Tenāha ‘‘kāsikacandananti saṇhacandana’’nti. Vaṇṇagandhatthāyāti vaṇṇasobhatthañceva sugandhabhāvatthañca. Vaṇṇagandhatthāyāti chavirāgakaraṇatthañceva sugandhatthāya ca. ‘‘Gihinā’’tiādīhi padehi evaṃ pamādavihārinā tayā arahanto duviññeyyāti dasseti.

'कासिकचन्दनं' म्हणजे उज्ज्वल चंदन. ते रंगाच्या दृष्टीने अत्यंत उज्ज्वल व प्रभास्वर असते, म्हणूनच त्याला अधिक बारीक (सुळसुळीत) करतात. म्हणूनच म्हटले आहे "कासिकचन्दनं म्हणजे बारीक (सुळसुळीत) चंदन". 'वण्णगन्धत्थाय' म्हणजे रंगाच्या शोभेसाठी आणि सुगंधी भावासाठी. 'वण्णगन्धत्थाय' म्हणजे त्वचेला रंग देण्यासाठी आणि सुवासासाठी. "गिहिना" (गृहस्थाने) इत्यादी पदांद्वारे अशा प्रकारे प्रमादविहारी (आळशी/असावध जीवन जगणाऱ्या) तुझ्यासारख्याला अरहंत ओळखणे कठीण आहे, हे दर्शवितात.

Saṃvāso nāma idha kālena upasaṅkamananti dassento ‘‘upasaṅkamantenā’’ti āha. Kāyavācāhi asaṃyatenapi saṃyatākāro, asaṃvutindriyenapi saṃvutindriyākāro. Pariggahessāmīti vīmaṃsissāmi ‘‘parisuddhaṃ nu kho, no’’ti. Sappaññenāti sīlapariggaṇhanapaññāya sappaññena. Jānituṃ na sakkoti sabhāvassa sato sīlassa anupadhāraṇato.

'संवासो' म्हणजे येथे वेळोवेळी जवळ जाणे, हे दर्शविताना "उपसङ्कमन्तेन" (जवळ जाणाऱ्याने) असे म्हटले आहे. काय व वाचेने असंयत असूनही संयत असल्यासारखा आकार (दिसणे), आणि असंयत इंद्रिये असूनही संयत इंद्रिये असल्यासारखा आकार. 'परिग्गहेस्सामि' म्हणजे "हे शुद्ध आहे की नाही" अशी मी परीक्षा करीन. 'सप्पञ्ञेन' म्हणजे शील ग्रहण करणाऱ्या प्रज्ञेने युक्त असलेल्या सुज्ञाने. स्वभावतः असलेल्या शीलाचे नीट आकलन न केल्यामुळे ते जाणणे शक्य होत नाही.

Kathanenāti aparāparaṃ kathanena. Tathā hi vakkhati ‘‘ekaccassa hī’’tiādi. Ariyavohāroti diṭṭhādilakkhaṇena voharito ‘‘diṭṭhaṃ adiṭṭha’’ntiādinā pavuttasaddavohāro. Tassa pana kāraṇameva gaṇhanto ‘‘ettha cetanā’’ti āha. Esa nayo anariyavohārepi. Paramatthato hi saccavācādayo musāvādādayo cetanālakkhaṇāti. Paññattivohāro tathā tathā voharitabbato evamāha ‘‘saṃvohārena kho, mahārāja, soceyyaṃ veditabba’’nti.

'कथनेन' म्हणजे वारंवार संभाषण करण्याने. म्हणूनच पुढे म्हणतील "एकच्चस्स हि" (एकाद्याचे हि) इत्यादी. 'अरियवोहारो' म्हणजे पाहिलेल्या इत्यादी लक्षणांनी व्यवहार केलेला, "पाहिलेले न पाहिलेले" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेला शब्दव्यवहार. त्याचे कारणच ग्रहण करताना "येथे चेतना आहे" असे म्हटले आहे. हाच नियम अनर्य व्यवहारातही लागू होतो. कारण परमार्थतः सत्यवचन इत्यादी आणि मृषावाद (असत्य बोलणे) इत्यादी चेतनालक्षणयुक्त असतात. प्रज्ञप्तिव्यवहार त्या त्या प्रकारे व्यवहारात आणायचा असल्यामुळे असे म्हटले आहे - "सं वोहारेन खो, महाराज, सोचेय्यं वेदितब्बं" (हे महाराजा, व्यवहारानेच शुचिता जाणली पाहिजे).

Ñāṇathāmoti ñāṇaguṇabalaṃ, yena ṭhānuppattikapaṭibhānādinā accāyikakiccakaraṇīyāni niṭṭhāpeti. Saṃkathāyāti atthavīmaṃsanavasena pavattāya sammākathāya. Uppilavati lahukabhāvato. Heṭṭhācarakāti avacarakā. Ye anupavisitvā paresaṃ rahassavīmaṃsanavasena pavattā, tesu ocarakavohāroti vuttaṃ ‘‘carā hī’’tiādi.

'ञाणथामो' म्हणजे ज्ञानगुणाचे बल, ज्याच्याद्वारे प्रसंगावधान आणि प्रतिभा इत्यादींनी तातडीची कार्ये पूर्ण केली जातात. 'सं कथाय' म्हणजे अर्थाच्या चिकित्सेच्या स्वरूपात चाललेल्या योग्य संभाषणाने. हलकेपणामुळे वर तरंगते. 'हेट्ठाचरका' म्हणजे गुप्तहेर (अवचरक). जे आत शिरून इतरांच्या रहस्याचा शोध घेण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त होतात, त्यांच्यासाठी 'ओचरक' (गुप्तहेर) हा शब्द वापरला आहे, म्हणून "चरा हि" इत्यादी म्हटले आहे.

Vaṇṇasaṇṭhānenāti vaṇṇena vā saṇṭhānena vā vaṇṇapokkharatāya vā saṇṭhānasampattiyā vā. Sujāno pesalo vissaseti yojanā. Lahukadassanenāti [Pg.183] parittadassanena vijjukena viya. Parikkhārabhaṇḍakenāti pabbajitaparikkhārabhūtena bhaṇḍakena. Lohaḍḍhamāsoti lohamayo upaḍḍhagghanakamāso.

'वण्णसण्ठानेन' म्हणजे रंगाने किंवा आकाराने, अथवा रंगाच्या सौंदर्याने किंवा आकाराच्या समृद्धीने. 'सुजानो पेसलो विस्ससेति' असा संबंध लावावा. 'लहुकदस्सनेन' म्हणजे विजेच्या चमकासारख्या थोड्या दर्शनाने. 'परिक्खारभण्डकेन' म्हणजे प्रव्रजितांचे परिष्कार (साहित्य) असलेल्या भांड्याने (वस्तूने). 'लोहड्ढमासो' म्हणजे तांब्याचा अर्धा मासा किमतीचा तुकडा.

Sattajaṭilasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तजटिलसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

2. Pañcarājasuttavaṇṇanā

२. पञ्चराजसुत्तवर्णना

123. Rūpāti rūpasaṅkhātā kāmaguṇā. Te pana nīlādivasena anekabhedabhinnāpi rūpāyatanattā cakkhuviññeyyataṃ nātivattantīti āha ‘‘nīlapītādibhedaṃ rūpārammaṇa’’nti. To-saddopi dā-saddo viya kālattho hotīti āha ‘‘yatoti yadā’’ti. Manaṃ āpayati vaḍḍhetīti manāpaṃ, manoramaṃ. Manāpanipphattitanti tassa puggalassa manasā piyāyitaṃ, tassa aggabhāvena pariyantaṃ paramaṃ koṭiṃ katvā pavattitanti attho. Puggalamanāpanti ārammaṇasabhāvaṃ acintetvā puggalassa vasena manāpabhāveneva iṭṭhatāya iṭṭhanti. Sammutīti samaññā. Puggalamanāpaṃ nāma saññāvipallāsavasena viparītampi gaṇhāti itarasabhāvatoti āha ‘‘yaṃ ekassa…pe… iṭṭhaṃ kanta’’nti. Idāni taṃ jivhāviññeyyavasena yojetvā dassento ‘‘paccantavāsīna’’ntiādimāha. Idaṃ puggalamanāpanti idaṃ yathāvuttaṃ jivhāviññeyyaṃ viya aññampi evaṃjātikaṃ tena tena puggalena manāpanti gahetabbārammaṇaṃ puggalamanāpaṃ nāma.

१२३. 'रूपा' म्हणजे रूप नावाचे कामगुण. ते निळ्या इत्यादी रंगांच्या भेदाने अनेक प्रकारचे असले तरी, रूपायतन असल्यामुळे चक्षुविज्ञानाच्या (डोळ्यांच्या ज्ञानाच्या) कक्षेबाहेर जात नाहीत, म्हणून म्हटले आहे "नील-पीत इत्यादी भेदांचे रूपारंमण (रूपाचे आलंबन)". 'तो' हा शब्द देखील 'दा' शब्दाप्रमाणे कालवाचक आहे, म्हणून म्हटले आहे "यतो म्हणजे यदा (जेव्हा)". मनाला आनंदित करते, वाढवते म्हणून 'मनापं' (मनाप), म्हणजेच मनोरम. 'मनापनिप्फत्तितं' म्हणजे त्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) मनाने प्रिय मानलेले, त्याच्या श्रेष्ठ भावाने सीमा गाठून परम कोटीपर्यंत प्रवृत्त झालेले, असा अर्थ आहे. 'पुग्गलमनापं' म्हणजे आलंबनाच्या स्वभावाचा विचार न करता, पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) दृष्टीने मनाप (मनपसंत) असल्यामुळेच इष्ट मानणे. 'सम्मुति' म्हणजे संज्ञा (लोकसंकेत). 'पुग्गलमनाप' हे संज्ञा-विपर्यासामुळे (भ्रमामुळे) इतर स्वभावापेक्षा विपरीत देखील ग्रहण करते, म्हणून म्हटले आहे "जे एकाचे...पे... इष्ट, कांत असते". आता ते जिव्हाविज्ञानाच्या (जिभेच्या ज्ञानाच्या) दृष्टीने जुळवून दाखवताना "पच्चन्तवासीनं" (सीमावर्ती भागातील रहिवाशांचे) इत्यादी म्हटले आहे. 'इदं पुग्गलमनापं' म्हणजे हे वर सांगितलेल्या जिव्हाविज्ञानाप्रमाणे इतरही अशाच प्रकारचे, त्या त्या पुद्गलाला मनाप (प्रिय) वाटणारे ग्रहण करण्याजोगे आलंबन म्हणजे 'पुग्गलमनाप' होय.

Loke paṭivibhattaṃ natthi, vibhajitvā dassanena lokena madhurajātenapi paṭivibhattaṃ katvā gahetuṃ na sakkuṇeyyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘vibhajitvā pana dassetabba’’nti. Dibbakappampīti devalokapariyāpannasadisampi amanāpaṃ upaṭṭhāti uḷārapaṇītārammaṇaparicayato. Majjhimānaṃ pana…pe… vibhajitabbaṃ tesaṃ manāpassa manāpato, amanāpassa amanāpato upaṭṭhānato. Tatthapi iṭṭhāniṭṭhaparicchedo nippariyāyato evaṃ veditabboti dassento āha ‘‘tañca paneta’’ntiādi. Tañca panetaṃ iṭṭhāniṭṭhabhūtaṃ ārammaṇaṃ kāmāvacarajavanesu akusalassa vasena yebhuyyena [Pg.184] pavattatīti katvā tattha ‘‘rajjati dussatī’’ti akusalasseva pavatti dassitā. Sesakāmāvacarassapi vasena pavatti labbhateva. Tathā hi taṃ appaṭikūlepi paṭikūlākārato, paṭikūlepi appaṭikūlākārato pavattatīti. Vipākacittaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ paricchindati, na sakkā vipākaṃ vañcetunti. Kusalakammaṃ hi ekantato iṭṭhameva, akusalakammañca aniṭṭhameva, tasmā tattha uppajjamānaṃ vipākacittaṃ yathāsabhāvato pavattatīti.

जगात विभागलेले काही नाही, विभागून पाहिल्याने जगातील मधुर गोष्टी देखील विभागून ग्रहण करता येत नाहीत, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'परंतु विभागून दाखवावे'. 'दिव्यकल्पाप्रमाणे' म्हणजे देवलोकातील वस्तूंसारखे देखील, उदार आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) आलंबनाच्या परिचयामुळे अमनाप (अप्रिय) भासते. मध्यम लोकांचे मात्र... पे... विभागले पाहिजे, कारण त्यांना मनाप (प्रिय) मनाप रूपाने आणि अमनाप अमनाप रूपाने भासते. तेथेही इष्ट आणि अनिष्टाचा निश्चय स्पष्टपणे अशा प्रकारे समजून घ्यावा, हे दर्शविताना म्हटले आहे - 'ते आणि हे' इत्यादी. आणि हे इष्ट-अनिष्ट रूप आलंबन कामावचर जवनांमध्ये बहुतांश करून अकुशलाच्या वशाने प्रवृत्त होते, म्हणून तेथे 'रक्त होतो, द्वेष करतो' अशी अकुशलाचीच प्रवृत्ती दर्शविली आहे. उर्वरित कामावचराच्या वशाने देखील प्रवृत्ती प्राप्त होतेच. कारण ते अप्रातिकूल (प्रतिकूल नसलेल्या) मध्ये देखील प्रातिकूल (प्रतिकूल) रूपाने आणि प्रातिकूल मध्ये देखील अप्रातिकूल रूपाने प्रवृत्त होते. विपाकचित्त इष्ट आणि अनिष्टाचा निश्चय करते, विपाकाला फसवणे शक्य नाही. कारण कुशलकर्म हे एकांताने (निश्चितपणे) इष्टच असते आणि अकुशलकर्म अनिष्टच असते, म्हणून तेथे उत्पन्न होणारे विपाकचित्त यथास्वभावाने (स्वभावानुसार) प्रवृत्त होते.

Yaṃ pana sammohavinodaniyaṃ ‘‘kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī’’ti ettakameva vuttaṃ, taṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Tena sobhanaṃ akusalakammajampi ekaccānaṃ sattānaṃ iṭṭhanti anuññātaṃ siyā. Kusalakammajaṃ pana sabbesaṃ iṭṭhamevāti vadanti. Tiracchānagatānaṃ kesañci manussarūpaṃ amanāpaṃ, yato te disvāva palāyanti. Manussā ca devatānaṃ rūpaṃ disvā bhāyanti, tesampi vipākaviññāṇaṃ taṃ rūpaṃ ārabbha kusalavipākameva uppajjati, tādisassa pana puññassa abhāvā na tesaṃ tattha abhirati hotīti daṭṭhabbaṃ. Kusalakammajassa pana aniṭṭhassa abhāvo viya akusalakammajassa sobhanassa iṭṭhassa abhāvo vattabbo. Hatthiādīnampi hi akusalakammajaṃ manussānaṃ akusalavipākasseva ārammaṇaṃ, kusalakammajaṃ pana pavatte samuṭṭhitaṃ kusalavipākassa, iṭṭhārammaṇena vomissakattā appakaṃ akusalakammajaṃ bahulaṃ akusalavipākuppattiyā kāraṇaṃ na bhavissatīti sakkā vattuṃ. Idāni tameva vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kiñcāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Tayidaṃ sammutimanāpasaṃvibhāgatthaṃ vuttaṃ, idha pana na tathā vibhattanti āha ‘‘bhagavā panā’’tiādi.

परंतु संमोहविनोदनीमध्ये जे 'कुशलकर्मापासून उत्पन्न झालेले अनिष्ट असे काही नसते' एवढेच म्हटले आहे, ते केवळ उदाहरण म्हणून पाहावे. त्यामुळे काही प्राण्यांसाठी शोभन अकुशलकर्मजन्य देखील इष्ट असू शकते, हे मान्य केले जाईल. परंतु कुशलकर्मजन्य हे सर्वांसाठी इष्टच असते, असे म्हणतात. काही प्राण्यांना (तिर्यंचगतीतील) मनुष्याचे रूप अमनाप (अप्रिय) वाटते, कारण ते त्याला पाहूनच पळून जातात. आणि मनुष्य देवांचे रूप पाहून घाबरतात, त्यांच्यातही त्या रूपाला आरंभ करून उत्पन्न होणारे विपाकविज्ञान हे कुशलविपाकच असते, परंतु तशा पुण्याच्या अभावामुळे त्यांची तेथे अभिरती (आवड) नसते, असे समजावे. कुशलकर्मजन्य अनिष्टाच्या अभावाप्रमाणेच, अकुशलकर्मजन्य शोभन इष्टचा अभाव देखील सांगावा. कारण हत्ती इत्यादींचे अकुशलकर्मजन्य रूप हे मनुष्यांच्या अकुशलविपाकाचेच आलंबन असते, परंतु प्रवृत्तीमध्ये समुत्थित झालेले कुशलकर्मजन्य रूप हे कुशलविपाकाचे आलंबन असते. इष्ट आलंबनाशी संमिश्र असल्यामुळे, थोडे अकुशलकर्मजन्य रूप हे विपुल अकुशलविपाकाच्या उत्पत्तीचे कारण होणार नाही, असे म्हणता येऊ शकते. आता त्याच विपाकाच्या वशाने इष्ट-अनिष्ट आलंबनाची व्यवस्था स्पष्ट करण्यासाठी 'जरी' इत्यादी म्हटले आहे. हे संमृतीच्या (लोकव्यवहाराच्या) मनाप-विभागासाठी म्हटले आहे, परंतु येथे तसे विभागलेले नाही, म्हणून 'भगवान मात्र' इत्यादी म्हटले आहे.

So upāsako candanaṅgalagāme jātattā ‘‘candanaṅgaliko’’ti paññāyati, ‘‘candanavilāso’’ti keci. Tassa upāsakassa paṭibhānaṃ udapādīti yojanā. Te rājāno hatappabhe hatasobhe disvāti sambandho. Udakābhisitteti udakena abhisiñcite. Aṅgāre viyāti aṅgārakkhaṇe viya.

तो उपासक चंदनंगल गावात जन्मल्यामुळे 'चंदनंगलिका' म्हणून ओळखला जातो, काही जण त्याला 'चंदनविलास' म्हणतात. 'त्या उपासकाला प्रतिभा (स्फूर्ती) उत्पन्न झाली' असा संबंध आहे. 'त्या राजांना निस्तेज आणि शोभाहीन झालेले पाहून' असा संबंध आहे. 'उदकाभिषिक्त' म्हणजे पाण्याने सिंचन केलेले. 'अंगाराप्रमाणे' म्हणजे कोळशाच्या तुकड्याप्रमाणे.

Kālassevāti pageva. Avigatagandhaṃ taṅkhaṇavikasitatāya. Īdisaṃ vacananti ‘‘acchādesī’’ti evarūpaṃ vacananti.

'कालस्येव' म्हणजे सकाळीच (लवकरच). 'अविगतगंध' म्हणजे त्या क्षणी उमलल्यामुळे सुगंध न गेलेले. 'अशा प्रकारचे वचन' म्हणजे 'आच्छादित केले' अशा प्रकारचे वचन.

Pañcarājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पंचराज सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

3. Doṇapākasuttavaṇṇanā

३. दोणपाक सुत्ताची वर्णना (टीका)

124. ‘‘Doṇapākakura’’nti [Pg.185] ettha vibhattilopaṃ katvā niddesoti āha ‘‘doṇapākaṃ kura’’nti. Doṇassāti catunnaṃ āḷhakānaṃ, soḷasanāḷīnanti attho. Tadupiyanti tadanurūpaṃ, tassa vuttaparimāṇassa anucchavikanti attho. Pubbeti taṃdivasato purimataradivasesu. Balavāti mahā. Bhattapariḷāhoti bhattasammadahetuko. Assa rañño ubhosu passesu gahitatālavaṇṭā bījanti yamakatālavaṇṭehi. Phāsuvihāranti bhojane mattaññutāya laddhabbasukhavihāraṃ. Bhojanamattaññū hi sukhavihāro hoti. Tenāha ‘‘tanukassa bhavanti vedanā, saṇikaṃ jīrati āyu pālaya’’nti.

१२४. 'दोणपाककुरं' येथे विभक्तीचा लोप करून निर्देश केला आहे, म्हणून 'दोणपाकं कुरं' असे म्हटले आहे. 'दोणस्य' म्हणजे चार आळहक, म्हणजेच सोळा नाळी (मापे). 'तदुपियं' म्हणजे त्याच्या अनुरूप, त्या सांगितलेल्या परिमाणाला योग्य असा अर्थ आहे. 'पूर्वी' म्हणजे त्या दिवसाच्या आधीच्या दिवसांत. 'बलवान' म्हणजे मोठा. 'भक्तपरिळाह' म्हणजे भोजनाच्या मदाने (आळसाने) होणारा दाह. 'त्या राजाच्या दोन्ही बाजूंना पंखे घेतलेले लोक वारा घालत होते' म्हणजे जोड पंख्यांनी. 'फासुविहार' म्हणजे भोजनात मात्रा जाणल्यामुळे (प्रमाणशीर आहार घेतल्यामुळे) मिळणारा सुखविहार. कारण भोजनात मात्रा जाणणारा सुखविहारी असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'त्याच्या वेदना कमी होतात, अन्न हळूहळू पचते आणि आयुष्याचे रक्षण होते'.

Tanukassāti tanukā assa puggalassa, bhuttapaccayā visabhāgavedanā na hontīti attho. Saṇikanti mandaṃ mudukaṃ, aparissayamevāti attho. Jīratīti paribhuttāhāro paccati. Āyupālayanti nirodho avedano jīvitaṃ rakkhanto. Atha vā saṇikaṃ jīratīti so bhojane mattaññū puggalo parimitāhāratāya saṇikaṃ cirena jīrati jaraṃ pāpuṇāti jīvitaṃ pālento.

'तणुकस्स' म्हणजे त्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) भोजनामुळे होणाऱ्या विषम वेदना कमी होतात, असा अर्थ आहे. 'सणिकं' म्हणजे मंद, मृदू, उपद्रवरहित असा अर्थ आहे. 'जिरती' म्हणजे खाल्लेले अन्न पचते. 'आयुपालयं' म्हणजे निरोध आणि वेदनारहित होऊन आयुष्याचे रक्षण करणे. अथवा 'हळूहळू पचते' म्हणजे तो भोजनात मात्रा जाणणारा पुद्गल मर्यादित आहार घेतल्यामुळे हळूहळू, दीर्घकाळाने वृद्धत्वाला प्राप्त होतो आणि आयुष्याचे रक्षण करतो.

Pariyāpuṇitvāti ettha yathā sabbaṃ so pariyāpuṇi, tato parañca yathā paṭipajji, taṃ dassetuṃ ‘‘raññā saddhi’’ntiādi vuttaṃ. Tāvatake taṇḍule hāreyyāsi tadupiyañca byañjananti ānetvā sambandho.

'परियापुणित्वा' (शिकून घेऊन/आत्मसात करून) येथे त्याने जसे सर्व आत्मसात केले आणि त्यानंतर जसे आचरण केले, ते दर्शवण्यासाठी 'राजासोबत' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेवढे तांदूळ घेऊन जावे आणि त्याच्या अनुरूप व्यंजन (भाजी)' असा संबंध जोडून घ्यावा.

Purisabhāgo esāti majjhimena purisena bhuñjitabbabhāgo eso, yadidaṃ nāḷikodanamattaṃ. Sallikhitasarīratāti bhamaṃ āropetvā ullikhitassa viya sabbapariḷāhavūpasamassa puthulatāpagatasarīrassa. Sīlaṃ samparāyikatthoti vuttaṃ, kuto panettha sīlanti āha ‘‘bhojane’’tiādi. Sīlaṅgaṃ nāma hotīti catupārisuddhisīlassa avayavo eko bhāgo hoti.

'पुरिसभागो एस' म्हणजे मध्यम मनुष्याने खाण्याचा हा भाग आहे, जो की एक नाळी भात आहे. 'सल्लिखितशरीरता' म्हणजे चाकावर चढवून कोरलेल्या मूर्तीप्रमाणे सर्व दाह शांत झाल्यामुळे स्थूलता नष्ट झालेले शरीर. 'शील हे परलोकाच्या हितासाठी आहे' असे म्हटले आहे, परंतु येथे शील कोठून आले? म्हणून 'भोजनात' इत्यादी म्हटले आहे. 'शील अंग' म्हणजे चतुपारिसुद्धीशीलाचा (चार प्रकारच्या परिशुद्ध शीलाचा) एक अवयव किंवा भाग असतो.

Doṇapākasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दोणपाक सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

4. Paṭhamasaṅgāmasuttavaṇṇanā

४. प्रथम संगाम सुत्ताची वर्णना (टीका)

125. Vedena [Pg.186] ñāṇena īhati iriyatīti vedehī, kosalarājabhaginī ajātasattuno mātā, sā kira sampajaññajātikā. Tenāha ‘‘paṇḍitādhivacana’’nti, cattāri aṅgāni etissanti caturaṅginī. Dvinnaṃ rajjānanti kāsikarajjamagadharajjānaṃ antare, so pana gāmo kāsikarajjo.

१२५. वेदाने म्हणजे ज्ञानाने जी चेष्टा करते (वागते) ती 'वैदेही' होय. ती कोसल राजाची बहीण आणि अजातशत्रूची माता होती, ती खरोखर संप्रजन्यशील (जागरूक) स्वभावाची होती. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पंडितेचे हे नाव आहे'. चार अंगे (घटक) आहेत जिची ती 'चतुरंगिणी' (सेना). 'दोन राज्यांच्या' म्हणजे कासी राज्य आणि मगध राज्य यांच्या दरम्यान, आणि तो गाव कासी राज्याचा होता.

Pāpāti lāmakā nihīnācārā. Mejjati siniyhatīti metti, sā etesu atthīti mittā. Saha ayanti pavattantīti sahāyā. Sampavaṅkanti suṭṭhu onataṃ. Jayakāraṇaṃ disvā āha, tathā hi ‘‘ajja imaṃ rattiṃ dukkhaṃ setī’’ti kālaparicchedavasena vuttaṃ. Verighāto nāma veripuggale satīti āha ‘‘veripuggalaṃ labhatī’’ti.

'पापा' म्हणजे हलके, हीन आचरणाचे लोक. 'मेज्जति' म्हणजे स्नेह करणे ती 'मेत्ती' (मैत्री), ती ज्यांच्यामध्ये असते ते 'मित्ता' (मित्र). 'सह अयन्ति' म्हणजे सोबत चालतात (प्रवृत्त होतात) ते 'सहाया' (सहायक/सोबती). 'संपवंक' म्हणजे चांगल्या प्रकारे वाकलेला (अनुकूल). विजयाचे कारण पाहून म्हटले आहे, कारण 'आज या रात्री तो दुःखाने झोपतो' असे कालमर्यादेच्या वशाने म्हटले आहे. 'वैरीचा घात' हा वैरी व्यक्ती असल्यावरच होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'वैरी व्यक्तीला प्राप्त करतो'.

Paṭhamasaṅgāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम संगाम सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

5. Dutiyasaṅgāmasuttavaṇṇanā

५. द्वितीय संगाम सुत्ताची वर्णना (टीका)

126. Suṇāthāti ‘‘vatvā’’ti vacanaseso. Upakappatīti sambhavati. Sayhaṃ hotīti kātuṃ sakkā hoti. ‘‘Yadā caññe’’ti ca-kāro nipātamattanti āha ‘‘yadā aññe’’ti. Vilumpantīti vināsaṃ acchindanaṃ karonti. Vilumpīyatīti viluttaparasantakassa asakattā puggalo diṭṭhadhammikaṃ kammaphalaṃ paṭisaṃvedento viya sayampi parena vilumpīyati, dhanajāniṃ pāpuṇāti. ‘‘Kāraṇa’’nti hi maññatīti pāpakiriyaṃ attano hitāvahaṃ kāraṇaṃ katvā maññati. Jayanto puggalo ‘‘idaṃ nāma jināmī’’ti maññamāno sayampi tato parājayaṃ pāpuṇāti. Ghaṭṭetāranti pāpakammavipākaṃ. Kammavivaṭṭenāti kammassa vivaṭṭanena, paccayalābhena laddhāvasarena vivaṭṭetvā vigamitena kammenāti attho.

१२६. सुणाथाति (ऐका) हे 'वत्वा' (म्हणून) या शब्दाचा उर्वरित भाग आहे. उपकप्पती म्हणजे संभवते (घडून येते). सय्हं होती म्हणजे करणे शक्य होते. 'यदा चञ्ञे' यातील 'च' हा शब्द केवळ निपात आहे, म्हणून 'यदा अञ्ञे' (जेव्हा इतर) असे म्हटले आहे. विळुम्पन्ती म्हणजे विनाश किंवा लूट करतात. विळुम्पीयती म्हणजे दुसऱ्याच्या संपत्तीची लूट करणाऱ्या व्यक्तीला स्वतःच्या मालकीचे काही नसल्यामुळे, या जन्मातच (दिट्ठधम्मिक) कर्माचे फळ भोगताना स्वतःलाही दुसऱ्याकडून लुटले जावे लागते, तो धनहानीला प्राप्त होतो. 'कारणन्ति हि मञ्ञती' म्हणजे पापकृत्याला स्वतःसाठी हितकारक कारण मानून तो तसे समजतो. विजयी होणारा मनुष्य 'मी हे जिंकत आहे' असे मानत असताना स्वतःही नंतर पराभवाला प्राप्त होतो. घट्टेतारं म्हणजे पापकर्माचा विपाक. कम्मविवट्टेना म्हणजे कर्माच्या विवर्तनाने (फिरण्याने), प्रत्यय (कारण) मिळाल्यामुळे मिळालेल्या संधीनुसार विवर्तित होऊन (फिरून) निघून गेलेल्या कर्माने, असा अर्थ आहे.

Dutiyasaṅgāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या संग्रामसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

6. Mallikāsuttavaṇṇanā

६. मल्लिकासुत्तवर्णना (मल्लिकासुत्ताची टीका)

127. Ekaccāti [Pg.187] paṇḍitā sapaññā. Seyyāti varā. Gāthāsukhatthaṃ sasurasaddalopaṃ katvā ‘‘sassudevā’’ti vuttanti āha ‘‘sassusasuradevatā’’ti. Disājeṭṭhakāti catūsupi disāsu jeṭṭhakasīsena hi lokaṃ vadati. Tādisāyāti tathārūpāya medhāvitādiguṇavuttiyā. Subhariyāyāti sukhettabhūtāya sundaritthiyāti attho.

१२७. एकच्चा म्हणजे काही पंडित, प्रज्ञावान (स्त्री). सेय्या म्हणजे श्रेष्ठ. गाथेच्या सुलभतेसाठी 'ससुर' (सासरे) या शब्दाचा लोप करून 'सस्सुदेवा' असे म्हटले आहे, म्हणून 'सस्सुससुरदेवता' (सासू आणि सासरे यांना देव मानणारी) असे म्हटले आहे. दिसाजेट्ठका म्हणजे चारही दिशांमध्ये श्रेष्ठ या नात्याने जगाला संबोधित केले जाते. तादिसाया म्हणजे तशा प्रकारच्या बुद्धिमत्ता इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या. सुभरियाया म्हणजे सुपीक शेतासारख्या असलेल्या सुंदर स्त्रीने, असा अर्थ आहे.

Mallikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मल्लिकासुत्तवर्णना समाप्त झाली.

7. Appamādasuttavaṇṇanā

७. अप्पमादसुत्तवर्णना (अप्रमादसुत्ताची टीका)

128. Samadhiggayhāti sammā ativiya gahetvā, ñāyena visesato gaṇhitvā. Kārāpakaappamādoti tiṇṇaṃ puññakiriyavatthūnaṃ pavattakaappamādo. Samavadhānanti samavarodhaṃ antogadhaṃ. Upakkhepanti bahi ahutvā pakkhipitabbataṃ. Sesapadajātāni viya ava…pe… dhammā sappadesattā. Appamāde samodhānaṃ gacchanti tassa nippadesattā. Aggaṃ seṭṭhaṃ mahantaṃ sesadhammānaṃ appamādo. Paṭilābhakaṭṭhenāti adhigamahetutāya. Lokiyopi samānoti kāmāvacaropi samāno. Mahaggatānuttarānaṃ pubbabhāge pavattaappamādo hi idhādhippeto.

१२८. समधिग्गय्ह म्हणजे चांगल्या प्रकारे अत्यंत ग्रहण करून, न्यायाने विशेषतः स्वीकारून. कारापकअप्पमाद म्हणजे तीन पुण्यक्रियावस्तूंचे प्रवर्तन करणारा अप्रमाद (जागरूकता). समवधानं म्हणजे समावरोध, अंतर्भाव. उपक्खेपं म्हणजे बाहेर न राहता आत टाकले जाणे. इतर पदांप्रमाणे अव...पे... धर्म हे सप्रदेश (मर्यादित) असल्यामुळे. ते अप्रमादामध्ये समाविष्ट होतात कारण तो (अप्रमाद) निष्प्रदेश (अमर्याद) आहे. इतर सर्व धर्मांमध्ये अप्रमाद हा अग्र, श्रेष्ठ आणि महान आहे. पटिलाभकट्ठेन म्हणजे प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे. लोकिय (लौकिक) असतानाही म्हणजे कामावचर असतानाही. महग्गत (महतगत) आणि अनुत्तर (लोकोत्तर) धर्मांच्या पूर्वभागात प्रवृत्त असलेला अप्रमादच येथे अभिप्रेत आहे.

Pasaṃsanti paṇḍitāti yojanā. Appamādassa pāsaṃsabhāve ekantato kattabbatāya pana ‘‘etānī’’tiādinā kāraṇaṃ āha. Imissā yojanāya ‘‘puññakiriyāsū’’ti padassa ‘‘appamatto’’ti iminā sambandho. Yasmā paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti, yasmā ca puññakiriyāsu appamatto ubho atthe adhiggaṇhāti, tasmā āyuādīni patthayantena appamādova kātabboti. Dutiyayojanāya pana paṇḍitā appamādaṃ pasaṃsanti. Kattha? Puññakiriyāsu. Kasmāti ce? Appamattotiādi. Tenāha ‘‘yasmā…pe… attho’’ti. Atthapaṭilābhāti diṭṭhadhammikādihitapaṭilābhā.

पसंसन्ति पंडिता (पंडित प्रशंसा करतात) अशी योजना आहे. अप्रमादाच्या प्रशंसनीयतेमुळे आणि तो निश्चितपणे कर्तव्य असल्यामुळे 'एतानि' इत्यादींद्वारे कारण सांगितले आहे. या योजनेत 'पुञ्ञकिरियासू' (पुण्यक्रियांमध्ये) या पदाचा 'अप्पमत्तो' (अप्रमत्त मनुष्य) याच्याशी संबंध आहे. ज्याअर्थी पंडित अप्रमादाची प्रशंसा करतात, आणि ज्याअर्थी पुण्यक्रियांमध्ये अप्रमत्त असलेला मनुष्य दोन्ही अर्थ (हित) प्राप्त करतो, त्याअर्थी आयुष्य इत्यादींची इच्छा करणाऱ्याने अप्रमादच राखला पाहिजे. दुसऱ्या योजनेत मात्र, पंडित अप्रमादाची प्रशंसा करतात. कोठे? पुण्यक्रियांमध्ये. का? कारण 'अप्पमत्तो' (अप्रमत्त मनुष्य) इत्यादी. म्हणूनच म्हटले आहे 'यस्मा...पे... अत्थो' (ज्याअर्थी... अर्थ आहे). अत्थपटिलाभा म्हणजे ऐहिक (दिट्ठधम्मिक) इत्यादी हिताची प्राप्ती.

Appamādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अप्पमादसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

8. Kalyāṇamittasuttavaṇṇanā

८. कल्याणमित्तसुत्तवर्णना (कल्याणमित्रसुत्ताची टीका)

129. Sīlādiguṇasamannāgato [Pg.188] kalyāṇo bhaddako mitto etassāti kalyāṇamitto, tassa dhammo kalyāṇamittasseva svākhāto nāma hoti sutvā kattabbakiccassa sādhanato. Tenāha ‘‘atthaṃ pūretī’’ti. Itarassāti pāpamittassa. Tenāti atthapūraṇena. Etanti ‘‘so ca kho kalyāṇamittassā’’ti etaṃ vacanaṃ. Desanādhammoti pariyattidhammo. So hi kalyāṇamittato paccakkhato laddhabbo, itare tadupanissayā paccattapurisakārehi, tena laddhabbo kalyāṇamittoti evamattho gahetabbo. Sāvakabodhisattavasena hesā desanā āgatā. Na hi sesabodhisattānaṃ paropadesena payojanaṃ atthi.

१२९. शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेला कल्याणकारी, भद्र मित्र ज्याचा आहे तो 'कल्याणमित्र' होय. त्याचा धर्म कल्याणमित्राचाच सुविख्यात (स्वाक्खातो) असतो, कारण तो ऐकून कर्तव्यकर्म साध्य होते. म्हणूनच म्हटले आहे 'अत्थं पूरेती' (अर्थ पूर्ण करतो). इतरस्स म्हणजे पापमित्राचा. तेन म्हणजे अर्थ पूर्ण करण्याने. एतं म्हणजे 'सो च खो कल्याणमित्तस्सा' (तो खरोखर कल्याणमित्राचा) हे वचन होय. देसनाधम्मो म्हणजे परियत्तिधम्म (प्रवचन धर्म). तो कल्याणमित्राकडून प्रत्यक्षपणे प्राप्त करून घेण्याजोगा असतो, इतर गोष्टी त्याच्या आश्रयाने आणि स्वतःच्या पुरुषार्थाने प्राप्त होतात, म्हणून कल्याणमित्राकडून तो प्राप्त होतो, असा अर्थ घ्यावा. ही देशना श्रावकबोधिसत्त्वांच्या उद्देशाने आली आहे. कारण इतर बोधिसत्त्वांना दुसऱ्याच्या उपदेशाची आवश्यकता नसते.

Upaḍḍhaṃ kalyāṇamittatoti brahmacariyaṃ carantassa upaḍḍhaguṇo kalyāṇamittato laddhabbo. Upaḍḍhaṃ paccattapurisakāratoti itaraṃ upaḍḍhaṃ ñāṇaṃ paṭipajjantassa attano purisakārato. Lokepi pākaṭoyamattho ‘‘ācariyato upaḍḍhaṃ, paccattapurisakārato upaḍḍhaṃ laddhabbā tevijjatā’’ti, tasmā thero tathā cintesi. Nippadesanti anavasesato. Tatoti kalyāṇamittato. Upaḍḍhaṃ āgacchatīti upaḍḍhaguṇo paṭipajjantaṃ upagacchati. Bahūhi purisehi. Vinibbhogo vivecanaṃ natthi ekajjhaṃ atthassa vivecetuṃ asakkuṇeyyattā. Esāti paratoghosapaccattapurisakārato ca sijjhamāno attho. Ettakanti ettako bhāgo. Yadi na sakkā laddhuṃ, atha kasmā upaḍḍhanti vuttanti āha ‘‘kalyāṇamittatāyā’’tiādi. Sammādiṭṭhiādīsu na sakkā laddhuṃ. Asakkuṇeyye sakalampi na sambhavati paratoghosamattena tesaṃ asijjhanato, padhānahetubhāvadīpanatthaṃ pana ‘‘sakalamevā’’ti vuttaṃ. Pubbabhāgapaṭilābhaṅganti pubbabhāge paṭiladdhabbakāraṇaṃ kalyāṇamittassa upadesena vinā tena uttari visesato aladdhabbato. Atthatoti paramatthato. ‘‘Kalyāṇamittaṃ…pe… cattāro khandhā’’ti vatvā sutvāti attho. Te pana sīlādayo saṅkhārakkhandhapariyāpannāti āha ‘‘saṅkhārakkhandhotipi vadantiyevā’’ti.

उपड्ढं कल्याणमित्ततो म्हणजे ब्रह्मचर्य आचरण करणाऱ्याला अर्धे गुण कल्याणमित्राकडून प्राप्त होतात. उपड्ढं पच्चत्तपुरिसकारतो म्हणजे उरलेले अर्धे ज्ञान प्रतिपत्ती करणाऱ्याला स्वतःच्या पुरुषार्थाने प्राप्त होते. जगातही हा अर्थ प्रसिद्ध आहे की 'आचार्याकडून अर्धे आणि स्वतःच्या पुरुषार्थाने अर्धे त्रिविद्यत्व प्राप्त होते', म्हणूनच स्थविरांनी (थेरांनी) तसा विचार केला. niप्पदेसं म्हणजे पूर्णपणे (काहीही शिल्लक न ठेवता). ततो म्हणजे त्या कल्याणमित्राकडून. उपड्ढं आगच्छती म्हणजे अर्धे गुण प्रतिपत्ती करणाऱ्याकडे येतात. अनेक पुरुषांद्वारे. विनिब्भोगो म्हणजे विश्लेषण किंवा विभागणी नाही, कारण एकाच वेळी अर्थाचे विश्लेषण करणे अशक्य आहे. एसा म्हणजे दुसऱ्याचा उपदेश (परतोघोष) आणि स्वतःचा पुरुषार्थ या दोन्हीतून सिद्ध होणारा अर्थ होय. एत्तकं म्हणजे एवढा भाग. जर ते मिळवणे शक्य नाही, तर मग 'अर्धे' असे का म्हटले? म्हणून 'कल्याणमित्तताया' इत्यादी म्हटले आहे. सम्यग्दृष्टी इत्यादींमध्ये ते मिळवणे शक्य नाही. जे अशक्य आहे ते पूर्णपणे संभवत नाही, कारण केवळ दुसऱ्याच्या उपदेशाने ते सिद्ध होत नाही, परंतु मुख्य कारण स्पष्ट करण्यासाठी 'sakalamevā' (सर्वच) असे म्हटले आहे. पुब्बभागपटिलाभङ्गं म्हणजे पूर्वभागात प्राप्त करून घेण्याचे कारण, कारण कल्याणमित्राच्या उपदेशाशिवाय त्याहून अधिक विशेष काही प्राप्त होऊ शकत नाही. अत्थतो म्हणजे परमार्थतः. 'कल्याणमित्तं...पे... चत्तारो खन्धा' (कल्याणमित्र... चार स्कंध) असे म्हणून, ऐकून असा अर्थ आहे. ते शील इत्यादी स्कंध संस्कारस्कंधात (सङ्खारक्खन्ध) समाविष्ट आहेत, म्हणूनच 'सङ्खारक्खन्धोतिपि वदन्तियेवा' (संस्कारस्कंध असेही म्हणतातच) असे म्हटले आहे.

Māhevanti mā aha evanti chedo, ahāti nipātamattaṃ, māti paṭisedhe nipāto. Tenāha ‘‘mā evaṃ abhaṇī’’ti. ‘‘Māhevaṃ ānandā’’ti [Pg.189] vadato bhagavato imasmiṃ ṭhāne tādisassa nāma te, ānanda, kalyāṇamittaguṇe sevato vattuṃ yuttaṃ ayāthāvatoti dhammabhaṇḍāgārikassa yathābhūtaguṇakittanamukhena paṭikkhepo yuttoti dassento ‘‘bahussuto’’tiādimāha. Idanti idaṃ vacanaṃ bhagavā āhāti sambandho. Sakalameva hīti ettha hi-saddo hetuattho. Tena ‘‘māheva’’nti tassa paṭikkhepassa kāraṇaṃ jotitaṃ, na sarūpato vuttaṃ. ‘‘Kalyāṇamittasseta’’ntiādinā pana taṃ sarūpato dassitanti āha ‘‘idāni…pe… ādimāhā’’ti. Pāṭikaṅkhitabbanti icchanaṭṭhena pāṭikaṅkhitabbaṃ, na paṭikaṅkhānimittenāti āha ‘‘avassaṃbhāvīti attho’’ti.

माहेवं म्हणजे 'मा अह एवं' अशी संधी आहे, 'अह' हा केवळ निपात आहे, 'मा' हा निषेधार्थक निपात आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'मा एवं अभणी' (असे बोलू नकोस). 'माहेवं आनन्दा' (आनंदा, असे म्हणू नकोस) असे म्हणणाऱ्या भगवंतांनी या ठिकाणी, 'हे आनंदा, तुझ्यासारख्या कल्याणमित्राच्या गुणांचे सेवन करणाऱ्याने असे अयोग्य बोलणे योग्य नाही' असे सांगून, धर्मभांडागारिकाच्या (आनंदांच्या) यथार्थ गुणांचे कीर्तन करून त्यांचा निषेध करणे योग्य आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'बहुस्सुतो' इत्यादी म्हटले आहे. इदं म्हणजे हे वचन भगवंतांनी म्हटले, असा संबंध आहे. सकलमेव ही यातील 'ही' हा शब्द हेतू दर्शवतो. त्यामुळे 'माहेवं' या निषेधाचे कारण स्पष्ट केले आहे, ते स्वतःच्या रूपाने सांगितले नाही. 'कल्याणमित्तस्सेतं' इत्यादींद्वारे मात्र ते स्वतःच्या रूपाने दर्शवले आहे, म्हणून 'इदानि...पे... आदिमाहा' असे म्हटले आहे. पाटिकङ्खितब्बं म्हणजे इच्छेच्या अर्थाने अपेक्षित असणारे, केवळ अपेक्षेच्या निमित्ताने नव्हे, म्हणून 'अवश्यंभावी असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे.

Idhāti antogadhāvadhāraṇapadaṃ, idhevāti attho. Imasmiṃyeva hi sāsane ariyamaggabhāvanā, na aññattha. Ādipadānaṃyevāti tasmiṃ tasmiṃ vākye ādito eva vuttasammādiṭṭhiādipadānaṃyeva. Sammādassanalakkhaṇāti catunnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena sammadeva dassanasabhāvā. Sammāabhiropanalakkhaṇoti nibbānasaṅkhāte ārammaṇe sampayuttadhamme sammadeva āropanasabhāvo. Sammāpariggahaṇalakkhaṇāti musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhānaṃ apariggāhakānaṃ paṭipakkhabhāvato pariggāhakasabhāvā sammāvācā siniddhabhāvena sampayuttadhamme sammāvācāpaccayaṃ subhāsitasotārañca puggalaṃ pariggaṇhātīti sammāpariggahaṇalakkhaṇā. Yathā kāyikakiriyā kiñci kattabbaṃ samuṭṭhāpeti, sayañca samuṭṭhahanaṃ ghaṭanaṃ hoti, tathā sammākammanta saṅkhātā viratipīti samuṭṭhāpanalakkhaṇā daṭṭhabbā, sampayuttadhammānaṃ vā ukkhipanaṃ samuṭṭhāpanaṃ kāyikakiriyāya bhārukkhipanaṃ viya. Jīvamānassa sattassa, sampayuttadhammānaṃ vā, jīvitappavattiyā ājīvasseva vā suddhi vodānaṃ. Yathā uppannuppannānaṃ vajjānaṃ dhammena pahānānuppādaatthalābhādiparivuḍḍhi hoti, evaṃ sampayuttānaṃ paggahaṇasabhāvoti sammāpaggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattagāhānañca vidhamanavasena sammāpatiṭṭhānasabhāvāti sammāupaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sampayuttadhammānaṃ sammā samādahanaṃ ekaggatākaraṇaṃ sabhāvo etassāti sammāsamādhānalakkhaṇo sammāsamādhi. Tīṇi kiccāni honti paṭipakkhadhammesu[Pg.190], ārammaṇadhammesu, sampayuttadhammesu ca ekasmiṃyeva khaṇe pavattivisesabhūtāni. Idāni tāni sarūpato dassetuṃ ‘‘seyyathida’’ntiādi vuttaṃ. Saddhinti iminā ‘‘aññehī’’ti vuttakilesā micchādiṭṭhiyā saha ekaṭṭhā vā anekaṭṭhā vāti dasseti. Pajahati pahāya naṃ paṭivijjhati. Nirodhanti nibbānaṃ ārammaṇaṃ karoti sacchikiriyāpaṭivedhena paṭivijjhati.

इध (येथे) हा शब्द अंतर्भाव आणि अवधारण (निश्चय) दर्शवणारा आहे, 'येथेच' असा याचा अर्थ आहे. कारण याच शासनात (बुद्धशासनात) आर्यमार्गाची भावना (विकास) होते, इतरत्र नाही. 'आदिपदांचेच' म्हणजे त्या त्या वाक्यात सुरुवातीलाच सांगितलेल्या सम्यक्-दृष्टी इत्यादी पदांचेच. 'सम्यक्-दर्शन लक्षण' म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) आणि अभिसमय (साक्षात्कार) इत्यादींद्वारे योग्य प्रकारेच दर्शन (पाहण्याचा) स्वभाव असणे. 'सम्यक्-अभिरोपण लक्षण' (सम्यक् संकल्प) म्हणजे निर्वाण नावाच्या आलंबनावर संप्रयुक्त (सहयोगी) धर्मांना योग्य प्रकारेच प्रस्थापित करण्याचा स्वभाव असणे. 'सम्यक्-परिग्रहण लक्षण' (सम्यक् वाचा) म्हणजे मुसावाद (असत्य भाषण) इत्यादींच्या विसंवादात्मक कृत्यांच्या रूक्ष आणि अपरिग्राहक (अहितकारक) स्वभावाच्या विरोधी असल्यामुळे, परिग्रहण करण्याचा स्वभाव असणे. सम्यक् वाचा ही आपल्या स्निग्धभावाने (सौम्यतेने) संप्रयुक्त धर्मांना, सम्यक् वाचेच्या प्रत्ययाला (कारणाला) आणि सुभाषित ऐकणाऱ्या व्यक्तीला परिग्रहित करते (कल्याण कडे नेते), म्हणून ती 'सम्यक्-परिग्रहण लक्षणाची' आहे. ज्याप्रमाणे कायिक क्रिया (शारीरिक क्रिया) एखाद्या कर्तव्याला उत्थापित (सुरू) करते आणि स्वतःही उत्थान व संघटन रूप असते, त्याचप्रमाणे 'सम्यक्-कर्मान्त' नावाची विरती (पापांपासून परावृत्त होणे) देखील 'उत्थापन लक्षणाची' समजावी; किंवा संप्रयुक्त धर्मांना वर उचलणे (उत्तेजित करणे) हे उत्थापन आहे, जसे कायिक क्रियेद्वारे भार उचलणे असते. जिवंत प्राण्याच्या किंवा संप्रयुक्त धर्मांच्या जीवनप्रवृत्तीची अथवा आजीविकेचीच शुद्धी व विशुद्धी (म्हणजे सम्यक् आजीव होय). ज्याप्रमाणे वेळोवेळी उत्पन्न होणाऱ्या दोषांचे धर्माने (योग्य मार्गाने) प्रहाण (नष्ट करणे) आणि अनुत्पाद (पुन्हा उत्पन्न न होणे) या लाभादींची वृद्धी होते, त्याचप्रमाणे संप्रयुक्त धर्मांना प्रग्रहित (उत्साहित) करण्याचा स्वभाव असणारा 'सम्यक्-प्रग्रह लक्षण' असलेला 'सम्यक्-व्यायाम' आहे. काय, वेदना, चित्त आणि धर्मांमध्ये शुभ, सुख, नित्य आणि आत्मभावाच्या ग्रहणाचे (भ्रमाचे) विध्वंसन करून योग्य प्रकारे प्रस्थापित होण्याचा स्वभाव असणारी 'सम्यक्-उपस्थान लक्षणाची' 'सम्यक्-स्मृती' (सम्मासति) आहे. संप्रयुक्त धर्मांना योग्य प्रकारे समाहित करणे (एकाग्र करणे) हा ज्याचा स्वभाव आहे, तो 'सम्यक्-समाधान लक्षण' असलेला 'सम्यक्-समाधी' होय. प्रतिपक्ष (विरोधी) धर्मांमध्ये, आलंबन धर्मांमध्ये आणि संप्रयुक्त धर्मांमध्ये एकाच क्षणी विशेष प्रवृत्तीच्या रूपाने तीन कृत्ये होतात. आता ती त्यांच्या स्वरूपात दाखवण्यासाठी "सेय्यथिदं" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. 'सद्धिं' (सोबत) या पदाने "इतरांसोबत" असे म्हटलेले क्लेश मिथ्यादृष्टीसोबत एकाच ठिकाणी राहणारे आहेत की वेगवेगळ्या ठिकाणी राहणारे आहेत, हे दर्शवले आहे. प्रहाण करतो (नष्ट करतो), त्याचे प्रहाण करून त्याचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करतो. 'निरोध' म्हणजे निर्वाणाला आलंबन (ध्येय) बनवतो आणि साक्षात्काराच्या प्रतिवेधाने त्याचा वेध घेतो (अनुभव घेतो).

Na kevalaṃ maggadhammā vuttanayeneva, atha kho aparenapi nayena veditabbāti dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Nānākhaṇā punappunaṃ uppajjanato. Nānārammaṇā aniccānupassanādibhāvato. Ekakkhaṇā sakideva uppajjanato. Ekārammaṇā nibbānavisayattā. Cattāri nāmāni labhati pariññābhisamayādivasena pavattiyā. Tīṇi nāmāni labhati kāmasaṅkappādīnaṃ pahānavasena pavattiyā. Paṭipakkhapahānavasena hissa nāmattayalābho. Esa nayo sesesupi. Viratiyopi honti cetanāyopi pubbabhāgepi vikkhambhanavasena pavattanato. Maggakkhaṇe pana viratiyova paṭipakkhasamucchindanassa maggakiccattā. Na hi cetanā maggasabhāvā. Sammappadhānasatipaṭṭhānavasenāti catubbidhasammappadhānacatubbidhasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati anuppannākusalānuppādanādīnaṃ kusalānañca vaḍḍhanato. Pubbabhāgepi maggakkhaṇepīti yathā pubbabhāge paṭhamajjhānādivasena nānā. Evaṃ maggakkhaṇepi. Na hi ekopi ca maggasamādhi paṭhamajjhānasamādhiādināmāni labhati sammādiṭṭhiādīnaṃ viya kiccavasena bhedābhāvato. Tenāha ‘‘maggakkhaṇepi sammāsamādhiyevā’’ti.

केवळ मार्गधर्म पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच नव्हे, तर दुसऱ्याही पद्धतीने जाणले पाहिजेत, हे दर्शवण्यासाठी "अपि च" (शिवाय/आणखी) इत्यादी म्हटले आहे. वारंवार उत्पन्न होत असल्यामुळे ते 'नानाक्षण' (विविध क्षणांचे) आहेत. अनित्यानुपश्यना (अनित्यतेचे वारंवार दर्शन) इत्यादी भावांमुळे ते 'नानालंबन' (विविध आलंबन असणारे) आहेत. एकाच वेळी उत्पन्न होत असल्यामुळे ते 'एकक्षण' (एका क्षणाचे) आहेत. निर्वाण हाच विषय असल्यामुळे ते 'एकालंबन' (एकच आलंबन असणारे) आहेत. परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) आणि अभिसमय (साक्षात्कार) इत्यादींच्या प्रवृत्तीमुळे (सम्यक्-दृष्टीला) चार नावे मिळतात. कामसंकल्प इत्यादींच्या प्रहाणामुळे (नष्ट करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे) तीन नावे मिळतात. कारण प्रतिपक्षाच्या (विरोधी गोष्टींच्या) प्रहाणामुळे याला तीन नावांचा लाभ होतो. हाच नियम उर्वरित (धर्मांच्या) बाबतीतही समजावा. पूर्वभागात (प्रारंभीच्या अवस्थेत) विक्षंभण (दडपून टाकणे) प्रवृत्तीमुळे विरती (पापांपासून परावृत्त होणे) आणि चेतना देखील असतात. परंतु मार्गक्षणात केवळ विरतीच असतात, कारण प्रतिपक्षाचे समूळ उच्चाटन करणे हे मार्गाचे कृत्य आहे. कारण चेतना ही मार्गस्वभावाची नसते. 'सम्यक्-प्रधान आणि स्मृतिप्रस्थान यांच्याद्वारे' म्हणजे चार प्रकारच्या सम्यक्-प्रधान आणि चार प्रकारच्या स्मृतिप्रस्थानांच्या द्वारे, अनुत्पन्न अकुशल धर्मांना उत्पन्न न होऊ देणे आणि कुशल धर्मांची वृद्धी करणे यांमुळे चार नावे मिळतात. 'पूर्वभागातही आणि मार्गक्षणातही' म्हणजे ज्याप्रमाणे पूर्वभागात प्रथम ध्यान इत्यादींच्या द्वारे विविधता असते, त्याचप्रमाणे मार्गक्षणातही असते. कारण सम्यक्-दृष्टी इत्यादींप्रमाणे कृत्यांच्या आधारे भेद नसल्यामुळे, कोणताही एक मार्गसमाधी प्रथमध्यान-समाधी इत्यादी नावे मिळवत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "मार्गक्षणातही तो सम्यक्-समाधीच आहे."

Ñatvā ñātabbāti sambandho. Vuddhi nāma vepullaṃ bhiyyobhāvo punappunaṃ uppādo evāti āha ‘‘punappunaṃ janetī’’ti. Abhinibbattetīti abhivaḍḍhaṃ pāpento nibbatteti. Vivittatāti vivittabhāvo. So hi vivecanīyato viviccati, yaṃ viviccitvā ṭhitaṃ, tadubhayampi idha vivittabhāvasāmaññena ‘‘vivittatā’’ti vuttaṃ. Tesu purimo vivecanīyato viviccamānatāya viviccanakiriyāya samaṅgī dhammasamūho tāya eva viviccanakiriyāya vasena vivekoti gahito. Itaro sabbaso tato vivittasabhāvatāya. Tattha yasmiṃ dhammapuñje sammādiṭṭhi pavattati, taṃ yathāvuttāya viviccamānatāya vivekasaṅkhātaṃ nissāyeva pavattati, itaraṃ pana taṃninnatātaṃārammaṇatāhīti vuttaṃ ‘‘vivekaṃ nissitaṃ, viveke vā nissita’’nti.

'जाणून घेऊन जाणले पाहिजे' असा संबंध आहे. 'वृद्धी' म्हणजे विपुलता, अधिकता आणि वारंवार उत्पन्न होणेच होय, म्हणूनच "वारंवार उत्पन्न करतो" असे म्हटले आहे. 'अभिनिर्वर्तित करतो' म्हणजे अभिवृद्धीला पोहोचवून उत्पन्न करतो. 'विविक्तता' म्हणजे विविक्तभाव (एकांत किंवा अलिप्तता). कारण जे वेगळे करण्यायोग्य आहे त्यापासून ते वेगळे होते, आणि जे वेगळे होऊन स्थित आहे, या दोन्हीलाही येथे विविक्तभावाच्या समानतेमुळे 'विविक्तता' म्हटले आहे. त्यापैकी पहिला (पक्ष), वेगळे करण्यायोग्य गोष्टीपासून वेगळा होत असल्यामुळे, पृथक्करण (विवेक) क्रियेने युक्त असलेला धर्मसमूह आहे, जो त्याच पृथक्करण क्रियेमुळे 'विवेक' म्हणून स्वीकारला गेला आहे. दुसरा (पक्ष) हा पूर्णपणे त्यापासून विविक्त (अलिप्त) स्वभावाचा असल्यामुळे आहे. त्यामध्ये ज्या धर्मसमूहात सम्यक्-दृष्टी प्रवृत्त होते, ती वर सांगितलेल्या पृथक्करण प्रक्रियेमुळे 'विवेक' नावाचा आश्रय घेऊनच प्रवृत्त होते; आणि दुसऱ्या पक्षाला त्याच्या प्रवणतेमुळे (त्याकडे झुकल्यामुळे) आणि आलंबनामुळे "विवेकाचा आश्रित किंवा विवेकावर आश्रित" असे म्हटले आहे.

Yathā [Pg.191] vā vivekavasena pavattaṃ jhānaṃ ‘‘vivekaja’’nti vuttaṃ, evaṃ vivekavasena pavattā sammādiṭṭhi ‘‘vivekanissitā’’ti daṭṭhabbā. Nissayo ca vipassanāmaggānaṃ vasena maggaphalānaṃ veditabbo. Asatipi tāsaṃ pubbāparabhāve ‘‘paṭiccasamuppādo’’ti ettha paccayānaṃ samuppādanaṃ viya abhinnadhammādhārā nissayabhāvanā sambhavanti. Tassa tadaṅga-samucchedanissaraṇavivekanissitataṃ vatvā paṭippassaddhivivekanissitatāya avacanaṃ ariyamaggabhāvanāya vuccamānattā. Bhāvitamaggassa hi ye sacchikātabbā dhammā. Tesaṃ kiccaṃ paṭippassaddhiviveko. Ajjhāsayatoti ‘‘nibbānaṃ sacchikarissāmī’’ti mahantaajjhāsayato. Yadipi hi vipassanākkhaṇe saṅkhārārammaṇaṃ cittaṃ, saṅkhāresu pana ādīnavaṃ suṭṭhu, disvā tappaṭipakkhe nibbāne ninnatāya ajjhāsayato nissaraṇavivekanissito hoti, uṇhābhibhūtassa puggalassa sītaninnacittatā viya. Keci pana ‘‘yathā sabhāvato, yathā ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitatā, evaṃ paṭippassaddhivivekanissitatāpi siyā’’ti vadanti. Yadaggena hi nibbānaninnatā siyā, tadaggena phalaninnatāpi siyā ‘‘kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja vihareyya’’nti ajjhāsayasampattiyā bhāvato. Yasmā pahānavinayo viya rāganirodhopi idhādhippetavivekena atthato nibbisiṭṭho, tasmā vuttaṃ esa nayo virāganissitādīsūti. Tenāha ‘‘vivekatthā eva hi virāgādayo’’ti.

ज्याप्रमाणे विवेकाच्या (अलिप्ततेच्या) प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या ध्यानाला 'विवेकज' (विवेकजन्य) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे विवेकाच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेल्या सम्यक् दृष्टीला 'विवेकनिस्सित' (विवेकावर आधारित) समजावे. आणि विपश्यना मार्गांच्या प्रभावाने मार्गफळांचा 'निस्सय' (आश्रय) समजून घ्यावा. त्यांच्यामध्ये पूर्व-अपर भाव (आधी आणि नंतरचा क्रम) नसतानाही, 'पटिच्चसमुत्पाद' (प्रतीत्यसमुत्पाद) यामध्ये प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) उत्पत्तीप्रमाणे, अभिन्न धर्मांच्या आधारावर 'निस्सयभावना' (आश्रयभावना) संभवते. त्या (सम्यक् दृष्टी) च्या तदंग-समुच्छेद-निस्सरण-विवेकनिस्सिततेबद्दल सांगून, प्रतिप्रस्रब्धि-विवेकनिस्सिततेबद्दल न बोलणे हे आर्यमार्गाच्या भावनेचे वर्णन केले जात असल्यामुळे आहे. कारण भावित मार्गाद्वारे जे धर्म साक्षात्कृत करायचे असतात, त्यांचे कार्य 'प्रतिप्रस्रब्धिविवेक' (शांततामय विवेक) हे आहे. 'अज्झासयतो' (आशयावरून/हेतूवरून) म्हणजे 'मी निर्वाणाचा साक्षातकार करीन' अशा महान हेतूने. जरी विपश्यनेच्या क्षणी चित्त संस्कारांना आलंबन (विषय) बनवणारे असते, तरीही संस्कारांमधील दोष (आदीनव) चांगल्या प्रकारे पाहून, त्याच्या विरुद्ध असलेल्या निर्वाणाकडे झुकलेल्या हेतूमुळे ते 'निस्सरणविवेकनिस्सित' (मुक्तीच्या विवेकावर आधारित) होते, जसे की उष्णतेने त्रस्त झालेल्या व्यक्तीचे चित्त शितलतेकडे झुकलेले असते. परंतु काही जण म्हणतात की, 'जशी स्वभावावरून आणि हेतूवरून निस्सरणविवेकनिस्सितता असते, तशीच प्रतिप्रस्रब्धिविवेकनिस्सितता देखील असावी.' कारण ज्या प्रमाणात निर्वाणाकडे झुकलेपण असेल, त्याच प्रमाणात फळाकडे झुकलेपण देखील असेल, 'मी कधी बरं त्या आयतनाला (निर्वाणाला) प्राप्त करून विहरेन?' अशा हेतूच्या समृद्धीच्या अस्तित्वामुळे. ज्याप्रमाणे प्रहाणविनय (त्याग) प्रमाणेच राग-निरोध देखील येथे अभिप्रेत असलेल्या विवेकामुळे अर्थाच्या दृष्टीने निर्वाणापेक्षा भिन्न नाही, म्हणूनच 'हाच नियम विरागनिस्सित इत्यादींमध्ये लागू होतो' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'विवेक म्हणजेच विराग इत्यादी आहेत.'

Vossaggasaddo pariccāgattho pakkhandanattho cāti vossaggassa duvidhatā vuttā. Vossajjanañhi pahānaṃ, vissaṭṭhabhāvena nirāsaṅkapavatti ca, tasmā vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena, maggakkhaṇe samucchedavasena paṭipakkhassa pahānaṃ vossaggo, tathā vipassanākkhaṇe taṃninnabhāvena, maggakkhaṇe ārammaṇakaraṇena vissaṭṭhasabhāvatā vossaggoti veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘tattha pariccāgavossaggo’’tiādi. Ayaṃ sammādiṭṭhīti ayaṃ missakavasena vuttā sammādiṭṭhi. Yathāvuttena pakārenāti tadaṅgappahānasamucchedappahānapakārena taṃninnatadārammaṇakaraṇappakārena ca.

'वोसग्ग' (वोत्सर्ग/त्याग) या शब्दाचा अर्थ परित्याग आणि प्रस्कंदन (उडी घेणे/प्रवेश करणे) असा असल्यामुळे वोसग्गचे दोन प्रकार सांगितले आहेत. वोसज्जन (त्याग करणे) म्हणजेच प्रहाण (नष्ट करणे) होय, आणि विसृष्टभावाने (मुक्त भावाने) निःशंक प्रवृत्ती होय. म्हणून विपश्यनेच्या क्षणी तदंग रूपाने आणि मार्गाच्या क्षणी समुच्छेद रूपाने प्रतिपक्षाचा (विरोधी धर्मांचा) त्याग करणे म्हणजे 'वोसग्ग' होय. तसेच विपश्यनेच्या क्षणी त्याकडे (निर्वाणाकडे) झुकलेल्या भावाने आणि मार्गाच्या क्षणी त्याला आलंबन (विषय) बनवल्याने निर्माण होणारा विसृष्ट स्वभाव (मुक्त स्वभाव) म्हणजे 'वोसग्ग' होय, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तेथे परित्याग-वोसग्ग' इत्यादी. 'ही सम्यक् दृष्टी' म्हणजे ही मिश्र रूपाने सांगितलेली सम्यक् दृष्टी होय. 'यथावृत्त प्रकारे' म्हणजे तदंग-प्रहाण आणि समुच्छेद-प्रहाण या प्रकारे, आणि त्याकडे झुकलेले असणे व त्याला आलंबन बनवणे या प्रकारे.

Pubbe vossaggavacanasseva atthassa vuttattā āha ‘‘sakalena vacanenā’’ti. Pariṇamantaṃ vipassanākkhaṇe, pariṇataṃ maggakkhaṇe. Pariṇāmo nāma idha paripākoti āha ‘‘paripaccantaṃ paripakkañcā’’ti. Paripāko ca āsevanalābhena laddhasāmatthiyassa kilese pariccajituṃ [Pg.192] nibbānaṃ pakkhandituṃ tikkhavisadabhāvo. Tenāha ‘‘aya’’ntiādi. Esa nayoti yvāyaṃ nayo ‘‘vivekanissita’’ntiādinā sammādiṭṭhiyaṃ vutto, sesesu sammāsaṅkappādīsupi eseva nayo, evaṃ tattha netabbanti attho. Paṭiccāti nissāya. Jātisabhāvāti jāyanasabhāvā. Sakaloti anavaseso, sabboti attho. Na koci maggo sāvaseso hutvā sambhavati. Heṭṭhime magge uppanne uparimo uppanno eva nāma anantarāyena uppajjanato. Vavassaggattheti vacasāyatthe. Vaṇṇayantīti guṇavaṇṇanavasena vitthārenti.

पूर्वी 'वोसग्ग' या शब्दाचाच अर्थ सांगितलेला असल्यामुळे 'सकल वचनाने' असे म्हटले आहे. विपश्यनेच्या क्षणी परिणत होणारे (परिपक्व होणारे) आणि मार्गाच्या क्षणी परिणत झालेले. येथे 'परिणाम' म्हणजे परिपाक (परिपक्वता) होय, म्हणून 'परिपक्व होणारे आणि परिपक्व झालेले' असे म्हटले आहे. आणि परिपाक म्हणजे आसेवनाच्या (पुनःपुन्हा अभ्यासाच्या) लाभाने सामर्थ्य प्राप्त झालेल्या चित्ताची क्लेशांचा परित्याग करण्याची आणि निर्वाणात प्रवेश करण्याची तीक्ष्ण व स्पष्ट अवस्था होय. म्हणूनच 'हा' इत्यादी म्हटले आहे. 'हाच नियम' म्हणजे जो हा नियम 'विवेकनिस्सित' इत्यादींद्वारे सम्यक् दृष्टीमध्ये सांगितला आहे, तोच नियम उर्वरित सम्यक् संकल्पादींमध्येही लागू होतो, असा तेथे अर्थ घ्यावा. 'पटिच्च' म्हणजे आश्रय घेऊन. 'जातिस्वभावा' म्हणजे उत्पन्न होण्याच्या स्वभावाचे. 'सकल' म्हणजे संपूर्ण, सर्व असा अर्थ आहे. कोणताही मार्ग अपूर्ण (सावशेष) राहून संभवत नाही. खालचा मार्ग उत्पन्न झाला असता, वरचा मार्ग कोणत्याही अंतरायाशिवाय (अडथळ्याशिवाय) उत्पन्न होत असल्यामुळे तो उत्पन्न झालेलाच मानला जातो. 'ववस्सग्गत्थे' म्हणजे वचनाच्या अर्थामध्ये. 'वर्णन करतात' म्हणजे गुणांच्या वर्णनाद्वारे विस्तार करतात.

Kalyāṇamittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कल्याणमित्तसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

9. Paṭhamaaputtakasuttavaṇṇanā

९. प्रथम अपुत्तकसुत्तवर्णन

130. Diva-saddo divā-saddo viya divasapariyāyo, tasmā visesanabhāvena vuccamāno divasaddo atthavisesaṃ dīpetīti āha ‘‘divasassa divā’’tiādi. Saṃ vuccati dhanaṃ, tassa patīti sampati, dhanasāmiko, tassa hitāvahattā sāpateyyanti āha ‘‘sāpateyyanti dhana’’nti. Tassa gehe katākatabhaṇḍassa atibahubhāvato vimhayappatto rājā ‘‘ko pana vādo’’ti āha. Kāḷalohaṃ nāma ayophalaṃ. Kacchapādirūpehipi sovaṇṇādīni ṭhapenti. Sakuṇḍakabhattanti sakuṇḍehi vā sathusehi vā pakkabhattaṃ. Bilaṅgaṃ vuccati dhaññabilaṅgaṃ, āranālantipi vuccati, taṃ dutiyaṃ assāti bilaṅgadutiyaṃ. Tañhi kañjito nibbattattā kañjikaṃ nāma. Tīhi pakkhehi vatthakhaṇḍehi katanivāsanaṃ tipakkhavasanaṃ. Tenāha ‘‘tīṇi…pe… nivāsana’’nti.

१३०. 'दिव' हा शब्द 'दिवा' शब्दाप्रमाणे दिवसाचाच पर्याय आहे, म्हणून विशेषण रूपाने वापरलेला 'दिव' शब्द अर्थाचा विशेष स्पष्ट करतो, म्हणूनच 'दिवसाचे दिवा' इत्यादी म्हटले आहे. 'सं' म्हणजे धन म्हटले जाते, त्याचा स्वामी तो 'संपति' म्हणजे धनाचा मालक, त्याच्यासाठी हितकारक असल्यामुळे त्याला 'सापतेय्य' म्हणतात, म्हणूनच 'सापतेय्य म्हणजे धन' असे म्हटले आहे. त्याच्या घरात तयार केलेल्या आणि न केलेल्या वस्तूंच्या अतिशय विपुलतेमुळे आश्चर्यचकित झालेले राजे 'मग काय बोलावे?' असे म्हणाले. 'काळलोह' म्हणजे लोखंडाचे फळ (लोहखंड). कासवासारख्या आकाराच्या भांड्यांमध्येही सोन्याचे दागिने इत्यादी ठेवतात. 'सकुंडकभत्त' म्हणजे कोंड्यासह किंवा तुसासह शिजवलेला भात. 'बिलंग' म्हणजे धान्याचे आंबिल (कांजी), याला 'आरनाल' असेही म्हणतात, ते ज्याचे दुसरे (सोबतचे) आहे ते 'बिलंगदुतिय'. कारण ते कांजीपासून बनत असल्यामुळे त्याला 'कांजिक' असे नाव आहे. तीन तुकड्यांच्या वस्त्रांनी केलेले परिधान म्हणजे 'तिपक्खवसन' (त्रिपक्षवसन). म्हणूनच 'तीन...पे... परिधान' असे म्हटले आहे.

Asanto nīco purisoti asappurisoti āha ‘‘lāmakapuriso’’ti. Kammassa nibbattabhāvena otaraṇatāya phalaṃ aggaṃ nāma, uparibhūmigatattā uddhaṃ aggaṃ assāti uddhaggikaṃ. Dakkhiṇanti dānamāha. Saggo nāma kāmabhavūpapattibhavo, tassa nibbattanato ‘‘saggassa hitā’’ti vuttaṃ. Tatrupapattijananatoti tatra upapattiyā jananato, uppādanatoti attho.

'असंतो' म्हणजे नीच पुरुष, तोच 'असप्पुरिसो' (असत्पुरुष) होय, म्हणूनच 'लामकपुरिसो' (तुच्छ पुरुष) असे म्हटले आहे. कर्माच्या उत्पत्तीच्या भावाने अवतरल्यामुळे फळाला 'अग्ग' (श्रेष्ठ) म्हटले जाते, वरच्या भूमीवर गेल्यामुळे ज्याचे टोक वर आहे ते 'उद्धग्गिक' (उर्ध्वगामी). 'दक्खिणा' म्हणजे दान म्हटले आहे. 'सग्ग' (स्वर्ग) म्हणजे कामभवात उत्पन्न होण्याचा भव, त्याच्या उत्पत्तीमुळे 'स्वर्गासाठी हितकारक' असे म्हटले आहे. 'तत्रुपपत्तिजननतो' म्हणजे तेथे उत्पत्ती घडवून आणल्यामुळे, उत्पन्न केल्यामुळे असा अर्थ आहे.

Setaṃ [Pg.193] udakaṃ etissāti setodakā. So yena bhāvena yattha pākaṭataro hutvā dissati, taṃ dassetuṃ ‘‘vīcīnaṃ bhinnaṭṭhāne’’ti āha. Sukhotaraṇaṭṭhānatāya kaddamādidosavirahato ca sundaratitthā. Taṃ apeyyamānanti taṃ udakaṃ kenaci aparibhuñjiyamānaṃ. Attanā kattabbakiccakaroti attanā kātabbakammasaṅkhātakiccakaro, paribhogavasena ceva saṅgahetabbasaṅgaṇhanavasena ca niyojakoti attho. Kusalakiccakaroti attanā kātabbapuññakaro.

ज्याचे पाणी पांढरे आहे ती 'सेतोदका' (श्वेत उदक असलेली). ते ज्या रूपाने जेथे अधिक स्पष्टपणे दिसते, ते दर्शवण्यासाठी 'लाटांच्या फुटण्याच्या ठिकाणी' असे म्हटले आहे. सुखाने उतरण्याच्या योग्यतेमुळे आणि चिखल इत्यादी दोषांपासून मुक्त असल्यामुळे 'सुन्दरtitttha' (सुंदर घाट असलेली). 'तं अपेय्यमानं' म्हणजे ते पाणी कोणाकडूनही न प्यायले जाणारे (वापरले न जाणारे). 'अत्तna कत्तब्बकिच्चकरो' म्हणजे स्वतः करायच्या कर्मरूपी कर्तव्याला करणारा, उपभोगाच्या दृष्टीने आणि संग्रह करण्याच्या दृष्टीने नियोजित करणारा असा अर्थ आहे. 'कुसलकिच्चकरो' म्हणजे स्वतः करायचे पुण्यकर्म करणारा.

Paṭhamaaputtakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम अपुत्तकसुत्तवर्णन समाप्त झाले.

10. Dutiyaaputtakasuttavaṇṇanā

१०. द्वितीय अपुत्तकसुत्तवर्णन

131. Piṇḍapātenāti sahayoge karaṇavacanaṃ. Paṭipādanaṃ tena saha yojananti āha ‘‘piṇḍapātena saddhiṃ saṃyojesi, piṇḍapātaṃ adāsīti attho’’ti. ‘‘Paṇītabhojanaṃ bhuñjitvā’’ti vuttaṃ, pāḷiyaṃ pana ‘‘kaṇājakaṃ bhuñjati bilaṅgadutiya’’nti. Taṃ taṃ pavattitaṃ yebhuyyavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Idāni ‘‘imassa seṭṭhissa kassaci samaṇassa vā brāhmaṇassa vā dethā’’ti vacanaṃ na sutapubbaṃ, yasmā paccekabuddhā nāma attano guṇānubhāvehi loke pākaṭā sañjātā eva honti, tasmā seṭṭhibhariyāya ‘‘na yassa vā tassa vā’’tiādi cintitaṃ. Tathā hi tesaṃ dentāpi sakkaccaṃ yebhuyyena paṇītameva denti. Nāsāpuṭaṃ pahari attano ānubhāvena. So luddhatāya ‘‘bahu vata dhaññaṃ mamassā’’ti cittaṃ saṃyametuṃ sandhāretuṃ asakkonto.

१३१. "पिंडपातेन" (पिंडपाताने) हे सहयोगाच्या अर्थातील करणविभक्तीचे रूप आहे. प्रतिपादन त्याच्याशी जोडणे या अर्थाने म्हटले आहे - "पिंडपाताशी जोडले, म्हणजेच पिंडपात दिला असा अर्थ आहे." "उत्कृष्ट भोजन करून" असे म्हटले आहे, परंतु पाळीमध्ये (मूळ पाठात) "कांज्या आणि आंबट ताक खातो" असे म्हटले आहे. ते त्या त्या प्रसंगी घडलेल्या गोष्टीच्या बहुतांशतेच्या अपेक्षेने म्हटले आहे असे समजावे. आता, "या श्रेष्ठीने कोणत्याही श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला (दान) द्यावे" असे वचन पूर्वी कधी ऐकले नव्हते, कारण प्रत्येकबुद्ध हे आपल्या गुणांच्या प्रभावाने जगात प्रसिद्ध झालेलेच असतात, म्हणून श्रेष्ठीच्या पत्नीने "ज्याला त्याला नाही" इत्यादी विचार केला. कारण त्यांना देणारे देखील आदराने बहुधा उत्तम भोजनच देतात. आपल्या प्रभावाने नाकपुडीला स्पर्श केला. तो लोभीपणामुळे "माझ्याकडे पुष्कळ धान्य असावे" या विचाराला आवरण्यास किंवा नियंत्रित करण्यास असमर्थ ठरला.

Vippaṭisāruppannākāraṃ dassetuṃ ‘‘varameta’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Imassa samaṇassa piṇḍapātaṃ dehī’’ti vadato na ekāya eva javanavīthiyā vasena atthasiddhi. Atha kho tattha ādito pavattajavanavāropi atthi majjhe pavattajavanavāropi, taṃ sandhāyāha ‘‘pubbapacchimacetanāvasenā’’ti. Ekā cetanā dve paṭisandhiyo na detīti ettha sāketapañhavasena nicchayo veditabbo. Cuddasannaṃ cetanānaṃ pubbe puretaraṃ katattā purāṇaṃ.

पश्चात्ताप उत्पन्न झाल्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी "हे श्रेष्ठ आहे" (वरमेतं) इत्यादी म्हटले आहे. "या श्रमणाला पिंडपात दे" असे म्हणणाऱ्याच्या केवळ एकाच जवनवीथीच्या (चित्तप्रवाहाच्या) प्रभावाने अर्थसिद्धी होत नाही. तर तेथे सुरुवातीला प्रवृत्त झालेली जवनवारी (जवन चक्र) देखील असते आणि मध्ये प्रवृत्त झालेली जवनवारी देखील असते, त्याला उद्देशून "पूर्व आणि उत्तर (नंतरच्या) चेतनेच्या प्रभावाने" असे म्हटले आहे. एक चेतना दोन प्रतिसंधी देत नाही, याविषयी साकेत प्रश्नाच्या आधारे निर्णय समजून घ्यावा. चौदा चेतनांच्या पूर्वी, अत्यंत पूर्वी केल्यामुळे ते 'पुराण' (जुने) आहे.

Parigayhatīti [Pg.194] pariggahoti āha ‘‘pariggahitaṃ vatthu’’nti. Anvāya upanissāya jīvantīti anujīvino. Sabbametanti dhanadhaññādisabbaṃ etaṃ yathāvuttapariggahavatthuṃ. Nikkhippagāminanti nikkhipitabbatāgāminaṃ. Nikkhipitabbasabhāvaṃ hotīti āha ‘‘nikkhippasabhāva’’nti. Pahāya gamanīyanti ayamettha atthoti āha ‘‘pariccajitabbasabhāvamevā’’ti.

'परिग्रह केला जातो' म्हणून तो 'परिग्रह' आहे, म्हणून म्हटले आहे - "स्वीकारलेली वस्तू". अनुसरून किंवा आश्रय घेऊन जगतात ते 'अनुजीवी' (आश्रित) होत. 'हे सर्व' म्हणजे धन-धान्य इत्यादी सर्व वर सांगितलेली परिग्रहाची वस्तू होय. 'निक्खिप्पगामिनं' म्हणजे सोडून देण्याजोगे. सोडून देण्याच्या स्वभावाचे असते, म्हणून म्हटले आहे - "सोडून देण्याचा स्वभाव असलेले". 'सोडून जाण्याजोगे' हा येथे अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे - "त्याग करण्याच्या स्वभावाचेच".

Dutiyaaputtakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय अपुत्तक सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय वर्गाची वर्णना समाप्त झाली.

3. Tatiyavaggo

३. तृतीय वर्ग

1. Puggalasuttavaṇṇanā

१. पुग्गलसुत्ताची वर्णना

132. ‘‘Nīce kule paccājāto’’tiādi appakāsanabhāvena tamatīti tamo, tena tamena yuttoti tamo puggalo vuccati, taṃyogato puggalassa tabbohāro yathā ‘‘maccherayogato macchero’’ti. Tasmā tamoti appakāsanabhāvena tamo tamabhūto andhakāro viya jāto, andhakārattaṃ vā pattoti attho. Vuttalakkhaṇaṃ tamameva paramparato ayanaṃ gati niṭṭhā etassāti tamaparāyaṇo, tamaparāyaṇataṃ vā pattoti attho. Ñāyenapi tamaggahaṇena khandhatamova kathito, na andhakāratamo. Khandhatamoti ca sampattirahitā khandhapavattiyeva daṭṭhabbā. ‘‘Ucce kule paccājāto’’tiādi pakāsanabhāvena jotetīti joti, tena jotinā yuttotiādi sabbaṃ tame vuttanayeneva veditabbaṃ. Itare dveti jotitamaparāyaṇo jotijotiparāyaṇoti itare dve puggale.

१३२. "नीच कुळात जन्मलेला" इत्यादी, अप्रकाशित राहण्याच्या भावाने जो अंधकारात राहतो तो 'तम' (अंधकार) आहे. त्या तमाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'तम पुग्गल' (अंधकारमय व्यक्ती) म्हटले जाते. त्याच्या योगाने व्यक्तीला तो व्यवहार प्राप्त होतो, जसे "मत्सराच्या योगाने मत्सरी" म्हटले जाते. म्हणून 'तम' म्हणजे अप्रकाशित राहण्याच्या भावाने अंधकारमय झालेला, अंधकारासारखा झालेला किंवा अंधकारत्वाला प्राप्त झालेला असा अर्थ आहे. सांगितलेल्या लक्षणाचे तेच 'तम' ज्याची परंपरेने गती किंवा अंतिम स्थान आहे, तो 'तमपरायण' होय, किंवा अंधकारपरायणतेला प्राप्त झालेला असा अर्थ आहे. युक्तीने देखील 'तम' ग्रहणाने 'स्कंध-तम' (पंचस्कंधांचा अंधकार) च सांगितला आहे, भौतिक अंधकार नाही. आणि 'स्कंध-तम' म्हणजे संपत्तीरहित स्कंधांची प्रवृत्तीच समजावी. "उच्च कुळात जन्मलेला" इत्यादी, प्रकाशित होण्याच्या भावाने जो प्रकाशतो तो 'जोति' (प्रकाश) आहे. त्या प्रकाशाने युक्त असलेला इत्यादी सर्व 'तम' च्या बाबतीत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. 'इतर दोन' म्हणजे 'जोति-तमपरायण' (प्रकाश-अंधकारपरायण) आणि 'जोति-जोतिपरायण' (प्रकाश-प्रकाशपरायण) हे इतर दोन पुग्गल (व्यक्ती) होत.

Veṇuvettādikehi peḷādikārakā vilīvakārakā. Migamacchādīnaṃ nisādanato nesādā, māgavikamacchabandhādayo. Rathesu cammena hananakaraṇato rathakārā cammakārā vuttā. ‘‘Pu’’ iti karīsassa nāmaṃ, taṃ kusenti apanentīti pukkusā, pupphachaḍḍakā. Dubbaṇṇoti virūpo. Okoṭimakoti [Pg.195] ārohābhāvena heṭṭhimakoṭiko, rassakāyoti attho. Tenāha ‘‘lakuṇḍako’’ti. Laku viya ghaṭikā viya ḍeti pavattatīti hi lakuṇḍako, rasso. Kaṇati nimīlatīti kāṇo. Taṃ panassa nimīlanaṃ ekena akkhinā dvīhipi vāti āha ‘‘ekakkhikāṇo vā ubhayakkhikāṇo vā’’ti. Kuṇanaṃ kuṇo, hatthavekallaṃ, so etassa atthīti kuṇī. Khañjo vuccati pādavikalo. Heṭṭhimakāyasaṅkhāto sarīrassa pakkho padeso hato assāti pakkhahato. Tenāha ‘‘pīṭhasampī’’ti. Padīpe padīpane etabbaṃ netabbanti padīpeyyaṃ, telakapallādiupakaraṇaṃ. Vuttanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

वेळू, वेत इत्यादींपासून टोपल्या इत्यादी बनवणारे ते 'विलीवकार' (बुरुड) होत. पशू, मासे इत्यादींना मारणारे ते 'नेसाद' (पारधी, कोळी इत्यादी शिकारी) होत. रथांवर चामडे चढवण्याचे काम करणारे ते 'रथकार' म्हणजेच 'चर्मकार' म्हटले आहेत. 'पु' हे विष्ठेचे नाव आहे, ती दूर करणारे ते 'पुक्कुस' म्हणजेच कचरा उपसणारे (झाडूवाले) होत. 'दुब्बण्णो' म्हणजे कुरूप. 'ओकोटिमको' म्हणजे उंची नसलेला, बुटका शरीर असलेला असा अर्थ आहे. म्हणूनच "लकुंडक" असे म्हटले आहे. लाकडाच्या तुकड्यासारखा किंवा विटीसारखा जो चालतो तो 'लकुंडक' म्हणजे बुटका होय. जो डोळा मिचकावतो तो 'काणा' होय. त्याचे ते मिचकावणे एका डोळ्याने किंवा दोन्ही डोळ्यांनी असू शकते, म्हणून म्हटले आहे - "एका डोळ्याने काणा किंवा दोन्ही डोळ्यांनी काणा". हात निकामी असणे म्हणजे 'कुण', तो ज्याला आहे तो 'कुणी' (हात अधू असलेला). पायाने अधू असलेल्याला 'खंज' (लंगडा) म्हटले जाते. शरीराचा खालचा भाग किंवा बाजू निकामी झाली आहे तो 'पक्षहत' (पक्षाघात झालेला). म्हणूनच "पीठसंपी" (पांगळा) असे म्हटले आहे. दिवा लावण्यासाठी जे आणले पाहिजे ते 'प्रदीपेय्य' म्हणजे तेल, वात इत्यादी साहित्य होय. 'वृत्तं' म्हणजे अट्ठकथेत म्हटले आहे.

Āgamanavipattīti āgamanaṭṭhānavasena vipatti āgamo etthāti katvā. Pubbuppannapaccayavipattīti paṭhamuppannapaccayavasena vipatti. Caṇḍālādisabhāvā hissa mātāpitaro paṭhamuppannapaccayā, paṭhamuppattiyā vā paccayā, tehevassa vipatti eva, na sampatti. Pavattapaccayavipattīti pavatte sukhapaccayavipatti. Tādise nihīnakule uppannopi koci vibhavasampanno siyā, ayaṃ pana duggato durūpo hoti. Ājīvupāyavipattīti ājīvanupāyavasena vipatti. Sukhena hi jīvikaṃ pavattetuṃ upāyabhūtā hatthisippādayo imassa natthi, pupphachaḍḍakasilākoṭṭanādikammaṃ pana katvā jīvikaṃ pavatteti. Tenāha ‘‘kasiravuttike’’ti. Attabhāvavipattīti upadhivipatti. Dukkhakāraṇasamāyogoti kāyikacetasikadukkhuppattiyā paccayasamodhānaṃ. Sukhakāraṇavipattīti sukhapaccayaparihāni. Upabhogavipattīti upabhogasukhassa vināso anupaladdhi. Joti ceva jotiparāyaṇabhāvo ca sukkapakkho.

'आगमनविपत्ती' म्हणजे जन्माच्या स्थानाच्या दृष्टीने विपत्ती, येथे जन्म झाला म्हणून. 'पूर्वोत्पन्नप्रत्ययविपत्ती' म्हणजे प्रथम उत्पन्न झालेल्या कारणाच्या दृष्टीने विपत्ती. चंडाल इत्यादी स्वभावाचे त्याचे माता-पिता हे प्रथम उत्पन्न झालेले कारण किंवा प्रथम उत्पत्तीचे कारण आहेत, त्यांच्यामुळे त्याला विपत्तीच मिळते, संपत्ती नाही. 'प्रवृत्तप्रत्ययविपत्ती' म्हणजे प्रवृत्तीमध्ये सुखाच्या कारणांची विपत्ती. अशा नीच कुळात जन्मलेला देखील कोणी वैभवसंपन्न असू शकतो, परंतु हा तर दरिद्री आणि कुरूप असतो. 'आजीवोपायविपत्ती' म्हणजे उपजीविकेच्या उपायांच्या दृष्टीने विपत्ती. सुखाने उपजीविका चालवण्यासाठी उपायभूत असलेली हत्ती-विद्या इत्यादी कला याच्याकडे नसतात, तर तो कचरा उपसणे, दगड फोडणे इत्यादी कामे करून उपजीविका चालवतो. म्हणूनच "कष्टप्रद उपजीविका असलेला" (कसिरावृत्तिक) असे म्हटले आहे. 'आत्मभावविपत्ती' म्हणजे उपाधिविपत्ती (शरीराची अपूर्णता). 'दुःखकारणसमायोग' म्हणजे शारीरिक आणि मानसिक दुःख उत्पत्तीच्या कारणांचा संयोग. 'सुखकारणविपत्ती' म्हणजे सुखाच्या कारणांचा अभाव. 'उपभोगविपत्ती' म्हणजे उपभोग्य सुखाचा नाश किंवा ते न मिळणे. 'जोती' (प्रकाश) आणि 'जोतिपरायणभाव' (प्रकाशपरायण असणे) हा शुक्लपक्ष (चांगला मार्ग) आहे.

Dasahi akkosavatthūhīti lakkhaṇavacanaṃ etaṃ yathā ‘‘yadi me byādhitā honti, dātabbamidamosadha’’nti, tasmā dasahi akkosavatthūhi, tattha vā yena kenaci paribhāsatīti attho. Ekaggacittoti dānaṃ dātuṃ apekkhitatāya samāhitacitto.

"दहा आकोशवस्तूंद्वारे" (शिवीगाळ किंवा निंदेच्या कारणांद्वारे) हे लक्षणवचन आहे, जसे "जर माझे लोक आजारी असतील, तर हे औषध दिले पाहिजे". म्हणून दहा आकोशवस्तूंद्वारे, किंवा त्यातील कोणत्याही एकाने तो निंदा करतो असा अर्थ आहे. 'एकाग्रचित्त' म्हणजे दान देण्याच्या इच्छेने समाहित चित्त असलेला.

Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुग्गलसुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

2. Ayyikāsuttavaṇṇanā

२. अय्यिकासुत्ताची वर्णना

133. Jarājiṇṇāti [Pg.196] jarāya jiṇṇā. Tena pākaṭajarāya matthakappattimāha. Vayovuḍḍhāti vayasā vuḍḍhā. Tena pacchimavayassa osakkasampavattiṃ vadati. Jātimahallikāti jātimahattagatā. Cirakālaṃ atikkantāti dve tayo rājaparivaṭṭe vītivattā. Vayo-saddo sādhāraṇavacanopi jiṇṇasaddasannidhānato osānavayaṃ eva vadatīti āha ‘‘pacchimavayaṃ sampattā’’ti. Ayyikāti mātāmahiṃ sandhāya vadati. Hatthī eva ratanabhūto hatthiratananti āha ‘‘satasahassagghanakenā’’tiādi. Sabbāni tānīti kumbhakārabhājanāni, tehi saddhiṃ sattasantānassa pamāṇaṃ dassento ‘‘tesu hī’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.

१३३. ‘जराजीण्णा’ म्हणजे जरेने (वृद्धावस्थेने) जीर्ण झालेली. त्याद्वारे प्रकट जरेच्या शिखरावर पोहोचल्याचे सांगितले आहे. ‘वयोवृद्धा’ म्हणजे वयाने वृद्ध झालेली. त्याद्वारे अंतिम वयाच्या (वृद्धावस्थेच्या) घसरणीची स्थिती सांगितली आहे. ‘जातिमहल्लिका’ म्हणजे जन्माने वृद्ध झालेली (दीर्घायुषी झालेली). ‘चिरकालं अतिक्कन्ता’ म्हणजे दोन किंवा तीन राजांचे काळ (राजवटी) पार केलेली. ‘वय’ हा शब्द सामान्य वाचक असला तरी ‘जीर्ण’ शब्दाच्या सान्निध्यामुळे तो अंतिम वयालाच दर्शवतो, म्हणून “अंतिम वयाला (वृद्धावस्थेला) प्राप्त झालेली” असे म्हटले आहे. ‘अय्यिका’ म्हणजे आजीला (आईच्या आईला) उद्देशून म्हटले आहे. हत्तीच रत्नस्वरूप असल्याने त्याला ‘हस्तिरत्न’ म्हटले आहे, जसे की “एक लाख मूल्याचा” इत्यादी. ‘ती सर्व’ म्हणजे कुंभाराची भांडी; त्यांच्याद्वारे प्राण्यांच्या संततीचे (जीवनाच्या प्रवाहाचे) प्रमाण दर्शवताना “त्यांच्यामध्ये खरोखर” इत्यादी म्हटले आहे, ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

Ayyikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अय्यिकासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Issattasuttavaṇṇanā

४. इस्सत्तसुत्तवण्णना.

135. Aṭṭhuppattikoti ettha kā assa aṭṭhuppatti? Titthiyānaṃ bhagavato bhikkhusaṅghassa ca alābhāya ayasāya parisakkanaṃ. Taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘bhagavato kirā’’tiādi vuttaṃ. Yathā taṃ sabbadisāsu yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāoghaṃ viya sabbā pāramiyo ‘‘imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ dassāmā’’ti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu. Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā – ‘‘kahaṃ bhagavā, kahaṃ devadevo narāsabho lokanātho’’ti bhagavantaṃ pariyesanti, sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anuvattanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṃ khandhake (mahāva. 282) tesu tesu suttesu ca āgatanayena veditabbaṃ. Yathā ca bhagavato, evaṃ bhikkhusaṅghassapi. Vuttampi – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvara…pe… parikkhārānaṃ, bhikkhusaṅghopi kho’’tiādi (udā. 38), tathā ‘‘yāvatā kho, cunda, etarahi [Pg.197] saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno, nāhaṃ, cunda, aññaṃ ekaṃ saṅghampi ekaṃ gaṇampi samanupassāmi evaṃ lābhaggayasaggappattaṃ, yatharivāyaṃ, cunda, bhikkhusaṅgho’’ti (dī. ni. 3.176). Evanti idāni vuccamānākārena. Nijjhattinti saññattiṃ. Nanti kathaṃ.

१३५. ‘अट्ठुप्पत्तिको’ (प्रसंगोपात उद्भवलेले) येथे याचा प्रसंग काय आहे? तीर्थिकांचे (इतर पंथांच्या लोकांचे) भगवान आणि भिक्खू संघाच्या अलाभासाठी (लाभाची हानी करण्यासाठी) आणि अपयशासाठी प्रयत्न करणे. ते विस्ताराने दर्शवण्यासाठी “भगवंतांच्या संदर्भात असे ऐकिवात आहे की” इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे सर्व दिशांना यमक महामेघ उठून महापूर यावा, त्याप्रमाणे सर्व पारमितांनी “याच जन्मात (अत्तभावात) आम्ही विपाक (फळ) देऊ” असे एकत्र येऊन जणू लाभ आणि सत्काराचा महापूर निर्माण केला. त्यामुळे ठिकठिकाणाहून अन्न, पेय, वाहन, वस्त्र, पुष्पमाला, गंध, विलेपन इत्यादी हातांत घेतलेले क्षत्रिय, ब्राह्मण इत्यादी लोक येऊन— “भगवान कोठे आहेत? देवदेव, नरासभ (मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ), लोकनाथ कोठे आहेत?” असे विचारत भगवंतांचा शोध घेऊ लागले. शेकडो गाड्यांमधून दानसामग्री (प्रत्यय) आणूनही जागा न मिळाल्यामुळे, अंधकविंद येथील ब्राह्मणांप्रमाणे, ते आजूबाजूला एक गाऊत अंतरापर्यंत गाड्यांच्या धुरांना धुरे भिडवून उभे राहत असत आणि मागेमागे जात असत. हे सर्व खंधकामध्ये (महावग्ग २८२) आणि त्या त्या सूत्रांमध्ये आलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. आणि ज्याप्रमाणे भगवंतांच्या बाबतीत, तसेच भिक्खू संघाच्या बाबतीतही होते. म्हटलेही आहे— “त्या वेळी भगवान सत्कृत, आदरणीय, मानित, पूजित, सन्मानित होते आणि त्यांना चीवर...पे... परिष्कारांचा लाभ होत असे, आणि भिक्खू संघालाही...” इत्यादी (उदान ३८). तसेच “हे चुंद, या जगात सध्या जितके संघ किंवा गण उत्पन्न झाले आहेत, त्यांपैकी मला असा एकही संघ किंवा गण दिसत नाही जो या भिक्खू संघाप्रमाणे परम लाभ आणि परम यशाला प्राप्त झाला असेल” (दीघनिकाय ३.१७६). ‘एवं’ म्हणजे आता सांगितल्या जाणाऱ्या प्रकारे. ‘निज्झत्तिं’ म्हणजे समजूत घालणे (पटवून देणे). ‘नं’ म्हणजे कथा (किंवा कशा प्रकारे).

Evaṃ pucchituṃ ayuttaṃ titthiyānaṃ kathā mahājanasannipāte niyyātitā hotīti. Tasmiṃ dātabbaṃ, cittappasādamattena dentepi hi puññaṃ pavaḍḍhati. Ārocitaṃ attanoti adhippāyo. Bhagavāti satthu āmantanaṃ. Cittaṃ nāma yathāpaccayaṃ pavattamānaṃ nigaṇṭhā…pe… pasīdati pasannassāti adhippāyo. Pubbe avisesato deyyadhammassa dātabbaṭṭhānaṃ nāma pucchitaṃ, idāni tassa mahapphalabhāvakaro dakkhiṇeyyavisesoti āha ‘‘aññaṃ tayā paṭhamaṃ pucchitaṃ, aññaṃ pacchā’’ti. Sallakkhehi etaṃ. Pacchimaṃ purimena saddhiṃ ānehīti adhippāyo. Pucchitassa nāma pañhassa kathanaṃ mayhameva bhāro. Samupabyūḷhoti ekato senāya rāsivasena sampiṇḍitoti attho. Tenāha ‘‘rāsibhūto’’ti. Asikkhitoti sattaṭṭhasaṃvaccharāni dhanusippena sikkhito. Dhanusippaṃ sikkhitvāpi koci katahattho na hoti, ayaṃ pana asikkhito na katahattho, poṅkhānupoṅkhabhāvoyeva byāmamuṭṭhibandho. Tiṇapuñjamattikāpuñjādīsūti ādi-saddena paṃsupuñjavālukapuñjasāraphalakaayoghanādike saṅgaṇhāti. Akataparicayoti tesaṃ santikā vijjhanaṭṭhena akataparicayo. Rājarājamahāmattādike upecca asanaṃ upāsanaṃ, na kataṃ upāsanaṃ etenāti akatūpāsano. Asikkhitatādinā bhīrubhāvena vā kāyassa chambhanaṃ saṅkampanaṃ uttāso etassa atthīti chambhīti āha ‘‘pavedhitakāyo’’ti.

असे विचारणे अयोग्य आहे, कारण महाजनसमुदायात तीर्थिकांची चर्चा पुढे आणली जाते. त्याला दिले पाहिजे, कारण केवळ चित्ताच्या प्रसन्नतेने दान दिले तरी पुण्य वाढते. “स्वतःचे मत कळवले” असा अभिप्राय आहे. ‘भगवान’ हे शास्त्यांचे संबोधन आहे. चित्त हे प्रत्ययानुसार (कारणानुसार) प्रवृत्त होते, निगंठ...पे... प्रसन्न होतात, प्रसन्न झालेल्याचे... असा अभिप्राय आहे. पूर्वी सामान्यपणे दान देण्याचे स्थान विचारले होते, आता त्याचे महाफल देणारे विशिष्ट दानपात्र (दक्खिणेय्य) विचारले आहे, म्हणून “तू आधी वेगळे विचारले आणि नंतर वेगळे विचारले” असे म्हटले आहे. हे नीट लक्षात घे. नंतरच्या प्रश्नाला आधीच्या प्रश्नाशी जोडून घे, असा अभिप्राय आहे. विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देणे ही माझीच जबाबदारी आहे. ‘समुपब्यूळ्हो’ म्हणजे सैन्याच्या समूहाच्या रूपाने एकत्र गोळा झालेला असा अर्थ आहे. म्हणूनच “राशीभूत झालेला (एकत्र आलेला)” असे म्हटले आहे. ‘अशिक्खितो’ म्हणजे सात-आठ वर्षे धनुर्विद्येचे शिक्षण घेतलेला. धनुर्विद्या शिकूनही कोणी ‘कृतहस्त’ (कुशल) होत नाही, हा तर अशिक्षित (अकुशल) आहे आणि कृतहस्त नाही, केवळ बाणाच्या मागच्या भागाला धरून धनुष्य ओढणारा आहे. ‘गवताचा ढीग, मातीचा ढीग इत्यादींमध्ये’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने धुळीचा ढीग, वाळूचा ढीग, लाकडी फळी, लोखंडाचा गोळा इत्यादींचा समावेश होतो. ‘अकतपरिचयो’ म्हणजे त्यांच्या जवळून निशाणा साधण्याचा सराव नसलेला. राजे, राजमहामात्र इत्यादींच्या जवळ बसणे म्हणजे ‘उपासना’; ज्याने अशी उपासना केली नाही तो ‘अकतुपासनो’. अशिक्षितपणामुळे किंवा भीतीने शरीराचे थरथरणे, कंप पावणे, घाबरणे ज्याच्यामध्ये आहे तो ‘चम्भी’ (थरथरणारा), म्हणून “कंप पावणारे शरीर असलेला” असे म्हटले आहे.

Dakkhiṇeyyatāya adhippetattā ‘‘arahattamaggena kāmacchando pahīno hotī’’ti āha. Accantappahānassa icchitattā tatiyeneva kukkuccaṃ pahīnaṃ hoti paṭighasampayogaṃ. Asekkhassa ayanti asekkhaṃ, sīlakkhandho. Tayidaṃ na aggaphalaṃ sīlameva adhippetaṃ, atha kho yaṃ kiñci asekkhasantāne pavattaṃ sīlaṃ, lokuttaro eva na adhippeto sikkhāya jātattā, evaṃ vimuttikkhandhopīti. Sekkhassa esoti vā, apariyositasikkhattā sayameva sikkhatīti vā sekkho, catūsu maggesu [Pg.198] heṭṭhimesu ca tīsu phalesu sīlakkhandho. Upari sikkhitabbābhāvato asekkho. Vuḍḍhippatto sekkhoti asekkho. Aggaphalabhūto sīlakkhandho vucceyya, aṭṭhakathāyaṃ pana vipassakassa sīlassa adhippetattā tathā attho vutto. Sabbatthāti ‘‘asekkhenā’’tiādīsu. Ettha ca yathā sīlasamādhipaññākkhandhā missakā adhippetā, evaṃ vimuttikkhandhāpīti tadaṅgavimuttiādayopi veditabbā, na paṭippassaddhivimutti eva.

दानपात्रतेचा (दक्खिणेय्यतेचा) अभिप्राय असल्याने “अरहंतमार्गाने कामच्छंद नष्ट होतो” असे म्हटले आहे. अत्यंत प्रहाणाची (पूर्ण नाशाची) इच्छा असल्यामुळे तिसऱ्या मार्गानेच (अनागामी मार्गानेच) प्रतिघ-संप्रयुक्त कुक्कुच्च (पश्चात्ताप) नष्ट होते. असेक्खाचा (अशैक्षाचा) हा ‘असेक्ख’ शीलस्कंध आहे. येथे केवळ अग्रफलभूत शीलच अभिप्रेत नाही, तर असेक्ख संतानामध्ये (प्रवाहात) प्रवृत्त असणारे कोणतेही शील अभिप्रेत आहे. शिक्षेमुळे (शिक्षणाने) उत्पन्न झाल्यामुळे केवळ लोकोत्तरच अभिप्रेत नाही, याचप्रमाणे विमुक्तीस्कंधाच्या बाबतीतही समजावे. हा सेक्खाचा (शैक्षाचा) आहे, किंवा शिक्षण अपूर्ण असल्यामुळे जो स्वतः शिकतो तो ‘सेक्ख’ होय; चार मार्ग आणि खालच्या तीन फलांमधील शीलस्कंध. पुढे शिकण्यासारखे काही उरले नसल्यामुळे तो ‘असेक्ख’ होय. वृद्धीला प्राप्त झालेला सेक्ख म्हणजेच असेक्ख होय. अग्रफलभूत शीलस्कंध म्हणावे, परंतु अट्ठकथेमध्ये विपश्यकाचे शील अभिप्रेत असल्यामुळे तसा अर्थ सांगितला आहे. ‘सर्वत्र’ म्हणजे “असेक्खाने” इत्यादींमध्ये. आणि येथे ज्याप्रमाणे शील, समाधी आणि प्रज्ञा हे स्कंध मिश्रित अभिप्रेत आहेत, त्याचप्रमाणे विमुक्तीस्कंधही अभिप्रेत आहे, म्हणून तदंगविमुक्ती इत्यादी देखील समजावे, केवळ प्रतिप्रस्रब्धी-विमुक्तीच नव्हे.

Yena sippena issāso hoti, taṃ issattanti āha ‘‘ususippa’’nti. Yassā vāyodhātuyā vasena sarīraṃ sañjātathāmaṃ hoti, taṃ balapaccayaṃ sandhāyāha ‘‘balaṃ nāma vāyodhātū’’ti. Samappavattito hi visamappavattinivārakadhātu balaṃ nāma, tena tato aññaṃ balarūpaṃ nāma natthi.

ज्या कलेने मनुष्य धनुर्धारी होतो, त्याला ‘इस्सत्त’ म्हणतात, म्हणून “धनुर्विद्या” असे म्हटले आहे. ज्या वायूधातूच्या प्रभावाने शरीरात शक्ती निर्माण होते, त्या बलाच्या कारणाला उद्देशून “बल म्हणजे वायूधातू होय” असे म्हटले आहे. कारण संतुलित प्रवाहाने विषम प्रवाहाचे निवारण करणारी धातू म्हणजेच बल होय, त्यामुळे त्याव्यतिरिक्त दुसरे कोणतेही बल रूप नाही.

Yasmā arahā eva ekantato sorato, tassa bhāvo soraccanti āha ‘‘soraccanti arahatta’’nti. Ete dveti khanti soraccanti ete dve dhammā. Pānīyaṃ pivanti etthāti papā, yo koci jalāsayo yaṃ kiñci pānīyaṭṭhānanti āha ‘‘caturassapokkharaṇīādīnī’’ti. Udakavikūlādīsu kamanti atikkamanti etehīti saṅkamanāni, setuādīni. Setukaraṇayuttaṭṭhāne setuṃ, caṅkamanakaraṇayuttaṭṭhāne caṅkamanaṃ, maggakaraṇayuttaṭṭhāne maggaṃ kareyyāti ayamettha adhippāyo. Tenāha ‘‘paṇṇāsā’’tiādi.

ज्याअर्थी अर्हतच एकांताने (पूर्णपणे) सुविनीत असतात, त्यांचा भाव म्हणजे 'सोरच्च' (सौजन्य) होय, म्हणून 'सोरच्च म्हणजे अर्हतपद' असे म्हटले आहे. 'हे दोन' म्हणजे क्षंती (सहनशीलता) आणि सोरच्च (सुविनीतता) हे दोन धम्म होत. जिथे पाणी पितात ती 'पपा' (पाणपोई), कोणताही जलाशय किंवा पाण्याचे ठिकाण, या अर्थाने 'चतुरस्सपोक्खरणी (चौकोनी तलाव) इत्यादी' असे म्हटले आहे. ज्यांच्याद्वारे पाण्याचे प्रवाह इत्यादी ओलांडून जातात, ते 'संक्रमणे' म्हणजे पूल इत्यादी होत. पूल बांधण्यास योग्य ठिकाणी पूल, चंक्रमण बनवण्यास योग्य ठिकाणी चंक्रमण, आणि मार्ग बनवण्यास योग्य ठिकाणी मार्ग बनवावा, असा येथे अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'पण्णासा' इत्यादी म्हटले आहे.

Bhikkhācāravattanti ariyānaṃ hitaṃ vattapaṭipattiṃ. Dentopīti pi-saddena akhīṇāsavassa dentopīti imamatthaṃ dasseti yassa kassacipi dentenapi kammaphalaṃ saddahitvā vippasannacitteneva dātabbattā. Thanayanti idaṃ tassa mahāmeghabhāvadassanaṃ, yo hi mahāvassaṃ vassati, so gajjanto vijjummālaṃ vissajjento pavassati. Abhisaṅkharitvā samodhānetvāti khādanīyassa vividhajātiyāni sampiṇḍetvā. Tenāha ‘‘rāsiṃ katvā’’ti.

'भिक्खाचारवत्तं' म्हणजे आर्यांचे हितकारक व्रत-आचरण होय. 'देन्तोपि' (देत असतानाही) यातील 'अपि' शब्दाने 'अक्षीणासवाने (ज्याचे आसव नष्ट झाले नाहीत अशाने) देत असतानाही' हा अर्थ दर्शविला आहे, कारण कोणालाही दान देताना कर्मफलावर श्रद्धा ठेवून प्रसन्न चित्तानेच दिले पाहिजे. 'थणयन्ति' (गर्जना करतात) हे त्याचे महामेघत्व दर्शविणारे आहे; कारण जो महावृष्टी करतो, तो गर्जना करत आणि विजेची माळ सोडत वर्षाव करतो. 'अभिसंखरित्वा समोधानेत्वा' म्हणजे खाद्यान्नाचे विविध प्रकार एकत्र करून. म्हणूनच 'रास करून' असे म्हटले आहे.

Pakiraṇaṃ nāma vikiraṇampi hoti anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘vikiratī’’ti. Pakiranto viya vā dānaṃ detīti iminā guṇakhettameva apariyesitvā karuṇākhettepi mahādānaṃ pavattetīti dasseti. Tena ‘‘pakiretī’’ti [Pg.199] vadantena bhagavatā aṭṭhuppattiyaṃ āgatatitthiyavādena appaṭisedhitatāpi dīpitā hoti. Puññadhārāti puññamayadhārā puññābhisandā. Sinehayantīti thūladhārenapi sinehena siniddhaṃ karontī. Kiledayantīti allabhāvaṃ pāpayantī. Yathāyaṃ puññadhārā dātāraṃ anto sineheti pūreti abhisandeti, evaṃ paṭiggāhakānampi anto sineheti pūreti abhisandeti. Tenevāha ‘‘dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū’’tiādi (a. ni. 5.34) evaṃ santepi ‘‘dātāraṃ abhivassatī’’ti vuttattā aṭṭhakathāyaṃ dāyakavaseneva ‘‘sinehetī’’ti vuttaṃ, yasmā vā paṭiggāhakassa sinehuppatti āmisanissitāti dāyakavaseneva vuttaṃ.

धातूंच्या अनेक अर्थांमुळे 'पकिरण' म्हणजे 'विकिरण' (विखुरणे) देखील होते, म्हणून 'विकिरति' (विखुरतो) असे म्हटले आहे. किंवा विखुरल्याप्रमाणे दान देतो, याने हे दर्शविले आहे की केवळ गुणक्षेत्राचाच (पात्र व्यक्तींचाच) शोध न घेता, करुणाक्षेत्रातही (गरजू लोकांमध्येही) महादान प्रवृत्त करतो. त्याद्वारे 'पकिरेति' (विखुरतो) असे म्हणणाऱ्या भगवंतांनी, उत्पत्तीच्या प्रसंगी आलेल्या तीर्थिकवादाने (इतर पंथांच्या मताने) निषेध न केला जाणे देखील स्पष्ट केले आहे. 'पुण्यधारा' म्हणजे पुण्यमयी धारा, पुण्याचा प्रवाह होय. 'सिनेहयन्ति' म्हणजे मोठ्या धारेने किंवा स्नेहाने स्निग्ध करणारी. 'किलेदयन्ति' म्हणजे ओलेपणा प्राप्त करून देणारी. ज्याप्रमाणे ही पुण्यधारा दात्याला आतून स्निग्ध करते, तृप्त करते, प्रवाही करते, त्याचप्रमाणे प्रतिग्राहकांना (दान घेणाऱ्यांना) देखील आतून स्निग्ध करते, तृप्त करते, प्रवाही करते. म्हणूनच 'देणारा प्रिय होतो, अनेक जण त्याचे सेवन करतात' इत्यादी (अं. नि. ५.३४) म्हटले आहे. असे असूनही, 'दात्यावर वर्षाव करतो' असे म्हटल्यामुळे अट्ठकथेत दात्याच्या संदर्भातच 'सिनेहेति' (स्निग्ध करतो) असे म्हटले आहे, किंवा प्रतिग्राहकामध्ये स्नेहाची उत्पत्ती आमिषावर (वस्तूवर) आधारित असल्यामुळे दात्याच्या संदर्भातच असे म्हटले आहे.

Issattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

इस्सत्तसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

5. Pabbatūpamasuttavaṇṇanā

५. पब्बतूपमसुत्ताचे वर्णन

136. Khattiyāti abhisekappattā. Issariyamado kāmagedho. Pathavimaṇḍalassa mahantatā taṃnivāsinaṃ anuyantatāti sabbamidaṃ yathicchitassa rājakiccassa sukhena samijjhanassa kāraṇakittanaṃ. Yādise rājakicce ussukkaṃ āpanno, taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘esa kirā’’tiādi vuttaṃ. Antaragamanānīti tiṇṇaṃ nirantaragamanānaṃ antarantarā gamanāni. Corā cintayiṃsūti eko antarabhogiko rājāparādhiko pañcasatamanussaparivāro coriyaṃ karonto vicarati, te sandhāya vuttaṃ.

१३६. 'खत्तिया' म्हणजे अभिषिक्त (ज्यांचा राज्याभिषेक झाला आहे असे). 'इस्सरियमदो' म्हणजे ऐश्वर्याचा मद, 'कामगेधो' म्हणजे कामाची आसक्ती. पृथ्वीमंडळाची विशालता, तेथील रहिवाशांचे अनुकरण करणे, हे सर्व इच्छित राजकार्याचे सुखाने यशस्वी होण्याचे कारण सांगणे आहे. ज्या प्रकारच्या राजकार्यात उत्सुकता निर्माण झाली, ते विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'एस किरा' (हा म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'अंतरगमनानि' म्हणजे तीन निरंतर प्रवासांच्या दरम्यानचे प्रवास होय. 'चोरा चिन्तयिसु' (चोरांनी विचार केला) म्हणजे एक प्रांतीय अधिकारी राजाचा अपराधी होऊन पाचशे माणसांच्या या परिवारासह चोरी करत फिरत होता, त्यांना उद्देशून हे म्हटले आहे.

‘‘Ayuttaṃ te kata’’nti sacāhaṃ vakkhāmīti yojanā. Dhuravihāreti rathassa dhuraṃ viya nagarassa dhurabhūte vihāre. Santhambhitunti vissāsabhāvena upaṭṭhātuṃ. Saddhāyikoti saddhāya ayitabbo, saddheyyoti attho. Tenāha ‘‘saddhātabbo’’ti. Paccayikoti pattiyāyitabbo. Abbhasamaṃ puthulabhāvena. Nippothentoti nimmaddento. Saṇhakaraṇīyaṃ atisaṇhaṃ pisanto nisadapoto viya pisanto.

'तुझ्याकडून अयोग्य केले गेले' असे जर मी म्हणेन, अशी योजना आहे. 'धुरविहारे' म्हणजे रथाच्या धुरीप्रमाणे नगराचे मुख्य केंद्र असलेल्या विहारात. 'संथम्भितुं' म्हणजे विश्वासाने उपस्थित राहणे. 'सद्धायिको' म्हणजे श्रद्धेने युक्त, श्रद्धेय असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'सद्धा तब्बो' (श्रद्धा ठेवण्याजोगा) असे म्हटले आहे. 'पच्चयिको' म्हणजे विश्वास ठेवण्याजोगा. 'अब्भसमं' म्हणजे ढगासारखा विशाल. 'निप्पोथेन्तो' म्हणजे चिरडणारा (मर्दन करणारा). 'सण्हकरणीयं' म्हणजे पाटा-वरवंट्याप्रमाणे अत्यंत बारीक वाटणारा.

Dhammacariyātiādittampi sīsaṃ celañca ajjhupekkhitvā sammāpaṭipatti eva kātabbā tassā eva paraloke patiṭṭhābhāvato. Ācikkhāmīti kathemi, kathento ca yathā tamatthaṃ sammadeva rājā jānāti, evaṃ jānāpemīti[Pg.200]. Nipphatti yuddhena kātabbaatthasiddhi. Visinoti bandhati yathādhippetaṃ cittaṃ etenāti visayo, samatthabhāvo. Mantasampannāti sampannarājamantā. Mahāamaccāti mahosadhādisadisā nītisatthachekā amaccapurisā. Upalāpetunti paresaṃ antare virodhatthaṃ saṅgaṇhituṃ.

'धम्मचरिया' (धम्माचरण) इत्यादींमध्ये डोके आणि वस्त्र पेटले तरी त्याची उपेक्षा करून सम्यक प्रतिपत्तीच (योग्य आचरणच) केली पाहिजे, कारण तीच परलोकात आधार देणारी ठरते. 'आचिक्खामि' म्हणजे सांगतो, आणि सांगताना ज्याप्रमाणे राजाला तो अर्थ चांगल्या प्रकारे समजेल, तसे समजवून सांगतो. 'निप्पत्ति' म्हणजे युद्धाने साध्य करावयाची कार्यसिद्धी. ज्याद्वारे इच्छेनुसार चित्त बांधले जाते, तो 'विषय' म्हणजे सामर्थ्य होय. 'मन्तसम्पन्ना' म्हणजे राज्यमंत्रणेने संपन्न. 'महाअमच्चा' म्हणजे महौषधासारखे नीतिशास्त्रात निपुण असलेले मुख्य अमात्य (मंत्री). 'उपलापेतुं' म्हणजे इतरांमध्ये फूट पाडण्यासाठी आपल्या बाजूने वळवून घेणे.

Dveyeva pabbatāti pabbatasadisā dveyeva gahitā. Rājovādeti rājovādasutte. Āgatāva tattantiyā anurūpatthaṃ. Vilumpamānāti iti-saddo ādiattho. Vipattīti bhogaparihānādivināso. Hatthiyuddhādīhi jarāmaraṇaṃ jinituṃ na sakkā sattassa avisayabhāvato. Yena pana jinituṃ sakkā, taṃ dassento bhagavā ‘‘buddhe…pe… nivesaye’’ti āha. Ratanattaye hi saddhā niviṭṭhā mūlajātā patiṭṭhitā ekantato jarāmaraṇavijayāya hoti. Tenāha ‘‘tasmā saddha’’nti.

'द्वेयेव पब्बता' म्हणजे पर्वतासारखे दोनच घेतले आहेत. 'राजोवादे' म्हणजे राजोवाद सुत्तात. त्या ग्रंथाच्या अनुरूप अर्थासाठी आलेलेच आहे. 'विलुम्पमाना' यातील 'इति' शब्द आदि अर्थाचा वाचक आहे. 'विपत्ती' म्हणजे भोगांचा नाश इत्यादी विनाश होय. हत्तींच्या युद्धाने इत्यादींद्वारे जरा-मरणावर विजय मिळवणे शक्य नाही, कारण ते प्राण्यांच्या कक्षेबाहेरचे आहे. परंतु ज्याच्याद्वारे विजय मिळवणे शक्य आहे, ते दर्शवताना भगवंतांनी 'बुद्धे...पे... निवेसये' (बुद्धावर श्रद्धा ठेवावी...) असे म्हटले आहे. कारण रत्नत्रयावर दृढ झालेली, मूळ धरलेली आणि प्रतिष्ठित झालेली श्रद्धा ही निश्चितपणे जरा-मरणावर विजय मिळवून देणारी ठरते. म्हणूनच 'तस्मा सद्धं' असे म्हटले आहे.

Pabbatūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पब्बतूपमसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

तिसऱ्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

संयुत्त निकाय-अट्ठकथा असलेल्या सारत्थप्पकासिनीचे

Kosalasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

कोसल संयुत्ताच्या वर्णनातील लीनत्थप्पकासिनी समाप्त झाली.

4. Mārasaṃyuttaṃ

४. मार संयुत्त

1. Paṭhamavaggo

१. प्रथम वर्ग

1. Tapokammasuttavaṇṇanā

१. तपोकम्मसुत्ताचे वर्णन

137. Uruvelāya [Pg.201] samīpe gāmo uruvelagāmo, taṃ uruvelagāmaṃ abhimukhabhāvena sammadeva sabbadhamme bujjhatīti abhisambodhi, sabbaññutaññāṇaṃ, tena samannāgatattā ca bhagavā abhisambuddhoti vuccati. Tassa pañcacattālīsāya vassesu ādito pannarasa vassāni paṭhamabodhi, idha pana sattāhabbhantarameva adhippetanti āha ‘‘abhisambuddho hutvā antosattāhasmiṃ yevā’’ti. Asukhabhāvena aññehi kātuṃ asakkuṇeyyattā dukkaraṃ karotīti dukkarakāro, so eva itthiliṅgavasena dukkarakārikā. Tāya mutto vatamhīti cintesi. Yadi evaṃ kasmā taṃ lokanātho chabbassāni samanuyuñjati? Kammapīḷitavasena. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.92-94) –

१३७. उरुवेलाच्या जवळील गाव म्हणजे उरुवेला गाव होय. त्या उरुवेला गावाच्या दिशेने सर्व धम्मांचे सम्यक प्रकारे आकलन करणे म्हणजे 'अभिसंबोधी' (सर्वज्ञता ज्ञान) होय, आणि त्याने युक्त असल्यामुळे भगवंतांना 'अभिसंबुद्ध' असे म्हटले जाते. त्यांच्या पंचेचाळीस वर्षांपैकी सुरुवातीची पंधरा वर्षे म्हणजे 'प्रथम बोधी' होय, परंतु येथे केवळ सात दिवसांच्या आतील काळच अभिप्रेत आहे, म्हणून 'अभिसंबुद्ध होऊन सात दिवसांच्या आतच' असे म्हटले आहे. असुखकारक असल्यामुळे इतरांना करणे अशक्य असलेले कठीण काम करणे म्हणजे 'दुष्करकार' (दुष्कर तपश्चर्या), स्त्रीलिंगी रूपात त्याला 'दुष्करकारिका' म्हटले आहे. त्यापासून 'मी खरोखर मुक्त झालो आहे' असा त्यांनी विचार केला. जर असे आहे, तर लोकनाथांनी सहा वर्षे ती का केली? कर्मपीडेमुळे. कारण अपदानात (अपदान थेर १.३९.९२-९४) असे म्हटले आहे –

‘‘Avacāhaṃ jotipālo, sugataṃ kassapaṃ tadā;

Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā.

तेव्हा जोतिपाल असताना मी सुगत कश्यपांना असे म्हटले होते की, 'या मुंडकाला बोधी कुठून मिळणार? बोधी तर अत्यंत दुर्लभ आहे.'

‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ;

Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhimapāpuṇiṃ.

त्या कर्माच्या विपाकामुळे मी उरुवेलामध्ये सहा वर्षे पुष्कळ दुष्कर तपश्चर्या केली, त्यानंतर मला बोधी प्राप्त झाली.

‘‘Nāhaṃ etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ;

Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito’’ti.

मी या मार्गाने उत्तम बोधी प्राप्त केली नाही; पूर्वकर्माने रोखल्या गेल्यामुळे मी कुमार्गाने शोध घेत होतो.

Māretīti vibādheti. Vipattiādisaṃyojanañhi sādhūnaṃ paramatthato maraṇaṃ saccapaṭivedhamāraṇattā, pāpatarattā pāpatamoti pāpimā. Sā cassa pāpatamatā pāpavuttitāyāti āha ‘‘pāpe niyutto’’ti. Adhipatīti kāmādhipati. Appahīnakāmarāge attano vase vattetīti vasavattī. Tesaṃyeva kusalakammānaṃ antaṃ karotīti antako. Vaṭṭadukkhato aparimuttapaccayattā namuci. Mattānaṃ pamattānaṃ bandhūti pamattabandhu.

‘मारतो’ म्हणजे पीडा देतो. कारण विपत्ती इत्यादींचे संयोजन हे सज्जनांचे परमार्थतः मरण आहे, कारण ते सत्य-प्रतिवेधाचा (सत्याच्या साक्षात्काराचा) घात करते; अधिक पापी आणि अत्यंत पापी असल्यामुळे तो ‘पापिमा’ (पापी) होय. आणि त्याची ती अत्यंत पापी अवस्था ही पापवृत्तीमुळे आहे, म्हणून म्हटले आहे—‘पापात नियुक्त असलेला’. ‘अधिपती’ म्हणजे कामाधिपती. ज्यांचा कामराग नष्ट झालेला नाही, त्यांना आपल्या वशात ठेवतो म्हणून तो ‘वसवत्ती’ (वशवर्ती). त्या कुशल कर्मांचाच अंत करतो म्हणून तो ‘अंतक’. संसार-दुःखातून (वट्टदुक्ख) मुक्त न होण्याचे कारण असल्यामुळे तो ‘नमुची’. मत्त आणि प्रमत्त (बेसावध) लोकांचा बंधू असल्यामुळे तो ‘पमत्तबंधू’ (प्रमत्तबंधू) होय.

Tapokammāti [Pg.202] attakilamathānuyogato. Aparaddhoti virajjhasi. ‘‘Aparādho’’tipi atthi, soyeva attho. Kāyakilamathaṃ anuyuñjanto yebhuyyena amaratthāya anuyuñjati, so ca kammavādīhi anuyuñjiyamāno devatthāya siyāti āha ‘‘amarabhāvatthāyā’’ti. Sabbaṃ tapanti sabbaṃ attaparitāpanaṃ. Atthāvahaṃ na bhavati bodhiyā anupāyattā. Kiñcassāti kiñci siyāti attho. Phiyārittaṃva dhammanīti dhammaṃ vuccati vaṇṇu, so idha ‘‘dhamma’’nti vutto, dhammani vaṇṇupadeseti attho. Tenāha ‘‘araññe’’ti. Ubhosu passesu phiyāhi ākaḍḍheyya ceva arittehi uppīḷeyya ca.

‘तपोकर्म’ म्हणजे आत्मक्लेशाच्या अभ्यासाने (अत्तकिलमथानुयोग). ‘अपराद्ध’ म्हणजे तू विन्मुख होतोस. ‘अपराध’ असाही पाठ आहे, त्याचाही तोच अर्थ आहे. कायिक क्लेशाचा अभ्यास करणारा बहुधा अमरत्वासाठी अभ्यास करतो, आणि कर्मवाद्यांद्वारे अभ्यास केला जाणारा तो देवत्वासाठी असू शकतो, म्हणून म्हटले आहे—‘अमरत्वाच्या प्राप्तीसाठी’. ‘सर्व तप’ म्हणजे सर्व प्रकारचे आत्म-परितापन (स्वतःला क्लेश देणे). ते बोधीसाठी अनुपाय (अयोग्य मार्ग) असल्यामुळे हितकारक ठरत नाही. ‘किञ्चस्स’ म्हणजे काहीतरी असावे, असा अर्थ आहे. ‘फियारित्तं व धम्मनी’ यामध्ये ‘धम्म’ म्हणजे वाळू (वाळवंट) म्हटले जाते, तो येथे ‘धम्म’ असा म्हटला आहे, ‘धम्मनी’ म्हणजे वाळूचा प्रदेश असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे—‘अरण्यात’. दोन्ही बाजूंनी वल्ह्यांनी (फिया) ओढावे आणि सुकाणूने (अरित्त) दाबावे.

Sammāvācākammantājīvā gahitā maggasīlassa adhippetattā. Samādhino hi gahaṇena sammāvāyāmasatisamādhayo gahitā upakārabhāvato. Paññāyāti etthāpi eseva nayo. Bujjhati etenāti bodho. Maggoti āha ‘‘bodhāyāti maggatthāyā’’ti. Kathaṃ pana maggaṃ maggatthāya bhāvetīti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tena yathā yāgupacanārambho yāvadeva yāguattho, evaṃ maggabhāvanārambho maggādhigamatthāyāti dasseti. Ārambhoti ca ariyamaggabhāvanāya bandhāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘magganti ariyamaggaṃ, bodhāyāti arahattasambodhāya, evañca katvā ‘pattosmi paramasuddhi’nti idampi vacanaṃ samatthita’’nti vadanti, apare pana ‘‘sabbaññutaññāṇasambodhāyāti. So hi sabbasmāpi bodhito uttaritaro’’ti. Nihato nibbisevanabhāvaṃ pāpito. Tenāha ‘‘parājito’’ti.

मार्ग-शीलाचा (मग्गसील) अभिप्रेत अर्थ असल्यामुळे सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त आणि सम्यक् आजीव ग्रहण केले आहेत. कारण समाधीच्या ग्रहणाने, उपकारक असल्यामुळे सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृती आणि सम्यक् समाधी ग्रहण केले आहेत. ‘प्रज्ञेने’ (पञ्ञाय) यामध्येही हाच नियम आहे. ज्याच्याद्वारे जाणले जाते ती ‘बोधी’ होय. तो मार्ग आहे, म्हणून म्हटले आहे—‘बोधीसाठी म्हणजे मार्गाच्या प्राप्तीसाठी’. पण मार्गाच्या प्राप्तीसाठी मार्गाची भावना कशी करावी? म्हणून म्हटले आहे—‘जसे की’ इत्यादी. त्याद्वारे, जसा पेज (यागु) शिजवण्याचा आरंभ केवळ पेजेच्या प्राप्तीसाठी असतो, त्याचप्रमाणे मार्ग-भावनेचा आरंभ हा मार्गाच्या अधिगमासाठी (प्राप्तीसाठी) असतो, हे दर्शवले आहे. आणि ‘आरंभ’ म्हणजे आर्यमार्गाच्या भावनेची दृढ जोडणी समजली पाहिजे. काही लोक म्हणतात की, ‘मार्ग’ म्हणजे आर्यमार्ग, ‘बोधीसाठी’ म्हणजे अर्हत्त्वाच्या संबोधीसाठी, आणि असे मानल्याने ‘मी परम शुद्धी प्राप्त केली आहे’ हे वचन देखील समर्थित होते. इतर लोक म्हणतात की, ‘सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या संबोधीसाठी’, कारण ती सर्व बोधींपेक्षा श्रेष्ठ आहे. ‘निहत’ म्हणजे पुन्हा सेवन न करण्याच्या अवस्थेला पोहोचवलेला. म्हणूनच म्हटले आहे—‘पराजित झालेला’.

Tapokammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

तपोकम्मसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. Hatthirājavaṇṇasuttavaṇṇanā

२. हत्थिराजवण्णसुत्तवण्णना

138. Andhabhāvakāraketi pacurajanassa cakkhuviññāṇuppattinivāraṇena andhabhāvakārake. Mahātameti mahati tamasi. Pāsāṇaphalake mahācīvaraṃ sīse ṭhapetvāti etena taṃ phalakaṃ apassāya nisinnoti dasseti[Pg.203]. Padhānanti bhāvanaṃ. Pariggaṇhamānoti sabbaso gaṇhanto avissajjento, bhāvanaṃ anuyuñjanto anupubbasamāpattiyo phalasamāpattiñca manasikarontoti attho. Tenāha ‘‘nanu cā’’tiādi. Ariṭṭhakoti ariṭṭhakavaṇṇo. Tenāha ‘‘kāḷako’’ti.

१३८. ‘अंधभाव निर्माण करणारे’ म्हणजे सामान्य लोकांच्या चक्षु-विज्ञानाच्या उत्पत्तीला रोखून अंधत्व निर्माण करणारे. ‘महातम’ म्हणजे मोठ्या अंधकारात. ‘दगडी पाटावर (शिळापट्टावर) महाचीवर डोक्यावर ठेवून’ यावरून तो त्या पाटाचा आधार घेऊन बसला होता, हे दर्शवले आहे. ‘प्रधान’ म्हणजे भावना (ध्यानसाधना). ‘परिग्रह करत’ म्हणजे सर्व प्रकारे ग्रहण करत, न सोडता, भावनेचा अभ्यास करत, अनुक्रमिक समापत्ती आणि फल-समापत्तीचे मनसिकार करत, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे—‘ननु च’ इत्यादी. ‘अरिट्ठक’ म्हणजे अरिट्ठक रंगाचा. म्हणूनच म्हटले आहे—‘काळा’.

Dīghamaddhānanti cirataraṃ kālaṃ. Saṃsaranti āsādanādhippāyena sañcaranto, alaṃ tuyhaṃ etena nippayojananti adhippāyo. Na hi tena mārassa kāci atthasiddhīti.

‘दीर्घ काळ’ म्हणजे अत्यंत दीर्घ काळ. ‘संसरण करत’ म्हणजे आस्वादाच्या (भोगाच्या) उद्देशाने फिरत; ‘तुला या निरर्थक गोष्टीची काय गरज’ असा अभिप्राय आहे. कारण त्याने माराची कोणतीही अर्थसिद्धी होत नाही.

Hatthirājavaṇṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

हत्थिराजवण्णसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Subhasuttavaṇṇanā

३. सुभसुत्तवण्णना

139. Susaṃvutāti maggasaṃvarena suṭṭhu saṃvutā. Supihitāti suṭṭhu pihitā. Vasānugāti kāyādidvāravasānugā vasavattino na honti. Baddhacarāti paṭibaddhacariyāti.

१३९. ‘सुसंवृत’ म्हणजे मार्ग-संवरने (मार्गाच्या संयमाने) चांगल्या प्रकारे संयमित. ‘सुपिहित’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे बंद केलेले. ‘वशानुगा’ म्हणजे काया इत्यादी द्वारांच्या वशामध्ये जाणारे, वशवर्ती न होणारे. ‘बद्धचरा’ म्हणजे प्रतिबद्ध चर्या असलेले (बद्ध आचरण असलेले).

Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुभसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Paṭhamamārapāsasuttavaṇṇanā

४. पठममारपाससुत्तवण्णना

140. Upāyamanasikārenāti aniccādīsu aniccādito manasikaraṇena. Upāyavīriyenāti anuppannākusalānaṃ anuppādanāya vidhinā pavattavīriyena. Kāraṇavīriyenāti anuppannānuppādanādiatthassa kāraṇabhūtena vīriyena. Anuppannapāpakānuppādanādiatthāni hi vīriyāni yadatthaṃ honti, taṃ atthaṃ sādhentiyevāti etassa atthassa dīpako sammā-saddo. Yonisosammāsaddena hi upāyakāraṇatthadīpakataṃ sandhāya ‘‘upāyavīriyena kāraṇavīriyenā’’ti vuttaṃ. Arahattaphalavimutti ukkaṭṭhaniddesena. Mārena ‘‘mayhaṃ kho, bhikkhave’’tiādikaṃ bhagavato vacanaṃ sutvā vuttaṃ ‘‘arahattaṃ patvāpi na tussatī’’tiādi.

१४०. ‘उपाय-मनसिकाराने’ म्हणजे अनित्य इत्यादींमध्ये अनित्य इत्यादी रूपाने मनसिकार (चिंतन) करण्याने. ‘उपाय-वीर्याने’ म्हणजे अनुत्पन्न अकुशलांच्या अनुत्पादनासाठी (उत्पन्न न होण्यासाठी) विधीपूर्वक प्रवृत्त केलेल्या वीर्याने (प्रयत्नाने). ‘कारण-वीर्याने’ म्हणजे अनुत्पन्न अकुशलांच्या अनुत्पादनादी अर्थाचे कारण बनलेल्या वीर्याने. कारण अनुत्पन्न पापांच्या अनुत्पादनादी अर्थासाठी जी वीर्ये असतात, ती ज्या अर्थासाठी असतात, तो अर्थ नक्कीच साधतात, या अर्थाचा प्रकाशक ‘सम्मा’ (सम्यक्) हा शब्द आहे. कारण ‘योनिसो’ आणि ‘सम्मा’ या शब्दांद्वारे उपाय आणि कारणाच्या अर्थाची प्रकाशकता लक्षात घेऊन ‘उपाय-वीर्याने, कारण-वीर्याने’ असे म्हटले आहे. अर्हत्त्वफल-विमुक्ती ही उत्कृष्ट निर्देशाने आहे. भगवंतांचे ‘माझ्या, भिक्खूहो!’ इत्यादी वचन ऐकून माराने म्हटले—‘अर्हत्त्व प्राप्त करूनही तो संतुष्ट होत नाही’ इत्यादी.

Kilesapāsenāti [Pg.204] kilesamārassa upāyabhūtena. Kilesamāro hi satte kāmaguṇapāsehi nibandhati, na pana sayameva. Tenāha ‘‘ye dibbā kāmaguṇasaṅkhātā’’tiādi. Mārabandhaneti kilesamārassa bandhanaṭṭhāne, bhavacāraketi attho. Na me samaṇa mokkhasīti idaṃ māro ‘‘anuttarā vimutti anuppattā, vimuttā sabbapāsehī’’ti ca bhagavato vacanaṃ asaddahanto vadati saddahantopi vā ‘‘evamayaṃ paresaṃ sattānaṃ mokkhāya ussāhaṃ na kareyyā’’ti attano kohaññe ṭhatvā vadati.

‘क्लेशपाशाने’ म्हणजे क्लेशमाराचे साधन (उपाय) असलेल्या पाशाने. कारण क्लेशमार प्राण्यांना कामगुणरूपी पाशांनी बांधतो, स्वतःहून नाही. म्हणूनच म्हटले आहे—‘जे दिव्य कामगुण संज्ञक आहेत’ इत्यादी. ‘मारबंधनात’ म्हणजे क्लेशमाराच्या बंधनाच्या ठिकाणी, म्हणजेच भव-कारागृहात (संसाररूपी तुरुंगात), असा अर्थ आहे. ‘हे श्रमणा, तू माझ्यापासून मुक्त होणार नाहीस’ हे मार भगवंतांच्या ‘अनुत्तर विमुक्ती प्राप्त झाली आहे, सर्व पाशांपासून मुक्त झालो आहे’ या वचनावर अविश्वास ठेवून बोलतो; किंवा विश्वास ठेवूनही ‘अशा प्रकारे हा इतर प्राण्यांच्या मुक्तीसाठी उत्साह दाखवणार नाही’ या आपल्या कपटभावात (कोहञ्ञ) राहून बोलतो.

Paṭhamamārapāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पठममारपाससुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Dutiyamārapāsasuttavaṇṇanā

५. दुतियमारपाससुत्तवण्णना

141. Anupubbagamanacārikanti gāmanigamarājadhānīsu anukkamena gamanasaṅkhātaṃ cārikaṃ. Evaṃ hi gatesūti evaṃ tumhesu bahūsu ekajjhaṃ gatesu.

१४१. ‘अनुक्रमिक गमनचारिका’ म्हणजे गावे, नगरे आणि राजधानींमध्ये अनुक्रमाने जाणे रूपी चारिका (भ्रमण). ‘अशा प्रकारे गेल्यावर’ म्हणजे अशा प्रकारे तुमच्यापैकी अनेकांनी एकत्र गेल्यावर.

Ādimhi kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ, tathā sesesu. Sāsanassa ādi sīlaṃ mūlakattā. Tassa samathādayo majjhaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato. Phalanibbānāni pariyosānaṃ tadadhigamato uttari karaṇīyābhāvato. Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti, tassā ca sīlaṃ samādhi ca mūlanti āha ‘‘sīlasamādhayo vā ādī’’ti. Yasmā paññā anubodhapaṭivedhavasena duvidhā, tasmā tadubhayaṃ gaṇhanto ‘‘vipassanāmaggā majjha’’nti āha. Paññānipphatti phalakiccaṃ, nibbānasacchikiriyā pana sammāpaṭipattiyā pariyosānaṃ tato paraṃ kattabbābhāvatoti āha ‘‘phalanibbānāni pariyosāna’’nti. Phalaggahaṇena hi saupādisesanibbānaṃ gayhati, itarena itaraṃ, tadubhayavasena paṭipattiyā osānanti āha ‘‘phalanibbānāni pariyosāna’’nti. ‘‘Tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369) vacanato sīladiṭṭhujukatāya matthakabhūtā vipassanā, tadadhiṭṭhānā sīlasamādhīti ime [Pg.205] tassa sāsanassa mūlanti āha ‘‘sīlasamādhivipassanā vā ādī’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.

याच्या सुरुवातीला कल्याण (मंगल) आहे म्हणून ते "आदिकल्याण" होय, तसेच इतरांच्या बाबतीतही समजावे. शासनाचा (धम्माचा) आरंभ म्हणजे शील होय, कारण ते मूळ आहे. त्याचे मध्य म्हणजे समथ इत्यादी आहेत, कारण ते शासन-संपत्तीच्या मध्यभागी असतात. फल आणि निर्वाण हे त्याचे पर्यवसान (शेवट) आहे, कारण त्यांची प्राप्ती झाल्यावर पुढे काहीही कर्तव्य उरत नाही. शासनात सम्यक प्रतिपत्ती (योग्य आचरण) प्रज्ञेमुळे होते, आणि तिचे मूळ शील व समाधी आहे, म्हणून म्हटले आहे - "शील आणि समाधी हेच आरंभ (आदी) आहेत". ज्याअर्थी प्रज्ञा ही अनुबोध आणि प्रतिवेध या रूपाने द्विविध (दोन प्रकारची) आहे, त्याअर्थी त्या दोन्हीचा स्वीकार करत "विपस्सना आणि मार्ग हे मध्य आहेत" असे म्हटले आहे. प्रज्ञेची निष्पत्ती हे फलाचे कार्य आहे, तर निर्वाणाचा साक्षात्कार हा सम्यक प्रतिपत्तीचा शेवट आहे, कारण त्यानंतर काहीही कर्तव्य उरत नाही, म्हणून म्हटले आहे - "फल आणि निर्वाण हे पर्यवसान आहे". फल ग्रहणाने सउपादिशेष निर्वाण घेतले जाते, आणि दुसऱ्याने (इतर शब्दाने) अनुपपादिशेष निर्वाण घेतले जाते. या दोन्ही रूपाने प्रतिपत्तीचा अंत होतो, म्हणून "फल आणि निर्वाण हे पर्यवसान आहे" असे म्हटले आहे. ‘म्हणूनच, हे भिक्खू, तू कुशल धम्मांमध्ये सुरुवातीलाच स्वतःला विशुद्ध कर. कुशल धम्मांचा आरंभ काय आहे? सुविशुद्ध शील आणि सरळ (सम्यक) दृष्टी’ (सं. नि. ५.३६९) या वचनानुसार शील आणि दृष्टीच्या सरळतेच्या शिखरावर असलेली विपस्सना, आणि तिचे अधिष्ठान असलेले शील व समाधी हे या शासनाचे मूळ आहेत, म्हणून "शील, समाधी आणि विपस्सना हे आरंभ आहेत" असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच समजावा.

Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo natthi, yesu pana avayavesu samudāyarūpena apekkhitesu gāthāti samaññā, taṃ tato bhinnaṃ viya katvā dassento ‘‘catuppadikagāthāya tāva paṭhamapādo’’tiādimāha. Pañcapadachappadānaṃ gāthānaṃ ādipariyosānaggahaṇena itare dutiyādayo tayo cattāro vā majjhanti avuttasiddhamevāti na vuttaṃ. Ekānusandhikasuttassāti idaṃ bahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ suttaṃ sandhāya vuttaṃ, itarassa pana teyeva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhanti. Nidānanti kāladesakaparisādi-apadisanalakkhaṇādiko attho. Idamavocāti iti-saddo ādiattho. Tena tadavasesanigamanapāḷiṃ saṅgaṇhāti. Anekānusandhīkassa saha nidānena paṭhamo anusandhi ādi. Saha nigamanena pacchimo pariyosānaṃ, itarena majjhimantiādimajjhapariyosānāni veditabbāni.

जरी अवयवांशिवाय कोणताही समुदाय नसतो, तरीही ज्या अवयवांना समुदाय रूपाने पाहिले असता "गाथा" अशी संज्ञा मिळते, त्यांना त्यापासून भिन्न असल्यासारखे दाखवत "चार चरणांच्या गाथेचा पहिला चरण" इत्यादी म्हटले आहे. पाच चरणांच्या आणि सहा चरणांच्या गाथांच्या बाबतीत, आरंभ आणि पर्यवसान यांच्या ग्रहणाने इतर दुसरे इत्यादी तीन किंवा चार चरण हे "मध्य" आहेत हे न सांगताच सिद्ध होत असल्याने ते सांगितले नाही. "एकानुसंधीक सुत्ताचे" हे अनेक विभाग असलेल्या सुत्ताला अनुसंधानानुसार एकानुसंधीक सुत्त मानून म्हटले आहे. परंतु दुसऱ्या सुत्ताच्या बाबतीत, उपदेशिलेल्या धम्माच्या विभागानेच आरंभ, मध्य आणि पर्यवसान हे भाग प्राप्त होतात. "निदान" म्हणजे काळ, देश, परिषद इत्यादींचा निर्देश करण्याचे लक्षण असलेला अर्थ. "इदमवोच" मधील "इति" हा शब्द आरंभाच्या अर्थात आहे. त्याने उर्वरित निगमन पाळीचा संग्रह होतो. अनेकानुसंधीक सुत्ताच्या बाबतीत, निदानासह पहिला अनुसंधान हा "आरंभ" होय. निगमनासह शेवटचा भाग "पर्यवसान" होय, आणि उर्वरित भाग "मध्य" होय, असे आरंभ, मध्य आणि पर्यवसान समजले पाहिजेत.

Sātthakanti atthasampattiyā sātthakaṃ katvā. Sabyañjananti byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Sampatti ca nāma paripuṇṇabyañjanatāti āha ‘‘byañjanehi…pe… desetā’’ti. Sakalaparipuṇṇanti sabbaso paripuṇṇaṃ sīlādipañcadhammakkhandhapāripūriyā. Nirupakkilesaṃ diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato. Avisesato tisso sikkhā sakale sāsane bhavanti. Dhammoti pana brahmacariyaṃ vā sandhāya vuttaṃ ‘‘katamesānaṃ kho, bhante, buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ ahosī’’tiādīsu (pārā. 18) viya. Dukūlasāṇiyā paṭicchannā viya, na tu pākāraselādipaṭicchannā viya. Tena dhammaniruttiyā sakalakilesānaṃ pahānānubhāvaṃ vadati. Alābhaparihāniyā, na laddhaparihāniyā. Aḍḍhuḍḍhānīti pañcasatādhikāni tīṇi pāṭihāriyasahassāni. Sātanti sukhaṃ.

"सार्थक" म्हणजे अर्थ-संपत्तीने युक्त करून सार्थक करणे. "सब्यंजन" म्हणजे व्यंजन-संपत्तीने (शब्दांच्या शुद्धतेने) युक्त. आणि संपत्ती म्हणजे परिपूर्ण व्यंजनता होय, म्हणूनच "व्यंजनांनी...पे... उपदेशिणारा" असे म्हटले आहे. "सकलपरिपूर्ण" म्हणजे शील इत्यादी पाच धम्मस्कंधांच्या परिपूर्णतेने सर्व प्रकारे परिपूर्ण. "निरुपक्किलेस" (क्लेशरहित) म्हणजे दृष्टी, मान (अहंकार) इत्यादी उपक्लेशांचा अभाव असल्यामुळे. सामान्यतः संपूर्ण शासनात तीन शिक्षा (शील, समाधी, प्रज्ञा) असतात. परंतु "धम्म" हा शब्द ब्रह्मचर्याला उद्देशून वापरला आहे, जसे की "हे भंते, कोणत्या बुद्ध भगवंतांचे ब्रह्मचर्य दीर्घकाळ टिकणारे होते?" इत्यादींमध्ये (पाराजिका १८). दुकूल (रेशमी वस्त्र) किंवा तागाच्या वस्त्राने झाकल्यासारखे, परंतु भिंत किंवा खडकाने झाकल्यासारखे नाही. त्याद्वारे धम्म-निरुक्तीने सर्व क्लेशांच्या प्रहाणाचा (नाशाचा) प्रभाव सांगितला आहे. लाभ न होण्याने होणारी हानी, मिळालेल्या गोष्टीची हानी नव्हे. "अड्ढुड्ढानी" म्हणजे साडेतीन हजार (पाचशे अधिक तीन हजार) प्रातिहार्ये. "सात" म्हणजे सुख.

Dutiyamārapāsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुसऱ्या मारपास सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली.

6. Sappasuttavaṇṇanā

६. सप्पसुत्त वर्णना

142. Surākārakānanti [Pg.206] piṭṭhasurāyojanakānaṃ. Kosalānaṃ issaroti kosalo, kosalarājassa ayanti kosalikā. Paribhogapātīti bhattaparibhojanatthāya pāti paribhogapāti. Kammāruddhanapaṇāḷiyāti kammāruddhanapaṇāḷimukhe. Dhamamānāyāti dhamiyamānāya. Taṃ pana yasmā bhastavātehi pūritaṃ nāma hoti, tasmā ‘‘bhastavātena pūriyamānāyā’’ti vuttaṃ. Niyāmabhūmiyanti bhagavato paṭisallānaṭṭhāne sañcarantaṃ māraṃ maṃsacakkhunāva disvā. Tenāha ‘‘vijjulatālokenā’’ti.

१४२. "सुराकारकानं" म्हणजे पिठाची सुरा (मद्य) तयार करणाऱ्यांचे. कोसलांचा स्वामी तो "कोसल" (कोसलचा राजा), आणि कोसल राजाची ती "कोसलिका". "परिभोगपाती" म्हणजे भात खाण्यासाठी असलेले भांडे (पात्र). "कम्मारुद्धनपणाळिया" म्हणजे लोहाराच्या भट्टीतून हवा जाण्याच्या नळीच्या मुखात. "धममानाय" म्हणजे फुंकली जात असताना. आणि कारण ते भात्याच्या हवेने भरलेले असते, म्हणून "भात्याच्या हवेने भरले जात असताना" असे म्हटले आहे. "नियामभूमियं" म्हणजे भगवंतांच्या एकांतवासाच्या (ध्यान) ठिकाणी संचार करणाऱ्या माराला चर्मचक्षूंनीच पाहून. म्हणूनच "विजेच्या चमकेच्या प्रकाशाने" असे म्हटले आहे.

Seyyatthāyāti seyyānisaṃsāya. Tenāha ‘‘ṭhassāmī’’tiādi. Attasaññatoti attabhāvena saṃyato. Tenāha ‘‘saṃyatattabhāvo’’ti. Taṃsaṇṭhitassāti tasmiṃ hatthapādakukkuccarahite buddhamunismiṃ avaṭṭhitassa. Vossajja careyya tattha soti iminā bhagavā taṃ byākaramāno vibhiṃsitā buddhānaṃ kiṃ karissati bhayābhāvato? Kevalaṃ pana anaṭṭhavalikaṃ uppīḷento viya tvameva āyāsaṃ āpajjissasīti māraṃ santajjeti.

"सेय्यत्थाय" म्हणजे शय्येच्या (झोपण्याच्या) फायद्यासाठी. म्हणूनच "मी उभा राहीन" इत्यादी म्हटले आहे. "अत्तसञ्ञतो" म्हणजे आत्मभावाने (स्वतःवर) संयमित. म्हणूनच "संयमित आत्मभाव असलेला" असे म्हटले आहे. "तंसण्ठितस्स" म्हणजे हात-पायांच्या चंचलतेने रहित अशा त्या बुद्धमुनींच्या ठिकाणी स्थिर असलेल्या. "वोस्सज्ज चरेय्य तत्थ सो" (त्याने तिथे आसक्ती सोडून विहरावे) याने भगवान त्याचे स्पष्टीकरण करत म्हणतात की, भीती का अभाव असल्यामुळे घाबरवणारा बुद्धांचे काय करू शकणार? केवळ निरर्थकपणे स्वतःलाच त्रास दिल्यासारखे तू स्वतःच कष्टाला प्राप्त होशील, असे म्हणून ते माराला धमकावतात.

Bheravāti avītarāgānaṃ bhayajanakā. Tatthāti taṃnimittaṃ. Phaleyyāti bhijjeyya. Sattisallanti sattisaṅkhātaṃ puthusallaṃ. Urasmiṃ cārayeyyunti phāsuṃ vijjhituṃ ṭhapeyyuṃ uggireyyuṃ. Khandhupadhīsūti khandhasaṅkhātesu upadhīsu. Tāṇaṃ karonti nāmāti tato bhayanimittato attano tāṇaṃ karonti nāma.

"भेरवा" म्हणजे वीतराग नसलेल्यांमध्ये (रागयुक्त लोकांमध्ये) भीती निर्माण करणारे. "तत्थ" म्हणजे त्या कारणाने. "फलेय्य" म्हणजे फुटून जावे / छिन्नभिन्न व्हावे. "सत्तिसल्लं" म्हणजे शक्ती (भाला) नावाचे मोठे शल्य (बाण). "उरस्मिं चारेय्युं" म्हणजे छाती भेदण्यासाठी रोखून धरावे किंवा उगारून धरावे. "खन्धुपधीसू" म्हणजे स्कंध नावाच्या उपाधींमध्ये. "ताणं करोन्ति नामा" म्हणजे त्या भीतीदायक कारणापासून स्वतःचे रक्षण करतात.

Sappasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सप्पसुत्त वर्णना समाप्त झाली.

7. Supatisuttavaṇṇanā

७. सुपतिसुत्त वर्णना

143. Utugāhāpanatthaṃ dhovitvā, na rajojallavikkhālanatthaṃ. Tenāha ‘‘buddhānaṃ panā’’tiādi. Dhotapādake geheti dhotapādehi akkamitabbake. Vattabhedo nāma natthi dhammassāmibhāvato. Vattasīse [Pg.207] ṭhatvā dhovanti aññesaṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ. Soppapariggāhakenāti ettha soppaṃ nāma niddāya antarantarā pavattakiriyamayacittappavattirahitā nirantarabhavaṅgasantatīti taṃ sabhāvato payojanato kālaparicchedato pariggāhakaṃ upariniddesasatisampajaññaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘soppapariggāhakena satisampajaññenā’’ti. Keci pana ‘‘niddāsoppanā’’ti vadanti, taṃ bhagavato soppaṃ hīḷento vadati.

१४३. ऋतूच्या अनुकूलतेसाठी (पाय) धुवून, धूळ आणि चिखल स्वच्छ करण्यासाठी नव्हे. म्हणूनच "बुद्धांच्या बाबतीत तर..." इत्यादी म्हटले आहे. "धोतपादके गेहे" म्हणजे धुतलेल्या पायांनी प्रवेश करण्यायोग्य घरात. धम्मस्वामी असल्यामुळे त्यांच्यासाठी कोणताही नियमभंग (वत्तभेद) नसतो. इतरांनी त्यांचे अनुकरण करावे म्हणून ते नियमाचे पालन करत पाय धुतात. "सोप्पपरिग्गाहकेन" यामध्ये "सोप्प" (झोप) म्हणजे झोपेच्या दरम्यान निर्माण होणाऱ्या क्रियामय चित्तप्रवृत्तीने रहित असलेली निरंतर भवांग-संतती होय. तिच्या स्वभावाचा, प्रयोजनाचा आणि कालमर्यादेचा स्वीकार करणाऱ्या, वर उल्लेखिलेल्या सति-संपजन्याला उद्देशून "सोप्पपरिग्गाहक सति-संपजन्याने" असे म्हटले आहे. परंतु काही लोक याला "निद्रा-सोप्प" (साधी झोप) म्हणतात, ते भगवंतांच्या झोपेची निंदा करत असे म्हणतात.

Kiṃ nūti etthaṃ kinti hetunissakke paccattavacananti āha ‘‘kasmā nu supasī’’ti? Dubbhago vuccati nissiriko bhinnabhago, so pana matasadiso visaññisadiso ca hotīti āha ‘‘mato viya visaññī viya cā’’ti.

‘किं नु’ यामध्ये ‘किं’ हा हेतू दर्शवणारा प्रथमा विभक्तीचा शब्द आहे, म्हणून म्हटले आहे - “तू का बरे झोपला आहेस?” ‘दुब्भग’ (दुर्भागी) म्हणजे श्रीहीन किंवा नष्टभाग्य असलेला म्हटला जातो, आणि तो मृतासारखा किंवा बेशुद्ध पडलेल्यासारखा असतो, म्हणून म्हटले आहे - “मृतासारखा किंवा बेशुद्ध असल्यासारखा.”

Ādināti ādi-saddena ‘‘bāhirassa upādāya aṭṭhārasā’’tiādinā (vibha. 842) āgataṃ taṇhākoṭṭhāsaṃ saṅgaṇhāti. Tattha tattha visattatāyāti tammiṃ tasmiṃ ārammaṇe visesato āsattabhāvena. Visassa dukkhanibbattakakammassa hetubhāvato visamūlatā visaṃ vā dukkhadukkhādibhūtavedanā mūlaṃ etassāti visamūlā, taṇhā. Tassa rūpādikassa dukkhassa paribhogo, na amatassāti visaparibhogatā. Katthaci netunti katthaci bhave sabbathā netuṃ? Parikkhayāti sabbaso khīṇattā. Tuyhaṃ kiṃ etthāti sabbupadhiparikkhayā suddhassa mama paṭipattiyaṃ tuyhaṃ kiṃ ujjhāyanaṃ? Kevalaṃ vighātoyeva teti dasseti.

‘आदि’ या शब्दाने “बाह्य उपादान करून अठरा” इत्यादी (विभंग ८४२) आलेल्या तण्हा-कोठ्ठासाचा (तृष्णा-विभागाचा) संग्रह केला आहे. ‘तत्र तत्र विसत्तताया’ म्हणजे त्या त्या आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) विशेष रूपाने आसक्त असणे. दुःखाची उत्पत्ती करणाऱ्या कर्माचा हेतू असल्यामुळे विषासारखी मूळ असलेली, किंवा विषरूप दुःख-दुःखादी वेदना जिचे मूळ आहे ती ‘विषमूला’ म्हणजे तृष्णा होय. त्या रूप इत्यादी दुःखाचा उपभोग घेणे, अमृताचा नव्हे, म्हणून ती ‘विषपरिभोगता’ होय. ‘कुठे नेणे’ म्हणजे कोणत्याही भवामध्ये पूर्णपणे घेऊन जाणे का? ‘परिक्खया’ म्हणजे सर्व प्रकारे क्षीण झाल्यामुळे. “यात तुझे काय?” म्हणजे सर्व उपाधी क्षीण झाल्यामुळे शुद्ध झालेल्या माझ्या आचरणावर तुझा काय आक्षेप आहे? हे केवळ तुझा त्रास (विघात) दर्शवते।

Supatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुपतिसुत्त-वर्णना समाप्त झाली।

8. Nandatisuttavaṇṇanā

८. नन्दतिसुत्त-वर्णना

144. Aṭṭhamaṃ uttānatthameva.

१४४. आठवे सुत्त स्पष्ट अर्थाचेच आहे।

Nandatisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नन्दतिसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

9. Paṭhamaāyusuttavaṇṇanā

९. प्रथमआयुसुत्तवण्णना.

145. Paṇṇāsaṃ [Pg.208] vā vassāni jīvati vassasatato upari seyyathāpi thero anuruddho. Saṭṭhi vā vassāni seyyathāpi thero bākulo. Paṭiharitvā paccanīkabhāve sātaṃ sukhaṃ etassāti paccanīkasāto, tabbhāvo paccanīkasātatā, tāya. Abhibhavitvā abhāsi paṭivacanaṃ jānamānova.

१४५. पन्नास वर्षे किंवा शंभर वर्षांपेक्षा जास्त काळ जगतो, जसे की थेर अनुरुद्ध. किंवा साठ वर्षे, जसे की थेर बाकुल. (प्रतिकूलतेचा) प्रतिकार करून प्रतिकूलतेच्या स्थितीत ज्याला सुख किंवा आनंद मिळतो तो 'पच्चनीकसातो' (प्रतिकूलतेत सुख मानणारा) होय, त्याचा भाव म्हणजे 'पच्चनीकसातता' (प्रतिकूलतेत सुख मानण्याची वृत्ती), तिच्याद्वारे. (त्याला) पराभूत करून, जाणूनबुजूनच त्याने उत्तर दिले.

Na hīḷeyya na jiguccheyya. Evanti so dārako viya kiñci acintento sappuriso careyya, evaṃ hissa cittadukkhaṃ na hotīti adhippāyo. Pajjalitasīso viya careyyāti yathā pajjalitasīso puriso aññaṃ kiñci akatvā tasseva vūpasamāya vāyameyya, evaṃ sappuriso āyuṃ parittanti ñatvā teneva nayena sabbasaṅkhāragataṃ aniccaṃ, aniccattā eva dukkhaṃ, anattāti vipassanampi otaritvā taṃ ussukkāpentopi saṅkhāravigamāya careyya paṭipajjeyya.

निंदा करू नये, वीट मानू नये. 'अशा प्रकारे' म्हणजे तो सत्पुरुष एखाद्या लहान मुलाप्रमाणे काहीही विचार न करता विहरेल, कारण असे केल्याने त्याच्या मनाला दुःख होत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'ज्यांच्या डोक्याला आग लागली आहे अशा माणसाप्रमाणे विहरेल' म्हणजे: ज्याप्रमाणे डोक्याला आग लागलेला माणूस इतर काहीही न करता ती विझवण्यासाठीच प्रयत्न करतो, त्याचप्रमाणे सत्पुरुषाने आयुष्य अल्प आहे हे जाणून, त्याच पद्धतीने सर्व संस्कारगत गोष्टी अनित्य आहेत, अनित्यतेमुळेच दुःख आहेत आणि अनात्म आहेत, अशा विपश्यनेमध्ये उतरून, त्यासाठी उत्सुक राहून संस्कारांच्या विनाशासाठी आचरण करावे, प्रतिपन्न व्हावे.

Paṭhamaāyusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमआयुसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

10. Dutiyaāyusuttavaṇṇanā

१०. द्वितीयआयुसुत्तवण्णना.

146. Nemīvāti nemisīsena cakkaṃ vadati. Kubbaraṃ anupariyāyatīti kubbaraṃ anuparivattati. Tathābhūto pana so taṃ ajahantovāti āha ‘‘na vijahatī’’ti. Āyu anupariyāyatīti maccānaṃ āyu gatampi paccāgacchatīti bhagavato paṭāṇi hutvā vadati, bhagavā pana taṃ abhibhavitvā ‘‘accayanti ahorattā’’tiādinā āyuno accayagamanamaraṇataṃyeva pavedesi.

१४६. नेमीप्रमाणे (चाकाच्या धावेप्रमाणे) म्हणजे नेमीच्या उल्लेखाने चाकाविषयी बोलतो. 'कूबर (गाडीचा कणा) भोवती फिरते' म्हणजे कूबरभोवती फिरते. तशा स्थितीत असलेला तो त्याला न सोडताच 'सोडत नाही' (न विजहति) असे म्हणतो. 'आयुष्य चक्रासारखे फिरते' म्हणजे मर्त्य मानवांचे आयुष्य निघून गेले तरी परत येते, असे तो भगवंतांच्या विरोधात जाऊन बोलतो. परंतु भगवंतांनी त्यावर मात करून 'दिवस आणि रात्र निघून जातात' (अच्चयंति अहोरत्ता) इत्यादींद्वारे आयुष्याचा क्षय होणे आणि मृत्यू पावणे हेच प्रतिपादन केले.

Dutiyaāyusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीयआयुसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमवग्गवण्णना समाप्त झाली.

2. Dutiyavaggo

२. द्वितीयवग्ग.

1. Pāsāṇasuttavaṇṇanā

१. पासाणसुत्तवण्णना.

147. Pavijjhīti [Pg.209] pabbataṃ sabbato pavattento tato tato nissajji. Sakalanti sabbabhāgavantaṃ, nissesanti attho.

१४७. फेकले (पविज्झि) म्हणजे पर्वताला सर्व बाजूंनी फिरवून तिथून तिथून सोडून दिले. 'सकल' म्हणजे सर्व भागांनी युक्त, म्हणजेच 'निःशेष' (पूर्णपणे) असा अर्थ आहे.

Pāsāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पासाणसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. Kiṃnusīhasuttavaṇṇanā

२. किंसुसीहसुत्तवण्णना.

148. Vicakkhukammāyāti vicakkhubhāvakāmatāya. Yathā sā bhagavato desiyamānaṃ dhammaṃ attano paññācakkhunā na passituṃ sakkoti, evaṃ kātuṃ kāmatāya. Tenāha ‘‘parisāyā’’tiādi. Vināsetuṃ na sakkoti bheravārammaṇe bhāyanasseva abhāvato. Dasabalappattāti dasahi balehi samannāgatā.

१४८. दृष्टिहीन किंवा भ्रमित करण्यासाठी (विचक्खुकम्माय) म्हणजे दृष्टिहीन किंवा भ्रमित करण्याच्या इच्छेने. ज्याप्रमाणे ती (सभा) भगवंतांनी उपदेशिलेल्या धम्माला आपल्या प्रज्ञाचक्षूने पाहू शकणार नाही, तसे करण्याच्या इच्छेने. म्हणूनच 'सभेमध्ये (परिसाया)' इत्यादी म्हटले आहे. तो विनाश करू शकत नाही, कारण भयानक आलंबन समोर असतानाही भीतीचा पूर्णपणे अभाव असतो. 'दशबलप्राप्त (दसबलप्पत्ता)' म्हणजे दहा बलांनी युक्त असलेले.

Kiṃnusīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

किंसुसीहसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Sakalikasuttavaṇṇanā

३. सकलिकसुत्तवण्णना.

149. Mandabhāvenāti jaḷabhāvena momūhabhāvenāti mahāmūḷhatāya. Kabbakaraṇena mattoti kabbakiriyāpasutatādivasena matto kabbaṃ katvā. Kimidaṃ soppasevāti idaṃ tava soppaṃ kimatthaṃ, purisena nāma purisattakarena bhavitabbaṃ, na soppatiyeva. Atthaṃ samāgantvāti paramatthaṃ nibbānaṃ sammā āgantvā adhigantvā. Asaṅga…pe… natthi sabbaso siddhatthabhāvato. Jaggantoti jāgaranto puriso viya, na bhāyāmi bhayahetūnaṃ abhāvā. Nānutapanti sabbattha sabbadāpi vissaṭṭhabhāvato, māmanti mamaṃ. Gāthāsukhatthañhi dīghaṃ katvā vuttaṃ. Ṭhitattāti uddesaparipucchāya paricchijjattā. Hāninti kassaci jāniṃ.

१४९. मंदभावाने (मंदभावेन) म्हणजे जडभावाने (मूर्खपणाने); 'मोहग्रस्ततेने (मोमूहभावेन)' म्हणजे अत्यंत मूढतेने. 'काव्यनिर्मितीने मत्त (कब्बकरणेन मत्तो)' म्हणजे काव्य करण्याच्या प्रवृत्तीमुळे मत्त होऊन, काव्य करून. 'हे झोपणे काय आहे? (किमिदं सोप्पसेव)' म्हणजे: तुझी ही झोप कशासाठी? माणसाने पुरुषार्थाने युक्त असावे, केवळ झोपू नये. 'अर्थाप्रत पोहोचून (अत्थं समागन्त्वा)' म्हणजे परमार्थ रूपी निब्बानाला योग्य प्रकारे प्राप्त करून, अधिगत करून. 'असंग...पे...' म्हणजे सर्व प्रकारे कृतकृत्य (सिद्धार्थ) झाल्यामुळे आसक्ती अजिबात नाही. 'जागृत असलेला (जग्गंतो)' म्हणजे जागणाऱ्या माणसाप्रमाणे, भीतीचे कारण नसल्यामुळे मी भीत नाही. 'ते पश्चात्ताप करत नाहीत (नानुतपंति)' म्हणजे सर्व ठिकाणी आणि सर्व काळी पूर्णपणे मुक्त असल्यामुळे; 'मला (मामं)' म्हणजे मला. गाथेच्या सुलभतेसाठी दीर्घ करून म्हटले आहे. 'स्थिरचित्त असल्यामुळे (ठितत्ता)' म्हणजे उद्देश आणि परिपृच्छेच्या निश्चिततेमुळे. 'हानी (हानिं)' म्हणजे कोणाचेही नुकसान.

Sakalikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सकलिकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Patirūpasuttavaṇṇanā

४. पतिरूपसुत्तवण्णना.

150. Anurujjhati [Pg.210] etenāti anurodho, rāgo. Virujjhati etenāti virodho, paṭigho. Tesu anurodhavirodhesu tannimittaṃ sajjati nāma saṅgaṃ karoti nāma, anurodhavirodhuppādanameva cettha sajjanaṃ. Yadaññamanusāsatīti yaṃ aññesaṃ anusāsanaṃ, taṃ tesaṃ hitesanaṃ anukampanaṃ, tasmā anukampake hitesake sammāsambuddhe anurodhavirodhe āropetvā vikampanatthaṃ micchā vadasīti.

१५०. ज्याद्वारे अनुनय केला जातो तो 'अनुरोध' (अनुरोधो) म्हणजे राग (आसक्ती). ज्याद्वारे विरोध केला जातो तो 'विरोध' (विरोधो) म्हणजे प्रतिघ (द्वेष). त्या अनुरोध आणि विरोधामध्ये 'तो आसक्त होतो (सज्जति)' म्हणजे संग करतो; येथे अनुरोध आणि विरोधाची उत्पत्ती करणे म्हणजेच आसक्त होणे होय. 'जेव्हा इतरांना उपदेश करतो (यदञ्ञमनुसासति)' म्हणजे जे इतरांना उपदेश करणे आहे, ती त्यांची हितेच्छा आणि अनुकंपा आहे; म्हणून अनुकंपक आणि हितचिंतक असलेल्या सम्यक्संबुद्धांवर अनुरोध आणि विरोधाचा आरोप करून, त्यांना विचलित करण्यासाठी तू असत्य बोलत आहेस.

Patirūpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पतिरूपसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Mānasasuttavaṇṇanā

५. मानससुत्तवण्णना.

151. Ākāse caranteti pañcābhiññe sandhāya vadati. Antalikkhe carantepi kiccasādhanato antalikkhacaro. Manasi jātoti mānaso. Taṃ pana manasantānasampayuttatāyāti āha ‘‘manasampayutto’’ti.

१५१. आकाशात विहार करणारे (आकासे चरंते) हे पाच अभिज्ञा प्राप्त झालेल्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'अंतरिक्षात विहार करणारे सुद्धा (अंतरिक्खे चरंतेपि)' म्हणजे कार्यसिद्धीमुळे अंतरिक्षात विहार करणारे. 'मनात उत्पन्न झालेला तो मानस (मानसो)'. परंतु तो मनःप्रवाहाशी संप्रयुक्त असल्यामुळे 'मनसंपयुत्तो' (मनाशी संप्रयुक्त) असे म्हटले आहे.

Mānasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मानससुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Pattasuttavaṇṇanā

६. पत्तसुत्तवण्णना.

152. Pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ lakkhaṇādīni ceva samudayañca assādādīnavanissaraṇāni ca gahetvā sammā tesaṃ lakkhaṇādīnaṃ gahaṇaṃ hotīti āha ‘‘pañca upādānakkhandhe ādiyitvā’’ti. Ruppanavediyanasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanāni khandhānaṃ sabhāvalakkhaṇāni. Ādi-saddena rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni ceva samudayādīni ca saṅgaṇhāti. Dassetīti paccakkhato dasseti, hatthāmalakaṃ viya pākaṭe vibhūte katvā vibhāveti. Gaṇhāpetīti te dhamme manasā anupekkhite diṭṭhiyā suppaṭividdhe karonto uggaṇhāpeti. Samādānamhīti tattha atthassa sammadeva ādiyane khandhānañca sammasanavasena aññadhammavasena samādiyane. Paṭividdhaguṇenāti tāya desanāya, taṃ nissāya paccattapurisakārena ca tesaṃ paṭividdhaguṇena[Pg.211]. Jotāpetīti tesaṃ cittasantānaṃ assaddhiyādikilesamalavidhamanena pabhassaraṃ karoti. Aṭṭhiṃ katvāti tāya desanāya pāpetabbaṃ atthaṃ payojanaṃ daḷhaṃ katvā. Tenāha ‘‘ayaṃ no’’tiādi. Kammakārakacittaṃ nāma otaraṇacittaṃ. ‘‘Yonisomanasikārapubbakaṃ vipassanācitta’’nti keci. Ohitasotāti anaññavihitatāya dhammassavanāya appitasotā, tato eva tadatthaṃ ṭhapitasotā.

१५२. पाच उपादानस्कंधांचे लक्षण इत्यादी तसेच उदय (समुदय) आणि आस्वाद, आदीनव (दोष) व निस्सरण (मुक्ती) ग्रहण करून, त्यांचे लक्षण इत्यादींचे योग्य प्रकारे ग्रहण होते, म्हणून 'पाच उपादानस्कंधांना ग्रहण करून' (pañca upādānakkhandhe ādiyitvā) असे म्हटले आहे. रूपण (बाधित होणे), वेदन (अनुभवणे), संजानन (ओळखणे), अभिसंस्करण (संस्कार करणे) आणि विजानन (जाणणे) ही स्कंधांची स्वभाव-लक्षणे आहेत. 'आदि' शब्दाने रस (कार्य), प्रत्युपस्थान (प्रकट होणे), पदस्थान (जवळचे कारण) तसेच समुदय इत्यादींचा संग्रह होतो. 'दाखवतो' (dasseti) म्हणजे प्रत्यक्ष दाखवतो, हातावरील आवळ्याप्रमाणे स्पष्ट व प्रकट करून विभक्त करतो. 'ग्रहण करवतो' (gaṇhāpeti) म्हणजे त्या धर्मांना मनाने अनुप्रेक्षित (चिंतन केलेले) आणि दृष्टीने सुप्रतिविद्ध (पूर्णपणे समजलेले) करून ग्रहण करवतो. 'समादानात' (samādānamhi) म्हणजे तेथे अर्थाचे योग्य प्रकारे ग्रहण करणे आणि स्कंधांच्या समसन (परीक्षण) करण्याच्या दृष्टीने व इतर धर्मांच्या दृष्टीने समादान (स्वीकार) करणे. 'प्रतिविद्ध गुणाने' (paṭividdhaguṇena) म्हणजे त्या देशनेने, तिचा आश्रय घेऊन आणि वैयक्तिक पुरुषार्थाने त्यांच्या प्रतिविद्ध (साक्षात्कृत) गुणाने. 'प्रकाशित करतो' (jotāpeti) म्हणजे त्यांच्या चित्तसंतानाला अश्रद्धा इत्यादी क्लेशमलांचा नाश करून प्रभास्वर (तेजस्वी) करतो. 'अस्थी करून' (aṭṭhiṃ katvā) म्हणजे त्या देशनेने प्राप्त करावयाच्या अर्थाला व प्रयोजनाला दृढ करून. म्हणूनच 'हा आमचा' (ayaṃ no) इत्यादी म्हटले आहे. 'कर्मकारक चित्त' म्हणजे अवतरण चित्त (प्रवेश करणारे चित्त). काही जण याला 'योनिशोमनसिकारपूर्वक विपश्यना चित्त' असे म्हणतात. 'ओहितसोता' (ohitasotā) म्हणजे इतरत्र लक्ष न देता धम्मश्रवणासाठी कान दिलेले (एकाग्र झालेले), म्हणूनच त्या अर्थासाठी कान लावलेले.

Ete rūpādayo khandhe yañca saṅkhataṃ samiddhapaccayehi kataṃ, tañca ‘‘eso ahaṃ na homi, etaṃ mayhaṃ na hotī’’ti passantoti yojanā. Khemo attāti khemattā, taṃ khemattaṃ. Tenāha ‘‘khemibhūtaṃ attabhāva’’nti. Pariyesamānā mārasenā.

हे रूपादी स्कंध आणि जे काही प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समृद्धीने बनलेले संस्कृत (संस्कारित) आहे, त्याकडे 'हा मी नाही, हे माझे नाही' या दृष्टीने पाहणारा, अशी योजना आहे. 'क्षेम आत्मा' म्हणजे क्षेमत्ता (सुरक्षित आत्मा), तो क्षेमभाव. म्हणूनच 'क्षेमीभूत आत्मभाव' (khemibhūtaṃ attabhāvaṃ) असे म्हटले आहे. 'शोधत असलेली' म्हणजे मारसेना.

Pattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पत्तसुत्तवण्णना (पात्र सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

7. Chaphassāyatanasuttavaṇṇanā

७. छफस्सायतनसुत्तवण्णना (सहा स्पर्शायतन सूत्राचे वर्णन)

153. Sañjāyati etasmāti sañjāti, so eva sampayuttadhammo samosarati etthāti samosaraṇaṃ, so eva attho, tena sañjātisamosaraṇaṭṭhena. Bhayabheravaṃ saddanti bhāyati etasmāti bhayaṃ, tadeva yassa kassaci bheravāvahattā bheravaṃ, devādisaddanti attho. Vigatavalāhake deve uppātavasena uppajjanakasaddo devadundubhi. Asanipātādisaddo asanipātasaddo. Undrīyatīti viparivattati. Loko adhimucchitoti atithaddhakāyo viya mucchaṃ āpanno. Mārassāti kilesamārassa. Ṭhānabhūtanti pavattiṭṭhānabhūtaṃ.

१५३. ज्यापासून उत्पन्न होते ती 'संजाती' (उत्पत्ती) होय. तोच संप्रयुक्त धर्म जेथे एकत्र येतो ते 'समोसरण' (एकत्र येणे) होय, तोच अर्थ आहे; म्हणून 'संजातिसमोसरण' या अर्थाने. 'भयभेरव शब्द' म्हणजे ज्याच्यापासून भीती वाटते ते 'भय', आणि तेच कोणासाठीही भयंकर असल्यामुळे 'भेरव' होय; देव इत्यादींचा शब्द असा अर्थ आहे. ढग नसलेल्या आकाशात उत्पात रूपाने उत्पन्न होणारा शब्द म्हणजे 'देवदुंदुभी'. वीज पडणे इत्यादींचा शब्द म्हणजे 'अशनिपात शब्द'. 'उन्द्रीयती' म्हणजे उलटणे किंवा विस्कळीत होणे. 'लोक अधिमूर्च्छित झाला' म्हणजे अत्यंत जड शरीराप्रमाणे मूर्च्छित झालेला. 'माराचा' म्हणजे क्लेशमाराचा. 'स्थानभूत' म्हणजे प्रवृत्तीचे स्थान बनलेला.

Chaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

छफस्सायतनसुत्तवण्णना (सहा स्पर्शायतन सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

8. Piṇḍasuttavaṇṇanā

८. पिंडसुuttवण्णना (पिंड सूत्राचे वर्णन)

154. Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ ñātimittakule. Pāhunakānīti pahitabbapaṇṇākārāni. Āgantukapaṇṇākārānīti āgantukānaṃ upagatānaṃ [Pg.212] dātabbapaṇṇākārāni. Sayaṃcaradivaseti kumārakānañca kumārikānañca sayaṃ attanā caritabbachaṇadivase. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘samavayajātigottā’’tiādimāha. Samavayasamajātikasamagottāti paccekaṃ sama-saddo yojetabbo. Gottasamatā ca āvāhavivāhayogyatāvasena daṭṭhabbā, na ekagottatāvasena. Tato tato gāmato. Aññasmiṃ dātabbe asati. Chaṇavasena pahiṇituṃ sampāditaṃ pūvaṃ chaṇapūvaṃ. Tāsaṃ sampattiyāti tāsaṃ dānaṃ dhammassavanañcāti tassā duvidhāyapi sampattiyā.

१५४. तथ तथ (तेथे तेथे) म्हणजे त्या त्या नातेवाईक आणि मित्रांच्या कुळात. 'पाहुनकानि' म्हणजे पाठविण्यायोग्य भेटवस्तू. 'आगंतुकपण्णाकारानि' म्हणजे आलेल्या पाहुण्यांना देण्यायोग्य भेटवस्तू. 'स्वयं चरदिवशी' म्हणजे लहान मुले आणि मुलींनी स्वतः फिरण्याच्या उत्सवाच्या दिवशी. आता तोच अर्थ विस्ताराने दाखवताना 'समवयजातिगोत्ता' इत्यादी म्हटले आहे. समवय, समजाती आणि समगोत्र यामध्ये प्रत्येक शब्दासोबत 'सम' शब्द जोडला पाहिजे. गोत्राची समानता ही विवाहयोग्यतेच्या दृष्टीने पाहिली पाहिजे, एकाच गोत्राच्या दृष्टीने नाही. 'त्या त्या गावातून'. दुसरे काही देण्यासारखे नसताना. उत्सवाच्या निमित्ताने पाठवण्यासाठी तयार केलेली मिठाई म्हणजे 'क्षणपूप' (उत्सव-पिष्टक). 'त्यांच्या संपत्तीने' म्हणजे त्यांचे दान आणि धम्मश्रवण अशा दोन्ही प्रकारच्या संपत्तीने.

Ñāṇaṃ nāma āvajjanapubbakaṃ, tasmā ajānanassa ‘‘anāvajjanatāyā’’ti kāraṇaṃ vatvā sesakāraṇaṃ vadanto ‘‘buddhāna’’ntiādimāha. Upacārabhedanti buddhaṃ disvā manussehi kātabbaupacārassa bhindanaṃ. Bhinditunti vidhamituṃ.

ज्ञान हे आवर्जनपूर्वक (मनाची एकाग्रता किंवा लक्ष देणे) असते, म्हणून न जाणणाऱ्याचे 'अनावर्जनतेमुळे' (लक्ष न दिल्यामुळे) हे कारण सांगून, उर्वरित कारण सांगताना 'बुद्धांचे' इत्यादी म्हटले आहे. 'उपचारभेद' म्हणजे बुद्धांना पाहून मनुष्यांनी करावयाच्या आदराचा (उपचाराचा) भंग करणे. 'भंग करण्यासाठी' म्हणजे नष्ट करण्यासाठी.

Bhagavā panāti panasaddo visesatthajotako. Tena na kevalaṃ bhagavā uppaṇḍanaṃ pariharanto taṃ gāmaṃ na puna pāvisi, atha kho māraṃ anukampantoti idaṃ visesaṃ joteti.

परंतु भगवान (bhagavā pana) यामध्ये 'पण' (pana) हा शब्द विशेष अर्थ दर्शवणारा आहे. याद्वारे केवळ भगवान थट्टा टाळण्यासाठी त्या गावात पुन्हा गेले नाहीत असे नाही, तर मारावर अनुकंपा करत होते, हा विशेष अर्थ प्रकट होतो.

Janesīti apuññaṃ janesi, janento ca yathā tato āyatiṃ thirataraṃ mahantaṃ dukkhaṃ nipphajjissati, evaṃ nipphādesi. Āsajjananti ettha nanti nipātamattaṃ. Kiñcati maddati abhibhavatīti kiñcananti āha ‘‘maddituṃ samattha’’nti.

उत्पन्न केले (janesi) म्हणजे अपुण्य (पाप) उत्पन्न केले, आणि ते उत्पन्न करताना जसे भविष्यात त्यापासून अधिक तीव्र व मोठे दुःख निर्माण होईल, तसे निर्माण केले. 'आसज्जन' यामध्ये 'न' हा केवळ निपात आहे. 'किंचन' म्हणजे जे दडपून टाकते, पराभूत करते, म्हणून 'दडपून टाकण्यास समर्थ' असे म्हटले आहे.

Piṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पिंडसुत्तवण्णना (पिंड सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

9. Kassakasuttavaṇṇanā

९. कस्सकसुत्तवण्णना (कृषक सूत्राचे वर्णन)

155. Nibbānaṃ apadisitvāti nibbānaṃ nissāya nibbānaguṇe ārabbhāti attho. Haṭahaṭakesoti ito cito ca vikiṇṇattā ākulākulakeso. Cakkhusamphassaviññāṇāyatananti ettha yathā cakkhuggahaṇena phasso visesito, tena eva viññāṇāyatanaṃ. Tathā sati cakkhuviññāṇassa ca gahaṇaṃ āpajjeyyāti. Nanu cettha cakkhuggahaṇena visesitattā cakkhudvārikānaṃ sabbesaṃ viññāṇānaṃ gahaṇanti? Saccametaṃ, tañca kho paṭhamena cakkhuggahaṇenāti nāyaṃ doso. Bhavaṅgacittanti āvajjanāya anantarapaccayabhūtameva [Pg.213] adhippetanti niyametvā dassetuṃ ‘‘sāvajjanaka’’nti vuttaṃ, tasmā tadārammaṇampīti javanacittena saha tadārammaṇacittampi. ‘‘Viññāṇāyatana’’nti ca vutte nimmalameva.

१५५. निर्वाणाचा निर्देश करून (nibbānaṃ apadisitvā) म्हणजे निर्वाणाचा आश्रय घेऊन, निर्वाणाच्या गुणांना उद्देशून असा अर्थ आहे. 'हठहठकेसो' म्हणजे इकडेतिकडे विखुरलेले असल्यामुळे विस्कटलेले केस असलेला. 'चक्षुसंस्पर्शविज्ञानआयतन' यामध्ये जसे चक्षूच्या ग्रहणाने स्पर्श विशेषित होतो, त्याचप्रमाणे विज्ञानआयतन देखील. तसे असल्यास चक्षुविज्ञानाचे देखील ग्रहण होईल. पण येथे चक्षूच्या ग्रहणाने विशेषित असल्यामुळे चक्षुद्वाराच्या सर्व विज्ञानांचे ग्रहण होते का? हे सत्य आहे, आणि ते पहिल्या चक्षूच्या ग्रहणानेच होते, म्हणून यात काही दोष नाही. 'भवंगचित्त' म्हणजे आवर्जनाचे (लक्ष देण्याचे) अनंतरप्रत्ययभूत (लगेचच नंतर येणारे कारण) असलेलेच अभिप्रेत आहे, हे निश्चित करून दाखवण्यासाठी 'सावर्जनक' असे म्हटले आहे, म्हणून 'तदारंभाचे देखील' म्हणजे जवनचित्तासोबत तदारंभचित्त देखील. आणि 'विज्ञानआयतन' असे म्हटले असता ते अत्यंत निर्मळच असते.

‘‘Cakkhū’’ti avisesato vuttattā pana mārassa ayampi attho āpannoti dassetuṃ ‘‘yaṃ loke’’tiādi vuttaṃ. Upakkavipakkanti cakkhupākarogena upari heṭṭhā ca sabbaso pakkaṃ kuthitaṃ. Eseva nayoti iminā yaṃ loke kuṭṭhakilāsagaṇḍakacchuādīhi upaddutaṃ vaṇapīḷakādivasena paggharantaṃ asuciṃ antamaso paramajeguccharūpampi, sabbaṃ taṃ taveva hotūti evamādiṃ apadisati.

परंतु 'चक्षू' असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे माराला हा देखील अर्थ प्राप्त होतो, हे दाखवण्यासाठी 'जे जगात' (yaṃ loke) इत्यादी म्हटले आहे. 'उपाक्कविपाक्क' म्हणजे डोळ्यांच्या पिकण्याच्या आजाराने वर आणि खाली सर्व बाजूंनी पिकलेले व सडलेले. 'हाच नियम आहे' याद्वारे जगात कुष्ठ, किलास (पांढरे कोड), गंड (गळू), कच्छू (खाज) इत्यादींनी उपद्रुत असलेले, जखमा व पुळ्यांमधून वाहणारे अशुद्ध आणि अत्यंत किळसवाणे रूप देखील 'ते सर्व तुझेच असो' अशा प्रकारे निर्देश केला आहे.

Yaṃ bhaṇḍakanti hiraññasuvaṇṇādikhettavatthādiupakaraṇaṃ gahaṭṭhā, pabbajitā ca yaṃ pattacīvarādiṃ ‘‘mama ida’’nti abhinivisantāva vadanti, etesu pariggahatthesu ca tesaṃ pariggāhakapuggalesu ca te cittaṃ yadi atthi, tāni ārabbha tava cittaṃ yadi bhavati, evaṃ tvaṃ tattha baddho eva hosīti attho. Tenāha ‘‘na me samaṇa mokkhasī’’ti.

जे भांड (भांडक - वस्तू किंवा संपत्ती) म्हणजे सोने-नाणे, शेत-जमीन इत्यादी गृहस्थांचे साहित्य, आणि प्रव्रजितांचे (भिक्षूंचे) पात्र-चीवर इत्यादी ज्याला ते 'हे माझे आहे' असे अभिनिवेशपूर्वक (आग्रहाने) म्हणतात, या परिग्रहाच्या वस्तूंमध्ये आणि त्या परिग्रह करणाऱ्या व्यक्तींमध्ये जर तुझे चित्त असेल, त्यांना उद्देशून जर तुझे चित्त प्रवृत्त होत असेल, तर तू तेथे बद्धच आहेस असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'हे श्रमणा, तू माझ्यापासून सुटू शकणार नाहीस' (na me samaṇa mokkhasī) असे म्हटले आहे.

Yaṃ bhaṇḍakaṃ vadantīti yathāvuttaṃ upakaraṇaṃ loke bahujanā ‘‘mama ida’’nti vadanti. Na taṃ mayhanti taṃ mayhaṃ na hoti, na tattha mama taṇhāvasena mamanti natthi. Na te ahanti ye puggalā ettha baddhā, tepi ahaṃ na homi, tattha me diṭṭhibaddho natthi. Na me maggampi dakkhasīti evaṃ sabbaso baddhābhāvena muttassa me gatamaggampi māra tvaṃ na dakkhasi na passissasi, ye bhavādayo tuyhaṃ visayā, tesu bhavayonigatiādīsu mayhaṃ gatamaggaṃ na passissasi bhavanissaṭṭhattāti.

ज्याला 'भांडक' (वस्तू/उपकरण) म्हणतात, त्या कथित उपकरणाला जगात बहुजन 'हे माझे आहे' असे म्हणतात. 'ते माझे नाही' म्हणजे ते माझ्या मालकीचे होत नाही, आणि तिथे तृष्णेच्या वशतेमुळे 'माझे' असा भाव नसतो. 'ते मी नव्हे' म्हणजे जे पुद्गल यात बद्ध आहेत, तेही मी नाही आणि तिथे माझा कोणताही दृष्टी-बंध नाही. 'तू माझा मार्गही पाहणार नाहीस' म्हणजे अशा प्रकारे सर्व प्रकारे बंधमुक्त झालेल्या माझ्या गमनमार्गालाही, हे मारा! तू पाहणार नाहीस, पाहू शकणार नाहीस. जे भव इत्यादी तुझे विषय आहेत, त्या भव, योनी, गती इत्यादींमध्ये तू माझ्या गमनमार्गाला पाहू शकणार नाहीस, कारण मी भवातून मुक्त झालो आहे.

Kassakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कस्सकसुत्तवण्णना (कस्सक सूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

10. Rajjasuttavaṇṇanā

१०. रज्जसुत्तवण्णना (राज्यसूत्राचे स्पष्टीकरण)

156. Ahananti karaṇe paccattavacananti āha ‘‘ahanantenā’’ti, paccatte eva vā paccattavacanaṃ, ‘‘ahananto hutvā’’ti vacanasesena bhavitabbanti adhippāyo. Sesapadesupi eseva nayo. Ajinanti antogadhahetuatthaṃ [Pg.214] vadatīti āha ‘‘parassa dhanajāniṃ akarontenā’’ti. Akārāpentenāti parassa dhanajāniṃ akārentena. Asocantenāti bhogabyasanādivasena paraṃ asocantena. Kasmā bhagavā evaṃ cintesīti tattha kāraṇamāha ‘‘itī’’tiādinā. Rajje vijite daṇḍakarapīḷiteti dhanadaṇḍādidaṇḍena ceva balinā ca bādhite.

१५६. 'अहनं' (हिंसा न करता) हे करणात (तृतीया विभक्तीत) प्रथमेचे वचन आहे, म्हणून 'अहनन्तेन' (हिंसा न करता) असे म्हटले आहे. किंवा प्रथमेतच प्रथमेचे वचन असून, 'अहनन्तो हुत्वा' (हिंसा न करणारा होऊन) असा वाक्यशेष असावा, असा अभिप्राय आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम आहे. 'अजिनं' यात अंतर्भूत असलेल्या हेतूचा अर्थ सांगताना 'दुसऱ्याच्या धनाचा नाश न करता' असे म्हटले आहे. 'अकारापेन्तेन' म्हणजे दुसऱ्याच्या धनाचा नाश करवून न घेता. 'असोचन्तेन' म्हणजे भोगांचा नाश इत्यादींमुळे दुसऱ्याला शोक न करायला लावता. भगवंतांनी असा विचार का केला? त्याचे कारण सांगताना 'इति' इत्यादी म्हटले आहे. 'राज्ये विजिते दण्डकरपीडिते' म्हणजे धनदंड इत्यादी दंडाने आणि कराच्या ओझ्याने पीडित झालेल्या.

Ijjhanakakoṭṭhāsāti cetovasibhāvādikassa sādhanakakoṭṭhāsā. Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena anubrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā. Yuttayānanti yathā yuttānaṃ ājaññarathānaṃ sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathārucipavattitaṃ gamitā. Patiṭṭhaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthukatāti sabbaso upakkilesasodhanena iddhivisayatāya patiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā. Avijahitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya na jahāpitā. Niccānubaddhāti tato eva niccaṃ anubaddhā viya katā. Suparicitāti suṭṭhu sabbabhāgena bhāvanānupacayaṃ gamitā. Avirādhitavedhihattho viyāti avirajjhanabhāvena virajjhanahattho viya. Suṭṭhu samāraddhāti bhāvanāuppattiyā sammadeva sampāditā. Cinteyyāti atthuddhāravasena cinteyya.

'इज्झanakकोट्ठासा' म्हणजे चित्ताच्या वशीभावाचे साधनभूत भाग. 'वड्ढिता' म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे वृद्धिंगत केलेले. 'पुनप्पुनं कता' म्हणजे भावनेच्या वारंवार अभ्यासाने पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त केलेले. 'युत्तयानं' म्हणजे ज्याप्रमाणे जोडलेल्या उत्तम घोड्यांच्या रथाचे सारथ्याद्वारे नियंत्रण केले असता तो इच्छेनुसार चालतो, त्याप्रमाणे इच्छेनुसार चालवलेला. 'पतिट्ठाट्ठेन' म्हणजे अधिष्ठानाच्या अर्थाने. 'वत्थुकता' म्हणजे सर्व प्रकारे उपक्किलेसांचे (उपक्लेशांचे) शोधन करून, ऋद्धीच्या विषयासाठी आधारभूत झाल्यामुळे, उत्तम प्रकारे शोधन केलेल्या निर्भय स्थानाप्रमाणे केलेले. 'अविजहिता' म्हणजे विरोधी घटकांच्या दूर होण्यामुळे आणि चांगल्या प्रकारे भावित झाल्यामुळे, त्या त्या अधिष्ठानाच्या योग्यतेसाठी न सोडलेले. 'निच्चानुबद्धा' म्हणजे म्हणूनच नेहमी अनुबद्ध केल्यासारखे केलेले. 'सुपरिचिता' म्हणजे सर्व प्रकारे भावनेच्या संचयाप्रत नेलेले. 'अविराधितवेधिहत्थो विय' म्हणजे अचूक वेध घेणाऱ्याच्या हाताप्रमाणे. 'सुट्ठु समारद्धा' म्हणजे भावनेच्या उत्पत्तीने योग्य प्रकारेच संपादन केलेले. 'चिन्तेय्य' म्हणजे अर्थाच्या स्पष्टीकरणाच्या दृष्टीने विचार करावा.

Pabbatassāti pabbato assa. Pabbato assāti pabbato bhaveyya kīdisassāti āha ‘‘suvaṇṇassā’’tiādi. Jātarūpassāti ātaparūpasampannassa. Dvikkhattumpi tāva mahantoti yattako so pabbato hoti, dvikkhattuṃ tattako. Ekassāti ekassapi puggalassa nālaṃ na pariyatto taṇhāya duppūraṇabhāvā. Evaṃ jānantoti evaṃ taṇhāya duppūraṇabhāvādīnavataṃ jānanto. Samaṃ careyyāti paravatthuparāmāsādiṃ vihāya kāyādīhi samameva paṭipajjeyya.

'पब्बतस्स' म्हणजे पर्वत असावा. पर्वत असावा म्हणजे तो पर्वत कसा असावा? यावर 'सुवण्णस्स' (सुवर्णाचा) इत्यादी म्हटले आहे. 'जातरूपस्स' म्हणजे शुद्ध सोन्याचा. 'द्विक्खत्तुम्पि ताव महन्तो' म्हणजे तो पर्वत जेवढा मोठा आहे, त्याच्या दुप्पट मोठा. 'एकस्स' म्हणजे एका व्यक्तीसाठीही तो पुरेसा नाही, कारण तृष्णा कधीही न भरणारी (दुष्पूर) असते. 'एवं जानन्तो' म्हणजे अशा प्रकारे तृष्णेच्या दुष्पूरतेचा आणि दोषांचा जाणकार असलेला. 'समं चरेय्य' म्हणजे दुसऱ्याच्या वस्तूंचा लोभ इत्यादी सोडून, काया इत्यादींद्वारे समतेनेच आचरण करावे.

Dukkhaṃ taṇhānidānaṃ, taṇhā kāmaguṇanidānā, tasmā dukkhassa taṇhāpaccayakāmaguṇanidānattaṃ vuttaṃ. Tanti dukkhaṃ. Yatonidānaṃ hotīti yaṃnidānaṃ yaṃkāraṇaṃ taṃ pavattati. Evaṃ yo adakkhīti yo pariññātavatthuko evaṃ dukkhaṃ tassa nidānabhūte kāmaguṇe ca tathato paññācakkhunā passi. Kena kāraṇena nameyya? Taṃ kāraṇaṃ natthīti attho. Kāmaguṇaupadhinti kāmaguṇasaṅkhātaṃ upadhiṃ. Sajjati etthāti saṅgo eso, lagganametanti evaṃ [Pg.215] viditvā. Tameva kāmābhibhūto nappaṭiseveyya na laggeyyāti evaṃ vinayāya vūpasamāya sikkheyyāti.

दुःख हे तृष्णेमुळे निर्माण होते, आणि तृष्णा ही कामगुणांमुळे निर्माण होते; म्हणून दुःखाचे कारण तृष्णेच्या प्रत्ययाने कामगुण असल्याचे म्हटले आहे. 'तं' म्हणजे दुःख. 'यतोनिदानं होति' म्हणजे ज्या कारणाने ते प्रवृत्त होते. 'एवं यो अदक्खी' म्हणजे ज्याने वस्तूचे पूर्ण ज्ञान करून घेतले आहे, त्याने अशा प्रकारे दुःख आणि त्याचे कारण असलेल्या कामगुणांना यथार्थपणे प्रज्ञाचक्षूने पाहिले. 'तो कोणत्या कारणाने आसक्त होईल?' याचा अर्थ असा की, तसे कोणतेही कारण नाही. 'कामगुणउपधिं' म्हणजे कामगुण नावाचा उपधी (बंधन). 'सज्जति एत्थ' म्हणजे यात आसक्ती निर्माण होते, हा संग आहे, हे अडकणे आहे, असे जाणून. कामाच्या आहारी जाऊन त्याचे सेवन करू नये, त्यात अडकू नये, अशा प्रकारे विनयासाठी (संयमासाठी) आणि उपशमासाठी (शांतीसाठी) शिकावे.

Rajjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

रज्जसुत्तवण्णना (राज्यसूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियवग्गवण्णना (दुसऱ्या वर्गाचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

3. Tatiyavaggo

३. ततियवग्गो (तिसरा वर्ग)

1. Sambahulasuttavaṇṇanā

१. सम्बहुुलसुत्तवण्णना (संबहुल सूत्राचे स्पष्टीकरण)

157. Jaṭācumbaṭakenāti sīse paṭimukkena jaṭākalāpena. Apariggahabrāhmaṇapabbajitā hi jaṭāya uñchācariyaṃ caranti. Udumbaradaṇḍañhi attaguttatthāya gahitaṃ tesaṃ appicchabhāvappakāsanaṃ. Tenāha ‘‘appicchabhāvappakāsanattha’’nti. Sīsaṃ okampetvāti ettha ativiya sīsassa okampitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘hanukena uraṃ paharanto adhonataṃ katvā’’ti vuttaṃ. Jivhaṃ nīharitvāti lambanacālanavasena mukhato nikkhāmetvā. Tenāha ‘‘uddha’’ntiādi. Tisākhanti tibhaṅgabhakuṭi viya nalāṭe jātattā nalāṭikaṃ. Tenāha ‘‘nalāṭe uṭṭhitaṃ valittaya’’nti, tibhaṅgavalikaṃ nalāṭe katvāti attho. Attanova teleti attanova pāpakammanibbattake tele, pacitabbaṭṭhānageheti adhippāyo.

१५७. 'जटाचुम्बटकेन' म्हणजे डोक्यावर बांधलेल्या जटांच्या समूहाने. कारण अपरिग्रही ब्राह्मण प्रव्रजित जटा धारण करून उंछचर्या (भिक्षाटन) करतात. उदुंबराचा (उंबराचा) दंड हा स्वतःच्या रक्षणासाठी घेतलेला असतो, जो त्यांच्या अल्पेच्छतेचा (कमी गरजा असण्याचा) प्रकाशक असतो. म्हणूनच 'अल्पेच्छता प्रकट करण्यासाठी' असे म्हटले आहे. 'सीसं ओकम्पेत्वा' (डोके हलवून) यामध्ये डोके अत्यंत हलवल्याचा भाव दाखवण्यासाठी 'हनुवटीने छातीवर प्रहार करत डोके खाली झुकवून' असे म्हटले आहे. 'जिव्हं नीहेरित्वा' (जीभ बाहेर काढून) म्हणजे जीभ लोंबकळत आणि हलवत तोंडातून बाहेर काढून. म्हणूनच 'वर' इत्यादी म्हटले आहे. 'तिसाखं' म्हणजे कपाळावर तीन रेषांची आठी पडल्यामुळे कपाळावरील चिन्ह. म्हणूनच 'कपाळावर आलेल्या तीन सुरकुत्या' असा अर्थ आहे, कपाळावर तीन रेषांची आठी करून. 'अत्तनोव तेले' म्हणजे स्वतःच्याच पापकर्मामुळे निर्माण झालेल्या तेलात, म्हणजेच ज्या ठिकाणी शिजवले जाणार आहे त्या घरात, असा अभिप्राय आहे.

Sambahulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सम्बहुुलसुत्तवण्णना (संबहुल सूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

2. Samiddhisuttavaṇṇanā

२. समिद्धिसुत्तवण्णना (समिद्धि सूत्राचे स्पष्टीकरण)

158. Mayhaṃ lābhāti evarūpassa nāma sammāsambuddhassa satthussa paṭilābho, evarūpassa ca nāma niyyānikassa saddhammassa paṭilābho, evarūpānañca suppaṭipannānaṃ sabrahmacārīnaṃ paṭilābho, ete mayhaṃ suladdhalābhā. Mayhaṃ suladdhanti yañcetaṃ mama niyyānikasāsane pabbajjā upasampadā, tasmiñca abhiratīti sabbañcetaṃ mayā suladdhaṃ. Yathā panassa evaṃ cetaso parivitakko uppanno, taṃ dassetuṃ ‘‘so kirā’’tiādi vuttaṃ. Caritānurūpavasena [Pg.216] gahitaṃ mūlakammaṭṭhānaṃ. Pāsādikanti pasādāvahaṃ. Evamahosīti ‘‘lābhā vata me’’tiādinā evaṃ parivitakko ahosi. Nisinnasadisoti nisinno viya. Tasmiṃyeva ṭhāneti yasmiṃ ṭhāne nisinnaṃ māro upasaṅkami, tasmiṃyeva ṭhāne. Tassāti samiddhittherassa. Kammaṭṭhānaṃ sappāyanti kammaṭṭhānabhāvanāya anuyuñjanaṃ sappāyaṃ upakārāvahaṃ bhavissati.

१५८. 'माझा लाभ' म्हणजे अशा प्रकारच्या सम्यक्संबुद्ध शास्त्यांचा (गुरूंचा) लाभ होणे, अशा प्रकारच्या मोक्षदायी सद्धम्माचा लाभ होणे, आणि अशा प्रकारच्या सुप्रतिपन्न सब्रह्मचाऱ्यांचा लाभ होणे, हे माझे सुलब्ध लाभ आहेत. 'माझे सुलब्ध' म्हणजे या मोक्षदायी शासनात माझी प्रव्रज्या आणि उपसंपदा होणे, आणि त्यात माझी अभिरती असणे, हे सर्व मला सुलभतेने प्राप्त झाले आहे. त्याच्या मनात असा विचार कसा उत्पन्न झाला, हे दाखवण्यासाठी 'तो म्हणे' इत्यादी म्हटले आहे. स्वभावाच्या अनुकूलतेनुसार घेतलेले मूळ कम्मट्ठान (ध्यानविषय). 'पासादिकं' म्हणजे प्रसन्नता निर्माण करणारे. 'असे झाले' म्हणजे 'माझा खरोखर लाभ झाला आहे' इत्यादी प्रकारे असा विचार मनात आला. 'निसिन्नसदिसो' म्हणजे बसलेल्या माणसाप्रमाणे. 'त्याच ठिकाणी' म्हणजे ज्या ठिकाणी बसलेल्या व्यक्तीजवळ मार आला होता, त्याच ठिकाणी. 'त्याचे' म्हणजे समिद्धि थेरांचे. 'कम्मट्ठान अनुकूल' म्हणजे कम्मट्ठान भावनेचा अभ्यास करणे अनुकूल आणि उपकारक ठरेल.

Mayhanti mayā. Sati ca paññā ca satipaññā, tā ariyamaggena jānanasamatthanabhāvena avabuddhā. Thero kira tadā vipassanaṃ ussukkāpesi. Kāmanti yathāruci. Keci ‘‘kāmaṃ karassūti āyasmato ‘kāmā’ti mārassa ālapana’’nti vadanti. Vibhiṃsakārahānīti bhayānakārahāni. Rūpānīti vippakārāni. Vippakāratthopi hi rūpasaddo ‘‘rūpaṃ dasseti anappaka’’ntiādīsu viya. Na kampessasīti samaṇadhammakaraṇato na calissasi.

‘मय्हं’ म्हणजे माझ्याद्वारे. सती (स्मृती) आणि पञ्ञा (प्रज्ञा) म्हणजे ‘सतीपञ्ञा’, त्या आर्यमार्गाद्वारे जाणण्याच्या सामर्थ्यभावाने अवगत झाल्या आहेत. असे म्हणतात की, त्यावेळी थेरांनी विपस्सना तीव्र केली होती. ‘कामं’ म्हणजे इच्छेनुसार. काही जण म्हणतात की, ‘तुला हवे ते कर’ असे आयुष्मान (थेरांना) उद्देशून माराने केलेले ‘कामा’ हे संबोधन आहे. ‘विभिंसक आकारांनी’ म्हणजे भयानक आकारांनी. ‘रूपांनी’ म्हणजे विविध प्रकारांनी. कारण ‘रूप’ हा शब्द ‘रूपं दस्सेति अनप्पकं’ (अनेक रूपे दाखवतो) इत्यादींप्रमाणे विविध प्रकारांच्या अर्थाने देखील वापरला जातो. ‘तू कंपित होणार नाहीस’ म्हणजे श्रमणधर्माचे आचरण करण्यापासून तू विचलित होणार नाहीस.

Samiddhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समिद्धिसुत्तवण्णना (समिद्धि सुत्ताची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

3. Godhikasuttavaṇṇanā

३. गोधिकसुत्तवण्णना (गोधिक सुत्ताची अट्ठकथा).

159. Pabbatassa passeti pabbatapāde upaccakāyaṃ. Samaye samaye laddhattā sāmayikaṃ. Tenāha ‘‘appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccatī’’ti. Lokiyavimutti hi anaccantapahāyitāya samayavimutti nāma, lokuttaravimutti accantapahāyitāya asamayavimutti. Tāhi samannāgatā ‘‘samayavimuttā, asamayavimuttā’’ti ca vuccanti. Yāva paṭhamajjhānanibbattanaṃ, tāva kasmā parihāyīti attho? Sābādhattāti sarogattā. Vātapittasemhavasenāti kadāci vātapittavasena, kadāci vātasemhavasena, ubhinnampi sannipātavasena. Anusāyikoti kāyaṃ anugantvā sayito, yāpyāmayabhāvena ṭhitoti attho. Samādhissāti samādhibhāvanāya. Upakārakadhamme utubhojanādike. Pūretunti samodhānetuṃ. Parihāyīti sarīrassa akallabhāvato.

१५९. ‘पर्वताच्या कुशीत’ म्हणजे पर्वताच्या पायथ्याशी असलेल्या सपाट भूभागावर. वेळोवेळी प्राप्त होत असल्यामुळे ‘सामयिक’. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अर्पण प्राप्त झालेल्या प्रत्येक क्षणी तो विरोधी धर्मांपासून मुक्त होतो.’ कारण लौकिक विमुक्ती ही क्लेशांचे अत्यंतिक प्रहाण न झाल्यामुळे ‘समयविमुक्ती’ म्हटली जाते, आणि लोकोत्तर विमुक्ती ही क्लेशांचे अत्यंतिक प्रहाण झाल्यामुळे ‘असमयविमुक्ती’ म्हटली जाते. त्यांच्याशी युक्त असलेल्यांना ‘समयविमुक्त’ आणि ‘असमयविमुक्त’ असे म्हटले जाते. प्रथम ध्यान प्राप्त होईपर्यंत तो का घसरला? हा अर्थ आहे. ‘साबाधत्वा’ म्हणजे आजारी असल्यामुळे. ‘वात-पित्त-कफाच्या प्रभावाने’ म्हणजे कधी वात आणि पित्तामुळे, कधी वात आणि कफामुळे, किंवा दोन्हीच्या एकत्र येण्यामुळे (सन्निपातामुळे). ‘अनुशायिक’ म्हणजे शरीराचा पाठलाग करून राहिलेला, म्हणजेच नियंत्रणात असलेल्या आजाराच्या रूपात राहिलेला, हा अर्थ आहे. ‘समाधीचा’ म्हणजे समाधी भावनेचा. अनुकूल ऋतू, भोजन इत्यादी उपकारक धर्म. ‘पूर्ण करण्यासाठी’ म्हणजे एकत्र आणण्यासाठी. ‘घसरला’ म्हणजे शरीराच्या अस्वास्थ्यामुळे.

Āhareyyanti [Pg.217] jīvitaharaṇatthāya upaneyyaṃ. Nibaddhā gati hoti kevalaṃ brahmalokūpapattito, na sotāpannādīnaṃ viya paricchinnabhāvena. Tenāha ‘‘brahmaloke nibbattatī’’ti.

‘आहरेय्यं’ म्हणजे प्राण हरण करण्यासाठी (शस्त्र) जवळ आणावे. केवळ ब्रह्मलोकात उत्पन्न होण्याच्या दृष्टीनेच त्यांची गती निश्चित असते, सोतापन्न इत्यादींप्रमाणे मर्यादित स्वरूपात नाही. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘तो ब्रह्मलोकात उत्पन्न होतो.’

Jalamānāti samuṭṭhitaniyataiddhiyā anaññasādhāraṇaparivārasampattiyā ca sadevake loke jalamānā. Maṃsacakkhu dibbacakkhu dhammacakkhu paññācakkhu samantacakkhūti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Ānubhāvadharāti acinteyyāparimeyyabuddhānubhāvasampannā. Ānubhāvapariyāyopi hi juti-saddo hoti ‘‘iddhijutibalavīriyūpapattī’’tiādīsu (jā. 2.22.1589, 1595) viya. Anavasesato mānaṃ siyati samucchindatīti aggamaggo mānasaṃ. Tannibbattanā pana arahattassa mānasatā daṭṭhabbā. Sīlādīnīti anuttarasīlādīni. Sikkhamānoti sikkhāni bhāvento attano santāne uppādento. Na cittabhāvanā. Tenāha ‘‘sakaraṇīyo’’ti. Janeti sattassa kāye, sadevake loketi attho. Vissutāti anaññasādhāraṇehi sīlādiguṇehi vissutā.

‘तळपणारे’ म्हणजे प्रकट झालेल्या निश्चित ऋद्धीमुळे आणि इतरांना असाधारण असलेल्या परिवार-संपत्तीमुळे देवलोकासह संपूर्ण जगात तळपणारे. मांसचक्षू, दिव्यचक्षू, धम्मचक्षू, प्रज्ञाचक्षू आणि समंतचक्षू या पाच चक्षूंनी युक्त असलेले ‘चक्षुमान’ (भगवान). ‘अनुभावधर’ म्हणजे अचिंत्य आणि अपरिमेय अशा बुद्ध-प्रभावाने संपन्न असलेले. कारण ‘जुति’ (तेज) हा शब्द ‘इद्धि-जुति-बल-वीरिय-उपपत्ती’ इत्यादींप्रमाणे प्रभावाचा वाचक देखील आहे. जो अभिमानाचे पूर्णपणे समूळ उच्चाटन करतो, तो अग्र मार्ग म्हणजे ‘मानसं’. आणि त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या अर्हतत्वाला ‘मानसत’ समजावे. ‘शीलादी’ म्हणजे अनुत्तर शीलादी गुण. ‘शिकात असलेला’ म्हणजे स्वतःच्या चित्तप्रवाहात शिक्षांची भावना करत, त्या उत्पन्न करत असलेला. चित्तभावना नाही. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘ज्याला अजून कर्तव्य करायचे आहे’ (सकरणीयो). ‘उत्पन्न करतो’ म्हणजे प्राण्याच्या शरीरात, देवलोकासह जगात, हा अर्थ आहे. ‘विश्रुत’ म्हणजे इतरांना असाधारण असलेल्या शीलादी गुणांमुळे प्रसिद्ध असलेले.

Vedanaṃ vikkhambhetvāti uppannaṃ dukkhavedanaṃ paṭicca uppannaattakilamathaṃ anuppādanavasena vikkhambhetvā taṃyeva vedanaṃ pariggahetvā pavattavipassanā vīthimeva otaratīti katvā mūlakammaṭṭhānanti vuttaṃ. ‘‘Samasīsī hutvā parinibbāyī’’ti vatvā tassa pabhedaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘samasīsī nāma tividho hotī’’tiādimāha. Iriyāpathavasena samasīsī iriyāpathasamasīsī. Esa nayo sesadvayepi.

‘वेदनेला दाबून’ म्हणजे उत्पन्न झालेल्या दुःखद वेदनेमुळे निर्माण होणाऱ्या आत्मक्लेशाला उत्पन्न न होऊ देता दाबून, त्याच वेदनेचे ग्रहण करून प्रवृत्त होणाऱ्या विपस्सना-मार्गातच प्रवेश करतो, म्हणून त्याला ‘मूळ कम्मट्ठान’ म्हटले आहे. ‘समसीसी होऊन परिनिर्वाण पावला’ असे सांगून, त्याचे प्रकार विभागून येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘समसीसी तीन प्रकारचे असतात’ इत्यादी म्हटले आहे. इरियापथाच्या (चर्यापथाच्या) दृष्टीने जो समसीसी असतो, तो ‘इरियापथ-समसीसी’. हाच नियम उर्वरित दोन प्रकारांनाही लागू होतो.

Iriyāpathakopanañcāti iriyāpathehi asamāyogo. Ekappahārenevāti ekavelāyameva. Parinibbānavasenāti anupādisesaparinibbānavasena, na kilesakkhayamattena. Etthāti etesu dvīsu nayesu. Evaṃ sati teneva iriyāpathena vipassanaṃ paṭṭhapetvā teneva iriyāpathena, ekasmiṃ antorogeyeva vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāyantā khīṇāsavā bahavopi samasīsino eva sambhaveyyuṃ. Tasmā vuttanayeneva attho veditabbo.

‘इरियापथ कोपवणे’ म्हणजे इरियापथांशी असंतुलन. ‘एकाच प्रहाराने’ म्हणजे एकाच वेळी. ‘परिनिर्वाणाच्या दृष्टीने’ म्हणजे अनुपधिशेष परिनिर्वाणाच्या दृष्टीने, केवळ क्लेशक्षयाच्या दृष्टीने नाही. ‘येथे’ म्हणजे या दोन पद्धतींमध्ये. असे असताना, त्याच इरियापथाने विपस्सना सुरू करून त्याच इरियापथात, किंवा एकाच अंतर्गत आजारात विपस्सना सुरू करून अर्हतपद प्राप्त करून त्याच आजाराने परिनिर्वाण पावणारे अनेक खीणासव देखील समसीसीच होऊ शकतील. म्हणून सांगितलेल्या पद्धतीनेच याचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे.

Sīsañcettha [Pg.218] terasa – palibodhasīsaṃ taṇhā, bandhanasīsaṃ māno, parāmāsasīsaṃ diṭṭhi, vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ, kilesasīsaṃ avijjā, adhimokkhasīsaṃ saddhā, paggahasīsaṃ vīriyaṃ, upaṭṭhānasīsaṃ sati, avikkhepasīsaṃ samādhi, dassanasīsaṃ paññā, pavattisīsaṃ jīvitindriyaṃ, gocarasīsaṃ vimokkho, saṅkhārasīsaṃ nirodhoti. Imesu terasasu sīsesu palibodhasīsādīni pavattisīsañca pariyādiyitabbāni, adhimokkhasīsādīni pariyādāyakāni, pariyādāyakaphalaṃ gocarasīsaṃ. Tañhi visayajjhattaṃ phalaṃ vimokkho, pariyādāyakassa maggassa phalassa ca ārammaṇaṃ saṅkhārasīsaṃ saṅkhāravivekabhūto nirodhoti pariyādiyitabbānaṃ pariyādāyakaphalārammaṇānaṃ saha viya saṃsiddhaṃ dassanena samasīsibhāvaṃ dassetuṃ paṭisambhidāyaṃ terasa sīsāni vuttāni. Idha pana ‘‘apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā’’ti (pu. pa. 16) vacanato tesu kilesapavattasīsānameva vasena yojanaṃ karonto ‘‘ettha ca pavattisīsa’’ntiādimāha.

आणि येथे तेरा ‘शीर्ष’ आहेत— अडथळा-शीर्ष म्हणजे तण्हा (तृष्णा), बंधन-शीर्ष म्हणजे मानो (मान), परामास-शीर्ष म्हणजे दिट्ठी (दृष्टी), विक्षेप-शीर्ष म्हणजे उद्धच्च (औद्धत्य), क्लेश-शीर्ष म्हणजे अविज्जा (अविद्या), अधिमोक्ष-शीर्ष म्हणजे सद्धा (श्रद्धा), प्रग्रह-शीर्ष म्हणजे वीरिय (वीर्य), उपस्थान-शीर्ष म्हणजे सती (स्मृती), अविक्षेप-शीर्ष म्हणजे समाधी, दर्शन-शीर्ष म्हणजे पञ्ञा (प्रज्ञा), प्रवृत्ती-शीर्ष म्हणजे जीवितिन्द्रिय, गोचर-शीर्ष म्हणजे विमोक्ष, आणि संस्कार-शीर्ष म्हणजे निरोध. या तेरा शीर्षांमध्ये अडथळा-शीर्ष इत्यादी आणि प्रवृत्ती-शीर्ष हे नष्ट केले जाण्याजोगे आहेत; अधिमोक्ष-शीर्ष इत्यादी हे नष्ट करणारे आहेत; आणि नष्ट करणाऱ्याचे फळ म्हणजे गोचर-शीर्ष होय. कारण तो विषयाच्या अंतर्गत असलेले फळ म्हणजे विमोक्ष आहे, आणि नष्ट करणाऱ्या मार्गाचे व फळाचे आलंबन म्हणजे संस्कार-शीर्ष आहे, जे संस्कारांपासून विलग असलेला निरोध आहे. अशा प्रकारे नष्ट केले जाण्याजोगे, नष्ट करणारे, फळ आणि आलंबन यांच्या एकाच वेळी होणाऱ्या सिद्धीच्या दर्शनाने समसीसी-भाव दर्शवण्यासाठी पटिसंभिदामग्गात तेरा शीर्षे सांगितली आहेत. परंतु येथे ‘आसवांचा क्षय आणि जीवनाचा अंत एकाच वेळी होतो’ या वचनानुसार, त्यापैकी क्लेश आणि प्रवृत्ती या शीर्षांच्या आधारेच योजना करताना ‘आणि येथे प्रवृत्ती-शीर्ष’ इत्यादी म्हटले आहे.

Tattha pavattisīsaṃ pavattato vuṭṭhahanto maggo cutito uddhaṃ appavattikaraṇavasena yadipi pariyādīyati, yāva pana cuti, tāva pavattisabbhāvato ‘‘pavattisīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ khepetī’’ti āha. Kilesapariyādānena pana maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahanti. ‘‘Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (ma. ni. 1.78; saṃ. ni. 3.12) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ samāpitaṃ nāma hoti, taṃ pana parisamāpanaṃ yadi cuticittena hoti, teneva jīvitaparisamāpanañca hotīti imāya vāracutisamatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ apubbācarimatā veditabbāti dassento ‘‘dvinnaṃ cittānaṃ ekato uppādo natthī’’tiādimāha. Dvinnaṃ cittānanti cuticittamaggacittānaṃ. Tanti paccavekkhaṇaṃ paripuṇṇajavanacittānaṃ sattakkhattuṃ pavattiyā, aparipuṇṇānaṃ vā pañcakkhattuṃ pavattiyā. Kiñcāpi ‘‘eko vā dve vā’’ti vuttaṃ yathā ‘‘ekaṃ vā dve vā tadārammaṇacittānī’’ti, heṭṭhimantena pana dve pavattanti.

तेथे प्रवृत्तीचे शिखर (प्रवृत्तिशीर्ष) प्रवृत्त होण्यापासून निवृत्त होणारा मार्ग च्युतीनंतर (मृत्यूपश्चात) अप्रवृत्ती करण्याच्या हेतूने जरी नष्ट करतो, तरी जोपर्यंत च्युती होत नाही, तोपर्यंत प्रवृत्तीचे अस्तित्व असल्यामुळे 'प्रवृत्तीचे शिखर असलेले जीवितेंद्रिय च्युतिचित्ताला संपवते' असे म्हटले आहे. क्लेश नष्ट करणाऱ्या मार्गचित्ताद्वारे आपल्या लगेचच नंतर उत्पन्न होणारे जे प्रत्यवेक्षणवार (पुनरावलोकन वार) आहेत, ते क्लेश नष्ट करण्याचेच वार आहेत असे म्हणणे योग्य ठरते. 'मुक्त झाल्यावर मुक्त झाल्याचे ज्ञान होते' या वचनानुसार प्रत्यवेक्षणाच्या समाप्तीने क्लेशांचा क्षय समाप्त होतो. ती समाप्ती जर च्युतिचित्ताने होत असेल, तर त्यानेच जीविताची समाप्ती देखील होते. या वार आणि च्युतीच्या समानतेमुळे क्लेशक्षय आणि जीवितक्षय यांच्यात पूर्व-अपर भाव (मागे-पुढे असणे) नाही हे दर्शवण्यासाठी 'दोन चित्तांचा एकाच वेळी उत्पाद होत नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'दोन चित्तांचा' म्हणजे च्युतिचित्त आणि मार्गचित्त यांचे. 'ते' प्रत्यवेक्षण परिपूर्ण जवनचित्तांच्या बाबतीत सात वेळा प्रवृत्त होते, किंवा अपूर्ण जवनचित्तांच्या बाबतीत पाच वेळा प्रवृत्त होते. जरी 'एक किंवा दोन' असे म्हटले आहे, जसे 'एक किंवा दोन तदारम्मण चित्ते', तरी किमानपक्षी दोन प्रवृत्त होतात.

Uppāṭetvāti [Pg.219] uddharitvāti attho. Anupādisesenāti anupādisesanibbānena.

'उप्पाटेत्वा' (उपटून) म्हणजे उपटून टाकून (उन्मुलन करून) असा अर्थ आहे. 'अनुपादिशेसेन' म्हणजे अनुपादिशेष निर्वाणाने (अनुपादिशेष निब्बानाने).

Dhūmāyitattanti dhūmassa viya ayitabhāvaṃ pavattiākāraṃ. Dhūmasadisā valāhakā dhūmavalāhakā, timiravalāhakā, ye mahikā ‘‘timira’’nti vuccanti. Appatiṭṭhitenāti patiṭṭhaṃ alabhantena. Itthambhūtalakkhaṇe etaṃ karaṇavacanaṃ, anuppattidhammenāti attho. Sati hi uppāde patiṭṭhitaṃ nāma siyā, aṭṭhakathāyaṃ pana yadeva tassa viññāṇassa appatiṭṭhānakāraṇaṃ, tadeva parinibbānakāraṇanti vuttaṃ ‘‘appatiṭṭhitakāraṇā’’ti.

'धूमायितत्तं' म्हणजे धुरासारखी अवस्था किंवा प्रवृत्तीचा प्रकार. धुरासारखे ढग म्हणजे धूमवलाहक, तिमिरवलाहक, ज्या धुक्याला 'तिमिर' म्हटले जाते. 'अप्पतिट्ठितेन' म्हणजे प्रतिष्ठा (आश्रय) न मिळवता. हे इत्थंभूतलक्षणामध्ये तृतीया विभक्तीचे रूप आहे, ज्याचा अर्थ 'अनुत्पत्तीच्या धर्माने' असा आहे. कारण उत्पाद असेल तरच प्रतिष्ठित होणे शक्य होईल, परंतु अट्ठकथेमध्ये जे त्या विज्ञानाच्या अप्रतिष्ठेचे कारण आहे, तेच परिनिर्वाणाचे कारण आहे असे 'अप्रतिष्ठित कारणामुळे' या शब्दाने म्हटले आहे.

Sokena phuṭṭhassāti ‘‘aphalo vata me vāyāmo jāto’’ti sokena abhibhūtassa. Abhassathāti balavasokābhitunnassa satisammosā sithilaṃ gahitā bhassi patitā sā kacchā.

'शोकेन फुट्टस्स' म्हणजे 'माझा प्रयत्न खरोखर निष्फळ ठरला' या शोकाने ग्रस्त झालेल्याचे. 'अभासथ' म्हणजे तीव्र शोकाने पीडित झाल्यामुळे स्मृती नष्ट होऊन सैल पकडलेली ती काख (किंवा वीणा धरण्याची पट्टी) घसरली, खाली पडली.

Godhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गोधिका सुत्त वर्णन समाप्त झाले.

4. Sattavassānubandhasuttavaṇṇanā

४. सत्तवस्सानुबंधसुत्तवण्णना (सात वर्षे पाठलाग केल्याच्या सुत्ताचे वर्णन)

160. Yasmā kapilavatthuto nikkhantakālato paṭṭhāya māro otārāpekkho lokanāthaṃ anubandhituṃ āraddho, tasmā vuttaṃ ‘‘pure bodhiyā chabbassānī’’ti. Atigahetvāti anugantvā tassa yathāruci paṭipattiṃ anuvatto viya hutvā.

१६०. ज्या अर्थी कपिलवस्तूहून निघाल्यापासून माराने संधी शोधत लोकनाथांचा (बुद्धांचा) पाठलाग करण्यास सुरुवात केली होती, म्हणून 'बोधीच्या पूर्वी सहा वर्षे' असे म्हटले आहे. 'अतिगहेत्वा' म्हणजे मागे मागे जाऊन, त्यांच्या आवडीनुसार त्यांच्या प्रतिपत्तीचे (आचरणाचे) अनुकरण केल्यासारखे होऊन.

Avajjhāyantoti pajjhāyanto. Jito vittaparājito asi nu. Pamāṇātikkantanti garutaraṃ.

'अवज्झायंतो' म्हणजे खिन्न होऊन विचार करत. 'जितो' म्हणजे संपत्ती गमावून पराभूत झाला आहेस काय? 'पमाणातिकंतं' म्हणजे प्रमाणाबाहेर, अत्यंत जड (गंभीर).

Khanitvā ummūletvā. Kāmāsavādīni pajahanto anāsavo.

'खणित्वा' म्हणजे उपटून टाकून (उन्मुलन करून). कामासव इत्यादींचा त्याग करणारा तो 'अनास्रव' (अनासओ) होय.

Pehīti apehi. Pāragāminoti pāraṅgamanasīlā. Tekāliko ayaṃ gāmi-saddoti āha ‘‘yepī’’tiādi.

'पेहि' म्हणजे दूर हो (निघून जा). 'पारगामिनो' म्हणजे पलीकडे जाण्याचा स्वभाव असलेले. हा 'गामी' शब्द त्रैकालिक (तिन्ही काळांना लागू होणारा) आहे, म्हणून 'येपि' (जे कोणीही) इत्यादी म्हटले आहे.

Māravisūkānīti mārakaṇṭakāni kaṇṭakasadisāni mārassa durācārāni. Viruddhasevitāni virodhavasena tāsaṃyeva vevacanāni. Tāni sarūpato dassetuṃ ‘‘appamāyū’’tiādi vuttaṃ. Nibbejanīyāti nibbedadāyikā. Ukkaṇṭhanīyāti ukkaṇṭhavahā.

'मारविसूकानि' म्हणजे माराचे काटे, काट्यांसारखे माराचे दुराचार. 'विरुद्धसेवितानि' म्हणजे विरोधाच्या कारणाने त्यांचेच समानार्थी शब्द आहेत. ते प्रत्यक्ष स्वरूपात दाखवण्यासाठी 'अप्पमायू' इत्यादी म्हटले आहे. 'निब्बेजनीया' म्हणजे निर्वेद (वैराग्य) देणारी. 'उक्कंठनीया' म्हणजे उत्कंठा (खिन्नता) निर्माण करणारी.

Vikappavasena [Pg.220] veditabbo opammaparikappavisayattā tassa kiriyāpadassa. Tenāha ‘‘anuparigaccheyyā’’ti. Etthāti etasmiṃ medavaṇṇavatthusmiṃ. Mudunti mudumadhurasaṃ vindeyyāma paṭilabheyyāma. Assādoti assādetabbo.

त्या क्रियापदाचा विषय उपमेच्या कल्पनेचा असल्यामुळे तो विकल्पाच्या (शक्यता दर्शवण्याच्या) अर्थाने समजला पाहिजे. म्हणूनच 'अनुपरिगच्छेय्य' (भोवती फिरावे) असे म्हटले आहे. 'एत्थ' म्हणजे या चरबीच्या रंगाच्या वस्तूमध्ये. 'मुदुं' म्हणजे मृदू आणि मधुर रस मिळवावा, प्राप्त करावा. 'अस्साद' म्हणजे आस्वाद घेण्याजोगा.

Sattavassānubandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सत्तवस्सानुबंधसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Māradhītusuttavaṇṇanā

५. मारधीतुसुत्तवण्णना (मार-कन्या सुत्ताचे वर्णन)

161. Cintesīti sokavasiko hutvā cintayi. Gaṇikārahatthiniyoti dīpakakareṇuyo. Ekasataṃ ekasatanti ekasataṃ ekasataṃ paccekaṃ sataṃ satanti attho. Tenāha ‘‘ekekaṃ sataṃ sataṃ katvā’’ti. Kumārivaṇṇasatanti kumāritthīnaṃ attabhāvānaṃ sataṃ. Tā kira paṭhamaṃ kaññārūpena attānaṃ dassesuṃ. Anupagatapupphānañhi samaññā kaññāti. Puna yathāvuttakumārirūpena upagatapupphā hi kumārī. Puna vadhukārūpena. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘avijātavaṇṇasata’’nti. Tatiyavāre yuvatirūpena. Vijātā hi itthī anatikkantamajjhimavayā yuvatī. Ettāvatā bālā taruṇī porīti tividhāsu itthīsu purimā dve dassitā, pariyosānavāresu manussajātikānaṃ manussitthiyova ruccantīti tena manussarūpena tā attānaṃ dassesuṃ.

१६१. 'चिंतेसि' म्हणजे शोकाच्या अधीन होऊन विचार केला. 'गणिकारहत्थिनियो' म्हणजे हत्तींना आकर्षित करणाऱ्या हत्तिणी. 'एकसतं एकसतं' म्हणजे प्रत्येकी शंभर-शंभर असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'प्रत्येकी शंभर-शंभर करून' असे म्हटले आहे. 'कुमारीवण्णसतं' म्हणजे कुमारी स्त्रियांच्या शंभर रूपांचे (शरीरांचे) समूह. त्यांनी प्रथम स्वतःला कन्यारूपात दाखवले. कारण ज्यांना अद्याप मासिक पाळी (पुष्प) सुरू झाली नाही त्यांना 'कन्या' म्हणतात. पुन्हा वर सांगितलेल्या कुमारीरूपात, ज्यांना मासिक पाळी सुरू झाली आहे त्या 'कुमारी'. पुन्हा वधूरूपात. त्याला अनुसरून 'अविजातवण्णसतं' (ज्यांनी अद्याप अपत्याला जन्म दिला नाही अशा शंभर स्त्रियांचे रूप) असे म्हटले आहे. तिसऱ्या वेळी युवतीरूपात. ज्या स्त्रीने अपत्याला जन्म दिला आहे आणि जिचे मध्यम वय उलटून गेले नाही ती 'युवती' होय. अशा प्रकारे बाला, तरुणी आणि प्रगल्भा (पोरी) या तीन प्रकारच्या स्त्रियांमध्ये पहिल्या दोन दर्शवल्या आहेत. शेवटच्या वेळी मानवी जातीच्या मानवी स्त्रियाच आवडतात, म्हणून त्यांनी स्वतःला त्या मानवी रूपात दाखवले.

Atthassa pattinti ekantato hitānuppattiṃ. Hadayassa santinti paramacittupasamaṃ. Kilesasenanti kāmaguṇasaṅkhātaṃ paṭhamaṃ kilesasenaṃ. Sā hi kilesasenā accharāsaṅghātasabhāvāpi paṭipatthayamānā piyāyitabbaicchitabbarūpabhāvato piyarūpasātarūpā nāma attano kiccavasena. Eko ahaṃ jhāyantoti gaṇasaṅgaṇikāya kilesasaṅgaṇikāya ca abhāvato eko asahāyo ahaṃ lakkhaṇūpanijjhānena nijjhāyanto. Anubujjhinti anukkamena maggapaṭipāṭiyā bujjhiṃ paṭibujjhiṃ. Tasmāti yathāvuttavivekasukhasamadhigamanimittaṃ. Akaraṇenāti mittasanthavassa akaraṇena. Sakkhīti sakkhibhāvo.

'अत्थस्स पत्तिं' म्हणजे एकांताने (निश्चितपणे) हिताची प्राप्ती. 'हदयस्स संतिं' म्हणजे परम चित्तशांती. 'किलेससेनं' म्हणजे कामगुणांनी युक्त असलेली पहिली क्लेशसेना. ती क्लेशसेना अप्सरांच्या समूहाच्या रूपातील असली, तरी स्वतःच्या कार्यानुसार प्रिय वाटणाऱ्या आणि इच्छिलेल्या रूपामुळे 'प्रियरूप आणि सातरूप' (सुखद रूप) या नावाने ओळखली जाते. 'एको अहं झायंतो' म्हणजे जनसमुदायाचा संपर्क (गणसंगणिका) आणि क्लेशांचा संपर्क (क्लेशसंगणिका) नसल्यामुळे एकटा, असहाय्य असा मी लक्षणांचे ध्यान (लक्षणूपनिध्यान) करत ध्यानस्थ झालो. 'अनुबुज्झिं' म्हणजे अनुक्रमाने मार्गाच्या क्रमाने जाणलो, प्रतिबोध प्राप्त केला. 'तस्मा' म्हणजे वर सांगितलेल्या विवेकसुखाच्या प्राप्तीसाठी. 'अकरणेन' म्हणजे मित्रांशी जवळीक (मैत्रीचा संबंध) न ठेवल्यामुळे. 'सक्खी' म्हणजे साक्षीभाव.

Katamena [Pg.221] vihārenāti jhānasamāpattīnaṃ katamena vihārena. Idha dutiyapadassa attho vissajjanagāthāvaṇṇanāyameva āvi bhavissati. Anāmantena ‘‘taṃ puggala’’nti sammukhā ṭhitampi bhagavantaṃ asammukhā viya katvā vadati, kathaṃ tvanti attho.

'कतमेन विहारेन' म्हणजे ध्यान-समापत्तींपैकी कोणत्या विहाराने. येथे दुसऱ्या पदाचा अर्थ विसर्जनगाथेच्या (उत्तराच्या गाथेच्या) वर्णनातच स्पष्ट होईल. 'तं पुग्गलं' (त्या पुद्गलाला) असे न बोलावता, समोर उपस्थित असलेल्या भगवंतांना समोर नसलेल्या व्यक्तीप्रमाणे करून विचारतो, 'तुम्ही कसे?' असा याचा अर्थ आहे.

‘‘Avitakkajhāyī’’ti vakkhamānattā ayamevettha kāyapassaddhi veditabbāti āha ‘‘catutthajjhānena assāsapassāsakāyassa passaddhattā passaddhakāyo’’ti. Puññābhisaṅkhārādike kammābhisaṅkhāre. Kāmālayādīnaṃ abhāvato anālayo. Na saratīti na savati. Rāgavasena hi sattā saṃsāramanusavanti. Na thinoti na thinamiddhacitto. Mohavasena hi sattā thinamiddhaṃ āpajjantīti. Diyaḍḍhakilesasahassanti khuddakavatthuvibhaṅge (vibha. 842, 976) āgatesu aṭṭhasu kilesasatesu aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni apanetvā sesā paññāsādhikaṃ sataṃ kilesā, te brahmajāle (dī. ni. 1.31) āgatāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha pañcapaññāsādhikaṃ sattasataṃ hoti; tā ca uppannānuppannabhāvena diguṇitā diyaḍḍhakilesasahassaṃ dasādhikaṃ hoti; taṃ appakaṃ pana ūnamadhikaṃ vā gaṇanupagaṃ na hotīti ‘‘diyaḍḍhakilesasahassa’’nti vuttaṃ. Itaresaṃ atītādibhāvāmasanato aggahaṇaṃ pahānassa adhippetattā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana abhidhammaṭīkāyaṃ (dha. sa. anuṭī. nidānakathāvaṇṇanā) vuttanayena veditabbo. Paṭhamapadenāti ‘‘na kuppatī’’ti iminā padena. Dutiyenāti ‘‘na saratī’’ti padena. Tatiyenāti ‘‘na thino’’ti padena. Nīvaraṇappahānena khīṇāsavataṃ dasseti, anavasesato nīvaraṇānaṃ accantappahānaṃ adhippetaṃ.

“अवितक्कझायी” (वितर्करहित ध्यान करणारे) असे म्हटले जाणार असल्यामुळे, येथे हीच 'कायपस्सद्धि' (कायाची शांतता) समजली पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे - “चौथ्या ध्यानाने श्वासोच्छ्वास रूपी काया शांत झाल्यामुळे 'पस्सद्धकायो' (शांत काया असलेला) असे म्हटले आहे.” 'पुञ्ञाभिसङ्खार' (पुण्य-अभिसंस्कार) इत्यादी कर्माभिसंस्कारांना. कामालय (कामाची आसक्ती) इत्यादींच्या अभावामुळे 'अनालय' (आसक्तीरहित). 'न सरती' म्हणजे पाझरत नाही. कारण रागाच्या प्रभावामुळे प्राणी संसारात वाहत जातात. 'न थिनो' म्हणजे स्त्यान-मिद्ध (आळस आणि ग्लानी) चित्त नसलेला. कारण मोहाच्या प्रभावामुळे प्राणी स्त्यान-मिद्ध प्राप्त होतात. 'दीड हजार क्लेश' (दियड्ढकिलेससहस्सं) म्हणजे खुद्दकवत्थुविभंगात (विभंग ८४२, ९७६) आलेल्या आठशे क्लेशांपैकी आठशे तण्हाविचरित (तृष्णा-विचरित) काढून टाकून उर्वरित दीडशे क्लेश, ते ब्रह्मजालात (दीघनिकाय १.३१) आलेल्या बासष्ट दृष्टींसह (मतांसह) मिळून सातशे पंचावन्न होतात; आणि ते उत्पन्न व अनुत्पन्न भावाने दुप्पट केले असता दीड हजार आणि दहा अधिक होतात; ते थोडे कमी किंवा जास्त मोजणीत धरले जात नाही म्हणून “दीड हजार क्लेश” असे म्हटले आहे. इतरांचे (भूतकाल इत्यादी भावांचे) ग्रहण न करणे हे प्रहाण (नष्ट करणे) अभिप्रेत असल्यामुळे आहे. हा येथे संक्षेप आहे, परंतु विस्तार अभिधम्मटीकेत (धम्मसङ्गणि अनुटीका, निदानकथावण्णना) सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. पहिल्या पदाने म्हणजे “न कुप्पती” (प्रकोपित होत नाही) या पदाने. दुसऱ्याने म्हणजे “न सरती” या पदाने. तिसऱ्याने म्हणजे “न थिनो” या पदाने. नीवरणांच्या प्रहाणाने (निवारण दूर केल्याने) क्षीणास्रवत्व (अर्हतत्व) दर्शविले आहे, नीवरणांचे पूर्णपणे अत्यंत प्रहाण अभिप्रेत आहे.

Pañcadvārikakilesoghaṃ tiṇṇoti channaṃ dvārānaṃ vasena pavattanakilesoghaṃ taritvā ṭhito. Kāmoghadiṭṭhoghabhavoghaṭṭhakilesabhāvato ‘‘pañcoghaggahaṇena vā pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni veditabbānī’’ti āha. Rūparāgādayo visesato na pañcadvārikāti vuttaṃ ‘‘chaṭṭhaggahaṇena pañcuddhambhāgiyāni veditabbānī’’ti.

“पञ्चद्वारिककिलेसोघं तिण्णो” (पाच द्वारांच्या क्लेश-ओघाला पार केलेला) म्हणजे सहा द्वारांच्या द्वारे प्रवृत्त होणाऱ्या क्लेश-ओघाला पार करून स्थित असलेला. कामौघ, दिठ्ठौघ, भवौघ आणि अविद्या-ओघ या क्लेशभावांमुळे “पाच ओघांच्या ग्रहणाने पाच ओरंभागिय (अधोभागीय) संयोजने समजली पाहिजेत” असे म्हटले आहे. रूपराग इत्यादी विशेषतः पाच द्वारांचे नसतात, म्हणून म्हटले आहे - “सहाव्याच्या ग्रहणाने पाच उद्धंभागिय (उर्ध्वभागीय) संयोजने समजली पाहिजेत.”

Maccurājassāti sambandhe sāmivacananti dassento ‘‘maccurājassa hatthato’’ti āha. Nayamānānanti anādare sāmivacananti katvā vuttaṃ ‘‘nayamānesū’’ti.

“मच्चुराजस्स” (मृत्युराजाच्या) या संबंधात षष्ठी विभक्ती दर्शविताना “मृत्युराजाच्या हातातून” असे म्हटले आहे. “नयमानानं” (नेले जात असताना) या अनादराच्या अर्थी षष्ठी विभक्ती करून “नेले जात असताना” (नयमानेसु) असे म्हटले आहे.

Ūhaccāti [Pg.222] buddhaṃ nissāya. ‘‘Idamavocā’’ti desanaṃ niṭṭhāpetvāti etena saṃyuttesu ayaṃ nigamanapāḷi, heṭṭhā anāgatanayattā pana kesuci potthakesu na likhīyatīti dasseti. Daddallamānāti jajjakārassa hi daddakāraṃ katvā niddeso. Tenāha ‘‘ativiya jalamānā’’ti. Nīharīti tāsaṃ kāyavacīvikāraṃ na manasikaronto tiṇāyapi amaññamānova anapekkheneva nīhari. Phalato bhaṭṭhanti phalasipāṭikato bhaṭṭhaṃ. Kuṇḍatiṇādigacchatūlaṃ poṭakitūlaṃ.

“ऊहच्च” म्हणजे बुद्धांचा आश्रय घेऊन. “इदमवोच” (हे म्हणाले) असे सांगून देशना समाप्त केली, यावरून संयुत्त निकायात ही निगमन पाळी (निष्कर्ष) आहे, परंतु खाली न आलेल्या पद्धतीमुळे काही पुस्तकांमध्ये ती लिहिली जात नाही, असे दर्शविते. “दद्बल्लमाना” म्हणजे 'जज्जकार' ऐवजी 'दद्दकार' करून निर्देश केला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “अत्यंत प्रज्वलित होणारी”. “नीहरी” म्हणजे त्यांच्या कायिक व वाचिक विकारांकडे लक्ष न देता, तृणासमानही न मानता, अपेक्षारहित होऊनच निघून गेले. “फलतो भट्ठं” म्हणजे फळाच्या सालीतून गळून पडलेले. “कुण्डतिणादिगच्छतूलं” म्हणजे पोतकीचे कापूस (पोठकितूलं).

Māradhītusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मारधीतुसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

तृतीयवग्गवर्णना समाप्त झाली.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

Mārasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

मारसंयुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

5. Bhikkhunīsaṃyuttaṃ

५. भिक्खुनीसंयुत्त

1. Āḷavikāsuttavaṇṇanā

१. आळविका सुत्तवर्णना

162. Āḷaviyaṃ [Pg.223] jātāti āḷaviyaṃ vijāyitvā saṃvaḍḍhamānā. Tenāha ‘‘āḷavinagaratoyeva ca nikkhamma pabbajitā’’ti. Dhanaṃ samādapetvāti cetiyassa rājā ekaṃ mukhaṃ, rājaputto ekaṃ, amaccānaṃ jeṭṭhako hutvā senāpati ekaṃ, janapadānaṃ jeṭṭhako hutvā seṭṭhi ekanti evaṃ catūsu mukhesu navakamme kayiramāne seṭṭhinā gahitamukhe kamme olīyamāne eko upāsako ariyasāvako pañca sakaṭasatāni yojāpetvā janapadaṃ gantvā ‘‘yo yaṃ dātuṃ ussahati hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā sattavidharatanaṃ vā haritālaṃ vā manosilaṃ vā, so dhanaṃ detū’’ti samādapetvā yathāladdhaṃ paṭhamaṃ kammaṭṭhānaṃ pesetvā ‘‘navakammaṃ niṭṭhita’’nti sutvā ekakaṃ āgacchantaṃ antarāmagge corā palibundhitvā tato kiñcipi dhanaṃ alabhantā ‘‘sace naṃ muñcissāma, anatthaṃ no kareyyā’’ti jīvitā voropesuṃ. Anaparādhe ariyasāvake aparādhakā te corā andhā jātā, tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘andhavana’’nti paññāyitthāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Khīṇāsavānaṃ yasmā yattha katthaci cittaviveko hotiyeva upadhivivekassa siddhattā. Tasmā ‘‘kāyavivekatthinī’’ti vuttaṃ.

१६२. “आळवियं जाता” म्हणजे आळवी नगरात जन्म घेऊन वाढलेली. म्हणूनच म्हटले आहे - “आळवी नगरातूनच निघून प्रव्रजित झाली.” “धनं समादापेत्वा” म्हणजे चेतियाच्या (स्तूपाच्या) बांधकामासाठी राजाने एक भाग, राजपुत्राने एक भाग, अमात्यांचा प्रमुख असलेल्या सेनापतीने एक भाग आणि जनपदाचा प्रमुख असलेल्या श्रेष्ठीने (सेठने) एक भाग, अशा प्रकारे चार भागांमध्ये नवकर्म (नवीन बांधकाम) केले जात असताना, श्रेष्ठीने घेतलेल्या भागाचे काम मागे पडले असता, एका आर्यश्रावक उपासकाने पाचशे गाड्या जोडून जनपदात जाऊन “ज्याला जे देण्याची इच्छा असेल - चांदी, सोने, सात प्रकारचे रत्न, हरिताल किंवा मनःशिल, त्याने ते धन द्यावे” असे सांगून धन गोळा केले. मिळालेले धन पहिल्या कामाच्या ठिकाणी पाठवून, “नवकर्म पूर्ण झाले” असे ऐकून एकटाच परत येत असताना, वाटेत चोरांनी त्याला अडवले. त्याच्याकडून काहीही धन न मिळाल्यामुळे “जर आपण याला सोडले, तर हा आपले नुकसान करेल” असे म्हणून त्यांनी त्याला जिवंत मारले. निरपराध आर्यश्रावकाचा अपराध केल्यामुळे ते चोर आंधळे झाले, म्हणून त्या स्थानाला “अंधवन” असे नाव पडले, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. क्षीणास्रवांना (अर्हतांना) उपधिविवेक (आसक्तीचा अभाव) सिद्ध झाल्यामुळे कोठेही चित्तविवेक (चित्ताची एकाग्रता/शांतता) प्राप्त होतोच. म्हणूनच “कायविवेक इच्छिणारी” (कायविवेकत्थिनी) असे म्हटले आहे.

Nissaraṇanti nibbānaṃ sabbasaṅkhatassa nissaṭattā. Paccavekkhaṇañāṇenāti paccavekkhaṇañāṇena, pageva maggaphalañāṇehīti adhippāyo. Nibbānapadanti nibbānasaṅkhātaṃ dhammakoṭṭhāsaṃ. Vinivijjhanaṭṭhenāti hadayaṃ vinividdhena hadayamhi vijjhitvā dukkhuppādanena khandhānaṃ ete pañca kāmā sattisūlasadisā. Adhikuṭṭanabhaṇḍikāti āghātanaghaṭikā.

“निस्सरण” म्हणजे निर्वाण, कारण ते सर्व संस्कृत (संस्कारित) गोष्टींपासून मुक्त आहे. “पच्चवेक्खणञाणेन” म्हणजे प्रत्यावेक्षण ज्ञानाने, मग मार्ग-फल ज्ञानाने तर नक्कीच, असा अभिप्राय आहे. “निब्बानपदं” म्हणजे निर्वाण नावाचा धर्मविभाग. “विनिविज्झनट्ठेन” म्हणजे हृदयाला भेदून, हृदयात जखम करून दुःख उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने, स्कंधांचे हे पाच काम (पंचकामगुण) भाला आणि शूलासारखे आहेत. “अधिकुट्टनभण्डिका” म्हणजे वधस्तंभ (आघाताची फळी).

Āḷavikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आळविका सुत्तवर्णना समाप्त झाली.

2. Somāsuttavaṇṇanā

२. सोमा सुत्तवर्णना

163. Ṭhānanti issariyaṭṭhānaṃ visayajjhattaṃ. Duppasahaṃ akampiyabhāvattā. Dvaṅgulapaññāyāti ettha itthiyo hi daharakumārikākālato paṭṭhāya [Pg.224] odanapacanavidhiṃ anutiṭṭhantiyo ukkhaliyaṃ udakaṃ tāpetvā taṇḍule pakkhipitvā attano buddhiyā tesaṃ pākakālappamāṇaṃ paricchindituṃ tāni dabbiyā uddharitvāpi vaṇṇasaṇṭhānaggahaṇamattena pakkāpakkabhāvaṃ jānituṃ na sakkonti, kevalaṃ pana dvīhi aṅgulīhi uppīḷitakāle eva jānanti, tasmā dvīhaṅgulikehi dubbalapaññattā ‘‘dvaṅgulapaññā’’ti vuccanti. Phalasamāpattiñāṇappavattikittanena catūsu saccesu asammohavihāro dīpito hotīti āha ‘‘ñāṇamhi vattamānamhīti phalasamāpattiñāṇe pavattamāne’’ti. Vipassantassāti asammohapaṭivedhato visesena passantassa khandhapañcakameva saccābhisamayato pubbabhāge vipassantassa. Aññaṃ vāti itthipurisato aññaṃ vā kiñci vatthuṃ. ‘‘Ahaṃ asmī’’ti mānadiṭṭhigāhataṇhāgāhavasena gahitavatthusmiṃ yevāti āha ‘‘ahaṃ asmīti taṇhāmānadiṭṭhivasenā’’ti.

१६३. “ठानं” म्हणजे ऐश्वर्याचे स्थान, जे विषयांच्या अधीन असते. “दुप्पसहं” म्हणजे अकंपनीय (अचल) असल्यामुळे पराभूत करण्यास कठीण. “द्वङ्गुलपञ्ञाय” (दोन बोटांच्या बुद्धीने) याविषयी - येथे स्त्रिया लहानपणापासूनच भात शिजवण्याची पद्धत पाळत असताना, भांड्यात पाणी तापवून त्यात तांदूळ टाकतात, परंतु आपल्या बुद्धीने त्यांच्या शिजण्याच्या वेळेचा अंदाज घेऊन, ते पळीने बाहेर काढून केवळ रंग आणि आकारावरून ते शिजले की नाही हे जाणू शकत नाहीत; केवळ दोन बोटांनी दाबून पाहिल्यावरच त्यांना ते समजते. म्हणूनच दोन बोटांच्या अशा दुर्बळ बुद्धीमुळे त्यांना “द्वङ्गुलपञ्ञा” (दोन बोटांची बुद्धी असणाऱ्या) म्हटले जाते. फलसमापत्तीच्या ज्ञानाच्या प्रवृत्तीचे वर्णन केल्याने चार आर्य सत्यांमध्ये असम्मोहविहार (भ्रमरहित अवस्था) प्रकाशित होतो, म्हणून म्हटले आहे - “ञाणम्हि वत्तमानम्हि” म्हणजे फलसमापत्तीचे ज्ञान प्रवृत्त होत असताना. “विपस्संतस्स” म्हणजे असम्मोह-प्रतिवेधामुळे (भ्रमरहित साक्षात्काराने) विशेष रूपाने पाहणाऱ्याला, सत्य-अभिसमयाच्या पूर्वभागात पंचस्कंधांचेच विपश्यना करणाऱ्याला. “अञ्ञं वा” म्हणजे स्त्री किंवा पुरुषाव्यतिरिक्त इतर कोणतीही वस्तू. “अहं अस्मि” (मी आहे) अशा मान-दृष्टी-ग्रहण आणि तृष्णा-ग्रहणाच्या वशने ग्रहण केलेल्या वस्तूच्या बाबतीतच, म्हणून म्हटले आहे - “अहं अस्मि” असे तृष्णा, मान आणि दृष्टीच्या वशने.

Somāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सोमासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Kisāgotamīsuttavaṇṇanā

३. किसागोतमीसुत्तवण्णना

164. ‘‘Kisāgotamī’’ti ettha kā panāyaṃ kisāgotamī, kissa ayaṃ bhikkhunī hutvā samaṇadhammaṃ matthakaṃ pāpesīti tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘pubbe kirā’’tiādimāraddhaṃ. Aṅgārāvāti addāriṭṭhakavaṇṇaaṅgārā eva jātā. Dārusākanti addhamāsakena dāruṃ sākañca āharissāmīti antarāpaṇe antaravīthiṃ gatā.

१६४. "किसागोतमी" यामध्ये ही किसागोतमी कोण आहे, आणि ती भिक्खुणी बनून श्रमणधर्माच्या शिखरावर कशी पोहोचली, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "पूर्वी म्हणे" (पुब्बे किरा) इत्यादीने सुरुवात केली आहे. 'अङ्गारावा' म्हणजे ओल्या विटांच्या रंगाचे निखारेच बनले. 'दारुसाकं' म्हणजे अर्ध्या माषकाने लाकूड आणि भाजी आणण्यासाठी ती बाजारातील गल्लीत गेली.

Siddhatthakanti sāsapaṃ. Sālāyanti anāthasālāyaṃ. Khuraggeyevāti khurasikhe eva, kesorohanakkhaṇe evāti attho.

'सिद्धत्थकं' म्हणजे मोहरी. 'सालायं' म्हणजे अनाथशाळेत. 'खुरग्गेयेव' म्हणजे वस्तऱ्याच्या टोकावरच, म्हणजेच केस कापण्याच्या (मुंडण करण्याच्या) क्षणीच, असा अर्थ आहे.

Ekamāsīti ettha ma-kāro padasandhikaro. Saṃhitāvasena ca purimapade vā rassattaṃ. Parapade vā dīghattanti āha ‘‘ekā āsī’’ti. Bhāvanapuṃsakametaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’tiādīsu viya. Puttamaraṇaṃ antaṃ atītaṃ idāni puttamaraṇassa abhāvato. Tenevāha ‘‘puttamaraṇaṃ nāma natthī’’ti. Purisaṃ gavesitunti yathā mayhaṃ purisagavesanā nāma sabbaso natthi, tathā eva puttagavesanāpi natthi, tasmā me puttamaraṇaṃ etadantaṃ, sabbesu khandhādīsu bhavādīsu ca taṇhānandiyā abhāvakathanena sabbasattesu taṇhā sabbaso [Pg.225] visositā, tassāyeva kārakaavijjākkhandho padālitoti attano nikkilesataṃ pavedentī therī sīhanādaṃ nadīti.

'एकामासी' येथे 'म' कार हा पदसंधी करणारा आहे. संहितेच्या नियमाने पूर्व पदात र्‍हस्वत्व किंवा उत्तर पदात दीर्घत्व होते, म्हणून "एका आसी" (एकटी होती) असे म्हटले आहे. हे "एकमन्तं निसीदि" (एका बाजूला बसली) इत्यादींप्रमाणे भावनपुंसकलिंगी आहे. पुत्राचा मृत्यू आता संपला आहे (अतीत झाला आहे), कारण आता पुत्राचा मृत्यू होणे शक्य नाही. म्हणूनच म्हटले आहे, "पुत्रमरण नावाचे काही नाही." 'पुरिसं गवेसितुं' म्हणजे ज्याप्रमाणे माझी पुरुषाचा शोध घेण्याची इच्छा पूर्णपणे नष्ट झाली आहे, त्याचप्रमाणे पुत्राचा शोध घेण्याची इच्छाही नाही, म्हणून माझ्यासाठी पुत्राचा मृत्यू येथेच समाप्त झाला आहे. सर्व स्कंध इत्यादींमध्ये आणि भव इत्यादींमध्ये तृष्णेच्या आनंदाचा अभाव सांगून, सर्व प्राण्यांमधील तृष्णा पूर्णपणे सुकवून टाकली आहे, आणि तिचे कारण असलेला अविद्या-स्कंध विदीर्ण केला आहे, असे सांगून स्वतःची निष्क्लेशता (क्लेशरहित अवस्था) प्रकट करत थेरींनी सिंहनाद केला.

Kisāgotamīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

किसागोतमीसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Vijayāsuttavaṇṇanā

४. विजयासुत्तवण्णना

165. Pañca aṅgāni etassāti pañcaṅgaṃ, pañcaṅgameva pañcaṅgikaṃ, tena pañcaṅgikena. Ātatantiādīsu ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalaṃ tūriyaṃ. Vitataṃ nāma ubhayatalaṃ. Ātatavitataṃ nāma tantibaddhavīṇādi. Susiraṃ vaṃsādi. Ghanaṃ sammādi. Tataādivisesopi ātatamevāti ‘‘cammapariyonaddhesū’’ti visesanaṃ. Ekatalaṃ kumbhathūṇadaddarādi. Ubhayatalaṃ bherimudiṅgādi. Cammapariyonaddhaṃ sesaṃ tantibaddhaṃ sabbaṃ ātatavitataṃ nāma, gomukhīādīnampi ettheva saṅgaho daṭṭhabbo. Vaṃsādīti ādisaddena saṅkhasiṅgānampi saṅgaho. Sammatāḷa-kaṃsatāḷa-silātāḷa-salākatāḷādi sammādi nāma. Tattha sammatāḷaṃ nāma daṇḍamayatāḷaṃ, kaṃsamayatāḷaṃ kaṃsatāḷaṃ, silāyaṃ ayopattena ca tāḷanatāḷaṃ. Sabbe kāmaguṇe. Uggharitapaggharitaṭṭhenāti upari gharaṇena ca vissandanena ca. Evanti ‘‘iminā pūtikāyenā’’ti. Arūpaṭṭhāyinoti sattādhiṭṭhānenāyaṃ dhammadesanāti āha ‘‘sabbatthāti sabbesu rūpārūpabhavesū’’ti. Tesaṃ dvinnaṃ rūpārūpabhavānaṃ gahitattā. Bhavabhāvasāmaññato, tadadhiṭṭhānato gahite kāmabhave. Avijjātamo vihato aggamaggena samugghātitattā.

१६५. ज्याचे पाच अवयव आहेत ते 'पञ्चङ्ग' (पंचांग), पञ्चङ्ग म्हणजेच 'पञ्चङ्गिक' (पंचांगिक), त्या पञ्चङ्गिकाने (पाच अंगांनी युक्त वाद्याने). 'आतत' इत्यादींमध्ये 'आतत' म्हणजे चामड्याने मढवलेल्या भेरी इत्यादींपैकी एका बाजूने वाजवले जाणारे वाद्य. 'वितत' म्हणजे दोन्ही बाजूंनी वाजवले जाणारे वाद्य. 'आततवितत' म्हणजे तारांनी बांधलेली वीणा इत्यादी. 'सुसिर' म्हणजे बासरी इत्यादी. 'घन' म्हणजे झांज इत्यादी. 'तत' इत्यादी विशेष प्रकार देखील 'आतत'च आहेत, म्हणून "चामड्याने मढवलेल्या" असे विशेषण दिले आहे. एका बाजूने वाजवले जाणारे म्हणजे कुंभथूण, दद्दर इत्यादी. दोन्ही बाजूंनी वाजवले जाणारे म्हणजे भेरी, मृदंग इत्यादी. चामड्याने मढवलेले आणि उर्वरित सर्व तारांनी बांधलेले वाद्य 'आततवितत' म्हटले जाते, गोमुखी इत्यादींचाही यातच समावेश समजावा. 'वंसादी' (बासरी इत्यादी) यातील 'इत्यादी' शब्दाने शंख आणि शिंग यांचाही समावेश होतो. सम्मताळ, कंसताळ, शिलाताळ, शलाकाताळ इत्यादींना 'सम्मा' (घनवाद्य) म्हटले जाते. त्यामध्ये 'सम्माताळ' म्हणजे लाकडाचे टाळ, 'कंसताळ' म्हणजे काशाचे टाळ, आणि शिळेवर लोखंडी पट्टीने वाजवले जाणारे ते 'शिलाताळ'. सर्व कामगुण. 'उग्घरितपग्घरितट्ठेन' म्हणजे वरून गळणे आणि वाहणे या अर्थाने. 'एवं' म्हणजे "या दुर्गंधीयुक्त शरीराने". 'अरूपठायिनो' म्हणजे प्राण्यांच्या अधिष्ठानाने ही धम्मदेशना आहे, म्हणून म्हटले आहे "सब्बत्था" म्हणजे सर्व रूप आणि अरूप भवांमध्ये. त्या दोन्ही रूप आणि अरूप भवांचे ग्रहण केल्यामुळे. भवभावाच्या सामान्यतेमुळे, आणि त्याच्या अधिष्ठानामुळे कामभवाचे ग्रहण केले आहे. अविद्येचा अंधकार नष्ट झाला आहे, कारण तो अग्र मार्गाने (अर्हतमार्गाने) समूळ नष्ट केला गेला आहे.

Vijayāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

विजयासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Uppalavaṇṇāsuttavaṇṇanā

५. उप्पलवण्णासुत्तवण्णना

166. Aggato [Pg.226] paṭṭhāyāti sabbaaggato pabhuti yāva mūlā antarāyuttaṃ sammadeva pupphitaṃ sālarukkhaṃ. Vaṇṇadhātusīsena vaṇṇadhātusampannaṃ dutiyaṃ bhikkhuniṃ vadatīti āha ‘‘tayā sadisā aññā bhikkhunī natthī’’ti. Pakhumasīsena akkhibhaṇḍaṃ vuccatīti āha ‘‘pakhumantarikāyanti dvinnaṃ akkhīnaṃ majjhe’’ti. Nāsavaṃseti nāsavaṃsamūle. ‘‘Na passasī’’ti vatvā adassane kāraṇaṃ āha ‘‘vasībhūtamhī’’ti.

१६६. 'अग्गतो पट्ठाय' म्हणजे अगदी शिखरापासून ते मुळापर्यंत पूर्णपणे बहरलेले सालाचे झाड. वर्णधातूच्या (सौंदर्याच्या) श्रेष्ठतेमुळे वर्णधातूने संपन्न असलेल्या दुसऱ्या भिक्खुणीला उद्देशून म्हटले आहे, "तुझ्यासारखी दुसरी भिक्खुणी नाही." 'पखुम' (पापण्या) या शब्दाने डोळ्यांचा भाग दर्शवला जातो, म्हणून म्हटले आहे "पखुमन्तरिकायं" म्हणजे दोन्ही डोळ्यांच्या मध्ये. 'नासवांस' म्हणजे नाकाच्या शेंड्यावर (नाकाच्या मुळाशी). "तू पाहत नाहीस" असे सांगून न दिसण्याचे कारण सांगितले आहे, "मी वशीभूत (इंद्रियांवर नियंत्रण मिळवलेली) झाले आहे."

Uppalavaṇṇāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उप्पलवण्णासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Cālāsuttavaṇṇanā

६. चालासुत्तवण्णना

167. Idanti idaṃ dassanaṃ. Gāhāpesīti samādāpesi ‘‘jātiṃ mā rocā’’ti. Aññanti bandhavadhato aññaṃ chedanādiṃ. Nivesesīti pavisāpesi.

१६७. 'इदं' म्हणजे हे दर्शन (दृष्टी). 'गाहापेसि' म्हणजे स्वीकारण्यास प्रवृत्त केले, "जन्माची आवड धरू नकोस." 'अञ्ञं' (दुसरे) म्हणजे नातेवाईकांच्या वधाव्यतिरिक्त दुसरे छेदन (कापणे) इत्यादी. 'निवेसेसि' म्हणजे प्रवेश करवला.

Cālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चालासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

7. Upacālāsuttavaṇṇanā

७. उपचालासुत्तवण्णना

168. Punappunaṃ…pe… āgacchanti kāraṇassa asamūhatattā. Santāpito kilesasantāpehi. Agatīti avisayo.

१६८. पुन्हा पुन्हा...पे... येतात, कारण मूळ कारण नष्ट झालेले नसते. 'संतापितो' म्हणजे क्लेशांच्या संतापाने पोळलेला. 'अगति' म्हणजे अविषय (प्रवेश नसलेले ठिकाण).

Upacālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपचालासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

8. Sīsupacālāsuttavaṇṇanā

८. सीसुपचालासुत्तवण्णना

169. Samaṇisadisāti samaṇaliṅgassa dhāraṇena samaṇisadisā, kassacipi pāsaṇḍassa aruccanato monamaggassa appaṭipajjanato tava samaṇibhāvaṃ nānupassāmīti adhippāyo. Pāsaṃ ḍentīti pāsaṃ sajjenti, yathā [Pg.227] tattha diṭṭhipāse sattānaṃ cittaṃ paṭimukkaṃ hoti, evaṃ sajjentīti attho. Tathābhūtā ca te sattānaṃ citte khittā viya hontīti āha ‘‘cittesu diṭṭhipāsaṃ khipantīti attho’’ti. Pāse mocetīti diṭṭhipāse sattānaṃ cittasantānato nīharati dhammasudhammatāya. Tasmāti pāsamocanato pāsaṇḍoti na vuccati. ‘‘Ito bahiddhāyeva pāsaṇḍā hontī’’ti vuttassa atthassa nigamanaṃ. Evañca katvā sabbepi bāhirakasamaye sandhāya cūḷasīhanādasutte ‘‘channavuti pāsaṇḍā’’ti vuttaṃ. Pasīdantīti diṭṭhipaṅke saṃsārapaṅke ca pakārehi agādhā osīdanti.

१६९. 'समणिसदिसा' म्हणजे श्रमण-चिन्ह धारण केल्यामुळे श्रमणीसारखी, परंतु कोणत्याही पाखंडाची (मताची) आवड नसल्यामुळे आणि मौनमार्गाचे (मुनिधर्माचे) आचरण न केल्यामुळे "मी तुझा श्रमणीभाव पाहत नाही" असा अभिप्राय आहे. 'पासं डेन्ति' (पाश टाकतात) म्हणजे पाश लावतात, ज्याप्रमाणे त्या दृष्टीपाशात प्राण्यांचे चित्त अडकलेले असते, तसा पाश लावतात असा अर्थ आहे. आणि तसे झालेले ते प्राण्यांच्या चित्तात फेकल्यासारखे होतात, म्हणून म्हटले आहे "चित्तामध्ये दृष्टीपाश टाकतात असा अर्थ आहे." 'पासे मोचेति' म्हणजे दृष्टीपाशातून प्राण्यांच्या चित्तसंततीला सद्धम्माच्या चांगुलपणाने मुक्त करतो. म्हणून, पाशातून मुक्त करण्यामुळे 'पाखंड' (पासांड) म्हटले जात नाही. "या (शासना)बाहेरच पाखंडी असतात" या सांगितलेल्या अर्थाचा हा निष्कर्ष आहे. आणि असे मानूनच सर्व बाह्य संप्रदायांना उद्देशून चूळसीहनाद सुत्तात "शहाण्णव पाखंड" असे म्हटले आहे. 'पसीदन्ति' म्हणजे दृष्टीच्या चिखलात आणि संसाराच्या चिखलात सर्व प्रकारे अथांग बुडून जातात.

Abhibhavitvāti sabbasaṃkilesappahānena abhibhuyya atikkamitvā. Ajitoti ajini avijayattā. Sabbāni akusalakammāni kusalakammāni ca khīṇāni etthāti sabbakammakkhayo, arahattaṃ. Upadhayo sammadeva khīyanti etthāti upadhisaṅkhayo, nibbānaṃ.

'अभिभवित्वा' म्हणजे सर्व संक्लेशांचा त्याग करून, त्यांना पराभूत करून, ओलांडून जाणे. 'अजितो' म्हणजे ज्याला जिंकता येत नाही अशा अजिंक्यत्वामुळे. सर्व अकुशल कर्मे आणि कुशल कर्मे जिथे क्षीण होतात तो 'सब्बकम्मक्खयो' (सर्वकर्मक्षय), म्हणजेच अर्हतपद. जिथे सर्व उपाधी पूर्णपणे क्षीण होतात तो 'उपाधिसङ्खयो' (उपाधिक्षय), म्हणजेच निब्बान (निर्वाण).

Sīsupacālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सीसुपचालासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

9. Selāsuttavaṇṇanā

९. सेलासुत्तवण्णना

170. Kenidaṃ pakataṃ bimbanti idaṃ attabhāvasaññitaṃ bimbaṃ brahmā-visaṇupurisa-pajāpatiādīsu kena kataṃ nimmitaṃ nibbattitanti kattabbamohaṃ nāma kātukāmo pucchati. Aghanti aghavatthu. Tenāha ‘‘dukkhapatiṭṭhānattā’’ti. Hetunirodhenāti taṇhāsaṅkhatassa hetuno anuppādanirodhena. Paccayavekallenāti tadavasiṭṭhakilesābhisaṅkhārādipaccayassa vekallabhāvena, apaccayabhāvūpagamanenāti attho.

१७०. 'केनिदं कतं बिम्बं' (हे बिंब कोणी बनवले?) म्हणजे हे आत्मभाव नावाचे बिंब ब्रह्मा, विष्णू, पुरुष, प्रजापती इत्यादींपैकी कोणी बनवले, निर्माण केले किंवा उत्पन्न केले, असा कर्त्याविषयीचा मोह दूर करण्याची इच्छा असणारा विचारतो. 'अघं' म्हणजे दुःखाचे कारण. म्हणूनच म्हटले आहे "दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे." 'हेतुनिरोधेन' म्हणजे तृष्णा नावाच्या हेतूचा अनुत्पाद निरोध केल्यामुळे (पुन्हा उत्पन्न न होऊ देण्याद्वारे निरोध केल्यामुळे). 'पच्चयवेकल्डेन' म्हणजे त्या उर्वरित क्लेश आणि अभिसंस्कार इत्यादी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) विकलतेमुळे (अभावामुळे), म्हणजेच प्रत्ययरहित अवस्थेला प्राप्त झाल्यामुळे, असा अर्थ आहे.

Selāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सेलासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

10. Vajirāsuttavaṇṇanā

१०. वजिरासुत्तवण्णना

171. Suddhasaṅkhārapuñjeti rūpārūpavibhāge kilesasaṅkhārasamūhe. Paramatthatoti sabhāvena. Yathā na hi sattasaññitasaṅkhārapuñjo nāma paramatthato [Pg.228] upalabbhati, evaṃ tabbinimutto nāma koci na upalabbhati avijjamānattā. Vijjamānesūti yathāpaccayasampattiyā labbhamānesu. Tenākārenāti itthipurisādiākārena. Vavatthitesūti paccekaṃ paccayavisesasamuṭṭhitaṃ saṇṭhānavisesaṃ upādāya ‘‘puriso hatthī asso’’tiādinā abhisaṅgato pavattesu. Sammutīti sattoti vohāro. Tenāha ‘‘samaññāmattamevā’’ti. Pañcakkhandhadukkhanti pañcakkhandhasaññitaṃ dukkhaṃ. Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120; 3.373; vibha. 202) añño neva sambhoti yathāvuttadukkhato aññassa saṅkhatadhammassa abhāvato. Na nirujjhatīti tato aññaṃ na nirujjhati, uppādato hoti nirodhoti.

१७१. "शुद्धसंखारपुञ्ज" (शुद्ध संस्कारांचा समूह) म्हणजे रूप आणि अरूपाच्या विभागात क्लेश आणि संस्कारांचा समूह होय. "परमत्थतो" म्हणजे वास्तविक स्वभावाने. ज्याप्रमाणे "सत्त्व" (प्राणी) अशी संज्ञा असलेला संस्कारांचा समूह परमार्थतः आढळत नाही, त्याचप्रमाणे त्यापासून मुक्त असा कोणीही अस्तित्वात नसल्यामुळे आढळत नाही. "विज्जमानेसु" म्हणजे प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अनुकूलतेमुळे प्राप्त होत असताना. "तेनाकारेण" म्हणजे स्त्री, पुरुष इत्यादी आकाराने. "व्यवत्थितेसु" म्हणजे प्रत्येक विशिष्ट कारणाने उत्पन्न झालेल्या विशिष्ट आकृतीला ग्रहण करून "पुरुष, हत्ती, घोडा" इत्यादी रूपाने व्यवहारात प्रवृत्त झालेल्यांमध्ये. "संमुति" म्हणजे "सत्त्व" असा व्यवहार. म्हणूनच म्हटले आहे— "केवळ संज्ञाच (नावच) आहे". "पञ्चक्खन्धदुक्खं" म्हणजे पंचस्कंध नावाचे दुःख. भगवंतांनी म्हटलेच आहे— "थोडक्यात सांगायचे तर पाच उपादानस्कंध हे दुःख आहेत" (दी. नि. २.३८७; म. नि. १.१२०; ३.३७३; विभ. २०२). वर सांगितलेल्या दुःखाव्यतिरिक्त इतर कोणताही संस्कृत धर्म (संखतधम्म) अस्तित्वात नसल्यामुळे दुसरा कोणी उत्पन्न होत नाही. "न निरुज्झति" म्हणजे त्याव्यतिरिक्त इतर काही निरुद्ध होत नाही, उत्पत्तीपासूनच निरोध होतो.

Vajirāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वजिरासुत्तवण्णना (वजिरा सूत्राची टीका) समाप्त झाली.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील...

Bhikkhunīsaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

भिक्खुनीसंयुत्तवर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली.

6. Brahmasaṃyuttaṃ

६. ब्रह्मसंयुत्त

1. Paṭhamavaggo

१. प्रथम वग्ग (प्रथम विभाग)

1. Brahmāyācanasuttavaṇṇanā

१. ब्रह्मायाचनसुत्तवण्णना (ब्रह्मायाचन सूत्राची टीका)

172. Parivitakko [Pg.229] udapādīti dhammagambhīratāpaccavekkhaṇahetuko dhammadesanāya appossukko uppajji. Ayaṃ parivitakko kasmā udapādi? Kattha ca udapādīti taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘sabbabuddhāna’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha āciṇṇasamāciṇṇoti ācarito ceva ācarantehi ca sammadeva ācaritoti attho. Etena ayaṃ parivitakko sabbabuddhānaṃ paṭhamābhisambodhiyaṃ uppajjatevāti ayamettha dhammatāti dasseti. Tattha aṭṭhame sattāheti idaṃ sattamasattāhato paraṃ sattāhabbhantare uppannattā vuttaṃ, na pana itaresaṃ viya aṭṭhamassa nāma sattāhassa pavattitassa sabbhāvā. Sapaccaggheti mahagghe. ‘‘Paccagghe’’ti vā pāṭho, abhinaveti attho. Selamayeti muggavaṇṇasilāmaye.

१७२. "परिवितक्को उदपादि" (विचार उत्पन्न झाला) म्हणजे धर्माच्या गंभीरतेच्या प्रत्यवेक्षणामुळे (चिंतनामुळे) धर्मदेशना करण्याविषयी अनुत्साह (अल्पोत्सुकता) उत्पन्न झाला. हा विचार का उत्पन्न झाला? आणि कुठे उत्पन्न झाला? हे सर्व स्पष्ट करण्यासाठी "सब्बबुद्धानं" (सर्व बुद्धांच्या) इत्यादी वाक्य सुरू केले आहे. त्यात "आचिण्णसमाचिण्णो" म्हणजे आचरलेला आणि आचरण करणाऱ्यांद्वारे चांगल्या प्रकारे आचरलेला, असा अर्थ आहे. यावरून हा विचार सर्व बुद्धांना त्यांच्या प्रथम अभिसंबोधीच्या वेळी उत्पन्न होतोच, हा येथील स्वभावधर्म (धम्मता) आहे हे दर्शविले आहे. त्यात "आठव्या आठवड्यात" (अट्ठमे सत्ताहे) हे सातव्या आठवड्यानंतरच्या आठवड्याच्या दरम्यान उत्पन्न झाल्यामुळे म्हटले आहे, परंतु इतरांप्रमाणे आठवा आठवडा स्वतंत्रपणे अस्तित्वात होता म्हणून नाही. "सपच्चग्घे" म्हणजे अत्यंत मौल्यवान. किंवा "पच्चग्घे" असा पाठ आहे, ज्याचा अर्थ "नवीन" असा आहे. "सेल मये" (शैलमय) म्हणजे मुगाच्या रंगाच्या दगडापासून बनवलेले.

Paṭividdhoti sayambhuñāṇena ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā paṭimukhaṃ nibbijjhanavasena patto, yāthāvato avabuddhoti attho. Dhammoti catusaccadhammo tabbinimuttassa paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato. Gambhīroti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭho. Tenāha ‘‘uttānapaṭikkhepavacanameta’’nti. Yo alabbhaneyyapatiṭṭho, so ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato visesato ca passituṃ na sakkāti āha ‘‘gambhīrattāva duddaso’’ti. Dukkhena daṭṭhabboti kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo. Yaṃ pana daṭṭhumeva na sakkā, tassa ogāhetvā anu anu bujjhanako kadāci natthīti āha ‘‘duddasattāva duranubodho’’ti. Dukkhena avabujjhitabbo avabodhassa dukkarabhāvato. Imasmiṃ ṭhāne ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’ti (saṃ. ni. 5.1115) suttapadaṃ vattabbaṃ. Santārammaṇatāya vā santo. Nibbutasabbapariḷāhatāya nibbuto. Attano paccayehi padhānabhāvaṃ nītoti [Pg.230] vā paṇīto. Atittikaraṇaṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya. Tattha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ, maggasaccaṃ santaṃ santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ, anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ saṅkhārānañca abhāvato santo. Nibbutasabbapariḷāhattā nibbuto. Santapaṇītabhāveneva tadatthāya asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vutta’’nti. Uttamañāṇassa visayattā na takkena avacaritabbo. Tato eva nipuṇañāṇagocaratāya saṇhasukhumasabhāvattā ca nipuṇo. Bālānaṃ avisayattā yathāvuttehi paṇḍitehi eva veditabboti paṇḍitavedanīyo. Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena sevīyantīti ālayā, pañca kāmaguṇā. Ālayanti allīyanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā, taṇhāvicaritāni. Ramantīti ratiṃ vindanti kīḷanti laḷanti. Ālayaratāti ālayaniratā.

"पटिविद्धो" म्हणजे स्वयंभू ज्ञानाने "हे दुःख आहे" इत्यादी प्रकारे प्रत्यक्ष भेदून (साक्षात्कार करून) प्राप्त केलेला, म्हणजेच यथार्थपणे जाणलेला असा अर्थ आहे. "धम्मो" म्हणजे चतुरार्यसत्य धर्म, कारण त्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही जाणण्याजोगा धर्म अस्तित्वात नाही. "गंभीरो" म्हणजे महासागराप्रमाणे, ज्याप्रमाणे डासाच्या सोंडेच्या सुईने महासागराचा तळ शोधता येत नाही, त्याचप्रमाणे संचित आणि परिपक्व ज्ञानसंभाराशिवाय इतरांच्या ज्ञानाने ज्याचा तळ गाठता येत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे— "हे उथळपणाचा निषेध करणारे वचन आहे." ज्याचा तळ गाठता येत नाही, त्यात प्रवेश करणे अशक्य असल्यामुळे त्याचे स्वरूप आणि विशेष रूपाने दर्शन घेणे शक्य नाही, म्हणूनच म्हटले आहे— "गंभीर असल्यामुळेच तो दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आहे." "दुक्खेन दट्ठब्बो" म्हणजे अत्यंत कष्टाने कधीतरीच पाहण्याजोगा. परंतु जे पाहणेच शक्य नाही, त्यात खोलवर जाऊन अनुक्रमे समजून घेणे कधीही शक्य नाही, म्हणूनच म्हटले आहे— "दुर्दर्श असल्यामुळेच तो दुरनुबोध (समजण्यास कठीण) आहे." "दुक्खेन अवबुज्झितब्बो" म्हणजे कष्टाने समजून घेण्याजोगा, कारण आकलन करणे अत्यंत कठीण आहे. या ठिकाणी "तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमं नु खो दुक्करतरं वा दुरभिसम्भवतरं वा" (सं. नि. ५.१११५) (भिक्खूंनो, तुम्हाला काय वाटते, कोणते अधिक कठीण किंवा अत्यंत दुर्घट आहे?) हे सुत्तपद सांगितले पाहिजे. शांत आलंबन (विषय) असल्यामुळे "संतो" (शांत). सर्व परिदाहांचे (क्लेशांच्या जळजळीचे) शमन झाल्यामुळे "निब्बुतो" (निवृत). आपल्या प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) श्रेष्ठ पदाला नेलेला असल्यामुळे "पणीतो" (प्रणीत/उत्कृष्ट). तृप्ती न देणारा (म्हणजेच ज्याची गोडी कधी संपत नाही) या अर्थाने "अतप्पको", जसे स्वादिष्ट भोजन. त्यात निरोधसत्य हे शांत आलंबन असल्यामुळे "संतारम्मणं", आणि मार्गसत्य हे शांत व शांत आलंबन असल्यामुळे "संतारम्मणं" होय. अनुपाशांत स्वभावाचे क्लेश आणि संस्कार नसण्यामुळे तो "संतो" (शांत) आहे. सर्व परिदाहांचे शमन झाल्यामुळे "निब्बुतो" आहे. शांत आणि प्रणीत स्वभावामुळेच त्या अर्थाने त्याची अतृप्तता (अतप्पकता - न संपणारी गोडी) पाहिली पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे— "हे दोन्ही केवळ लोकोत्तर धर्माला उद्देशूनच म्हटले आहे." उत्कृष्ट ज्ञानाचा विषय असल्यामुळे तो तर्काने जाणता येणारा नाही (अतक्कावचरो). म्हणूनच सूक्ष्म ज्ञानगोचर असल्यामुळे आणि मऊ व सूक्ष्म स्वभावाचा असल्यामुळे तो "निपुणो" (निपुण) आहे. अज्ञानांचा (बालांचा) विषय नसल्यामुळे, केवळ वर सांगितलेल्या पंडितांद्वारेच जाणण्याजोगा असल्यामुळे तो "पण्डितवेदनीयो" (पंडितवेदनीय) आहे. "आलीयन्ति" म्हणजे रममाण होण्याच्या उद्देशाने ज्यांचे सेवन केले जाते ते "आलया" (आलय), म्हणजेच पाच कामगुण. "आलयं" म्हणजे आसक्तीने ज्यांचे सेवन केले जाते ते "आलया", म्हणजेच तृष्णेचे विकार. "रमन्ति" म्हणजे आनंद मिळवतात, क्रीडा करतात, विलास करतात. "आलयरता" म्हणजे आलयात (कामगुणांत किंवा तृष्णेत) रममाण झालेले.

Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhānasaddaṃ sandhāya, atthako pana ṭhānanti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto. Tiṭṭhati phalaṃ tadāyattavuttitāyāti hi ṭhānaṃ, saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo. Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayā idappaccayā, avijjādayo. Idappaccayā eva idappaccayatā yathā ‘‘devo eva devatā’’. Idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ pati paccayabhāvo uppādanasamatthatā idappaccayatā. Tena paramatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti. Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti paṭiccasamuppādo. Padadvayenapi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito. Tenāha ‘‘saṅkhārādipaccayānaṃ etaṃ adhivacana’’nti. Saṅkhārādīnaṃ paccayā saṅkhārādipaccayā, avijjādayo. Tesaṃ saṅkhārādipaccayānaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.572-573) vuttanayena veditabbo. Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbanti sabbasaṅkhārasamathādiabhidheyyaṃ sabbaṃ atthato nibbānameva. Idāni assa nibbānabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā hī’’tiādi vuttaṃ. Tanti nibbānaṃ. Āgammāti paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayahetu. Sammantīti paṭippassaddhivūpasamavasena sammanti. Tathā santā ca savisesaṃ upasantā nāma hontīti āha ‘‘vūpasammantī’’ti. Etena [Pg.231] sabbe saṅkhārā sammanti etthāti sabbasaṅkhārasamatho, nibbānanti dasseti. Sabbasaṅkhāravisaṃyutte hi nibbāne sabbasaṅkhāravūpasamapariyāyo aṭṭhakathāyaṃ vutto eva. Sesapadesupi eseva nayo.

‘ठाण’ (स्थान) या शब्दाचा संदर्भ घेऊन, अर्थाच्या दृष्टीने ‘ठाण’ म्हणजे ‘पटिच्चसमुप्पाद’ (प्रतीत्यसमुत्पाद) असाच अभिप्रेत आहे. कारण ज्याच्यावर अवलंबून राहून फळ टिकून राहते, ते ‘ठाण’ होय; जसे की संखारादींचे (संस्कारादींचे) प्रत्यय (कारण) असणारे अविज्जा (अविद्या) इत्यादी. या संखारादींचे जे प्रत्यय आहेत, ते ‘इदप्पच्चय’ (इदंप्रत्यय) म्हणजेच अविज्जा इत्यादी होत. ‘इदप्पच्चय’ हेच ‘इदप्पच्चयाता’ (इदंप्रत्ययता) आहे, जसे की “देव हाच देवता”. किंवा अविज्जा इत्यादी इदप्पच्चयांचा आपल्या फळाप्रती असणारा प्रत्ययभाव (कारणभाव) म्हणजेच उत्पन्न करण्याची सामर्थ्यता म्हणजे ‘इदप्पच्चयाता’ होय. याद्वारे परमार्थ-प्रत्यय-लक्षण असलेला पटिच्चसमुप्पाद दर्शविला गेला आहे. ज्याच्यावर अवलंबून (पटिच्च) फळ उत्पन्न होते (समुप्पज्जति), तो ‘पटिच्चसमुप्पाद’ होय. दोन्ही पदांद्वारे धर्मांचा ‘प्रत्ययार्थ’ (कारणभाव) च स्पष्ट केला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: “संखारादिप्रत्ययांचे हे अधिवाचन (नाव) आहे.” संखारादींचे प्रत्यय म्हणजे संखारादिप्रत्यय, जे अविज्जा इत्यादी आहेत. त्या संखारादिप्रत्ययांचे. हा येथे संक्षेप आहे, तर याचा विस्तार ‘विसुद्धिमग्ग-संवण्णना’ (विसुद्धिमग्ग महाटीका २.५७२-५७३) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा. ‘सब्बसंखारसमथो’ (सर्वसंस्कारशमथ) इत्यादींमध्ये ‘सब्ब’ (सर्व) म्हणजे सब्बसंखारसमथ इत्यादींद्वारे अभिधेय (वाच्य) असलेले सर्व काही अर्थाच्या दृष्टीने ‘निब्बान’ (निर्वाण) च आहे. आता याचे निब्बानत्व दर्शवण्यासाठी “यस्मा हि” (कारण की) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तं’ (ते) म्हणजे निब्बान. ‘आगम्म’ म्हणजे अवलंबून (पटिच्च), जे अरियमग्गाचे (आर्यमार्गाचे) आलंबन-प्रत्यय-कारण आहे. ‘सम्मदन्ति’ (शांत होतात) म्हणजे प्रतिप्रश्रब्धी-व्युपशम (पूर्ण शांतता) च्या द्वारे शांत होतात. तसेच ते शांत झालेले आणि विशेष रूपाने उपशांत झालेले असतात, म्हणून “वूपसम्मदन्ति” (व्युपशम पावतात) असे म्हटले आहे. याद्वारे, “जिथे सर्व संखारे शांत होतात ते ‘सब्बसंखारसमथो’ म्हणजेच निब्बान होय”, हे दर्शविले आहे. कारण सर्व संखारांपासून विमुक्त अशा निब्बानामध्ये ‘सब्बसंखारवूपसम’ (सर्वसंस्कारव्युपशम) हा पर्याय अट्ठकथेमध्ये सांगितलेलाच आहे. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

Upadhīyati ettha dukkhanti upadhi, khandhādayo. Paṭinissaṭṭhāti samucchedavasena pariccattā honti. Sabbā taṇhāti aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā. Sabbe kilesarāgāti kāmarāgarūparāgādibhedā sabbepi kilesabhūtā rāgā, sabbepi vā kilesā idha ‘‘kilesarāgā’’ti adhippetā, na lobhavisesā eva cittassa pariḷāhabhāvāpādanato. Yathāha ‘‘rattampi cittaṃ vipariṇataṃ, duṭṭhampi cittaṃ vipariṇataṃ, mūḷhampi cittaṃ vipariṇata’’nti (pārā. 271). Virajjantīti palujjanti vikkhambhanato sabbaso tena visaṃyuttabhāvato. Sabbaṃ dukkhanti jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ. Bhavena bhavanti tena tena bhavena bhavantaraṃ bhavanikantibhāvena saṃsibbati. Phalena vā saddhiṃ kammaṃ sataṇhasseva āyatiṃ punabbhavabhāvato. Tato vānato nikkhantaṃ tattha tassa sabbaso abhāvato. Ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca veditabbā. Sā ca kho desanāya atthamajānantānaṃ apaṭipajjantānañca vasena, jānantānaṃ pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamoyeva. Tenāha bhagavā – ‘‘na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī’’ti (udā. 10). Tenevāha – ‘‘yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assā’’ti. Ubhayanti cittakilamatho cittavihesā cāti ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi bodhimūle eva samucchinnattā. Anubrūhanaṃ sampiṇḍanaṃ. Soti apissūti nipāto. Vuddhippattā vā acchariyā anacchariyā, vuddhiatthopi hi -kāro hoti yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti. Kappānaṃ satasahassaṃ cattāri ca asaṅkhyeyyāni sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo pūretvā idāni samadhigatadhammarajjassa tattha appossukkatāpattidīpanatā gāthatthassa ca acchariyatā tassa vuddhippattīti veditabbaṃ. Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā. Gocarā ahesunti upaṭṭhahiṃsu. Upaṭṭhānañca vitakketabbatāvāti āha ‘‘parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsū’’ti.

“यात दुःख ठेवले जाते (उत्पन्न होते) ते ‘उपाधी’ (उपधि) होय”, जसे की खंध (स्कंध) इत्यादी. ‘पटिनिस्सट्ठा’ (प्रतिनिसृष्ट) म्हणजे समुच्छेद (पूर्ण नाश) च्या द्वारे पूर्णपणे त्यागलेले असतात. ‘सब्बा तण्हा’ (सर्व तृष्णा) म्हणजे एकशे आठ प्रकारांनी विभागलेली सर्व प्रकारची तृष्णा. ‘सब्बे किलेसरागा’ (सर्व क्लेशराग) म्हणजे कामराग, रूपराग इत्यादी भेदांनी युक्त असलेले सर्व क्लेशरूप राग; किंवा येथे सर्वच क्लेश ‘किलेसराग’ म्हणून अभिप्रेत आहेत, केवळ विशिष्ट लोभच नाही, कारण ते चित्तामध्ये परिळाह (जळजळ/संताप) निर्माण करतात. जसे म्हटले आहे: “रागाने युक्त असलेले चित्तही विकृत होते, द्वेषाने युक्त असलेले चित्तही विकृत होते, मोहाने युक्त असलेले चित्तही विकृत होते” (पाराजिक २७१). ‘विरज्जन्ति’ (विराग पावतात) म्हणजे विक्खंभन (दडपून टाकणे) द्वारे नष्ट होतात आणि त्याच्याशी पूर्णपणे विसंयुक्त (अलिप्त) होतात. ‘सब्बं दुक्खं’ (सर्व दुःख) म्हणजे जरामरण इत्यादी भेदांनी युक्त असलेले सर्व वट्टदुक्ख (संसारदुःख). भवाच्या द्वारे उत्पन्न होतात, त्या त्या भवाच्या द्वारे दुसऱ्या भवाशी भवानिकंती (भवाविषयीची आसक्ती) च्या भावाने बांधले जातात. किंवा फळासह असणारे कर्म हे तृष्णेने युक्त असलेल्या व्यक्तीचेच भविष्यात पुनरुत्पत्तीचे कारण बनते. त्या ‘वान’ (तृष्णारूपी विणकाम) मधून बाहेर पडलेले, कारण तिथे त्याचा पूर्णपणे अभाव असतो. दीर्घकाळ बसून राहण्याने आणि दीर्घकाळ बोलण्याने पाठीचे दुखणे, टाळू व घसा सुकणे इत्यादींच्या रूपाने होणारा शारीरिक थकवा (कायकिलमथ) आणि शारीरिक पीडा (कायविहेसा) समजून घ्यावी. आणि ती (पीडा) उपदेशाचा अर्थ न समजणाऱ्या आणि त्यानुसार आचरण न करणाऱ्यांच्या बाबतीत असते; परंतु जे समजतात आणि आचरण करतात त्यांच्यासाठी उपदेश करताना होणारा शारीरिक श्रम हा शास्त्यांचा (बुद्धांचा) अश्रमच (श्रम नसणेच) आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे – “आणि या धम्म-प्रकरणामुळे मला कोणतीही पीडा झाली नाही” (उदान १०). म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – “जी न समजणाऱ्यांना केलेली देशना (उपदेश) आहे, तोच माझा थकवा असेल.” ‘उभयं’ (दोन्ही) म्हणजे चित्ताचा थकवा आणि चित्ताची पीडा, हे दोन्ही बुद्धांच्या ठिकाणी नसतात, कारण बोधिवृक्षाच्या मुळाशीच त्यांचा पूर्णपणे उच्छेद झालेला असतो. ‘अनुब्रूहण’ म्हणजे एकत्र करणे (संग्रह करणे). ‘सो’ हा ‘अपि सु’ या अर्थाचा निपात आहे. किंवा वृद्धीला प्राप्त झालेले आश्चर्य हे ‘अनच्छरिय’ (अनाश्चर्य) आहे, कारण वृद्धीच्या अर्थातही ‘अ-’ कार होतो, जसे “असेक्खा धम्मा” (अशैक्ष धर्म). देवलोकासह संपूर्ण जगाला धम्माचे वाटप करण्यासाठीच एक लाख कल्प आणि चार असंख्येय काळ पारमिता पूर्ण करून, आता धम्मराज्याला प्राप्त झालेल्या भगवंतांची त्या धम्माविषयीची अप्पोस्सुक्कतता (अल्पोत्सुकता/उदासीनता) दर्शवणे आणि गाथेच्या अर्थाचे आश्चर्यकारकत्व हीच त्यांची वृद्धी होय, असे समजावे. कारण अर्थाच्या दृष्टीने गाथांचे अनाश्चर्यत्व आहे. ‘गोचरा अहेसुं’ म्हणजे उपस्थित झाले (समोर आले). आणि उपस्थित होणे म्हणजेच विचार करण्यायोग्य होणे, म्हणून “परिवितक्कयितब्बतं पापुणिंसु” (विचार करण्याच्या अवस्थेला प्राप्त झाले) असे म्हटले आहे.

Yadi [Pg.232] sukhāpaṭipadāva, kathaṃ kicchatāti āha ‘‘pāramīpūraṇakāle panā’’tiādi. Evamādīni duppariccajāni dentassa. Ha-iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto. ‘‘Ekaṃsatthe’’ti keci. Ha byattaṃ, ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigatassa pakāsituṃ desitunti yojanā. Halanti vā alanti iminā samānatthapadaṃ ‘‘halanti vadāmī’’tiādīsu viya. Rāgadosaphuṭṭhehīti phuṭṭhavisena viya sappena rāgena dosena ca phuṭṭhehi abhibhūtehi. Rāgadosānugatehīti rāgadosehi anubandhehi.

जर ती सुखा-पटिपदा (सुखकर मार्ग) च आहे, तर मग कष्टप्रदता (किच्छता) कशी? म्हणून “पारमिता पूर्ण करण्याच्या काळात तर” इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारच्या अत्यंत कठीण अशा त्यागण्यायोग्य गोष्टींचे दान देणाऱ्यासाठी. ‘ह’ हा ‘व्यक्त’ (स्पष्ट) या अर्थाचा निपात आहे. काही जण “एकांश-अर्थात” (निश्चित अर्थाने) असे म्हणतात. ‘ह’ म्हणजे स्पष्टपणे किंवा निश्चितपणे; अशा कष्टाने प्राप्त केलेल्या धम्माचे प्रकाशन करणे किंवा उपदेश करणे हे ‘अळं’ (व्यर्थ/निरर्थक) आहे, अशी योजना करावी. ‘हळं’ किंवा ‘अळं’ हे याच्याशी समान अर्थाचे पद आहे, जसे “हळंति वदामि” इत्यादींमध्ये. ‘रागदोसफुट्टेहि’ (रागद्वेषाने ग्रासलेले) म्हणजे जणू काही विषारी सर्पाने दंश केल्याप्रमाणे राग आणि द्वेषाने ग्रासलेले, अभिभूत झालेले. ‘रागदोसानुगतेहि’ म्हणजे राग आणि द्वेषाने अनुबंधित (युक्त) झालेले.

Niccādīnanti niccādīnaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ. Evaṃgatanti evaṃ aniccantiādinā ākārena pavattaṃ bujjhitabbaṃ. Kāmarāgarattā ca bhavarāgarattā ca nīvaraṇehi nivutacittatāya diṭṭhirāgarattā viparītābhinivesena na dakkhanti yāthāvato dhammaṃ na paṭivijjhissanti. Sabhāvenāti aviparītasabhāvena. Evaṃ gāhāpetunti aniccantiādinā sabhāvena yāthāvato dhammaṃ jānāpetuṃ. Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammūḷhabhāvenevāti āha ‘‘tamokhandhena āvuṭā’’ti.

‘निच्चादीनं’ (नित्यादींचे) म्हणजे नित्य इत्यादी चार विपर्यासांचे (विपल्लासांचे). ‘एवंगतं’ म्हणजे अशा प्रकारे ‘अनित्य’ इत्यादी रूपाने प्रवृत्त झालेले समजून घ्यावे. कामरागाने रंगलेले (आसक्त), भवरारागाने रंगलेले आणि नीवरणांनी (अडथळ्यांनी) चित्त झाकलेले असल्यामुळे दीठ्ठिरागाने (दृष्टीरागाने) रंगलेले लोक विपरीत अभिनिवेशामुळे (चुकीच्या समजुतीमुळे) धम्माला यथार्थपणे पाहू शकणार नाहीत आणि त्याचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करू शकणार नाहीत. ‘सभावेन’ म्हणजे अविपरीत (यथार्थ) स्वभावाने. ‘अशा प्रकारे ग्रहण करून घेण्यासाठी’ म्हणजे अनित्य इत्यादी स्वभावाने धम्माला यथार्थपणे जाणवून देण्यासाठी. त्यांची राग आणि द्वेषाने युक्त असण्याची अवस्था देखील त्यांच्या संमूढभावामुळेच (अज्ञानामुळेच) असते, म्हणूनच “तमोखंधाने (अंधकारसमूहाने) झाकलेले” असे म्हटले आहे.

Dhammadesanāya appossukkatāpattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādinā sayameva codanaṃ samuṭṭhāpeti. Aññātavesenāti imassa bhagavato sāvakabhāvūpagamanena aññātavesena. ‘‘Aññataratāpasavesenā’’ti keci, so panassa arahattādhigamaneneva vigaccheyya. Tividhaṃ kāraṇaṃ appossukkatāpattiyā paṭipakkhassa balavabhāvo, dhammassa gambhīratā, tattha ca bhagavato sātisayaṃ gāravanti taṃ dassetuṃ ‘‘tassa hī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha paṭipakkhā nāma rāgādayo kilesā sammāpaṭipattiyā antarāyakarattā. Tesaṃ balavabhāvato ciraparibhāvanāya sattasantānato dubbisodhiyatāya te satte mattahatthino viya dubbalapurisaṃ adhibhavitvā ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādentā anekasatayojanāyāmavitthāraṃ sunicitaṃ ghanasannivesaṃ kaṇṭakaduggampi adhisenti. Dūrapabhedaducchejjatāhi dubbisodhiyataṃ pana dassetuṃ ‘‘athassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ca anto amaṭṭhatāya kañjiyapuṇṇā lābu, cirapārivāsikatāya takkabharitā cāṭi, snehatintadubbalabhāvena vasāpītapilotikā, telamissitatāya añjanamakkhitahattho dubbisodhanīyā vuttā. Hīnūpamā cetā rūpapabandhabhāvato acirakālikattā ca malīnatāya, kilesasaṃkileso eva pana dubbisodhanīyataro [Pg.233] anādikālikattā arūpanissitattā ca. Tenāha ‘‘atisaṃkiliṭṭhā’’ti.

धम्मदेशनेविषयी अनुत्सुकता (अप्पोस्सुक्कत) प्राप्त होण्याचे कारण स्पष्ट करण्यासाठी 'कस्मा पना' (पण का?) इत्यादींद्वारे स्वतःच आक्षेप (चोदना) उपस्थित करतात. 'अज्ञातवेषाने' म्हणजे या भगवंतांचे श्रावकत्व स्वीकारल्यामुळे अज्ञातवेषाने. काही जण 'एका तपस्व्याच्या वेषाने' असे म्हणतात, परंतु तो वेष त्यांच्या अर्हत्त्व प्राप्तीमुळेच नाहीसा होईल. अनुत्सुकता प्राप्त होण्याची तीन प्रकारची कारणे आहेत - प्रतिपक्षाची (विरोधी क्लेशांची) प्रबळता, धम्माची गंभीरता आणि त्याविषयी भगवंतांचा अत्यंत आदर; हे दर्शवण्यासाठी 'तस्स ही' इत्यादी सुरू केले आहे. तेथे 'प्रतिपक्ष' म्हणजे राग इत्यादी क्लेश आहेत, जे सम्यक् प्रतिपत्तीमध्ये (योग्य आचरणात) अडथळा आणणारे आहेत. त्यांच्या प्रबळतेमुळे, दीर्घकाळ वास केल्यामुळे आणि प्राण्यांच्या संततीमधून (चित्तप्रवाहातून) ते शुद्ध करणे कठीण असल्यामुळे, ते क्लेश प्राण्यांना, जसे एखादा पिसाळलेला हत्ती दुर्बळ माणसाला पराभूत करतो आणि चिरडून टाकतो, तसे पराभूत करून आणि चिरडून टाकून अनर्थ व विनाशाप्रत नेतात; आणि अनेक शत-योजन लांब व रुंद असलेल्या, अत्यंत दाट आणि काटेरी अशा दुर्गम अरण्यात त्यांना ढकलून देतात. दूरवर पसरलेले असणे आणि तोडण्यास कठीण असणे यांमुळे ते शुद्ध करणे कठीण आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'अथस्सा' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे आतून स्वच्छ न केल्यामुळे कांजीने भरलेला भोपळा, दीर्घकाळ राहिल्यामुळे ताकाने भरलेले भांडे, तेलाने भिजल्यामुळे दुर्बळ झालेले कापड आणि तेलाच्या मिश्रणामुळे काजळी माखलेला हात हे जसे शुद्ध करणे कठीण सांगितले आहे, तशाच या हीन उपमा आहेत; कारण त्या रूप-परंपरेशी संबंधित आहेत, अल्पकालीन आहेत आणि मलीन आहेत. परंतु क्लेशांचा संक्लेश (मलीनता) हा अनादी काळापासून असल्यामुळे आणि अरूपावर (चित्तावर) आश्रित असल्यामुळे शुद्ध करण्यास अत्यंत कठीण आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अतिसंक्लिष्ट' (अतिसंकिलिट्ठा) असे.

Yathā ca dubbisodhanīyataratāya, evaṃ gambhīraduddasaduranubodhānampi vuttaupamā hīnūpamāva. Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena ñāṇena visadabhāvaṃ āpannena supākaṭo bhaveyya, paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ, sā saddhammassavanādhīnā, taṃ satthari dhamme ca pasādāyattaṃ. So garuṭṭhāniyānaṃ ajjhesanahetukoti paṇālikāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmāyācanānimittanti taṃ dassento ‘‘apicā’’tiādimāha.

ज्याप्रमाणे शुद्ध करण्यास अत्यंत कठीण असण्याच्या बाबतीत, त्याचप्रमाणे गंभीर, दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण) आणि दुरनुबोध (समजण्यास कठीण) असण्याच्या बाबतीतही सांगितलेल्या उपमा या हीन उपमाच आहेत. गंभीर असलेला धम्म देखील प्रतिपक्षाचा (क्लेशांचा) नाश करणाऱ्या आणि स्पष्टता प्राप्त झालेल्या ज्ञानाने चांगल्या प्रकारे प्रकट होऊ शकतो. परंतु प्रतिपक्षाचा नाश हा सम्यक् प्रतिपत्तीवर (योग्य आचरणावर) अवलंबून असतो, ती सम्यक् प्रतिपत्ती सद्धम्म श्रवणावर अधीन असते, आणि ते सद्धम्म श्रवण शास्त्यांवर (बुद्धांवर) आणि धम्मावरील प्रसादावर (श्रद्धेवर) अवलंबून असते. तो प्रसाद आदरणीय व्यक्तींच्या (गुरूस्थानी असलेल्यांच्या) प्रार्थनेमुळे होतो, म्हणून परंपरेने प्राण्यांच्या धम्म-प्रतिपत्तीसाठी ब्रह्माची याचना हे निमित्त ठरते; हे दर्शवण्यासाठी 'अपि च' इत्यादी म्हटले आहे.

Upakkilesabhūtaṃ appaṃ rāgādirajaṃ etassāti apparajaṃ, apparajaṃ akkhi paññācakkhu yesaṃ te taṃsabhāvāti katvā apparajakkhajātikāti imamatthaṃ dassento ‘‘paññāmaye’’tiādimāha. Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ taṃsabhāvā apparajakkhajātikāti evamettha attho veditabbo. Assavanatāti ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu viya karaṇe paccattavacananti āha ‘‘assavanatāyā’’ti. Dasapuññakiriyavasenāti dānādidasavidhapuññakiriyavatthūnaṃ vasena. Tenāha ‘‘katādhikārā’’tiādi. Papañcasūdaniyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.282) pana ‘‘dvādasapuññakiriyavasenā’’ti vuttaṃ, taṃ dānādīsu saraṇagamana-parahitapariṇāmanādipakkhipanavasena vuttaṃ.

उपक्लेशरूप असलेला राग इत्यादी रज (मळ) ज्यांच्यामध्ये अल्प आहे ते 'अल्परज' होत. ज्यांचे प्रज्ञाचक्षुरूप डोळे अल्परज आहेत, ते त्या स्वभावाचे असल्यामुळे 'अल्परजक्षजातिक' (अल्प क्लेश असलेले प्राणी) होत; हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'प्रज्ञामय' (पञ्ञामये) इत्यादी म्हटले आहे. ज्यांच्यामध्ये राग इत्यादी रज अल्प आहे, ते त्या स्वभावाचे असल्यामुळे 'अल्परजक्षजातिक' आहेत, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. 'अश्रवणता' (अस्सवणता) म्हणजे 'स्वयं अभिज्ञा' इत्यादींप्रमाणेच करण कारकाच्या ऐवजी प्रथमा विभक्ती वापरली आहे, म्हणून 'अश्रवणतेमुळे' (अस्सवणताया) असे म्हटले आहे. 'दशपुण्यक्रियांच्या वशाने' म्हणजे दानादी दहा प्रकारच्या पुण्यक्रियांच्या वस्तूंच्या वशाने. म्हणूनच 'कृताधिकार' (कताधिकारा) इत्यादी म्हटले आहे. परंतु 'पपंचसूदनी' मध्ये (म. नि. अट्ठ. १.२८२) 'द्वादशपुण्यक्रियांच्या वशाने' असे म्हटले आहे, ते दानादींमध्ये शरणगमन, परहित-परिणामन (पुण्य अनुमोदन) इत्यादींचा समावेश केल्यामुळे म्हटले आहे.

Rāgādimalena samalehi pūraṇādīhi chahi satthārehi satthupaṭiññehi kabbaracanāvasena cintākaviādibhāve ṭhatvā takkapariyāhataṃ vīmaṃsānucaritaṃ sayaṃpaṭibhānaṃ cintito. Te kira buddhakolāhalānussavena sañjātakutūhalaṃ lokaṃ vañcentā kohaññe ṭhatvā sabbaññutaṃ paṭijānantā yaṃ kañci adhammameva ‘‘dhammo’’ti dīpesuṃ. Tenāha ‘‘te hi puretaraṃ uppajjitvā’’tiādi. Apāpuretanti etaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānamahādvāraṃ ariyamaggaṃ saddhammadesanāhatthena apāpura vivara.

राग इत्यादी मळाने मलीन असलेल्या, पूरण (कस्सप) इत्यादी सहा शास्त्यांनी (गुरूंनी), जे स्वतःला शास्ते म्हणवून घेत होते, त्यांनी काव्यरचनेच्या द्वारे चिंताकवी (विचार करून काव्य लिहिणारे) इत्यादी बनून, तर्काने बाधित आणि मीमांसेवर (विचारांवर) आधारित अशा स्वतःच्या प्रतिभेने विचार केला. ते खरोखर 'बुद्ध-कोलाहल' (बुद्ध उत्पन्न होणार असल्याची चर्चा) ऐकून निर्माण झालेल्या कुतूहलाने लोकांना फसवून, ढोंगीपणात राहून स्वतःला सर्वज्ञ म्हणवून घेत होते आणि कोणत्याही अधम्मालाच 'धम्म' म्हणून दाखवत होते. म्हणूनच 'ते खरोखर आधी उत्पन्न होऊन' इत्यादी म्हटले आहे. 'अपारुपेतं' (उघडावे) म्हणजे काश्यप भगवंतांच्या शासनाच्या अंतर्धानापासून बंद असलेले निर्वाणाचे महाद्वार असलेला आर्यमार्ग, सद्धम्म देशनेच्या हाताने उघडावा, खुला करावा.

Selo pabbato ucco hoti thiro ca, na paṃsupabbato missakapabbato cāti āha ‘‘sele yathā pabbatamuddhanī’’ti. Dhammamayaṃ pāsādanti lokuttaradhammamāha. So hi sabbaso pasādāvaho, sabbadhamme [Pg.234] atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca. Paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddoti vuttaṃ ‘‘paññāmaya’’nti. Sā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme āgatā. Tathā cāha –

शैल (खडक) पर्वत हा उंच आणि स्थिर असतो, तो मातीचा पर्वत किंवा संमिश्र पर्वत नसतो; म्हणून 'शैलावर जसे पर्वताच्या शिखरावर' (सेले यथा पब्बतमुद्धनी) असे म्हटले आहे. 'धम्ममय प्रासाद' म्हणजे लोकोत्तर धम्माला म्हटले आहे. कारण तो सर्व प्रकारे प्रसन्नता आणणारा आहे, आणि सर्व धम्मांचे उल्लंघन करून वर उठलेला (सर्वोच्च) असल्यामुळे प्रासादासारखा (महालासारखा) आहे. किंवा येथे 'धम्म' हा शब्द प्रज्ञेचा पर्याय म्हणून वापरला आहे, म्हणून 'प्रज्ञामय' असे म्हटले आहे. कारण ती (प्रज्ञा) वर उठलेली असल्यामुळे 'प्रासाद' आहे, असे अभिधम्मात आले आहे. आणि तसेच म्हटले आहे -

‘‘Paññāpāsādamāruyha, asoko sokiniṃ pajaṃ;

Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe, dhīro bāle avekkhatī’’ti. (dha. pa. 28);

“प्रज्ञा रूपी प्रासादावर (महालावर) चढून, शोकविरहित झालेला धीर पुरुष, पर्वतावर उभा राहून जमिनीवर उभ्या असलेल्या माणसांकडे पाहावे त्याप्रमाणे, शोकाकुल झालेल्या प्रजेकडे आणि बालकांकडे (अज्ञानी लोकांकडे) पाहतो.” (धम्मपद २८);

Yathā hītiādīsu yathā ca pabbate ṭhatvā andhakāre heṭṭhā olokentassa purisassa khettakedārapāḷikuṭikāyo tattha sayitamanussā ca na paññāyanti anujjalabhāvato, kuṭikāsu pana aggijālā paññāyati samujjalabhāvato, evaṃ dhammapāsādamāruyha sattalokaṃ olokayato bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ nāgacchanti akatakalyāṇā sattā, ñāṇagginā anujjalabhāvato anuḷārabhāvato ca rattiṃ khittā sarā viya honti, katakalyāṇā pana bhabbapuggalā dūre ṭhitāpi bhagavato āpāthaṃ āgacchanti paripakkañāṇaggitāya samujjalabhāvato uḷārasantānatāya himavantapabbato viya cāti evaṃ yojanā veditabbā.

ज्याप्रमाणे 'यथा ही' इत्यादींमध्ये - पर्वतावर उभे राहून अंधारात खाली पाहणाऱ्या माणसाला शेते, बांध, झोपड्या आणि तेथे झोपलेले लोक हे प्रकाश नसल्यामुळे दिसत नाहीत, परंतु झोपड्यांमधील अग्नीच्या ज्वाला मात्र प्रकाशमान असल्यामुळे दिसतात; त्याचप्रमाणे धम्मरूपी प्रासादावर चढून प्राणीमात्रांच्या जगाकडे पाहणाऱ्या भगवंतांच्या ज्ञानाच्या कक्षेत कल्याण न केलेले (अकृतकल्याण) प्राणी येत नाहीत, कारण ते ज्ञानरूपी अग्नीने प्रकाशमान नसतात आणि श्रेष्ठ नसतात, ते रात्री मारलेल्या बाणांसारखे असतात. परंतु ज्यांनी कल्याण केले आहे असे भव्य पुद्गल (योग्य व्यक्ती) दूर असले तरीही, त्यांच्या परिपक्व ज्ञानरूपी अग्नीच्या प्रकाशमानतेमुळे आणि त्यांच्या श्रेष्ठ चित्तप्रवाहामुळे, हिमालयासारखे भगवंतांच्या ज्ञानाच्या कक्षेत येतात; अशा प्रकारे हा संबंध समजून घेतला पाहिजे.

Garuṭṭhānīyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā, sāpi atthato yācanāva hotīti āha ‘‘ajjhesananti yācana’’nti. Padesavisayaṃ ñāṇadassanaṃ ahutvā buddhānaṃyeva āveṇikabhāvato idaṃ ñāṇadvayaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti vuccatīti āha ‘‘imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ ‘buddhacakkhū’ti nāma’’nti. Tiṇṇaṃ magggañāṇānanti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘dhammacakkhū’’ti nāmaṃ catusaccadhammadassanamattabhāvato. Yato tāni ñāṇāni vijjūpamabhāvena vuttāni, aggamaggañāṇaṃ pana ñāṇakiccassa sikhāppattiyā dassanamattaṃ na hotīti ‘‘dhammacakkhū’’ti na vuccati, yato taṃ vajirūpamabhāvena vuttaṃ. Vuttanayenāti ‘‘apparajakkhajātikā’’ti ettha vuttanayena. Yasmā mandakilesā ‘‘apparajakkhā’’ti vuttā, tasmā bahalakilesā ‘‘mahārajakkhā’’ti veditabbā. Paṭipakkhavidhamanasamatthatāya tikkhāni sūrāni visadāni, vuttavipariyāyena mudūni. Saddhādayo ākārāti saddahanādippakāre vadati. Sundarāti kalyāṇā. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘yesaṃ āsayādayo koṭṭhāsā [Pg.235] sundarā, te svākārā’’ti vuttaṃ, taṃ imāya atthavaṇṇanāya aññadatthu saṃsandatīti daṭṭhabbaṃ. Kāraṇaṃ nāma paccayākāro, saccāni vā. Paralokanti samparāyaṃ. Taṃ dukkhāvahaṃ vajjaṃ viya bhayato passitabbanti vuttaṃ ‘‘paralokañceva vajjañca bhayato passantī’’ti. Sampattibhavato vā aññattā vipattibhavo paralokoti vuttaṃ ‘‘para…pe… passantī’’ti.

आदरणीय व्यक्तीची सेवा करून, अधिक महत्त्वाच्या हेतूने केलेली प्रार्थना किंवा याचना म्हणजे 'अज्झेसना' (अध्येषणा) होय. ती अर्थाच्या दृष्टीने याचनाच ठरते, म्हणून म्हटले आहे - "अज्झेसना म्हणजे याचना" (ajjhesananti yācananti). हे ज्ञानदर्शन केवळ एका विशिष्ट क्षेत्रापुरते मर्यादित नसून, बुद्धांचेच असाधारण (आवेणिक) लक्षण असल्यामुळे, या दोन ज्ञानांना "बुद्धचक्षू" (buddhacakkhu) म्हटले जाते. म्हणून म्हटले आहे - "या दोन ज्ञानांना 'बुद्धचक्षू' असे नाव आहे." 'तिन्ही मार्गज्ञानांना' म्हणजे खालच्या तीन मार्गज्ञानांना "धम्मचक्षू" (धम्मचक्खु) असे नाव आहे, कारण ते केवळ चार आर्यसत्यांच्या धर्माचे दर्शन घडवणारे आहे. कारण ती ज्ञाने विजेसारखी (विज्जूमप) सांगितली आहेत. परंतु, अग्र मार्गज्ञान (अर्हतमार्गज्ञान) हे ज्ञानकार्याच्या शिखरावर पोहोचलेले असल्यामुळे ते केवळ दर्शनमात्र नसते, म्हणून त्याला "धम्मचक्षू" म्हटले जात नाही, कारण ते वज्रासारखे (वजिरूपम) सांगितले आहे. 'सांगितलेल्या पद्धतीने' म्हणजे "अप्परजक्खजातिका" (कमी क्लेश-धुळीचे लोक) यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने. ज्या अर्थी मंद क्लेश असणाऱ्यांना "अप्परजक्ख" (कमी क्लेश-धुळीचे) म्हटले आहे, त्या अर्थी तीव्र क्लेश असणाऱ्यांना "महारजक्ख" (अधिक क्लेश-धुळीचे) समजावे. विरोधी धर्मांचा नाश करण्याच्या क्षमतेमुळे जे तीक्ष्ण, शूर आणि स्पष्ट आहेत, ते 'तिक्खिन्द्रिय' (तीक्ष्ण इंद्रिये असलेले) आणि याच्या उलट असणारे 'मुदु' (मृदू इंद्रिये असलेले) होत. 'श्रद्धा इत्यादी आकार' म्हणजे श्रद्धा ठेवणे इत्यादी प्रकारांना म्हणतात. 'सुंदर' म्हणजे कल्याणकारी. संमोहविनोदनीमध्ये म्हटले आहे की, "ज्यांचे आशय इत्यादी भाग सुंदर आहेत, ते स्वाकार (चांगल्या आकाराचे) आहेत." हे या अर्थवर्णनाशी पूर्णपणे सुसंगत आहे असे समजावे. 'कारण' म्हणजे प्रत्ययाकार (पच्चयकार) किंवा सत्ये होय. 'परलोक' म्हणजे संपरार्य (पुढील जन्म). तो दुःख देणारा दोष असल्यामुळे त्याला भयाने पाहिले पाहिजे, म्हणून म्हटले आहे - "परलोक आणि दोषाला भयाने पाहणारे" (paralokañceva vajjañca bhayato passantīti). किंवा संपत्तीभवापेक्षा (सुगतीपेक्षा) वेगळा असणारा विपत्तीभव (दुर्गती) म्हणजे परलोक होय, म्हणून "पर...पे... पाहणारे" असे म्हटले आहे.

Ayaṃ panettha pāḷīti ettha ‘‘apparajakkhā’’ti padānaṃ atthavibhāvane ayaṃ tassa tathābhāvasādhanapāḷi. Saddhādīnañhi vimuttaparipācakadhammānaṃ balavabhāvo tappaṭipakkhānaṃ pāpadhammānaṃ dubbalabhāve sati hoti. Tesañca balavabhāvo saddhādīnaṃ dubbalabhāveti vimuttiparipācakadhammānaṃ savisesaṃ atthitānatthitāvasena apparajakkhā mahārajakkhātiādayo pāḷiyaṃ (paṭi. ma. 1.111) vibhajitvā dassitā ‘‘saddho puggalo apparajakkho’’tiādinā. Khandhādayo eva lujjanapalujjanaṭṭhena loko sampattibhavabhūto loko sampattibhavaloko, sugatisaṅkhāto upapattibhavo. Sampatti bhavati etenāti sampattisambhavaloko, sugatisaṃvattaniyo kammabhavo. Duggatisaṅkhātaupapattibhava-duggatisaṃvattaniyakammabhavā vipattibhavaloka-vipattisambhavalokā. Puna ekakadukādivasena lokaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘eko loko’’tiādi vuttaṃ. Āhārādayo viya hi āhāraṭṭhitikā saṅkhārā sabbe lujjanaṭṭhena lokoti. Tattha eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti yāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassa abhāvato. Dve lokātiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Nāmaggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā.

येथे "ही पाळी (मूळ पाठ) आहे" यामध्ये "अप्परजक्ख" (कमी क्लेश-धुळीचे) या पदांचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी, ही त्याची तशी सिद्धता करणारी पाळी आहे. कारण विमुक्ती परिपक्व करणाऱ्या श्रद्धा इत्यादी धर्मांचे बलवान असणे हे त्यांच्या विरोधी असणाऱ्या पापधर्मांच्या दुर्बलतेवर अवलंबून असते. आणि त्यांचा (पापधर्मांचा) बलवानपणा हा श्रद्धा इत्यादींच्या दुर्बलतेवर अवलंबून असतो. अशा प्रकारे विमुक्ती परिपक्व करणाऱ्या धर्मांच्या विशेष अस्तित्वाच्या किंवा नास्तित्वाच्या आधारे 'अप्परजक्ख' (कमी क्लेश-धुळीचे), 'महारजक्ख' (अधिक क्लेश-धुळीचे) इत्यादी भेद पाळीमध्ये (पटिसम्भिदामग्ग १.१११) "श्रद्धावान पुद्गल हा अप्परजक्ख असतो" इत्यादी प्रकारे विभागून दाखवले आहेत. स्कंध इत्यादीच नष्ट होण्याच्या (लुज्जन-पलुज्जन) अर्थाने 'लोक' आहेत. संपत्तीभव रूप असणारा लोक म्हणजे 'संपत्तीभवलोक' होय, जो सुगती नावाचा उपपत्तीभव आहे. ज्याच्याद्वारे संपत्ती (सुगती) प्राप्त होते तो 'संपत्तीसंभवलोक' होय, जो सुगतीकडे नेणारा कम्मभव (कर्मभव) आहे. दुर्गती नावाचा उपपत्तीभव आणि दुर्गतीकडे नेणारा कर्मभव हे अनुक्रमे 'विपत्तीभवलोक' आणि 'विपत्तीसंभवलोक' आहेत. पुन्हा एकक, दुक इत्यादींच्या आधारे लोकाचे वर्गीकरण करून दाखवण्यासाठी "एक लोक" इत्यादी म्हटले आहे. कारण आहाराप्रमाणेच आहारावर टिकून राहणारे सर्व संस्कार नष्ट होण्याच्या अर्थाने 'लोक' आहेत. त्यामध्ये "एक लोक म्हणजे सर्व प्राणी आहारावर टिकणारे आहेत" या पुद्गलाधिष्ठित कथेमध्ये सर्व संस्कारांचे प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असणे सांगितले आहे, त्याद्वारे सर्व संस्कारलोक हा एकच प्रकारचा आहे, कारण दुसरा कोणताही प्रकार नाही. "दोन लोक" इत्यादींमध्येही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. आणि येथे 'नाम' ग्रहणाने निर्वाणाचा स्वीकार होत नाही, कारण निर्वाण हे अलोकस्वभावी (लोकापलीकडचे) आहे.

Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphalānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati, pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ idha ‘‘loko’’ti adhippetattā. Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Anurodhādivatthubhūtā lābhādayo aṭṭha [Pg.236] lokadhammā. Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni. Sesaṃ suviññeyyameva. Vivaṭṭajjhāsayassa adhippetattā tassa ca sabbaṃ tebhūmakakammaṃ garahitabbaṃ vajjitabbañca hutvā upaṭṭhātīti vuttaṃ ‘‘sabbe abhisaṅkhārā vajjā, sabbe bhavagāmikammā vajjā’’ti. Apparajakkhatādīsu pañcasu dukesu ekekasmiṃ dasa dasa katvā ‘‘paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānātī’’ti vuttaṃ. Atha vā anvayato byatirekato ca saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ jānātīti katvā tathā vuttaṃ. Ettha ca apparajakkhādibhabbādivasena āvajjentassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti, na ekekā.

शंका: "आहारावर टिकणारे" यामध्ये प्रत्ययांवर (कारणांवर) अवलंबून असण्याच्या गुणधर्मामुळे मार्ग आणि फल यांनाही 'लोकत्व' (लोक असणे) प्राप्त होईल का? उत्तर: प्राप्त होत नाही, कारण येथे परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणून घेण्यास योग्य) असणाऱ्या दुःखसत्य धर्मांनाच 'लोक' म्हणून अभिप्रेत धरले आहे. अथवा, जो नष्ट होत नाही आणि विखुरत नाही असे मानले जाते, परंतु प्रत्यक्षात तसा नसतो (म्हणजे जो नष्ट होतो), तो 'लोक' होय. त्यामुळे त्या ग्रहणापासून मुक्त असणाऱ्या लोकोत्तर धर्मांना लोकत्व प्राप्त होत नाही. उपादानांचे आलंबन असणारे स्कंध म्हणजे 'उपादानस्कंध' (उपादानक्खन्ध) होत. अनुनय (अनुरोध) इत्यादींचे कारण असणारे लाभ इत्यादी आठ 'लोकधर्म' होत. 'दहा आयतने' म्हणजे दहा रूपायतने होत. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. विवर्त (संसारमुक्ती) कडे कल असणारा आशय अभिप्रेत असल्यामुळे, त्याला सर्व त्रिभूमिक कर्म निंदनीय आणि त्याज्य वाटू लागते, म्हणून म्हटले आहे - "सर्व अभिसंस्कार त्याज्य आहेत, सर्व भवगामी कर्मे त्याज्य आहेत." 'अप्परजक्खता' (कमी क्लेश-धुळीचे असणे) इत्यादी पाच द्विकांमध्ये (दुक) प्रत्येकी दहा-दहा करून "पन्नास आकारांनी या पाच इंद्रियांना जाणतात" असे म्हटले आहे. अथवा, अन्वय आणि व्यतिरेक पद्धतीने श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांची उच्च-नीचता (परोपरियत्त) जाणतात, म्हणून असे म्हटले आहे. आणि येथे अप्परजक्ख इत्यादी आणि भव्य (योग्य) इत्यादींच्या आधारे आवर्जन (विचार) करणाऱ्या भगवंतांच्या समोर ते प्राणी समूहा-समूहाने प्रकट होतात, एकेकटे नाही.

Uppalāni ettha santīti uppalinī. Uppalagacchopi jalāsayopi ca. Idha pana jalāsayo adhippetoti āha ‘‘uppalavane’’ti. Yāni hi udakassa anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti, tāni antonimuggaposīni. Dīpitānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni, idheva vā ‘‘aññānipī’’tiādinā dassitāni. Ugghaṭitaññūti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ, ñāṇena ugghaṭitamatteneva jānātīti attho. Vipañcitaṃ vitthāritameva atthaṃ jānātīti vipañcitaññū. Niddesādīhi dhammābhisamayāya netabboti neyyo. Pajjati attho etenāti padaṃ, pajjate ñāyateti vā padaṃ, tadattho. Padaṃ paramaṃ etassa, na saccābhisambodhoti padaparamo.

जेथे कमळे असतात ती 'उप्पलिनी' (कमळवेली किंवा कमळांचे तळे). कमळाचे रोप आणि जलाशय दोन्हीलाही हे नाव आहे. परंतु येथे जलाशय अभिप्रेत असल्यामुळे "कमळवनात" (uppalavane) असे म्हटले आहे. जी कमळे पाण्याच्या आतच बुडून पोषण मिळवतात आणि वाढतात, ती 'अंतोनिमुग्गपोसी' (पाण्याखालीच वाढणारी) होत. 'दीपित' म्हणजे अट्ठकथेमध्ये प्रकाशित केलेली, किंवा येथेच "इतरही" (aññānipi) इत्यादी शब्दांनी दाखवलेली. 'उग्घटितञ्ञू' (उद्घटितज्ञ) म्हणजे उग्घटन म्हणजे ज्ञानाचे प्रकटीकरण, केवळ ज्ञानाच्या प्रकटीकरणानेच (संक्षिप्त उपदेशानेच) जो जाणतो तो. जो केवळ सविस्तर स्पष्ट केलेल्या अर्थालाच जाणतो तो 'विपञ्चितञ्ञू' (विपञ्चितज्ञ). निर्देश इत्यादींच्या द्वारे धर्मप्राप्तीसाठी (धर्माभिसमयासाठी) ज्याला मार्गदर्शन करावे लागते तो 'नेय्य' (नेय). ज्याच्याद्वारे अर्थ प्राप्त होतो ते 'पद' होय, किंवा ज्याच्याद्वारे जाणले जाते ते 'पद' होय, आणि तोच त्याचा अर्थ आहे. ज्याच्यासाठी केवळ पद (शब्द) हेच परम (सर्वोच्च) आहे, सत्यप्राप्ती (सच्चाभिसंबोध) नाही, तो 'पदपरम' होय.

Udāhaṭavelāyāti udāhāre dhammassa uddese udāhaṭamatteyeva. Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena saṃkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ‘‘ugghaṭitaññū’’ti vuccati. Ayaṃ vuccatīti saṃkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho puggalo ‘‘vipañcitaññū’’ti vuccati. Uddesatoti uddesahetu. Uddisantassa uddisāpentassa vāti attho. Paripucchatoti atthaṃ paripucchantassa. Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatti hoti. Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti. Ayaṃ vuccati padaparamoti ayaṃ puggalo chabbidhaṃ byañjanapadaṃ chabbidhaṃ atthapadanti idaṃ padameva paramaṃ assāti padaparamoti vuccatīti attho.

"उदाहतवेलायाति" (उदाहतवेलाय) म्हणजे उपदेश करताना, धर्माच्या उद्देशात, केवळ उच्चारल्याबरोबर (उदाहतमात्रेयेव). "धम्माभिसमयोति" (धम्माभिसमय) म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या ज्ञानासह होणारा साक्षात्कार (अभिसमय). "अयं वुच्चतीति" (हा म्हटला जातो) म्हणजे जो "चार सतिपट्ठान" इत्यादी पद्धतीने संक्षेपाने मातिका (शीर्षक) मांडली जात असताना, देशनेच्या अनुषंगाने ज्ञान प्रवृत्त करून अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास समर्थ असतो, त्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) "उग्घटितञ्ञू" (उद्घटितज्ञ) असे म्हटले जाते. "अयं वुच्चतीति" म्हणजे संक्षेपाने मातिका मांडून विस्ताराने अर्थाचे विभाजन केले जात असताना अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास समर्थ असलेल्या पुद्गलाला "विपञ्चितञ्ञू" (विपञ्चितज्ञ) असे म्हटले जाते. "उद्देसतोति" म्हणजे उद्देशाच्या हेतूने. उद्देश करणाऱ्याच्या किंवा उद्देश करवून घेणाऱ्याच्या, असा अर्थ आहे. "परिपूच्छतोति" म्हणजे अर्थाविषयी विचारणाऱ्याच्या. "अनुपुब्बेन धम्माभिसमयो होतीति" म्हणजे अनुक्रमाने अर्हत्त्वप्राप्ती होते. "न ताय जातिया धम्माभिसमयो होतीति" म्हणजे त्या आत्मभावाने (जन्माने) मार्ग किंवा फल, अगदी ध्यान किंवा विपश्यना सुद्धा उत्पन्न करण्यास तो समर्थ नसतो. "अयं वुच्चति पदपरमोति" म्हणजे हा पुद्गल, सहा प्रकारचे व्यंजनपद आणि सहा प्रकारचे अर्थपद यांमध्ये केवळ 'पद' हेच ज्याच्यासाठी परम (सर्वोच्च) आहे, म्हणून त्याला 'पदपरम' असे म्हटले जाते, असा अर्थ आहे.

Vāsanā [Pg.237] hotīti desanā phalavohārena vāsanā hotīti vuttā. Na hi kāci buddhānaṃ desanā niratthakā. Yeti ye duvidhe puggale. Vibhaṅge kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena. Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā. Yasmā pana duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi, tasmā duhetukā paṭisandhipi vipākāvaraṇamevāti veditabbā. Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā. Assaddhāti buddhādīsu saddhārahitā. Acchandikāti kattukamyatāchandarahitā. Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā. Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā. Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgacalanaṃ lokuttarassa paccayo na hoti, sopi duppañño eva nāma. Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattanti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ maggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbā. Na kammāvaraṇenātiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni. Rāgacaritādiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ paramatthadīpaniyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 1.43) vuttanayena veditabbaṃ.

"वासना होतीति" (वासना होते) म्हणजे देशनेच्या फलाच्या व्यवहाराने 'वासना होते' असे म्हटले आहे. कारण बुद्धांची कोणतीही देशना निरर्थक नसते. "येति" म्हणजे जे दोन प्रकारच्या पुद्गलांमध्ये (व्यक्तींमध्ये). विभंगामध्ये "कम्मावरणेnaति" म्हणजे पाच प्रकारच्या आनंतर्य कर्माने. "विपाकावरणेnaति" म्हणजे अहेतुक प्रतिसंधीने. परंतु ज्याअर्थी द्विहेतुक व्यक्तींनाही आर्यमार्गाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) होत नाही, त्याअर्थी द्विहेतुक प्रतिसंधी देखील विपाकावरणच समजावी. "किलेसावरणेnaति" म्हणजे नियत मिच्छादिट्ठीने (नियत मिथ्यादृष्टीने). "अस्सद्धाति" म्हणजे बुद्ध इत्यादींवर श्रद्धा नसलेले. "अच्छन्दिकाति" म्हणजे काही करण्याची इच्छा (कर्तुकाक्यता छंद) नसलेले. उत्तरकुरुमधील मनुष्य हे 'अच्छन्दिक' (इच्छारहित) स्थितीत प्रविष्ट झालेले असतात. "दुप्पञ्ञाति" म्हणजे भवंगप्रज्ञेने (भवङ्गपञ्ञा) हीन असलेले. परंतु भवंगप्रज्ञेने परिपूर्ण असूनही ज्याचे भवंगचलन लोकोत्तर मार्गासाठी प्रत्यय (कारण) बनत नाही, तो देखील 'दुष्प्रज्ञ' (दुप्पञ्ञ) च होय. "अभब्बा नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तन्ति" म्हणजे कुशल धर्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियम नावाच्या मार्गात प्रवेश करण्यास (अधिगमन करण्यास) असमर्थ असणारे. "न कम्मावरणेnaति" इत्यादींचे स्पष्टीकरण वर सांगितलेल्याच्या उलट (विपरीत) समजावे. रागचरित इत्यादींविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते 'परमत्थदीपनी' मधील 'विसुद्धिमग्ग-संवरण' (विसुद्धिमग्ग महाटीका १.४३) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजावे.

Nibbānassa dvāraṃ pavisanamaggo vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhuñāṇena adhigatattā. Saddhaṃ pamuñcantūti attano saddhaṃ dhammasampaṭicchanayogyaṃ katvā vissajjentu, saddahanākārena naṃ upaṭṭhapentūti attho. Sukhena akicchena pavattanīyatāya suppavattitaṃ. Na bhāsiṃ na bhāsissāmīti cintesiṃ.

महाकरुणेच्या उपनिश्रयाने (आधाराने) स्वयंभू ज्ञानाद्वारे प्राप्त केल्यामुळे निर्वाणाचे द्वार असलेला प्रवेशमार्ग उघडून ठेवला आहे. "सद्धं पमुञ्चन्तूति" म्हणजे स्वतःची श्रद्धा धर्म स्वीकारण्यास योग्य करून ती मुक्त करावी (प्रकट करावी), श्रद्धेच्या रूपाने ती उपस्थित करावी, असा अर्थ आहे. सुखाने आणि विनासायास प्रवृत्त करता येण्याजोगे असल्यामुळे 'सुप्रवर्तित' (सुप्पवत्तितं). "मी बोललो नाही आणि बोलणार नाही," असा विचार केला.

Satthu santikaṃ upagatānaṃ devānaṃ brahmānañca tassa purato antaradhānaṃ nāma atiṭṭhananti āha ‘‘sakaṭṭhānameva gato’’ti. Saddhindriyādi sammādiṭṭhiādiko dhammo eva vineyyasantāne pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Atha vā cakkanti āṇā. Dhammanti desanā. Atha vā atthadhammato anapetattā dhammañca taṃ pavattanaṭṭhena cakkañcāti dhammacakkaṃ. Dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha ‘‘dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakkaṃ, dhammacariyāya pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40-41). Pavattesīti paṭṭhapesi.

शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ आलेल्या देवांचे आणि ब्रह्मांचे त्यांच्यासमोर अंतर्धान पावणे (अदृश्य होणे) योग्य नसल्यामुळे म्हटले आहे - "आपल्या स्वतःच्या स्थानीच गेले." श्रद्धेंद्रिय इत्यादी आणि सम्यग्दृष्टी इत्यादी धर्मच विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) संतानामध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे 'चक्र' आहे, म्हणून ते 'धम्मचक्क' (धर्मचक्र) होय. अथवा 'चक्र' म्हणजे आज्ञा आणि 'धम्म' म्हणजे देशना. अथवा अर्थ आणि धर्मापासून अपेत (दूर) नसलेला धर्म आणि तो प्रवृत्त होण्याच्या अर्थाने चक्र असल्यामुळे 'धम्मचक्क' होय. धर्माने किंवा न्यायाने चालणारे चक्र म्हणजेही 'धम्मचक्क' होय. जसे म्हटले आहे - "धर्माचे प्रवर्तन करतो आणि चक्राचेही, म्हणून धम्मचक्क; चक्राचे प्रवर्तन करतो आणि धर्माचेही, म्हणून धम्मचक्क; धर्माने प्रवर्तन करतो म्हणून धम्मचक्क; धर्मचर्येने प्रवर्तन करतो म्हणून धम्मचक्क" इत्यादी (पटिसम्भिदामग्ग २.४०-४१). "पवत्तेसीति" म्हणजे प्रस्थापित केले (सुरू केले).

Brahmāyācanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ब्रह्मायाचनसुत्त-वर्णन समाप्त झाले.

2. Gāravasuttavaṇṇanā

२. गारवसुत्त-वर्णन (आदर सुत्त वर्णन)

173. Ayaṃ [Pg.238] vitakkoti ayaṃ ‘‘kintāhaṃ vihareyya’’nti evaṃ pavattitavitakko. Aññasminti parasmiṃ. Attā na hotīti hi añño, paro. So panettha na yo koci adhippeto, atha kho garuṭṭhānīyo. Tenāha ‘‘kañci garuṭṭhāne aṭṭhapetvā’’ti. Patissavati garuno ‘‘āmā’’ti sampaṭicchatīti patisso, na patissoti appatisso. Patissayarahito garupassayarahitoti attho.

१७३. "अयं वितक्कोति" (हा विचार) म्हणजे "मी कसा बरं विहारावा?" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला विचार (वितर्क). "अञ्ञस्मिन्ति" म्हणजे दुसऱ्यामध्ये (परस्मिन्). कारण जो स्वतः नाही तोच दुसरा (पर) असतो. परंतु येथे कोणताही दुसरा अभिप्रेत नसून, जो गुरूच्या स्थानी (आदरणीय स्थानी) आहे तो अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "कोणा एकाला गुरूच्या स्थानी न ठेवता." गुरूच्या शब्दाला "होय" म्हणून स्वीकारणारा तो 'पतिस्स' (आज्ञाधारक) होय, आणि जो 'पतिस्स' नाही तो 'अप्पतिस्स' (अनाज्ञाधारक) होय. प्रतिश्रय-रहित (आश्रयरहित) किंवा गुरुरूपी आश्रयाने रहित, असा याचा अर्थ आहे.

Sadevaketi avayavena viggaho samudāyo samāsattho. Sadevakaggahaṇena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ pārisesañāyena itaresaṃ padantarehi saṅgahitattā, samārakaggahaṇena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ paccāsattiñāyena. Tattha hi māro jāto tannivāsī ca hoti. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ paccāsattiñāyeneva. ‘‘Sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā’’ti sāsanassa paccatthikasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ. Nidassanamattañcetaṃ apaccatthikānaṃ asamitapāpānaṃ abāhitapāpānañca samaṇabrāhmaṇānaṃ teneva vacanena gahitattā. Kāmaṃ ‘‘sadevake’’tiādivisesanānaṃ vasena sattavisayo lokasaddoti viññāyati tulyayogavisayattā tesaṃ. ‘‘Salomako sapakkhako’’tiādīsu pana atulyayogepi ayaṃ samāso labbhatīti byabhicāradassanato pajāgahaṇanti pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Devabhāvasāmaññena mārabrahmesu gahitesupi itarehi tesaṃ labbhamānavisesadassanatthaṃ visuṃ gahaṇanti dassento ‘‘māro nāmā’’tiādimāha. Māro brahmānampi vicakkhukammāya pahotīti āha ‘‘sabbesa’’nti. Uparīti uparibhāve. Brahmāti dasasahassibrahmānaṃ sandhāyāha. Tathā cāha ‘‘dasahi aṅgulīhī’’tiādi. Idha dīghanikāyādayo viya bāhirakānampi ganthanikāyo labbhatīti āha ‘‘ekanikāyādivasenā’’ti.

"सदेवकेति" (सदेवक) यामध्ये अवयवांद्वारे विग्रह असून समुदाय हा समासाचा अर्थ आहे. 'सदेवक' या ग्रहणाने पाच कामावचर देवांचे ग्रहण होते, कारण परिशेष न्यायाने इतरांचे इतर पदांमध्ये ग्रहण झाले आहे. 'समारक' या ग्रहणाने सहाव्या कामावचर देवांचे ग्रहण होते, ते प्रत्यासत्ती (निकटता) न्यायाने होते. कारण तेथे मार जन्मलेला असतो आणि तो तेथील रहिवासी असतो. 'सब्रह्मक' या शब्दाने ब्रह्मकायिक इत्यादी ब्रह्मांचे ग्रहण प्रत्यासत्ती न्यायानेच होते. "सस्समणब्राह्मणिया पजाया" (सश्रमणब्राह्मणी प्रजा) याने शासनाचे (धम्माचे) विरोधी असलेल्या श्रमण आणि ब्राह्मणांचे ग्रहण होते. हे केवळ एक उदाहरण आहे, कारण जे विरोधी नाहीत, ज्यांचे पाप शांत झाले नाही (अशमितपाप) किंवा ज्यांचे पाप दूर झाले नाही (अबाहितपाप), अशा श्रमण-ब्राह्मणांचेही याच शब्दाने ग्रहण होते. जरी "सदेवक" इत्यादी विशेषणांच्या बळावर 'लोक' हा शब्द सत्त्वांच्या (प्राण्यांच्या) संदर्भात आहे हे समजते, कारण त्यांचा विषय समान आहे. परंतु "सलोमक सपक्ष" इत्यादींमध्ये समान विषय नसतानाही हा समास मिळतो, अशा व्यभिचाराच्या दर्शनामुळे 'प्रजा' असे ग्रहण केले आहे, म्हणजेच 'प्रजा' या शब्दाने सत्त्वलोकाचे ग्रहण होते. देवभावाच्या सामान्यतेमुळे मार आणि ब्रह्मांचे ग्रहण झाले असले तरी, इतरांपेक्षा त्यांचे असलेले विशेषत्व दाखवण्यासाठी त्यांचे स्वतंत्र ग्रहण केले आहे, हे दर्शवण्यासाठी "मारो नामा" (मार नावाचा) इत्यादी म्हटले आहे. मार हा ब्रह्मांनाही मोहित (विनेत्र) करण्यास समर्थ असतो, म्हणून "सब्बेसं" (सर्वांच्या) असे म्हटले आहे. "उपरीति" म्हणजे वरच्या भागात. "ब्रह्मा" हे दहा हजार ब्रह्मांच्या संदर्भाने म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "दहा बोटांनी" इत्यादी. येथे दीघनिकाय इत्यादींप्रमाणे बाह्य ग्रंथांचा समूह देखील मिळतो, म्हणून "एकनिकाय इत्यादींच्या वशाने" असे म्हटले आहे.

Vatthuvijjādīti ādi-saddena vijjāṭṭhānāni saṅgahitāni. Yathāsakaṃ kammakilesehi pajātattā nibbattattā pajā, sattanikāyo. Tassā pajāya. Sadevamanussāyāti vā iminā sammutidevaggahaṇaṃ tadavasiṭṭhamanussalokaggahaṇañca daṭṭhabbaṃ. Evaṃ bhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetvā idāni abhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetuṃ ‘‘apicetthā’’tiādi vuttaṃ. Lokavasena vuttāni ‘‘lokīyanti ettha kammakammaphalānī’’ti [Pg.239] katvā, pajāvasena ‘‘hetupaccayehi pajāyatī’’ti katvā. Sīlasampannataranti ettha paripuṇṇasampannatā adhippetā ‘‘sampannaṃ sālikedāra’’ntiādīsu (jā. 1.14.1) viya. Tenāha ‘‘adhikataranti attho’’ti. Paripuṇṇampi ‘‘adhikatara’’nti vattabbatamarahati. Sesesūti ‘‘samādhisampannatara’’ntiādīsu.

'वात्थुविज्जादी' (वास्तुविद्या इत्यादी) यातील 'आदि' शब्दाने विद्यांची स्थाने (विद्यास्थाने) समाविष्ट केली आहेत. आपापल्या कर्म आणि क्लेशांमुळे उत्पन्न झाल्यामुळे व निर्माण झाल्यामुळे 'प्रजा' म्हणजे प्राणीसमूह (सत्तनिकाय) होय. त्या प्रजेची. 'सदेवमनुष्या' (देव आणि मनुष्यांसह) याद्वारे संमृतिदेव (सम्मतदेव) ग्रहण करणे आणि उर्वरित मनुष्यलोक ग्रहण करणे असे समजले पाहिजे. अशा प्रकारे अंशतः (भागाने) लोक ग्रहण करून संबंध दाखवल्यानंतर, आता पूर्णतः (अभागाने) लोक ग्रहण करून संबंध दाखवण्यासाठी "अपि चेत्थ" (आणि येथेही) इत्यादी म्हटले आहे. लोकांच्या दृष्टीने "येथे कर्म आणि कर्माचे फळ पाहिले जाते (अनुभवले जाते)" म्हणून म्हटले आहे, आणि प्रजेच्या दृष्टीने "हेतू आणि प्रत्ययांमुळे (कारणांमुळे) उत्पन्न होते" म्हणून म्हटले आहे. 'शीलसंपन्नतर' (अधिक शीलसंपन्न) यामध्ये परिपूर्ण संपन्नता अभिप्रेत आहे, जसे की "संपन्न शालीचे शेत" (जातक १.१४.१) इत्यादींमध्ये. म्हणूनच म्हटले आहे - "अधिकतर असा अर्थ आहे." परिपूर्ण असलेल्यालाही "अधिकतर" म्हणणे योग्य ठरते. 'इतरांमध्ये' म्हणजे "समाधिसंपन्नतर" इत्यादींमध्ये.

Kāraṇantiādīsu kāraṇanti yuttiṃ. Atthanti aviparītatthaṃ. Vuḍḍhinti abhivuḍḍhinimittaṃ.

'कारण' इत्यादींमध्ये 'कारण' म्हणजे युक्ती (तर्क/योग्य कारण). 'अर्थ' म्हणजे अविपरीत (यथार्थ/अचूक) अर्थ. 'वृद्धी' म्हणजे अभिवृद्धीचे निमित्त (कारण).

Iminā vacanenāti imasmiṃ sutte anantaraṃ vuttavacanena. Na kevalaṃ imināva, suttantarampi ānetvā paṭibāhitabboti dassento ‘‘na me ācariyo atthī’’tiādimāha. Ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya (dī. ni. aṭṭha. 3.162) vuttameva. Saranti karaṇe etaṃ paccattavacananti āha ‘‘sarantenā’’ti, saranti vā saraṇahetūti attho.

'या वचनाने' म्हणजे या सुत्तात त्यानंतर लागलीच म्हटलेल्या वचनाने. केवळ याच वचनाने नव्हे, तर इतर सुत्तांचाही संदर्भ देऊन खंडन केले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी "माझा कोणी आचार्य नाही" इत्यादी म्हटले आहे. येथे जे सांगायचे आहे, ते सुमंगलविलासिनी नावाच्या दीघनिकाय-अट्ठकथेत (दी. नि. अट्ठ. ३.१६२) सांगितलेच आहे. 'सरन्ति' हे करण अर्थी प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून "स्मरण करणाऱ्याने" (सरन्तेन) असे म्हटले आहे, किंवा 'सरन्ति' म्हणजे शरण जाण्याच्या हेतूने असा अर्थ आहे.

Gāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गारवसुत्तवण्णना (गारव सुत्ताचे वर्णन) समाप्त झाली.

3. Brahmadevasuttavaṇṇanā

३. ब्रह्मदेवसुत्तवण्णना (ब्रह्मदेव सुत्ताचे वर्णन).

174. Ekakoti vivekaṭṭhitatāya nissaṭo. Gaṇasaṅgaṇikābhāvo tassānena dīpito, kilesasaṅgaṇikābhāvo pana ‘‘appamatto’’tiādīhi pakāsito. Pesitattoti nibbānaṃ pati pesitacitto. Sammadevāti ñāyeneva. So pana yadi āgamanato paṭṭhāya labbhati, vattabbameva natthi, atha paṭipadārambhato paṭṭhāya labbhati, evampi vaṭṭatevāti dassetuṃ ‘‘yathā vā tathā vā’’tiādi vuttaṃ. Aggamaggādhigamena asammohapaṭivedhassa sikhāppattattā maggadhammesu viya phaladhammesupi sātisayo asammohoti ‘‘sayaṃ abhiññā’’ti vuttanti āha ‘‘sāmaṃ jānitvā’’ti. Yathā jānanā panassa sacchikaraṇaṃ attapaccakkhakiriyāti ‘‘sacchikatvā’’ti vuttanti āha ‘‘paccakkhaṃ katvā’’ti. Tathā sacchikiriyā cassa vipassanāpaṭilābhoti ‘‘upasampajjā’’ti vuttanti āha ‘‘paṭilabhitvā’’ti. Etenāti ‘‘khīṇā jātī’’tiādivacanena.

१७४. 'एकको' (एकटा) म्हणजे विवेकात (एकांतात) स्थित असल्यामुळे बाहेर पडलेला (अलिप्त झालेला). याद्वारे त्यांचा समूहाच्या संसर्गाचा अभाव (गणसंगणिकाभाव) दर्शवला आहे, तर क्लेशांच्या संसर्गाचा अभाव (किलेससंगणिकाभाव) "अप्पमत्तो" (अप्रमत्त) इत्यादी शब्दांनी प्रकट केला आहे. 'पेसितत्तो' (प्रेषितात्मा) म्हणजे निर्वाणाकडे चित्त प्रवृत्त केलेले (प्रेषित केलेले). 'सम्मदैव' (सम्यक प्रकारेच) म्हणजे योग्य मार्गानेच (न्यायानेच). तो जर आगमनापासून (ज्ञानाच्या प्राप्तीपासून) आरंभ करून मिळतो, तर काही बोलण्याची गरजच नाही; आणि जर प्रतिपदेच्या (साधनेच्या) आरंभापासून मिळतो, तरीही ते योग्यच आहे, हे दर्शवण्यासाठी "जसे किंवा तसे" इत्यादी म्हटले आहे. अग्रमागाच्या (सर्वोच्च मार्गाच्या) प्राप्तीने संमोहविरहित आकलनाचा (असंमोहपटिवेधाचा) शिखर गाठल्यामुळे, मार्गधम्मांप्रमाणेच फलधम्मांमध्येही अत्यंत संमोहविरहितता असते, म्हणून "स्वयं अभिज्ञा" (स्वतःच्या विशेष ज्ञानाने) असे म्हटले आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी "स्वतः जाणून" (सामं जानित्वा) असे म्हटले आहे. आणि त्याचे जसे ज्ञान होणे म्हणजेच साक्षात्करण (स्वतः प्रत्यक्ष करणे) आहे, म्हणून "सच्छिकत्वा" (साक्षात् करून) असे म्हटले आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी "प्रत्यक्ष करून" (पच्चक्खं कत्वा) असे म्हटले आहे. तसेच त्याचा साक्षात्करण हाच विपश्यनेचा लाभ आहे, म्हणून "उपसंपज्जा" (प्राप्त करून/प्रवेश करून) असे म्हटले आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी "प्राप्त करून" (पटिलभित्वा) असे म्हटले आहे. 'याने' म्हणजे "जाती क्षीण झाली" इत्यादी वचनाने.

Jāti [Pg.240] khīṇāti ettha jātisīsena tabbikāravanto khandhā vuttā. Pubbeva khīṇattāti maggādhigamanato pageva atītabhāveneva khīṇattā. Tattha anāgatesu. Vāyāmābhāvatoti avijjamānattā. Anāgatabhāvasāmaññaṃ gahetvā lesena vuttaṃ. Na paccuppannā vijjamānattāti saṃkiliṭṭhā ca maggabhāvanāti siyāti vacanaseso. Yathā ajātaphalataruṇarukkhamūle chinne āyatiuppajjanārahāni phalāni chedanapaccayā anuppajjamānāni naṭṭhāni nāma honti, evameva bhāvanāya asati uppajjanārahā kilesā tappaccayā jāti ca maggabhāvanāya sati na uppajjamānā pahīnāti vuccantīti imamatthaṃ dasseti ‘‘maggassa panā’’tiādinā. Anuppādadhammataṃ āpajjanena ñāṇena khīṇarāgavasena.

'जाती क्षीण झाली' येथे 'जाती' या मुख्य शब्दाने तिच्या विकारांनी युक्त असलेले स्कंध (खंध) सांगितले आहेत. 'पूर्वीच क्षीण झाल्यामुळे' म्हणजे मार्गाच्या प्राप्तीपूर्वीच, केवळ भूतकाळातच क्षीण झाल्यामुळे. त्यामध्ये, अनागत (भविष्यातील) स्कंधांच्या बाबतीत. प्रयत्नाचा अभाव असल्यामुळे, म्हणजेच ते अस्तित्वात नसल्यामुळे. अनागत भावाचे सामान्यत्व घेऊन लेशमात्र (थोडक्यात) सांगितले आहे. 'वर्तमानकालीन स्कंध अस्तित्वात असल्यामुळे क्षीण झालेले नाहीत' आणि 'मार्गभावना संक्लिष्ट (मलीन) असू शकते' हा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे. ज्याप्रमाणे अजून फळे न आलेल्या तरुण वृक्षाचे मूळ कापले असता, भविष्यात उत्पन्न होण्यास योग्य असलेली फळे कापण्याच्या कारणामुळे उत्पन्न न होताच नष्ट होतात; त्याचप्रमाणे भावना (साधना) नसताना उत्पन्न होण्यास योग्य असलेले क्लेश आणि त्या कारणाने होणारी जाती (जन्म), मार्गभावना असताना उत्पन्न न होताच 'प्रहीण' (नष्ट) झाली असे म्हटले जाते, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "मार्गाच्या तर..." इत्यादी म्हटले आहे. अनुत्पादधर्माला (पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या अवस्थेला) प्राप्त करून देणाऱ्या ज्ञानाने, राग क्षीण झाल्यामुळे.

Soḷasakiccabhāvāyāti soḷasakiccatāya, soḷasavidhassa vā kiccassa bhāvāya uppādanāya. Pāḷiyaṃ sapadānanti sapadānacāro vutto bhāvanapuṃsakaniddesenāti āha ‘‘sapadānacāra’’nti. Anukkammāti anatikkamitvā. Āhutipiṇḍanti juhitabbapiṇḍaṃ, juhanavasena aggimhi pakkhipitabbapāyāsapiṇḍanti adhippāyo. Bhūtabalikammanti tathā pakkhipitvā balikammakaraṇaṃ. Haritupalittanti allagomayena kataparibhaṇḍaṃ. Vanamālaparikkhittanti manoharāhi vanapupphamālāhi parikkhittaṃ. Dhūmakaṭacchūti dhūmapānaṃ. Sīlagandhanti sīlaṃ paṭicca uppannakittigandhaṃ. Ghāyamānassāti upagataṃ gaṇhantassa.

'सोळा कृत्यांच्या भावासाठी' म्हणजे सोळा प्रकारच्या कृत्यांच्या भावासाठी किंवा सोळा प्रकारच्या कृत्यांच्या उत्पत्तीसाठी. पाळीमध्ये 'सपदानं' म्हणजे सलग भिक्षाटन (सपदानचार) नपुंसकलिंगी भावाच्या निर्देशाने सांगितले आहे, म्हणून "सपदानचार" असे म्हटले आहे. 'अनुक्कम' (अनुक्रम) म्हणजे उल्लंघन न करता (क्रमशः). 'आहुतिपिंड' म्हणजे हवन करण्याचा पिंड; हवनाच्या रूपाने अग्नीमध्ये टाकण्याचा खीरीचा (पायसाचा) गोळा असा अभिप्राय आहे. 'भूतबलिकर्म' म्हणजे त्याप्रमाणे अग्नीत टाकून बलिकर्म (पूजा/बली) करणे. 'हरितुपलिप्त' म्हणजे ओल्या शेणाने सारवलेली जागा. 'वनमालपरिक्षिप्त' म्हणजे सुंदर रानफुलांच्या माळांनी वेढलेले. 'धूमकटच्छु' म्हणजे धूर देणे (धूप दाखवणे). 'शीलगंध' म्हणजे शीलावर आधारित उत्पन्न झालेला कीर्तीचा सुगंध. 'घायमानस्स' (वास घेणाऱ्याला) म्हणजे जवळ आलेला सुगंध ग्रहण करणाऱ्याला.

Imamhā ṭhānāti imasmā manussānaṃ vasanaṭṭhānā, mahāpathavitalatoti adhippāyo. Sabbaheṭṭhimoti brahmapārisajjānaṃ vāsabrahmalokamāha. Brahmapatho nāma cattāri kusalajjhānāni brahmalokamaggabhāvato. Jīvitapatho nāma jīvitapavattiupāyabhāvato. ‘‘Bhuñjatu bhavaṃ mahābrahmā’’ti vacanaṃ sandhāyāha ‘‘kiṃ jappasī’’tiādi. Tiṇabījānīti sālitaṇḍulādīni. Goyūsanti khīraṃ jigucchanto vadati. Ayampi attho ‘‘netādiso brahmabhakkho’’ti vadantena dīpitoti.

'या स्थानावरून' म्हणजे मनुष्यांच्या या निवासस्थानावरून, म्हणजेच महापृथ्वीच्या तलावरून असा अभिप्राय आहे. 'सर्वात खालचा' म्हणजे ब्रह्मपारिषद्य देवांचा निवास असलेला ब्रह्मलोक होय. 'ब्रह्मपथ' म्हणजे चार कुशल ध्याने (झान), कारण ते ब्रह्मलोकाचे मार्ग आहेत. 'जीवितपथ' म्हणजे जीवनाच्या प्रवृत्तीचा (उदरनिर्वाहाचा) उपाय असल्यामुळे. "महाब्रह्म्याने भोजन करावे" या वचनाचा संदर्भ देऊन "तू काय पुटपुटत आहेस?" इत्यादी म्हटले आहे. 'तृणबीजे' म्हणजे तांदूळ (साळीचे तांदूळ) इत्यादी. 'गोयूस' (गाईचा रस) म्हणजे दुधाचा तिरस्कार करत तो बोलतो. हाच अर्थ "ब्रह्मदेवाचे भक्षण असे नसते" असे म्हणणाऱ्याने स्पष्ट केला आहे.

Atidevapattopi pañcakhandhūpadhīnaṃ atthitāya kilesūpadhiādīnaṃyeva virahitabhāvo gahito. Aññatra hi bhāvapaccayaṃ tadattho viññāyatīti āha ‘‘atidevabhāvaṃ patto’’ti. Yasmā brahmānopi devagatipariyāpannattā devā eva, tasmā vuttaṃ ‘‘atibrahmabhāvaṃ patto’’ti.

'अतिदेवत्व प्राप्त झालेला' यामध्ये पाच स्कंधरूप उपाधींचे अस्तित्व असल्यामुळे केवळ क्लेश-उपाधी इत्यादींचा विरहित भाव (अभाव) ग्रहण केला आहे. कारण इतर ठिकाणी भावप्रत्ययाने त्याचा अर्थ समजला जातो, म्हणून "अतिदेवभावाला प्राप्त झालेला" असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी ब्रह्मदेवसुद्धा देवगतीमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे देवच आहेत, म्हणूनच "अतिब्रह्मभावाला प्राप्त झालेला" असे म्हटले आहे.

Attānaṃ [Pg.241] bhāvetvāti sīlādīhi guṇehi attānaṃ vaḍḍhetvā paribrūhitvā ṭhito.

'स्वतःची भावना करून' (अत्तानं भावेत्वा) म्हणजे शील इत्यादी गुणांनी स्वतःचा विकास करून आणि स्वतःला परिपुष्ट करून स्थित असलेला.

Puthujjanā tasā taṇhāmānadiṭṭhiparittāsavasena tāsanato. Khīṇāsavā thāvarā nāma sabbaso gatīsu sañcaraṇābhāvato. Tathā hi catunnaṃ saccānaṃ sabbaso adiṭṭhattā bhavadāyajjassa taṇhādāsabyassa bhāvato ekaccāsu gatīsu sañcaraṇasabhāvato sekkhā thāvarā na honti. Bhajamānāti bhajāpiyamānā. Thāvarapakkhameva bhajanti sabbaseṭṭhapakkhaṃ ekantapasaṭṭhaṃ bhajamānabhāvaṃ upādāya.

पृथग्जन (पुथुज्जन) हे 'त्रस' (भयभीत/चंचल) आहेत, कारण ते तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या भीतीमुळे भयभीत होतात. क्षीणासव (अर्हत) हे 'स्थावर' (स्थिर) आहेत, कारण त्यांचा सर्व गतींमध्ये संचरण करण्याचा (भटकण्याचा) पूर्णपणे अभाव असतो. कारण चार आर्यसत्यांचे पूर्णपणे दर्शन न झाल्यामुळे, भवाचे दायित्व (वारसा) आणि तृष्णेचे दास्यत्व असल्यामुळे आणि काही गतींमध्ये संचरण करण्याचा स्वभाव असल्यामुळे शैक्ष (सेक्ख - अजून पूर्णत्व न पावलेले साधक) हे 'स्थावर' नसतात. 'भजमान' म्हणजे सेवा केले जाणारे (आदर दिले जाणारे). ते केवळ स्थावर पक्षाचाच (स्थिर पक्षाचाच) आश्रय घेतात, जो सर्वश्रेष्ठांचा पक्ष आहे आणि एकांतपणे प्रशंसनीय अशा आश्रय घेण्याच्या भावाला अनुसरून आहे.

Pahīnakileso khīṇāsavo viseno. Sukhaṃ āyati sukhāyati, tassa kārakaṃ sukhāyatikaṃ.

प्रहीणक्लेश (ज्याचे क्लेश नष्ट झाले आहेत असा) क्षीणासव हा 'विसेन' (सैन्यरहित/क्लेशसैन्य नसलेला) होय. जे भविष्यात सुख आणते ते 'सुखायति' होय, आणि त्याचे कारण असणारे ते 'सुखायतिक' होय.

Brahmadevasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ब्रह्मदेवसुत्तवण्णना (ब्रह्मदेव सुत्ताचे वर्णन) समाप्त झाली.

4. Bakabrahmasuttavaṇṇanā

४. बकब्रह्मसुत्तवण्णना (बकब्रह्म सुत्ताचे वर्णन).

175. ‘‘Sassato attā ca loko cā’’ti evaṃ pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi. Saha kāyenāti saha tena brahmattabhāvena. Brahmaṭṭhānanti attano brahmavatthuṃ. Aniccaṃ ‘‘nicca’’nti vadati aniccatāya attano apaññāyamānattā. Thiranti daḷhaṃ, vināsābhāvato sārabhūtanti attho. Uppādavipariṇāmābhāvato sadā vijjamānaṃ. Kevalanti paripuṇṇaṃ. Tenāha ‘‘akhaṇḍa’’nti. Kevalanti vā jātiādīhi asammissaṃ, virahitanti adhippāyo. Uppādādīnaṃ abhāvato eva acavanadhammaṃ. Koci jāyanako…pe… upapajjanako vā natthi niccabhāvato ṭhānena saddhiṃ tannivāsīnaṃ. Niccabhāvañhi so paṭijānāti. Tisso jhānabhūmiyoti dutiyatatiyacatutthajjhānabhūmiyo. Catutthajjhānabhūmivisesā hi asaññasuddhāvāsāruppabhavā. Nibbānanti vā ettha iti-saddo ādiattho, na parisamāpanattho, tasmā ‘‘sabba’’nti iminā ‘‘asañña…pe… bhavā’’ti vuttaṃ saṅgaṇhāti. Paṭibāhatīti santaṃyeva samānaṃ ajānantova ‘‘natthī’’ti paṭikkhipati. Eke uttaravihāravāsino.

१७५. “Sassato attā ca loko cā”ti (आत्मा आणि लोक शाश्वत आहेत) अशी प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'शाश्वतदृष्टी' (sassatadiṭṭhi) होय. 'Saha kāyena' (काया किंवा शरीरासह) म्हणजे त्या ब्रह्म-अत्तभाव (ब्रह्मरूप अस्तित्व) यासह. 'Brahmaṭṭhāna' (ब्रह्मस्थान) म्हणजे स्वतःचे ब्रह्मवस्तू (ब्रह्मस्थान). 'Aniccaṃ nicca' (अनित्याला नित्य) असे म्हणतो, कारण स्वतःच्या अनित्यतेचे ज्ञान न झाल्यामुळे. 'Thira' (स्थिर) म्हणजे दृढ, विनाश न होण्यामुळे ते सारभूत आहे असा अर्थ आहे. उत्पाद (उत्पत्ती) आणि विपरिणाम (बदल) नसल्यामुळे जे सदा विद्यमान असते. 'Kevala' (केवळ) म्हणजे परिपूर्ण. म्हणूनच म्हटले आहे 'akhaṇḍa' (अखंड). किंवा 'kevala' म्हणजे जाती इत्यादींनी अमिश्रित, विरहित असा अभिप्राय आहे. उत्पाद इत्यादींचा अभाव असल्यामुळेच ते 'acavanadhamma' (च्युत न होणारा स्वभाव असलेले) आहे. नित्यत्वामुळे तेथील रहिवाशांसह कोणीही जन्म घेणारा...पे... किंवा उत्पन्न होणारा नाही. कारण तो नित्यत्वाचा स्वीकार करतो. 'Tisso jhānabhūmiyo' (तीन ध्यानभूमी) म्हणजे दुसरी, तिसरी आणि चौथी ध्यानभूमी. चौथ्या ध्यानभूमीचे विशेष म्हणजे असञ्ञ (असंज्ञ), सुद्धावास (शुद्धावास) आणि आरुप्प (अरूप) भव आहेत. येथे 'nibbāna' (निर्वाण) या शब्दातील 'iti' हा शब्द आदि-अर्थी (सुरुवातीचा अर्थ दर्शवणारा) आहे, समाप्तीचा अर्थ दर्शवणारा नाही, म्हणून 'sabba' (सर्व) या शब्दाने 'asañña...pe... bhavā' (असंज्ञ...पे... भव) असे जे म्हटले आहे त्याचा संग्रह होतो. 'Paṭibāhati' (प्रतिबंध करतो/नाकारतो) म्हणजे जे अस्तित्वात आहे त्यालाच न जाणता 'नाही' असे म्हणून नाकारतो. 'Eke' (काही) म्हणजे उत्तरविहारवासी (उत्तरविहारातील रहिवासी) होत.

Heṭṭhūpapattikoti [Pg.242] heṭṭhā bhūmīsu uppannaupapattiko. Idāni tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘anuppanne’’tiādi vuttaṃ. Heṭṭhupapattikaṃ katvāti yathāṭhitabhūmito heṭṭhā tatiyajjhānabhūmiyaṃ upapattijhānaṃ katvā, na uparijhānassa viya patthanāmattanti adhippāyo. Paṭhamakāleti tasmiṃ bhave paṭhamakāle. Aññāsi āsannabhāvato. Ubhayanti taṃ taṃ attanā katakammañceva nibbattaṭṭhānañcāti ubhayaṃ. Pamussitvā nibbattiṃ anupadhārento.

'Heṭṭhūpapattiko' म्हणजे खालील भूमींमध्ये उत्पन्न झालेला (उत्पत्ती झालेला). आता तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'anuppanne' (अनुत्पन्न असताना) इत्यादी म्हटले आहे. 'Heṭṭhupapattikaṃ katvā' (खालील उत्पत्ती करून) म्हणजे यथास्थित भूमीपेक्षा खाली तिसऱ्या ध्यानभूमीत उत्पत्तीचे ध्यान करून, वरील ध्यानाप्रमाणे केवळ प्रार्थना (इच्छा) मात्र नाही, असा अभिप्राय आहे. 'Paṭhamakāle' म्हणजे त्या भवातील पहिल्या काळात. 'Aññāsi' (जाणले) कारण ते अत्यंत जवळ होते. 'Ubhaya' (दोन्ही) म्हणजे स्वतः केलेले ते ते कर्म आणि उत्पन्न झालेले स्थान या दोन्ही गोष्टी. 'Pamussitvā' (विसरून) उत्पत्तीचा विचार न करता.

Avijjāya gatoti avijjāya saha pavatto. Sahayoge hi idaṃ karaṇavacanaṃ. Tenāha ‘‘samannāgato’’ti. Aññāṇīti avidvā. Paññācakkhuvirahato andhībhūto, andhabhāvaṃ āpannoti attho. Anāgate saddo hotāyaṃ ‘‘vakkhatī’’ti yatrasaddapayogena, attho pana vattamānakāliko. Tenāha ‘‘bhaṇatī’’ti. Tenāha ‘‘yatrā’’tiādi.

'Avijjāya gato' (अविद्येने युक्त असलेला) म्हणजे अविद्येसह प्रवृत्त झालेला. सहयोगात हे तृतीया विभक्तीचे (करणवाचक) रूप आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'samannāgato' (समन्वागत - युक्त असलेला). 'Aññāṇī' (अज्ञानी) म्हणजे अज्ञानी (अविद्वान). प्रज्ञाचक्षूने विरहित असलेला, अंध झालेला, अंधत्वाला प्राप्त झालेला असा अर्थ आहे. 'Yatra' या शब्दाच्या प्रयोगामुळे 'vakkhati' (म्हणेल) हा शब्द भविष्यकाळातील आहे, परंतु अर्थ वर्तमानकाळाचा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'bhaṇati' (म्हणतो/बोलतो). म्हणूनच 'yatra' इत्यादी म्हटले आहे.

Maggacoroti maggaparibundhakacoro. Santajjiyamānoti ‘‘avijjāgato vata, bho, bako brahmā’’tiādinā santajjiyamāno. Satiṃ labhitvāti teneva santajjanena yoniso ummujjitvā purimajātivisayaṃ satiṃ labhitvā. Nippīḷitukāmoti ghaṃsetukāmo dosaṃ dassetukāmo ‘‘idaṃ passa yāvañca te aparaddha’’nti. Puññakammāti puññakārino. Vedehi ñāṇehi gatattā pavattattā. Antimā brahmupapattīti sabbapacchimā brahmabhāvappatti. Asmābhijappantīti asme abhijappanti. Āyuvaṇṇādivasena brūhitaguṇattā brahmā. Aññehi mahantā brahmā mahābrahmā. Abhibhūti taṃ brahmalokaṃ jeṭṭhakabhāvena abhibhavitvā ṭhito. Anabhibhūtoti aññehi na abhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacanametaṃ. Dassanavasena daso, sabbaṃ passatīti adhippāyo. Vasavattīti sabbajanaṃ vase vatteti. Issaroti loke issaro. Kattā nimmātāti lokassa kattā nimmātā. Seṭṭho sajitāti ayaṃ lokassa uttamo saṃvibhajitā ca. Vasī pitā bhūtabhabyānanti āciṇṇavasittā vasī, ayaṃ pitā bhūtānaṃ nibbattānaṃ bhabyānaṃ sambhavesīnanti patthenti vikatthenti pihenti mānenti.

'Maggacoro' (मार्गचोर) म्हणजे मार्गात अडथळा आणणारा चोर. 'Santajjiyamāno' (तर्जिला जाणारा/धमकावला जाणारा) म्हणजे "अरे, बक ब्रह्मा खरोखरच अविद्येने युक्त झाला आहे" इत्यादी शब्दांनी धमकावला जाणारा. 'Satiṃ labhitvā' (स्मृती प्राप्त करून) म्हणजे त्याच धमकावण्यामुळे योनीशः (योग्य प्रकारे) जागृत होऊन पूर्वजन्माच्या विषयाची स्मृती प्राप्त करून. 'Nippīḷitukāmo' (पीडित करण्याची इच्छा असलेला) म्हणजे घासण्याची (दोष दाखवण्याची) इच्छा असलेला, "हे बघ, तुझा किती मोठा अपराध आहे" असे म्हणून दोष दाखवू इच्छिणारा. 'Puññakammā' म्हणजे पुण्य करणारे. 'Vedehi' म्हणजे ज्ञानाने युक्त असल्यामुळे, प्रवृत्त असल्यामुळे. 'Antimā brahmupapatti' म्हणजे सर्वात शेवटची ब्रह्मभावाची प्राप्ती. 'Asmābhijappanti' म्हणजे आम्हाला उद्देशून प्रार्थना करतात. आयुष्य, वर्ण इत्यादींच्या दृष्टीने गुणांची वृद्धी झाल्यामुळे तो 'ब्रह्मा' आहे. इतरांपेक्षा महान असलेला ब्रह्मा म्हणजे 'महाब्रह्मा'. 'Abhibhū' म्हणजे त्या ब्रह्मलोकावर ज्येष्ठत्वाच्या नात्याने अधिराज्य गाजवून राहिलेला. 'Anabhibhūto' म्हणजे इतरांकडून पराभूत न झालेला. 'Aññadatthu' हा एकांतवाचक (निश्चितता दर्शवणारा) शब्द आहे. दर्शनाच्या दृष्टीने 'daso' (द्रष्टा), सर्व काही पाहतो असा अभिप्राय आहे. 'Vasavattī' म्हणजे सर्व लोकांना आपल्या वशात ठेवतो. 'Issaro' म्हणजे लोकाचा ईश्वर (स्वामी). 'Kattā nimmātā' म्हणजे लोकाचा कर्ता आणि निर्माता. 'Seṭṭho sajitā' म्हणजे हा जगाचा श्रेष्ठ आणि विभागणी करणारा (स्रष्टा) आहे. 'Vasī pitā bhūtabhabyānaṃ' म्हणजे वशतेचा अभ्यास असल्यामुळे 'वशी' (नियंत्रक), हा उत्पन्न झालेल्या (भूत) आणि उत्पन्न होणाऱ्या (भव्य/संभवेषी) प्राण्यांचा पिता आहे, अशी ते प्रार्थना करतात, प्रशंसा करतात, इच्छा करतात आणि आदर करतात.

Etanti [Pg.243] viparītasaññāvasena ‘‘idaṃ niccaṃ idaṃ dhuvaṃ idaṃ sassata’’ntiādinā vuttaṃ etaṃ appaṃ parittakanti taṃ bhagavā paricchinditvā dasseti. Taṃ pana ‘‘ekasmiṃ kosalake tilavāhe vassasate vassasate ekekatiluddhāre kayiramāne tilāni parikkhayaṃ gacchanti, na tveva abbude āyū’’ti evaṃ vutto abbudo, taṃvasena vīsatiguṇaṃ nirabbudo, tesaṃ nirabbudānaṃ vasena nirabbudasatasahassaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana padume āyuno vassagaṇanā imasmiṃyeva saṃyutte parato āgamissati. Anantadassīti anantassa ñeyyassa anavasesato dassī. Vatasīlavattanti samādānavasena vatabhūtaṃ cārittasīlavasena samāciṇṇattā sīlavattaṃ. Taṃ pana ekamevāti āha ‘‘sīlamevā’’ti.

'Etaṃ' (हे) म्हणजे विपरीत संज्ञेमुळे "हे नित्य आहे, हे ध्रुव आहे, हे शाश्वत आहे" इत्यादी प्रकारे म्हटलेले हे अल्प, थोडे आहे, असे भगवान मर्यादित करून दाखवतात. ते पुन्हा "एका कोसल देशातील तिळाच्या वाहकातून (गाडीतून) दर शंभर वर्षांनी एक-एक तीळ बाहेर काढला असता तीळ संपून जातील, परंतु 'अब्बुद' मधील आयुष्य संपणार नाही" अशा प्रकारे सांगितलेला 'अब्बुद' (abbuda), त्याच्या वीस पटीने 'निरब्बुद' (nirabbuda) होतो, आणि त्या निरब्बुदांच्या हिशोबाने 'निरब्बुद-शतसहस्र' (लाख निरब्बुद) होते. हा येथे संक्षेप आहे, विस्ताराने तर 'पदुम' मधील आयुष्याची वर्षगणना याच संयुत्तात पुढे येईल. 'Anantadassī' (अनंतदर्शी) म्हणजे अनंताचे, ज्ञेयाचे पूर्णपणे दर्शन घेणारा. 'Vatasīlavatta' (व्रतशीलवृत्त) म्हणजे समादानाच्या (स्वीकारण्याच्या) दृष्टीने व्रत झालेले आणि चारित्र्यशीलाच्या दृष्टीने आचरण केल्यामुळे शीलवृत्त होय. ते तर एकच आहे, म्हणून म्हटले आहे 'sīlamevā' (शीलच).

Apāyesīti ettha yadā so pipāsite manusse pānīyaṃ pāyesi, taṃ samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘tatrā’’tiādi āraddhaṃ. Pubbeti purimajātiyaṃ. Esa brahmā ‘‘jarāmaraṇassa antaṃ karissāmī’’ti ajjhāsayavasena jhānaṃ nibbattetvā brahmaloke nibbatti, so tattha nibbānasaññī ahosi. Jhānaratiyā vītināmetīti tadā tassā kiriyāya avicchedato pavattiṃ upādāya vattamānapayogo. Rattandhakāre purato purato gacchantassa sakaṭassa anussaraṇavasena gacchantānaṃ sakaṭānaṃ nivattanaṃ hotīti ‘‘sabbasakaṭāni tatheva nivattitvā’’ti vuttaṃ.

'Apāyesi' (पाजले) येथे जेव्हा त्याने तहानलेल्या माणसांना पाणी पाजले, ते त्याच्या आरंभापासून दाखवण्यासाठी 'tatrā' (तेथे) इत्यादी सुरू केले आहे. 'Pubbe' (पूर्वी) म्हणजे पूर्वजन्मात. हा ब्रह्मा "मी जरामरणाचा अंत करीन" अशा आशयाने ध्यान उत्पन्न करून ब्रह्मलोकात उत्पन्न झाला, तो तेथे निर्वाणसंज्ञी (निर्वाणाची संज्ञा असलेला) झाला. 'Jhānaratiyā vītināmeti' (ध्यानाच्या आनंदाने काळ घालवतो) म्हणजे तेव्हा त्या क्रियेच्या अखंड प्रवृत्तीला ग्रहण करून वर्तमानकाळाचा प्रयोग केला आहे. रात्रीच्या अंधारात पुढे पुढे जाणाऱ्या गाडीचे अनुसरण करून जाणाऱ्या गाड्या मागे फिरतात, म्हणून "सर्व गाड्या तशाच मागे फिरून" असे म्हटले आहे.

Kammasajjāti yuddhasajjā. Vilopanti viluttabhaṇḍaṃ. Eṇikūlasminti ettha ‘‘panihatāya niccagaṅgāya nāma’’nti keci. ‘‘Eṇimigabahulatāya so gaṅgāya tīrappadeso eṇikūlanti vutta’’nti apare. Gaṅgeyyakoti gaṅgāsannivāsī.

'Kammasajjā' म्हणजे युद्धसज्जता. 'Vilopa' म्हणजे लुटलेले सामान (लूट). 'Eṇikūlasmiṃ' (एणीकुलात) येथे काही जण "प्रसिद्ध असलेल्या नित्य वाहणाऱ्या गंगेचे नाव" असे म्हणतात. तर दुसरे "एणी नावाच्या हरणांच्या विपुलतेमुळे गंगेचा तो किनारा 'एणीकूल' म्हटला गेला आहे" असे म्हणतात. 'Gaṅgeyyako' म्हणजे गंगेच्या काठी राहणारा.

Baddhacaroti paṭibaddhacariyo. Tenāha ‘‘antevāsiko’’ti. Yasmā buddho sabbaññū, tasmā aññāsi, idha mayhaṃ pamuṭṭhañca sabbaṃ jānāsīti adhippāyo. Sabbaṃ brahmalokaṃ obhāsayanto sabbampimaṃ brahmalokaṃ bhagavā obhāsaṃ abhibhavitvā anaññasādhāraṇaṃ attano obhāsaṃ obhāsento tiṭṭhati.

'Baddhacaro' म्हणजे बद्धचर (प्रतिबद्ध आचरण करणारा). म्हणूनच म्हटले आहे 'antevāsiko' (अंतेवासी/शिष्य). ज्याअर्थी बुद्ध सर्वज्ञ आहेत, त्याअर्थी त्यांनी जाणले; "येथे माझे जे काही विसरले आहे ते सर्व आपण जाणता" असा अभिप्राय आहे. 'Sabbaṃ brahmalokaṃ obhāsayanto' (सर्व ब्रह्मलोक प्रकाशित करत) म्हणजे भगवान या सर्व ब्रह्मलोकाचा प्रकाश फिका करून, स्वतःचा असाधारण प्रकाश प्रकाशित करत उभे राहिले आहेत.

Bakabrahmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

बकब्रह्मसुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

5. Aññatarabrahmasuttavaṇṇanā

५. अन्यतरब्रह्मसुत्ताची वर्णना (टीका).

176. Tejokasiṇaparikammaṃ [Pg.244] katvāti ‘‘tejokasiṇaparikammajjhānaṃ samāpajjissāmī’’ti cittuppādo evettha tejokasiṇaparikammaṃ. Na hi buddhānaṃ aññesaṃ viya tattha jhānasamāpajjanena parikammapapañco atthi sabbattheva ciṇṇavasībhāvassa paramukkaṃsabhāvappattattā. Tassa kira brahmuno ‘‘yathāhaṃ evaṃ mahānubhāvo añño natthī’’ti laddhi, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo idha āgaccheyyā’’ti. Bhagavā tassa taṃ laddhiṃ vissajjetuṃ tejodhātuṃ samāpajjitvā tassa upari ākāse nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘tejodhātuṃ…pe… tathāgataṃ disvā’’ti. Aṭṭhivedhaṃ viyaṃ vijjhitabbo aṭṭhivedhī, yathā aṭṭhiṃ vijjhitvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhati, evaṃ vijjhitabboti attho. Ayaṃ pana aṭṭhivedhī viya aṭṭhivedhī, yathā so laddhiṃ vissajjeti, evaṃ paṭipajjitabboti attho. Sesānanti mahākassapamahākappinaanuruddhattherānaṃ.

१७६. "तेजोकसिणपरिकम्मं कत्वा" (तेजोकसिण-परिकर्म करून) म्हणजे "मी तेजोकसिणपरिकम्मझान (तेजोकसिण-परिकर्म-ध्यान) समापन्न करीन" असा चित्तोत्पाद (चित्ताचा उदय) येथे 'तेजोकसिणपरिकम्म' आहे. कारण बुद्धांना इतरांप्रमाणे तेथे ध्यान समापन्न करण्यासाठी परिकर्माचा प्रपंच (विस्तार) नसतो, कारण त्यांनी सर्वच बाबतीत वशीभाव (नियंत्रण) परम उत्कर्षाला प्राप्त केलेला असतो. त्या ब्रह्माची अशी धारणा (लद्धि) होती की, "माझ्यासारखा महानुभाव दुसरा कोणी नाही", ज्याला उद्देशून म्हटले आहे - "असा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही, जो येथे येऊ शकेल." भगवंतांनी त्याची ती धारणा नष्ट करण्यासाठी तेजोधातू समापन्न करून त्याच्यावर आकाशात आसनस्थ झाले. म्हणूनच म्हटले आहे - "तेजोधातू...पे... तथागतांना पाहून". 'अट्ठिवेधी' म्हणजे हाडाचा वेध घेण्यासारखा वेध घेणारा; ज्याप्रमाणे हाडाचा वेध घेऊन तो मज्जेला स्पर्श करून राहतो, तसा वेध घेणारा असा अर्थ आहे. पण हा 'अट्ठिवेधी' सारखा अट्ठिवेधी आहे, ज्याप्रमाणे तो धारणा सोडून देतो, त्याप्रमाणे आचरण केले पाहिजे असा अर्थ आहे. 'सेसां' (इतरांचे) म्हणजे महाकस्सप, महाकप्पिन आणि अनुरुद्ध थेरांचे.

Aññabrahmasarīravimānālaṅkārādīnaṃ pabhāti brahmānaṃ sarīrappabhā vimānappabhā alaṅkāravatthādīnaṃ pabhāti imasmiṃ brahmaloke imā sabbā pabhā attano pabhassarabhāvena abhibhavantaṃ. Natthi me sāti idāni me sā diṭṭhi natthi, ‘‘natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo idha āgaccheyyā’’ti ayaṃ laddhi natthi. Tenāha ‘‘tatrāssa…pe… pahīnā’’ti. Etthāti etasmiṃ samāgame. Yathā tassa brahmuno sabbaso diṭṭhigataṃ vimuccati dhammacakkhu uppajjati, evaṃ mahantaṃ dhammadesanaṃ desesi.

"इतर ब्रह्मांचे शरीर, विमान, अलंकार इत्यादींची प्रभा म्हणजे ब्रह्मांची शरीरप्रभा, विमानप्रभा आणि अलंकार-वस्त्रादींची प्रभा; या ब्रह्मलोकात या सर्व प्रभांना आपल्या प्रभास्वर भावाने (तेजाने) अभिभूत करणाऱ्या. "माझी ती (दृष्टी) नाही" म्हणजे आता माझी ती दृष्टी नाही, "असा कोणताही श्रमण किंवा ब्राह्मण नाही, जो येथे येऊ शकेल" ही धारणा आता नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "तेथे त्याची...पे... नष्ट झाली". 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या समागमात (सभेत). ज्याप्रमाणे त्या ब्रह्माची सर्व प्रकारे दृष्टी (चुकीचे मत) सुटली आणि धम्मचक्षू उत्पन्न झाले, अशा प्रकारे त्यांनी (भगवंतांनी) महान धम्मदेशना दिली.

‘‘Ajjāpi te, āvuso’’tiādinā vuttena tattakeneva. Sarūpena vuttāti paṭhamena pādena catasso, dutiyena ekanti evaṃ pañca abhiññā sarūpena vuttā. Kasmā ettha dibbasotaṃ nāgatanti? Āha ‘‘tāsaṃ vasena āgatamevā’’ti. Yena imā lokuttarā abhiññā adhigatā, na tassa dibbasotasampādanaṃ bhāriyaṃ paṭipakkhavigamena sukheneva ijjhanato.

"आजही तुला, आवुसो (मित्रा)" इत्यादी द्वारे म्हटलेल्या तेवढ्याच कारणाने. मूळ रूपाने सांगितल्या आहेत म्हणजे पहिल्या पादाने चार, दुसऱ्याने एक, अशा प्रकारे पाच अभिज्ञा मूळ रूपाने सांगितल्या आहेत. येथे दिव्यश्रोत्र (दिव्य कान) का आले नाही? त्यावर म्हटले आहे - "त्यांच्या प्रभावाने ते आलेलेच आहे." ज्याने या लोकोत्तर अभिज्ञा प्राप्त केल्या आहेत, त्याला दिव्यश्रोत्र प्राप्त करणे कठीण नाही, कारण प्रतिपक्षाचा (विरोधी घटकांचा) नाश झाल्यामुळे ते सहजतेनेच साध्य होते.

Aññatarabrahmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अञ्ञतरब्रह्मसुत्तवण्णना (अन्यतर ब्रह्म सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाले.

6. Brahmalokasuttavaṇṇanā

६. ब्रह्मलोकसुत्तवण्णना (ब्रह्मलोक सूत्राचे वर्णन)

177. Paccekaṃ [Pg.245] dvārabāhanti paccekaṃ dvārabāhaṃ. Pacceka-saddo cettha āvuttivasena veditabbo; ‘‘paccekaṃ pacceka’’nti āha ‘‘ekeko ekeka’’nti. Tesu hi eko paccekabrahmā gandhakuṭiyā ekadvārabāhaṃ nissāya ṭhito, aparo aññaṃ. Paccekabrahmāti ca ekacārī brahmā, na parisacārī brahmāti attho. Samiddhi nāma sagge sukhupakaraṇehi, brahmānañca jhānaṃ sukhupakaraṇanti jhānasukhena samiddhoti. Sampattiyā vepullappattatā brahmānañca abhiññāguṇehi vepullappattīti āha ‘‘phītoti abhiññāpupphehi supupphito’’ti. Asahantoti nasahanto narocento.

१७७. 'पच्चेकं द्वारबाहं' म्हणजे प्रत्येक दाराची चौकट (बाजू). येथे 'पच्चेक' हा शब्द पुनरावृत्तीच्या अर्थाने समजला पाहिजे; "प्रत्येक प्रत्येक" या अर्थाने "एक-एक, एक-एक" असे म्हटले आहे. कारण त्यांच्यापैकी एक प्रत्येकब्रह्मा गंधकुटीच्या एका दाराच्या चौकटीला टेकून उभा होता, आणि दुसरा दुसऱ्या चौकटीला. आणि 'प्रत्येकब्रह्मा' म्हणजे एकटाच विहार करणारा ब्रह्मा, परिषदेत (समुदायात) विहार करणारा ब्रह्मा नाही, असा अर्थ आहे. स्वर्गात सुखाच्या साधनांनी समृद्ध असणे, आणि ब्रह्मांचे ध्यान हे सुखाचे साधन असल्याने ध्यानाच्या सुखाने समृद्ध असणे म्हणजे 'समिद्धी' होय. संपत्तीची विपुलता प्राप्त होणे आणि ब्रह्मांच्या अभिज्ञा गुणांची विपुलता प्राप्त होणे, म्हणून म्हटले आहे - "'फीतो' म्हणजे अभिज्ञारूपी पुष्पांनी सुपुष्पित झालेला." 'असहन्तो' म्हणजे सहन न करणारा, न आवडणारा.

Satapadanti satasaddo. Rūpavasenāti rūpasaddavasena, rūpasaddena saddhinti attho. Tathā pantivasenāti etthāpi. Ekacceti eke migārī, tesaṃ byagghīnisārūpakānaṃ pañcasatānīti attho. ‘‘Kassa aññassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti vimānasampattiyaṃ vimhayakkhiko ahaṅkāravasena vadati. Raṇanti nindanti etehīti raṇā, dosā. Virodhipaccayasannipāte vikāruppatti ruppanaṃ rūpassa pavedhananti āha ‘‘sītādīhi ca niccaṃ pavedhita’’nti. Sumedho sundarapañño so satthā rūpe na ramati, kiṃ pana mandapañño rūpe saraṇañca pavedhitañca apassanto ramasīti adhippāyo.

'सतपदं' म्हणजे शंभर हा शब्द. 'रूपवसेन' म्हणजे रूप आणि शब्दाच्या वशाने, रूप आणि शब्दाच्या सोबत असा अर्थ आहे. त्याचप्रमाणे 'पंतिवसेन' (पंक्तीच्या वशाने) येथेही असाच अर्थ आहे. 'एकच्चे' म्हणजे काही वाघिणीसारख्या असणाऱ्या पाचशे मृगहारी (हरणांची शिकार करणाऱ्या) असा अर्थ आहे. "मी इतर कोणाच्या सेवेला जाईन?" असे विमानाची संपत्ती पाहून आश्चर्यचकित झालेला अहंकाराने बोलतो. 'रण' म्हणजे ज्यांच्याद्वारे निंदा केली जाते ते दोष. विरोधी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) एकत्र येण्याने विकाराची उत्पत्ती होणे, रूप बाधित होणे आणि रूपाचे कंपित होणे, म्हणून म्हटले आहे - "थंडी इत्यादींनी नेहमी कंपित होणारे." सुमेध म्हणजे सुंदर प्रज्ञा असलेला तो शास्ता (बुद्ध) रूपात रमत नाही, मग मंद प्रज्ञा असलेला मनुष्य रूपातील शरण आणि कंपित होणे न पाहता का रमेल? असा अभिप्राय आहे.

Brahmalokasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ब्रह्मलोकसुत्तवण्णना (ब्रह्मलोक सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाले.

7. Kokālikasuttavaṇṇanā

७. कोकालिकसुत्तवण्णना (कोकालिक सूत्राचे वर्णन)

178. Pamāṇakarānaṃ rāgādīnaṃ abhāvato khīṇāsavo rāgādivasena na sakkā imaṃ pamātunti appameyyo, appameyyāni vā cattāri ariyasaccāni vijjhitvā ṭhitattā pamitaṃ pameyyaṃ tassa kato parimeyyo natthi. Tenāha ‘‘khīṇāsavo…pe… dīpetī’’ti. Tanti khīṇāsavaṃ. Pametuṃ randhagavesī hutvā vajjato paricchindituṃ. Yathāsabhāvato tassa minane nihīnapaññatāya avakujjapaññaṃ.

१७८. प्रमाण (मर्यादा) करणाऱ्या राग इत्यादींच्या अभावामुळे क्षीणासवाचे (ज्याचे आसव नष्ट झाले आहेत अशाचे) राग इत्यादींच्या वशाने मोजमाप करणे शक्य नाही, म्हणून तो 'अप्रमेय' आहे; किंवा अप्रमेय अशा चार आर्यसत्यांचा वेध घेऊन स्थित असल्यामुळे त्याचे मोजमाप केलेले किंवा मोजता येण्यासारखे काही उरलेले नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - "क्षीणासव...पे... स्पष्ट करतो". 'तं' म्हणजे त्या क्षीणासवाला. 'पमेतुं' म्हणजे मोजण्यासाठी, छिद्रान्वेषी (दोष शोधणारा) होऊन दोषांच्या द्वारे मर्यादा निश्चित करण्यासाठी. त्याच्या खऱ्या स्वभावानुसार मोजमाप करण्यात हीन प्रज्ञा असल्यामुळे ती 'अवकुज्जपञ्ञा' (उलटी प्रज्ञा) आहे.

Kokālikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कोकालिकसुत्तवण्णना (कोकालिक सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाले.

8. Katamodakatissasuttavaṇṇanā

८. कतमोदकतिस्ससुत्तवण्णना (कतमोदकतिस्स सूत्राचे वर्णन)

179. Kiṃ [Pg.246] kusalagavesitāya ‘‘kiṃ kusalaṃ akusala’’ntiādinā kinti suṇāti etāyāti kissa vā vuccati paññā.

१७९. “काय कुशल आहे, काय अकुशल आहे” इत्यादी प्रकारे कुशल शोधण्याच्या इच्छेने, “काय” असे जिच्याद्वारे ऐकले जाते किंवा कशासाठी प्रज्ञा म्हटले जाते.

Katamodakatissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कतमोदकतिस्ससुत्तवण्णना (कतमोदकतिस्स सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाले.

9. Turūbrahmasuttavaṇṇanā

९. तुरुब्रह्मसुत्तवण्णना (तुरुब्रह्म सूत्राचे वर्णन)

180. Ābādho etassa atthīti ābādhiko. Anantarasutteti anāgatānantare sutte. Varākoti anuggahavacanameva, na nippariyāyena vuttavacanaṃ. Piyasīlāti iminā etasmiṃ atthe niruttinayena ‘‘pesalā’’ti padasiddhīti dasseti. Kabarakkhīnīti byādhibalena paribhinnavaṇṇatāya kabarabhūtāni akkhīni. Yattakanti yaṃ tvaṃ bhagavato vacanaṃ aññathā karosi, tattakaṃ tayā aparaddhaṃ, tassa pamāṇaṃ natthīti attho. Yasmā anāgāmino nāma kāmacchandabyāpādā pahīnā honti, tvañca diṭṭho kāmacchandabyāpādavasena idhāgato, tasmā yāva te idaṃ aparaddhanti ayamevettha attho daṭṭhabbo.

१८०. ज्याला आजार (आबाध) आहे तो 'आबाधिक' (आजारी). 'अनन्तरसुत्ते' म्हणजे यानंतर येणाऱ्या सूत्रात. 'वराको' (बिचारा) हा केवळ अनुग्रहाचा (दयेचा) शब्द आहे, तो थेट अर्थाने वापरलेला शब्द नाही. 'पियसीला' (प्रियशील) याने या अर्थामध्ये निरुक्तीच्या नियमाने 'पेसला' (शीलवान) या पदाची सिद्धी होते हे दर्शविले आहे. 'कबरक्खीनी' म्हणजे आजारपणामुळे डोळ्यांचा रंग बदलल्यामुळे डाग पडलेले (कबर झालेले) डोळे. 'यत्तकं' म्हणजे तू भगवंतांच्या वचनाचा जो विपर्यास करतोस, तेवढाच तुझ्याकडून अपराध झाला आहे, त्याच्या अपराधाला मर्यादा नाही असा अर्थ आहे. कारण अनागामींचे कामच्छंद आणि व्यापाद नष्ट झालेले असतात, आणि तू कामच्छंद व व्यापादाच्या वशाने येथे आलेला दिसतोस, म्हणून जोपर्यंत तुझा हा अपराध आहे, हाच येथे अर्थ समजला पाहिजे.

Adiṭṭhippattoti appattadiṭṭhinimitto. Gilaviso viya visaṃ gilitvā ṭhito viya. Kuṭhārisadisā mūlapacchindanaṭṭhena. Uttamattheti arahatte. Khīṇāsavoti vadati sunakkhatto viya acelaṃ korakkhattiyaṃ. Yo aggasāvako viya pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ ‘‘dussīlo aya’’nti yo vā vadati. Samakova vipākoti pasaṃsiyanindā vijjamānaguṇaparidhaṃsanavasena pavattā yāva mahāsāvajjatāya kaṭukataravipākā, tāva nindiyapasaṃsāpi mahāsāvajjatāya samavipākā tattha avijjamānaguṇasamāropanena attano paresaṃ micchāpaṭipattihetubhāvato pasaṃsiyena tassa samabhāvakaraṇato ca. Lokepi hi ayaṃ pure samaṇagārayho hoti, pageva duppaṭipannaduppaṭipannoti samaṃ karontīti.

"अदिट्ठिप्पत्तो" म्हणजे ज्याने दृष्टीचे निमित्त प्राप्त केले नाही असा. "गिलविसो विय" म्हणजे विष गिळून राहिलेल्या माणसाप्रमाणे. "कुठारिसदिसा" (कुऱ्हाडीसारखे) म्हणजे मूळ कापून टाकण्याच्या अर्थाने. "उत्तमत्थे" म्हणजे अर्हत्त्वात. "खीणासवो" (क्षीणासव) असे म्हणतो, जसे सुनक्खत्तने अचेलक (नग्न) कोरक्खत्तियाला म्हटले होते. जो अग्रश्रावकाप्रमाणे प्रशंसनीय असलेला क्षीणासव (अर्हत) आहे, त्याला जो कोणी "हा दुःशील आहे" असे म्हणतो. "समकोव विपाको" (समानच विपाक) म्हणजे विद्यमान गुणांचा नाश करण्याच्या हेतूने केलेली प्रशंसा आणि निंदा ही जितकी महा-सावद्य (मोठ्या दोषाची) आणि अत्यंत कडू विपाकाची (परिणामाची) असते, तितकीच निंदनीय व्यक्तीची प्रशंसा करणे देखील महा-सावद्य असल्यामुळे समान विपाकाचीच असते; कारण तिथे नसलेल्या गुणांचे आरोपण करून स्वतःच्या आणि इतरांच्या मिथ्या-प्रतिपत्तीचे (चुकीच्या आचरणाचे) कारण बनले जाते आणि प्रशंसनीय व्यक्तीशी त्याची बरोबरी केली जाते. कारण जगातही हा मनुष्य पूर्वी श्रमणांकडून निंदनीय ठरतो, मग दुराचारी माणसाशी त्याची बरोबरी केली जाते हे काय सांगावे!

Sakenāti attano sāpateyyena. Ayaṃ appamattako aparādho diṭṭhadhammikattā sappatikārattā ca tassa. Ayaṃ mahantataro kali katūpacitassa samparāyikattā appatikārattā ca.

"सकेना" म्हणजे स्वतःच्या संपत्तीने. हा अगदी लहान अपराध आहे, कारण तो याच जन्मात (दृष्टधर्मात) भोगला जाणारा आणि त्यावर उपाय करता येण्याजोगा आहे. हा अधिक मोठा कली (पाप/दोष) आहे, कारण तो साठवलेला असून परलोकात (सांपरायिक) भोगावा लागणारा आणि त्यावर कोणताही उपाय नसणारा आहे.

‘‘Nirabbudo’’ti [Pg.247] gaṇanāviseso ekoti āha ‘‘nirabbudagaṇanāyā’’ti, satasahassaṃ nirabbudānanti attho. Nirabbudaparigaṇanaṃ pana heṭṭhā vuttameva. Yamariyagarahī nirayaṃ upetīti ettha yathāvuttaṃ āyuppamāṇaṃ pākatikena ariyūpavādinā vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Aggasāvakānaṃ pana guṇamahantatāya tatopi ativiya mahantatarā evā’’ti vadanti.

"निरब्बुद" ही एक विशिष्ट संख्या आहे, म्हणून "निरब्बुदगणनेने" असे म्हटले आहे, याचा अर्थ एक लाख निरब्बुद असा आहे. निरब्बुदची मोजणी तर खाली सांगितलीच आहे. "जो आर्यांची निंदा करणारा नरकात जातो" यामध्ये सांगितलेले आयुष्याचे प्रमाण सामान्य आर्यांची निंदा करणाऱ्याच्या संदर्भात सांगितले आहे असे समजावे. "परंतु अग्रश्रावकांच्या गुणांच्या मोठेपणामुळे, त्यांच्या निंदेचा विपाक त्याहूनही अत्यंत मोठा असतो," असे म्हणतात.

Turūbrahmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

"तुरुब्रह्मसुत्तवर्णन समाप्त झाले."

10. Kokālikasuttavaṇṇanā

१०. "कोकालिकसुत्तवर्णन"

181. Dve kokālikanāmakā bhikkhū, tato idha adhippetaṃ niddhāretvā dassetuṃ – ‘‘ko ayaṃ kokāliko’’ti? Pucchā. Suttassa aṭṭhuppattiṃ dassetuṃ – ‘‘kasmā ca upasaṅkamī’’ti? Pucchā. Ayaṃ kirātiādi yathākkamaṃ tāsaṃ vissajjanaṃ. Vivekavāsaṃ vasitukāmattā appicchatāya ca mā kassaci…pe… vasiṃsu.

१८१. कोकालिक नावाचे दोन भिक्खू होते, त्यापैकी येथे अभिप्रेत असलेल्या भिक्खूचा निश्चय करून दाखवण्यासाठी - "हा कोकालिक कोण आहे?" असा प्रश्न विचारला आहे. सुत्ताच्या उत्पत्तीचे कारण (अट्ठुप्पत्ति) दाखवण्यासाठी - "आणि तो का जवळ गेला?" असा प्रश्न विचारला आहे. "असे ऐकिवात आहे की..." इत्यादी क्रमाने त्यांचे उत्तर दिले आहे. विवेकवासात (एकांतात) राहण्याची इच्छा असल्यामुळे आणि अल्पेच्छतेमुळे कोणालाही... पे... ते राहिले.

Pakkamissantīti āghātaṃ uppādesi attano icchāvighātanato. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu payuttavācāya akatattā therehi ca adīpitattā. Pubbepi…pe… maññeti iminā therānaṃ kohaññe ṭhitabhāvaṃ āsaṅkati avaṇe vaṇaṃ passanto viya, suddhe ādāsatale lekhaṃ uṭṭhāpento viya ca.

"ते निघून जातील" या विचाराने, स्वतःच्या इच्छेचा भंग झाल्यामुळे त्याने मनात द्वेष निर्माण केला. थेरांनी (स्थविरांनी) भिक्खूसंघाला ते सुपूर्द केले, कारण त्यांनी स्वतःच्या वाणीने ते व्यक्त केले नव्हते आणि थेरांनीही ते स्पष्ट केले नव्हते. "पूर्वी देखील... पे... मानतात" याद्वारे तो थेरांच्या कपटपूर्ण वर्तनाची शंका घेतो, जणू काही जखम नसताना जखम पाहत असल्यासारखे, आणि स्वच्छ आरशाच्या पृष्ठभागावर ओरखडा काढण्याचा प्रयत्न करत असल्यासारखे.

Aparajjhitvāti bhagavato sammukhā ‘‘pāpabhikkhū jātā’’ti vatvā. Āha ‘‘saddhāya ākaro pasādāvaho’’ti. Pavattasaddhāyiko vāti atthoti āha ‘‘saddhātabbavacano’’ti.

"अपराध करून" म्हणजे भगवंतांच्या समोर "हे पापी भिक्खू झाले आहेत" असे म्हणून. त्यांनी म्हटले, "श्रद्धेची खाण आणि प्रसन्नता निर्माण करणारे." "ज्याची श्रद्धा दृढ झाली आहे असा" या अर्थाने "विश्वास ठेवण्याजोगे वचन असलेला" असे म्हटले आहे.

Pīḷakā nāma bāhirato paṭṭhāya aṭṭhiṃ bhindati, imā pana paṭhamaṃyeva aṭṭhiṃ bhinditvā uggatā. Taruṇabeluvamattiyoti taruṇabillaphalamattiyo. Visagilitoti khittapaharaṇo. Tañca baḷisaṃ visasamaññā loke. ‘‘Ārakkhadevatānaṃ sutvā’’ti padaṃ ānetvā sambandho.

"पिळका" (फोड/गळू) हे बाहेरून सुरू होऊन हाडाला भेदतात, परंतु हे तर आधी हाडालाच भेदून वर आले आहेत. "तरुणबेलुवमत्तियो" म्हणजे कोवळ्या बेलाच्या फळाच्या आकाराचे. "विसगिलितो" म्हणजे ज्याने विष गिळले आहे असा. आणि जगात त्या गळाला (मासे पकडण्याच्या गळाला) विषासमान मानले जाते. "आरक्षक देवतांचे ऐकून" हे पद आणून संबंध जोडला पाहिजे.

Magadharaṭṭhe [Pg.248] saṃvohārato māgadhako patto, tena. Tilasakaṭaṃ tilavāhāeti vutto. Paccitabbaṭṭhānassāti nirayadukkhena paccitabbapadesassa. Etaṃ ‘‘abbudo’’ti nāmaṃ.

मगध देशातील व्यवहारावरून त्याला "मागधक" पात्र म्हटले आहे, त्याने. तिळाची गाडी म्हणजे तिळाचे ओझे असे म्हटले आहे. "पच्चितब्बट्ठानस्स" म्हणजे नरकयातनेने तापण्याच्या (पीडित होण्याच्या) स्थानाचा. याला "अब्बुद" असे नाव आहे.

Vassagaṇanāti ekato paṭṭhāya dasaguṇitaṃ abbudaāyumhi, tato paraṃ vīsatiguṇaṃ nirabbudādīsu vassagaṇanā veditabbā. Sabbatthāti ababādīsu padumapariyosānesu sabbesu nirayesu. Eseva nayoti heṭṭhimato uparimassa uparimassa vīsatiguṇataṃ atidisati.

"वर्षांची गणना" म्हणजे एकापासून सुरू करून अब्बुद आयुष्यात दहा पटीने, आणि त्यानंतर निरब्बुद इत्यादींमध्ये वीस पटीने वर्षांची गणना समजावी. "सर्वत्र" म्हणजे अबबपासून सुरू होऊन पदुमापर्यंतच्या सर्व नरकांमध्ये. "हाच नियम आहे" याद्वारे खालच्या नरकापेक्षा वरच्या वरच्या नरकाचे आयुष्य वीस पटीने जास्त असल्याचे सांगितले आहे.

Kokālikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

"कोकालिकसुत्तवर्णन समाप्त झाले."

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

"प्रथमवर्गवर्णन समाप्त झाले."

2. Dutiyavaggo

२. "द्वितीय वर्ग"

1. Sanaṅkumārasuttavaṇṇanā

१. "सनंकुमारसुत्तवर्णन"

182. Porāṇakattāti nibbattitvā cirakālattā. Jātattā jano, taṃ ito janeto, tasmiṃ. Khattiyo seṭṭho lokamariyādaparipālanādinā sammāpaṭipattiyaṃ sattānaṃ niyojanena bahukārattā. So hi pare tathā paṭipādento sayampi tattha patiṭṭhitoyeva hotīti seṭṭho vutto. Paṭipakkhavijjhanaṭṭhena pubbenivāsādīnaṃ viditakaraṇaṭṭhena vijjāti. Saddhāhirottappabāhusaccavīriyasatipaññāti ime satta saddhammā. Caranti agatapubbaṃ disaṃ etehīti caraṇāni, sīlādayo pannarasa dhammā.

१८२. "पोराणकत्ता" (पुरातनत्व) म्हणजे उत्पन्न होऊन दीर्घकाळ झाल्यामुळे. उत्पन्न झाल्यामुळे "जन" (लोक), त्याला यापासून उत्पन्न करणारा, त्यामध्ये. क्षत्रिय हा जगाच्या मर्यादेचे पालन करणे इत्यादींद्वारे प्राण्यांना सम्यक प्रतिपत्तीमध्ये (योग्य आचरणात) प्रवृत्त करून अत्यंत उपकारक ठरत असल्यामुळे श्रेष्ठ आहे. कारण तो इतरांना तसे आचरण करायला लावत असताना स्वतःही त्यात प्रतिष्ठितच असतो, म्हणून त्याला श्रेष्ठ म्हटले आहे. प्रतिपक्षाचा (शत्रूचा/अज्ञानाचा) वेध घेण्याच्या अर्थाने आणि पूर्वनिवासादी गोष्टींचे ज्ञान करून देण्याच्या अर्थाने "विज्जा" (विद्या) म्हटले आहे. श्रद्धा, ह्री (लाज), ओत्तप्प (भय), बहुश्रुतता, वीर्य, सती (स्मृती) आणि प्रज्ञा हे सात सद्धम्म आहेत. ज्यांच्याद्वारे पूर्वी कधीही न गेलेल्या देशात जातात ते "चरण" होत, जे शीलादी पंधरा धर्म आहेत.

Sanaṅkumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

"सनंकुमारसुत्तवर्णन समाप्त झाले."

2. Devadattasuttavaṇṇanā

२. "देवदत्तसुत्तवर्णन"

183. Appaññatte eva sikkhāpade chejjagāmikammassa katattā saliṅgeneva ca ṭhitattā ‘‘devadatto sāsanato pakkanto’’ti na vattabboti acirapakkanteti ettha ‘‘sāsanato pakkante’’ti avatvā ‘‘veḷuvanato [Pg.249] gayāsīsaṃ gate’’ti vuttaṃ. Pakatatto hi bhikkhusaṅghaṃ bhindeyya, na apakatattoti. Vaḷavāyāti vaḷavāya kucchiyaṃ jātaṃ.

१८३. शिक्षापद (नियम) प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) नसतानाच छेद्यगामी कर्म (संघातून बाहेर काढण्यासारखे कृत्य) केल्यामुळे आणि स्वतःच्याच लिंगाने (वेषाने) राहिल्यामुळे "देवदत्त शासनातून बाहेर पडला" असे म्हणता येत नाही, म्हणून "नुकताच बाहेर पडलेला" या संदर्भात "शासनातून बाहेर पडलेला" असे न म्हणता "वेळुवनातून गयासीसाला गेलेला" असे म्हटले आहे. कारण प्रकृतीस्थ (नियम पाळणारा) भिक्खूच भिक्खूसंघात फूट पाडू शकतो, अप्रकृतीस्थ (नियम न पाळणारा) नाही. "वळवाया" म्हणजे घोडीच्या उदरात जन्मलेला.

Devadattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

"देवदत्तसुत्तवर्णन समाप्त झाले."

3. Andhakavindasuttavaṇṇanā

३. "अंधकविंदसुत्तवर्णन"

184. Janatanti janānaṃ samūhaṃ, janasañcaraṇaṭṭhānanti attho. Manussānaṃ anupacāreti yattake kasanādikiccaṃ karontānaṃ sañcāro hoti, ettakaṃ atikkamitvā anupacāre. Saṃyojanavippamokkhāti saṃyojanavimokkhahetu. Vivekaratiṃ pavivekasukhajjhānaṃ alabhanto. Cittānurakkhaṇatthanti pubbe maṃ manussā ‘‘araññavāsena pavivitto asaṃsaṭṭho āraddhavīriyo’’ti maññiṃsu, idāni gāmante vasantaṃ disvā gaṇasaṅgaṇikāya nivuṭṭhoti appasādaṃ āpajjissanti. Yadipi me idha abhirati natthi, evaṃ santepi idheva vasissāmīti vikkhittacittena hutvā na vasitabbaṃ, ko attho cittavasaṃ gantvāti adhippāyo. Satipaṭṭhānaparāyaṇoti satipaṭṭhānabhāvanārato. Evaṃ hissa gaṇavāsopi pāsaṃso vivekavāsena vinā samaṇakiccassa asijjhanato.

१८४. "जनता" म्हणजे लोकांचा समूह, लोकांच्या वावरण्याचे ठिकाण असा अर्थ आहे. "मनुष्यांच्या अनुपचारात" म्हणजे जितक्या अंतरात नांगरणी इत्यादी कामे करणाऱ्या लोकांचा वावर असतो, तितके अंतर ओलांडून अनुपचारात (लोकवस्ती नसलेल्या ठिकाणी). "संयोजनविप्पमोक्खा" म्हणजे संयोजनांपासून (बंधनांपासून) विमुक्तीसाठी. "विवेक रती" म्हणजे एकांतातील सुखाचे ध्यान न मिळवता. "चित्ताचे रक्षण करण्यासाठी" म्हणजे पूर्वी लोक मला "हा अरण्यवासाने एकांतात राहणारा, अलिप्त आणि आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) आहे" असे मानत होते, आता गावाच्या वेशीवर राहताना पाहून "हा लोकांच्या गर्दीत रमला आहे" असे म्हणून अप्रसन्न होतील. जरी मला येथे आनंद वाटत नसला, तरी असे असतानाही मी येथेच राहीन, अशा विचलित चित्ताने राहू नये; चित्ताच्या अधीन जाण्यात काय अर्थ आहे, असा अभिप्राय आहे. "सतिपट्ठानपरायणो" म्हणजे सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) भावनेत मग्न असलेला. कारण अशा प्रकारे त्याचा समूहात राहणे देखील प्रशंसनीय ठरते, कारण एकांतवासाशिवाय श्रमणकृत्य सिद्ध होत नाही.

Vaṭṭabhayato pamutto ajjhāsayavasenāti adhippāyo.

संसारचक्राच्या (वट्ट) भयापासून मुक्त झालेला, स्वतःच्या आशयाच्या (इच्छेच्या) बळावर, असा अभिप्राय आहे.

Nisīdi tattha bhikkhūti iminā sattūpaladdhiyā anissitattā yathāruciyā tesaṃ nisajjaṃ dasseti. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi.

"तेथे भिक्खू बसले" याद्वारे सत्त्व-उपलब्धीवर (व्यक्तीच्या अस्तित्वावर) विसंबून न राहता, त्यांच्या इच्छेनुसार बसणे दाखवले आहे. म्हणूनच "याद्वारे" इत्यादी म्हटले आहे.

Iminā ca iminā ca ākārena jātanti na anussavadassanametaṃ, na anussavaggahaṇaṃ. Takkahetu nayahetu vā na vadāmīti yojanā. Piṭakaṃ gantho sampadīyati etassāti piṭakasampadānaṃ, ganthassa uggaṇhanato tena piṭakassa uggaṇhanakabhāvena, kenaci ganthānusārena evaṃ na vadāmīti attho. Brahmassa seṭṭhassa dhammassa cariyaṃ vācasikaṃ pavattatīti brahmacariyaṃ, dhammadesanā. Bhāvitena maraṇassa sabbaso bhāgena vippahānena maraṇapariccāgīnaṃ. Te ca khīṇajātikāti āha ‘‘khīṇāsavāna’’nti.

या आणि या प्रकारे उत्पन्न झाले - हे केवळ ऐकीव गोष्टींचे दर्शन नाही, किंवा ऐकीव गोष्टींचे ग्रहण नाही. 'तर्क किंवा न्यायाच्या आधारे मी बोलत नाही' असा संबंध आहे. 'ज्याद्वारे पिटक (ग्रंथ) परंपरेने प्राप्त होतो ते पिटकसम्पदानं (पिटक-परंपरा)', ग्रंथाच्या अध्ययनामुळे, त्या पिटकाच्या अध्ययन करण्याच्या भावाने; 'मी कोणत्याही ग्रंथाच्या आधारे असे बोलत नाही' असा अर्थ आहे. 'श्रेष्ठ अशा धम्माचे आचरण जे वाणीद्वारे चालते ते ब्रह्मचर्य (ब्रह्मचरियं)', म्हणजेच धम्मोपदेश. 'भाविलेल्या मृत्यूच्या भागाचा सर्व प्रकारे त्याग केल्यामुळे जे मृत्यूचा परित्याग करणारे आहेत त्यांच्यासाठी.' 'आणि ज्यांची जन्म घेण्याची प्रक्रिया नष्ट झाली आहे,' म्हणून 'खीणासवांचे' असे म्हटले आहे.

Dasadhā [Pg.250] dasāti dasakkhattuṃ dasa. Aññanti pañcasatādhikasahassato aññaṃ. Puññabhāginoti vivaṭṭanissitapuññassa bhāgino tassā desanāya ettakā sattā jātāti gaṇetuṃ ahaṃ na sakkomīti dasseti. Brahmadhammadesananti brahmunā vuttaṃ āha.

दहा प्रकारे दहा म्हणजे दहा वेळा दहा. 'इतर' म्हणजे पंधराशेपेक्षा इतर. 'पुण्यभागी' म्हणजे विवर्त (संसारचक्रातून मुक्ती) आश्रित पुण्याचे भागीदार; 'त्या उपदेशामुळे एवढे प्राणी तसे झाले हे मोजण्यास मी समर्थ नाही' असे दर्शवतो. 'ब्रह्मधम्मोपदेश (ब्रह्मधम्मदेसनं)' म्हणजे ब्रह्मदेवाने सांगितलेले (भगवंतांनी) सांगितले.

Andhakavindasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अन्धकविन्दसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Aruṇavatīsuttavaṇṇanā

४. अरुणवतीसुत्तवण्णना.

185. Abhibhū sambhavoti tesaṃ dvinnaṃ mahātherānaṃ nāmāni. Tesaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tesū’’tiādi vuttaṃ. Ete dve tassa bhagavato aggasāvakāti dasseti. Avajjhāyantīti heṭṭhā katvā cintenti. Khiyyanti taṃ lāmakato cintetabbataṃ pāpenti pāpakataṃ karonti. Vitthārayantāti tameva lāmakato cintetabbataṃ vepullaṃ pāpentā. Sabbe pāsaṇḍā attano attano samaye siddhante sabbe devamanussā attano attano samaye paṭilābhe paṭiladdhaatthe purisakāraṃ vaṇṇayantīti yojanā.

१८५. अभिभू आणि संभव ही त्या दोन महाथेरांची नावे आहेत. त्यांचे वर्गीकरण दर्शवण्यासाठी 'त्यांच्यामध्ये (तेसू)' इत्यादी म्हटले आहे. 'हे दोघे त्या भगवंतांचे अग्रश्रावक आहेत' असे दर्शवतो. 'निंदा करतात (अवज्झायंति)' म्हणजे तुच्छ लेखून विचार करतात. 'खेद व्यक्त करतात (खिय्यंति)' म्हणजे त्यांना तुच्छतेच्या पातळीवर आणतात, वाईट कृत्य करतात. 'विस्तार करतात (वित्थारयंता)' म्हणजे त्याच तुच्छ विचाराला व्यापकता आणतात. 'सर्व पाखंडी आपापल्या सिद्धांतात आणि सर्व देव व मनुष्य आपापल्या लाभात व प्राप्त झालेल्या गोष्टीत पुरुषार्थाची प्रशंसा करतात' असा संबंध आहे.

Ārambhavīriyanti maccusenāsaṅkhātakilesadhunane ārambhavīriyaṃ, yā ‘‘ārambhadhātū’’ti vuccati. Nikkamavīriyanti kosajjapaṭipakkhabhūtaṃ vīriyaṃ, yā ‘‘nikkamadhātū’’ti vuccati. Payogaṃ karothāti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ bhāvanābhiyogaṃ pavattethāti attho. Tenāha ‘‘parakkamathā’’ti. Kilesasenā nāma rāgādikilesasamūho, so maraṇapaccayabhāvato ‘‘maccuno senā’’ti vuccati. Tañhi sandhāya vuttaṃ ‘‘mahāsenena maccunā’’ti (ma. ni. 3.272, 275, 276). Khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti jāti, tadaññaṃ pana tesaṃ paṭipāṭi pavattaṃ saṃsāroti adhippāyenāha ‘‘jātiñca saṃsārañcā’’ti. Yasmā ‘‘ekampi jātiṃ dvepi jātiyo’’tiādīsu tasmiṃ tasmiṃ bhave ādānanikkhepaparicchinnakhandhappavatti ‘‘jātī’’ti vuccati, sā eva yāva parinibbānā aparāparaṃ pavattamāno saṃsāro ‘‘ito cito saṃsaraṇa’’nti katvā, tasmā āha ‘‘jātisaṅkhātaṃ vā saṃsāra’’nti. Paricchedanti pariyosānaṃ. Obhāsaṃ pharīti sambandho. Ālokaṭṭhāneti attanā [Pg.251] kataālokaṭṭhāne. Ālokakiccaṃ natthīti andhakāraṭṭhāne ālokadassanaṃ viya ālokaṭṭhāne ālokadassanakiccaṃ natthi. Tasmā tesaṃ sattānaṃ ‘‘kiṃ āloko ayaṃ, kassa nu kho ayaṃ āloko’’ti? Vicinantānaṃ cintentānaṃ. Sabbeti sahassilokadhātuyaṃ sabbe devamanussā. Osaṭāya parisāyāti dhammassavanatthaṃ sabbosaṭāya paricitaparicchinnāya parisāya. Saddaṃ suṇiṃsūti na kevalaṃ saddameva suṇiṃsu, atha kho atthopīti yathādhippeto tesaṃ pakatisavanupacāre viya pākaṭo ahosi, tisahassilokadhātuṃ viññāpesīti.

'आरंभवीर्य' म्हणजे मृत्यूची सेना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या क्लेशांचा नाश करण्यासाठी केलेले आरंभवीर्य होय, ज्याला 'आरंभधातू' असे म्हटले जाते. 'निक्कमवीर्य' (निष्क्रमणवीर्य) म्हणजे आळसाच्या विरुद्ध असलेले वीर्य होय, ज्याला 'निक्कमधातू' (निष्क्रमणधातू) असे म्हटले जाते. 'प्रयोग करा' (पयोगं करोथ) म्हणजे एकामागून एक अवस्था प्राप्त करून त्याहूनही अधिक बलवान अशा भावना-अभ्यासाचे प्रवर्तन करा, असा अर्थ आहे. म्हणूनच 'पराक्रम करा' (परक्कमथ) असे म्हटले आहे. 'क्लेशसेना' म्हणजे रागादी क्लेशांचा समूह होय, तो मृत्यूचे कारण बनत असल्यामुळे त्याला 'मृत्यूची सेना' (मच्चुनो सेना) असे म्हटले जाते. त्यालाच उद्देशून 'महासेना असलेल्या मृत्यूने' असे म्हटले आहे. स्कंधांची पहिली उत्पत्ती म्हणजे 'जाती' (जन्म) होय, आणि त्यानंतर त्यांची जी निरंतर परंपरा चालते तो 'संसार' होय, या अभिप्रायाने 'जाती आणि संसार' असे म्हटले आहे. कारण 'एक जन्म, दोन जन्म' इत्यादींमध्ये त्या त्या भवामध्ये स्कंधांचे ग्रहण आणि त्याग याने मर्यादित असणारी स्कंधांची प्रवृत्ती 'जाती' म्हटली जाते; आणि तीच परिनिर्वाणापर्यंत वारंवार चालणारी संसरण प्रक्रिया 'इकडून तिकडे फिरणे' या अर्थाने 'संसार' म्हटली जाते, म्हणून 'जातीसंज्ञक किंवा संसार' असे म्हटले आहे. 'परिच्छेद' म्हणजे समाप्ती (अंत). 'प्रकाश पसरवला' (ओभासं फरि) असा संबंध आहे. 'प्रकाशित ठिकाणी' म्हणजे स्वतः निर्माण केलेल्या प्रकाशाच्या ठिकाणी. 'प्रकाशाचे कार्य नाही' म्हणजे अंधाऱ्या ठिकाणी प्रकाश दिसण्याप्रमाणे, आधीच प्रकाशित असलेल्या ठिकाणी प्रकाश दाखवण्याचे कार्य नसते. म्हणून त्या प्राण्यांच्या 'हा कसला प्रकाश आहे, हा कोणाचा प्रकाश आहे?' असा विचार करणाऱ्यांच्या (चिंतन करणाऱ्यांच्या). 'सर्व' म्हणजे सहस्री लोकधातूतील सर्व देव आणि मनुष्य. 'एकत्र आलेल्या परिषदेत' म्हणजे धर्मश्रवणासाठी सर्व बाजूंनी एकत्र आलेल्या, मर्यादित अशा परिषदेत. 'शब्द ऐकला' म्हणजे केवळ शब्दच ऐकला नाही, तर त्याचा अर्थही त्यांना त्यांच्या नेहमीच्या ऐकण्याच्या व्यवहाराप्रमाणे स्पष्ट झाला, अशा प्रकारे त्रिसहस्री लोकधातूमध्ये ते विज्ञापित केले (जाणवून दिले).

Aruṇavatīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरुणवतीसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

5. Parinibbānasuttavaṇṇanā

५. परिनिर्वाणसुत्तवर्णना

186. Evaṃ taṃ kusinārāya hotīti yathā anurodhapurassa thūpārāmo dakkhiṇapacchimadisāyaṃ, evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāyaṃ hoti. Tasmāti yasmā nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti upavattananti vuccati, tasmā. Tanti sālapantibhāvena ṭhitaṃ sālavanaṃ. Antarenāti vemajjhe. Appamajjanaṃ appamādo, so pana atthato ñāṇūpasaṃhitā sati. Yasmā tattha satiyā byāpāro sātisayo, tasmā ‘‘satiavippavāsenā’’ti vuttaṃ. Appamādapadeyeva pakkhipitvā abhāsi atthato tassa sakalassa buddhavacanassa saṅgaṇhanato.

१८६. 'अशा प्रकारे ते कुसिनारा येथे आहे' म्हणजे ज्याप्रमाणे अनुराधपुराच्या दक्षिण-पश्चिम दिशेला थूपाराम आहे, त्याचप्रमाणे ते उद्यान कुसिनाराच्या दक्षिण-पश्चिम दिशेला आहे. 'त्यामुळे' कारण नगरात प्रवेश करू इच्छिणारे लोक उद्यानातून जवळ येऊन या मार्गाने जातात, म्हणून याला 'उपवर्तन' असे म्हटले जाते. 'ते' म्हणजे सालाच्या वृक्षांच्या रांगेने युक्त असलेले सालवन. 'दरम्यान' (अंतरेण) म्हणजे मध्यभागी. 'प्रमाद न करणे' म्हणजे अप्रमाद होय, आणि अर्थाच्या दृष्टीने तो ज्ञानाने युक्त असलेली स्मृती (सती) आहे. कारण तेथे स्मृतीचा (सतीचा) व्यापार अतिशय श्रेष्ठ असतो, म्हणून 'स्मृतीच्या अविरहिततेने' (सतिअविप्पवासेन) असे म्हटले आहे. अर्थाच्या दृष्टीने त्या संपूर्ण बुद्धवचनाचा संग्रह होत असल्यामुळे, त्यांनी 'अप्रमाद' या पदातच समाविष्ट करून ते सांगितले.

Jhānādīsu citte ca paramukkaṃsagatavasībhāvatāya ‘‘ettake kāle ettakā samāpattiyo samāpajjitvā parinibbāyissāmī’’ti kālaparicchedaṃ katvā samāpattisamāpajjanaṃ parinibbānaparikammanti adhippetaṃ. Theroti anuruddhatthero.

ध्यान इत्यादींमध्ये आणि चित्तावर परम उत्कर्षाला पोहोचलेले वशित्व असल्यामुळे, 'एवढ्या वेळात एवढ्या समापत्तींमध्ये समापन्न होऊन मी परिनिर्वाण पावेन' अशी काळाची मर्यादा निश्चित करून समापत्तींमध्ये समापन्न होणे, हे 'परिनिर्वाण-परिकर्म' म्हणून अभिप्रेत आहे. 'थेर' म्हणजे थेर अनुरुद्ध.

Ayampi cāti yathāvuttapañcasaṭṭhiyā jhānānaṃ samāpannakathāpi saṅkhepakathā eva. Kasmā? Yasmā bhagavā tadā devasikaṃ vaḷañjanasamāpattiyo sabbāpi aparihāpetvā samāpajji evāti dassento ‘‘nibbānapuraṃ pavisanto’’tiādimāha. Catuvīsati…pe… pavisitvāti ettha keci tāva āhu [Pg.252] ‘‘bhagavā devasikaṃ dvādasakoṭisatasahassakkhattuṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjati, dvādasakoṭisatasahassakkhattumeva phalasamāpattiṃ samāpajjati, tasmā tadāpi catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajjati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘tathāgataṃ, bhikkhave, arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dve vitakkā bahulaṃ samudācaranti khemo ca vitakko paviveko ca vitakko’ti (itivu. 38). Khemo hi vitakko bhagavato mahākaruṇāsamāpattiṃ pūretvā ṭhito, pavivekavitakko arahattaphalasamāpattiṃ. Buddhānaṃ hi bhavaṅgaparivāso lahuko matthakappatto samāpattīsu vasībhāvo, tasmā samāpajjanavuṭṭhānāni katipayacittakkhaṇeheva ijjhanti. Pañca rūpāvacarasamāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo appamaññāsamāpattiyā saddhiṃ nirodhasamāpatti arahattaphalasamāpatti cāti dvādasetā samāpattiyo bhagavā paccekaṃ divase divase koṭisatasahassakkhattuṃ purebhattaṃ samāpajjati, tathā pacchābhattanti evaṃ catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakakasiṇasamāpattiyo’’ti.

"हे देखील" म्हणजे आधी सांगितलेल्या पासष्ट ध्यानांच्या समापत्तीची कथा देखील संक्षेप कथाच आहे. का? कारण भगवान त्यावेळी दररोजच्या वापरातील सर्व समापत्तींचा ऱ्हास न होऊ देता समापन्न होत असत, हे दर्शवण्यासाठी "निर्वाणपुरात प्रवेश करताना" इत्यादी म्हटले आहे. "चोवीस...पे... प्रवेश करून" येथे काही जण म्हणतात, "भगवान दररोज बारा लाख कोटी वेळा महाकरुणासमापत्तीमध्ये समापन्न होत असत, आणि बारा लाख कोटी वेळाच फलसमापत्तीमध्ये समापन्न होत असत; म्हणून त्यावेळी देखील चोवीस लाख कोटी संख्येच्या समापत्तींमध्ये समापन्न होत असत. भगवंतांनी हे म्हटलेच आहे - 'भिक्खूहो, तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांच्या ठिकाणी दोन वितर्क बहुतांश वेळा उद्भवतात - क्षेम वितर्क आणि प्रविषेक वितर्क' (इतिवृत्तक ३८). क्षेम वितर्क हा भगवंतांच्या महाकरुणासमापत्तीला पूर्ण करून राहिला आहे, आणि प्रविषेक वितर्क हा अर्हत्त्वफलसमापत्तीला. बुद्धांचा भवांग-निवास अत्यंत हलका आणि समापत्तींवर त्यांचे पूर्ण नियंत्रण सर्वोच्च पातळीवर पोहोचलेले असते, म्हणून त्यांचे समापत्तीत प्रवेश करणे आणि त्यातून उठणे काही चित्तक्षणांतच सिद्ध होते. पाच रूपावचर समापत्ती, चार अरूपावचर समापत्ती, अप्पमञ्ञा (अप्रमाण) समापत्तीसह निरोधसमापत्ती आणि अर्हत्त्वफलसमापत्ती अशा या बारा समापत्तींमध्ये भगवान दररोज दुपारपूर्वी लाख कोटी वेळा समापन्न होत असत, तसेच दुपारनंतरही; अशा प्रकारे चोवीस लाख कोटी संख्येच्या दररोजच्या वापरातील कसिणसमापत्ती होत असत."

Apare panāhu ‘‘yaṃ taṃ bhagavatā abhisambodhidivase pacchimayāme paṭiccasamuppādaṅgamukhena paṭilomanayena jarāmaraṇato paṭṭhāya ñāṇaṃ otāretvā anupadadhammavipassanaṃ ārabhantena yathā nāma puriso suviduggaṃ mahāgahanaṃ mahāvanaṃ chindanto antarantarā nisānasilāyaṃ pharasuṃ nisitaṃ karoti, evamevaṃ nisānasilāsadisiyo samāpattiyo antarantarā samāpajjitvā ñāṇassa tikkhavisadabhāvaṃ sampādetuṃ anulomapaṭilomato paccekaṃ paṭiccasamuppādaṅgesu lakkhakoṭisamāpattisamāpajjanavasena sammasanañāṇaṃ pavatteti, tadanusārena bhagavā buddhabhūtopi anulomapaṭilomato paṭiccasamuppādaṅgamukhena vipassanāvasena divase divase lakkhakoṭiphalasamāpattiyo samāpajjati, taṃ sandhāya vuttaṃ, ‘catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo pavisitvā’’’ti.

इतर काही जण म्हणतात, "भगवंतांनी ज्ञानप्राप्तीच्या दिवशी रात्रीच्या अंतिम प्रहरात प्रतीत्यसमुत्पाद अंगांच्या द्वारे प्रतिलोम क्रमाने जरामरणापासून सुरुवात करून ज्ञान उतरवून अनुपद-धम्म-विपश्यना सुरू करताना, ज्याप्रमाणे एखादा माणूस अत्यंत दुर्गम, दाट आणि मोठ्या अरण्याला तोडताना मध्ये-मध्ये सान-दगडावर आपली कुऱ्हाड धारदार करतो; त्याचप्रमाणे सान-दगडासारख्या समापत्तींमध्ये मध्ये-मध्ये समापन्न होऊन ज्ञानाची तीक्ष्णता व स्पष्टता प्राप्त करण्यासाठी अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने प्रत्येक प्रतीत्यसमुत्पाद अंगांवर लक्षकोटी समापत्तींमध्ये समापन्न होण्याच्या द्वारे संमसनज्ञान प्रवृत्त केले. त्यानुसार भगवान बुद्ध झाल्यावरही अनुलोम-प्रतिलोम क्रमाने प्रतीत्यसमुत्पाद अंगांच्या द्वारे विपश्यनेच्या बळावर दररोज लक्षकोटी फलसमापत्तींमध्ये समापन्न होत असत. त्यालाच संदर्भात ठेवून म्हटले आहे - 'चोवीस लाख कोटी संख्येच्या समापत्तींमध्ये प्रवेश करून'."

Imāni dvepi samanantarāneva paccavekkhaṇāyapi yebhuyyena nānantariyakatāya jhānapakkhikabhāvato. Yasmā sabbapacchimaṃ bhavaṅgacittaṃ tato tato [Pg.253] cavanato ‘‘cutī’’ti vuccati, tasmā na kevalaṃ ayameva bhagavā, atha kho sabbepi sattā bhavaṅgacitteneva cavantīti dassetuṃ ‘‘ye hi kecī’’tiādi vuttaṃ. Dukkhasaccenāti dukkhasaccapariyāpannena cuticittena kālaṃ kālakiriyaṃ karonti pāpuṇanti, kālagamanato vā karonti peccāti.

हे दोन्ही देखील लागोपाठच आहेत, कारण प्रत्यावेक्षणासाठी देखील बहुतांश करून अनंतरता असल्यामुळे ते ध्यानपक्षाचेच आहेत. ज्या अर्थी सर्वात शेवटचे भवांगचित्त त्या त्या अस्तित्वातून च्युत होण्यामुळे "च्युती" म्हटले जाते, त्या अर्थी केवळ हे भगवानच नव्हे, तर सर्वच प्राणी भवांगचित्तानेच च्युत होतात, हे दर्शवण्यासाठी "जे कोणी" इत्यादी म्हटले आहे. "दुःखसच्चेना" म्हणजे दुःखसत्यात समाविष्ट असलेल्या च्युतिचित्ताने काळ करतात, कालक्रिया प्राप्त करतात, किंवा काळाच्या गतीमुळे मृत्यूनंतर परलोकात जातात."

Paṭibhāgapuggalavirahito sīlādiguṇehi asadisatāya sadisapuggalarahito. Saṅkhārā vūpasammanti etthāti vūpasamoti evaṃ saṅkhātaṃ ñātaṃ kathitaṃ nibbānameva sukhanti. Lomahaṃsanakoti lomānaṃ haṭṭhabhāvāpādano. Bhiṃsanakoti avītarāgānaṃ bhayajanako āsi ahosi. Sabbākāravaraguṇūpeteti sabbehi ākāravarehi uttamakāraṇehi sīlādiguṇehi samannāgate. Asaṅkuṭitenāti akuṭitena vipphārikābhāvato. Suvikasitenevāti pītisomanassayogato suṭṭhu vikasitena. Vedanaṃ adhivāsesi sabhāvasamudayādito suṭṭhu paññātattā. Anāvaraṇavimokkho sabbaso nibbidabhāvo. Tenāha ‘‘apaññattibhāvūpagamo’’ti. Pajjotanibbānasadisoti padīpassa nibbānasadiso tattha vilīyitvā avaṭṭhānābhāvato.

"प्रतिभागपुद्गलविरहित" म्हणजे शील इत्यादी गुणांच्या बाबतीत अतुलनीय असल्यामुळे समान व्यक्ती नसलेला. "येथे संस्कार शांत होतात" म्हणून तो "वूपसमो" (व्युपशम) होय; अशा प्रकारे संख्यात, ज्ञात आणि कथित असलेले निर्वाणच सुख आहे. "लोमहंसनको" म्हणजे अंगावर रोमांच उभे करणारा. "भिंसनको" म्हणजे ज्यांचे राग नष्ट झाले नाहीत अशांना भय निर्माण करणारा होता. "सब्बाकारवरगुणूपेते" म्हणजे सर्व उत्तम प्रकारच्या शील इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या. "असंकुटितेन" म्हणजे संकुचित न झालेल्या, कारण त्यात व्यापकता होती. "सुविकसितेनेव" म्हणजे प्रीती आणि सोमनस्याच्या योगाने चांगल्या प्रकारे विकसित झालेल्या. "वेदनेला सहन केले" कारण स्वभावाच्या उत्पत्ती इत्यादीवरून ते चांगल्या प्रकारे ज्ञात होते. "अनावरणविमोक्ष" म्हणजे पूर्णपणे निर्वेद भाव. म्हणूनच म्हटले आहे - "असंज्ञेय भावाला प्राप्त झालेला". "पज्जोतनिब्बानसदिसो" म्हणजे दिव्याच्या विझण्यासारखा, कारण तिथे विलीन झाल्यावर काही शिल्लक राहत नाही."

Parinibbānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

"परिनिर्वाणसुत्तवर्णना समाप्त झाली."

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

"दुसऱ्या वर्गाची वर्णना समाप्त झाली."

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

"सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील"

Brahmasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

"ब्रह्मसंयुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली."

7. Brāhmaṇasaṃyuttaṃ

७. "ब्राह्मणसंयुत्त"

1. Arahantavaggo

१. "अर्हंतवर्ग"

1. Dhanañjānīsuttavaṇṇanā

१. "धनंजानीसुत्तवर्णना"

187. Dhanañjānigottāti [Pg.254] ettha pubbapurisato āgatassa kulavaṃsassa nāmābhidhānasaṅkhātaṃ gaṃ tāyatīti gottaṃ. (Kiṃ pana tanti? Aññakulaparamparāsādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabbaṃ.) Dhanañjānigottaṃ etissanti dhanañjānigottā. Tassā udānassa kāraṇaṃ pucchitvā ādito paṭṭhāya vibhāvetuṃ ‘‘so kirā’’tiādi vuttaṃ. Nānārasabhojanaṃ detīti yojanā. Pañcagorasasampāditaṃ sālibhattaṃ sūpasākabyañjanaṃ nānārasaṃ brāhmaṇabhojanaṃ. Maṇḍalaggakhagganti maṇḍalaggasaṅkhātaṃ khaggaṃ. Duvidho hi khaggo maṇḍalaggo dīghaggoti. Tattha yassa aggo maṇḍalākārena ṭhito, so maṇḍalaggo. Yassa pana asiputtikā viya dīgho, so dīghaggo.

१८७. "धनंजानीगोत्ता" येथे पूर्वजांपासून चालत आलेल्या कुलवंशाच्या नामाभिधानाला 'गोत्र' म्हणतात, जे कुलाचे रक्षण करते. (ते काय आहे? ते इतर कुलपरंपरेपेक्षा वेगळे, त्या कुलाच्या आदिपुरुषापासून चालत आलेले आणि त्या कुलातील सर्वांसाठी सामायिक असलेले सामान्य रूप आहे असे समजावे.) धनंजानी गोत्र जिचे आहे ती "धनंजानीगोत्ता". तिच्या उदान काढण्याचे कारण विचारून सुरुवातीपासून स्पष्ट करण्यासाठी "तो म्हणे" इत्यादी म्हटले आहे. "विविध रसांचे भोजन देते" असा संबंध आहे. पाच गोरसांनी तयार केलेला शालीचा भात, वरण, भाजी आणि व्यंजनांनी युक्त विविध रसांचे ब्राह्मणभोजन. "मंडलग्गखग्ग" म्हणजे मंडलग्ग नावाची तलवार. तलवार दोन प्रकारची असते - मंडलग्ग आणि दीर्घग्ग. त्यापैकी जिचेोक गोलाकार असते ती 'मंडलग्ग' होय. आणि जिचे टोक सुरीसारखे लांब असते ती 'दीर्घग्ग' होय."

Sāsanāti anusāsanā. ‘‘Namo…pe… sambuddhassā’’ti evaṃ vuttā pañcapadikagāthā. Satthusāsane hi lokiyacchandaṃ anapekkhitvā esā pañcapadikagāthāti daṭṭhabbā. Okkāvaradharāti pubbapurisasaṅkhātaukkākavaṃsavaradhārikā. Sakkāti sakkuṇeyyaṃ.

"शासना" म्हणजे अनुशासना. "नमो...पे... सम्बुद्धस्स" अशी म्हटलेली ही पाच चरणांची गाथा आहे. शास्त्यांच्या शासनात लौकिक छंदाची अपेक्षा न करता ही पाच चरणांची गाथा आहे असे समजावे. "ओक्कावरधरा" म्हणजे पूर्वज म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या श्रेष्ठ ओक्काक वंशाला धारण करणारी. "सक्का" म्हणजे समर्थ."

Evanti ‘‘sace me aṅgamaṅgānī’’tiādinā iminā pakārena. ‘‘Pañca gāthāsatāni pana aṭṭhakathaṃ āruḷhāni, idha pana dve eva uddhaṭā’’ti vadanti. Paharituṃ vāti ekavārampi hatthena vā pādena vā paharitumpi parāmasitumpi asakkontoti attho. So hi tassā ariyasāvikāya ānubhāvena attano sāmatthiyena vase vattāpanatthaṃ santajjitvāpi tadanuvattanto nibbiso ahosi. Tenāha ‘‘bhotī’’tiādi.

"अशा प्रकारे" म्हणजे "जर माझे अंगप्रत्यंग..." इत्यादी या प्रकारे. "पाचशे गाथा अट्ठकथेत समाविष्ट आहेत, परंतु येथे केवळ दोनच उद्धृत केल्या आहेत" असे म्हणतात. "प्रहार करण्यास किंवा" म्हणजे एकदाही हाताने किंवा पायाने प्रहार करण्यास किंवा स्पर्श करण्यास देखील असमर्थ असलेला, असा अर्थ आहे. कारण तो त्या आर्यश्राविकेच्या प्रभावामुळे, स्वतःच्या सामर्थ्याने तिला वश करण्यासाठी धमकावूनही, शेवटी तिच्याच मागे जाणारा आणि निस्तेज झाला. म्हणूनच त्याने "भवती" इत्यादी म्हटले."

Tassa brāhmaṇassāti attano sāmikabrāhmaṇassa. Upasaṃharantīti upanentī. Tasmiṃ samayeti tasmiṃ dukkhuppattikāle ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti bhagavato [Pg.255] vacanaṃ anussaritvā ‘‘dasabalassa bhagavato’’tiādīsu yathāparicitaṃ guṇapadaṃ anussari. Tenāha ‘‘dasabalaṃ sarī’’ti.

‘तस्स ब्राह्मणस्स’ (त्या ब्राह्मणाचा) म्हणजे स्वतःच्या पती ब्राह्मणाचा. ‘उपसंहरन्ती’ म्हणजे जवळ आणणारी. ‘तस्मिं समये’ (त्या वेळी) म्हणजे त्या दुःखाच्या उत्पत्तीच्या वेळी “सब्बे संखारा दुक्खा” (सर्व संस्कार दुःखमय आहेत) या भगवंतांच्या वचनाचे स्मरण करून “दसबळ भगवंतांचे” इत्यादी प्रकारे यथापरिचित गुणांचे स्मरण केले. म्हणूनच म्हटले आहे – “दसबळ भगवंतांचे स्मरण केले” (दसबळं सरी).

Khantisoraccarahitatāya kujjhitvā. Bhijjitvāti saṃyatābhāvato tassa brāhmaṇassa antare mettibhedena bhijjitvā. Evamevāti yathā etarahi akāraṇena, evameva aññadāpi akāraṇenāti attho. Nikkāraṇatādīpane evaṃ-saddo, eva-saddo pana avadhāraṇattho. Nikkāraṇatā ca nāma niratthakatā, niratthakavippalāpabhāvenettha evaṃ-saddassa gahaṇe pavatti gavesitabbā. Garahattho vāyaṃ evaṃ-saddo anekatthattā nipātānaṃ. Garahatthatā cassa vasalisaddasannidhānato pākaṭā eva.

क्षमा आणि सौजन्याचा अभाव असल्यामुळे क्रुद्ध होऊन. ‘भिज्जित्वा’ म्हणजे संयम नसल्यामुळे त्या ब्राह्मणाच्या मनात मैत्रीचा भेद होऊन (मैत्री तुटून). ‘एवमेव’ म्हणजे जसे आता विनाकारण, तसेच इतर वेळीही विनाकारण, असा अर्थ आहे. विनाकारणपणा दर्शवण्यासाठी ‘एवं’ हा शब्द आहे, तर ‘एव’ हा शब्द निश्चय दर्शवणारा आहे. विनाकारणपणा म्हणजे निरर्थकता; निरर्थक बडबड करण्याच्या अर्थाने येथे ‘एवं’ शब्दाचा स्वीकार केला गेला आहे, हे शोधले पाहिजे. निंदा दर्शवणारा हा ‘एवं’ शब्द निपातांच्या अनेक अर्थांमुळे आहे. आणि त्याची निंदनीयता ‘वसली’ (हीन स्त्री) या शब्दाच्या सान्निध्यामुळे स्पष्टच आहे.

Gāmanigamaraṭṭhapūjitoti iminā gāmanigamaraṭṭhasāmikehi pūjitabhāvo dīpito gāmādīnaṃ tesaṃ vase vattanato. Asukassa nāma puggalassa. Sesanti abhikkantantiādi, yampi caññaṃ idhāgataṃ heṭṭhā vaṇṇitañca.

‘गामनिगमरेट्ठपूजितो’ (गाव, नगर आणि राष्ट्राने पूजलेला) याद्वारे गाव, नगर आणि राष्ट्राच्या प्रमुखांद्वारे पूजले जाणे दर्शवले आहे, कारण ते गाव इत्यादी त्यांच्या नियंत्रणात चालतात. ‘अमुक’ नावाच्या व्यक्तीचा. ‘उर्वरित’ म्हणजे ‘अभिक्कन्तं’ (अतिशय सुंदर) इत्यादी, जे काही इतर येथे आले आहे आणि खाली वर्णन केले आहे.

Dhanañjānīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

धनंजानी सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

2. Akkosasuttavaṇṇanā

२. अक्कोस सुत्ताचे वर्णन (टीका)

188. Bhāradvājova soti bhāradvājo nāma eva so brāhmaṇo. Gottavasena hi tayidaṃ nāmaṃ, visesena panetaṃ jātanti dassetuṃ ‘‘pañcamattehī’’tiādi vuttaṃ. Jānikatāti ñātivaggahānikatā. Pakkho bhinnoti tato eva ñātipakkho naṭṭho. Yathā domanassito anattamanoti vattabbaṃ labhati, evaṃ kupitoti āha ‘‘domanassena cā’’ti. Dasahīti anavasesapariyādānavasena vuttaṃ pañcahi gāthāsatehi akkosanto tathā akkoseyyāti katvā. Tattha pana yena kenaci akkosantopi akkosatiyeva nāma. Karosi mama bhātikassa pabbajjaṃ.

१८८. ‘भारद्वाजोव सो’ म्हणजे तो ब्राह्मण भारद्वाज नावाचाच होता. गोत्रावरून हे नाव पडले आहे, परंतु विशेषतः हे उत्पन्न झाले आहे हे दर्शवण्यासाठी “पंचमत्तेहि” (सुमारे पाचशे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘जानीकता’ म्हणजे नातेवाईकांच्या समूहाची हानी झाली. ‘पक्खो भिन्नो’ म्हणजे त्यामुळेच नातेवाईकांचा पक्ष नष्ट झाला. जसे ‘दुःखी आणि अप्रसन्न’ असे म्हणता येते, तसेच ‘क्रुद्ध’ या अर्थाने “दोमनस्सेन च” (आणि दौर्मनस्याने) असे म्हटले आहे. ‘दसही’ म्हणजे संपूर्णपणे संपवण्याच्या उद्देशाने पाचशे गाथांनी शिवीगाळ करत तशी शिवीगाळ करावी, या अर्थाने म्हटले आहे. तेथे कोणत्याही प्रकारे शिवीगाळ करणारा शिवीगाळच करतो. तू माझ्या भावाला प्रव्रज्या दिलीस.

Sambhuñjatīti sambhogaṃ karoti. Akkosādīhi ekato bhuñjati. Vītiharatīti byatihāraṃ karoti, akkosato paccakkosanādinā vinimayaṃ [Pg.256] karotīti attho. Tenāha ‘‘katassa paṭikāraṃ karotī’’ti. Assa anussavavasena sutvā ‘‘sapati ma’’nti saññino bhayaṃ uppajjīti yojanā. Assāti brāhmaṇassa. Sutvāti padaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ ‘‘tavevetaṃ brāhmaṇāti sutvā, anussavavasena sutvā’’ti ca. Kāmaṃ kisavacchādayo sapanaṃ nādaṃsu, devatānaṃyeva hi so attho, sattānaṃ pana tathā saññā uppannā, sopi tathāsaññī ahosi. Tenāha ‘‘anussavavasenā’’ti.

‘सम्भुञ्जति’ म्हणजे उपभोग घेतो. शिवीगाळ इत्यादींसह एकत्र भोजन करतो. ‘वीतिहरति’ म्हणजे देवाणघेवाण करतो, शिवीगाळ करणाऱ्याला उलट शिवीगाळ इत्यादी करून विनिमय करतो, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “केलेल्याचा प्रतिकार करतो”. ‘त्याला’ ऐकीव माहितीच्या आधारे ऐकून “मला शाप देत आहे” अशी संज्ञा (समज) असणाऱ्याला भीती निर्माण झाली, असा संबंध लावावा. ‘अस्स’ म्हणजे ब्राह्मणाचा. ‘सुत्वा’ (ऐकून) हा शब्द दोन्ही ठिकाणी जोडला पाहिजे – “हे ब्राह्मणा, हे तुझेच आहे असे ऐकून, आणि ऐकीव माहितीच्या आधारे ऐकून”. जरी किसवच्छ इत्यादींनी शाप दिला नाही, कारण तो केवळ देवतांचाच हेतू होता, परंतु प्राण्यांमध्ये तशी संज्ञा (समज) निर्माण झाली, तो स्वतःही तशी संज्ञा असणारा झाला. म्हणूनच म्हटले आहे – “ऐकीव माहितीच्या आधारे”.

Dantassa sabbaso damathaṃ upagatattā. Nibbisevanassāti rāgadosādihetukavipphandanarahitassa. Tassevāti paṭikujjhantasseva puggalassa tena kodhena pāpaṃ hoti pāpassa santānantarasaṅkantiyā abhāvato. Keci pana ‘‘tassevāti tasseva paṭikujjhantapurisassa tena paṭikujjhanena. Pāpiyoti paṭikujjhantapuggalassa lāmakataro’’ti evamettha atthaṃ vadanti. Satiyā samannāgato hutvā paṭisaṅkhāne ṭhito adhivāseti, na saho mūḷho hutvāti adhippāyo. Ubhinnaṃ tikicchantanti ubhinnaṃ uppannakodhasaṅkhātaṃ kilesabyādhiṃ tikicchantaṃ vūpasamentaṃ taṃ puggalaṃ. Yo puggalotiādinā purimāsu gāthāsu pavattitāni padāni sambandhitvā dasseti. Pañcasu khandhesu yāthāvato vinītā ariyadhammassa kovidā nāma hontīti āha ‘‘dhammassāti pañcakkhandhadhammassā’’ti. Idāni tamatthaṃ paripuṇṇaṃ katvā dassento āha ‘‘catusaccadhammassa vā’’ti.

‘दन्तस्स’ (दमित झालेल्याचे) म्हणजे सर्व प्रकारे दमन (संयम) प्राप्त केल्यामुळे. ‘निब्बिसेवनस्स’ म्हणजे राग, द्वेष इत्यादींमुळे होणाऱ्या चंचलतेपासून रहित असलेल्याचे. ‘तस्सेव’ म्हणजे उलट रागवणाऱ्या व्यक्तीलाच त्या क्रोधाने पाप लागते, कारण पापाचे दुसऱ्याच्या संततीमध्ये (चित्तप्रवाहात) संक्रमण होत नाही. काही लोक म्हणतात – “तस्सेव म्हणजे उलट रागवणाऱ्या माणसालाच त्या उलट रागवण्याने. पापिओ म्हणजे उलट रागवणाऱ्या व्यक्तीपेक्षा अधिक वाईट (पापी)” असा येथे अर्थ सांगतात. स्मृतीने (सती) युक्त होऊन, विचारपूर्वक स्थित राहून सहन करतो, एकदम मोहित (मूर्ख) होऊन नाही, असा अभिप्राय आहे. ‘उभिन्नं तिकिच्छन्तं’ म्हणजे दोघांच्याही उत्पन्न झालेल्या क्रोधा नावाच्या क्लेश-व्याधीवर उपचार करणाऱ्या, त्याला शांत करणाऱ्या त्या व्यक्तीला. ‘यो पुग्गलो’ इत्यादींद्वारे मागील गाथांमध्ये आलेले शब्द जोडून दाखवले आहेत. पाच स्कंधांमध्ये योग्य प्रकारे विनीत झालेले लोक आर्यधर्मात निष्णात (कोविद) असतात, म्हणून म्हटले आहे – “धम्मस्स म्हणजे पंचस्कंध धर्माचे”. आता तो अर्थ परिपूर्ण करून दाखवताना म्हणतात – “किंवा चतुसत्य धर्माचे”.

Akkosasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अक्कोस सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

3. Asurindakasuttavaṇṇanā

३. असुरिन्दक सुत्ताचे वर्णन (टीका)

189. Tenevāti bhātupabbajiteneva. Assevāti titikkhassa. ‘‘Taṃ jayaṃ hotī’’ti liṅgavipallāsavasena vuttanti āha ‘‘so jayo hotī’’ti, dujjayaṃ kodhaṃ titikkhāya jinantassāti adhippāyo. Yasmā titikkhādayo na kodhavasikaṃ dhuraṃ, taṃ pana bālānaṃ maññanāmattanti [Pg.257] idha imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘katamassā’’tiādi vuttaṃ. Vijānatova jayo na avijānato titikkhāya abhāvato. Na hi avijānanto andhabālo kodhaṃ vijetuṃ sakkoti. Kevalaṃ jayaṃ maññati kilesehi parājito samānopīti adhippāyo.

१८९. ‘तेनेव’ म्हणजे भावाच्या प्रव्रज्येमुळेच. ‘अस्सेव’ म्हणजे सहनशीलतेचेच. “तं जयं होति” हे लिंगविपर्यासाने म्हटले आहे म्हणून म्हणतात – “सो जयो होति” (तो विजय होतो), जिंकण्यास कठीण अशा क्रोधाला सहनशीलतेने (तितिक्खेने) जिंकणाऱ्याचा, असा अभिप्राय आहे. ज्याअर्थी सहनशीलता इत्यादी क्रोधाच्या अधीन असणारे ओझे नाही, तर ती केवळ मूर्खांची समजूत आहे, हे येथे स्पष्ट करण्यासाठी “कतमस्स” इत्यादी म्हटले आहे. जाणणाऱ्याचाच विजय होतो, न जाणणाऱ्याचा नाही, कारण त्याच्यात सहनशीलतेचा अभाव असतो. कारण न जाणणारा अंध-मूर्ख क्रोधावर विजय मिळवू शकत नाही. क्लेशांनी पराभूत झालेला असतानाही तो केवळ स्वतःला विजयी मानतो, असा अभिप्राय आहे.

Asurindakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

असुरिन्दक सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

4. Bilaṅgikasuttavaṇṇanā

४. बिलङ्गिक सुत्ताचे वर्णन (टीका)

190. Suddhanti kevalaṃ sambhāravirahitaṃ. Sambhārayuttanti kaṭukabhaṇḍādisambhārasahitaṃ. Kañjito nibbattattā kañjikaṃ, āranālaṃ, bilaṅganti attho. Nāmaṃ gahitaṃ saṅgītikāle ‘‘bilaṅgikabhāradvājo’’ti visesanavasena. Tayoti dhanañjāniyā sāmiko bhāradvājo, akkosakabhāradvājo, asundarikabhāradvājoti ādito tīsu suttesu āgatā tayo. Meti mayhaṃ.

१९०. ‘सुद्धं’ म्हणजे केवळ मसाल्यांशिवाय (संभारविरहित). ‘सम्भारयुत्तं’ म्हणजे तिखट मसाल्यांच्या साहित्यासह. कांजीपासून बनवलेले असल्यामुळे कांजिक, आरनाल, म्हणजे ‘बिलङ्ग’ (आंबट पेय/कांजी) असा अर्थ आहे. संगीतीच्या वेळी विशेषण म्हणून “बिलङ्गिकभारद्वाज” असे नाव घेतले गेले. ‘तयो’ म्हणजे धनंजानीचा पती भारद्वाज, अक्कोसक भारद्वाज आणि असुन्दरिक भारद्वाज हे सुरुवातीच्या तीन सुत्तांमध्ये आलेले तिघे. ‘मे’ म्हणजे माझे.

Bilaṅgikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

बिलङ्गिक सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

5. Ahiṃsakasuttavaṇṇanā

५. अहिंसक सुत्ताचे वर्णन (टीका)

191. Esāti brāhmaṇo. ‘‘Ahiṃsako aha’’nti tadatthaṃ sādhetuṃ icchāya kathesīti vuttaṃ ‘‘ahiṃsakapañhaṃ pucchī’’ti. Tathā ce assāti yathā te nāmassa attho, tathā cetaṃ bhaveyyāsi anvatthanāmako bhaveyyāsi ahiṃsako eva siyāti. Na dukkhāpeti dukkhamattampi na uppādeti, dukkhato apanetīti attho.

१९१. ‘एसा’ म्हणजे हा ब्राह्मण. “मी अहिंसक आहे” हा त्याचा अर्थ सिद्ध करण्याच्या इच्छेने त्याने विचारले, म्हणून म्हटले आहे – “अहिंसेविषयी प्रश्न विचारला”. ‘तथा चे अस्स’ म्हणजे जसा तुझ्या नावाचा अर्थ आहे, तसाच तू व्हावास, सार्थ नावाचा व्हावास, अहिंसकच व्हावास. ‘न दुक्खापेति’ म्हणजे थोडेही दुःख उत्पन्न करत नाही, दुःखापासून दूर करतो, असा अर्थ आहे.

Ahiṃsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अहिंसक सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

6. Jaṭāsuttavaṇṇanā

६. जटा सुत्ताचे वर्णन (टीका)

192. Jaṭāpañhassāti ‘‘antojaṭā bahijaṭā’’ti evaṃ jaṭāpariyāyassa pañhassa.

१९२. ‘जटापञ्हस्स’ म्हणजे “अन्तो जटा बहि जटा” (आत जटा, बाहेर जटा) अशा जटा-पर्यायाच्या प्रश्नाचा.

Jaṭāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

जटा सुत्ताचे वर्णन (टीका) समाप्त झाले.

7. Suddhikasuttavaṇṇanā

७. सुद्धिक सुत्ताचे वर्णन (टीका)

193. Suddhikapañhassāti [Pg.258] ‘‘nābrāhmaṇo sujjhatī’’ti evaṃ suddhasannissitassa pañhassa. Sīlasampannoti pañcavidhaniyamalakkhaṇena sīlena samannāgato. Tapokammanti anasanapañcātapatappanādiparibhedanatapokammaṃ karontopi. Vijjāti tayo vedāti vadanti ‘‘tāya idhalokatthaṃ paralokatthaṃ ñāyantī’’ti katvā. Gottacaraṇanti gottasaṅkhātaṃ caraṇaṃ. Brāhmaṇo sujjhati jeṭṭhajātikattā. Tathā hi so eva tapaṃ ācarituṃ labhati, na itaro. Aññā lāmikā pajāti itaravaṇṇaṃ vadati. Vacanasahassampīti gāthānekasahassampi. Anto kilesehi pūtiko sabhāvena pūtiko. Kiliṭṭhehi kāyakammādīhi kāyaduccaritādīhi.

१९३. "शुद्धिकपञ्हस्स" म्हणजे "ब्राह्मणेतर कोणीही शुद्ध होत नाही" अशा प्रकारे शुद्धीवर आधारित असलेल्या प्रश्नाविषयी. "शीलसम्पन्नो" म्हणजे पाच प्रकारच्या नियम-लक्षणांनी युक्त अशा शीलाने संपन्न असलेला. "तपोकम्मं" म्हणजे उपवास (अनशन), पंचाग्नी साधना इत्यादी विविध प्रकारची तपोकर्मे करत असला तरीही. "विज्जा" (विद्या) म्हणजे तीन वेद असे म्हणतात, कारण "त्याद्वारे इहलोकातील आणि परलोकातील हित जाणले जाते." "गोत्तचरणं" म्हणजे गोत्र म्हणून ओळखले जाणारे आचरण. "ब्राह्मणो सुज्झति" म्हणजे ज्येष्ठ जातीचा (श्रेष्ठ जन्माचा) असल्यामुळे ब्राह्मण शुद्ध होतो. कारण त्यालाच तप आचरण करण्याचा अधिकार मिळतो, इतरांना नाही. "अञ्ञा लामिका पजा" म्हणजे इतर हीन प्रजा किंवा इतर वर्णांविषयी बोलले आहे. "वचनसहस्सम्पि" म्हणजे अनेक हजार गाथा देखील. "अन्तो पूतिको" म्हणजे अंतःकरणात क्लेशांमुळे सडलेला (दूषित झालेला), स्वभावानेच कुजलेला. "किलिट्ठेहि" म्हणजे मलीन अशा कायकर्म इत्यादींनी, म्हणजेच कायदुश्चरित इत्यादींनी युक्त असलेला.

Suddhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

शुद्धिकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

8. Aggikasuttavaṇṇanā

८. अग्गिकसुत्तवर्णना

194. Aggiparicaraṇavasenāti aggihuttajuhanavasena. Sannihitoti missībhāvaṃ sampāpito. Tathābhūto ca so sappinā saddhiṃ yojito nāma hotīti āha ‘‘saṃyojito’’ti. Apāyamaggaṃ okkamati micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādīnaṃ attano santāne samuppādanato. Tenāha ‘‘imaṃ laddhi’’ntiādi.

१९४. "अग्गिपरिचरणवसेन" म्हणजे अग्निहोत्रामध्ये आहुती देण्याच्या स्वरूपात. "सन्निहितो" म्हणजे मिश्रित केलेला (एकत्र आणलेला). आणि तशा प्रकारे तो तुपासोबत जोडला (मिश्रित केला) जातो, म्हणून "संयोजितो" असे म्हटले आहे. स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये मिथ्यादृष्टी, मिथ्यासंकल्प इत्यादी उत्पन्न झाल्यामुळे तो अपायमार्गाकडे (दुर्गतीकडे) जातो. म्हणूनच "इमं लद्धिं" इत्यादी म्हटले आहे.

Jātiyāti sadosakiriyāparādhassa asambhavena parisuddhāya jātiyā. Nānappakāre aṭṭhārasavijjāṭṭhānasaññite ganthe. Sutavāti sutvā niṭṭhaṃ patto aggadakkhiṇeyyattāti adhippāyo.

"जातिया" म्हणजे सदोष क्रिया किंवा अपराधाचा असंभव असल्यामुळे अत्यंत शुद्ध अशा जन्माने. विविध प्रकारच्या अठरा विद्यास्थाने म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ग्रंथांमध्ये. "सुतवा" (श्रुतवान) म्हणजे ऐकून (शिकून) निष्कर्षाप्रत पोहोचलेला, म्हणजेच तो सर्वश्रेष्ठ दक्षिणेस (दानास) पात्र आहे, असा अभिप्राय आहे.

Pubbenivāsañāṇenāti idaṃ loke sāsane ca niruḷhatāvasena vuttaṃ. Aññe hi pubbenivāsaṃ jānantā pubbenivāsañāṇeneva jānanti, bhagavā pana sabbaññutaññāṇenapi jānāti. Dibbena cakkhunāti etthāpi eseva nayo. Sabbaso jāti khīyati etenāti jātikkhayo, aggamaggo[Pg.259], tena pattabbattā āpannattā ca jātikkhayo arahattaṃ. Jānitvā vositavosānoti vijānitabbaṃ catusaccadhammaṃ maggañāṇena jānitvā soḷasannampi kiccānaṃ vositavosāno.

"पुब्बेनिवासञाणेन" (पूर्वनिवासज्ञानाने) हे जगात आणि शासनात (बुद्धशासनात) रूढ असलेल्या अर्थाने म्हटले आहे. कारण इतर लोक पूर्वजन्माचे स्मरण करताना केवळ पूर्वनिवासज्ञानानेच जाणतात, परंतु भगवान हे सर्वज्ञताज्ञानाने देखील जाणतात. "दिब्बेन चक्खुना" (दिव्य चक्षूने) यामध्ये देखील हाच नियम लागू होतो. ज्याच्याद्वारे सर्व प्रकारे जन्माचा क्षय होतो तो "जातिख्खयो" (जन्माचा क्षय) म्हणजेच आर्य अष्टांगिक मार्गातील अग्र मार्ग (अर्हत मार्ग) होय. त्याद्वारे प्राप्त करण्यायोग्य आणि प्राप्त झाल्यामुळे जन्माचा क्षय म्हणजेच अर्हतपद होय. "जानित्वा वोसितवोसानो" म्हणजे जाणण्यायोग्य अशा चतुरार्यसत्य धर्माला मार्गज्ञानाने जाणून, सोळाही कर्तव्यांचे (कृत्यांचे) संपादन करून कृतकृत्य झालेले.

Uppattiṃ dīpetvāti pāyasadānassa āgamanaṃ pakāsetvā. Gāthāhi abhigītanti dvīhi gāthāhi mayā abhigītaṃ. Abhuñjitabbanti bhuñjituṃ na yuttaṃ. ‘‘Abhojaneyya’’nti kasmā vuttaṃ, nanu bhagavato ajjhāsayo accantameva suddhoti? Saccametaṃ, brāhmaṇo pana pubbe adātukāmo pacchā gāthā sutvā dhammadesanāya muduhadayo hutvā dātukāmo ahosi, tasmā taṃ bhikkhūnaṃ anāgate diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ paṭikkhipi. Tathā hi anantarasutte kasibhāradvājasutte ca evameva paṭipajji. Tenāha ‘‘tvaṃ brāhmaṇā’’tiādi. Kilañjamhi…pe… pakāsitāti etena gāthaṃ uddesaṭṭhāneva ṭhapetvā bhagavā brāhmaṇassa vitthārena dhammaṃ desesīti dasseti. Gāyanenāti gāyanakena, gānena vā. Atthañca dhammañcāti sadevakassa lokassa hitañceva tassa kāraṇañca. Sampassantānanti sammadeva passantānaṃ. Dhammoti paveṇiāgato cārittadhammo na hoti. Bhojanesu ukkaṃsagataṃ dassetuṃ ‘‘sudhābhojana’’nti āha. Dhamme satīti ariyānaṃ ācāradhamme sati taṃ ālambitvā jīvantānaṃ etadeva seṭṭhanti ‘‘somaṃ bhuñjeyya pāyasa’’nti taṃ ārabbha kathāya uppannattā.

"उप्पत्तिं दीपेत्वा" म्हणजे खीर (पायस) देण्याच्या प्रसंगाची उत्पत्ती स्पष्ट करून. "गाथाहि अभिगीतं" म्हणजे माझ्याद्वारे दोन गाथांमध्ये गायन केलेले. "अभुञ्जितब्बं" म्हणजे ग्रहण करणे (खाणे) योग्य नाही. "अभोजनेय्यं" (अखाद्य) असे का म्हटले आहे? भगवंतांचा हेतू तर अत्यंत शुद्धच होता ना? हे सत्य आहे, परंतु तो ब्राह्मण आधी दान देण्यास अनइच्छुक होता, नंतर गाथा ऐकून आणि धम्मदेशनेने त्याचे हृदय कोमल झाल्यावर तो दान देण्यास तयार झाला. म्हणून, भविष्यात भिक्खूंनी अशा चुकीच्या पायंड्याचे (दृष्टानुगतीचे) अनुकरण करू नये, यासाठी भगवंतांनी त्याचा निषेध केला (ते नाकारले). कारण यानंतरच्या सुत्तात, म्हणजेच 'कसिभारद्वाज सुत्तात' देखील त्यांनी असेच आचरण केले होते. म्हणूनच "त्वं ब्राह्मणा" इत्यादी म्हटले आहे. "किळञ्जम्हि... पे... पकासिता" याद्वारे गाथा केवळ उद्देशस्थानी ठेवून भगवंतांनी ब्राह्मणाला विस्ताराने धम्म उपदेश केला, हे दर्शवले आहे. "गायनेन" म्हणजे गायन करणाऱ्याद्वारे किंवा गाण्याने. "अत्थञ्च धम्मञ्च" म्हणजे देवलोकासहित संपूर्ण जगाचे हित आणि त्याचे कारण. "सम्पस्सत्तानं" म्हणजे चांगल्या प्रकारे पाहणाऱ्यांचे. "धम्मो" म्हणजे परंपरेने आलेला आचारधर्म नव्हे. भोजनांमधील श्रेष्ठत्व दर्शवण्यासाठी "सुधाभोजन" (अमृतभोजन) असे म्हटले आहे. "धम्मे सति" म्हणजे आर्यांच्या आचारधर्माचे पालन करत, त्याचा आश्रय घेऊन जगणाऱ्यांसाठी हेच श्रेष्ठ आहे, म्हणून "सोमं भुञ्जेय्य पायसं" (त्याने ही खीर ग्रहण करावी) असे म्हटले आहे, कारण त्या संदर्भातील चर्चेतून हे उत्पन्न झाले आहे.

Sallakkheti ayaṃ brāhmaṇo. Sesā paccayā niddosā te ārabbha kathāya appavattitattā. Kukkuccavūpasantanti aggiāhitapadassa viya saddasiddhi veditabbā. Annena pānenāti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘kākehi sappi rakkhitabba’’nti. Tenāha ‘‘desanāmattameta’’nti. Bahusassaphaladāyakaṃ sukhettaṃ viya paṭiyattanti sammā kasanabījanaudakānayanāpanayanādinā susajjitaṃ khettaṃ viya sīlādiguṇavisesasampādanena paṭiyattaṃ puññakkhettaṃ etaṃ.

"सल्लक्खेति" म्हणजे हा ब्राह्मण विचार करतो (लक्षात घेतो). इतर प्रत्यय (साधने) निर्दोष आहेत, कारण त्यांच्याविषयी कोणतीही चर्चा सुरू झालेली नव्हती. "कुक्कुच्चवूपसन्तं" (शंका/संशय शांत झालेला) या शब्दाची सिद्धी "अग्गियाहित" या पदाप्रमाणेच समजावी. "अन्नेन पानेन" (अन्न आणि पाण्याने) हे एक लाक्षणिक वचन आहे, जसे की "कावळ्यांपासून तुपाचे रक्षण करावे". म्हणूनच "देसनामत्तमेतं" (हे केवळ उपदेशासाठी आहे) असे म्हटले आहे. "बहुसस्सफलदायकं सुखेत्तं विय पटियत्तं" म्हणजे जसे नांगरणी, पेरणी, पाणी देणे आणि काढणे इत्यादींनी चांगल्या प्रकारे सुसज्ज केलेले शेत भरपूर पीक देणारे असते, तसेच शील इत्यादी विशेष गुणांच्या संपादनाने सुसज्ज केलेले हे एक 'पुण्यक्षेत्र' आहे.

Aggikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अग्गिकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

9. Sundarikasuttavaṇṇanā

९. सुन्दरिकसुत्तवर्णना

195. Ānetvā [Pg.260] hunitabbato āhuti. Sappimadhupāyasādīhi aggiṃ juhoti etthāti aggihuttaṃ, sādhiṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Tenāha ‘‘agyāyatana’’ntiādi. Suvisodhito cassāti nihīnajātikānaṃ anena suṭṭhu visodhito ca bhaveyya. ‘‘Me’’ti padaṃ ānetvā sambandho.

१९५. आणून आहुती देण्यायोग्य असल्यामुळे ती 'आहुती' होय. तूप, मध, खीर इत्यादींनी ज्यामध्ये अग्नीला आहुती दिली जाते, ते 'अग्गिहुत्तं' (अग्निहोत्र) होय, हे त्याच्या अधिष्ठानासह समजावे. म्हणूनच "अग्यायातनं" (अग्नीचे स्थान) इत्यादी म्हटले आहे. "सुविसोधितo चस्स" म्हणजे हीन जातीच्या लोकांचा याच्याद्वारे चांगल्या प्रकारे उद्धार (शुद्धी) व्हावा. "मे" हे पद आणून त्याचा संबंध जोडला पाहिजे.

Aphalaṃ karotīti ito paṭṭhāya yāva demīti padaṃ. Tāva anantarasuttavaṇṇanāya āgatasadisamevāti peyyālavasena ṭhapesi, na sappisaṅkhāraṭṭhapanaṃ. Himapātassa ca sītavātassa ca paṭibāhanatthanti akāraṇametanti taṃ anādiyitvā aññameva sukāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘paṭibalovā’’tiādi vuttaṃ. Sañjānitvāti ‘‘nāyaṃ brāhmaṇo’’ti sañjānitvā.

"अफलं करोति" येथपासून ते "देमि" या पदापर्यंत. तोपर्यंतचा भाग मागील सुत्ताच्या वर्णनासारखाच असल्यामुळे तो संक्षेप रूपाने (पेय्याल) ठेवला आहे, तुपाच्या संस्काराची मांडणी येथे केलेली नाही. "बर्फवृष्टी आणि थंड वाऱ्याचा प्रतिकार करण्यासाठी" हे अकारण (निरर्थक) असल्यामुळे, त्याचा स्वीकार न करता दुसरेच योग्य कारण दर्शवण्यासाठी "पटिबलोवा" इत्यादी म्हटले आहे. "सञ्जानित्वा" म्हणजे "हा ब्राह्मण नाही" असे ओळखून.

Nīcakesantanti rassakesantaṃ. Brāhmaṇānaṃ suddhiatthā sikhāti āha ‘‘pavattamattampi, sikhaṃ adisvā’’ti, ‘‘paramahaṃsaparikkhādinā’’ti keci.

"नीचकेसन्तं" म्हणजे लहान कापलेले केस. ब्राह्मणांच्या शुद्धीसाठी शिखा (शेंडी) असते, म्हणून "केवळ प्रवृत्त झालेले पाहूनही, शिखा न पाहता" असे म्हटले आहे. काही जण "परमहंस परिकर इत्यादींद्वारे" असा अर्थ लावतात.

Akāraṇaṃ dakkhiṇeyyabhāvassa jāti adakkhiṇeyyabhāvahetūnaṃ pāpadhammānaṃ apaṭikkhepabhāvato. Etanti sīlādibhedaṃ caraṇaṃ. Dakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇaṃ adakkhiṇeyyabhāvakārakapāpadhammānaṃ tadaṅgādivasena pajahanato. Assāti brāhmaṇassa. Tamatthanti taṃ dakkhiṇeyyabhāvassa kāraṇatāsaṅkhātamatthaṃ upamāya vibhāvento. Sālādikaṭṭhā jātovāti sālādivisuddhakaṭṭhāva jāto. Sāpānadoṇiādiavisuddhakaṭṭhā jāto aggikiccaṃ na ca na karoti. Evanti yathā aggi yato kutoci jātopi aggikiccaṃ karotiyeva, evaṃ caṇḍālakulādīsu jātopi dakkhiṇeyyo na na hoti guṇasampadāvasena ariyānaṃ vaṃse pajātattāti āha ‘‘guṇasampattiyā jātimā’’ti. Dhitiyā guṇasampattiyā pamukhabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘so hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha dhitiyāti vīriyena. Tañhi anuppannānaṃ kusaladhammānaṃ uppādanaparibrūhanehi te dhāreti. Hiriyā dose nisedheti, sammadeva pāpānaṃ jigucchane sati tesaṃ pavattiyā avasaro eva natthi. Monadhammena ñāṇasaṅkhātena ottappadhammena. Kāraṇākāraṇajānanakoti tesaṃ tesaṃ [Pg.261] dhammānaṃ yathābhūtaṃ ṭhānaṃ, pāpadhammānaṃ vā vippakārasabhāvaṭṭhānaṃ jānanako.

दक्षिणायोग्य (दान स्वीकारण्यास पात्र) असण्याचा जन्म हा काही हेतू (कारण) नाही, कारण जन्म हा अदक्षिणायोग्य बनवणाऱ्या पापधर्मांचा (पापी प्रवृत्तींचा) निषेध करत नाही. 'एतद्' (हे) म्हणजे शील इत्यादी भेदांचे आचरण होय. दक्षिणायोग्य असण्याचे कारण म्हणजे अदक्षिणायोग्य बनवणाऱ्या पापधर्मांचा तदंग इत्यादीद्वारे त्याग करणे होय. 'अस्स' (त्याचे) म्हणजे ब्राह्मणाचे. 'तमत्यं' (त्या अर्थाला) म्हणजे त्या दक्षिणायोग्यतेचे कारण असणाऱ्या अर्थाला उपमेद्वारे स्पष्ट करताना. 'सालादिकाट्ठा जातोवा' म्हणजे साल (सागवान) इत्यादी शुद्ध लाकडापासून उत्पन्न झालेला. कुत्र्यांच्या पिण्याच्या पात्रासारख्या (द्रोणी) अशुद्ध लाकडापासून उत्पन्न झालेला अग्नी देखील अग्नीचे कार्य करत नाही असे नाही (तोही अग्नीचे कार्य करतोच). 'एवं' (याप्रमाणे) ज्याप्रमाणे अग्नी कोणत्याही लाकडापासून उत्पन्न झाला तरी अग्नीचे कार्य करतोच, त्याचप्रमाणे चांडाळ कुळात जन्मलेला असला तरी तो दक्षिणायोग्य होत नाही असे नाही, कारण गुणसंपदेच्या बळावर तो आर्यांच्या कुळात जन्मलेला असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "गुणसंपत्तीने युक्त असलेलाच खरोखर कुलीन (जातीमान) होय." धैर्याच्या (धृतीच्या) गुणसंपत्तीचे प्रमुखत्व दर्शवण्यासाठी 'सो ही' (तो खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'धृत्या' (धैर्याने) म्हणजे वीर्याने (प्रयत्नाने). कारण ते (वीर्य) उत्पन्न न झालेल्या कुशल धर्मांना उत्पन्न करून आणि वाढवून करण्याचे धारण करते. 'हिरिया' (लज्जेने) दोषांचा निषेध होतो, पापांचा योग्य प्रकारे तिरस्कार केल्यावर त्यांच्या प्रवृत्तीला (उत्पत्तीला) वावच उरत नाही. 'मौनधर्माने' म्हणजे ज्ञानाने आणि 'ओत्तप्पधर्माने' (पापाच्या भयाने). 'कारणाकारण जाणणारा' म्हणजे त्या त्या धर्मांचे यथाभूत स्थान किंवा पापधर्मांच्या विपरीत स्वरूपाचे स्थान जाणणारा होय.

Paramatthasaccena nibbānena ārammaṇapaccayabhūtena ariyamaggena danto. Indriyadamenāti tato eva ariyena indriyasaṃvarena upagato. Vidanti tehi saccānīti vedā. Maggavedānaṃ antanti ariyaphalaṃ. Kilesānaṃ antanti tesaṃ anuppādanirodhaṭṭhānaṃ. Yaññoti aggaphalaṃ. Niratthakanti aphalaṃ tesaṃ anāgamanato, āgatānampi aggadakkhiṇeyyābhāvato. Juhati deti.

आलंबन-प्रत्यय स्वरूप असलेल्या परमार्थ सत्य अशा निर्वाणाद्वारे आणि आर्यमार्गाद्वारे जो दमन झालेला (दंत) आहे. 'इंद्रियदमाने' म्हणजे त्याच आर्य इंद्रिय संवराने युक्त असलेला. ज्यांच्याद्वारे सत्यांना जाणले जाते ते 'वेद' (ज्ञान) होत. 'मार्गवेदांचा अंत' म्हणजे आर्यफळ होय. 'क्लेशांचा अंत' म्हणजे त्यांचा अनुत्पाद-निरोध (पुन्हा उत्पन्न न होणे) होय. 'यज्ञ' म्हणजे अग्रफळ (सर्वोच्च फळ/अर्हतफळ). 'निरर्थक' म्हणजे निष्फळ, कारण ते (अग्रफळ) प्राप्त न झाल्यामुळे किंवा ते प्राप्त झाले तरी ते अग्र-दक्षिणायोग्य (दान स्वीकारण्यास सर्वश्रेष्ठ) नसल्यामुळे. 'जुहति' म्हणजे देतो (दान करतो).

Suyiṭṭhanti sudānaṃ aggadakkhiṇeyyalābhena. Suhutanti tasseva vevacanaṃ. Atha vā suyiṭṭhanti suṭṭhu sammadeva yiṭṭhaṃ sāre upanītaṃ mama idaṃ deyyavatthu. Suhutanti etthāpi eseva nayo.

'सुयिट्ठं' (उत्तम यज्ञ/उत्तम दान) म्हणजे अग्र-दक्षिणायोग्य व्यक्तीच्या प्राप्तीमुळे दिलेले उत्तम दान. 'सुहुतं' (उत्तम हवन) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. अथवा 'सुयिट्ठं' म्हणजे माझे हे देयवस्तू (दानाच्या वस्तू) योग्य प्रकारे, चांगल्या रीतीने सारभूत तत्त्वाप्रत पोहोचवले गेले आहे. 'सुहुतं' यामध्येही हाच नियम (अर्थ) लागू होतो.

Upahaṭamatteti brāhmaṇena ‘‘bhuñjatu bhava’’nti upanītamatte. Nibbattitojamevāti savatthukaṃ aggahetvā vatthuto vivecitaojameva. Tena taṃ sukhumattaṃ gatanti taṃ habyasesaṃ sabbaso sukhumabhāvaṃ gatanti ojāya anoḷārikatāya purimākāreneva paññāyamānataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana ojāya eva kevalāya gahaṇaṃ sandhāya. Sā hi avinibbhogavuttitāya visuṃ gaṇhituṃ na sakkā, tasmā devatāhipi savatthukā gayhati. Manussānaṃ vatthūti karajakāyamāha. Oḷārikavatthutāya devānaṃ viya gahaṇī na tikkhāti dibbojasammissatāya sammā pariṇāmaṃ na gacchati. Sukhumāpi samānā dibbojā tena pāyasena missitā oḷārikasammissatāya sukhumavatthukānaṃ devānaṃ sukhadā na hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘goyūse panā’’tiādinā. Paribhogavatthuno oḷārikatāya vā devānaṃ dukkaraṃ sammā pariṇāmetuṃ, dibbojāya garutarabhāvena manussānaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘na khvāha’’ntiādi. Samāpatticittasamuṭṭhitā tejodhātu jhānānubhāvasantejitā tikkhatarā hotīti vuttaṃ ‘‘aṭṭha…pe… pariṇāmeyyā’’ti. Bhagavato pana suddheneva pariṇamatīti vuttaṃ ‘‘pākatikenevā’’ti, jhānānubhāvappattena jhānena vinā sabhāvasiddheneva.

'उपहतमत्ते' म्हणजे ब्राह्मणाने "आपण भोजन करावे" असे म्हणून जवळ आणून दिले असता. 'निब्बत्तितोजमेव' म्हणजे वस्तूच्या (अन्नाच्या) स्थूल भागासह न घेता, वस्तूहून वेगळे केलेले केवळ ओज (सारतत्व) ग्रहण करणे. 'तेन तं सुखुमत्तं गतं' म्हणजे ते हव्यशेष (उरलेले अन्न) पूर्णपणे सूक्ष्म भावाला प्राप्त झाले. हे ओजाच्या अ-स्थूलतेमुळे (सूक्ष्मतेमुळे) पूर्वीच्याच रूपात दिसत राहण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे, केवळ ओजाच्याच ग्रहणाच्या संदर्भाने नाही. कारण ते (ओज) अविभक्त स्वरूपात असल्यामुळे स्वतंत्रपणे ग्रहण करता येत नाही, म्हणून देवतांद्वारे देखील ते वस्तूच्या (अन्नाच्या) स्थूल भागासहच ग्रहण केले जाते. 'मनुष्यांचे वस्तू' म्हणजे हा भौतिक शरीर (करजकाय) होय. स्थूल शरीर असल्यामुळे, देवतांप्रमाणे मनुष्यांची ग्रहणशक्ती तीक्ष्ण नसते, त्यामुळे दिव्य ओजाच्या मिश्रणामुळे त्याचे योग्य प्रकारे पचन होत नाही. सूक्ष्म असूनही ती दिव्य ओज त्या खिरीमध्ये (पायसामध्ये) मिसळल्यामुळे, स्थूल मिश्रणामुळे सूक्ष्म शरीर असणाऱ्या देवतांना सुखदायक ठरत नाही, हा अर्थ 'गोयूसे पना' (गाईच्या दुधाच्या रसात) इत्यादीद्वारे दर्शवला आहे. उपभोगाच्या वस्तूच्या स्थूलतेमुळे देवतांना त्याचे योग्य पचन करणे कठीण असते, तर दिव्य ओजाच्या अति-गुरुत्वामुळे (जडतेमुळे) मनुष्यांना ते कठीण असते. म्हणूनच भगवान म्हणाले - "मी पाहत नाही..." इत्यादी. समापत्तीच्या चित्तातून उत्पन्न झालेली तेजोधातू ध्यानाच्या प्रभावाने उत्तेजित होऊन अधिक तीक्ष्ण होते, म्हणूनच "आठ... पे... पचवू शकेल" असे म्हटले आहे. परंतु भगवंतांच्या बाबतीत ते शुद्ध स्वरूपातच पचते, म्हणूनच 'प्राकृतिकानेच' (नैसर्गिक रीतीनेच) असे म्हटले आहे, म्हणजेच ध्यानाच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या ध्यानाशिवाय केवळ स्वभावसिद्ध रीतीनेच.

‘‘Appaharite’’ti ettha appa-saddo ‘‘appiccho’’tiādīsu viya abhāvatthoti āha ‘‘appahariteti aharite’’ti. Pātisatepi pāyase. Na āluḷatīti na āvilaṃ hoti. Anāgantāva gaccheyya ‘‘attanāpi [Pg.262] na paribhuñji, aññesaṃ na dāpesi, kevalaṃ pāyasaṃ nāsesī’’ti domanassappatto.

'अप्पहरिते' (अल्पहरित जागेत) येथे 'अप्प' हा शब्द 'अप्पिच्छो' (अल्पेच्छ) इत्यादी शब्दांप्रमाणे अभावाच्या अर्थाने वापरला आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - 'अप्पहरिते म्हणजे जेथे हिरवळ नाही अशा ठिकाणी'. 'पातिसतेपि' म्हणजे खिरीमध्ये (पायसामध्ये). 'न आलुळति' म्हणजे गढूळ होत नाही. "स्वतःही उपभोग घेतला नाही, इतरांनाही देऊ दिला नाही, केवळ खीर नष्ट केली" अशा प्रकारे दौर्मनस्य (दुःख) प्राप्त होऊन तो परत न येण्यासाठी निघून जाईल.

Dāru samādahānoti dāruhariddi dārusmiṃ tassa dahanto. Yadītiādi dārujhāpanassa bahiddhabhāvasādhanaṃ asuddhahetūnaṃ paṭipakkhābhāvato tassa. Khandhādīsu kusalāti tesu sabhāvato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato jānanato chekā paṇḍitā. Ñāṇajotinti ñāṇamayaṃ jotiṃ. Jālemīti pajjalitaṃ karomi. Niccaṃ pajjalitaggi sabbatthakameva vigatasammohandhakāratāya ekobhāsabhāvato. Sabbaso vikkhepābhāvato niccasamāhitatto. Evaṃ vadatīti caritaṃ brahmacariyaṃ gahetvā carāmīti evaṃ vattamānaṃ viya vadati āsannataṃ hadaye ṭhapetvā.

'दारु समादहानो' (लाकूड गोळा करून पेटवणारा) म्हणजे लाकडाच्या अग्नीमध्ये स्वतःला जाळणारा. 'यदी' इत्यादी लाकूड जाळण्याच्या बाह्य क्रियेचे साधन आहे, कारण ते अशुद्धतेच्या कारणांचे विरोधी (प्रतिपक्ष) नाही. 'स्कंध इत्यादींमध्ये कुशल' म्हणजे त्यांच्या स्वभाव, उदय (उत्पत्ती), अस्त (विनाश), आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) यांना जाणण्यात चतुर असलेले पंडित. 'ज्ञानज्योती' म्हणजे ज्ञानमयी ज्योत. 'जालेमि' म्हणजे प्रज्वलित करतो. 'नित्य प्रज्वलित अग्नी' म्हणजे सर्व बाजूंनी संमोह रूपी अंधकार नष्ट झाल्यामुळे एकच प्रकाश पसरलेला असणे. सर्व प्रकारे विक्षेप (विचलितता) नसल्यामुळे 'नित्य समाहित चित्त असलेला'. 'असे बोलतो' म्हणजे "मी आचरलेले ब्रह्मचर्य स्वीकारून जगतो" असे हृदयात अत्यंत जवळ ठेवून प्रत्यक्ष बोलत असल्यासारखे बोलतो.

Khāribhāroti khāribhārasadiso. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Khandhena vayhamānoti kāje pakkhipitvā khandhena vayhamāno. Pathaviyā saddhiṃ phuseti bhārassa garukabhāvena kājassa pariṇamanena. Mānena attano jātiādīni paggaṇhato aññassa tāni na sahatīti āha – ‘‘tattha tattha issaṃ uppādento’’ti, tattha tattha jātiādimānavatthusmiṃ garutaraggahaṇena saṃsīdeyyāti adhippāyo. Kodho dhūmoti yathāpi bhāsuro aggi dhūmena upakkiliṭṭho, evaṃ kodhena upakkiliṭṭho. Ñāṇaggīti tassa kodho dhūmo. Musāvādova mosavajjaṃ. Yathā ñāṇe sati musāvādo natthi, evaṃ musāvāde sati ñāṇampīti tena taṃ nirodhitaṃ viya hotīti āha – ‘‘musāvādena paṭicchannaṃ ñāṇa’’nti. Yathā sujāya vinā brāhmaṇānaṃ yāgo na ijjhati, evaṃ pahūtajivhāya vinā satthu dhammayāgo na ijjhatīti jivhā sujāpariyāyā vuttā. Joti ṭhiyati etthāti jotiṭṭhānaṃ vedi, yaṃ aggikuṇḍaṃ. Sattānaṃ hadayaṃ jotiṭṭhānaṃ ñāṇaggino tattha samujjalanato. Attāti cittaṃ ‘‘āhito ahaṃ māno etthā’’ti katvā.

'खारिभारो' म्हणजे खांद्यावरील ओझ्यासारखा (कावडीसारखा). म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्याप्रमाणे' इत्यादी. 'खांद्याने वाहून नेणारा' म्हणजे कावडीत ठेवून खांद्याने वाहून नेणारा. ओझ्याच्या जडपणामुळे कावड वाकल्याने ती जमिनीला स्पर्श करते. मानाने (अहंकाराने) स्वतःच्या जाती इत्यादींचा अभिमान बाळगणाऱ्या आणि इतरांच्या त्या गोष्टी सहन न करणाऱ्या व्यक्तीबद्दल म्हटले आहे - "तेथे तेथे ईर्ष्या उत्पन्न करणारा". याचा अभिप्राय असा की, त्या त्या जाती इत्यादी अभिमानाच्या विषयांना अतिशय महत्त्व दिल्याने तो खाली खचतो (संसारचक्रात बुडतो). 'क्रोध हा धूर आहे' म्हणजे ज्याप्रमाणे प्रज्वलित अग्नी धुराने मलीन होतो, त्याप्रमाणे मनुष्य क्रोधाने मलीन होतो. 'ज्ञानरूपी अग्नी'चा क्रोध हा धूर आहे. 'मुसावाद' (असत्य भाषण) म्हणजेच असत्य बोलण्याचा दोष. ज्याप्रमाणे ज्ञान असताना असत्य भाषण नसते, त्याचप्रमाणे असत्य भाषण असताना ज्ञानही नष्ट होते, जणू काही असत्य भाषणाने ज्ञानाचा निरोध (नाश) केला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "असत्य भाषणाने झाकलेले ज्ञान". ज्याप्रमाणे 'स्रुवा' (यज्ञात तूप वाहण्याचे पात्र) शिवाय ब्राह्मणांचा यज्ञ यशस्वी होत नाही, त्याप्रमाणे प्रभूता (विस्तीर्ण) जिभेशिवाय शास्त्यांचा (बुद्धांचा) धर्मयज्ञ यशस्वी होत नाही, म्हणून जिभेला 'स्रुवा'चा पर्याय म्हटले आहे. जेथे अग्नी राहतो ते 'ज्योतीचे स्थान' म्हणजे वेदी, जे अग्निकुंड आहे. प्राण्यांचे हृदय हेच ज्योतीचे स्थान आहे, कारण ज्ञानरूपी अग्नी तेथेच प्रज्वलित होतो. 'अत्ता' (आत्मा) म्हणजे चित्त, "माझा अहंकार येथे स्थापित आहे" असे मानून.

Dhammo rahadoti assaddhiyādiālasiyābhāvato kilesamalapakkhālanato paramagginibbutāvahanato ariyamaggadhammo anāvilo rahado. Heṭṭhupariyavālukāti viparivattitavālukā hutvā. Āluḷāti [Pg.263] ākulajātā. Paṇḍitānaṃ pasatthoti paṇḍitānaṃ purato seṭṭho. Seṭṭhabhāvena santo pāsaṃso hutvā kilese bhindati samucchindatīti sabbhīti vuccati. Tenāha ‘‘uttamaṭṭhenā’’ti. Tathā cāha bhagavā ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho’’ti (dha. pa. 273).

‘धम्मो रहदो’ (धम्म हा डोह आहे) म्हणजे अश्रद्धा आणि आळस इत्यादींचा अभाव असल्यामुळे, क्लेशांचा मळ धुवून टाकत असल्यामुळे आणि परम अग्नीच्या (राग, द्वेष, मोहाच्या अग्नीच्या) शांततेला (निर्वाणाला) प्राप्त करून देणारा असल्यामुळे, आर्यमार्ग रूपी धम्म हा गढूळ नसलेला (स्वच्छ) डोह आहे. ‘हेट्ठुपरियवालुका’ म्हणजे वाळू उलटपालट झालेली असणे. ‘आलुळा’ म्हणजे गढूळ झालेली, खवळलेली. ‘पंडितानं पसत्थो’ म्हणजे पंडितांच्या समोर श्रेष्ठ असलेला. श्रेष्ठत्वामुळे शांत आणि प्रशंसनीय होऊन जो क्लेशांना नष्ट करतो, समूळ उपटून टाकतो, त्याला ‘सब्भि’ (सत्पुरुष) म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘उत्तम अर्थाने’. तसेच भगवंतांनी म्हटले आहे - ‘मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे’ (धम्मपद २७३).

Vacīsaccanti iminā ‘‘caturaṅgasamannāgatā vācā suparisuddhā hotī’’ti sammāvācaṃ dasseti. Saccasaṃyamapadehi dassitā maggadhammā idha ‘‘dhammo’’ti adhippetāti āha – ‘‘dhammoti iminā…pe… dassetī’’ti. Maggasaccaṃ gahitaṃ anantaragāthāya anekehi visesetvā vuttattā. Atthatoti pubbaṅgamattādiatthato. Tāya hi sakiccaṃ karontiyā itare sabbepi tadanuvattikā honti. Taggatikattāti sammādiṭṭhiyā upakārakabhāvena tāya samānagatikattā. Ārammaṇañhi vitakkenāhaṭaṃ paññā vicinituṃ sakkoti. Tathā hi so paññākkhandhena saṅgahaṃ gato. Dhammoti sabhāvato samādhi gahito, itare dve tadupakārattā. Tathā hi ‘‘evaṃdhammā te bhagavanto’’tiādīsu (dī. ni. 2.13; ma. ni. 3.197; saṃ. ni. 5.378) samādhi ‘‘dhammo’’ti vutto. Paramatthasaccaṃ gahitaṃ sabbesaṃ seṭṭhabhāvato. Yathāha – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34). Atthatoti tato eva paramatthato, anantaraṃ vuccamānānaṃ vā maggadhammānaṃ ārammaṇabhāvato. Pañcaṅgāni gahitāni tāsaṃ maggabhāvato. Tīṇi aṅgāni. Brahmacariyaṃ nāmāti etaṃ nibbānagāmi uttamaṭṭhena maggabrahmacariyaṃ nāma. Majjhe sitāti līnuddhaccādiantadvayavivajjanena majjhe majjhimapaṭipadābhāvanaṃ nissitā. Sassatucchedaggahaṇaṃ hettha padhānatāya nidassanamattaṃ. Seṭṭhappattīti seṭṭhabhāvappatti. Ta-kāro padasandhikaroti ‘‘sa ujubhūtesū’’ti vattabbe majjhe ta-kāro padasandhikaro, ‘‘sa dujjubhūtesūti keci paṭhanti, tesaṃ da-kāro padasandhikaro. Sa-iti sundariko brāhmaṇo vuttoti katvā āha ‘‘sa tva’’nti, so tvanti attho. Dhammo sāriyo paridhānabhūtā alaṅkārā etassāti dhammasārī. Atha vā dhammehi sāritavāti dhammasārī, tehi sāretvā ṭhitavāti attho. Tenāha ‘‘kusaladhammehī’’tiādi.

‘वचीसच्चं’ (वाणीचे सत्य) याद्वारे ‘चार अंगांनी युक्त असलेली वाणी अत्यंत शुद्ध असते’ अशी सम्यक् वाचा दर्शविली आहे. सत्य आणि संयम या पदांद्वारे दर्शविलेले मार्गधम्म येथे ‘धम्म’ या शब्दाने अभिप्रेत आहेत, म्हणून म्हटले आहे - ‘धम्म या शब्दाने...पे... दर्शवितो’. पुढील गाथेमध्ये अनेक विशेषाणांनी युक्त करून सांगितल्यामुळे येथे ‘मार्गसत्य’ ग्रहण केले आहे. ‘अत्थतो’ म्हणजे पूर्वगामी असणे इत्यादी अर्थाने. कारण तिच्याद्वारे (सम्यक् दृष्टीद्वारे) आपले कार्य केले जात असताना इतर सर्वही तिचे अनुकरण करणारे होतात. ‘तग्गतिकत्ता’ म्हणजे सम्यक् दृष्टीला उपकारक असल्यामुळे तिच्याशी समान गती असणे. कारण वितर्काने आणलेल्या आलंबनाचा प्रज्ञेद्वारे विचार केला जाऊ शकतो. म्हणूनच तो प्रज्ञास्कंधात समाविष्ट होतो. ‘धम्मो’ या शब्दाने स्वभावावरून समाधी ग्रहण केली आहे, इतर दोन (शील आणि प्रज्ञा) हे तिला उपकारक आहेत. म्हणूनच ‘अशा धर्माचे ते भगवंत होते’ इत्यादींमध्ये (दी. नि. २.१३; म. नि. ३.१९७; सं. नि. ५.३७८) समाधीला ‘धम्म’ म्हटले आहे. सर्वांमध्ये श्रेष्ठ असल्यामुळे ‘परमार्थ सत्य’ ग्रहण केले आहे. जसे म्हटले आहे - ‘भिक्खूहो, जेवढे काही संस्कृत (संस्कारित) किंवा असंस्कृत धम्म आहेत, त्यांमध्ये विराग (वैराग्य/निर्वाण) हा श्रेष्ठ सांगितला आहे’ (इतिवृत्तक ९०; अं. नि. ४.३४). ‘अत्थतो’ म्हणजे त्याच परमार्थ अर्थाने, किंवा त्यानंतर सांगितल्या जाणाऱ्या मार्गधम्मांचे आलंबन असल्यामुळे. पाच अंगे मार्ग स्वरूप असल्यामुळे ग्रहण केली आहेत. तीन अंगे. ‘ब्रह्मचर्य’ म्हणजे निर्वाणाकडे नेणारे, उत्तम अर्थाने ‘मार्ग-ब्रह्मचर्य’ होय. ‘मज्झे सिता’ म्हणजे लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (चंचलता) इत्यादी दोन्ही टोकांचा त्याग करून मध्यभागी मध्यम प्रतिपदेच्या भावनेचा आश्रय घेतलेले. येथे शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टीचे ग्रहण हे प्रामुख्याने दर्शविण्यासाठी आहे. ‘सेट्ठप्पत्ती’ म्हणजे श्रेष्ठत्वाची प्राप्ती. ‘त-कार’ हा पदसंधी करणारा आहे, ‘स उजुभूतेसू’ असे म्हणायचे असताना मध्ये ‘त-कार’ हा पदसंधी करणारा आहे. काही जण ‘स दुज्जुभूतेसू’ असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते ‘द-कार’ हा पदसंधी करणारा आहे. ‘स’ म्हणजे सुंदरिक ब्राह्मण असे म्हटल्यामुळे ‘स त्वं’ असे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ ‘तो तू’ असा आहे. धम्मरूपी वस्त्र आणि अलंकार ज्याचे आहेत तो ‘धम्मसारी’. किंवा धम्मांनी जो युक्त आहे तो ‘धम्मसारी’, त्यांच्याद्वारे जो प्रतिष्ठित राहिला आहे असा अर्थ. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘कुशल धम्मांनी’ इत्यादी.

Sundarikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुंदरिकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

10. Bahudhītarasuttavaṇṇanā

१०. बहुधीतरसुत्तवर्णना

196. Samantatoti [Pg.264] dakkhiṇavāmānaṃ vasena samantato. Ūrubaddhāsananti ūrūnaṃ bandhanavasena nisajjanaṃ. Dvinnaṃ ūrūnaṃ aññamaññabandhanavasena ābhujitākāraṃ sandhāyāha ‘‘ābhujitvāti bandhitvā’’ti. Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjāvacaneneva bodhitanti ‘‘ujuṃ kāya’’nti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha ‘‘uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato payojanato ca dassetuṃ ‘‘aṭṭhārasā’’tiādi vuttaṃ. Parimukhanti ettha pari-saddo abhisaddena samānatthoti āha ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purekkhatoti attho. Pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu viya. Mukhanti niyyānaṭṭho ‘‘suññatavimokkhamukha’’ntiādīsu viya. Paṭipakkhato niggamanaṭṭho hi niyyānaṭṭho, tasmā pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitasammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho. Chabbaṇṇā…pe… nisīdi brāhmaṇassa pasādasañjānanatthaṃ. Aṭavimukhā caramānāti gocaraṃ gaṇhantā.

१९६. ‘समंततो’ म्हणजे उजव्या आणि डाव्या बाजूने चहूबाजूंनी. ‘ऊरुबद्धासनं’ म्हणजे मांड्यांच्या बंधनाद्वारे बसणे. दोन्ही मांड्या एकमेकांवर बांधल्याप्रमाणे दुमडून बसण्याच्या स्थितीला उद्देशून म्हटले आहे - ‘आभुजित्वा म्हणजे बांधून’. शरीराचा खालचा भाग सरळ ठेवणे हे बसण्याच्या शब्दानेच सूचित होत असल्यामुळे, ‘उजुं कायं’ (सरळ शरीर) यामध्ये ‘काय’ हा शब्द शरीराच्या वरच्या भागाशी संबंधित आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘वरचे शरीर सरळ ठेवून’. ते सरळ ठेवणे त्याच्या स्वरूपावरून आणि प्रयोजनावरून दर्शविण्यासाठी ‘अठ्ठारस’ (अठरा) इत्यादी म्हटले आहे. ‘परिमुखं’ यामध्ये ‘परि’ हा शब्द ‘अभि’ या शब्दाच्या समान अर्थाचा आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘कर्मस्थानाभिमुख’ (कर्मस्थानाकडे तोंड करून), बाहेरील विविध आलंबनांपासून मन वळवून कर्मस्थानालाच समोर ठेवणे असा अर्थ आहे. ‘परिग्गहट्ठो’ (स्वीकारण्याचा अर्थ) हा ‘परिणायिका’ इत्यादी शब्दांप्रमाणे आहे. ‘मुखं’ हा मोक्षाचा (बाहेर पडण्याचा) अर्थ ‘सुञ्ञतविमोक्खमुखं’ (शून्यताविमोक्षमुख) इत्यादी शब्दांप्रमाणे आहे. प्रतिपक्षापासून बाहेर पडण्याचा अर्थ म्हणजेच मोक्षाचा अर्थ आहे, म्हणून ‘परिग्गहितनिय्यानं’ म्हणजे सर्व प्रकारे विस्मरणरहित, विस्मरण सोडून स्मृती जागृत करून, परम स्मृती आणि प्रज्ञा प्रस्थापित करून असा अर्थ आहे. ‘छब्बण्णा...पे...’ (सहा रंगांचे किरण...) ब्राह्मणाच्या मनात श्रद्धा निर्माण करण्यासाठी भगवंत बसले. ‘अटविमुखा चरमाना’ म्हणजे गोचर (चारा) ग्रहण करत फिरणारे.

Ajjasaṭṭhinti ajja channaṃ pūraṇī saṭṭhī divasavutti, ajja ādiṃ katvā cha divaseti attho. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Ajja chadivasamattakāti ajjato chaṭṭhadivasamattakā. Lāmakāti nihīnā nipphalā. Tenāha ‘‘tilakhāṇukā’’tiādi.

‘अज्जसट्ठिं’ म्हणजे आज सहा दिवस पूर्ण करणारी साठ दिवसांची उपजीविका, आजपासून सुरुवात करून सहा दिवस असा अर्थ आहे. अत्यंत संयोगामध्ये हे द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे. ‘अज्ज छदिवसमत्तका’ म्हणजे आजपासून सहाव्या दिवसापर्यंत. ‘लामका’ म्हणजे हीन, निष्फळ. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘तिलखाणुका’ (तिळाची खुंट) इत्यादी.

Ussāhenāti uddhaṃ uddhaṃ pasārena abhibhavanena. Taṃ pana nesaṃ abhibhavanaṃ dassetuṃ ‘‘kaṇṇanaṅguṭṭhādīnī’’tiādimāha.

‘उस्साहेन’ म्हणजे वर-वर पसरून पराभूत करण्याद्वारे. त्यांचे ते पराभूत करणे दर्शविण्यासाठी ‘कण्णनंगुट्ठ आदीनि’ (कान, शेपूट इत्यादी) असे म्हटले आहे.

‘‘Uppāṭakapāṇakā’’ti tacaṃ uppāṭetvā viya khādakapāṇakā ūkāmaṅgulādayo.

‘उप्पाटकपाणका’ म्हणजे त्वचा सोलून काढल्याप्रमाणे खाणारे कीटक, जसे की उवा, पिसवा इत्यादी.

Kaḷārapiṅgalāti nikkhantapiṅgalakkhikā, kaḷārapiṅgalāti vā rattagattā ca piṅgalacakkhukā ca. Tilakāhatāti āhatatilakā, tilappamāṇehi bindūhi samantato santhatasarīrā.

‘कळारपिंगला’ म्हणजे बाहेर आलेले पिवळसर डोळे असलेली, किंवा ‘कळारपिंगला’ म्हणजे लालसर शरीर आणि पिवळसर डोळे असलेली. ‘तिलकाहता’ म्हणजे तिळाच्या आकाराच्या ठिपक्यांनी चहूबाजूंनी व्यापलेले शरीर असलेली.

Paṭigāthāhi brāhmaṇassa dhammadesanaṃ vaḍḍhesīti pakatiyā tassa attanā kathetabbaṃ dhammadesanaṃ pabbajjāguṇakittanavasena sattahi vaḍḍhesi. Pabbajitvāti [Pg.265] iṇāyikānaṃ attano palibodhaṃ tathā tathā jānāpetvā pabbajitvā.

‘प्रतिगाथांनी ब्राह्मणाच्या धम्मदेशनेला वाढवले’ म्हणजे स्वाभाविकपणे त्याने स्वतः सांगायची असलेली धम्मदेशना प्रव्रज्येच्या गुणांचे कीर्तन करण्याद्वारे सात गाथांनी वाढवली. ‘पब्बजित्वा’ (प्रव्रजित होऊन) म्हणजे कर्जदारांना आपल्या बंधनांविषयी तशा प्रकारे अवगत करून देऊन प्रव्रजित होऊन.

Yathā ca tattha bhagavā paṭipajji, taṃ dassetuṃ ‘‘puna divase’’tiādi vuttaṃ.

आणि तिथे भगवंतांनी जसे आचरण केले, ते दर्शविण्यासाठी ‘पुन्हा दुसऱ्या दिवशी’ इत्यादी म्हटले आहे.

Taṃ taṃ kulagharaṃ pesetvāti taṃ taṃ tassa brāhmaṇassa dhītaraṃ tassa tassānucchavikassa brāhmaṇassa dento taṃ taṃ kulagharaṃ pesetvā brāhmaṇadhamme garukaraṇābhāvato.

‘त्या त्या कुलघरात पाठवून’ म्हणजे त्या त्या ब्राह्मणाच्या कन्येला तिच्यासाठी योग्य अशा ब्राह्मणाला देऊन, त्या त्या कुलघरात पाठवून, कारण ब्राह्मणधर्माचा आदर नसल्यामुळे.

‘‘Naṭṭhe mate pabbajite, napuṃsakepi bhattari;

Itthiyā patiseṭṭhāya, na añño pati icchiyo’’ti. –

‘पती नष्ट झाला असता, मृत झाला असता, प्रव्रजित झाला असता किंवा नपुंसक झाला असता; स्त्रीसाठी दुसरा पती इच्छित नसतो.’ –

Ayañhi brāhmaṇadhammo. Ayyikaṭṭhāneti mātāmahiṭṭhāne ṭhapesi satthu cittārādhanavasenāti.

हाच खरोखर ब्राह्मणधर्म आहे. ‘अय्यिकट्ठाने’ म्हणजे आजीच्या (आईच्या आईच्या) स्थानी ठेवले, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चित्ताला प्रसन्न करण्याच्या हेतूने.

Bahudhītarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

बहुधीतरसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथमवर्गवर्णना समाप्त झाली.

2. Upāsakavaggo

२. उपासकवर्ग

1. Kasibhāradvājasuttavaṇṇanā

१. कसिभारद्वाजसुत्तवर्णना

197. Dakkhiṇāgirisminti dakkhiṇāgirijanapade, tasmiṃ dakkhiṇāgirijanapade dakkhiṇāgirivihāre. Khandhesu ṭhapetvā yuge yottehīti yottarajjūhi yuttāni payojitāni icceva attho.

१९७. 'दक्खिणागिरिस्मिं' म्हणजे दक्खिणागिरि जनपदात, त्या दक्खिणागिरि जनपदातील दक्खिणागिरि विहारात. 'खन्धेषु ठपेत्वा युगे योत्तेहि' म्हणजे खांद्यांवर (जू) ठेवून, जोतऱ्यांच्या दोऱ्यांनी (जोतऱ्यांनी) जोडलेले किंवा जुंपलेले, असा अर्थ आहे।

Paṭhamadivaseti vapanadivasesu paṭhamadivase āraddhadivase. Pañcaṅgānipi paripuṇṇāni, pageva itaraṅgānīti dassetuṃ ‘‘paripuṇṇapañcaṅgā’’icceva vuttaṃ. Haritālamanosilāañjanehi uratthanādīsu ṭhapitattā ābhāya ujjalagattā. Avasesā balībaddā. Kilantagoṇaṃ mocetvā akilantassa yojanaṃ kilantaparivattanaṃ.

'पठमदिवसे' म्हणजे पेरणीच्या दिवसांतील पहिल्या दिवशी, आरंभ केलेल्या दिवशी. इतर अंगांची काय कथा, पाचही अंगे परिपूर्ण आहेत, हे दर्शवण्यासाठी 'परिपुण्णपञ्चङ्गा' (परिपूर्ण पाच अंगे असलेले) असेच म्हटले आहे. हरताळ (हरिताल), मनशिल (मनोसिला) आणि काजळ (अंजन) यांनी छाती इत्यादींवर लावल्यामुळे ते तेजाने चमकणाऱ्या शरीराचे (झाले आहेत). उर्वरित बैल आहेत. थकलेल्या बैलाला सोडून न थकलेल्या बैलाला जुंपणे म्हणजे 'किलन्तपरिवत्तन' (थकलेल्याची अदलाबदल) होय।

Sīhakuṇḍalānīti sīhamukhakuṇḍalāni. Brahmaveṭhananti brahmuno veṭhanasadisaṃ, assanakhaveṭhanasadisanti attho.

'सीहकुण्डलानि' म्हणजे सिंहमुखी कुंडल (सिंहाच्या तोंडाच्या आकाराचे कुंडल). 'ब्रह्मवेठनं' म्हणजे ब्रह्माच्या पगडीसारखे (शिरोभूषणासारखे), घोड्याच्या खुराच्या आकाराच्या पगडीसारखे, असा अर्थ आहे।

Buddhānaṃ [Pg.266] kiccāni kālavasena vibhattāni pañca kiccāni bhavanti. Purebhattakiccanti bhattato pubbe buddhena kātabbakiccaṃ. Vītināmetvāti phalasamāpattiyā kālaṃ vītināmetvā. Kadāci ekotiādi tesaṃ tesaṃ vineyyānaṃ vinayanānurūpapaṭipattidassanaṃ. Pakatiyāti pakatibuddhavesena. Buddhānaṃ hi rūpakāyassa asītianubyañjanapaṭimaṇḍita-bāttiṃsamahāpurisa- lakkhaṇa-kāyappabhā-byāmappabhā-ketumālāvicittatā buddhaveso. Kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehīti iminā pāramīnaṃ nissandabhūtāni pāṭihāriyāni rucivaseneva pakāsanakāni bhavanti, na sabbadāti dasseti. Evañca katvā ‘‘indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde’’tiādivacanaṃ samatthitaṃ hoti. Bhagavato kāye pītarasmīnaṃ yebhuyyatāya ‘‘suvaṇṇarasasiñcanāni viyā’’ti vatvā kāyamhi nīlādirasmīhi tahaṃ tahaṃ pītamissitaṃ sandhāya ‘‘vicitrapaṭaparikkhittāni viya cā’’ti vuttaṃ. Madhurenākārena saddaṃ karonti tuṭṭharavaravanato.

बुद्धांची कर्तव्ये काळाच्या विभागणीनुसार पाच कर्तव्ये असतात. 'पुरेभत्तकिच्चं' (भोजनापूर्वीचे कर्तव्य) म्हणजे भोजनाच्या आधी बुद्धांनी करावयाचे कर्तव्य. 'वीतिनामेत्वा' म्हणजे फलसमापत्तीमध्ये काळ घालवून. 'कदाचित एकटे' इत्यादी त्या त्या विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) व्यक्तींच्या विनयनास (मार्गदर्शनास) अनुरूप अशी प्रतिपत्ती (आचरण) दर्शवण्यासाठी आहे. 'पकतिया' म्हणजे नैसर्गिक बुद्धवेषाने. कारण बुद्धांच्या रूपकायाचा बुद्धवेष हा ऐंशी अनुव्यंजनांनी सुशोभित, बत्तीस महापुरुष लक्षणांनी युक्त, कायप्रभा (शरीराची प्रभा), व्यामप्रभा (एक हात पसरल्याएवढी प्रभा) आणि केतुमालेने (मस्तकावरील प्रभेने) विचित्र (विविध रंगी) असा असतो. 'कदाचित अनेक प्रातिहार्यांसह (चमत्कारांसह) वर्तमान असताना' याद्वारे हे दर्शवले आहे की, पारमितांचे निष्पन्न (फळ) असलेले प्रातिहार्य हे इच्छेनुसारच प्रकट होणारे असतात, नेहमी नव्हे. आणि असे केल्यानेच "इंद्रखिलाच्या (नगरद्वाराच्या खांबाच्या) आत उजवा पाय ठेवला मात्र..." इत्यादी वचन समर्थित (सिद्ध) होते. भगवंतांच्या शरीरावर पिवळ्या किरणांच्या प्रामुख्यामुळे "सुवर्णरसाचे सिंचन केल्यासारखे" असे म्हणून, शरीरावर निळ्या इत्यादी किरणांसोबत ठिकठिकाणी पिवळ्या रंगाचे मिश्रण लक्षात घेऊन "आणि जणू विचित्र (रंगीबेरंगी) वस्त्रांनी वेढल्यासारखे" असे म्हटले आहे. ते आनंदित झालेल्या श्रेष्ठ वनातून मधुर सुराने आवाज करतात।

Tatthāti vihāre. Gandhamaṇḍalamāḷeti hatthena kataparibhaṇḍe samosaritagandhapupphadāme maṇḍalamāḷe.

'तत्थ' म्हणजे विहारात. 'गन्धमण्डलमाळे' म्हणजे हाताने सारवलेल्या (लेपन केलेल्या) आणि सुगंधी फुलांचे हार टांगलेल्या गोल मंडपात (मंडळमाळात)।

Upaṭṭhāneti pamukhe. ‘‘Ovadatī’’ti vatvā tatthovādaṃ sāmaññato dassetuṃ, ‘‘bhikkhave’’tiādi vuttaṃ. Sampattīti cakkhādiindriyapāripūri ceva hatthādisampadā ca. Samassāsitakāyo kilamathavinodanena. ‘‘Tañca kho samāpajjanenā’’ti vadanti. Dutiyabhāgeti iminā aparabhāgaṃ tayo bhāge katvā tattha purimabhāgaṃ seyyanisajjāvasena samāpattīhi vītināmetīti dasseti. Lokanti rājagahādīsu yaṃ tadā upanissāya viharati, tattha aññattha vā bujjhanakaṃ vineyyasattalokaṃ buddhacakkhunā voloketi. Kālayuttanti tesaṃ indriyaparipākakālānurūpaṃ. Samayayuttanti tasseva vevacanaṃ. Samayayuttanti vā tehi ājānitabbavisesapaṭilābhānurūpaṃ.

'उपट्ठाने' म्हणजे समोर (प्रमुख स्थानी). "ओवदति" (उपदेश करतात) असे म्हणून तेथील उपदेश सामान्यपणे दर्शवण्यासाठी "भिक्खवे" (भिक्षूंनो) इत्यादी म्हटले आहे. 'सम्पत्ति' म्हणजे डोळे इत्यादी इंद्रियांची परिपूर्णता आणि हात इत्यादींची संपत्ती (सुदृढता). थकवा दूर केल्यामुळे 'समस्सासितकायो' (आश्वस्त झालेला किंवा विश्रांती घेतलेला काय/शरीर). "आणि ते समापत्तीत प्रवेश केल्यानेच होते" असे ते म्हणतात. 'दुतियभागे' (दुसऱ्या भागात) याद्वारे नंतरच्या भागाचे तीन भाग करून, त्यातील पहिल्या भागात शयन आणि बसण्याच्या स्थितीद्वारे समापत्तीमध्ये काळ घालवतात, हे दर्शवले आहे. 'लोकं' म्हणजे राजगृहादी ज्या ठिकाणी ते तेव्हा आश्रय घेऊन राहत असत, तेथे किंवा इतर ठिकाणी बुद्धचक्षूने जागृत होण्यास योग्य अशा विनेय (बोधप्राप्त होण्यास पात्र) प्राण्यांच्या जगाचे अवलोकन करतात. 'कालयुत्तं' म्हणजे त्यांच्या इंद्रियांच्या परिपाकाच्या (परिपक्वतेच्या) काळानुसार. 'समययुत्तं' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. किंवा 'समययुत्तं' म्हणजे त्यांनी समजून घेण्याच्या विशेष लाभाच्या अनुरूप।

Paṭisallīnoti kālaparicchedaṃ katvā samāpattiṃ samāpanno. Adhippāyaṃ sampādento taṃ avirādhento, ajjhāsayānurūpanti attho.

'पटिसल्लीनो' (एकांतात गेलेले) म्हणजे काळाची मर्यादा निश्चित करून समापत्तीत समापन्न झालेले (ध्यानमग्न झालेले). 'अधिप्पायं सम्पादेंतो' म्हणजे त्याचा विरोध न करता, म्हणजेच आशयानुसार (इच्छेनुसार), असा अर्थ आहे।

Sakala…pe… devatāyoti ettha lokadhātusākalyaṃ daṭṭhabbaṃ, na devatāsākalyaṃ. Na hi mahāsamaye viya sabbadā majjhimayāme dasasahassacakkavāḷe [Pg.267] sabbattha sabbā devatā satthu samīpaṃ upagacchanti. Kilāsubhāvo kilamatho.

'सकल...पे... देवतायो' यामध्ये लोकधातूची संपूर्णता समजली पाहिजे, देवतांची संपूर्णता नव्हे. कारण महासमयाच्या वेळी घडले तसे नेहमीच मध्यम प्रहरात दहा हजार चक्रवाळांतील सर्व ठिकाणी सर्व देवता शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) जवळ येत नाहीत. 'किलासुभावो' (थकल्याची स्थिती) म्हणजे 'किलमथो' (थकवा)।

Vihāracīvaraparivattanavasenāti vihāre nivatthanivāsanaparivattanavasena. Ādiyitvāti pārupanavasena gahetvā. Tenāha ‘‘dhāretvā’’ti. Bhikkhācāranti bhikkhatthaṃ caritabbaṭṭhānaṃ.

'विहारचीवरपरिवत्तनवसेन' म्हणजे विहारात नेसलेले अंतर्वस्त्र (निवासक) बदलण्याच्या दृष्टीने. 'आदियित्वा' म्हणजे पांघरण्याच्या दृष्टीने घेऊन. म्हणूनच "धारेत्वा" (परिधान करून) असे म्हटले आहे. 'भिक्खाचारं' म्हणजे भिक्षेसाठी फिरण्याचे ठिकाण।

Atirocamānanti taṃ taṃ atikkamitvā samantato sabbadisāsu virocamānaṃ. Sarīrappabhanti attano sarīrappabhaṃ. Jaṅgamaṃ viya padumasaranti ratanamayakiñjakkhaṃ rajatamayakaṇṇikaṃ samantato samphullitakañcanapadumaṃ sañcārimasaraṃ viya. Gaganatalanti abbhamahikādiupakkilesavigamena suvisuddhaākāsatalaṃ viya. Tampi hi tārāgaṇakiraṇajālasamujjalatāya samantato virocati. Kanakasikharanti kanakagirisikharaṃ. Siriyā jalamānanti sabbaso anavajjāya sabbākārena paripuṇṇakāyatāya anaññasādhāraṇāya rūpakāyasiriyā samujjalaṃ, yassā rucirabhāvo viddhe vigatavalāhake puṇṇamāsiyaṃ paripuṇṇakalamanomamaṇḍalaṃ candamaṇḍalaṃ atirocati, pabhassarabhāvo sahassaraṃsikiraṇatejojālasamujjalaṃ sūriyamaṇḍalaṃ abhibhavati, hemasamujjalabhāvo tadubhaye abhibhuyya pavattamānaṃ ekakkhaṇe dasasahassilokadhātuvijjotanasamattha-mahābrahmuno pabhāsamudayaṃ abhivihacca bhāsati tapati virocati.

'अतिरोचमानं' म्हणजे त्या त्या गोष्टींना मागे टाकून सर्व बाजूंनी सर्व दिशांमध्ये चमकणारे. 'सरीरप्पभं' म्हणजे स्वतःच्या शरीराची प्रभा (तेज). 'जङ्गमं विय पदुमसरां' म्हणजे जणू काही फिरणारे कमळांचे तळे, ज्यामध्ये रत्नांचे केशर, चांदीची कर्णिका (कमळाचा मध्यभाग) आणि सर्व बाजूंनी उमललेली सोन्याची कमळे आहेत अशा गतिमान सरोवरासारखे. 'गगनतलं' म्हणजे ढग, धुके इत्यादी उपक्लेशांच्या (मळभाच्या) अभावामुळे अत्यंत शुद्ध झालेल्या आकाशतळासारखे. कारण ते देखील तारागणांच्या किरणजालाच्या प्रखरतेमुळे सर्व बाजूंनी चमकते. 'कनकसिखरं' म्हणजे सुवर्णपर्वताचे शिखर. 'सिरिया जलमानं' म्हणजे सर्व प्रकारे निर्दोष आणि सर्व अंगांनी परिपूर्ण असलेल्या, इतरांमध्ये न आढळणाऱ्या रूपकायाच्या शोभेने (सौंदर्याने) तळपणारे; ज्याचे सौंदर्य ढग विरघळलेल्या पौर्णिमेच्या रात्रीच्या परिपूर्ण आणि मनोहर चंद्रमंडळालाही मागे टाकते, ज्याची प्रभा हजारो किरणांच्या तेजःपुंजाने तळपणाऱ्या सूर्यमंडळालाही पराभूत करते, आणि ज्याचे सुवर्णमय तेज या दोन्हीलाही मागे टाकून एकाच क्षणात दहा हजार लोकधातू प्रकाशित करण्यास समर्थ असलेल्या महाब्रह्माच्या प्रभासमुदायालाही निष्प्रभ करून तळपते, प्रकाशते आणि चमकते।

Samantapāsādiketi samantato pasādāvahe. Tañca kho sabbaso saritabbatāyāti āha ‘‘pasādanīye’’ti. Uttamadamathasamathamanuppatteti kāyavācāhi anuttaraṃ dantabhāvañceva anuttaraṃ cittavūpasamañca sampatte. Appasādenāti pasādābhāvena, pasādapaṭikkhepena vā assaddhiyena. Ubhayathāpi noti appasādo macchariyanti ubhayathāpi no eva, atha kho anattamanatāya upārambhādhippāyena apasādento, bhagavato mukhato kiñci desetukāmo vā evamāha. Tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘bhagavato panā’’tiādimāha. Atittanti tittiṃ agacchantaṃ. Kammabhaṅganti kammahāniṃ.

'समन्तपासादिके' म्हणजे सर्व बाजूंनी प्रसन्नता (श्रद्धा) निर्माण करणाऱ्या. आणि ते सर्व प्रकारे स्मरणीय असल्यामुळेच "पसादनीये" (प्रसन्नतादायक) असे म्हटले आहे. 'उत्तमदमथसमथमनुप्पत्ते' म्हणजे काय आणि वाचेने सर्वोत्तम दमनशीलता (इंद्रियसंयम) आणि मनाची सर्वोत्तम शांतता प्राप्त केलेल्या. 'अप्पसादेन' म्हणजे प्रसन्नतेचा (श्रद्धेचा) अभाव किंवा प्रसन्नतेचा नकार म्हणजेच अश्रद्धेने. 'उभयथापि नो' म्हणजे 'अप्पसादो' (अप्रसन्नता) आणि 'मच्छरियं' (मत्सर/कृपणता) या दोन्ही प्रकारे नाहीच, तर उलट अप्रसन्नतेमुळे (नाराजीमुळे) दोषारोप करण्याच्या उद्देशाने, किंवा भगवंतांच्या मुखातून काही उपदेश ऐकण्याच्या इच्छेने त्याने असे म्हटले. तेथे कारण दर्शवताना "भगवतो पना" (परंतु भगवंतांच्या...) इत्यादी म्हटले आहे. 'अतित्तं' म्हणजे तृप्ती न मिळणारे. 'कम्मभङ्गं' म्हणजे कामाचे नुकसान (कर्महानी)।

Tikkhapañño esa brāhmaṇo, tathā hi na cirasseva arahattaṃ sacchikarissati. Kathāpavattanatthampi evamāha – ‘‘evaṃ ahaṃ imassa kañci dhammaṃ sotuṃ [Pg.268] labhissāmī’’ti. Veneyyavasenāti attano kasanakāribhāvakittanamukhena vinetabbapuggalavasena.

हा ब्राह्मण तीक्ष्ण बुद्धीचा (तीक्ष्णप्रज्ञ) आहे, कारण तो लवकरच अर्हतपद साक्षात करेल. संभाषण सुरू करण्यासाठी देखील त्याने असे म्हटले - "अशा प्रकारे मला यांच्याकडून काही धम्म ऐकायला मिळेल." 'वेनेय्यवसेन' म्हणजे स्वतःच्या शेतकरी असण्याच्या कौतुकाद्वारे उपदेश देण्यास योग्य (विनेय) व्यक्तीच्या दृष्टीने।

Oḷārikānīti pākatikāni. ‘‘Esa uttamadakkhiṇeyyo’’ti sañjātabahumāno. Pāḷiyaṃ ‘‘yugaṃ vā naṅgalaṃ vā’’ti vā-saddo avuttavikappattho. Tena bījādiṃ saṅgaṇhāti, tasmā bījaṃ vā īsaṃ vā pariggahayottāni vāti ayamattho dassito hoti. Tathā hi bhagavā brāhmaṇassa paṭivacanaṃ dento ‘‘saddhā bīja’’ntiādimāha. Pubbadhammasabhāgatāyāti paṭhamaṃ gahitadhammasabhāgatāya. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ aṭṭhakathāruḷhameva gahetabbañca saddato atthāpattito vā idha daṭṭhabbaṃ. Buddhānaṃ ānubhāvo ayaṃ, yadidaṃ pasaṅgāgatadhammamukhena desanaṃ ārabhitvā veneyyavinayanaṃ.

‘ओळारिकानि’ म्हणजे प्राकृत (स्थूल/सामान्य). ‘हा उत्तम दक्षिणार्ह (दान देण्यास योग्य) आहे’ असा आदरभाव निर्माण झाला. पाळीमध्ये ‘युगं वा नंगलं वा’ (जू किंवा नांगर) यातील ‘वा’ हा शब्द अनुक्त विकल्पाच्या अर्थाने आहे. त्याने बी इत्यादींचा संग्रह होतो, म्हणून ‘बी किंवा ईषा (नांगराची दांडी) किंवा प्रग्रह-योत्र (दोऱ्या)’ असा अर्थ दर्शविला जातो. तसेच भगवान ब्राह्मणाला उत्तर देताना ‘श्रद्धा हे बी आहे’ (सद्धा बीजं) इत्यादी म्हणाले. ‘पुब्बधम्मसभागताय’ म्हणजे आधी ग्रहण केलेल्या धर्माच्या समानतेमुळे. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते अट्ठकथेमध्ये रूढ झालेलेच ग्रहण करावे आणि शब्दावरून किंवा अर्थापत्तीवरून येथे पाहावे. हा बुद्धांचाच प्रभाव आहे, की प्रसंगोपात आलेल्या धर्माच्या माध्यमातून देशना सुरू करून विनेय (शिष्यांचे) विनय (अनुशासन) करणे.

Ananusandhikāti pucchānusandhivasena ananusandhikā. Evanti idāni vuccamānākārena. Etthāti etissā desanāya. Soti bhagavā. Tassāti brāhmaṇassa. Anukampāyāti asabbaññū hi satipi anukampāya pucchitamatte tiṭṭheyya, tathā jānantopi ananukampako, bhagavā pana ubhayadhammapāripūriyā ‘‘idaṃ apucchita’’nti aparihāpetvā katheti. Samūlantiādinā saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tattha bījassa kasiyā mūlabhāvo nānantariyato tappamāṇavidhānato cāti āha ‘‘tasmiṃ…pe… kattabbato’’ti. Tena anvayato byatirekato ca bījassa kasiyā mūlabhāvaṃ vibhāveti. Kusalāti iminā akusalā tato aññathāpi karonti, taṃ pana appamāṇanti dasseti.

‘अननुसन्धिका’ म्हणजे प्रश्नाच्या अनुसंधानाच्या अभावाने अननुसंधिका. ‘एवं’ म्हणजे आता सांगण्यात येत असलेल्या प्रकारे. ‘एत्थ’ म्हणजे या देशनेमध्ये. ‘सो’ म्हणजे ते भगवान. ‘तस्स’ म्हणजे त्या ब्राह्मणाची. ‘अनुकम्पाय’ म्हणजे अनुकंपेमुळे; कारण जो सर्वज्ञ नाही तो अनुकंपा असूनही केवळ विचारलेल्या प्रश्नापुरताच मर्यादित राहील, आणि जो जाणतो पण अनुकंपारहित आहे तो सांगणार नाही, परंतु भगवान दोन्ही धर्मांच्या (सर्वज्ञता आणि अनुकंपा) परिपूर्तीमुळे ‘हे विचारले गेले नाही’ म्हणून न सोडता सर्व काही सांगतात. ‘समूलं’ इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विवरण करताना ‘तत्थ’ इत्यादी म्हणाले. तेथे बीजाचा शेतीसाठी मूळभाव (मुख्य कारण असणे) हा लागोपाठ असण्यामुळे आणि त्याच्या प्रमाणाच्या नियोजनामुळे आहे, म्हणून ‘त्यात...पे... करावे लागते’ असे म्हटले आहे. त्याने अन्वय आणि व्यतिरेक या दोन्ही प्रकारे बीजाचा शेतीसाठी मूळभाव स्पष्ट होतो. ‘कुशला’ (कुशल लोक) याने हे दर्शविले आहे की अकुशल लोक यापेक्षा वेगळेही करतात, परंतु ते प्रमाण मानले जात नाही.

Tassāti brāhmaṇassa bījaṭṭhāniyassa dhammassa ca upakārabhāvato. Dhammasambandhasamatthabhāvatoti tathā vuttadhammassa phalena sambandhituṃ yojetuṃ samatthabhāvato. Tapo vuṭṭhīti vuttavacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Saṅkhepato vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ayaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Kassakassa upakārassa bījassa anantaraṃ vuṭṭhi vuccamānā aṭṭhāne vuttā nāma na hoti. Kasmā? Bījassa vappakāle anurūpāya vuṭṭhiyā icchitabbato, tasmā avasāne majjhe vā vuccamānāya dhammasambandhasamatthatā tassā vibhāvitā na siyā. Attano avisayeti jhānādiuttarimanussadhamme. Pacchāpīti kasisambhārakathanato pacchāpi. Vattabboti ekantena vattabbo. Tadanantaraṃyevāti bījānantaraṃyeva. Vuccamānā vuṭṭhi samatthā hoti[Pg.269], bījassa phalena sambandhane samatthāti dīpitā hoti anantaravacaneneva tassā āsannaupakārattadīpanato.

‘तस्स’ म्हणजे त्या ब्राह्मणाच्या बीजाच्या स्थानी असलेल्या धर्माच्या उपकारकतेमुळे. ‘धम्मसम्बन्धसमत्थभावतो’ म्हणजे त्या प्रकारे सांगितलेल्या धर्माला फळाशी जोडण्यास समर्थ असल्यामुळे. ‘तपो वुठ्ठी’ (तप ही वृष्टी आहे) हे वचन संदर्भात घेऊन म्हटले आहे. संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘अयं हि’ इत्यादी म्हटले आहे. शेतकऱ्याला उपकारक असणाऱ्या बीजानंतर लगेचच वृष्टी (पाऊस) सांगणे अयोग्य ठिकाणी सांगितले असे होत नाही. का? कारण बी पेरण्याच्या वेळी योग्य वृष्टीची इच्छा केली जाते, म्हणून शेवटी किंवा मध्ये सांगितल्यास तिची धर्मसंबंधातील समर्थता स्पष्ट होणार नाही. ‘अत्तनो अविसाये’ म्हणजे स्वतःच्या विषयात नसलेल्या ध्यान इत्यादी उत्तर-मनुष्यधर्मामध्ये. ‘पच्छापि’ म्हणजे शेतीच्या साधनांच्या कथनानंतरही. ‘वत्तब्बो’ म्हणजे निश्चितपणे सांगितले पाहिजे. ‘तदनन्तरंयेव’ म्हणजे बीजानंतर लगेचच. सांगितलेली वृष्टी समर्थ ठरते, ती बीजाला फळाशी जोडण्यास समर्थ आहे हे लगेचच केलेल्या कथनानेच तिच्या निकटच्या उपकारकतेचे प्रकटीकरण केल्यामुळे स्पष्ट होते.

Sampasādalakkhaṇāti pasīditabbe vatthusmiṃ sammadeva pasīdanalakkhaṇā. Okappanalakkhaṇāti saddheyyavatthuno evametanti pakkhandanalakkhaṇā. Mūlabījantiādīsu mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ. Esa nayo sesesupi bījagāmassa adhippetattā. Bhūtagāmo pana mūlaṃ bījaṃ etassāti mūlabījantiādinā veditabbo. Bījabījanti pañcamaṃ pana paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato virūhanasamatthe sāraphale niruḷho bījasaddo tadatthasiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti tato nivattanatthaṃ ekena bīja-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘bījabīja’’nti ‘‘dukkhadukkhaṃ rūparūpa’’nti ca yathā. Evampi iminā atthena imassapi nippariyāyova bījabhāvoti dassento āha ‘‘taṃ sabbampi…pe… gacchatī’’ti.

‘सम्प्रसादलक्खणा’ म्हणजे प्रसन्न होण्यायोग्य वस्तूवर चांगल्या प्रकारे प्रसन्न होण्याचे लक्षण असणारी. ‘ओकप्पनलक्खणा’ म्हणजे श्रद्धा ठेवण्यायोग्य वस्तूवर ‘हे असेच आहे’ असा दृढ विश्वास (प्रस्कंदन) करण्याचे लक्षण असणारी. ‘मूलबीजं’ इत्यादींमध्ये मूळ हेच बी म्हणजे मूलबीज. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो कारण येथे बीजसमूहाचा (बीजगाम) अभिप्राय आहे. परंतु भूतग्राम (वनस्पती समूह) ज्याचे मूळ हेच बीज आहे, तो ‘मूलबीज’ इत्यादी प्रकारे समजावा. पाचवे ‘बीजबीज’ म्हणजे इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहामध्ये समान फळ उत्पन्न करण्याच्या विशेष कारणाने अंकुरित होण्यास समर्थ अशा सारयुक्त फळामध्ये ‘बीज’ हा शब्द रूढ आहे. त्या अर्थाच्या सिद्धीसाठी मूळ इत्यादी काही गोष्टींमध्येही तो वापरला जातो, म्हणून त्यापासून वेगळे करण्यासाठी एका ‘बीज’ शब्दाने विशेषित करून ‘बीजबीज’ असे म्हटले आहे, जसे ‘दुःखदुःख’ किंवा ‘रूपरूप’. अशा प्रकारे या अर्थाने याचाही मुख्य (निप्परियाय) बीजभाव आहे हे दर्शविताना ‘ते सर्वही...पे... जाते’ असे म्हटले आहे.

Idāni kathañci vattabbe saddhāya opammatte bīje saddhāya bījabhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tattha yathā’’tiādi āraddhaṃ. Kāmaṃ saddhūpanisaṃ sīlaṃ, tathāpi samādhissa viya sabbesampi anavajjadhammānaṃ ādimūlabhāvato saddhāyapi patiṭṭhā hotīti āha ‘‘heṭṭhā sīlamūlena patiṭṭhātī’’ti. Yasmā sabbasseva puggalassa saddhāvasena samathavipassanārambho, tasmā sā ‘‘upari samathavipassanaṅkuraṃ uṭṭhāpetī’’ti vuttā. Tanti dhaññabījaṃ. Pathavirasaṃ āporasanti sasambhārapathavīāpesu labbhamānaṃ rasaṃ. Gahetvāti paccayaparamparāya gahetvā. Dhaññaparipākagahaṇatthanti dhaññaparipākanibbattiatthaṃ. Rasanti saddhāsīlamūlahetusamathavipassanābhāvanārasaṃ ādiyitvā. Ariyamagganāḷenāti ariyamaggasotena ariyaphaladhaññaparipākagahaṇatthanti ariyaphalameva dhanāyitabbato dhaññaṃ tassa nibbattiatthaṃ. Dhaññanāḷaṃ nāma kaṇḍassa nissayabhūto pacchimadeso, kaṇḍo tabbhantaro taṃnissayoyeva daṇḍo. Pasavo nāma pupphaṃ. Vuddhinti avayavapāripūrivasena vuddhiṃ. Virūḷhinti mūlasantānadaḷhatāya viruḷhataṃ. Vepullanti pattanāḷādīhi vipulabhāvaṃ. Khīraṃ janetvāti taruṇasalāṭukabhāvappattiyā taṇḍulassa bījassa bījabhūtaṃ khīraṃ uppādetvā. Esāti saddhā. Patiṭṭhahitvāti kammapathākammapathasammādiṭṭhisahitena ādito pavattasīlamattena patiṭṭhahitvā. Vuddhintiādīsu suparisuddhāhi sīlacittavisuddhīhi vuddhiṃ, diṭṭhikaṅkhāvitaraṇavisuddhīhi virūḷhiṃ. Maggāmaggapaṭipadāñāṇadassanavisuddhīhi vepullaṃ patvā. Ñāṇadassanavisuddhikhīranti [Pg.270] sādurasasuvisuddhibhāvato ñāṇadassanavisuddhisaṅkhātaṃ khīraṃ janetvā. Aneka…pe… phalanti anekapaṭisambhidā-anekābhiññāṇaparipuṇṇaṃ arahattaphalasīsaṃ nipphādeti.

आता श्रद्धेच्या बीजाशी असलेल्या उपमेच्या संदर्भात श्रद्धेचा बीजभाव स्पष्ट करण्यासाठी ‘तत्थ यथा’ इत्यादी सुरू केले आहे. जरी शील हे श्रद्धेचे उपनिषद (कारण) असले, तरी समाधीप्रमाणेच सर्व अनवद्य (दोषरहित) धर्मांचे आदिमूळ असल्यामुळे श्रद्धेचीही प्रतिष्ठा होते, म्हणून ‘खाली शीलरूपी मुळाने प्रतिष्ठित होते’ असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी प्रत्येक पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) श्रद्धेच्या बळावरच शमथ आणि विपश्यनेचा आरंभ होतो, म्हणून ती ‘वर शमथ-विपश्यनेचा अंकुर उगवते’ असे म्हटले आहे. ‘तं’ म्हणजे ते धान्याचे बीज. ‘पठवीरसं आपोरसं’ म्हणजे पृथ्वी आणि जल यांच्या संयोगातून मिळणारा रस. ‘गहेत्वा’ म्हणजे प्रत्यय-परंपरेने (कारणांच्या परंपरेने) ग्रहण करून. ‘धञ्ञपरिपाकगहणत्थं’ म्हणजे धान्याच्या परिपाकाच्या (पिकण्याच्या) उत्पत्तीसाठी. ‘रसं’ म्हणजे श्रद्धा आणि शीलरूपी मुळांमुळे होणाऱ्या शमथ-विपश्यना भावनेचा रस ग्रहण करून. ‘अरियमग्गनाळेन’ म्हणजे आर्यमार्गरूपी नाळेने (प्रवाहाने). ‘अरियफलधञ्ञपरिपाकगहणत्थं’ म्हणजे आर्यफळ हेच धान्य (कारण ते साठवण्यायोग्य आहे) असल्यामुळे, त्याच्या उत्पत्तीसाठी. ‘धान्यनाळ’ म्हणजे कांडाचा (देठाचा) आश्रय असलेला मागील भाग, कांड हा त्याच्या आतील भाग आणि त्यावर आश्रित असलेला दांडा. ‘पसवो’ म्हणजे पुष्प (फूल). ‘वुद्धिं’ म्हणजे अवयवांच्या परिपूर्णतेने होणारी वृद्धी. ‘विरूळ्हिं’ म्हणजे मूळ-परंपरेच्या दृढतेमुळे होणारी विरूढी (वाढ). ‘वेपुल्लं’ म्हणजे पाने, नाळ इत्यादींमुळे होणारा विपुलभाव (विस्तार). ‘खीरं जनेत्वा’ म्हणजे कोवळ्या दाण्याच्या अवस्थेत तांदळाच्या बीजाचे बीजरूप दूध उत्पन्न करून. ‘एसा’ म्हणजे ही श्रद्धा. ‘पतिट्ठाहेत्वा’ म्हणजे कर्मपथ आणि कर्मपथ-सम्यग्दृष्टीने युक्त अशा सुरुवातीला प्रवृत्त झालेल्या केवळ शीलाने प्रतिष्ठित होऊन. ‘वुद्धिं’ इत्यादींमध्ये अत्यंत शुद्ध अशा शीलविशुद्धी आणि चित्तविशुद्धीने वृद्धी, दृष्टीविशुद्धी आणि आकांक्षावितरणविशुद्धीने विरूढी, मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी आणि प्रतिपदाज्ञानदर्शनविशुद्धीने विपुलता प्राप्त करून. ‘ञाणदस्सनविसुद्धिखीरं’ म्हणजे मधुर रस आणि अत्यंत शुद्धतेमुळे ज्ञानदर्शनविशुद्धी नावाचे दूध उत्पन्न करून, ‘अनेक...पे... फलं’ म्हणजे अनेक प्रतिसंभिदा आणि अनेक अभिज्ञांनी परिपूर्ण अशा अर्हत्त्वाच्या फळरूपी शिखराला निष्पन्न करते.

Bījakiccakaraṇatoti bījakiccassa karaṇato. Yañhi taṃsadisassa visadisassa ca attano phalassa patiṭṭhāpanasambandhananipphādanasaṅkhātaṃ bījassa kiccaṃ, tassa karaṇato nibbattanato ‘‘evaṃ saddhā bījakicca’’nti vuttaṃ. Iminā anaññasādhāraṇaṃ saddhāya kusaladhammānaṃ bījabhāvaṃ dasseti. Sā cātiādinā tamevatthaṃ samattheti. Idāni tattha āgamaṃ dassento ‘‘saddhājāto’’tiādimāha. Tena yathā sappurisūpanissayassa saddhammassavanassa ca, evaṃ anavasesāya sammāpaṭipattiyā saddhā mūlakāraṇanti dasseti.

"बीजकृत्यकरणातो" म्हणजे बीजाचे कृत्य करण्यामुळे. कारण जे त्याच्यासारख्या (समान) किंवा विजातीय (असमान) अशा स्वतःच्या फळाची स्थापना करणे, जोडणे आणि निष्पन्न करणे या स्वरूपाचे बीजाचे कृत्य आहे, ते कृत्य करण्यामुळे किंवा उत्पन्न करण्यामुळे "अशा प्रकारे श्रद्धा हे बीजकृत्य आहे" असे म्हटले आहे. याद्वारे श्रद्धेचे कुशल धर्मांसाठी असलेले असाधारण बीजत्व (बीजभाव) दर्शविले आहे. "सा च" (आणि ती) इत्यादींद्वारे त्याच अर्थाचे समर्थन केले आहे. आता तेथे आगम (प्रमाण) दर्शविताना "सद्धाजातो" (श्रद्धा उत्पन्न झालेला) इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे, ज्याप्रमाणे सत्पुरुष-संश्रय (सत्पुरुषांचा सहवास) आणि सद्धम्म-श्रवण यांचे, त्याचप्रमाणे संपूर्ण सम्यक्-प्रतिपत्तीचे (योग्य आचरणाचे) श्रद्धा हेच मूळ कारण आहे, हे दर्शविले आहे.

Indriyasaṃvaro vīriyañca akusaladhamme, dukkarakārikā dhutaṅgañca akusaladhamme ceva kāyañca tapati vibādhatīti tapoti vuccati. Indriyasaṃvaro adhippeto vīriyassa dhorayhabhāvena gayhamānattā, itaresaṃ vuṭṭhibhāvassa anuyuñjamānattā. Ādi-saddena kalalaṅgāravuṭṭhiādīnaṃ saṅgaho. Samanuggahitanti upagataṃ. Viruhanāmilāyananipphattivacanehi dhaññabījasantānassa viya tesaṃ vuddhiyā saddhābījasantānassa tapovuṭṭhiyā ādimajjhapariyosānesu upakārataṃ dasseti.

इंद्रिय-संवर आणि वीर्य हे अकुशल धर्मांना, तसेच दुष्करकारिका (कठीण साधना) आणि धुतंग हे अकुशल धर्मांना व शरीराला तप्त करतात (ताप देतात) आणि पीडा देतात, म्हणून त्यांना "तप" म्हटले जाते. येथे इंद्रिय-संवर अभिप्रेत आहे, कारण वीर्याला धुरंधरभावाने (भार वाहण्याच्या क्षमतेने) घेतले गेले आहे, आणि इतरांना वृष्टीभावाचे (पावसाचे) अनुकरण करणारे मानले गेले आहे. "आदि" शब्दाने चिखल, निखारे आणि वृष्टी इत्यादींचा संग्रह होतो. "समनुggहीतं" म्हणजे प्राप्त झालेले (स्वीकारलेले). उगवणे, न सुकणे आणि निष्पत्ती (फळ मिळणे) या शब्दांद्वारे, ज्याप्रमाणे धान्य-बीज-परंपरेच्या वाढीसाठी पाऊस उपकारक ठरतो, त्याचप्रमाणे श्रद्धा-बीज-परंपरेच्या वाढीसाठी तपरूपी वृष्टीचे आदि, मध्य आणि शेवटी उपकारकत्व दर्शविले आहे.

Purimapadesupīti api-saddena parapadesupīti attho daṭṭhabbo ‘‘hirī me īsā, mano me yotta’’nti icchitattā, ‘‘sati me’’ti ettha me-saddo ānetvā yojetabbo. Udakampi tāva dātabbaṃ hoti nadītaḷākādito ānetvā. Vīriyabalībadde catubbidhe yojetvā. Niccakālaṃ atthīti vacanaseso.

"पूर्वपदांमध्येही" यातील "अपि" (ही) शब्दाने "उत्तरपदांमध्येही" असा अर्थ समजला पाहिजे, कारण "हिरी मे ईसा, मनो मे योत्तं" (लज्जा माझी ईषा/नांगराची दांडी आहे, मन माझे जोत आहे) अशी इच्छा असल्यामुळे, "सति मे" (स्मृती माझी) येथे "मे" (माझी) हा शब्द आणून जोडला पाहिजे. नदी, तलाव इत्यादींमधून आणून पाणी देखील दिले पाहिजे. वीर्यरूपी बैलाला चार प्रकारे जोडून. "नेहमीच्या काळासाठी आहे" हा वाक्याचा उर्वरित भाग (वाक्यशेष) आहे.

Saha vipassanāya maggapaññā adhippetā amatapphalāya kasiyā adhippetattā. Vipassanā paññā cāti duvidhāpi paññā upanissayā hoti visiṭṭhabhāvato. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Paññāti pakārehi jānātīti paññā. Paññavataṃ paññā purato hoti yonisomanasikārassa visesapaccayabhāvato, sahajātādhipatīsu ca ukkaṭṭhabhāvato. Sirīti sobhaggaṃ. Sataṃ dhammā saddhādayo, anvāyikāti anugāmino. Īsābaddhā hotīti hirisaṅkhātaīsāya baddhā hoti[Pg.271], paññāya kadāci appayogato manosīsena samādhi idha vuttoti āha ‘‘manosaṅkhātassa samādhiyottassā’’ti. Samaṃ upanetvā bandhitvā baddharajjukattā samādhiyottaṃ. Ekato gamananti līnaccāraddhasaṅkhātaṃ ekapassato gamanaṃ vāreti. Majjhimāya vipassanāvīthiyā paṭipādanato kāyādīsu subhasukhaniccattabhāvavigamane paññāya visesapaccayā satīti vuttaṃ – ‘‘satiyuttā paññā’’ti tassā sativippayogāsabbhāvato. Santatighanādīnaṃ ayaṃ viseso – purimapacchimānaṃ dhammānaṃ nirantaratāya ekībhūtānaṃ viya pavatti santatighanatā, ekasamūhavasena ekībhūtānamiva pavatti samūhaghanatā, dubbiññeyyakiccabhedavasena ekībhūtānamiva pavatti. Kiccaghanatā, ekārammaṇavasena ekībhūtānamiva pavatti ārammaṇaghanatā. Sabbesaṃ, sabbāni vā kilesānaṃ mūlasantānakāni sabba…pe… santānakāni. Anuppayogo hi attho. Padāletīti bhindati samucchindati. Sā ca kho ‘‘padāletī’’ti vuttā lokuttarāva paññā anusayappahānassa adhippetattā. Santatighanādibhedanā pana lokiyāpi hoti vipassanāvasena ghanavinibbhogassa nipphādanato. Tenāha ‘‘itarā pana lokikāpi siyā’’ti.

विपश्यनेसह मार्गप्रज्ञा अभिप्रेत आहे, कारण अमृतफळासाठी शेती (कसी) अभिप्रेत आहे. विपश्यना आणि प्रज्ञा अशा दोन्ही प्रकारची प्रज्ञा तिच्या विशिष्ट स्वरूपामुळे उपनिषय (बलवान कारण) ठरते. म्हणूनच "यथा ही" (ज्याप्रमाणे) इत्यादी म्हटले आहे. "प्रज्ञा" म्हणजे विविध प्रकारे जाणणे ती प्रज्ञा होय. प्रज्ञावंतांची प्रज्ञा पुढे असते, कारण ती योनिशोमनसिकाराचा विशेष प्रत्यय (कारण) असते आणि सहजात अधिपतींमध्ये ती उत्कृष्ट असते. "सिरी" म्हणजे सौभाग्य (शोभा). "सतांचे धर्म" म्हणजे श्रद्धा इत्यादी धर्म, आणि "अन्वायिका" म्हणजे अनुगामी (मागोमाग जाणारे). "ईषाबद्ध असते" म्हणजे लज्जारूपी ईषेने (नांगराच्या दांडीने) बांधलेली असते. प्रज्ञेचा कधीही अयोग्य वापर न होण्यासाठी मनाच्या मुख्यत्वाने येथे समाधी सांगितली आहे, म्हणून "मनोरूपी समाधीच्या जोताचे" असे म्हटले आहे. समान रीतीने आणून आणि बांधून दोरीने बांधलेले असणे म्हणजे "समाधीचे जोत" होय. "एका बाजूला जाणे" म्हणजे आळस आणि अतिउत्साह या स्वरूपाचे एका बाजूला जाणे रोखणे होय. मध्यम अशा विपश्यना-मार्गाचे प्रतिपादन केल्यामुळे, काया इत्यादींमध्ये शुभ, सुख आणि नित्य अशा भावांचा नाश करण्यासाठी प्रज्ञेचा विशेष प्रत्यय (कारण) असणारी "स्मृती" आहे, म्हणून "स्मृतियुक्त प्रज्ञा" असे म्हटले आहे, कारण तिच्यात स्मृतीचा अभाव नसतो. संतती-घन इत्यादींचा हा विशेष आहे – पूर्व आणि उत्तर धर्मांच्या निरंतरतेमुळे ते एक झाल्यासारखे प्रवृत्त होणे म्हणजे "संतती-घनता" होय; एका समूहाच्या रूपाने ते एक झाल्यासारखे प्रवृत्त होणे म्हणजे "समूह-घनता" होय; समजण्यास कठीण अशा कृत्यांच्या भेदांमुळे ते एक झाल्यासारखे प्रवृत्त होणे म्हणजे "कृत्य-घनता" होय; आणि एकाच आलंबनाच्या (विषयाच्या) रूपाने ते एक झाल्यासारखे प्रवृत्त होणे म्हणजे "आलंबन-घनता" होय. सर्वांचे किंवा सर्व क्लेशांचे मूळ असणाऱ्या संततीला... पे... संततीला. "अनुप्रयोग" हाच अर्थ आहे. "विदीर्ण करते" (पदालेति) म्हणजे भेदून टाकते, समूळ नष्ट करते. आणि ती "विदीर्ण करते" असे म्हटलेली प्रज्ञा लोकोत्तर प्रज्ञाच आहे, कारण येथे अनुशायांचे (सुप्त क्लेशांचे) प्रहाण (नष्ट करणे) अभिप्रेत आहे. परंतु संतती-घन इत्यादींचा भेद करणे हे लौकिक देखील असू शकते, कारण विपश्यनेच्या द्वारे घनाचा विनाश (घनविनिर्भोग) निष्पन्न होतो. म्हणूनच "दुसरी (प्रज्ञा) तर लौकिक देखील असू शकते" असे म्हटले आहे.

Hirīyatīti lajjati, jigucchatīti attho. Tasmā ‘‘pāpakehi dhammehī’’ti nissakkavacanaṃ daṭṭhabbaṃ, hetumhi vā karaṇavacanaṃ. Ottappampi gahitameva, na hi lajjanaṃ nibbhayaṃ pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti. Rukkhalaṭṭhīti rukkhadaṇḍo. Tena padesena kasanato visesato naṅgalanti vuccatīti āha ‘‘īsā yuganaṅgalaṃ dhāretī’’ti. Kāmaṃ paññārahitā hirī atthi, hirirahitā pana paññā natthevāti āha ‘‘hiri…pe… abhāvato’’ti. Sandhiṭṭhāne kampanābhāvato acalaṃ. Thirabhāvena asithilaṃ. Hiripaṭibaddhapaññā paṭipakkhavasena ca asithilabhāvena ca acalā asithilāti āha ‘‘abbokiṇṇā ahirikenā’’ti. Nāḷiyā minamānapuriso viya ārammaṇaṃ munāti paricchedato jānātīti mano. Manosīsenāti manaso apadesena. Taṃsampayuttoti iminā kuntasahacaraṇato puriso kunto viya manasahacaraṇasamādhi ‘‘mano’’ti vuttoti dasseti. Sārathināti kassakena. So hi idha balībaddānaṃ sāraṇato pācanato ‘‘sārathī’’ti adhippeto. Ekābandhananti ekābaddhakaraṇaṃ. Sakakicceti sakakiccena yutte. Tena hi īsādīsu [Pg.272] yathārahaṃ bandhitvā ekābaddhesu katesu naṅgalesu kiccaṃ ijjhati, no aññathāti taṃ ‘‘sakakicce paṭipādetī’’ti vuttaṃ. Avikkhepasabhāvenāti attano avikkhepasabhāvena. Bandhitvāti sahajātādipaccayabhāvena attanā sambandhitvā. Sakakicceti hirīādīhi yathāsakaṃ kattabbe kicce.

"हिरीयती" म्हणजे लज्जित होणे, कंटाळा करणे (किळस वाटणे) असा अर्थ आहे. म्हणून "पापकेहि धम्मेहि" (पापी धर्मांपासून) हे अपादान कारक (निसक्कवचन) समजले पाहिजे, किंवा हेतूच्या अर्थाने करण कारक समजले पाहिजे. ओत्तप्प (पापभिरुता) देखील ग्रहण केलेच आहे, कारण निर्भयपणे लज्जित होणे किंवा पापी भयाशिवाय अलज्जित असणे शक्य नाही. "रुक्खलट्ठी" म्हणजे झाडाची काठी (लाकूड). त्या भागाने नांगरणी केली जात असल्यामुळे त्याला विशेषतः "नांगर" म्हटले जाते, म्हणून "ईषा (नांगराची दांडी) जू आणि naंगर धारण करते" असे म्हटले आहे. इच्छेनुसार प्रज्ञेशिवाय लज्जा (हिरी) असू शकते, परंतु लज्जेशिव्हाय प्रज्ञा असूच शकत नाही, म्हणून "हिरी... पे... अभावामुळे" असे म्हटले आहे. सांध्याच्या ठिकाणी कंपन नसल्यामुळे ते "अचल" आहे. स्थिरतेमुळे ते "अशिथिल" (घट्ट) आहे. लज्जेशी संबंधित असणारी प्रज्ञा ही प्रतिपक्षाच्या (विरोधी घटकांच्या) अभावामुळे आणि अशिथिलतेमुळे अचल व अशिथिल असते, म्हणून "अहिरीने (निर्लज्जतेने) अमिश्रित" असे म्हटले आहे. नळीने मोजणाऱ्या माणसाप्रमाणे जे आलंबनाला (विषयाला) मोजते, मर्यादित करून जाणते, ते "मन" होय. "मनोशीर्ष" म्हणजे मनाच्या निर्देशाने. "त्याच्याशी संप्रयुक्त" याद्वारे, ज्याप्रमाणे भाल्यासोबत असणारा माणूस "भाला" म्हणून ओळखला जातो, त्याचप्रमाणे मनासोबत असणाऱ्या समाधीला "मन" म्हटले आहे, हे दर्शविले आहे. "सारथी" म्हणजे शेतकरी. कारण तो येथे बैलांना हाकणारा आणि चालवणारा असल्यामुळे त्याला "सारथी" म्हटले आहे. "एकाबंधन" म्हणजे एकत्र बांधणे. "स्वकृत्य" म्हणजे स्वतःच्या कृत्यात युक्त असणे. कारण ईषा इत्यादींना योग्य प्रकारे बांधून नांगर एकत्र जोडले गेल्यासच कार्य यशस्वी होते, अन्यथा नाही; म्हणून त्याला "स्वकृत्यात प्रवृत्त करतो" असे म्हटले आहे. "अविक्षेपस्वभावाने" म्हणजे स्वतःच्या अविक्षेप (एकाग्र) स्वभावाने. "बांधून" म्हणजे सहजात इत्यादी प्रत्ययभावाने स्वतःशी संबंधित करून. "स्वकृत्यात" म्हणजे लज्जा इत्यादींद्वारे आपापल्या परीने करावयाच्या कृत्यात.

Cirakatādimatthanti cirabhāsitampi atthaṃ. Sarati anussarati kāyādiṃ asubhādito nijjhāyati. Phāletīti padāleti. Pājenti gamentīti taṃ pājanaṃ. Idha imasmiṃ sutte ‘‘pācana’’nti vuttaṃ ja-kārassa ca-kāraṃ katvā. Phālapācananti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yathā hi brāhmaṇa…pe… satī’’ti vuttaṃ. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘tattha yathā’’tiādimāha. Naṅgalaṃ anurakkhati bhijjanaphālanato. Purato cassa gacchatīti assa naṅgalassa kassane bhūmiyā vilikhane purato gacchati pubbaṅgamā hoti. Gatiyoti pavattiyo. Samanvesamānāti saraṇavasena gavesamānā. Ārammaṇe vā kāyādike upaṭṭhāpayamānā asubhādivasena paññānaṅgalaṃ rakkhati. Sabhāvāsabhāvūpagame phālo viya naṅgalassa ‘‘ārakkhā’’ti vuttā ‘‘sabbānatthato sati rakkhatī’’ti katvā. Tathā hesā ārakkhapaccupaṭṭhānā. Cirakatacirabhāsitānaṃ asammussanavasena sati paññānaṅgalassa purato hotīti vatvā tassa puratobhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sati…pe… no pamuṭṭhe’’ti āha. Satipariciteti satiyā paṭṭhāpite. ‘‘Upaṭṭhāpite’’tipi pāṭho, ayamevattho. Saṃsīdituṃ na detīti sakiccakiriyāya saṃsīdanaṃ kātuṃ na deti. Kosajjasaṅkhātaṃ saṃsīdanaṃ kosajjasaṃsīdanaṃ.

'फार पूर्वी केलेल्या इत्यादींचा अर्थ' म्हणजे फार पूर्वी बोललेल्या गोष्टीचा अर्थ देखील. स्मरण करतो, अनुस्मरण करतो, काया इत्यादींचे अशुभादी रूपाने ध्यान करतो. 'फाडतो' (फालेति) म्हणजे विदीर्ण करतो (तुकडे करतो). 'हाकतात, पुढे नेतात' ते 'पाजन' (चाबूक किंवा पराणी) होय. येथे या सुत्तात 'ज' काराचा 'च' कार करून 'पाचन' असे म्हटले आहे. 'फाळ आणि पराणी' हा अर्थ दाखवण्यासाठी 'ज्याप्रमाणे हे ब्राह्मणा...पे... स्मृती' असे म्हटले आहे. आता तोच अर्थ विस्ताराने दाखवताना 'तेथे ज्याप्रमाणे' इत्यादी म्हटले आहे. नांगर तुटण्यापासून किंवा फुटण्यापासून त्याचे रक्षण करतो. 'आणि त्याच्या पुढे जाते' म्हणजे त्या नांगराने जमीन नांगरताना (जमीन खोदताना) ते पुढे जाते, अग्रगामी होते. 'गती' म्हणजे प्रवृत्ती. 'शोध घेणारी' म्हणजे शरण जाण्याच्या भावनेने शोध घेणारी. किंवा काया इत्यादी आलंबनांवर अशुभादी भावनेने प्रस्थापित करत प्रज्ञा-रूपी नांगराचे रक्षण करते. स्वभाव आणि अस्वभावाच्या प्राप्तीमध्ये नांगराच्या फाळाप्रमाणे 'रक्षण' असे म्हटले आहे, कारण 'स्मृती सर्व अनर्थांपासून रक्षण करते'. कारण ती अशा प्रकारे रक्षणाच्या रूपाने उपस्थित राहणारी आहे. फार पूर्वी केलेल्या आणि फार पूर्वी बोललेल्या गोष्टी विसरू न देण्याच्या स्वभावामुळे स्मृती ही प्रज्ञा-रूपी नांगराच्या पुढे असते, असे सांगून तिचा अग्रगामीपणा दाखवण्यासाठी 'स्मृती...पे... विसरू नये' असे म्हटले आहे. 'स्मृतीने परिचित' म्हणजे स्मृतीने प्रस्थापित केलेल्या. 'उपस्थापित' असाही पाठ आहे, त्याचाही हाच अर्थ आहे. 'खचू देत नाही' म्हणजे स्वतःच्या कर्तव्यात शिथिलता येऊ देत नाही. आळस म्हणून ओळखली जाणारी शिथिलता म्हणजे 'आळसामुळे आलेली शिथिलता' होय.

Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ kāyikavācasikasaṃyamassa kathitattā. Āhāre udare yatoti paribhuñjitabbaāhāre saṃyatabhāvadassanena paribhuñjitabbatāya catūsupi paccayesu saṃyatabhāvo dīpitoti āha ‘‘āhāramukhenā’’tiādi. Saṃyatabhāvo cettha paccayahetu anesanābhāvoti vuttaṃ ‘‘nirupakkilesoti attho’’ti. Bhojanasaddo āhāraparibhoge niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘bhojane mattaññutāmukhenā’’ti. Paribhuñjanaṭṭhena pana bhojanasaddamukhenāti vutte adhippetattho labbhateva. Tenāti kāyaguttātiādivacanena. Na vilumpantīti ‘‘dīpetī’’ti padaṃ ānetvā sambandho.

कायिक आणि वाचिक संयमाचे कथन केल्यामुळे 'पातिमोक्खसंवरशील' सांगितले आहे. 'आहारात आणि उदरात संयमित' म्हणजे सेवन करावयाच्या आहारात संयमित भाव दाखवून, सेवन करण्यायोग्य अशा चारही प्रत्ययांमध्ये (गरजांमध्ये) संयमित भाव दर्शवला आहे, म्हणून 'आहाराच्या माध्यमातून' इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे संयमित भाव म्हणजे प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) बाबतीत अयोग्य मार्गाचा (अनेषणाचा) अभाव होय, हे स्पष्ट करण्यासाठी 'उपक्लेशरहित असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. 'भोजन' हा शब्द आहाराच्या सेवनासाठी रूढ असल्यामुळे 'भोजनात मात्रा जाणण्याच्या (मित आहाराच्या) माध्यमातून' असे म्हटले आहे. परंतु उपभोग घेण्याच्या अर्थाने 'भोजन' या शब्दाच्या माध्यमातून असे म्हटले असता अभिप्रेत अर्थ प्राप्त होतोच. 'त्यामुळे' म्हणजे 'कायगुत्त' (काया सुरक्षित ठेवणारा) इत्यादी वचनाने. 'लूट करत नाहीत' (न विलुम्पन्ति) याचा संबंध 'दर्शवतो' (दीपेति) हे पद आणून जोडला जातो.

Dvīhākārehīti [Pg.273] adiṭṭhādīnaṃ adiṭṭhādivasena diṭṭhādīnañca diṭṭhādivasenāti evaṃ dvippakārehi. Avisaṃvādanaṃ avitathakathanaṃ. Chedanaṃ mūlappadese nikantanaṃ. Lunanaṃ yattha katthaci chedanaṃ. Uppāṭanaṃ ummūlanaṃ. Asitenāti dattena, lāyitenāti attho. Visaṃvādanasaṅkhātānaṃ tiṇānaṃ, aṭṭhannaṃ anariyavohārānanti attho. Yathābhūtañāṇanti nāma rūpaparicchedakañāṇaṃ. Saccanti veditabbaṃ aviparītavuttikattā ‘‘chedakaṃ’’ chindanakaṃ. Niddānanti niddāyakaṃ. Idameva saccaṃ moghamaññanti diṭṭhi ‘‘diṭṭhisacca’’nti vuccati. Dvīsu vikappesūti bhāvakattusādhanavasena dvīsu vikappesu. ‘‘Niddāna’’nti upayogavaseneva attho.

'दोन प्रकारांनी' म्हणजे न पाहिलेल्या इत्यादींना न पाहिलेले इत्यादी मानून आणि पाहिलेल्या इत्यादींना पाहिलेले इत्यादी मानून, अशा दोन प्रकारांनी. 'अविसंवादन' म्हणजे सत्य बोलणे (यथार्थ बोलणे). 'छेदन' म्हणजे मुळापासून कापणे. 'लुनन' म्हणजे कुठेही कापणे. 'उत्पाटन' म्हणजे मुळासकट उपटून टाकणे. 'असिताने' म्हणजे विळ्याने, कापणीच्या साधनाद्वारे असा अर्थ आहे. 'विसंवादन' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या गवताचे, म्हणजे आठ प्रकारच्या अनर्य व्यवहारांचे (अनादरयुक्त व्यवहारांचे), असा अर्थ आहे. 'यथाभूतज्ञान' म्हणजे नाम आणि रूप यांचे पृथक्करण करणारे ज्ञान. 'सत्य' हे जाणले पाहिजे, कारण ते विपरीत नसलेल्या स्वरूपाचे असल्यामुळे 'छेदक' म्हणजे कापून टाकणारे आहे. 'निदान' म्हणजे निंदक किंवा उपटून टाकणारे (तण काढणारे). 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशी जी दृष्टी आहे, तिला 'दृष्टीसत्य' असे म्हटले जाते. 'दोन पर्यायांमध्ये' म्हणजे भाव आणि कर्ता यांच्या साधनाच्या आधारे दोन पर्यायांमध्ये. 'निदान' याचा अर्थ उपयोगाच्या (वापराच्या) दृष्टीनेच आहे.

Sīlameva ‘‘soracca’’nti vuttaṃ ‘‘pāṇātipātādīhi suṭṭhu oratassa kamma’’nti katvā. Saṅkhāradukkhādīnaṃ abhāvato sundarabhāvato sundare nibbāne ārammaṇakaraṇavasena ratattā surato, arahā. Tassa bhāvo soraccaṃ, arahattaṃ. Appamocanameva accantāya pamocanaṃ na hoti.

"प्राणातिपातादींपासून चांगल्या प्रकारे निवृत्त झालेल्याचे कर्म" या अर्थाने शीलालाच "सोरच्च" (सौजन्य) असे म्हटले आहे. संस्कार-दुःख इत्यादींचा अभाव असल्यामुळे आणि सुंदर स्वरूप असल्यामुळे, सुंदर अशा निर्वाणाला आलंबन बनवून त्यात रममाण झाल्यामुळे जो 'सुरत' आहे, तो अर्हत होय. त्याचा भाव म्हणजे 'सोरच्च' म्हणजेच अर्हत्त्व होय. केवळ तात्पुरती सुटका ही आत्यंतिक सुटका असू शकत नाही.

Yadaggena vipassanāya paññāya taṃsahagatavīriyassa ca naṅgaladhorayhatā, tathāpavattakusalabhāvanāya ca kasibhāvo ca, tadaggena tato puretaraṃ pavattapaññāvīriyapāramīnaṃ naṅgaladhorayhatā, tathāpavattakusalabhāvanāya ca kasibhāvo veditabboti dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Dhuraṃ vahatīti dhorayhaṃ. Yathāvuttaṃ ghananti asmimānādibhedaṃ ghanaṃ. Vahitabbā ādibhūtā dhurā etesaṃ atthīti dhurā, purimadhuravāhakā. Taṃmūlakā aparaṃ dhuraṃ vahantā dhorayhā. Dhurā ca dhorayhā ca dhuradhorayhaṃ ekattavasena. Vahantanti kasanena pavattantaṃ.

ज्या श्रेष्ठतेने विपश्यना प्रज्ञेची आणि तिच्यासोबत असलेल्या वीर्याची नांगर ओढण्याची क्षमता (नांगर-धुरंधरता) आहे, तसेच त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या कुशल भावनेचा शेतीभाव (कृषिभाव) आहे; आणि ज्या श्रेष्ठतेने त्यापूर्वी प्रवृत्त झालेल्या प्रज्ञा-वीर्य पारमितांची नांगर ओढण्याची क्षमता आहे, तसेच त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या कुशल भावनेचा शेतीभाव जाणावा, हे दर्शविताना "यथा ही" (जसे की) इत्यादी म्हणाले. जो धुरा (ओझे) वाहतो तो 'धोरय्ह' (धुरंधर) होय. 'यथावृत्त घन' म्हणजे अस्मिमान इत्यादी भेदांनी युक्त असलेले घन (दाट). वाहून नेण्याजोगी जी प्राथमिक धुरा आहे, ती ज्यांच्याकडे आहे ते 'धुरा' म्हणजे पूर्व-धुरा वाहक होत. त्यांच्या आधारावर दुसरी धुरा वाहणारे 'धोरय्ह' होत. 'धुरा' आणि 'धोरय्ह' यांचे एकत्व करून 'धुरधोरय्ह' असा शब्द बनतो. 'वहन करणारे' म्हणजे नांगरणीद्वारे प्रवृत्त होणारे.

Kāmayogādīhi yogehi khemattā anupaddavattā. Taṃ nibbānaṃ adhikicca uddissa. Vāhīyati vipassanāya sahagataṃ. Abhimukhaṃ vāhīyati maggapariyāpannaṃ. Khettakoṭinti khettamariyādaṃ. Diṭṭhekaṭṭheti diṭṭhiyā sahajātekaṭṭhe pahānekaṭṭhe ca. Oḷāriketi uparimaggavajjhe upādāya vuttaṃ, aññathā dassanapahātabbāpi dutiyamaggavajjhehi oḷārikāti. Aṇusahagateti aṇubhūte. Idaṃ heṭṭhimamaggavajjhe upādāya vuttaṃ. Sabbakilese avasiṭṭhasabbakilese pajahantaṃ anivattantaṃ gacchati puna pahātabbatāya abhāvato. Anivattantanti na nivattantaṃ, yathā nivattanaṃ na [Pg.274] hoti, evaṃ gacchatīti attho. Tenāha ‘‘nivattanarahita’’ntiādi. Etaṃ pana tava dhuradhorayhaṃ.

कामयोग इत्यादी बंधनांपासून क्षेम (सुरक्षित) असल्यामुळे उपद्रवरहित आहे. त्या निर्वाणाला उद्देशून. विपश्यनेशी सहगत होऊन वाहून नेले जाते. मार्गात समाविष्ट होऊन सन्मुख वाहून नेले जाते. 'खेत्तकोटि' म्हणजे शेताची मर्यादा. 'दिट्ठेकट्ठ' म्हणजे दृष्टीसोबत सहजात असलेल्या एकाच अर्थाने आणि प्रहाण करण्याच्या एकाच अर्थाने. 'ओळारिक' (स्थूल) हे वरील मार्गांनी नष्ट करण्याजोग्या क्लेशांच्या संदर्भात म्हटले आहे; अन्यथा दर्शन-प्रहातव्य देखील द्वितीय मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांच्या तुलनेत स्थूलच असतात. 'अणुसहगत' म्हणजे सूक्ष्म स्वरूपात राहिलेले. हे खालच्या मार्गाने नष्ट करण्याजोग्या क्लेशांच्या संदर्भात म्हटले आहे. सर्व क्लेशांना, म्हणजे उरलेल्या सर्व क्लेशांना नष्ट करत, पुन्हा प्रहाण करण्याची आवश्यकता नसल्यामुळे मागे न फिरता (अनिवर्तमान होऊन) जातो. 'मागे न फिरता' म्हणजे परत न यावे अशा प्रकारे जातो, असा अर्थ आहे. म्हणूनच "परत न येणारे" इत्यादी म्हटले आहे. हेच तुमचे धुरधोरय्ह आहे.

Evamesā kasīti yathāvuttassa paccāmasanaṃ. Tenāha ‘‘nigamanaṃ karonto’’ti. Vuttasseva hi atthassa puna vacanaṃ. Paññānaṅgalena satiphālaṃ ākoṭetvāti paññāsaṅkhātena naṅgalena saddhiṃ satiphālassa ekābaddhabhāvakaraṇena ākoṭetvā. Kaṭṭhāti ettha ‘‘kasī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ ‘‘kaṭṭhā kasī’’ti. Kammapariyosānanti yathāvuttakasikammassa pariyosānabhūtaṃ. Yadipi pubbe ‘‘paññā me yuganaṅgala’’ntiādinā attuddesikavasenāyaṃ amatapphalā kasi dassitā, mahākāruṇikassa pana bhagavato desanā sabbassapi sattanikāyassa sādhāraṇā evāti dassento ‘‘sā kho panesā’’tiādimāha.

"एवमेसा कसी" (अशी ही शेती आहे) हे वर सांगितलेल्या गोष्टीचा संदर्भ देणे आहे. म्हणूनच "निष्कर्ष काढताना" असे म्हटले आहे. कारण सांगितलेल्याच अर्थाची ही पुनरुक्ती आहे. "प्रज्ञा रूपी नांगराने स्मृति रूपी फाळाला जोडून" म्हणजे प्रज्ञा नावाच्या नांगरासोबत स्मृति रूपी फाळाला एकत्र बांधून जोडणे होय. 'कट्ठा' (नांगरलेली) या शब्दाशी 'कसी' (शेती) हा शब्द जोडून "नांगरलेली शेती" असा संबंध जोडला पाहिजे. 'कम्मपरियोसान' म्हणजे वर सांगितलेल्या शेतीच्या कामाचा शेवट (समाप्ती). जरी पूर्वी "प्रज्ञा माझा जू आणि नांगर आहे" इत्यादींद्वारे स्वतःच्या उद्देशाने ही अमृतफळ देणारी शेती दर्शविली असली, तरी महाकारुणिक भगवंतांचा उपदेश सर्व प्राणिमात्र समूहासाठी सामान्य (समान) आहे, हे दर्शविताना "सा खो पनेसा" (ती खरोखर ही) इत्यादी म्हणाले.

Divaseyevāti taṃdivase eva. Ādimāhāti ettha ādi-saddena kathāpariyosāne pāṭhapadeso gahitoti tadaññaṃ ‘‘evaṃ vutte’’tiādipāṭhaṃ sandhāya ‘‘tato parañcā’’ti āha.

"दिवसेयेव" म्हणजे त्याच दिवशी. "इत्यादी म्हणाले" येथे 'आदि' शब्दाने कथेच्या शेवटी असलेला पाठभाग घेतला आहे, म्हणून त्याव्यतिरिक्त "असे म्हटले असता" इत्यादी पाठाचा संदर्भ घेऊन "त्यानंतर आणि" असे म्हटले आहे.

Kasibhāradvājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कसिभारद्वाजसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

2. Udayasuttavaṇṇanā

२. उदयसुत्तवर्णना

198. Etaṃ vuttanti ‘‘odanena pūresī’’ti etaṃ vacanaṃ vuttaṃ. ‘‘Gahetuṃ samattho nāma nāhosīti bhagavato adhiṭṭhānabalenā’’ti vadanti. Taṃ brāhmaṇaṃ vinetukāmatāya kira bhagavā tathā akāsi.

१९८. "हे म्हटले आहे" म्हणजे "भाताने भरले" हे वचन म्हटले आहे. "घेण्यास समर्थ झाला नाही, हे भगवंतांच्या अधिष्ठानबलामुळे" असे म्हणतात. त्या ब्राह्मणाला विनीत करण्याच्या इच्छेने भगवंतांनी तसे केले.

Upārambhabhayenāti parūpavādabhayena. Avatvāva nivatto ‘‘abbhāgatopi pāsaṇḍo vācāmattenapi na pūjetabbo’’ti brāhmaṇadhamme vuttattā. Pakkantoti brāhmaṇassa dhammaṃ avatvā pakkanto brāhmaṇassa na tāva ñāṇaṃ paripakkanti. Etaṃ vacanaṃ…pe… magamāsi ‘‘punappunañceva vapanti bīja’’ntiādinā [Pg.275] dhammaṃ kathetuṃ avassaṃ ākaṅkhanto. Pakārato kassatīti pakaṭṭhako, rasataṇhāya pakaṭṭhoti attho. Tenāha ‘‘rasagiddho’’ti.

'उपालंभभयाने' म्हणजे दुसऱ्यांच्या निंदेच्या भयाने. काहीही न बोलता परतला, कारण "आलेला पाखंडी (इतर पंथाचा) केवळ शब्दानेही पूजनीय नाही" असे ब्राह्मणधर्मात म्हटले असल्यामुळे. 'निघून गेला' म्हणजे ब्राह्मणाला धम्म न सांगता निघून गेला, कारण ब्राह्मणाचे ज्ञान अजून परिपक्व झाले नव्हते. हे वचन...पे... मार्गस्थ झाला, "पुन्हा पुन्हा बीज पेरतात" इत्यादी प्रकारे धम्म सांगण्याची निश्चितच इच्छा बाळगून. 'प्रकृष्ट रूपाने नांगरतो' म्हणून 'प्रकृष्टक', रसतण्हेने (चवीच्या तृष्णेने) प्रकृष्ट (अतिशय आसक्त) असा अर्थ आहे. म्हणूनच "रसगृद्ध" (चवीचा लोभी) असे म्हटले आहे.

‘‘Punappunañceva vapanti bīja’’nti imaṃ desanaṃ ārabhīti sambandho. Bījanti ca iti-saddo nidassanattho vā. Tena avayavena samudāyaṃ nidasseti. Osakkasīti saṅkocasi. Vuttanti vapanaṃ kataṃ. Tasmā vuttaṃ ‘‘alamettāvatā’’ti. ‘‘Vassitvā’’ti vuṭṭhiṃ pavattetvā.

"पुन्हा पुन्हा बीज पेरतात" या देशनेचा (उपदेशाचा) आरंभ केला, असा संबंध आहे. 'बीज' आणि 'इति' हा शब्द उदाहरणादाखल आहे. त्या अवयवाने (भागाने) समूहाचे दर्शन घडवले जाते. 'ओसक्कसि' म्हणजे तू मागे सरकतोस (संकोच करतोस). 'वुत्तं' म्हणजे पेरणी केली. म्हणूनच "एवढ्याने पुरे" असे म्हटले आहे. 'वस्सित्वा' म्हणजे वृष्टी (पाऊस) पाडून.

Desanā…pe… dasseti brāhmaṇena vuttaṃ ayuttavacanaṃ parivaṭṭentopi divase divase bhikkhācariyā nāma bhikkhūnaṃ kāyagatā vuttīti. Khīraṃ hatthena nayantīti vā khīranikā. Kilamatīti taṃtaṃkiccakaraṇavasena khijjati. Phandatīti anatthasamāyogavasena vipphandati. Apunabbhavāyāti āyatiṃ anuppattiyā. Maggo nāmāti upāyo nāma nibbānaṃ, tasmiṃ laddhe punabbhavābhāvato. ‘‘Punappuna’’nti vacanaṃ upādāya bījavapanādayo punappunadhammā nāma jātāti āha ‘‘soḷasa punappunadhamme desentenā’’ti.

देशना...पे... दर्शवते की, ब्राह्मणाने म्हटलेले अयोग्य वचन बदलूनही, दररोज भिक्षाटन करणे ही भिक्खूंची शरीर-संबंधित उपजीविका (वृत्ती) आहे. हाताने दूध नेतात म्हणून 'खीरनिका'. 'किलमति' (थकतो) म्हणजे त्या त्या कामाच्या करण्यामुळे थकतो. 'फन्दति' (तडफडतो) म्हणजे अनिष्टाच्या संयोगामुळे तडफडतो. 'अपुनब्भवाय' (पुनर्जन्म न होण्यासाठी) म्हणजे भविष्यात उत्पन्न न होण्यासाठी. 'मार्ग' म्हणजे उपाय म्हणजेच निब्बान, ते प्राप्त झाल्यावर पुनर्जन्म होत नसल्यामुळे. "पुन्हा पुन्हा" या वचनाचा आधार घेऊन बीज पेरणी इत्यादी पुन्हा पुन्हा होणारे धम्म उत्पन्न झाले, म्हणून "सोळा पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या धम्मांची देशना करताना" असे म्हटले आहे.

Udayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उदयसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Devahitasuttavaṇṇanā

३. देवहितसुत्तवण्णना

199. Udaravātehīti vātakatavijjhanatodanādivasena aparāparaṃ vattamānehi udaravātehi, tassa vā vikārehi. Nibaddhupaṭṭhākakāle pana dhammabhaṇḍāgārikova. Araññanti bhagavato bhikkhūnañca vasanaṭṭhānabhūtaṃ tapovanaṃ. Taṃ niddhūmaṃ hoti udakatāpanassapi akaraṇato. Tasmāti yasmā tassa uṇhodakavikkiṇanacariyāya jīvikākappanaṃ hoti, tasmā.

१९९. 'उदरवाताने' म्हणजे वायूमुळे होणाऱ्या टोचण्या-वेधण्या इत्यादींमुळे वारंवार उद्भवणाऱ्या पोटातील वायूने किंवा त्याच्या विकारांनी. निरंतर उपस्थायकाच्या (सेवकाच्या) काळात तर धम्मभांडागारिकच (आनंद थेर). 'अरण्य' म्हणजे भगवंत आणि भिक्खूंचे निवासस्थान असलेले तपोवन. ते धूररहित असते, कारण तिथे पाणी गरम करण्याचे कामही केले जात नाही. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्याअर्थी त्याची उपजीविका गरम पाणी विकण्याच्या कार्याने चालत असे, म्हणून.

Vattametaṃ tassa patikāratthaṃ parikathādīnampi kātuṃ labbhanato. Idāni tattha kāraṇampi savisayaṃ dassetuṃ ‘‘vaṇṇaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Bhagavā hi āyasmato upavāṇassa devahitabrāhmaṇassa taṃ sambhāvitaṃ bhavissati [Pg.276] tikicchāpaṭiyattaṃ, tāya ca attano rogassa vūpasamanaṃ, tappasaṅgena ca devahitabrāhmaṇo mama santikaṃ āgantvā dhammassavanena saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhahissatīti sabbamidaṃ ñatvā evaṃ ‘‘iṅgha me tvaṃ, upavāṇa, uṇhodakaṃ jānāhī’’ti avoca. Āgamanīyappaṭipadaṃ pubbabhāgappaṭipadaṃ pubbabhāgappaṭipattiṃ kathetuṃ vaṭṭati anuttarimanussadhammattā. Sadevakena lokenāti anavasesato lokassa gahaṇaṃ. Phalavisesākaṅkhāya pūjetabbāti pūjanīyā, te eva idha ‘‘pūjaneyyā’’ti vuttā. Tathā ādarena pūjetabbatāya sakkāriyā, ā-kārassa rassattaṃ, ri-saddassa ca re-ādesaṃ katvā ‘‘sakkareyyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Apacayeyyā’’ti vattabbe ya-kāralopaṃ katvā ‘‘apaceyyā’’ti vuttaṃ. Tesanti sadevakena pūjaneyyādīnaṃ. Haritunti netuṃ.

हे त्याचे निवारण करण्यासाठी केलेले वर्तन आहे, कारण परिकथा (संभाषण) इत्यादी करणे शक्य होते. आता त्यातील कारण सविस्तर दर्शवण्यासाठी "वर्णं हि" इत्यादी म्हटले आहे. भगवंतांनी आयुष्मान उपवाण यांच्याद्वारे देवहित ब्राह्मणाकडून ती उपचाराची तयारी संभाव्य आहे, आणि त्याने आपल्या रोगाचे शमन होईल, आणि त्या निमित्ताने देवहित ब्राह्मण माझ्याकडे येऊन धम्मश्रवणाने शरण आणि शीलांमध्ये प्रतिष्ठित होईल, हे सर्व जाणून घेऊनच "हे उपवाण, माझ्यासाठी गरम पाण्याची व्यवस्था कर" असे म्हटले. आगमनीय प्रतिपदा (मार्ग), पूर्वभाग प्रतिपदा, पूर्वभाग प्रतिपत्ती सांगणे योग्य आहे, कारण ते अनुत्तर मनुष्यधम्म असल्यामुळे. 'सदेवक लोकांसह' म्हणजे संपूर्ण जगाचा समावेश करणे. विशेष फळाच्या आकांक्षेने पूजनीय असलेले तेच येथे 'पूजनेय्य' (पूजनीय) म्हटले आहेत. तसेच आदराने पूजनीय असल्यामुळे 'सक्कारिय' (सत्कार करण्यायोग्य), 'आ' काराचा र्‍हस्व करून आणि 'रि' शब्दाचा 'रे' आदेश करून 'sakkareyyā' (सक्करेय्य) असे म्हटले आहे. 'अपचयेय्य' असे म्हणायचे असताना 'य' काराचा लोप करून 'अपचेय्य' असे म्हटले आहे. 'त्यांचे' म्हणजे सदेवक लोकांसह पूजनीय असलेल्यांचे. 'हरितुं' म्हणजे नेण्यासाठी.

Ettakenapīti upasaṅkamanādinā ettakena appamattakenapi katavattena ayaṃ kitti…pe… somanassajāto.

'एवढ्यानेही' म्हणजे जवळ जाणे इत्यादी एवढ्या अल्पशा केलेल्या कर्तव्याने ही कीर्ती...पे... सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न झालेला.

Yajamānassāti deyyadhammaṃ dentassa. Dakkhiṇāya ijjhanaṃ nāma vipulaphalabhāvoti āha ‘‘mahapphalo hotī’’ti. Viditanti paṭividdhapaccakkhakataṃ. Ājānātīti vutthabhavādiṃ pariyādāya jānāti paṭivijjhati. Jānitvāti cattāri saccāni maggapaṭipāṭiyā paṭivijjhitvā. Aggappattatāya katakiccataṃ patto. Brāhmaṇena attanā kato kāro ca bhagavato eva paccupaṭṭhātīti taṃ dassento ‘‘iminā khīṇāsave yajanākārena yajantassā’’ti vuttaṃ.

'यजमानाचे' म्हणजे देय्यधम्म (दान देण्याची वस्तू) देणाऱ्याचे. दक्षिणेचे (दानाचा) यशस्वी होणे म्हणजे वपुिल फळ मिळणे, म्हणून "महाफलदायी होते" असे म्हटले आहे. 'विदित' म्हणजे प्रत्यक्ष अनुभवलेले किंवा जाणलेले. 'आजानाति' (जाणतो) म्हणजे पूर्ववृत्तांत इत्यादी पूर्णपणे जाणून घेतो, साक्षात्कार करतो. 'जाणून' म्हणजे चार आर्यसत्यांचा मार्गक्रमाने साक्षात्कार करून. अग्रपदाला (सर्वोच्च स्थितीला) प्राप्त झाल्यामुळे कृतकृत्यता प्राप्त झालेला. ब्राह्मणाने स्वतः केलेले कार्य भगवंतांच्याच सेवेत उपस्थित होते, हे दर्शवण्यासाठी "या क्षीणासवांना (अर्हतांना) यज्ञाच्या रूपाने दान देणाऱ्याचे" असे म्हटले आहे.

Devahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

Devahitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

4. Mahāsālasuttavaṇṇanā

४. Mahāsālasuttavaṇṇanā

200. Yasmā tassa brāhmaṇassa anissayassa jiṇṇabhāvena visesato kāyo lūkho jāto, jiṇṇapilotikakhaṇḍehi saṅghaṭitaṃ pāvuraṇaṃ, tasmā ‘‘lūkhapāvuraṇo’’ti padassa ‘‘jiṇṇapāvuraṇo’’ti attho vutto. Pāṭiyekkanti puttesu ekameko ekamekāya vācāya visuṃ visuṃ.

२००. ज्याअर्थी त्या असहाय्य ब्राह्मणाचे शरीर जीर्ण झाल्यामुळे विशेषतः रुक्ष झाले होते, आणि त्याचे पांघरूण जीर्ण चिंध्यांच्या तुकड्यांनी जोडलेले होते, म्हणून 'लूखपावरणो' (रुक्ष पांघरूण असलेला) या पदाचा अर्थ 'जीर्णपावरणो' (जीर्ण पांघरूण असलेला) असा सांगितला आहे.

Sampucchanaṃ [Pg.277] nāma idha sammantananti āha ‘‘saddhiṃ mantayitvā’’ti. Nandissanti abhinandiṃ. Atītatthe hi idaṃ anāgatavacanaṃ. Tenāha ‘‘nandijāto…pe… ahosi’’nti. Bhussantāti nibbhussanavasena ravantā.

'संपुच्छन' म्हणजे येथे सल्लामसलत करणे, म्हणून "एकत्र विचारविनिमय करून" असे म्हटले आहे. 'नन्दिस्सन्ति' म्हणजे त्यांनी आनंद व्यक्त केला. भूतकाळाच्या अर्थासाठी हे भविष्यकाळाचे वचन आहे. म्हणूनच "आनंदित झाला...पे... झाला" असे म्हटले आहे. 'भुस्सन्ता' म्हणजे भुंकण्याच्या किंवा ओरडण्याच्या आवाजाने ओरडणारे.

Vayogatanti pacchimavayaṃ upagataṃ. So pana yasmā purime dve vaye atikkamavasena gato. Pacchimaṃ ekadesato atikkamanavasena, tasmā vuttaṃ – ‘‘tayo vaye gataṃ atikkantaṃ pacchimavaye ṭhita’’nti.

'वयोगत' म्हणजे अंतिम वयाला (वृद्धावस्थेला) प्राप्त झालेला. तो तर ज्याअर्थी पहिल्या दोन वयांचे उल्लंघन करून गेला आहे आणि अंतिम वयाचा काही भाग ओलांडल्यामुळे, म्हणून "तीन वयांना पार केलेला, ओलांडलेला आणि अंतिम वयात स्थित असलेला" असे म्हटले आहे.

Nipparibhogoti jiṇṇabhāvena javaparakkamahāniyā aparibhogo na bhuñjitabbo. Khādanā apanīyatīti yavasaṃ adadantā tato nīharanti nāma. Theroti vuḍḍho.

'निष्परिभोग' म्हणजे जीर्ण झाल्यामुळे वेग आणि पराक्रम नष्ट झाल्याने निरुपयोगी, उपभोग घेण्यास अयोग्य. 'खाण्यापासून दूर केले जाते' म्हणजे चारा न देता तिथून बाहेर काढले जाते. 'थेर' म्हणजे वृद्ध.

Anassavāti na vacanakarā. Appatissāti patissayarahitā. Avasavattinoti na mayhaṃ vasena vattanakā. Sundarataroti upatthambhakāribhāvena sundarataro.

'अनस्सवा' म्हणजे ऐकणारे नाहीत (आज्ञाधारक नाहीत). 'अप्पतिस्सा' म्हणजे आदर नसलेले (विनय नसलेले). 'अवसवत्तिनो' म्हणजे माझ्या नियंत्रणात न चालणारे. 'सुंदरतर' म्हणजे आधार देणारा असल्यामुळे अधिक चांगला.

Puratoti upatthambhakabhāvena purato katvā. Udake patiṭṭhaṃ labhati tattha patiṭṭhato thirapatiṭṭhabhāvato. Addhapatiṭṭho hi daṇḍo daṇḍadharapurisassa patiṭṭhaṃ labhāpeti.

'पुढे' म्हणजे आधार देण्याच्या भावनेने पुढे करून. पाण्यात आधार मिळतो, कारण तिथे टेकवल्याने स्थिर आधार मिळतो. कारण अर्धवट टेकलेली काठीही काठी धरणाऱ्या माणसाला आधार मिळवून देते.

Brāhmaṇiyoti attano brāhmaṇiyo. Pāṭiyekkanti ‘‘asukassa gehe asukassa gehe’’ti evaṃ uddesikaṃ katvā visuṃ visuṃ. Mā niyyādehi, amhākaṃ ruccanaṭṭhānamevāti tava puttānaṃ gehesu yaṃ amhākaṃ ruccanaṭṭhānaṃ. Tatthameva gamissāmāti sabbesampi etesaṃ anuggahaṃ kātukāmo bhagavā evamāha.

"ब्राह्मणी" (ब्राह्मणियो) म्हणजे स्वतःच्या ब्राह्मणी. "पाटियेक्कं" (स्वतंत्रपणे) म्हणजे "अमुक एकाच्या घरी, अमुक एकाच्या घरी" असे उद्देशून वेगवेगळे. "मा निय्यादेहि, अम्हाकं रुच्चनट्ठानमेव" (सोडू नकोस, आमची आवडती जागाच) म्हणजे तुझ्या पुत्रांच्या घरांमध्ये जी आमची आवडती जागा आहे. "तिथेच आम्ही जाऊ" असे सर्वांवरच अनुग्रह करण्याची इच्छा असणाऱ्या भगवंतांनी म्हटले.

Tato paṭṭhāyāti sotāpattiphalapaṭilābhato paṭṭhāya. Yadatthaṃ mayaṃ imassa brāhmaṇassa mahāsampattidānādinā anuggaho kato, so cassa puttaparijanassapi attho siddhoti satthā na sabbakālaṃ tassa brāhmaṇassa puttānaṃ gehaṃ agamāsi, te eva pana kālena kālaṃ satthu santikaṃ gantvā yathāvibhavaṃ sakkārasammānaṃ akaṃsūti adhippāyo.

"ततो पट्ठाय" (तेव्हापासून) म्हणजे स्रोतापत्ती-फल प्राप्त झाल्यापासून. ज्या हेतूने आम्ही या ब्राह्मणावर महासंपत्ती, दान इत्यादींद्वारे अनुग्रह केला, तो त्याचा आणि त्याच्या पुत्र-परिवाराचाही हेतू सिद्ध झाला आहे, म्हणून शास्ता (बुद्ध) नेहमी त्या ब्राह्मणाच्या पुत्रांच्या घरी गेले नाहीत; तर उलट तेच वेळोवेळी शास्त्यांच्या जवळ जाऊन आपल्या वैभवानुसार सत्कार व सन्मान करत असत, असा अभिप्राय आहे.

Mahāsālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

महासालसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

5. Mānatthaddhasuttavaṇṇanā

५. मानत्थद्धसुत्तवर्णना

201. Mānena [Pg.278] thaddhoti ‘‘ayaṃ kho’’tiādinā paggahitena mānena thaddho bajjhitacitto thaddhaayosalāko viya kassacipi anonato. Na kiñci jānāti loke paṭisanthāramattassapi ajānanato.

२०१. "मानेen थद्धो" (मानाने ताठरलेला) म्हणजे "हा खरोखर" इत्यादी प्रकारे उंचावलेल्या मानाने (अहंकाराने) ताठरलेला, बद्धचित्त झालेला, एखाद्या कठीण लोखंडी सळईप्रमाणे कोणासमोरही न वाकणारा. "न किंचि जानाति" (काहीही जाणत नाही) म्हणजे जगात साध्या आदरातिथ्याविषयी (कुशलप्रश्नाविषयी) देखील न जाणणारा.

Abbhutavittajātāti sañjātaabbhutavittā. Vittaṃ vittīti ca tuṭṭhipariyāyā. Abhūtapubbāyāti yā tassā parisāya vitti tadā bhūtā, sā ito pubbe abhūtā. Tenāha ‘‘abhūta…pe… samannāgatā’’ti. Assa puggalassāti anena puggalena. Apacitāti paramanipaccena pūjanīyasāmaññato tattha attano pakkhipanaṃ idha desanākosallaṃ.

"अब्भुतवित्तजाता" म्हणजे आश्चर्यकारक आनंद उत्पन्न झालेली. "वित्त" आणि "वित्ती" हे समाधानाचे (संतुष्टतेचे) समानार्थी शब्द आहेत. "अभूतपुब्बा" म्हणजे त्या परिषदेला तेव्हा जो आनंद झाला, तो यापूर्वी कधीही झाला नव्हता. म्हणूनच म्हटले आहे - "अभूत...पे... समन्नागता" (पूर्वी कधीही न लाभलेली... इत्यादींनी युक्त). "अस्स पुग्गलस्स" म्हणजे या पुद्गलाद्वारे (व्यक्तीद्वारे). "अपचिता" (पूजनीय) म्हणजे अत्यंत नम्रतेने पूजनीय मानल्यामुळे स्वतःला त्यात समाविष्ट करणे, हे येथे देशना-कौशल्य आहे.

Mānatthaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मानत्थद्धसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

6. Paccanīkasuttavaṇṇanā

६. पच्चनीकसुत्तवर्णना

202. ‘‘Sabbaṃ seta’’nti kenaci vutte tassa paccanīkaṃ karontasseva assa brāhmaṇassa. Vinetvāti vināsetvā. Suṇātīti atthoti ‘‘suṇātī’’ti kiriyāpadaṃ āharitvā gāthāya attho veditabbo ‘‘jaññā subhāsita’’nti vuttattā. Na hi asutvā desitaṃ jānituṃ sakkonti.

२०२. "सब्बं सेतं" (सर्व काही पांढरे/स्वच्छ आहे) असे कोणी म्हटले असता, त्याचा विरोध करणाऱ्या त्या ब्राह्मणाचा. "विनेत्वा" म्हणजे नष्ट करून. "सुणाति" (ऐकतो) चा अर्थ - "सुणाति" हे क्रियापद घेऊन गाथेचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे, कारण "जञ्ञा सुभासितं" (सुभाषित जाणावे) असे म्हटले आहे. कारण ऐकल्याशिवाय उपदेश समजणे शक्य नाही.

Paccanīkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पच्चनीकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

7. Vanakammikasuttavaṇṇanā

७. वनकम्मिकसुत्तवर्णना

203. Vanakamme niyutto, kiriyamānena vanakammaṃ etassa atthīti vanakammiko. Imasmiṃ vanasaṇḍeti imasmiṃ evaṃmahante vanasaṇḍe. Na me vanasmiṃ karaṇīyamatthi yathā, ‘‘brāhmaṇa, tuyha’’nti adhippāyo. Itaraṃ pana yaṃ mahākilesavanaṃ, taṃ maggañāṇapharasunā samādhimayasilāyaṃ sunisitena sabbaso [Pg.279] ucchinnamūlaṃ, tato eva nibbanatho nikkilesagahano. Vivekābhiratiyā ekako abhirato paṭipakkhavigamena. Tenāha ‘‘aratiṃ…pe… jahitvā’’ti.

२०३. "वनकम्मिक" म्हणजे वनाच्या कामात नियुक्त असलेला, किंवा ज्याचे वनाचे काम चालू आहे असा. "इमस्मिं वनसण्डे" म्हणजे या एवढ्या मोठ्या वनखंडात. "न मे वनस्मिं करणीयमत्थि" (माझे वनात काही कर्तव्य नाही) म्हणजे "हे ब्राह्मणा, तुझ्यासारखे (माझे वनात काही काम नाही)" असा अभिप्राय आहे. परंतु दुसरे जे महाक्लेशरूपी वन आहे, ते समाधीरुपी दगडावर चांगल्या प्रकारे घासलेल्या मार्गज्ञानरूपी कुऱ्हाडीने पूर्णपणे मुळासकट उपटून टाकले आहे, म्हणूनच ते "निब्बनथ" (तृष्णारहित) आणि क्लेशरहित गहन आहे. विवेक-अभिरतीने, विरोधी घटकांच्या अभावामुळे एकटाच रममाण झालेला. म्हणूनच म्हटले आहे - "अरतिं...पे... जहित्वा" (अरतीचा...पे... त्याग करून).

Vanakammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वनकम्मिकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

8. Kaṭṭhahārasuttavaṇṇanā

८. कट्ठहारसुत्तवर्णना

204. Dhammantevāsikāti kiñcipi dhanaṃ adatvā kevalaṃ antevāsikā. Tenāha ‘‘veyyāvaccaṃ katvā sippuggaṇhanakā’’ti. Gambhīrasabhāveti samantato dūrato gahanasacchannavipulatararukkhagacchalatāya ca, tadā himapiṇḍasinnabhāvena mayūrayānehi patiṭṭhātuṃ asakkuṇeyyatāya ca gambhīrabhāve.

२०४. "धम्मंतेवासिका" म्हणजे काहीही धन न देता केवळ जवळ राहणारे शिष्य (अंतेवासी). म्हणूनच म्हटले आहे - "वेय्यावच्चं कत्वा सिप्पुग्गण्हनका" (सेवा करून विद्या ग्रहण करणारे). "गंभीरसभावे" (गहनतेच्या बाबतीत) म्हणजे चहूबाजूंनी दूरवर पसरलेल्या दाट, आच्छादित आणि विशाल वृक्ष, झुडपे व वेलींमुळे, आणि त्यावेळी बर्फाच्या गोळ्यांसारख्या थंड वातावरणामुळे मोरांनाही तिथे स्थिर राहणे अशक्य असल्यामुळे असलेल्या गहनतेत.

Bahubheraveti bahubhayānake. Aniñjamānenāti itthambhūtatthe karaṇavacanaṃ. Atisundaraṃ vatāti evaṃ sante nāma araññe evaṃ niccalakāyo nisinno jhāyanto ativiya sundarañca jhānaṃ jhāyasīti vadati.

"बहुभेरवे" म्हणजे अत्यंत भयानक अशा. "अणिंजमानेन" (न हालचाल करता) हे "इत्थंभूत" अर्थातील तृतीया विभक्तीचे रूप आहे. "अतिसुंदरं वत" (अतिसुंदर खरोखर) म्हणजे अशा अरण्यात अशा प्रकारे निश्चल शरीराने बसून ध्यान करत असताना तू अत्यंत सुंदर ध्यानाचा सराव करत आहेस, असे तो म्हणतो.

Accherarūpanti acchariyabhāvaṃ. Seṭṭhappattiyāti seṭṭhabhāvappattiyā.

"अच्छेररूपं" म्हणजे आश्चर्यकारक भाव. "सेट्ठप्पत्तिया" म्हणजे श्रेष्ठत्वाची प्राप्ती झाल्यामुळे.

‘‘Lokādhipatisahabyataṃ ākaṅkhamāno’’ti iminā brāhmaṇo lokādhipatisahayogaṃ pucchati, ‘‘kasmā bhava’’ntiādinā pana tadaññavisesākaṅkhaṃ pucchatīti āha ‘‘aparenapi ākārena pucchatī’’ti.

"लोकाधिपतिसहब्यतं आकङ्खमानो" (लोकाधिपतीच्या सहवासाची आकांक्षा बाळगणारा) याद्वारे ब्राह्मण लोकाधिपतीच्या सहयोगाविषयी विचारतो. "कस्मा भवं" (आपण कशासाठी...) इत्यादींद्वारे तो त्याव्यतिरिक्त इतर विशेष आकांक्षेविषयी विचारतो, म्हणूनच म्हटले आहे - "अपरेनापि आकारेण पुच्छति" (दुसऱ्या प्रकारेही विचारतो).

Kaṅkhāti taṇhā abhikkhaṇavasena pavattā. Anekasabhāvesūti rūpādivasena ajjhattikādivasena evaṃ nānāsabhāvesu ārammaṇesu. Assādarāgo lobho abhijjhāti nānappakārā. Sesakilesā vā diṭṭhimānadosādayo. Niccakālaṃ avassitā sattānaṃ avassayabhāvattā. Pajappāpanavasenāti pakārehi taṇhāyanavasena. Nirantāti antarahitā niravasesā.

"कङ्खा" (आकांक्षा) म्हणजे वारंवार उत्पन्न होणारी तृष्णा. "अनेकसभावेसु" म्हणजे रूप इत्यादींच्या रूपाने, आध्यात्मिक इत्यादींच्या रूपाने अशा विविध स्वभावांच्या आलंबनांमध्ये (विषयांमध्ये). "अस्सादरागो लोभो अभिज्झा" (आस्वादराग, लोभ, अभिध्या) हे विविध प्रकारचे क्लेश आहेत. किंवा उर्वरित क्लेश म्हणजे दृष्टी, मान (अहंकार), द्वेष इत्यादी. "निच्चकालं अवस्सिता" (नेहमी आश्रित केलेले) कारण ते प्राण्यांचे नेहमीचे आश्रयस्थान असतात. "पजप्पापनवसेन" म्हणजे विविध प्रकारे तृष्णा बाळगल्यामुळे. "निरंता" म्हणजे अंतररहित (खंड नसलेले), पूर्णपणे (निरवशेष).

Anupagamanoti anupādāno. Sabbaññutaññāṇaṃ dīpeti, tassa hi vasena eva nānāsabhāvesu bhagavā samantacakkhunā passatīti ‘‘sabbe…pe… dassano’’ti [Pg.280] vuccati. Arahattaṃ sandhāyāha, tañhi nippariyāyato ‘‘anuttara’’nti vuccati.

"अनुपगमनो" म्हणजे उपादानरहित (आसक्ती नसलेला). हे सर्वज्ञता-ज्ञानाला प्रकाशित करते, कारण त्याच्याच प्रभावाने भगवंत विविध स्वभावांमध्ये समंतचक्षूने (सर्व बाजूंनी पाहणाऱ्या दृष्टीने) पाहतात, म्हणूनच "सब्बे...पे... दस्सनो" (सर्व...पे... पाहणारे) असे म्हटले आहे. हे अर्हत्त्वाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, कारण त्यालाच मुख्य अर्थाने "अनुत्तर" (सर्वोच्च) म्हटले जाते.

Kaṭṭhahārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कट्ठहारसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

9. Mātuposakasuttavaṇṇanā

९. मातुपोसकसुत्तवर्णना

205. Itoti manussattabhāvato. Paṭigantvāti abhigantvā. Sagge hi nibbattanto kammaphalena dhammatāvasena paṭisandhikālato paṭṭhāya abhirativasena abhiramati eva nāmāti.

२०५. "इतो" (येथून) म्हणजे मनुष्यभावातून (मनुष्य जन्मातून). "पटिगन्त्वा" म्हणजे जाऊन (पोहोचून). स्वर्गात उत्पन्न होणारा मनुष्य कर्मफलाने आणि स्वाभाविक नियमाने प्रतिसंधीच्या (पुनर्जन्माच्या) काळापासूनच आनंदाने रममाण होतो, असा याचा अर्थ आहे.

Mātuposakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मातुपोसकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

10. Bhikkhakasuttavaṇṇanā

१०. भिक्खकसुत्तवर्णना

206. Virūpaṃ gandhaṃ pasavatīti visso, duggandho. Bāhitvāti attano santānato bahikatvā nīharitvā. Taṃ pana anavasesato pajahananti āha ‘‘aggamaggena jahitvā’’ti. Saṅkhāyati sammadeva paricchindati etāyāti saṅkhā, ñāṇanti āha ‘‘saṅkhāyāti ñāṇenā’’ti. Bhinnakilesattāti niruttinayena bhikkhusaddasiddhimāha.

२०६. "विस्सो" म्हणजे जो विकृत (वाईट) वास पसरवतो, दुर्गंधीयुक्त. "बाहित्वा" म्हणजे स्वतःच्या प्रवाहातून (संतानामधून) बाहेर काढून, दूर करून. त्याचा पूर्णपणे त्याग करणे या अर्थाने म्हटले आहे - "अग्गमग्गेन जहित्वा" (अग्रमार्गाने त्याग करून). "संखा" म्हणजे ज्याच्याद्वारे योग्य प्रकारे मर्यादा निश्चित केली जाते, ते ज्ञान; म्हणूनच म्हटले आहे - "संखायाति णाणेन" (संखाया म्हणजे ज्ञानाने). "भिन्नकिलेसत्ता" (क्लेशांचा नाश केल्यामुळे) याद्वारे निरुक्तीच्या नियमाने "भिक्खू" शब्दाची सिद्धी सांगितली आहे.

Bhikkhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

भिक्खकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

11. Saṅgāravasuttavaṇṇanā

११. सङ्गारवसुत्तवर्णना

207. Paccetīti pattiyāyati saddahati. Tathābhūto ca tamatthaṃ nikāmento nāma hotīti vuttaṃ ‘‘icchati patthetī’’ti. Sādhu, bhanteti ettha sādhu-saddo āyācanattho, na abhinandanatthoti ‘‘āyācamāno āhā’’ti vatvā āyācane kāraṇaṃ dassento ‘‘therassa kirā’’tiādimāha. Udakasuddhiko na ekaṃsena apāyūpago, laddhiyā pana [Pg.281] sāvajjakilesabhūtabhāvato āyācati. Aññaṃ kāraṇaṃ apadisanto ‘‘apicā’’tiādimāha. Phalabhūto attho etassāti atthavasaṃ, kāraṇanti āha ‘‘atthānisaṃsaṃ atthakāraṇa’’nti. Papañcasūdaniyaṃ pana phaleneva araṇīyato attho, kāraṇanti katvā ‘‘attho eva atthavaso, tasmā dve atthavaseti dve atthe dve kāraṇānī’’ti vuttaṃ.

२०७. "पच्चेति" म्हणजे विश्वास ठेवतो, श्रद्धा ठेवतो. आणि तसा होऊन त्या गोष्टीची इच्छा करणारा होतो, म्हणून म्हटले आहे - "इच्छति पत्थेति" (इच्छा करतो, प्रार्थना करतो). "साधू, भंते" येथे "साधू" हा शब्द याचना (प्रार्थना) करण्याच्या अर्थाने आहे, अभिनंदनाच्या अर्थाने नाही. म्हणूनच "याचना करत म्हणाला" असे सांगून, याचनेचे कारण दर्शवताना "थेरस्स किरा" (स्थविराचे म्हणे...) इत्यादी म्हटले आहे. "उदकसुद्धिको" (पाण्याने शुद्ध होणारा) हा निश्चितपणे अपायाला (दुर्गतीला) याचना करतो, परंतु त्याच्या चुकीच्या धारणेमुळे तो क्लेशयुक्त असल्यामुळे याचना करतो. दुसरे कारण दर्शवताना "अपिचा" (शिवाय...) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याचा अर्थ फलद्रूप आहे तो "अत्थवसं" (अर्थवश), कारण या अर्थाने म्हटले आहे - "अत्थानिसंसं अत्थकारणं" (अर्थाची प्रशंसा, अर्थाचे कारण). परंतु "पपंचसूदनी" मध्ये फलानेच प्राप्त होणारा अर्थ, कारण मानून "अर्थ हाच अर्थवश आहे, म्हणून दोन अर्थवश म्हणजे दोन अर्थ, दोन कारणे" असे म्हटले आहे.

Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सङ्गारवसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

12. Khomadussasuttavaṇṇanā

१२. खोमदुस्ससुत्तवर्णना

208. Evaṃladdhanāmaṃ piṇḍāya pāvisīti yojanā. Evamevanti kenaci animantitena sayameva upasaṅkamante. Aphāsukadhātukanti ayuttarūpaṃ. Sabhādhammanti sabhāya caritabbaṃ cārittadhammaṃ. Asañcāletvāti āsanato avuṭṭhāpetvā. Ujukameva āgacchati lokagganāyako bhagavā sabbasattuttamo attano uttaritarassa abhāvato lokassa apacitiṃ na dasseti. Ye sabbaso saṃkilese pajahanti, teva paṇḍite ‘‘santo’’ti dasseti ‘‘ete’’tiādinā.

२०८. ‘अशा प्रकारे नाव मिळवून भिक्षेसाठी प्रवेश केला’ असा संबंध (योजना) आहे. ‘तशाच प्रकारे’ (एवमेवं) म्हणजे कोणाकडूनही निमंत्रित न केले जाता स्वतःच जवळ जात असताना. ‘अफासुकधातुकं’ (अस्वस्थता) म्हणजे अयोग्य रूप. ‘सभाधम्मं’ म्हणजे सभेत आचरण करण्याचा आचारधर्म. ‘असंचालेत्वा’ म्हणजे आसनावरून न उठवता. लोकनायक, सर्व प्राण्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले भगवान सरळच येतात; स्वतःपेक्षा श्रेष्ठ कोणीही नसल्यामुळे ते जगाला आदर दाखवत नाहीत. जे सर्व प्रकारे संक्लेशांचा (मळांचा) त्याग करतात, त्यांनाच पंडितांमध्ये ‘संत’ (सत्पुरुष) म्हणून ‘एते’ इत्यादी शब्दांनी दर्शवितात.

Khomadussasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

खोमदुस्ससुत्तवण्णना (खोमदुस्स सूत्राचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियवग्गवण्णना (दुसऱ्या वर्गाचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

Brāhmaṇasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ब्राह्मणसंयुत्त स्पष्टीकरणाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका) समाप्त झाली.

8. Vaṅgīsasaṃyuttaṃ

८. वङ्गीससंयुत्त

1. Nikkhantasuttavaṇṇanā

१. निक्खन्तसुत्तवण्णना (निक्खन्त सूत्राचे स्पष्टीकरण)

209. Āḷaviyanti [Pg.282] āḷavinagarasamīpe. Aggacetiyeti gotamakacetiyādīhi uttamacetiye. Taṃ kira bhūmirāmaṇeyyakabhāvena manuññatāya padhānayuttatādisampattiyā ca itaracetiyehi seṭṭhasammataṃ. Kappattherenāti ‘‘kappo’’ti gottato āgatanāmo thero, sahassapurāṇajaṭilānaṃ abbhantare ayaṃ mahāthero. Ohīnakoti theresu gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhesu vihāre eva avahīnako ṭhito. Tattha kāraṇamāha ‘‘vihārapālo’’tiādi. Samalaṅkaritvāti samaṃ alaṅkārena alaṅkaritvā. Kusalacittaṃ viddhaṃseti pavattituṃ appadānavasena. Etasminti etasmiṃ rāge uppanne. ‘‘Ekasmi’’nti vā pāṭho, ekasmiṃ visabhāgavatthuke rāge uppanne. Dhammo vāti mama citte uppajjanakato añño dhammo vā. Yena kāraṇena paro anabhiratiṃ vinodetvā idāneva abhiratiṃ uppādeyya, taṃ kāraṇaṃ kuto labbhāti yojanā, taṃ kāraṇaṃ natthīti attho, tassa abhāvakāraṇavacanaṃ.

२०९. ‘आळवियं’ म्हणजे आळवी नगराजवळ. ‘अग्गचेतिये’ म्हणजे गोतमक चेत्य इत्यादींमध्ये उत्तम चैत्य. ते चैत्य भूमीच्या रमणीयतेमुळे, मनोहरतेमुळे आणि प्रधानतेच्या योग्यतेमुळे इतर चैत्यांपेक्षा श्रेष्ठ मानले गेले होते. ‘कप्पत्थेरेन’ म्हणजे ‘कप्प’ या गोत्रावरून नाव मिळालेले स्थवीर; हजार जुन्या जटिलांमध्ये (जटाधारी तपस्वी) हे महास्थवीर होते. ‘ओहीनको’ म्हणजे इतर स्थवीर भिक्षेसाठी गावात गेले असता, विहारातच मागे राहिलेले. त्याचे कारण ‘विहारपालो’ (विहार रक्षक) इत्यादी शब्दांनी सांगितले आहे. ‘समलङ्करित्वा’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे अलंकाराने सुशोभित करून. कुशल चित्ताचा नाश करतो, प्रवृत्त होण्यास वाव न दिल्यामुळे. ‘एतस्मिं’ म्हणजे हा राग (आसक्ती) उत्पन्न झाला असता. ‘एकस्मिं’ असाही पाठ आहे, म्हणजे एका विजातीय वस्तूविषयी राग उत्पन्न झाला असता. ‘धम्मो वा’ म्हणजे माझ्या चित्तात उत्पन्न होणाऱ्या धर्माव्यतिरिक्त दुसरा धर्म. ज्या कारणाने दुसरा मनुष्य आपली अरती (उदासीनता) दूर करून आत्ताच रती (अभिरुची) उत्पन्न करू शकेल, ते कारण कोठून मिळणार? असा संबंध आहे; ते कारण अस्तित्वात नाही असा अर्थ आहे, आणि हे त्याच्या अभावाचे कारण सांगणारे वचन आहे.

Anagāriyanti agāravirahato anagāraṃ pabbajjā. Tattha niyuttattā anagāriyaṃ ka-kārassa ya-kāraṃ katvā, pabbajitanti attho. Ādhāvantīti hadayaṃ abhibhavitvā dhāvanti. Uggatānanti uḷārānaṃ puttā. Tenāha ‘‘mahesakkhā rājaññabhūtā’’ti. Uttamappamāṇanti sahassapalaṃ samantāti samantato. Parikireyyunti vijjheyyuṃ. Etasmā sahassāti yathāvuttā dhanuggahasahassato. Atirekatarā anekasahassā. Itthiyo olokanasitalapitaroditasare khipantiyo. Neva maṃ byādhayissanti neva maṃ nijjhāyissanti. ‘‘Byādhayissatī’’ti pāṭhoti vuttaṃ ‘‘cāletuṃ na sakkhissatīti attho’’ti. Dhamme samhīti sake santike patiṭṭhite sāsanadhamme. Tenāha ‘‘anabhiratiṃ vinodetvā’’tiādi.

‘अनगारियं’ म्हणजे घराचा त्याग केल्यामुळे घर नसलेली प्रव्रज्या. त्यात नियुक्त असल्यामुळे ‘अनगारियं’ (येथे ‘क’ काराचा ‘य’ कार करून), प्रव्रजित असा अर्थ आहे. ‘आधावन्ति’ म्हणजे हृदयावर मात करून धावतात. ‘उग्गतानं’ म्हणजे महान (उच्च कुलीन) लोकांचे पुत्र. म्हणूनच म्हटले आहे—‘महेशक्य (महान प्रभावशाली) आणि राजपुत्र’. ‘उत्तमप्पमाणं’ म्हणजे हजार पल वजनाचे; ‘समन्ता’ म्हणजे चहूबाजूंनी. ‘परिकिरेय्युं’ म्हणजे वेढून टाकतील किंवा बाणांनी विंधतील. ‘एतस्मा सहस्सा’ म्हणजे वर सांगितलेल्या हजार धनुर्धरांपेक्षा. ‘अतिरेकतरा’ म्हणजे त्याहूनही अधिक, अनेक हजार. स्त्रिया आपल्या कटाक्ष, हास्य, संभाषण आणि रडणे रूपी बाणांचा वर्षाव करणाऱ्या. ‘ते मला विचलित करू शकणार नाहीत आणि मला वश करू शकणार नाहीत.’ ‘ब्याधयिस्सति’ असा पाठ आहे, त्याचा अर्थ ‘विचलित करण्यास समर्थ होणार नाही’ असा आहे. ‘धम्मे सम्ही’ म्हणजे स्वतःच्या जवळ प्रतिष्ठित असलेल्या शासनधर्मामध्ये. म्हणूनच ‘उदासीनता दूर करून’ इत्यादी म्हटले आहे.

Magganti ‘‘maggo’’ti vattabbe liṅgavipallāsena vuttaṃ. Tenāha ‘‘so hi nibbānassa pubbabhāgamagggo’’ti.

‘मग्गं’ (नपुंसकलिंगी) हे ‘मग्गो’ (पुल्लिंगी) असे म्हणायचे असताना लिंगविपर्यासाने (लिंग बदलून) म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे—‘तोच निर्वाणाचा पूर्वभाग मार्ग (पूर्वगामी मार्ग) आहे’.

Nikkhantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

निक्खन्तसुuttवण्णना समाप्त झाली.

2. Aratisuttavaṇṇanā

२. अरतिसुत्तवण्णना (अरति सूत्राचे स्पष्टीकरण)

210. Vihāragaruko [Pg.283] kiresa theroti etena thero attano saddhivihārikaṃ vaṅgīsaṃ ovadituṃ anavasaro. Tena antarantarā tassa cittaṃ rāgo anuddhaṃsetīti dasseti. Sāsane aratinti sīlaparipūraṇe samathavipassanābhāvanāya ca anabhiratiṃ. Kāmaguṇesu ca ratinti pañcasu kāmakoṭṭhāsesu assādaṃ. Pāpavitakkanti kāmasaṅkappaṃ. Sabbākārenāti sabbe tadaṅgavikkhambhanasamucchindanākārena. Yathā mahantaṃ araññaṃ vanathanti, evaṃ mahantaṃ kilesavanaṃ ‘‘vanatha’’nti vuttaṃ.

२१०. ‘हा स्थवीर विहाराला महत्त्व देणारा आहे’ यावरून स्थविरांना आपल्या सार्धविहारी (शिष्य) वंगीसांना उपदेश करण्यास वेळ नव्हता, हे दर्शविले आहे. त्यामुळे वेळोवेळी त्यांच्या चित्ताला राग (आसक्ती) नष्ट करत होता, हे दर्शविले आहे. ‘शासनात अरती’ म्हणजे शील परिपूर्ण करण्यात आणि शमथ-विपश्यना भावनेमध्ये उदासीनता. ‘कामगुणांमध्ये रती’ म्हणजे पाच कामगुणांमध्ये आस्वाद घेणे. ‘पापवितक्कं’ म्हणजे कामसंकल्प. ‘सर्व प्रकारे’ (सब्बाकारेण) म्हणजे तदंग, विष्कंभन आणि समुच्छेद या सर्व प्रकारांनी. ज्याप्रमाणे मोठ्या अरण्याला ‘vanath’ (जंगल) म्हणतात, त्याचप्रमाणे मोठ्या क्लेश-वनाला ‘vanath’ म्हटले आहे.

Pathaviñca vehāsanti bhummatthe paccattavacanaṃ, tasmā pathaviyaṃ ākāse cāti attho. Tenāha ‘‘pathaviṭṭhita’’ntiādi. Jagatīti ca pathaviyā vevacanaṃ. Tenāha ‘‘antopathaviya’’nti. Parijīratīti sabbbaso jaraṃ pāpuṇāti. Samāgantvāti ñāṇena samāgantvāti attho. Tenāha ‘‘mutattāti viññātattabhāvā’’ti.

‘पठविञ्च वेहासं’ हे सप्तमीच्या अर्थात प्रथमेचे वचन आहे, म्हणून ‘पृथ्वीवर आणि आकाशात’ असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘पृथ्वीवर स्थित’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘जगती’ हा पृथ्वीचाच समानार्थी शब्द आहे. म्हणूनच ‘पृथ्वीच्या आत’ (अन्तोपठवियं) असे म्हटले आहे. ‘परिजीरति’ म्हणजे सर्व प्रकारे जीर्णतेला (वृद्धत्वाला) प्राप्त होते. ‘समागन्त्वा’ म्हणजे ज्ञानाने जाणून घेऊन असा अर्थ आहे. म्हणूनच ‘मुतत्ता’ म्हणजे ‘ज्यांनी आत्मभाव (स्वतःचे अस्तित्व) जाणून घेतले आहे ते’ असे म्हटले आहे.

Paṭighapadena gandharasā gahitā ghānajivhānaṃ paṭihananavasena pavattanato. Mutapadena phoṭṭhabbārammaṇaṃ gahitaṃ mutvā gahetabbato. Na lippatīti na makkhīyati.

‘पटिघ’ (प्रतिघ) या शब्दाने गंध आणि रस ग्रहण केले आहेत, कारण ते नाक आणि जिभेला स्पर्श (आघात) करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होतात. ‘मुत’ या शब्दाने स्प्रष्टव्याचे (स्पर्शाचे) आलंबन ग्रहण केले आहे, कारण ते स्पर्श करून ग्रहण केले जाते. ‘न लिप्पति’ म्हणजे लिप्त होत नाही (माखला जात नाही).

Saṭṭhi-saddo cha-saddena samānatthoti ‘‘saṭṭhinissitā’’ti padassa ‘‘chaārammaṇanissitā’’ti attho vutto. Puthū adhammavitakkāti rūpavitakkādivasena bahū nānāvitakkā micchāsaṅkappā. Janatāya niviṭṭhāti mahājane patiṭṭhitā. Tesaṃ vasenāti tesampi micchāvitakkānaṃ vasena. Na katthaci ārammaṇe. Kilesavaggagatoti kilesasaṅgaṇikaṃ upagato na bhaveyya, kilesavitakkā na uppādetabbāti attho. Duṭṭhullavacanaṃ kāmapaṭisaṃyuttakathā.

‘सट्ठि’ (साठ) हा शब्द ‘छ’ (सहा) या शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, म्हणून ‘सट्ठिनिस्सिता’ या पदाचा अर्थ ‘सहा आलंबनांवर आश्रित’ असा सांगितला आहे. ‘पुथू अधम्मvitakka’ म्हणजे रूपवितर्क इत्यादींच्या स्वरूपातील अनेक विविध वितर्क आणि मिथ्या संकल्प. ‘जनताय निविट्ठा’ म्हणजे लोकांमध्ये प्रतिष्ठित असलेले. ‘तेसां वसेन’ म्हणजे त्या मिथ्या वितर्कांच्या प्रभावाखाली. कोणत्याही आलंबनामध्ये नाही. ‘किलेसवग्गगतो’ म्हणजे क्लेशांच्या समूहात गेलेला नसावा, म्हणजेच क्लेशयुक्त वितर्क उत्पन्न करू नयेत असा अर्थ आहे. ‘दुट्ठुल्लवचनं’ म्हणजे कामाशी (वासनेशी) संबंधित संभाषण.

Dabbajātikoti dabbarūpo. Nepakkenāti kosallena. Nibbānaṃ paṭiccāti asaṅkhatadhātuṃ ārammaṇavasena paṭicca. Parinibbānakālanti anupādisesanibbānakālaṃ.

‘दब्बजातिको’ म्हणजे योग्य स्वभावाचा (भविष्यकाळात अरहंत होण्यास योग्य). ‘नेपक्केन’ म्हणजे कौशल्याने (प्रज्ञेने). ‘निब्बानं पटिच्च’ म्हणजे असंस्कृत धातूला (निर्वाणाला) आलंबन बनवून. ‘परिनिब्बानकालं’ म्हणजे अनुपधिशेष निर्वाणाचा काळ.

Aratisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरतिसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Pesalasuttavaṇṇanā

३. पेसलसुत्तवण्णना (पेसल सूत्राचे स्पष्टीकरण)

211. Etesanti [Pg.284] etesaṃ mahallakānaṃ. Na pāḷi āgacchati appaguṇabhāvato. Na ca pāḷi upaṭṭhāti, ekāya pāḷiyā sati pāḷigatiyā tathā tathā upaṭṭhānampi nesaṃ natthīti vadati. Na aṭṭhakathāti etthāpi eseva nayo. Sithiladhanitāditaṃtaṃbyañjanabuddhiṃ ahāpetvā uccāraṇaṃ padabyañjanamadhuratā. Atikkamitvā maññati aññe bhikkhū. Hīḷanavasena abhibhavitvā paṭibhānasutena attānaṃ pasaṃsati sambhāveti. Mānassa pavattitāya sahajātanissayādipaccayadhammā taṃsahabhudhammā. Mānavasena vippaṭisārī ahuvā. Mā ahosīti yojanā. Vaṇṇabhaṇananti parehi kiriyamānaṃ guṇābhitthavaṃ. Akhiloti pañcacetokhilarahito. Nissesaṃ navavidhanti navavidhampi mānaṃ kassaci ekadesassapi asesato. Vijjāyāti aggamaggavijjāya. Accantameva samitatāya vūpasamitatāya samitāvī.

२११. ‘एतेसं’ म्हणजे या वृद्ध (ज्येष्ठ) भिक्षूंचे. अभ्यासाच्या अभावामुळे (अकुशलतेमुळे) पाळी (मूळ पाठ) मुखोद्गत होत नाही. आणि पाळी स्मरणातही येत नाही; एखादा पाळी पाठ असला तरी पाळीच्या गतीनुसार तशा प्रकारे त्याचे स्मरणही त्यांना होत नाही, असे म्हणतात. ‘अट्ठकथा नाही’ यातही हाच नियम लागू होतो. शिथिल (अल्पप्राण), धनित (महाप्राण) इत्यादी त्या-त्या व्यंजनांचे ज्ञान न सोडता केलेले उच्चारण म्हणजे ‘पदव्यंजनमधुरता’ होय. इतर भिक्षूंना मागे टाकून स्वतःला श्रेष्ठ मानतो. निंदा करून (तुच्छ लेखून) इतरांवर मात करतो आणि आपल्या प्रतिभेने व श्रुताने (ज्ञानाने) स्वतःची प्रशंसा करतो व स्वतःला मान देतो. मानाच्या प्रवृत्तीमुळे सहजात, निश्रय इत्यादी प्रत्ययधर्म हे त्याचे ‘सहभूधर्म’ (सहगामी धर्म) आहेत. मानामुळे पश्चात्तापयुक्त झाला. ‘असे होऊ नये’ असा संबंध आहे. ‘वण्णभणनं’ म्हणजे इतरांकडून केली जाणारी गुणांची स्तुती. ‘अखिलो’ म्हणजे पाच चेतोखिलांपासून (चित्ताच्या दोषांपासून) रहित असलेला. ‘निस्सेसं नवविधं’ म्हणजे नऊ प्रकारच्या मानाचा (अहंकाराचा) कोणत्याही अंशात पूर्णपणे अभाव. ‘विज्जाय’ म्हणजे अग्र मार्ग विद्येने (अर्हत्त्व मार्गाच्या ज्ञानाने). अत्यंत शांत आणि उपशमित झाल्यामुळे तो ‘समितावी’ (शांत पुरुष) होय.

Pesalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पेसलसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Ānandasuttavaṇṇanā

४. आनन्दसुत्तवण्णना (आनन्द सूत्राचे स्पष्टीकरण)

212. Rāgoti ettha āyasmato vaṅgīsassa rāgassa uppattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘āyasmā ānando’’tiādi vuttaṃ. Tanti ānandattheraṃ. Ārammaṇaṃ pariggahetunti kāyavedanādibhedaṃ ārammaṇaṃ satigocaraṃ. Asubhadukkhādito, rūpādiekekameva vā chaḷārammaṇaṃ aniccadukkhādito pariggaṇhituṃ paricchijja jānituṃ. Itthirūpārammaṇeti itthisantāne rūpasabhāve ārammaṇe.

२१२. 'रागो' (राग/आसक्ती) येथे आयुष्यमान वंगीसांच्या मनात राग उत्पन्न होण्याचे कारण स्पष्ट करण्यासाठी "आयुष्यमान आनंद" इत्यादी म्हटले आहे. 'तं' म्हणजे स्थवीर आनंदांना. 'आलंबन ग्रहण करण्यासाठी' म्हणजे काय, वेदना इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या आलंबनाला स्मृतीचा विषय बनवण्यासाठी. अशुभ, दुःख इत्यादी रूपाने, किंवा रूप इत्यादी प्रत्येक सहा आलंबनांना अनित्य, दुःख इत्यादी रूपाने ग्रहण करण्यासाठी, निश्चित करून जाणण्यासाठी. 'स्त्रीरूप आलंबनात' म्हणजे स्त्रीच्या शरीरातील रूपस्वभावाच्या आलंबनात.

Nibbāpananti nibbāpayati etenāti nibbāpanaṃ. Vipallāsenāti asubhe ‘‘subha’’nti vipallāsabhāvahetu. Rāgaṭṭhāniyanti rāguppattihetu. Iṭṭhārammaṇanti subhārammaṇaṃ. Ettha ca iṭṭhārammaṇasīsena tattha iṭṭhākāraggahaṇaṃ vadati. Tañhi vajjanīyaṃ. Paratoti avasavattanatthena aññato. Saṅkhārā hi ‘‘mā bhijjantū’’ti icchitāpi bhijjanteva, tasmā te avasavattittā paro nāma, sā ca nesaṃ paratā aniccadassanena pākaṭā hotīti vuttaṃ ‘‘parato passāti aniccato passā’’ti. Kāmaṃ vipassanā saṅkhāranimittaṃ na [Pg.285] pariccajati saṅkhāre ārabbha vattanato, yesaṃ pana nimittānaṃ aggahaṇena animittāti gahituṃ arahati, taṃ dassetuṃ ‘‘niccādīnaṃ nimittāna’’ntiādi vuttaṃ. Salakkhaṇa-sāmaññalakkhaṇa-dassanavasena mānassa dassanābhisamayo, vipassanāya pahānābhisamayo. ‘‘Maggenā’’ti vadanti, maggeneva pana asammohato pariññāpaṭivedhavasena dassanābhisamayo, pahānapaṭivedhavasena pahānābhisamayo. Rāgādisantatāyāti rāgādīnaṃ samucchedavasena paṭippassaddhivasena vūpasametabbato santabhāvena.

'निब्बापन' (शांत करणे/विझवणे) म्हणजे ज्याच्याद्वारे शांत केले जाते ते निब्बापन होय. 'विपल्लासेन' (विपर्यासाने) म्हणजे अशुभाला "शुभ" मानण्याच्या विपर्यासभावामुळे. 'रागट्ठानीय' म्हणजे रागाच्या उत्पत्तीचे कारण. 'इट्ठारम्मण' म्हणजे प्रिय आलंबन. आणि येथे प्रिय आलंबनाच्या मुख्यतेने त्यातील प्रिय आकाराचे ग्रहण करणे सांगितले आहे. कारण ते वर्ज्य करण्यायोग्य आहे. 'परतो' (परके म्हणून) म्हणजे आपल्या नियंत्रणात नसण्याच्या अर्थाने परके असणे. कारण संस्कार "नष्ट होऊ नयेत" अशी इच्छा केली तरी ते नष्ट होतातच, म्हणून ते आपल्या नियंत्रणात नसल्यामुळे 'पर' (परके) म्हटले जातात, आणि त्यांचे हे परकेपण अनित्यतेच्या दर्शनाने स्पष्ट होते, म्हणूनच "परतो पस्स म्हणजे अनिचतो पस्स" (परके म्हणून पहा म्हणजेच अनित्य म्हणून पहा) असे म्हटले आहे. जरी विपश्यना संस्कारांच्या निमित्ताचा त्याग करत नाही कारण ती संस्कारांना धरूनच प्रवृत्त होते, तरी ज्या निमित्तांचे ग्रहण न केल्यामुळे 'अनिमित्त' असे ग्रहण करणे योग्य आहे, ते दर्शवण्यासाठी "नित्यादींच्या निमित्तांचे" इत्यादी म्हटले आहे. स्वलक्षण आणि सामान्यलक्षण यांच्या दर्शनाद्वारे मानाचा दर्शनाभिसमय होतो आणि विपश्यनेद्वारे प्रहाणाभिसमय होतो. काही जण "मार्गाने" असे म्हणतात, परंतु मार्गानेच संमोहविरहित परिज्ञा-प्रतिवेधाच्या द्वारे दर्शनाभिसमय होतो आणि प्रहाण-प्रतिवेधाच्या द्वारे प्रहाणाभिसमय होतो. 'रागादिसंतताया' म्हणजे रागादींचा समूच्छेद केल्यामुळे आणि प्रतिप्रश्रब्धीमुळे (शांत झाल्यामुळे) उपशमित करावयाचे असल्याने शांत भावाने.

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आनंदसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

5. Subhāsitasuttavaṇṇanā

५. सुभाषितसुत्तवर्णना

213. Aṅgīyanti hetubhāvena āgamabhāvena avayavabhāvena vā ñāyantīti aṅgāni, kāraṇāni, avayavā vāti āha ‘‘aṅgehīti kāraṇehi, avayavehi vā’’ti. Viratiyo subhāsitavācāya pubbaṃ patiṭṭhitā hontīti musāvādāveramaṇiādayo tassā visesahetūti āha ‘‘musāvādā…pe… kāraṇānī’’ti. Yasmā ariyavohārā visesato cetanāsabhāvā, tasmā vacīsucaritasamudāyassa saccavācādayo aṅgabhūtāti āha ‘‘saccavacanādayo cattāro avayavā’’ti. Nissakkavacananti hetumhi nissakkavacanaṃ. Tenāha ‘‘samanuāgatā pavattā’’ti. Vācā hi tāya viratiyā sammā anurūpato āgatā pavattāti ‘‘samannāgatā’’ti vuccati. Karaṇavacananti sahayoge karaṇavacanaṃ. Tenāha ‘‘yuttā’’ti. Sahajātāpi hi cetanā yathāsamādinnāya viratiyā sammā anurūpato yuttāti vattuṃ arahati.

२१३. 'अंगीयन्ति' म्हणजे हेतू रूपाने, आगम रूपाने किंवा अवयव रूपाने जे जाणले जातात ते 'अंगे' (अंग), कारणे किंवा अवयव होत, म्हणूनच "अंगेही म्हणजे कारणांनी किंवा अवयवांनी" असे म्हटले आहे. सुभाषित वाणीच्या पूर्वी विरती (विरती भाव) प्रस्थापित झालेल्या असतात, म्हणून मृषावादापासून विरती (मुसावादावेरमणी) इत्यादी तिच्यासाठी विशेष कारणे आहेत, म्हणूनच "मृषावाद...पे... कारणे" असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी आर्य व्यवहार हे विशेषतः चेतना स्वभावाचे असतात, त्याअर्थी वची-सुचरित (वाणीच्या सुचरिताच्या) समूहाचे सत्यवचन इत्यादी अंगभूत आहेत, म्हणूनच "सत्यवचन इत्यादी चार अवयव" असे म्हटले आहे. 'निस्सक्कवचन' (पंचमी विभक्ती) हे हेतूच्या अर्थात पंचमी विभक्ती आहे. म्हणूनच "समन्वागत (युक्त होऊन) प्रवृत्त झालेली" असे म्हटले आहे. कारण वाणी त्या विरतीशी चांगल्या प्रकारे अनुरूप होऊन आलेली आणि प्रवृत्त झालेली असते, म्हणून तिला "समन्वागत" असे म्हटले जाते. 'करणवचन' (तृतीया विभक्ती) हे सहयोगाच्या अर्थात तृतीया विभक्ती आहे. म्हणूनच "युक्त" असे म्हटले आहे. कारण सहजात असलेली चेतना देखील यथा-समादान केलेल्या विरतीशी चांगल्या प्रकारे अनुरूपतेने युक्त असते, असे म्हणणे योग्य आहे.

Samullapanavācāti saddavācā, sā vuccatīti vācā nāma. Viññatti pana vuccati etāyāti vācā nāma, tathā virati cetanāvācā. Na sā idha adhippetāti sā cetanāvācā viññattivācā viya idha imasmiṃ sutte na adhippetā ‘‘subhāsitā hotī’’ti vacanato. Tenāha ‘‘abhāsitabbato’’ti. Suṭṭhu bhāsitāti sammā ñāyena bhāsitā vacīsucaritabhāvato. Atthāvahatanti hitāvahakālaṃ pati āha. Kāraṇasuddhinti [Pg.286] yonisomanasikārena kāraṇavisuddhiṃ. Dosābhāvanti agatigamanādidosābhāvaṃ. Rāgadosādivinimuttañhi taṃ bhāsato anurodhavirodhavivajjanato agatigamanaṃ dūrasamugghāṭitamevāti. Anuvādavimuttāti apavādavirahitā. Sabbākārasampattiṃ dīpeti, asati hi sabbākārasampatiyaṃ anuvajjatāpi.

समुल्लपनवाचा म्हणजे शब्दवाणी, ती बोलली जाते म्हणून तिला 'वाचा' (वाणी) म्हणतात. जिच्याद्वारे विज्ञापित (व्यक्त) केले जाते तिला 'वाचा' म्हणतात, तसेच विरती आणि चेतनावाणी देखील. ती येथे अभिप्रेत नाही, कारण या सूत्तात 'सुभासिता होति' (सुभाषित असते) असे म्हटले असल्याने ती चेतनावाणी विज्ञाप्तिवाणीप्रमाणे येथे अभिप्रेत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अभासितब्बतो' (न बोलण्यायोग्य असल्यामुळे). 'सुट्ठु भासिता' (उत्तम प्रकारे बोललेली) म्हणजे वाचेच्या सुचरितभावामुळे योग्य न्यायाने बोललेली. 'अत्थावहं' (अर्थवह/कल्याणकारी) म्हणजे हितकारक काळाच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'कारणसुद्धिं' (कारणशुद्धी) म्हणजे योनिशोमनसिकाराने (योग्य मनन-चिंतनाने) कारणाची विशुद्धी. 'दोसाभावं' (दोषांचा अभाव) म्हणजे अगतीगमन (अयोग्य मार्गाने जाणे) इत्यादी दोषांचा अभाव. राग-द्वेष इत्यादींपासून मुक्त होऊन बोलणाऱ्याच्या बाबतीत, अनुनय (अनुरोध) आणि विरोध वर्ज्य केल्यामुळे अगतीगमन पूर्णपणे नष्ट झालेले असते. 'अनुवादविमुत्ता' (अनुवादमुक्त) म्हणजे अपवादाने (निंदेने) रहित. हे सर्व प्रकारच्या संपत्तीला (परिपूर्णतेला) दर्शवते, कारण सर्व प्रकारची संपत्ती नसताना निंदनीयता देखील असू शकते.

Kiñcāpi pubbe dhammādhiṭṭhānā desanā āraddhā, puggalajjhāsayato pana puggalādhiṭṭhānāya…pe… vacanametaṃ. Kāmañcettha ‘‘aññataraniddosavacana’’nti avisesato vuttaṃ, ‘‘dhammaṃyeva bhāsatī’’tiādinā pana adhammadosādirahitāya vācāya vuccamānattā idhāpi subhāsitā vācā adhippetāti. ‘‘Subhāsitaṃyevā’’ti avadhāraṇena nivattitaṃ sarūpato dasseti ‘‘no dubbhāsita’’nti iminā. Tenāha ‘‘tasseva vācaṅgassa paṭipakkhabhāsananivāraṇa’’nti. Paṭiyogīnivattanattho hi eva-saddo, tena pisuṇavācāpaṭikkhepo dassito. ‘‘Subhāsita’’nti vā iminā catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ gahitanti ‘‘no dubbhāsitanti iminā micchāvācappahānaṃ dīpetī’’ti vuttaṃ. Sabbavacīsucaritasādhāraṇavacanañhi subhāsitanti. Tena parabhedanādikaṃ asabbhādikañca bodhisattānaṃ vacanaṃ apisuṇādivisayanti daṭṭhabbaṃ. Bhāsitabbavacanalakkhaṇanti bhāsitabbassa vacanassa sabhāvalakkhaṇaṃ dīpetīti ānetvā sambandho. Yadi evaṃ nanu abhāsitabbaṃ paṭhamaṃ vatvā bhāsitabbaṃ pacchā vattabbaṃ yathā ‘‘vāmaṃ muñca, dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti āha ‘‘aṅgaparidīpanatthaṃ panā’’tiādi.

जरी पूर्वी धम्माधिष्ठित देशना सुरू केली असली, तरी पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) आशयानुसार पुद्गलाधिष्ठित... पे... हे वचन आहे. आणि जरी येथे 'अञ्ञतरनिद्दोसवचनं' (कोणतेतरी निर्दोष वचन) असे सामान्यपणे म्हटले असले, तरी 'धम्मंयेव भासति' (धम्माचेच भाषण करतो) इत्यादींद्वारे अधम्म-दोषादींनी रहित असलेल्या वाणीने बोलले जात असल्यामुळे येथेही 'सुभाषित वाणी' अभिप्रेत आहे. 'सुभासितंयेव' (सुभाषितच) या अवधारणामुळे (निश्चयामुळे) जे निवृत्त (वर्ज्य) केले आहे, त्याचे स्वरूप 'नो दुब्भासितं' (दुभाषित नाही) याने दर्शवले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तस्सेव वाचङ्गस्स पटिपक्खभासननिवारणं' (त्याच वाणीच्या अंगाच्या प्रतिपक्षाच्या भाषणाचे निवारण). कारण 'एव' (च) हा शब्द प्रतिपक्षाचे निवारण करण्यासाठी आहे, त्याद्वारे पिसुणवाचा (चाहाडी/चुगली) चा निषेध दर्शवला आहे. किंवा 'सुभासितं' याने चार प्रकारची वचीसुचरिते (वाणीची सुचरिते) ग्रहण केली आहेत, म्हणून 'नो दुब्भासितं याने मिच्छावाचा (मिथ्या वाचा) प्रहाण दर्शवले आहे' असे म्हटले आहे. कारण सर्व वचीसुचरितांचे साधारण वचन म्हणजे 'सुभाषित' होय. त्यामुळे बोधिसत्त्वांचे दुसऱ्यांमध्ये भेद न पाडणारे आणि सभ्य असणारे वचन हे अपिसुणा (चाहाडी न करणे) इत्यादींच्या विषयातील आहे असे समजावे. 'भासितब्बवचनलक्खणं' म्हणजे बोलण्यायोग्य वचनाचे स्वभावलक्षण दर्शवते, असा संबंध जोडावा. जर असे असेल, तर आधी न बोलण्यायोग्य सांगून नंतर बोलण्यायोग्य सांगितले पाहिजे, जसे की 'डावे सोडा, उजवे यावे', म्हणून 'अङ्गपरिदीपनत्थं पना' (अंगांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी) इत्यादी म्हटले आहे.

Paṭhamenāti ‘‘subhāsita’’nti padena. Dhammato anapetanti attano paresañca hitasukhāvahadhammato anapetaṃ. Mantāvacananti mantāya pavattetabbavacanaṃ. Paññavā avikiṇṇavāco hi na ca anatthāvahaṃ vācaṃ bhāsati. Itarehi dvīhīti tatiyacatutthapadehi. ‘‘Imehi khotiādīnīti karaṇe etaṃ upayogavacana’’nti keci. Taṃ vācanti yathāvuttaṃ caturaṅgikaṃ. Yañca vācaṃ maññantīti sambandho. Aññeti ito bāhirakā ñāyavādino akkharacintakā ca. ‘‘Paṭiññāhetuudāharaṇūpanayanigamanāni avayavā vākyassā’’ti vadanti. Nāmādīhīti nāmākhyātapadehi. Liṅgaṃ itthiliṅgādi vacanaṃ ekavacanādi. Paṭhamādi vibhatti atītādi kālaṃ. Kattā sampadānaṃ [Pg.287] apādānaṃ karaṇaṃ adhikaraṇaṃ kammañca kārakaṃ. Sampattīhi samannāgatanti ete avayavādike sampādetvā vuttaṃ. Taṃ paṭisedhetīti taṃ yathāvuttavisesampi vācaṃ ‘‘imehi kho’’ti vadanto bhagavā paṭisedheti. Kho-saddo hettha avadhāraṇattho. Tenāha ‘‘avayavādī’’tiādi. Yā kāci asabhāvaniruttilakkhaṇā. Sā milakkhubhāsā. Sīhaḷakenevāti sīhaḷabhāsāya pariyāpannena vacanena. Arahattaṃ pāpuṇiṃsūti saṃsāre ativiya sañjātasaṃvegā tannissaraṇe ninnapoṇamānasā hutvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

पहिल्याने म्हणजे 'सुभाषित' या पदाने. 'धम्मतो अनपेतं' म्हणजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या हित व सुखाला वाहून नेणाऱ्या धम्मापासून विचलित न होणारे. 'मन्तावचनं' म्हणजे प्रज्ञेने (मन्ता) उच्चारले जाणारे वचन. कारण प्रज्ञावान आणि संयमित बोलणारा मनुष्य निरर्थक वचन बोलत नाही. 'इतर दोन्हींनी' म्हणजे तिसऱ्या आणि चौथ्या पदांनी. 'इमेहि खो' इत्यादींमध्ये हे तृतीया विभक्तीचे वचन आहे, असे काही जण म्हणतात. 'त्या वचनाला' म्हणजे वर सांगितलेल्या चतुरंग वचनाला. 'आणि ज्या वचनाला मानतात' हा संबंध आहे. 'इतर' म्हणजे याबाहेरील न्यायवादी (तर्कशास्त्रज्ञ) आणि व्याकरणकार. ते म्हणतात की, 'प्रतिज्ञा, हेतू, उदाहरण, उपनय आणि निगमन हे वाक्याचे अवयव आहेत.' 'नामादींनी' म्हणजे नाम आणि आख्यात (क्रियापद) पदांनी. 'लिंग' म्हणजे स्त्रीलिंग इत्यादी, 'वचन' म्हणजे एकवचन इत्यादी. 'प्रथमादी' विभक्ती, 'भूतकाळादी' काळ. 'कर्ता, संप्रदान, अपादान, करण, अधिकरण आणि कर्म' हे कारक. 'संपत्तीने युक्त' म्हणजे या अवयव इत्यादींना पूर्ण करून सांगितले आहे. 'त्याचा निषेध करतात' म्हणजे त्या वर सांगितलेल्या विशेष वचनाचाही 'इमेहि खो' असे म्हणत भगवान निषेध करतात. येथे 'खो' हा शब्द अवधारणार्थक (निश्चयवाचक) आहे. म्हणूनच 'अवयवादी' इत्यादी म्हटले आहे. जी कोणतीही अस्वाभाविक भाषा (निरुक्ती) आहे, ती म्लेंच्छ भाषा (मिलक्खुभासा) होय. 'सिंहल भाषेतच' म्हणजे सिंहल भाषेतील वचनाने. 'अर्हत्त्व प्राप्त केले' म्हणजे संसारात अत्यंत संवेग (वैराग्य) उत्पन्न झाल्यामुळे, त्याच्या मुक्तीकडे मन वळवून, विपश्यनेमध्ये तत्पर होऊन, मार्ग-क्रमाने अर्हत्त्व प्राप्त केले.

Pātova phullitakokanadanti pātova saṃphullapadumaṃ. Bhijjiyateti nibbhijjiyati nibbhiggo jāyati. Manussattaṃ gatāti manussattabhāvaṃ upagatā.

'पातोव फुल्लितकोकनदं' म्हणजे सकाळी उमललेले कमळ. 'भिज्जियते' म्हणजे विदीर्ण होते, छिन्नभिन्न होते. 'मनुस्सत्तं गता' म्हणजे मनुष्यत्वाला (मनुष्यभावाला) प्राप्त झालेले.

Buddhantareti buddhuppādantare dvinnaṃ buddhuppādānaṃ antarā. Tadā hi paccekabuddhānaṃ sāsane, na buddhasāsane dippamāne.

'बुद्धन्तरे' म्हणजे दोन बुद्धांच्या उत्पत्तीच्या दरम्यानच्या काळात (बुद्धोत्पाद काळात). कारण त्यावेळी प्रत्येकबुद्धांचे शासन असते, सम्यक्संबुद्धांचे शासन प्रकाशमान नसते.

Jarāya parimadditanti yathā hatthacaraṇādiaṅgāni sithilāni honti, cakkhādīni indriyāni savisayaggahaṇe asamatthāni honti, yobbanaṃ sabbaso vigataṃ, kāyabalaṃ apagataṃ, satimatidhitiādayo vippayuttā, pubbe attano ovādapaṭikarā puttadārādayopi apasādakā, parehi vuṭṭhāpanīyasaṃvesanīyatā punadeva bālabhāvappatti ca honti, evaṃ jarāya sabbaso vimadditaṃ. Etanti sarīraṃ vadati. Milātachavicammanissitanti jiṇṇabhāvena appamaṃsalohitattā milātehi gatayobbanehi dhammehi sannissitaṃ. Ghāsamāmisanti ghāsabhūtaṃ āmisaṃ maccunā gilitvā viya patiṭṭhapetabbato. Kesalomādinānākuṇapapūritaṃ. Tato eva asucibhājanaṃ etaṃ. Sabbathāpi nissāratāya kadalikkhandhasamaṃ.

'जराय परिमद्दितं' म्हणजे ज्याप्रमाणे हात, पाय इत्यादी अवयव शिथिल होतात, डोळे इत्यादी इंद्रिये आपापले विषय ग्रहण करण्यास असमर्थ होतात, तारुण्य पूर्णपणे निघून जाते, शारीरिक बल नष्ट होते, स्मृती, बुद्धी, धैर्य इत्यादींचा वियोग होतो, पूर्वी स्वतःच्या उपदेशाचे पालन करणारे पुत्र, पत्नी इत्यादी देखील तिरस्कार करू लागतात, उठण्यासाठी व बसण्यासाठी इतरांवर अवलंबून राहावे लागते आणि पुन्हा बालपण प्राप्त होते; अशा प्रकारे जरेने (वृद्धत्वाने) पूर्णपणे ग्रासलेले. 'हे' म्हणजे शरीराला उद्देशून म्हटले आहे. 'मिलातछविचम्मनिस्सितं' म्हणजे जीर्ण झाल्यामुळे मांस व रक्त कमी झाल्याने, कोमेजलेल्या आणि तारुण्य गेलेल्या त्वचेने वेढलेले. 'घासमामिसां' म्हणजे मृत्यूने गिळंकृत केल्यासारखे ठेवलेले घासरूपी मांस. केस, रोम इत्यादी विविध अशुद्ध पदार्थांनी (कुणप) भरलेले. म्हणूनच हे अशुद्धतेचे भांडे आहे. सर्व प्रकारे निस्सार असल्यामुळे हे केळीच्या खांबासारखे (कदलीस्कंधासारखे) आहे.

Anucchavikāhīti sammāsambuddhassa anurūpāhi. Na tāpeyyāti cittañca kāyañca na tāpeyya. Tāpanā cettha sampati āyati ca visādanā. Na bādheyyāti ‘‘nābhibhaveyyā’’ti padassa atthadassanaṃ. Apisuṇavācāvasenāti sabbaso pahīnapisuṇavācatāvasena. Pāpānīti lāmakāni nikiṭṭhakāni. Tenāha ‘‘appiyānī’’tiādi. Anādāyāti aggahetvā.

'अनुच्छविकाही' म्हणजे सम्यक्संबुद्धांना अनुरूप अशा. 'न तापेय्य' म्हणजे चित्त आणि शरीराला संताप देऊ नये. येथे संताप म्हणजे वर्तमान आणि भविष्यातील दुःख (विषाद). 'न बाधेय्य' म्हणजे 'अभिभूत करू नये' या पदाचा अर्थ दर्शवणे होय. 'अपिसुणवाचावसेन' म्हणजे चहाडीयुक्त वचनाचा (पिसुणवाचा) पूर्णपणे त्याग केल्यामुळे. 'पापानी' म्हणजे हीन, निकृष्ट. म्हणूनच 'अप्पियानी' (अप्रिय) इत्यादी म्हटले आहे. 'अनादाय' म्हणजे ग्रहण न करता.

Sādhubhāvenāti [Pg.288] niddosamadhurabhāvena. Amatasadisāti sadise tabbohāroti, kāraṇe vāyaṃ kāriyavohāroti āha ‘‘nibbānāmatapaccayattā vā’’ti. Paccayavasena hi sā tadā dassanappavatti. Cariyāti cārittaṃ. Porāṇā nāma paṭhamakappikā, buddhādayo vā ariyā.

'साधुभावेन' म्हणजे निर्दोष व मधुर भावाने. 'अमतसदिसा' म्हणजे अमृतासारखी, कारण 'निर्वाणरूपी अमृताचा प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) प्रभावानेच त्यावेळी ती दर्शनाची प्रवृत्ती होते. 'चरिया' म्हणजे चारित्र्य. 'पोराणा' म्हणजे पहिल्या कल्पामधील लोक, किंवा बुद्ध इत्यादी आर्य.

Patiṭṭhitāti niccalabhāvena aṭṭhiṃ katvā paccayāyattabhāvato avisaṃvādanakā. Ubhayathā paṭipattiṃ āha ‘‘attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā’’ti. Atthe diṭṭhadhammikasamparāyikādihite patiṭṭhitattā eva dhamme avihiṃsādidhamme patiṭṭhitā. Anuparodhakaranti etena hitapariyāyoyaṃ attha-saddoti dasseti. Dhammikanti dhammato anapetaṃ, atthadhammūpasaṃhitaṃ vā.

'पतिट्ठिता' म्हणजे निश्चल भावाने दृढ राहून, प्रत्ययावर अवलंबून असल्यामुळे विसंवाद न करणारी. दोन्ही प्रकारची प्रतिपत्ती (आचरण) सांगताना म्हटले आहे की, 'स्वतःच्या आणि इतरांच्या कल्याणामध्ये (अत्थे) प्रतिष्ठित असलेली.' कल्याणामध्ये म्हणजे इहलोकीच्या आणि परलोकीच्या हितामध्ये प्रतिष्ठित असल्यामुळेच धम्मामध्ये, म्हणजेच अहिंसा इत्यादी धम्मामध्ये प्रतिष्ठित असलेली. 'अनुपरोधकरं' याने हा 'अत्थ' शब्द हिताचाच पर्याय आहे, असे दर्शवले आहे. 'धम्मिकं' म्हणजे धम्मापासून विचलित न होणारे, किंवा अर्थ व धम्माने युक्त असलेले.

Nibbānappattiyāti nibbānappattiyatthaṃ. Dukkhassa antakiriyāya antakaraṇatthaṃ. Yasmā buddho khemāya bhāsati, tasmā khemuppattihetuyā khemā, tasmā sā sabbavācānaṃ uttamāti evampettha attho daṭṭhabbo. Mantāvacanavasenāti sabbadosarahitavasena.

'निब्बानपत्तिया' म्हणजे निर्वाण प्राप्तीसाठी. 'दुक्खस्स अन्तकिरियाय' म्हणजे दुःखाचा अंत करण्यासाठी. ज्याअर्थी बुद्ध क्षेमासाठी (कल्याणासाठी) बोलतात, त्याअर्थी क्षेम उत्पत्तीच्या हेतूमुळे ती 'क्षेम' आहे, म्हणूनच ती सर्व वचनांमध्ये उत्तम आहे, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. 'मन्तावचनवसेन' म्हणजे सर्व दोषांपासून रहित असल्यामुळे.

Subhāsitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुभाषितसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

6. Sāriputtasuttavaṇṇanā

६. सारिपुत्तसुत्तवर्णना

214. Vākkaraṇacāturiyato vacanaguṇahetūnaṃ pūriyā pūre bhavāti porī, tāya poriyā. Tenāha ‘‘akkharādiparipuṇṇāyā’’ti. Avibaddhāyāti pittādīhi na vibaddhāya anupaddutāya. Tenāha ‘‘apalibuddhāyā’’tiādi. Niddosāyāti atthato byañjanato vigatadosāya. Akkhalitapadabyañjanāyāti agalitapadabyañjanāya, atthassa viññāpaniyāti diṭṭhadhammikādiatthassa bodhane pariyattāya. Bhikkhunanti gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ.

२१४. वाणीच्या चातुर्यामुळे आणि वचनगुणांच्या हेतूंच्या परिपूर्णतेमुळे जी नगरात (पुरे) उत्पन्न होते ती 'पोरी' (नागरी), तिच्याद्वारे 'पोरिया'. म्हणूनच 'अक्षरादींनी परिपूर्ण असलेल्या' असे म्हटले आहे. 'अविबद्धाय' म्हणजे पित्त इत्यादींमुळे न अडखळलेली, उपद्रवरहित. म्हणूनच 'अपलिबुद्धाय' इत्यादी म्हटले आहे. 'निद्दोसाय' म्हणजे अर्थ आणि व्यंजनाच्या दृष्टीने दोषांशिवाय असलेली. 'अक्खलितपदब्यञ्जनाय' म्हणजे न अडखळणाऱ्या पद आणि व्यंजनांनी युक्त, 'अत्थस्स viññāpaniyā' म्हणजे इहलोकीच्या इत्यादी अर्थांचे आकलन करून देण्यास समर्थ असलेली. 'भिक्खुनं' हे गाथेच्या सुलभतेसाठी र्‍हस्व करून म्हटले आहे.

‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsatī’’ti nayidaṃ paṭhamaṃ uddisitvā tassa atthassa kittanavasena pavattitaṃ vacanaṃ sandhāya vuttaṃ. Sā hi vitthāradesanā eva hoti. Yā pana desanā kadāci dhammapaṭiggāhakānaṃ ajjhāsayavasena [Pg.289] saṃkhitteneva dassetvā nikkhipati, yā ca kadāci vitthārena, tadubhayaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘cattārimānī’’tiādi. Sabhāvamadhuro paccayavasena madhurataro hotīti dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Vividhākāraṃ katvā dhammaṃ kathetuṃ paṭibhātīti paṭibhānaṃ, desanāpakārañāṇaṃ. Tenāha ‘‘samuddato’’tiādi. Odahantīti avajānanavasena gamenti.

'संक्षिप्त स्वरूपातही उपदेश करतात, सविस्तरपणेही बोलतात' हे आधी उद्दिष्ट करून, त्या अर्थाच्या कीर्तनासाठी प्रवृत्त झालेल्या वचनाला उद्देशून म्हटले आहे. कारण तो सविस्तर उपदेशच असतो. परंतु जो उपदेश कधी धम्म ग्रहण करणाऱ्यांच्या आशयानुसार संक्षिप्त स्वरूपातच दाखवून समाप्त केला जातो, आणि कधी सविस्तरपणे, त्या दोन्हीला उद्देशून हे म्हटले आहे. म्हणूनच 'चत्तारिमानि' इत्यादी म्हटले आहे. स्वभावाने मधुर असलेला उपदेश प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) अधिक मधुर होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'यथा' इत्यादी म्हटले आहे. विविध प्रकारे धम्म सांगण्याची जी स्फूर्ती होते ते 'प्रतिभान' (पटिभान) होय, जे उपदेशाच्या प्रकारांचे ज्ञान आहे. म्हणूनच 'समुद्द्रतो' इत्यादी म्हटले आहे. 'ओदहन्ति' म्हणजे अवहेलनेने दुर्लक्ष करतात.

Sāriputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सारिपुत्तसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

7. Pavāraṇāsuttavaṇṇanā

७. पवारणासुत्तवर्णना

215. Tasmiṃ ahūti tasmiṃ ahanīti āha ‘‘tasmiṃ divase’’ti. Anasanenāti sabbaso āhārassa abhuñjanena. Sāsanikasīlena bāhirakaanasanena vā upetā hutvāti yojanā. Vā-saddena khīrapānamadhusāyanādīnipi saṅgaṇhāti. Pakārehi diṭṭhādīhi vāreti kāyakammādike sarāpeti gārayhe karoti etāyāti pavāraṇā, paṭipattivisodhanāya attano attano vajjasodhanāya okāsadānaṃ. Yasmā yebhuyyena vassaṃvuṭṭhehi kātabbā esā visuddhidesanā, tasmā vuttaṃ ‘‘vassaṃvuṭṭhapavāraṇāya. Visuddhipavāraṇātipi etissāva nāma’’nti. Tadā tassa bhikkhusaṅghassa tuṇhībhāvassa anavasesatāyapi vaṇṇaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘tuṇhībhūta’’nti vuttanti āha ‘‘yato yato…pe… natthī’’ti. Hatthassa kukkuccatā asaṃyamo asampajaññakiriyā hatthakukkuccaṃ. Tathā pādakukkuccaṃ veditabbaṃ, vā-saddo avuttavikappattho, tena tadaññesamabhāvo vibhāvitoti daṭṭhabbaṃ.

२१५. 'तस्मिं अहू' म्हणजे 'त्या दिवशी' असे म्हटले आहे, 'तस्मिं दिवसे' (त्या दिवशी). 'अनसनेन' म्हणजे सर्व प्रकारे आहाराचे सेवन न करणे. शासनातील (बुद्धशासनातील) शील किंवा बाहेरील (इतर पंथांचे) अनशन (उपवास) यांनी युक्त होऊन, असा संबंध आहे. 'वा' (किंवा) या शब्दाने दूध पिणे, मध चाखणे इत्यादींचाही संग्रह होतो. ज्याद्वारे पाहिलेल्या इत्यादी प्रकारांनी (दोष) निवारण केले जाते, कायिक कर्म इत्यादींचे स्मरण करून दिले जाते आणि निंदनीय गोष्टी प्रकट केल्या जातात, ती 'पवारणा' (प्रवारणा) होय. प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) विशुद्धीसाठी स्वतःच्या दोषांच्या शुद्धीकरणासाठी संधी देणे (म्हणजे पवारणा). ज्याअर्थी बहुतांश वर्षावास पूर्ण केलेल्यांनी ही विशुद्धीची देशना करायची असते, म्हणून 'वस्संवुट्ठपवारणाय' (वर्षावास पूर्ण केलेल्यांची पवारणा) असे म्हटले आहे. 'विसुद्धिपवारणा' (विशुद्धी पवारणा) हे देखील याचचे नाव आहे. तेव्हा त्या भिक्खूसंघाच्या मौनभावाच्या (तुण्हीभाव) संपूर्णतेचे वर्णन दाखवण्यासाठी पाळीमध्ये 'तुण्हीभूतं' (मौन झालेले) असे म्हटले आहे, म्हणून 'यतो यतो...पे... नत्थि' (ज्या ज्या ठिकाणाहून... नाही) असे म्हटले आहे. हाताची चंचलता, असंयम, असंप्रजन्य क्रिया म्हणजे 'हत्थकुक्कुच्चं' (हस्तकुक्कुच्च - हाताची चंचलता). त्याचप्रमाणे 'पादकुक्कुच्च' (पायाची चंचलता) समजावे. 'वा' हा शब्द न सांगितलेल्या विकल्पाच्या अर्थात आहे, त्याद्वारे इतर गोष्टींचा अभाव स्पष्ट केला आहे, असे समजावे.

Pañcapasādehīti pañcavaṇṇehi pasādehi. Vossaggattho yathāruci kiriyāya vossajjanaṃ. Pucchanattheti paṭikkhepamukheneva pucchanatthe nakāro, me kiñci kiriyaṃ vā vācasikaṃ vā na garahatha, kiṃ nu garahatha kāyavācāhīti attho. Keci ‘‘dvārānevā’’ti dvārasīsena dvārappavattacariyaṃ vadanti. Visuddhipavāraṇāya adhippetattā yena pavāritaṃ, teneva visuddhīti ñāyati, yena na pavāritaṃ. Kiṃ nu taṃ avisuddhanti siyā kassaci puthujjanassa āsaṅkā? Tannivāraṇatthamāha ‘‘no aparisuddhattā’’ti. Manodvāraṃ [Pg.290] parisuddhaṃ asucikārakaupakkilesānaṃ dūrīkatattā. Idāni etarahi buddhakāle. Etthāti manodvāraparisuddhiyaṃ.

'पंचपसादेहि' म्हणजे पाच रंगांच्या प्रसन्नतेने (इंद्रियप्रसन्नतेने). 'वोस्सग्गत्थो' (उत्सर्गार्थ) म्हणजे आवडीनुसार क्रियेसाठी त्याग करणे (मुक्त करणे). 'पुच्छनत्थे' (विचारण्याच्या अर्थात) म्हणजे नकाराच्या मुखानेच विचारण्याच्या अर्थात 'न'कार आहे. माझ्या कोणत्याही कायिक किंवा वाचिक क्रियेची तुम्ही निंदा करत नाही ना, काय तुम्ही कायिक व वाचिक क्रियेने निंदा करता? असा अर्थ आहे. काही जण 'द्वारानेव' (द्वारांनाच) असे म्हणून द्वारांच्या मुख्यतेने द्वारांद्वारे होणारे आचरण सांगतात. विशुद्धी पवारणा अभिप्रेत असल्यामुळे, ज्याने पवारणा केली आहे, तोच विशुद्ध आहे असे समजले जाते; ज्याने पवारणा केली नाही, तो काय अविशुद्ध आहे का? अशी एखाद्या पृथग्जनाला (सामान्य माणसाला) शंका येऊ शकते. त्याचे निवारण करण्यासाठी 'नो अपरिसुद्धत्ता' (अपरिशुद्धतेमुळे नाही) असे म्हटले आहे. अशुद्ध करणाऱ्या उपक्किलेसांना (उपक्लेशांना) दूर केल्यामुळे मनोध्वार परिशुद्ध आहे. 'इदानि' म्हणजे आता, या बुद्धकाळात. 'एत्थ' म्हणजे या मनोध्वारपरिशुद्धीमध्ये.

Kāyavacīsamācāraparisuddhiyā paveditāya manosamācāraparisuddhi atthato paveditāva hotīti ‘‘kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’iccevāha. Tathā hi vuttaṃ ‘‘kāyikaṃ vā vācasikaṃ vāti idaṃ catunnaṃ arakkhiyataṃ sandhāya thero āhā’’ti. ‘‘Bhikkhave, pavāremi vo’’ti bhikkhusaṅghavisayattā pavāraṇāya tattha bhikkhusaṅghena vattabbaṃ paṭivacanaṃ dento dhammasenāpati ‘‘bhikkhusaṅghassa bhāraṃ vahanto’’ti vutto. Tenāha ‘‘na kho mayaṃ, bhante’’tiādi. Arakkhiyānīti parānuvādato na bhāyitabbāni suparisuddhabhāvato.

कायिक आणि वाचिक सदाचाराची परिशुद्धी प्रवेदित (प्रकट) केली असता, मानसिक सदाचाराची परिशुद्धी अर्थावरून प्रवेदित होतेच, म्हणूनच 'कायिकं वा वाचसिकं वा' (कायिक किंवा वाचिक) असेच म्हटले आहे. तसेच म्हटले आहे - 'कायिकं वा वाचसिकं वा' हे चार अरक्षणीय गोष्टींना उद्देशून थेरांनी (स्थविरांनी) म्हटले आहे. 'भिक्खूहो, मी तुम्हाशी पवारणा करतो' हे भिक्खूसंघाच्या विषयातील पवारणेविषयी असल्याने, तेथे भिक्खूसंघाने द्यायचे उत्तर देताना धम्मसेनापती (सारिपुत्त) 'भिक्खूसंघाचा भार वाहणारे' असे म्हटले गेले आहेत. म्हणूनच 'न खो मयं, भन्ते' (भन्ते, आम्ही नक्कीच नाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'अरक्खियानि' (अरक्षणीय) म्हणजे अत्यंत परिशुद्ध असल्यामुळे इतरांच्या निंदेची भीती नसलेले.

‘‘Anuppannassā’’ti idaṃ adhippāyikavacananti tadadhippāyaṃ vivaranto ‘‘kassapasammāsambuddhato paṭṭhāyā’’tiādimāha. Kassapasammāsambuddhatoti vibhatte nissakkaṃ, tasmā kassapasammāsambuddhato oranti atthoti. Aññenāti ito bhagavato aññena. Anuppāditapubbassāti parasantāne na uppāditapubbassa. Sasantāne pana paccekabuddhānaṃ vasena na uppāditoti na sakkā vattuṃ. Samanuāgatāti sammā anu upagatā. Bhagavato sīlādayo guṇāti buddhabhūtassa guṇā adhippetāti āha ‘‘arahattamaggameva nissāya āgatā’’ti. Sabbaguṇāti dasabalañāṇādayo sabbe buddhaguṇā. Bhanteti ettha itisaddo ādiattho. Tena ‘‘imesaṃ pana…pe… vācasikaṃ vā’’ti yāvāyaṃ pāḷipadeso, taṃ sabbaṃ gaṇhāti. Tenāha ‘‘idaṃ thero…pe… pavārento āhā’’ti.

'अनुप्पन्नस्स' (उत्पन्न न झालेल्या) हे अभिप्राययुक्त वचन आहे, त्याचा अभिप्राय स्पष्ट करताना 'कस्सप सम्मासम्बुद्धतो पट्ठाय' (कश्यप सम्यक्संबुद्धांपासून घेऊन) इत्यादी म्हटले आहे. 'कस्सपसम्मासम्बुद्धतो' यामध्ये विभक्ती अपादान (निसक्क) आहे, म्हणून कश्यप सम्यक्संबुद्धांनंतर (अलीकडे) असा अर्थ आहे. 'अञ्ञेन' (इतराने) म्हणजे या भगवंतांशिवाय इतराने. 'अनुप्पादितपुब्बस्स' (पूर्वी उत्पन्न न केलेल्या) म्हणजे दुसऱ्याच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) पूर्वी उत्पन्न न केलेल्या. स्वतःच्या संतानामध्ये मात्र प्रत्येकबुद्धांच्या रूपाने उत्पन्न झालेला नाही, असे म्हणता येत नाही. 'समन्वागता' म्हणजे चांगल्या प्रकारे अनुगत (युक्त) झालेले. भगवंतांचे शील इत्यादी गुण म्हणजे बुद्ध झालेल्यांचे गुण अभिप्रेत आहेत, म्हणून 'अरहत्तमग्गमेव निस्साय आगता' (अर्हतमार्गाचाच आश्रय घेऊन आलेले) असे म्हटले आहे. 'सब्बगुणा' म्हणजे दशबलज्ञान इत्यादी सर्व बुद्धगुण. 'भन्ते' यामध्ये 'इति' शब्द आदि अर्थाचा वाचक आहे. त्यामुळे 'इमेसं पन...पे... वाचसिकं वा' इथपर्यंतचा जो पाळी प्रदेश (पाठ) आहे, तो सर्व ग्रहण करतो. म्हणूनच 'इदं थेरो...पे... पवारेन्तो आहा' (हे थेरांनी... पवारणा करताना म्हटले) असे म्हटले आहे.

Yaṃ attano puññānubhāvasiddhaṃ cakkaratanaṃ nippariyāyato tena pavattitaṃ nāma, na itaranti paṭhamanayo vutto. Yasmā pavattitasseva anupavattanaṃ, paṭhamanayo ca taṃsadise tabbohāravasena vuttoti taṃ anādiyitvā dutiyanayo vutto. Dasavidhanti antojanasmiṃ, balakāye rakkhāvaraṇaguttiyā saṃvidhānaṃ, khattiyesu anuyuttesu, brāhmaṇagahapatikesu, negamajānapadesu, samaṇabrāhmaṇesu, migapakkhīsu adhammacārapaṭikkhepo, adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ, samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchananti evaṃ dasavidhaṃ. Tattha gahapatike pakkhijāte ca visuṃ katvā gahaṇavasena dvādasavidhaṃ. Cakkavattivattanti cakkavattibhāvāvahaṃ vattaṃ. Yasmā yāthāvato [Pg.291] pavattitaṃ, tadanurūpakaṃ pana ñāyena yuttakena pavattitaṃ nāma hotīti āha ‘‘sammā nayena hetunā kāraṇenā’’ti. Ubhatobhāgavimuttāti ubhayabhāgehi ubhayabhāgato vimuttāti ayamettha atthoti dasseti ‘‘dvīhi bhāgehi vimuttā, arūpā…pe… nāmakāyato’’ti iminā. Tevijjādibhāvanti tevijjachaḷabhiññacatuppaṭisambhidabhāvaṃ. Paññāvimuttā hi taṃ tividhaṃ appattā kevalaṃ paññāya eva vimuttā.

जे स्वतःच्या पुण्याच्या प्रभावाने सिद्ध झालेले चक्ररत्न आहे, ते मुख्य रूपाने त्यांच्याद्वारे प्रवर्तित केले गेले आहे, इतरांद्वारे नाही, हा पहिला नय (नियम/पद्धत) सांगितला आहे. ज्याअर्थी प्रवर्तित केलेल्याचेच अनुप्रवर्तन होते, आणि पहिला नय हा त्याच्यासारख्या व्यवहाराच्या वशाने सांगितला आहे, म्हणून त्याचा स्वीकार न करता दुसरा नय सांगितला आहे. 'दशविधं' (दहा प्रकारचे) म्हणजे अंतःपुरात, सैन्यात रक्षा, आवरण आणि गुप्ततेची (सुरक्षेची) व्यवस्था करणे; अनुचर क्षत्रियांमध्ये, ब्राह्मण व गृहपतींमध्ये, नगरातील व जनपदातील लोकांमध्ये, श्रमण व ब्राह्मणांमध्ये, पशू-पक्ष्यांमध्ये अधर्माचरणाचा निषेध करणे, निर्धनांना धन देणे, श्रमण व ब्राह्मणांकडे जाऊन प्रश्न विचारणे - अशा प्रकारे दहा प्रकारचे. त्यामध्ये गृहपती आणि पक्षी यांना वेगळे करून ग्रहण केल्याने बारा प्रकारचे होते. 'चक्कवत्तिवत्तं' म्हणजे चक्रवर्तीपणा आणणारे व्रत (कर्तव्य). ज्याअर्थी ते यथार्थपणे प्रवर्तित केले आहे, आणि त्याच्याशी सुसंगत अशा न्यायाने व युक्तीने प्रवर्तित केले गेले आहे, म्हणून 'सम्मा नयेन हेतुना कारणeten' (योग्य न्यायाने, हेतूने व कारणाने) असे म्हटले आहे. 'उभतोभागविमुत्ता' म्हणजे दोन्ही भागांनी, दोन्ही बाजूंनी विमुक्त झालेले, हा येथे अर्थ आहे, हे 'द्वीहि भागेहि विमुत्ता, अरूपा...पे... नामकायतो' (दोन भागांनी विमुक्त, अरूप... नामकायापासून) याद्वारे दाखवले आहे. 'तेविज्जादिभावं' म्हणजे त्रिविद्या, षडभिज्ञा आणि चतुर-प्रतिसंविदा अवस्था. कारण प्रज्ञाविमुक्त हे त्या तीन प्रकारांना प्राप्त न करता केवळ प्रज्ञेनेच विमुक्त झालेले असतात.

Visuddhatthāyāti visuddhipavāraṇatthāya. Saṃyojanaṭṭhena saṃyojanasaṅkhāte ceva bandhanaṭṭhena bandhanasaṅkhāte ca. Vijitasaṅgāmanti yathā rāgādayo puna na sīsaṃ ukkhipanti, evaṃ ariyamaggasenāya vasena vijitasaṅgāmaṃ. Tenāha ‘‘vijitarāgadosamohasaṅgāma’’nti. Mārabalassāti mārasenāya, mārassa vā sāmatthiyassa. Veneyyasatthanti vinetabbajanasamūhaṃ. Sakaṭādisatthasabhāgato vineyyova satthoti taṃ veneyyasatthaṃ. Sīlasārādiabhāvato antotuccho.

'विशुद्धत्थाय' म्हणजे विशुद्धी पवारणेसाठी. संयोजन (बंधने) या अर्थाने संयोजनात आणि बंधन या अर्थाने बंधनात. 'विजितसंग्रामं' म्हणजे ज्याप्रमाणे राग (आसक्ती) इत्यादी पुन्हा डोके वर काढणार नाहीत, अशा प्रकारे आर्यमार्ग रूपी सैन्याच्या बळावर जिंकलेला संग्राम. म्हणूनच 'विजितरागदोसमोहसंग्रामं' (राग, द्वेष आणि मोह यांवर विजय मिळवलेला संग्राम) असे म्हटले आहे. 'मारबलस्स' म्हणजे माराच्या सेनेचे किंवा माराच्या सामर्थ्याचे. 'वेनेय्यसत्थं' म्हणजे विनीत (मार्गदर्शन) करावयाच्या लोकांचा समूह (विनेय जनसमूह). बैलगाडी इत्यादींच्या तांड्याशी (सार्थ) साधर्म्य असल्यामुळे विनेय हाच सार्थ (समूह) आहे, म्हणून तो 'वेनेय्यसार्थ' (विनेय समूह). शील, सार इत्यादींच्या अभावामुळे आतून तुच्छ असलेला.

Pavāraṇāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पवारणा सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली.

8. Parosahassasuttavaṇṇanā

८. परोसहस्स सुत्ताची वर्णना (टीका).

216. Sahassato paraṃ aḍḍhateyyabhikkhusataṃ tadā bhagavantaṃ payirupāsatīti āha ‘‘parosahassanti atirekasahassa’’nti. Nibbāne kutoci bhayaṃ natthīti kutocipi kāraṇato nibbāne bhayaṃ natthi asaṅkhatabhāvena sabbaso khemattā. Tenāha bhagavā – ‘‘khemañca vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi khemagāminiñca paṭipada’’ntiādi (saṃ. ni. 4.379-408). Na kutoci bhayaṃ etasmiṃ adhigateti akutobhayaṃ, nibbānaṃ. Tenāha ‘‘nibbānappattassā’’tiādi. Vipassito paṭṭhāyāti amhākaṃ bhagavato nāmavasena isīnaṃ sattamabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Te hi tattha tattha sutte bahuso kittitā. Isīnanti vā paccekabuddhasāvakabāhirakaisīnaṃ sattamo uttaro seṭṭhoti attho.

२१६. हजारापेक्षा अधिक अडीचशे भिक्खू तेव्हा भगवंतांची उपासना (सेवा) करत होते, म्हणून म्हटले आहे - 'परोसहस्स' म्हणजे 'हजारापेक्षा अधिक'. निर्वाणात कुठूनही भय नाही म्हणजे कोणत्याही कारणाने निर्वाणात भय नाही, कारण ते असंस्कृत (असंखत) असल्यामुळे सर्व प्रकारे क्षेम (सुरक्षित) आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'हे भिक्खूंनो, मी तुम्हांला क्षेमकारक धर्म आणि क्षेमगामी प्रतिपदा (मार्ग) देशित करीन' इत्यादी (सं. नि. ४.३७९-४०८). यात कुठूनही भय प्राप्त होत नाही म्हणून ते 'अकुतोभय' म्हणजेच निर्वाण होय. म्हणूनच 'निर्वाणप्राप्ताचे' इत्यादी म्हटले आहे. 'विपस्सीपासून सुरू करून' हे आमच्या भगवंतांच्या नावाच्या अनुषंगाने ऋषींच्या सातव्या भावाचे दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण ते त्या त्या सूत्तात अनेकदा कीर्तित (वर्णित) केले गेले आहेत. 'ऋषींमध्ये' म्हणजे प्रत्येकबुद्ध, श्रावक आणि बाह्य ऋषींमध्ये सातवे, श्रेष्ठ आणि उत्तम असा अर्थ आहे.

Aṭṭhuppattivasenāti [Pg.292] kāraṇasamuṭṭhānavasena. Tadassa aṭṭhuppattiṃ vibhāvetuṃ ‘‘saṅghamajjhe’’tiādi vuttaṃ. Paṭibhānasampannavācāya aññe īsati abhibhavatīti vaṅgīso. Tenāha ‘‘paṭibhānasampatti’’ntiādi.

'अट्ठुप्पत्तिवसेन' म्हणजे कारणाच्या उत्पत्तीच्या (समुत्थानाच्या) वशाने. त्याची उत्पत्ती स्पष्ट करण्यासाठी 'संघमज्झे' (संघाच्या मध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. आपल्या प्रतिभासंपन्न वाणीने जो इतरांवर प्रभाव पाडतो (अभिभव करतो), तो 'वङ्गीस' (वंगीश) होय. म्हणूनच 'प्रतिभासंपत्ती' इत्यादी म्हटले आहे.

Kilesummujjanasatānīti rāgādikilesānaṃ rajjanadussanādinayehi savisaye ayoniso uṭṭhānāni. Yadi anekāni satāni, atha kasmā ‘‘ummaggapatha’’nti? Vuttanti āha ‘‘vaṭṭapathattā pana patha’’nti. Rāgadosamohamānadiṭṭhivasena rāgakhilādīni pañcakhilāni. Vibhajantanti vibhajanavasena kathentaṃ. Vibhajitvāti ñāṇena vivecetvā.

'किलेसुम्मुज्जनसतानि' (क्लेश-उन्मज्जन-शते) म्हणजे राग इत्यादी क्लेशांचे आसक्ती, द्वेष इत्यादी प्रकारे आपापल्या विषयात अयोनिशः (अयोग्य रीतीने) उत्पन्न होणे. जर अनेक शते आहेत, तर मग 'उम्मग्गपथ' (उन्मार्गपथ) असे का म्हटले आहे? यावर म्हटले आहे - 'संसारचक्र (वट्ट) रूपी मार्ग असल्यामुळे त्याला मार्ग (पथ) म्हटले आहे'. राग, द्वेष, मोह, मान आणि दृष्टी यांच्या वशाने रागखील (रागकील) इत्यादी पाच खील (कीले) आहेत. 'विभजन्तं' म्हणजे विश्लेषण करून (विभागून) सांगणारे. 'विभजित्वा' म्हणजे ज्ञानाने विवेक करून (वेगळे करून).

Amate akkhāteti amatāvahe dhamme desite. Dhammassa passitāro saccasampaṭivedhena. Asaṃhīrā diṭṭhivātehi.

'अमते अक्खाते' म्हणजे अमृत वाहून आणणाऱ्या धर्माचा उपदेश केला असता. सत्याच्या साक्षात्काराने (सच्चसंपटिवेधेन) धर्माचे दर्शन घेणारे. जे मिथ्या दृष्टीच्या वाऱ्याने विचलित (असंहिर) होत नाहीत.

Ativijjhitvāti paṭivijjhitvā. Atikkamabhūtanti atikkamanaṭṭhena bhūtaṃ. Dasaddhānanti dasannaṃ upaḍḍhānaṃ. Tenāha ‘‘pañcanna’’nti. Jānantenāti dhammassa sudullabhataṃ jānantena.

'अतिविज्झित्वा' म्हणजे भेदून (प्रतिवेध करून). 'अतिक्कमभूतं' म्हणजे ओलांडण्याच्या (अतिक्रमणाच्या) अर्थाने सिद्ध झालेले. 'दसद्धानं' म्हणजे दहाच्या अर्ध्या भागाचे. म्हणूनच 'पाच' असे म्हटले आहे. 'जानन्तेन' म्हणजे धर्माची अत्यंत दुर्लभता जाणणाऱ्याने.

Parosahassasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

परोसहस्ससुत्तवण्णना (परोसहस्स सुत्त वर्णन) समाप्त झाले.

9. Koṇḍaññasuttavaṇṇanā

९. कोण्डञ्ञसुत्तवण्णना (कोंडण्य सुत्त वर्णन)

217. Evaṃgahitanāmoti ‘‘aññāsi vata, bho, koṇḍañño’’ti satthu vacanaṃ nissāya bhikkhūhi aññehi koṇḍaññanāmakehi visesanatthaṃ evaṃgahitanāmo. Dvādasannaṃ saṃvaccharānaṃ vasena cirassaṃ. Chaddantabhavaneti chaddantanāgarājabhavanaṭṭhāne. Paññavā mahāsāvako rattaññutāya. ‘‘Dasasahassacakkavāḷe devamanussānanti dasasahassacakkavāḷe devānaṃ, imasmiṃ cakkavāḷe devamanussānañcāti evaṃ dasasahassacakkavāḷe devamanussāna’’nti vadanti. Aggantiādito. Tatthāti mandākinitīre.

२१७. 'असे नाव धारण केलेले' म्हणजे 'अरे, कोंडण्याने खरोखर जाणले!' या शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) वचनाचा आधार घेऊन, इतर कोंडण्य नावाच्या भिक्खूंपासून वेगळे दाखवण्यासाठी असे नाव धारण केलेले. बारा वर्षांच्या कालावधीमुळे 'दीर्घकाळानंतर'. 'छद्दन्तभवने' म्हणजे षड्दंत नागराजाच्या निवासस्थानी. दीर्घानुभवामुळे (रत्तञ्ञुता - रात्रज्ञता) प्रज्ञावान महाश्रावक. 'दशसहस्र चक्रवाळातील देव आणि मनुष्यांचे' म्हणजे दहा हजार चक्रवाळांतील देवांचे आणि या चक्रवाळातील देव व मनुष्यांचे, अशा प्रकारे 'दहा हजार चक्रवाळांतील देव आणि मनुष्यांचे' असे म्हणतात. 'अग्गं' (श्रेष्ठ) इत्यादीपासून. 'तेथे' म्हणजे मंदाकिनी नदीच्या तीरावर.

Vassaggenāti vassapaṭipāṭiyā. Tanti aññāsikoṇḍaññattheraṃ. Mahābrahmānaṃ viya lokiyamanussā harāyanti. Pāmokkhabhūto āyasmā [Pg.293] thero antarantarā tattha tattha janapade vasitvā tadanukkamena mandākinitīraṃ upagato, tasmā vuttaṃ – ‘‘icchāmahaṃ, bhante, janapade vasitu’’nti.

'वस्सग्गेन' म्हणजे वर्षावासाच्या (दीक्षा वर्षांच्या) क्रमाने. त्यांना म्हणजे आज्ञातकोंडण्य (अञ्ञासिकोण्डञ्ञ) स्थविरांना. महाब्रह्मदेवाप्रमाणे लौकिक लोक त्यांचा आदर करत असत. प्रमुख असलेले आयुष्यमान स्थवीर वेळोवेळी त्या त्या जनपदात राहून, क्रमाने मंदाकिनी तीरावर पोहोचले, म्हणूनच म्हटले आहे - 'भन्ते, माझी जनपदात राहण्याची इच्छा आहे'.

Ānubhāvasampannā dibbāyukā te hatthināgāti vuttaṃ ‘‘pubbe paccekabuddhānaṃ pāricariyāya kataparicayā’’ti. Therassa sañcaraṇaṭṭhāne āvaraṇasākhā haritvā apanetvā. Mukhodakañceva dantakaṭṭhañca ṭhapetīti saḷaladevadārukaṭṭhādīni aññamaññaṃ ghaṃsitvā aggiṃ nibbattetvā jāletvā tattha pāsāṇakhaṇḍāni tāpetvā tāni daṇḍakehi vaṭṭetvā taḷākāsu udakasoṇḍīsu khipitvā udakassa tattabhāvaṃ ñatvā nāgalatādantakaṭṭhaṃ upanento mukhodakañca ṭhapeti. Vattaṃ karotīti antokuṭiyā bahi ca pamukhepi aṅgaṇepi sākhābhaṅgehi sammajjanto vakkhamānanayena āhāraṃ upanento vattaṃ karoti.

ते हत्ती (हत्थिनागा) प्रभावसंपन्न आणि दिव्य आयुष्य असलेले होते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'पूर्वी त्यांनी प्रत्येकबुद्धांच्या परिचर्येत (सेवेत) परिचय केला होता'. स्थविरांच्या फिरण्याच्या जागेतील अडथळा आणणाऱ्या फांद्या दूर करून. 'मुखोदक (तोंड धुण्याचे पाणी) आणि दंतकाष्ठ (दातून) ठेवतो' म्हणजे सरळ देवदारू इत्यादी लाकडे एकमेकांवर घासून अग्नी निर्माण करून, तो पेटवून, त्यात दगडाचे तुकडे तापवून, ते काठ्यांनी गोल फिरवून तलावातील पाण्याच्या कुंडात टाकून, पाणी गरम झाल्याचे पाहून, नागवेलीचे दंतकाष्ठ आणून देतो आणि मुखोदक ठेवतो. 'कर्तव्य (वत्त) करतो' म्हणजे कुटीच्या आत, बाहेर, ओसरीवर आणि अंगणात फांद्यांनी झाडून काढत, पुढे सांगितलेल्या पद्धतीने आहार आणून देऊन सेवा-कर्तव्य करतो.

Patiṭṭhappamāṇeti kaṭippamāṇe, ayameva vā pāṭho tāva mahantamevāti yāva mahantaṃ setapadumavanaṃ, tāva mahantameva. Eseva nayo rattakumudavanādīsu. Khādantā manussā. Pakkapayoghanikā viyāti supakkapayoghanaṃ viya. Ghanabhāvena pana pakkhittakhuddamadhu viya hoti. Tenāha ‘‘etaṃ pokkharamadhu nāmā’’ti. Muḷālanti setapadumānaṃ mūlaṃ. Bhisanti tesaṃyeva kandaṃ. Ekasmiṃ pabbeti ekekasmiṃ pabbantare. Pādaghaṭakanti doṇassa catubhāgo saṇṭhānato khuddako, tasmā pādaghaṭakappamāṇanti tumbamattaṃ. Soṇḍiāvāṭeti khuddakasoṇḍiyo ceva khuddakaāvāṭe ca.

'पतिट्ठप्पमाणे' म्हणजे कंबरेच्या प्रमाणाचे; किंवा हाच पाठ आहे - 'तावत मोठे' म्हणजे जितके मोठे पांढऱ्या कमळांचे वन होते, तितकेच मोठे. हाच नियम लाल कमळांच्या वनादींना लागू होतो. खाणारे मनुष्य. 'पक्कपयोघ निका' म्हणजे चांगल्या प्रकारे शिजवलेल्या घट्ट दुधासारखे. घट्टपणामुळे ते गोळा केलेल्या लहान मधासारखे असते. म्हणूनच 'याला पोखरमधु (कमळ-मध) म्हणतात' असे म्हटले आहे. 'मुळालं' म्हणजे पांढऱ्या कमळांचे मूळ. 'भिसं' म्हणजे त्यांचाच कंद. 'एका पर्वात' म्हणजे प्रत्येक पेराच्या (पर्वाच्या) मध्ये. 'पादघटक' म्हणजे द्रोणाचा (एक माप) चौथा भाग, जो आकाराने लहान असतो, म्हणून पादघटक प्रमाणाचे म्हणजे 'तुंब' (एक माप) प्रमाणाचे. 'सोण्डिआवाटे' म्हणजे लहान पाण्याचे कुंड आणि लहान खड्डे.

Etaṃ bhojananti yathāvuttaṃ nirudakapāyasabhojanaṃ. Keci sañjānanti ye therā vuḍḍhatarā. Keci na sañjānanti ye navā acirapabbajitā.

'हे भोजन' म्हणजे वर सांगितलेले विनापाणी शिजवलेले खीर-भोजन. काही जण ओळखतात, जे ज्येष्ठ स्थवीर आहेत. काही जण ओळखत नाहीत, जे नवीनच प्रव्रजित झालेले आहेत.

Buddhānubuddhoti buddhassa anubuddho. Bāḷhavīriyoti catunnaṃ sammappadhānānaṃ vasena ciranicitavīriyo. Tiṇṇaṃ vivekānanti kāyacittaupadhivivekānaṃ lābhīti yojanā. Catasso vadati vaṅgīsatthero sayaṃpaṭibhānaṃ, na sesābhiññānaṃ abhāvatoti āha ‘‘itarā’’tiādi. Parisā sannisīdi nissaddabhāvena tuṇhī ahosīti attho. Anujānāpesīti paṭhamaṃ attanā ñātaṃ upaṭṭhitaṃ attano parinibbānakālaṃ anu pacchā satthāraṃ jānāpesīti evaṃ ettha attho daṭṭhabbo.

'बुद्धानुबुद्ध' म्हणजे बुद्धांनंतर प्रबुद्ध झालेले. 'बाळहवीरियो' (दृढवीर्य) म्हणजे चार सम्यक् प्रधानाच्या (सम्माप्पधान) वशाने दीर्घकाळ संचित केलेले वीर्य (प्रयत्न) असलेले. 'तीन विवेकांचे' म्हणजे काय-विवेक, चित्त-विवेक आणि उपधी-विवेक यांचे लाभ घेणारे, असा संबंध लावावा. स्थवीर वङ्गीस स्वतःच्या प्रतिभेने चार गाथा म्हणतात, इतर अभिज्ञांच्या अभावामुळे नाही, म्हणून 'इतरा' इत्यादी म्हटले आहे. परिषद शांतपणे बसली म्हणजे नि:शब्द झाली, असा अर्थ आहे. 'अनुजानापेसि' म्हणजे आधी स्वतःला समजलेल्या आणि जवळ आलेल्या स्वतःच्या परिनिर्वाण काळाविषयी नंतर शास्त्यांना (बुद्धांना) अवगत केले, असा अर्थ येथे घ्यावा.

Tanti [Pg.294] āsāḷhipuṇṇamāya isipatane yaṃ dassanaṃ, yaṃ vā dukkaracariyāyaṃ tumhākaṃ upaṭṭhānaṃ ādito dassanaṃ, taṃ, bhante, paṭhamadassanaṃ. Onatavinatāti heṭṭhā upari ca onatā vinatā. Kampetvāti thokaṃ cāletvā dassanatthaṃ ekaninnādo tesaṃ hatthināgānañceva nāgayakkhakumbhaṇḍānaṃ devatānañca saddena. Brahmāno devānaṃ adaṃsūti sambandho.

'ते' म्हणजे आषाढी पौर्णिमेला इसिपतन (ऋषिपतन) येथे झालेले जे दर्शन, किंवा दुष्करचर्येच्या वेळी तुमची जी सेवा केली, ते सुरुवातीचे दर्शन; 'ते, भन्ते, पहिले दर्शन होय'. 'ओनतविनता' म्हणजे खाली आणि वर वाकलेले. 'कंपेत्वा' म्हणजे थोडे हलवून, दर्शनासाठी त्या हत्तींचा, नाग, यक्ष, कुंभांड आणि देवतांच्या आवाजाचा एकच गजर झाला. ब्रह्मदेवांनी देवांना दिले, असा संबंध आहे.

Sajjhāyamakaṃsu pasādanīyesu pasādavasena sannipatitaparisāya pasādajananatthaṃ bhagavati nikkhamitvāti bhagavati gandhakuṭito nikkhamitvā. Dharatiyevāti aduṭṭhataṃ patvā tiṭṭhateva.

प्रसन्नता निर्माण करणाऱ्या गोष्टींवर श्रद्धेपोटी त्यांनी सज्झाय (पठण) केला, जेणेकरून जमलेल्या परिषदेमध्ये श्रद्धा (प्रसाद) उत्पन्न व्हावी; 'भगवती निक्खमित्वा' म्हणजे भगवंत गंधकुटीतून बाहेर पडल्यावर. 'धरतियेव' म्हणजे अविकृत राहून टिकूनच राहते.

Koṇḍaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कोण्डञ्ञसुत्तवण्णना (कोंडण्य सुत्त वर्णन) समाप्त झाले.

10. Moggallānasuttavaṇṇanā

१०. मोग्गल्लानसुत्तवण्णना (मोग्गल्लान सुत्त वर्णन)

218. Paccavekkhatīti tesaṃ ariyānaṃ cittaṃ attano ñāṇacakkhunā pati avekkhati paccavekkhati. Pabbatassāti isigilipabbatassa. Dukkhapāraṃ gatanti vaṭṭadukkhassa pāraṃ pariyantaṃ gataṃ. Sabbaguṇasampannanti sabbehi buddhaguṇehi ca sāvakaguṇehi ca paripuṇṇaṃ. Anekākārasampannanti rūpaghosalūkhadhammappamāṇikānaṃ sattānaṃ tehi tehi ākārehi sabbesañca anekehi anantāparimeyyehi pasīditabbākārehi samannāgataṃ. Te pana ākārā yasmā anaññasādhāraṇā buddhaguṇā eva, tasmā āha ‘‘anekehi guṇehi samannāgata’’nti.

२१८. पच्चवेक्खति (प्रत्यवेक्षण करतो/पाहतो) म्हणजे त्या अरियांचे (आर्यांचे) चित्त स्वतःच्या ज्ञानचक्षूने पुन्हा पुन्हा पाहते, प्रत्यवेक्षण करते. 'पब्बतस्स' म्हणजे इसिगिलि पर्वताचे. 'दुक्खपारं गतं' म्हणजे संसार-दुःखाच्या पार, अंताला गेलेले. 'सब्बगुणसम्पन्नं' म्हणजे सर्व बुद्धगुणांनी आणि श्रावकगुणांनी परिपूर्ण असलेले. 'अनेकाकारसम्पन्नं' म्हणजे रूप, घोष, लूख (रूक्षता) आणि धम्माला प्रमाण मानणाऱ्या प्राण्यांना त्या त्या आकारांनी आणि सर्वांनाच अनेक, अनंत व अपार अशा प्रसन्न होण्यायोग्य आकारांनी युक्त असलेले. परंतु, ते आकार ज्या अर्थी इतरांना असाधारण असणारे बुद्धगुणच आहेत, म्हणून म्हटले आहे - 'अनेक गुणांनी युक्त असलेले'.

Moggallānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मोग्गल्लानसुत्तवण्णना (मोग्गल्लान सूत्राचे भाष्य) समाप्त झाली।

11. Gaggarāsuttavaṇṇanā

११. गग्गरासुत्तवण्णना (गग्गरा सूत्राचे भाष्य)

219. Teti te devamanusse. ‘‘Sarīravaṇṇenāti sarīre chavivaṇṇenā’’ti vadanti. Sarīravaṇṇenāti vā dhammarūpakāyaguṇena. ‘‘Yasasā’’tipi pāṭho, so evattho. Vigatamaloti abbhāmahikādīhi vigatūpakkileso[Pg.295]. Bhāṇu vuccati pabhā, sātisayo bhāṇu etassa atthīti bhāṇumā. Sūriyoti āha ‘‘ādicco viyā’’ti.

२१९. 'ते' म्हणजे ते देव आणि मनुष्य. 'सरीरवण्णेन' म्हणजे शरीराच्या त्वचेच्या वर्णाने, असे म्हणतात. किंवा 'सरीरवण्णेन' म्हणजे धम्मरूप आणि कायगुणाने. 'यससा' (यशाने) असाही पाठ आहे, त्याचाही तोच अर्थ आहे. 'विगतमलो' म्हणजे ढग, धुके इत्यादी उपक्लेशांपासून मुक्त झालेला. 'भाणु' म्हणजे प्रभा (तेज) म्हटले जाते, जिच्यामध्ये अतिशय प्रभा आहे तो 'भाणुमा' (प्रभावी/तेजस्वी). 'सूरियो' (सूर्य) याविषयी म्हटले आहे - 'आदित्याप्रमाणे (सूर्याप्रमाणे)'.

Gaggarāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गग्गरासुत्तवण्णना समाप्त झाली।

12. Vaṅgīsasuttavaṇṇanā

१२. वङ्गीससुत्तवण्णना (वङ्गीस सूत्राचे भाष्य)

220. So kira vicaratīti sambandho. ‘‘Yathāyaṃ dīpo jambudīpoti jambunā paññāto, evāhampi tena jambunā paññāyissa’’nti jambusākhaṃ pariharitvā. Vādaṃ katvāti ‘‘imasmiṃ vāde sace te parājayo hoti, tvaṃ me dāso hohi. Sace me parājayo, ahaṃ te bhariyā’’ti evaṃ katikaṃ katvā. Vāde jayaparājayānubhāvenāti tathāpavattite vāde paribbājakassa jayānubhāvena ceva attano parājayena ca. Vayaṃ āgammāti sippuggahaṇavayaṃ āgamma. Vijjanti mantaṃ.

२२०. 'तो फिरतो' असा संबंध आहे. 'जसा हा जम्बुद्वीप जम्बुवृक्षाने ओळखला जातो, तसा मी देखील त्या जम्बुवृक्षाने ओळखला जाईन' असे म्हणून जम्बुवृक्षाची फांदी घेऊन. 'वाद करून' म्हणजे 'या वादात जर तुझा पराजय झाला, तर तू माझा दास हो. जर माझा पराजय झाला, तर मी तुझी पत्नी होईन' असा करार करून. 'वादातील जय-पराजयाच्या प्रभावाने' म्हणजे तशा प्रकारे झालेल्या वादात परिव्राजकाच्या जयाच्या प्रभावाने आणि स्वतःच्या पराजयाने. 'वयं आगम्म' म्हणजे शिल्प (विद्या) ग्रहण करण्याच्या वयाला प्राप्त होऊन. 'विज्जं' म्हणजे मंत्र.

Nibbattagativibhāvanavasena chavasīsabhāvaṃ dūseti vināsetīti chavadūsakaṃ sippaṃ, tathāpavattaṃ mantapadaṃ. Attano ānubhāvenāti niraye nibbattasattassa sīsaṃ yattha katthaci ṭhitaṃ buddhānubhāvena ānetvā dassetvā. Khīṇāsavassa sīsanti paramappicchatāya kañcipi ajānāpetvā araññaṃ pavisitvā parinibbutassa khīṇāsavassa chaḍḍitaṃ sīsakaṭāhaṃ. Dassesīti attano ānubhāvena ānetvā dassesi.

उत्पत्तीच्या गतीच्या स्पष्टीकरणाद्वारे मृत शरीराच्या डोक्याच्या स्थितीला दूषित करतो, नष्ट करतो म्हणून ते 'छवदूसकं सिप्पं' (शवदूषक शिल्प/विद्या) होय, अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले मंत्रपद. 'स्वतःच्या प्रभावाने' म्हणजे नरकात उत्पन्न झालेल्या प्राण्याचे मस्तक जेथे कोठे असेल तेथून बुद्धांच्या प्रभावाने आणून दाखवून. 'खीणासवस्स सीसं' (क्षीणासवाचे मस्तक) म्हणजे अत्यंत अल्पेच्छतेमुळे कोणालाही न कळू देता अरण्यात प्रवेश करून परिनिर्वाण पावलेल्या क्षीणासवाचे (अर्हताचे) टाकून दिलेले कपाळ (मस्तक). 'दस्सेसि' म्हणजे स्वतःच्या प्रभावाने आणून दाखवले.

‘‘Tumhe, bho gotama, jānāthā’’ti kāmaṃ vaṅgīso nibbattaṭṭhānaṃ sandhāya pucchati, bhagavā pana anupādisesanibbānaṃ sandhāya ‘‘āma, vaṅgīsa…pe… gatiṃ jānāmī’’ti āha. Vuttañhetaṃ ‘‘nibbānaṃ arahato gatī’’ti. Vaṅgīso sayaṃ mantabalena gatipariyāpannassa gatiṃ jānanto bhagavantampi ‘‘ayampi tathā’’ti maññamāno ‘‘mantena jānāsi, bho gotamā’’ti āha. Bhagavā attano buddhañāṇameva mantaṃ katvā dīpento ‘‘āma, vaṅgīsa, ekena manteneva jānāmī’’ti āha. Mudhā eva dātabbanti amūliko. Anantarahitāya bhūmiyā sayanaṃ thaṇḍilaseyyā. Ādi-saddena sāyatatiyaṃ udakorohaṇabhūmiharaṇādiṃ saṅgaṇhāti. So taṃ…pe… arahattaṃ pāpuṇīti iminā vaṅgīsatthero pabbajitvā na cirasseva sukhāya paṭipadāya arahattaṃ patto viya dissati, na kho panetaṃ [Pg.296] evaṃ daṭṭhabbaṃ, āyatiṃ thero pabbajitvā samathavipassanāsu kammaṃ ārabhitvāpi dukkhāya paṭipadāya tādisaṃ kālaṃ vītināmetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tenāha –

'हे गौतम, आपण जाणता का?' असे वङ्गीस निश्चितपणे उत्पत्तीच्या स्थानाचा संदर्भ घेऊन विचारतो, परंतु भगवान अनुपधिशेष निर्वाणाचा संदर्भ घेऊन 'होय, वङ्गीस...पे... मी गती जाणतो' असे म्हणाले. कारण हे म्हटलेच आहे - 'निर्वाण ही अर्हताची गती आहे'. वङ्गीस स्वतः मंत्रबळाने गतीमध्ये समाविष्ट असलेल्यांची गती जाणत असल्यामुळे भगवंतांनाही 'हे देखील तसेच आहेत' असे मानून 'हे गौतम, आपण मंत्राने जाणता का?' असे म्हणाला. भगवंतांनी स्वतःच्या बुद्धज्ञानालाच मंत्र बनवून ते स्पष्ट करत 'होय, वङ्गीस, मी एकाच मंत्राने जाणतो' असे म्हटले. 'मुधा एव दातब्बं' म्हणजे विनामूल्य (अमूल्य). उघड्या जमिनीवर झोपणे म्हणजे 'थण्डिलसेय्या' (स्थंडिलशय्या). 'आदि' शब्दाने संध्याकाळी तिसऱ्यांदा पाण्यात उतरणे, भूमी शुद्ध करणे इत्यादींचा संग्रह होतो. 'तो त्याला...पे... अर्हत्त्वाला प्राप्त झाला' यावरून वङ्गीस थेर प्रव्रजित झाल्यावर लवकरच सुखावह प्रतिपदेने अर्हत्त्वाला प्राप्त झाले असे दिसते, परंतु हे असे समजू नये. भविष्यात थेरांनी प्रव्रजित होऊन समथ आणि विपश्यनेमध्ये साधना सुरू करूनही, दुःखद प्रतिपदेने तसा काळ व्यतीत करून अर्हत्त्व प्राप्त केले. म्हणूनच म्हटले आहे -

‘‘Nikkhantaṃ vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyaṃ;

Vitakkā upadhāvanti, pagabbhā kaṇhato ime’’. (saṃ. ni. 1.209;

theragā. 1218);

'घरातून बेघर होऊन (प्रव्रजित होऊन) शांत झालेल्या माझ्या मागे, हे काळ्याचे (मार/कण्हाचे) प्रगल्भ (धिटाईचे) वितर्क धावून येत आहेत'.

Āyasmato vaṅgīsassa anabhirati uppannā hoti, rāgo cittaṃ anuddhaṃseti, ‘‘kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhatī’’tiādi (theragā. 1232).

आयुष्यमान वङ्गीसांच्या मनात अनभिरती (उदासीनता) उत्पन्न झाली होती, रागाने (आसक्तीने) चित्त विदीर्ण केले होते, 'मी कामरागाने जळत आहे, माझे चित्त जळत आहे' इत्यादी.

Vimuttisukhanti sabbaso kilesavimuttiyaṃ nibbāne ca uppannaṃ sampatiarahattaphalasukhaṃ paṭisaṃvedentoti yathāparicchinnaṃ kālaṃ pati sammadeva vedento anubhavanto. Kavinā kataṃ, tato vā āgataṃ, tassa vā idanti kāveyaṃ, tadevettha ‘‘kāveyya’’nti vuttaṃ. Ye niyāmagataddasāti ye bhikkhū ariyā buddhānaṃ sāvakā phalaṭṭhabhāvena niyāmagatā ceva maggaṭṭhabhāvena niyāmadasā ca. Niyāmoti hi sammattaniyāmo adhippeto. Suāgamananti mama imassa satthuno santike āgamanaṃ upagamanaṃ, imasmiñca dhammavinaye āgamanaṃ pabbajanaṃ upasampadā sundaraṃ āgamanaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘tisso vijjā’’tiādi. Avuttampi gāthāya atthato gahitameva therassa chaḷabhiññabhāvato.

'विमुत्तिसुखं' म्हणजे सर्व प्रकारे क्लेशांच्या विमुक्तीमध्ये आणि निर्वाणामध्ये उत्पन्न झालेल्या सद्य अर्हत्त्वफलसुखाचा अनुभव घेणारा, म्हणजे निश्चित केलेल्या काळानुसार चांगल्या प्रकारे वेदन करणारा, अनुभव घेणारा. कवीने केलेले, किंवा त्यापासून आलेले, किंवा त्याचे हे, ते 'कावेय्य' (काव्य) होय, तेच येथे 'कावेय्यं' असे म्हटले आहे. 'ये नियामगतद्दसा' म्हणजे जे भिक्खू अरिय (आर्य) बुद्धांचे श्रावक फलस्थ भावाने नियमाला प्राप्त झालेले आणि मार्गस्थ भावाने नियम पाहणारे आहेत. कारण 'नियाम' म्हणजे सम्यक्त्व-नियम अभिप्रेत आहे. 'सुआगमनं' म्हणजे माझे या शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) जवळ येणे, आणि या धम्म-विनयात येणे, प्रव्रज्या व उपसंपदा ग्रहण करणे हे सुंदर आगमन आहे. त्याचे कारण 'तिस्सो विज्जा' (तीन विद्या) इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. गाथेत न म्हटलेले देखील थेरांच्या षडभिज्ञ (सळभिञ्ञ) असण्यावरून अर्थावरून ग्रहण केलेच आहे.

Vaṅgīsasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वङ्गीससुत्तवण्णना समाप्त झाली।

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

Vaṅgīsasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

वङ्गीससंयुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका) समाप्त झाली।

9. Vanasaṃyuttaṃ

९. वनसंयुत्त

1. Vivekasuttavaṇṇanā

१. विवेकसुत्तवण्णना (विवेक सूत्राचे भाष्य)

221. Saṃvejetukāmāti [Pg.297] atthato saṃvegaṃ uppādetukāmā. Tathābhūtā naṃ kilesasaṅgaṇikādito vivecetukāmā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘vivekaṃ paṭipajjāpetukāmā’’ti. Bāhiresūti gocarajjhattato bahibhūtesu. Puthuttārammaṇesūti rūpādinānārammaṇesu. Caratīti pavattati. Tvaṃ janoti tvaṃ attano kilesehi jananato visuṃ jāto tādise eva aññasmiṃ jane imaṃ ayonisomanasikāravasena pavattamānaṃ chandarāgaṃ vinayassu vinodehi. Sataṃ taṃ sārayāmaseti niyyānikasāsane pabbajitvā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññavāsena ca satimantaṃ paṇḍitaṃ taṃ mayampi yathāuppannaṃ vitakkaṃ vinodanāya sārayāma, sataṃ vā sappurisānaṃ kilesavigamanadhammaṃ paṭipajjitvā vasantaṃ taṃ sārayāma vaṭṭadukkhaṃ. Pātālanti mohapātālaṃ kilesarajo, tadeva ‘‘pātāla’’nti vuttaṃ. Mā avaharīti heṭṭhā duggatisotaṃ mā upanesi. Sitanti sambandhaṃ. Tenāha ‘‘sarīralagga’’nti. Vivekamāpannoti kilesavivekaṃ samathavipassanābhāvanamāpanno. Uttamavīriyanti ussoḷhilakkhaṇappattaṃ vīriyaṃ, catubbidhaṃ samappadhānavīriyaṃ vā sampattaṃ. Paggayhāti āropetvā. Paramavivekanti paramaṃ samucchedavivekaṃ.

२२१. “संवेजेतुकामा” (संवेजेतुकामाति) म्हणजे अर्थतः संवेग उत्पन्न करण्याची इच्छा असणारी. “तथाभूता...” म्हणजे क्लेश-संसर्गापासून (किलेससङ्गणिकादितो) विवेक (अलिप्तता) मिळवून देण्याची इच्छा असणारी, म्हणून “विवेकं पटिपज्जापेतुकामा” (विवेक प्राप्त करून देण्याची इच्छा असणारी) असे म्हटले आहे. “बाहिरेसु” (बाहिरेसूति) म्हणजे गोचर-अध्यात्म (इंद्रियगोचर आंतरिक विषय) सोडून बाहेरील विषयांमध्ये. “पुथुत्तारम्मणेसु” (पुथुत्तारम्मणेसूति) म्हणजे रूप इत्यादी विविध प्रकारच्या आलंबनांमध्ये. “चरति” (चरतीति) म्हणजे प्रवृत्त होते. “त्वं जनो” (त्वं जनोति) म्हणजे तू स्वतःच्या क्लेशांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या इतर सामान्य माणसांप्रमाणेच, अयोनिसोमनसिकारामुळे (अयोग्य विचारामुळे) प्रवृत्त होणाऱ्या या छंदरागाला (आसक्तीला) दूर कर, त्याचा नाश कर. “सतं तं सारयामसे” (सतं तं सारयामसेति) म्हणजे मोक्षदायी शासनात (निय्यानिकसासने) प्रव्रजित होऊन, शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध कम्मट्ठान (ध्यानविषय) ग्रहण करून, अरण्यवासाने स्मृतिमान व पंडित झालेल्या तुला, आम्ही देखील उत्पन्न झालेल्या वितर्कांचे निवारण करण्यासाठी स्मरण करून देतो; किंवा सत्पुरुषांच्या क्लेशमुक्तीच्या धर्माचे आचरण करून राहणाऱ्या तुला, आम्ही संसारदुःखाचे स्मरण करून देतो. “पातालं” (पातालन्ति) म्हणजे मोहरूपी पाताळ, क्लेशरूपी धूळ; त्यालाच “पाताळ” असे म्हटले आहे. “मा अवहरी” (मा अवहरीति) म्हणजे खाली दुर्गतीच्या प्रवाहात वाहून जाऊ नकोस. “सितं” (सितन्ति) म्हणजे संबंध असणारे. म्हणूनच “शरीरलग्नं” (शरीरलगग्न्ति) असे म्हटले आहे. “विवेकमापन्नो” (विवेकमापन्नोति) म्हणजे क्लेश-विवेक, म्हणजेच समथ-विपस्सना भावनेला प्राप्त झालेला. “उत्तमवीरियं” (उत्तमवीरियन्ति) म्हणजे दृढ प्रयत्नरूपी वीर्य, किंवा चार प्रकारच्या सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधान) वीर्याला प्राप्त झालेला. “पग्गय्ह” (पग्गय्हाति) म्हणजे उंचावून (आरूढ करून). “परमविवेकं” (परमविवेकन्ति) म्हणजे परम समुच्छेद-विवेक (क्लेशांचे समूळ उच्चाटन).

Vivekasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

विवेकसुत्तवण्णना (विवेकसूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

2. Upaṭṭhānasuttavaṇṇanā

२. उपट्ठानसुत्तवण्णना (उपट्ठानसूत्राची अट्ठकथा)

222. Kāyadaratho hotiyeva niyamena, na cittadaratho tassa maggeneva samugghāṭitattā.

२२२. शारीरिक थकवा (कायदरथ) नियमाने होतोच, परंतु मानसिक थकवा (चित्तदरथ) होत नाही, कारण तो मार्गानेच (मार्गज्ञानाने) समूळ नष्ट केलेला असतो.

Jarāturoti jarābhibhavanena āturoyeva. Padadvayepi eseva nayo. Upariṭṭhatāya parito dīghaputhulatāya ativiya vijjhatīti sattisallaggahaṇaṃ. Evaṃ hissa taṇhāsallassa sadisatā. Avijjāya pana sammohāpādanena [Pg.298] dukkhāpādanena ca visasadisatā. Ruppatoti vikāraṃ āpādiyamānassa pīḷiyamānassāti atthoti āha ‘‘ghaṭṭiyamānassā’’ti.

“जरातुरो” (जरातुरोति) म्हणजे जरेने (वृद्धत्वाच्या प्रभावाने) पीडित झालेलाच. दोन्ही पदांमध्ये हाच नियम आहे. वरच्या बाजूला असण्याने आणि सभोवताली लांब व रुंद असण्याने अत्यंत वेधणारे (रुतणारे) असल्यामुळे “सत्तिसल्ल” (भाला किंवा बाण) असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे हे तण्हा-सल्ल (तृष्णारूपी बाण) सारखे आहे. अविज्जेचे (अविद्येचे) मात्र संमोह उत्पन्न करण्याने आणि दुःख उत्पन्न करण्याने विषाशी साम्य आहे. “रुप्पतो” (रुप्पतोति) म्हणजे विकार पावणाऱ्या, पीडित होणाऱ्या, या अर्थाने “घट्टीयमानस्स” (घासल्या जाणाऱ्या/पीडित होणाऱ्या) असे म्हटले आहे.

Pabbajitanti sasantānato pabbajitaṃ vā rāgādimalato pabbajitaṃ vā. Tasmāti yasmā therassevetaṃ vacanaṃ, tasmā ayaṃ idāni vuccamāno ettha gāthāya attho. Devatāya hītiādi vuttasseva atthassa pākaṭakaraṇaṃ. Etthāti sesagāthāsu. Atthassa vuttanayattā ‘‘anuttānapadavaṇṇanā’’ti āha. Vinayāti hetumhi nissakkavacananti tassa hetumhi karaṇavacanena atthamāha ‘‘vinayenā’’ti. Tathā ‘‘samatikkamā’’ti etthāpi. Paramaparisuddhaṃ saṃkilesasamucchindanato. Āraddhavīriyanti sambhāvitavīriyaṃ. Sambhāvanañcassa paggaṇhanaṃ paripūraṇañcāti āha ‘‘paggahitavīriyaṃ paripuṇṇavīriya’’nti.

“पब्बजितं” (पब्बजितन्ति) म्हणजे स्वतःच्या संततीपासून (संसारातून) बाहेर पडलेला किंवा रागादी मलांपासून मुक्त झालेला. “तस्मा” (तस्माति) म्हणजे ज्याअर्थी हे थेरांचेच वचन आहे, त्याअर्थी आता या गाथेचा हा अर्थ सांगितला जात आहे. “देवताय हि” इत्यादीद्वारे सांगितलेल्या अर्थाचेच स्पष्टीकरण केले आहे. “एत्थ” (एत्थाति) म्हणजे उर्वरित गाथांमध्ये. अर्थ स्पष्ट असल्यामुळे “अनुत्तानपदवण्णना” (स्पष्ट पदांचे स्पष्टीकरण) असे म्हटले आहे. “विनया” (विनयाति) हे हेतू अर्थातील पंचमी विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून त्याचा हेतू अर्थातील तृतीया विभक्तीने “विनयेन” (विनयाने/संयमाने) असा अर्थ सांगितला आहे. तसेच “समतिक्कमा” (समतिक्कमाति) येथेही हाच नियम आहे. संक्लेशांचे (मळांचे) समूळ उच्चाटन केल्यामुळे ते “परमपरिशुद्ध” आहे. “आरद्धवीरियं” (आरद्धवीरियन्ति) म्हणजे दृढ केलेले वीर्य (प्रयत्न). त्याचे प्रग्रहण (उत्साह वाढवणे) आणि परिपूरण करणे म्हणजेच “पग्गहितवीरियं परिपुण्णवीरियं” (प्रगृहीत वीर्य, परिपूर्ण वीर्य) असे म्हटले आहे.

Upaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

उपट्ठानसुत्तवण्णना (उपट्ठानसूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

3. Kassapagottasuttavaṇṇanā

३. कस्सपगोत्तसुत्तवण्णना (कस्सपगोत्तसूत्राची अट्ठकथा)

223. Chetanti migānaṃ jīvitaṃ chetaṃ. Tenāha ‘‘migaluddaka’’nti. Rohitamiganti lohitavaṇṇaṃ khuddakamigaṃ, ‘‘mahārohitamiga’’nti keci. Satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā tassa janapadassa sulabhabhikkhatāya tattha gantvā viharatīti imamatthaṃ sandhāya ‘‘paṭhamasutte vuttanayenevā’’ti vuttaṃ. Ayaṃ pana thero pañcābhiñño vipassanākammiko. Ṭhatvāti padānubandhanavasena gamanaṃ upacchinditvā therassa āsannaṭṭhāne ṭhatvā. Tassa vacanaṃ sotuṃ āraddho. Aṅguṭṭhakaṃ jālāpesīti adhiṭṭhānabalena daṇḍadīpikaṃ viya attano aṅguṭṭhakaṃ jālāpesi. Akkhīhipi passati aṅguṭṭhakaṃ jālamānaṃ. Kaṇṇehipi suṇāti tena vuccamānaṃ dhammaṃ ekadesena. Cittaṃ panassa dhāvatīti sambandho. Etassapīti luddakassapi.

२२३. “छेतं” (छेतन्ति) म्हणजे मृगांचे (प्राण्यांचे) जीवन नष्ट करणारा. म्हणूनच “मिगलुद्दकं” (शिकारी) असे म्हटले आहे. “रोहितमिगं” (रोहितमिगन्ति) म्हणजे तांबड्या रंगाचे लहान हरीण, काही जण “महारोहितमिगं” असेही म्हणतात. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्निध कम्मट्ठान (ध्यानविषय) ग्रहण करून, त्या जनपदात भिक्षा सहज सुलभ असल्यामुळे तिथे जाऊन विहार करतात, या अर्थाला अनुसरून “पहिल्या सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीनेच” असे म्हटले आहे. हे थेर मात्र पंच-अभिज्ञा प्राप्त आणि विपस्सना कम्मट्ठान करणारे होते. “ठत्वा” (ठत्वाति) म्हणजे पावलांच्या मागावरून जाणे थांबवून, थेरांच्या जवळ उभे राहून. त्यांचे वचन ऐकण्यास प्रवृत्त झाले. “अङ्गुट्ठकं जालापेसि” (अङ्गुट्ठकं जालापेसीति) म्हणजे अधिष्ठान बलाने मशालीप्रमाणे स्वतःचा अंगठा प्रज्वलित केला. डोळ्यांनी देखील अंगठा प्रज्वलित झालेला पाहत आहेत. कानांनी देखील त्यांच्याद्वारे सांगितल्या जाणाऱ्या धर्माचा काही भाग ऐकत आहेत. “चित्तं पनस्स धावति” (परंतु त्याचे चित्त धावत आहे) असा संबंध आहे. “एतस्सपि” (एतस्सपीति) म्हणजे त्या व्याधाचे (शिकाऱ्याचे) देखील.

Appapaññanti ettha appa-saddo ‘‘appaharite’’tiādīsu viya abhāvatthoti āha ‘‘nippañña’’nti. Kāraṇajānanasamatthenāti iminā kāraṇena sattānaṃ sukhaṃ, iminā dukkhanti evaṃ samācaramānena kāraṇaṃ jānituṃ [Pg.299] samatthena kammassakatañāṇasampayuttacittenāti attho. Suṇātīti kevalaṃ savanamattavasena suṇāti, na tadatthavasena. Tenāha ‘‘atthamassa na jānātī’’ti. Kāraṇarūpānīti sabhāvakāraṇāni. Kiṃ me imināti? ‘‘Idaṃ papañca’’nti pahāya. Vīriyaṃ paggayhāti catubbidhaṃ sammappadhānaṃ vīriyaṃ paggaṇhitvā.

“अप्पपञ्ञं” (अप्पपञ्ञन्ति) येथे ‘अप्प’ शब्द “अप्पहरित” इत्यादी शब्दांप्रमाणे अभावाच्या अर्थात आहे, म्हणून “निप्पञ्ञं” (प्रज्ञाहीन) असे म्हटले आहे. “कारणजाननसमत्थेन” (कारणजाननसमत्थेनाति) म्हणजे या कारणाने प्राण्यांना सुख मिळते, या कारणाने दुःख मिळते, अशा प्रकारे आचरण करत असताना कारण जाणण्यास समर्थ असणाऱ्या, कम्मस्सकता-ञाण (कर्मस्वकीयता ज्ञान) युक्त चित्ताने, असा अर्थ आहे. “सुणाति” (सुणातीति) म्हणजे केवळ ऐकण्याच्या मात्रेने ऐकतो, त्याच्या अर्थाच्या दृष्टीने नाही. म्हणूनच “अत्थमस्स न जानाति” (याचा अर्थ तो जाणत नाही) असे म्हटले आहे. “कारणरूपानि” म्हणजे स्वभाव-कारणे. “किं मे इमिना” (मला याच्याशी काय करायचे आहे?) असे म्हणून “इदं पपञ्चं” (हा प्रपंच/विस्तार) सोडून देऊन. “वीरियं पग्गय्ह” म्हणजे चार प्रकारच्या सम्मप्पधान (सम्यक् प्रधान) वीर्याचे प्रग्रहण करून.

Kassapagottasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कस्सपगोत्तसुत्तवण्णना (कस्सपगोत्तसूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

4. Sambahulasuttavaṇṇanā

४. संबहुलसुत्तवण्णना (संबहुलसूत्राची अट्ठकथा)

224. Sambahulāti suttantanayena sambahulā. Suttante sajjhāyiṃsūti suttantikā. Vinayaṃ dhārentīti vinayadharā. Yuñjantīti vāsadhure yogaṃ karonti. Ghaṭentīti tattha vāyāmaṃ karonti. Karontānaṃyeva aruṇo uggacchatīti sambandho.

२२४. “संबहुला” (संबहुलाति) म्हणजे सुत्तंताच्या (सूत्रांच्या) पद्धतीने अनेक. “सुत्तंते सज्झायिंसु” (सूत्रांचे सज्झाय/सज्झायन केले) म्हणून ते “सुत्तंतिका” (सूत्रधारी). “विनयं धारेन्ति” म्हणजे विनय धारण करणारे “विनयधरा”. “युञ्जन्ति” (युञ्जन्तीति) म्हणजे वासधुरेत (विपस्सना ध्यानात) योग (प्रयत्न) करतात. “घटेन्ति” (घटेन्तीति) म्हणजे तिथे उद्योग (व्यायाम) करतात. उद्योग करत असतानाच अरुणोदय (पहाट) होतो, असा संबंध आहे.

Kometi kiṃ ime? Tenāha ‘‘kahaṃ ime’’ti? Vajjibhūmiṃ vajjiraṭṭhaṃ gatāti vajjibhūmiyā. Tenāha ‘‘vajjiraṭṭhābhimukhā gatā’’ti. Natthi etesaṃ nikebhaṃ nibaddhanivāsaṭṭhānanti aniketā tenāha ‘‘agehā’’ti. Utu eva sappāyaṃ, utuvasena vā kāyacittānaṃ kallattā sappāyaṃ. Esa nayo sesesupi.

“कोमे” (कोमेति) म्हणजे हे कोण? म्हणूनच “कहं इमे” (हे कोठे आहेत?) असे म्हटले आहे. वज्जीभूमीला, वज्जीराष्ट्राला गेले आहेत म्हणून “वज्जीभूमिया”. म्हणूनच “वज्जीराष्ट्राच्या देशाकडे गेले आहेत” असे म्हटले आहे. ज्यांना राहण्यासाठी निश्चित निवासस्थान (निकेतन) नाही ते “अनिकेता”, म्हणूनच “अगेहा” (घर नसलेले) असे म्हटले आहे. ऋतूच अनुकूल (सप्पाय) आहे, किंवा ऋतूच्या प्रभावाने शरीर व चित्त निरोगी राहणे अनुकूल आहे. हाच नियम उर्वरित पदांमध्येही आहे.

Sambahulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

संबहुलसुत्तवण्णना (संबहुलसूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली.

5. Ānandasuttavaṇṇanā

५. आनंदसुत्तवण्णना (आनंदसूत्राची अट्ठकथा)

225. Ativelanti atibahukālaṃ. Bhikkhunā nāma upagatānaṃ upanisinnakathāmattaṃ vatvā ganthadhurehi vāsadhurehi vā yuttapayuttacittena bhavitabbaṃ, nātivelaṃ tesaṃ saññattibahulena. Thero pana tadā kenaci kāraṇena bahuvelaṃ gihisaññattibahulo ahosi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ativela’’ntiādi. Idāni tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘bhagavatī’’tiādi vuttaṃ. Tanti taṃ tādisaṃ saññāpanaṃ sandhāya etaṃ ‘‘ativelaṃ gihisaññattibahulo’’ti vacanaṃ vuttaṃ. Bhikkhusaṅghassa kathaṃ sutvāti saṅghassa [Pg.300] majjhe nisīditvā therena kathitattā vuttaṃ. Satthusāsananti piṭakattayaṃ vadati.

२२५. “अतिवेलं” (अतिवेलन्ति) म्हणजे अतिशय दीर्घकाळ. भिक्खूने खरोखर जवळ आलेल्या व बसलेल्या लोकांशी केवळ आवश्यक तेवढेच बोलून, ग्रंथधुरेत (अभ्यासात) या वासधुरेत (विपस्सना ध्यानात) चित्त एकाग्र केले पाहिजे, त्यांच्याशी अतिशय दीर्घकाळ संवाद साधण्यात वेळ घालवू नये. परंतु थेर (आयुष्मान आनंद) त्यावेळी काही कारणास्तव दीर्घकाळ गृहस्थांशी संवादात व्यस्त राहिले होते, त्याला अनुसरून “अतिवेलं” इत्यादी म्हटले आहे. आता तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी “भगवती” इत्यादी म्हटले आहे. “तं” (तन्ति) म्हणजे त्या प्रकारच्या संवादाला अनुसरून “अतिवेलं गिहिसञ्ञत्तिबहुलो” (दीर्घकाळ गृहस्थांशी संवादात व्यस्त असणारे) हे वचन म्हटले आहे. “भिक्खुसङ्घस्स कथं सुत्वा” (भिक्खू संघाचे बोलणे ऐकून) म्हणजे संघाच्या मध्ये बसून थेरांनी सांगितल्यामुळे असे म्हटले आहे. “सत्थुसासनं” (शास्त्यांचे शासन) म्हणजे तिपिटक (त्रिपिटक) असे म्हटले आहे.

Pasakkiyāti upasakkitvā gantvā. Taṃ pana tattha ajjhogāhanaṃ hotīti āha ‘‘pavisitvā’’ti. Saṅkhāradukkhato nibbinnahadayassa sabbasaṅkhāravinissaṭaṃ nibbānaṃ yāthāvato paccavekkhantassa sammadeva samassāsakaraṃ hutvā upaṭṭhahantaṃ taṃ upari adhigamāya ussukkaṃ karonto nibbānaṃ hadaye nikkhipati nāmāti āha – ‘‘nibbānaṃ…pe… opeti nāmā’’ti. Nibbānaṃ…pe… ārammaṇato opeti nāmāti ānetvā sambandho. Atthavirahitā ‘‘biḷibiḷī’’ti pavattakiriyā biḷikā, ayaṃ pana gihisaññattikathā therassa attano sāmaññatthaasādhanato devatāya biḷikā viyāti biḷibiḷikāti vuttā.

पसक्कियाति (Pasakkiyāti) म्हणजे जवळ जाऊन (किंवा सरकून) जाणे. तेथे प्रवेश करणे (अज्ज्होगाहन) होते, म्हणून 'पविसित्वा' (प्रवेश करून) असे म्हटले आहे. संस्कारदुःखापासून विरक्त झालेल्या हृदयाच्या, सर्व संस्कारांतून मुक्त अशा निर्वाणाचे यथार्थपणे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याला, ते (निर्वाण) चांगल्या प्रकारे आश्वासन देणारे होऊन उपस्थित होते. त्या (निर्वाणाचा) पुढील अधिगम (प्राप्ती) करण्यासाठी उत्सुकता निर्माण करत, निर्वाणाला हृदयात ठेवतो, म्हणून 'निर्वाण...पे... ओपेति नामा' (निर्वाण हृदयात ठेवतो) असे म्हटले आहे. 'निर्वाण...पे... आलंबन रूपाने हृदयात ठेवतो' असा संबंध जोडून अर्थ लावावा. अर्थरहित अशी 'बिळिबिळी' अशी चालणारी क्रिया म्हणजे 'बिळिका' होय. परंतु, ही गृहस्थांना समजावण्याची कथा, स्थविरांच्या स्वतःच्या श्रमणत्वाच्या उद्दिष्टाची सिद्धी न झाल्यामुळे, देवतेसाठी 'बिळिका' प्रमाणे वाटली, म्हणून तिला 'बिळिबिळिका' असे म्हटले आहे.

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आनंदसुत्तवण्णना (आनंदसूत्राची व्याख्या) समाप्त झाली.

6. Anuruddhasuttavaṇṇanā

६. अनुरुद्धसुत्तवण्णना (अनुरुद्धसूत्राची व्याख्या)

226. Anantare attabhāveti atītānantare devattabhāve. Thero hi tāvatiṃsadevalokā cavitvā idhūpapanno. Aggamahesīti kāci paricārikā devadhītā cittapaṇidhānamattena idānipi devakāye bhavissati upacitakusaladhammattāti maññamānā tasmiṃ vattamānaṃ viya kathentī ‘‘sobhasī’’ti āha. Evaṃ atītampissa dibbasotaṃ paccuppannaṃ viya maññeyya nāticirakālattāti dassento ‘‘pubbepi sobhasī’’ti āha. Sugatinirayādiduggatiyā vasena duggatā etarahīti adhippāyo. Paṭipattiduggatiyā kāmesu sammucchitabhāvato.

२२६. अनंतरे अत्तभावेति (Anantare attabhāveti) म्हणजे भूतकाळातील अगदी आधीच्या देव-अत्तभाव (देवशरीर) मध्ये. कारण स्थविर हे तावतिंस देवलोकातून च्युत होऊन येथे उत्पन्न झाले होते. 'अग्गमहेसी' (अग्रमहिषी) म्हणजे कोणी एक परिचारिका देवकन्या, जिने केवळ चित्ताच्या प्रणिधानाने (संकल्पाने) आणि संचित केलेल्या कुशल धर्मांमुळे आताही देवलोकात असेल, असे मानून, त्या वर्तमानकाळातील स्थितीप्रमाणे सांगताना 'सोभसी' (तू शोभतोस) असे म्हटले. अशा प्रकारे, तिचा भूतकाळातील दिव्यश्रोत्र (अनुभव) हा फार काळ न उलटल्यामुळे वर्तमानकाळासारखाच मानावा, हे दर्शवण्यासाठी 'पुब्बेपि सोभसी' (पूर्वीही तू शोभत होतास) असे म्हटले आहे. सुगती आणि निरय (नरक) इत्यादी दुर्गतीच्या वशात सध्या दुर्गतीला प्राप्त झाले आहेत, असा अभिप्राय आहे. प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) दुर्गतीमुळे कामांमध्ये (इच्छांमध्ये) अत्यंत आसक्त झाल्यामुळे.

Patiṭṭhahantoti nivisanto. Aṭṭhahi kāraṇehīti cirakālaparibhāvanāya viruḷhamūlehi ayonisomanasikārādipaccayamūlakehi vuccamānehi aṭṭhahi kāraṇehi. Ratto rāgavasenāti sabhāvato saṅkappato ca yathāsamīhite iṭṭhākāre sakkāye sañjātarāgavasā ratto giddho gadhito. Patiṭṭhātīti oruyha tiṭṭhati. Duṭṭho dosavasenāti [Pg.301] sabhāvato saṅkappato ca yathāsamīhite aniṭṭhākāre sakkāye sañjātadosavasena duṭṭho rupitacitto. Mūḷho mohavasenāti asamapekkhanena mūḷho muyhanavasena. Vinibaddhoti ahaṃkārena visesato nibandhanato mānavatthusmiṃ bandhito. Mānavasenāti tena tena maññanākārena. Parāmaṭṭhoti dhammasabhāvaṃ niccādivasena parato āmaṭṭho. Diṭṭhivasenāti micchādassanavasena. Thāmagatoti rāgādikilesavasena thāmaṃ thirabhāvaṃ upagato. Anusayavasenāti maggena appahīnatāya anu anu santāne sayanavasena. Appahīnaṭṭho hi tesaṃ anusayaṭṭho. Aniṭṭhaṅgatoti saṃsayito. Vikkhepagatoti vikkhittabhāvaṃ upagato. Uddhaccavasenāti cittassa uddhatabhāvavasena. Tāpīti tāpi devakaññāyo. Evaṃ patiṭṭhitāvāti yathāvuttanayena rattabhāvādinā sakkāyasmiṃ patiṭṭhitā eva. Naradevānanti purisabhūtadevānaṃ.

पतिट्ठहंतोति (Patiṭṭhahantoti) म्हणजे स्थिर होणारा (किंवा वास करणारा). अट्ठहि कारणेहीति (Aṭṭhahi kāraṇehīti) म्हणजे दीर्घकाळाच्या परिभावनने (अभ्यासाने) मूळ घट्ट झालेल्या, अयोनिसोमनसिकार इत्यादी प्रत्ययांवर (कारणांवर) आधारित असलेल्या, पुढे सांगण्यात येणाऱ्या आठ कारणांमुळे. रत्तो रागवसेनाति (Ratto rāgavasenāti) म्हणजे स्वभावाने आणि संकल्पाने इच्छित अशा इष्ट वाटणाऱ्या सत्कायामध्ये (सक्काय) उत्पन्न झालेल्या रागाच्या वशामुळे आसक्त, लुब्ध आणि बद्ध झालेला. पतिट्ठातीति (Patiṭṭhātīti) म्हणजे उतरून स्थिर होतो. दुट्ठो दोसवसेनाति (Duṭṭho dosavasenāti) म्हणजे स्वभावाने आणि संकल्पाने अनिष्ट वाटणाऱ्या सत्कायामध्ये उत्पन्न झालेल्या द्वेषाच्या (दोष) वशामुळे दुष्ट, क्रुद्ध चित्त झालेला. मूळ्हो मोहवसेनाति (Mūḷho mohavasenāti) म्हणजे योग्य विचार न केल्यामुळे, मोहाच्या वशामुळे संभ्रमित झालेला. विनिबद्धोति (Vinibaddhoti) म्हणजे अहंकाराने विशेष रूपाने बांधला गेल्यामुळे, मानाच्या (अभिमानाच्या) वस्तूमध्ये बद्ध झालेला. मानवसेनाति (Mānavasenāti) म्हणजे त्या त्या मानण्याच्या (अभिमानाच्या) प्रकारांमुळे. परामट्ठोति (Parāmaṭṭhoti) म्हणजे धर्माच्या स्वभावाला नित्य इत्यादी रूपाने चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण केलेला. दिट्ठिवसेनाति (Diṭṭhivasenāti) म्हणजे मिथ्या दृष्टीच्या वशामुळे. थामगतोति (Thāmagatoti) म्हणजे रागादी क्लेशांच्या वशामुळे दृढतेला (स्थिरतेला) प्राप्त झालेला. अनुसयवसेनाति (Anusayavasenāti) म्हणजे मार्गाने (आर्यमार्गाने) नष्ट न झाल्यामुळे संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) सुप्त रूपाने राहण्याच्या वशामुळे. कारण नष्ट न होणे हाच त्यांचा अनुशय (सुप्त वासना) असण्याचा अर्थ आहे. अनिट्ठंगतोति (Aniṭṭhaṅgatoti) म्हणजे संशयाने युक्त असलेला. विक्खेपगतोति (Vikkhepagatoti) म्हणजे विक्षिप्त अवस्थेला प्राप्त झालेला. उद्धच्चवसेनाति (Uddhaccavasenāti) म्हणजे चित्ताच्या उद्धतपणाच्या (चंचलतेच्या) वशामुळे. तापीति (Tāpīti) म्हणजे त्या देवकन्या. एवं पतिट्ठितावाति (Evaṃ patiṭṭhitāvāti) म्हणजे वर सांगितलेल्या पद्धतीने रागादी भावांनी सत्कायामध्ये स्थिर झालेल्याच. नरदेवानंति (Naradevānanti) म्हणजे मनुष्यरूप देवांचे.

Paṭigantunti apekkhāvasena tato apagantuṃ apekkhaṃ vissajjetuṃ. Dussantanti dasantaṃ, ‘‘vattha’’nti keci. Sūciṃ yojetvāti sibbanasuttena sūciṃ yojetvā pāse ca pavesetvā. Manāpakāye devanikāye jātā manāpakāyikā. Tesaṃ pabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘manasā’’tiādi vuttaṃ. Samajjanti saṃhitaṃ. Gamanabhāvanti gamanajjhāsayaṃ. Vikkhīṇoti vicchindanavasena khīṇo. Devatānaṃ uttarimanussadhammārocane doso natthīti tāsaṃ puna anāgamanatthaṃ arahattaṃ byākāsi.

पटिगंतुंति (Paṭigantunti) म्हणजे अपेक्षेच्या (आसक्तीच्या) वशामुळे तेथून दूर जाणे, अपेक्षा सोडून देणे. दुस्सन्तंति (Dussantanti) म्हणजे वस्त्राचा काठ (दसंत), काही जण 'वस्त्र' असा अर्थ करतात. सूचिं योजेत्वाति (Sūciṃ yojetvāti) म्हणजे शिवण्याच्या सुईमध्ये दोरा ओवून आणि पाशामध्ये (फाशामध्ये) प्रवेश करून. मनापकाय (मनोरम शरीर) असलेल्या देवलोकात उत्पन्न झालेल्या देवकन्या म्हणजे 'मनापकायिका'. त्यांचा प्रभाव दर्शवण्यासाठी 'मनसा' इत्यादी म्हटले आहे. समज्जंति (Samajjanti) म्हणजे एकत्रित केलेले. गमनभावंति (Gamanabhāvanti) म्हणजे जाण्याचा हेतू (अभिप्राय). विक्खीणोति (Vikkhīṇoti) म्हणजे तोडून टाकल्यामुळे नष्ट झालेला. देवतांना उत्तरमनुष्यधर्माचे (अधिगमाचे) प्रकटीकरण करण्यात काही दोष नाही, म्हणून त्या देवता पुन्हा येऊ नयेत यासाठी त्यांनी (स्थविरांनी) अर्हत्त्व प्रकट केले.

Anuruddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुरुद्धसुत्तवण्णना (अनुरुद्धसूत्राची व्याख्या) समाप्त झाली.

7. Nāgadattasuttavaṇṇanā

७. नागदत्तसुत्तवण्णना (नागदत्तसूत्राची व्याख्या)

227. Atikālenāti ativiya pubbaṇhakālena, kālassevāti attho. Koṭisammuñjaniyāti sammuñjanikoṭiyā, sammuñjaniyā ekadesenevāti attho. Iminā sammajjane amanāpakāritaṃ dasseti. Majjhanhike vītivatteti gihisaṃsaggavasena kālaṃ vītināmento majjhanhe bahuvītivatte. Aññehi bhikkhūhīti nātikālaṃ paviṭṭhehi. Nissakkavacanañcetaṃ. Bhāyāmi nāgadattanti tassa paṭipattiṃ bhāyitabbaṃ katvā devatā vadantī [Pg.302] paṭipattiyaṃ niyojeti. Suppagabbhanti kāyapāgabbiyādīhi ativiya samannāgataṃ.

२२७. अतिकालेनाति (Atikālenāti) म्हणजे अतिशय पहाटेच्या वेळी, अगदी सकाळी असा अर्थ आहे. कोटिसम्मुंजनियाति (Koṭisammuñjaniyā) म्हणजे झाडूच्या टोकाने, झाडूच्या एका भागानेच असा अर्थ आहे. याने झाडण्याच्या कामातील अनादर (किंवा अनिच्छा) दर्शवला आहे. मज्झन्हिके वीतिवत्तेति (Majjhanhike vītivatteti) म्हणजे गृहस्थांच्या संसर्गामुळे वेळ घालवत असताना, दुपारची वेळ बरीच निघून गेल्यावर. अञ्ञेहि भिक्खूहीति (Aññehi bhikkhūhīti) म्हणजे फार लवकर प्रवेश न केलेल्या इतर भिक्षूंद्वारे. हे अपादान विभक्तीचे (निसक्कवचन) रूप आहे. भायामि नागदत्तंति (Bhāyāmi nāgadattanti) म्हणजे त्याच्या आचरणाविषयी भीती बाळगण्यासारखे करून देवता बोलत असताना त्याला आचरणामध्ये प्रवृत्त करते. सुप्पगब्भंति (Suppagabbhanti) म्हणजे कायिक प्रगल्भता (धिटाई) इत्यादींनी अत्यंत युक्त असलेला.

Nāgadattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

नागदत्तसुत्तवण्णना (नागदत्तसूत्राची व्याख्या) समाप्त झाली.

8. Kulagharaṇīsuttavaṇṇanā

८. कुलघरणीसुत्तवण्णना (कुलघरणीसूत्राची व्याख्या)

228. Ogāhappattoti vissāsavasena anuppavesaṃ patto. Aññataraṃ kulanti tasmiṃ kule jāyampatiṃ sandhāya vadati. ‘‘Bahūpakāraṃ me etaṃ kulaṃ ciraṃ sappāyāhāradānādinā; tasmā idhāhaṃ aggadakkhiṇeyyo jāto; imesaṃyeva deyyadhammapaṭiggaṇhanena puññaṃ vaḍḍhessāmī’’ti cintesi. Tenāha ‘‘aññattha gantvā kiṃ karissāmī’’tiādi. Sāti devatā. Ubhopeteti taṃ bhikkhuñca gharaṇiñca sandhāya vadati. Paṭigādhappattāti paṭigādhaṃ pattā aññamaññasmiṃ patiṭṭhitavissāsena.

२२८. ओगाहप्पत्तोति (Ogāhappattoti) म्हणजे विश्वासाच्या वशामुळे घनिष्ठ संबंधाला प्राप्त झालेला. अञ्ञतरं कुलंति (Aññataraṃ kulanti) म्हणजे त्या कुळातील पती-पत्नीला उद्देशून म्हणतात. 'हे कूळ दीर्घकाळापासून अनुकूल आहारदान इत्यादींद्वारे माझ्यासाठी खूप उपकारक आहे; म्हणून मी येथे अग्रदक्षिणेय (दानास अत्यंत योग्य) झालो आहे; यांच्याकडूनच दान स्वीकारून मी पुण्याची वृद्धी करीन,' असा त्यांनी विचार केला. म्हणूनच 'दुसरीकडे जाऊन मी काय करू?' इत्यादी म्हटले आहे. सा (Sā) म्हणजे ती देवता. उभोपेतेति (Ubhopeteti) म्हणजे त्या भिक्षूला आणि गृहस्वामिनीला (घरणी) उद्देशून म्हणतात. पटिगाधप्पत्ताति (Paṭigādhappattāti) म्हणजे एकमेकांवर दृढ विश्वास निर्माण झाल्यामुळे घनिष्ठतेला प्राप्त झालेले.

Vissamappattivasena santiṭṭhanti etthāti saṇṭhānaṃ, vissamanaṭṭhānaṃ. Samāgantvāti sannipatitvā. Paṭiññūdāharaṇehi mantayatīti mantanaṃ, ñāpakaṃ kāraṇaṃ. Paṭilomasaddāti paṭilomabhāvena patitattā asaccavibhāvanā paṭikūlasaddā. Tena kāraṇenāti tena kāraṇapaṭirūpakena micchāvacanena. Na maṅkuhotabbaṃ akārakabhāvato. Saddena paritassatīti parehi attani payuttamicchāsaddamattena paritassanasīlo. Vataṃ na sampajjatīti yathāsamādinnavataṃ lahucittatāya na pāripūriṃ gacchati. Sampannavatoti paripuṇṇasīlādivataguṇo

विस्समप्पत्तिवसेन संतिट्ठंति एत्थाति संठानं (Vissamappattivenessa santiṭṭhanti etthāti saṇṭhānaṃ) म्हणजे विश्रांती मिळण्याच्या वशामुळे जेथे थांबतात ते स्थान, विश्रांतीचे ठिकाण. समागंत्वाति (Samāgantvāti) म्हणजे एकत्र येऊन. पटिञ्ञूदाहरणेहि मंतयतीति मंतनं (Paṭiññūdāharaṇehi mantayatīti mantanaṃ) म्हणजे प्रतिज्ञेच्या उदाहरणांनी विचारविनिमय करणे, हे ज्ञापक (बोध करून देणारे) कारण आहे. पटिलोमसद्दाति (Paṭilomasaddā) म्हणजे प्रतिकूल भावाने पडल्यामुळे असत्य प्रकट करणारे प्रतिकूल शब्द. तेन कारणेनाति (Tena kāraṇenāti) म्हणजे त्या कारणासारख्या वाटणाऱ्या मिथ्या वचनामुळे. न मंकुहोतब्बं (Na maṅkuhotabbaṃ) म्हणजे खिन्न होऊ नये, कारण स्वतः काही केलेले नसते (अकारकभाव). सद्देन परितस्सतीति (Saddena paritassatīti) म्हणजे इतरांनी स्वतःवर लावलेल्या केवळ मिथ्या शब्दांमुळे भयभीत होणारा. वतं न संपज्जतीति (Vataṃ na sampajjatīti) म्हणजे स्वीकारलेले व्रत चंचल चित्तामुळे पूर्णत्वास न नेणारा. संपन्नवतोति (Sampannavatoti) म्हणजे परिपूर्ण शील इत्यादी व्रतांच्या गुणांनी युक्त असलेला.

Kulagharaṇīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

कुलघरणीसुत्तवण्णना (कुलघरणीसूत्राची व्याख्या) समाप्त झाली.

9. Vajjiputtasuttavaṇṇanā

९. वज्जिपुत्तसुत्तवण्णना (वज्जिपुत्रसूत्राची व्याख्या)

229. Vajjiraṭṭhe rājaputtoti vajjiraṭṭhe jātasaṃvaddho vajjirājaputto. Sabbaratticāroti chaṇasampattiyā ito cito carantehi anubhavitabbanakkhattamaho. Tenāha ‘‘kattikanakkhattaṃ ghosetvā’’ tiādi. Ekābaddhaṃ hotīti yasmā cātumahārājikadevā tasmiṃ divase nakkhattaṃ [Pg.303] ghosetvā attano puññānubhāvasiddhāya dibbasampattiyā mahantaṃ nakkhattakīḷāsukhaṃ anubhavanti, tasmā taṃ tehi ekābaddhaṃ viya hoti. Bheriāditūriyānanti bherimudiṅgasaṅkhapaṇavavīṇāditūriyānaṃ. Tāḷitānanti āraddhalayānurūpaṃ pahaṭānaṃ. Vīṇādīnanti vīṇāveṇugomukhīādīnaṃ. Vāditānanti yathāraddhamucchanānurūpaṃ saṅghaṭṭitānaṃ. Abhāsīti tena saddena ākaḍḍhiyamānahadayo ayoniso ummujjitvā ‘‘mahatī vata me jānī’’ti anutthunanto abhāsi. Chaḍḍitadārukaṃ viyāti vane chaḍḍitaniratthakakaḷiṅgaraṃ viya. Lāmakataroti nihīnataro. Devatā paṭhamappitaṃ āṇiṃ paṭāṇiyā nīharantī viya tena bhikkhunā vuttamatthaṃ apanentī ‘‘tassa te bahukā pihayantī’’ti avocāti vuttanti dassento ‘‘thero’’tiādimāha. Saggaṃ gacchantānaṃ yathā nerayikā pihayanti, evaṃ sammāpaṭipannassa tuyhaṃ bahū pihayanti, tasmā tvaṃ ‘‘pāpiyo’’ti attānaṃ mā maññitthāti adhippāyo.

२२९. "वज्जिरठ्ठे राजपुत्तो" म्हणजे वज्जिरठ्ठ (वज्जिर देश) मध्ये जन्मलेला आणि वाढलेला वज्जिर-राजपुत्र. "सब्बरत्तिचारो" म्हणजे उत्सवाच्या प्रसंगी इकडे तिकडे फिरणाऱ्या लोकांद्वारे रात्रभर अनुभवला जाणारा नक्षत्र-महोत्सव. म्हणूनच म्हटले आहे - "कत्तिकनक्खत्तं घोसेत्वा" (कार्तिक नक्षत्राची घोषणा करून) इत्यादी. "एकाबद्धं होति" म्हणजे ज्या अर्थी चातुमहाराजिक देव त्या दिवशी नक्षत्राची घोषणा करून, स्वतःच्या पुण्याच्या प्रभावाने प्राप्त झालेल्या दिव्य संपत्तीने मोठ्या नक्षत्र-क्रीडेच्या सुखाचा अनुभव घेतात, म्हणून ते त्यांच्याशी एकरूप (एकबद्ध) झाल्यासारखे होते. "भेरिआदितूरियानं" म्हणजे भेरी (नगारा), मृदंग, शंख, पणव, वीणा इत्यादी वाद्यांचे. "ताळितानं" म्हणजे सुरू असलेल्या लयीला अनुरूप वाजवलेल्या. "वीणादीनं" म्हणजे वीणा, वेणू (बासरी), गोमुखी इत्यादींचे. "वादितानं" म्हणजे सुरू असलेल्या सुरावटीला (मूर्च्छना) अनुरूप वाजवलेल्या. "अभासि" म्हणजे त्या आवाजाने ज्याचे हृदय आकर्षित झाले आहे अशा, अयोग्य विचार (अयोनिसो मनसिकार) करून वर आलेल्या आणि "माझे खरोखर मोठे नुकसान झाले आहे" असा पश्चात्ताप करणाऱ्याने म्हटले. "छड्डितदारुकं विय" म्हणजे जंगलात टाकून दिलेल्या निरुपयोगी लाकडाच्या तुकड्याप्रमाणे. "लामकतरो" म्हणजे अत्यंत हीन. जसे एखादी देवता पहिल्या खिळ्याला दुसऱ्या खिळ्याने बाहेर काढते, तसेच त्या भिक्खूने मांडलेला विचार दूर करत "तस्स ते बहुका पिहयन्ति" (अशा तुझा अनेक जण हेवा करतात) असे म्हटले, हे दर्शवण्यासाठी "थेरो" इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे स्वर्गात जाणाऱ्यांचा नरकवासी हेवा करतात, त्याचप्रमाणे योग्य मार्गाने आचरण करणाऱ्या तुझा अनेक जण हेवा करतात, म्हणून तू स्वतःला "पापी" (हीन) समजू नकोस, असा याचा अभिप्राय आहे.

Vajjiputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वज्जिपुत्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

10. Sajjhāyasuttavaṇṇanā

१०. सज्झायसुत्तवण्णना (स्वाध्यायसूत्र-वर्णना)

230. Nissaraṇapariyattivasenāti addhā imaṃ pariyattiṃ nissāya vaṭṭadukkhato nissarituṃ labbhāti evaṃ nissaraṇapariyattivasena. Sajjhāyanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā sajjhāyanato. Idāni tassa nissaraṇapariyattivasena sajjhāyanakaraṇaṃ, paṭipattivasena vattapaṭivattakaraṇaṃ, vipassanābhāvanañca dassetuṃ ‘‘so kirā’’tiādi vuttaṃ. Arahattaṃ pattadivase paṭipattikittanāya purimadivasesupi tathā paṭipajji, vipassanaṃ pana ussukkāpetuṃ nāsakkhīti dasseti. Kālaṃ ativattetīti idaṃ ‘‘saṅkasāyatī’’ti padassa atthavacanaṃ. Therassāti sajjhāyakattherassa.

२३०. "निस्सरणपरियत्तिवसेना" म्हणजे नक्कीच या परियत्तीचा (धम्मशिक्षणाचा) आश्रय घेऊन संसारदुःखातून मुक्त होता येते, अशा प्रकारे मुक्ती देणाऱ्या परियत्तीच्या रूपाने. "सज्झायनतो" म्हणजे विमुक्तायतन (मुक्तीच्या स्थानांच्या) शिखरावर राहून सज्झाय (स्वाध्याय/पाठ) केल्याने. आता त्याचे मुक्ती देणाऱ्या परियत्तीच्या रूपाने स्वाध्याय करणे, प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) रूपाने कर्तव्य-अकर्तव्य करणे आणि विपश्यना भावनेचे दर्शन घडवण्यासाठी "सो किरा" इत्यादी म्हटले आहे. अर्हत्त्व प्राप्त झालेल्या दिवशी आचरणाची प्रशंसा करण्यासाठी पूर्वीच्या दिवसांतही त्याने तसेच आचरण केले, परंतु विपश्यनेमध्ये तो उत्साह दाखवू शकला नाही, हे दर्शवले आहे. "कालं अतिवत्तेति" (वेळ घालवणे) हा "सङ्कसायति" या शब्दाचा अर्थ आहे. "थेरस्स" म्हणजे स्वाध्याय करणाऱ्या थेराचा (स्थविराचा).

Dhammapadānīti sīlādidhammakkhandhadīpakāni padāni. Tenāha ‘‘sabbampi buddhavacanaṃ adhippeta’’nti. Na gaṇhāsi uddesanti adhippāyo. Pāḷiyaṃ ‘‘bhikkhūhi saṃvasanto’’ti iminā tesaṃ dhammassavanatthāyapi dhammo pariyāpuṇitabboti dasseti. Virajjati etenāti virāgo, ariyamaggo. Jānitvāti pariññābhisamayavasena diṭṭhasutādiṃ yāthāvato jānitvā paṭivijjhitvā. Vissajjananti [Pg.304] pahānaṃ. Na buddhavacanassa vissajjanaṃ. Bhaṇḍāgārikapariyattiyāpi anuññātattā pageva nissaraṇatthāya, tattha pana mattā jānitabbāti dassento ‘‘ettāvatā’’tiādimāha.

"धम्मपदानी" म्हणजे शील इत्यादी धम्मस्कंधांना प्रकाशित करणारी पदे. म्हणूनच म्हटले आहे - "सर्व बुद्धवचन अभिप्रेत आहे". तू उपदेश ग्रहण करत नाहीस, असा अभिप्राय आहे. पाळीमध्ये "भिक्खूहि संवसन्तो" याने त्यांच्या धम्मश्रवणासाठी देखील धम्म ग्रहण केला पाहिजे, हे दर्शवले आहे. "विरज्जति Eतेनाति विरागो" म्हणजे ज्याच्याद्वारे वैराग्य प्राप्त होते तो विराग, म्हणजेच आर्यमार्ग. "जानित्वा" म्हणजे परिज्ञा-अभिसमयाच्या (पूर्ण ज्ञानाच्या) रूपाने पाहिलेले, ऐकलेले इत्यादी यथायोग्य जाणून आणि त्याचा वेध घेऊन (साक्षात्कार करून). "विस्सज्जनं" म्हणजे त्याग (प्रहाण), बुद्धवचनाचा त्याग नव्हे. भांडाररक्षक परियत्तीला (भांडागारिक परियत्ती) देखील अनुमती असल्यामुळे मुक्तीसाठी तर ती आवश्यकच आहे, परंतु त्यामध्ये मर्यादा जाणली पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी "एत्तावता" इत्यादी म्हटले आहे.

Sajjhāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सज्झायसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

11. Akusalavitakkasuttavaṇṇanā

११. अकुसलवितक्कसुत्तवण्णना (अकुशलवितर्कसूत्र-वर्णना)

231. Akusale vitakketi akosallasambhūtaṭṭhena akusale micchāvitakke. Yoni vuccati upāyo, tasmā asubhādike subhādivasena manasikāro ayonisomanasikāroti āha ‘‘anupāyamanasikārenā’’ti. Pāsādikakammaṭṭhānanti pasādāvahaṃ buddhānussatiādikammaṭṭhānaṃ. Balavapītiñca sukhañcāti nīvaraṇavikkhambhanato balavantaṃ upacārajjhānasahagataṃ pītiñca sukhañca.

२३१. "अकुसले वितक्के" म्हणजे अकुशलतेमुळे उत्पन्न झालेले अकुशल मिथ्या-वितर्क. "योनि" म्हणजे उपाय, म्हणून अशुभ इत्यादी गोष्टींना शुभ इत्यादी रूपाने मनात आणणे म्हणजे अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य मनसिकार) होय, म्हणून "अनुपायमनसिकारेन" (अयोग्य उपायाने मनसिकार करणे) असे म्हटले आहे. "पासादिककम्मट्ठानं" म्हणजे प्रसन्नता आणणारे बुद्धानुस्मृती इत्यादी कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानविषय). "बलवपीतिञ्च सुखञ्च" म्हणजे नीवरणांचा (अडथळ्यांचा) नाश झाल्यामुळे उत्पन्न झालेली, उपचार-ध्यानाशी संबंधित बलवान प्रीती आणि सुख.

Akusalavitakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अकुसलवितक्कसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

12. Majjhanhikasuttavaṇṇanā

१२. मज्झन्हिकसुत्तवण्णना (मध्यान्हसूत्र-वर्णना)

232. Nandanavaggeti nandanavaggavaṇṇanāyaṃ tattha idhāpi gāthāya visesābhāvato. Yadi evaṃ kasmā tattha saṅgītaṃ idha gahitanti? Devatāpaṭisaṃyuttataṃ upādāya devatāsaṃyutte saṅgahitampi aṭṭhuppattiyā paṭisaṃyuttattā idha gahitaṃ.

२३२. "नंदनवग्गे" म्हणजे नंदनवग्ग-वर्णनेमध्ये, कारण येथेही गाथेमध्ये काही विशेष फरक नाही. जर असे आहे, तर तिथे गायलेले (संगीत) येथे का घेतले आहे? देवतांशी संबंधित असल्यामुळे देवतासंयुत्तामध्ये समाविष्ट केलेले असले, तरी उत्पत्तीच्या प्रसंगाशी (अट्ठुप्पत्ति) संबंधित असल्यामुळे ते येथे घेतले आहे.

Majjhanhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मज्झन्हिकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

13. Pākatindriyasuttavaṇṇanā

१३. पाकतइन्द्रियसुत्तवण्णना (प्रकटेंद्रियसूत्र-वर्णना)

233. Terasame yaṃ vattabbaṃ, taṃ vitthāritamevāti yojanā. Jantudevaputtasutteti jantudevaputtasuttasaṃvaṇṇanāya. ‘‘Tattha saṅgītaṃ idhāpī’’tiādi anantarasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayameva.

२३३. तेराव्या सुत्तात जे सांगायचे आहे, ते सविस्तर सांगितलेच आहे, अशी योजना करावी. "जन्तुदेवपुत्तसुत्ते" म्हणजे जन्तुदेवपुत्तसुत्ताच्या वर्णनेमध्ये. "तेथे गायलेले येथेही" इत्यादी आधीच्या सूत्राच्या वर्णनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे.

Pākatindriyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पाकतइन्द्रियसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

14. Gandhatthenasuttavaṇṇanā

१४. गंधत्थेनसुत्तवण्णना (गंधचोरसूत्र-वर्णना)

234. Gandhārammaṇaṃ [Pg.305] upanijjhāyatīti gandhasaṅkhātaṃ ārammaṇaṃ upecca nijjhāyati, rūpārammaṇena viya viññāṇena rūpaṃ, gandhārammaṇena taṃ upecca nijjhāyati paccakkhato, yāthāvato sabhāvato paṭivijjhatīti attho. Upasiṅghissatīti taṇhāvasena upagantvā siṅghissati.

२३४. "गंधारम्मणं उपनिज्झायति" म्हणजे गंध नावाच्या आलंबनाजवळ (विषयाजवळ) जाऊन त्याचे ध्यान करतो; जसे रूप-आलंबनाद्वारे विज्ञानाने रूपाचे ध्यान केले जाते, तसेच गंध-आलंबनाद्वारे त्याच्याजवळ जाऊन प्रत्यक्षपणे, यथायोग्य आणि स्वभावतः त्याचा वेध घेतो (जाणून घेतो), असा अर्थ आहे. "उपसिङ्घिस्सति" म्हणजे तृष्णेच्या वश होऊन जवळ जाऊन वास घेईल.

Ekaṅgametaṃ theyyānanti ārammaṇavasena theyyavatthūsu vibhajiyamānesu ekamaṅgametaṃ gandhārammaṇanti āha ‘‘thenitabbāna’’ntiādi. Ojāpekkhāya theyyāya pavattamānāya dhammārammaṇatāpi tassā siyā, sā pana na madhurā theyyakatā cāti ‘‘pañcakoṭṭhāsāna’’nti vuttaṃ. Kāmañca taṃ gandhārammaṇaṃ kenaci pariggahitaṃ na hotīti ādiyituṃ sakkā, satthārā pana ananuññātattā na yutto tassa paribhogo. Yaṃ pana tena bhikkhunā vuttaṃ ‘‘na harāmi na bhañjāmī’’ti, tassapi ayameva parihāro. Vaṇṇīyati phalaṃ etenāti vaṇṇaṃ, kāraṇanti vuttaṃ ‘‘vaṇṇenāti kāraṇenā’’ti.

"एकङ्गमेतं थेय्यानं" म्हणजे आलंबनाच्या (विषयाच्या) दृष्टीने चोरीच्या वस्तूंमध्ये विभागणी केली असता, गंध-आलंबन हे त्यातील एक अंग आहे, म्हणून "थेनितब्बानं" (चोरी करण्यायोग्य वस्तूंचे) इत्यादी म्हटले आहे. ओजाच्या (रसाच्या) अपेक्षेने होणाऱ्या चोरीमध्ये तिची धम्मालंबनता देखील असू शकते, परंतु ती मधुर नसते आणि चोरीने केलेली असते, म्हणून "पञ्चकोट्ठासानं" (पाच भागांचे) असे म्हटले आहे. जरी ते गंध-आलंबन कोणाच्या मालकीचे नसले तरी ते घेता येऊ शकते, परंतु शास्त्यांनी (बुद्धांनी) त्याला अनुमती दिली नसल्यामुळे त्याचा उपभोग घेणे योग्य नाही. त्या भिक्खूने जे म्हटले की, "मी चोरत नाही, मी मोडत नाही", त्याचेही हेच उत्तर आहे. ज्याच्याद्वारे फळ वर्णिले जाते ते "वण्ण" (कारण) होय, म्हणून "वण्णेनाति कारणेना" (वर्णाने म्हणजे कारणाने) असे म्हटले आहे.

Tasminti tasmiṃ bhikkhusmiṃ. Ākiṇṇakammantoti taṇhādiṭṭhiādivasena akusalakammanto diṭṭhimohataṇhādivasena ādito paṭṭhāya kusalakammānaṃ paṭikkhepanato. Diṭṭhivasena ca kathinakakkhaḷakharigatattā ‘‘akhīṇakammanto kakkhaḷakammanto’’ti vuttaṃ.

"तस्मिं" म्हणजे त्या भिक्खूमध्ये. "आकिण्णकम्मन्तो" म्हणजे तृष्णा, दृष्टी इत्यादींच्या प्रभावामुळे अकुशल कर्म करणारा; कारण दृष्टी, मोह, तृष्णा इत्यादींमुळे सुरुवातीपासूनच कुशल कर्मांचा त्याग केला जातो. आणि दृष्टीच्या प्रभावामुळे कठीण, कठोर आणि खरखरीत झाल्यामुळे "अखीणकम्मन्तो कक्खळकम्मन्तो" (न संपणारे कर्म किंवा कठोर कर्म करणारा) असे म्हटले आहे.

Ākiṇṇaluddoti ākiṇṇo hutvā kakkhaḷo. Tenāha ‘‘bahupāpo’’tiādi. Makkhitoti litto. Tanti devatācodanaṃ. Tasmāti atikkamma ṭhitattā‘‘tvañcārahāmi vattave’’ti evamāha.

"आकिण्णलुद्दो" म्हणजे व्याप्त होऊन कठोर झालेला. म्हणूनच "बहुपापो" (अनेक पापे करणारा) इत्यादी म्हटले आहे. "मक्खितो" म्हणजे माखलेला (लिप्त झालेला). "तं" म्हणजे देवतेची चेतावणी (चोदना). "तस्मा" म्हणजे मर्यादा ओलांडून राहिल्यामुळे "त्वञ्चारहामि वत्तवे" (आणि मी तुला सांगण्यास योग्य आहे) असे म्हटले आहे.

Gavesantassa attano santāne uppādanavasena pariyesantassa. Anekayojanāyāmavitthāraṃ gaganatalaṃ byāpetvā uppannavalāhakakūṭappamāṇaṃ viya. Suddhoti sīlena parisuddho ayanti jānāsi. Sugatinti sundaranibbattiṃ. Tena nibbānassapi saṅgaho siddho.

गवेसन्तस्स (शोध घेणाऱ्याचे) म्हणजे स्वतःच्या संततीमध्ये (चित्तसंततीमध्ये) उत्पन्न करण्याच्या हेतूने शोध घेणाऱ्याचे. अनेक योजन लांबी-रुंदीच्या गगनतळाला व्यापून उत्पन्न झालेल्या ढगांच्या शिखराच्या प्रमाणासारखे. 'सुद्धो' (शुद्ध) म्हणजे शीलानी परिशुद्ध असलेला हा आहे, असे तू जाणतोस. 'सुगतिं' म्हणजे सुंदर उत्पत्ती (चांगला जन्म). त्याने निर्वाणाचा देखील संग्रह सिद्ध होतो.

Gandhatthenasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गंधत्थेनसुत्तवण्णना (गंधचोर सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

Vanasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

वनसंयुत्तवर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका) समाप्त झाली.

10. Yakkhasaṃyuttaṃ

१०. यक्खसंयुत्त (यक्ष संयुत्त)

1. Indakasuttavaṇṇanā

१. इन्दकसुत्तवण्णना (इन्दक सूत्राचे वर्णन)

235. Attano [Pg.306] pariṇāyakattena indo nāma mahesakkho, indoti samaññā assāti katvā ‘‘indako’’tipi vuccati, tassa indakassa. Indakūṭe pabbate nivasatīti indakūṭanivāsī, tassa indakūṭanivāsino. Balikammehi yajitabbato pūjitabbato yakkho, tassa yakkhassa. Indassa nivāsaṭṭhānabhūtaṃ kūṭaṃ indakūṭanti yakkhato kūṭena nāmaṃ laddhaṃ. Indakūṭo indo uttarapadalopena yathā ‘‘kelāsakūṭo kelāso’’ti. Indo yakkhoti kūṭato yakkhena nāmaṃ laddhaṃ. Na cettha itarītaranissayadoso aññamaññūpalakkhaṇabhāvato yathā taṃ ‘‘kāyakammaṭṭhāna’’nti. Rūpanti sakalaṃ rūpakkhandhamāha, na rūpāyatananti. Imaṃ sarīraṃ pecca ayaṃ kinti paṭilabhatīti codeti.

२३५. स्वतःच्या नायकत्वामुळे (नेतृत्वामुळे) 'इन्द' नावाचा महाप्रतापी (महेशक्ख), 'इन्द' अशी त्याची संज्ञा असल्यामुळे त्याला 'इन्दक' असेही म्हटले जाते, त्या इन्दकाचे. इन्दकूट पर्वतावर राहतो म्हणून 'इन्दकूटनिवासी', त्या इन्दकूटनिवासीचे. बलिदानाने (पूजेने) पूजनीय असल्यामुळे 'यक्ख' (यक्ष), त्या यक्षाचे. इन्दचे निवासस्थान असलेले शिखर म्हणजे 'इन्दकूट', अशा प्रकारे यक्षावरून शिखराला नाव मिळाले. 'इन्दकूट' हाच 'इन्द' आहे, उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे, जसे 'केलासकूट' हे 'केलास' होते. 'इन्द' हा यक्ष आहे, शिखरावरून यक्षाला नाव मिळाले. आणि येथे परस्पराश्रय दोष नाही, कारण ते एकमेकांचे लक्षण दर्शवणारे आहेत, जसे की 'कायकम्मट्ठान' (कायकर्मस्थान). 'रूपं' म्हणजे संपूर्ण रूपस्कंधाला म्हटले आहे, रूपायतनाला नाही. 'या शरीराला सोडून (मृत्यूनंतर) हा काय प्राप्त करतो?' असा प्रश्न विचारतो.

Kuto āgacchatīti parādhārarūpe jīve attani mātukucchimokkante rūpassa sambhavoti kuto nāma ṭhānato āgacchati. Tenāha ‘‘imāni ca aṭṭhīni imā ca maṃsapesiyo’’tiādi. Kathaṃ nvayanti ayaṃ kucchisaṅkhāte gabbhare kathaṃ sajjatīti pucchati. ‘‘Sīhānaṃva nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare’’tiādinā (theragā. nidānagāthā) gabbharo ca kucchivācako āgato. Tenāha ‘‘gabbharasminti mātukucchismi’’nti. Puggalavādīti attavādupādāno. Yathā hi macchamaṃsaṃ bhuttaṃ pheṇaṃ viya hutvā vilīyati, na ca paññāyati sattabhāvena appavattanato, evamevaṃ yadi mātukucchismiṃ gabbhabhāvena uppannaṃ rūpaṃ satto na bhaveyya no vaḍḍheyya, vilīyitvā gaccheyya, paññāyati ca taṃ rūpaṃ, tasmā jīvoti imāya laddhiyā. Evamāhāti ‘‘rūpaṃ…pe… gabbharasmi’’nti evamavoca. Paṭhamanti etesaṃ pañcannaṃ paṭhamaṃ. Tenāha ‘‘paṭhamena paṭisandhiviññāṇena saddhi’’nti. ‘‘Jātiuṇṇaṃsūhīti jātieḷakāya uṇṇaṃsūhī’’ti vadanti. ‘‘Gabbhaṃ phāletvā gahitauṇṇā jātiuṇṇā. Tassā aṃsūhi tīhi katasuttagge’’ti saṃyuttabhāṇakānaṃ adhippāyo.

'कुठून येतो?' म्हणजे दुसऱ्याच्या आधारावर असलेल्या जीवरूपी आत्म्याने मातेच्या उदरात प्रवेश केल्यावर रूपाची उत्पत्ती होते, तर ते कोणत्या स्थानावरून येते? म्हणूनच म्हटले आहे - 'ही हाडे आणि या मांसपेटी' इत्यादी. 'कसे बरे?' म्हणजे हा कुशी (उदर) नावाच्या गर्भात कसा अडकतो? असे विचारतो. 'सिंहांच्या गर्जनेप्रमाणे, पर्वताच्या गुहेत (गिरिगब्भरे) दाढा असलेल्यांच्या' इत्यादी गाथेमध्ये (थेरगाथा निदानगाथा) 'gabbharo' (गब्भर) हा शब्द उदराचा वाचक म्हणून आला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'gabbharasmiṃ' (गब्भरस्मिं) म्हणजे मातेच्या उदरात. 'पुग्गलवादी' म्हणजे आत्मवादाचे उपादान करणारा. ज्याप्रमाणे खाल्लेले मासे किंवा मांस फेसासारखे होऊन विरघळून जाते आणि सत्त्वभावाने (प्राणी म्हणून) प्रवृत्त न झाल्यामुळे दिसत नाही, त्याचप्रमाणे जर मातेच्या उदरात गर्भ रूपाने उत्पन्न झालेले रूप 'सत्त्व' (जीव) नसले असते, तर ते वाढले नसते, विरघळून गेले असते; परंतु ते रूप दिसते, म्हणून 'जीव आहे' या मताने (लद्धिया). 'असे म्हटले' म्हणजे 'रूपं...पे... गब्भरस्मिं' असे म्हटले. 'प्रथम' म्हणजे या पाच अवस्थांपैकी पहिली अवस्था. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पहिल्या प्रतिसंधी-विज्ञानासोबत'. 'जातिउण्णंसूहि' म्हणजे जातीच्या मेंढीच्या लोकरीच्या धाग्यांनी, असे म्हणतात. 'गर्भ फाडून घेतलेली लोकर म्हणजे जातिउण्णा. तिच्या तीन धाग्यांनी बनवलेल्या सुताच्या टोकाने' हा संयुत्तभाणकांचा अभिप्राय आहे.

Anāviloti accho, suppasannoti attho. Evaṃvaṇṇappaṭibhāganti vuttappamāṇasaṇṭhānasamparicchinnaṃ. Kalalaṃ sampavuccatīti attabhāvo bhūtupādārūpasaṅkhāto [Pg.307] santānavasena pavattamāno kalalaṃ nāmāti kathīyati.

'अनाविलो' म्हणजे स्वच्छ, अत्यंत प्रसन्न असा अर्थ आहे. 'एवंवण्णप्पटिभागं' म्हणजे सांगितलेल्या प्रमाण आणि आकाराने मर्यादित केलेले. 'कललं सम्पवुच्चति' म्हणजे महाभूत आणि उपादाय रूपांनी बनलेला हा आत्मभाव (शरीर) संतती रूपाने प्रवृत्त होत असताना त्याला 'कलल' असे म्हटले जाते.

Kalalāti yathāvuttakalalarūpahetu taṃ nissāya paccayaṃ katvā. Maṃsadhovanaudakavaṇṇanti vaṇṇato maṃsadhovanaudakavaṇṇaṃ, saṇṭhānato pana vilīnatipusadisaṃ.

'कलला' म्हणजे वर सांगितलेल्या कलल-रूपाच्या हेतूने, त्याचा आश्रय घेऊन, त्याला प्रत्यय (कारण) करून. 'मंसधोवनउदकवण्णं' म्हणजे रंगाने मांस धुतलेल्या पाण्याच्या रंगासारखे, परंतु आकाराने वितळलेल्या शिशासारखे (किंवा कथिलासारखे).

Paripakkanti paripākakalalabhāvato paripākaṃ gataṃ suparipākaṃ gataṃ. Samūhatanti samūhabhūtaṃ saṅgataṃ. Vivaṭṭamānanti pariṇamantaṃ. Tabbhāvanti karaṇe etaṃ upayogavacanaṃ, tabbhāvena pariṇamantanti attho. Nissakke vā upayogavacanaṃ, tabbhāvato kalalabhāvato kalalaṃ vipariṇamantaṃ. Abbudaṃ nāma jāyati, abbudaṃ nāma sampajjatīti attho.

'परिपक्कं' म्हणजे परिपक्व कललभावामुळे परिपक्वतेला गेलेले, चांगल्या प्रकारे परिपक्व झालेले. 'समूहतं' म्हणजे समूहरूप झालेले, एकत्रित झालेले. 'विवट्टमानं' म्हणजे परिणत होत असलेले. 'तब्भावं' हे करणात द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे, 'त्या भावाने परिणत होत असताना' असा अर्थ आहे. किंवा अपादानात द्वितीया विभक्तीचे वचन आहे, 'त्या भावापासून' म्हणजे कललभावापासून कलल विपरिवर्तित होत असताना. 'अब्बुद' नावाचे उत्पन्न होते, 'अब्बुद' नावाचे निष्पन्न होते, असा अर्थ आहे.

Vilīnatipusadisā saṇṭhānavasena, vaṇṇavasena pana sitā arattāva hotīti vadanti. Maṇḍanti dārikānaṃ tathā pīḷanato nibbattamaricapakkassa sārabhūtaṃ rasaṃ. Sabbabhāgehi muccatīti so maṇḍo kapāle alaggo hutvā tassa sabbabhāgehi mucchitvā piṇḍito hutvā tiṭṭhati. Evarūpā pesi hotīti sā pesi gabbhāsaye katthaci alaggā yathāvuttamaṇḍo viya piṇḍito hutvā tiṭṭhati. Tenāha ‘‘vilīnatipusadisā’’ti.

आकाराने वितळलेल्या शिशासारखी, परंतु रंगाने ती पांढरी, लाल नसलेली असते, असे म्हणतात. 'मण्डं' म्हणजे मुलींच्या तशा दाबण्यामुळे निर्माण झालेल्या पिकलेल्या मिरचीचा सारभूत रस. 'सब्बभागेहि मुच्चति' म्हणजे तो रस कवटीला न चिकटता तिच्या सर्व भागांपासून मुक्त होऊन पिंड (गोळा) बनून राहतो. 'एवरूपा पेसि होति' म्हणजे ती पेशी गर्भाशयात कुठेही न चिकटता वर सांगितलेल्या रसाप्रमाणे पिंड बनून राहते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'वितळलेल्या शिशासारखी'.

Pesi nibbattatīti ettha pesīti nissakke paccattavacananti āha ‘‘tato pesito’’ti.

'पेसि निब्बत्तति' येथे 'पेसि' हे अपादान अर्थी प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'ततो पेसितो' (त्यानंतर पेशीपासून).

Ghanassa saṇṭhānaṃ. Nibbattaṃ kammapaccayāti taṃsaṇṭhānaṃ rūpadhammanibbattiyā jāyati. ‘‘Jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti (saṃ. ni. 2.20) hi vuttaṃ.

घनाचा आकार. 'निब्बत्तं कम्मपच्चया' म्हणजे तो आकार रूपधर्माच्या उत्पत्तीमुळे निर्माण होतो. कारण 'जरामरण हे अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे' (संयुत्तनिकाय २.२०) असे म्हटले आहे.

Pīḷakāti pīḷakasadisā maṃsapiṇḍā jāyanti.

'पीळका' म्हणजे फोडांसारखे (किंवा पुळ्यांसारखे) मांसाचे गोळे उत्पन्न होतात.

Sattamādīnīti ādi-saddena aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya yāva ekacattālīsā catuttiṃsa sattāhāni saṅgaṇhāti. Pariṇatakālanti gabbhassa pariṇatakālaṃ. Navamāsato bahi paripakko nāma hoti kesalomādinibbattito. Tenāha ‘‘dvācattālīse sattāhe etāni jāyantī’’ti.

'सत्तमादीनि' मधील 'आदि' शब्दाने आठव्या आठवड्यापासून सुरू करून एकेचाळीस आठवड्यांपर्यंतच्या चौतीस आठवड्यांचा संग्रह होतो. 'परिणतकालं' म्हणजे गर्भाचा परिपक्व काळ. नऊ महिन्यांनंतर केस, रोम इत्यादींच्या उत्पत्तीमुळे तो परिपक्व होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'बेचाळीस व्या आठवड्यात हे उत्पन्न होतात'.

Tassāti [Pg.308] gabbhaseyyakasattassa. Mātuudarapaṭalena ekābaddho hoti yato mātarā paribhuttaāhāro āmāsaye patiṭṭhite gabbhassa nābhināḷānusārena gabbhagatassa sarīraṃ sampatvā āhārakiccaṃ karoti. Āhārasamuṭṭhānarūpaṃ samuṭṭhāpetīti gabbhagatassa kāye ojāya paccayo hoti. Sā ca taṃ paccayaṃ labhitvā ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti. Evaṃ mātarā paribhuttaāhārapaccayena gabbhagato dasa māse yāpeti attano nābhināḷānusāragateneva tena yāva āhārasamuṭṭhānasattāho, tato paṭṭhāya āharaṇato. Keci pana ‘‘mātarā paribhuttaāhāro bāhiravaggo viya tassa kāyaṃ abhisanneti parisanneti, tena so yāpetī’’ti vadanti. Kucchigataṃ udarapaṭalena tirohitattā bahi ṭhitanti vattabbataṃ na arahatīti ‘‘kucchiyā abbhantaragato’’ti āha. Mātukucchigato naroti mātu tirokucchigato. Evaṃ khoti iminā yathāvuttākārena ayaṃ satto…pe… nibbattati, tasmā rūpaṃ na jīvo. Na hi diṭṭhigatassa sattāhakkamena vuḍḍhippatto icchito aniccatāpattito.

"तस्साति" म्हणजे गर्भाशयात राहणाऱ्या प्राण्याचे. तो मातेच्या उदरपटलाशी (पोटाच्या पडद्याशी) एकात्मपणे जोडलेला असतो, ज्यामुळे मातेने सेवन केलेले अन्न आमाशयात स्थिर झाल्यावर गर्भाच्या नाभीनाळेद्वारे (नाळेद्वारे) गर्भस्थ शरीरात पोहोचून अन्नाचे कार्य करते. "आहारसमुट्ठानरूपं समुट्ठापेति" (आहारसमुत्थान रूप उत्पन्न करतो) म्हणजे गर्भस्थ शरीरात ओजासाठी (पोषक तत्त्वासाठी) प्रत्यय (कारण) होतो. आणि ती (ओजा) तो प्रत्यय मिळवून 'ओजष्टमक रूप' (ओजासह आठ रूपे) उत्पन्न करते. अशा प्रकारे, मातेने सेवन केलेल्या अन्नाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) गर्भस्थ प्राणी दहा महिने स्वतःच्या नाभीनाळेच्या मार्गानेच जीवन कंठतो, जोपर्यंत आहारसमुत्थानाचे सात दिवस पूर्ण होत नाहीत, आणि त्यानंतर आहाराच्या ग्रहणाने. काही लोक मात्र असे म्हणतात की, "मातेने सेवन केलेले अन्न बाह्य लेपाप्रमाणे त्याच्या शरीराला सिंचित व परिपुष्ट करते, आणि त्यामुळे तो जगतो." गर्भाशयात असलेला प्राणी उदरपटलाने झाकलेला असल्यामुळे त्याला 'बाहेर असलेला' म्हणणे योग्य नाही, म्हणून "कुच्छिया अब्भन्तरगतo" (गर्भाच्या आत गेलेला) असे म्हटले आहे. "मातुकुच्छिगतो नरो" म्हणजे मातेच्या गर्भाच्या आत असलेला मनुष्य. "एवं खो" म्हणजे या पूर्वोक्त प्रकारे हा प्राणी...पे... उत्पन्न होतो, म्हणून रूप हा जीव नाही. कारण मिथ्यादृष्टी असलेल्या व्यक्तीला सात दिवसांच्या क्रमाने वृद्धी पावलेला आणि इच्छित असलेला (प्राणी) अनित्यतेप्रत प्राप्त होत असल्यामुळे (तो जीव असू शकत नाही).

Indakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

इन्दकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. Sakkanāmasuttavaṇṇanā

२. सक्कनामसुत्तवण्णना

236. Sakkanāmakoti baliputto viya sakkassa vasena gahitanāmo. ‘‘Eso kirā’’ti pāṭho. ‘‘Eko kirā’’tipi likhanti. Mārassa pakkhe gato mārapakkhiko. Yadaññanti ettha yanti kiriyāparāmasanaṃ, tasmā yaṃ aññassa anusāsanaṃ, taṃ samaṇassa na sādhūti yojanā. Kāraṇenāti kāraṇamattena saṃvāso jāyati. Yena kenaci gahaṭṭhena vā pabbajitena vā. Taṃ kāraṇantaraṃ samāgataṃ purisaṃ sappañño sambuddho anukampituṃ nārahati visesādhigamābhāvā, sati pana tasmiṃ savisesaṃ pasādo hotīti. Manasā ce…pe… na tena hoti saṃyutto sinehavasena anukampā anuddayā tassā asaṃkiliṭṭhasabhāvattā.

२३६. "सक्कनामको" म्हणजे बलीच्या पुत्राप्रमाणे सक्काच्या (शक्राच्या) प्रभावाने नाव धारण केलेला. "एसो किरा" असा पाठ आहे. "एको किरा" असेही लिहितात. माराच्या पक्षात गेलेला तो "मारपक्खिक" (मारपक्षीय). "यदञ्ञं" यामध्ये 'यं' हे क्रियापदाचा निर्देश करणारे आहे, म्हणून जे दुसऱ्याचे अनुशासन (उपदेश) आहे, ते श्रमणाला योग्य नाही, अशी योजना आहे. "कारणेन" म्हणजे केवळ कारणास्तव संवास (एकत्र राहणे) होतो, मग तो कोणत्याही गृहस्थाशी असो वा प्रव्रजिताशी. त्या विशिष्ट कारणाने एकत्र आलेल्या मनुष्यावर प्रज्ञावान सम्यक्संबुद्धांनी अनुकंपा करणे योग्य नाही, कारण त्याला विशेष अधिगम (ज्ञानप्राप्ती) होत नाही; परंतु तसे (कारण) असल्यास विशेष प्रसन्नता होते. "मनसा चे"...पे... "न तेन होति संयुत्तो" म्हणजे स्नेहाच्या वशतेमुळे तो त्याच्याशी संयुक्त होत नाही, कारण अनुकंपा आणि दया ही क्लेशरहित (असंक्लिष्ट) स्वभावाची असते.

Sakkanāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सक्कनामसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Sūcilomasuttavaṇṇanā

३. सूचिलोमसुत्तवण्णना

237. Gayāya [Pg.309] avidūre bhavo gāmo ‘‘gayā’’ti vuttoti āha ‘‘gayāya’’nti, tenāha ‘‘gayāya avidūre niviṭṭhagāmaṃ upanisāyāti attho’’ti. Gocaragāmanidassanaṃ hetaṃ. Idaṃ upari idaṃ heṭṭhāti natthi uppaṭipāṭiyo mañcapādānaṃ dvīsu passesu dīghabhāvena. Balikammatthāya kataṃ devatādhiṭṭhānanti adhippāyena devaṭṭhāne ṭhapenti. Aṭṭhapādamañcasadiso kira so heṭṭhupariparivattetabbato. Kathinasibbanasūci kathinasūci. Apaccattharitvāti kiñci saṅghikasenāsanassa upari paṭicchadanaṃ apaccattharitvā. Gavacchivijjhitaṃ viyāti tehi sūcilomehi gavacchijālaṃ viya gataṃ sabbaso samohataṃ.

२३७. गयेच्या जवळ असलेला गाव "गया" असा म्हटला आहे, म्हणून "गयायं" असे म्हटले आहे. म्हणूनच "गयेच्या जवळ वसलेल्या गावाला अनुसरून असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. हे गोचरग्रामाचे (भिक्षेसाठी जाण्याच्या गावाचे) दर्शन आहे. "हे वर, हे खाली" असा पलंगाच्या पायांचा दोन्ही बाजूंनी लांब असल्यामुळे कोणताही विपर्यास (उलटापालट) नाही. बलीकर्मासाठी (पूजेसाठी) केलेले देवतेचे स्थान या अभिप्रायाने त्याला देवस्थानात ठेवतात. तो आठ पायांच्या पलंगासारखा असतो, कारण त्याला वर-खाली फिरवता येते. कठीण शिवण्याची सुई म्हणजे "कठिनसूचि". "अपच्चत्थरित्वा" म्हणजे संघिक सेनासनाच्या (संघाच्या आसनाच्या) वर कोणतेही आच्छादन न पसरवता. "गवच्छिविज्झितं विय" म्हणजे त्या सुईसारख्या केसांमुळे खिडकीच्या जाळीप्रमाणे सर्व बाजूंनी विणलेले (छिद्रयुक्त झालेले).

Idhāpi ‘‘kharasarīro’’ti vatvā kharasarīraṃ kathinasūcisadisatāya lomassāti tassa tathābhāvassa kāraṇaṃ dassento ‘‘so kirā’’tiādimāha. Attano hatthehīti saṅghikatelasammakkhitehi attano sarīraṃ makkhesi. Itīti vuttākārena.

येथेही "खरसरीरो" (खडबडीत शरीराचा) असे म्हणून, त्याचे शरीर कठीण सुईसारख्या केसांमुळे खडबडीत होते, हे त्याच्या तशा असण्याचे कारण दर्शवताना "सो किरा" (तो म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. "अत्तनो हत्थेहि" म्हणजे संघिक तेलाने माखलेल्या स्वतःच्या हातांनी त्याने आपले शरीर माखले. "इति" म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारे.

Samāgamaṭṭhānanti yakkhasannipātaṭṭhānaṃ. Soti sūcilomo yakkho. Manti ca tameva vadati.

"समागमट्ठानं" म्हणजे यक्षांच्या एकत्र येण्याचे स्थान (यक्षसंमेलन स्थान). "सो" म्हणजे तो सूचिलोम यक्ष. "मं" (मला) असे तो स्वतःलाच म्हणतो.

Uṭṭhāpetvāti uddhaggā katvā. Apanāmesīti yathā so attano kāyaṃ upanetuṃ na sakkoti, tathā karonto thokaṃ apanāmesi. Amanuññoti pharusatikkhatāya na manuñño. Cittaṃ vā te khipissāmīti mayhaṃ ānubhāvena tava cittavikkhepaṃ vā karissāmi. Yathā pana so cittavikkhepaṃ kareyya, taṃ dassetuṃ ‘‘yesañhī’’tiādi vuttaṃ. Bheravaṃ vāti vuttākārena aññathā vā bhayānakaṃ dassanamatteneva sattānaṃ bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetuṃ samatthaṃ. ‘‘Kathentānaṃyevā’’ti vā pāṭho. Taṃ dvīsu pādesu gahetvā pāraṃ gaṅgāya khipissāmīti yojanā.

"उट्ठापेत्वा" म्हणजे (केस) वर उभे करून. "अपनामेसि" म्हणजे ज्यायोगे तो स्वतःचे शरीर जवळ आणू शकणार नाही, तसे करत त्याने थोडे दूर केले. "अमनुञ्ञो" म्हणजे खडबडीत आणि तीक्ष्ण असल्यामुळे अप्रिय (अमनोज्ञ). "चित्तं वा ते खिपिस्सामि" म्हणजे माझ्या प्रभावाने मी तुझ्या चित्ताचा विक्षेप (वेडेपणा) करीन. ज्या प्रकारे तो चित्ताचा विक्षेप करू शकेल, ते दर्शवण्यासाठी "येसञ्हि" इत्यादी म्हटले आहे. "भेरवं वा" म्हणजे वर सांगितलेल्या प्रकारे किंवा इतर प्रकारे भयानक, जे केवळ दर्शनानेच प्राण्यांमध्ये भय, थरकाप आणि रोमांच उत्पन्न करण्यास समर्थ आहे. "कथेन्तानंयेवा" असाही पाठ आहे. "त्याला दोन्ही पायांनी पकडून गंगेच्या पलीकडे फेकून देईन" अशी योजना आहे.

Kutonidānāti kasmā kāraṇā? Aṭṭhakathāyaṃ pana samāsapadametaṃ, vibhattialopena niddesoti dassetuṃ ‘‘kiṃnidānā kiṃpaccayā’’ti? Attho vutto. Cittaṃ ossajantīti kusalacittaṃ pavattituṃ appadānavasena [Pg.310] purato khipanti. Kuto samuṭṭhāyāti micchāvitakkānaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati?

"कुतोनिदाना" म्हणजे कोणत्या कारणाने? अट्ठकथेत मात्र हे सामासिक पद आहे, विभक्तीचा लोप करून निर्देश केला आहे हे दर्शवण्यासाठी "किंनिदाना किंपच्चया" (काय कारण, काय प्रत्यय) असा अर्थ सांगितला आहे. "चित्तं ओस्सजन्ति" म्हणजे कुशल चित्त प्रवृत्त करण्यासाठी आळसामुळे पुढे फेकतात. "कुतो समुट्ठाया" म्हणजे मिथ्या वितर्कांचे समुत्थान (उत्पत्ती) विचारत आहे.

Kāmarāgādayo subhanimittādīsu ayonisomanasikārahetū. Kāmo pana ayonisomanasikāro ca niyakajjhattapariyāpannoti āha ‘‘ayaṃ attabhāvo nidānaṃ etesanti itonidānā’’tiādi. Evamevāti aṭṭhakathāyaṃ kīḷāpasutakumārakā viya micchāvitakkā daṭṭhabbā, tesaṃ uppattiṭṭhānabhūto loko viya ayaṃ attabhāvaloko. Tehi ossajiyamānaṃ dhaṅkaṃ viya cittaṃ, tassa pāde baddhadīghasuttakaṃ viya taṃ dūrānubandhaṃ saṃyojananti evaṃ upamāya saṃsandanaṃ daṭṭhabbaṃ.

कामराग इत्यादी शुभनिमित्त इत्यादींमध्ये अयोनिशोमनसिकारामुळे (अयोग्य विचारसरणीमुळे) होतात. काम आणि अयोनिशोमनसिकार हे स्वतःच्या अध्यात्मात (अंतर्मनात) समाविष्ट असतात, म्हणून "हा अत्तभाव (शरीर/अस्तित्व) यांचे कारण आहे, म्हणून इतोनिदाना (या कारणाने)" इत्यादी म्हटले आहे. "एवमेव" (अशाच प्रकारे) म्हणजे अट्ठकथेत खेळात मग्न असलेल्या मुलांप्रमाणे मिथ्या वितर्क समजले पाहिजेत, त्यांच्या उत्पत्तीचे स्थान असलेल्या जगाप्रमाणे हा अत्तभावलोक (शरीररूपी जग) आहे. त्यांच्याद्वारे सोडल्या जाणाऱ्या कावळ्याप्रमाणे चित्त आहे, आणि त्याच्या पायाला बांधलेल्या लांब दोऱ्याप्रमाणे ते दूरपर्यंत बांधून ठेवणारे संयोजन (बंधन) आहे, अशा प्रकारे उपमेची तुलना समजून घेतली पाहिजे.

Pāpavitakkānaṃ taṃsampayuttakilesānañca taṇhā visesapaccayo tadabhāvena tesaṃ abhāvatoti āha ‘‘taṇhāsinehato jātā’’ti. Attabhāvapariyāpannattā ‘‘attani sambhūtā’’ti vuttaṃ. Tena nesaṃ anaññahetukataṃ dasseti, nigrodhasseva khandhajātīti iminā pana puthubhāvañca, visattātiādinā dubbinissaṭatañca. Vatthukāmesu rūpārammaṇādīsu puthūsu. Puthū kilesakāmā kāmarūpataṇhādayo. Tehi kilesakāmehi karaṇabhūtehi. Attabhāvaṃ khandhapañcakaṃ. Ye vipassanāya yuttapayuttā yāthāvato jānanti.

पापवितर्कांचे आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त (जोडलेल्या) क्लेशांचे तृष्णा हे विशेष कारण आहे, तिच्या अभावामुळे त्यांचा अभाव होतो, म्हणून "तण्हासिनेहतो जाता" (तृष्णारूपी स्नेहापासून उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे. अत्तभावात (शरीरात) समाविष्ट असल्यामुळे "अत्तनि सम्भूता" (स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे. त्याद्वारे त्यांचे इतर कोणतेही कारण नसणे दर्शवले आहे, जसे वडाच्या झाडापासून फुटणारे खांदे (फांद्या), याने त्यांचा विस्तार (पुथुभाव) आणि "विसत्ता" इत्यादी शब्दांनी त्यातून बाहेर पडण्याची कठीणता दर्शवली आहे. रूपारंमणादी (रूपादी आलंबन) अनेक वस्तूंमध्ये. अनेक क्लेशकाम म्हणजे कामतृष्णा, रूपतृष्णा इत्यादी. त्या क्लेशकामांच्या कारणाने. अत्तभाव म्हणजे पंचस्कंध (खन्धपञ्चकं). जे विपश्यनेमध्ये युक्त आणि प्रवृत्त होऊन यथार्थपणे जाणतात.

Yatoti paccatte nissakkavacananti āha ‘‘yaṃ nidānamassā’’ti. ‘‘Vinodentī’’ti kattuniddesena yena na vinodenti, taṃ kāraṇaṃ bādhitamevāti āha ‘‘maggasaccena vinodentī’’ti. Vinodanañcettha santānato nīharaṇaṃ bahikaraṇaṃ sabbaso pahānaṃ, pahīne ca tasmiṃ kilese oghaṃ tarantīti dassento ‘‘duttara’’ntiādimāha. Etasmiṃ adhigate na puna bhavoti apunabbhavo, nibbānanti āha ‘‘apunabbhavasaṅkhātassā’’tiādi. Yasmā ettha ‘‘ye naṃ pajānanti, yatonidāna’’nti padadvayena dukkhasamudayasaccāni, vinodanaggahaṇena maggasaccaṃ, apunabbhavaggahaṇena nirodhasaccaṃ pakāsitaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘cattāri saccāni pakāsento’’ti.

'यतो' हे प्रत्यक्षातील अपादान विभक्तीचे (निसक्कवचन) रूप आहे, म्हणून 'यं निदानमस्सा' (ज्याचे कारण हे आहे) असे म्हटले आहे. 'विनोदेन्ति' (दूर करतात) या कर्त्याच्या निर्देशाने ज्याच्याद्वारे दूर करत नाहीत, ते कारण बाधितच आहे, म्हणून 'मग्गसच्चेन विनोदेन्ति' (मार्गसत्याने दूर करतात) असे म्हटले आहे. आणि येथे 'विनोदन' म्हणजे संतानामधून (चित्तप्रवाहातून) बाहेर काढणे, दूर करणे, पूर्णपणे प्रहाण करणे होय; आणि तो क्लेश प्रहीण (नष्ट) झाल्यावर ते ओघ (संसारप्रवाह) पार करतात, हे दर्शवण्यासाठी 'दुत्तरं' (पार करण्यास कठीण) इत्यादी म्हटले आहे. हे अधिगत (प्राप्त) झाल्यावर पुन्हा जन्म होत नाही तो 'अपुनब्भव' (पुनर्जन्म न होणे) म्हणजेच निब्बान (निर्वाण) होय, म्हणून 'अपुनब्भवसङ्खातस्स' (अपुनर्भव संज्ञक) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याअर्थी येथे 'ये नं पजानन्ति, यतोनिदानं' या दोन पदांद्वारे दुक्ख आणि समुदय ही सत्ये, 'विनोदन' ग्रहणाने maggasacca (मार्गसत्य) आणि 'अपुनब्भव' ग्रहणाने nirodhasacca (निरोधसत्य) प्रकाशित केले आहे, त्याअर्थी 'चत्तारि सच्चानि पकासेन्तो' (चार सत्ये प्रकाशित करताना) असे म्हटले आहे.

Tasmiṃyevāti yattha ṭhito ‘‘rāgo ca doso cā’’tiādinā pañhaṃ pucchi, tasmiṃyeva padese ṭhito. Desanānusārenāti satthu sāmukkaṃsikadhammadesanāya anussaraṇena. Ñāṇaṃ pesetvāti vipassanāpaṭipāṭiyā [Pg.311] nibbānaṃ pati anubodhañāṇaṃ pesetvā pavattetvā. Sotāpattiphale patiṭṭhitoti sahassanayapaṭimaṇḍitassa paṭhamamaggassa adhigamena paṭhamaphale patiṭṭhito paṭilabhatīti yojanā. Na kiliṭṭhattabhāve tiṭṭhanti mahānubhāvattā ariyadhammassa. Setakaṇḍupīḷakasūciyoti setabhāvaṃ patvā kaṇḍupīḷakā lomasūciyo sabbā anavasesā patitā paribhaṭṭhā apagatā. Bhummadevatāparihāranti bhummadevattabhāvanti.

'तस्मिंयेव' (त्याच ठिकाणी) म्हणजे जेथे उभे राहून 'रागो च दोसो च' (राग आणि द्वेष) इत्यादींद्वारे प्रश्न विचारला होता, त्याच प्रदेशात उभे राहून. 'देसनानुसारेन' (देशनेच्या अनुषंगाने) म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सामुक्कंसिक धम्मदेशनेच्या अनुसरणाने. 'ञाणं पेसेत्वा' (ज्ञान पाठवून) म्हणजे विपस्सना पद्धतीद्वारे निब्बानाकडे (निर्वाणाकडे) अनुबोधज्ञान पाठवून, प्रवृत्त करून. 'सोतापत्तिफले पतिट्ठितो' (सोतापत्ती फलात प्रतिष्ठित झाला) म्हणजे हजार नयांनी (पद्धतींनी) सुशोभित अशा पहिल्या मार्गाच्या अधिगमाने (प्राप्तीने) पहिल्या फलात प्रतिष्ठित होऊन प्राप्त करतो, असा संबंध जोडावा. अरियधम्माच्या (आर्यधम्माच्या) महान प्रभावामुळे ते क्लिष्ट (मलीन) आत्मभावात (अस्तित्वात) राहत नाहीत. 'सेतकण्डुपिळकासूचियो' म्हणजे पांढरेपणा प्राप्त होऊन खाज सुटणाऱ्या पुळ्या आणि केसांच्या सुया (रोमसूच्या) सर्वच्या सर्व पूर्णपणे गळून पडल्या, नष्ट झाल्या. 'भुम्मदेवतापरिहारं' म्हणजे भूम्यदेवता भाव होय.

Sūcilomasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सूचिलोमसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

4. Maṇibhaddasuttavaṇṇanā

४. मणिभद्दसुत्तवर्णना

238. Sukhaṃ paṭilabhatīti diṭṭhadhammikādibhedaṃ sukhaṃ adhigacchati. Niccameva seyyo satimato āyatiṃ hitacaraṇato. Maṇibhaddo ‘‘satimāpuggalo satokārī sampati veraṃ nappasavatī’’ti adhippāyena ‘‘verā ca parimuccatī’’ti āha. Bhagavā pana satimantatāsiddhiyā veraparimuccanaṃ na accantikaṃ, nāpi ekantikaṃ paṭipakkhena parato ca appahīnattāti taṃ nisedhento ‘‘verā ca na parimuccatī’’ti vatvā, yaṃ accantikaṃ ekantikañca parassa vasena veraparimuccanaṃ, taṃ dassento ‘‘yassā’’ti gāthamāha. Karuṇāyāti appanāppattāya karuṇāya. Karuṇāpubbabhāgeti karuṇābhāvanāya vasena uppāditapaṭhamajjhānūpacāre. Soti karuṇābhāvanaṃ bhāvento puggalo. Mettaṃsoti mettacittaṃ aṃso eko kusalakoṭṭhāso etassāti mettaṃso. Tassa kenacīti tassa arahato karuṇāya mettābhāvanāya ca sātisayattā tadabhāvena kenaci puggalena saddhiṃ verappasaṅgo nāma natthi. Iminā khīṇāsavepi mettākaruṇābhāvanārahite koci attano cittadosena veraṃ kareyya, na pana tasmiṃ mettākaruṇācetovimuttisamannāgate koci veraṃ kareyya. Evaṃ mahiddhikā brahmavihārabhāvanāti dasseti.

२३८. 'सुखं पटिलभति' (सुख प्राप्त करतो) म्हणजे दृष्टधार्मिक (या जन्मातील) इत्यादी प्रकारच्या सुखाची प्राप्ती करतो. 'निच्चमेव सेय्यो सतिमतो' (स्मृतिमान व्यक्तीसाठी नेहमीच कल्याणकारी असते) कारण भविष्यात हिताचे आचरण घडते. मणिभद्र यक्षाने 'स्मृतिमान पुद्गल (व्यक्ती) जागरूक राहून सध्या वैर निर्माण करत नाही' या अभिप्रायाने 'वेरा च परिमुच्चति' (आणि वैरापासून मुक्त होतो) असे म्हटले. परंतु, भगवंतांनी स्मृतिमानतेच्या सिद्धीने वैरापासून मिळणारी मुक्ती ही आत्यंतिक (पूर्ण) नसते आणि एकांतिकही नसते, कारण प्रतिपक्षाद्वारे आणि नंतरही क्लेशांचे प्रहाण झालेले नसते, म्हणून त्याचा निषेध करत 'वेरा च न परिमुच्चति' (आणि वैरापासून मुक्त होत नाही) असे म्हटले; आणि जी आत्यंतिक व एकांतिक अशी दुसऱ्याच्या प्रभावापासून वैराची मुक्ती असते, ती दर्शवण्यासाठी 'यस्स' (ज्याचे) ही गाथा म्हटली. 'करुणाय' म्हणजे अर्पणा प्राप्त झालेल्या करुणेने. 'करुणापुब्बभागे' म्हणजे करुणाभावनेच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेल्या पहिल्या झानाच्या (ध्यानाच्या) उपचारात. 'सो' (तो) म्हणजे करुणाभावनेची भावना करणारा पुद्गल (व्यक्ती). 'मेत्तंसो' म्हणजे जिचे मेत्ताचित्त (मैत्रीचे चित्त) हाच एक अंश (कुशल भाग) आहे तो 'मेत्तंसो'. 'तस्स केनचि' म्हणजे त्या अरहंताच्या करुणा आणि मेत्ताभावनेच्या अतिशयतेमुळे (उत्कृष्टतेमुळे), त्याचा अभाव नसल्याने, कोणत्याही पुद्गलासोबत (व्यक्तीसोबत) वैराचा प्रसंग नसतो. यावरून, जरी एखादा क्षीणास्रव (अरहंत) मेत्ता-करुणाभावनेने रहित असला, तरी कोणीतरी स्वतःच्या चित्तदोषामुळे त्याच्याशी वैर करू शकतो, परंतु मेत्ता-करुणा-चेतोविमुत्तीने युक्त असलेल्या त्या अरहंताशी कोणीही वैर करू शकत नाही. अशा प्रकारे ब्रह्मविहार भावना महा-ऋद्धियुक्त (महान सामर्थ्यशाली) आहे, हे दर्शवले आहे.

Maṇibhaddasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

मणिभद्दसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

5. Sānusuttavaṇṇanā

५. सानुसुत्तवर्णना

239. Yakkhena [Pg.312] gahito hotīti yakkhena anupaviṭṭho hoti. Tassa yakkhagahaṇassa kāraṇaṃ mūlato pabhuti vitthārato dassetuṃ ‘‘so’’tiādimāha. Tassa antimabhavikattā ādito paṭṭhāya adhisīlasikkhāya sakkaccaṃ pūraṇanti dasseti ‘‘so pabbajitakālato’’tiādinā. Paccāhāranti paṭikkhepaṃ. Imasmiṃ sarabhaññeti imasmiṃ mama dhammabhaṇane. Pattinti pattidānaṃ. Piyā honti, tenāha bhagavā ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘sabrahmacārīnaṃ piyo ca assaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65). Tathā cāha ‘‘tasmiṃ sāmaṇere’’tiādi.

२३९. 'यक्खेन गहितो होति' (यक्षाने ग्रासलेला असतो) म्हणजे यक्षाने त्याच्या शरीरात प्रवेश केलेला असतो. त्या यक्षग्रहाचे (यक्षाने ग्रासण्याचे) कारण मुळापासून सविस्तरपणे दर्शवण्यासाठी 'सो' (तो) इत्यादी म्हटले आहे. तो अंतिमभवी (ज्याचा हा शेवटचा जन्म आहे असा) असल्यामुळे सुरुवातीपासूनच अधिशीलशिक्षेचे आदरपूर्वक पालन करतो, हे दर्शवण्यासाठी 'सो पब्बजितकालतो' (तो प्रव्रजित झाल्यापासून) इत्यादी म्हटले आहे. 'पच्चाहारं' म्हणजे प्रतिक्षेप (नकार). 'इमस्मिं सरभञ्ञे' म्हणजे माझ्या या धम्मभाषणामध्ये (स्वरयुक्त धम्मपठणामध्ये). 'पत्तिं' म्हणजे पत्तिदान (पुण्यदान). प्रिय असतात, म्हणूनच भगवान म्हणाले - 'भिक्खूहो, जर भिक्खूची अशी इच्छा असेल की, "मी सब्रह्मचाऱ्यांचा प्रिय, मनाजोगा, आदरणीय आणि भावना करण्याजोगा व्हावे", तर त्याने शीलांचेच परिपूर्ण पालन करावे' (म. नि. १.६५). तसेच म्हटले आहे - 'तस्मिं सामणेरे' (त्या सामणेराच्या बाबतीत) इत्यादी.

Vuḍḍhimanvāyāti yobbanappattiyā aṅgapaccaṅgānaṃ parivuḍḍhimāgamma. Kāmasambhogasamatthatāvasena paripakkindriyo. Anuyojetvāvāti vissajjetvāva, gihibhāve vā anuyojetvāva. ‘‘Pubbe tuyhaṃ putto sīlavā kalyāṇadhammo lajjī kukkuccako sikkhākāmoti sambhāvito, idāni tato aññathā jāto’’ti ghosanāvasena devatānaṃ antare māheva me lajjaṃ uppādeyya.

‘वुड्ढिमन्वायाति’ (वृद्धीला प्राप्त होऊन) म्हणजे तारुण्य प्राप्त झाल्याने अवयवांची पूर्ण वाढ झाल्यामुळे. ‘कामसंभोगसमत्थतावेसेन परिपक्किन्द्रियो’ म्हणजे कामोपभोगाच्या समर्थतेमुळे इंद्रिये परिपक्व झालेला. ‘अनुयोजेत्वावा’ म्हणजे मुक्त करूनच, किंवा गृहस्थभावात नियुक्त करूनच. "पूर्वी तुमचा मुलगा शीलवान, कल्याणधर्मी, लज्जाशील, संकोच बाळगणारा (पापभीरू) आणि शिक्षणाची (सिक्खा) इच्छा बाळगणारा म्हणून आदरास पात्र होता, आता तो त्याहून वेगळा झाला आहे" अशा घोषणेमुळे देवतांच्या मध्ये मला लज्जा उत्पन्न होऊ नये.

Pāṭihāriyapakkhañcāti cātuddasīpañcadasīaṭṭhamīnaṃ yathākkamaṃ ādito antato ādiantato ca pavesananikkhamanavasena uposathasīlassa paṭi paṭi abhimukhaṃ paccāvahitabbapakkhañca. Terasiyāpīti paraṃ sattamīnavamīsupīti attho. Pavesabhūtañhi uposathasīlassa sattamīsu samādinnaṃ sīlaṃ paṭipadaṃ, navamīsu nikkhamabhūtanti ācariyā. Porāṇaṭṭhakathāyaṃ pana paccuggamanānugamanapariyāyena vuttanti āha ‘‘manussā’’tiādi. Aḍḍhamāsanti sakalakālapakkhaṃ. Evañhi vassavāsassa anugamanaṃ gataṃ hoti. Suṭṭhu samāgatanti suparisuddhaṃ sampannaṃ katvā attano santānaṃ āgataṃ. Taṃ pana attano cittena samaṃ pakārehi yuttaṃ hotīti āha ‘‘sampayutta’’nti. Arahantānaṃ anukaraṇena seṭṭhacariyaṃ. ‘‘Na te hi yakkhā kīḷantī’’ti attano puttassa kāye adhimuccanaṃ attano kīḷanaṃ viya hotīti katvā āha.

‘पाटिहारियपक्खञ्च’ (प्रातिहार्यपक्ष) म्हणजे चतुर्दशी, पंचदशी आणि अष्टमीच्या अनुक्रमे सुरुवातीला, शेवटी आणि सुरुवातीला व शेवटी, प्रवेश आणि निर्गमन करण्याच्या दृष्टीने उपोसथ शीलाच्या प्रति-प्रति अभिमुख होऊन आचरायचा पक्ष (काळ) होय. ‘तेरसियापि’ (त्रयोदशीला सुद्धा) म्हणजे पुढे सप्तमी आणि नवमीला सुद्धा, असा अर्थ आहे. कारण उपोसथ शीलामध्ये प्रवेश करण्यासाठी सप्तमीला घेतलेले शील हे प्रतिपदा (सुरुवात) आहे आणि नवमीला घेतलेले शील हे निर्गमन (शेवट) आहे, असे आचार्य म्हणतात. परंतु जुन्या अट्ठकथेत स्वागत आणि निरोप देण्याच्या पद्धतीने सांगितले आहे, म्हणून ‘मनुस्सा’ (मनुष्य) इत्यादी म्हटले आहे. ‘अड्ढमासं’ (अर्धा महिना) म्हणजे संपूर्ण कालपक्ष (पंधरवडा). अशा प्रकारे वर्षावासाचे अनुगमन केले जाते. ‘सुट्ठु समागतं’ म्हणजे अत्यंत शुद्ध व संपन्न करून स्वतःच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) आलेले. ते स्वतःच्या चित्ताशी समान प्रकारांनी युक्त असते, म्हणून ‘सम्पयुत्तं’ असे म्हटले आहे. अर्हतांचे अनुकरण करून केलेले श्रेष्ठ आचरण. “ते यक्ष क्रीडा करत नाहीत” म्हणजे स्वतःच्या पुत्राच्या शरीरावर ताबा मिळवणे हे स्वतःच्या क्रीडेसारखेच होते, म्हणून असे म्हटले आहे.

Upāsikā [Pg.313] yathāvuttauposathasīlena sīlavatī, sāmaṇero pana attano sāmaṇerasīlena sīlavā. Uppatitvāti ākāse uppatitvā. Mokkho natthi dukkhāvahassa kammassa katūpacitattā.

उपासिका वर सांगितलेल्या उपोसथ शीलाने शीलवती आहे, तर सामणेर स्वतःच्या सामणेर शीलाने शीलवान आहे. ‘उप्पतित्वा’ म्हणजे आकाशात उडून. दुःख देणाऱ्या कर्माचे संचय केल्यामुळे त्यापासून सुटका (मोक्ष) नाही.

Duvidhepi kāmeti vatthukāmakilesakāme. Kilesakāmaṃ pariccajanto eva hi vatthukāme pariccajati nāma. Vibbhamanavasena āgacchati bhikkhāya āhiṇḍanādipabbajitakiccato. Uppabbajitvā vigatasīlassa jīvato ānāpānamattena jīvantopi so matakova. Vuttañhetaṃ ‘‘maraṇañhetaṃ, sunakkhatta, ariyassa vinaye, yo sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattatī’’ti (ma. ni. 3.45).

‘दोन्ही प्रकारच्या कामांमध्ये’ म्हणजे वत्थुकाम (वस्तुरूप काम) आणि किलेशकाम (क्लेशरूप काम). कारण क्लेशकामाचा त्याग करणाराच खरोखर वस्तुरूप कामाचा त्याग करतो. भिक्षेसाठी फिरणे इत्यादी प्रव्रजित (भिक्खूच्या) कर्तव्यापासून विन्मुख होऊन तो परत येतो. प्रव्रज्येचा त्याग करून शीलरहित जीवन जगणारा मनुष्य केवळ श्वासोच्छ्वासाच्या बळावर जगत असला तरी तो मृतप्रायच आहे. कारण असे म्हटले आहे की - “हे सुनक्खत्त, आर्यांच्या विनयामध्ये हे मरणच आहे, जो शिक्षेचा (सिक्खा/नियमांचा) त्याग करून हीन (गृहस्थ) भावाकडे परत जातो” (म. नि. ३.४५).

Uṇhaṭṭhenāti sapariḷāhaṭṭhena. Abhidhāvathāti abhidhāvatīti imasmiṃ abhidhāvanakicce bhaddaṃ te hotūti vatvā gihibhāvāya abhidhāvatha. Nīharitvāti nikkhāmetvā. Ekādasahi aggīhi ādittattā mahāḍāhasadise. Sallakkhetvāti gihibhāve ādīnavaṃ, pabbajjāya ānisaṃsañca sallakkhetvā. Hirottappaṃ paṭilabhitvā ‘‘mama uppabbajitukāmataṃ sabrahmacārino jānissantī’’ti. Catunnaṃ parisānaṃ cittasaṅkhobhavasena sakalajambudīpaṃ khobhetvā.

‘उण्हट्ठेन’ (उष्णतेच्या अर्थाने) म्हणजे दाहयुक्त (सपरिलाह) असण्याच्या अर्थाने. ‘अभिधावथ’ (धावा) म्हणजे ‘अभिधावति’ (धावतो) या धावण्याच्या क्रियेत ‘तुमचे कल्याण असो’ असे म्हणून गृहस्थभावाकडे (संसाराकडे) धावणे. ‘नीहरित्वा’ म्हणजे बाहेर काढून (निक्खामेत्वा). अकरा अग्नींनी प्रज्वलित असल्यामुळे महादाहासारख्या (मोठ्या जळजळीसारख्या). ‘सल्लक्खेत्वा’ (लक्षात घेऊन) म्हणजे गृहस्थभावातील (संसारातील) दोष (आदीनव) आणि प्रव्रज्येचे फायदे (आनिसंस) लक्षात घेऊन. ह्री आणि ओत्तप्प (लज्जा आणि भय) प्राप्त करून, "माझी प्रव्रज्या सोडण्याची इच्छा माझ्या सब्रह्मचाऱ्यांना समजेल" या भीतीने. चार परिषदांच्या चित्तातील संक्षोभामुळे संपूर्ण जंबुद्विपाला संक्षोभित करून.

Sānusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सानुसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Piyaṅkarasuttavaṇṇanā

६. पियङ्करसुत्तवण्णना

240. Paccanteti pariyante. Pāṭiyekkanti saṅgītikāle visuṃ. Yamakavaggādikā brāhmaṇavaggapariyosānā chabbīsati vaggā etissāti chabbīsativaggā, tantīti pāḷi. Uccārapassāvādi evarūpaṃ dubbhojanaṃ, ‘‘asucijegucchabhāvena duṭṭhu bhojana’’nti katvā, dubbhojanaggahaṇena vā vantagabbhamalādīni atidisati. Chaviādīni chetvāti chaviādīni ativijjha ativiya pavisitvā. Aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi pītisamuṭṭhānauḷāroḷārarūpappavattiyā. Tenāha ‘‘hadayaṅgamanīyo hutvā’’ti.

२४०. ‘पच्चन्ते’ म्हणजे सीमेवर (परियन्ते). ‘पाटियेक्कं’ म्हणजे संगीतीच्या वेळी स्वतंत्रपणे (विसुं). यमकवर्गापासून सुरू होऊन ब्राह्मणवर्गापर्यंत समाप्त होणारे सव्वीस वर्ग जिच्यात आहेत ती ‘छब्बीसतिवग्गा’ (सव्वीस वर्ग) होय; ‘तन्ती’ म्हणजे पाळी (पाळि). मलमूत्र इत्यादींसारखे वाईट भोजन, ‘अशुद्ध व घृणास्पद असल्यामुळे वाईट भोजन’ असे करून, किंवा वाईट भोजनाच्या ग्रहणाने ओकलेले, गर्भातील मळ इत्यादींचा अतिदेश करते. ‘छविआदीनि छेत्वा’ (त्वचा इत्यादी छेदून) म्हणजे त्वचा इत्यादींना भेदून अत्यंत आत प्रवेश करून. प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या अत्यंत भव्य रूपाच्या प्रवृत्तीने अस्थिमज्जेला स्पर्श करून राहिले. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘हृदयंगम होऊन’.

Dhammatāya [Pg.314] samādiṇṇanti kassaci santike aggahetvā sayameva tasmiṃ khaṇe saṃyatā homāti yathāsaṃyatā. Tatiyapadenāti ‘‘sikkhema susīlya’’nti iminā padena. Sesāti vuttāvasesā. Tisso adinnādānamicchācārasurāpānaviratiyo. Gahitā gobalībaddañāyena. Chātakaṃ dubbhikkhañca etthāti chātakadubbhikkhā, jighacchādubbhikkhābahulāyāti attho. Pisācayakkhayoniyāti pettivisayasadisayakkhayoniyā api nāma muccemāti yojanā.

‘धम्मतताय समादिण्णं’ (स्वभावाने स्वीकारलेले) म्हणजे कोणाकडूनही न घेता स्वतःच त्या क्षणी ‘आम्ही संयमित होऊ’ अशा प्रकारे संयमित होणे. तिसऱ्या पदाने म्हणजे ‘सिक्खेम सुसील्यं’ (आम्ही सुशीलाचा अभ्यास करू) या पदाने. ‘सेसा’ म्हणजे सांगितलेल्या व्यतिरिक्त उर्वरित. चोरी (अदिन्नादान), कामभोगातील व्यभिचार (मिच्छाचार) आणि मद्यपान (सुरापान) यांपासून विरती असणारे तीन नियम. ‘गो-बलीवर्द’ (गाय आणि बैल) न्यायाने ग्रहण केले आहे. जिथे भूक आणि दुष्काळ आहे ते ‘छातकदुभिक्खा’ होय, म्हणजेच भूक आणि दुष्काळाची बहुलता असलेला काळ असा अर्थ आहे. ‘पिसाचयक्खयोनिया’ म्हणजे प्रेतलोकासारख्या यक्षयोनीतून ‘आम्ही मुक्त व्हावे’ अशी योजना आहे.

Piyaṅkarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पियङ्करसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

7. Punabbasusuttavaṇṇanā

७. पुनब्बसुसुत्तवण्णना

241. Vasanaṭṭhānaggahaṇena rattiṭṭhānadivāṭṭhānādayo saṅgaṇhāti. Dvādasahatthamattameva gaṇhāti pakatisañcaraṇūpacāramattabyāpanato. Yathāparisanti parisānurūpaṃ, yattha yattha parisā tiṭṭhati, taṃ taṃ ṭhānaṃ gacchati parisapariyantikattā. Satthu mukhavikārābhāvato pavesānuññaṃ sallakkhentī ‘‘nūna ayaṃ katādhikārā bhavissatī’’ti anumānasiddhaṃ upanissayaṃ disvā. Ekībhāvagamanenāti hatthapāsūpagamanena parisāya missībhāvappattiyā. Puttakāti puttaputtiyo. Anukampāyañhi ka-saddo.

२४१. राहण्याच्या जागेच्या (वसनट्ठाण) ग्रहणाने रात्रीची जागा, दिवसाची जागा इत्यादींचा संग्रह होतो. सामान्य हालचालीच्या मर्यादेत पसरल्यामुळे केवळ बारा हात एवढीच जागा व्यापते. ‘यथापरिसं’ म्हणजे परिषदेच्या अनुरूप, जिथे जिथे परिषद उभी राहते, तिथे तिथे परिषदेच्या मर्यादेमुळे ती जागा जाते. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चेहऱ्यावर कोणताही विकार न दिसल्यामुळे प्रवेशाची अनुमती लक्षात घेऊन, “नक्कीच हिने पूर्वी पुण्यकर्म केले असावे” असा अनुमानाने सिद्ध होणारा उपनिषय (पात्रता) पाहून. ‘एकीभावगमनेन’ म्हणजे हाताच्या अंतरावर (हत्थपास) जाऊन परिषदेमध्ये मिसळून जाण्याने. ‘पुत्तका’ म्हणजे मुलगा आणि मुलगी. अनुकंपेच्या अर्थाने ‘क’ हा शब्द वापरला आहे.

Nibbānārammaṇena ariyamaggena muñciyamānā ganthā ‘‘nibbānaṃ āgamma pamuccantī’’ti vuttā. Velātikkantāti pamāṇato paricchindituṃ na sakkāti āha ‘‘pamāṇātikkantā’’ti. Piyāyanāti āsīsanā. Āsīsanaṃ pemavasena pemavatthuno esanā patthanāva hotīti āha ‘‘magganā patthanā’’ti. Tatoti piyaputtādito. Pāṇīnanti sāmiatthe puthuvacanaṃ dukkhasaddāpekkhaṃ. Ke mocetīti mocanakiriyāya kammaṃ pucchati? Ibharo pana atthavasena vibhattivipariṇāmoti ‘‘pāṇineti āharitvā vattabba’’nti āha. Abhisambudhanti abhisambudhanto. Tenāha ‘‘abhisambuddho’’ti. Saddhammassāti upayogatthe sāmivacananti āha ‘‘saddhammameva ajānitvā’’ti.

निर्वाणरूपी आलंबन असलेल्या आर्यमार्गाने मुक्त होणारी बंधने (गंथ) ‘निर्वाणाचा आश्रय घेऊन मुक्त होतात’ असे म्हटले आहे. ‘वेलातिक्कन्ता’ म्हणजे प्रमाणाने मर्यादित करता येत नाही, म्हणून म्हटले आहे— ‘प्रमाणापलीकडची’ (पमाणातिक्कन्ता). ‘पियायना’ म्हणजे आकांक्षा (आसीसना). आकांक्षा ही प्रेमाच्या प्रभावामुळे प्रेमाच्या वस्तूचा शोध आणि प्रार्थनाच असते, म्हणून म्हटले आहे— ‘शोध आणि प्रार्थना’ (मग्गना पत्थना). ‘ततो’ म्हणजे प्रिय पुत्रादींपासून. ‘पाणीनं’ (प्राण्यांचे) हे षष्ठी विभक्तीचे अनेकवचन ‘दुःख’ या शब्दाच्या अपेक्षेने आहे. ‘कोणाला मुक्त करतो?’ असे विचारून मुक्तीच्या क्रियेचे कर्म विचारले आहे. ‘इभरो’ हा शब्द अर्थाच्या दृष्टीने विभक्तीचा विपर्यास आहे, म्हणून ‘प्राण्यांना (पाणिने) असे आणून म्हणावे’ असे म्हटले आहे. ‘अभिसम्बुधं’ म्हणजे अभिसंबुद्ध होत असताना. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘अभिसम्बुद्धो’. ‘सद्धम्मस्स’ हे द्वितीयेच्या अर्थात षष्ठीचे वचन आहे, म्हणून म्हटले आहे— ‘सद्धम्मालाच न जाणून’.

Puttassa anumodanaṃ karontīti puttassa paṭipattianumodanaṃ karontī. Uggatāti ettha kalale vaṭṭadukkhe nimujjamānā tato sīsaṃ ukkhipituṃ asakkonti [Pg.315] ajja buddhānubhāvena paññāsīsaṃ ukkhipitā uggatā. Puna vinipātābhāvato sammadeva uggatattā samuggatā. Tathābhūtā sāsanepi uggatā samuggatā jātā. Catusaccapaṭivedhabhāvanti catusaccapaṭivedhassa atthibhāvaṃ. Kaṇḍukacchuādīti ādi-saddena jegucchaasātādiṃ saṅgaṇhāti. Dibbasampattiṃ paṭilabhati pavattiyaṃ sampattidāyino kammassa katokāsattā. Tuṇhī uttarike hohīti mātu-vacanaṃ sampaṭicchitvā tassa visesādhigamassa avibandhakaraṇasammāpayogena yathāladdhavisesāya mātuyā vasena yasmā dhītā diṭṭhadhammikasampattilābhī, tasmā vuttaṃ ‘‘mātu ānubhāvenevā’’ti.

‘पुत्राचे अनुमोदन करते’ म्हणजे पुत्राच्या आचरणाचे (प्रतिपत्तीचे) अनुमोदन करते. ‘उग्गता’ (वर आलेली) म्हणजे इथे संसाराच्या चिखलात (वट्टदुक्ख) बुडत असताना तिथून डोके वर काढण्यास असमर्थ असलेले, आज बुद्धांच्या प्रभावाने प्रज्ञारूपी डोके वर काढून वर आले आहेत. पुन्हा दुर्गती (विनिपात) न होण्यामुळे चांगल्या प्रकारे वर आल्यामुळे ‘समुग्गता’ (पूर्णपणे वर आलेली). तशा प्रकारची ती शासनातही वर आलेली आणि पूर्णपणे वर आलेली झाली आहे. ‘चतुसच्चपटिवेदभावं’ म्हणजे चार आर्य सत्यांच्या साक्षात्काराचे अस्तित्व. ‘कण्डुकच्छुआदी’ (खाज-खरूज इत्यादी) मधील ‘इत्यादी’ (आदि) शब्दाने घृणास्पद, दुःखद इत्यादींचा संग्रह होतो. प्रवृत्तीमध्ये संपत्ती देणाऱ्या कर्माला संधी मिळाल्यामुळे दिव्य संपत्ती प्राप्त होते. “उत्तरा, तू शांत राहा” हे आईचे वचन स्वीकारून, तिच्या विशेष अधिगम (प्राप्ती) मध्ये अडथळा न आणण्याच्या सम्यक प्रयोगाने, जशी विशेष प्राप्ती झाली आहे तशी आईच्या प्रभावाने ज्या अर्थी मुलगी इहलोकातील संपत्ती प्राप्त करणारी झाली, म्हणूनच म्हटले आहे— ‘आईच्या प्रभावानेच’.

Punabbasusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

पुनब्बसुसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

8. Sudattasuttavaṇṇanā

८. सुदत्तसुत्तवण्णना

242. Karaṇīyenāti ettha karaṇīyanti vāṇijjakammaṃ adhippetanti taṃ vivaranto ‘‘anāthapiṇḍiko cā’’tiādimāha. Vikkīyatīti vikkayaṃ gacchati. Tatheva karotīti yathā rājagahaseṭṭhinā sāvatthiṃ gantvā kataṃ, tatheva rājagahaṃ gantvā karoti. Svāyanti anāthapiṇḍiko.

२४२. ‘करणीयेन’ म्हणजे इथे ‘करणीय’ या शब्दाने व्यापाराचे काम अभिप्रेत आहे, त्याचे स्पष्टीकरण करताना ‘अनाथपिंडिक च’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘विक्कीयति’ म्हणजे विकले जाते. ‘तसेच करतो’ म्हणजे जसे राजगृह येथील श्रेष्ठीने श्रावस्तीला जाऊन केले, तसेच हा राजगृहाला जाऊन करतो. ‘स्वायं’ म्हणजे तो हा अनाथपिंडिक.

Taṃ divasanti yaṃ divasaṃ anāthapiṇḍiko, gahapati, rājagahasamīpaṃ upagato, taṃ divasaṃ. Paṇṇanti sāsanaṃ. Na suṇīti asuṇanto ‘‘paṇṇaṃ na suṇī’’ti vutto. Dhammagāravena hi so seṭṭhi aññaṃ kiccaṃ tiṇāyapi na maññi. Tenāha ‘‘dhammassavanatthāyā’’tiādi. Dārakarūpānanti dārakānaṃ. Anatthantarakaro hi rūpa-saddo yathā ‘‘gorūpāna’’nti. Pañcavaṇṇanti khuddikādibhedaṃ pañcappakāraṃ pītiṃ paṭilabhi. Anukkamena hi tā etassa sambhavanti. ‘‘Sīsena uṭṭhāya…pe… gacchatī’’ti padaṃ pītisamuṭṭhānarūpavasena lakkhetvā vuttaṃ.

‘त्या दिवशी’ (तं दिवसं) म्हणजे ज्या दिवशी गृहपती अनाथपिंडिक राजगृहाच्या जवळ पोहोचला, तो दिवस. ‘पण्णं’ म्हणजे संदेश (सासनं). ‘ऐकले नाही’ (न सुणि) म्हणजे न ऐकणारा, ‘संदेश ऐकला नाही’ असे म्हटले आहे. धम्माच्या आदरामुळे त्या श्रेष्ठीने इतर कोणत्याही कामाला कस्पटासमानही मानले नाही. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘धम्मश्रवणासाठी’ इत्यादी. ‘दारकरूपानं’ म्हणजे मुलांचे. ‘रूप’ हा शब्द अर्थाचा भेद न करणारा आहे, जसे ‘गोरूपानं’ (गाईंचे). ‘पंचवर्ण’ म्हणजे क्षुद्रक इत्यादी भेदांनी युक्त पाच प्रकारची प्रीती प्राप्त केली. कारण अनुक्रमाने त्या त्याला प्राप्त होतात. ‘डोक्याने उठून...पे... जातो’ हे पद प्रीतीमुळे उत्पन्न झालेल्या रूपाच्या लक्षणाने म्हटले आहे.

Sivathikāya vasatīti sivathikāya samīpe vasati. Susānassāsannaṭṭhāne hi so vihāro. Athassāti athassa anāthapiṇḍikassa ‘‘akālo…pe… upasaṅkamissāmī’’ti etaṃ ahosi. Buddhagatāya satiyāti [Pg.316] aññaṃ kiñci acintetvā buddhagatāya eva satiyā sayanavaragato nipajji. Tena vuttaṃ ‘‘taṃ divasa’’ntiādi.

‘सिवथिकाय वसति’ (स्मशानात राहतो) म्हणजे स्मशानाच्या जवळ राहतो. कारण तो विहार स्मशानाच्या जवळच्या ठिकाणी होता. ‘अथस्स’ म्हणजे त्यानंतर त्या अनाथपिंडिकाला ‘हा वेळ नाही...पे... मी जवळ जाईन’ असे वाटले. ‘बुद्धगत स्मृती’ म्हणजे इतर कशाचाही विचार न करता, केवळ बुद्धगत स्मृतीसह उत्तम शय्येवर जाऊन निजला. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘त्या दिवशी’ इत्यादी.

Balavappasādoti buddhārammaṇā balavatī saddhā. Pītiālokoti purimabuddhesu cirakālaṃ paricayaṃ gatassa balavato pasādassa vasena ‘‘buddho’’ti nāmaṃ savanamattena uppannāya uḷārāya pītiyā samuṭṭhāpito vipassanobhāsasadiso sātisayo āloko hoti cittapaccayautusamuṭṭhāno. Tenāha ‘‘sabbatamaṃ vigacchī’’tiādi. ‘‘Devatā hi katā’’tipi vadanti, purimo evettha yutto.

बलवप्पसाद (बलवान प्रसन्नता) म्हणजे बुद्धांच्या आलंबनाने उत्पन्न झालेली बलवती श्रद्धा होय. पीतिआलोक (प्रीतीचा प्रकाश) म्हणजे पूर्वीच्या बुद्धांच्या ठिकाणी दीर्घकाळ परिचय झालेल्या बलवान प्रसादाच्या (श्रद्धेच्या) प्रभावाने 'बुद्ध' हे नाव केवळ ऐकण्यामात्रेने उत्पन्न झालेल्या उत्कट प्रीतीमुळे निर्माण झालेला, वियपश्यना-प्रकाशासारखा (विपस्सनोभाससदिसो) अत्यंत श्रेष्ठ प्रकाश होय, जो चित्त आणि ऋतू (भौतिक घटक) यांच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'सर्व अंधकार नाहीसा झाला' इत्यादी. 'देवतांनीच तो (प्रकाश) केला' असेही काही जण म्हणतात, परंतु पूर्वोक्त मतच येथे योग्य आहे.

Amanussāti adhigatavisesā devatā. Tā hi seṭṭhissa sampattiṃ paccakkhato passiṃsu. Tenāha ‘‘ayaṃ mahāseṭṭhī’’tiādi. Allasarīranti tāvadeva chaḍḍitaṃ acchinnaṃ vā kaḷevaraṃ. Aparampīti mataṃ kuthitakuṇapaṃ. Parikiriṃsūti samantato osaritā ahesuṃ. Āloko antaradhāyipītivegassa mandabhāvena taṃsamuṭṭhānarūpānaṃ dubbalabhāvato.

अमनुष्य (अमनुस्सा) म्हणजे विशेष गुण प्राप्त केलेल्या देवता. कारण त्यांनी श्रेष्ठीची संपत्ती प्रत्यक्ष पाहिली होती. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हा महाश्रेष्ठी' इत्यादी. अल्लसरीर (ओले शरीर) म्हणजे नुकतेच टाकून दिलेले किंवा न कापलेले (अखंड) कलेवर (शव). 'अपरम्पि' (दुसरे देखील) म्हणजे मृत कुजलेले प्रेत. 'परिकिरिंसु' म्हणजे सभोवताली पसरले (वेढले). प्रीतीच्या वेगाच्या मंदतेमुळे आणि त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपांच्या दुर्बलतेमुळे तो प्रकाश नाहीसा झाला.

Imināvāti adhikārena sahassapadena eva sambandhitabbāni. Padaṃ vītiharati etthāti padavītihāro, padavītihāraṭṭhānaṃ. Samagamaneti dutavilambitaṃ akatvā samagamane. Tatoti tesu soḷasabhāgesu. Eko koṭṭhāsoti yathāvuttaṃ padavītihārapadesaṃ soḷasadhā bhinnassa eko bhāgo. Pavattacetanāti yathāvuttakalāsaṅkhātassa padesassa laṅghanadhāvanapavattacetanā. Padaṃ vā vītiharati etenāti padavītihāro, tathāpavattā kusalacetanā. ‘‘Tassā phalaṃ soḷasadhā katvā’’ti vadanti. Patiṭṭhahantassa vasena gahitanti yojanā. Vivaṭṭanissitāya eva ratanattayapūjāya dhammassavanassa sikkhāpadasamādānassa saraṇagamanassa ca atthāya gacchatopi vasena vaṭṭati. Paṭhamaṃ vuttagamanaṃ lokuttaravisesādhigamassa ekantikaṃ, dutiyaṃ anekantikanti ‘‘vaṭṭatiyevā’’ti sāsaṅkavacanaṃ.

'इमिना' (याने) या अधिकाराने 'सहस्सपदेन' (हजार पदांनी) याच्याशीच संबंध जोडला पाहिजे. जेथे पाऊल टाकले जाते तो 'पदवीतिहार' (पाऊल टाकण्याची जागा) होय. 'समगमने' म्हणजे घाई किंवा उशीर न करता समान गतीने चालणे. 'ततो' म्हणजे त्या सोळा भागांपैकी. 'एको कोट्ठासो' म्हणजे सांगितलेल्या पदवीतिहार प्रदेशाच्या सोळा भागांपैकी एक भाग. 'पवत्तचेतना' म्हणजे सांगितलेल्या कलासंज्ञक प्रदेशाला ओलांडण्यासाठी किंवा धावण्यासाठी प्रवृत्त झालेली चेतना. किंवा ज्याच्याद्वारे पाऊल पुढे टाकले जाते तो 'पदवीतिहार' होय, तशी प्रवृत्त झालेली कुशल चेतना. 'त्याचे फळ सोळा भाग करून' असे म्हणतात. प्रतिष्ठित होणाऱ्याच्या (स्थिरावणाऱ्याच्या) दृष्टीने ग्रहण केले आहे, अशी योजना आहे. विवर्त-आश्रित (संसारमुक्तीशी संबंधित) अशाच त्रिरत्न-पूजा, धम्मश्रवण, शील ग्रहण (सिक्खापद-समादान) आणि शरणगमन यांच्यासाठी जाणाऱ्याच्या बाबतीतही हे योग्य ठरते. पहिले सांगितलेले जाणे हे लोकोत्तर विशेष प्राप्तीसाठी निश्चित (एकांतिक) आहे, आणि दुसरे अनिश्चित (अनेकांतिक) आहे, म्हणून 'योग्यच आहे' (वट्टतियेव) हे साशंक वचन आहे.

Soti anāthapiṇḍiko seṭṭhi. Anuyuttāti anugāmino sahāyā. Teva sandhāya vadati. ‘‘Sivako amanusso’’ti apare. Na kevalaṃ ‘‘anuyuttāpi me atthi, kasmā bhāyāmī’’ti evaṃ sūro ahosi? Atha kho buddhagatāya tikkhavisadasabhāvena sabbaṃ parissayaṃ madditvāpi [Pg.317] agamāsīti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Pakkhandanalakkhaṇā hi saddhā, tāya yuttako sappurisopi saddhammaguṇavasena sabbaṃ parissayaṃ madditvā pakkhandatīti daṭṭhabbaṃ.

तो म्हणजे अनाथपिंडिक श्रेष्ठी. 'अनुयुक्ता' म्हणजे अनुगामी सहकारी (मित्र). त्यांनाच उद्देशून तो बोलतो. 'शिवक नावाचा अमनुष्य' असे इतर म्हणतात. केवळ 'माझ्यासोबत अनुगामी देखील आहेत, मग मी का भ्यावे?' अशा प्रकारे तो शूर झाला नव्हता. तर बुद्धांच्या ठिकाणी असलेल्या तीक्ष्ण व निर्मळ भावामुळे सर्व संकटांचे दमन करून तो गेला, हे दर्शवण्यासाठी 'अपि च' इत्यादी म्हटले आहे. कारण श्रद्धा ही (सद्धर्मात) झेप घेण्याच्या (प्रवेश करण्याच्या) लक्षणाची असते. तिच्याशी युक्त असलेला सत्पुरुष देखील सद्धर्माच्या गुणांमुळे सर्व संकटांचे दमन करून पुढे झेप घेतो, असे समजले पाहिजे.

Sabbakāmasamiddhatā pariccāgasīlatā uḷārajjhāsayatā paradukkhāpanayakāmatā paresaṃ hitesitā parasampattipamodanāti evamādīnaṃ mahāguṇānaṃ vasena niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍadāyakattā ‘‘anāthapiṇḍiko’’ti evaṃ uppannaṃ nāmaṃ. Evamāhāti ‘‘ehi sudattā’’ti evaṃ āha.

सर्व कामनांची समृद्धता, त्यागशीलता, उदात्त विचार (उदार आशय), इतरांचे दुःख दूर करण्याची इच्छा, इतरांचे हित चिंतणे आणि इतरांच्या प्रगतीत आनंद मानणे इत्यादी महागुणांमुळे नेहमी अनाथांना अन्न (पिंड) देणारा असल्यामुळे 'अनाथपिंडिक' असे नाव पडले. 'एवमाह' (असे म्हणाले) म्हणजे 'ये सुदत्ता!' असे म्हणाले.

Kilesaparinibbānenāti sabbaso rāgādikilesavūpasamena. Kilesavūpasamanti sabbaso sabbesaṃ kilesānaṃ vūpasamaṃ aggamaggena patvā. Anupubbikathanti dānādikathaṃ. Sā hi anupubbena kathetabbattā ‘‘anupubbikathā’’ti vuccati. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā anupubbiṃ kathaṃ kathesi. Seyyathidaṃ – dānakathaṃ sīlakathaṃ saggakathaṃ kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesī’’ti (cūḷava. 305). Matthaketi anupubbikathāya upari parato. Cattāri saccāni pakāsesīti yathā mahāseṭṭhi sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhāti, evaṃ pavattinivattiyo saha hetunā vibhajanto cattāri ariyasaccāni pakāsesīti.

क्लेशपरिनिर्वाणाने म्हणजे पूर्णपणे रागादी क्लेशांच्या उपशमनाने (शांत होण्याने). क्लेशांचा उपशम म्हणजे अर्हतमार्गाने (अग्रमार्गाने) सर्व क्लेशांचा पूर्णपणे उपशम प्राप्त करून. आनुपूर्वीकथा म्हणजे दान इत्यादींविषयीची कथा. ती अनुक्रमाने सांगायची असल्यामुळे तिला 'आनुपूर्वीकथा' असे म्हणतात. त्याला उद्देशून म्हटले आहे - 'त्यानंतर भगवंतांनी आनुपूर्वीकथा सांगितली. जसे की - दानकथा, सीलकथा, सग्गकथा (स्वर्गकथा), कामांचे (भोगांचे) आदीनव (दोष), हीनत्व व संक्लेश आणि नैष्क्रम्याचे (नेक्खम्म) आनिशंस (फायदे) प्रकट केले.' शिखरावर म्हणजे आनुपूर्वीकथेच्या शेवटी. चार सत्ये प्रकट केली म्हणजे - ज्याप्रमाणे महाश्रेष्ठी हजारो नयांनी सुशोभित अशा सोतापत्तिफलात (स्रोतापत्ती फलात) प्रतिष्ठित व्हावेत, अशा प्रकारे प्रवृत्ती आणि निवृत्ती यांचे कारणांसह विभाजन करत चार आर्यसत्ये प्रकट केली.

Sudattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुदत्तसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

9. Paṭhamasukkāsuttavaṇṇanā

९. प्रथम सुक्कासुत्तवर्णना

243. Rathikanti racchaṃ. Gahetvāti gantvā. Siṅghāṭakanti aññattha tikoṇā racchā vuccati. Idha pana ‘‘catukka’’nti vuttaṃ. ‘‘Madhupīkā’’ti ettha madhu-saddena madhuviseso vuccatīti āha ‘‘gandhamadhupānaṃ pītā viyā’’ti. Sāmaññajotanā hi visese tiṭṭhatīti gandhamadhūti ca ativiya madhuro madaniyo eko madhuviseso. Tenāha ‘‘asaññī hutvā sayatevā’’ti.

२४३. रथिका म्हणजे गल्ली (रस्ता). 'गहेत्वा' म्हणजे जाऊन. शिंगाटक म्हणजे इतर ठिकाणी त्रिकोणी रस्ता (तिठा) म्हटले जाते, परंतु येथे 'चतुष्क' (चौक) असे म्हटले आहे. 'मधुपीका' येथे 'मधु' शब्दाने मधाचा विशेष प्रकार अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'सुगंधी मधुपान प्यायल्याप्रमाणे'. कारण सामान्य वाचक शब्द विशेष अर्थात स्थिर होतो, म्हणून 'गंधमधू' हा अत्यंत गोड आणि मादक असा मधाचा एक विशेष प्रकार आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'संज्ञाहीन (बेभान) होऊन झोपल्यासारखाच'.

Na paṭivānīyaṃ [Pg.318] na apanetabbanti appaṭivānīyaṃ. Tenāha ‘‘bāhirakañhī’’tiādi. Yaṃ kiñci santapaṇītabhāvāvahaṃ na secananti asecanakaṃ. Tato eva anāsittakaṃ. Ojavantanti bahusammataojavantasadisatāya ojavantaṃ. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Dhammatāyāti attano sabhāveneva. Madhuro iṭṭho. Pivantī viyāti sukkāya bhikkhuniyā upanīyamānaṃ saddhammāmatarasaṃ attano sotañjaliṃ pūretvā odahantīva. Valāhakato āgataṃ valāhakaṃ.

जे मागे हटवता येत नाही किंवा दूर करता येत नाही ते 'अप्पटिवानीय' (अप्रतिवारणीय) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'बाह्य...' इत्यादी. जे काही शांत आणि प्रणीत भाव आणणारे आहे, ज्याचे सिंचन करावे लागत नाही ते 'असेचनक' (अमिश्रित) होय. म्हणूनच ते अनसिक्त (अमिश्रित) आहे. ओजवंत म्हणजे बहुमान्य ओजस्वी पदार्थासारखे ओजस्वी असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जसे की...' इत्यादी. धम्मतेने म्हणजे स्वतःच्या स्वभावानेच. मधुर म्हणजे प्रिय (इष्ट). 'प्यायल्याप्रमाणे' म्हणजे सुक्का भिक्खुणीने सादर केलेला सद्धर्मरूपी अमृतरस आपल्या कानरूपी अंजलीत भरून ग्रहण केल्याप्रमाणे. ढगातून आलेले ते वलाहक (ढग) होय.

Paṭhamasukkāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रथम सुक्कासुत्तवर्णना समाप्त झाली.

10. Dutiyasukkāsuttavaṇṇanā

१०. द्वितीय सुक्कासुत्तवर्णना

244. Bahuṃ vata puññaṃ pasavati sabbaganthavimuttiyā sīlasamannāgatena aggadakkhiṇeyyāya sukkāya theriyā bhojanassa dinnattā.

२४४. सर्व ग्रंथांमधून (बंधनांमधून) मुक्त झालेल्या, शीलाने युक्त असलेल्या आणि अग्र दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास अत्यंत योग्य) अशा सुक्का थेरीला भोजन दिल्यामुळे खरोखरच खूप पुण्य उत्पन्न होते.

Dutiyasukkāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वितीय सुक्कासुत्तवर्णना समाप्त झाली.

11. Cīrāsuttavaṇṇanā

११. चीरासुत्तवर्णना

245. Ekādasamaṃ uttānameva dasamena sadisattā. Tattha hi bhojanaṃ upāsakassa ābhataṃ, idha cīvaradānanti ayameva viseso.

२४५. अकरावे सुत्त दहाव्यासारखेच असल्यामुळे स्पष्टच आहे. कारण तेथे उपासकाने भोजन आणले होते, तर येथे चीवरदान आहे, हाच काय तो फरक आहे.

Cīrāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

चीरासुत्तवर्णना समाप्त झाली.

12. Āḷavakasuttavaṇṇanā

१२. आळवकसुत्तवर्णना

246. Āḷaviyanti itthiliṅgavasena taṃ raṭṭhampi nagarampi vuccati. Raṭṭhe adhippetepi na ettha bahuvacanaṃ tathāruḷhiyā abhāvato. Tañca bhavananti tañca āḷavakassa yakkhassa bhavanaṃ. Tatthāti āḷavakassa bhavane. ‘‘Atha kho āḷavako yakkho yena bhagavā tenupasaṅkamī’’ti ettha tasmiṃ pāṭhapadese. Ayamanupubbikathāti ayaṃ idāni vuccamānā anupubbato āgatā kathā. Āḷaviyā issaroti āḷavo, āḷavakoti ca [Pg.319] rājā vutto. Kadāci corapaṭibāhanatthaṃ, kadāci ussāhasattivibhāvanavasena paṭirājanisedhanatthaṃ, kadāci lakkhayogyaviniyogavasena byāyāmakaraṇatthañca. Migānaṃ vananato vasanato vānato vā ‘‘migavā’’ti laddhasamaññaṃ migavaṃ. Tassevāti rañño eva. Migoti eko eṇimigo. Tiyojananti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Udakaṃ viya pavisitvā ṭhitanti yathā parissamappatto udakaṃ pavisitvā ṭhito nirassāso hoti, evaṃ viya ṭhitaṃ. Mūlanti samīpaṃ. Yakkhaṃ disvāva rañño bhayaṃ chambhitattaṃ ūrutthambhaṃ ahosi, tasmā rājā palāyituṃ nāsakkhi. Tena vuttaṃ ‘‘khādituṃ upagato’’ti. Atha rājā dvidhā chinnaṃ migaṃ datvā attānaṃ mocetukāmo ahosi. Yakkho ‘‘nanu mama hatthagatakālato paṭṭhāya migopi mama santako, tattha kinnāma te kerāṭiyamidaṃ datvā attano mocana’’nti rājānaṃ na muñci. Atha rājā tassa tādisaṃ paṭiññātaṃ akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘rājā tena saddhi’’ntiādi. Bhavanaṃ anupagatanti idaṃ mama bhavanaṃ anupagataṃ. Ananuññātanti upagatena sāmibhūtena ananuññātañca. Etena upagataṃ taṃ, idāni tādisena anuññātañca khādituṃ labhāmīti dasseti.

२४६. ‘आळवी’ (Āḷavī) हे स्त्रीलिंगी रूपाने त्या राष्ट्राला आणि नगरालाही म्हटले जाते. राष्ट्र अभिप्रेत असतानाही येथे बहुवचन वापरलेले नाही, कारण तशी रूढी नाही. ‘तञ्च भवनं’ (त्याच्या भवनात) म्हणजे त्या आळवक यक्षाच्या भवनात. ‘तत्थ’ (तेथे) म्हणजे आळवकाच्या भवनात. ‘अथ खो आळवको यक्खो येन भगवा तेनुपसङ्कमि’ (त्यानंतर आळवक यक्ष जेथे भगवान होते, तेथे गेला) या पाठात. ‘अयमनुपुब्बिकथा’ (ही अनुक्रमिक कथा) म्हणजे ही आता सांगितली जाणारी, अनुक्रमाने आलेली कथा होय. ‘आळविया इस्सरो’ (आळवीचा स्वामी) म्हणजे आळव किंवा आळवक नावाचा राजा म्हटला आहे. कधी चोरांना रोखण्यासाठी, कधी उत्साह आणि शक्तीचे प्रदर्शन करून शत्रू राजांना रोखण्यासाठी, आणि कधी लक्ष्याचा योग्य सराव करण्यासाठी व्यायाम करण्याच्या हेतूने. मृगांचे (हरणांचे) वनन (जाणे), वसन (राहणे) किंवा वाण (धावणे) यावरून ‘मृगया’ (शिकार) हे नाव मिळाले आहे. ‘तस्सेव’ (त्याचेच) म्हणजे राजाचेच. ‘मृग’ म्हणजे एक एणीमृग (काळवीट). ‘तियोजनं’ (तीन योजन) हे अत्यंतसंयोगात द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. ‘उदकं विय पविसित्वा ठितं’ (पाण्यात शिरून राहिल्यासारखे) म्हणजे जसा थकलेला माणूस पाण्यात शिरून उभा राहतो आणि श्वास रोखून धरतो, त्याप्रमाणे उभा राहिलेला. ‘मूलं’ म्हणजे जवळ (समीप). यक्षाला पाहताच राजाला भय, थरकाप आणि मांड्या जखडणे (ऊरुस्तंभ) झाले, त्यामुळे राजा पळून जाऊ शकला नाही. म्हणूनच ‘खादितुं उपगतो’ (खाण्यासाठी जवळ आला) असे म्हटले आहे. नंतर राजाने दोन तुकडे केलेले हरीण देऊन स्वतःची सुटका करून घेण्याची इच्छा केली. यक्षाने म्हटले, ‘माझ्या हातात आल्यापासून हरीण तर माझेच झाले आहे, मग यात तुझी कोणती लबाडी आहे की हे देऊन स्वतःची सुटका करून घेत आहेस?’ असे म्हणून त्याने राजाला सोडले नाही. नंतर राजाने त्याला तसे वचन दिले. म्हणूनच ‘राजा तेन सद्धिं’ (राजा त्याच्यासोबत) इत्यादी म्हटले आहे. ‘भवनं अनुपगतं’ म्हणजे माझ्या या भवनात न आलेला. ‘अननुञ्ञातं’ म्हणजे आलेल्या मालकाद्वारे परवानगी न दिलेला. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, जो आला आहे त्याला आणि आता तशा मालकाने परवानगी दिलेल्याला मी खाऊ शकतो.

Maccupatheti maccugocare. Āsannamaraṇatāya evamāhaṃsu.

‘मच्चुपथे’ (मृत्यूच्या मार्गावर) म्हणजे मृत्यूच्या क्षेत्रात (गोचरात). मृत्यू जवळ आल्यामुळे त्यांनी असे म्हटले.

Taṃ āḷavakakumāraṃ ādāya pakkamiṃsūti yojanā. Tassa rañño mahesī āḷavakakumārassa mātāti vuttā. Devisahassānaṃ vippalapantīnanti vacanaṃ pariṇāmetabbaṃ.

‘त्या आळवक कुमाराला घेऊन गेले’ असा संबंध (योजना) आहे. त्या राजाची पट्टराणी ही आळवक कुमाराची माता असल्याचे म्हटले आहे. ‘हजारो देवी (राण्या) विलाप करत असताना’ या वाक्याचा अर्थ असा बदलला पाहिजे.

Desanāpariyosāneti yakkhaṃ dametvā paccāgantvā nagaradvārasamīpe rukkhamūle nisinnena bhagavatā sarājikāya mahatiyā parisāya desitadesanāya pariyosāne. Soti bhagavā. Bhavane evāti vimāne eva. Bhagavāpi passati pakaticakkhunāva nigrodhassa upari nibbattattā.

‘देसनापरियोसाने’ (देशनेच्या शेवटी) म्हणजे यक्षाचे दमन करून परत आल्यावर, नगरद्वाराजवळ एका वृक्षाच्या मुळाशी बसलेल्या भगवंतांनी राजासह मोठ्या परिषदेला दिलेल्या उपदेशाच्या (देशनेच्या) शेवटी. ‘सो’ (तो) म्हणजे भगवान. ‘भवने एव’ म्हणजे विमानामध्येच. भगवान देखील आपल्या प्राकृत (सामान्य) चक्षूंनीच पाहतात, कारण तो वडाच्या झाडावर उत्पन्न झाला होता.

Tatrāti tasmiṃ ‘‘rosetukāmatāyā’’ti vacane. Tesanti sātāgirihemavatānaṃ. Kāladīpadesakulajanettiāyuppamāṇavisayaṃ pañcamahāvilokitaṃ. ‘‘Sītaṃ byapagataṃ hoti, uṇhañca upasammatī’’tiādinā (bu. vaṃ. 2.83) āgatāni dvattiṃsa pubbanimittāni. Kaṭippadesavatthikosakaṇṇato tidhā. Saddoti āḷavakassa ugghositasaddo.

‘तत्र’ (तेथे) म्हणजे त्या ‘क्रोधित करण्याच्या इच्छेने’ या वचनात. ‘तेसं’ (त्यांच्या) म्हणजे सातागिरि आणि हेमवताच्या. काळ, द्वीप, देश, कुल आणि जननीच्या आयुष्यमर्यादेविषयीचे ‘पंचमहाविलोकन’ होय. ‘थंडी निघून जाते आणि उष्णता शांत होते’ इत्यादीद्वारे (बुद्धवंश २.८३) आलेले बत्तीस पूर्वनिमित्त (चिन्हे) आहेत. कटीप्रदेश (कमर), वस्त्रकोश आणि कान यावरून तीन प्रकारे. ‘सद्दो’ (शब्द) म्हणजे आळवकाचा गर्जनायुक्त आवाज.

Iminā [Pg.320] pasaṅgena sakalajambudīpaṃ byāpetvā pavatte aparepi tayo sadde yathā ete, evaṃ āḷavakassa ugghositasaddopīti dassetuṃ ‘‘cattāro’’tiādi vuttaṃ. Osakkanteti parihāyamāne.

या प्रसंगाने संपूर्ण जंबुद्वीपात पसरलेले इतर तीन शब्द जसे आहेत, त्याचप्रमाणे आळवकाचा गर्जनायुक्त आवाज देखील आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘चत्तारो’ (चार) इत्यादी म्हटले आहे. ‘ओसक्कन्ते’ म्हणजे कमी होत असताना (ऱ्हास पावत असताना).

Cuṇṇentāti cuṇṇetuṃ samatthataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana cuṇṇanavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘mā kassacī’’tiādi. Ussāvabindumattampīti ussāvapatanamattampi. Khurappaṃ sallaṃ.

‘चुण्णेन्ता’ (चूर्ण करणारे) हे चूर्ण करण्याच्या सामर्थ्याला अनुसरून म्हटले आहे, प्रत्यक्ष चूर्ण करण्याच्या क्रियेवरून नाही. म्हणूनच ‘मा कस्सचि’ (कोणाचेही नाही) इत्यादी म्हटले आहे. ‘उस्सावबिन्दुमत्तम्पि’ म्हणजे दवबिंदू पडण्याइतके देखील. ‘खुरप्पं’ म्हणजे बाण (शस्त्र).

Seṭṭhānīti ajeyyena appaṭihatabhāvena uttamāni. Dussāvudhanti āvudhakiccakaraṃ uttariyaṃ dussaṃ. Imāni kira sakkādīnaṃ puññānubhāvena nibbattāni appaṭihatappabhāvāni paṭipakkhavidhamanayuttāni avajjhāni āvudhāni. Tenāha ‘‘yadi hī’’tiādi.

‘सेट्ठानि’ (श्रेष्ठ) म्हणजे अजिंक्य आणि अप्रतिहत असल्यामुळे उत्तम. ‘दुस्सावुधं’ (वस्त्ररूप शस्त्र) म्हणजे शस्त्राचे काम करणारे उत्तरीय वस्त्र. ही शस्त्रास्त्रे शक्रादींच्या (इंद्रादींच्या) पुण्याच्या प्रभावाने निर्माण झालेली, अप्रतिहत प्रभाव असणारी, शत्रूचा नाश करणारी आणि अभेद्य अशी आहेत. म्हणूनच ‘यदि हि’ (जर खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे.

Asanivicakkaṃ viyāti asanimaṇḍalaṃ viya.

‘असनिविचक्कं विय’ म्हणजे वज्रचक्राप्रमाणे (विजेच्या चक्राप्रमाणे).

Pittanti alagaddapittaṃ. Bhindeyyāti āsiñceyya. Sukhanti sukaraṃ. Mudubhūtacittavavatthānakaraṇatthanti mudubhūtaṃ attano citte vavatthānassa karaṇatthaṃ.

‘पित्तं’ म्हणजे सापाचे पित्त. ‘भिन्देय्य’ म्हणजे शिंपडावे. ‘सुखं’ म्हणजे सोपे (सुकर). ‘मुदुभूतचित्तववत्थानकरणत्थं’ म्हणजे स्वतःचे चित्त मृदू झाल्यावर त्याचे निर्धारण (निश्चय) करण्यासाठी.

Evaṃ vutteti ‘‘na khvāha’’nti evaṃ vutte. Bhagavato sāsane ṭhite payirupāsitvā uggahitaṃ bhagavantaṃ payirūpāsitvā uggahitameva nāmāti āha ‘‘kassapaṃ…pe... uggahesu’’nti. Puṭṭhapañhāti sammāsambuddhena puṭṭhapañhā. Yasmā buddhavisaye puṭṭhapañhā, tasmā buddhavisayāva honti.

‘एवं वुत्ते’ (असे म्हटले असता) म्हणजे ‘न ख्वाहं’ (मी खरोखर नाही) असे म्हटले असता. भगवंतांच्या शासनात राहून, त्यांची सेवा करून जे ग्रहण केले, ते भगवंतांची सेवा करून ग्रहण केलेलेच आहे, हे सांगण्यासाठी ‘कस्सपं...पे... उग्गहेसुं’ (कश्यप...पे... ग्रहण केले) असे म्हटले आहे. ‘पुट्ठपञ्हा’ (विचारलेले प्रश्न) म्हणजे सम्यक्संबुद्धांनी विचारलेले प्रश्न. ज्याअर्थी हे बुद्धविषयातील विचारलेले प्रश्न आहेत, त्याअर्थी ते बुद्धविषयकच आहेत.

Paṭisedhetvāti vācāya asakkuṇeyyabhāveneva paṭisedhetvā. ‘‘Yadākaṅkhasī’’ti padasandhivasena niddesoti āha ‘‘yadi ākaṅkhasī’’ti. Tena tuyhaṃ pucchaṃ tāva sutvā vissajjessanti dasseti. Tenāha ‘‘na me’’tiādi. Dutiyavikappe da-kāro padasandhikaroti āha ‘‘yaṃ ākaṅkhasī’’ti. ‘‘Puccha, āvuso, sutvā jānissāmī’’ti avatvā sabbaññubuddhassa aniyametvā vacanaṃ sabbavisayaṃ hotīti āha ‘‘sabbaṃ te’’tiādi.

‘पटिसेधेत्वा’ (प्रतिषेध करून) म्हणजे वाणीने असमर्थ असल्यामुळेच प्रतिषेध करून. ‘यदाकङ्खसि’ (जेव्हा तुला इच्छा असेल) हा पदसंधीमुळे झालेला निर्देश आहे, म्हणून ‘यदि आकङ्खसि’ (जर तुझी इच्छा असेल) असे म्हटले आहे. याद्वारे ‘तुझा प्रश्न आधी ऐकून मग त्याचे उत्तर देईन’ हे दर्शवले आहे. म्हणूनच ‘न मे’ (माझे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्या विकल्पात ‘द’ हा वर्ण पदसंधी करणारा आहे, म्हणून ‘यं आकङ्खसि’ (ज्याची तू इच्छा करतोस) असे म्हटले आहे. ‘मित्रा, विचार, ऐकून समजून घेईन’ असे न म्हणता, सर्वज्ञ बुद्धांचे हे अनियंत्रित (मर्यादा नसलेले) वचन सर्वविषयक होते, हे दर्शवण्यासाठी ‘सब्बं ते’ (तुला सर्व काही) इत्यादी म्हटले आहे.

Kiṃ sūti ettha kinti pucchāyaṃ, sūti saṃsaye, kiṃ nūti attho? Idhāti imasmiṃ loke. Tasmā vittanti yasmā vittikaraṇato vittaṃ. Sukatanti suṭṭhu sakkaccaṃ kataṃ. Sukhanti iṭṭhaphalaṃ. Tattha yaṃ padhānaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘kāyikacetasikaṃ sāta’’ntiādi vuttaṃ. Nissandaphalañhi taggahaṇena gahitameva [Pg.321] hoti. Appetīti pāpeti. Atisayatthajotano tara-saddoti āha ‘‘atisayena sādū’’ti. Rasasaññitāya iṭṭhānaṃ rāgādidhammānaṃ. Kena pakārenāti kathaṃ-saddassa atthamāha. Kathaṃjīvinti yadi samāsapadametaṃ, ‘‘katha’’nti sānunāsikā katāti āha ‘‘gāthābandhasukhattha’’ntiādi.

‘किं सू’ यामध्ये ‘किं’ हे प्रश्नासाठी आहे, ‘सू’ हे संशयासाठी आहे, म्हणजेच ‘किं नु’ (काय बरे) असा अर्थ आहे. ‘इध’ म्हणजे या लोकात. ‘तस्मा वित्तं’ म्हणजे ज्या अर्थप्राप्तीमुळे ते वित्त (धन) ठरते. ‘सुकतं’ म्हणजे चांगल्या प्रकारे, आदरपूर्वक केलेले. ‘सुखं’ म्हणजे इष्ट फल. त्यामध्ये जे प्रधान आहे, ते दर्शवण्यासाठी ‘कायिक आणि चैतसिक सुख’ इत्यादी म्हटले आहे. कारण निस्यंदफल (परिणामी फल) हे त्याच्या ग्रहणाने ग्रहण केलेच जाते. ‘अप्पेति’ म्हणजे प्राप्त करून देतो. ‘तर’ हा शब्द अतिशयार्थ दर्शवणारा आहे, म्हणून ‘अतिशयेन सादू’ (अत्यंत मधुर) असे म्हटले आहे. रस संज्ञेमुळे इष्ट अशा रागादी धर्मांचे. ‘केना प्रकारेण’ (कोणत्या प्रकारे) हा ‘कथं’ या शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. ‘कथंजीविं’ हे जर सामासिक पद असेल, तर ‘कथं’ हे सानुनासिक केले आहे, हे सांगण्यासाठी ‘गाथाबंधाच्या सुलभतेसाठी’ इत्यादी म्हटले आहे.

Saddhīdha vittanti ekadesena samudāyadassanaṃ samuddapabbatanidassanaṃ viya. Iti-saddo ādiattho daṭṭhabbo. ‘‘Vittikaraṇato vitta’’nti vuttamatthaṃ sandhāya hetūpamāhi yojetvā dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tena sukhāvahanato, dukkhapaṭibāhanato, dāliddiyūpasamanato, ratanapaṭilābhahetuto, lokasantatiāvahanato ca saddhā vittaṃ yathā taṃ hiraññasuvaṇṇādīni. Tenāha ‘‘eva’’ntiādi. Nanu cetanā sammādiṭṭhiādayo ca sātisayaṃ vipākasukhaṃ āvahanti, taṃ kathaṃ saddhā āvahatīti? Saddhādhurabhāvasabhāvato. Tenāha ‘‘saddhādhurena paṭipannāna’’nti. Tassa ca sesapadesupi yojetabbaṃ.

'Saddhīdha vittaṃ' (श्रद्धा हेच येथे धन आहे) यामध्ये एका अंशाने संपूर्ण समुदायाचे दर्शन घडवले आहे, जसे की समुद्र आणि पर्वताचे उदाहरण देऊन संपूर्ण पृथ्वीचे दर्शन घडवले जाते. 'इति' हा शब्द 'आदि' (इत्यादी) या अर्थाने समजला पाहिजे. 'धन निर्माण करते म्हणून ते वित्त (धन) आहे' या सांगितलेल्या अर्थाचा संदर्भ घेऊन, कारणांच्या उपमांशी जोडून दाखवण्यासाठी 'यथा ही' (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामुळे, सुख प्राप्त करून देणारे असल्यामुळे, दुःखाचे निवारण करणारे असल्यामुळे, दारिद्र्य शमवणारे असल्यामुळे, रत्नांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे आणि जगाचे सातत्य टिकवून ठेवणारे असल्यामुळे, श्रद्धा हे सोन्या-चांदीसारखे धन आहे. म्हणूनच 'एवं' इत्यादी म्हटले आहे. पण चेतना, सम्यक् दृष्टी इत्यादी गोष्टी अत्यंत श्रेष्ठ असे विपाक-सुख प्राप्त करून देतात, मग श्रद्धा ते कसे काय प्राप्त करून देते? कारण श्रद्धेचा स्वभाव हा धुरा (नेतृत्व) सांभाळणारा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे, 'श्रद्धेची धुरा घेऊन मार्गक्रमण करणाऱ्यांना'. हेच इतर पदांच्या बाबतीतही जोडले पाहिजे.

Idāni yaṃ hiraññasuvaṇṇādi saddhāvittassa opammaṃ, taṃ hīnaṃ, saddhāvittameva uttamanti pāḷiyaṃ seṭṭhaggahaṇaṃ katanti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi vuttaṃ. Paralokaṃ gataṃ anugacchatīti anugāmikaṃ. Aññehi na sādhāraṇanti anaññasādhāraṇaṃ. Sabbasampattihetūti sabbāsaṃ sīlasampadādīnaṃ lokiyalokuttarānaṃ sampattīnaṃ hetu. Anatthāya hoti anupāyapaṭipattito. Tasmā anugāmikattā. Anaññasādhāraṇattā sabbasampattihetubhāvato hiraññādivittanidānattā ca saddhāvittameva seṭṭhaṃ. Ukkaṭṭhaparicchedadesanā yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti.

आता, सोन्या-चांदी इत्यादींचे जे श्रद्धारूपी धनाच्या बाबतीत उपमान दिले आहे, ते कनिष्ठ आहे आणि श्रद्धारूपी धनच उत्तम आहे, हे दाखवण्यासाठी पाळीमध्ये 'सेट्ठ' (श्रेष्ठ) हा शब्द ग्रहण केला आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'यस्मा पना' इत्यादी म्हटले आहे. परलोकात गेलेल्याच्या मागे जाणारे ते 'अनुगामिक' (सोबत जाणारे) होय. इतरांशी सामायिक नसलेले ते 'अनन्यसाधारण' होय. 'सर्व संपत्तीचे कारण' म्हणजे शीलसंपदा इत्यादी सर्व लौकिक आणि लोकोत्तर संपत्तींचे कारण होय. अयोग्य मार्गाने आचरण केल्यास ते अनर्थाला कारणीभूत ठरते. म्हणून, सोबत जाणारे असल्यामुळे, अनन्यसाधारण असल्यामुळे, सर्व संपत्तीचे कारण असल्यामुळे आणि सोन्या-चांदी इत्यादी धनाचा उगम असल्यामुळे श्रद्धारूपी धनच श्रेष्ठ आहे. ही उत्कृष्ट मर्यादेची देशना आहे, जसे की 'सत्था देवमनुस्सानं' (देव आणि मनुष्यांचे शास्ता) यामध्ये आहे.

‘‘Dasakusaladhammo’’ti iminā ekaccānaṃyeva dānādidhammānaṃ saṅgaho, na sabbesanti asaṅgahitasaṅgaṇhanatthaṃ ‘‘dānasīlabhāvanādhammo vā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sukha’’nti tividhassapi sukhassa sādhāraṇaggahaṇametanti taṃ savisesaladdhaṃ puggalavasena dassento ‘‘soṇaseṭṭhi…pe… āvahatī’’ti āha. Yo so padumavatiyā deviyā putto mahāpadumo nāma rājā dibbasukhasadisaṃ rajjasukhamanubhavitvā pacchā paccekabuddho hutvā nibbānasukhamanubhavi, taṃ nidassanabhāvena gahetvā āha ‘‘mahāpadumādīnaṃ viya nibbānasukhañca āvahatī’’ti.

'दसकुसलधम्मो' (दहा कुशल धर्म) याने केवळ काही दान इत्यादी धर्मांचाच संग्रह होतो, सर्वांचा नाही; म्हणून जे समाविष्ट झाले नाहीत त्यांचा संग्रह करण्यासाठी 'दान-शील-भावना धर्म किंवा' असे म्हटले आहे. 'सुख' हे तिन्ही प्रकारच्या सुखांचे सामान्य ग्रहण आहे, म्हणून ते विशेष रूपाने प्राप्त झालेल्या व्यक्तीच्या संदर्भाने दर्शवताना 'सोण श्रेष्ठ...पे... प्राप्त करून देतो' असे म्हटले आहे. जो तो पदुमावती देवीचा पुत्र महापदुम नावाचा राजा होता, ज्याने दिव्य सुखासारख्या राज्यसुखाचा उपभोग घेतला आणि नंतर प्रत्येकबुद्ध होऊन निर्वाणसुखाचा अनुभव घेतला, त्याला उदाहरण म्हणून घेऊन म्हटले आहे की, 'महापदुम इत्यादींप्रमाणे निर्वाणसुखही प्राप्त करून देते.'

Atthuddhāranayena [Pg.322] saccasaddaṃ saṃvaṇṇento ‘‘anekesu atthesu dissatī’’ti āha. Vācāsacce dissati saccasaddo ‘‘bhaṇe’’ti vuttattāti adhippāyo. Viratisacce dissati. Veramaṇīsu hi patiṭṭhitā samaṇabrāhmaṇā ‘‘sacce ṭhitā’’ti vuccanti. Attākārampi vatthuṃ idameva saccaṃ moghamaññanti pavattiyākāraṃ upādāya diṭṭhi eva saccanti diṭṭhisaccaṃ, tasmiṃ diṭṭhisacce dissatīti yojanā. Brāhmaṇasaccānīti paramatthabrahmānaṃ saccāni, yāni ‘‘sabbe pāṇā avajjhā, sabbe kāmā aniccā, sabbe bhavā aniccā, nāhaṃ kvacani kassaci kiñcanatasmi’’ntiādinā (a. ni. 4.185) catukkanipāte āgatāni. Paramatthabhūtaṃ saccaṃ nibbānaṃ. Abbhantaraṃ katvāti antogadhameva katvā, tehi saddhinti attho paramatthasaccānampi sādutarattā. Yassānubhāvenāti yassa vācāsaccassa ānubhāvena.

अर्थ स्पष्ट करण्याच्या पद्धतीने 'सच्च' (सत्य) या शब्दाचे वर्णन करताना 'अनेक अर्थांमध्ये दिसतो' असे म्हटले आहे. 'भणे' (बोलावे) असे म्हटल्यामुळे 'सच्च' हा शब्द वाणीच्या सत्यात (वाचासत्य) दिसतो, असा अभिप्राय आहे. तो विरती-सत्यात (विरतीसत्य) दिसतो. कारण विरतीमध्ये (पापांपासून दूर राहण्यात) प्रतिष्ठित असलेल्या श्रमण-ब्राह्मणांना 'सत्यात स्थित' असे म्हटले जाते. स्वतःच्या स्वरूपाच्या वस्तूलाही 'हेच सत्य आहे, इतर सर्व व्यर्थ आहे' अशा प्रवृत्तीच्या स्वरूपाचा स्वीकार करून 'दृष्टी हेच सत्य' म्हणजे 'दृष्टीसत्य' (दिट्ठिसच्च) होय, त्या दृष्टीसत्यामध्ये दिसतो, असा संबंध आहे. 'ब्राह्मणसत्ये' म्हणजे परमार्थ ब्राह्मणांची सत्ये, जी 'सर्व प्राणी अवध्य आहेत, सर्व काम अनित्य आहेत, सर्व भव अनित्य आहेत, मी कुठेही कोणाचाही कोणताही भाग नाही' इत्यादी रूपाने (अं. नि. ४.१८५) चतुक्कनिपातात आली आहेत. परमार्थभूत सत्य म्हणजे निर्वाण होय. 'अभ्यंतर करून' म्हणजे अंतर्भूत करून, त्यांच्यासोबत असा अर्थ आहे, कारण परमार्थ सत्ये देखील अधिक मधुर (कल्याणकारी) आहेत. 'ज्याच्या प्रभावाने' म्हणजे ज्या वाणीच्या सत्याच्या प्रभावाने.

Udakamhi dhāvatīti udakapiṭṭhiyaṃ abhijjamānāyaṃ pathaviyā viya dhāvati gacchati mahākappinarājā viya. Visampi saccena hananti paṇḍitāti kaṇhadīpāyanādayo viya. Saccenāti macchajātake bodhisattassa viya saccena devo thanayaṃ pavassati. Sacce ṭhitāti viratisacce vācāsacce ca ṭhitā tayopi bodhisattā. Nibbutinti nibbānaṃ patthayanti. Sādutaranti sātataraṃ iṭṭhataravipākadānato.

'पाण्यावर धावतो' म्हणजे पाण्याचा पृष्ठभाग न भेदता, पृथ्वीवर धावल्याप्रमाणे धावतो किंवा जातो, जसे की महाकप्पिन राजा. 'पंडित सत्याने विषाचाही नाश करतात' जसे की कण्णदीपायन इत्यादी. 'सत्याने' म्हणजे मच्छजातकामध्ये बोधिसत्त्वाच्या सत्याप्रमाणे, सत्याने देव (मेघ) गर्जना करत पाऊस पाडतो. 'सत्यात स्थित' म्हणजे विरती-सत्यात आणि वाचा-सत्यात स्थित असलेले तिन्ही बोधिसत्त्व. 'निवृती' म्हणजे निर्वाणाची आकांक्षा करतात. 'अधिक मधुर' म्हणजे अधिक इष्ट विपाक (फळ) देणारे असल्यामुळे अधिक सुखकारक.

Rasānanti niddhāraṇatthe sāmivacanaṃ. Niddhāraṇañca koci kutoci kenaci imanti kassaci vacanaṃ na sādhetīti dassento ‘‘ye ime’’tiādimāha. Tena hi nibbānaṃ rasasamudāyato sādutaratāvisesena niddhārīyati. Tattha ye ime vuccantīti yojanā. Sāyanīyadhammāti jivhāya sāyitabbā dhammā. Rasāyatanaṃ rasoti āha ‘‘mūlaraso khandharaso’’tiādi. Phalarasanti phalassa rasaṃ, phalaṃ pīḷetvā tāpetvā gahetabbarasanti attho. Arasarūpoti ācārarahitasabhāvo. Rūpassa assādanavasena uppajjanakasukhadhammā rūparasā. Esa nayo saddarasādīsu. Saddarasoti byañjanasambhūto raso. Vimuttirasoti vimuttisampattiko raso. Attharasoti atthassa paṭivijjhanavasena uppajjanakasukhaṃ attharaso, tathā dhammaraso veditabbo. Rūpācārātiādīsu rasaggahaṇena phalarasaṃ vadati. So hi phalassa rūpo ca, rasitabbato āsādetabbato raso cāti ‘‘rūparaso’’ti vuccati. Ācāro [Pg.323] pana sāmaggīrasahetutāya ‘‘raso’’ti vutto. Saccaṃ haveti ettha haveti ekaṃsatthe nipāto, ekaṃsattho ca avadhāraṇamevāti āha ‘‘saccameva sādutara’’ntiādi. Sarīramupabrūhenti, na cittaṃ. Nanu ca sukhuppattipayojanattā cittampi upabrūhentīti? Na, sukhassa sarīrabrūhanaṃ paṭicca uppannattā. Viratisaccavācāti saccavisesena sampajjanaṃ vadati. Cittamupabrūheti padālikāya virativācāya saccarase sati samathavipassanādīhi cittaparibrūhanassa sambhavato maggaphalānisaṃsaṃ gaṇhāti. Asaṃkilesikañca sukhamāvahati vivaṭṭasannissitattā. Vimuttirasoti phalasukhaṃ vadati nibbānasukhampi vā. Paramatthasaccaraso nāma nibbānaraso. Tathā hi taṃ ‘‘accutirasaṃ assāsakaraṇarasa’’ntipi vuccati. Tena paribhāvitattāti vimuttirasassa sādutarabhāvadassanatthaṃ. Evaṃ santepi ‘‘vimuttirasaparibhāvitattā’’ti etena kāmaṃ vimuttiraso vā paramatthasaccaraso vā sādutararasāti dasseti. Tadadhigamūpāyabhūtanti tassa paramatthasaccassa adhigamūpāyabhūtaṃ. Atthañca dhammañcāti phalañca kāraṇañca nissāya pavattito attharasā dhammarasā ca sādū, tatopi paramatthasaccameva sādurasanti adhippāyo.

रसानां (रसानां) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप (सामीवचन) आहे. आणि निर्धारण हे 'कोणी, कुठून, कशाने, हे' अशा प्रकारे कोणाचेही वचन सिद्ध करत नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'ये इमे' (जे हे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामुळेच निर्वाण हे रसांच्या समूहातून अधिक मधुर (स्वादुतर) असल्याच्या विशेषतेमुळे वेगळे केले जाते (निर्धारित केले जाते). तेथे 'जे हे म्हटले जातात' अशी योजना आहे. 'सायनीयधम्मा' म्हणजे जिभेने चाखण्याजोगे धर्म (पदार्थ). रसायतन हेच रस आहे, म्हणून 'मूलरस, खन्धरस' इत्यादी म्हटले आहे. 'फलरस' म्हणजे फळाचा रस, फळ पिळून किंवा गरम करून मिळवलेला रस असा अर्थ आहे. 'अरसरूपो' म्हणजे आचाररहित स्वभाव. रूपाच्या आस्वादाने उत्पन्न होणारे सुखकारक धर्म म्हणजे 'रूपरस'. हाच नियम शब्दरस इत्यादींच्या बाबतीतही आहे. 'शब्दरस' म्हणजे व्यंजनांनी (शब्दांनी) उत्पन्न झालेला रस. 'विमुत्तिरस' म्हणजे विमुक्तीच्या प्राप्तीचा रस. 'अत्थरस' म्हणजे अर्थाच्या आकलनाने (प्रतिवेधाने) उत्पन्न होणारे सुख म्हणजे अत्थरस, तसेच 'धम्मरस' समजावा. 'रूपाचार' इत्यादींमध्ये रसाच्या ग्रहणाने फलरस म्हटले आहे. कारण तो फळाचे रूपही आहे आणि चाखण्याजोगा किंवा आस्वाद घेण्याजोगा असल्यामुळे रसही आहे, म्हणून त्याला 'रूपरस' म्हटले जाते. आचार मात्र सामग्रीच्या रसाचे कारण असल्यामुळे 'रस' म्हटला आहे. 'सच्चं हवे' येथे 'हवे' हा निश्चित अर्थाचा (एकंसत्थ) निपात आहे, आणि निश्चित अर्थ म्हणजे अवधारण (मर्यादा निश्चित करणे) आहे, म्हणून 'सत्यच अधिक मधुर आहे' (सच्चमेव सादुतरं) इत्यादी म्हटले आहे. ते शरीराला पुष्ट करतात, चित्ताला नाही. शंका: सुखाच्या उत्पत्तीच्या प्रयोजनामुळे चित्तालाही पुष्ट करतात की नाही? उत्तर: नाही, कारण सुख हे शरीराच्या पुष्टीवर अवलंबून उत्पन्न होते. 'विरतिसच्चवाचा' म्हणजे सत्याच्या विशेषाने संपन्न होणे असे म्हणतात. 'चित्ताला पुष्ट करते' - विरतीयुक्त सत्यवाणीमध्ये सत्यरस असताना समथ आणि विपश्यना इत्यादींद्वारे चित्ताची पुष्टी होणे शक्य असल्यामुळे मार्ग आणि फळाचा लाभ (आनृशंस) ग्रहण करतो. आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) वर आश्रित असल्यामुळे क्लेशरहित सुख आणते. 'विमुत्तिरस' म्हणजे फलसुख किंवा निर्वाणसुख असे म्हणतात. 'परमत्थसच्चरस' म्हणजे निर्वाणरस होय. कारण त्याला 'अच्युतरस' (अविनाशी रस) किंवा 'आश्वासकरणरस' (शांती देणारा रस) असेही म्हटले जाते. 'तेन परिभावितत्ता' म्हणजे विमुत्तिरसाची अधिक मधुरता दाखवण्यासाठी. असे असले तरी, 'विमुत्तिरसपरिभावितत्ता' याने इच्छेनुसार विमुत्तिरस किंवा परमत्थसच्चरस हाच अधिक मधुर रस आहे, असे दर्शवतो. 'तदधिगमुपायभूतं' म्हणजे त्या परमार्थ सत्याच्या प्राप्तीचा उपाय असलेला. 'अत्थं च धम्मं च' म्हणजे फल आणि कारण यावर आश्रित असलेले अत्थरस आणि धम्मरस हे मधुर आहेत, परंतु त्याहूनही परमार्थ सत्य हाच अधिक मधुर रस आहे, असा अभिप्राय आहे.

Lokuttaraṃ lokiyañca atthaṃ ajānanto andho, lokiyatthameva jānanto ekacakkhu, ubhayaṃ jānanto dvicakkhu. Parahitaṃ attahitañca ajānanto andho, attahitameva jānanto ekacakkhu, ubhayatthaṃ jānanto dvicakkhu. So dvicakkhupuggalo paññājīvī. Taṃ pana gahaṭṭhapabbajitavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘gahaṭṭho vā’’tiādi vuttaṃ. Gahaṭṭhapaṭipadaṃ ārādhetvā cāti yojanā. Ārādhetvāti ca sādhetvāti attho.

लोकोत्तर आणि लौकिक अर्थ न जाणणारा आंधळा (अंध) असतो, केवळ लौकिक अर्थ जाणणारा एक डोळा असलेला (एकचक्खु) असतो, आणि दोन्ही जाणणारा दोन डोळे असलेला (द्विचक्खु) असतो. परहित आणि आत्महित न जाणणारा आंधळा असतो, केवळ आत्महित जाणणारा एक डोळा असलेला असतो, आणि दोन्ही जाणणारा दोन डोळे असलेला असतो. तो द्विचक्खु पुद्गल (व्यक्ती) प्रज्ञेने जगणारा (प्रज्ञाजीवी) असतो. त्याला गृहस्थ आणि प्रव्रजित यांच्या भेदाने विभागून दाखवण्यासाठी 'गृहस्थ किंवा' (गहट्ठो वा) इत्यादी म्हटले आहे. 'गृहस्थ प्रतिपदेची आराधना करून' अशी योजना आहे. आणि 'आराधना करून' म्हणजे 'साध्य करून' असा अर्थ आहे.

Purimanayenevāti kassapasammāsambuddhavissajjitanayeneva. Kiñcāpīti anujānanasandassanatthe nipāto. Kiṃ anujānātīti? Gāthāya catūhi padehi vuttesu atthesu ekassa atthassa siddhiyaṃ itaresampi siddhiṃ anujānāti. Tenāha ‘‘yo catubbidhamoghaṃ…pe… parisujjhatī’’ti. Kiṃ sandassetīti? Yesaṃ pāpadhammānaṃ balavabhāvena oghataraṇādi na sijjhati, tesaṃ paṭipakkhānaṃ nissandehavasena sandassanaṃ. Tenāha ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Oghataraṇanti oghataraṇapaṭipattiṃ. Asaddahantoti evaṃ paṭipajjanto [Pg.324] imāya paṭipattiyā oghaṃ taratīti na saddahanto. Na pakkhandatīti pakkhandanalakkhaṇāya saddhāya na ugghāṭīyatīti na otarati. Cittavossaggenāti yathākāmācāravasena cittassa vossajjanena. Pamatto pamādaṃ āpanno. Tatthevāti kāmesu eva. Visattattā laggattā. Vokiṇṇoti visevito. Tasmāti vuttassa catubbidhassapi atthassa hetubhāvena paccāmasanaṃ. Tappaṭipakkhanti assaddhiyādīnaṃ paṭipakkhaṃ saddhādīnaṃ okāsattā.

'पूर्वीच्याच पद्धतीने' म्हणजे काश्यप सम्यक्संबुद्धांनी दिलेल्या उत्तराच्या पद्धतीनेच. 'किञ्चापि' हा अनुमती (अनुज्ञान) आणि दर्शन या अर्थातील निपात आहे. कशाची अनुमती देतो? गाथेच्या चार चरणांमध्ये सांगितलेल्या अर्थांपैकी एका अर्थाच्या सिद्धीमध्ये इतरांच्याही सिद्धीची अनुमती देतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जो चार प्रकारच्या ओघाला... पे... शुद्ध होतो'. काय दर्शवतो? ज्या पापधर्मांच्या प्रबळतेमुळे ओघ पार करणे इत्यादी साध्य होत नाही, त्यांच्या विरोधकांचे (प्रतिपक्षांचे) निःसंदेहपणे दर्शन घडवणे. म्हणूनच 'असे असले तरी' इत्यादी म्हटले आहे. 'ओघतरण' म्हणजे ओघ पार करण्याची प्रतिपत्ती (साधना). 'अश्रद्धा बाळगणारा' (अस्सद्दहन्तो) म्हणजे अशा प्रकारे आचरण करणारा या प्रतिपदेने ओघ पार करू शकतो, यावर विश्वास न ठेवणारा. 'प्रवेश करत नाही' (न पक्खन्दति) म्हणजे प्रवेश करण्याचे लक्षण असलेल्या श्रद्धेने प्रेरित न झाल्यामुळे त्यात उतरत नाही. 'चित्तवोसग्गेन' म्हणजे इच्छेनुसार आचरण करण्याच्या वशतेमुळे चित्ताचा त्याग करणे (चित्त मोकळे सोडणे). 'प्रमत्त' म्हणजे प्रमादाला (आळसाला/दुर्लक्षाला) प्राप्त झालेला. 'तेथेच' म्हणजे कामांमध्येच (इंद्रियभोगांमध्येच). 'विसत्तत्ता' म्हणजे आसक्त असणे (अडकून राहणे). 'वोकिण्णो' म्हणजे संमिश्रित किंवा विशेष सेवन केलेला. 'त्यामुळे' म्हणजे सांगितलेल्या चारही प्रकारच्या अर्थांच्या हेतूभावाचा निर्देश करणे. 'त्याचा प्रतिपक्ष' म्हणजे अश्रद्धा इत्यादींच्या विरोधी असलेल्या श्रद्धा इत्यादींना वाव मिळाल्यामुळे.

Etāyāti gāthāyaṃ iminā padenāti sambandho. Sappurisasaṃsevo saddhammassavanaṃ yonisomanasikāro dhammānudhammapaṭipattīti imesaṃ sotāpattimaggādhigamassa aṅgānaṃ āsannakāraṇaṃ saddhindriyanti āha ‘‘sotāpattiyaṅgapadaṭṭhānaṃ saddhindriya’’nti. Vuttañhetaṃ – ‘‘saddhājāto upasaṅkamati, upasaṅkamanto payirupāsati, payirupāsanto sotaṃ odahati, ohitasoto dhammaṃ suṇātī’’tiādi (ma. ni. 2.183, 432). Diṭṭhoghaṃ tarati etenāti diṭṭhoghataraṇaṃ, diṭṭhoghassa taraṇaṃ. Kāmañcettha ‘‘tarati ogha’’nti vuttaṃ, vattamānasamīpepi pana vattamānaṃ viya voharaṇaṃ yuttaṃ diṭṭhoghassa tiṇṇabhāvassa ekantikattāti ‘‘sotāpannañca pakāsetī’’ti vuttaṃ. Esa nayo sesesupi. Diṭṭhivicikicchādipaṭipattantarāyakarānaṃ pāpadhammānaṃ samucchinnattā sotāpanno…pe… appamādena samannāgato. ‘‘Sotāpatti…pe… taratī’’ti ettake vutte sakideva imassa lokassa āgamanampi gahitaṃ siyāti tannivattanatthaṃ ‘‘ārādhetvā…pe… avasesa’’nti vuttaṃ. Nanu ‘‘avasesa’’nti vuttattā sotāpattimaggena atiṇṇaṃ anavasesaṃ bhavoghavatthu gahitameva siyāti? Na, upari dvīhi maggehi taritabbānaṃ tesaṃ parato dvinnaṃ pahānavasena vuccamānattā. Apavādavisayampi pariharati – ‘‘evaṃ esā codanā attano visaye na patiṭṭhātī’’ti. Anādikālabhāvattā kāmasaññāya kāmoghataraṇaṃ mahatā eva vīriyena sādhetabbanti āha ‘‘vīriyenā’’ti. Tatiyaṃ maggaṃ ārādhetvā. Kāmoghassa vatthu kāmoghavatthu, kāmaguṇehi saddhiṃ sabbo kāmabhavo. Kāmoghasaññitanti kāmoghasaṅkhātaṃ. Kāmanaṭṭhena kāmo ca so dukkho cāti kāmadukkhaṃ. Assādanaṭṭhena kāmo eva saññāti kāmasaññā, sabbaso samucchinnattā vigatā kāmasaññā etissāti vigatakāmasaññā[Pg.325]. Sabbesaṃ rāgādimalānaṃ mūlabhūtattā sattasantānassa visesato malīnasabhāvāpādanato paramaṃ ukkaṃsagataṃ malanti paramamalaṃ, avijjā. Tenāha bhagavā – ‘‘avijjāparamaṃ mala’’nti (dha. pa. 243).

‘एताय’ म्हणजे गाथेतील या पदाशी संबंध आहे. सत्पुरुष संसेव (सत्पुरुषांची संगत), सद्धम्म श्रवण, योनिशो मनसिकार आणि धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती या सोतापत्तिमार्ग प्राप्तीच्या अंगांचे निकटचे कारण ‘सद्धिन्द्रिय’ (श्रद्धेचे इंद्रिय) आहे, म्हणून म्हटले आहे - “सोतापत्ती अंगांचे पदस्थान सद्धिन्द्रिय आहे”. कारण असे म्हटले आहे - “श्रद्धा उत्पन्न झाल्यावर तो जवळ जातो, जवळ जाऊन सेवा करतो, सेवा करताना कान देतो (लक्षपूर्वक ऐकतो), कान देऊन धम्म ऐकतो” इत्यादी (म. नि. २.१८३, ४३२). याच्याद्वारे दृष्टीचा ओघ (दिठ्ठोघ) तरून जातो म्हणून ‘दिठ्ठोघतरण’ म्हणजे दृष्टीच्या ओघाचे तरून जाणे. जरी येथे “ओघ तरून जातो” असे म्हटले असले, तरी वर्तमानकाळाच्या जवळ असलेल्या गोष्टीला वर्तमानकाळासारखेच वापरणे योग्य आहे, कारण दृष्टीचा ओघ तरून जाणे हे निश्चित आहे, म्हणून “सोतापन्नाला प्रकट करतो” असे म्हटले आहे. हाच नियम इतरांनाही लागू होतो. दृष्टी, विचिकित्सा (शंका) इत्यादी प्रतिपत्तीमध्ये अडथळा आणणाऱ्या पापदम्मांचा समूळ नाश केल्यामुळे सोतापन्न...पे... अप्रमादाने युक्त असतो. “सोतापत्ती...पे... तरून जातो” एवढेच म्हटले तर या लोकात केवळ एकदाच येणे देखील गृहीत धरले जाईल, म्हणून त्याचे निवारण करण्यासाठी “आराधन करून...पे... उर्वरित” असे म्हटले आहे. शंका: “उर्वरित” असे म्हटल्यामुळे सोतापत्तिमार्गाने न तरलेला संपूर्ण भवोघाचा विषय गृहीत धरला जाईल काय? उत्तर: नाही, कारण वरच्या दोन मार्गांनी तरून जाणाऱ्या त्या क्लेशांचा पुढे दोन मार्गांच्या प्रहाणाने (नाशाने) उल्लेख केला आहे. अपवादाच्या विषयाचेही परिहार करतो - “अशा प्रकारे हा आक्षेप स्वतःच्या विषयात टिकत नाही”. अनादी काळापासून असलेल्या कामसंज्ञेमुळे कामोघाचे तरून जाणे केवळ मोठ्या वीर्यानेच (प्रयत्नानेच) साध्य केले जाऊ शकते, म्हणून “वीर्याने” असे म्हटले आहे. तिसऱ्या मार्गाचे (अनागामी मार्गाचे) आराधन करून. कामोघाचा विषय म्हणजे कामोघवस्तू, कामगुणांसह संपूर्ण कामभव. कामोघसंज्ञित म्हणजे कामोघ संज्ञेचे. इच्छिण्याच्या अर्थाने काम आणि ते दुःख आहे म्हणून ‘कामदुःख’. आस्वादाच्या अर्थाने काम हीच संज्ञा म्हणजे ‘कामसंज्ञा’, सर्व प्रकारे समूळ नष्ट झाल्यामुळे जिची कामसंज्ञा निघून गेली आहे ती ‘विगतकामसंज्ञा’. सर्व रागादी मलांचे मूळ असल्यामुळे आणि प्राण्यांच्या संतानाला (चित्तप्रवाहाला) विशेषतः मलिन बनवत असल्यामुळे जे परम उत्कृष्ट मल आहे ते ‘परममल’ म्हणजे ‘अविज्जा’ (अविद्या) होय. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - “अविज्जा हे परम मल आहे” (धम्मपद २४३).

Paññāpadaṃ gahetvāti yathāvuttaṃ paññāpadaṃ hadaye ṭhapetvā. Tappasaṅgena attano paṭibhānena sabbehi viya uggahitaniyāmena. Sabbatthevāti pañcasupi ṭhānesu. Atthayuttipucchāti paññādiatthasamadhigamassa yuttiyā kāraṇassa pucchā. Tenāha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. Paññādiatthaṃ ñatvāti paññādhana-kitti-mitta-abhisamparāyasaṅkhātaṃ atthaṃ sarūpato saccapaṭivedhanipphādanena ñāṇena jānitvā. Nanu esa lokuttaraṃ sotāpattimaggaphalapaññaṃ tadadhigamūpāyaṃ lokiyapaññañca abhibhavitvā ṭhito, so kasmā tattha atthayuttiṃ pucchatīti? Saccametaṃ, upari pana samādhissa yuttiṃ pucchitukāmo paññāya seṭṭhabhāvato, tassa ca ekadeseneva adhigatattā tameva ādiṃ katvā pucchati. ‘‘Kāya yuttiyā’’tiādi atthavaṇṇanaṃ atidissati ‘‘esa nayo dhanādīsū’’ti. Tatthāpi atthayuttipucchābhāvo pana ‘‘sabbatthevā’’ti iminā vibhāvitoti.

‘पञ्ञापदं गहेत्वा’ (प्रज्ञापद ग्रहण करून) म्हणजे वर सांगितलेले प्रज्ञापद हृदयात ठेवून. त्याच्या प्रसंगाने स्वतःच्या प्रतिभेने सर्वांनी ग्रहण केल्याप्रमाणे. ‘सब्बत्थेव’ म्हणजे पाचही ठिकाणी. ‘अत्थयुत्तिपुच्छा’ म्हणजे प्रज्ञा इत्यादी अर्थांच्या प्राप्तीची युक्ती (कारण) विचारणे. म्हणूनच “अयं हि” इत्यादी म्हटले आहे. ‘पञ्ञादिअत्थं ञत्वा’ म्हणजे प्रज्ञा, धन, कीर्ती, मित्र आणि परलोक या रूपाने असलेला अर्थ खऱ्या स्वरूपात सत्यप्रतिवेध घडवून आणणाऱ्या ज्ञानाने जाणून. शंका: हा लोकोत्तर सोतापत्तिमार्ग-फलप्रज्ञा आणि तिच्या प्राप्तीचा उपाय असलेल्या लौकिक प्रज्ञेला ओलांडून स्थित आहे, मग तो तेथे अर्थयुक्ती का विचारतो? उत्तर: हे सत्य आहे, परंतु पुढे समाधीची युक्ती विचारण्याची इच्छा असल्यामुळे, प्रज्ञेच्या श्रेष्ठत्वामुळे आणि तिच्या एका अंशानेच ती प्राप्त झाल्यामुळे, तिलाच आधी ठेवून तो विचारतो. “काय युत्तिया” इत्यादी अर्थवर्णन अतिदेश करते की “हाच नियम धनादींच्या बाबतीतही आहे”. तेथेही अर्थयुक्तीच्या प्रश्नाचा अभाव ‘सब्बत्थेव’ याने स्पष्ट केला आहे.

Saddhāsussūsāappamādauṭṭhānasaṅkhātehi catūhi kāraṇehi. Kāyasucaritādibhedena ājīvaṭṭhamakasīlabhūtena. Samathavipassanābhūtena nippariyāyena bodhipakkhiye eva gaṇhanto ‘‘aparabhāge’’ti āha. Pariyāyabodhipakkhiyā pana visesato vuṭṭhānagāminivipassanākālepi labbhanti. Pubbabhāgeti vā taruṇavipassanākālaṃ. Tato pubbasādhanañca sandhāya ‘‘aparabhāge’’ti punāha, tato paranti attho. Dhammanti paṭipattidhammaṃ. Na saddhāmattakeneva paññaṃ labhatīti yojanā. Yadi evaṃ kasmā ‘‘saddahāno’’ti vuttanti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Kiṃ vuttaṃ hotītiādinā vuttameva atthaṃ vivarati. Na kevalaṃ sussūsāmattena paññāpaṭilābho, atha kho appamādena paññaṃ labhatīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘appamatto vicakkhaṇo’’ti vuttanti tadatthaṃ dassento ‘‘eva’’ntiādimāha.

श्रद्धा, सुस्सूसा (ऐकण्याची इच्छा), अप्पमाद (अप्रमाद) आणि उट्ठाण (उद्योग) या चार कारणांमुळे. कायसुचरित (शारीरिक सुचरित्र) इत्यादी भेदांनी युक्त अशा आजीवअट्ठमकशीलाच्या (ājīvaṭṭhamakasīla) रूपाने. समथ आणि विपस्सना (samathavipassanā) रूपाने मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) बोधिपक्खिय (बोधिपाक्षिक) धर्मांनाच ग्रहण करताना "अपरभागे" (नंतरच्या काळात) असे म्हटले आहे. परंतु परियाय-बोधिपक्खिय (पर्याय-बोधिपाक्षिक) धर्म विशेषतः वुट्ठानगामिनी-विपस्सना (वुट्ठानगामिनी विपश्यना) काळातही प्राप्त होतात. किंवा 'पुब्बभागे' म्हणजे तरुण विपस्सना काळ. त्यापूर्वीच्या साधनांचा संदर्भ घेऊन पुन्हा "अपरभागे" (त्यानंतर) असे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ 'त्यानंतर' असा आहे. 'धम्मं' म्हणजे प्रतिपत्तिधर्म (आचरण करण्याचा धर्म). केवळ श्रद्धेनेच प्रज्ञा प्राप्त होत नाही, अशी योजना आहे. जर असे आहे, तर "सद्दहानो" (श्रद्धा ठेवणारा) असे का म्हटले आहे? म्हणून "यस्मा पना" इत्यादी म्हटले आहे. "किं वृत्तं होति" इत्यादींद्वारे आधीच सांगितलेला अर्थ स्पष्ट केला आहे. केवळ ऐकण्याच्या इच्छेनेच प्रज्ञेचा लाभ होत नाही, तर अप्रमादाने (जागरूकतेने) प्रज्ञा प्राप्त होते, हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये "अप्पमत्तो विचक्खणो" (अप्रमत्त आणि विचक्षण) असे म्हटले आहे, त्याचा अर्थ दर्शवताना "एवं" इत्यादी म्हटले आहे.

Idāni saddhādīnaṃ paññāpaṭilābhassa taṃtaṃvisesapaccayāni nīharitvā dassetuṃ ‘‘eva’’nti vuttaṃ. Sussūsāyāti sotukāmatāya. Sā atthato [Pg.326] upasaṅkamanādi. Paññādhigamūpāyanti pariyattidhammamāha. Tenāha ‘‘suṇātī’’ti. Gahitaṃ na pamussati, satiavippavāsalakkhaṇo hi appamādoti. Na kevalaṃ yāthāvato gahaṇakosallameva vicakkhaṇatā, atha kho yāthāvato paññāsampavedhanañcāti āha ‘‘vitthārikaṃ karotī’’ti. Idāni paññāpaṭilābhahetuṃ matthakaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘sussūsāya vā’’tiādi vuttaṃ. Atthamupaparikkhatīti sutakatānaṃ dhammānaṃ pāḷiatthūpaparikkhāpubbakaṃ rūpārūpavibhāgaṃ paramatthaṃ salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca upaparikkhati vīmaṃsati. Anupubbenāti evaṃ ñātapariññaṃ patvā tīraṇapariññāya tato anukkamena tīraṇapariññaṃ pahānapariññañca matthakaṃ pāpento maggappaṭipāṭiyā paramatthasaccabhūtaṃ nibbānaṃ sacchikaroti.

आता श्रद्धा इत्यादींच्या प्रज्ञालाभाचे ते ते विशेष प्रत्यय (कारण) निवडून दाखवण्यासाठी "एवं" असे म्हटले आहे. 'सुस्सूसाय' म्हणजे ऐकण्याच्या इच्छेने. तिचा अर्थ उपसंक्रमण (जवळ जाणे) इत्यादी आहे. प्रज्ञा प्राप्तीचा उपाय म्हणजे परियत्तिधम्म (pariyattidhamma - सैद्धांतिक धर्म) असे म्हटले आहे. म्हणूनच "सुणाति" (ऐकतो) असे म्हटले आहे. ग्रहण केलेले विसरत नाही, कारण स्मृतीचा विलोप न होणे हेच 'अप्पमाद' (अप्रमाद) चे लक्षण आहे. केवळ यथायोग्य ग्रहण करण्याचे कौशल्य म्हणजेच 'विचक्खणता' (विचक्षणता) नव्हे, तर यथायोग्य प्रज्ञेने भेद करणे (समजून घेणे) देखील आहे, म्हणून "वित्थारिकं करोति" (विस्तार करतो) असे म्हटले आहे. आता प्रज्ञालाभाच्या कारणाला शिखरावर पोहोचवून दाखवण्यासाठी "सुस्सूसाय वा" इत्यादी म्हटले आहे. 'अत्थमुपपरिक्खति' म्हणजे ऐकलेल्या धर्मांच्या पाळी आणि अर्थाच्या परीक्षेनंतर रूप आणि अरूपाच्या विभागाने परमार्थाची स्वलक्षण आणि सामान्यलक्षणाने परीक्षा करतो, विचार करतो. 'अनुपुब्बेन' म्हणजे अशा प्रकारे ज्ञातपरिज्ञा प्राप्त करून, तीरणपरिज्ञेने आणि त्यानंतर अनुक्रमाने तीरणपरिज्ञा व प्रहाणपरिज्ञा यांना शिखरावर पोहोचवत मार्ग-परंपरेने परमार्थसत्य स्वरूप असलेल्या निब्बाणाचा (निर्वाणाचा) साक्षात्कार करतो.

Imāni saddhādīni cattāri kāraṇāni matthakaṃ pāpetvā dassento āha ‘‘desakālādīni ahāpetvā’’ti. Yasmiṃ dese yasmiṃ kāle ye ca sahāyake nissāya yaṃ kiccaṃ tiretabbaṃ, tāni desakālādīni anatikkamitvā attano abhivuḍḍhiṃ icchantena ‘‘ayaṃ nāma deso, yatthāhaṃ etarahi vasāmi, ayaṃ kālo, ime mittā, ime amittā, ime āyavayā, ahañca ediso jāti-kula-padesa-balabhoga-parivārādīhi, taṃ kiccaṃ idāni āraddhabbaṃ, idāni nāraddhabba’’nti sabbaṃ upaparikkhitvā paṭipajjitabbaṃ. Evaṃ paṭipajjanto hi lokiyassa dhanassa paṭirūpādhigamūpāyaṃ karoti nāma. Lokuttarassa pana sīlavisodhanādivasena veditabbaṃ. Vahitabbabhāvena dhuro viyāti dhuro, bhāro. Idha pana dhurasampaggaho uttarapadalopena dhuro, vīriyaṃ. So sātisayo etassa atthīti dhuravā. ‘‘Uṭṭhātā’’ti padena kāyikavīriyassa vakkhamānattā ‘‘cetasikavīriyavasenā’’ti visesitaṃ. Anikkhittadhuro dhorayhabhāvato. Tiṇā bhiyyo na maññatīti tiṇaṃ viya paribhavanto atibhuyya vattatīti attho. Ādinā nayenāti ettha ādi-saddena –

श्रद्धा इत्यादी ही चार कारणे शिखरावर पोहोचवून (पूर्णत्वास नेऊन) दाखवताना म्हणाले - "देश, काळ इत्यादींचा त्याग न करता" (देसकालादीनि अहापेत्वा). ज्या देशात, ज्या काळात आणि ज्या मित्रांच्या (सहायांच्या) साहाय्याने जे कार्य पूर्ण करायचे आहे, त्या देश, काळ इत्यादींचे उल्लंघन न करता, स्वतःची प्रगती (अभिवृद्धी) इच्छिणाऱ्याने - "हा तो देश आहे, जेथे मी सध्या राहत आहे; हा काळ आहे; हे मित्र आहेत, हे शत्रू आहेत; हे उत्पन्न आणि खर्च (आय-व्यय) आहेत; आणि मी स्वतः जाती, कूळ, प्रदेश, बल, भोग, परिवार इत्यादींनी युक्त असा आहे; ते कार्य आता सुरू केले पाहिजे किंवा आता सुरू केले नाही पाहिजे" - या सर्व गोष्टींचा विचार करून आचरण केले पाहिजे. कारण अशा प्रकारे आचरण करणारा मनुष्य लौकिक धनाच्या प्राप्तीचा योग्य उपाय करतो. परंतु लोकोत्तर (धनाच्या किंवा गुणांच्या) बाबतीत शील-विशोधन (शीलाची शुद्धी) इत्यादींच्या द्वारे हे समजून घेतले पाहिजे. वाहून नेण्याच्या योग्यतेमुळे 'धुर' म्हणजे धुरा (जू) किंवा भार (ओझे) होय. परंतु येथे उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे 'धुरसंपग्गह' (धुरा धारण करणे) म्हणजे 'धुर' म्हणजेच 'वीर्य' (प्रयत्न/उत्साह) होय. ज्याच्याकडे हे वीर्य अतिशय प्रमाणात आहे, तो 'धुरवा' (धैर्यवान/प्रयत्नशील) होय. "उट्ठाता" (उद्योगी/प्रयत्नशील) या पदाने शारीरिक वीर्याचा उल्लेख केला जात असल्यामुळे, (येथे) "मानसिक वीर्याच्या द्वारे" असे विशेषित केले आहे. धुरा खाली न ठेवणारा (अनिक्खित्तधुरो) हा भार वाहून नेण्याच्या स्वभावामुळे असतो. "तृणापेक्षा अधिक मानत नाही" याचा अर्थ तृणाप्रमाणे तुच्छ मानून, त्यावर मात करून वर्तणूक करतो असा आहे. "इत्यादी पद्धतीने" यामध्ये 'आदि' या शब्दाने -

‘‘Karaṃ purisakiccāni, so sukhā na vihāyati;

(Dī. ni. 3.253);

‘‘Na divā soppasīlena, rattimuṭṭhānadessinā;

Niccaṃ mattena soṇḍena, sakkā āvasituṃ ghara’’nti ca. (dī. ni. 3.253);

–

“पुरुषार्थाची (कर्तव्याची) कामे करणारा मनुष्य सुखापासून वंचित होत नाही;” आणि “दिवसा झोपण्याची सवय असलेल्या, रात्री उठण्याचा द्वेष करणाऱ्या, नेहमी मद्यधुंद आणि व्यसनी असलेल्या व्यक्तीला गृहस्थाश्रम चालवणे शक्य नाही.”

Evamādīnaṃ [Pg.327] saṅgaho. Asithilaparakkamo analasabhāvato. Ekamūsikāyāti ekāya matamūsikāya. Nacirassevāti catumāsabbhantareyeva. Catusatasahassasaṅkhaṃ cūḷantevāsī viyāti kākaṇikaḍḍhakahāpaṇa-soḷasa-kahāpaṇa-catuvīsati-kahāpaṇa-sataharaṇakkamena dve satasahassāni, cūḷakamahāseṭṭhino dhītulābhavasena dve satasahassānīti evaṃ catusatasahassasaṅkhaṃ dhanaṃ ekamūlena yathā cūḷantevāsī vindi, evaṃ aññopi patirūpakārī dhuravā uṭṭhātā vindate dhanaṃ. Ayañca attho cūḷakaseṭṭhijātakena dīpetabbo. Vuttañhetaṃ –

अशा प्रकारच्या (गाथांचा) संग्रह आहे. 'अशिथिलपराक्रम' म्हणजे आळशी नसण्याच्या स्वभावामुळे. 'एकमुसिकाया' म्हणजे एका मृत उंदराद्वारे. 'नचिरस्सेव' म्हणजे चार महिन्यांच्या आतच. "चार लाख संख्येचे (धन) चुळअंतेवासी (लहान शिष्याप्रमाणे)" म्हणजे काकणिक, अर्धा-कहापण, सोळा कहापण, चोवीस कहापण आणि शंभर मिळवण्याच्या क्रमाने दोन लाख, आणि चुळक महाश्रेष्ठीच्या कन्येच्या प्राप्तीमुळे दोन लाख, अशा प्रकारे चार लाख संख्येचे धन एकाच भांडवलाने (मृत उंदराने) जसे चुळअंतेवासीने मिळवले, त्याचप्रमाणे दुसराही योग्य कार्य करणारा, धुरंधर (प्रयत्नशील) आणि उद्योगी मनुष्य धन प्राप्त करतो. आणि हा अर्थ 'चुळकसेट्ठि जातक' कथेवरून स्पष्ट केला पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

“बुद्धिमान आणि चतुर मनुष्य अगदी लहान भांडवलानेही (साधनानेही) स्वतःला वर आणतो (प्रगती करतो), ज्याप्रमाणे फुंकर मारून लहानशा अग्नीला प्रज्वलित केले जाते.”

Vattaṃ katvāti adhiṭṭhānavattaṃ katvā. ‘‘Saccavādī bhūtavādī’’ti kittiṃ pappotīti yojanā. Icchitapatthitanti yehi mittaṃ icchati, tehi itaraṃ patthitaṃ. Mittāni ganthatīti mittabhāvaṃ ghaṭeti. Dānassa piyabhāvakaraṇato ‘‘dadaṃ piyo hotī’’ti vuttaṃ. Yaṃ dānaṃ ekantato mittabhāvāvahaṃ, taṃ dassento ‘‘duddadaṃ vā dadaṃ taṃ ganthatī’’ti āha. Dadanti ca lakkhaṇavacanametanti āha ‘‘dānamukhena vā’’tiādi.

'वत्तं कत्वा' म्हणजे अधिष्ठान-व्रत करून. "सत्यवादी आणि यथार्थ बोलणारा" कीर्ती प्राप्त करतो, असा संबंध आहे. 'इच्छितपार्थित' म्हणजे ज्यांच्याशी मैत्रीची इच्छा करतो, त्यांच्याकडूनही तशीच इच्छा केली जाणे. 'मित्रांना बांधतो' म्हणजे मैत्रीचा भाव दृढ करतो. दानामुळे प्रियता निर्माण होत असल्यामुळे "दान देणारा प्रिय होतो" असे म्हटले आहे. जे दान पूर्णपणे मैत्री वाढवणारे असते, ते दर्शवताना "जे देणे कठीण आहे ते देऊन तो त्यांना बांधतो" असे म्हटले आहे. 'ददं' (देणारा) हे लक्षण दर्शवणारे वचन आहे, म्हणून "दानाच्या मुखाने (माध्यमाने) किंवा" इत्यादी म्हटले आहे.

Āḷavakassa ajjhāsayānurūpaṃ gahaṭṭhavasena vissajjento. Saddhā etassa atthīti saddho, tassa saddhassa. Gharamesinoti gharāvāsasaṅkhātaṃ gharaṃ esantassa. Gharāvāsasannissitattā ‘‘ghara’’nti kāmaguṇā vuccantīti āha ‘‘pañca kāmaguṇe’’ti. ‘‘Ete caturo dhammā’’tiādinā gahitā anantaragāthāya vuttadhammā evāti dassento ‘‘vuttappakāraṃ sacca’’ntiādimāha. Tattha ‘‘ime kusalā, ime akusalā’’tiādinā te atthe yāthāvato dhāraṇato upadhāraṇato dhammo. Saññā cittacetasikānaṃ dhāraṇaṃ, avicchedato sandhāraṇato kusalasantānaṃ dhāretīti dhiti, vīriyaṃ. Cajati etenāti cāgo, dānaṃ. Paccayavekallato phaluppādanasamatthatāvasena santi.

आळवकाच्या आशयाला अनुरूप गृहस्थाच्या दृष्टीने उत्तर देताना. ज्याच्याकडे श्रद्धा आहे तो 'श्रद्ध' (श्रद्धावान), त्या श्रद्धावानाचे. 'घरमेसिनो' म्हणजे गृहस्थाश्रम नावाच्या घराचा शोध घेणाऱ्याचे. गृहस्थाश्रमावर आश्रित असल्यामुळे 'घर' म्हणजे कामगुण म्हटले जातात, म्हणून "पाच कामगुण" असे म्हटले आहे. "हे चार धर्म" इत्यादींद्वारे घेतलेले धर्म हे आधीच्या गाथेत सांगितलेले धर्मच आहेत, हे दर्शवताना "सांगितलेल्या प्रकाराचे सत्य" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "हे कुशल आहेत, हे अकुशल आहेत" इत्यादी प्रकारे त्या अर्थांना यथार्थपणे धारण केल्यामुळे आणि समजून घेतल्यामुळे तो 'धम्म' (धर्म) होय. संज्ञा, चित्त आणि चेतसिकांचे धारण करणे, आणि अखंडपणे धारण केल्यामुळे कुशल प्रवाहायला धारण करते ती 'धृति' म्हणजे 'वीर्य' होय. ज्याच्याद्वारे त्याग केला जातो तो 'त्याग' (चागो) म्हणजेच 'दान' होय. प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अभावामुळे फळ उत्पन्न करण्याच्या समर्थतेच्या स्वरूपात ते विद्यमान असतात.

Aññepīti ito yathāvuttadhammasamudāyato aññepi dhammā yadi santi, te dhamme pucchassūti. Kilese, kāyavācādike vā dametīti damo[Pg.328], paññā. Uṭṭhahati ussahati etenāti uṭṭhānaṃ, vīriyaṃ. Etthāti etissā pucchāya. Saddhinti saṅkhepato bhāvatthapadānaṃ bandhanena saha. Ekamekaṃ padanti paññādikamekekaṃ padaṃ. ‘‘Paññā imasmiṃ ṭhāne paññāti dhammoti ca āgatā’’tiādinā paññādiatthassa uddharaṇaṃ atthuddhāro. Tassa tassa atthassa ‘‘paññā pajānanā’’tiādinā (dha. sa. 16) vevacanapadānaṃ uddharaṇaṃ paduddhāro. Pajānātīti paññā, dhāretīti dhammo, dametīti damoti evaṃ padassa kathanaṃ padavaṇṇanā.

'इतरही' म्हणजे या सांगितलेल्या धर्मसमुदायाव्यतिरिक्त इतरही काही धर्म जर असतील, तर त्या धर्मांविषयी विचार, असे. क्लेश किंवा काय-वाचा इत्यादींचे दमन करतो तो 'दम' म्हणजे 'प्रज्ञा' होय. ज्याच्याद्वारे मनुष्य उठतो (उद्योग करतो) किंवा उत्साह दाखवतो ते 'उत्थान' म्हणजे 'वीर्य' होय. 'येथे' म्हणजे या प्रश्नामध्ये. 'सह' म्हणजे संक्षेपाने भावार्थ दर्शवणाऱ्या पदांच्या बंधनासह. 'एक एक पद' म्हणजे प्रज्ञा इत्यादी एक एक पद. "प्रज्ञा या ठिकाणी प्रज्ञा आणि धर्म म्हणून आली आहे" इत्यादींद्वारे प्रज्ञा इत्यादी अर्थांचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजे 'अर्थोद्धार' (अर्थाचा उद्धार) होय. त्या त्या अर्थासाठी "प्रज्ञा म्हणजे प्रजानन (विशेष जाणणे)" इत्यादींद्वारे समानार्थी शब्दांचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजे 'पदोद्धार' (पदाचा उद्धार) होय. "जाणतो ती प्रज्ञा, धारण करतो तो धर्म, दमन करतो तो दम" अशा प्रकारे पदाचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजे 'पदवर्णना' (पदाचे स्पष्टीकरण) होय.

Ajjāti vā etarahi. Yathāvuttena pakārenāti ‘‘saddahāno arahata’’ntiādinā vuttappakārena. Saccasampaṭivedhāvagahaṇaṃ vā yathāvuttena pakārena diṭṭhasaccatāya idhalokaparalokatthaṃ yāthāvato jānanto. Evañca yakkho satthu desanānubhāvasiddhaṃ pañhaṃ pucchanena attano paṭilābhasampattiṃ vibhāvento ‘‘kathaṃsu labhate pañña’’ntiādimāhāti ācariyā. Samparāyikoti ettha ca-saddo luttaniddiṭṭho, tena ‘‘diṭṭhadhammiko cā’’ti ayamattho vutto evāti dassento ‘‘yo attho…pe… dassetī’’ti āha. Arīyati phalaṃ etasmāti attho, kāraṇaṃ. Vicakkhaṇe sapayojanatāya.

'अज्ज' म्हणजे आज किंवा सध्या. 'सांगितलेल्या प्रकारे' म्हणजे "अर्हतांवर श्रद्धा ठेवणारा" इत्यादी सांगितलेल्या प्रकारे. किंवा सत्याचा साक्षात्कार करून घेऊन, सांगितलेल्या प्रकारे सत्य पाहिले असल्यामुळे इहलोक आणि परलोकाचा अर्थ यथार्थपणे जाणणारा. आणि अशा प्रकारे यक्षाने शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) देशनेच्या प्रभावाने सिद्ध झालेल्या प्रश्नाला विचारून स्वतःच्या लाभाची संपत्ती प्रकट करताना "प्रज्ञा कशी प्राप्त करावी" इत्यादी विचारले, असे आचार्य म्हणतात. 'साम्परायिक' (परलोकासंबंधी) यामध्ये 'च' हा शब्द लुप्त आहे, त्यामुळे "ऐहिक (दृष्टधार्मिक) देखील" हा अर्थ सांगितलाच आहे, हे दर्शवताना "जो अर्थ...पे... दर्शवतो" असे म्हटले आहे. ज्याच्यापासून फळ प्राप्त केले जाते तो 'अर्थ' म्हणजे 'कारण' होय. चतुर मनुष्यामध्ये सप्रयोजनतेमुळे (प्रयोजनासह असण्यामुळे).

Tassa ñāṇassāti tassa atthassa āvibhāvanassa ñāṇassa. Guṇavisesehi ca sadisassapi aññassa abhāvato aggadakkhiṇeyyo buddho bhagavā. Tenāha –

'त्या ज्ञानाचे' म्हणजे त्या अर्थाला प्रकट करणाऱ्या ज्ञानाचे. आणि विशेष गुणांच्या बाबतीत त्यांच्यासारखा दुसरा कोणीही नसल्यामुळे भगवान बुद्ध हे सर्वश्रेष्ठ दक्षिणेय (दान देण्यास योग्य) आहेत. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे -

‘‘Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana,Buddhena seṭṭhova samova vijjati;

Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato,Puññatthikānaṃ vipulaphalesina’’nti. (vi. va. 1047);

“या लोकात किंवा परलोकात बुद्धांपेक्षा श्रेष्ठ किंवा त्यांच्या समान कोणीही अस्तित्वात नाही; ते आहुती देण्यास योग्य असणाऱ्यांमध्ये परम आहुती (सर्वश्रेष्ठ पूजनीय) आहेत, आणि पुण्याची इच्छा करणाऱ्या व विपुल फळ शोधणाऱ्यांसाठी (ते सर्वश्रेष्ठ क्षेत्र आहेत).”

Sahitapaṭipattinti paññāsaṅgāhikaṃ attano paṭipattiṃ. Sundarā bodhi subodhi, buddhassa subodhi buddhasubodhi, sā eva buddhasubodhitā. Dhammassavanatthaṃ sannipatitadevatāhi saṅghuṭṭhasādhukārasadduṭṭhānañca.

'सहितप्रतिपत्ती' म्हणजे प्रज्ञेचा संग्रह करणारी स्वतःची प्रतिपत्ती (आचरण). सुंदर बोधी म्हणजे 'सुबोधी', बुद्धांची सुबोधी म्हणजे 'बुद्धसुबोधी', तीच 'बुद्धसुबोधिता' होय. आणि धर्मश्रवणासाठी एकत्रित आलेल्या देवतांनी केलेल्या साधुकाराच्या (जयघोषाच्या) ध्वनीचा उदय होय.

Satapuññalakkhaṇanti satasahassakappe puññasambhārassa katattā tesaṃ puññānaṃ vasena satapuññalakkhaṇaṃ anekapuññanibbattalakkhaṇaṃ. Abhinandiyatāya sabbehi aṅgehi samupetaṃ samannāgataṃ. Katapuññabhāvaṃ byañjentīti byañjanāni[Pg.329], aṅgapaccaṅgāni. Tesaṃ paripuṇṇattā paripuṇṇabyañjanaṃ. Taṃ yakkho…pe… pūresīti gāthāpūraṇatthameva hi bhagavā tathārūpāni akāsi. Abyādhitāti arogā. ‘‘Abyathitā’’ti keci paṭhanti, sayasantāsarahitāti attho.

'शतपुण्यलक्षण' म्हणजे एक लाख कल्पामध्ये पुण्यसंभाराचे संपादन केल्यामुळे, त्या पुण्याच्या प्रभावाने अनेक पुण्यांपासून उत्पन्न झालेले लक्षण म्हणजे 'शतपुण्यलक्षण' होय. सर्वांना आनंद देणारे असल्यामुळे सर्व अंगांनी युक्त व समन्वित. केलेल्या पुण्याची स्थिती प्रकट करतात म्हणून 'व्यंजने' म्हणजे अंग-प्रत्यंग होय. त्यांच्या परिपूर्णतेमुळे 'परिपूर्णव्यंजन' म्हटले आहे. 'त्या यक्षाने...पे... पूर्ण केले' हे केवळ गाथा पूर्ण करण्यासाठीच भगवंतांनी तशा प्रकारचे केले. 'अव्याधिता' म्हणजे निरोगी. काही जण 'अव्यथिता' असा पाठ वाचतात, त्याचा अर्थ 'भय आणि संत्रास नसलेले' असा आहे.

‘‘Hatthayo’’ti vattabbe ‘‘hatthako’’ti vuttaṃ. Āḷavinagaranti āḷavinagaravāsino vadati. Bhavati hi tatraṭṭhatāya taṃ-saddo yathā ‘‘gāmo āgato, mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Ekakolāhalena vattamānena.

'हत्थयो' (हात) असे म्हणायचे असताना 'हत्थको' असे म्हटले आहे. 'आळवीनगर' म्हणजे आळवीनगरचे रहिवासी असा अर्थ होतो. कारण तेथे राहणारे असल्यामुळे तो शब्द तसा वापरला जातो, जसे की "गाव आला, मंचक ओरडत आहेत" (म्हणजे मंचावरील लोक ओरडत आहेत). एकाच कोलाहलाने युक्त असलेल्या.

Sampiṇḍitvāti sannipatitvā. Kāmaṃ sambhāro tena katoti natthi, yuddhatthaṃ pana bahuso ussāhassa katattā ‘‘yuddhamādiṃ katvā’’ti vuttaṃ. Tameva āḷavakasuttaṃ kathesi tassā eva desanāya sannipatitaparisāya sappāyattā. Tenāha ‘‘kathāpari…pe… ahosī’’ti. Catūhi vatthūhīti catūhi saṅgahavatthūhi. Parisanti attano parisaṃ. ‘‘Itarañcā’’tipi vadanti.

'सम्पिण्डित्वा' म्हणजे एकत्र येऊन (सन्निपतित्वा). जरी त्याने युद्धसामग्री गोळा केली नव्हती, तरी युद्धासाठी वारंवार उत्साह दाखविल्यामुळे "युद्धाला सुरुवात करून" असे म्हटले आहे. त्यांनी तेच 'आळवकसुत्त' सांगितले, कारण ती देशना तेथे जमलेल्या परिषदेसाठी (समुदायासाठी) योग्य होती. म्हणूनच म्हटले आहे "कथापरि...पे... झाली". 'चार वस्तूंनी' म्हणजे चार संग्रहवस्तूंनी. 'परिषद' म्हणजे स्वतःची परिषद. काही जण 'इतरञ्च' असेही म्हणतात.

Āḷavakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

आळवकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील

Yakkhasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

यक्खसंयुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (टीका) समाप्त झाली.

11. Sakkasaṃyuttaṃ

११. सक्कसंयुत्त (शक्रसंयुत्त)

1. Paṭhamavaggo

१. प्रथम वर्ग (पठमवग्गो)

1. Suvīrasuttavaṇṇanā

१. सुवीरसुत्तवर्णना

247. Abhiyaṃsūti [Pg.330] yuddhasajjābhimukhā hutvā gacchiṃsu. Tatrāti tasmiṃ asurānaṃ abhiyāne ayaṃ dāni vuccamānā anupubbato kathā. Tettiṃsa purise gahetvāti tettiṃsa purise puññakiriyāya sahāyabhūte gahetvā. ‘‘Yāvajīvaṃ mātāpitubharo assa’’ntiādinā samādinnāni satta vatapadāni pūretvā. Adhigaṇhantaṃ abhibhavantaṃ. Puttahatāyāti hataputtāya. Sā surā na hoti, na suraṃ pivimhāti adhippāyo. Tato paṭṭhāyāti ‘‘na surā’’ti vuttakālato paṭṭhāya. ‘‘Na suranti na dibbantīti asurā’’ti keci. Heṭṭhimatale antobhūmiyaṃ āyāmato dasayojanasahassaṃ.

२४७. 'अभियंसू' म्हणजे युद्धासाठी सज्ज होऊन समोर गेले. 'तेथे' म्हणजे असुरांच्या त्या आक्रमणात आता ही अनुक्रमे सांगितली जाणारी कथा आहे. 'तेहतीस पुरुषांना घेऊन' म्हणजे पुण्यकर्मात साहाय्यक ठरलेल्या तेहतीस पुरुषांना सोबत घेऊन. "मी आयुष्यभर माता-पित्यांचे पोषण करेन" इत्यादी प्रकारे स्वीकारलेल्या सात व्रतपदांचे पालन करून. 'अधिगण्हन्तं' म्हणजे पराभूत करत, वरचढ ठरत. 'पुत्तहताया' म्हणजे जिचे पुत्र मारले गेले आहेत अशी. 'ती सुरा (मद्य) नाही, आम्ही सुरा प्राशन केली नाही' असा अभिप्राय आहे. 'तेव्हापासून' म्हणजे "सुरा नाही" असे म्हटल्याच्या काळापासून. काही जण म्हणतात, "जे सुरा पीत नाहीत (किंवा जे दिव्य क्रीडा करत नाहीत) ते असुर". खालच्या थरात, जमिनीच्या आत लांबीने दहा हजार योजने.

Uragādisahacaritāni ṭhānāni uragādīnīti āha ‘‘uragādīsu pañcasu ṭhānesū’’ti. Paṭhamālindeti paṭhame paribhaṇḍe. Pañcayojanasahassavitthāraputhubahalāhi sinerussa catūsupi passesu cattāro paribhaṇḍā. Sinerussa hi tasmiṃ tasmiṃ passe yugandharādīsu pañcasataparittadīpaparivāre mahādīpe ca labhitabbassa mahato atthassa vasena mahatthā. Kupitāvilacittāti kupitena kopena ākulacittā. Yuddhesīti yuddhesino. Sesesūti sesesu paribhaṇḍesu. Sesāti supaṇṇādayo.

सर्प इत्यादींनी युक्त असलेल्या स्थानांना 'उरगादी' असे म्हटले आहे, म्हणून "उरगादी पाच स्थानांमध्ये" असे म्हटले. 'पहिल्या आलिंदात' म्हणजे पहिल्या वेढ्यात (परिमंडळात). पाच हजार योजने रुंद आणि जाड अशा सिमेरू पर्वताच्या चारही बाजूंना चार वेढे (परिमंडळे) आहेत. सिनेरू पर्वताच्या त्या त्या बाजूला, युगंधर इत्यादी पर्वतांमध्ये आणि पाचशे लहान बेटांनी वेढलेल्या महाद्विपामध्ये मिळणाऱ्या मोठ्या लाभाच्या (प्रयोजनाच्या) दृष्टीने ते 'महत्थ' (मोठ्या अर्थाचे) आहेत. 'कुपिताविलचित्ता' म्हणजे क्रोधाने व्याकुळ झालेले चित्त असलेले. 'युद्धेसी' म्हणजे युद्धाची इच्छा करणारे. 'इतरांमध्ये' म्हणजे उर्वरित वेढ्यांमध्ये. 'इतर' म्हणजे सुपर्ण (गरुड) इत्यादी.

Vammikamakkhikāti sapakkhikaupacikā. Osakkitvāti piṭṭhibhāgena nivattitvā.

'वम्मिकमक्खिका' म्हणजे पंख असलेल्या वाळवी. 'ओसक्कित्वा' म्हणजे पाठीमागे फिरून (माघार घेऊन).

Pamādaṃ āpādesīti sakkassa āṇāya pamādaṃ āpajji. Saṭṭhiyojanaṃ vitthārena. Suvaṇṇamahāvīthinti suvaṇṇamayabhūmijagativīthiṃ.

'प्रमाद आणला' म्हणजे शक्राच्या आज्ञेवरून गाफीलपणा (प्रमाद) केला. साठ योजने रुंदीने. 'सुवर्णमहावीथी' म्हणजे सुवर्णमयी भूमीचा मुख्य मार्ग.

Anuṭṭhahantoti uṭṭhānaṃ kāyikavīriyaṃ akaronto. Avāyamantoti vāyāmaṃ cetasikavīriyaṃ akaronto. Kiñci kiccanti kasivāṇijjādibhedaṃ aññataraṃ kiccaṃ kattabbakammaṃ. Varanti pavaraṃ. Tenāha ‘‘uttama’’nti. Tañca kho kasitabbaṭṭhānaṃ [Pg.331] adhippetanti āha ‘‘okāsa’’nti. Kammaṃ akatvāti kiñcipi jīvitahetubhūtaṃ kammaṃ akatvā. Jīvitaṭṭhānaṃ nāmāti tassa jīvitassa hetu nāma. Nibbānassa maggoti nibbānassa adhigamupāyabhūto maggo.

'अनुट्ठहन्तो' म्हणजे उत्थान (शारीरिक वीर्य/प्रयत्न) न करणारा. 'अवायमन्तो' म्हणजे व्यायाम (मानसिक वीर्य/प्रयत्न) न करणारा. 'काही कार्य' म्हणजे शेती, व्यापार इत्यादींपैकी कोणतेही एक कर्तव्य कर्म. 'वर' म्हणजे श्रेष्ठ. म्हणूनच "उत्तम" असे म्हटले आहे. आणि ते नांगरणीचे ठिकाण अभिप्रेत असल्यामुळे "अवकाश" (जागा) असे म्हटले आहे. 'कर्म न करता' म्हणजे उपजीविकेचे साधन असलेले कोणतेही कर्म न करता. 'जीवितस्थान' म्हणजे त्या जीवनाचा हेतू (कारण). 'निर्वाणाचा मार्ग' म्हणजे निर्वाण प्राप्तीचा उपाय असलेला मार्ग.

Suvīrasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुवीरसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

2. Susīmasuttavaṇṇanā

२. सुसीमसुत्तवर्णना

248. Antareti abbhantare. Evaṃnāmakanti ‘‘susīmo’’ti evaṃnāmakaṃ. Ekaṃ puttameva aññataraṃ attano puttameva.

२४८. 'अंतरे' म्हणजे आतमध्ये. 'या नावाचा' म्हणजे "सुसीम" या नावाचा. 'एका पुत्रालाच' म्हणजे आपल्या एका पुत्रालाच.

Susīmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सुसीमसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

3. Dhajaggasuttavaṇṇanā

३. ध्वजग्गसुत्तवर्णना (ध्वजाग्रसुत्तवर्णना)

249. Samupabyūḷhoti ubhinnaṃ saha eva samāgamo, bhusaṃ vā byūḷhoti attho. Bhusā panassa byūḷhatā dvinnaṃ senānaṃ samāgantvā sampiṇḍitabhāvenāti āha ‘‘sampiṇḍito rāsibhūto’’ti. Pacchimantoti rathapañjarassa paranto pacchimanto pacchimakoṭṭhāso. Rathasandhitoti rathapañjarassa kubbarena saddhiṃ sambandhanaṭṭhānato. Tadeva pamāṇanti tadeva ‘‘diyaḍḍhayojanasatāyāmo’’ti vuttappamāṇameva. Diguṇaṃ katvāti ‘‘pacchimanto satayojano’’tiādinā diguṇaṃ katvā. Candamaṇḍalasūriyamaṇḍalakiṅkiṇikajālādibhedassa sesālaṅkārassa. Passantānaṃ devānaṃ. Rājā noti amhākaṃ rājā devaseṭṭho. Dutiyaṃ āsanaṃ labhatīti sakke nisinne tassa anantaraṃ dutiyaṃ āsanaṃ labhati. Tasmā devaseṭṭhatāya sakko viya gāravaṭṭhāniyo, yato sakko ‘‘tassa dhajaggaṃ ullokeyyāthā’’ti āha. Esa nayo sesesupi. Asurehi parājitoti asurehi parājayaṃ āpādito. Rajadhajaṃ disvāti parasenāya upagacchantiyā uṭṭhitarajamattampi disvā ṭhitopi taṃ rajadhajaṃ disvā bhīrubhāvena palāyanadhammo.

२४९. 'समुपब्यूळ्हो' म्हणजे दोघांचा एकत्रच झालेला मिलाफ, किंवा अत्यंत व्यूहरचना असा अर्थ आहे. दोन्ही सैन्यांच्या एकत्र येऊन संकलित होण्यामुळे त्याची व्यूहरचना अत्यंत दृढ झाली होती, म्हणून "सम्पिण्डितो रासिभूतो" (एकत्रित झालेला, समूहरूप झालेला) असे म्हटले आहे. 'पश्चिमंतो' म्हणजे रथपंजराचा शेवटचा भाग, मागचा भाग. 'रथसंधितो' म्हणजे रथपंजराच्या कूबर (धुरा) सोबत जोडण्याच्या स्थानापासून. 'तेच प्रमाण' म्हणजे "दीडशे योजने लांब" असे जे प्रमाण सांगितले आहे तेच. 'दुप्पट करून' म्हणजे "मागचा भाग शंभर योजने" इत्यादी प्रकारे दुप्पट करून. चंद्रमंडळ, सूर्यमंडळ, घंटांचे जाळे इत्यादी प्रकारच्या इतर अलंकारांचे. 'पाहणाऱ्या देवांचे'. 'आमचा राजा' म्हणजे आमचा राजा, देवांचा श्रेष्ठ (देवश्रेष्ठ). 'दुसरे आसन मिळवतो' म्हणजे शक्र बसल्यावर त्याच्या शेजारी दुसरे आसन मिळवतो. म्हणून देवश्रेष्ठ असल्यामुळे तो शक्राप्रमाणेच आदराचे स्थान आहे, म्हणूनच शक्राने "त्याच्या ध्वजाग्राकडे पहावे" असे म्हटले. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'असुरांकडून पराभूत' म्हणजे असुरांकडून पराभव पत्करावा लागलेला. 'धुळीचा ध्वज पाहून' म्हणजे शत्रूचे सैन्य जवळ येत असताना उडालेली केवळ धूळ पाहून उभा असलेला देखील, तो धुळीचा ध्वज पाहून भीतीने पळून जाण्याच्या स्वभावाचा.

Yassa [Pg.332] dhajaggaparittassa. Ānubhāvo vattati asammukhībhūtāhipi devatāhi sirasā sampaṭicchitabbato. Corabhayādīhīti ādi-saddena rogabhayādīnañceva vaṭṭadukkhassa ca saṅgaho daṭṭhabbo vidhinā bhāvite parittassa atthe upacārajjhānādīnampi ijjhanato.

ज्या ध्वजग्गपरित्ताचा (ध्वजाग्रपरित्ताचा). प्रभाव चालतो, कारण समोर नसलेल्या देवतांनीही तो मस्तकावर धारण केला पाहिजे. 'चोरभय इत्यादींनी' यातील 'इत्यादी' शब्दाने रोगभय इत्यादींचे आणि संसारदुःखाचे ग्रहण करावे, कारण विधीपूर्वक भावना केलेल्या परित्ताच्या प्रभावाने उपचारध्यान इत्यादींचीही सिद्धी होते.

Dīghavāpīnāmake gāme cetiyaṃ dīghavāpicetiyaṃ. Muddhavedikā nāma hammiyaṃ parikkhipitvā katavedikā. Buddhagataṃ satiṃ upaṭṭhapetvā parittarakkhaguttiṃ āha. Parittassa ānubhāvena dve iṭṭhakā…pe… aṭṭhaṃsu. Tathā hi tasmiṃ nisseṇiyaṃ ṭhite…pe… aṭṭhaṃsūti.

दीघवापी नावाच्या गावातील चैत्य म्हणजे 'दीघवापीचैत्य'. 'मुद्धवेदिका' म्हणजे प्रासादाला वेढून तयार केलेली वेदिका (कठडा). बुद्धांविषयीची स्मृती जागृत ठेवून परित्त-संरक्षणाविषयी सांगितले आहे. परित्ताच्या प्रभावाने दोन विटा...पे... राहिल्या. कारण तो शिडीवर उभा असताना...पे... राहिल्या.

Dhajaggasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ध्वजग्गसुत्तवर्णना समाप्त झाली.

4. Vepacittisuttavaṇṇanā

४. वेपचित्तिसुत्तवर्णना

250. ‘‘Mahānubhāvatāya asurānaṃ cittavepanena vepacittī’’ti vadanti. Isīhi pana abhayaṃ yācite ‘‘bhayameva dadāmī’’ti vatvā tehi ‘‘akkhayaṃ hotu te bhaya’’nti abhisapavasena vuttakālato paṭṭhāya vepanacittatāya ‘‘vepacittī’’ti vuccati, yaṃ lokiyā ‘‘pulomo’’ti ca vadanti. Nipātapadānipi kānici atthavisesajotakāni hontīti āha ‘‘nipātamatta’’nti hetuatthādīnamettha asambhavato. Tanti sakkaṃ devānamindaṃ. Kaṇṭhe pañcamehīti kaṇṭhabandhanapañcamehi, vibhattialopena niddeso. Cittenevāti ‘‘imaṃ bandhāmi, ayaṃ bajjhatū’’ti uppannacitteneva. Bajjhati baddho hoti, ayaṃ devānubhāvo. Muccatīti etthāpi eseva nayo. Dasahīti ‘‘corosī’’tiādinā idha vuttehi dasahi. Tenāha ‘‘imehī’’ti. Nibbattitvā cirakālataṃ upādāya khuṃsanavasena vadati ‘‘jarasakkā’’ti. Na taṃ akkosaṃ manasi karoti dīgharattaṃ khantisoraccesu niruḷhaajjhāsayattā. Mahāpaṭiggahaṇanti mahantaṃ upasamabyañjanaṃ. Assāti vepacittassa.

२५०. “महानुभावतेमुळे (मोठ्या प्रभावामुळे) असुरांच्या चित्ताच्या कंपनामुळे (थरथराटामुळे) त्याला 'वेपचित्ती' म्हणतात. परंतु ऋषींनी अभय मागितले असता, 'मी भयच देतो' असे म्हटल्याने, त्यांनी 'तुझे भय अक्षय होवो' अशा दिलेल्या शापामुळे तेव्हापासून चित्ताच्या कंपनामुळे त्याला 'वेपचित्ती' म्हटले जाते, ज्याला लौकिक लोक 'पुलोम' असेही म्हणतात. काही निपात पदे देखील विशिष्ट अर्थ प्रकट करणारी असतात, म्हणून 'निपातमात्र' असे म्हटले आहे, कारण येथे हेतू इत्यादी अर्थांचा असंभव आहे. 'तं' म्हणजे देवांचा राजा शक्र. 'कण्ठे पञ्चमेहि' म्हणजे गळ्यातील बंधनासह पाच बंधनांनी, विभक्तीचा लोप करून हा निर्देश केला आहे. 'चित्तेनेव' म्हणजे 'मी याला बांधतो, हा बांधला जावो' अशा उत्पन्न झालेल्या चित्तानेच. 'बज्झति' म्हणजे बांधला जातो, हा देवांचा प्रभाव आहे. 'मुच्चति' (मुक्त होतो) यामध्येही हाच नियम आहे. 'दसही' म्हणजे 'तू चोर आहेस' इत्यादी येथे सांगितलेल्या दहा शब्दांनी. म्हणूनच 'इमेही' (यांनी) असे म्हटले आहे. उत्पन्न होऊन दीर्घकाळ झाल्यामुळे निंदा करण्याच्या हेतूने 'जरसक्क' (वृद्ध शक्र) असे म्हणतो. दीर्घकाळापासून क्षमा आणि सौजन्य (सहनशीलता) अंगी बाणल्यामुळे तो त्या निंदेला मनात आणत नाही. 'महापठिग्गहणं' म्हणजे महान उपशमाचे (शांततेचे) लक्षण. 'अस्स' म्हणजे वेपचित्तीचे.”

Paṭisaṃyujeti paṭisattu hutvā saṃyuddhaṃ kareyya. Tenāha ‘‘paṭipphareyyā’’ti. Upasamaṃ…pe… maññe upasameneva paccatthikassa nāyakabhūtassa kodhassa [Pg.333] paṭisedhanato. Tādise hi kodho paṭikiriyaṃ alabhanto anupādāno viya jātavedo vūpasammati. Yadā-saddo hetuattho, na kālatthoti āha ‘‘yasmā taṃ maññatī’’ti. Tāvadeva dve gāvo yujjhanteti tasmiṃyeva khaṇe dvīsu goṇesu yujjhantesu.

“'पटिसंयुजेति' म्हणजे शत्रू होऊन युद्ध करावे. म्हणूनच 'पटिप्फरेय्य' (प्रतिकार करावा) असे म्हटले आहे. 'उपसमं...पे... मञ्ञे' म्हणजे उपशमानेच (शांततेनेच) शत्रूच्या मुख्य अशा क्रोधाचा निषेध (प्रतिबंध) होत असल्यामुळे. कारण अशा व्यक्तीच्या ठिकाणी क्रोध कोणतीही प्रतिक्रिया न मिळाल्यामुळे, इंधनाशिवाय अग्नी शांत व्हावा तसा शांत होतो. 'यदा' हा शब्द हेतूच्या अर्थात आहे, काळाच्या अर्थात नाही, म्हणून 'यस्मा तं मञ्ञति' (ज्या अर्थी तो मानतो) असे म्हटले आहे. 'तावदेव द्वे गावो युज्झन्ति' म्हणजे त्याच क्षणी दोन बैल भांडत असताना.”

Khantito uttaritaro añño attho na vijjati anantareva assa virodhaṃ anatthaṃ paṭibāhitvā diṭṭhadhammikassa ceva samparāyikassa ca saṃvidhānato. Taṃ khantiṃ paramaṃ āhu seṭṭhabalaṃ virodhapaccayaṃ abhibhuyya pavattanato. Bālayogato bālo, tassa balaṃ bālabalaṃ, aññāṇanti āha ‘‘bālabalaṃ nāma aññāṇabala’’nti. Taṃ yassa balanti taṃ aññāṇabalaṃ yassa puggalassa balaṃ, abalameva taṃ paññābalena viddhaṃsetabbato. Paṭivattā na vijjatīti dhammaṭṭhaṃ paṭippharitvā abhibhavitvā pavattā natthi. Paṭivacanamattaṃ pana koci vadeyyāpi, taṃ akāraṇanti dassento ‘‘paṭippharitvā vā’’tiādimāha. Bālabalanti ‘‘paṭippharitvā’’ti vacanassa kāraṇavacanaṃ. Tasseva puggalassa paṭikujjhanakassa. Nānattāvitakkanato ubhinnaṃ atthaṃ. Tikicchantanti anatthapaṭibāhanamukhena paṇḍitakiccakaraṇena paṭisedhentaṃ. ‘‘Bālo aya’’nti evaṃ paññapetuṃ hetuphalānaṃ anavabodhato catusaccadhamme achekāti.

“क्षमेपेक्षा श्रेष्ठ दुसरा कोणताही अर्थ (कल्याण) अस्तित्वात नाही, कारण ती तात्काळ विरोधाला आणि अनर्थाला दूर करून ऐहिक (दृष्टधार्मिक) आणि पारलौकिक (सांपरायिक) कल्याणाची व्यवस्था करते. त्या क्षमेला 'परम' (सर्वश्रेष्ठ) म्हणतात, कारण ती विरोधी कारणांवर मात करून कार्य करते. मूर्खपणाच्या योगाने (संबंधाने) जो मूर्ख असतो, त्याचे बल म्हणजे 'बालबल' (मूर्खाचे बल), जे अज्ञान आहे; म्हणूनच 'बालबलं नाम अञ्ञाणबलं' (मूर्खाचे बल म्हणजे अज्ञानाचे बल) असे म्हटले आहे. 'तं यस्स बलं' म्हणजे ते अज्ञानाचे बल ज्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) बल आहे, ते खरोखर निर्बलच आहे, कारण प्रज्ञाबलाने त्याचा नाश केला जाऊ शकतो. 'पटिवत्ता न विज्जति' म्हणजे धर्मावर अधिष्ठित असलेल्याचा प्रतिकार करून किंवा त्याला पराभूत करून बोलणारा कोणी नाही. केवळ उत्तर म्हणून कदाचित कोणी काही बोलेलही, पण ते अकारण (निरर्थक) आहे हे दर्शवण्यासाठी 'पटिप्फरित्वा वा' इत्यादी म्हटले आहे. 'बालबलं' हे 'पटिप्फरित्वा' या शब्दाचे कारण सांगणारे वचन आहे. 'तस्सेव' म्हणजे त्याच क्रोध करणाऱ्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे). विविध वितर्कांमुळे दोघांचेही हित होते. 'तिकिच्छन्तं' म्हणजे अनर्थाचे निवारण करण्याच्या रूपाने पंडिताचे कर्तव्य करून (क्रोधाचा) निषेध करणाऱ्याला. 'हा मूर्ख आहे' असे प्रज्ञापित करण्यासाठी (जाणून घेण्यासाठी), कारण कार्य-कारणाचा बोध नसल्यामुळे तो चतुरसत्य धर्मात (चार आर्यसत्यांच्या धर्मात) अकुशल आहे.”

Vepacittisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

“वेपचित्तिसुत्तवर्णना समाप्त झाली.”

5. Subhāsitajayasuttavaṇṇanā

५. “सुभाषितजयसुत्तवर्णना”

251. ‘‘Chekatāyā’’ti vatvā tassa vattuṃ chekabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ kirassā’’tiādimāha. Gāhanti laddhiṃ. Mocetvāti yassa puna ‘‘coro’’ti uttari vattuṃ na sakkoti, evaṃ vimocetvāti paṭhamaṃ vattuṃ na sakkā. Garūti bhāriyaṃ, dukkaranti attho. Pacchāti ‘‘parassā’’ti vutto so kiñci paṭhamaṃ vadanto attano adhippāyaṃ pavedeti nāma, taṃ yathāsatti viditamano tassa uttari vattuṃ sakkoti. Tenāha ‘‘parassa vacanaṃ anugantvā pana pacchā sukhaṃ vattu’’nti. Api ca asurindena ‘‘hotu, devānaminda, subhāsitena jayo’’ti paṭhamaṃ vuttaṃ, viseso ca pubbaṃ upanentaṃ anuvattati. Vacasi kusalo sakko devarājā taṃ visesaṃ teneva pubbaṃ upanayāpento upalāpanavasena ‘‘tumhe [Pg.334] khvetthā’’tiādimāha. Pubbadevāti sakkapamukhāya devaparisāya loke pubbeva uppannattā ‘‘pubbadevā’’ti pasaṃsavacanaṃ. Vepacittiṃ sandhāya ‘‘tumhe’’ti ‘‘pubbadevā’’ti ca vuttattā ‘‘tumhākaṃ tāva paveṇiāgataṃ bhaṇathā’’ti vuttaṃ. Gāravaṭṭhāniyattā vepacittino bahuvacanapayogo. Daṇḍena avacāro avacaraṇaṃ daṇḍāvacaro, natthi ettha vutto daṇḍāvacaroti adaṇḍāvacarā, sakkena vuttā gāthāyo.

२५१. “'छेकताया' (चतुरपणामुळे) असे म्हणून, त्याचे बोलण्यातील चातुर्य दर्शवण्यासाठी 'एवं किरस्सा' इत्यादी म्हटले आहे. 'गाहं' म्हणजे मत (दृष्टी). 'मोचेत्वा' म्हणजे ज्याला पुन्हा 'चोर' असे पुढे बोलता येत नाही, अशा प्रकारे मुक्त करून, असे आधी बोलणे शक्य नाही. 'गरू' म्हणजे जड, कठीण असा अर्थ आहे. 'पच्छा' म्हणजे 'दुसऱ्याचे' असे म्हटल्यावर, तो आधी काही बोलून आपला अभिप्राय व्यक्त करतो, तो यथाशक्ती समजून घेऊन त्याच्यावर पुढे बोलणे शक्य होते. म्हणूनच 'परस्स वचनं अनुगन्त्वा पन पच्छा सुखं वत्तुं' (दुसऱ्याच्या वचनाचे अनुकरण करून नंतर सहज बोलता येते) असे म्हटले आहे. शिवाय, असुरेंद्राने 'हे देवांच्या इंद्रा, सुभाषिताने विजय होवो' असे आधी म्हटले, आणि विशेष गोष्ट आधी मांडणाऱ्याचे अनुकरण करते. बोलण्यात कुशल असलेल्या शक्र देवराजाने तो विशेष त्याच्याकडूनच आधी मांडून घेण्यासाठी, मनधरणी करत 'तुम्हे ख्वेत्था' इत्यादी म्हटले. 'पुब्बदेवा' म्हणजे शक्राच्या नेतृत्वाखालील देवसमुदाय जगात आधीच उत्पन्न झाल्यामुळे 'पुब्बदेवा' (पूर्वदेव) हा प्रशंसेचा शब्द आहे. वेपचित्तीला उद्देशून 'तुम्ही' आणि 'पूर्वदेव' असे म्हटल्यामुळे 'तुमच्या परंपरेने आलेले आधी सांगा' असे म्हटले आहे. आदरणीय स्थानावर असल्यामुळे वेपचित्तीसाठी बहुवचनाचा प्रयोग केला आहे. दंडाने (शिक्षेने) आचरण करणे म्हणजे 'दंडावचर', येथे दंडावचराचा उल्लेख नाही म्हणून 'अदंडावचरा' (दंडविरहित), शक्राने म्हटलेल्या गाथा आहेत.”

Subhāsitajayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

“सुभाषितजयसुत्तवर्णना समाप्त झाली.”

6. Kulāvakasuttavaṇṇanā

६. “कुलावकसुत्तवर्णना”

252. Rathasaddoti rathālaṅkārabhūtānaṃ kiṅkiṇikajālādīnaṃ saddo. Tathā dhajasaddo. Ājānīyasaddoti ājānīyānaṃ hasitasaddo ca. Karuṇāsamāvajjitahadayoti pāṇānaṃ anuparodhena paṇāmitacitto. Īsāmukhenāti rathakapparamukhena. Puññapaccayanibbattoti uḷāraṃ suvipulaṃ puññaṃ paccayaṃ katvā nibbatto. Na sajjati katthaci appaṭighaṭṭanena gacchanto. Simbalivanenāti simbalivanamajjhena. Vibhaggaṃ nimmathitanti ito cito vibhaggañceva niravasesato mathitañca hoti.

२५२. “'रथसद्दो' म्हणजे रथाचे अलंकार असलेल्या घुंगरांच्या माळा इत्यादींचा आवाज. तसेच 'ध्वजसद्दो' (ध्वजाचा आवाज). 'आजानीयसद्दो' म्हणजे आजानीय (उत्कृष्ट जातीच्या) घोड्यांचा खिंकाळण्याचा आवाज. 'करुणासमावज्जितहदयो' म्हणजे प्राण्यांना इजा न व्हावी म्हणून करुणापूर्ण झालेले चित्त असलेला. 'ईसामुखेन' म्हणजे रथाच्या दांड्याच्या (जूच्या) मुखाने. 'पुञ्ञपच्चयानिब्बत्तो' म्हणजे महान आणि विपुल पुण्याचा प्रत्यय (कारण) घेऊन उत्पन्न झालेला. कुठेही न आदळता जात असल्यामुळे अडखळत नाही. 'सिम्बलीवनेन' म्हणजे शाल्मली वनाच्या (काटेसावरीच्या वनाच्या) मध्यातून. 'विभग्गं निम्मथितं' म्हणजे इकडेतिकडे मोडलेले आणि पूर्णपणे चिरडले गेलेले असते.”

Kulāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

“कुलावकसुत्तवर्णना समाप्त झाली.”

7. Nadubbhiyasuttavaṇṇanā

७. “नदुब्भियसुत्तवर्णना”

253. Supaccatthikoti suṭṭhu ativiya paccatthiko paṭisattu. Gahitosīti devapāsena bandhitvā gahito asi. Baddhova ahosi sakkassa puññānubhāvena. Cetiyarājā kira imasmiṃ kappe tato pubbe kenaci avuttapubbaṃ kharamusāvādaṃ abhāsi, tāvadeva virajjhitvā mahāpathaviyā vivare dine nipatitvā avīciaggijālānamindanamahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘cetiyarañño pāpaṃ sandhāyā’’ti. Mahāpāpānīti mahantāni garutarāni pāpāni. Tathā hi vepacittino sapathakaraṇe nidassanabhāvena etāni aṭṭhakathāyaṃ āgatānīti.

२५३. “'सुपच्चत्थिको' म्हणजे अत्यंत तीव्र शत्रू, कट्टर वैरी. 'गहितोसी' म्हणजे देवपाशाने (दैवी बंधनाने) बांधून पकडला गेला आहेस. शक्राच्या पुण्यप्रभावाने तो बांधलाच गेला होता. असे म्हटले जाते की, चेती राजाने या कल्पामध्ये यापूर्वी कोणाकडूनही न बोलले गेलेले कठोर असत्य (खोटे) बोलले, त्याच वेळी तो भ्रष्ट होऊन, पृथ्वीला पडलेल्या भेगेत पडून अवीची नरकाच्या अग्नीच्या ज्वालांचे इंधन बनला. त्याला उद्देशून 'चेतियराञ्ञो पापं संधाय' (चेती राजाच्या पापाला उद्देशून) असे म्हटले आहे. 'महापापानी' म्हणजे मोठी आणि अत्यंत गंभीर पापे. म्हणूनच वेपचित्तीच्या शपथेच्या संदर्भात उदाहरण म्हणून ही अट्ठकथेत आली आहेत.”

Nadubbhiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

“नदुब्भियसुत्तवर्णना समाप्त झाली.”

8. Verocanaasurindasuttavaṇṇanā

८. “वेरोचनअसुरिन्दसुत्तवर्णना”

254. Dvārapālarūpakāni [Pg.335] viyāti dvārapālākārena katapaṭimāyo viya. Vāyametheva, na antarā saṃkocaṃ āpajjeyyāti adhippāyo. Nipphannasobhanesūti nipphannabhāvena sundaresu. Sabbe hi anipphannā atthā na sobhanti. Kiccajātāti vippakatabhāvena sañjātakiccā. Akiccajātoti asañjātakicco kiccarahito nāma natthi gamanaṭṭhitasayananisajjādivasena uppajjanakadukkhavinodanabhāvato. Saṃyogaparamātveva sambhogāti imesaṃ sattānaṃ saṃbhuñjitabbavatthūni nāma pakatiyā virodhasīlānipi asaṃyogena vā asundarānipi, tāni abhisaṅkharaṇapacanasaṃyojanaparamāni veditabbāni tathā sati sambhogārahabhāvūpagamanato. Tenāha ‘‘pārivāsikaodanādīnī’’tiādi. Uṇhāpetvā paribhuñjitabbayutte paribhajjitvāti adhippāyo.

२५४. 'द्वारपालरूपकानि विय' म्हणजे द्वारपालाच्या आकाराने बनवलेल्या मूर्तींप्रमाणे. प्रयत्नच करावा, मध्येच संकोच (माघार) घेऊ नये, असा अभिप्राय आहे. 'निप्फन्नसोभनेसु' म्हणजे निष्पन्न (सिद्ध) झाल्यामुळे सुंदर असलेल्यांमध्ये. कारण सर्वच अनिष्पन्न (अपूर्ण) गोष्टी शोभत नाहीत. 'किच्चजाता' म्हणजे अपूर्ण राहिलेल्या कामामुळे निर्माण झालेले कार्य. 'अकिच्चजातो' म्हणजे ज्याचे कार्य निर्माण झाले नाही असा; परंतु चालणे, उभे राहणे, झोपणे, बसणे इत्यादींमुळे उत्पन्न होणाऱ्या दुःखाचे निवारण करण्याच्या स्वरूपात कार्यरहित असा कोणीही नसतो. 'संयोगपरमात्वेव संभोगा' म्हणजे या प्राण्यांच्या उपभोग घेण्याच्या वस्तू निसर्गतः विरोधी स्वभावाच्या किंवा असंयोगाने असुंदर असल्या तरी, त्या संस्कारित करणे, शिजवणे आणि संयोग करणे यावर अवलंबून असतात असे समजावे, कारण तसे केल्यानेच त्या उपभोगास योग्य बनतात. म्हणूनच "पारिवासिकओदनादीनि" (शिळे अन्न इत्यादी) असे म्हटले आहे. गरम करून उपभोग घेण्यास योग्य असलेल्या गोष्टी भाजून (किंवा गरम करून) घ्याव्यात, असा अभिप्राय आहे.

Verocanaasurindasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वेरोचनअसुरिन्दसुत्तवण्णना (वेरोचन असुरेंद्र सुत्त वर्णन) समाप्त झाली.

9. Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā

९. अरञ्ञायतनइसिसुत्तवण्णना (अरण्यायतन ऋषि सुत्त वर्णन)

255. Jāmātikā vuccati dhītupati, sasuro bhariyāya pitā, tasmā ime antaravattino dve janā sakkavepacittino sujāya vasena jāmātikasasurā. ‘‘Ciradikkhitāna’’nti dikkhitvā pabbajitvā cirakālānaṃ vatasamādānavasena ito bāhirakānaṃ pabbajitānanti āha ‘‘cirasamādinnavatāna’’nti. Ito paṭikkamāti ito yathāṭhitaṭṭhānato apehi apakkama. Na paṭikkūlasaññino guṇe gāravayogato. Devā hi yebhuyyena ‘‘mayaṃ pubbe guṇavante payirupāsitvā tesaṃ ovāde ṭhatvā puññāni upacinitvā idhūpapannā’’ti guṇavantesu ādarabhāvaṃ upaṭṭhapenti.

२५५. 'जामातिका' म्हणजे मुलीचा पती (जावई) आणि 'ससुरो' म्हणजे पत्नीचा पिता (सासरा). म्हणून हे दोन मध्यस्थ व्यक्ती (अंतरावर्त्ती) सक्क (शक्र) आणि वेपचित्ती (वेपचित्ति) हे सुजाच्या (सुजाताच्या) संबंधाने जावई आणि सासरा आहेत. "चिरदिक्खितानं" म्हणजे दीक्षा घेऊन, प्रव्रजित होऊन दीर्घकाळापासून व्रत समादान केल्यामुळे, या (शासनाच्या) बाहेरील प्रव्रजितांना उद्देशून "चिरसमादिन्नवतानं" (दीर्घकाळापासून व्रत धारण केलेले) असे म्हटले आहे. "इतो पटिक्कम" म्हणजे या राहिलेल्या स्थानावरून दूर जा, निघून जा. गुणांविषयी आदर असल्यामुळे ते प्रतिकूल संज्ञा (द्वेष) बाळगत नाहीत. कारण देव बहुधा "आम्ही पूर्वी गुणवंतांची सेवा करून, त्यांच्या उपदेशात राहून, पुण्याचा संचय करून येथे उत्पन्न झालो आहोत" असे मानून गुणवंतांविषयी आदरभाव व्यक्त करतात.

Araññāyatanaisisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अरञ्ञायतनइसिसुत्तवण्णना (अरण्यायतन ऋषि सुत्त वर्णन) समाप्त झाली.

10. Samuddakasuttavaṇṇanā

१०. समुद्दकसुत्तवण्णना (समुद्रक सुत्त वर्णन)

256. Cakkavāḷamahāsamuddapiṭṭhiyanti [Pg.336] cakkavāḷapabbatapādasamantā mahāsamuddatīrapiṭṭhiyaṃ. Yatheva sinerusamīpe mahāsamuddo anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro, evaṃ yebhuyyena cakkavāḷapādasamīpepi. Tenāha ‘‘rajatapaṭṭavaṇṇe vālukapuline’’ti. Vuttappakārāsūti anantarasutte vuttappakārāsu. Assamapadenāti assamapadavemajjhena. Evaṃ cintayiṃsūti ‘‘yaṃ nūna maya’’ntiādinā yathā pāḷiyaṃ āgataṃ, evaṃ mantayiṃsu.

२५६. 'चक्कवाळमहासमुद्दपिट्ठियं' म्हणजे चक्रवाळ पर्वताच्या पायथ्याभोवती असलेल्या महासमुद्राच्या तीरावरील भूभागावर. ज्याप्रमाणे सिनेरू (मेरू) पर्वताच्या जवळ महासमुद्र अनुक्रमाने खोल, अनुक्रमाने उतार असलेला आणि अनुक्रमाने झुकलेला आहे, त्याचप्रमाणे बहुधा चक्रवाळ पर्वताच्या पायथ्याजवळही आहे. म्हणूनच "रजतपट्टवण्णे वालुकपुलिने" (चांदीच्या पट्टीसारख्या रंगाच्या वाळूच्या किनाऱ्यावर) असे म्हटले आहे. 'वृत्तप्पकारासू' म्हणजे आधीच्या सुत्तात सांगितलेल्या प्रकारांमध्ये. 'अस्समपदेन' म्हणजे आश्रमाच्या मध्यभागाने. 'एवं चिन्तयिंसु' म्हणजे "आम्ही काय बरे करावे" इत्यादी प्रकारे जसे पाळीमध्ये आले आहे, तसा त्यांनी विचार केला.

Icchitakaroti yadicchitakaraṇaṃ. Duṭṭhānanti durāsayānaṃ. Te pana duṭṭhajjhāsayā viruddhā hontīti āha ‘‘duṭṭhānaṃ viruddhāna’’nti. Pavuttanti bījaṃ sandhāya vapitaṃ. Tenāha ‘‘khette patiṭṭhāpita’’nti.

'इच्छितकरो' म्हणजे इच्छेनुसार करणे. 'दुट्ठानं' म्हणजे दुष्ट हेतू असलेल्यांचे. परंतु ते दुष्ट हेतू असलेले लोक विरोधी असतात, म्हणून "दुट्ठानं विरुद्धानां" (दुष्ट आणि विरोधी लोकांचे) असे म्हटले आहे. 'पवुत्तं' म्हणजे बीजाचा संदर्भ घेऊन पेरलेले. म्हणूनच "खेत्ते पतिट्ठापितं" (शेतात रोपण केलेले) असे म्हटले आहे.

Sāyamāsabhattanti sāyaṃ asitabbabhojanaṃ. Yathāvāraṃ bhakkhitametaṃ devānaṃ viya sukhumaṃ guruvāsañca na hotīti ‘‘bhatta’’nti vuttaṃ. Gelaññajātanti sañjātagelaññaṃ. Vepatīti kampati pavedhati.

'सायमासभत्तं' म्हणजे संध्याकाळी खाण्याचे भोजन. पाळीनुसार खाल्ले जाणारे हे भोजन देवांच्या भोजनासारखे सूक्ष्म आणि जड नसते, म्हणून याला "भत्तं" (भोजन) असे म्हटले आहे. 'गेलञ्ञजातं' म्हणजे उत्पन्न झालेला आजार (रुग्णता). 'वेपति' म्हणजे कापणे, थरथरणे.

Samuddakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

समुद्दकसुत्तवण्णना (समुद्रक सुत्त वर्णन) समाप्त झाली.

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

पठमवग्गवण्णना (प्रथम वर्ग वर्णन) समाप्त झाली.

2. Dutiyavaggo

२. दुतियवग्गो (द्वितीय वर्ग)

1. Vatapadasuttavaṇṇanā

१. वतपदसुत्तवण्णना (व्रतपद सुत्त वर्णन)

257. Samādātabbato vatāni, aññamaññaṃ asaṅkarasabhāvena pabbajitabbato padāni, tato eva asaṃkiṇṇabhāgāti katvā ‘‘vatakoṭṭhāsānī’’ti vuttaṃ. Samattānīti puññavisesatāya pujjabhavaphalanibbattanena kittisaññānena ca samaṃ attāni samattāni. Paripuṇṇānīti akhaṇḍādibhāvena sabbaso puṇṇāni. Samādinnānīti tattha sakkaccakāritāya sammā ādinnāni. Mātulānīti pitubhaginī, na yā kāci mātulassa bhariyā kulajeṭṭhakānaṃ adhippetattā, bhariyāpi vā mātulasambandhato gahetabbā, tathā sati mahāpitubhariyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo.

२५७. समादान (स्वीकार) करण्याच्या योग्यतेमुळे 'वतानि' (व्रते), आणि परस्परांच्या संकररहित (मिश्रण नसलेल्या) स्वभावाने आचरण करण्याच्या योग्यतेमुळे 'पदानि' (पदे), म्हणूनच असंकीर्ण (अमिश्रित) भाग असल्यामुळे "वतकोट्ठासानि" (व्रतांचे भाग) असे म्हटले आहे. 'समत्तानि' म्हणजे पुण्यविशेषाने पूजनीय भवफलाच्या उत्पत्तीने आणि कीर्तीच्या ज्ञानाने स्वतःशी सम असलेले ते 'समत्तानि'. 'परिपुण्णानि' म्हणजे अखंडित इत्यादी भावाने सर्व प्रकारे पूर्ण केलेले. 'समादिन्नानि' म्हणजे त्यामध्ये आदरपूर्वक आचरण केल्यामुळे चांगल्या प्रकारे स्वीकारलेले. 'मातुलानी' म्हणजे पित्याची बहीण (आत्या), मावळ्याची कोणतीही पत्नी नव्हे, कारण येथे कुळातील ज्येष्ठ स्त्री अभिप्रेत आहे; किंवा मावळ्याशी असलेल्या संबंधामुळे पत्नी देखील गृहीत धरली जाऊ शकते, तसे असल्यास मोठ्या वडिलांच्या पत्नी इत्यादींचाही यात समावेश समजला पाहिजे.

Ādi-saddena [Pg.337] jeṭṭhabhaginīnaṃ saṅgaho. Apacitikārakoti tesaṃ paccuṭṭhānakaro. Yo koci dadantopi sāpekkho deti, so muttacāgo na hoti, ayaṃ pana na evanti ‘‘muttacāgo hotī’’ti vuttaṃ. Vissaṭṭhacāgoti nirapekkhapariccāgoti attho. Yathā pāṇātipātabahulo ‘‘lohitapāṇī’’ti vuccati, tathā dānabahulo ‘‘payatapāṇī’’ti vuttoti āha ‘‘deyyadhammadānatthāya sadā dhotahattho’’ti. Vossaggaratoti deyyadhammassa pariccajane abhirato. Parehi yācitabbārahoti parehi yācituṃ yutto icchitassa atthassa tāvadeva vissajjanato. Dāneneva yuttoti sabbakālaṃ dāneneva yutto abhiṇhaṃ pavattamahādānattā. Dāne ca saṃvibhāge cāti parassa sampuṇṇaṃ katvā pariccajanasaṅkhāte dāne ca attanā paribhuñjitabbato saṃvibhajanasaṅkhāte saṃvibhāge ca rato abhirato.

आदि-शब्दाने ज्येष्ठ भगिनींचा (मोठ्या बहिणींचा) संग्रह होतो. 'अपचितिकारको' म्हणजे त्यांचा आदर करणारा (किंवा त्यांच्या सन्मानार्थ उठून उभा राहणारा). जो कोणी दान देतानाही अपेक्षेने (आसक्तीने) देतो, तो 'मुक्तत्यागी' (मुत्तचागो) होत नाही, परंतु हा तसा नाही, म्हणून 'मुक्तत्यागी होतो' (मुत्तचागो होती) असे म्हटले आहे. 'विस्सट्ठचागो' म्हणजे निरपेक्ष परित्याग असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे प्राणातिपात (हिंसा) जास्त करणारा 'लोहितपाणी' (रक्ताळलेले हात असलेला) म्हटला जातो, त्याचप्रमाणे दान जास्त देणारा 'पयतपाणी' (स्वच्छ हात असलेला) म्हटला जातो, म्हणून म्हटले आहे - 'देय्यधम्म (दान देण्याची वस्तू) देण्यासाठी नेहमी हात धुतलेला'. 'वोस्सग्गरतो' म्हणजे देय्यधम्माचा परित्याग करण्यात अभिरत असलेला. 'परेहि याचितब्बारहो' म्हणजे इतरांनी याचना करण्यास योग्य, कारण इच्छित वस्तूचे तो लगेचच दान करतो. 'दानेनेव युत्तो' म्हणजे सर्वकाळ दानातच युक्त असलेला, कारण तो सतत महादान प्रवृत्त करतो. 'दाने च संविभागे च' म्हणजे दुसऱ्याला पूर्णपणे देऊन टाकणे या स्वरूपाच्या दानात आणि स्वतः उपभोग घेण्यायोग्य वस्तूचे वाटणी करणे या स्वरूपाच्या संविभागात (वाटणीत) रत असलेला, अभिरत असलेला.

Vatapadasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

वतपदसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

2. Sakkanāmasuttavaṇṇanā

२. सक्कनामसुत्तवण्णना

258. Manussabhūtoti manussesu bhūto, manussattaṃ vā patto. Āvasathanti nivāsaṭṭhānaṃ kāretvā adāsi, tasmā vāsaṃ adāsīti vāsavo. Attha-saddo idha kāraṇapariyāyoti āha ‘‘sahassampi kāraṇāna’’nti. Svāyamattho heṭṭhā vibhāvitova. Vinicchinati, tasmā sahassaṃ paññāakkhīni etassāti sahassakkho. Maghaṃ vuccati dhanaṃ, taṃ pana saddhāsaṅkhātaṃ maghaṃ assa atthīti maghavā. Pure dānaṃ dadātīti purindado anunāsikalopaṃ akatvā. Puññāni kātuṃ sakkotīti sakko.

२५८. 'मनुस्सभूतो' म्हणजे मनुष्यांमध्ये उत्पन्न झालेला, किंवा मनुष्यत्वाला प्राप्त झालेला. 'आवसथं' म्हणजे निवासस्थान बनवून दिले, म्हणून 'वासं अदासी' (निवास दिला) यावरून 'वासव' (वासवो). येथे 'अत्थ' (अर्थ) हा शब्द कारणाचा पर्याय आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'हजार कारणांचा' (सहस्सम्पि कारणानं). हाच अर्थ खाली स्पष्ट केला आहे. तो निर्णय करतो, म्हणून त्याला हजार प्रज्ञा-नेत्र आहेत, म्हणून तो 'सहस्सक्खो' (सहस्राक्ष). 'मघ' म्हणजे धन म्हटले जाते, आणि ते श्रद्धा नावाचे मघ ज्याच्याकडे आहे तो 'मघवा'. 'पुरे दानं ददाति' (पूर्वी दान देतो) म्हणून 'पुरिंदद' (अनुनासिकाचा लोप न करता). 'पुण्यानि कातुं सक्कोति' (पुण्य करण्यास समर्थ आहे) म्हणून 'सक्क' (शक्र).

Sakkanāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सक्कनामसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Mahālisuttavaṇṇanā

३. महालीसुत्तवण्णना

259. Soti sakko devarājā. Bahuvacane vattabbe ekavacanaṃ vuttaṃ. Vuccatīti vacanaṃ, attho. Tasmā bahuvacaneti bahumhi attheti attho[Pg.338]. Yathā paṭipajjanto anukkamena te dhamme samādiyitvā sakko sakkattaṃ ajjhagā, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘sakko kirā’’tiādi vuttaṃ. Anantareti sakkabhāvassa atītānantare attabhāve. Taṃ sabbanti sakkassa maghamāṇavakāle sammāpaṭipattiṃ, tāya sakkabhāvūpagamanañcāti taṃ sabbaṃ. Vutto, tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo.

२५९. 'सो' म्हणजे तो देवराज सक्क (शक्र). बहुवचन वापरायचे असताना एकवचन वापरले आहे. 'वुच्चति' म्हणजे वचन, अर्थ. म्हणून 'बहुवचने' म्हणजे बहुवचनाच्या अर्थात असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे आचरण करत असताना अनुक्रमाने त्या धर्मांना ग्रहण करून सक्काने सक्कत्व (इंद्रपद) प्राप्त केले, ते आचरण दाखवण्यासाठी 'सक्को किरा' इत्यादी म्हटले आहे. 'अनन्तरे' म्हणजे सक्कभावाच्या (इंद्रत्वाच्या) अगदी आधीच्या अस्तित्वात (आत्मभावात). 'तं सब्बं' म्हणजे सक्काच्या मघमाणवक काळातील सम्यक् आचरण आणि त्यामुळे सक्कभावाची प्राप्ती, ते सर्व. 'वुत्तो' (म्हटले आहे), म्हणून तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे, असा अभिप्राय आहे.

Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

महालीसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Daliddasuttavaṇṇanā

४. दलिद्दसुत्तवण्णना

260. Manussadaliddoti manussesu duggato. Manussakāruññatanti manussesu paramanihīnataṃ. Manussakapaṇoti manussesu vā paramanihīno. Tasmiṃ ṭhāneti tassa devaputtassa tasmiṃ uppajjanaṭṭhāne. Lāmakato cintentīti tassa purimavatthuṃ nissāya hīnato cintenti. Kathentīti tameva paresaṃ kathenti. Vitthārentīti vuttamatthaṃ vitthārikaṃ karonti. Sabbadā paricchijja parivārasampanno hutvā aḍḍhaṭṭharatane hatthikkhandhe mahaccarājānubhāvena nisinnattā janakāyena samullokiyamāno. Avalambantīti olambanti. Vandanamattaṃ vā nāhosi, aññadatthu paccekabuddhato attano samānādarakiriyaṃ paccāsīsati. Tena vuttaṃ ‘‘so’’tiādi. Kvāyanti ko ayanti byāpannavasena vadati. Kāḷarattehi suttehi sibbitattā vaṇṇavikāraṃ disvā ‘‘kuṭṭhicīvarāni pāruto’’ti āha. Mahāniraye nibbattitvā mahādukkhaṃ paccanubhoti. Tadanurūpapāpakammassa vipākāvasesena laddhokāsena rājagahe…pe… paṭisandhiṃ gaṇhi. Kāmañca ettha paṭisandhiggahaṇaṃ kusalakammeneva, tassa pana akusalakammassa vipākino balavabhāvato vuttaṃ ‘‘vipākāvasesenā’’ti. Tenāha ‘‘gahitakālato…pe… nikkhanto’’ti. Bhikkhāya carituṃ samatthakālato paṭṭhāya rogassa balavatāya maṃsāni…pe… patanti. Ñāṇaṃ pesetvāti vipassanāpaṭipāṭiyā bhāvanāñāṇaṃ nibbānaṃ paṭipesetvā pavattetvā. Indriyānaṃ paripakkattā satthu desanāvilāsena sotāpattiphale patiṭṭhito. Cumbaṭanti pādacumbaṭaṃ. Kuṭṭhino hi sakalapādatalaṃ mā rujīti cumbaṭaṃ [Pg.339] katvā taṃ pādatale bandhitvā gacchanti, mattikapātiṃ bhinditvā viya tathā nihīnamanussattabhāvato cavitvā suvaṇṇapātiṃ paṭilabhanto viya devattabhāvaṃ gaṇhanto cuticittato dutiyacittavāre ādānacittakkhaṇe devaloke nibbatto.

२६०. 'मनुस्सदलिद्दो' म्हणजे मनुष्यांमध्ये दरिद्री (दुर्गत). 'मनुस्सकारुञ्ञतं' म्हणजे मनुष्यांमध्ये अत्यंत हीन अवस्था (दीनता). 'मनुस्सकपणो' म्हणजे मनुष्यांमध्ये अत्यंत दीन. 'तस्मिं ठाने' म्हणजे त्या देवपुत्राच्या त्या उत्पत्तीच्या ठिकाणी. 'लामकतो चिन्तेन्ति' म्हणजे त्याच्या पूर्ववृत्तांताच्या आधारे त्याला हीन समजतात. 'कथेन्ति' म्हणजे तेच इतरांना सांगतात. 'वित्थारेन्ति' म्हणजे सांगितलेल्या अर्थाचा विस्तार करतात. 'सब्बदा परिच्छिज्ज' म्हणजे नेहमी निश्चित करून परिवाराने संपन्न होऊन, साडेआठ हात उंचीच्या हत्तीच्या पाठीवर मोठ्या राजवैभवाने बसलेला असल्यामुळे लोकसमुदायाकडून पाहिला जाणारा. 'अवलम्बन्ति' म्हणजे लोंबकळतात. वंदन करण्याइतकेही नव्हते, उलट तो प्रत्येकबुद्धाकडून स्वतःसाठी समान आदराची अपेक्षा करत होता. म्हणून 'सो' इत्यादी म्हटले आहे. 'क्वायं' म्हणजे 'को अयं' (हा कोण आहे) असे बिघडलेल्या मनाने बोलतो. काळ्या आणि तांबड्या दोऱ्यांनी शिवलेले असल्यामुळे रंगातील विकृती पाहून 'कुष्ठरोग्याचे वस्त्र परिधान केलेला' असे म्हटले आहे. महानरकात उत्पन्न होऊन महादुःख भोगतो. त्या अनुरूप पापकर्माच्या विपाकाच्या (फलाच्या) अवशेषाने संधी मिळाल्यामुळे राजगृहात...पे... प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) घेतली. जरी येथे प्रतिसंधी ग्रहण करणे कुशल कर्मानेच होते, तरी त्या अकुशल कर्माच्या विपाकाच्या प्रबळतेमुळे 'विपाकावशेषाने' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ग्रहण केल्याच्या काळापासून...पे... निघाला'. भिक्षेसाठी फिरण्यास समर्थ झाल्याच्या काळापासून रोगाच्या तीव्रतेमुळे मांस...पे... गळून पडू लागले. 'ञाणं पेसेत्वा' म्हणजे विपश्यनेच्या क्रमाने भावनाज्ञानाला निर्वाणाकडे प्रवृत्त करून. इंद्रिये परिपक्व झाल्यामुळे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) देशनेच्या विलासाने (प्रभावाने) तो स्रोतापत्ती फलात प्रतिष्ठित झाला. 'चुम्बटं' म्हणजे पायाचे चुंबट. कुष्ठरोगी आपल्या संपूर्ण तळपायाला वेदना होऊ नयेत म्हणून चुंबट तयार करून ते तळपायाला बांधून चालतात. मातीचे भांडे फोडून सोन्याचे भांडे मिळवावे, त्याप्रमाणे त्या हीन मनुष्यभावातून च्युत होऊन देवभाव प्राप्त करत, च्युतिचित्तानंतर दुसऱ्या चित्तवारात, प्रतिसंधीच्या चित्तक्षणी तो देवलोकात उत्पन्न झाला.

Maggenāgatāti maggādhigamanena āgatā uppannā. Ariyakantasīlanti ariyānaṃ kantaṃ manāpaṃ manoramaṃ sīladhammaṃ. Ariyānaṃ adhicittaadhipaññāsikkhā viya adhisīlasikkhāpi sabbā ativiya kantā evāti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Imasmiṃ panattheti imasmiṃ sotāpannassa bhavasaṅkhāte atthe niddhāretvā vuccamāne. Pañcasīlampi yasmā diṭṭhi viya bhavantarepi appahīnaṃ.

'मग्गेnaगता' म्हणजे मार्गाच्या अधिगमनाने (प्राप्तीने) आलेली, उत्पन्न झालेली. 'अरियकन्तसीलं' म्हणजे आर्यांना प्रिय, मनाला आवडणारे, मनोरम शीलधर्म. आर्यांची अधिचित्त आणि अधिपज्ञा शिक्षा ज्याप्रमाणे, त्याचप्रमाणे अधिशील शिक्षा देखील सर्व प्रकारे अत्यंत प्रियच असते, म्हणून 'किञ्चापि' इत्यादी म्हटले आहे. 'इमस्मिं पनत्थे' म्हणजे स्रोतापन्नाच्या या भवसंख्येच्या अर्थाचे निर्धारण करून सांगताना. पंचशील देखील ज्याप्रमाणे दृष्टीप्रमाणेच दुसऱ्या जन्मातही नष्ट होत नाही (नष्ट न होणारे आहे).

Daliddasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दलिद्दसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Rāmaṇeyyakasuttavaṇṇanā

५. रामणेय्यकसुत्तवण्णना

261. Āramanti ettha sattāti ārāmā, manoramā upavanādayo. Te eva cetenti ettha saddhāya attano pītisomanassaṃ sandhahantīti cetiyāti ca vuccanti. Manussaramaṇīyabhāvassāti manussānaṃ āramaṇīyabhāvassa. Tassa pana sīlādiguṇavasena acinteyyāparimeyyānubhāvatāpi hotīti bhagavā ‘‘nāgghanti soḷasi’’nti avoca. Acetanāya bhūmiyā ramaṇīyatā nāma guṇavisiṭṭhānaṃ ariyānaṃ sevanavasena veditabbāti vuttaṃ ‘‘idāni…pe… gāme vātiādimāhā’’ti.

२६१. येथे प्राणी रममाण होतात म्हणून 'आरामा' (आराम), म्हणजे मनोरम उपवने इत्यादी. तेच येथे श्रद्धेने स्वतःच्या प्रीती आणि सोमनस्याला जोडतात (किंवा जागृत करतात) म्हणून त्यांना 'चेतिय' (चैत्य) असेही म्हटले जाते. 'मनुस्सरमणीयभावस्स' म्हणजे मनुष्यांच्या रमणीयतेचा. परंतु, शील इत्यादी गुणांच्या प्रभावामुळे त्याची अचिंत्य आणि अपरिमेय शक्ती देखील असते, म्हणून भगवंतांनी 'नाग्घन्ति सोळसिं' (सोळाव्या भागाचीही बरोबरी करू शकत नाही) असे म्हटले. अचेतन भूमीची रमणीयता ही गुणविशिष्ट आर्यांच्या सेवनामुळे (वास्तव्यामुळे) जाणावी, म्हणून 'इदानि...पे... गामे वा' इत्यादी म्हटले आहे.

Rāmaṇeyyakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

रामणेय्यकसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

6. Yajamānasuttavaṇṇanā

६. यजमानसुत्तवण्णना

262. Yajantānanti dakkhiṇeyyaṃ uddissa dentānaṃ. Aṭṭhuppattiko suttanikkhepoti dassetvā atthavaṇṇanaṃ kātuṃ ‘‘tadā kirā’’tiādi vuttaṃ. Agganti seṭṭhaṃ. Tehi tehi vā yathāladdhasappiādayo mā nassantu, aggabhāvena gahitāni sappiādīni kevalaṃ aggimhi jhāpanena, devā [Pg.340] manussā micchāgāhena mā nassantu. Takkenāti takkamattena. ‘‘Kathemā’’ti amhe maññatha, idāni passatha, paccakkhato ayaṃ vo…pe… āgacchatīti āhaṃsūti yojanā.

२६२. "यजंतानं" म्हणजे दक्षिणेय्य (दान देण्यास योग्य व्यक्ती) उद्देशून दान देणाऱ्यांचे. 'अट्ठुप्पत्तिको सुत्तनिक्खेपो' (सूत्राच्या उत्पत्तीचा प्रसंग) हे दर्शवून अर्थवर्णन करण्यासाठी "तदा किरा" (त्या वेळी म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. "अग्गं" म्हणजे श्रेष्ठ. त्या त्या लोकांद्वारे जसे प्राप्त झाले तसे तूप इत्यादी नष्ट होऊ नयेत, श्रेष्ठ भावाने ग्रहण केलेले तूप इत्यादी केवळ अग्नीमध्ये जाळल्याने, देव आणि मनुष्य चुकीच्या धारणेने (मिथ्या ग्रहाने) नष्ट होऊ नयेत. "तक्केन" म्हणजे केवळ तर्काने. "कथेमा" (आम्ही सांगतो) असे आम्हाला मानता, आता पहा, प्रत्यक्षपणे हा तुमच्याकडे...पे... येत आहे, असे ते म्हणाले - अशी योजना आहे.

Upadhivipākanti upadhīsu vā vipaccati, upadhayo vā vipākā etassāti upadhivipākaṃ. Vipphāravantaṃ hoti vipulapakkhatāya. Bhikkhusaṅghassa adaṃsu ‘‘sammāsambuddhena mahābrahmunā ca evaṃ ovādo dinno’’ti.

"उपाधिविपाकं" म्हणजे उपाधींमध्ये जे परिपक्व होते, किंवा उपाधी ज्याचे विपाक (फळ) आहेत ते 'उपाधिविपाक' होय. विपुल पक्ष (मोठ्या बाजूने) असल्यामुळे ते 'विप्फारवंत' (प्रभावी/विस्तृत) असते. त्यांनी भिक्खू संघाला दिले, "सम्यक्संबुद्ध आणि महाब्रह्मा यांनी असा उपदेश दिला आहे."

Yajamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

यजमानसुत्तवण्णना (यजमान सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली.

7. Buddhavandanāsuttavaṇṇanā

७. बुद्धवंदनासुत्तवण्णना (बुद्धवंदना सूत्राचे वर्णन)

263. Uṭṭhahāti uṭṭhānaṃ kāyikavīriyaṃ karohi. Tenāha ‘‘vicara, loke’’ti. Cetasikavīriyaṃ pana bhagavatā matthakaṃ pāpitameva. Tenāha ‘‘vijitasaṅgāmā’’ti. Dvādasayojanikassa uccabhāvena. Vitthārato pana āyāmato ca anekayojanasatasahassaparimāṇacakkavāḷaṃ atibyāpetvā ṭhitassa. Pannabhārāti pātitabhāra. Nikkhepitabbato bhārāti āha ‘‘oropitakhandhā’’tiādi. Te hi taṃsamaṅgino puggalassa sampātanaṭṭhena bhārā nāma. Vuttañhetaṃ ‘‘bhārā have pañcakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.22). Tadekadesā ca kilesābhisaṅkhārā. Pannarasāya puṇṇamāya rattinti yathā pannarasapuṇṇamāya rattiyaṃ paripuṇṇakāle upakkilesavimutto cando sobhati, evaṃ tava cittaṃ sabbaso upakkilesavimuttaṃ sobhatīti adhippāyo.

२६३. "उट्ठहि" (उठा) म्हणजे उत्थान, कायिक वीर्य (शारीरिक वीर्य) करा. म्हणूनच म्हटले आहे "लोकात विचरण करा". मानसिक वीर्य (चेतसिक वीर्य) तर भगवंतांनी शिखरावर पोहोचवलेच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे "विजितसंग्राम" (ज्यांनी संग्राम जिंकला आहे). बारा योजन उंचीमुळे. विस्तार आणि लांबीने अनेक लाख योजन परिमाणाच्या चक्रवाळाला व्यापून राहिलेल्याच्या. "पन्नभारा" म्हणजे भार खाली टाकलेले. भार खाली टाकण्यायोग्य असल्यामुळे म्हटले आहे "ओरोपितखंधा" (स्कंध खाली उतरवलेले) इत्यादी. कारण ते त्या व्यक्तीला खाली पाडणारे असल्यामुळे 'भार' म्हटले जातात. म्हणूनच हे म्हटले आहे - "पाच स्कंध हे खरोखर भार आहेत" (सं. नि. ३.२२). आणि त्याचाच एक भाग क्लेशाभिसंस्कार आहेत. "पन्नरसाय पुण्णमाय रत्तिं" (पंधराव्या पौर्णिमेची रात्र) म्हणजे ज्याप्रमाणे पंधराव्या पौर्णिमेच्या रात्री परिपूर्ण काळात उपक्लेशांपासून मुक्त असलेला चंद्र शोभून दिसतो, त्याचप्रमाणे तुमचे चित्त सर्व प्रकारे उपक्लेशांपासून मुक्त होऊन शोभून दिसते, असा अभिप्राय आहे.

Buddhavandanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

बुद्धवंदनासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

8. Gahaṭṭhavandanāsuttavaṇṇanā

८. गृहस्थवंदनासुत्तवण्णना (गहट्ठवंदना सूत्राचे वर्णन)

264. Puthuddisāti bahudisā. Kā pana tāti āha ‘‘catasso disā catasso anudisā cā’’ti. Anudisāgahaṇena cettha uddhaṃ adhopi gayhatīti ca dasseti. Bhūmivāsinoti bhūmipaṭibaddhavuttino. Etena rukkhapabbatanivāsinopi gahitā honti. Cirarattasamāhitacitteti upacārappanājhānāni [Pg.341] uppādetvā aparihīnajjhānatāya cirakālaṃ samāhitacitte. Āpāṇakoṭikanti jīvitapariyantaṃ yāvajīvaṃ. Evamādīti ādi-saddena avasesapuññakiriyavatthūni saṅgaṇhāti. Niccasīlavasena pañcahi, niyamasīlavasena dasahi. Pi-saddena tato katipayehi uposathasīlavasena aṭṭhahipīti dasseti. Dhammikehīti dhammato anapetehi. Pamukhoti pamokkho.

२६४. "पुथुद्दिसा" म्हणजे अनेक दिशा. त्या कोणत्या आहेत? तर म्हटले आहे "चार दिशा आणि चार अनुदिशा". येथे 'अनुदिशा' ग्रहणाने वर आणि खाली देखील घेतले जाते, असे दर्शविले आहे. "भूमिवासिनो" म्हणजे भूमीशी संबंधित राहणारे. याद्वारे वृक्ष आणि पर्वतांवर राहणारे देखील घेतले जातात. "चिररत्तसमाहितचित्ते" म्हणजे उपचार आणि अर्पणा ध्यान उत्पन्न करून, ध्यानातून च्युत न होता दीर्घकाळ समाहित चित्त असलेले. "आपाणकोटिकं" म्हणजे जीवित असेपर्यंत, यावज्जीव. "एवमादि" मधील 'आदि' शब्दाने उर्वरित पुण्यक्रियावस्तूंचे ग्रहण केले जाते. नित्यशीलाच्या रूपाने पाच, नियमशीलाच्या रूपाने दहा. 'पि' (अपि) शब्दाने त्याहून काही उपोसथशीलाच्या रूपाने आठ देखील, असे दर्शविले आहे. "धम्मिकेहि" म्हणजे धर्माला धरून असलेल्या (धर्मापासून विन्मुख न झालेल्या). "पमुखो" म्हणजे प्रमुख.

Gahaṭṭhavandanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

गृहस्थवंदनासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

9. Satthāravandanāsuttavaṇṇanā

९. शास्तृवंदनासुत्तवण्णना (सत्थारवंदना सूत्राचे वर्णन)

265. Brahmajāṇukoti dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ pathaviyaṃ ṭhapetvā vandamāno brahmajāṇuko nāma tathābhūto hutvā. Yajitabbato yakkho, pūjanīyo. Evaṃ pūjāvisesayogato sakkoti āha ‘‘so yakkhoti so sakko’’ti. Sakkassa namakkārabhājanabhūtañhi pucchanto mātali ‘‘ko nāma so yakkho’’ti āha. Guṇanemittakehīti guṇahetukehi anantāni hi buddhānaṃ nāmāni, tāni ca kho sabbānipi guṇanemittakāneva. Anantaguṇattā. Vuttañhetaṃ –

२६५. "ब्रह्मजाणुको" म्हणजे उजवा गुडघा जमिनीवर टेकवून वंदन करणारा, तसा झालेला तो 'ब्रह्मजाणुक' होय. यजन (पूजा) करण्यास योग्य असल्यामुळे 'यक्ख' (यक्ष) म्हणजे पूजनीय. अशा विशेष पूजेच्या योगाने तो 'सक्क' (शक्र) आहे, म्हणून म्हटले आहे "तो यक्ष म्हणजे तो शक्र होय". शक्राच्या नमस्काराला पात्र असलेल्याविषयी विचारताना मातलीने "तो यक्ष कोण आहे?" असे विचारले. "गुणनेमित्तकेहि" म्हणजे गुणांच्या कारणाने होणारे; कारण बुद्धांची नावे अनंत आहेत आणि ती सर्व गुणांवर आधारित (गुणनेमित्तिक) आहेत. अनंत गुण असल्यामुळे. म्हणूनच हे म्हटले आहे -

‘‘Asaṅkhyeyyāni nāmāni, saguṇena mahesino;

Guṇena nāmamuddheyyaṃ, api nāmasahassato’’ti. –

"महर्षींची (बुद्धांची) त्यांच्या गुणांमुळे असंख्य नावे आहेत; हजारो नावांपेक्षाही गुणांमुळेच नाव धारण केले जाते."

Tasmā anomanāmanti paripuṇṇaguṇanāmanti attho. Samatikkamenāti sammā samucchindanavasena atikkamanena. Kilesārīnaṃ apetacayoti apacayo, so āramitabbaṭṭhena ārāmo etesanti apacayārāmā. Tenāha ‘‘vaṭṭaviddhaṃsane ratā’’ti.

म्हणून "अनोमनामं" म्हणजे परिपूर्ण गुणांचे नाव, असा अर्थ आहे. "समतिक्कमेन" म्हणजे सम्यक उच्छेद करण्याच्या रूपाने ओलांडून जाणे. क्लेशरूपी शत्रूंचा अपचय (नाश) म्हणजे अपचय, आणि तो रमणीय असल्यामुळे ज्यांचा त्यात आनंद आहे ते 'अपचयाराम' होत. म्हणूनच म्हटले आहे "संसारचक्राचा विध्वंस करण्यात रममाण असणारे".

Satthāravandanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

शास्तृवंदनासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

10. Saṅghavandanāsuttavaṇṇanā

१०. संघवंदनासुत्तवण्णना (संघवंदना सूत्राचे वर्णन)

266. Pūtimhi dehe mātu sarīre sayanato, attano eva vā pūtidehaṃ sarīraṃ tasmiṃ ṭhitatāya avattharitvā sayanato pūtidehasayāti [Pg.342] yojanā. Kuṇapamheteti ete manussā asuciduggandhajegucchapaṭikkūle mātukucchisaṅkhāte kuṇapasmiṃ dasa māse nimuggā. Tesaṃ kinnāma tvaṃ pihayasīti yojanā. Etesaṃ etaṃ vihayāmīti etesaṃ isīnaṃ etaṃ sammāpaṭipattiṃ vihayāmi. Idāni taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ ‘‘na te saṃ koṭṭhe opentī’’ti vuttaṃ. Dhaññaṃ koṭṭhe na pakkhipanti pakkhipitabbassa ca abhāvato. Tenāha ‘‘na hi etesaṃ dhañña’’nti. Paresaṃ niṭṭhitanti paresaṃ gahitaṃ santakaṃ tesaṃ pākāya niṭṭhitaṃ. Bhikkhācāravattenāti piṇḍācariyāya. Esamānā pariyesantā. Evaṃ pariyiṭṭhena. Yāpenti, na esanti anesanaṃ. Susamādinnasundaravatāti suṭṭhu samādinnasobhanavatā.

२६६. "पूतिदेहसया" म्हणजे दुर्गंधीयुक्त शरीरात, आईच्या शरीरात निजल्यामुळे, किंवा स्वतःच्याच दुर्गंधीयुक्त शरीरात राहून ते व्यापून निजल्यामुळे 'पूतिदेहशयी' - अशी योजना आहे. "कुणपम्हेते" म्हणजे हे मनुष्य अशुद्ध, दुर्गंधीयुक्त, घृणास्पद आणि प्रतिकूल अशा मातृकुक्षी नावाच्या प्रेतासारख्या (कुणप) शरीरात दहा महिने बुडालेले असतात. त्यांच्याविषयी तुला काय हेवा वाटतो? - अशी योजना आहे. "एतेसं एतं विहयामि" म्हणजे या ऋषींच्या या सम्यक प्रतिपत्तीचा (आचरणाचा) मी स्वीकार करतो. आता ती प्रतिपत्ती दर्शवण्यासाठी "ते धान्याची कोठारात साठवणूक करत नाहीत" असे म्हटले आहे. धान्य कोठारात टाकत नाहीत कारण साठवण्यासारखे काही नसतेच. म्हणूनच म्हटले आहे "त्यांच्याकडे धान्य नसते". "परेसं निट्ठितं" म्हणजे इतरांनी घेतलेले, त्यांच्या मालकीचे, त्यांच्या स्वयंपाकासाठी तयार केलेले. "भिक्षाचारवत्तेन" म्हणजे पिंडचाराच्या (भिक्षाटनाच्या) नियमाने. "एसमाना" म्हणजे शोधणारे. अशा प्रकारे शोधलेल्याने जीवन जगतात, चुकीच्या मार्गाने (अनेसन) शोधत नाहीत. "सुसमादिन्नसुन्दरवता" म्हणजे चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले सुंदर व्रत असणारे.

Evaṃ subhāsitabhāsinoti ganthadhuravipassanādhurānaṃ vasena guṇaparimāṇasubhāsitasseva bhāsanasīlā. Ariyena tuṇhībhūtena tuṇhībhūtā. Tato eva manassa sātisayaṃ samañcarā. Gahitadaṇḍesu parāmāsādipayuttesu daṇḍādānādihetu uppajjanakakilesapariḷāhābhāvato nibbutā. Tenāha ‘‘vissaṭṭhadaṇḍā’’ti. Sādānesūti sabhavādānesu. Anādānāti tabbirahitā. Tenāha ‘‘bhavayonī’’tiādi.

अशा प्रकारे "सुभासितभासिनो" म्हणजे ग्रंथधुर आणि वियश्यनाधुर यांच्या प्रभावाने गुणांच्या परिमाणाने युक्त अशा सुभाषितातच बोलण्याचा स्वभाव असणारे. आर्य मौनाने मौन धारण केलेले. त्यामुळेच मनाचे अत्यंत सम्यक आचरण करणारे. ज्यांनी दंड धारण केला आहे अशा परामर्श इत्यादींमध्ये गुंतलेल्या लोकांमध्ये, दंड ग्रहण इत्यादी कारणांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या क्लेश-दाहाचा अभाव असल्यामुळे जे शांत झाले आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे "विस्सट्ठदंडा" (ज्यांनी दंड टाकून दिला आहे). "सादानेसु" म्हणजे उपादानासह असणाऱ्यांमध्ये. "अनादाना" म्हणजे उपादानरहित. म्हणूनच म्हटले आहे "भवयोनी" इत्यादी.

Saṅghavandanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

संघवंदनासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुतियवग्गवण्णना (दुसऱ्या वर्गाचे वर्णन) समाप्त झाली.

3. Tatiyavaggo

३. ततियवग्गो (तिसरा वर्ग)

1. Chetvāsuttavaṇṇanā

१. छेत्वासुत्तवण्णना (छेत्वा सूत्राचे वर्णन)

267. Vuttatthameva heṭṭhā devaputtasaṃyuttavaṇṇanāyaṃ.

२६७. याचा अर्थ खाली देवपुत्तसंयुत्तवर्णनामध्ये सांगितल्याप्रमाणेच आहे.

Chetvāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

छेत्वासुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Dubbaṇṇiyasuttavaṇṇanā

३. दुब्बण्णियसुत्तवण्णना (दुब्बण्णिय सूत्राचे वर्णन)

268. Dubbaṇṇo [Pg.343] duddasiko virūpavaṇṇo. Okoṭimakoti rassabhāvena avarakoṭimako. Sakkena gahitanāmamevetaṃ, na pana so tathārūpo koci yakkho. Tenāha ‘‘eko rūpāvacarabrahmā’’ti. Yadi evaṃ kasmā so tathārūpo hutvā āgatoti āha ‘‘sakko kirā’’ti. Kathaṃ panettha ñāyati ‘‘so eko rūpāvacarabrahmā, na paneso avaruddhakayakkho’’ti yuttiṃ dassento ‘‘avaruddhakayakkhā panā’’tiādimāha. Devānaṃ vacanaṃ sutvā. Pharusenāti pharusasamācārena. ‘‘Ko nāma mayhaṃ āsane sannisinno’’ti akkhantiṃ anuppādento khantiyaṃ ṭhatvā. Balavacittīkāranti garutaraṃ sakkārabahumānaṃ. Nīcavuttiyāti paramanipaccakāre suvūpasamane ca dassiyamāne. Sakkassa tāya eva ācārasampattiyā sakkāsane ṭhātuṃ, attano ca āvikātuṃ asakkonto antaradhāyi. Upahatacittomhīti khantimettānuddayāsabbhāvato parasmiṃ upahatacittomhīti sakko attano sabhāvaṃ vadati. Kodhavase vattetunti kodhena attano vase nibbattetuṃ na sukaromhi, atha kho kodhaṃ mayhaṃ vase na vattemīti adhippāyo. Ciraṃ na kujjhāmīti yadi me kadāci kodho uppajjeyya, taṃ kodhaṃ anuvattento cirakālaṃ na kujjhāmi. Na upanayhāmīti anto sace me kodho uppajjeyya, khippameva ca naṃ paṭivineyyanti taṃ me pubbeva vataṃ paripūritaṃ.

२६८. दुब्बण्णो (कुरूप), दुद्दसिको (दिसण्यास वाईट), विरूपवण्णो (विकृत रंगाचा). ओकोटिमको म्हणजे ठेंगणेपणामुळे अत्यंत बुटका. हे केवळ सक्काने (शक्राने) घेतलेले नाव आहे, परंतु तो तशा रूपाचा कोणताही यक्ख (यक्ष) नव्हता. म्हणूनच म्हटले आहे - 'एक रूपावचर ब्रह्मदेव'. जर असे आहे, तर तो तशा रूपाचा होऊन का आला? म्हणून म्हटले आहे - 'सक्क म्हणे'. पण हे कसे समजते की 'तो एक रूपावचर ब्रह्मदेव आहे, आणि हा कोणी बंदी बनवलेला यक्ख नाही'? ही युक्ती दाखवताना 'अवरुद्धकयक्खा पना' (परंतु बंदी बनवलेले यक्ख) इत्यादी म्हटले आहे. 'देवांचे वचन ऐकून'. 'फरुसेना' म्हणजे कठोर आचरणाने. 'माझ्या आसनावर कोण बसला आहे?' असा असंतोष (अक्खंति) उत्पन्न न करता, क्षमेमध्ये (खंति) स्थित राहून. 'बलवचित्तीकारं' म्हणजे अत्यंत मोठा सत्कार आणि बहुमान. 'नीचवृत्तिया' म्हणजे अत्यंत नम्रता आणि उत्तम शांतता दाखवली जात असताना. सक्काच्या त्याच आचारसंपत्तीमुळे सक्काच्या आसनावर राहण्यास आणि स्वतःला प्रकट करण्यास असमर्थ ठरून तो अंतर्धान पावला. 'उपहतचित्तोम्ही' म्हणजे क्षमा, मैत्री आणि दयेच्या अस्तित्वामुळे दुसऱ्याच्या बाबतीत मी उपहतचित्त (दुखावलेल्या मनाचा) झालो आहे, असे सक्क स्वतःचा स्वभाव सांगतो. 'कोधवसे वत्तेतुं' म्हणजे क्रोधाने स्वतःला वश करणे सोपे नाही, तर उलट मी क्रोधाला माझ्या वशामध्ये ठेवत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'चिरं न कुज्झामि' म्हणजे जर मला कधी क्रोध आला, तर त्या क्रोधाचे अनुकरण करत मी दीर्घकाळ क्रोधीत राहत नाही. 'न उपनयहामि' म्हणजे जर माझ्या मनात क्रोध उत्पन्न झाला, तर मी त्याचे लवकरच निवारण करतो, हे माझे पूर्वीचेच व्रत पूर्ण झाले आहे.

Dubbaṇṇiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुब्बण्णियसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

3. Sambarimāyāsuttavaṇṇanā

३. सम्बरिमायसुत्तवण्णना

269. Ābādhikoti ābādho assa atthīti ābādhiko. Vācesīti sikkhāpesi. Sambaro nāma asuramāyāya ādipuriso purātano asurindo. Taṃ sandhāyāha ‘‘yathā sambaro’’tiādi. Evaṃ paccati aññopi māyāvī māyaṃ payojetvā. Upavādantarāyo nāma khamāpane sati vigacchati, pākatikameva hotīti āha ‘‘evamassa phāsu [Pg.344] bhaveyyā’’ti. Tenāti vepacittinā sambaravijjāya adānena vañcitattā. Tathā akatvāti isīnaṃ santikaṃ netvā khamāpanavasena kātabbaṃ akatvā.

२६९. आबाधिको म्हणजे ज्याला आजार (आबाध) आहे तो आबाधिक. 'वाचेसि' म्हणजे शिकवले. सम्बर नावाचा असुरमायेचा आदिपुरुष, जुना असुरेंद्र. त्याला उद्देशून म्हटले आहे - 'यथा सम्बरो' (जसा सम्बर) इत्यादी. अशा प्रकारे दुसरा मायावी देखील माया प्रयुक्त करून पस्तावतो. 'उपवादंतरायो' (निंदेचा अडथळा) क्षमा मागितल्यावर दूर होतो आणि सर्व काही पूर्ववत होते, म्हणून म्हटले आहे - 'एवमस्स फासु भवेय्या' (अशा प्रकारे त्याला सुख होईल). 'तेन' म्हणजे वेपचित्तीद्वारे सम्बरविद्येचे दान न केल्यामुळे फसवले गेल्याने. 'तथा अकत्वा' म्हणजे ऋषींच्या जवळ नेऊन क्षमा मागण्यासारखे जे करायला हवे होते ते न करता.

Sambarimāyāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

सम्बरिमायसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

4. Accayasuttavaṇṇanā

४. अच्चयसुत्तवण्णना

270. Sampayojesunti aññamaññaṃ vācasikaṃ pharusaṃ payojesuṃ. Tenāha ‘‘kalahaṃ akaṃsū’’ti, vivādaṃ akaṃsūti attho. Atikkammavacananti vacīsaṃvaraṃ atikkamitvā vacanaṃ. Yasmā accaye desiyamāne taṃ khīṇayati aññamaññassa khamamānassa khamanaṃ paṭiggaṇhato, tasmā vuttaṃ ‘‘nappaṭigaṇhātīti na khamatī’’ti. Tumhākaṃ vase vattatu, visevitaṃ akatvā yathākāmakaraṇīyo hotu. Mittadhammo idha uttarapadalopena ‘‘mitto’’ti vuttoti āha ‘‘mittadhamme’’ti. Karaṇavacananti ‘‘mittehī’’ti karaṇavacanaṃ bhummatthe. Tenāha ‘‘mittesū’’ti. Yathā nibbattasabhāvassa bhāvato aññathattaṃ jarā, evaṃ mittabhāvato vuttavipariyāyo amittadhammo jarāpariyāyena vutto. Agārayhaṃ anavajjaṃ sabbaso pahīnakilesaṃ. Tenāha ‘‘khīṇāsavapuggala’’nti.

२७०. सम्पयोजेसुं म्हणजे एकमेकांवर कठोर वाचेचा प्रयोग केला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कलहं अकंसु' (कलह केला), म्हणजेच विवाद केला असा अर्थ आहे. 'अतिक्कम्मवचनं' म्हणजे वाणीच्या संयमाचे उल्लंघन करून बोललेले वचन. कारण जेव्हा अपराधाची (अच्चय) कबुली दिली जाते, तेव्हा एकमेकांना क्षमा करणाऱ्या आणि क्षमा स्वीकारणाऱ्याचा तो अपराध नष्ट होतो, म्हणूनच म्हटले आहे - 'नप्पटिगण्हातीति न खमती' (स्वीकारत नाही म्हणजे क्षमा करत नाही). तुमच्या वशामध्ये राहो, कोणताही भेद न करता इच्छेनुसार वागण्यास योग्य होवो. 'मित्तधम्मो' येथे उत्तरपदाचा लोप करून 'मित्तो' असे म्हटले आहे, म्हणून 'मित्तधम्मे' असे म्हटले आहे. 'करणवचनं' म्हणजे 'मित्तेहि' हे तृतीया विभक्तीचे (करण) वचन सप्तमीच्या (भूम) अर्थात आहे. म्हणूनच 'मित्तेसु' (मित्रांमध्ये) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे उत्पन्न झालेल्या स्वभावाच्या स्थितीपेक्षा वेगळे असणे म्हणजे जरा (वृद्धत्व), त्याचप्रमाणे मित्रत्वाच्या विरुद्ध असलेला अमित्रभाव हा जरेच्या पर्यायाने सांगितला आहे. 'अगारय्हं' म्हणजे अनिंद्य, दोषरहित, सर्व प्रकारे नष्ट झालेले क्लेश असलेला. म्हणूनच 'खीणासवपुग्गलं' (क्षीणास्रव पुद्गल/व्यक्ती) असे म्हटले आहे.

Accayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अच्चयसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

5. Akkodhasuttavaṇṇanā

५. अक्कोधसुत्तवण्णना

271. Kodho tumhe mā abhibhavīti ettha kodhena anabhibhavanīyattaṃ khantimettākaruṇāditappaṭipakkhadhammaparibrūhanena. Tathā hi taṃsamaṅgino kodho abhibhuyyatīti āha ‘‘tumheva kodhaṃ abhibhavatha. Kujjhantānaṃ mā paṭikujjhitthā’’ti. Paṭipadāti esā paṭipatti. Mettāti appanāppattā mettā. Tadupacāro mettāpubbabhāgo. Na vihiṃsati kiñci etāyāti avihiṃsā. Karuṇāti appanāppattakaruṇā veditabbā. Tadupacāro [Pg.345] karuṇāpubbabhāgo. Lāmakajananti khantiādīsu yonisomanasikārābhāvena gārayhasamācārasamāyogena ca nihīnaṃ janaṃ. Paccayaparisuddhiyā kodho abhimaddamāno puggalaṃ abhimaddati, tassa so paṭisaṅkhānabhāvanābalehi sammadeva pahātabboti.

२७१. क्रोध तुम्हाला पराभूत न करो (कोधो तुम्हे मा अभिभवी) यामध्ये क्रोधाने पराभूत न होणे हे क्षमा, मैत्री, करुणा इत्यादी त्याच्या विरोधी धर्मांच्या वाढीमुळे होते. कारण अशा व्यक्तीचा क्रोध पराभूत होतो, म्हणूनच म्हटले आहे - 'तुम्हीच क्रोधाला पराभूत करा. क्रोध करणाऱ्यांवर उलट क्रोध करू नका.' 'पटिपदा' म्हणजे हे आचरण. 'मेत्ता' म्हणजे अर्पणा प्राप्त झालेली मैत्री. 'तदुपचारो' म्हणजे मैत्रीचा पूर्वभाग. जिच्याद्वारे कोणाचीही हिंसा केली जात नाही ती 'अविहिंसा'. 'करुणा' म्हणजे अर्पणा प्राप्त झालेली करुणा असे जाणावे. 'तदुपचारो' म्हणजे करुणेचा पूर्वभाग. 'लामकजनं' म्हणजे क्षमा इत्यादींमध्ये योनिसोमनसिकाराच्या (योग्य विचारसरणीच्या) अभावामुळे आणि निंदनीय आचरणाच्या संबंधामुळे नीच झालेला मनुष्य. प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) शुद्धतेमुळे क्रोध दडपून टाकत असताना व्यक्तीला दडपून टाकतो, त्याचा त्या व्यक्तीने प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक चिंतन) आणि भावनेच्या बळाने पूर्णपणे त्याग केला पाहिजे.

Akkodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

अक्कोधसुत्तवण्णना समाप्त झाली.

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ततियवग्गवण्णना समाप्त झाली.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेचे

Sakkasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

सक्कसंयुत्तवर्णनाची लीनत्थप्पकासना समाप्त झाली.

Niṭṭhitā ca sāratthappakāsiniyā

आणि सारत्थप्पकासिनीची समाप्त झाली

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya sagāthāvaggavaṇṇanā.

संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेची सगाथावग्गवण्णना.

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

पहिला भाग समाप्त झाला.


မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi