| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना नमस्कार असो. Saṃyuttanikāye संयुत्तनिकायामध्ये Nidānavaggaṭīkā निदानवग्ग-टीका 1. Nidānasaṃyuttaṃ १. निदानसंयुत्त 1. Buddhavaggo १. बुद्धवग्गो (बुद्धवर्ग) 1. Paṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā १. पटिच्चसमुप्पादसुत्तवण्णना (प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रवर्णन) 1. Dutiyasuttādīnipi [Pg.1] paṭiccasamuppādavaseneva desitānīti āha ‘‘paṭhamaṃ paṭiccasamuppādasutta’’nti. Tatrāti padaṃ ye desakālā idha viharaṇakiriyāya visesanabhāvena vuttā, tesaṃ paridīpananti dassento ‘‘yaṃ samayaṃ…pe… dīpetī’’ti āha. Taṃ-saddo hi vuttassa atthassa paṭiniddeso, tasmā idha desassa kālassa vā paṭiniddeso bhavituṃ arahati, na aññassa. Ayaṃ tāva tatrasaddassa paṭiniddesabhāve atthavibhāvanā. Yasmā pana īdisesu ṭhānesu tatrasaddo dhammadesanāvisiṭṭhaṃ desaṃ kālañca vibhāveti, tasmā vuttaṃ ‘‘bhāsitabbayutte vā desakāle’’ti. Tena tatrāti yattha bhagavā dhammadesanatthaṃ bhikkhū ālapi abhāsi, tādise dese, kāle vāti attho. Na hītiādinā tamevatthaṃ samattheti. १. दुसरे सूत्र इत्यादी देखील प्रतीत्यसमुत्पाद (पटिच्चसमुप्पाद) च्या नियमानेच उपदेशिले गेले आहेत, म्हणून "पहिले पटिच्चसमुप्पादसुत्त" असे म्हटले आहे. तेथे "तत्र" (तेथे) हा शब्द, जे देश आणि काळ येथे विहरण (राहण्याच्या) क्रियेचे विशेषण म्हणून सांगितले आहेत, त्यांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "ज्या वेळी...पे... स्पष्ट करतो" असे म्हटले आहे. कारण "तं" (तो) हा शब्द आधी सांगितलेल्या अर्थाचा निर्देश करतो, म्हणून येथे तो देशाचा (स्थानाचा) किंवा काळाचा निर्देश असणे योग्य आहे, इतर कशाचाही नाही. हा "तत्र" शब्दाच्या निर्देशभावाचा अर्थ स्पष्ट करण्याचा प्रकार आहे. परंतु ज्याअर्थी अशा ठिकाणी "तत्र" शब्द धम्मदेशनेने विशिष्ट अशा देशाचे आणि काळाचे प्रकटीकरण करतो, म्हणून "भाषण करण्यास योग्य अशा देश किंवा काळात" असे म्हटले आहे. त्यामुळे "तत्र" म्हणजे जेथे भगवंतांनी धम्मदेशनेसाठी भिक्खूंना संबोधित केले किंवा त्यांच्याशी संवाद साधला, अशा देशात किंवा काळात, असा अर्थ होतो. "न हि" इत्यादींद्वारे त्याच अर्थाचे समर्थन केले जाते. Nanu ca yattha ṭhito bhagavā ‘‘akālo kho tāvā’’tiādinā bāhiyassa dhammadesanaṃ paṭikkhipi, tattheva antaravīthiyaṃ ṭhitova tassa dhammaṃ [Pg.2] desesīti? Saccametaṃ. Adesetabbakāle adesanāya hi idaṃ udāharaṇaṃ. Tenāha ‘‘akālo kho tāvā’’ti. Yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘antaragharaṃ paviṭṭhamhā’’ti, tampi tassa akālabhāvasseva pariyāyena dassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa hi tadā addhānaparissamena rūpakāye akammaññatā ahosi, balavapītivegena nāmakāye. Tadubhayassa vūpasamaṃ āgamento papañcaparihāratthaṃ bhagavā ‘‘akālo kho’’ti pariyāyena paṭikkhipi. Adesetabbadese adesanāya pana udāharaṇaṃ ‘‘atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi, vihārato nikkhamitvā vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdī’’ti evamādikaṃ idha ādisaddena saṅgahitaṃ. ‘‘Sa kho so bhikkhave bālo idha pāpāni kammāni karitvā’’ti evamādīsu (ma. ni. 3.248) padapūraṇamatte kho-saddo, ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso’’tiādīsu (a. ni. 4.21) avadhāraṇe, ‘‘kittāvatā nu kho, āvuso, satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.31) ādikālatthe, vākyārambheti attho. Tattha padapūraṇena vacanālaṅkāramattaṃ kataṃ hoti, ādikālatthena vākyassa upaññāsamattaṃ, avadhāraṇatthena pana niyamadassanaṃ. ‘‘Tasmā āmantesi evā’’ti āmantane niyamo dassito hotīti. पण ज्या ठिकाणी उभे राहून भगवंतांनी "अजून वेळ नाही" इत्यादी शब्दांत बाहियाला धम्मदेशना देण्यास नकार दिला होता, त्याच गल्लीत (अंतरवीथीमध्ये) उभे राहून त्यांनी त्याला धम्म उपदेशिला नाही का? हे सत्य आहे. उपदेश न करण्याच्या वेळी उपदेश न करण्याचे हे उदाहरण आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले - "अजून वेळ नाही". परंतु तेथे जे "आम्ही घरांच्या मध्ये (भिक्षेसाठी) प्रवेश केला आहे" असे म्हटले आहे, ते देखील त्याच्या अयोग्य काळाचेच पर्यायाने दर्शन घडवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण त्यावेळी प्रवासाच्या थकव्यामुळे त्यांच्या रूपकायामध्ये अकर्मण्यता (अकार्यक्षमता) होती आणि तीव्र प्रीतीच्या वेगामुळे नामकायामध्ये. या दोन्हीचा उपशम (शांतता) घडवून आणण्यासाठी आणि प्रपंचाचा (विस्ताराचा) परिहार करण्यासाठी भगवंतांनी "अजून वेळ नाही" असे पर्यायाने नाकारले. उपदेश न करण्याच्या ठिकाणी उपदेश न करण्याचे उदाहरण म्हणजे "त्यानंतर भगवंत मार्गावरून बाजूला होऊन एका झाडाच्या मुळाशी बसले, विहारातून बाहेर पडून विहाराच्या सावलीत मांडलेल्या आसनावर बसले" इत्यादी येथे "आदि" (इत्यादी) शब्दाने समाविष्ट केले आहे. "भिक्खूंनो, तो मूर्ख माणूस येथे पापकर्मे करून..." इत्यादींमध्ये (म. नि. ३.२४८) "खो" हा शब्द केवळ पदपूर्तीसाठी (वाक्य पूर्ण करण्यासाठी) आहे. "आदर नसलेला आणि नम्रता नसलेला मनुष्य दुःखात राहतो" इत्यादींमध्ये (अं. नि. ४.२१) तो अवधारण (निश्चय) दर्शवण्यासाठी आहे. "मित्रांनो, एकांतात राहणाऱ्या शास्त्यांच्या (गुरूंच्या) मागे त्यांचे श्रावक किती प्रमाणात विवेकाचे अनुकरण करत नाहीत?" इत्यादींमध्ये (म. नि. १.३१) तो आदिकाल अर्थाने, म्हणजेच वाक्याच्या आरंभी वापरला आहे. तेथे पदपूर्तीद्वारे केवळ भाषेचा अलंकार साधला जातो, आदिकाल अर्थाने वाक्याची केवळ प्रस्तावना केली जाते, तर अवधारण अर्थाने नियमाचे (निश्चयाचे) दर्शन घडवले जाते. म्हणून "त्यामुळे त्यांनी आमंत्रित केलेच" यातून आमंत्रणातील नियम दर्शवला जातो. ‘‘Bhagavāti lokagarudīpana’’nti kasmā vuttaṃ, nanu pubbe ‘‘bhagavā’’ti padaṃ vuttanti? Yadipi pubbe vuttaṃ, taṃ pana yathāvuttaṭṭhāne viharaṇakiriyāya kattuvisesadassanaparaṃ, na āmantanakiriyāya, idha pana āmantanakiriyāya, tasmā tadatthaṃ puna bhagavāti pāḷiyaṃ vuttanti. Tassatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhagavāti lokagarudīpana’’nti āha. Kathāsavanayuttapuggalavacananti vakkhamānāya paṭiccasamuppādadesanāya savanayogyapuggalavacanaṃ. Catūsupi parisāsu bhikkhū eva edisānaṃ desanānaṃ visesena bhājanabhūtāti sātisayena sāsanasampaṭiggāhakabhāvadassanatthaṃ idha bhikkhugahaṇanti dassetvā idāni saddatthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’ti āha. Tattha bhikkhakoti bhikkhūti bhikkhanasīlattā bhikkhanadhammattā bhikkhūti attho. Bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti buddhādīhipi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ uñchācariyaṃ ajjhupagatattā anuṭṭhitattā bhikkhu. Yo hi koci appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito, so kasigorakkhādīhi [Pg.3] jīvikakappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchaneneva bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhu. Parapaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhūti evamettha attho daṭṭhabbo. "भगवंत हा जगातील पूजनीयतेचा (लोकादर) दर्शक आहे" असे का म्हटले आहे? पूर्वी "भगवा" हा शब्द आला नव्हता का? जरी तो पूर्वी आला असला, तरी तो सांगितलेल्या ठिकाणी राहण्याच्या (विहरण) क्रियेच्या कर्त्याचे विशेषत्व दर्शवण्यासाठी था, आमंत्रण क्रियेसाठी नाही. परंतु येथे तो आमंत्रण क्रियेसाठी आहे, म्हणून त्या अर्थासाठी पाळीमध्ये पुन्हा "भगवा" असे म्हटले आहे. त्याचा अर्थ दर्शवण्यासाठी "भगवंत हा जगातील पूजनीयतेचा दर्शक आहे" असे म्हटले आहे. "कथा ऐकण्यास योग्य व्यक्तीचे वचन" म्हणजे सांगितल्या जाणाऱ्या प्रतीत्यसमुत्पाद देशनेला ऐकण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तीचे वचन. चारही परिषदांमध्ये भिक्खूच अशा देशनांचे विशेष पात्र (भाजन) आहेत, म्हणून शासनाचा (धम्माचा) स्वीकार करण्याचा त्यांचा अतिशय श्रेष्ठ भाव दर्शवण्यासाठी येथे "भिक्खू" हा शब्द घेतला आहे, हे दर्शवून आता शब्दाचा अर्थ सांगण्यासाठी "अपि च" (शिवाय) असे म्हटले आहे. तेथे "भिक्षक" म्हणजे भिक्खू; भिक्षा मागण्याचा स्वभाव (भिक्खनशीलता) आणि भिक्षा मागण्याचा धर्म (भिक्खनधम्मता) असल्यामुळे त्यांना "भिक्खू" म्हटले जाते, असा अर्थ आहे. "भिक्षाचर्येचा स्वीकार केलेला" म्हणजे बुद्धादी महापुरुषांनी स्वीकारलेल्या भिक्षाचर्येचा आणि उंछचर्येचा (कण गोळा करण्याच्या वृत्तीचा) स्वीकार व आचरण केल्यामुळे तो भिक्खू होय. कारण जो कोणी थोडा किंवा मोठा भोगसमूह सोडून घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित झाला आहे, तो शेती, गोरक्षण इत्यादींद्वारे उपजीविका करणे सोडून केवळ (भिक्खूचे) चिन्ह धारण करून भिक्षाचर्येचा स्वीकार केल्यामुळे भिक्खू आहे. किंवा दुसऱ्यावर अवलंबून असलेल्या उपजीविकेमुळे विहाराच्या मध्यभागी कावडीने आणलेले अन्न खाणारा देखील भिक्षाचर्येचा स्वीकार केलेला भिक्खू आहे, या पिंडपात (भिक्षापात्रातील अन्न) भोजनाचा आश्रय घेऊन प्रव्रज्येसाठी उत्साही झाल्यामुळे भिक्षाचर्येचा स्वीकार केलेला भिक्खू आहे, असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. Ādinā nayenāti ‘‘bhinnapaṭadharoti bhikkhu, bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu, bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhū’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 509) āgatanayena. Ñāpaneti avabodhane, paṭivedaneti attho. Bhikkhanasīlatā, na kasivāṇijjādīhi jīvanasīlatā. Bhikkhanadhammatā ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhantī’’ti (jā. 1.7.59) evaṃ vuttabhikkhanasabhāvatā, na yācanākohaññasabhāvatā. Bhikkhane sādhukāritā ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) vacanaṃ anussaritvā tattha appamajjatā. Atha vā sīlaṃ nāma pakatisabhāvo. Idha pana tathādhiṭṭhānaṃ. Dhammoti vataṃ. Apare pana ‘‘sīlaṃ nāma vatavasena samādānaṃ. Dhammo nāma paveṇi-āgataṃ cārittaṃ. Sādhukāritā sakkaccakāritā ādarakiriyā’’ti vaṇṇenti. "इत्यादी पद्धतीने" म्हणजे "फाटलेले वस्त्र धारण करणारा तो भिक्खू, पापी अकुशल धर्मांचा नाश (भेद) करतो तो भिक्खू, पापी अकुशल धर्मांचा नाश केल्यामुळे तो भिक्खू" इत्यादी विभंगामध्ये (विभंग ५०९) आलेल्या पद्धतीने. "ज्ञापने" म्हणजे अवबोधन (जाणून घेणे), प्रतिवेध (साक्षात्कार करणे) असा अर्थ आहे. "भिक्खनशीलता" म्हणजे भिक्षा मागण्याचा स्वभाव, शेती किंवा व्यापाराने जीवन जगण्याचा स्वभाव नव्हे. "भिक्खनधम्मता" म्हणजे "आर्य केवळ उद्देशून उभे राहतात" (जातक १.७.५९) अशा प्रकारे सांगितलेला भिक्षेचा स्वभाव, याचना करणे किंवा ढोंग करण्याचा स्वभाव नव्हे. "भिक्षेमध्ये साधुकारिता" म्हणजे "उठा, प्रमाद करू नका" (धम्मपद १६८) या वचनाचे स्मरण करून तेथे अप्रमाद (जागरूकता) राखणे. अथवा "शील" म्हणजे नैसर्गिक स्वभाव. परंतु येथे त्याचा अर्थ तसा संकल्प (अधिष्ठान) असा आहे. "धम्म" म्हणजे व्रत. इतर काही जण मात्र असे वर्णन करतात की, "शील म्हणजे व्रताच्या रूपाने केलेले समादान (स्वीकार). धम्म म्हणजे परंपरेने आलेले चारित्र्य. साधुकारिता म्हणजे आदरपूर्वक आणि काळजीपूर्वक केलेली क्रिया". Hīnādhikajanasevitavuttinti ye bhikkhubhāve ṭhitāpi jātimadādivasena uddhatā unnaḷā, ye ca gihibhāve paresu atthikabhāvampi anupagatatāya bhikkhācariyaṃ paramakāpaññaṃ maññanti, tesaṃ ubhayesampi yathākkamaṃ ‘‘bhikkhavo’’ti vacanena hīnajanehi daliddehi paramakāpaññataṃ pattehi parakulesu bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentehi sevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatabhāvaniggahaṃ karoti, adhikajanehi uḷārabhogakhattiyakulādito pabbajitehi buddhādīhi ājīvasodhanatthaṃ sevitaṃ vuttiṃ pakāsento dīnabhāvaniggahaṃ karotīti yojetabbaṃ. Yasmā ‘‘bhikkhavo’’ti vacanaṃ āmantanabhāvato abhimukhīkaraṇaṃ, pakaraṇato sāmatthiyato ca sussūsājananaṃ, sakkaccasavanamanasikāraniyojanañca hoti, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘bhikkhavoti iminā’’tiādimāha. ‘हीन आणि श्रेष्ठ लोकांद्वारे आचरलेली उपजीविका’ (हीनाधिकजनसेवितवृत्ति) म्हणजे जे भिक्खू अवस्थेत असूनही जातीच्या मदाने उद्धट व गर्विष्ठ झाले आहेत, आणि जे गृहस्थ अवस्थेत इतरांवर अवलंबून न राहिल्यामुळे भिक्षाचर्येला अत्यंत दीनता मानतात, त्या दोन्ही प्रकारच्या लोकांच्या संदर्भात अनुक्रमे "भिक्खू" (भिक्खवे) या शब्दाने—हीन, दरिद्री आणि अत्यंत दीनता प्राप्त झालेल्या, दुसऱ्यांच्या कुळात भिक्षा मागून उपजीविका करणाऱ्या लोकांद्वारे आचरलेल्या उपजीविकेला प्रकट करून भगवान त्यांच्या उद्धटपणाचा निग्रह करतात; आणि श्रेष्ठ लोकांद्वारे, म्हणजेच वैभवशाली क्षत्रिय कुळातून प्रव्रजित झालेल्या बुद्धादींद्वारे आजीविका शुद्धीसाठी आचरलेल्या उपजीविकेला प्रकट करून ते त्यांच्या दीनतेचा निग्रह करतात, असा अर्थ जोडला पाहिजे. ज्याअर्थी "भिक्खू" हे संबोधन सन्मुख करणारे आहे, आणि प्रकरणाच्या सामर्थ्यामुळे ते ऐकण्याची इच्छा निर्माण करणारे तसेच आदरपूर्वक ऐकण्यामध्ये व मनन करण्यामध्ये प्रवृत्त करणारे आहे, म्हणून तोच अर्थ दर्शवताना "भिक्खवे या शब्दाने" इत्यादी म्हटले आहे. Tattha sādhukaṃ manasikārepīti sādhukaṃ savane sādhukaṃ manasikāre ca. Kathaṃ pavattitā savanādayo sādhukaṃ pavattitā hontīti? ‘‘Addhā imāya [Pg.4] paṭipattiyā sakalasāsanasampatti hatthagatā bhavissatī’’ti ādaragāravayogena kathādīsu aparibhavādinā ca. Vuttañhi ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. Katamehi pañcahi? Na kathaṃ paribhoti, na kathikaṃ paribhoti, na attānaṃ paribhoti, avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto, yoniso ca manasi karoti. Imehi kho, bhikkhave, pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammatta’’nti (a. ni. 5.151). Tenāha ‘‘sādhukaṃ manasikārāyattā hi sāsanasampattī’’ti. Sāsanasampatti nāma sīlādinipphatti. Paṭhamaṃ uppannattā adhigamavasena. Satthucariyānuvidhāyakattā sīlādiguṇānuṭṭhānena. Tiṇṇaṃ yānānaṃ vasena anudhammapaṭipattisambhavato sakalasāsanapaṭiggāhakattā. तेथे "चांगल्या प्रकारे मनन करावे" (साधुकं मनसिकारेथ) म्हणजे चांगल्या प्रकारे ऐकणे आणि चांगल्या प्रकारे मनन करणे होय. ऐकणे इत्यादी क्रिया कशा प्रकारे केल्या असता त्या चांगल्या प्रकारे केल्यासारख्या होतात? "नक्कीच या प्रतिपत्तीने (आचरणाने) संपूर्ण शासन-संपत्ती हस्तगत होईल" अशा आदराच्या व गौरवाच्या भावनेने आणि प्रवचन इत्यादींचा अनादर न करण्याने. कारण असे म्हटले आहे की, "भिक्खूहो, पाच धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य सद्धम्म ऐकताना कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्वरूपी नियमात (योग्य मार्गात) प्रवेश करण्यास समर्थ होतो. कोणत्या पाच धर्मांनी? तो प्रवचनाचा अनादर करत नाही, प्रवचन करणाऱ्याचा अनादर करत नाही, स्वतःचा अनादर करत नाही, विक्षिप्त न झालेल्या चित्ताने एकाग्र होऊन धम्म ऐकतो आणि योनीशः मनसिकार (योग्य प्रकारे मनन) करतो. भिक्खूहो, या पाच धर्मांनी युक्त असलेला मनुष्य सद्धम्म ऐकताना कुशल धर्मांमधील सम्यक्त्वरूपी नियमात प्रवेश करण्यास समर्थ होतो." (अं. नि. ५.१५१). म्हणूनच म्हटले आहे की, "शासन-संपत्ती ही चांगल्या प्रकारे केलेल्या मननावरच अवलंबून असते." शासन-संपत्ती म्हणजे शील इत्यादींची निष्पत्ती (सिद्धी) होय. प्रथम उत्पत्तीच्या दृष्टीने अधिगम (प्राप्ती) द्वारे; शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) चर्यांचे अनुकरण करणारे असल्यामुळे शील इत्यादी गुणांच्या अनुष्ठानाने; आणि तीन यानांच्या द्वारे अनुधम्मप्रतिपत्ती संभवत असल्यामुळे संपूर्ण शासनाचा स्वीकार करण्याद्वारे. Santikattāti samīpabhāvato. Santikāvacarattāti sabbakālaṃ saṃvuttibhāvato. Yathānusiṭṭhanti anusāsaniyānurūpaṃ, anusāsaniṃ anavasesato paṭiggahetvāti attho. Ekacce bhikkhūti ye paṭiccasamuppādadhamme desanāpasutā, te. Pubbe ‘‘sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato dhammadesanā’’tiādinā bhikkhūnaṃ eva āmantanakāraṇaṃ dassetvā idāni bhikkhū āmantetvā dhammadesanāya payojanaṃ dassetuṃ kimatthaṃ pana bhagavāti codanaṃ samuṭṭhāpeti. Tattha aññaṃ cintentāti aññavihitā. Vikkhittacittāti asamāhitacittā. Dhammaṃ paccavekkhantāti hiyyo tato paradivasesu vā sutadhammaṃ pati manasā avekkhantā. Bhikkhū āmantetvā dhamme desiyamāne ādito paṭṭhāya desanaṃ sallakkhetuṃ sakkotīti imamevatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘te anāmantetvā’’tiādi vuttaṃ. "जवळ असल्यामुळे" (संतिकत्ता) म्हणजे समीप असण्यामुळे. "जवळ वावरत असल्यामुळे" (संतिकावचरत्ता) म्हणजे सर्वकाळ सोबत राहिल्यामुळे. "यथानुशिष्ट" (यथानुसिट्ठं) म्हणजे अनुशासनाच्या (उपदेशाच्या) अनुरूप, उपदेशाचा पूर्णपणे स्वीकार करून, असा अर्थ आहे. "काही भिक्खू" (एकच्चे भिक्खू) म्हणजे जे पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) धम्माच्या देशनेत मग्न होते, ते. पूर्वी "भगवंतांची धम्मदेशना सर्व परिषदेसाठी साधारण असते" इत्यादी वाक्यांद्वारे केवळ भिक्खूंनाच संबोधित करण्याचे कारण दर्शवून, आता भिक्खूंना संबोधित करून धम्मदेशना देण्याचे प्रयोजन दर्शवण्यासाठी "पण भगवंतांनी कशासाठी..." असा प्रश्न उपस्थित केला आहे. तेथे "दुसरे काही विचार करणारे" (अञ्ञं चिन्तेन्ता) म्हणजे अन्य गोष्टींत मग्न असलेले. "विक्षिप्त चित्त असलेले" (विक्खित्तचित्ता) म्हणजे एकाग्र नसलेले चित्त असणारे. "धम्माचे प्रत्यवेक्षण करणारे" (धम्मं पच्चवेक्खन्ता) म्हणजे काल किंवा त्यापूर्वीच्या दिवसांत ऐकलेल्या धम्माचे मनाने चिंतन करणारे. भिक्खूंना संबोधित करून धम्माची देशना दिली असता, ते सुरुवातीपासूनच देशनेकडे नीट लक्ष देऊ शकतात, हाच अर्थ व्यतिरेक पद्धतीने दर्शवण्यासाठी "त्यांना संबोधित न करता" इत्यादी म्हटले आहे. Bhikkhavoti ca sandhivasena i-kāralopo daṭṭhabbo ‘‘bhikkhavo itī’’ti, ayañhi itisaddo hetuparisamāpanādipadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthapabhedo. Tathā hesa ‘‘ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpa’nti vuccatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.79) hetumhi dissati, ‘‘tasmātiha me, bhikkhave, dhammadāyādā bhavatha, mā āmisadāyādā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) parisamāpane, ‘‘iti vā evarūpā visūkadassanā paṭivirato’’tiādīsu (dī. ni. 1.13) ādiatthe ‘‘māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti [Pg.5] vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo’’tiādīsu (mahāni. 73, 75) padatthavipariyāye, ‘‘iti kho, bhikkhave, sappaṭibhayo bālo, appaṭibhayo paṇḍito. Saupaddavo bālo, anupaddavo paṇḍito’’tiādīsu (ma. ni. 3.124) pakāre, ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. Kiṃ paccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya, jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa vacanīya’’ntiādīsu (dī. ni. 2.96) avadhāraṇe, ‘‘sabbamatthīti kho, kaccāna, ayameko anto, sabbaṃ natthīti ayaṃ dutiyo anto’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90) nidassane. Idhāpi nidassane eva daṭṭhabbo. Bhikkhavoti āmantanākāro tamesa iti-saddo nidasseti ‘‘bhikkhavoti āmantesī’’ti. Iminā nayena bhaddantetiādīsupi yathārahaṃ itisaddassa attho veditabbo. आणि "भिक्खवो" (bhikkhavo) यामध्ये संधीमुळे ‘इ’ (i) काराचा लोप झाला आहे असे समजावे, जसे की "भिक्खवो इति". कारण हा "इति" (iti) शब्द हेतू, समाप्ती, पदाचा विपर्यास (पर्याय), प्रकार, अवधारण (निश्चय), निदर्शन (उदाहरण) इत्यादी अनेक अर्थांचे भेद असणारा आहे. जसे की, "भिक्खूहो, जे पीडित होते (रुप्पति), म्हणून त्याला ‘रूप’ म्हटले जाते" इत्यादी वाक्यांमध्ये (सं. नि. ३.७९) तो ‘हेतू’ या अर्थात दिसतो; "म्हणूनच, भिक्खूहो, तुम्ही माझे धम्मदायाद (धम्माचे वारसदार) व्हा, आमिषदायाद (भौतिक वस्तूंचे वारसदार) नको" इत्यादी वाक्यांमध्ये (म. नि. १.२९) तो ‘समाप्ती’ या अर्थात दिसतो; "अशा प्रकारे किंवा यांसारख्या तमाशांच्या दर्शनापासून विरत असलेला" इत्यादी वाक्यांमध्ये (दी. नि. १.१३) तो ‘इत्यादी’ (आदि) या अर्थात दिसतो; "माकंदिय हे त्या ब्राह्मणाचे नाव, संज्ञा, प्रज्ञप्ती, व्यवहार, नाम, नामकर्म, नामधेय, निरुक्ती, व्यंजन, अभिलाप आहे" इत्यादी वाक्यांमध्ये (महानि. ७३, ७५) तो ‘पदाचा विपर्यास’ या अर्थात दिसतो; "अशा प्रकारे, भिक्खूहो, मूर्ख मनुष्य भययुक्त असतो, तर पंडित भयमुक्त असतो. मूर्ख उपद्रवयुक्त असतो, तर पंडित उपद्रवमुक्त असतो" इत्यादी वाक्यांमध्ये (म. नि. ३.१२४) तो ‘प्रकार’ या अर्थात दिसतो; "आनंदा, ‘या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) जरामरण होते का?’ असे विचारले असता, ‘होय, होते’ असे उत्तर दिले पाहिजे. ‘कशाच्या प्रत्ययामुळे जरामरण होते?’ असे विचारल्यास, ‘जातीच्या (जन्माच्या) प्रत्ययामुळे जरामरण होते’ असे उत्तर दिले पाहिजे" इत्यादी वाक्यांमध्ये (दी. नि. २.९६) तो ‘अवधारण’ (निश्चय) या अर्थात दिसतो; "कच्चान, ‘सर्व काही अस्तित्वात आहे’ हा एक अंत (अतिरेक) आहे, ‘सर्व काही अस्तित्वात नाही’ हा दुसरा अंत आहे" इत्यादी वाक्यांमध्ये (सं. नि. २.१५; ३.९०) तो ‘निदर्शन’ (उदाहरण) या अर्थात दिसतो. येथेही तो ‘निदर्शन’ या अर्थातच समजला पाहिजे. "भिक्खूहो" हा संबोधनाचा प्रकार तो "इति" शब्द दर्शवतो, जसे की "भिक्खूहो, असे संबोधित केले." याच पद्धतीने "भदंत" इत्यादी शब्दांमध्येही योग्यतेनुसार "इति" शब्दाचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. Pubbe ‘‘bhagavā āmantesī’’ti vuttattā bhagavato paccassosunti idha bhagavatoti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhīantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena ‘‘bhagavato āmantanaṃ paṭiassosu’’nti vuttaṃ. Bhagavatoti idaṃ pana paṭissavasambandhena sampadānavacanaṃ. Ettāvatā yaṃ kāladesadesakaparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitanti sambandho. Etthāha – kimatthaṃ pana dhammavinayasaṅgahe kariyamāne nidānavacanaṃ, nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabboti? Vuccate – desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakanimittaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca, desakālakattusotunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo. Teneva cāyasmatā mahākassapena ‘‘paṭiccasamuppādasuttaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘evaṃ me suta’’nti āyasmatā ānandena imassa suttassa nidānaṃ bhāsitaṃ. पूर्वी "भगवंतांनी आमंत्रित केले" (bhagavā āmantesi) असे म्हटल्यामुळे "भगवंतांना प्रत्युत्तर दिले" (bhagavato paccassosuṃ) येथे 'भगवतो' (भगवंतांचे) हे षष्ठीचे वचन आमंत्रणाशी संबंधित दुसऱ्या संबंधाची अपेक्षा करते, या अभिप्रायाने "भगवंतांच्या आमंत्रणाला प्रत्युत्तर दिले" (bhagavato āmantanaṃ paṭiassosuṃ) असे म्हटले आहे. परंतु 'भगवतो' हे प्रत्युत्तराच्या संबंधाने संप्रदान कारक (चतुर्थी विभक्ती) आहे. एवढ्यावरून, जे काळ, देश, देशक (उपदेशक) आणि परिषद (श्रोते) यांच्या निर्देशाने सुशोभित असे 'निदान' (प्रस्तावना) सांगितले गेले आहे, असा संबंध जोडला जातो. येथे विचारले जाते - धम्म आणि विनयाच्या संगीतीमध्ये (संकलनात) निदानाचे वचन कशासाठी केले जात आहे? भगवंतांनी स्वतः भाषिलेल्या वचनांचाच केवळ संग्रह करायला हवा नव्हता का? उत्तर दिले जाते - देशनेचे (उपदेशाचे) चिरस्थायित्व, संभ्रमरहितता (असंमोष) आणि विश्वासार्हता (श्रद्धेयता) प्रस्थापित करण्यासाठी. कारण काळ, देश, देशक, निमित्त आणि परिषद यांच्या निर्देशाने बद्ध करून ठेवलेली देशना दीर्घकाळ टिकणारी, संभ्रमरहित आणि विश्वासार्ह असते; जसे की देशक, काळ, कर्ता, श्रोता आणि निमित्त यांच्याशी बद्ध असलेला व्यावहारिक निर्णय असतो. म्हणूनच, आयुष्यमान महाकस्सपांनी "हे आवुसो आनंद, पतिच्चसमुप्पाद सुत्त कोठे भाषिले गेले?" इत्यादी प्रकारे देश इत्यादींविषयी प्रश्न विचारले असता, त्यांचे विसर्जन (उत्तर) देताना धम्मभांडागारिक आयुष्यमान आनंदांनी "एवं मे सुतं" (असे मी ऐकले आहे) या शब्दांनी या सुत्ताचे निदान सांगितले. Apica satthu sampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Tathāgatassa hi bhagavato pubbaracanānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhabhāvasiddhi. Na hi sammāsambuddhassa [Pg.6] pubbaracanādīhi attho atthi, sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu. Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasatthusāvakānurodhābhāvato khīṇāsavattasiddhi. Na hi sabbaso khīṇāsavassa te sambhavantīti suvisuddhā cassa parānuggahappavatti, evaṃ desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampadādūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ accantābhāvasaṃsūcakehi ñāṇasampadāpahānasampadābhibyañjanakehi ca saṃbuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi, tato eva ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitapaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti, tattha tattha sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānena dhammadesanādīpanato, idha pana mūladvayavasena antadvayarahitassa tisandhikālabandhassa catubbidhanayasaṅkhepagambhīrabhāvayuttassa paṭiccasamuppādassa bodhiyā nidassanato cāti yojetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘satthu sampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti. शिवाय, शास्त्यांच्या संपत्तीचे (गुणसंपदेचे) प्रकाशन करण्यासाठी निदानाचे वचन आहे. कारण तथागत भगवंतांच्या ठिकाणी पूर्व-रचना (आधीची तयारी), अनुमान, आगम आणि तर्क यांचा अभाव असल्यामुळे त्यांच्या सम्यक्संबुद्धत्वाची सिद्धी होते. कारण सम्यक्संबुद्धांना पूर्व-रचना इत्यादींची काही गरज नसते, कारण ज्ञेय धर्मांमध्ये त्यांचे ज्ञान सर्वत्र अप्रतिहत (अबाधित) गतीने चालणारे आणि एकमेव प्रमाण असते. तसेच, आचार्यमुठ्ठी (ज्ञान लपवून ठेवणे), धम्ममच्छरिय (धर्माचा मत्सर) आणि शास्ता-श्रावक यांच्यातील अनुनय (पक्षपात) यांचा अभाव असल्यामुळे त्यांच्या क्षीणास्रवत्वाची (अर्हतत्वाची) सिद्धी होते. कारण पूर्णपणे क्षीणास्रव असलेल्या व्यक्तीच्या ठिकाणी हे दोष संभवत नाहीत, आणि त्यांची परोपकाराची प्रवृत्ती अत्यंत विशुद्ध असते. अशा प्रकारे, उपदेशकाला कलुषित करणाऱ्या आणि दृष्टी व शील संपदेला दूषित करणाऱ्या अविद्या व तण्हा (तृष्णा) यांच्या अत्यंत अभावाचे सूचक असलेल्या, आणि ज्ञानसंपदा व प्रहाणसंपदा अभिव्यक्त करणाऱ्या संबुद्ध व विशुद्ध भावांमुळे पहिल्या दोन वैशारद्यांची (निर्भयतेची) सिद्धी होते. आणि त्यावरूनच, अंतरायिक (अडथळा आणणारे) आणि नैर्याणिक (मुक्ती देणारे) धर्मांविषयी संमोहाचा (भ्रमाचा) अभाव सिद्ध होत असल्यामुळे नंतरच्या दोन वैशारद्यांची सिद्धी होते; अशा प्रकारे भगवंतांचे चतुर्वैशारद्य-समन्वागमन आणि आत्महित व परहित प्रतिपत्ती निदानाच्या वचनाने प्रकाशित होते. कारण त्या त्या ठिकाणी उपस्थित परिषदेच्या आशयाला अनुरूप अशा तात्कालिक प्रतिभेने धम्मदेशना स्पष्ट केली जाते; परंतु येथे दोन मूळ कारणांच्या आधारे, दोन टोकांपासून रहित असलेल्या, तीन संधी आणि काळाच्या बंधनाने युक्त असलेल्या, आणि चार प्रकारच्या नयांच्या संक्षेपाने व गंभीर भावाने युक्त असलेल्या पतिच्चसमुप्पादाच्या (प्रतीत्यसमुत्पादाच्या) बोधाचे निदान दर्शविले आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे - "शास्त्यांच्या संपत्तीचे प्रकाशन करण्यासाठी निदानाचे वचन आहे". Tathā sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthikā pavatti, attahitatthā vā, tasmā paresaṃ eva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kabbaracanā. Tayidaṃ satthucaritaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsīyati, idha pana dvādasapadikapaccayākāravibhāvanena tena. Tena vuttaṃ ‘‘sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacana’’nti. त्याचप्रमाणे, शासनाच्या (धम्मोपदेशाच्या) संपत्तीचे प्रकाशन करण्यासाठी निदानाचे वचन आहे. कारण ज्ञान आणि करुणेने व्याप्त असलेल्या सर्व क्रिया करणाऱ्या भगवंतांची कोणतीही प्रवृत्ती निरर्थक किंवा केवळ स्वतःच्या हितासाठी नसते. म्हणूनच, केवळ इतरांच्याच हितासाठी सर्व क्रिया करणाऱ्या सम्यक्संबुद्धांचे संपूर्ण कायिक, वाचिक आणि मानसिक कर्म जसे घडले तसे सांगितले असता, ते प्राण्यांना ऐहिक, पारलौकिक आणि परमार्थाने योग्य प्रकारे अनुशासनाचा अर्थ देत असल्यामुळे 'शासन' ठरते, काव्यरचना नव्हे. हे शास्त्यांचे चरित्र काळ, देश, देशक आणि परिषद यांच्या निर्देशासहित त्या त्या ठिकाणी निदानाच्या वचनांद्वारे योग्य प्रकारे प्रकाशित केले जाते; परंतु येथे बारा पदांच्या प्रत्ययाकाराच्या (पच्चय-आकार) स्पष्टीकरणाद्वारे ते प्रकाशित केले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "शासनाच्या संपत्तीचे प्रकाशन करण्यासाठी निदानाचे वचन आहे". Apica satthu pamāṇabhāvappakāsanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ, tañcassa pamāṇabhāvadassanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena ‘‘bhagavā’’ti ca iminā padena vibhāvitanti veditabbaṃ. ‘‘Bhagavā’’ti ca iminā tathāgatassa rāgadosamohādi-sabbasaṃkilesamaladuccaritādidosappahānadīpanena vacanena anaññasādhāraṇasuparisuddhañāṇakaruṇādiguṇavisesayogaparidīpanena tato eva sabbasattuttamabhāvadīpanena ayamattho sabbathā pakāsito hotīti. Idamettha nidānavacane payojananidassanaṃ. शिवाय, शास्त्यांच्या प्रामाण्यभावाच्या प्रकाशनाद्वारे शासनाचे प्रामाण्य दर्शविण्यासाठी निदानाचे वचन आहे, आणि त्यांचे ते प्रामाण्यदर्शन खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसार "भगवा" (भगवंत) या पदाने स्पष्ट केले आहे, असे जाणावे. "भगवा" या शब्दाने तथागतांच्या राग, द्वेष, मोह इत्यादी सर्व संक्लेश, मल आणि दुश्चरित इत्यादी दोषांच्या प्रहाणाचे प्रकटीकरण होते, तसेच इतरांमध्ये नसलेल्या (असाधारण), अत्यंत विशुद्ध अशा ज्ञान, करुणा इत्यादी विशेष गुणांच्या योगाचे प्रकटीकरण होते आणि त्यावरूनच सर्व प्राण्यांमध्ये त्यांच्या उत्तमत्वाचे प्रकटीकरण होते; या वचनाने हा अर्थ सर्व प्रकारे प्रकाशित होतो. हे येथे निदानाच्या वचनातील प्रयोजनाचे दिग्दर्शन आहे. Nikkhittassāti [Pg.7] desitassa. Desanāpi hi desetabbassa sīlādiatthassa vineyyasantānesu nikkhipanato ‘‘nikkhepo’’ti vuccatīti ‘‘suttanikkhepaṃ tāva vicāretvā vuccamānā pākaṭā hotī’’ti sāmaññato bhagavato desanāya samuṭṭhānassa vibhāgaṃ dassetvā ‘‘etthāyaṃ desanā evaṃsamuṭṭhānā’’ti desanāya samuṭṭhāne dassite suttassa sammadeva nidānaparijānanena vaṇṇanāya suviññeyyattā vuttaṃ. Tato heṭṭhā ‘‘kasmā bhagavatā paṭiccasamuppādavaseneva desanā āraddhā’’ti kenaci codanāya katāya ‘‘parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo’’ti parihāro sukathito hoti. Tattha yathā anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipadhānanayena soḷasavidhataṃ nātivattanti, evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha ‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’ti. Ettha ca yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ‘‘attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca, attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca, aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko ca, aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca pucchāvasiko cā’’ti ajjhāsayapucchānusandhisambhavato, evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā ajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati, attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti. Nayidha niravaseso vitthāranayo sambhavatīti ‘‘cattāro hi suttanikkhepā’’ti vuttaṃ. Tadantogadhattā vā sambhavantānaṃ sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitā, tathādassanañcettha ayaṃ saṃsaggabhedo gahetabboti. 'निक्खित्तस्स' म्हणजे 'देसितस्स' (उपदेशिलेल्याचे). कारण उपदेशिलेल्या शील इत्यादी अर्थांना विनेय (शिष्य) जनांच्या संतानांमध्ये (चित्तपरंपरेत) स्थापित (निक्षिप्त) केले जात असल्यामुळे उपदेशालाही 'निक्खेप' असे म्हटले जाते. 'प्रथम सुत्त-निक्खेपाचा (सूत्राच्या प्रस्थापनाचा) विचार करून सांगितल्यास ते स्पष्ट होते' असे म्हणून, सामान्यतः भगवंतांच्या देशनेच्या (उपदेशाच्या) समुत्थानाचा (उद्गमाचा) विभाग दर्शवून, 'येथे ही देशना अशा प्रकारे समुत्थित झाली आहे' असे देशनेचे समुत्थान दर्शविले असता, सुत्ताच्या (सूत्राच्या) निदानाचे (कारणाचे) सम्यक ज्ञान झाल्यामुळे त्याचे वर्णन सहज समजण्याजोगे होते, म्हणून असे म्हटले आहे. त्यानंतर खाली 'भगवंतांनी प्रतीत्यसमुत्पादाच्या द्वारेच देशना का सुरू केली?' अशी कोणाकडून शंका उपस्थित केली असता, 'हा सुत्त-निक्खेप पर-अज्झासय (इतरांच्या आशयानुसार) आहे' हा परिहार (उत्तर) चांगल्या प्रकारे सांगितला जातो. त्यामध्ये, ज्याप्रमाणे अनेक शेकडो आणि अनेक हजारो भेद असलेले सुत्तंत (सूत्रान्त) देखील संकिलेस-भागिय (संक्लेश-भागीय) इत्यादी मुख्य नियमांनुसार सोळा प्रकारांचे उल्लंघन करत नाहीत, त्याचप्रमाणे अत्त-अज्झासय (स्वतःचा आशय) इत्यादी सुत्त-निक्खेपांच्या द्वारे ते चार प्रकारचे असतात, हे दर्शविण्यासाठी 'चत्तारो हि सुत्तनिच्छेपा' (चार सुत्त-निक्खेप आहेत) असे म्हटले आहे. आणि येथे ज्याप्रमाणे अत्त-अज्झासय आणि अट्ठुप्पत्ति (अर्थोत्पत्ती) यांचा पर-अज्झासय व पुच्छा (प्रश्न) यांच्याशी संसर्ग-भेद संभवतो - जसे की 'अत्त-अज्झासय आणि पर-अज्झासय, अत्त-अज्झासय आणि पुच्छावसिक (प्रश्नावर आधारित), अत्त-अज्झासय, पर-अज्झासय आणि पुच्छावसिक, अट्ठुप्पत्तिक आणि पर-अज्झासय, अट्ठुप्पत्तिक आणि पुच्छावसिक, तसेच अट्ठुप्पत्तिक, पर-अज्झासय आणि पुच्छावसिक' - कारण आशय आणि प्रश्नांचा परस्पर संबंध संभवतो. त्याचप्रमाणे जरी अट्ठुप्पत्तीचा आशयाशी देखील संसर्ग-भेद संभवत असला, तरी आधीच प्रस्थापित असलेल्या अत्त-अज्झासय इत्यादींशी अट्ठुप्पत्तीचा संसर्ग होत नाही. येथे संपूर्ण विस्तार-नय संभवत नसल्यामुळे 'चत्तारो हि सुत्तनिच्छेपा' असे म्हटले आहे. किंवा इतर संभवणारे निक्खेप यामध्येच अंतर्भूत असल्यामुळे, मूळ निक्खेपांच्या रूपाने चारच दर्शविले आहेत आणि येथे हा संसर्ग-भेद याच दृष्टीने ग्रहण केला पाहिजे. Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo, suttaṃ eva nikkhepo suttanikkhepo. Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo, suttassa nikkhepo suttanikkhepo, suttadesanāti attho. Attano ajjhāsayo attajjhāsayo, so assa atthi kāraṇabhūtoti attajjhāsayo. Attano ajjhāsayo etassāti vā attajjhāsayo. Parajjhāsayepi eseva nayo. Pucchāya vasena pavattadhammo etassa atthīti, pucchāvasiko. Suttadesanāya vatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti, atthuppattiyeva aṭṭhuppatti, sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko. Atha vā nikkhipīyati [Pg.8] suttaṃ etenāti suttanikkhepo, attajjhāsayādi eva. Etasmiṃ pana atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo. Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo. Pucchīyatīti pucchā, pucchitvā ñātabbo attho. Tassa pucchāvasena pavattaṃ dhammapaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikaṃ, tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena ‘‘pucchāvasiko’’ti vuttaṃ. Tathā aṭṭhuppatti eva aṭṭhuppattikoti evampettha attho veditabbo. तेथे हा शब्दाचा अर्थ आहे – जे प्रस्थापित (निक्षिप्त) केले जाते ते 'निक्खेप' होय; सुत्त (सूत्र) हेच निक्खेप म्हणजे 'सुत्त-निक्खेप' होय. अथवा, प्रस्थापित करणे म्हणजे 'निक्खेप' होय; सुत्ताचे प्रस्थापन म्हणजे 'सुत्त-निक्खेप' होय, याचा अर्थ 'सुत्त-देसना' (सूत्र-देशना) असा आहे. स्वतःचा आशय म्हणजे 'अत्त-अज्झासय' (आत्म-आशय); तो ज्याचा कारणभूत आहे तो 'अत्त-अज्झासय' होय. किंवा स्वतःचा आशय ज्याचा आहे तो 'अत्त-अज्झासय' होय. 'पर-अज्झासय' (पर-आशय) या बाबतीतही हाच नियम आहे. प्रश्नाच्या (पुच्छा) आधारे प्रवृत्त झालेला धम्म ज्याचा आहे, तो 'पुच्छावसिक' (प्रश्नावशिक) होय. सुत्त-देशनेचा विषय असलेल्या अर्थाची उत्पत्ती म्हणजे 'अत्थुप्पत्ति' (अर्थोत्पत्ती); 'अत्थुप्पत्ति' म्हणजेच 'अट्ठुप्पत्ति' होय, ती ज्याची आहे तो 'अट्ठुप्पत्तिक' होय. अथवा, ज्याच्याद्वारे सुत्त प्रस्थापित केले जाते ते 'सुत्त-निक्खेप' होय, जसे की अत्त-अज्झासय इत्यादी. या पर्यायी अर्थामध्ये, स्वतःचा आशय म्हणजे 'अत्त-अज्झासय' होय. इतरांचा आशय म्हणजे 'पर-अज्झासय' होय. जे विचारले जाते ती 'पुच्छा' (प्रश्न) होय, म्हणजेच विचारून जाणून घेण्याचा अर्थ. त्या प्रश्नाच्या आधारे प्रवृत्त झालेले धम्म ग्रहण करणाऱ्यांचे वचन म्हणजे 'पुच्छावसिक' होय; 'निक्खेप' या शब्दाच्या अपेक्षेने पुल्लिंगी रूपात त्याला 'पुच्छावसिको' असे म्हटले आहे. त्याचप्रमाणे 'अट्ठुप्पत्ति' म्हणजेच 'अट्ठुप्पत्तिक' होय, असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. Apicettha paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā. Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃ kathaṃ aṭṭhuppattiyaṃ anavarodho, pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti? Na codetabbametaṃ. Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘aṭṭhuppattī’’ti vuccati. Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayaṃ eva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo, pucchāvasena eva desito pucchāvasikoti pākaṭovāyamatthoti. Attano ajjhāsayeneva katheti dhammatantiṭhapanatthanti daṭṭhabbaṃ. Dasabalasuttantahārakoti dasabalavagge anupubbena nikkhittānaṃ suttānaṃ āvali, tathā candopamahārakādayo. शिवाय, येथे इतरांच्या इंद्रिय-परिपक्वता इत्यादी कारणांची अपेक्षा न ठेवता, केवळ स्वतःच्याच आशयाने धम्म-परंपरा (धम्मतन्ति) प्रस्थापित करण्यासाठी प्रवृत्त केलेल्या देशनेमुळे 'अत्त-अज्झासय' हा स्वतंत्र सुत्त-निक्खेप असणे योग्यच आहे. परंतु, देशनेच्या प्रवृत्तीला कारणीभूत असणाऱ्या इतरांच्या आशय आणि प्रश्नांच्या उत्पत्तीमध्ये प्रवृत्त झालेल्या 'पर-अज्झासय' आणि 'पुच्छावसिक' यांचा 'अट्ठुप्पत्ति' मध्ये अंतर्भाव का होत नाही? किंवा इतरांच्या आशयाला अनुसरून प्रवृत्त झालेल्या 'पुच्छावसिक' आणि 'अट्ठुप्पत्तिक' यांचा 'पर-अज्झासय' मध्ये अंतर्भाव का होत नाही? अशी शंका घेऊ नये. कारण इतरांच्या अभिनिहार (प्रणिधान) आणि परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) इत्यादींशिवाय सुत्त-देशनेच्या कारणाच्या उत्पत्तीलाच 'अट्ठुप्पत्ति' मानले गेल्यामुळे, 'पर-अज्झासय' आणि 'पुच्छावसिक' यांचे स्वतंत्र ग्रहण केले आहे. तसेच, ब्रह्मजालसुत्त, धम्मदयादसुत्त इत्यादींच्या बाबतीत स्तुती-निंदा किंवा आमिष-उत्पत्ती इत्यादी देशनेच्या निमित्ताला 'अट्ठुप्पत्ति' असे म्हटले जाते. इतरांच्या प्रश्नाशिवाय केवळ त्यांच्या आशयालाच निमित्त करून उपदेशिलेला तो 'पर-अज्झासय' होय, आणि प्रश्नाच्या आधारेच उपदेशिलेला तो 'पुच्छावसिक' होय, हा अर्थ स्पष्टच आहे. धम्म-परंपरा प्रस्थापित करण्यासाठी स्वतःच्याच आशयाने उपदेश करतात, असे समजले पाहिजे. 'दसबलसुuttन्तहारको' म्हणजे दसबल-वर्गात अनुक्रमाने प्रस्थापित केलेल्या सुत्तांची मालिका (आवली), तसेच चन्दोपमहारक इत्यादी. Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo. Ajjhāsayanti adhimuttiṃ. Khantinti diṭṭhinijjhānakkhantiṃ. Mananti cittaṃ. Abhinīhāranti paṇidhānaṃ. Bujjhanabhāvanti bujjhanasabhāvaṃ, paṭivijjhanākāraṃ vā. विमुक्तीला परिपक्व करणारे धम्म म्हणजे सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेन्द्रिय) इत्यादी होत. 'अज्झासय' (आशय) म्हणजे अधिमुत्ती (अधिमुक्ती - दृढ श्रद्धा किंवा कल). 'खन्ति' (क्षान्ती) म्हणजे दिट्ठिनिज्झानक्खन्ति (दृष्टिनिध्यानक्षान्ती - विचाराने पटलेली संमती). 'मन' म्हणजे चित्त. 'अभिनिहार' म्हणजे पणिधान (प्रणिधान - दृढ संकल्प). 'बुज्झनभाव' म्हणजे बुज्झनस्वभाव (बोधस्वभाव) किंवा पटिविज्झन-आकार (प्रतिवेध-प्रकार - आकलन करण्याची पद्धत). Ugghaṭitaññūti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ, ñāṇena ugghaṭitamatte eva dhammaṃ jānātīti attho. Vipañcitaṃ vitthāritameva atthaṃ jānātīti vipañcitaññū. Uddesādīhi netabboti neyyo. Byañjanapadaṃ paramaṃ assāti padaparamo. Saha udāhaṭavelāyāti udāhāradhammassa uddese udāhaṭamatte eva. Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamāyogo. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā nayena saṃkhittena mātikāya ṭhapiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ [Pg.9] pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho puggalo ‘‘ugghaṭitaññū’’ti vuccati. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṃkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho puggalo ‘‘vipañcitaññū’’ti vuccati. Uddesatoti uddesahetu, uddisantassa uddisāpentassa vāti attho, ‘‘uddisato’’tipi pāṭho, ayamevattho. Paripucchatoti paripucchantassa. Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatti hoti. Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti. Ayaṃ vuccatīti ayaṃ puggalo byañjanapadameva paramaṃ katvā ṭhitattā ‘‘padaparamo’’ti vuccati. "उग्घटितञ्ञू" म्हणजे उग्घटन म्हणजे ज्ञानाचे उग्घटन, केवळ ज्ञानाने प्रकट केल्याबरोबरच जो धम्म जाणतो, असा अर्थ आहे. "विपञ्चितञ्ञू" म्हणजे केवळ सविस्तर स्पष्ट केलेल्या अर्थालाच जाणणारा. "नेय्य" म्हणजे उद्देश इत्यादींद्वारे मार्गदर्शनास योग्य असलेला. "पदपरम" म्हणजे ज्याच्यासाठी केवळ व्यञ्जनपद (शब्द) हेच श्रेष्ठ आहे. "सह उदाहतवेलाया" म्हणजे उदाहृत धम्माच्या उद्देशाच्या केवळ उच्चारणाबरोबरच. "धम्माभिसमय" म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या धम्माचा ज्ञानासह पूर्ण साक्षात्कार. "अयं वुच्चति" म्हणजे जो "चार सतिपट्ठान" इत्यादी पद्धतीने संक्षिप्त मातिका मांडली असता, देशनेच्या अनुषंगाने ज्ञान प्रवृत्त करून अरहंतपद प्राप्त करण्यास समर्थ असतो, त्या पुद्गलाला "उग्घटितञ्ञू" असे म्हटले जाते. "अयं वुच्चति" म्हणजे जो संक्षिप्त मातिका मांडून तिचा अर्थ सविस्तरपणे विभागून सांगितला असता अरहंतपद प्राप्त करण्यास समर्थ असतो, त्या पुद्गलाला "विपञ्चितञ्ञू" असे म्हटले जाते. "उद्देसतो" म्हणजे उद्देशाच्या हेतूने, किंवा उपदेश करणाऱ्याच्या अथवा उपदेश ग्रहण करणाऱ्याच्या हेतूने असा अर्थ आहे; "उद्दिस्तो" असाही पाठ आहे, त्याचाही हाच अर्थ आहे. "परिपुच्छतो" म्हणजे परिपृच्छा करणाऱ्याच्या. "अनुपुब्बेन धम्माभिसमयो होति" म्हणजे अनुक्रमाने अरहंतपदाची प्राप्ती होते. "न ताय जातिया धम्माभिसमयो होति" म्हणजे त्या जन्मात तो मार्ग किंवा फल, अगदी कनिष्ठ पातळीवर झान किंवा विपस्सना सुद्धा उत्पन्न करण्यास समर्थ नसतो. "अयं वुच्चति" म्हणजे हा पुद्गल केवळ व्यञ्जनपदालाच श्रेष्ठ मानून राहिल्यामुळे त्याला "पदपरम" असे म्हटले जाते. Ekacarāti vivekābhiratiyā ekavihārino. Dvicarāti dve ekajjhāsayā hutvā ñāṇacariyādivasena vicarantā. Esa nayo sesesu. Sattasuññatāpakāsanena suññataṃ. Tato eva saṇhaṃ sukhumaṃ. ‘‘Paresaṃ ajjhāsayavasena bhagavā idaṃ suttaṃ ārabhī’’ti vatvā te pana ‘‘pare’’ti vuttapuggalā aparikammikā suparisodhitapubbabhāgapaṭipadā cāti duvidhā, tadubhayesu satthu paṭipattiṃ upamāmukhena pakāsento yathā hītiādimāha. Rūpaṃ na samuṭṭhāpeti likhanavasena na uppādeti. Akatābhinivesanti vipassanābhāvanāya akatānuyogaṃ. Sīla…pe… sampadāyāti asamādinnasīlaṃ sīlasampadāya, suparisuddhasīlaṃ samādhisampadāya, anujukatadiṭṭhijukammaṃ diṭṭhisampadāya yojentoti yojanā. "एकचरा" म्हणजे विवेकामध्ये (एकांतात) रममाण होऊन एकटे विहार करणारे. "द्विचरा" म्हणजे दोन व्यक्ती एकाच आशयाचे होऊन ज्ञानचर्या इत्यादींच्या द्वारे विहार करणारे. हाच नियम उर्वरितांच्या बाबतीतही समजावा. सत्त्वांच्या शून्यतेचे प्रकाशन केल्यामुळे ते "शून्य" आहे. म्हणूनच ते सूक्ष्म व अतिसूक्ष्म आहे. "इतरांच्या आशयानुसार भगवंतांनी या सुत्ताचा आरंभ केला" असे सांगून, ते "इतर" म्हटलेले पुद्गल दोन प्रकारचे आहेत: ज्यांनी पूर्वतयारी केली नाही आणि ज्यांची पूर्वभागाची प्रतिपदा अत्यंत शुद्ध आहे. या दोन्ही प्रकारच्या पुद्गलांच्या बाबतीत शास्त्यांची प्रतिपदा उपमेच्या माध्यमातून प्रकाशित करताना "यथा हि" इत्यादी म्हटले आहे. "रूपं न समुट्ठापेति" म्हणजे चित्र रेखाटण्याच्या स्वरूपात रूप उत्पन्न करत नाही. "अकताभिनिवेस" म्हणजे विपस्सना भावनेचा अभ्यास न करणे. "सील...पे... संपदाया" म्हणजे न स्वीकारलेले शील शीलसंपदेमध्ये, अत्यंत शुद्ध शील समाधिसंपदेमध्ये आणि वक्र नसलेली सरळ दृष्टी दृष्टीसंपदेमध्ये जोडणे, अशी ही योजना आहे. Yanti yaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ sandhāya. Sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Diṭṭhi cāti kammassakatādiṭṭhi ceva kammapathasammādiṭṭhi ca. Tividhenāti ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhāti evaṃ visayabhāvato tippakārena. Yathāvuttadiṭṭhivisuddhiyā visesapaccayaṃ sīlaṃyeva bhāvanāya adhiṭṭhānanti vuttaṃ ‘‘sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāyā’’ti. "यं" म्हणजे ज्या पूर्वभागाच्या प्रतिपदेला उद्देशून. "सीलं" म्हणजे चतुपारिसुद्धिशील. "दिट्ठि च" म्हणजे कम्मस्सकता दृष्टी आणि कम्मपथसम्मादिट्ठि दोन्ही. "तिविधेन" म्हणजे अध्यात्म, बहिर्धा आणि अध्यात्म-बहिर्धा अशा विषयाच्या स्वरूपावरून तीन प्रकारे. यथोक्त दृष्टीविशुद्धीचा विशेष हेतू असलेले शीलच भावनेचे अधिष्ठान आहे, हे दर्शवण्यासाठी "शीलाचा आश्रय घेऊन, शीलावर प्रतिष्ठित होऊन" असे म्हटले आहे. Sudhantasuvaṇṇaṃ apagatasabbakāḷakaṃ. Caturassādidhoto suparimajjitamaṇikkhandho. Paccayadhammānaṃ avijjādīnaṃ tassa tassa paccayuppannassa hetupaccayādibhāvo paccayākāro. So pana atthato [Pg.10] avijjā evāti āha ‘‘paṭiccasamuppādanti paccayākāra’’nti. Tenāha ‘‘paccayākāro hī’’tiādi. "सुधन्तसुवण्णं" म्हणजे सर्व मळ किंवा काळेपणा दूर केलेले शुद्ध सोने. "चaturassādidhoto" म्हणजे चारी बाजूंनी धुतलेला आणि उत्तम प्रकारे घासून पुसलेला मणिसमूह. अविद्या इत्यादी प्रत्ययधम्मांचा त्या त्या प्रत्ययोत्पन्न धम्मांशी असलेला हेतू-प्रत्यय इत्यादी संबंध म्हणजेच "प्रत्ययाकार" होय. तो प्रत्ययाकार अर्थाच्या दृष्टीने अविद्याच आहे, म्हणूनच "पटिच्चसमुप्पाद म्हणजे प्रत्ययाकार" असे म्हटले आहे. म्हणूनच "प्रत्ययाकारच..." इत्यादी म्हटले आहे. Kāmaṃ vo-saddo padaparaṭṭhito paṭiyogīatthavisesavācako, nāmaparabhūto pana taṃ taṃ kattukammakaraṇādisādhanavisiṭṭhameva pabodheti, hi-nipātaparabhūto pana vacanālaṅkāramattamevāti āha ‘‘voti…pe… dissatī’’ti. Taṃdesananti tassa paṭiccasamuppādassa desanaṃ. Sā hi idha ta-saddena paccāmasīyati. ‘‘Suṇāthā’’ti sotaviññeyyatāvacanato na kevalaṃ paṭiccasamuppādo. जरी 'वो' हा शब्द पदाच्या शेवटी असलेला आणि प्रतिपक्षाच्या विशेष अर्थाचा वाचक असला, तरी नामाच्या नंतर आल्यावर तो त्या त्या कर्ता, कर्म, करण इत्यादी साधनांच्या वैशिष्ट्यालाच प्रबोधित करतो; परंतु 'हि' या निपातानंतर आल्यावर तो केवळ वचन-अलंकार मात्र असतो, म्हणूनच "वो...पे... दिसते" असे म्हटले आहे. "तंदेसनं" म्हणजे त्या पटिच्चसमुप्पादाची देशना. ती येथे 'त' या शब्दाने निर्देशित केली आहे. "सुणाथ" या श्रवणेंद्रियाने जाणण्याच्या शब्दावरून केवळ पटिच्चसमुप्पादच अभिप्रेत नाही. Ekatthametaṃ padaṃ ka-saddena padavaḍḍhanamattassa katattā, tasmā sādhusaddassa kato atthuddhāro sādhukasaddassapi kato eva hotīti adhippāyo. Sādhu bhanteti yācāmahaṃ bhanteti ayamettha atthoti āha ‘‘āyācane’’ti. Puna sādhu bhanteti evaṃ bhanteti ayamettha atthoti āha ‘‘sampaṭicchane’’ti. Sādhu sādhūti aho ahoti ayamettha atthoti vuttaṃ ‘‘sampahaṃsane’’ti. Sādhu dhammarucīti puññakāmo sundaroti attho. Paññāṇavāti paññavā. Addubbhoti adūsako. Daḷhīkammeti thirīkaraṇe sakkaccakiriyāyaṃ. Āṇattiyanti āṇāpane. ‘‘Suṇātha sādhukaṃ manasi karothā’’ti hi vutte sādhukasaddena savanamanasikārānaṃ sakkaccakiriyā viya tadāṇāpanampi vuttaṃ hoti. Āyācanatthatā viya cassa āṇāpanatthatā veditabbā. हा एकच अर्थ असलेला शब्द आहे, कारण 'क' या अक्षराने केवळ पदाची वृद्धी केली गेली आहे. म्हणून 'साधु' या शब्दाचा जो अर्थ काढला आहे, तोच 'साधुक' या शब्दाचाही काढला गेला आहे, असा अभिप्राय आहे. "साधु भन्ते" म्हणजे "भन्ते, मी याचना करतो" हा येथे अर्थ असल्यामुळे "आयाचने" असे म्हटले आहे. पुन्हा "साधु भन्ते" म्हणजे "तसेच असो, भन्ते" हा येथे अर्थ असल्यामुळे "सम्पटिच्छने" असे म्हटले आहे. "साधु साधु" म्हणजे "अहो! अहो!" हा येथे अर्थ असल्यामुळे "सम्पहंसने" असे म्हटले आहे. "साधु धम्मरुची" म्हणजे पुण्याची इच्छा करणारा, सुंदर असा अर्थ आहे. "पञ्ञाणवा" म्हणजे प्रज्ञावान. "अद्दुब्भो" म्हणजे द्रोह न करणारा. "दळ्हीकम्मे" म्हणजे दृढीकरणामध्ये, आदरपूर्वक करण्यामध्ये. "आणत्तियं" म्हणजे आज्ञा देण्यामध्ये. कारण "सुणाथ साधुकं मनसि करोथ" असे म्हटले असता, 'साधुक' शब्दाने श्रवण आणि मनसिकार आदरपूर्वक करण्याप्रमाणेच त्याची आज्ञा देणेही सांगितले गेले आहे. याचना करण्याच्या अर्थाप्रमाणेच याचा आज्ञा देण्याचा अर्थही समजला पाहिजे. Idānettha evaṃ yojanā veditabbāti sambandho. Sotindriyavikkhepanivāraṇaṃ savane niyojanavasena kiriyantarapaṭisedhanabhāvato, sotaṃ odahathāti hi attho. Manindriyavikkhepanivāraṇaṃ aññacintāpaṭisedhanato. Purimanti ‘‘suṇāthā’’ti padaṃ. Etthāti ‘‘suṇātha, manasi karothā’’ti padadvaye, etasmiṃ vā adhikāre. Byañjanavipallāsaggāhanivāraṇaṃ sotadvāre vikkhepapaṭibāhakattā. Na hi yāthāvato suṇantassa saddato vipallāsaggāho hoti. Atthavipallāsaggāhanivāraṇaṃ manindriyavikkhepapaṭibāhakattā. Na hi sakkaccaṃ dhammaṃ upadhārentassa atthavipallāsaggāho hoti. Dhammassavane niyojeti ‘‘suṇāthā’’ti vidahanato. Dhāraṇūpaparikkhāsūti ettha upaparikkhaggahaṇeneva tulanatīraṇādike diṭṭhiyā ca suppaṭivedhaṃ saṅgaṇhāti. Sabyañjanoti ettha yathādhippetamatthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, sabhāvanirutti. Saha byañjanehīti [Pg.11] sabyañjano, byañjanasampannoti attho. Araṇīyato upagantabbato attho, catupārisuddhisīlādiko. Saha atthenāti sāttho, atthasampannoti attho. Dhammagambhīrotiādīsu dhammo nāma tanti. Desanā nāma tassā manasā vavatthapitāya tantiyā desanā kathanaṃ. Attho nāma tantiyā attho. Paṭivedho nāma tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Yasmā cete dhammadesanāatthapaṭivedhā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāḷhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tena vuttaṃ ‘‘yasmā ayaṃ dhammo…pe… sādhukaṃ manasi karothā’’ti. आता येथे अशा प्रकारे योजना (संबंध) समजून घ्यावी. सोतिंद्रियाच्या विक्षेपाचे निवारण हे श्रवणामध्ये नियुक्त करण्याच्या हेतूने इतर क्रियांच्या निषेधभावामुळे होते, कारण “कान देऊन ऐका” (स्रोताचे अवधान करा) असा याचा अर्थ आहे. मनिंद्रियाच्या विक्षेपाचे निवारण हे इतर विचारांच्या निषेधामुळे होते. “पूर्वीचे” म्हणजे “सुणाथ” (ऐका) हे पद होय. “येथे” म्हणजे “सुणाथ, मनसि करोथ” (ऐका, मनात धारण करा) या दोन पदांमध्ये किंवा या अधिकारात. व्यंजन-विपर्यास-ग्रहणाचे निवारण हे सोतद्वारातील (कानद्वारातील) विक्षेपाचा प्रतिबंधक असल्यामुळे होते. कारण योग्य प्रकारे ऐकणाऱ्याला शब्दाचा विपर्यास-ग्रहण (चुकीचे आकलन) होत नाही. अर्थ-विपर्यास-ग्रहणाचे निवारण हे मनिंद्रियाच्या विक्षेपाचा प्रतिबंधक असल्यामुळे होते. कारण आदराने धम्माचे चिंतन करणाऱ्याला अर्थाचा विपर्यास-ग्रहण होत नाही. “सुणाथ” (ऐका) अशा विधानाने धम्मश्रवणामध्ये नियुक्त केले जाते. “धारणा आणि उपपरीक्षा” यामध्ये “उपपरीक्षा” या शब्दाच्या ग्रहणानेच तुलना, निर्णय इत्यादी आणि दृष्टीने होणारा सुप्रतिवेध (उत्कृष्ट आकलन) यांचा संग्रह होतो. “सव्यंजन” (व्यंजनासह) यामध्ये जो अभिप्रेत अर्थ प्रकट करतो तो “व्यंजन” म्हणजे स्वभाव-निरुक्ती होय. व्यंजनांसह तो “सव्यंजन” म्हणजे व्यंजनसंपन्न असा अर्थ आहे. “अरणीय” म्हणजे प्राप्त करण्यायोग्य असा अर्थ आहे, जसे की चतुपारिसुद्धिसील (चार प्रकारची परिशुद्ध शील) इत्यादी. अर्थासह तो “सार्थ” म्हणजे अर्थसंपन्न असा अर्थ आहे. “धम्मगंभीर” इत्यादींमध्ये “धम्म” म्हणजे तंती (पवित्र ग्रंथपाठ) होय. “देसना” (देशना) म्हणजे मनाने निश्चित केलेल्या त्या तंतीचे कथन करणे होय. “अत्थ” (अर्थ) म्हणजे तंतीचा अर्थ होय. “पटिवेध” (प्रतिवेध) म्हणजे तंतीचा आणि तंतीच्या अर्थाचा यथाभूत अवबोध (यथार्थ ज्ञान) होय. आणि ज्याप्रमाणे ससे इत्यादी प्राण्यांना महासागर हा अत्यंत कठीण आणि थांग न लागणारा असतो, त्याचप्रमाणे मंद बुद्धीच्या लोकांना हे धम्म, देशना, अर्थ आणि प्रतिवेध अत्यंत कठीण आणि आश्रय न मिळणारे असतात, म्हणून ते गंभीर आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे: “ज्या अर्थी हा धम्म...पे... चांगल्या प्रकारे मनात धारण करा.” Ettha ca paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya dukkhogāhatā, paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā tabbisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā. Desanaṃ nāma uddisanaṃ saṅkhepadassanasadisaṃ. Tathā hi vibhaṅgasutte ‘‘desessāmī’’ti vatvā puna ‘‘bhāsissāmī’’ti vuttaṃ. Tassa niddisanaṃ bhāsananti idhādhippetanti āha ‘‘vitthāratopi naṃ bhāsissāmīti vuttaṃ hotī’’ti. Paribyattaṃ kathanaṃ vā bhāsanaṃ. आणि येथे प्रतिवेधाच्या दुष्करतेमुळे धम्म आणि अर्थाच्या देशना-ज्ञानाच्या दुष्करतेमुळे देशनेची दुर्बोधता (दुःखोगाहत) समजावी; परंतु प्रतिवेध उत्पन्न करण्यास असमर्थ असल्यामुळे आणि त्या विषयाच्या ज्ञानाची उत्पत्ती कठीण असल्यामुळे प्रतिवेधाची दुर्बोधता समजावी. “देशना” म्हणजे उद्देश (निर्देश) करणे, जे संक्षेपाने दाखवण्यासारखे आहे. तसेच विभंगसुत्तात “मी देशना करीन” (देसेस्सामि) असे म्हणून पुन्हा “मी भाष्य करीन” (भासिस्सामि) असे म्हटले आहे. त्याचे स्पष्टीकरण करणे म्हणजे “भाषण” (भासण) येथे अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे: “विस्ताराने देखील त्याचे मी भाषण करीन, असे म्हटले आहे.” किंवा स्पष्टपणे कथन करणे म्हणजे “भाषण” होय. Sāḷikāyiva nigghosoti sāḷikāya ālāpo viya madhuro kaṇṇasukho pemanīyo. Paṭibhānaṃ saddo. Udīrayīti uccārīyati, vuccatīti attho. Evaṃ vutte ussāhajātāti evaṃ ‘‘suṇātha sādhukaṃ manasi karotha, bhāsissāmī’’ti vutte ‘‘na kira satthā saṅkhepeneva desessati, vitthārenapi bhāsissatī’’ti sañjātussāhā haṭṭhatuṭṭhā hutvā. “साळुंकीच्या आवाजासारखा आवाज” म्हणजे साळुंकीच्या मंजूळ आवाजासारखा मधुर, कानाला सुखद आणि प्रिय वाटणारा. “प्रतिभान” म्हणजे शब्द. “उदीरयी” म्हणजे उच्चार केला जातो, बोलला जातो असा अर्थ आहे. असे म्हटल्यावर “उत्साह निर्माण झालेले” म्हणजे “ऐका, चांगल्या प्रकारे मनात धारण करा, मी भाषण करीन” असे म्हटल्यावर “शास्ता (बुद्ध) केवळ संक्षेपानेच देशना करणार नाहीत, तर विस्ताराने देखील सांगतील” असा उत्साह निर्माण होऊन हर्षित व संतुष्ट होऊन. Katamoti tassa padassa sāmaññato pucchābhāvo ñāyati, na visesatoti tassa pucchāvisesabhāvaṃ kathento ‘‘kathetukamyatāpucchā’’ti vatvā teneva pasaṅgena mahāniddese āgatā sabbāpi pucchā atthuddhāranayena dasseti ‘‘pañcavidhā hi pucchā’’tiādinā. Tattha adiṭṭhaṃ joteti etāyāti adiṭṭhajotanā. Diṭṭhaṃ saṃsandīyati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. Saṃsandanañcettha sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Vimatiṃ chindati etāyāti vimaticchedanā. Anumatiyā pucchanaṃ anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha bhikkhave’’tiādipucchāya hi ‘‘kā tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetukamyatā kathetukamyatāya. “कतम” (कोणता) या पदावरून सामान्यतः प्रश्न विचारल्याचा भाव समजतो, विशेष रूपाने नाही. म्हणून त्याचा विशेष प्रश्नभाव सांगताना “कथेतुकम्यतापुच्छा” (सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न) असे म्हणून, त्याच प्रसंगाने महानिद्देसामध्ये आलेले सर्वच प्रश्न अर्थाच्या उद्धरण पद्धतीने “पाच प्रकारचे प्रश्न असतात” इत्यादींद्वारे दाखवले आहेत. त्यामध्ये, जिच्याद्वारे न पाहिलेले (अज्ञात) प्रकाशित केले जाते, ती “अदिट्ठजोतना” (अदृष्ट-द्योतना) होय. जिच्याद्वारे पाहिलेल्याची (ज्ञात गोष्टीची) पडताळणी केली जाते, ती “दिट्ठसंसंदना” (दृष्ट-संसंदना) होय. आणि येथे “संसंदना” म्हणजे चर्चेच्या माध्यमातून निर्णय करणे होय. जिच्याद्वारे शंका दूर केली जाते, ती “विमतिच्छेदना” (विमति-च्छेदना) होय. संमती मिळवण्यासाठी विचारणे म्हणजे “अनुमतिपुच्छा” होय. कारण “भिक्खूहो, तुम्हाला काय वाटते?” इत्यादी प्रश्नांद्वारे “तुमची काय संमती आहे?” अशी संमती विचारलेली असते. “कथेतुकम्यता” म्हणजे सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेला प्रश्न. Lakkhaṇanti [Pg.12] ñātuṃ pucchito yo koci sabhāvo. Aññātanti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvamāha. Adiṭṭhanti dassanabhūtena ñāṇena cakkhunā viya na diṭṭhataṃ. Atulitanti ‘‘ettakaṃ ida’’nti tulanabhūtena ñāṇena na tulitataṃ. Atīritanti tīraṇabhūtena ñāṇena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ. Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ. “लक्षण” म्हणजे जाणण्यासाठी विचारलेला कोणताही स्वभाव (धर्म). “अज्ञात” म्हणजे कोणत्याही ज्ञानाने न जाणलेली अवस्था होय. “अदृष्ट” म्हणजे दर्शनरूप ज्ञानाने, डोळ्याने न पाहिल्यासारखे न पाहिलेले असणे. “अतुलित” म्हणजे “हे एवढे आहे” अशा तुलनारूप ज्ञानाने न मोजलेले असणे. “अतीरित” म्हणजे निर्णय घेणाऱ्या ज्ञानाने ज्ञानक्रियेची समाप्ती न केलेली असणे. “अविभूत” म्हणजे ज्ञानाचा अप्रकट भाव. “अविभावित” म्हणजे ज्ञानाद्वारे अप्रकट केलेली अवस्था. Pañcasu pucchāsu yā buddhānaṃ sabbato na santi, tā dassetvā idhādhippetapucchaṃ nigametuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Taṃ suviññeyyameva. Yadi paṭiccasamuppādo paccayākāro, atha kasmā bhagavatā paṭiccasamuppādadesanāya saṅkhārādayo paccayuppannā kathitāti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Paccayuppannampi katheti paccayuppannadassanena paccayadhammānaṃ paccayabhāvassa kathitabhāvato. Āhāravaggassātiādi ‘‘paccayākāro paṭiccasamuppādo’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Sambhavantī’’ti pāḷiyaṃ parato vuttaṃ kiriyāpadaṃ ānetvā yojeti, aññathā saṅkhārā kiṃ katāti vā karontīti vā na ñāyeyya. Pavattiyā anulomato ‘‘avijjāpaccayā’’tiādikā anulomapaṭiccasamuppādakathā. पाच प्रश्नांपैकी जे बुद्धांच्या बाबतीत सर्वथा नसतात, ते दाखवून येथे अभिप्रेत असलेला प्रश्न निश्चित करण्यासाठी “तथ” (त्यामध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे. जर पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) हा प्रत्ययाकार (कारणांची पद्धत) आहे, तर मग भगवंतांनी पटिच्चसमुप्पाद देशनेमध्ये संखारा (संस्कार) इत्यादी प्रत्ययोत्पन्न (कारणांमुळे उत्पन्न झालेले) का सांगितले? यावर “येथे आणि” (एत्थ च) इत्यादी म्हटले आहे. प्रत्ययोत्पन्न देखील सांगतात, कारण प्रत्ययोत्पन्नाच्या दर्शनाने प्रत्ययधम्मांच्या प्रत्ययभावाचे (कारणत्वाचे) कथन केले जाते. “आहारवग्ग” इत्यादी “प्रत्ययाकार हाच पटिच्चसमुप्पाद आहे” हे दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. पाळीमध्ये पुढे आलेले “संभवन्ति” (उत्पन्न होतात) हे क्रियापद आणून जोडले जाते, अन्यथा संखारा काय केले गेले किंवा काय करतात, हे समजले नसते. प्रवृत्तीच्या अनुलोम क्रमाने “अविज्जापच्चया” (अविद्याप्रत्ययाने) इत्यादी अनुलोम-पटिच्चसमुप्पाद कथा आहे. ‘‘Avijjāya tvevā’’tiādikā pana tassa vilomato paṭilomakathā. Accantameva saṅkhāre virajjati etenāti virāgo, maggo. Asesanirodhāti asesetvā nirodhā samucchindanā. Evaṃ nirodhānanti evaṃ anuppādanirodhena niruddhānaṃ saṅkhārānaṃ nirodhā. Iti avijjādīnaṃ nirodhavacanena arahattaṃ vadati. Sakalassāti anavasesassa. Sattavirahitassāti paraparikappitajīvarahitassa. Vinivattetvāti anuppādanirodhadassanavasena viparivattetvā. “अविज्जाय त्वेव” (अविद्येचाच केवळ) इत्यादी त्याच्या उलट क्रमाने प्रतिलोम-कथा आहे. ज्याच्याद्वारे संस्कारांविषयी अत्यंत विराग उत्पन्न होतो, तो “विराग” म्हणजे मार्ग होय. “असेस निरोधा” (अशेष निरोध) म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता निरोध करणे, समूळ नष्ट करणे. “अशा प्रकारे निरोध” म्हणजे अशा प्रकारे अनुत्पाद-निरोधाने निरुद्ध झालेल्या संस्कारांचा निरोध होय. अशा प्रकारे अविद्या इत्यादींच्या निरोधाच्या वचनाने अरहंतपद सांगितले जाते. “सकल” म्हणजे संपूर्ण, काहीही शिल्लक न ठेवता. “सत्त्वविरहित” म्हणजे इतरांनी कल्पिलेल्या जीवापासून रहित. “विनिवत्तेत्वा” म्हणजे अनुत्पाद-निरोध दाखवण्याच्या दृष्टीने उलट फिरवून. Attamanāti pītisomanassena gahitacittā. Tathābhūtā ca haṭṭhacittā nāma hontīti āha ‘‘tuṭṭhacittā’’ti. ‘‘Tassa vacanaṃ abhinanditabba’’nti ettha abhinandanasaddo anumodanattho. ‘‘Abhinanditvā’’ti ettha sampaṭicchanattho. Idha pana ubhayatthopi vaṭṭatīti āha ‘‘anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti. “अत्तमन” (आनंदित) म्हणजे प्रीती आणि सोमनस्याने (आनंदाने) युक्त झालेले चित्त. आणि तशा प्रकारचे चित्त हे “हर्षित चित्त” असते, म्हणून “तुष्टचित्त” (संतुष्ट चित्त) असे म्हटले आहे. “त्यांच्या वचनाचे अभिनंदन करावे” येथे “अभिनंदन” हा शब्द अनुमोदनाच्या अर्थाने आहे. “अभिनंदन करून” येथे स्वीकार करण्याच्या अर्थाने आहे. परंतु येथे दोन्ही अर्थ लागू होतात, म्हणून म्हटले आहे: “त्यांनी अनुमोदन देखील केले आणि स्वीकार देखील केला.” Paṭiccasamuppādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पटिच्चसमुप्पादसुत्तवण्णना (प्रतीत्यसमुत्पादसूत्रवर्णन) समाप्त झाली. 2. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā २. विभंगसुत्तवण्णना (विभंगसूत्रवर्णन) 2. Dutiyepīti [Pg.13] dutiyasuttepi. Pi-saddena tadaññesu suttesupīti attho. ‘‘Visuddhimagge vuttā evā’’ti vatvāpi tadekadesaṃ idha viniyogakkhamaṃ dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tanti mūlaṃ. Vitthāradesananti ‘‘vibhajissāmī’’ti padassa atthassa dassanavasena pavattaṃ vibhaṅgadesanaṃ. Uddesadesanā paṭhamasutte anulomadesanāsadisāva. Puna vaṭṭavivaṭṭaṃ dassentoti ‘‘iti kho, bhikkhave’’tiādinā pavattiṃ nivattiñca dassento. Paṭhamaṃ uddesavasena vibhajanavasena vivaṭṭaṃ dassitaṃ, tato eva byatirekanayena vivaṭṭampi dassitameva hotīti punaggahaṇaṃ. २. "Dutiyepīti" म्हणजे दुसऱ्या सूत्रातही. 'पि' (अपि) या शब्दाने त्याव्यतिरिक्त इतर सूत्रांमध्येही असा अर्थ होतो. "विशुद्धिमार्गात सांगितलेलीच आहे" असे म्हणूनही, त्याचा एक भाग येथे उपयोगात आणण्यास योग्य आहे हे दाखवण्यासाठी "यथा हि" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. 'तं' म्हणजे मूळ. 'वित्थारदेसनं' (विस्तृत उपदेश) म्हणजे "विभजिस्सामि" (मी विभागून सांगेन) या पदाचा अर्थ दाखवण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झालेला विभंग-उपदेश (विभागून केलेला उपदेश). पहिल्या सूत्रातील उद्देस-देसना (संक्षिप्त उपदेश) ही अनुलोम-देसना (अनुलोम उपदेशा) सारखीच आहे. पुन्हा वट्ट-विवट्ट (संसारचक्र आणि संसारमुक्ती) दाखवताना "इति खो, भिक्खवे" (अशा प्रकारे, भिक्खूहो) इत्यादींद्वारे प्रवृत्ती (संसार) आणि निवृत्ती (मुक्ती) दाखवली आहे. प्रथम उद्देस (संक्षिप्त) आणि विभजन (विभागणी) द्वारे विवट्ट (मुक्ती) दाखवले गेले आहे, आणि त्याच कारणाने व्यतिरेक पद्धतीने विवट्ट देखील दाखवलेच गेले आहे, म्हणून पुन्हा ग्रहण (पुनरुक्ती) केले आहे. Tesaṃ tesaṃ sattānanti idaṃ kiñci pakārato anāmasitvā sabbepi satte sāmaññato byāpetvā gahaṇanti āha ‘‘saṅkhepato…pe… niddeso’’ti. Gatijātivasenāti pañcagativasena, tatthāpi ekekāya gatiyā khattiyādibhummadevādihatthiādijātivasena ca. ‘‘Cittaṃ mano’’tiādīsu viya kiccavisesaṃ, ‘‘mānasa’’ntiādīsu viya samāne atthe saddavisesaṃ, ‘‘paṇḍara’’ntiādīsu viya guṇavisesaṃ, ‘‘cetasikaṃ hadaya’’ntiādīsu viya nissayavisesaṃ, ‘‘cittassa ṭhitī’’tiādīsu viya aññassa avatthābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhanā’’tiādīsu viya aññassa kiriyābhāvavisesaṃ, ‘‘alubbhitatta’’ntiādīsu viya aññassa abhāvatāvisesanti evamādikaṃ anapekkhitvā dhammamattaṃ vā dīpanā sabhāvaniddeso. Jiṇṇassa jīraṇavasena pavattanākāro jīraṇatāti āha ‘‘ākāraniddeso’’ti. "तेसं तेसं सत्तानं" (त्या त्या प्राण्यांचे) हे कोणत्याही विशिष्ट प्रकारे उल्लेख न करता, सर्वच प्राण्यांना सामान्यपणे व्यापून ग्रहण करणे आहे, म्हणून "संखेपतो...पे... निद्देसो" (संक्षेपाने...पे... निर्देश) असे म्हटले आहे. "गतिजातिवसेन" म्हणजे पाच गतींच्या (अवस्थांच्या) द्वारे, आणि त्यामध्येही प्रत्येक गतीच्या क्षत्रिय इत्यादी, भूम्य-देव (पृथ्वीवरील देव) इत्यादी, हत्ती इत्यादी जातींच्या द्वारे. "चित्तं मनो" इत्यादींमध्ये असल्याप्रमाणे कार्यविशेष, "मानसं" इत्यादींमध्ये असल्याप्रमाणे समान अर्थात शब्दविशेष, "पण्डरं" इत्यादींमध्ये असल्याप्रमाणे गुणविशेष, "चेतसिकं हदयं" इत्यादींमध्ये असल्याप्रमाणे आश्रयविशेष (निस्ययविशेष), "चित्तस्स ठिती" इत्यादींमध्ये असल्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या अवस्थाभावाचा विशेष, "अलुब्भना" इत्यादींमध्ये असल्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या क्रियाभावाचा विशेष, "अलुब्भितत्तं" इत्यादींमध्ये असल्याप्रमाणे दुसऱ्याच्या अभावाचा विशेष - या सर्वांची अपेक्षा न करता केवळ धर्माचेच (तत्त्वाचेच) प्रकाशन करणे म्हणजे 'स्वभाव-निर्देश' (सभावविद्देसो) होय. जीर्ण झालेल्याच्या जीर्ण होण्याच्या प्रक्रियेने प्रवृत्त होणारा आकार म्हणजे 'जीर्णता' (जीरणा), म्हणून "आकारनिद्देसो" (आकार-निर्देश) असे म्हटले आहे. Kālātikkame kiccaniddesāti kalalakālato pabhuti purimarūpānaṃ jarāpattakkhaṇe uppajjamānāni pacchimarūpāni paripakkarūpānurūpāni pariṇatapariṇatāni uppajjantīti anukkamena supariṇatarūpānaṃ paripākakāle uppajjamānāni khaṇḍiccādisabhāvāni uppajjantīti ‘‘khaṇḍicca’’ntiādayo kālātikkame jarāya kiccaniddesā. Pakatiniddesāti phalavipaccanapakatiyā niddesā, jarāya vā pāpuṇitabbaphalameva pakati, tassā niddesā, na ca khaṇḍiccādīneva jarāti udakādigatamaggesu tiṇarukkhasaṃbhaggatādayo viya paripākagatamaggasaṅkhātesu paripuṇṇarūpesu labbhamānā khaṇḍiccādayo jarāya gatamaggāicceva veditabbā, na jarāti. "कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा" (कालातिक्रमातील कार्य-निर्देश) म्हणजे कलल-काळापासून (गर्भाच्या सुरुवातीच्या अवस्थेपासून) घेऊन पूर्वीच्या रूपांच्या जरा-प्राप्तीच्या क्षणी उत्पन्न होणारी नंतरची रूपे ही परिपक्व रूपांच्या अनुरूप आणि परिणत-परिणत (विकसित) होऊन उत्पन्न होतात; अशा अनुक्रमाने चांगल्या प्रकारे परिणत झालेल्या रूपांच्या परिपाक काळात (वृद्धत्वाच्या काळात) उत्पन्न होणारे 'खण्डिच्च' (दात पडणे) इत्यादी स्वभाव उत्पन्न होतात, म्हणून "खण्डिच्चं" इत्यादी हे कालातिक्रमात जरेचे (वृद्धत्वाचे) कार्य-निर्देश आहेत. "पकतिनिद्देसा" (प्रकृती-निर्देश) म्हणजे फळ पिकण्याच्या प्रकृतीचा (स्वभावाचा) निर्देश, किंवा जरेने प्राप्त होणारे फळ म्हणजेच प्रकृती, तिचा निर्देश. केवळ 'खण्डिच्च' (दात पडणे) इत्यादी म्हणजेच जरा नव्हे, तर जसे पाण्याच्या प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या मार्गावर गवत, झाडे इत्यादींचे मोडणे इत्यादी दिसते, तसेच परिपाकाप्रत पोहोचलेल्या मार्गाच्या संज्ञेतील परिपूर्ण रूपांमध्ये आढळणारे दात पडणे इत्यादी हे जरेचे 'गेलेले मार्ग' (परिणाम) म्हणूनच जाणावे, ती स्वतः जरा नव्हे. Yasmā [Pg.14] jaraṃ pattassa āyu hāyati, indriyāni jajjarāni hontīti āyuhānādayo pakatiniddesā, tasmā vuttaṃ ‘‘pacchimā dve pakatiniddesā’’ti. Tenāha ‘‘imehi panā’’tiādi. "ज्याअर्थी जरेला (वृद्धत्वाला) प्राप्त झालेल्याचे आयुष्य क्षीण होते आणि इंद्रिये जर्जर होतात, हे आयुष्य-हानी इत्यादी प्रकृती-निर्देश आहेत, म्हणूनच "पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसा" (शेवटचे दोन प्रकृती-निर्देश आहेत) असे म्हटले आहे. म्हणूनच "इमेहि पना" इत्यादी म्हटले आहे. Aviññāyamānantarattā avīcijarā maṇiādīsu mandadasakādīsu ekekadasakesu ca khaṇe khaṇe jiṇṇavikārādīnaṃ duviññeyyattā. Tato aññesūti maṇiādito aññesu ahicchattakādīsu, pāṇīnaṃ ekabhavapariyāpanne sakalaāyusmiṃ gahitataruṇayuvājarākālesu, ekadvittidivasātikkamesu pupphādīsu vāti attho. Tattha hi jarāvisesassa suviññeyyattā savīcijarā nāma. "अविज्ञायमान-अंतर असल्यामुळे 'अवीचि-जरा' (अखंड जरा) ही मणी इत्यादींमध्ये, मंद-दशके इत्यादींमध्ये आणि प्रत्येक दशकामध्ये क्षणाक्षणाला होणाऱ्या जीर्णतेच्या विकारांचे ज्ञान होणे कठीण असल्यामुळे असते. "ततो अञ्ञेसू" (त्याहून इतरांमध्ये) म्हणजे मणी इत्यादींपेक्षा इतर अशा भूछत्र (अहिच्छत्तक) इत्यादींमध्ये, प्राण्यांच्या एकाच भवात समाविष्ट असलेल्या संपूर्ण आयुष्यात ग्रहण केलेल्या तरुण, युवा आणि वृद्धत्वाच्या काळात, किंवा एक, दोन वा तीन दिवस उलटून गेल्यावर फुलांमध्ये इत्यादी असा अर्थ आहे. कारण तेथे जरेचा विशेष सहजपणे समजण्याजोगा असतो, म्हणून तिला 'सवीचि-जरा' (सखंड जरा) असे म्हणतात. Cavanakavasenāti cavanakānaṃ khandhānaṃ vasena. Ekacatupañcakkhandhāya cutiyā cavanameva cavanatāti āha ‘‘bhāvavacanena lakkhaṇanidassana’’nti, pāḷiyaṃ ‘‘cutī’’ti vuttassa maraṇassa sabhāvadassananti attho. Bhaṅguppatti bhijjamānatā. Tena ‘‘bhedo’’ti iminā khandhānaṃ bhijjamānatā bhedasamaṅgitā vuttāti dasseti. Ṭhānābhāvaparidīpananti kenacipi ākārena avaṭṭhānābhāvadīpanaṃ. Ghaṭassevāti hi visadisūdāharaṇaṃ. Yathā ghaṭe bhinne kapālādiavayavaseso labbhati, na evaṃ cutikkhandhesu bhaṅgesu, na koci viseso tiṭṭhatīti dassetuṃ ‘‘antaradhāna’’nti vuttaṃ. Maccusaṅkhātaṃ maraṇanti maccusaññitaṃ maraṇaṃ. ‘‘Kālamaraṇa’’nti vadanti. Santānassa accantasamucchedabhūtaṃ khīṇāsavānaṃ maraṇaṃ samucchedamaraṇaṃ. Ādi-saddena khaṇikamaraṇaṃ saṅgaṇhāti. Tassa kiriyāti antakassa kiriyā, yā loke vuccati ‘‘maccū’’ti, maraṇanti attho. Cavanakālo eva vā anatikkamanīyattā visesena kāloti vuttoti tassa kiriyā atthato cutikkhandhānaṃ bhedapavattiyeva. ‘‘Maccu maraṇa’’nti vā ettha samāsaṃ akatvā yo ‘‘maccū’’ti vuccati bhedo, tameva maraṇaṃ ‘‘pāṇacāgo’’ti evamettha attho daṭṭhabbo. "चवनकवसेना" म्हणजे च्युत होणाऱ्या (नष्ट होणाऱ्या) स्कंधांच्या द्वारे. एक, चार किंवा पाच स्कंध असलेल्यांच्या च्युतीमध्ये च्युत होणे म्हणजेच 'चवनता' (च्युत होण्याचा भाव) होय, म्हणून "भाववचनेन लक्षणनिदस्सनं" (भाववाचक शब्दाने लक्षणाचे दर्शन) असे म्हटले आहे; पाळीमध्ये "चुती" असे म्हटलेल्या मरणाचा स्वभाव दाखवणे असा याचा अर्थ आहे. 'भंगुप्पत्ति' म्हणजे भंग पावत असणे (नष्ट होणे). त्यामुळे "भेदो" (भेद/नाश) या शब्दाने स्कंधांचे भंग पावत असणे म्हणजेच 'भेदसमंगिता' (नाशाशी युक्त असणे) सांगितले आहे, हे दर्शविते. "ठानाभावपरिदीपनं" म्हणजे कोणत्याही प्रकारे टिकून न राहण्याचा अभाव स्पष्ट करणे. "घटस्सेव" (घड्याप्रमाणे) हे विसदृश (भिन्न) उदाहरण आहे. ज्याप्रमाणे घडा फुटल्यावर खापराचे तुकडे इत्यादी अवयव शिल्लक राहतात, तसे च्युत झालेल्या स्कंधांच्या भंगात होत नाही, तेथे काहीही विशेष शिल्लक राहत नाही, हे दाखवण्यासाठी "अंतरधानं" (अदृश्य होणे/लोप पावणे) असे म्हटले आहे. 'मच्चुसंखातं मरणं' म्हणजे मृत्यू संज्ञेचे मरण. याला "कालमरण" असे म्हणतात. संतानाचा (प्रवाहाचा) अत्यंत समूळ उच्छेद करणारे खीणासवांचे (अर्हतांचे) मरण म्हणजे 'समुच्छेद-मरण' होय. 'आदि' शब्दाने 'क्षणिक मरण' ग्रहण केले जाते. 'तस्स किरिया' म्हणजे अंतकाची (मृत्यूची) क्रिया, ज्याला लोकात "मच्चू" (मृत्यू) असे म्हणतात, म्हणजेच मरण असा अर्थ आहे. किंवा च्युतीचा काळच (मरणाचा काळच) उल्लंघन न करता येण्याजोगा असल्यामुळे त्याला विशेष रूपाने 'काळ' म्हटले आहे, म्हणून त्याची क्रिया म्हणजे अर्थतः च्युत होणाऱ्या स्कंधांच्या नाशाची प्रवृत्तीच होय. किंवा "मच्चु मरणं" येथे समास न करता, ज्याला "मच्चू" (मृत्यू) असे म्हटले जाते तोच भेद (नाश) होय, आणि तेच मरण म्हणजे "पाणचागो" (प्राणत्याग) होय, असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. Catuvokāravasenāti catuvokārabhavavasena. Tattha hi rūpakāyasaññito kaḷevaro natthi, yaṃ nikkhipeyya. Kiñcāpi ekavokārabhavepi kaḷevaranikkhepo natthi, rūpakāyassa pana tattha atthitāmattaṃ gahetvā ‘‘ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo’’ti vutto. Catuvokāravasena cāti ca-saddena ‘‘sesadvayavasena khandhānaṃ bhedo’’ti imamatthaṃ dasseti sabbattheva khandhabhedasabbhāvato. Sesadvayavasenāti [Pg.15] sesabhavadvayavaseneva kaḷevarassa nikkhepo. Yadipi ekavokārabhave rūpakāyo vijjati, kaḷevaranikkhepo pana natthīti ‘‘kaḷevarassa sabbhāvato’’icceva vuttaṃ. Yasmā manussādīsu kaḷevaranikkhepo atthi, tasmā manussādīsu kaḷevarassa nikkhepoti yojanā. Kaḷevaraṃ nikkhipīyati etenāti maraṇaṃ kaḷevarassa nikkhepo. Ekato katvāti ekajjhaṃ katvā, ekajjhaṃ gahaṇamattena. "चतुवोकारवसेना" म्हणजे चतुर्वोकार भवाच्या (चार स्कंध असलेल्या अस्तित्वाच्या) द्वारे. कारण तेथे रूपकाया संज्ञेचे शरीर (कळेवर) नसते, जे टाकून दिले जाईल. जरी एकवोकार भवातही (एक स्कंध असलेल्या अस्तित्वातही) शरीराचा त्याग नसतो, तरी तेथे रूपकायाचे केवळ अस्तित्व गृहीत धरून "एकवोकार भवाच्या द्वारे शरीराचा त्याग (कळेवरनिक्खेपो)" असे म्हटले आहे. "चतुवोकारवसेन च" मधील 'च' (आणि) या शब्दाने "उर्वरित दोन भवांच्या द्वारे स्कंधांचा भेद (नाश)" हा अर्थ दर्शविला आहे, कारण सर्वच ठिकाणी स्कंधांचा नाश अस्तित्वात असतो. "सेसद्वयवसेना" म्हणजे उर्वरित दोन भवांच्या द्वारेच शरीराचा त्याग होय. जरी एकवोकार भवात रूपकाया विद्यमान असते, तरी शरीराचा त्याग नसतो, म्हणून "शरीराच्या अस्तित्वामुळेच" असे म्हटले आहे. ज्याअर्थी मनुष्यादींमध्ये शरीराचा त्याग असतो, त्याअर्थी "मनुष्यादींमध्ये शरीराचा त्याग" अशी योजना आहे. ज्याद्वारे शरीर टाकले जाते ते मरण म्हणजेच 'शरीराचा त्याग' (कळेवरस्स निक्खेपो) होय. "एकतो कत्वा" म्हणजे एकत्र करून, केवळ एकत्र ग्रहण करण्याने. Jāyanaṭṭhenātiādi āyatanavasena yonivasena ca dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘kattubhāvavasena padadvayaṃ vutta’’nti vadanti. ‘‘Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ jāti sañjātī’’ti pana kattari sāminiddesassa katattā ubhayatthāpi bhāvaniddeso. Sampuṇṇā jāti sañjāti. Pākaṭā nibbatti abhinibbatti. Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ…pe… abhinibbattīti sattavasena pavattattā vohāradesanā. "जायनट्ठेन" (जन्म घेण्याच्या अर्थाने) इत्यादी आयतन आणि योनी या दोन पदांच्या आधारे सर्व प्राण्यांना समाविष्ट करून करून 'जाती' (जन्म) दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. काही लोक मात्र "कर्तृभावाच्या आधारे हे दोन पद म्हटले आहे" असे म्हणतात. परंतु "त्या त्या प्राण्यांची जाती (जन्म), संजाती (उत्पत्ती)" यामध्ये कर्त्यामध्ये संबंध निर्देश (षष्ठी विभक्ती) केल्यामुळे दोन्ही ठिकाणी 'भाव निर्देश' आहे. संपूर्ण जन्म म्हणजे 'संजाती' होय. प्रकट होणे म्हणजे 'अभिनिब्बत्ती' (अभिनिवृत्ती) होय. "त्या त्या प्राण्यांची... पे... अभिनिब्बत्ती" हे प्राण्यांच्या संदर्भात प्रवृत्त होत असल्यामुळे ही 'वोहारदेसना' (व्यावहारिक देशना) आहे. Tatra tatrāti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ sesarūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ, kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ navannaṃ dasannaṃ puna dasannaṃ ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho veditabbo. Santatiyanti yena kammunā khandhānaṃ pātubhāvo, tena abhisaṅkhatasantatiyaṃ. Tañca kho paṭisandhikkhaṇavasena veditabbaṃ. "तत्र तत्र" (त्या त्या ठिकाणी) म्हणजे एकवोकार (एकस्कंधीय) आणि चतुवोकार (चारस्कंधीय) भावांमध्ये दोन (आयतनांचा), उर्वरित रूपधातूमध्ये प्रतिसंधीच्या क्षणी उत्पन्न होणाऱ्या पाच (आयतनांचा), कामधातूमध्ये विकल (अपूर्ण) आणि अविकल (पूर्ण) इंद्रियांच्या आधारे सात, नऊ, दहा, पुन्हा दहा आणि अकरा आयतनांच्या द्वारे संग्रह समजावा. "संततियं" (संततीमध्ये) म्हणजे ज्या कर्मामुळे स्कंधांचा प्रादुर्भाव होतो, त्या कर्माने अभिसंस्कृत झालेल्या संततीमध्ये. आणि ते प्रतिसंधीच्या क्षणाच्या आधारे समजून घेतले पाहिजे. Kammaṃyeva kammabhavo ‘‘bhavati etasmā upapattibhavo’’ti katvā. Kammena niyyāditaattabhāvupapattivasena bhavatīti bhavo, tathā tathā nibbattavipāko kaṭattārūpañca. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘bhavatīti katvā bhavo’’ti upapattibhavassa vakkhamānattā ‘‘kammaṃ phalavohārena bhavoti vutta’’nti kathitaṃ. कर्मापासूनच कर्मभव होतो, "या कर्मापासून उपपत्तीभव (पुनर्जन्म) होतो" असे मानून. कर्माद्वारे प्रदान केलेल्या आत्मभावाच्या उत्पत्तीच्या आधारे जे उत्पन्न होते ते 'भव' आहे, तसेच त्या त्या प्रकारे उत्पन्न होणारा विपाक (कर्मफळ) आणि कटत्ता-रूप (कर्मज रूप) देखील 'भव' आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये "उत्पन्न होते म्हणून भव" असे उपपत्तीभवाच्या संदर्भात सांगितले जाणार असल्यामुळे, "कर्माचा फळाच्या व्यवहाराने 'भव' असा उल्लेख केला आहे" असे म्हटले आहे. Upādiyanti sattā daḷhaggāhaṃ gaṇhanti etena kilesakāmena. Na kevalaṃ idha karaṇasādhanameva, atha kho kattusādhanampi labbhatīti vuttaṃ ‘‘sayaṃ vā’’ti. Tanti vatthukāmaṃ. Kāmo ca so kāmanaṭṭhena, upādānañca bhusamādānaṭṭhenāti kāmupādānaṃ. Etanti kāmupādānapadaṃ. Puna etanti kāmupādānasaṅkhātaṃ. प्राणी या क्लेशकामाद्वारे (क्लेशरूप इच्छेमुळे) दृढतेने पकडतात (आसक्त होतात), म्हणून 'उपादीयन्ति' (उपादान करतात). येथे केवळ करणसाधनच नाही, तर कर्तृसाधन देखील प्राप्त होते, म्हणूनच "स्वतः किंवा" असे म्हटले आहे. "तं" म्हणजे वत्थुकाम (वस्तुरूप काम). इच्छा करण्याच्या अर्थाने 'काम' आणि अत्यंत दृढतेने ग्रहण करण्याच्या अर्थाने 'उपादान', म्हणून 'कामुपादान' (कामोपादान) होय. "एतं" म्हणजे कामोपादान हे पद. पुन्हा "एतं" म्हणजे कामोपादान म्हणून ओळखले जाणारे. Sassato [Pg.16] attāti idaṃ purimadiṭṭhiṃ upādiyamānaṃ uttaradiṭṭhiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yathā esā diṭṭhi daḷhīkaraṇavasena purimaṃ uttarā upādiyati, evaṃ ‘‘natthi dinna’’ntiādikāpīti. Attaggahaṇaṃ pana ‘‘attavādupādāna’’nti idaṃ na diṭṭhupādānadassananti daṭṭhabbaṃ. Loko cāti attaggahaṇavinimuttaggahaṇaṃ diṭṭhupādānabhūtaṃ idha purimadiṭṭhiuttaradiṭṭhivacanehi vuttanti daṭṭhabbaṃ. "आत्मा शाश्वत आहे" हे पूर्व दृष्टीचे ग्रहण करून पुढील दृष्टी दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे ही दृष्टी दृढ करण्याच्या हेतूने पूर्व दृष्टी पुढील दृष्टीचे ग्रहण करते, त्याचप्रमाणे "दिलेले काही नाही" इत्यादी दृष्टींच्या बाबतीतही समजावे. परंतु आत्म्याचे ग्रहण म्हणजे 'अत्तवादुपादान' (आत्मवाद-उपादान) होय, हे 'दिट्ठुपादान' (दृष्टी-उपादान) चे दर्शन नाही, असे समजावे. आणि "लोको च" (आणि लोक) म्हणजे आत्मग्रहणाव्यतिरिक्त इतर ग्रहण जे दृष्टी-उपादान रूप आहे, ते येथे पूर्व दृष्टी आणि उत्तर दृष्टीच्या शब्दांनी सांगितले आहे, असे समजावे. Yena micchābhinivesena gosīlagovatādiṃ samādiyati ceva anutiṭṭhati ca, so gosīlagovatādīnīti adhippetāni. Tenāha ‘‘gosīla…pe… sayameva upādānānī’’ti. Abhinivesatoti abhinivesanato. ज्या मिथ्या अभिनिवेशामुळे (चुकीच्या आग्रहामुळे) गो-शील (गाईसारखे आचरण), गो-व्रत (गाईसारखे व्रत) इत्यादींचे ग्रहण केले जाते आणि त्याचे अनुकरण केले जाते, त्यावरून 'गो-शील, गो-व्रत इत्यादी' अभिप्रेत आहेत. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे: "गो-शील... पे... स्वतःच उपादाने आहेत." "अभिनिवेसतो" म्हणजे अभिनिवेशामुळे (आग्रहामुळे). Attavādupādānanti ‘‘attā’’ti vādassa paññāpanassa gahaṇassa kāraṇabhūtā diṭṭhīti attho. Attavādamattamevāti attassa abhāvā ‘‘attā’’ti idaṃ vacanamattameva. Upādiyanti daḷhaṃ gaṇhanti. 'अत्तवादुपादान' (आत्मवाद-उपादान) म्हणजे "आत्मा" या वादाच्या (मताच्या) प्रज्ञप्तीचे (प्रतिपादनाचे) आणि ग्रहणाचे कारण असणारी दृष्टी, असा अर्थ आहे. 'अत्तवादमत्तमेव' (केवळ आत्मवादच) म्हणजे आत्म्याचा अभाव असल्यामुळे "आत्मा" हा केवळ शब्दमात्रच आहे. 'उपादीयन्ति' म्हणजे दृढतेने ग्रहण करतात. Cakkhudvārādīsu pavattāyāti idaṃ taṇhāya rūpataṇhādibhāvassa kāraṇavacanaṃ chadvārārammaṇikadhammānaṃ paṭiniyatārammaṇattā. Javanavīthiyā pavattāyāti idaṃ tassā pavattiṭṭhānadassanaṃ. Sabhāveneva uṭṭhātuṃ asakkontassa veḷu viya nissayo ahutvā olumbhakabhāvena bhāvo upādānassa paccayabhāvato ārammaṇampi taṃsadisaṃ vuttaṃ. Rūpeti visaye bhummaṃ. Sā tividhā hotīti sambandho. Kāmataṇhā kāmassādabhāvena pavattiyā. Evaṃ assādentīti sassatadiṭṭhiyā sahajātanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayabhūtāya saṃsaṭṭhattā niccadhuvasassatābhinivesamukhena assādentī. Bhavasahagatā taṇhā bhavataṇhā. Bhavati tiṭṭhati sabbakālanti hi bhavadiṭṭhi bhavo uttarapadalopena, bhavassādavasena pavattiyā ca. Iminā nayena vibhavataṇhāti ettha attho veditabbo. Vibhavati ucchijjati vinassatīti evaṃ pavattā diṭṭhi vibhavo uttarapadalopena. Evaṃ tāni aṭṭhārasāti yā cha kāmataṇhā, cha bhavataṇhā, cha vibhavataṇhā vuttā, etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni taṇhāpaccayo. Ajjhattanti sakasantatiyaṃ. Bahiddhāti tato bahiddhā. Atītārammaṇāni vā hontu itarārammaṇāni vā, sayaṃ pana atītāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni. Sesapadadvayepi eseva nayo. ‘‘Aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritānī’’tiādinā [Pg.17] sambandho. Idāni aparenapi pakārena aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni dassetuṃ ‘‘ajjhattikassā’’tiādimāha. Tattha ajjhattikassāti ajjhattikakhandhapañcakaṃ. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Upādāyāti gahetvā. Asmīti hotīti yadetaṃ ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya taṇhāmānadiṭṭhivasena samudāyaggāhato asmīti gāho hoti, tasmiṃ satīti attho. Idha pana rūpādiārammaṇavasena attho veditabbo. Itthamasmīti hotīti khattiyādīsu ‘‘idaṃpakāro aha’’nti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena hotīti attho. Idaṃ tāva anupanidhāya gahaṇaṃ. "चक्षुद्वारादींमध्ये प्रवृत्त होणारी" हे तृष्णेच्या रूपतृष्णा इत्यादी भावाचे कारण सांगणारे वचन आहे, कारण सहा द्वारांच्या आलंबनयुक्त धर्मांचे आलंबन निश्चित असते. "जवनवीथीमध्ये प्रवृत्त होणारी" हे तिच्या प्रवृत्तीचे स्थान दर्शवणारे आहे. स्वतःच्या स्वभावाने उभे राहण्यास असमर्थ असलेल्या वेणू (बांबू) प्रमाणे, आश्रय न होता लोंबकळणाऱ्या भावाने राहणे हे उपादानाचा प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे, आलंबन देखील त्याचप्रमाणे म्हटले आहे. 'रूपे' म्हणजे विषयाच्या संदर्भात सप्तमी विभक्ती आहे. "ती तीन प्रकारची असते" हा संबंध आहे. कामतृष्णा ही कामाच्या आस्वादाच्या भावाने प्रवृत्त होते. "अशा प्रकारे आस्वाद घेणारी" म्हणजे शाश्वत दृष्टीशी सहजात, निश्रय, संप्रयुक्त, अस्ति, अविगत इत्यादी प्रत्यय रूपाने संसृष्ट (मिश्रित) असल्यामुळे, नित्य, ध्रुव आणि शाश्वत अभिनिवेशाच्या (आग्रहाच्या) मुखाने आस्वाद घेणारी होय. भवासोबत असणारी तृष्णा म्हणजे 'भवतण्हा' (भवतृष्णा) होय. "नेहमी राहते, टिकून राहते" हीच भवदृष्टी आहे, उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे तिला 'भव' म्हटले आहे, आणि भवाच्या आस्वादाच्या रूपाने प्रवृत्त झाल्यामुळेही. याच न्यायाने 'विभवतण्हा' (विभवतृष्णा) याचा अर्थ येथे समजून घ्यावा. "विभव पावते, उच्छेद होते, नष्ट होते" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली दृष्टी म्हणजे 'विभव' होय, उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे. अशा प्रकारे ती अठरा आहेत, ज्या सहा कामतृष्णा, सहा भवतृष्णा आणि सहा विभवतृष्णा सांगितल्या आहेत, ही अठरा तृष्णाविचरिते तृष्णेचे प्रत्यय (कारण) आहेत. 'अज्झत्तं' (अध्यात्म) म्हणजे स्वतःच्या संततीमध्ये. 'बहिद्धा' (बाह्य) म्हणजे त्याबाहेर. आलंबने भूतकाळातील असोत किंवा इतर काळातील असोत, स्वतः मात्र भूतकाळातील छत्तीस तृष्णाविचरिते आहेत. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच न्याय आहे. "एकशे आठ तृष्णाविचरिते" इत्यादींशी संबंध आहे. आता दुसऱ्याही प्रकारे एकशे आठ तृष्णाविचरिते दर्शवण्यासाठी "अज्झत्तिकस्स" (आध्यात्मिकाचे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अज्झत्तिकस्स' म्हणजे आध्यात्मिक पाच स्कंध. येथे षष्ठी विभक्ती द्वितीयेच्या (उपयोग) अर्थात आहे. 'उपादाय' म्हणजे ग्रहण करून. "मी आहे" असे होते म्हणजे जे हे आध्यात्मिक पाच स्कंध ग्रहण करून तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या प्रभावाने समूहाच्या ग्रहणातून "मी आहे" असे ग्रहण होते, ते असताना, असा अर्थ आहे. परंतु येथे रूपादी आलंबनांच्या आधारे अर्थ समजून घ्यावा. "मी असा आहे" असे होते म्हणजे क्षत्रिय इत्यादींमध्ये "मी या प्रकारचा आहे" असे तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या आधारे होते, असा अर्थ आहे. हे तर तुलना न करता केलेले ग्रहण आहे. Evamādīnīti ādi-saddena ‘‘evamasmi, aññathāsmi, ahaṃ bhavissaṃ, itthaṃ bhavissaṃ, evaṃ bhavissaṃ, aññathā bhavissaṃ, asasmi, satasmi, ahaṃ siyaṃ, itthaṃ siyaṃ, evaṃ siyaṃ, aññathā siyaṃ, apāhaṃ siyaṃ, apāhaṃ itthaṃ siyaṃ, apāhaṃ evaṃ siyaṃ, apāhaṃ aññathā siya’’nti etesaṃ saṅgaho. Upanidhāya gahaṇampi duvidhaṃ samato asamato vāti taṃ dassetuṃ ‘‘evamasmi, aññathāsmī’’ti ca vuttaṃ. Tattha evamasmīti idaṃ samato upanidhāya gahaṇaṃ, yathā ayaṃ khattiyo, evaṃ ahamasmīti attho. Aññathāsmīti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ, yathāyaṃ khattiyo tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho. Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni. Bhavissantiādīni pana cattāri anāgatavasena vuttāni, tesaṃ purimacatukke vuttanayeneva attho veditabbo. Asasmīti sassato asmi, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Satasmīti asassato asmi, aniccassetaṃ adhivacanaṃ. Iti imāni dve sassatucchedavasena vuttāni. Ito parāni siyantiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni, tāni purimacatukke vuttanayena atthato veditabbāni. Apāhaṃ siyantiādīni pana cattāri ‘‘api nāmāhaṃ bhaveyya’’nti evaṃ patthanākappanavasena vuttāni, tānipi purimacatukke vuttanayeneva veditabbāni. Evametesu – "एवमादीनि" (यांसारखे इतर) यातील "आदि" शब्दाने "मी असा आहे (एवमस्मि), मी वेगळा आहे (अञ्ञथास्मि), मी होईन (अहं भविस्सं), मी या प्रकारे होईन (इत्थं भविस्सं), मी असा होईन (एवं भविस्सं), मी वेगळा होईन (अञ्ञथा भविस्सं), मी नित्य आहे (असस्मि), मी अनित्य आहे (सतस्मि), मी कदाचित होईन (अहं सियं), मी कदाचित या प्रकारे होईन (इत्थं सियं), मी कदाचित असा होईन (एवं सियं), मी कदाचित वेगळा होईन (अञ्ञथा सियं), मी कदाचित नसेन काय (अपाहं सियं), मी कदाचित या प्रकारे नसेन काय (अपाहं इत्थं सियं), मी कदाचित असा नसेन काय (अपाहं एवं सियं), मी कदाचित वेगळा नसेन काय (अपाहं अञ्ञथा सियं)" या सर्वांचा संग्रह होतो. तुलना करून ग्रहण करणे (समजून घेणे) देखील दोन प्रकारचे असते - समानतेने किंवा असमानतेने. हे दर्शवण्यासाठी "मी असा आहे (एवमस्मि)" आणि "मी वेगळा आहे (अञ्ञथास्मि)" असे म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'मी असा आहे' (एवमस्मि) हे समानतेने तुलना करून ग्रहण करणे आहे; जसे की "हा क्षत्रिय आहे, तसाच मीही आहे" असा याचा अर्थ आहे. 'मी वेगळा आहे' (अञ्ञथास्मि) हे मात्र असमानतेने ग्रहण करणे आहे; जसे की "हा क्षत्रिय आहे, त्यापेक्षा वेगळा मी हीन (कनिष्ठ) किंवा अधिक (श्रेष्ठ) आहे" असा याचा अर्थ आहे. ही सध्या वर्तमानकाळाच्या दृष्टीने चार तृष्णा-विचरिते (तृष्णेचे प्रकार) आहेत. 'भविस्सं' (मी होईन) इत्यादी चार मात्र भविष्यकाळाच्या दृष्टीने सांगितली आहेत, त्यांचा अर्थ पहिल्या चौकामध्ये (चतुष्कामध्ये) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. 'असस्मि' म्हणजे "मी शाश्वत आहे", हे नित्याचे (शाश्वततेचे) नाव (अधिवाचन) आहे. 'सतस्मि' म्हणजे "मी अशाश्वत आहे", हे अनित्याचे नाव आहे. अशा प्रकारे ही दोन शाश्वत आणि उच्छेद (शाश्वतवाद आणि उच्छेदवाद) यांच्या दृष्टीने सांगितली आहेत. यापुढील 'सियं' (कदाचित होईन) इत्यादी चार संशय आणि वितर्काच्या (तर्काच्या) दृष्टीने सांगितली आहेत, ती पहिल्या चौकात सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थावरून समजून घ्यावीत. 'अपाहं सियं' (मी कदाचित नसेन काय) इत्यादी चार मात्र "मी कदाचित असेन का?" अशा प्रकारे प्रार्थना (इच्छा) आणि कल्पनेच्या दृष्टीने सांगितली आहेत, ती देखील पहिल्या चौकात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावीत. अशा प्रकारे यांमध्ये - Dve diṭṭhisīsā cattāro, suddhasīsā sīsamūlakā; Tayo tayoti etāni, aṭṭhārasa vibhāvaye. दोन दृष्टीशीर्ष (दृष्टीचे मुख्य प्रकार), चार शुद्धशीर्ष (शुद्ध मुख्य प्रकार) आणि शीर्षमूलक (मुख्य प्रकारांवर आधारित) तीन-तीन मिळून हे अठरा (तृष्णा-विचरिते) स्पष्ट करावेत. Ete hi sassatucchedavasena vuttā dve diṭṭhisīsā nāma, ‘‘asmi, bhavissaṃ siyaṃ, apāhaṃ siya’’nti ete cattāro suddhasīsā nāma, ‘‘itthamasmī’’tiādayo [Pg.18] tayo tayoti dvādasa sīsamūlakā nāmāti veditabbaṃ. Idha pāḷiyaṃ rūpārammaṇādivasena taṇhā āgatāti āha ‘‘ajjhattikarūpādinissitānī’’ti. Aṭṭhārasa taṇhāvicaritānīti ānetvā sambandho. Iminā asmīti iminā abhisekasenāpaccādinā ‘‘khattiyo aha’’nti mūlabhāvato ‘‘asmī’’ti hoti. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. Saṅgaheti taṇhāya yathāvuttavibhāgassa saṃkhipanavasena saṅgaṇhane kariyamāne. ‘‘Chayime, bhikkhave, taṇhākāyā’’tiādi niddeso. ‘‘Rūpe taṇhā rūpataṇhā’’tiādi niddesattho. ‘‘Kāmarāgabhāvenā’’tiādiko, ‘‘ajjhattikassupādāyā’’tiādiko ca niddesavitthāro. ‘‘Rūpādīsu ārammaṇesu chaḷevā’’tiādiko saṅgaho. येथे शाश्वत आणि उच्छेद यांच्या दृष्टीने सांगितलेले दोन 'दृष्टीशीर्ष' (दृष्टीचे मुख्य प्रकार) आहेत; 'अस्मि' (मी आहे), 'भविस्सं' (मी होईन), 'सियं' (मी कदाचित होईन), 'अपाहं सियं' (मी कदाचित नसेन काय) हे चार 'शुद्धशीर्ष' आहेत; आणि 'इत्थमस्मि' (मी या प्रकारे आहे) इत्यादी तीन-तीन मिळून बारा 'शीर्षमूलक' आहेत, असे समजावे. येथे पाळीमध्ये रूपादी आलंबनांच्या (विषयांच्या) दृष्टीने तृष्णा आली आहे, म्हणून 'अध्यात्मिक रूपादींवर आश्रित' (अज्झत्तिकरूपादितिस्सितानि) असे म्हटले आहे. 'अठरा तृष्णा-विचरिते' असा संबंध जोडून घ्यावा. या 'अस्मि' (मी आहे) याने, राज्याभिषेक, सेनापतीपद इत्यादींमुळे 'मी क्षत्रिय आहे' अशा मूळ भावावरून 'अस्मि' (मी आहे) असे होते. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. 'संग्रह' (सङ्गहे) म्हणजे तृष्णेच्या वर सांगितलेल्या विभागाचा संक्षेप करून संग्रह केला असता. “भिक्खूहो, हे सहा तृष्णा-काय (तृष्णेचे समूह) आहेत” इत्यादी निर्देश आहे. “रूपावरील तृष्णा म्हणजे रूपतृष्णा” इत्यादी निर्देशाचा अर्थ आहे. “कामराग भावाने” इत्यादी आणि “अध्यात्मिक उपादानामुळे” इत्यादी निर्देशाचा विस्तार आहे. “रूपादी आलंबनांमध्ये सहाच आहेत” इत्यादी संग्रह आहे. Yasmā cakkhudvārādīsu ekekasmiṃ dvāre uppajjanakaviññāṇāni viya anekā eva vedanā, tasmā tā rāsivasena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘cha vedanākāyā’’ti vuttanti āha ‘‘vedanāsamūhā’’ti. Nissayabhāvena uppattidvārabhāvena nānāpaccayā honti cakkhudhātuādayo, tā kucchinā dhārentiyo viya posentiyo viya ca hontīti tāsaṃ mātusadisatā vuttā. Cakkhusamphassahetūti nissayādicakkhusamphassapaccayā. Ayanti ayaṃ vedanā ‘‘cakkhusamphassajā vedanā’’tiādinā sādhāraṇato vuttā. Etthāti etasmiṃ vedanāpade. Sabbasaṅgāhikāti kusalākusalavipākakiriyānaṃ vasena sabbasaṅgāhikā. Evaṃ vibhaṅge āgatanayena sādhāraṇato vatvāpi idhādhippetavedanameva dassetuṃ ‘‘vipākavasena panā’’tiādimāha. Cakkhumhi samphassoti cakkhumhi nissayabhūte uppannaphasso. Esa nayo sesesu. Yasmā cakkhādīni visuddhimagge khandhaniddese lakkhaṇādivibhāgato, āyatananiddese visesato, sāmaññato ca saddatthadassanādivasena vibhāvitāni, tasmā ‘‘yaṃ vattabbaṃ…pe… vuttamevā’’ti āha. ज्याप्रमाणे चक्षुद्वार इत्यादींपैकी प्रत्येक द्वारावर उत्पन्न होणाऱ्या विज्ञानांप्रमाणे अनेक वेदना असतात, म्हणून त्यांना राशीच्या (समूहाच्या) रूपाने एकत्र घेऊन 'सहा वेदना-काय' असे म्हटले आहे, म्हणून 'वेदनासमूह' (वेदनासमूहा) असे म्हटले आहे. आश्रय रूपाने आणि उत्पत्तीच्या द्वार रूपाने चक्षुधातू इत्यादी विविध प्रत्यय (कारण) असतात, त्या जणू उदरात धारण करणाऱ्या आणि पोषण करणाऱ्या मातेसारख्या असतात, म्हणून त्यांचे माता-सादृश्य सांगितले आहे. 'चक्षुसंस्पर्शहेतू' (चक्खुसम्फस्सहेतू) म्हणजे आश्रय इत्यादी चक्षुसंस्पर्श प्रत्ययांमुळे. 'ही' (अयं) म्हणजे ही वेदना 'चक्षुसंस्पर्शजन्य वेदना' इत्यादी शब्दांनी सामान्यपणे सांगितली आहे. 'येथे' (एत्थ) म्हणजे या वेदना-पदामध्ये. 'सर्वसंग्राहक' (सब्बसङ्गाहिका) म्हणजे कुशल, अकुशल, विपाक आणि क्रिया यांच्या दृष्टीने सर्वसंग्राहक आहे. अशा प्रकारे विभंगामध्ये आलेल्या पद्धतीने सामान्यपणे सांगूनही, येथे अभिप्रेत असलेली वेदनाच दर्शवण्यासाठी 'विपाकाच्या दृष्टीने मात्र' (विपाकवसेन पना) इत्यादी म्हटले आहे. 'चक्षूमध्ये संस्पर्श' (चक्खुम्हि सम्फस्सो) म्हणजे आश्रयभूत चक्षूमध्ये उत्पन्न झालेला स्पर्श. हाच नियम उर्वरित (इंद्रियांच्या) बाबतीतही समजावा. ज्याअर्थी चक्षू इत्यादींचे विशुद्धिमार्गातील स्कंध-निर्देशात लक्षणादी विभागांद्वारे, आयतन-निर्देशात विशेष रूपाने आणि सामान्य रूपाने शब्दार्थाच्या दर्शनादींद्वारे स्पष्टीकरण केले आहे, म्हणून 'जे सांगायचे आहे... पे... ते सांगितलेच आहे' असे म्हटले आहे. Namanalakkhaṇanti ārammaṇābhimukhaṃ hutvā namanasabhāvaṃ tena vinā appavattanato. Ruppanalakkhaṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Vedanākkhandho pana ekāva vedanā. Sabbadubbalacittāni nāma pañcaviññāṇāni. Nanu tattha jīvitacittaṭṭhitiyo [Pg.19] ca santīti? Saccaṃ, tāsaṃ pana kiccaṃ na tathā pākaṭaṃ, yathā cetanādīnanti te evettha pāḷiyaṃ uddhaṭā. Yena mahantapātubhāvādinā kāraṇena. Etthāti etasmiṃ mahābhūtaniddese. Añño vinicchayanayoti ‘‘vacanatthato kalāpato’’tiādinā lakkhaṇādinicchayato añño vinicchayanayo. Nanu so catudhātuvavatthāne vutto, na rūpakkhandhaniddeseti? Tattha vuttepi ‘‘catudhātuvavatthāne vuttānī’’ti atidesavasena vuttattā ‘‘rūpakkhandhaniddese vutto’’ti vuttaṃ. Upādāyāti paṭicca. Bhūtāni hi paṭicca uppajjamānaṃ upādārūpaṃ ‘‘tāni gahetvā’’ti vuttaṃ avissajjanato. Nissāyātipi eke tesaṃ nissayapaccayabhāvato. Pubbakālakiriyā nāma ekaṃsato aparakālakiriyāpekkhāti pāṭhasesena atthaṃ vadati. Vibhattivipallāsena vinā eva atthaṃ dassetuṃ ‘‘samūhatthe vā’’tiādi vuttaṃ. Samūhasambandhe sāminiddesena samūhattho dīpitoti taṃ dassento āha ‘‘samūhaṃ upādāyā’’ti. Dhammasaṅgaṇiyaṃ (dha. sa. 584) āgatanayena ‘‘tevīsatividha’’nti vuttaṃ. Tattha hi hadayavatthu na niddiṭṭhaṃ, ‘‘yaṃ rūpaṃ nissāyā’’ti vā paṭṭhāne (paṭṭhāna. 1.1.8) āgatattā hadayavatthumpi gahetvā jātirūpabhāvena upacayasantatiyo ekato katvā ‘‘tevīsatividha’’nti vuttaṃ. 'नमनलक्षण' (नमनलक्खणं) म्हणजे आलंबनाभिमुख (विषयाभिमुख) होऊन झुकण्याचा स्वभाव, कारण त्याशिवाय प्रवृत्ती होत नाही. 'रूपणलक्षण' (रुप्पनलक्खणं) खाली सांगितलेच आहे. 'वेदनास्कंध' (वेदनाक्खन्धो) म्हणजे एकच वेदना. 'सर्व दुर्बल चित्ते' म्हणजे पंचविज्ञान (पाच विज्ञान). पण तेथे जीवित आणि चित्तस्थिती (समाधी) देखील असतात की नाही? सत्य आहे, परंतु त्यांचे कार्य चेतना इत्यादींइतके स्पष्ट नसते, म्हणून पाळीमध्ये केवळ त्यांचाच उल्लेख केला आहे. ज्या मोठ्या प्रादुर्भाव इत्यादी कारणाने. 'येथे' (एत्थ) म्हणजे या महाभूत-निर्देशात. 'दुसरा निर्णयमार्ग' (अञ्ञो विनिच्छयनयो) म्हणजे 'वचनार्थाने, कलापाने' इत्यादी लक्षणादी निर्णयापेक्षा दुसरा निर्णयमार्ग. पण तो तर चतुर्धातुव्यवस्थानात सांगितला आहे, रूपस्कंधनिर्देशात नाही? जरी तेथे सांगितला असला, तरी 'चतुर्धातुव्यवस्थानात सांगितले आहे' अशा अतिदेशाच्या (अतिदेशवशाने) रूपाने सांगितल्यामुळे 'रूपस्कंधनिर्देशात सांगितले आहे' असे म्हटले आहे. 'उपादाय' (उपादाया) म्हणजे प्रतीत्य (आश्रय घेऊन). महाभूतांचा आश्रय घेऊन उत्पन्न होणाऱ्या उपादारूपाला, त्यांचा त्याग न करण्याच्या अर्थाने 'त्यांना ग्रहण करून' असे म्हटले आहे. काही आचार्य त्यांच्या आश्रयप्रत्ययभावामुळे 'निस्साय' (आश्रय घेऊन) असेही म्हणतात. पूर्वकालक्रिया ही निश्चितपणे उत्तरकालक्रियेची अपेक्षा ठेवणारी असते, म्हणून पाठाच्या उर्वरित भागाने अर्थ स्पष्ट केला जातो. विभक्तीच्या विपर्यासाशिवाय (बदलाशिवाय) अर्थ दर्शवण्यासाठी 'किंवा समूह अर्थात' (समूहत्थे वा) इत्यादी म्हटले आहे. समूहसंबंधात षष्ठीच्या निर्देशाद्वारे समूहाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे, हे दर्शवताना 'समूहाचा आश्रय घेऊन' (समूहं उपादाया) असे म्हटले आहे. धम्मसंगणीमध्ये आलेल्या पद्धतीने 'तेवीस प्रकारचे' (तेवीसतिविधं) असे म्हटले आहे. तेथे हृदयवस्तूचा निर्देश केलेला नाही, परंतु 'ज्या रूपाचा आश्रय घेऊन' अशा प्रकारे पट्ठानमध्ये आल्यामुळे हृदयवस्तूला देखील ग्रहण करून, जातिरूपाच्या भावाने उपचय आणि संतती यांना एकत्र करून 'तेवीस प्रकारचे' असे म्हटले आहे. Cakkhussa viññāṇanti vā cakkhuviññāṇaṃ. Asādhāraṇakāraṇena cāyaṃ niddeso. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti ettha sabbalokiyavipākaviññāṇassa gahetabbattā ‘‘tebhūmakavipākacittassetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. चक्षूचे विज्ञान म्हणजे 'चक्षुविज्ञान' (चक्खुविञ्ञाणं). आणि हा निर्देश असाधारण कारणाने आहे. “संस्कारप्रत्ययाने विज्ञान” (सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं) येथे सर्व लौकिक विपाक विज्ञानाचे ग्रहण करायचे असल्यामुळे, “हे त्रिभूमिक विपाक चित्ताचे नाव (अधिवाचन) आहे” असे म्हटले आहे. Abhisaṅkharaṇalakkhaṇoti āyūhanasabhāvo. Copanavasenāti viññattisaṃcopanavasena, kāyaviññattiyā samuṭṭhāpanavasenāti attho. Vacanabhedavasenāti vacībheduppādavasena, vacīviññattiyā samuṭṭhāpanavasenāti attho. Evaṃ copanaṃ na bhaveyyāti dassetuṃ ‘‘raho nisīditvā cintentassā’’ti vuttaṃ. Ekūnatiṃsāti ettha abhiññācetanāvinimuttā eva ekūnatiṃsa cetanā veditabbā tassā vipākaviññāṇassa paccayattābhāvato. अभिसंखरणलक्खणो (अभिसंस्करणलक्षण) म्हणजे आयूहनस्वभाव (प्रयत्न किंवा संचय करण्याचा स्वभाव) होय. 'चोपनवसेन' (हालचालीच्या द्वारे) म्हणजे विञ्ञत्तिसंकोपन (विज्ञप्ति-संचालन) द्वारे, म्हणजेच कायविज्ञप्तीला (शारीरिक हालचालीला) समुत्थापित करण्याच्या द्वारे असा अर्थ आहे. 'वचनभेदवसेन' (वाणीच्या भेदाद्वारे) म्हणजे वचीभेद (वाणीचा उच्चार) उत्पन्न करण्याच्या द्वारे, म्हणजेच वचीविज्ञप्तीला (वाचिक हालचालीला) समुत्थापित करण्याच्या द्वारे असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे हालचाल होऊ नये, हे दर्शवण्यासाठी 'एकांतात बसून विचार करणाऱ्याचे' असे म्हटले आहे. 'एकुणतीस' (एकूणतीस) यामध्ये अभिज्ञा-चेतना वगळून एकूणतीस चेतनाच समजल्या पाहिजेत, कारण ती (अभिज्ञा-चेतना) विपाकविज्ञानाचा प्रत्यय (कारण) नसल्यामुळे होय. Dukkheti ekampi idaṃ bhummavacanaṃ saṃsilesananissayavisayabyāpanavasena attānaṃ bhinditvā viniyogaṃ gacchatīti ‘‘catūhi kāraṇehī’’tiādi vuttaṃ. Ekopi [Pg.20] hi vibhattiniddeso anekadhā viniyogaṃ gacchati yathā taddhitatthe uttarapadasamāhāreti. Tanti aññāṇaṃ. Dukkhasaccanti hadayavatthulakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ. Assāti aññāṇassa. Nissayapaccayabhāvenāti purejātanissayabhāvena. Sahajātanissayapaccayabhāvena pana taṃsahajātā phassādayo vattabbā. Ārammaṇapaccayabhāvena dukkhasaccaṃ assa ārammaṇanti yojanā. Dukkhasaccanti upayogaekavacanaṃ. Etanti aññāṇaṃ. Tassāti dukkhasaccassa. ‘‘Paṭicchādetī’’ti ettha vuttaṃ paṭicchādanākāraṃ dassetuṃ ‘‘yāthāvā’’tiādi vuttaṃ. Ñāṇavippayuttacittenapi ekadesena yāthāvato lakkhaṇapaṭivedho hotiyevāti ‘‘yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇenā’’ti vatvā ‘‘ñāṇapavattiyā cettha appadānenā’’ti vuttanti vadanti. Purimaṃ pana paṭivedhañāṇuppattiyā nisedhakathādassanaṃ, pacchimaṃ anubodhañāṇuppattiyā. Evamettha attho veditabbo. Etthāti dukkhasacce. 'दुक्खे' (दुःखात) हे एकच सप्तमी विभक्तीचे वचन असले तरी, संश्लेषण (संबंध), निश्रय (आश्रय), विषय आणि व्यापन यांच्या द्वारे स्वतःचे विभाजन करून उपयोगात आणले जाते, म्हणूनच 'चार कारणांनी' इत्यादी म्हटले आहे. कारण एकच विभक्ती-निर्देश अनेक प्रकारे उपयोगात आणला जातो, जसे की तद्धित अर्थामध्ये उत्तरपद-समाहारामध्ये होते. 'तं' म्हणजे ते अज्ञान. 'दुक्खसच्चं' म्हणजे हृदयवस्तू-लक्षण असलेले दुःखसत्य. 'अस्स' म्हणजे त्या अज्ञानाचे. 'निस्यपच्चयभावेन' म्हणजे पुरेजात-निश्रयभावाने (पूर्वजात आश्रयभावाने). सहजात-निश्रयप्रत्ययभावाने तर त्याच्यासोबत उत्पन्न झालेले (सहजात) स्पर्श इत्यादी सांगितले पाहिजेत. आलंबनप्रत्ययभावाने दुःखसत्य हे त्याचे आलंबन आहे, अशी योजना आहे. 'दुक्खसच्चं' हे द्वितीया विभक्तीचे एकवचन आहे. 'एतं' म्हणजे हे अज्ञान. 'तस्स' म्हणजे त्या दुःखसत्याचे. 'झाकते' (पटिच्छादेति) यामध्ये सांगितलेला झाकण्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी 'याथाव' (यथाभूत) इत्यादी म्हटले आहे. ज्ञानविप्रयुक्त चित्ताने देखील एका अंशाने यथाभूत लक्षणाचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) होतोच, म्हणूनच 'यथाभूत लक्षणाच्या प्रतिवेधाचे निवारण केल्याने' असे सांगून 'आणि येथे ज्ञानाच्या प्रवृत्तीला वाव न दिल्यामुळे' असे म्हटले आहे, असे ते म्हणतात. पूर्वोक्त विधान प्रतिवेध-ज्ञान उत्पत्तीच्या निषेधाचे कथन दर्शवणारे आहे, तर नंतरचे विधान अनुबोध-ज्ञान उत्पत्तीचे आहे. अशा प्रकारे येथे अर्थ समजून घेतला पाहिजे. 'एत्थ' म्हणजे दुःखसत्यामध्ये. Sahajātassa aññāṇassa samudayasaccaṃ vatthu hoti nissayapaccayabhāvatoti vuttaṃ ‘‘vatthuto’’ti. Ārammaṇatoti ārammaṇapaccayabhāvena. Yasmā samudayasaccaṃ aññāṇassa ārammaṇaṃ hoti, tasmā ‘‘dukkhasamudaye aññāṇa’’nti vuttanti attho. Paṭicchādanaṃ dukkhasacce vuttanayameva ekeneva kāraṇena itaresaṃ tiṇṇaṃ asambhavato, kiṃ pana etaṃ ekaṃ kāraṇanti āha ‘‘paṭicchādanato’’ti. Idaṃ vitthārato vibhāvetuṃ ‘‘nirodhapaṭipadānaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tadārabbhāti taṃ ārabbha taṃ ārammaṇaṃ katvā. Pacchimañhi saccadvayanti nirodho maggo. Tañhi nayagambhīrattā. Duddasanti saṇhasukhumadhammattā sabhāveneva gambhīratāya duddasaṃ duviññeyyaṃ duravaggāhaṃ. Tatthāti purime saccadvaye. Andhabhūtanti andhakārabhūtaṃ. Na pavattati ārammaṇaṃ kātuṃ na visahati. Vacanīyattenāti vācakabhāvena tathā upaṭṭhānato. Sabhāvalakkhaṇassa duddasattāti pīḷanādiāyūhanādivasena ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ayaṃ samudayo’’ti (ma. ni. 484; 3.104) yāthāvato sabhāvalakkhaṇassa duddasattā duviññeyyattā purimadvayaṃ gambhīraṃ. Tatthāti purimasmiṃ saccadvaye. Vipallāsaggāhavasena pavattatīti subhādiviparītaggāhānaṃ paccayabhāvavasena aññāṇaṃ pavattati. सहजात अज्ञानाचे समुदयसत्य हे निश्रयप्रत्ययभावाने वस्तू (आश्रय) असते, म्हणूनच 'वत्थुतो' (वस्तूच्या दृष्टीने) असे म्हटले आहे. 'आरम्मणतो' म्हणजे आलंबनप्रत्ययभावाने. ज्याअर्थी समुदयसत्य हे अज्ञानाचे आलंबन असते, त्याअर्थी 'दुःखसमुदयात अज्ञान' असे म्हटले आहे, असा अर्थ आहे. दुःखसत्यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच झाकणे (पटिच्छादन) होते, कारण एकाच कारणाने इतर तिन्हींचा असंभव असतो. मग ते एक कारण कोणते? तर 'पटिच्छादनतो' (झाकण्यामुळे) असे म्हटले आहे. हे सविस्तर स्पष्ट करण्यासाठी 'निरोधपटिपदानं हि' (निरोध आणि प्रतिपदेचे) इत्यादी म्हटले आहे. 'तदारब्भा' म्हणजे त्याला आरंभ करून, त्याला आलंबन करून. कारण नंतरचे सत्यद्वय म्हणजे निरोध आणि मार्ग होय. ते नयाच्या (पद्धतीच्या) गंभीरतेमुळे दुर्दर्श आहे. 'दुद्दसं' (दुर्दर्श) म्हणजे सूक्ष्म व बारीक धर्म असल्यामुळे, स्वभावानेच गंभीर असल्यामुळे दुर्दर्श, दुर्विज्ञेय आणि समजण्यास कठीण आहे. 'तत्थ' म्हणजे पूर्वोक्त सत्यद्वयामध्ये. 'अन्धभूतं' म्हणजे अंधकारमय झालेले. आलंबन करण्यास प्रवृत्त होत नाही किंवा धजावत नाही. 'वचनीयत्तेन' म्हणजे वाचकभावाने तसे उपस्थित झाल्यामुळे. स्वभावलक्षणाच्या दुर्दर्शतेमुळे, म्हणजे पीडन आणि आयूहन इत्यादींच्या द्वारे 'हे दुःख आहे, हा समुदय आहे' अशा प्रकारे यथाभूत स्वभावलक्षणाच्या दुर्दर्शतेमुळे व दुर्विज्ञेयतेमुळे पूर्वोक्त दोन सत्ये गंभीर आहेत. 'तत्थ' म्हणजे पूर्वोक्त सत्यद्वयामध्ये. 'विपल्लासग्गाहावसेन पवत्तति' म्हणजे शुभ इत्यादी विपरीत ग्रहणांच्या (विपर्यास) प्रत्ययभावामुळे अज्ञान प्रवृत्त होते. Idāni [Pg.21] ‘‘dukkhe aññāṇa’’ntiādīsu pakārantarenapi atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dukkheti ettāvatāti ‘‘aññāṇanti vuccamānāya avijjāya dukkhe’’ti ettakena. Saṅgahatoti samodhānato. Kiccatoti asampaṭivedhakiccato. Aññāṇamivāti visayasabhāvaṃ yāthāvato paṭivijjhituṃ appadānakiccamiva. ‘‘Dukkhe’’tiādinā tattha avijjā pavattati, visesato niddiṭṭhaṃ hotīti katvā sabbattheva tathā avisiṭṭhasabhāvadassanaṃ idanti dassetuṃ ‘‘avisesato panā’’tiādi vuttaṃ. आता 'दुःखात अज्ञान' इत्यादींमध्ये दुसऱ्या प्रकारे देखील अर्थ दर्शवण्यासाठी 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'दुक्खे' एवढ्या शब्दाने 'अज्ञान म्हटल्या जाणाऱ्या अविद्येचे दुःखात' एवढ्या भागाचा संग्रह होतो. 'संग्रहतो' म्हणजे एकत्र करण्याने. 'किच्चतो' म्हणजे अप्रतिवेध (साक्षात्कार न करणे) रूप कार्याने. 'अञ्ञाणमिव' म्हणजे विषयाच्या स्वभावाला यथाभूतपणे प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्यास वाव न देण्याच्या कार्यासारखे. 'दुक्खे' इत्यादींद्वारे तेथे अविद्या प्रवृत्त होते, हे विशेष रूपाने निर्दिष्ट केले आहे, म्हणून सर्वच ठिकाणी तसा अविशिष्ट (सामान्य) स्वभाव दर्शवणे हेच आहे, हे दाखवण्यासाठी 'अविसेसतो पna' (परंतु सामान्यतः) इत्यादी म्हटले आहे. Khaṇikanirodhassa idha anadhippetattā ayujjamānattā virāgaggahaṇato ca avijjādīnaṃ paṭipakkhavasena paṭibāhanaṃ idha ‘‘nirodho’’ti adhippeto, so ca nesaṃ sabbaso anuppajjanamevāti āha ‘‘nirodho hotīti anuppādo hotī’’ti. ‘‘Avijjā nirujjhati etthāti avijjānirodho, saṅkhārā nirujjhanti etthāti saṅkhāranirodho’’ti evaṃ sabbehi etehi nirodhapadehi nibbānassa desitattā daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘nibbānaṃ hī’’tiādi. Vaṭṭavivaṭṭanti vaṭṭañca vivaṭṭañca. ‘‘Dvādasahī’’ti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘anulomato dvādasahi padehi vaṭṭaṃ, paṭilomato dvādasahi vivaṭṭaṃ idha dassita’’nti. येथे क्षणिक निरोध अभिप्रेत नसल्यामुळे, तो अयोग्य असल्यामुळे आणि विरागाचे ग्रहण केल्यामुळे, अविद्या इत्यादींच्या प्रतिपक्षाच्या (विरोधी) रूपाने त्यांचा प्रतिकार करणे म्हणजेच येथे 'निरोध' अभिप्रेत आहे. आणि तो त्यांचा पूर्णपणे अनुत्पाद (पुन्हा उत्पन्न न होणे) च आहे, म्हणूनच 'निरोध होतो म्हणजे अनुत्पाद होतो' असे म्हटले आहे. 'येथे अविद्या निरुद्ध होते म्हणून अविद्यानिरोध, येथे संस्कार निरुद्ध होतात म्हणून संस्कारनिरोध' अशा प्रकारे या सर्व निरोध-पदांद्वारे निर्वाणच उपदेशिले गेले आहे, असे समजले पाहिजे. म्हणूनच 'निब्बानं हि' (निर्वाणच) इत्यादी म्हटले आहे. 'वट्टविवट्टं' म्हणजे वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारचक्राचा अंत). 'द्वादसहि' (बारा) हे प्रत्येक पदाशी जोडले पाहिजे, जसे की 'अनुलोम रूपाने बारा पदांनी वट्ट (संसारचक्र) आणि प्रतिलोम रूपाने बारा पदांनी विवट्ट (संसारचक्राचा अंत) येथे दर्शविला आहे'. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. विभंगसुत्तवण्णना (विभंगसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 3. Paṭipadāsuttavaṇṇanā ३. प्रतिपदासुत्तवण्णना (प्रतिपदासूत्रवर्णना) 3. Micchā paṭipajjati etāyāti micchāpaṭipadā, vaṭṭagāmimaggo dukkhāvahattā. Taṃ micchāpaṭipadaṃ. Tenāha ‘‘aniyyānikapaṭipadā’’ti. So puññābhisaṅkhāro kathaṃ micchāpaṭipadā hotīti? Sampattibhave sukhāvahova hotīti adhippāyo. Vaṭṭasīsattāti vaṭṭapakkhiyānaṃ uttamaṅgabhāvato. Antamasoti ukkaṃsapariyantaṃ sandhāya vadati avakaṃsapariyantato. ‘‘Idaṃ me puññaṃ nibbānādhigamāya paccayo hotū’’ti evaṃ nibbānaṃ patthetvā pavattitaṃ. Paṇṇamuṭṭhidānamattanti sākapaṇṇamuṭṭhidānamattaṃ. Appatvāti antogadhahetu esa niddeso, apāpetvāti attho. Yadaggena [Pg.22] vā paṭipajjanato arahattaṃ pattoti vuccati, tadaggena tadāvahā paṭipadāpi pattāti vuccatīti ‘‘appatvā’’ti vuttaṃ. Anulomavasenāti anulomapaṭiccasamuppādavasena. Paṭilomavasenāti etthāpi eseva nayo. Paṭipadā pucchitāti etena paṭipadā desetuṃ āraddhāti ayampi attho saṅgahito yathāraddhassa atthassa kathetukamyatāpucchāya idhāgatattā. Anulomapaṭiccasamuppādadesanāyampettha byatirekamukhena avijjādinirodhā pana vijjāya sati hoti saṅkhārānaṃ asambhavoti vuttaṃ ‘‘nibbānaṃ bhājita’’nti. Sarūpena pana tāya vaṭṭameva pakāsitaṃ. Vakkhati hi pariyosāne ‘‘vaṭṭavivaṭṭameva kathita’’nti. Niyyātaneti nigamane. Phalenāti pattabbaphalena paṭipadāya sampāpakahetuno dassitattā. Yathā hi tividho hetu ñāpako, nibbattako, sampāpakoti, evaṃ tividhaṃ phalaṃ ñāpetabbaṃ, nibbattetabbaṃ, sampāpetabbanti. Tasmā pattabbaphalena nibbānena taṃsampāpakahetubhūtāya paṭipadāya dassitattāti attho. Tenāha ‘‘phalena hetthā’’tiādi. Ayaṃ vuccatīti evaṃ nibbānaphalā ayaṃ ‘‘sammāpaṭipadā’’ti vuccati. Asesavirāgā asesanirodhāti samucchedappahānavasena avijjāya asesavirajjanato asesanirujjhanato ca. Padadvayenapi anuppādanirodhameva vadati. Tañhi nibbānaṃ. Dutiyavikappe ayaṃ ettha adhippāyo – yena maggena karaṇabhūtena asesanirodho hoti, avijjāya asesanirodho yaṃ āgamma hoti, taṃ maggaṃ dassetunti. Evañhi satīti evaṃ padabhājanassa nibbānassa padatthe sati. Sānubhāvā paṭipadā vibhattā hotīti avijjāya asesanirodhahetupaṭipadā tattha sātisayasāmatthiyasamāyogato sānubhāvā vibhattā hoti. Micchāpaṭipadāgahaṇenettha vaṭṭassapi vibhattattā vuttaṃ ‘‘vaṭṭavivaṭṭameva kathita’’nti. ३. याच्याद्वारे चुकीच्या मार्गाने चालतात म्हणून ती 'मिच्छापटिपदा' (मिथ्या प्रतिपदा) होय, जी संसाराकडे नेणारा मार्ग (वट्टगामिमग्गो) असून दुःख देणारी आहे. ती मिच्छापटिपदा होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अनिय्यानिकपटिपदा' (संसारातून मुक्त न करणारा मार्ग). तो पुञ्ञाभिसङ्खार (पुण्यसंस्कार) कसा काय मिच्छापटिपदा होतो? संपत्ती आणि सुखाच्या प्राप्तीसाठी तो सुखकारकच होतो, असा अभिप्राय आहे. 'वट्टसीसत्ता' म्हणजे संसारपक्षातील श्रेष्ठ भाग असल्यामुळे. 'अन्तमसो' म्हणजे उत्कृष्ट मर्यादेचा संदर्भ देऊन कनिष्ठ मर्यादेपासून सांगणे होय. 'माझे हे पुण्य निर्वाण प्राप्तीसाठी प्रत्यय (कारण) होवो' अशा प्रकारे निर्वाणाची प्रार्थना करून प्रवृत्त झालेले. 'पण्णमुट्ठिदानमत्तं' म्हणजे पालेभाजीच्या मुठभर दानाचे प्रमाण. 'अप्पत्वा' म्हणजे अंतर्भूत कारणाने हा निर्देश आहे, न पोहोचवता असा अर्थ आहे. किंवा ज्या श्रेष्ठ मार्गाने आचरण केल्याने अर्हत्त्व प्राप्त होते असे म्हटले जाते, त्या श्रेष्ठ मार्गाने ती प्राप्त करून देणारी प्रतिपदा देखील प्राप्त झाली असे म्हटले जाते, म्हणून 'अप्पत्वा' (प्राप्त न होता) असे म्हटले आहे. 'अनुलोमवसेन' म्हणजे अनुलोम-प्रतीत्यसमुत्पादानुसार. 'पटिलोमवसेन' यामध्ये देखील हाच नियम आहे. 'पटिपदा पुच्छिता' याद्वारे प्रतिपदेचा उपदेश करण्यास सुरुवात केली आहे, हा देखील अर्थ समाविष्ट होतो, कारण सुरू केलेल्या अर्थाविषयी सांगण्याच्या इच्छेने विचारलेल्या प्रश्नामुळे येथे आले आहे. अनुलोम-प्रतीत्यसमुत्पाद उपदेशात देखील येथे व्यतिरेक पद्धतीने अविद्या-निरोधाने विद्या प्राप्त झाल्यावर संस्कारांचा असंभव होतो, हे सांगण्यासाठी 'निब्बानं भाजितं' (निर्वाणाचे विभाजन केले) असे म्हटले आहे. परंतु प्रत्यक्ष रूपाने त्याद्वारे संसाराचेच (वट्ट) प्रकाशन केले आहे. कारण शेवटी सांगतील की 'वट्टविवट्टमेव कथितं' (संसार आणि संसाराचा निरोधच सांगितला आहे). 'निय्यातने' म्हणजे निष्कर्षात. 'फलेन' म्हणजे प्राप्त होणाऱ्या फळाद्वारे प्रतिपदेच्या प्राप्तीचे कारण दाखविल्यामुळे. ज्याप्रमाणे ज्ञापक, निवर्तक आणि प्रापक असे तीन प्रकारचे हेतू असतात, त्याचप्रमाणे ज्ञाप्य, निवर्तनीय आणि प्राप्य असे three प्रकारचे फळ असते. म्हणून प्राप्त होणाऱ्या फळरूप निर्वाणाद्वारे, त्याची प्राप्ती करून देणाऱ्या हेतूभूत प्रतिपदेचे दर्शन घडविल्यामुळे असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'फलेन हेत्था' इत्यादी. 'अयं वुच्चती' म्हणजे अशा प्रकारे निर्वाणफळ देणारी ही 'सम्मापटिपदा' (सम्यक् प्रतिपदा) म्हटली जाते. 'असेसविरागा असेसनिरोधा' म्हणजे समूळ नष्ट करण्याच्या (समुच्छेदप्रहाण) द्वारे अविद्येचा पूर्णपणे विराग झाल्यामुळे आणि पूर्णपणे निरोध झाल्यामुळे. दोन्ही पदांद्वारे अनुत्पाद-निरोधच (पुन्हा उत्पन्न न होणारा निरोध) सांगितला आहे. कारण तेच निर्वाण आहे. दुसऱ्या पर्यायात येथे हा अभिप्राय आहे - ज्या मार्ग रूप कारणाने पूर्ण निरोध होतो, ज्याच्या आधारे अविद्येचा पूर्ण निरोध होतो, तो मार्ग दाखवण्यासाठी. 'एवं हि सति' म्हणजे अशा प्रकारे पदांचे विभाजन असलेल्या निर्वाणाचा पद-अर्थ असताना. 'सानुभावा पटिपदा विभत्ता होति' म्हणजे अविद्येच्या पूर्ण निरोधाची कारणभूत प्रतिपदा तेथे अत्यंत सामर्थ्ययुक्त असल्यामुळे प्रभावशालिनी (सानुभावा) म्हणून विभक्त केली आहे. मिच्छापटिपदेच्या ग्रहणाने येथे संसाराचे देखील विभाजन झाल्यामुळे 'वट्टविवट्टमेव कथितं' (संसार आणि संसाराचा निरोधच सांगितला आहे) असे म्हटले आहे. Paṭipadāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. प्रतिपदासुत्तवण्णना (प्रतिपदा सुत्ताची वर्णना) समाप्त झाली. 4. Vipassīsuttavaṇṇanā ४. विपस्सीसुत्तवण्णना (विपस्सी सुत्ताची वर्णना) 4. Vipphandantīti nimisanavasena. Animisehīti vigatanimisehi ummīlanteheva. Tena vuttaṃ mahāpadāne. Etthāti etasmiṃ ‘‘vipassī’’ti pade, etasmiṃ vā ‘‘animisehī’’tiādike yathāgate suttante. ४. 'विप्फन्दन्ति' म्हणजे डोळे मिचकावण्याच्या अर्थाने. 'अनिमिसेहि' म्हणजे पापण्या न लववता उघड्या डोळ्यांनीच. म्हणूनच महापदानात म्हटले आहे. 'एत्थ' म्हणजे या 'विपस्सी' या पदात, किंवा या 'अनिमिसेहि' इत्यादी आलेल्या सुत्तात. Mahāpurisassa [Pg.23] animisalocanato ‘‘vipassī’’ti samaññāpaṭilābhassa kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ aññesampi mahāsattānaṃ carimabhave animisalocanattāti codanaṃ sandhāya ‘‘ettha cā’’tiādiṃ vatvā tato pana aññameva kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Palāḷayamānassāti tosentassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Aṭṭassāti atthassa. महापुरुषाच्या पापण्या न लववणाऱ्या डोळ्यांमुळे (अनिमिषलोचन) त्यांना 'विपस्सी' हे नाव मिळण्याचे कारण सांगितले आहे, परंतु इतर महासत्त्वांच्या देखील अंतिम जन्मात पापण्या न लववणारे डोळे असतात, त्यामुळे हे विशेष कारण असू शकत नाही, या आक्षेपाचा विचार करून 'एत्थ च' (आणि येथे) इत्यादी सांगून, त्यानंतर दुसरेच कारण दाखवण्यासाठी 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. 'पलाळयमानस्स' म्हणजे संतुष्ट करणाऱ्याचे. हे अनादराच्या अर्थी षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'अट्ठस्स' म्हणजे अर्थाचे. Puññussayasaṅkhāto bhago assa atisayena atthīti bhagavāti ‘‘bhāgyasampannassā’’ti vuttaṃ. Sammāti sammadeva yāthāvato, ñāyena kāraṇenāti vuttaṃ hotīti āha ‘‘nayena hetunā’’ti. Saṃ-saddo ‘‘sāma’’nti iminā samānatthoti āha ‘‘sāmaṃ paccattapurisakārenā’’ti, sayambhuñāṇenāti attho. Sammā, sāmaṃ bujjhi etenāti sambodho vuccati maggañāṇaṃ, ‘‘bujjhati etenā’’ti katvā idha sabbaññutaññāṇassapi saṅgaho. Bodhimā satto bodhisatto, purimapade uttarapadalopo yathā ‘‘sākapatthavo’’ti. Bujjhanakasattoti ettha mahābodhiyānapaṭipadāya bujjhatīti bodhi ca so sattavisesayogato satto cāti bodhisatto. Patthayamāno pavattatīti ‘‘kudāssu nāma mahantaṃ bodhiṃ pāpuṇissāmī’’ti sañjātacchando paṭipajjati. Dukkhanti jātiādimūlakaṃ dukkhaṃ. Kāmaṃ cutupapātāpi maraṇajātiyo, ‘‘jāyati mīyatī’’ti pana vatvā ‘‘cavati upapajjatī’’ti vacanaṃ na ekabhavapariyāpannānaṃ tesaṃ gahaṇaṃ, atha kho nānābhavapariyāpannānaṃ ekajjhaṃ gahaṇanti dassento āha ‘‘idaṃ…pe… vutta’’nti. Tassa nissaraṇanti tassa jarāmaraṇassa nissaraṇanti vuccati. Yasmā mahāsatto jiṇṇabyādhimate disvā pabbajito, tasmāssa jarāmaraṇameva ādito upaṭṭhāsi. पुण्यसमूहाने युक्त असा 'भग' (भाग्य) ज्यांच्याकडे अत्यंत विपुल प्रमाणात आहे ते 'भगवंत' होत, म्हणून 'भाग्यसंपन्नाचे' असे म्हटले आहे. 'सम्मा' म्हणजे चांगल्या प्रकारे, यथार्थपणे, न्यायाने किंवा कारणाने असे सांगण्यासाठी 'नयेन हेतुना' (न्यायाने आणि कारणाने) असे म्हटले आहे. 'सं' हा शब्द 'सामं' (स्वतः) या शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, म्हणून 'सामं पच्चत्तपुरिसकारेण' (स्वतःच्या वैयक्तिक पुरुषार्थाने) असे म्हटले आहे, म्हणजेच स्वयंभू ज्ञानाने असा अर्थ आहे. ज्याच्याद्वारे चांगल्या प्रकारे, स्वतः जाणले जाते तो 'संबोध' म्हणजे मार्गज्ञान म्हटले जाते, 'याच्याद्वारे जाणले जाते' म्हणून येथे सर्वज्ञताज्ञानाचा (सब्बञ्ञुताञ्ञाण) देखील संग्रह होतो. बोधियुक्त सत्त्व म्हणजे 'बोधिसत्त' (बोधिसत्त्व), पहिल्या पदातील उत्तरपदाचा लोप होऊन जसे 'साकपत्थवो' (शाकप्रिय पार्थिव) होते. जाणणारा सत्त्व या अर्थी, येथे महाबोधीच्या यान-प्रतिपदेने जाणतो ती 'बोधी' आणि विशिष्ट सत्त्वाशी संबंधित असल्यामुळे तो 'सत्त' (सत्त्व) मिळून 'बोधिसत्त' होतो. प्रार्थना करत प्रवृत्त होतो म्हणजे 'मी कधी बरं त्या महान बोधीला प्राप्त करीन?' अशी इच्छा निर्माण होऊन तो मार्गाचे आचरण करतो. 'दुःखं' म्हणजे जन्म इत्यादी मूळ असलेले दुःख. जरी च्युती (मृत्यू) आणि उपपाद (जन्म) हे देखील मरण आणि जन्मच आहेत, तरी 'जन्म घेतो आणि मरतो' असे सांगून 'क्युत होतो आणि उत्पन्न होतो' असे म्हणणे हे एकाच जन्मात समाविष्ट असलेल्यांचे ग्रहण नसून, विविध जन्मांमध्ये समाविष्ट असलेल्यांचे एकत्रित ग्रहण आहे, हे दाखवताना 'इदं...पे... वृत्तं' (हे...पे... म्हटले आहे) असे म्हटले आहे. 'तस्स निस्सरणं' म्हणजे त्या जरामरणातून सुटका (निःसरण) असे म्हटले जाते. ज्याअर्थी महासत्त्व (बोधिसत्त्व) वृद्ध, रोगी आणि मृत व्यक्तीला पाहून प्रव्रजित झाले, म्हणूनच त्यांच्यासमोर सुरुवातीला जरामरणच उपस्थित झाले. Upāyamanasikārenāti upāyena vidhinā ñāyena manasikārena pathena manasikārassa pavattanato. Samāyogo ahosīti yāthāvato paṭivijjhanavasena samāgamo ahosi. Yoniso manasikārāti hetumhi nissakkavacananti tassa ‘‘yoniso manasikārenā’’ti hetumhi karaṇavacanena āha. Jātiyā kho sati jarāmaraṇanti ‘‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, kiṃ paccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇe kāraṇaṃ pariggaṇhantassa bodhisattassa ‘‘yasmiṃ sati yaṃ hoti, asati ca na [Pg.24] hoti, taṃ tassa kāraṇa’’nti evaṃ abyabhicārajātikāraṇapariggaṇhanena ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti yā jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā uppajji, tāya uppajjantiyā cassa abhisamayo paṭivedho ahosīti attho. 'उपायमनसिकारेन' म्हणजे उपायाने, विधीने, न्यायाने, योग्य मार्गाने मनसिकार (मनन/चिंतन) प्रवृत्त केल्यामुळे. 'समायोगो अहोसि' म्हणजे यथार्थपणे आकलन (प्रतिवेध) करण्याच्या स्वरूपात समागम झाला. 'योनिसो मनसिकारा' हे हेतूच्या अर्थी अपादान विभक्तीचे (निसक्कवचन) रूप आहे, म्हणून त्याला 'योनिसो मनसिकारेन' असे हेतूच्या अर्थी तृतीया विभक्तीने (करणवचन) म्हटले आहे. 'जातिया खो सति जरामरणं' म्हणजे 'नक्की काय असताना जरामरण होते, कशाच्या प्रत्ययाने (कारणाने) जरामरण होते?' अशा प्रकारे जरामरणाच्या कारणाचा शोध घेणाऱ्या बोधिसत्त्वाला, 'जे असताना जे होते, आणि जे नसताना जे होत नाही, ते त्याचे कारण होय' अशा प्रकारे अविचल अशा जन्माच्या कारणाचा शोध घेतल्याने, 'जन्म असताना जरामरण होते, जन्मप्रत्ययाने (जन्माच्या कारणाने) जरामरण होते' अशी जरामरणाच्या कारणाचे ग्रहण करणारी जी प्रज्ञा उत्पन्न झाली, ती उत्पन्न होत असताना त्यांना अभिसमय (साक्षात्कार) आणि प्रतिवेध (आकलन) झाला, असा अर्थ आहे. Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Hīti nipātamattaṃ. Idanti yathāvuttassa vaṭṭassa paccakkhato gahaṇaṃ. Tenāha ‘‘evamida’’nti. Idha avijjāya samudayassa āgatattā ‘‘ekādasasu ṭhānesū’’ti vuttaṃ. Samudayaṃ sampiṇḍetvāti saṅkhārādīnaṃ samudayaṃ ekajjhaṃ gahetvā. Anekavārañhi samudayadassanavasena ñāṇassa pavattattā ‘‘samudayo samudayo’’ti āmeḍitavacanaṃ. Atha vā ‘‘evaṃ samudayo hotī’’ti idaṃ na kevalaṃ nibbattidassanaparaṃ, atha kho paṭiccasamuppādasaddo viya paṭiccasamuppādamukhena idha samudayasaddo nibbattimukhena paccayattaṃ vadati. Viññāṇādayo ca yāvanto idha paccayadhammā niddiṭṭhā, te sāmaññarūpena byāpanicchāvasena gaṇhanto ‘‘samudayo samudayo’’ti avoca. Tenāha ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ samudayo hotī’’ti. Dassanaṭṭhena cakkhūti samudayassa paccakkhato dassanabhāvo cakkhu. Ñātaṭṭhenāti ñātabhāvena. Pajānanaṭṭhenāti ‘‘avijjāsaṅkhārāditaṃtaṃpaccayadhammapavattiyā etassa dukkhakkhandhassa samudayo’’ti pakārato vā jānanaṭṭhena. Paṭivedhanaṭṭhenāti ‘‘ayaṃ avijjādi paccayadhammo imassa saṅkhārādikassa paccayabhāvato samudayo’’ti paṭivijjhanaṭṭhena. Obhāsanaṭṭhenāti samudayabhāvapaṭicchādakassa mohandhakārassa kilesandhakārassa vidhamanavasena avabhāsanavasena. Taṃ panetaṃ ‘‘cakkhu’’ntiādinā vuttaṃ ñāṇaṃ. Nirodhavāreti paṭilomavāre. So hi ‘‘kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho’’ti nirodhakittanavasena āgato. 'इति' म्हणजे सांगितलेल्या प्रकाराचा निर्देश करणे. 'हि' हा केवळ एक निपात (अव्यय) आहे. 'इदं' म्हणजे वर सांगितलेल्या संसाराचे (वट्टाचे) प्रत्यक्ष ग्रहण करणे. म्हणूनच त्यांनी 'एवमिदं' (अशा प्रकारे हे) असे म्हटले आहे. येथे अविद्येच्या समुदयाचा (उत्पत्तीचा) संबंध आल्यामुळे 'अकरा स्थानांमध्ये' असे म्हटले आहे. 'समुदयं संपिण्डेत्वा' (समुदयाला एकत्रित करून) म्हणजे संस्कार इत्यादींच्या समुदयाला एकत्र ग्रहण करून. कारण अनेक वेळा समुदयाच्या दर्शनाच्या स्वरूपात ज्ञानाची प्रवृत्ती होत असल्यामुळे 'समुदयो समुदयो' (समुदय, समुदय) अशी द्विरुक्ती (आमेळितवचन) केली आहे. अथवा 'एवं समुदयो होति' (अशा प्रकारे समुदय होतो) हे केवळ उत्पत्ती दर्शवण्यापुरते मर्यादित नाही, तर जसा 'पटिच्चसमुप्पाद' (प्रतीत्यसमुत्पाद) हा शब्द प्रतीत्यसमुत्पादाच्या माध्यमातून कारणभाव सांगतो, तसेच येथे 'समुदय' हा शब्द उत्पत्तीच्या माध्यमातून प्रत्ययत्व (कारणत्व) सांगतो. आणि विज्ञानादी जेवढे काही प्रत्ययधर्म (कारणधर्म) येथे निर्दिष्ट केले आहेत, त्यांना सामान्य रूपाने व्यापून घेण्याच्या इच्छेने ग्रहण करत त्यांनी 'समुदयो समुदयो' असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - 'अविद्याप्रत्ययाने संस्कारांचा समुदय होतो.' दर्शनाच्या अर्थाने 'चक्खू' (चक्षू) म्हणजे समुदयाचे प्रत्यक्ष दर्शन होणे हाच चक्षू होय. ज्ञात होण्याच्या भावाने 'ज्ञातार्थे' होय. प्रजाननार्थे (विशेष रूपाने जाणण्याच्या अर्थाने) म्हणजे 'अविद्या, संस्कार इत्यादी त्या त्या प्रत्ययधर्मांच्या प्रवृत्तीने या दुःखस्कंधाचा समुदय होतो' अशा प्रकारे जाणण्याच्या अर्थाने. प्रतिवेधनार्थे (साक्षात्कार करण्याच्या अर्थाने) म्हणजे 'हा अविद्या इत्यादी प्रत्ययधर्म या संस्कार इत्यादींचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) असल्यामुळे समुदय आहे' अशा प्रकारे प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्याच्या अर्थाने. अवभासनार्थे (प्रकाशित करण्याच्या अर्थाने) म्हणजे समुदयभावाला झाकून टाकणाऱ्या मोहाच्या अंधकाराचा आणि क्लेशांच्या अंधकाराचा नाश करून प्रकाशित करण्याच्या अर्थाने. आणि हे जे 'चक्खू' इत्यादी शब्दांनी सांगितले आहे, ते ज्ञानच होय. 'निरोधवार' म्हणजे प्रतिलोमवार (उलट क्रम). कारण तो 'कशाच्या निरोधाने जरामरणाचा निरोध होतो?' अशा प्रकारे निरोधाचे कीर्तन (कथन) करण्याच्या उद्देशाने आला आहे. Vipassīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. विपस्सीसुत्तवण्णना (विपस्सी सूत्राचे वर्णन) समाप्त झाली. 5-10. Sikhīsuttādivaṇṇanā ५-१०. शिखीसुत्तादिवण्णना (शिखी सूत्र इत्यादींचे वर्णन) 5-10. Na evaṃ yojetvāti ‘‘sikhissapī’’tiādinā samuccayavasena evaṃ na yojetvā. Kasmātiādinā tattha kāraṇaṃ vadati. Ekāsane adesitattāti [Pg.25] vuttamevatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘nānāṭhānesu hī’’tiādi vuttaṃ. Yadipi tāni visuṃ visuṃ vuttabhāvena desitāni, atthavaṇṇanā pana ekasadisā tadatthassa abhinnattā. ‘‘Buddhā jātā’’ti na añño ācikkhatīti yojanā. Na hi mahābodhisattānaṃ pacchimabhave paropadesena payojanaṃ atthi. Gatamaggenevāti paṭipattigamanena gatamaggeneva pacchimamahābodhisattā gacchanti, ayamettha dhammatā. Gacchantīti catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yāthāvato bhāvetvā sammāsambodhiyā abhisambujjhanavasena pavattantīti attho. Yathā pana tesaṃ paṭhamavipassanābhiniveso hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sabbabodhisattā hī’’tiādi vuttaṃ. Buddhabhāvānaṃ vipassanā, buddhatthāya vā vipassanā buddhavipassanā. ५-१०. 'न एवं योजेत्वा' म्हणजे 'शिखीचा सुद्धा' इत्यादी प्रकारे समुच्चयाच्या (एकत्रीकरणाच्या) अर्थाने अशी योजना न करता. 'कस्मा' (का?) इत्यादी शब्दांद्वारे तेथे कारण सांगितले आहे. एकाच आसनावर (एकाच वेळी) उपदेश न केल्यामुळे, हाच सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'नाना ठाण्यांमध्ये (वेगवेगळ्या ठिकाणी) हि' इत्यादी म्हटले आहे. जरी ते (उपदेश) वेगवेगळ्या वेळी सांगितल्यामुळे वेगवेगळ्या प्रकारे उपदेशिले गेले असले, तरी अर्थाचे वर्णन मात्र एकसारखेच आहे, कारण त्यांचा अर्थ अभिन्न (एकच) आहे. 'बुद्ध झाले' म्हणजे दुसरा कोणी त्यांना उपदेश करत नाही, अशी योजना आहे. कारण महाबोधिसत्त्वांना त्यांच्या अंतिम जन्मात (पश्चिमभवात) दुसऱ्याच्या उपदेशाची काही गरज नसते. 'गतमार्गानेच' म्हणजे प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) मार्गाने गेलेल्या मार्गानेच अंतिम महाबोधिसत्त्व जातात, ही येथील धम्मता (नियम) आहे. 'जातात' म्हणजे चार सतिपट्ठारांमध्ये (स्मृतिप्रस्थानांमध्ये) चित्त प्रतिष्ठित करून, सात बोज्झंगांची (बोध्यंगांची) यथायोग्य भावना करून, सम्यक्संबोधीचा साक्षात्कार करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होतात, असा अर्थ आहे. परंतु त्यांचा पहिला विपस्सना-प्रवेश कसा होतो, हे दर्शवण्यासाठी 'सर्व बोधिसत्त्व हि' इत्यादी म्हटले आहे. बुद्धभावांची विपस्सना किंवा बुद्धत्वासाठी केलेली विपस्सना म्हणजे 'बुद्धविपस्सना' होय. Sikhīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. शिखीसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली. Buddhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. बुद्धवग्गवण्णना समाप्त झाली. 2. Āhāravaggo २. आहारवग्गो (आहार वर्ग) 1. Āhārasuttavaṇṇanā १. आहारसुत्तवण्णना (आहार सूत्र वर्णन) 11. Āharantīti ānenti uppādenti, upatthambhentīti attho. Nibbattāti pasutā. Bhūtā nāma yasmā tato paṭṭhāya loke jātavohāro paṭisandhiggahaṇato pana paṭṭhāya yāva mātukucchito nikkhanto, tāva sambhavesino, esa tāva gabbhaseyyakesu bhūtasambhavesivibhāgo, itaresu pana paṭhamacittādivasena vutto. Sambhava-saddo cettha gabbhaseyyakānaṃ vasena pasūtipariyāyo, itaresaṃ vasena uppattipariyāyo. Paṭhamacittapaṭhamairiyāpathakkhaṇesu hi te sambhavaṃ uppattiṃ esanti upagacchanti nāma, na tāva bhūtā upapattiyā na suppatiṭṭhitattā, bhūtā eva sabbaso bhavesanāya samucchinnattā. Na puna bhavissantīti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dasseti. Yo ca ‘‘kālaghaso bhūto’’tiādīsu bhūta-saddassa khīṇāsavavācitā daṭṭhabbā. Vā-saddo cettha sampiṇḍanattho ‘‘agginā vā udakena vā’’tiādīsu viya. ११. 'आहरन्ति' (आहार करतात/आणतात) म्हणजे आणतात, उत्पन्न करतात, आधार देतात (पुष्टी देतात), असा अर्थ आहे. 'निब्बत्ता' म्हणजे उत्पन्न झालेले (प्रसूत झालेले). 'भूता' (झालेले/अस्तित्वात आलेले) म्हणजे ज्या अर्थी तेव्हापासून जगात 'जन्मलेला' असा व्यवहार होतो; परंतु प्रतिसंधी ग्रहणापासून (गर्भधारणेपासून) घेऊन जोपर्यंत माताकुशीतून (गर्भातून) बाहेर पडत नाही, तोपर्यंत ते 'संभवेसी' (उत्पत्ती शोधणारे) असतात. हा गर्भवास करणाऱ्यांच्या (गब्भसेय्यक) बाबतीत 'भूत' आणि 'संभवेसी' यांचा विभाग आहे. इतरांच्या बाबतीत मात्र प्रथम चित्त इत्यादींच्या आधारे हा विभाग सांगितला आहे. आणि येथे 'संभव' हा शब्द गर्भवास करणाऱ्यांच्या संदर्भात प्रसूतीचा (जन्माचा) पर्याय आहे, तर इतरांच्या संदर्भात उत्पत्तीचा पर्याय आहे. कारण प्रथम चित्त आणि प्रथम ईर्यापथाच्या क्षणी ते संभव म्हणजे उत्पत्ती शोधतात किंवा प्राप्त करतात, तोपर्यंत ते उत्पत्तीमध्ये चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित न झाल्यामुळे 'भूत' नसतात; परंतु भव-एषणा (अस्तित्वाची तृष्णा) पूर्णपणे नष्ट झाल्यामुळे ते 'भूत'च (अर्हत) असतात. 'पुन्हा होणार नाहीत' या निश्चयाने निवृत्त झालेला अर्थ दर्शवतो. आणि 'कालघासो भूतो' (काळाला गिळंकृत करणारा भूत) इत्यादींमध्ये 'भूत' या शब्दाचा अर्थ 'खीणासव' (क्षीणास्रव/अर्हत) असा समजला पाहिजे. आणि येथे 'वा' हा शब्द 'अग्निना वा उदकेन वा' (अग्नीने किंवा पाण्याने) इत्यादींप्रमाणे एकत्रित करण्याच्या (समुच्चयाच्या) अर्थाने आहे. Yathāsakaṃ [Pg.26] paccayabhāvena attabhāvassa paṭhapanamevettha āhārehi kātabbaanuggaho hotīti adhippāyenāha ‘‘vacanabhedo…pe… eko yevā’’ti. Sattassa uppannadhammānanti sattassa santāne uppannadhammānaṃ. Yathā ‘‘vassasataṃ tiṭṭhatī’’ti vutte anuppabandhavasena pavattatīti vuttaṃ hoti, evaṃ ṭhitiyāti anuppabandhavasena pavattiyāti attho, sā pana avicchedoti āha ‘‘avicchedāyā’’ti. Anuppabandhadhammuppattiyā sattasantāno anuggahito nāma hotīti āha ‘‘anuppannānaṃ uppādāyā’’ti. Etānīti ṭhitianuggahapadāni. Ubhayattha daṭṭhabbāni na yathāsambandhato. आपापल्या प्रत्ययभावाने (कारणभावाने) आत्मभावाची (शरीर-मनाची) स्थापना करणे हाच येथे आहारांद्वारे केला जाणारा अनुग्रह (उपकार) आहे, या अभिप्रायाने 'वचनभेद...पे... एकच आहे' असे म्हटले आहे. 'सत्तस्स उप्पन्नधम्मानं' (प्राण्याच्या उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे) म्हणजे प्राण्याच्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) उत्पन्न झालेल्या धर्मांचे. ज्याप्रमाणे 'शंभर वर्षे टिकतो' असे म्हटले असता, निरंतर प्रवाहाच्या रूपाने प्रवृत्त राहतो असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे 'स्थितीसाठी' म्हणजे निरंतर प्रवाहाच्या रूपाने प्रवृत्त राहण्यासाठी असा अर्थ आहे; आणि ती प्रवृत्ती म्हणजेच अविच्छेद (खंड न पडणे) होय, म्हणून 'अविच्छेदासाठी' असे म्हटले आहे. निरंतर प्रवाहातील धर्मांच्या उत्पत्तीने प्राणी-संतान अनुग्रहित होते, म्हणून 'अनुत्पन्नांच्या उत्पत्तीसाठी' असे म्हटले आहे. 'एतानि' म्हणजे स्थिती आणि अनुग्रहाची पदे. ती दोन्ही ठिकाणी पाहिली पाहिजेत, केवळ यथासंबंधाने (एकाच ठिकाणी) नाही. Vatthugatā ojā vatthu viya tena saddhiṃ ajjhoharitabbataṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘ajjhoharitabbako āhāro’’ti, nibbattitaojaṃ pana sandhāya ‘‘kabaḷīkāro āhāro ojaṭṭhamakarūpāni āharatī’’ti vakkhati. Oḷārikatā appojatāya na vatthuno thūlatāya kathinatāya vā, tasmā yasmiṃ vatthusmiṃ parittā ojā hoti, taṃ oḷārikaṃ. Sappādayo dukkhuppādakatāya oḷārikā veditabbā. Visāṇādīnaṃ tivassachaḍḍitānaṃ pūtibhūtattā mudukatāti vadanti. Taracchakheḷatemitatāya pana tathābhūtānaṃ tesaṃ mudukatā. Dhammasabhāvo hesa. Sasānaṃ āhāro sukhumo taruṇatiṇasassakhādanato. Sakuṇānaṃ āhāro sukhumo tiṇabījādikhādanato. Paccantavāsīnaṃ āhāro sukhumo māsamuggakurādibhojanattā. Tesanti paranimmitavasavattīnaṃ. Sukhumotvevāti na kiñci upādāya, atha kho sukhumoicceva niṭṭhaṃ patto tato paramasukhumassa abhāvato. वस्तूमध्ये असलेली ओजा (पोषक तत्त्व) वस्तूच्या प्रमाणेच तिच्यासोबत गिळली जाण्यास (पचन होण्यास) योग्य बनते, म्हणून 'गिळण्याजोगा आहार' (अज्झोहरितब्बको आहारो) असे म्हटले आहे. परंतु उत्पन्न झालेल्या ओजेचा संदर्भ घेऊन 'कबाळीकार आहार ओजष्टमक रूपांना आणतो' असे पुढे सांगतील. स्थूलता (ओळारिकता) ही अल्प ओजेमुळे असते, वस्तूच्या जाडेपणामुळे किंवा कठीणपणामुळे नाही. म्हणून ज्या वस्तूमध्ये अल्प ओजा असते, ती वस्तू स्थूल (ओळारिक) असते. साप इत्यादी प्राणी दुःख उत्पन्न करणारे असल्यामुळे त्यांना स्थूल (ओळारिक) समजावे. तीन वर्षे टाकून दिलेल्या शिंगादी वस्तू कुजल्यामुळे मऊ होतात, असे म्हणतात. परंतु तरसाच्या लाळेने ओले झाल्यामुळे तशा प्रकारच्या वस्तू मऊ होतात. हा तर धम्माचा स्वभावच (निसर्गाचा नियमच) आहे. सशांचा आहार कोवळे गवत आणि धान्य खात असल्यामुळे सूक्ष्म असतो. पक्ष्यांचा आहार गवताचे बी इत्यादी खात असल्यामुळे सूक्ष्म असतो. सीमावर्ती भागात राहणाऱ्या लोकांचा आहार उडीद, मूग, भात इत्यादी खात असल्यामुळे सूक्ष्म असतो. 'तेसं' (त्यांचा) म्हणजे परनिर्मितवशवर्ती देवांचा. 'सुखुमोत्वेव' (सूक्ष्मच) म्हणजे कशाचीही तुलना न करता, तर तो केवळ सूक्ष्मच आहे या निष्कर्षाप्रत पोहोचलेला आहे, कारण त्यापेक्षा अधिक सूक्ष्म काहीही नाही. Vatthuvasena panettha āhārassa oḷārikasukhumatā vuttā, sā cassa appojamahojatāhi veditabbāti dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Parissayanti khudāvasena uppannaṃ vihiṃsaṃ sarīradarathaṃ. Vinodetīti vatthu tassa vinodanamattaṃ karoti. Na pana sakkoti pāletunti sarīraṃ yāpetuṃ nappahoti nirojattā. Na sakkoti parissayaṃ vinodetuṃ āmāsayassa apūraṇato. येथे वस्तूच्या (द्रव्याच्या) आधारे आहाराची ओळारिकता (स्थूलता) आणि सुखुमता (सूक्ष्मता) सांगितली आहे. ती त्याच्या अल्प-ओज (अल्प पोषकता) आणि महा-ओज (अधिक पोषकता) यावरून समजून घ्यावी, हे दर्शवण्यासाठी 'येथे च' (ettha ca) इत्यादी म्हटले आहे. 'परिस्सय' (त्रास) म्हणजे भुकेमुळे उत्पन्न झालेली पीडा आणि शरीराचा थकवा होय. 'विनोदेति' (दूर करतो) म्हणजे ती वस्तू (आहार) केवळ त्याचे निवारण करते. 'परंतु पालन करण्यास समर्थ नाही' म्हणजे निरोगीपणा नसल्यामुळे शरीराचे यापन (धारण) करण्यास समर्थ नसणे. आमाशय (पोट) पूर्ण न भरल्यामुळे तो त्रास दूर करण्यास समर्थ होत नाही. Chabbidhopīti iminā kassaci phassassa anavasesitabbatamāha. Desanakkamenevettha phassādīnaṃ dutiyāditā, na aññena kāraṇenāti āha ‘‘desanānayo eva cesā’’tiādi. Manaso sañcetanā na [Pg.27] sattassāti dassanatthaṃ manogahaṇaṃ yathā ‘‘cittassa ṭhiti, cetovimutti cā’’ti āha ‘‘manosañcetanāti cetanāvā’’ti. Cittanti yaṃ kiñci cittameva. Ekarāsiṃ katvāti ekajjhaṃ gahetvā vibhāgaṃ akatvā, sāmaññena gahitāti attho. Tattha labbhamānaṃ upādiṇṇakādivibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘kabaḷīkāro āhāro’’tiādi vuttaṃ. Āhāratthaṃ na sādhentīti tādisassa āhārassa anāharaṇato. Tadāpīti bhijjitvā vigatakālepi. Upādiṇṇakāhāroti vuccantīti keci. Idaṃ pana ācariyānaṃ na ruccati tadā upādiṇṇakarūpasseva abhāvato. Paṭisandhicitteneva sahajātāti lakkhaṇavacanametaṃ, sabbāyapi kammajarūpapariyāpannāya ojāya atthibhāvassa avicchedappavattisambhavadassanattho. Sattamāti uppannadivasato paṭṭhāya yāva sattamadivasāpi. Rūpasantatiṃ pāleti paveṇighaṭanavasena. Ayamevāti kammajaojā. Kammajaojaṃ pana paṭicca uppannaojā akammajattā anupādiṇṇaāhārotveva veditabbo. Anupādiṇṇakā phassādayo veditabbāti ānetvā sambandho. Lokuttarā phassādayo kathanti āha ‘‘lokuttarā pana ruḷhīvasena kathitā’’ti. Yasmā tesaṃ kusalānaṃ upetapariyāyo natthi, tasmā vipākānaṃ upādiṇṇapariyāyo natthevāti anupādiṇṇapariyāyopi ruḷhīvasena vuttoti veditabbo. 'सहा प्रकारचा सुद्धा' (छब्बिधोपि) याने कोणत्याही स्पर्शाचा शेष न उरणे सांगितले आहे. येथे उपदेशाच्या क्रमानेच स्पर्शादींचे दुसरे स्थान इत्यादी आहे, इतर कोणत्याही कारणाने नाही, हे सांगण्यासाठी 'हा उपदेशाचाच मार्ग आहे' इत्यादी म्हटले आहे. ती मनाची संचेतना आहे, सत्त्वाची (प्राण्याची) नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'मन' ग्रहण केले आहे, जसे 'चित्ताची स्थिती आणि चेतोविमुत्ती' या संदर्भात म्हटले आहे, म्हणून 'मनोसंचेतना म्हणजे चेतनाच होय' असे म्हटले आहे. 'चित्त' म्हणजे जे काही चित्त आहे तेच. 'एक राशी करून' म्हणजे एकत्र घेऊन, विभाग न करता, सामान्य रूपाने ग्रहण केले आहे असा अर्थ आहे. तेथे प्राप्त होणारा उपादिण्णक (उपात्त) इत्यादी विभाग दर्शवण्यासाठी 'कवळीकार आहार' इत्यादी म्हटले आहे. 'आहार अर्थ साध्य करत नाही' कारण तशा प्रकारचा आहार ग्रहण केला जात नाही. 'तेव्हा सुद्धा' म्हणजे नष्ट होऊन निघून गेल्याच्या काळातही. काही जण याला 'उपादिण्णक आहार' म्हणतात. परंतु हे आचार्यांना मान्य नाही, कारण त्यावेळी उपादिण्णक रूपाचाच अभाव असतो. 'प्रतिसंधी चित्तासोबतच सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारी)' हे लक्षण सांगणारे वचन आहे, जे सर्व कर्मज-रूपात समाविष्ट असलेल्या ओजेच्या अस्तित्वाचा अविच्छिन्न प्रवृत्तीचा संभव दर्शवण्यासाठी आहे. 'सातवी' म्हणजे उत्पन्न झाल्याच्या दिवसापासून सातव्या दिवसापर्यंत सुद्धा. ती परंपरेच्या जोडणीद्वारे रूपसंततीचे रक्षण करते. 'हीच' म्हणजे कर्मज ओजा होय. कर्मज ओजेवर अवलंबून उत्पन्न झालेली ओजा ही अकर्मज असल्यामुळे 'अनुपादिण्ण आहार' म्हणूनच समजली पाहिजे. अनुपादिण्णक स्पर्श इत्यादी समजले पाहिजेत, असा संबंध जोडावा. लोकोत्तर स्पर्श इत्यादी कसे आहेत? यावर म्हटले आहे: 'लोकोत्तर तर रूढीने (परंपरेने) सांगितले आहेत.' ज्या अर्थी त्या कुशल धर्मांचा 'उपेत्त-पर्याय' (प्राप्त पर्याय) नाही, त्या अर्थी विपाकांचा 'उपादिण्ण-पर्याय' नाहीच, म्हणून 'अनुपादिण्ण-पर्याय' सुद्धा रूढीनेच सांगितला आहे, असे समजले पाहिजे. Pubbe ‘‘āhārāti paccayā’’ti vuttattā yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭhotiādinā codeti, atha kasmā ime eva cattāro vuttāti atha kasmā cattārova vuttā. Ime eva ca vuttāti yojanā. Visesappaccayattāti etena yathā aññe paccayadhammā attano paccayuppannassa paccayāva honti, ime pana tathā ca hoti aññathā cāti samānepi paccayatte atirekapaccayā honti, tasmā ‘‘āhārāti vuttā’’ti imamatthaṃ dasseti. Idāni taṃ atirekapaccayataṃ dassetuṃ ‘‘visesapaccayo hī’’tiādi vuttaṃ. Visesappaccayo rūpakāyassa kabaḷīkāro āhāro upathambhakabhāvato. Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘rūpārūpānaṃ upathambhakattena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo’’ti (visuddhi. 2.608; paṭṭhā. aṭṭha. paccayuddesavaṇṇanā). Upathambhakattañhi satīpi janakatte arūpīnaṃ āhārānaṃ āhārajarūpasamuṭṭhānakarūpāhārassa [Pg.28] ca hoti, asati pana upathambhakatte āhārānaṃ janakattaṃ natthīti upathambhakattaṃ padhānaṃ. Janayamānopi hi āhāro avicchedavasena upathambhayamāno eva janetīti upathambhakabhāvo eva āhārabhāvo. Vedanāya phasso visesapaccayo. ‘‘Phassapaccayā vedanā’’ti hi vuttaṃ. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato viññāṇassa manosañcetanā. ‘‘Cetanā tividhaṃ bhavaṃ janetī’’ti hi vuttaṃ. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti pana vacanato nāmarūpassa viññāṇaṃ visesapaccayo. Na hi okkantaviññāṇābhāve nāmarūpassa atthi sambhavo. Yathāha ‘‘viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ na okkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathā’’tiādi (dī. ni. 2.115). Vuttamevatthaṃ suttena sādhetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi vuttaṃ. पूर्वी 'आहार म्हणजे प्रत्यय (कारण)' असे म्हटल्यामुळे, जर प्रत्ययाचा अर्थ हाच आहाराचा अर्थ असेल, तर मग हे चारच का सांगितले आहेत? 'हे चारच का सांगितले आहेत आणि हेच का सांगितले आहेत' अशी योजना आहे. 'विशेष प्रत्यय असल्यामुळे' याद्वारे, जसे इतर प्रत्ययधर्म आपल्या प्रत्ययोत्पन्नाचे (कार्याचे) केवळ प्रत्ययच असतात, परंतु हे (चार आहार) तसेही असतात आणि इतर प्रकारेही असतात, म्हणजेच प्रत्ययत्व समान असूनही ते अतिरिक्त प्रत्यय (विशेष कारण) ठरतात, म्हणून त्यांना 'आहार' म्हटले आहे, हा अर्थ दर्शवला आहे. आता ती अतिरिक्त प्रत्ययता दर्शवण्यासाठी 'विशेष प्रत्यय हि' इत्यादी म्हटले आहे. रूपकायासाठी कवळीकार आहार हा उपस्तंभक (आधार देणारा) असल्यामुळे विशेष प्रत्यय आहे. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे: 'रूप आणि अरूपांना उपस्तंभकतेने (आधार देऊन) उपकारक ठरणारे चार आहार म्हणजे आहारप्रत्यय होय.' कारण जनकत्व (उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य) असले तरीही, अरूपी आहारांचे आणि आहारज-रूपसमुत्थान करणाऱ्या रूपा आहाराचे उपस्तंभकत्व असतेच; परंतु उपस्तंभकत्व नसताना आहारांचे जनकत्व असू शकत नाही, म्हणून उपस्तंभकत्व हेच प्रधान आहे. उत्पन्न करत असतानाही आहार हा अखंडपणे आधार (उपस्तंभन) देतच उत्पन्न करतो, म्हणून उपस्तंभकभाव हाच आहारभाव आहे. वेदनेसाठी स्पर्श हा विशेष प्रत्यय आहे. कारण 'स्पर्शप्रत्यया वेदना' (स्पर्शामुळे वेदना उत्पन्न होते) असे म्हटले आहे. 'संस्कारप्रत्यया विज्ञान' (संस्कारांमुळे विज्ञान उत्पन्न होते) या वचनानुसार विज्ञानासाठी मनोसंचेतना (विशेष प्रत्यय आहे). कारण 'चेतना तीन प्रकारचा भव उत्पन्न करते' असे म्हटले आहे. 'विज्ञानप्रत्यया नामरूप' (विज्ञानामुळे नामरूप उत्पन्न होते) या वचनानुसार नामरूपासाठी विज्ञान हा विशेष प्रत्यय आहे. कारण (गर्भात) विज्ञानाचा प्रवेश न झाल्यास नामरूपाचा संभव असू शकत नाही. जसे भगवान म्हणाले आहेत: 'हे आनंदा! जर विज्ञान माताच्या कुशीत (गर्भात) प्रवेश करणार नाही, तर काय नामरूप माताच्या कुशीत वृद्धिंगत होईल का?' इत्यादी. हाच सांगितलेला अर्थ सूत्राद्वारे सिद्ध करण्यासाठी 'जसे म्हटले आहे' इत्यादी म्हटले आहे. Evaṃ yadipi paccayattho āhārattho, visesapaccayattā pana imeva āhārāti vuttāti taṃ nesaṃ visesapaccayataṃ avibhāgato dassetvā idāni vibhāgato dassetuṃ ‘‘ko panetthā’’tiādi āraddhaṃ. Mukhe ṭhapitamatto eva asaṅkhādito, tattakenāpi abbhantarassa āhārassa paccayo hoti eva. Tenāha ‘‘aṭṭha rūpāni samuṭṭhāpetī’’ti. Sukhavedanāya hito sukhavedanīyo. Sabbathāpīti cakkhusamphassādivasena. Yattakā phassassa pakārabhedā, tesaṃ vasena sabbappakāropi phassāhāro yathārahaṃ tisso vedanā āharati, anāhārako natthi. अशा प्रकारे जरी प्रत्ययाचा अर्थ हाच आहाराचा अर्थ असला, तरी विशेष प्रत्यय असल्यामुळे हेच आहार म्हटले आहेत, हे त्यांचे विशेष प्रत्ययत्व अविभाजितपणे (सामान्यतः) दर्शवून, आता ते विभागवार दर्शवण्यासाठी 'येथे कोण' इत्यादी सुरू केले आहे. तोंडात ठेवल्याबरोबरच, न चावता सुद्धा, तेवढ्यानेही तो आतील आहाराचा प्रत्यय (कारण) बनतोच. म्हणूनच म्हटले आहे: 'आठ रूपांना समुत्थापित (उत्पन्न) करतो.' सुखवेदनेसाठी जो हितकारक आहे तो 'सुखवेदनीय' होय. 'सर्व प्रकारे सुद्धा' म्हणजे चक्षु-संस्पर्श इत्यादींच्या आधारे. स्पर्शाचे जेवढे प्रकारभेद आहेत, त्यांच्या आधारे सर्व प्रकारचा स्पर्शाहार योग्यतेनुसार तीन वेदनांना घेऊन येतो (आहारित करतो), कोणताही स्पर्शाहार निरर्थक (अनाहारक) नसतो. Sabbathāpīti idhāpi phassāhāre vuttanayānusārena attho veditabbo. Tisantativasenāti kāyadasakaṃ bhāvadasakaṃ vatthudasakanti tividhasantativasena. Sahajātādipaccayanayenāti sahajātādipaccayavidhinā. Paṭisandhiviññāṇañhi attanā sahajātanāmassa sahajātaaññamaññavipākindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hontoyeva āhārapaccayatāya taṃ āhāreti vuttaṃ, sahajātarūpesu pana vatthuno sampayuttapaccayaṃ ṭhapetvā vippayuttapaccayena, sesarūpānaṃ aññamaññapaccayañca ṭhapetvā itaresaṃ paccayānaṃ vasena yojanā kātabbā. Tānīti napuṃsakaniddeso anapuṃsakānampi napuṃsakehi saha vacanato. Sāsavakusalākusalacetanāva vuttā visesapaccayabhāvadassanaṃ hetanti, tenāha ‘‘avisesena panā’’tiādi. Paṭisandhiviññāṇameva vuttanti etthāpi [Pg.29] eseva nayo. Yathā tassa tassa phalassa visesato paccayatāya etesaṃ āhārattho, evaṃ avisesatopīti dassetuṃ ‘‘avisesenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṃsampayuttataṃsamuṭṭhānadhammānanti tehi phassādīhi sampayuttadhammānañceva taṃsamuṭṭhānarūpadhammānañca. Tattha sampayuttaggahaṇaṃ yathārahato daṭṭhabbaṃ, samuṭṭhānaggahaṇaṃ pana avisesato. "सर्वथापि" (सर्व प्रकारे) याचा अर्थ येथेही 'फस्साहार' (स्पर्श-आहार) मध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच समजून घ्यावा. "तिसंततिवसेन" (तीन संततींच्या वशाने) म्हणजे कायदसक (काया-दशक), भावदसक (भाव-दशक) आणि वत्थुदसक (वस्तू-दशक) या तीन प्रकारच्या संततींच्या वशाने. "सहजातादिपच्चयनयेन" (सहजात इत्यादी प्रत्यय नियमाने) म्हणजे सहजात इत्यादी प्रत्यय विधीने. कारण, पटिसंधिविञ्ञाण (प्रतिसंधी-विज्ञान) हे स्वतःसह उत्पन्न होणाऱ्या नामाला सहजात, अन्योन्य, विपाक, इंद्रिय, संप्रयुक्त, अस्ति आणि अविगत प्रत्ययांद्वारे प्रत्यय (कारण) होत असतानाच, आहारप्रत्ययभावाने त्याला 'आहार देते' असे म्हटले आहे. परंतु, सहजात रूपांमध्ये वस्तूचा संप्रयुक्त प्रत्यय वगळून विप्रयुक्त प्रत्ययाने, आणि उर्वरित रूपांचा अन्योन्य प्रत्यय वगळून इतर प्रत्ययांच्या वशाने योजना करावी. "तानि" (ते) हा नपुंसकलिंगी निर्देश आहे, कारण नपुंसकेतर शब्दांचाही नपुंसकलिंगी शब्दांसोबत निर्देश केला जातो. सासव (सास्रव) कुशल आणि अकुशल चेतनाच सांगितली आहे, कारण ती विशेष प्रत्ययभावाचे दर्शन घडवणारी आहे; म्हणूनच "अविसेसेन पना" (परंतु सामान्यतः) इत्यादी म्हटले आहे. "पटिसंधिविञ्ञाणमेव वृत्तं" (प्रतिसंधी-विज्ञानच सांगितले आहे) येथेही हाच नियम आहे. ज्याप्रमाणे त्या त्या फलासाठी विशेष रूपाने प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे यांना 'आहार' हा अर्थ प्राप्त होतो, त्याचप्रमाणे सामान्य रूपानेही तो प्राप्त होतो, हे दर्शवण्यासाठी "अविसेसेन" (सामान्यतः) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "तंसम्पयुत्ततंसमुट्ठानधम्मानं" (त्यांच्याशी संप्रयुक्त आणि त्यांच्यापासून समुत्थित होणाऱ्या धर्मांचे) म्हणजे त्या स्पर्श इत्यादींशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांचे आणि त्यांच्यापासून समुत्थित होणाऱ्या रूपधर्मांचे. तेथे 'संप्रयुक्त' चे ग्रहण योग्यतेनुसार पाहावे, तर 'समुत्थान' चे ग्रहण सामान्यतः पाहावे. Upatthambhento āhārakiccaṃ sādhetīti upatthambhento eva rūpaṃ samuṭṭhāpeti, ojaṭṭhamakasamuṭṭhāpaneneva panassa upathambhanakiccasiddhi. Phusantoyevāti phusanakiccaṃ karonto eva. Āyūhamānāvāti cetayamānā eva abhisandahantī eva. Vijānantamevāti upapattiparikappanavasena vijānantameva āhārakiccaṃ sādhetīti yojanā. Sabbattha āhārakiccasādhanañca tesaṃ vedanādiuppattihetutāya attabhāvassa pavattanameva. Kāyaṭṭhapanenāti kasmā vuttaṃ, nanu kammajādirūpaṃ kammādināva pavattatīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘kammajanitopī’’tiādi. "उपत्थम्भेन्तो आहारकिच्चं साधेति" (उपस्तंभन-आधार देत आहारकृत्य साधतो) म्हणजे उपस्तंभन करतच रूपाला समुत्थित करतो, परंतु ओजट्ठमक (ओज-अष्टमक) रूपाच्या समुत्थानानेच त्याच्या उपस्तंभनकृत्याची सिद्धी होते. "फुसन्तोयेव" (स्पर्श करतच) म्हणजे स्पर्शाचे कृत्य करतच. "आयूहमानावा" (प्रयत्न करतच) म्हणजे चेतना करतच, अभिसंधान (कर्म गोळा) करतच. "विजानन्तमेव" (जाणून घेतच) म्हणजे उत्पत्तीच्या परिकल्पनेच्या वशाने जाणून घेतच आहारकृत्य साधतो, अशी योजना करावी. सर्व ठिकाणी आहारकृत्याची सिद्धी म्हणजे त्यांच्या वेदना इत्यादींच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे अत्तभाव (आत्मभाव/अस्तित्व) चालू ठेवणेच होय. "कायट्ठपनेन" (काया टिकवून ठेवण्याने) असे का म्हटले आहे? कर्मज इत्यादी रूप कर्मादींद्वारेच चालू राहते की नाही, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी "कम्मजनितोपि" (कर्मापासून जनित असूनही) इत्यादी म्हटले आहे. Upādiṇṇarūpasantatiyā upatthambhaneneva utucittajarūpasantatīnampi upatthambhanasiddhi hotīti ‘‘dvinnaṃ rūpasantatīna’’nti vuttaṃ. Upatthambhanameva sandhāya ‘‘anupālako hutvā’’ti ca vuttaṃ. Rūpakāyassa ṭhitihetutā hi yāpanā anupālanā. Sukhādivatthubhūtanti sukhādīnaṃ pavattiṭṭhānabhūtaṃ. Ārammaṇampi hi vasati ettha ārammaṇakaraṇavasena tadārammaṇā dhammāti vatthūti vuccati. Phusantoyevāti idaṃ phassassa phusanasabhāvattā vuttaṃ. Na hi dhammānaṃ sabhāvena vinā pavatti atthi, vedanāpavattiyā vinā sattānaṃ sandhāvanatā natthīti āha ‘‘sukhādi…pe… hotī’’ti. Na cettha saññībhavakathāyaṃ asaññībhavo dassetabbo, tassāpi vā kāraṇabhūtavedanāpavattivaseneva ṭhitiyā hetuno abyāpitattā, tathā hi ‘‘manosañcetanā…pe… bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā hotī’’ti vuttā. Tato eva viññāṇaṃ vijānantamevāti upapattiparikappanavasena vijānantamevāti vuttovāyamattho. उपादिण्ण (उपात्त) रूपसंततीच्या उपस्तंभनानेच ऋतुज आणि चित्तज रूपसंततींचेही उपस्तंभन सिद्ध होते, म्हणून "द्विन्नं रूपसन्ततीनं" (दोन रूपसंततींचे) असे म्हटले आहे. उपस्तंभनाचाच संदर्भ घेऊन "अनुपालको हुत्वा" (अनुपालक होऊन) असेही म्हटले आहे. कारण रूपकायाच्या स्थितीचे कारण असणे म्हणजेच यापना (जीवनयात्रा चालवणे) आणि अनुपालन होय. "सुखादिवत्थुभूतं" (सुख इत्यादींचे वस्तूभूत) म्हणजे सुख इत्यादींच्या प्रवृत्तीचे स्थान असणारे. कारण आलंबन (आरम्मण) देखील येथे आलंबन करण्याच्या वशाने राहते, म्हणून त्या आलंबनाचे धर्म 'वस्तू' असे म्हटले जातात. "फुसन्तोयेव" (स्पर्श करतच) हे स्पर्शाच्या स्पर्श करण्याच्या स्वभावामुळे म्हटले आहे. कारण स्वभावाशिवाय धर्मांची प्रवृत्ती होत नाही, आणि वेदनेच्या प्रवृत्तीशिवाय प्राण्यांचे संसारचक्रात धावणे होत नाही, म्हणून "सुखादि...पे... होति" (सुख इत्यादी...पे... होते) असे म्हटले आहे. आणि येथे संज्ञीभव (ससंज्ञक अस्तित्व) च्या कथनात असंज्ञीभव (असंज्ञक अस्तित्व) दर्शवण्याची गरज नाही, कारण त्याच्याही स्थितीचे कारण असलेल्या वेदनेच्या प्रवृत्तीच्या वशानेच हे कारण व्यापक नसल्यामुळे; तसेच "मनोसञ्चेतना...पे... भवमूलनिप्फादनतो सत्तानं ठितिया होति" (मनोसंचेतना...पे... भवमुलाच्या निष्पादनामुळे प्राण्यांच्या स्थितीसाठी होते) असे म्हटले आहे. म्हणूनच "विञ्ञाणं विजानन्तमेव" (विज्ञान जाणून घेतच) म्हणजे उत्पत्तीच्या परिकल्पनेच्या वशाने जाणून घेतच, हाच अर्थ सांगितला आहे. Cattāri bhayāni daṭṭhabbāni ādīnavavibhāvanato. Nikantīti nikāmanā, rasataṇhaṃ sandhāya vadati. Sā hi kabaḷīkāre āhāre balavatī, tenevettha avadhāraṇaṃ kataṃ. Bhāyati etasmāti bhayaṃ, nikantiyeva [Pg.30] bhayaṃ mahānatthahetuto. Upagamanaṃ visayindriyaviññāṇesu visayaviññāṇesu ca saṅgativasena pavatti, taṃ vedanādiuppattihetutāya ‘‘bhaya’’nti vuttaṃ. Avadhāraṇe payojanaṃ vuttanayameva. Sesadvayepi eseva nayo. Āyūhanaṃ abhisandahanaṃ, saṃvidhānantipi vadanti. Taṃ bhavūpapattihetutāya ‘‘bhaya’’nti vuttaṃ. Abhinipāto tattha tattha bhave paṭisandhiggahaṇavasena viññāṇassa nibbatti. So bhavūpapattihetukānaṃ sabbesaṃ anatthānaṃ mūlakāraṇatāya ‘‘bhaya’’nti vuttaṃ. Idāni nikantiādīnaṃ sappaṭibhayataṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘kiṃ kāraṇā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha nikantiṃ katvāti ālayaṃ janetvā, taṇhaṃ uppādetvāti attho. Sītādīnaṃ purakkhatāti sītādīnaṃ purato ṭhitā, sītādīhi bādhiyamānāti attho. आदीनवाचे (दोषांचे) प्रकटीकरण करण्यासाठी चार भय पाहावे. "निकन्ति" (आसक्ती) म्हणजे अभिलाषा, ही रस-तण्हा (रस-तृष्णा) च्या संदर्भात म्हटली आहे. ती कबाळीकार आहारात (कवळ-आहारात) प्रबळ असते, म्हणूनच येथे तिचाच निश्चय केला आहे. ज्याच्यापासून भीती वाटते ते 'भय' होय; आसक्ती हेच मोठे अनर्थ घडवणारे कारण असल्यामुळे 'भय' आहे. "उपगमनं" (जवळ जाणे) म्हणजे विषय, इंद्रिय आणि विज्ञानांमध्ये तसेच विषय-विज्ञानांमध्ये आसक्तीच्या वशाने प्रवृत्ती होणे; ती वेदना इत्यादींच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे तिला "भय" म्हटले आहे. निश्चयाचे प्रयोजन आधी सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच आहे. उर्वरित दोन्हींमध्येही हाच नियम आहे. "आयूहनं" (कर्म गोळा करणे) म्हणजे अभिसंधान करणे, याला 'संविधान' असेही म्हणतात. ते भव-उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे त्याला "भय" म्हटले आहे. "अभिनिपातो" (अभिनिपात) म्हणजे त्या त्या भवामध्ये प्रतिसंधी घेण्याच्या वशाने विज्ञानाची उत्पत्ती होणे. तो भव-उत्पत्तीमुळे होणाऱ्या सर्व अनर्थांचे मूळ कारण असल्यामुळे त्याला "भय" म्हटले आहे. आता आसक्ती इत्यादींचे भययुक्त असणे सविस्तर दर्शवण्यासाठी "किं कारणा" (काय कारणाने) इत्यादी सुरू केले आहे. तेथे "निकन्तिं कत्वा" (आसक्ती करून) म्हणजे आलय (आश्रय/आसक्ती) निर्माण करून, तृष्णा उत्पन्न करून, असा अर्थ आहे. "सीतादीनं पुरक्खता" (शीत इत्यादींना पुढे केलेले) म्हणजे शीत (थंडी) इत्यादींच्या समोर उभे असलेले, थंडी इत्यादींनी पीडित असलेले, असा अर्थ आहे. Phassaṃ upagacchantāti cakkhusamphassādibhedaṃ phassaṃ pavattentā. Phassassādinoti kāyasamphassavasena phoṭṭhabbasaṅkhātassa assādanasīlā. Kāyasamphassavasena hi sattānaṃ phoṭṭhabbataṇhā pavattatīti dassetuṃ phassāhārādīnavadassane phoṭṭhabbārammaṇaṃ uddhaṭaṃ ‘‘paresaṃ rakkhitagopitesū’’tiādinā. Phassassādinoti vā phassāhārassādinoti attho. Sati hi phassāhāre sattānaṃ phassārammaṇe assādo, nāsati, tenāha ‘‘phassassādamūlaka’’ntiādi. "फस्सं उपगच्छन्ता" (स्पर्शाप्रत जाणारे) म्हणजे चक्षु-संस्पर्श इत्यादी भेदांच्या स्पर्शाची प्रवृत्ती करणारे. "फस्सस्सादिनो" (स्पर्शाचा आस्वाद घेणारे) म्हणजे काय-संस्पर्शाच्या वशाने स्प्रष्टव्याचा (स्पर्शविषयाचा) आस्वाद घेण्याचा स्वभाव असलेले. कारण काय-संस्पर्शाच्या वशानेच प्राण्यांची स्प्रष्टव्य-तृष्णा (फोठ्ठब्ब-तण्हा) प्रवृत्त होते, हे दर्शवण्यासाठी स्पर्शाहाराच्या आदीनवाच्या (दोषाच्या) दर्शनात "परेसं रक्खितगोपितेसू" (इतरांच्या रक्षिलेल्या आणि सुरक्षित ठेवलेल्या वस्तूंमध्ये) इत्यादींद्वारे स्प्रष्टव्य-आलंबन उद्धृत केले आहे. किंवा "फस्सस्सादिनो" म्हणजे स्पर्शाहाराचा आस्वाद घेणारे, असा अर्थ आहे. कारण स्पर्शाहार असतानाच प्राण्यांना स्पर्श-आलंबनाचा आस्वाद मिळतो, नसताना नाही; म्हणूनच "फस्सस्सादमूलकं" (स्पर्शाच्या आस्वादावर आधारित) इत्यादी म्हटले आहे. Jātinimittassa bhayassa abhinipātasabhāvena gahitattā ‘‘tammūlaka’’nti vuttaṃ. Kammāyūhananimittanti attho. Bhayaṃ sabbanti pañcavīsati, tividhamahābhayaṃ, aññañca sabbabhayaṃ āgatameva hoti bhayādhiṭṭhānassa attabhāvassa nipphādanato. जाती-निमित्तक भयाचे अभिनिपात-स्वभावाने ग्रहण केल्यामुळे "तम्मूलकं" (त्याच्यावर आधारित) असे म्हटले आहे. कर्माच्या आयूहनाचे (कर्म गोळा करण्याचे) निमित्त, असा अर्थ आहे. "भयं सब्बं" (सर्व भय) म्हणजे पंचवीस प्रकारचे भय, तीन प्रकारचे महाभय आणि इतर सर्व भय हे भयाचे अधिष्ठान असलेल्या अत्तभावाच्या (आत्मभावाच्या/अस्तित्वाच्या) निष्पादनामुळे प्राप्तच होते. Abhinipatatīti abhinibbattati. Paṭhamābhinibbatti hi sattānaṃ tattha tattha aṅgārakāsusadise bhave abhinipātasadisī. Tammūlakattāti nāmarūpanibbattimūlakattā. Sabbabhayānaṃ abhinipātoyeva bhayaṃ bhāyati etasmāti katvā. "अभिनपतति" (अभिनिपात होतो) म्हणजे अभिनिर्वृत्त (उत्पन्न) होतो. कारण प्राण्यांची त्या त्या निखारे भरलेल्या खड्ड्यासारख्या (अंगारकासू-सदृश) भवामध्ये पहिली अभिनिर्वृत्ती ही अभिनिपातासारखीच (कोसळण्यासारखीच) असते. "तम्मूलकत्ता" (त्याच्यावर आधारित असल्यामुळे) म्हणजे नामरूप-उत्पत्तीच्या मुळाशी असल्यामुळे. सर्व भयांचा अभिनिपात (कोसळणे) हेच भय आहे, कारण याच्यापासून भीती वाटते. Appeti viyāti phalassa attalābhahetubhāvato kāraṇaṃ, taṃ niyyādeti viya. Tanti phalaṃ. Tatoti kāraṇato. Etesanti āhārānaṃ[Pg.31]. Yathāvuttenāti ‘‘phalaṃ nidetī’’tiādinā vuttappakārena atthena. Sabbapadesūti ‘‘vedanānirodhenā’’tiādīsu sabbesu padesu. "अप्पेति विय" (अर्पण केल्यासारखे) म्हणजे फलाच्या आत्मलाभाचे (प्राप्तीचे) कारण असल्यामुळे कारण हे जणू त्याला सुपूर्द करते. "तं" म्हणजे फल. "ततो" म्हणजे कारणापासून. "एतेसं" म्हणजे या आहारांचे. "यथावृत्तेन" म्हणजे "फलं निदेति" (फल सुपूर्द करते) इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या प्रकारच्या अर्थाने. "सब्बपदेसू" म्हणजे "वेदनानिरोधेन" (वेदनेच्या निरोधाने) इत्यादी सर्व पदांमध्ये. Paṭisandhiṃ ādiṃ katvāti paṭisandhikkhaṇaṃ ādiṃ katvā. Upādiṇṇakaāhāre sandhāya ‘‘attabhāvasaṅkhātānaṃ āhārāna’’nti vuttaṃ. Te hi nippariyāyato taṇhānidānā. Paripuṇṇāyatanānaṃ sattānaṃ sattasantativasenāti paripuṇṇāyatanānaṃ sabhāvakānaṃ cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo bhāvo vatthūti imesaṃ sattannaṃ santatīnaṃ vasena. Sesānaṃ aparipuṇṇāyatanānaṃ andhabadhiraabhāvakānaṃ. Ūnaūnasantativasenāti cakkhunā, sotena, tadubhayena, bhāvena ca ūnaūnasantativasena. Paṭisandhiyaṃ jātā paṭisandhikā. Paṭhamabhavaṅgacittakkhaṇādīti ādi-saddena tadārammaṇacittassa saṅgaho daṭṭhabbo. "पटिसन्धिं आदिं कत्वा" (प्रतिसंधीला आरंभ करून) म्हणजे प्रतिसंधीच्या क्षणाला आरंभ करून. उपादिण्णक आहाराच्या संदर्भात "अत्तभावसंखातानं आहारानं" (आत्मभावसंज्ञक आहारांचे) असे म्हटले आहे. कारण ते निश्चितपणे तण्हा-निदान (तृष्णा-कारण) आहेत. "परिपुण्णायतनानं सत्तानं सत्तसन्ततिवसेना" (पूर्ण आयतन असलेल्या प्राण्यांच्या सात संततींच्या वशाने) म्हणजे पूर्ण आयतन असलेल्या स्वभावसिद्ध चक्षु, सोत (श्रोत्र), घान (घ्राण), जिव्हा, काय, भाव आणि वत्थु (वस्तू) या सात संततींच्या वशाने. उर्वरित अपूर्ण आयतन असलेल्या अंध, बधिर आणि भाव नसलेल्यांच्या बाबतीत. "ऊनऊनसन्ततिवसेना" (कमी-कमी संततींच्या वशाने) म्हणजे चक्षुने, सोताने, त्या दोन्हीने आणि भावाने कमी-कमी संततींच्या वशाने. प्रतिसंधीमध्ये उत्पन्न झालेले ते 'पटिसन्धिका' (प्रतिसंधीक). "पठमभवङ्गचित्तक्खणादी" (प्रथम भवांगचित्तक्षणादी) यातील 'आदि' शब्दाने तदारम्मणचित्ताचा संग्रह समजला पाहिजे. Taṇhāyapi nidānaṃ jānātīti yojanā. Taṇhānidānantipi pāṭho. Vaṭṭaṃ dassetvāti sarūpato nayato ca sakalameva vaṭṭaṃ dassetvā. Idāni tamatthaṃ vitthārato vibhāvetuṃ ‘‘imasmiñca pana ṭhāne’’tiādimāha. Atītābhimukhaṃ desanaṃ katvāti paccuppannabhavato paṭṭhāya atītadhammābhimukhaṃ tabbisayaṃ desanaṃ katvā tathākāraṇena. Atītena vaṭṭaṃ dassetīti atītabhavena kammakilesavipākavaṭṭaṃ dasseti. Attabhāvoti paccuppanno attabhāvo. Yadi evaṃ kasmā ‘‘atītena vaṭṭaṃ dassetī’’ti vuttanti? Nāyaṃ doso ‘‘atītenevā’’ti anavadhāraṇato, evañca katvā atītābhimukhaggahaṇaṃ janakakammaṃ gahitaṃ, taṇhāsīsena nānantariyabhāvato. Na hi kammunā vinā taṇhā bhavanetti yujjati. "तृष्णेचे देखील निदान (कारण) जाणतो" अशी योजना आहे. "तण्हानिदानं" असाही पाठ आहे. "वट्टं दस्सेत्वा" (वर्त दाखवून) म्हणजे स्वरूपाने आणि नयाने (पद्धतीने) संपूर्ण वर्तालाच (संसारचक्राला) दाखवून. आता त्या अर्थाला विस्ताराने स्पष्ट करण्यासाठी "इमस्मिञ्च पन ठाने" (आणि या स्थानावर तर) इत्यादी म्हटले आहे. "अतीताभिमुखं देसनं कत्वा" (अतीताभिमुख देशना करून) म्हणजे वर्तमान भवापासून सुरुवात करून अतीत धर्माभिमुख त्या विषयाची देशना करून त्या कारणाने. "अतीतेन वट्टं दस्सेति" (अतीताने वर्त दाखवतो) म्हणजे अतीत भवाने कर्म-किलेस-विपाक-वर्त (कर्म-क्लेश-विपाक-चक्र) दाखवतो. "अत्तभावो" म्हणजे वर्तमान आत्मभाव. जर असे आहे, तर "अतीताने वर्त दाखवतो" असे का म्हटले आहे? हा दोष नाही, कारण "अतीतानेच" असा अवधारण (नियम) नाही, आणि असे करून अतीताभिमुख ग्रहणाने जनक कर्माचे ग्रहण केले आहे, कारण तृष्णेच्या प्राधान्यामुळे ते अनंतर (लगेचच होणारे) आहे. कर्माशिवाय तृष्णा ही 'भवनित्ती' (भव-रज्जू/भव-तृष्णा) होऊ शकत नाही. Taṃ kammanti taṇhāsīsena vuttakammaṃ. Dassetunti taṃ atītaṃ attabhāvaṃ dassetuṃ. Tassattabhāvassa janakaṃ kammanti tassa yathāvuttassa attabhāvassa janakaṃ. Tato parampi attabhāvaṃ āyūhitaṃ kammaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Avijjā ca nāma taṇhā viya kammattāti kammasseva gahaṇaṃ. Dvīsu ṭhānesūti āhāraggahaṇena vedanādiggahaṇenāti dvīsu ṭhānesu. Attabhāvoti paccuppannakāliko atītakāliko ca attabhāvo. Puna dvīsūti taṇhāggahaṇe avijjāsaṅkhāraggahaṇeti dvīsu ṭhānesu. Tassa janakanti paccuppannassa ceva atītassa ca attabhāvassa janakaṃ kammaṃ vuttanti yojanā[Pg.32]. Kammaggahaṇena cettha yattha taṃ kammaṃ āyūhitaṃ, sā atītā jāti atthato dassitā hoti. Tena saṃsāravaṭṭassa anamataggataṃ dīpeti. Saṅkhepenāti saṅkhepena hetupañcakaphalapañcakaggahaṇampi hi saṅkhepo eva hetuphalabhāvena saṅgahetabbadhammānaṃ anekavidhattā. "तं कम्मं" (ते कर्म) म्हणजे तृष्णेच्या प्राधान्याने सांगितलेले कर्म. "दस्सेतुं" (दाखवण्यासाठी) म्हणजे त्या अतीत आत्मभावाला दाखवण्यासाठी. "तस्सत्तभावस्स जनकं कम्मं" (त्या आत्मभावाचे जनक कर्म) म्हणजे त्या पूर्वोक्त आत्मभावाचे जनक कर्म. त्यानंतरच्याही आत्मभावाला उत्पन्न करणारे कर्म दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. अविद्या देखील तृष्णेप्रमाणे कर्माचे कारण असल्याने कर्माचेच ग्रहण होते. "द्वीसु ठानेसु" (दोन स्थानांमध्ये) म्हणजे आहाराच्या ग्रहणाने आणि वेदनादींच्या ग्रहणाने अशा दोन स्थानांमध्ये. "अत्तभावो" म्हणजे वर्तमानकालीन आणि अतीतकालीन आत्मभाव. "पुन द्वीसु" (पुन्हा दोन ठिकाणी) म्हणजे तृष्णेच्या ग्रहणात आणि अविद्या-संखारांच्या ग्रहणात अशा दोन स्थानांमध्ये. "तस्स जनकं" म्हणजे वर्तमान आणि अतीत आत्मभावाचे जनक कर्म सांगितले आहे, अशी योजना आहे. येथे कर्माच्या ग्रहणाने, ज्या ठिकाणी ते कर्म संचित केले गेले, ती अतीत जाती (जन्म) अर्थतः दर्शविली जाते. त्याने संसारचक्राची 'अनमतग्गता' (अनादित्व) प्रकाशित होते. "संखेपेन" (संक्षेपाने) म्हणजे संक्षेपाने पाच हेतू आणि पाच फळांचे ग्रहण करणे हा देखील संक्षेपच आहे, कारण हेतू-फल भावाने संग्रहित करावयाच्या धर्मांचे अनेक प्रकार आहेत. Yadi atītena vaṭṭaṃ dassitaṃ, evaṃ sati sappadesā paṭiccasamuppādadhammadesanā hotīti dassento ‘‘tatrāya’’ntiādimāha. Tena hi yadipi sarūpato anāgatena vaṭṭaṃ idha na dassitaṃ, nayato pana tassapi dassitattā nippadesā eva paṭiccasamuppādadesanāti dasseti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Udakapiṭṭhe nipannanti udakaṃ pariplavavasena nipannaṃ. Parabhāganti parauttamaṅgabhāgaṃ. Oratoti tato aparabhāgato olokento. Aparipuṇṇoti vikalāvayavo. Evaṃsampadantiādi upamāya saṃsandanaṃ. जर अतीताने वर्त (संसारचक्र) दाखवले आहे, तर असे असताना पटिच्चसमुत्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) धर्मदेशना 'सप्पदेसा' (एकांशाने युक्त/अपूर्ण) होते, हे दर्शवण्यासाठी "तत्रायं" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामुळे जरी स्वरूपाने अनागत (भविष्य) काळातील वर्त येथे दाखवले नसले, तरी नयाने (पद्धतीने) त्याचेही दर्शन घडवले असल्याने पटिच्चसमुत्पाद देशना 'निप्पदेसा' (पूर्ण/निरवशेष) आहे, असे दर्शवितात. आता त्या अर्थाला उपमेने स्पष्ट करण्यासाठी "यथा ही" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. "उदक पिट्ठे निपन्नं" म्हणजे पाण्याच्या पृष्ठभागावर तरंगत पडलेला. "परभागं" म्हणजे पलीकडचा उत्तम अंगभाग (डोके इत्यादी). "ओरतो" म्हणजे त्या पलीकडच्या भागावरून पाहणारा. "अपरिपुण्णो" म्हणजे विकल अवयव असलेला (अपूर्ण). "एवंसम्पदं" इत्यादी उपमेची तुलना आहे. Yathā hi gīvā sarīrasandhārakakaṇḍarānaṃ mūlaṭṭhānabhūtā, evaṃ attabhāvasandhārakānaṃ saṅkhārānaṃ mūlabhūtā taṇhāti vuttaṃ ‘‘gīvāya diṭṭhakālo’’ti. Yathā vedanādianekāvayavasamudāyabhūto attabhāvo, evaṃ phāsukapiṭṭhikaṇḍakādianekāvayavasamudāyabhūtā piṭṭhīti ‘‘piṭṭhiyā…pe… tassa diṭṭhakālo’’ti vuttaṃ. Taṇhāsaṅkhātanti taṇhāya kathitaṃ. Idha desanāya paccayā avijjāsaṅkhārā veditabbāti ‘‘naṅguṭṭhamūlassa diṭṭhakālo viyā’’ti vuttaṃ. Tathā hi pariyosāne ‘‘naṅguṭṭhamūlaṃ passeyyā’’ti upamādassanaṃ kataṃ. Nayato paripuṇṇabhāvaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ anāgatassāpi paccayavaṭṭassa hetuvasena phalavasena vā paripuṇṇabhāvassa mukhamattadassanīyattā ādito phalahetusandhi, majjhe hetuphalasandhi, antepi phalahetusandhīti evaṃ tisandhikattā catusaṅkhepameva vaṭṭaṃ dassitanti. जशी मान ही शरीराला आधार देणाऱ्या शिरांचे मूळ स्थान आहे, त्याचप्रमाणे आत्मभावाला आधार देणाऱ्या संखारांचे (संस्कारांचे) मूळ स्थान तृष्णा आहे, हे "गीवाय दिट्ठकालो" (मानेच्या दर्शनाचा काळ) याने सांगितले आहे. जसा वेदनादी अनेक अवयवांचा समुदाय असलेला आत्मभाव आहे, तशीच बरगड्या, पाठीचा कणा इत्यादी अनेक अवयवांचा समुदाय असलेली पाठ आहे, म्हणून "पिट्ठिया...पे... तस्स दिट्ठकालो" (पाठीच्या...पे... त्याच्या दर्शनाचा काळ) असे म्हटले आहे. "तण्हासंखातं" म्हणजे तृष्णेने कथित केलेले. येथे देशनेमध्ये प्रत्यय म्हणून अविद्या आणि संखारांना जाणावे, म्हणून "नङ्गुट्ठमूलस्स दिट्ठकालो विया" (शेपटीच्या मुळाच्या दर्शनाच्या काळाप्रमाणे) असे म्हटले आहे. कारण शेवटी "नङ्गुट्ठमूलं पस्सेय्य" (शेपटीचे मूळ पाहावे) असे उपमेचे दर्शन घडवले आहे. नयाने (पद्धतीने) परिपूर्ण भावाचे ग्रहण जाणावे. पाळीमध्ये अनागत (भविष्य) काळातील प्रत्यय-वर्ताचे देखील हेतूच्या वशाने किंवा फळाच्या वशाने परिपूर्ण भावाचे केवळ मुख (द्वार) दाखवल्यामुळे, सुरुवातीला फल-हेतू संधी, मध्ये हेतू-फल संधी आणि शेवटी देखील फल-हेतू संधी अशा प्रकारे तीन संधी असल्यामुळे चार संक्षेपांचेच वर्त (संसारचक्र) दाखवले आहे. Āhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. आहारसुत्तवण्णना (आहारसूत्राची अट्ठकथा) समाप्त झाली. 2. Moḷiyaphaggunasuttavaṇṇanā २. मोळियफग्गुनसत्तवण्णना (मोळियफग्गुनसूत्राची अट्ठकथा) 12. Imasmiṃyeva ṭhāneti ‘‘cattārome bhikkhu…pe… āhārā’’ti evaṃ cattāro āhāre sarūpato dassetvā ‘‘ime kho bhikkhave…pe… anuggahāyā’’ti nigamanavasena dassite imasmiṃyeva ṭhāne. Desanaṃ niṭṭhāpesi [Pg.33] catuāhāravibhāgadīpakaṃ desanaṃ uddesavaseneva niṭṭhāpesi, upari āvajjetvā tuṇhī nisīdi. Diṭṭhigatikoti attadiṭṭhivasena diṭṭhigatiko. Varagandhavāsitanti sabhāvasiddhena candanagandhena ceva tadaññanānāgandhena ca paribhāvitattā varagandhavāsitaṃ. Ratanacaṅkoṭavarenāti ratanamayena uttamacaṅkoṭakena. Desanānusandhiṃ ghaṭentoti yathādesitāya desanāya anusandhiṃ ghaṭento, yathā uparidesanā vaddheyya, evaṃ ussāhaṃ karonto. Viññāṇāhāraṃ āhāretīti tassa āhāraṇakiriyāya vuttapucchāya taṃ diṭṭhigataṃ uppāṭento ‘‘yo etaṃ…pe… bhuñjati vā’’ti āha. १२. "इमस्मिंयेव ठाने" (याच स्थानावर) म्हणजे "चत्तारोमे भिक्खु...पे... आहारा" अशा प्रकारे चार आहारांना स्वरूपाने दाखवून "इमे खो भिक्खवे...पे... अनुग्गहाय" अशा प्रकारे निगमनाच्या (निष्कर्ष) वशाने दाखवलेल्या याच स्थानावर. "देसनं niṭṭhāpesi" (देशना समाप्त केली) म्हणजे चार आहारांचा विभाग स्पष्ट करणारी देशना केवळ उद्देशाच्या (थोडक्यात सांगण्याच्या) वशानेच समाप्त केली, आणि पुढे विचार करून ते शांत बसले. "दिट्ठिगतिको" म्हणजे आत्मदृष्टीच्या वशाने चुकीच्या दृष्टीला (मिथ्यादृष्टीला) प्राप्त झालेला. "वरगन्धवासितं" म्हणजे स्वभावसिद्ध चंदनाच्या सुगंधाने आणि इतर विविध सुगंधांनी सुवासित केल्यामुळे उत्तम सुगंधाने सुवासित केलेले. "रतनचङ्कोटवरेन" म्हणजे रत्नांनी बनवलेल्या उत्तम करंडकाद्वारे. "देसनानुसन्धिं घटेन्तो" म्हणजे जशी देशना दिली आहे, त्या देशनेचा संदर्भ जोडत, जेणेकरून पुढील देशना वाढावी, असा उत्साह करत. "विञ्ञाणाहारं आहारेति" (विज्ञानाहार ग्रहण करतो) म्हणजे त्याच्या आहार घेण्याच्या क्रियेविषयी विचारलेल्या प्रश्नाद्वारे त्या मिथ्यादृष्टीचे उच्चाटन करत "यो एतं...पे... भुञ्जति वा" (जो याला...पे... किंवा खातो) असे म्हणाले. Viññāṇāhāre nāma icchite tassa upabhuñjakenapi bhavitabbaṃ, so ‘‘ko nu kho’’ti ayaṃ pucchāya adhippāyo. Utusamayeti gabbhavuṭṭhānasamaye. So hi utusamayassa mattakasamayattā tathā vutto. ‘‘Udakena aṇḍāni mā nassantū’’ti mahāsamuddato nikkhamitvā. Gijjhapotakā viya āhārasañcetanāya tāni kacchapaṇḍāni manosañcetanāhārena yāpentīti ayaṃ tassa therassa laddhi. Kiñcāpi ayaṃ laddhīti phassamanosañcetanāhāresu kiñcāpi therassa yuttā ayuttā vā ayaṃ laddhi. Imaṃ pañhanti ‘‘ko nu kho, bhante, viññāṇāhāraṃ āhāretī’’ti imaṃ pañhaṃ etāya yathāvuttāya laddhiyā na pana pucchati, atha kho sattupaladdhiyā pucchatīti adhippāyo. Soti diṭṭhigatiko. Na niggahetabbo ummattakasadisattā adhippāyaṃ ajānitvā pucchāya katattā. Tenāha ‘‘āhāretīti nāhaṃ vadāmī’’tiādi. विञ्ञाणाहार (विज्ञानाहार) इच्छिला असता त्याचा उपभोग घेणाराही असला पाहिजे, म्हणून ‘तो कोण आहे?’ हा या प्रश्नाचा अभिप्राय आहे. ‘ऋतुसमये’ म्हणजे गर्भातून बाहेर पडण्याच्या वेळी. कारण तो ऋतुसमयाचा केवळ एक काळ असल्याने तसे म्हटले आहे. ‘पाण्याने अंडी नष्ट होऊ नयेत’ म्हणून महासागरातून बाहेर पडून. गिधाडाच्या पिल्लांप्रमाणे आहाराच्या संचेतनेने ती कासवाची अंडी मनोसञ्चेतनाहाराने (मनःसंचेतनाहाराने) जगतात, हा त्या थेरांचा (स्थविरांचा) सिद्धांत (लद्धि) आहे. हा सिद्धांत स्पर्श आणि मनोसञ्चेतनाहाराच्या बाबतीत थेरांसाठी योग्य असो वा अयोग्य, हा त्यांचा सिद्धांत आहे. ‘भन्ते, विञ्ञाणाहाराचे सेवन कोण करतो?’ हा प्रश्न या पूर्वोक्त सिद्धांताच्या आधारे विचारलेला नाही, तर ‘सत्त्व-उपलब्धी’ (प्राण्याच्या अस्तित्वाची कल्पना) च्या दृष्टीने विचारला आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘तो’ म्हणजे दृष्टीगत (चुकीच्या मताचा). वेड्यासारखा असल्यामुळे आणि अभिप्राय न समजता प्रश्न विचारल्यामुळे त्याचे निग्रह (खंडन) करू नये. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: ‘मी आहार करतो असे म्हणत नाही’ इत्यादी. Tasmiṃ mayā evaṃ vutteti tasmiṃ vacane mayā ‘‘āhāretī’’ti evaṃ vutte sati. Ayaṃ pañhoti ‘‘ko nu kho, bhante, viññāṇāhāraṃ āhāretī’’ti ayaṃ pañho yutto bhaveyya. Evaṃ pucchite pañheti sattupaladdhiṃ anādāya ‘‘katamassa dhammassa paccayo’’ti evaṃ dhammapavattavaseneva pañhe pucchite. Teneva viññāṇenāti teneva paṭisandhiviññāṇena saha uppannaṃ nāmañca rūpañca atītabhave diṭṭhigatikassa vasena āyatiṃ punabbhavābhinibbattīti idhādhippetaṃ. Nāmarūpe jāte satīti nāmarūpe nibbatte tappaccayabhūtaṃ bhinditvā saḷāyatanaṃ hoti. ‘माझ्याद्वारे असे म्हटले असता’ म्हणजे ‘तो आहार करतो’ असे माझ्याद्वारे म्हटले गेले असता. ‘हा प्रश्न’ म्हणजे ‘भन्ते, विञ्ञाणाहाराचे सेवन कोण करतो?’ हा प्रश्न योग्य ठरेल. ‘असा प्रश्न विचारला असता’ म्हणजे सत्त्व-उपलब्धीचा (प्राण्याच्या अस्तित्वाचा) स्वीकार न करता, ‘हा कोणत्या धर्माचा प्रत्यय (कारण) आहे?’ अशा प्रकारे केवळ धर्माच्या प्रवृत्तीच्या (नियमाच्या) आधारे प्रश्न विचारला असता. ‘त्याच विज्ञानाने’ म्हणजे त्याच प्रतिसंधी-विज्ञानासोबत (पटिसन्धिविञ्ञाण) उत्पन्न झालेले नाम आणि रूप, जे भूतकाळात दृष्टीगताच्या (चुकीच्या मताच्या) प्रभावामुळे भविष्यात पुनर्जन्माच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरते, असा येथे अभिप्राय आहे. ‘नाम-रूप उत्पन्न झाले असता’ म्हणजे नाम-रूप उत्पन्न झाल्यावर, त्याच्या प्रत्ययाने (कारणाने) विभक्त होऊन सळायतन (षडायतन) उत्पन्न होते. Tatrāyaṃ paccayavibhāgo – nāmanti vedanādikhandhattayaṃ idhādhippetaṃ, rūpaṃ pana sattasantatipariyāpannaṃ, niyamato cattāri bhūtāni cha vatthūni jīvitindriyaṃ [Pg.34] āhāro ca. Tattha vipākanāmaṃ paṭisandhikkhaṇe hadayavatthuno sahāyo hutvā chaṭṭhassa manāyatanassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaatthiavigatapaccayehi sattadhā paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena kiñci āhārapaccayenāti evaṃ ukkaṃsāvakaṃso veditabbo. Itaresaṃ pana pañcāyatanānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ sahāyo hutvā sahajātanissayavipākavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena kiñci āhārapaccayenāti sabbaṃ purimasadisaṃ. Pavatte vipākanāmaṃ vipākassa chaṭṭhāyatanassa vuttanayena sattadhā paccayo hoti, avipākaṃ pana avipākassa chaṭṭhassa tato vipākapaccayaṃ apanetvā paccayo hoti. Cakkhāyatanādīnaṃ pana paccuppannaṃ cakkhupasādādivatthukampi itarampi vipākanāmaṃ pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayo hoti, tathā avipākampi veditabbaṃ. Rūpato pana vatthurūpaṃ paṭisandhiyaṃ chaṭṭhassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthiavigatapaccayehi chadhā paccayo hoti. Cattāri pana bhūtāni cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ sahajātanissayaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayo hoti. Rūpajīvitaṃ atthiavigatindriyavasena tidhā paccayo hotīti ayañhettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggato (visuddhi. 2.594) gahetabbo. येथे हा प्रत्यय-विभाग (कारणांचे वर्गीकरण) आहे – ‘नाम’ म्हणजे येथे वेदना इत्यादी तीन स्कंध अभिप्रेत आहेत. ‘रूप’ म्हणजे सत्त्व-संततीमध्ये समाविष्ट असलेले, नियमाने चार महाभूते, सहा वस्तू (इंद्रियांचे आधार), जीवितेंद्रिय आणि आहार. त्यामध्ये, विपाक-नाम हे प्रतिसंधीच्या क्षणी हृदयवस्तूचे सहायक होऊन, सहाव्या मनायतनाला सहजात, अन्योन्य, निश्रय, संप्रयुक्त, विपाक, अस्ति आणि अविगत या प्रत्ययांद्वारे सात प्रकारे प्रत्यय (कारण) होते. येथे काही हेतू-प्रत्ययाने तर काही आहार-प्रत्ययाने, अशा प्रकारे उत्कर्ष आणि अपकर्ष समजून घ्यावा. इतर पाच आयतनांच्या आणि चार महाभूतांच्या बाबतीत सहायक होऊन, सहजात, निश्रय, विपाक, विप्रयुक्त, अस्ति आणि अविगत या रूपाने सहा प्रकारे प्रत्यय होते. येथे काही हेतू-प्रत्ययाने तर काही आहार-प्रत्ययाने, हे सर्व पूर्वीप्रमाणेच आहे. प्रवृत्तीच्या वेळी (पवत्ते) विपाक-नाम हे विपाकाच्या सहाव्या आयतनाला पूर्वोक्त पद्धतीने सात प्रकारे प्रत्यय होते; परंतु अविपाक हे अविपाकाच्या सहाव्या आयतनाला, त्यातून विपाक-प्रत्यय वगळून प्रत्यय होते. चक्षुरायतन इत्यादींच्या बाबतीत, वर्तमानकालीन चक्षुप्रसाद इत्यादी वस्तूंवर आधारित असलेले किंवा इतर विपाक-नाम हे पश्चाज्जात, विप्रयुक्त, अस्ति आणि अविगत या प्रत्ययांद्वारे चार प्रकारे प्रत्यय होते; तसेच अविपाकाच्या बाबतीतही समजून घ्यावे. रूपाच्या दृष्टीने, प्रतिसंधीच्या वेळी वस्तू-रूप हे सहाव्या आयतनाला सहजात, अन्योन्य, निश्रय, विप्रयुक्त, अस्ति आणि अविगत या प्रत्ययांद्वारे सहा प्रकारे प्रत्यय होते. चार महाभूते ही चक्षुरायतन इत्यादी पाच आयतनांना सहजात, निश्रय, अस्ति आणि अविगत या प्रत्ययांद्वारे चार प्रकारे प्रत्यय होतात. रूप-जीवित हे अस्ति, अविगत आणि इंद्रिय या रूपाने तीन प्रकारे प्रत्यय होते – हा येथे संक्षेप आहे, तर याचा सविस्तर विस्तार विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग २.५९४) मधून ग्रहण करावा. Pañhassa okāsaṃ dentoti ‘‘ko nu kho, bhante, phusatī’’ti imassa diṭṭhigatikapañhassa okāsaṃ dento. Tato vivecetukāmoti adhippāyo. Sabbapadesūti diṭṭhigatikena bhagavatā ca vuttapadesu. Sattoti attā. So pana ucchedavādinopi yāva na ucchijjati, tāva atthevāti laddhi, pageva sassatavādino. Bhūtoti vijjamāno. Nipphattoti nipphanno. Na tassa dāni nipphādetabbaṃ kiñci atthīti laddhi. Idappaccayā idanti imasmā viññāṇāhārapaccayā idaṃ nāmarūpaṃ. Puna idappaccayā idanti imasmā nāmarūpapaccayā idaṃ saḷāyatananti evaṃ bahūsu ṭhānesu bhagavatā kathitattā yathā paccayato nibbattaṃ saṅkhāramattamidanti saññattiṃ upagato. Tenāpīti saññattupagatenāpi. Ekābaddhaṃ katvāti yathā pucchāya avasaro na hoti, tathā ekābaddhaṃ katvā. Desanāruḷhanti yato saḷāyatanapadato paṭṭhāya ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’tiādinā desanā paṭiccasamuppādavīthiṃ āruḷhameva. Tamevāti saḷāyatanapadameva [Pg.35] gahetvā. Vivajjentoti vivaṭṭento. Evamāhāti ‘‘channaṃtvevā’’tiādiākārena evaṃ desite, ‘‘vineyyajano paṭivijjhatī’’ti evamāha. Viññāṇāhāro āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyāti evaṃ purimabhavato āyatibhavassa paccayavasena mūlakāraṇavasena ca desitattā ‘‘viññāṇanāmarūpānaṃ antare eko sandhī’’ti vuttaṃ. Tadaminā viññāṇaggahaṇena abhisaṅkhāraviññāṇassāpi gahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. ‘प्रश्नाला वाव देणे’ म्हणजे ‘भन्ते, स्पर्श कोण करतो?’ या दृष्टीगताच्या प्रश्नाला वाव देणे. त्यानंतर त्याला त्यातून मुक्त करण्याची इच्छा असणे, असा अभिप्राय आहे. ‘सर्व पदांमध्ये’ म्हणजे दृष्टीगताने आणि भगवंतांनी म्हटलेल्या पदांमध्ये. ‘सत्त्व’ म्हणजे आत्मा. तो उच्छेदवादी लोकांच्या मतेही जोपर्यंत नष्ट होत नाही, तोपर्यंत तो अस्तित्वातच असतो, असा त्यांचा सिद्धांत आहे; मग शाश्वतवाद्यांबद्दल काय सांगावे! ‘भूत’ म्हणजे विद्यमान (अस्तित्वात असलेला). ‘निष्पत्ती’ म्हणजे निष्पन्न झालेला. आता त्याच्यासाठी काहीही निष्पन्न करण्याचे उरलेले नाही, असा सिद्धांत आहे. ‘इदंप्रत्ययता’ (याच्या प्रत्ययाने हे) म्हणजे या विञ्ञाणाहाराच्या प्रत्ययाने (कारणाने) हे नाम-रूप होते. पुन्हा ‘याच्या प्रत्ययाने हे’ म्हणजे या नाम-रूपाच्या प्रत्ययाने हे सळायतन (षडायतन) होते, असे भगवंतांनी अनेक ठिकाणी सांगितले असल्यामुळे, प्रत्ययानुसार उत्पन्न झालेला हा केवळ संस्कारमात्र आहे, अशी समजूत झाली. ‘त्याच्याद्वारेही’ म्हणजे समजूत झालेल्याद्वारेही. ‘एकत्र बांधून’ म्हणजे ज्याप्रमाणे प्रश्न विचारण्यास वाव राहणार नाही, अशा प्रकारे एकत्र बांधून. ‘देशनेवर आरूढ’ म्हणजे ज्या अर्थी सळायतन पदापासून सुरुवात करून ‘सळायतन-प्रत्ययाने स्पर्श’ इत्यादी रूपाने देशना प्रतीत्यसमुत्पाद मार्गावर आरूढ झाली आहे. ‘त्यालाच’ म्हणजे सळायतन पदालाच ग्रहण करून. ‘वर्जन करत’ म्हणजे फिरवत (बदलत). ‘असे म्हणाले’ म्हणजे ‘सहा आयतनांच्याच...’ इत्यादी प्रकारे अशी देशना केली असता, ‘विनेय जन (शिकणारे लोक) आकलन करतात’ असे म्हटले आहे. विञ्ञाणाहार हा भविष्यातील पुनर्जन्माच्या उत्पत्तीसाठी कारणीभूत ठरतो, अशा प्रकारे पूर्वजन्मापासून भावी जन्माच्या प्रत्यय रूपाने आणि मूळ कारणाच्या रूपाने देशना केली असल्यामुळे ‘विज्ञान आणि नाम-रूपाच्या मध्ये एक संधी (जोड) आहे’ असे म्हटले आहे. येथे विज्ञानाच्या ग्रहणाने अभिसंस्कार-विज्ञानाचेही ग्रहण केले गेले आहे, असे समजावे. Moḷiyaphaggunasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. मोळियफग्गुन सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 3. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā ३. समणब्राह्मण सुत्ताची वर्णना (टीका) 13. Ye paccayasamavāye tenattabhāvena saccāni paṭivijjhituṃ samatthā, te bāhirakaliṅge ṭhitāpi teneva tattha samatthatāyogena bhāvinaṃ samitabāhitapāpataṃ apekkhitvā samaṇasammatāyeva brāhmaṇasammatāyevāti te nivattetuṃ ‘‘saccāni paṭivijjhituṃ asamatthā’’ti vuttaṃ. Dukkhasaccavasenāti dukkhaariyasaccavasena. Aññathā kathaṃ bāhirakāpi jarāmaraṇaṃ dukkhanti na jānanti. Saccadesanābhāvato ‘‘saha taṇhāyā’’ti vuttanti keci. Taṃ na suṭṭhu. Yasmā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbatti, idha jātīti adhippetā, sā ca taṇhā eva santānena, taṇheva sā jāti. Jarāmaraṇañcettha pākaṭameva adhippetaṃ, na khaṇikaṃ, tasmā sataṇhā eva jātijarāmaraṇassa samudayoti bhūtakathanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Samudayasaccavasena na jānantīti yojanā. Esa nayo sesapadesupi. Sabbapadesūti yattha taṇhā visesanabhāvena vattabbā, tesu sabbapadesu. Yena samannāgatattā puggalo paramatthato samaṇo brāhmaṇoti vuccati, taṃ sāmaññaṃ brahmaññañcāti āha ‘‘ariya…pe… brahmaññañcā’’ti. Yena hi pavattinimittena samaṇa-saddo brāhmaṇa-saddo ca sake atthe niruḷho, tassa vasena abhinnopi veneyyajjhāsayato dvidhā katvā vattuṃ arahatīti vuttaṃ ‘‘ubhayatthāpī’’ti. Ekādasasu ṭhānesu cattāri saccāni kathesi avijjāsamudayassa anuddhaṭattā. १३. जे प्रत्यय-सामग्रीच्या (paccayasamavāya) योगाने त्या आत्मभावाने (अस्तित्वाने) सत्यांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्यास समर्थ आहेत, ते बाह्य लिंगात (वेषात) स्थित असूनही, तेथेच त्या सामर्थ्ययोगामुळे भविष्यातील शमित-बाधित-पापतेची (पाप शांत व दूर करण्याची अवस्था) अपेक्षा करून 'श्रमणच मानले जातात' किंवा 'ब्राह्मणच मानले जातात'. त्यांना वगळण्यासाठी 'सत्यांचा प्रतिवेध करण्यास असमर्थ' असे म्हटले आहे. 'दुःखसच्चवसेना' म्हणजे दुःख-आर्यसत्याच्या दृष्टीने. अन्यथा, बाह्य लोकही 'जरामरण हे दुःख आहे' असे कसे बरे जाणणार नाहीत? काही जण म्हणतात की, सत्यदेशनेच्या अभावामुळे 'सहा तण्हाया' (तृष्णेसह) असे म्हटले आहे. ते योग्य नाही. कारण त्या त्या भवामध्ये जी पहिली अभिनिर्वृत्ती (उत्पत्ती) होते, ती येथे 'जाती' (जन्म) म्हणून अभिप्रेत आहे, आणि ती तृष्णेच्याच प्रवाहाने होते, म्हणून तृष्णाच ती 'जाती' आहे. आणि येथे जरामरण हे प्रकट (स्थूल) स्वरूपातच अभिप्रेत आहे, क्षणिक नाही. म्हणून, तृष्णेसह असणारी जातीच जरामरणाचा समुदय आहे, हे वास्तव कथन समजावे. 'समुदयसत्याच्या दृष्टीने जाणत नाहीत' असा येथे संबंध (योजना) आहे. हाच नियम उर्वरित पदांमध्येही लावावा. 'सगळ्या पदांमध्ये' म्हणजे ज्या ज्या पदांमध्ये तृष्णेचा विशेषण म्हणून उल्लेख करणे आवश्यक आहे, त्या सर्व पदांमध्ये. ज्या गुणांनी युक्त असल्यामुळे पुद्गल (व्यक्ती) परमार्थतः 'श्रमण' किंवा 'ब्राह्मण' म्हटला जातो, ते श्रमण्य आणि ब्रह्मण्य होय, हे दर्शवण्यासाठी 'अरिया...पे... ब्रह्मञ्ञञ्चा' (आर्य...पे... ब्रह्मण्य) असे म्हटले आहे. ज्या प्रवृत्ती-निमित्ताने 'श्रमण' शब्द आणि 'ब्राह्मण' शब्द आपापल्या अर्थात रूढ झाले आहेत, त्या दृष्टीने ते अभिन्न (एकच) असले तरी, विनेय (उपदेश देण्यास योग्य व्यक्ती) च्या आशयानुसार दोन प्रकारे सांगणे योग्य आहे, म्हणून 'उभयत्थापि' (दोन्ही ठिकाणी) असे म्हटले आहे. अविद्या-समुदयाचे निर्मूलन न झाल्यामुळे अकरा स्थानांमध्ये चार सत्यांचे कथन केले आहे. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. श्रमणब्राह्मणसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 4. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā ४. द्वितीय श्रमणब्राह्मणसुत्तवर्णना 14. Ime [Pg.36] dhamme katame dhammeti ca ettha iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘imesaṃ dhammānaṃ katamesaṃ dhammāna’’nti imesaṃ padānaṃ saṅgaho. Etāni hi padāni jarāmaraṇādīnaṃ sādhāraṇabhāvena vuttāni imissā desanāya papañcabhūtānīti āha ‘‘ettakaṃ papañcaṃ katvā kathitaṃ, desanaṃ…pe… ajjhāsayenā’’ti. Iminā tāneva jarāmaraṇādīni gahetvā puggalajjhāsayavasena ādito ‘‘ime dhamme’’tiādinā sabbapadasādhāraṇato desanā āraddhā. Yathānulomasāsanañhi suttantadesanā, na yathādhammasāsananti. १४. येथे 'इमे धम्मे कतमे धम्मे' (हे धर्म कोणते धर्म) या वाक्यातील 'इति' हा शब्द 'आदि' (इत्यादी) या अर्थाने आला आहे. त्यामुळे 'इमेसं धम्मानं कतमेसं धम्मानं' (या धर्मांचे कोणत्या धर्मांचे) या पदांचा संग्रह होतो. कारण ही पदे जरामरण इत्यादींच्या साधारण भावाने म्हटली गेली असून या देशनेचा विस्तार करणारी आहेत, म्हणून 'एवढा विस्तार करून सांगितले आहे, देशना...पे... आशयाने' असे म्हटले आहे. याद्वारे, त्याच जरामरण इत्यादींना ग्रहण करून पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) आशयानुसार सुरुवातीला 'इमे धम्मे' इत्यादी शब्दांनी सर्व पदांच्या साधारण रूपाने देशना सुरू केली आहे. कारण सुत्तन्त-देशना ही यथानुकूल (श्रोत्याच्या अनुकूलतेनुसार) शासन आहे, यथाधर्म (केवळ तात्विक नियमांनुसार) शासन नाही. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. द्वितीय श्रमणब्राह्मणसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 5. Kaccānagottasuttavaṇṇanā ५. कच्चानगोत्तसुत्तवर्णना 15. Yasmā idha jānantāpi ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vadanti ajānantāpi bāhirakāpi sāsanikāpi anussavādivasenapi attapaccakkhenapi, tasmā taṃ bahūnaṃ vacanaṃ upādāya āmeḍitavasena ‘‘sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti, bhante, vuccatī’’ti āha. Tathāniddiṭṭhatādassanatthaṃ hissa ayaṃ āmeḍitapayogo. Ayañhettha adhippāyo – ‘‘aparehipi sammādiṭṭhīti vuccati, sā panāyaṃ evaṃ vuccamānā atthañca lakkhaṇañca upādāya kittāvatā nu kho, bhante, sammādiṭṭhi hotī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sammādiṭṭhī’’ti vacane yasmā viññū eva pamāṇaṃ, na aviññū, tasmā ‘‘yaṃ paṇḍitā’’tiādi vuttaṃ. Dve avayavā assāti dvayaṃ, duvidhaṃ diṭṭhigāhavatthu, dvayaṃ diṭṭhigāhavasena nissito apassitoti dvayanissito. Tenāha ‘‘dve koṭṭhāse nissito’’ti. Yāya diṭṭhiyā ‘‘sabboyaṃ loko atthi vijjati sabbakālaṃ upalabbhatī’’ti diṭṭhigatiko gaṇhāti, sā diṭṭhi atthitā, sā eva sadā sabbakālaṃ loko atthīti pavattagāhatāya sassato, taṃ sassataṃ. Yāya diṭṭhiyā ‘‘sabboyaṃ loko natthi na hoti ucchijjatī’’ti diṭṭhigatiko gaṇhāti, sā diṭṭhi natthitā, sā eva ucchijjatīti uppannagāhatāya ucchedo, taṃ ucchedaṃ. Loko [Pg.37] nāma saṅkhāraloko tamhi gahetabbato. Sammappaññāyāti aviparītapaññāya yathābhūtapaññāya. Tenāha ‘‘savipassanā maggapaññā’’ti. Nibbattesu dhammesūti yathā paccayuppannesu rūpārūpadhammesu. Paññāyante svevāti santānanibandhanavasena paññāyamānesu eva. Yā natthīti yā ucchedadiṭṭhi tattha tattheva sattānaṃ ucchijjanato vinassanato koci ṭhito nāma satto dhammo vā natthīti saṅkhāraloke uppajjeyya. ‘‘Natthi sattā opapātikā’’ti pavattamānāpi micchādiṭṭhi tathāpavattasaṅkhārārammaṇāva. Sā na hotīti kammāvijjātaṇhādibhedaṃ paccayaṃ paṭicca saṅkhāralokassa samudayanibbattiṃ sammappaññāya passato, sā ucchedadiṭṭhi, na hoti, nappavattati avicchedena saṅkhārānaṃ nibbattidassanato. Lokanirodhanti saṅkhāralokassa khaṇikanirodhaṃ. Tenāha ‘‘saṅkhārānaṃ bhaṅga’’nti. Yā atthīti hetuphalasambandhena pavattamānassa santānānupacchedassa ekattaggahaṇena saṅkhāraloke yā sassatadiṭṭhi sabbakālaṃ loko atthīti uppajjeyya. Sā na hotīti uppannuppannānaṃ nirodhassa navanavānañca uppādassa dassanato, sā sassatadiṭṭhi na hoti. १५. कारण येथे जाणणारेही 'सम्यग्दृष्टी' (सम्मादिट्ठि) असे म्हणतात आणि न जाणणारेही, बाह्य लोकही आणि शासनातील (बौद्ध संघातील) लोकही, परंपरेने (अनुश्रवाने) किंवा स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवानेही तसे म्हणतात; म्हणून त्या बहुसंख्याकांच्या वचनाचा स्वीकार करून पुनरुक्तीच्या (आमेडित) रूपाने 'भन्ते, सम्यग्दृष्टी सम्यग्दृष्टी असे म्हटले जाते' असे म्हटले आहे. तशा प्रकारे निर्दिष्ट केलेले दाखवण्यासाठीच हा पुनरुक्तीचा प्रयोग केला आहे. येथे हा अभिप्राय आहे – 'इतरांद्वारेही सम्यग्दृष्टी असे म्हटले जाते, परंतु अशा प्रकारे म्हटली जाणारी ही सम्यग्दृष्टी अर्थ आणि लक्षण ग्रहण करून किती प्रमाणात, भन्ते, सम्यग्दृष्टी ठरते?' अट्ठकथेमध्ये मात्र 'सम्यग्दृष्टी' या वचनात विज्ञ (ज्ञानी) लोकच प्रमाण आहेत, अविज्ञ (अज्ञानी) नव्हे, म्हणून 'जे पंडितांनी...' इत्यादी म्हटले आहे. ज्याचे दोन अवयव आहेत ते 'द्वय' (दोन प्रकारची दृष्टीग्रहणाची वस्तू) होय. त्या द्वयाचा (दोन प्रकारच्या दृष्टीग्रहणाचा) आश्रय घेतलेला आणि त्यात अडकलेला तो 'द्वयनिःश्रित' (द्वयनिस्सित) होय. म्हणून 'दोन भागांचा आश्रय घेतलेला' असे म्हटले आहे. ज्या दृष्टीने दृष्टीगत (चुकीची दृष्टी असलेला) मनुष्य 'हा सर्व लोक अस्तित्वात आहे, विद्यमान आहे, सर्वकाळ उपलब्ध आहे' असे ग्रहण करतो, ती दृष्टी 'अस्तित्व' (अत्थिता) होय. तीच नेहमी सर्वकाळ लोक अस्तित्वात आहे अशा प्रवृत्तीच्या ग्रहणामुळे 'शाश्वत' (सस्सत) होय, ती शाश्वत दृष्टी होय. ज्या दृष्टीने दृष्टीगत मनुष्य 'हा सर्व लोक अस्तित्वात नाही, नष्ट होतो, उच्छेद पावतो' असे ग्रहण करतो, ती दृष्टी 'नास्तित्व' (नत्थिता) होय. तीच उच्छेद पावते अशा उत्पन्न झालेल्या ग्रहणामुळे 'उच्छेद' (उच्छेद) होय, ती उच्छेद दृष्टी होय. येथे 'लोक' म्हणजे संस्कारलोक (संखारलोक) होय, कारण तोच ग्रहण करण्याजोगा आहे. 'सम्मापञ्ञाय' (सम्यक् प्रज्ञेने) म्हणजे अविपरीत प्रज्ञेने, यथाभूत प्रज्ञेने. म्हणून 'विपश्यनेसह असणारी मार्गप्रज्ञा' असे म्हटले आहे. 'उत्पन्न झालेल्या धर्मांमध्ये' म्हणजे प्रत्ययोत्पन्न (पच्चयउप्पन्न) रूप आणि अरूप धर्मांमध्ये. 'प्रकट होणाऱ्यांमध्येच' म्हणजे प्रवाहाच्या (संततीच्या) संबंधामुळे प्रकट होणाऱ्यांमध्येच. 'जी नास्तित्व' म्हणजे जी उच्छेददृष्टी त्या त्या ठिकाणीच प्राण्यांच्या उच्छेदामुळे व विनाशाने 'कोणताही स्थिर असा प्राणी किंवा धर्म अस्तित्वात नाही' अशा प्रकारे संस्कारलोकात उत्पन्न होईल. 'औपपातिक प्राणी नसतात' अशी प्रवृत्त होणारी मिथ्यादृष्टी देखील तशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या संस्कारांचेच आलंबन घेणारी असते. 'ती होत नाही' म्हणजे कर्म, अविद्या, तृष्णा इत्यादी विविध प्रत्ययांवर अवलंबून संस्कारलोकाची समुदय-उत्पत्ती सम्यक् प्रज्ञेने पाहणाऱ्या व्यक्तीला ती उच्छेददृष्टी होत नाही, प्रवृत्त होत नाही; कारण संस्कारांची अखंडपणे होणारी उत्पत्ती त्याला दिसत असते. 'लोकनिरोध' म्हणजे संस्कारलोकाचा क्षणिक निरोध. म्हणून 'संस्कारांचा भंग' असे म्हटले आहे. 'जी अस्तित्व' म्हणजे हेतू आणि फळाच्या संबंधाने प्रवृत्त होणाऱ्या प्रवाहाच्या अविच्छिन्नतेला एकत्व रूपाने ग्रहण केल्यामुळे संस्कारलोकात 'सर्वकाळ लोक अस्तित्वात आहे' अशी जी शाश्वतदृष्टी उत्पन्न होईल. 'ती होत नाही' म्हणजे उत्पन्न झालेल्यांच्या निरोधाचे आणि नवनवीन उत्पन्न होणाऱ्यांचे दर्शन घडत असल्यामुळे ती शाश्वतदृष्टी होत नाही. Loko samudeti etasmāti lokasamudayoti āha ‘‘anulomapaccayākāra’’nti. Paccayadhammānañhi attano phalassa paccayabhāvo anulomapaccayākāro. Paṭilomaṃ paccayākāranti ānetvā sambandho. Taṃtaṃhetunirodhato taṃtaṃphalanirodho hi paṭilomapaccayākāro. Yo hi avijjādīnaṃ paccayadhammānaṃ hetuādipaccayabhāvo, so nippariyāyato lokasamudayo. Paccayuppannassa saṅkhārādikassa. Anucchedaṃ passatoti anucchedadassanassa hetu. Ayampīti na kevalaṃ khaṇato udayavayanīharaṇanayo, atha kho paccayato udayavayanīharaṇanayopi. ज्यापासून लोक उत्पन्न होतो तो 'लोकसमुदय' होय, म्हणून 'अनुलोम-प्रत्ययाकार' (अनुलोमपच्चयकार) असे म्हटले आहे. कारण प्रत्ययधर्मांचा आपल्या फळासाठी प्रत्ययभाव (कारणभाव) असणे हाच अनुलोम-प्रत्ययाकार होय. 'प्रतिलोम-प्रत्ययाकार' असा शब्द आणून संबंध जोडला पाहिजे. कारण त्या त्या हेतूच्या निरोधाने त्या त्या फळाचा निरोध होणे हाच प्रतिलोम-प्रत्ययाकार होय. कारण अविद्या इत्यादी प्रत्ययधर्मांचा जो हेतू इत्यादी प्रत्ययभाव आहे, तोच मुख्य अर्थाने (निष्पर्यायाने) लोकसमुदय होय. प्रत्ययोत्पन्न संस्कार इत्यादींचा. 'अनुच्छेद पाहणाऱ्याचा' म्हणजे उच्छेद न पाहण्याच्या (अविच्छिन्नता पाहण्याच्या) हेतूने. 'हा देखील' म्हणजे केवळ क्षणाच्या दृष्टीने उदय-व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) काढण्याचा नियम नाही, तर प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) दृष्टीनेही उदय-व्यय काढण्याचा नियम आहे. Upagamanaṭṭhena taṇhāva upayo. Tathā diṭṭhupayo. Eseva nayoti iminā upayehi upādānādīnaṃ anatthantarataṃ atidisati. Tathā ca pana tesu duvidhatā upādīyati. Nanu ca cattāri upādānāni aññattha vuttānīti? Saccaṃ vuttāni, tāni ca kho atthato dve evāti idha evaṃ vuttaṃ. Kāmaṃ ‘‘ahaṃ mama’’nti ayathānukkamena vuttaṃ, yathānukkamaṃyeva pana attho veditabbo. Ādi-saddena paroparassa subhaṃ asubhantiādīnañca saṅgaho veditabbo. Te dhammeti tebhūmakadhamme. Vinivisantīti [Pg.38] virūpaṃ nivisanti, abhinivisantīti attho. Tāhīti taṇhādiṭṭhīhi. Vinibaddhoti virūpaṃ vimuccituṃ vā appadānavasena niyametvā baddho. जवळ जाण्याच्या (आसक्तीच्या) अर्थाने तृष्णाच 'उपय' (जवळ जाणारी/आसक्त होणारी) आहे. तसेच दृष्टी हा 'उपय' (दृष्ट्युपय) आहे. 'हाच नियम आहे' याने उपायांद्वारे उपादान इत्यादींचे अभिन्नत्व (वेगळे नसणे) दर्शविले जाते. आणि तसेच त्यांच्यामध्ये द्विविधता (दोन प्रकार) ग्रहण केली जाते. 'पण इतर ठिकाणी चार उपादाने सांगितली आहेत ना?' सत्य आहे, ती सांगितली आहेत; परंतु अर्थाच्या दृष्टीने ती दोनच आहेत, म्हणून येथे असे म्हटले आहे. जरी 'मी आणि माझे' असे अयोग्य क्रमाने म्हटले असले, तरी योग्य क्रमानेच त्याचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. 'आदि' शब्दाने स्वतःचे व दुसऱ्याचे, शुभ व अशुभ इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. 'ते धम्म' म्हणजे ते तिन्ही भूमींमधील (तेभूमिक) धर्म. 'विनिविसन्ति' म्हणजे चुकीच्या पद्धतीने प्रविष्ट होतात, अभिनिवेश करतात असा अर्थ आहे. 'त्यांच्याद्वारे' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे. 'विनिबद्ध' म्हणजे चुकीच्या पद्धतीने किंवा मुक्त न होण्याच्या स्वरूपात बद्ध (गुंतलेला). ‘‘Abhiniveso’’ti upayupādānānaṃ pavattiākāraviseso vuttoti āha ‘‘tañcāyanti tañca upayupādāna’’nti. Cittassāti akusalacittassa. Patiṭṭhānabhūtanti ādhārabhūtaṃ. Dosamohavasenapi akusalacittappavatti taṇhādiṭṭhābhinivesūpanissayā evāti taṇhādiṭṭhiyo akusalassa cittassa adhiṭṭhānanti vuttā. Tasminti akusalacitte. Abhinivisantīti ‘‘etaṃ mama, eso me attā’’tiādinā abhinivesanaṃ pavattenti. Anusentīti thāmagatā hutvā appahānabhāvena anusenti. Tadubhayanti taṇhādiṭṭhidvayaṃ. Na upagacchatīti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā taṇhādiṭṭhigatiyā na upasaṅkamati na allīyati. Na upādiyatīti na daḷhaggāhaṃ gaṇhāti. Na adhiṭṭhātīti na taṇhādiṭṭhigāhena adhiṭṭhāya pavattati. Attaniyagāho nāma sati attagāhe hotīti vuttaṃ ‘‘attā me’’ti. Idaṃ dukkhaggahaṇaṃ upādānakkhandhāpassayaṃ tabbinimuttassa dukkhassa abhāvāti vuttaṃ ‘‘dukkhamevāti pañcupādānakkhandhamattamevā’’ti. ‘‘Saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti (dī. ni. 2.387; ma. ni. 1.120; 3.373; vibha. 190) hi vuttaṃ. Kaṅkhaṃ na karotīti saṃsayaṃ na uppādeti sabbaso vicikicchāya samucchindanato. 'अभिनिवेश' म्हणजे उपय आणि उपादान यांच्या प्रवृत्तीचा विशेष प्रकार सांगितला आहे, म्हणून 'तञ्चायं' म्हणजे 'ते उपय आणि उपादान' असे म्हटले आहे. 'चित्ताचे' म्हणजे अकुशल चित्ताचे. 'प्रतिष्ठाभूत' म्हणजे आधारभूत असलेले. द्वेष आणि मोहाच्या प्रभावाने देखील अकुशल चित्ताची प्रवृत्ती ही तृष्णा, दृष्टी आणि अभिनिवेश यांच्या उपनिष्रयानेच (आधारानेच) होते, म्हणून तृष्णा आणि दृष्टी हे अकुशल चित्ताचे 'अधिष्ठान' आहेत असे म्हटले आहे. 'त्याच्यामध्ये' म्हणजे त्या अकुशल चित्तामध्ये. 'अभिनिवेश करतात' म्हणजे 'हे माझे आहे, हा माझा आत्मा आहे' इत्यादी प्रकारे अभिनिवेश प्रवृत्त करतात. 'अनुशयन करतात' म्हणजे दृढ होऊन, प्रहाण न झाल्यामुळे सुप्त अवस्थेत राहतात (अनुशयी होतात). 'ते दोन्ही' म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी हे दोन्ही. 'जवळ जात नाही' म्हणजे 'हे माझे आहे' इत्यादी प्रकारे तृष्णा व दृष्टीच्या गतीने जवळ जात नाही, चिकटत नाही. 'उपादान करत नाही' म्हणजे दृढतेने पकडत नाही. 'अधिष्ठान करत नाही' म्हणजे तृष्णा व दृष्टीच्या ग्रहणाने अधिष्ठित होऊन प्रवृत्त होत नाही. 'आत्मीय ग्रहण' हे आत्मग्रहाच्या अस्तित्वातच होते, म्हणून 'माझा आत्मा' असे म्हटले आहे. हे दुःखाचे ग्रहण उपादानस्कंधांवर आश्रित आहे, कारण त्याशिवाय इतर दुःखाचा अभाव असतो, म्हणून 'दुःखच म्हणजे केवळ पाच उपादानस्कंधच' असे म्हटले आहे. कारण 'थोडक्यात सांगायचे तर पाच उपादानस्कंध हेच दुःख आहे' असे म्हटले आहे. 'शंका करत नाही' म्हणजे संशय निर्माण करत नाही, कारण विचिकित्सेचे (शंकेचे) पूर्णपणे समूळ उच्चाटन झालेले असते. Na parappaccayenāti parassa asaddahanena. Missakasammādiṭṭhiṃ āhāti nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sammādiṭṭhiyā vuttattā lokiyalokuttaramissakaṃ sammādiṭṭhiṃ avoca. Nikūṭantoti nihīnanto. Nihīnapariyāyo hi ayaṃ nikūṭa-saddo. Tenāha ‘‘lāmakanto’’ti. Paṭhamakanti ca garahāyaṃ ka-saddo. Sabbaṃ natthīti yathāsaṅkhataṃ bhaṅguppattiyā natthi eva, sabbaṃ natthi ucchijjati vinassatīti adhippāyo. Sabbamatthīti ca yathā asaṅkhataṃ atthi vijjati, sabbakālaṃ upalabbhatīti adhippāyo. Sabbanti cettha sakkāyasabbaṃ veditabbaṃ ‘‘sabbadhammamūlapariyāya’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) viya. Tañhi pariññāñāṇānaṃ paccayabhūtaṃ. Iti-saddo nidassane. Kiṃ nidasseti? Atthi-saddena vuttaṃ. ‘‘Atthita’’nti niccataṃ. Sassataggāho hi idha paṭhamo antoti adhippeto. Ucchedaggāho dutiyoti tadubhayavinimuttā ca idappaccayatā. Ettha ca uppannanirodhakathanato sassatataṃ, nirujjhantānaṃ asati [Pg.39] nibbānappattiyaṃ yathāpaccayaṃ punūpagamanakathanato ucchedatañca anupagamma majjhimena bhagavā dhammaṃ deseti idappaccayatānayena. Tena vuttaṃ ‘‘ete…pe… ante’’tiādi. 'दुसऱ्याच्या प्रत्ययाने (विश्वासाने) नाही' म्हणजे दुसऱ्यावर अंधविश्वास न ठेवता. 'मिश्र सम्यक् दृष्टी' विषयी सांगितले आहे, कारण नाम-रूप परिच्छेदापासून सुरू होणाऱ्या सम्यक् दृष्टीचे वर्णन केल्यामुळे लौकिक आणि लोकोत्तर मिश्रित सम्यक् दृष्टीविषयी सांगितले आहे. 'निकूटान्त' म्हणजे हीन अंत (निकृष्ट मर्यादा). 'निकूट' हा शब्द हीन या अर्थाचा पर्याय आहे. म्हणूनच 'हलका अंत' (लामकन्त) असे म्हटले आहे. 'प्रथम' मधील 'क' हा शब्द निंदा दर्शवण्यासाठी आहे. 'सर्व काही नाही' म्हणजे जसे संस्कारीत (संस्कृत) गोष्टींच्या भंगाच्या उत्पत्तीमुळे काहीच उरत नाही, सर्व काही नाहीसे होते, उच्छेद होतो, नष्ट होते असा अभिप्राय आहे. 'सर्व काही आहे' म्हणजे जसे असंस्कृत (असंखत) अस्तित्वात आहे, सर्वकाळ उपलब्ध असते असा अभिप्राय आहे. येथे 'सर्व' म्हणजे 'सत्काय-सर्व' (सक्कायसब्ब) असे समजले पाहिजे, जसे की 'सब्बधम्ममूलपरियाय' इत्यादींमध्ये आहे. कारण ते परिज्ञा-ज्ञानाचे (पूर्ण आकलनाचे) कारण आहे. 'इति' हा शब्द निर्देश करण्यासाठी आहे. तो कशाचा निर्देश करतो? 'अस्ति' शब्दाने सांगितलेल्या गोष्टीचा. 'अस्तित्व' म्हणजे नित्यता (शाश्वतता). कारण येथे शाश्वत-ग्राह (नित्यतावाद) हा पहिला अंत (अतिरेक) अभिप्रेत आहे. उच्छेद-ग्राह (उच्छेदवाद) हा दुसरा अंत आहे, आणि या दोन्हीपासून मुक्त असलेली ती 'इदप्रत्ययता' (प्रतीत्यसमुत्पाद) आहे. आणि येथे उत्पन्न झालेल्यांच्या निरोधाचे कथन केल्यामुळे शाश्वततावादाकडे न जाता, आणि निरुद्ध होणाऱ्यांच्या निर्वाणप्राप्ती नसताना प्रत्ययानुसार (कारणानुसार) पुन्हा उत्पत्तीचे कथन केल्यामुळे उच्छेदवादाकडे न जाता, भगवान मध्यम मार्गाने 'इदप्रत्ययता' (प्रतीत्यसमुत्पाद) च्या नियमाने धम्म उपदेशितात. म्हणूनच 'हे... इत्यादी अंत' असे म्हटले आहे. Kaccānagottasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कच्चायनगोत्त सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 6. Dhammakathikasuttavaṇṇanā ६. धम्मकथिक सुत्ताची वर्णना (टीका) 16. Nibbindanatthāyāti nibbidānupassanāpaṭilābhāya. Sā hi jarāmaraṇasīsena vuttesu saṅkhatadhammesu nibbindanākārena pavattati. Virajjanatthāyāti virāgānupassanāpaṭilābhāya. Sīlato paṭṭhāyāti vivaṭṭasannissitasīlasamādānato paṭṭhāya. Sotāpattiyaṅgehi samannāgato vivaṭṭasannissitasīle patiṭṭhito upāsakopi pageva catupārisuddhisīle patiṭṭhito bhikkhu sammāpaṭipanno nāma. Tenāha ‘‘yāva arahattamaggā paṭipannoti veditabbo’’ti. Nibbānadhammassāti nibbānāvahassa ariyassa maggassa. Anurūpasabhāvabhūtanti nibbānādhigamassa anucchavikasabhāvabhūtaṃ. Nibbidāti iminā vuṭṭhānagāminipariyosānaṃ vipassanaṃ vadati. Virāgā nirodhāti padadvayena ariyamaggaṃ, itarena phalaṃ. Etthāti imasmiṃ sutte. Ekena nayenāti paṭhamena nayena. Tattha hi bhagavā tena bhikkhunā dhammakathikalakkhaṇaṃ pucchito taṃ matthakaṃ pāpetvā vissajjesi. Yo hi vipassanaṃ maggaṃ anupādāvimuttiṃ pāpetvā kathetuṃ sakkoti, so ekantadhammakathiko. Tenāha ‘‘dhammakathikassa pucchā kathitā’’ti. Dvīhīti dutiyatatiyanayehi. Tanti pucchaṃ. Visesetvāti visiṭṭhaṃ katvā. Yathāpucchitamattameva akathetvā apucchitampi atthaṃ dassento dhammānudhammapaṭipattiṃ anupādāya vimuttisaṅkhātaṃ visesaṃ pāpetvā. Bhagavā hi appaṃ yācito bahuṃ dento uḷārapuriso viya dhammakathikalakkhaṇaṃ pucchito paṭiccasamuppādamukhena tañceva tato ca uttariṃ dhammānudhammapaṭipattiṃ anupādāvimuttañca vissajjesi. Tattha ‘‘nibbidāya…pe… dhammaṃ desetī’’ti iminā dhammadesanaṃ vāsanābhāgiyaṃ katvā dassesi. ‘‘Nirodhāya paṭipanno hotī’’ti iminā nibbedhabhāgiyaṃ, ‘‘anupādāvimutto hotī’’ti iminā desanaṃ asekkhabhāgiyaṃ katvā dassesi. Tenāha ‘‘sekkhāsekkhabhūmiyo niddiṭṭhā’’ti. १६. 'निर्वेदासाठी' (वैराग्यासाठी) म्हणजे निर्वेदानुपश्यनेच्या प्राप्तीसाठी. कारण ती (निर्वेदानुपश्यना) जरा-मरणाच्या शीर्षकाखाली सांगितलेल्या संस्कृत (संस्कारित) धर्मांमध्ये निर्वेदाच्या (कंटाळण्याच्या/वैराग्याच्या) रूपाने प्रवृत्त होते. 'विरागासाठी' म्हणजे विरागानुपरश्यनेच्या प्राप्तीसाठी. 'शीलापासून' म्हणजे विवर्त-आश्रित (संसारमुक्तीला पूरक) शील ग्रहण करण्यापासून सुरू करून. जो स्रोतापत्तीच्या अंगांनी युक्त आहे आणि विवर्त-आश्रित शीलामध्ये प्रतिष्ठित आहे असा उपासक देखील, आणि मग चतुःपारिशुद्धी शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला भिक्खू तर नक्कीच 'सम्यक् प्रतिपन्न' (योग्य मार्गावर असलेला) म्हटला जातो. म्हणूनच 'अर्हत् मार्गापर्यंत प्रतिपन्न (मार्गावर आरूढ) समजावा' असे म्हटले आहे. 'निर्वाणधर्माचा' म्हणजे निर्वाण घडवून आणणाऱ्या आर्य मार्गाचा. 'अनुरूप स्वभाव असलेला' म्हणजे निर्वाण प्राप्तीसाठी योग्य स्वभाव असलेला. 'निर्वेद' याने वुट्ठानगामिनी (उद्गमनगामी) पर्यवसान असलेली विपश्यना सांगितली आहे. 'विराग' आणि 'निरोध' या दोन पदांनी आर्य मार्ग, आणि दुसऱ्याने (निर्वेदाने) फल दर्शविले आहे. 'येथे' म्हणजे या सुत्तात. 'एका नयाने' म्हणजे पहिल्या पद्धतीने. कारण तेथे भगवंतांना त्या भिक्खूने धम्मकथिकाचे लक्षण विचारले असता, त्यांनी त्याला शिखरावर (पूर्णत्वावर) पोहोचवून उत्तर दिले. कारण जो विपश्यना आणि मार्गाला अनुपादा-विमुक्तीपर्यंत (आसक्तीरहित मुक्तीपर्यंत) पोहोचवून सांगू शकतो, तोच खरोखर 'धम्मकथिक' (धम्म उपदेशक) आहे. म्हणूनच 'धम्मकथिकाचा प्रश्न सांगितला आहे' असे म्हटले आहे. 'दोन्हींनी' म्हणजे दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पद्धतीने. 'त्या' म्हणजे त्या प्रश्नाला. 'विशेष करून' म्हणजे विशिष्ट करून. केवळ विचारलेल्या गोष्टीच न सांगता, न विचारलेला देखील अर्थ दर्शवत, धम्मानुधम्म प्रतिपत्तीला अनुपादा-विमुक्ती नावाच्या विशेषापर्यंत पोहोचवून. कारण भगवान हे थोडे मागितले असता खूप देणाऱ्या उदार पुरुषाप्रमाणे, धम्मकथिकाचे लक्षण विचारले असता प्रतीत्यसमुत्पादाच्या माध्यमातून तेच आणि त्याहूनही अधिक धम्मानुधम्म प्रतिपत्ती आणि अनुपादा-विमुक्तीचे उत्तर देते झाले. तेथे 'निर्वेदासाठी... इत्यादी धम्म उपदेशितात' याने धम्मदेशनेला वासनाभागीय (संस्कार पोषक) करून दाखवले. 'निरोधासाठी प्रतिपन्न होतो' याने निर्वेधभागीय (भेदक ज्ञान पोषक), आणि 'अनुपादा-विमुक्त होतो' याने उपदेशाला अशैक्षभागीय (असेक्खभागीय - अर्हत् अवस्था पोषक) करून दाखवले. म्हणूनच 'शैक्ष आणि अशैक्ष भूमी निर्दिष्ट केल्या आहेत' असे म्हटले आहे. Dhammakathikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. धम्मकथिक सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 7. Acelakassapasuttavaṇṇanā ७. अचेलकस्सप सुत्ताची वर्णना (टीका) 17. Liṅgena [Pg.40] acelakoti pabbajitaliṅgena acelako. Tena acelakacaraṇena acelo, na niccelatāmattenāti dasseti. Nāmenāti gottanāmena kassapoti. Deseti pavedeti saṃsayavigamanaṃ etenāti deso, nicchayahetūti āha ‘‘kiñcideva desa’’ntiādi. So hi saṃsayavigamanaṃ karotīti kāraṇaṃ. Okāsanti avasaṃsandanapadesaṃ. Tenāha ‘‘khaṇaṃ kāla’’nti. Antaragharaṃ antonivesanaṃ. Antare gharāni etassāti antaragharaṃ, antogāmo. Yadākaṅkhasīti yaṃ ākaṅkhasi. Iti bhagavā sabbaññupavāraṇāya pavāreti. Tenāha ‘‘yaṃ icchasī’’ti. Yadākaṅkhasīti yaṃ ākaṅkhasi, kassapa, tikkhattuṃ paṭikkhipantopi pucchasi, yaṃ ākaṅkhasi, tameva pucchāti attho. १७. "लिंगाने अचेलक" म्हणजे प्रव्रज्या-लिंगाने (प्रव्रजिताच्या चिन्हाने) अचेलक (वस्त्ररहित). त्या अचेलक आचरणाने तो अचेलक आहे, केवळ नग्नतेमुळेच नाही, असे दर्शविते. "नावाने" म्हणजे गोत्रनामाने "कस्सप" (कश्यप). "देसेति" म्हणजे प्रवेदित करतो (जाणून देतो), ज्याच्याद्वारे संशयाचे निवारण होते तो "देस" (भाग/विषय) होय, जो निश्चयाचा हेतू आहे; म्हणूनच "किंचिदेव देसं" (काही भाग/विषय) इत्यादी म्हटले आहे. कारण तो संशयाचे निवारण करतो. "ओकास" (अवकाश/संधी) म्हणजे अवसृत होण्याचा (थांबण्याचा) प्रदेश/वेळ. म्हणूनच "खणं कालं" (क्षणभर वेळ) असे म्हटले आहे. "अंतरघर" म्हणजे घरांच्या आत (वस्तीत). ज्याच्या आत घरे आहेत ते "अंतरघर" म्हणजेच अंतर्ग्राम (गावाच्या आत). "यदाकङ्खसि" (जेव्हा तुला इच्छा असेल) म्हणजे ज्याची तू आकांक्षा करतोस. अशा प्रकारे भगवान सर्वज्ञ-प्रवारणेने (सर्वज्ञतेच्या अधिकाराने विचारण्याची मोकळीक देऊन) आमंत्रित करतात. म्हणूनच "तुला जे हवे आहे" असे म्हटले आहे. "यदाकङ्खसि" म्हणजे हे कस्सप, तू ज्याची आकांक्षा करतोस, तीन वेळा नाकारले गेले तरीही तू विचारत आहेस, म्हणून तुला ज्याची आकांक्षा आहे तेच तू विचार, असा अर्थ आहे. ‘‘Yāvatatiyaṃ paṭikkhipī’’ti vuttattā ‘‘tatiyampi kho’’tiādinā pāṭhena bhavitabbaṃ. So pana nayavasena saṃkhittoti daṭṭhabbo. Yena kāraṇena bhagavā acelakassa tikkhattuṃ yācāpetvā cassa pañhaṃ kathesi, taṃ dassetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādimāha. Gāravajananatthaṃ yāvatatiyaṃ paṭikkhipi tañca dhammassa sussūsāya. Dhammagarukā hi buddhā bhagavanto. Sattānaṃ ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno yāvatatiyaṃ yācāpetīti vibhattivipariṇāmavasena sādhāraṇato padaṃ yojetvā puna ‘‘ettakena kālenā’’ti kassapassa vasena yojetabbaṃ. "तीन वेळा नाकारले" असे म्हटल्यामुळे "तिसऱ्यांदा सुद्धा" इत्यादी पाठाने युक्त असावे. परंतु तो नय (पद्धती) च्या दृष्टीने संक्षिप्त केला आहे असे समजावे. ज्या कारणाने भगवंतांनी अचेलकाला तीन वेळा याचना करायला लावून त्याच्या प्रश्नाचे उत्तर दिले, ते दर्शवण्यासाठी "कस्मा पना" (पण का?) इत्यादी म्हटले आहे. आदराची भावना निर्माण करण्यासाठी आणि धर्माच्या सुश्रूषेसाठी (ऐकण्याच्या इच्छेसाठी) तीन वेळा नकार दिला. कारण बुद्ध भगवंत हे धर्माला गुरु मानणारे (धर्माचा आदर करणारे) असतात. प्राण्यांच्या ज्ञानाच्या परिपाकाची (परिपक्वतेची) वाट पाहत ते तीन वेळा याचना करायला लावतात, अशा प्रकारे विभक्ती-विपरिणामाच्या नियमाने सामान्यतः पदाची योजना करून, पुन्हा "एवढ्या वेळेत" असे कस्सपाच्या संदर्भाने योजले पाहिजे. Māti paṭisedhe nipāto. Bhaṇīti punavacanavasena kiriyāpadaṃ vadati. Mā evaṃ bhaṇi, kathesīti attho. ‘‘Iti bhagavā avocā’’ti pana saṅgītikāravacanaṃ. Sayaṃkataṃ dukkhanti purisassa uppajjamānadukkhaṃ, tena kataṃ nāma tassa kāraṇassa pubbe teneva kammassa upacitattāti ayaṃ nayo anavajjo. Diṭṭhigatiko pana pañcakkhandhavinimuttaṃ niccaṃ kārakavedakalakkhaṇaṃ attānaṃ parikappetvā tassa vasena ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti pucchatīti bhagavā ‘‘mā heva’’nti avoca, tenāha ‘‘sayaṃkataṃ dukkhanti vattuṃ na vaṭṭatī’’tiādi. Ettha ca yadi bāhirakehi parikappito attā nāma koci atthi, so ca nicco, tassa nibbikāratāya, purimarūpāvijahanato kassaci visesādhānassa kātuṃ asakkuṇeyyatāya ahitato nivattanatthaṃ, hite ca vattanatthaṃ upadeso ca nippayojano siyā [Pg.41] attavādino. Kathaṃ vā so upadeso pavattīyati? Vikārābhāvato. Evañca attano ajaṭākāsassa viya dānādikiriyā hiṃsādikiriyā ca na sambhavati, tathā sukhassa dukkhassa ca anubhavanabandho eva attavādino na yujjati kammabandhābhāvato. Jātiādīnañca asambhavato kuto vimokkho. Atha pana ‘‘dhammamattaṃ tassa uppajjati ceva vinassati ca. Yassa vasenāyaṃ kiriyāvohāro’’ti vadeyya, evampi purimarūpāvijahanena avaṭṭhitassa attano dhammamattanti na sakkā sambhāvetuṃ. Te vā panassa dhammā avatthābhūtā, tato aññe vā siyuṃ anaññe vā. Yadi aññe, na tāhi tassa uppannāhipi koci viseso atthi. Yo hi karoti paṭisaṃvedeti cavati upapajjati cāti icchitaṃ, tasmā tadattho eva yathāvuttadoso. Kiñca dhammakappanāpi niratthikā siyā. Atha anaññe, uppādavināsavantīhi avatthāhi anaññassa attano tāsaṃ viya uppādavināsasambhavato kuto niccatāvakāso. Tāsampi vā attano viya niccatāpattīti bandhavimokkhānaṃ asambhavo evāti na yujjatevāyaṃ attavādo. Tenāha ‘‘attā nāma koci dukkhassa kārako natthīti dīpetī’’ti. Paratoti ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’ntiādike parasmiṃ tividhepi naye. Adhiccasamuppannanti adhicca yadicchāya kiñci kāraṇaṃ kassaci vā pubbaṃ vinā samuppannaṃ. Tenāha ‘‘akāraṇena yadicchāya uppanna’’nti. Kasmā evamāhāti evaṃ vakkhamānoti adhippāyo. Assāti acelassa. Ayanti bhagavantaṃ sandhāya vadati. Sodhentoti sayaṃ visuddhaṃ katvā pucchitamatthaṃ eva attano pucchāya suddhiṃ dassento. Laddhiyā ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti micchāgahaṇassa paṭisedhanatthāya. ‘मा’ हा निषेधार्थक निपात आहे. ‘भणि’ हे पुनरावृत्तीच्या अर्थाने क्रियापद सांगते. ‘असे बोलू नकोस, सांगू नकोस’ असा याचा अर्थ आहे. "असे भगवान म्हणाले" हे संगीतिकारांचे वचन आहे. ‘स्वयं-कृत दुःख’ म्हणजे मनुष्याला उत्पन्न होणारे दुःख, जे त्याने स्वतः पूर्वी केलेल्या कर्माच्या संचयामुळे निर्माण झाले आहे; हा नय (दृष्टिकोन) निर्दोष आहे. परंतु दृष्टीगतिक (मिथ्यादृष्टी असलेला) हा पंचस्कंधांहून वेगळा, नित्य, कर्ता आणि भोक्ता अशा लक्षणांनी युक्त ‘आत्मा’ कल्पितो आणि त्याच्या आधारे "दुःख स्वयं-कृत आहे का?" असे विचारतो; म्हणून भगवंतांनी "असे म्हणू नकोस" (मा हेवम्) असे म्हटले. म्हणूनच "दुःख स्वयं-कृत आहे असे म्हणणे योग्य नाही" इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे जर बाह्य (इतर पंथांच्या) लोकांनी कल्पिलेला ‘आत्मा’ नावाचा कोणी असेल, आणि तो नित्य असेल, तर तो निर्विकार असल्यामुळे, आपले पूर्वीचे रूप न सोडणारा असल्यामुळे, त्याच्यात कोणताही विशेष बदल करणे अशक्य असल्यामुळे, अहितापासून परावृत्त करण्यासाठी आणि हितामध्ये प्रवृत्त करण्यासाठी दिलेला उपदेश आत्मवाद्यासाठी निरर्थक ठरेल. किंवा तो उपदेश कसा प्रवृत्त होईल? कारण त्यात कोणताही विकार (बदल) संभवत नाही. आणि अशा प्रकारे, आकाशाप्रमाणे असणाऱ्या आत्म्यासाठी दानादी क्रिया किंवा हिंसेसारखी क्रिया संभवत नाही; तसेच कर्मबंधाचा अभाव असल्यामुळे आत्मवाद्यासाठी सुख आणि दुःखाचा अनुभव किंवा बंध जुळत नाही. आणि जन्म इत्यादींचा असंभव असल्यामुळे विमोक्ष (मुक्ती) तरी कुठून होणार? आणि जर तो असे म्हणेल की, "केवळ धर्म (अवस्था) उत्पन्न होतो आणि नष्ट होतो, ज्याच्या आधारे हा क्रिया-व्यवहार चालतो", तरीही आपले पूर्वीचे रूप न सोडता स्थिर राहणाऱ्या आत्म्यासाठी ‘केवळ धर्म’ असणे शक्य नाही. किंवा त्याचे ते अवस्थाभूत धर्म त्या आत्म्यापेक्षा भिन्न असतील किंवा अभिन्न असतील. जर ते भिन्न असतील, तर ते उत्पन्न झाले तरी आत्म्यामध्ये कोणताही विशेष फरक पडणार नाही. कारण जो करतो, अनुभवतो, च्युत होतो आणि उत्पन्न होतो, अशी जी इच्छा आहे, त्यामुळे त्या अर्थाला वर सांगितलेला दोष लागू होतोच. शिवाय, धर्माची कल्पना करणेही निरर्थक ठरेल. आणि जर ते अभिन्न असतील, तर उत्पत्ती आणि विनाश असणाऱ्या अवस्थांशी अभिन्न असलेल्या आत्म्याचाही त्यांच्याप्रमाणेच उत्पत्ती आणि विनाश संभवत असल्यामुळे, त्याच्या नित्यतेला वाव कुठे उरतो? किंवा त्या अवस्थांनाही आत्म्याप्रमाणे नित्यत्व प्राप्त होईल, ज्यामुळे बंध आणि मोक्षाचा असंभवच होईल; म्हणून हा आत्मवाद मुळीच योग्य नाही. म्हणूनच म्हटले आहे की, "आत्मा नावाचा दुःखाचा कोणी कर्ता नाही, हे ते दर्शविते." ‘परतः’ म्हणजे "दुःख पर-कृत आहे" इत्यादी दुसऱ्याच्या संदर्भातील तिन्ही प्रकारच्या नयांमध्ये (दृष्टिकोनांमध्ये) समजावे. ‘अधिच्चसमुप्पन्न’ (अकस्मात उत्पन्न झालेले) म्हणजे कोणत्याही कारणाशिवाय किंवा पूर्वहेतूशिवाय यदृच्छेने (योगायोगाने) उत्पन्न झालेले. म्हणूनच "अकारणाने, यदृच्छेने उत्पन्न झालेले" असे म्हटले आहे. "असे का म्हटले?" म्हणजे "असे सांगण्याचा" अभिप्राय आहे. ‘अस्स’ म्हणजे त्या अचेलकाचा. ‘अयम्’ (हा) हे भगवंतांना उद्देशून म्हटले आहे. ‘सोधेन्तो’ (शोधन करणारा) म्हणजे स्वतःला विशुद्ध करून, विचारलेल्या अर्थाचीच आपल्या प्रश्नाद्वारे शुद्धता दर्शविणारा. "दुःख स्वयं-कृत आहे" या मिथ्याग्रहणाच्या (चुकीच्या समजुतीच्या) निषेधासाठी हे आहे. So karotīti so kammaṃ karoti. So paṭisaṃvedayatīti kārakavedakānaṃ anaññattadassanaparaṃ etaṃ, na pana kammakiriyāphalānaṃ paṭisaṃvedanānaṃ samānakālatādassanaparaṃ. Itīti nidassanatthe nipāto. Khoti avadhāraṇe. ‘‘So evā’’ti dassito. Aniyatādesā hi ete nipātā. Āditoti bhummatthe nissakkavacananti āha ‘‘ādimhiyevā’’ti. ‘‘Sayaṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā pageva ‘‘so karoti, so paṭisaṃvedayatī’’ti saññācittavipallāsā bhavanti. Saññāvipallāsato hi cittavipallāso, cittavipallāsato diṭṭhivipallāso, tenāha ‘‘evaṃ sati pacchā sayaṃkataṃ dukkhanti ayaṃ laddhi hotī’’ti. Evaṃ [Pg.42] sati saññācittavipallāsānaṃ brūhito micchābhiniveso, yadidaṃ ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti laddhi. Tasmā paṭinissajjetuṃ pāpakaṃ diṭṭhigatanti dasseti. Tenāha bhagavā ‘‘sayaṃkataṃ…pe… etaṃ paretī’’ti. Vaṭṭadukkhaṃ adhippetaṃ avisesato atthīti ca vuttattā. Sassataṃ sassatagāhaṃ dīpeti paresaṃ pakāseti, tathābhūto ca sassataṃ daḷhaggāhaṃ gaṇhātīti. Tassāti diṭṭhigatikassa. Taṃ ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti evaṃ pavattaṃ viparītadassanaṃ. Etaṃ sassataggahaṇaṃ. Pareti upeti. Tenāha ‘‘kārakañca…pe… attho’’ti. Ekameva gaṇhantanti satipi vatthubhede ayoniso uppajjanena ekameva katvā gaṇhantaṃ. ‘तो करतो’ म्हणजे तो कर्म करतो. ‘तो अनुभवतो’ हे कर्ता आणि भोक्ता यांच्या अभिन्नतेचे (एकत्वाचे) दर्शन घडवणारे आहे, परंतु कर्मक्रिया आणि फळाचा अनुभव यांच्या समकालीनतेचे दर्शन घडवणारे नाही. ‘इति’ हा निदर्शनार्थी निपात आहे. ‘खो’ हा अवधारणार्थी (निश्चयात्मक) आहे. "तोच" असे दर्शविले आहे. कारण हे निपात अनियत अर्थाचे असतात. ‘आदितो’ म्हणजे सप्तमीच्या अर्थात अपादान वचन आहे, म्हणूनच "सुरुवातीलाच" असे म्हटले आहे. "दुःख स्वयं-कृत आहे" या मताच्या आधीच "तो करतो, तो अनुभवतो" असे संज्ञा-विपर्यास आणि चित्त-विपर्यास होतात. कारण संज्ञा-विपर्यासापासून चित्त-विपर्यास होतो आणि चित्त-विपर्यासापासून दृष्टी-विपर्यास होतो; म्हणूनच "असे असताना नंतर ‘दुःख स्वयं-कृत आहे’ हे मत बनते" असे म्हटले आहे. असे असताना, संज्ञा आणि चित्त यांच्या विपर्यासाने वाढलेला हा मिथ्याभिनिवेश (चुकीचा आग्रह) आहे, ज्याला "दुःख स्वयं-कृत आहे" हे मत म्हटले जाते. म्हणून हे पापी (चुकीचे) दृष्टीगत सोडून देण्यासाठी दर्शविले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी "स्वयं-कृत...पे... याला प्राप्त होतो" असे म्हटले आहे. येथे संसार-दुःख (वट्टदुःख) अभिप्रेत आहे, कारण ते सामान्यतः अस्तित्वात आहे असे म्हटले आहे. ‘शाश्वत’ म्हणजे शाश्वत-ग्रहाचे (नित्यत्वाच्या पकडीचे) दर्शन घडवतो, इतरांना ते प्रकट करतो आणि तसा होऊन शाश्वततेचा दृढ ग्रह (पकड) धरतो. ‘त्याचा’ म्हणजे त्या दृष्टीगतिकाचा. ते "दुःख स्वयं-कृत आहे" अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले विपरीत दर्शन (चुकीची दृष्टी) आहे. हे शाश्वत-ग्रहण आहे. ‘परेति’ म्हणजे प्राप्त होतो. म्हणूनच "कर्ता आणि...पे... अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. ‘एकच मानून ग्रहण करणे’ म्हणजे वस्तूमध्ये भेद असतानाही, अयोनिशो (अयोग्य रीतीने) उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांना एकच करून ग्रहण करणे होय. Idha ‘‘ādimhiyevā’’ti pade. ‘‘Paraṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā pagevātiādinā hettha vuttanayānusārena attho veditabbo. Ayañhettha yojanā – ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti laddhiyā pageva añño karoti, añño paṭisaṃvedayatīti saññācittavipallāsā bhavantīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva yojetabbaṃ. Evaṃ satīti evaṃ muduke ucchedavipallāse paṭhamuppanne sati pacchā ‘‘paraṃkataṃ dukkha’’nti ayaṃ laddhi hotīti sambandho. Kārakoti kammassa kārako. Tena katanti kammakārakena kataṃ. Kammunā hi phalassa vohāro abhedopacārakattā. Evanti diṭṭhisahagatā vedanā sātasabhāvā kilesapariḷāhādinā saparissayā saupāyāsā, evaṃ. ‘‘Pageva itare’’ti vuttavedanāya abhitunnassa viddhassa. ‘‘Vuttanayena yojetabba’’nti vatvā taṃ yojanaṃ dassento ‘‘tatrāya’’ntiādimāha. Ucchedanti sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ, vibhavanti attho. Asato hi vināsāsambhavato atthibhāvanibandhano ucchedo. Yathā hetuphalabhāvena pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ satipi ekasantānapariyāpannānaṃ bhinnasantatipatitehi visese hetuphalānaṃ paramatthato avinābhāvattā bhinnasantānapatitānaṃ viya accantabhedasanniṭṭhānena nānattanayassa micchāgahaṇaṃ ucchedābhinivesassa kāraṇaṃ. Evaṃ hetuphalabhūtānaṃ dhammānaṃ vijjamānepi sabhāvabhede ekasantatipariyāpannatāya ekattanayena accantābhedagahaṇampi kāraṇamevāti dassetuṃ ‘‘sattassā’’ti vuttaṃ pāḷiyaṃ. Santānavasena hi vattamānesu khandhesu ghanavinibbhogābhāvena ekattagahaṇanibandhano sattaggāho, sattassa ca atthibhāvaggāhanibandhano ucchedaggāho, yāvāyaṃ attā na [Pg.43] ucchijjati, tāvāyaṃ vijjatiyevāti gahaṇato nirudayavināso idha ucchedoti adhippetoti ‘‘uccheda’’nti vuttaṃ. Visesena nāso vināso, abhāvo. So pana maṃsacakkhupaññācakkhūnaṃ dassanapathātikkamoyeva hotīti vuttaṃ ‘‘adassana’’nti. Adassane hi nāsasaddo loke niruḷhoti. Sabhāvavigamo sabhāvāpagamo vibhavo. Yo hi nirudayavināsena ucchijjati, na so attano sabhāvena tiṭṭhati. येथे “आदिम्हियेव” (सुरुवातीलाच) या पदात. “परंकतं दुक्खं” (दुसऱ्याने केलेले दुःख) या मताच्या संदर्भात, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार अर्थ समजून घ्यावा. येथे अशी योजना (संबंध) आहे – “परंकतं दुक्खं” या मताच्या आधीच ‘दुसरा करतो आणि दुसराच त्याचा अनुभव घेतो’ असे संज्ञा-चित्त-विपल्लास (भ्रम) होतात, हे सर्व खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच जोडले पाहिजे. ‘एवं सति’ म्हणजे अशा प्रकारे सौम्य उच्छेद-विपल्लास प्रथम उत्पन्न झाल्यावर, नंतर “परंकतं दुक्खं” हे मत बनते, असा संबंध आहे. ‘कारको’ म्हणजे कर्माचा कर्ता. ‘तेन कतं’ म्हणजे कर्म करणाऱ्याने केलेले. कारण कर्माद्वारे फळाचा व्यवहार अभेदोपचाराने होतो. ‘एवं’ म्हणजे दृष्टीसहगत (मिथ्या दृष्टीने युक्त) वेदना, जी सुखस्वभावाची वाटली तरी क्लेश-परिलाहादींमुळे (क्लेशांच्या जळजळीमुळे) सपरिसय (भययुक्त) आणि सोपायास (त्रासदायक) असते, अशी. “पगेव इतरे” म्हणजे सांगितलेल्या वेदनेने पीडित झालेल्या, विद्ध झालेल्या. “सांगितलेल्या पद्धतीने जोडले पाहिजे” असे सांगून ती योजना दाखवताना “तत्रायं” इत्यादी म्हटले आहे. ‘उच्छेद’ म्हणजे अस्तित्वात असलेल्या सत्त्वाचा (प्राण्याचा) उच्छेद किंवा विनाश, ज्याचा अर्थ ‘विभव’ असा आहे. कारण जे अस्तित्वात नाही त्याचा विनाश अशक्य असल्याने, उच्छेद हा अस्तित्वाच्या कल्पनेवर (अत्थिभाव) आधारित असतो. ज्याप्रमाणे हेतू-फल भावाने प्रवृत्त होणाऱ्या स्वभावधम्मांचे, एकाच संतान (प्रवाह) अंतर्गत असूनही, भिन्न संतानांमध्ये पडलेल्या विशेषांपेक्षा हेतू आणि फळ यांच्यात परमार्थतः अविनाभाव (अविभाज्य) संबंध असल्यामुळे, भिन्न संतानांमध्ये पडलेल्यांप्रमाणे अत्यंत भेदाचा निश्चय करून ‘नानत्तनय’ (विविधतेचा मार्ग) चुकीच्या पद्धतीने ग्रहण करणे हे उच्छेदाभिनिवेशाचे (उच्छेदवादाच्या आग्रहाचे) कारण आहे. त्याचप्रमाणे हेतू-फल रूप धम्मांमध्ये स्वभावभेद विद्यमान असतानाही, एकाच संतानामध्ये समाविष्ट असल्यामुळे ‘एकत्तनयाने’ (एकत्वाच्या मार्गाने) अत्यंत अभेद ग्रहण करणे हे देखील (शाश्वतवादाचे) कारण आहे, हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये “सत्तस्स” (सत्त्वाचा) असे म्हटले आहे. कारण संतानाच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या खंधांमध्ये (स्कंधांमध्ये) ‘घनविनिब्भोग’ (संघाताचे पृथक्करण) न झाल्यामुळे एकत्व ग्रहणावर आधारित ‘सत्त्वग्राह’ (प्राणी असल्याची पकड) होतो, आणि सत्त्वाच्या अस्तित्वाच्या ग्रहणावर आधारित ‘उच्छेदग्राह’ होतो. जोपर्यंत हा आत्मा नष्ट होत नाही, तोपर्यंत तो अस्तित्वातच राहतो, अशा ग्रहणामुळे उत्पत्तीशिवाय होणारा विनाश येथे ‘उच्छेद’ म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून “उच्छेद” असे म्हटले आहे. विशेष रूपाने नाश म्हणजे विनाश, अभाव. आणि तो (विनाश) मांसचक्षू आणि प्रज्ञाचक्षू यांच्या दर्शनपथाच्या (दृष्टीच्या) पलीकडे जाणेच आहे, म्हणून त्याला “अदस्सनं” (अदर्शन) म्हटले आहे. कारण जगात अदर्शनासाठी ‘नाश’ हा शब्द रूढ आहे. स्वभावाचा विगम (नाहीसा होणे) किंवा स्वभावाचा अपगम म्हणजे ‘विभव’ होय. कारण जो उत्पत्तीशिवाय होणाऱ्या विनाशाने उच्छिन्न (नष्ट) होतो, तो आपल्या स्वभावाने टिकून राहत नाही। Ete teti vā ye ime tayā ‘‘sayaṃkataṃ dukkha’’nti ca puṭṭhena mayā ‘‘so karoti, so paṭisaṃvedayatī’’tiādinā, ‘‘añño karoti, añño paṭisaṃvedayatī’’tiādinā ca paṭikkhittā sassatucchedasaṅkhātā antā, te ubho anteti yojanā. Atha vā ete teti yattha puthū aññatitthiyā anupacitañāṇasambhāratāya paramagambhīraṃ saṇhaṃ sukhumaṃ suññataṃ appajānantā sassatucchede nimuggā sīsaṃ ukkhipituṃ na visahanti, ete te ubho ante anupagammāti yojanā. Desetīti paṭhamaṃ tāva anaññasādhāraṇe paṭipattidhamme ñāṇānubhāvena majjhimāya paṭipadāya ṭhito, karuṇānubhāvena desanādhamme majjhimāya paṭipadāya ṭhito dhammaṃ deseti. Ettha hīti hi-saddo hetuattho. Yasmā kāraṇato…pe… niddiṭṭho, tasmā majjhimāya paṭipadāya ṭhito dhammaṃ desetīti yojanā. Kāraṇato phalaṃ dīpitanti yojanā, abhidheyyānurūpañhi liṅgavacanāni honti. Assāti phalassa. Na koci kārako vā vedako vā niddiṭṭho, aññadatthu paṭikkhitto hetuphalamattatādassanato kevalaṃ dukkhakkhandhagahaṇatoti. Ettāvatāti ‘‘ete te, kassapa…pe… dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti ettakena tāva padena. Sesapañhāti ‘‘sayaṃkatañca paraṃkatañca dukkha’’ntiādikā sesā cattāro pañhā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, natthi dukkha’’nti pañho pāḷiyaṃ sarūpeneva paṭikkhittoti na uddhato. Paṭisedhitā hontīti tatiyapañho, tāva paṭhamadutiyapañhapaṭikkhepeneva paṭikkhitto, so hi pañho visuṃ visuṃ paṭikkhepena ekajjhaṃ paṭikkhepena ca. Tenāha ‘‘ubho…pe… paṭikkhitto’’ti. Ettha ca yassa attā kārako vedako vā icchito, tena vipariṇāmadhammo attā anuññāto hoti. Tathā ca sati anupubbadhammappavattiyā rūpādidhammānaṃ viya[Pg.44], sukhādidhammānaṃ viya cassa paccayāyattavuttitāya uppādavantatā āpajjati. Uppāde ca sati avassaṃbhāvī nirodhoti anavakāsā niccatāti. Tassa ‘‘sayaṃkata’’nti paṭhamapañhapaṭikkhepo pacchā ce attano niruḷhassa samudayo hotīti pubbe viya anena bhavitabbaṃ, pubbe viya vā pacchāpi. Sesapañhāti tatiyapañhādayo. Tatiyapañho paṭikkhittoti evañca tatiyapañho paṭikkhitto veditabbo – ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā satataṃ samitaṃ paccayāyattassa dīpanena dukkhassa adhiccasamuppannatā paṭikkhittā, tato eva tassa ajānanañca paṭikkhittaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (ma. ni. 3.126; saṃ. ni. 2.39-40; mahāva. 1; udā. 1). ‘एते ते’ किंवा जे हे तुझ्याद्वारे “सयं कतं दुक्खं” (स्वतः केलेले दुःख) असे विचारले असता, माझ्याद्वारे “तोच करतो, तोच अनुभवतो” इत्यादींनी आणि “दुसरा करतो, दुसरा अनुभवतो” इत्यादींनी नाकारलेले शाश्वत आणि उच्छेद संज्ञक अंत (टोके) आहेत, ते ‘दोन्ही अंत’ अशी योजना आहे. अथवा ‘एते ते’ म्हणजे ज्यामध्ये अनेक अन्यतीर्थीय (इतर पंथांचे लोक) ज्ञानसंभाराचा संचय न केल्यामुळे, परम गंभीर, सूक्ष्म, सुकुमार आणि शून्यता न जाणता शाश्वत आणि उच्छेदवादात बुडून डोके वर काढण्यास असमर्थ ठरतात, त्या ‘दोन्ही अंतांकडे न जाता’ अशी योजना आहे. ‘देसेति’ (उपदेश करतात) म्हणजे प्रथम तर इतरांना असाधारण असलेल्या प्रतिपत्ती-धम्मामध्ये ज्ञानाच्या प्रभावाने मध्यम प्रतिपदेवर (मध्यम मार्गावर) स्थित असलेले, आणि करुणेच्या प्रभावाने देशना-धम्मामध्ये मध्यम प्रतिपदेवर स्थित असलेले भगवान धम्माचा उपदेश करतात. ‘एत्थ हि’ मधील ‘हि’ हा शब्द हेतू दर्शवणारा आहे. ज्या कारणाने...पे... निर्दिष्ट केले आहे, त्या कारणाने मध्यम प्रतिपदेवर स्थित असलेले भगवान धम्माचा उपदेश करतात, अशी योजना आहे. कारणावरून फळ स्पष्ट केले आहे अशी योजना आहे, कारण लिंग आणि वचन हे अभिधेयाच्या (वाच्य अर्थाच्या) अनुरूप असतात. ‘अस्स’ म्हणजे फळाचे. कोणताही कर्ता (कारको) किंवा भोक्ता (वेदको) निर्दिष्ट केलेला नाही, उलटपक्षी केवळ हेतू-फळ मात्रतेचे दर्शन असल्यामुळे केवळ दुःखस्कंधाचे ग्रहण केल्याने तो नाकारला गेला आहे. ‘एत्तावता’ म्हणजे “एते ते, कस्सप...पे... दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होति” एवढ्या पदाने. ‘सेसपञ्हा’ म्हणजे “सयं कतञ्च परंकतञ्च दुक्खं” इत्यादी उरलेले चार प्रश्न. परंतु अट्ठकथेमध्ये “काय हो गोतम, दुःख नाही काय?” हा प्रश्न पाळीमध्ये प्रत्यक्ष रूपानेच नाकारला गेल्यामुळे तो उद्धृत केलेला नाही. ‘प्रतिषेधित होतात’ म्हणजे तिसरा प्रश्न तर पहिल्या व दुसऱ्या प्रश्नाच्या नकारानेच नाकारला गेला आहे, कारण तो प्रश्न स्वतंत्रपणे आणि एकत्रितपणे नाकारला गेला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “उभो...पे... पटिक्खित्तो” (दोन्ही... नाकारले आहेत). आणि येथे ज्याला आत्मा कर्ता किंवा भोक्ता म्हणून मान्य आहे, त्याने आत्म्याला विपरिणामधर्मी (बदलणारा) मानले आहे. आणि असे असताना, अनुक्रमिक धम्मांच्या प्रवृत्तीने रूप इत्यादी धम्मांप्रमाणे आणि सुख इत्यादी धम्मांप्रमाणे त्याची प्रत्ययायत्त (प्रत्ययांवर/कारणांवर अवलंबून असणारी) वृत्ती असल्यामुळे उत्पत्तीशीलता प्राप्त होते. आणि उत्पत्ती झाली असता विनाश हा अपरिहार्य असल्यामुळे नित्यता टिकण्यास वाव राहत नाही. त्याच्या “सयं कतं” या पहिल्या प्रश्नाचा नकार, जर नंतर स्वतः रूढ झालेल्याचा उदय होतो, तर याने पूर्वीप्रमाणेच असले पाहिजे, किंवा पूर्वीप्रमाणेच नंतरही. ‘सेसपञ्हा’ म्हणजे तिसरा प्रश्न इत्यादी. तिसरा प्रश्न नाकारला गेला आहे, आणि अशा प्रकारे तिसरा प्रश्न नाकारलेला समजून घ्यावा – “अविज्जापच्चया सङ्खारा” (अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार होतात) इत्यादींद्वारे सतत आणि निरंतर प्रत्ययायत्ततेचे (कारणावर अवलंबून असण्याचे) स्पष्टीकरण केल्यामुळे दुःखाची अहेतुक उत्पत्ती (अधिच्चसमुप्पन्नता) नाकारली गेली आहे, आणि म्हणूनच त्याचे अज्ञान देखील नाकारले गेले आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले – “एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होति” (अशा प्रकारे या केवळ दुःखस्कंधाचा उदय होतो). Yaṃ parivāsaṃ samādiyitvā parivasatīti yojanā. Vacanasiliṭṭhatāvasenāti ‘‘bhagavato santike pabbajjaṃ labheyyaṃ upasampada’’nti yācantena tena vuttavacanasiliṭṭhatāvasena. Gāmappavesanādīnīti ādi-saddena nātidivāpaṭikkamanaṃ, navesiyādigocaratā, sabrahmacārīnaṃ kiccesu dakkhatādi, uddesādīsu tibbacchandatā, titthiyānaṃ avaṇṇabhaṇane attamanatā, buddhādīnaṃ avaṇṇabhaṇane anattamanatā, titthiyānaṃ vaṇṇabhaṇane anattamanatā, buddhādīnaṃ vaṇṇabhaṇane attamanatāti (mahāva. 87) imesaṃ saṅgaho. Aṭṭha vattānīti imāni aṭṭha titthiyavattāni pūrentena. Ettha ca nātikālena gāmappavesanā tattha visuddhakāyavacīsamācārena piṇḍāya caritvā nātidivāpaṭikkamananti idamekaṃ vattaṃ. जो परिवास स्वीकारून वास करतो, असा याचा अर्थ (योजना) आहे. “वचनसिलिट्ठता वसेन” म्हणजे “भगवंतांच्या सन्निध मला प्रवज्जा व उपसंपदा मिळावी” अशी याचना करणाऱ्याने म्हटलेल्या वचनाच्या सुसंवादित्वामुळे (मधुरतेमुळे). “गामप्पवेसनादीनि” (गावात प्रवेश करणे इत्यादी) यातील “आदि” शब्दाने - फार उशिरा न परतणे, वेश्या इत्यादींच्या ठिकाणी न जाणे, सब्रह्मचाऱ्यांच्या (सहकाऱ्यांच्या) कर्तव्यात तत्पर असणे, उद्दिष्ट (अभ्यास) इत्यादींमध्ये तीव्र इच्छा असणे, अन्यतीर्थिकांच्या (इतर पंथीयांच्या) निंदेने आनंदित न होणे, बुद्धादींच्या निंदेने दुःखी होणे, अन्यतीर्थिकांच्या प्रशंसेने आनंदित न होणे, बुद्धादींच्या प्रशंसेने आनंदित होणे (महावग्ग ८७) - या सर्वांचा संग्रह होतो. “अट्ठ वत्तानि” म्हणजे या आठ तीर्थिक-व्रतांचे पालन करणाऱ्याने. आणि येथे फार लवकर गावात प्रवेश न करणे, तेथे शुद्ध कायिक व वाचिक आचरणाने पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) फिरणे आणि फार उशिरा न परतणे, हे एक व्रत आहे. Ayamettha pāṭhoti etasmiṃ kassapasutte ayaṃ pāṭho. Aññatthāti sīhanādasuttādīsu (dī. ni. 1.402-403). Ghaṃsitvā koṭṭetvāti yathā suvaṇṇaṃ nighaṃsitvā adhikaraṇiyā koṭṭetvā niddosameva gayhati, evaṃ parivāsavattacaraṇena ghaṃsitvā suddhabhāvavīmaṃsanena koṭṭetvā suddho eva aññatitthiyapubbo idha gayhati. Tibbacchandatanti sāsanaṃ anupavisitvā brahmacariyavāse tibbacchandataṃ daḷhatarābhirucitaṃ. Aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesīti nāmagottena apākaṭaṃ ekaṃ bhikkhuṃ āṇāpesi ehibhikkhuupasampadāya upanissayābhāvato. Gaṇe nisīditvāti bhikkhū attano santike pattāsanavasena gaṇe nisīditvā. “अयमेत्थ पाठो” म्हणजे या कस्सपसुत्तात हा पाठ आहे. “अञ्ञत्थ” (इतर ठिकाणी) म्हणजे सीहनादसुत्त इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.४०२-४०३). “घंसित्वा कोट्टित्वा” (घासून आणि कुटून) म्हणजे ज्याप्रमाणे सोन्याला घासून आणि ऐरणीवर कुटून निर्दोष करूनच स्वीकारले जाते, त्याचप्रमाणे परिवास-व्रताचे आचरण करून घासून आणि शुद्धतेच्या परीक्षेद्वारे कुटून, शुद्ध झालेल्या पूर्व-अन्यतीर्थिकालाच येथे स्वीकारले जाते. “तिब्बच्छन्दतं” (तीव्र इच्छा) म्हणजे शासनात (धम्मात) प्रवेश करून ब्रह्मचर्यवासात तीव्र इच्छा, अत्यंत दृढ अभिरुची असणे. “अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसि” (एका भिक्खूला आमंत्रित केले) म्हणजे नाव व गोत्राने अप्रसिद्ध असलेल्या एका भिक्खूला आज्ञा दिली, कारण त्याच्यामध्ये “एहिभिक्खू” उपसंपदेचा उपनिषय (पात्रता) नव्हता. “गणे निसीदित्वा” म्हणजे भिक्खूंनी आपल्याजवळ आसन प्राप्त करून समूहात बसून. Acelakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अचेलकस्सपसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 8. Timbarukasuttavaṇṇanā ८. तिम्बरुकसुत्तवर्णना 18. Yasmā [Pg.45] timbaruko ‘‘vedanā attā. Attāva vedayatī’’ti evaṃladdhiko, tasmā tāya laddhiyā ‘‘sayaṃkataṃ sukhadukkha’’nti vadati, taṃ paṭisaṃharituṃ bhagavā ‘‘sā vedanā’’tiādiṃ avoca. Tenāha ‘‘sā vedanātiādi sayaṃkataṃ sukhadukkhanti laddhiyā nisedhanatthaṃ vutta’’nti. Etthāpīti imasmimpi sutte. Tatrāti yaṃ vuttaṃ ‘‘sā vedanā…pe… sukhadukkha’’nti, tasmiṃ pāṭhe. Ādimhiyevāti ettha bhummavacanena ‘‘ādito’’ti to-saddo na nissakkavacane. Eva-kārena kho-saddo avadhāraṇeti dasseti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ anantarasutte vuttameva. Tattha pana ‘‘vedanāto añño attā, vedanāya kārako’’ti laddhikassa diṭṭhigatikassa vādo paṭikkhitto, idha ‘‘vedanā attā’’ti evaṃladdhikassāti ayameva viseso. Tenāha ‘‘evañhi sati vedanāya eva vedanā katā hotī’’tiādi. Imissāti yāya vedanāya sukhadukkhaṃ kataṃ, imissā. Pubbepīti sassatākārato pubbepi. Purimañhi atthanti anantarasutte vuttaṃ atthaṃ. Aṭṭhakathāyanti porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Tanti purimasutte vuttamatthaṃ. Assāti imassa suttassa. Yasmā timbaruko ‘‘vedanāva attā’’ti gaṇhāti, tasmā vuttaṃ ‘‘ahaṃ sā vedanā…pe… na vadāmī’’ti. १८. ज्याअर्थी तिम्बरुक हा “वेदना हाच आत्मा आहे, आत्माच वेदन अनुभवतो” अशा मताचा (लद्धीचा) होता, त्याअर्थी त्या मतामुळे तो “सुख-दुःख स्वतः केलेले (स्वयं-कृत) आहे” असे म्हणतो. त्याचे खंडन करण्यासाठी भगवंतांनी “ती वेदना...” इत्यादी म्हटले. म्हणूनच म्हटले आहे - “ती वेदना इत्यादी वाक्य सुख-दुःख स्वतः केलेले आहे या मताचा निषेध करण्यासाठी म्हटले आहे”. “एत्थापि” म्हणजे या सुत्तातही. “तत्र” म्हणजे जे म्हटले आहे “ती वेदना... पे... सुख-दुःख”, त्या पाठात. “आदिम्हियेव” येथे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थाने “आदितो” मधील “तो” प्रत्यय अपादान (पंचमी) अर्थात नाही. “एव” काराने “खो” शब्द निश्चय (अवधारण) दर्शवतो. येथे जे सांगायचे आहे, ते लगतच्या सुत्तात सांगितलेच आहे. परंतु तेथे “वेदनेपेक्षा आत्मा वेगळा आहे, तो वेदनेचा कर्ता आहे” अशा मताच्या दृष्टीगताच्या (चुकीच्या मताच्या) वादाचे खंडन केले आहे, तर येथे “वेदना हाच आत्मा आहे” अशा मताच्या व्यक्तीचे खंडन केले आहे, हाच विशेष फरक आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “असे असताना वेदनेनेच वेदना केली जाते” इत्यादी. “इमिस्सा” म्हणजे ज्या वेदनेने सुख-दुःख केले गेले, तिच्या. “पुब्बेपि” म्हणजे शाश्वत रूपाने पूर्वीही. “पुरिमञ्हि अत्थं” म्हणजे लगतच्या सुत्तात सांगितलेला अर्थ. “अट्ठकथायं” म्हणजे प्राचीन अट्ठकथेत (टीकेत). “तं” म्हणजे पूर्व सुत्तात सांगितलेला अर्थ. “अस्स” म्हणजे या सुत्ताचा. ज्याअर्थी तिम्बरुक “वेदना हाच आत्मा आहे” असे मानतो, म्हणून म्हटले आहे - “मी ती वेदना... पे... असे म्हणत नाही”. Aññā vedanātiādīsupi yaṃ vattabbaṃ, taṃ anantarasutte vuttanayameva. Kārakavedanāti kattubhūtavedanā. Vedanāsukhadukkhanti vedanābhūtasukhadukkhaṃ kathitaṃ, na vaṭṭasukhadukkhaṃ. ‘‘Vipākasukhadukkhameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ ‘‘sayaṃkataṃ sukhaṃ dukkha’’ntiādivacanato. “अञ्ञा वेदना” (दुसरी वेदना) इत्यादींमध्येही जे सांगायचे आहे, ते लगतच्या सुत्तात सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. “कारकवेदना” म्हणजे कर्ता बनलेली वेदना. “वेदनासुखदुःखं” म्हणजे वेदनास्वरूप सुख-दुःख सांगितले आहे, संसारचक्र (वट्ट) सुख-दुःख नाही. “विपाकसुखदुःखच संसारचक्रात फिरते” असे “स्वतः केलेले सुख-दुःख” इत्यादी वचनावरून म्हटले आहे. Timbarukasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. तिम्बरुकसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 9. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā ९. बालपंडितसुत्तवर्णना 19. Avijjā nīvaraṇā bhavādi-ādīnavassa nivāritapaṭicchādikā etassāti avijjānīvaraṇo, avijjāya nivutoti āha ‘‘avijjāya nivāritassā’’ti. Ayaṃ kāyoti bālassa appahīnakilesassa paccuppannaṃ attabhāvaṃ rakkhaṃ katvā avijjāya paṭicchāditādīnave ayāthāvadassanavasena taṇhāya paṭiladdhacittassa taṃtaṃbhavūpagā saṅkhārā saṅkharīyanti. Tehi [Pg.46] ca attabhāvassa abhinibbatti, tasmā ayañca avijjāya kāyo nibbattoti. Assāti bālassa. Ayaṃ atthoti ‘‘ayaṃ kāyo nāmarūpanti ca vutto’’ti attho dīpetabbo upādānakkhandhasaḷāyatanasaṅgahato tesaṃ dhammānaṃ. Evametaṃ dvayanti evaṃ avijjāya nivāritattā, taṇhāya ca saṃyuttattā evaṃ saparasantānagatasaviññāṇakakāyasaṅkhātaṃ dvayaṃ hoti. Aññatthāti suttantaresu. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādinā (ma. ni. 1.204, 400; 3.421, 425-426; saṃ. ni. 2.43-45; 4.60-61; kathā. 465, 467) ajjhattikabāhirāyatanāni bhinditvā cakkhurūpādidvayāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā, idha pana abhinditvā cha ajjhattikabāhirāyatanāni paṭicca cakkhusamphassādayo vuttā ‘‘dvayaṃ paṭicca phasso’’ti, tasmā mahādvayaṃ nāma kiretaṃ anavasesato ajjhattikabāhirāyatanānaṃ gahitattā. Ajjhattikabāhirāni āyatanānīti etthāpi hi saḷāyatanāni saṅgahitāneva. Phassakāraṇānīti phassapavattiyā paccayāni. Yehīti hetudassanamattanti āha ‘‘yehi kāraṇabhūtehī’’ti. Phasso eva phusanakicco, na phassāyatanānīti vuttaṃ ‘‘phassena phuṭṭho’’ti. Paripuṇṇavasenāti avekallavasena. Aparipuṇṇāyatanānaṃ hīnāni phassassa kāraṇāni honti, tesaṃ viyāti ‘‘etesaṃ vā aññatarenā’’ti vuttaṃ. Kāyanibbattanādimhīti saviññāṇakassa kāyassa nibbattanaṃ kāyanibbattanaṃ, kāyo vā nibbattati etenāti kāyanibbattanaṃ, kilesābhisaṅkhārā. Ādisaddena phassasaḷāyatanādisaṅgaho. Adhikaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso, visesakāraṇanti āha ‘‘adhikapayogo’’ti. १९. अविद्या हे ज्याचे आवरण आहे, जे भवादि दोषांना रोखणारे व झाकणारे आहे, तो “अविद्यानीवरण” (अविद्येचे आवरण असलेला) होय. अविद्येने झाकलेल्याला “अविद्येने रोखलेल्याला” असे म्हटले आहे. “अयं कायो” (हा काय/देह) म्हणजे ज्याचे क्लेश नष्ट झाले नाहीत अशा बाल (अज्ञानी) व्यक्तीच्या वर्तमान आत्मभावाचे (अस्तित्वाचे) रक्षण करून, अविद्येने झाकलेल्या दोषांना यथार्थ न पाहिल्यामुळे, तृष्णेने प्राप्त झालेल्या चित्ताच्या त्या त्या भवात नेणारे संस्कार संस्कारित केले जातात. आणि त्यांच्याद्वारे आत्मभावाची उत्पत्ती होते, म्हणून हा अविद्येमुळे देह उत्पन्न झाला आहे. “अस्स” म्हणजे बालाचा (अज्ञानी व्यक्तीचा). “अयं अत्थो” म्हणजे “हा काय नामरूप म्हणूनही म्हटला आहे” हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे, कारण उपादानस्कंध आणि षडायतन यांच्या संग्रहामुळे त्या धम्मांचा समावेश होतो. “एवमेतं द्वयं” म्हणजे अशा प्रकारे अविद्येने झाकलेले असल्यामुळे आणि तृष्णेने युक्त असल्यामुळे, स्वतःच्या व दुसऱ्याच्या संतानातील (प्रवाहातील) सविज्ञानक कायरूप असे हे द्वय (दोन गोष्टी) होते. “अञ्ञत्थ” म्हणजे इतर सुत्तांमध्ये. “चक्षू आणि रूपाला अनुसरून चक्षुविज्ञान उत्पन्न होते, तिन्हींच्या संयोगाला स्पर्श म्हणतात” इत्यादींद्वारे (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५-४२६; सं. नि. २.४३-४५; ४.६०-६१; कथा. ४६५, ४६७) आध्यात्मिक व बाह्य आयतनांचे विभाजन करून चक्षू-रूप इत्यादी द्वयांना अनुसरून चक्षुसंस्पर्श इत्यादी सांगितले आहेत. परंतु येथे विभाजन न करता, सहा आध्यात्मिक व बाह्य आयतनांना अनुसरून “द्वयाला अनुसरून स्पर्श होतो” असे चक्षुसंस्पर्श इत्यादी सांगितले आहेत; म्हणून सर्व आध्यात्मिक व बाह्य आयतनांचा पूर्णपणे संग्रह केल्यामुळे याला “महाद्वय” असे म्हटले जाते. “अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि” यामध्येही षडायतनांचा संग्रह केलेलाच आहे. “फस्सकारणानि” म्हणजे स्पर्शाच्या उत्पत्तीचे प्रत्यय (कारण). “येहि” हे केवळ हेतू दर्शवण्यासाठी आहे, म्हणून म्हटले आहे - “ज्या कारणभूत असलेल्यांद्वारे”. स्पर्श हाच स्पर्श करण्याचे कार्य करतो, स्पर्शाची आयतने नाही, म्हणून “स्पर्शाने स्पर्शलेला” असे म्हटले आहे. “परिपुण्णवसेन” म्हणजे विकलता नसण्यामुळे (पूर्णत्वामुळे). अपूर्ण आयतने असलेल्यांचे स्पर्शाचे कारण हीन असते, त्यांच्याप्रमाणेच “किंवा यांच्यापैकी एकाने” असे म्हटले आहे. “कायनिव्वत्तनादिम्हि” म्हणजे सविज्ञानक कायाची उत्पत्ती ती “कायनिव्वत्तन” होय, किंवा ज्याच्याद्वारे काय उत्पन्न होतो ते “कायनिव्वत्तन” म्हणजे क्लेश-अभिसंस्कार होय. “आदि” शब्दाने स्पर्श, षडायतन इत्यादींचा संग्रह होतो. ज्याच्याद्वारे अधिक प्रयत्न किंवा प्रयोग केला जातो तो “अधिप्राय” (अधिप्पयासो) म्हणजे विशेष कारण होय, म्हणून “अधिकप्रयोग” असे म्हटले आहे. Bhagavā amhākaṃ uppādakabhāvena mūlabhāvena bhagavaṃmūlakā. Ime dhammāti ime kāraṇadhammā. Yehi mayaṃ bālapaṇḍitānaṃ samānepi kāyanibbattanādimhi visesaṃ jāneyyāma, tenāha ‘‘pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā’’tiādi. Ājānāmāti abhimukhaṃ paccakkhato jānāma. Paṭivijjhāmāti tasseva vevacanaṃ, adhigacchāmāti attho. Netāti amhākaṃ santāne pāpetā. Vinetāti yathā alamariyañāṇadassanaviseso hoti, evaṃ visesato netā, tadaṅgavinayādivasena vā vinetā. Anunetāti anurūpaṃ netā. Antarantarā yathādhammapaññattiyā paññāpitānaṃ dhammānaṃ anurūpato dassanaṃ hotīti āha ‘‘yathāsabhāvato [Pg.47] …pe… dassetā’’ti. Āpāthaṃ upagacchantānaṃ bhagavā paṭisaraṇaṃ samosaraṇaṭṭhānanti bhagavaṃpaṭisaraṇā dhammā. Tenāha ‘‘catubhūmakadhammā’’tiādi. Paṭisarati paṭivijjhatīti paṭisaraṇaṃ, tasmā paṭivijjhanavasena bhagavā paṭisaraṇaṃ etesanti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Tenāha ‘‘api cā’’tiādi. Phasso āgacchatīti paṭivijjhanakavasena phasso ñāṇassa āpāthaṃ āgacchati, āpāthaṃ āgacchantoyeva so atthato ‘‘ahaṃ kinnāmo’’ti nāmaṃ pucchanto viya, bhagavā cassa nāmaṃ karonto viya hotīti vuttaṃ ‘‘ahaṃ bhagavā’’tiādi. Upaṭṭhātūti ñāṇassa paccupaṭṭhātu. Bhagavantaṃyeva paṭibhātūti bhagavato eva bhāgo hotu, bhagavāva naṃ attano bhāgaṃ katvā vissajjetūti attho, bhagavato bhāgo yadidaṃ dhammassa akkhānaṃ, amhākaṃ pana savanaṃ bhāgoti ayamettha adhippāyo. Evañhi saddalakkhaṇena sameti. Keci pana paṭibhātūti atthaṃ vadanti ñāṇena dissatu desīyatūti vā attho. Tenāha ‘‘tumheyeva no kathetvā dethāti attho’’ti. भगवान हे आमचे उत्पादक (उत्पत्तीचे कारण) आणि मूळ असल्यामुळे 'भगवन्मूलक' (भगवान हेच मूळ असलेले) आहेत. 'इमे धम्मा' (हे धर्म) म्हणजे हे कारण-धर्म. ज्यांच्याद्वारे आपण बाल (अज्ञानी) आणि पंडित (ज्ञानी) यांच्यात शरीराच्या उत्पत्ती इत्यादी बाबतीत साम्य असतानाही विशेष फरक जाणू शकतो, म्हणूनच म्हटले आहे - 'पूर्वी कश्यप सम्यक्संबुद्धांद्वारे उत्पादित केलेले' इत्यादी. 'आजानामा' (आम्ही जाणतो) म्हणजे समोर प्रत्यक्षपणे जाणतो. 'पटिविज्झामा' (आम्ही प्रतिवेध करतो) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे, याचा अर्थ 'आम्ही प्राप्त करतो' असा आहे. 'नेता' म्हणजे आपल्या संततीला (चित्त-प्रवाहाला) ध्येयाप्रत पोहोचवणारे. 'विनेता' म्हणजे जसा पर्याप्त आर्यज्ञानदर्शनविशेष प्राप्त होईल, अशा प्रकारे विशेष रूपाने नेणारे, किंवा तदंग-विनय इत्यादींच्या द्वारे विनीत करणारे. 'अनुनेता' म्हणजे अनुरूप मार्गाने नेणारे. वेळोवेळी धर्मप्रज्ञप्तीनुसार प्रज्ञप्त केलेल्या धर्मांचे अनुरूप दर्शन घडते, म्हणून म्हटले आहे - 'यथास्वभावाने... पे... दाखवणारे'. ज्ञानगोचर होणाऱ्या (अनुभवास येणाऱ्या) धर्मांचे भगवान हेच प्रतिशरण (आश्रय) आणि समवसरण स्थान (एकत्र येण्याचे स्थान) आहेत, म्हणून ते 'भगवत्प्रतिशरण' धर्म आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चतुर्भूमिक धर्म' इत्यादी. जे प्रतिशरण करते (आश्रय घेते) किंवा प्रतिवेध (आकलन) करते ते 'प्रतिशरण' होय. म्हणून, प्रतिवेध करण्याच्या दृष्टीने भगवान हे ज्यांचे प्रतिशरण आहेत, ते 'भगवत्प्रतिशरण' होत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'शिवाय' इत्यादी. 'स्पर्श येतो' म्हणजे प्रतिवेध करण्याच्या दृष्टीने स्पर्श ज्ञानाच्या कक्षेत येतो. कक्षेत येत असतानाच तो अर्थतः 'माझे नाव काय?' असे नाव विचारल्यासारखा होतो आणि भगवान त्याचे नाव ठेवत असल्यासारखे होतात, म्हणून 'मी भगवान' इत्यादी म्हटले आहे. 'उपट्टातु' म्हणजे ज्ञानासमोर उपस्थित व्हावे. 'भगवन्तंयेव पटिभातु' म्हणजे भगवंतांचाच तो भाग असो, भगवंतांनीच त्याला स्वतःचा भाग बनवून स्पष्ट करावे असा अर्थ आहे. भगवंतांचा भाग म्हणजे धर्माचे आख्यान (सांगणे) आणि आपला भाग म्हणजे त्याचे श्रवण (ऐकणे), असा येथे अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे हे शब्दलक्षणाशी सुसंगत ठरते. काही लोक 'पटिभातु' चा अर्थ 'ज्ञानाने दिसावे' किंवा 'उपदेश केला जावा' असा करतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तुम्हीच आम्हाला ते सांगून द्यावे, असा अर्थ आहे.' Bālassa paṇḍitassa ca kāyassa nibbattiyā paccayabhūtā avijjā ca taṇhā ca. Tenāha ‘‘kammaṃ…pe… niruddhā’’ti. Javāpetvāti gahitajavanaṃ katvā, yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ hoti, evaṃ katvā. Yadi niruddhā, kathaṃ appahīnāti vuttanti āha ‘‘yathā panā’’tiādi. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittirī, tāneva osadhāni, tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti ca. Dukkhakkhayāyāti tadatthavisesanatthanti āha ‘‘khayatthāyā’’ti. Paṭisandhikāyanti paṭisandhigahaṇapubbakaṃ kāyaṃ. Pāḷiyaṃ ‘‘bālenā’’ti karaṇavacanaṃ nissakketi āha ‘‘bālato’’ti. Bhāvinā saha paṭisandhinā sappaṭisandhiko. Yo pana ekantato tenattabhāvena arahattaṃ pattuṃ bhabbo, so bhāvinā paṭisandhinā ‘‘appaṭisandhiko’’ti, tato visesanatthaṃ ‘‘sappaṭisandhiko’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi vuttaṃ, so ca yāva ariyabhūmiṃ na okkamati, tāva bāladhammasamaṅgī evāti katvā ‘‘sabbopi puthujjano bālo’’ti vuttaṃ. Tathā hi ‘‘appaṭisandhiko khīṇāsavo paṇḍito’’ti khīṇāsava-saddena appaṭisandhiko visesito. Yadi evaṃ sekkhā kathanti āha ‘‘sotāpannā’’tiādi. Te hi sikhāpattapaṇḍiccabhāvalakkhaṇābhāvato paṇḍitāti na vattabbā khīṇāsavā viya, balavatarānaṃ [Pg.48] pana bāladhammānaṃ pahīnattā bālātipi na vattabbā puthujjanā viya. Bhajiyamānā pana catusaccasampaṭivedhaṃ upādāya paṇḍitapakkhaṃ bhajanti, na bālapakkhaṃ vuttakāraṇenāti. बाल (अज्ञानी) आणि पंडित (ज्ञानी) यांच्या शरीराच्या उत्पत्तीसाठी अविद्या आणि तृष्णा हेच प्रत्यय (कारण) आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कर्म... पे... निरुद्ध झाले' इत्यादी. 'जवापेत्वा' म्हणजे ग्रहण केलेले जवन करून, ज्यायोगे प्रतिसंधी खेचून आणण्यास समर्थ होईल, तसे करून. जर ते निरुद्ध झाले आहे, तर मग 'न प्रहीन' (नष्ट न झालेले) असे कसे म्हटले? यावर म्हटले आहे - 'परंतु जसे...' इत्यादी. कारण तशाच प्रकारच्या गोष्टींमध्येही तसा व्यवहार होतो, जसे की 'तीच तित्तिर (तीतर पक्षी), तीच औषधे, त्याच कर्माच्या विपाकाच्या अवशेषाने' इत्यादी. 'दुःखक्षयासाठी' या अर्थाला विशेष स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे - 'क्षयाच्या अर्थासाठी'. 'प्रतिसंधीकाय' म्हणजे प्रतिसंधी ग्रहण करण्यापूर्वीचे शरीर. पाळीमध्ये 'बालेन' (बालाद्वारे) ही तृतीया विभक्ती अपादान अर्थाने वापरली आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'बालापासून'. भावी (भविष्यातील) प्रतिसंधीसह असणारा तो 'sappaṭisandhiko' (प्रतिसंधीसह असलेला) होय. परंतु जो निश्चितपणे त्याच आत्मभावाने (जन्मात) अर्हत्त्व प्राप्त करण्यास योग्य आहे, तो भावी प्रतिसंधी नसल्यामुळे 'अप्रतिसंधीक' आहे, म्हणून त्याच्याहून वेगळे दाखवण्यासाठी 'सप्रतिसंधीक' असे म्हटले आहे. जरी असे म्हटले असले, तरी जोपर्यंत तो आर्यभूमीत प्रवेश करत नाही, तोपर्यंत तो बालधर्माने युक्तच असतो, म्हणून 'सर्वच पृथग्जन बाल (अज्ञानी) आहेत' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'अप्रतिसंधीक क्षीणासव हा पंडित आहे' अशा प्रकारे 'क्षीणासव' या शब्दाने 'अप्रतिसंधीक' हा विशेषित केला आहे. जर असे आहे, तर शैक्ष (साधक) कसे आहेत? यावर म्हटले आहे - 'स्रोतापन्न' इत्यादी. कारण त्यांच्यामध्ये शिखर गाठलेल्या पांडित्याचा (पूर्ण ज्ञानाचा) अभाव असल्यामुळे त्यांना क्षीणासवांप्रमाणे 'पंडित' म्हणता येत नाही, परंतु बलवान बालधर्मांचा प्रहाण (नाश) झाल्यामुळे त्यांना पृथग्जनांप्रमाणे 'बाल' देखील म्हणता येत नाही. परंतु वर्गीकरण करताना, चतुरार्यसत्याच्या प्रतिवेधामुळे (आकलनामुळे) ते पंडितांच्या पक्षात समाविष्ट होतात, वर सांगितलेल्या कारणामुळे बालांच्या पक्षात नाही. Bālapaṇḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. बालपंडितसुत्त-वर्णना समाप्त झाली. 10. Paccayasuttavaṇṇanā १०. प्रत्ययसुत्त-वर्णना 20. Sabbampi saṅkhataṃ appaṭicca uppannaṃ nāma natthīti paccayadhammopi attano paccayadhammaṃ upādāya paccayuppanno, tathā paccayuppannadhammopi attano paccayuppannaṃ upādāya paccayadhammoti yathārahaṃ dhammānaṃ paccayapaccayuppannatā. Yesaṃ vineyyānaṃ paṭiccasamuppādadesanāyeva subodhato upaṭṭhāti, tesaṃ vasena suṭṭhu vibhāgaṃ katvā paṭiccasamuppādo desito. Yesaṃ pana vineyyānaṃ tadubhayasmiṃ vibhajja sute eva dhammābhisamayo hoti, te sandhāya bhagavā tadubhayaṃ vibhajja dassento ‘‘paṭiccasamuppādañca vo, bhikkhave, desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhamme’’ti imaṃ desanaṃ ārabhīti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘satthā imasmiṃ sutte’’tiādimāha. Paccayassa bhāvo paccayattaṃ, paccayanibbattatā. Asabhāvadhamme na labbhatīti ‘‘sabhāvadhamme’’ti vuttaṃ. Nanu ca jāti jarā maraṇañca sabhāvadhammo na hoti, yesaṃ pana khandhānaṃ jāti jarā maraṇañca, te eva sabhāvadhammā, atha kasmā desanāya te gahitāti? Nāyaṃ doso, jāti jarā maraṇañhi paccayanibbattānaṃ sabhāvadhammānaṃ vikāramattaṃ, naññesaṃ, tasmā te gahitāti. Uppādā vā tathāgatānanti na vineyyapuggalānaṃ maggaphaluppatti viya jātipaccayā jarāmaraṇuppatti tathāgatuppādāyattā, atha kho sā tathāgatānaṃ uppādepi anuppādepi hotiyeva. Tasmā sā kāmaṃ asaṅkhatā viya dhātu na niccā, tathāpi ‘‘sabbakālikā’’ti etena jātipaccayato jarāmaraṇuppattīti dasseti. Tenāha ‘‘jātiyeva jarāmaraṇassa paccayo’’ti. Jātipaccayāti ca jātisaṅkhātapaccayā. Hetumhi nissakkavacanaṃ. Ṭhitāva sā dhātu, yāyaṃ idappaccayatā jātiyā jarāmaraṇassa paccayatā tassa byabhicārābhāvato. Idāni na kadāci jāti jarāmaraṇassa paccayo na hoti hotiyevāti jarāmaraṇassa paccayabhāve niyameti. Ubhayenapi yathāvuttassa paccayabhāvo yattha [Pg.49] hoti, tattha avassaṃbhāvitaṃ dasseti. Tenāha bhagavā ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’ti. Dvīhi padehi. Tiṭṭhantīti yassa vasena dhammānaṃ ṭhiti, sā idappaccayatā dhammaṭṭhitatā. Dhammeti paccayuppanne dhamme. Niyameti viseseti. Hetugatavisesasamāyogo hi hetuphalassa evaṃ dhammatāniyāmo evāti. २०. कोणतीही संस्कारित (संखत) गोष्ट प्रत्ययाशिवाय (कारणाशिवाय) उत्पन्न झालेली नाही. म्हणून प्रत्ययधर्म (कारणरूप धर्म) देखील आपल्या स्वतःच्या प्रत्ययधर्मावर अवलंबून प्रत्ययोत्पन्न (कार्यात्मक उत्पन्न) होतो. तसेच प्रत्ययोत्पन्न धर्म देखील आपल्या स्वतःच्या प्रत्ययोत्पन्नावर अवलंबून प्रत्ययधर्म होतो. अशा प्रकारे धर्मांची यथाशक्य प्रत्यय-प्रत्ययोत्पन्नता (कारण-कार्यभाव) असते. ज्या विनेयांना (शिष्यांना) प्रतीत्यसमुत्पाद देशनाच सहज समजण्यासारखी वाटते, त्यांच्यासाठी चांगल्या प्रकारे विभागणी करून प्रतीत्यसमुत्पाद देशिला (उपदेशिला) गेला आहे. परंतु ज्या विनेयांना त्या दोन्हीचे विभाजन करून ऐकल्यावरच धर्माभिसमय (धर्माचा साक्षात्कार) होतो, त्यांना उद्देशून भगवान त्या दोन्हीचे विभाजन करून दाखवताना 'भिक्खूहो, मी तुम्हांला प्रतीत्यसमुत्पाद आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न धर्म देशिणार आहे' अशी ही देशना सुरू करतात, हा अर्थ स्पष्ट करताना 'शास्ता या सुत्तात...' इत्यादी म्हणाले. प्रत्ययाचा भाव म्हणजे 'प्रत्ययत्व' (पच्चयत्तं), म्हणजेच प्रत्ययाद्वारे निष्पन्न होणे (प्रत्ययनिर्वृत्तता). जे स्वभावधर्मात आढळत नाही, म्हणून 'स्वभावधर्मात' असे म्हटले आहे. जाती (जन्म), जरा आणि मरण हे स्वभावधर्म नसून, ज्या स्कंधांचे जन्म, जरा आणि मरण होते, तेच स्वभावधर्म आहेत, मग देशनेमध्ये ते का ग्रहण केले गेले आहेत? हा दोष नाही; कारण जन्म, जरा आणि मरण हे प्रत्ययाने निष्पन्न झालेल्या स्वभावधर्मांचे केवळ विकार (बदल) आहेत, इतरांचे नाही, म्हणून ते ग्रहण केले गेले आहेत. 'तथागतांचा उत्पाद (जन्म) असो वा नसो' याचा अर्थ असा की, विनेय पुद्गलांच्या मार्ग-फल उत्पत्तीप्रमाणे, जाती-प्रत्ययाने (जन्माच्या कारणाने) होणारी जरामरणाची उत्पत्ती ही तथागतांच्या उत्पत्तीवर अवलंबून नाही; तर तथागतांचा उत्पाद असो वा नसो, ती घडतच असते. म्हणून ती धातू जरी असंस्कृत (असंखत) धातूप्रमाणे नित्य नसली, तरी 'सर्वकालिक' या शब्दाने जाती-प्रत्ययापासून जरामरणाची उत्पत्ती दर्शविली जाते. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे: 'जाती (जन्म) हाच जरामरणाचा प्रत्यय (कारण) आहे.' आणि 'जातीप्रत्यया' (जातिपच्चया) म्हणजे जाती नावाच्या प्रत्ययामुळे. येथे हेतू अर्थी पंचमी विभक्ती (निस्सक्कवचन) वापरली आहे. 'ती धातू स्थिरच आहे' (ठिता व सा धातु), कारण ही जी इदंप्रत्ययता आहे, म्हणजे जातीची जरामरणासाठी असणारी प्रत्ययता (कारणता), तिच्यात कोणताही व्यभिचार (बदल/अपवाद) नसतो. आता, 'जाती कधीही जरामरणाचे कारण नसते असे नाही, तर ती कारण असतेच' अशा प्रकारे जरामरणाच्या प्रत्ययभावाचा नियम निश्चित केला जातो. दोन्ही पदांद्वारे, वर सांगितलेला प्रत्ययभाव जेथे असतो, तेथील अपरिहार्यता (अवश्यंभाविता) दर्शविली जाते. म्हणूनच भगवान 'ती धातू स्थिरच आहे' (ठिता व सा धातु) या दोन पदांनी म्हणाले. 'स्थित राहतात' (तिट्ठन्ति) म्हणजे ज्याच्या प्रभावाने धर्मांची स्थिती (स्थैर्य) होते, ती इदंप्रत्ययता म्हणजेच 'धम्मट्ठितता' (धर्मस्थितता) होय. 'धर्मांमध्ये' (धम्मे) म्हणजे प्रत्ययोत्पन्न धर्मांमध्ये. 'नियमती' (नियमति) म्हणजे विशेष करतो (विशिष्ट करतो). कारण हेतूमध्ये असलेल्या विशेषाचा संयोग हाच हेतू-फलाचा असा 'धम्मतानियामो' (धर्मतानियम) आहे. Aparo nayo – ṭhitāva sā dhātūti yāyaṃ jarāmaraṇassa idappaccayatā ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti, esā dhātu esa sabhāvo. Tathāgatānaṃ uppādato pubbe uddhañca appaṭivijjhiyamāno, majjhe ca paṭivijjhiyamāno na tathāgatehi uppādito, atha kho sambhavantassa jarāmaraṇassa sabbakālaṃ jātipaccayato sambhavoti ṭhitāva sā dhātu, kevalaṃ pana sayambhuñāṇena abhisambujjhanato ‘‘ayaṃ dhammo tathāgatena abhisambuddho’’ti pavedanato ca tathāgato ‘‘dhammasāmī’’ti vuccati, na apubbassa uppādanato. Tena vuttaṃ ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’ti. Sā eva ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti ettha vipallāsābhāvato evaṃ avabujjhamānassa etassa sabhāvassa, hetuno vā tatheva bhāvato ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā, jāti vā jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti pavattaāyūhana-saṃyoga-palibodha-samudaya-hetupaccayaṭṭhitīti taduppādādibhāvenassā ṭhitatā ‘‘dhammaṭṭhitatā’’ti phalaṃ pati sāmatthiyato hetumeva vadati. Dhārīyati paccayehīti vā dhammo, tiṭṭhati tattha tadāyattavuttitāya phalanti ṭhiti, dhammassa ṭhiti dhammaṭṭhiti. Dhammoti vā kāraṇaṃ paccayabhāvena phalassa dhāraṇato, tassa ṭhiti sabhāvo, dhammato ca añño sabhāvo natthīti dhammaṭṭhiti, paccayo. Tenāha ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 4). Dhammaṭṭhiti eva dhammaṭṭhitatā. Sā eva dhātu ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti imassa sabhāvassa, hetuno vā aññathattābhāvato, ‘‘na jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti viññāyamānassa ca tabbhāvābhāvato niyāmatā vavatthitabhāvoti dhammaniyāmatā. Phalassa vā jarāmaraṇassa jātiyā sati sambhavo dhamme hetumhi ṭhitatāti dhammaṭṭhitatā, asati asambhavo dhammaniyāmatāti evaṃ phalena hetuṃ vibhāveti, taṃ ‘‘ṭhitāva sā dhātū’’tiādinā vuttaṃ. Imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayatāsaṅkhātaṃ idappaccayataṃ abhisambujjhati paccakkhakaraṇena [Pg.50] abhimukhaṃ bujjhati yāthāvato paṭivijjhati, tato eva abhisameti abhimukhaṃ samāgacchati, ādito kathento ācikkhati, uddisatīti attho. Tameva uddesaṃ pariyosāpento deseti. Yathāuddiṭṭhamattaṃ niddisanavasena pakārehi ñāpento paññāpeti. Pakārehi eva patiṭṭhapento paṭṭhapeti. Yathāniddiṭṭhaṃ paṭiniddesavasena vivarati vibhajati. Vivaṭañhi vibhattañca atthaṃ hetūdāharaṇadassanehi pākaṭaṃ karonto uttānīkaroti. Uttānīkaronto tathā paccakkhabhūtaṃ katvā nigamanavasena passathāti cāha. दुसरा मार्ग (नय) - 'ती धातू स्थिरच आहे' म्हणजे जरामरणाची ही जी इदंप्रत्ययता आहे की 'जातीप्रत्ययाने (जन्मामुळे) जरामरण होते', हीच धातू आहे, हाच स्वभाव आहे. तथागतांच्या उत्पत्तीपूर्वी आणि नंतरही (अज्ञानामुळे) न समजलेला, आणि मध्ये (बुद्धत्वाच्या वेळी) समजलेला हा नियम तथागतांनी निर्माण केलेला नाही; तर उत्पन्न होणाऱ्या जरामरणाची उत्पत्ती सर्वकाळ जाती-प्रत्ययामुळेच (जन्मामुळेच) होते, म्हणून 'ती धातू स्थिरच आहे'. केवळ स्वयंभू ज्ञानाने त्याचा पूर्ण बोध (अभिसंबोध) झाल्यामुळे आणि 'हा धर्म तथागतांनी अभिसंबुद्ध केला आहे' अशी घोषणा केल्यामुळे तथागतांना 'धम्मसामी' (धर्मस्वामी) म्हटले जाते, काही अपूर्व (नवीन) निर्माण केल्यामुळे नाही. म्हणूनच म्हटले आहे: 'ती धातू स्थिरच आहे'. तीच 'जातीप्रत्ययाने जरामरण होते' यामध्ये विपर्यासाचा (विपल्लास) अभाव असल्यामुळे, अशा प्रकारे समजल्या जाणाऱ्या या स्वभावाची किंवा हेतूची तशीच स्थिती असणे म्हणजे 'धम्मट्ठितता' (धर्मस्थितता) होय. किंवा, जाती ही जरामरणाच्या उत्पत्ती, स्थिती, प्रवृत्ती, संचय, संयोग, अडथळा, समुदय, हेतू आणि प्रत्ययाची स्थिती आहे; म्हणून तिच्या उत्पत्ती इत्यादी भावातील स्थितीला 'धम्मट्ठितता' म्हणतात, जे फलाप्रती असलेल्या सामर्थ्यामुळे हेतूलाच दर्शविते. अथवा, प्रत्ययांद्वारे धारण केला जातो तो 'धम्म' (धर्म) होय, आणि फळ त्यावर अवलंबून असल्यामुळे तेथे स्थित राहते ती 'ठिती' (स्थिती) होय; धर्माची स्थिती म्हणजे 'धम्मट्ठिती' (धर्मस्थिती) होय. किंवा, प्रत्ययभावाने फळाला धारण करत असल्यामुळे कारण हेच 'धम्म' आहे, त्याची स्थिती हाच त्याचा स्वभाव आहे, आणि धर्माव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही स्वभाव नाही म्हणून ती 'धम्मट्ठिती' (धर्मस्थिती) म्हणजेच प्रत्यय (कारण) होय. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे: 'प्रत्यय परिग्रहातील प्रज्ञा म्हणजे धम्मट्ठितीज्ञान (धर्मस्थितीज्ञान) होय' (पटिसम्भिदामग्ग मातिका ४). धम्मट्ठिती म्हणजेच धम्मट्ठितता होय. तीच धातू 'जातीप्रत्ययाने जरामरण होते' या स्वभावाच्या किंवा हेतूच्या अन्यथात्वाच्या (बदलाच्या) अभावामुळे, आणि 'जातीप्रत्ययाने जरामरण होत नाही' असे समजल्या जाणाऱ्या गोष्टीमध्ये त्या भावाचा अभाव असल्यामुळे, जी नियमता (नियमितता) किंवा व्यवस्थित भाव आहे, तीच 'धम्मनियामता' (धर्मनियमता) होय. किंवा, जाती (जन्म) असताना जरामरण या फळाची उत्पत्ती होणे, हे 'धम्म' म्हणजेच हेतूमध्ये स्थित असल्यामुळे 'धम्मट्ठितता' (धर्मस्थितता) होय, आणि ती (जाती) नसताना उत्पत्ती न होणे ही 'धम्मनियामता' (धर्मनियमता) होय; अशा प्रकारे फलाद्वारे हेतूचे स्पष्टीकरण केले जाते. हेच 'ती धातू स्थिरच आहे' इत्यादींद्वारे सांगितले आहे. या जरामरण इत्यादींच्या प्रत्ययता नावाच्या इदंप्रत्ययतेचा ते प्रत्यक्ष करून, सन्मुख होऊन बोध घेतात (अभिसंबुद्ध होतात), यथार्थपणे भेद करतात (प्रतिवेध करतात); म्हणूनच त्याचा अभिसमय करतात (साक्षात्कार करतात), सन्मुख येतात, सुरुवातीपासून सांगताना आचिखतात (स्पष्ट करतात), म्हणजेच निर्देश करतात (उद्देश करतात) असा अर्थ आहे. त्याच निर्देशाचा शेवट करत ते देशना करतात (देशेति). केवळ निर्देश केल्याप्रमाणे विविध प्रकारांनी ज्ञान करून देत प्रज्ञापित करतात (पञ्ञापेति). विविध प्रकारांनीच प्रस्थापित करत प्रस्थापन करतात (पट्ठपेति). निर्देश केल्याप्रमाणे प्रतिनिर्देशाद्वारे विवृत करतात (उघड करतात - विवरति) आणि विभाजन करतात (विभजति). कारण विवृत आणि विभक्त केलेल्या अर्थाला हेतू व उदाहरणे दाखवून स्पष्ट करत उत्तानीकृत करतात (सहज समजण्याजोगे करतात - उत्तानीकरोति). उत्तानीकृत करत, अशा प्रकारे प्रत्यक्ष करून, शेवटी निष्कर्ष रूपाने 'पस्सथ' (पहा!) असे म्हणतात. Jātipaccayā jarāmaraṇantiādīsūti jātiādīnaṃ jarāmaraṇapaccayabhāvesu. Tehi tehi paccayehīti yāvatakehi paccayehi yaṃ phalaṃ uppajjamānārahaṃ, avikalehi teheva tassa uppatti, na ūnādhikehīti. Tenāha ‘‘anūnādhikehevā’’ti. Yathā taṃ cakkhurūpālokamanasikārehi cakkhuviññāṇassa sambhavoti. Tena taṃtaṃphalanipphādane tassā paccayasāmaggiyā tappakāratā tathatāti vuttāti dasseti. Sāmagginti samodhānaṃ, samavāyanti attho. Asambhavābhāvatoti anuppajjanassa abhāvato. Tathāvidhapaccayasāmaggiyañhi satipi phalassa anuppajjane tassāvitathatā siyā. Aññadhammapaccayehīti aññassa phaladhammassa paccayehi. Aññadhammānuppattitoti tato aññassa phaladhammassa anuppajjanato. Na hi kadāci cakkhurūpālokamanasikārehi sotaviññāṇassa sambhavo atthi. Yadi siyā, tassā sāmaggiyā aññathatā nāma siyā, na cetaṃ atthīti ‘‘anaññathatā’’ti vuttaṃ. Paccayatoti paccayabhāvato. Paccayasamūhatoti etthāpi eseva nayo. Idappaccayā eva idappaccayatāti tā-saddena padaṃ vaḍḍhitaṃ yathā ‘‘devoyeva devatā’’ti, idappaccayānaṃ samūho idappaccayatāti samūhattho tāsaddo yathā ‘‘janānaṃ samūho janatā’’ti imamatthaṃ sandhāyāha ‘‘lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabba’’nti. “जातिपच्चया जरामरणन्ति” (जातीमुळे जरामरण होते) इत्यादींमध्ये जाती इत्यादींच्या जरामरणाचे प्रत्यय (कारण) असण्याच्या अवस्थेत. “तेहि तेहि पच्चयेहीति” (त्या त्या प्रत्ययांद्वारे) म्हणजे ज्या ज्या प्रत्ययांद्वारे जे जे फळ उत्पन्न होण्यास योग्य असते, त्या संपूर्ण (अविकळ) प्रत्ययांद्वारेच त्याची उत्पत्ती होते, कमी किंवा जास्त प्रत्ययांनी नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - “अनूनाधिकेहेवाति” (कमी किंवा जास्त नसलेल्यांद्वारेच). जसे की चक्षु (डोळा), रूप, प्रकाश आणि मनसिकार यांच्याद्वारे चक्षुविज्ञानाची उत्पत्ती होते. त्याद्वारे, त्या त्या फळाच्या निष्पत्तीमध्ये (उत्पत्तीमध्ये) त्या प्रत्यय-सामग्रीची (कारणांच्या समूहाची) तद्रूपता म्हणजेच ‘तथता’ (तथ्यता) होय, असे दर्शविले आहे. ‘सामग्गी’ (सामग्री) म्हणजे समोधान (एकत्र येणे), समवाय (संयोग) असा अर्थ आहे. ‘असम्भवाभावतो’ म्हणजे अनुत्पत्तीचा अभाव असल्यामुळे. कारण तशा प्रकारची प्रत्यय-सामग्री असतानाही जर फळ उत्पन्न झाले नाही, तर तिची ‘अवितथता’ (सत्यता) बाधित होईल. ‘अञ्ञधम्मपच्चयेहीति’ (इतर धर्मांच्या प्रत्ययांद्वारे) म्हणजे इतर फळधर्मांच्या प्रत्ययांद्वारे. ‘अञ्ञधम्मानुप्पत्तितो’ म्हणजे त्यापासून इतर फळधर्माची अनुत्पत्ती (उत्पन्न न होणे) असल्यामुळे. कारण कधीही चक्षु, रूप, प्रकाश आणि मनसिकार यांच्याद्वारे श्रोतविज्ञानाची (कान-विज्ञानाची) उत्पत्ती होऊ शकत नाही. जर तसे झाले, तर त्या सामग्रीची ‘अन्यथता’ (वेगळेपणा) सिद्ध होईल, परंतु असे घडत नाही, म्हणूनच त्याला ‘अनन्यथता’ म्हटले आहे. ‘पच्चयतो’ म्हणजे प्रत्ययभावामुळे (कारणत्वामुळे). ‘पच्चयसमूहतो’ (प्रत्ययसमूहामुळे) यामध्येही हाच नियम लागू होतो. ‘इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयाता’ (हे प्रत्यय म्हणजेच इदंप्रत्ययता) येथे ‘ता’ प्रत्ययाने शब्दाचा विस्तार केला आहे, जसे ‘देवो एव देवता’ (देव म्हणजेच देवता). ‘इदंप्रत्ययांचा समूह म्हणजे इदंप्रत्ययता’ असा समूहाचा अर्थ ‘ता’ प्रत्ययाने दर्शविला आहे, जसे ‘जनानां समूहो जनता’ (लोकांचा समूह म्हणजे जनता). हा अर्थ लक्षात घेऊनच म्हटले आहे - “लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थतो वेदितब्बं” (येथे लक्षण व्याकरणशास्त्रानुसार समजून घ्यावे). Na niccaṃ sassatanti aniccaṃ. Jarāmaraṇaṃ na aniccaṃ saṅkhārānaṃ vikārabhāvato anipphannattā, tathāpi ‘‘anicca’’nti pariyāyena vuttaṃ. Esa nayo saṅkhatādīsupi. Samāgantvā kataṃ sahiteheva paccayehi nibbattetabbato yathāsabhāvaṃ samecca sambhuyya paccayehi katanti saṅkhataṃ[Pg.51]. Paccayārahaṃ paccayaṃ paṭicca na vinā tena sahitasametameva uppannanti paṭiccasamuppannaṃ. Tenāha ‘‘paccaye nissāya uppanna’’nti. Khayasabhāvanti bhijjanasabhāvaṃ. Vigacchanakasabhāvanti sakabhāvato apagacchanakasabhāvaṃ. Virajjanakasabhāvanti palujjanakasabhāvaṃ. Nirujjhanakasabhāvanti khaṇabhaṅgavasena pabhaṅgusabhāvaṃ. Vuttanayenāti jarāya vuttanayena. Janakappaccayānaṃ kammādīnaṃ. Kiccānubhāvakkhaṇeti ettha kiccānubhāvo nāma yathā pavattamāne paccaye tassa phalaṃ uppajjati, tathā pavatti, evaṃ santassa pavattanakkhaṇe. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmiṃ khaṇe paccayo attano phaluppādanaṃ pati byāvaṭo nāma hoti, imasmiṃ khaṇe ye dhammā rūpādayo upalabbhanti tato pubbe, pacchā ca anupalabbhamānā, tesaṃ tato uppatti niddhārīyati, evaṃ jātiyāpi sā niddhāretabbā taṃkhaṇūpaladdhatoti. Yadi evaṃ nippariyāyatova jātiyā kutoci uppatti siddhi, atha kasmā ‘‘ekena pariyāyenā’’ti vuttanti? Jāyamānadhammānaṃ vikārabhāvena upaladdhabbattā. Yadi nipphannadhammā viya jāti upalabbheyya, nippariyāyatova tassā kutoci uppatti siyā, na cevaṃ upalabbhati, atha kho anipphannattā vikārabhāvena upalabbhati. Tasmā ‘‘ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantī’’ti vuttaṃ. Na pana jarāmaraṇe, janakappaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe tassa alabbhanato. Teneva ‘‘ettha ca aniccanti…pe… aniccaṃ nāma jāta’’nti vuttaṃ. जे नित्य व शाश्वत नाही ते ‘अनिच्च’ (अनित्य) होय. जरामरण हे अनित्य नाही कारण ते संस्कारांच्या विकारभावामुळे अनिष्पन्न (उत्पन्न न झालेले) आहे, तरीही ‘अनित्य’ असे पर्यायाने म्हटले आहे. हाच नियम संखत (संस्कृत/संस्कारित) इत्यादींनाही लागू होतो. एकत्र येऊन केलेल्या, एकत्र आलेल्या प्रत्ययांद्वारेच उत्पन्न होण्यायोग्य असल्यामुळे, स्वभावानुसार एकत्र येऊन प्रत्ययांद्वारे जे केले गेले आहे ते ‘संखत’ होय. प्रत्ययास योग्य अशा प्रत्ययावर अवलंबून राहून, त्याशिवाय नाही तर त्याच्यासह एकत्रच जे उत्पन्न झाले आहे ते ‘पटिच्चसमुप्पन्न’ (प्रतीत्यसमुत्पन्न) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - “पच्चये निस्साय उप्पन्नं” (प्रत्ययांवर अवलंबून उत्पन्न झालेले). ‘खयसभावं’ (क्षयस्वभाव) म्हणजे नष्ट होण्याचा स्वभाव असणारे. ‘विगच्छनकसभावं’ म्हणजे स्वतःच्या स्वभावापासून दूर जाण्याचा स्वभाव असणारे. ‘विरज्जनकसभावं’ म्हणजे विरक्त होण्याचा किंवा नष्ट होण्याचा स्वभाव असणारे. ‘निरुज्झनकसभावं’ म्हणजे क्षणभंगुरतेमुळे नष्ट होण्याचा स्वभाव असणारे. ‘वृत्तनयेन’ म्हणजे जरेच्या (वृद्धत्वाच्या) सांगितलेल्या नियमानुसार. ‘जनकप्रत्ययांच्या’ म्हणजे कर्मादींच्या. ‘किच्चानुभावक्खणे’ (कृत्यानुभाव क्षणात) येथे कृत्यानुभाव म्हणजे जसे प्रत्यय कार्यरत असताना त्याचे फळ उत्पन्न होते, तशी प्रवृत्ती, अशा प्रकारे प्रवृत्त होण्याच्या क्षणी. हे असे म्हटले आहे - ज्या क्षणी प्रत्यय स्वतःचे फळ उत्पन्न करण्यासाठी प्रवृत्त असतो, त्या क्षणी जे रूप इत्यादी धर्म उपलब्ध होतात, जे त्यापूर्वी आणि नंतर उपलब्ध नसतात, त्यांची उत्पत्ती त्यावरून निश्चित केली जाते. अशाच प्रकारे जातीची (जन्माची) उत्पत्ती देखील त्या क्षणी उपलब्ध असण्यावरून निश्चित केली पाहिजे. जर असे असेल, तर स्पष्टपणे (निप्परियायतो) जातीची कुठूनतरी उत्पत्ती सिद्ध होते, मग “एकेना पर्यायेन” (एका पर्यायाने) असे का म्हटले आहे? कारण उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांच्या विकारभावाने ती उपलब्ध होते. जर निष्पन्न धर्मांप्रमाणे जात उपलब्ध झाली असती, तर स्पष्टपणे तिची कुठूनतरी उत्पत्ती झाली असती, परंतु ती तशी उपलब्ध होत नाही, तर अनिष्पन्न असल्यामुळे विकारभावाने उपलब्ध होते. म्हणूनच “येथे एका पर्यायाने अनित्यादी योग्य ठरतात” असे म्हटले आहे. परंतु जरामरणात नाही, कारण जनकप्रत्ययांच्या कृत्यानुभाव क्षणी ते उपलब्ध होत नाही. म्हणूनच “येथे अनित्य...पे... अनित्य नावाचे उत्पन्न झाले” असे म्हटले आहे. Savipassanāyāti ettha saha-saddo appadhānabhāvadīpano ‘‘samakkhikaṃ, samakasa’’ntiādīsu viya. Appadhānabhūtā hi vipassanā, yathābhūtadassanamaggapaññā pajānāti. ‘‘Purimaṃ anta’’nti vuccamāne paccuppannabhāvassapi gahaṇaṃ siyāti ‘‘purimaṃ antaṃ atīta’’nti vuttaṃ. Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’nti atīte attano vijjamānataṃ, adhiccasamuppattiāsaṅkaṃ nissāya ‘‘yato pabhuti ahaṃ, tato pubbe na nu kho ahosi’’nti atīte attano avijjamānatañca kaṅkhati. Kasmā? Vicikicchāya ākāradvayāvalambanato. Tassā pana atītavatthutāya gahitattā sassatādhiccasamuppattiākāranissitatā dassitā eva. Āsappanaparisappanapavattikaṃ katthacipi appaṭivattihetubhūtaṃ vicikicchaṃ kasmā uppādetīti na vicāretabbametanti dassento āha ‘‘kiṃkāraṇanti na vattabba’’nti[Pg.52]. Kāraṇaṃ vā vicikicchāya ayonisomanasikāro, tassa andhabālaputhujjanabhāvo, ariyānaṃ adassāvitā cāti daṭṭhabbaṃ. Jātiliṅgupapattiyoti khattiyabrāhmaṇādijātiṃ, gahaṭṭhapabbajitādiliṅgaṃ, devamanussādiupapattiñca. Nissāyāti upādāya. Tasmiṃ kāle yaṃ santānaṃ majjhimaṃ pamāṇaṃ, tena yutto pamāṇiko, tadabhāvato adhikabhāvato vā ‘‘appamāṇiko’’ti veditabbo. Kecīti sārasamāsācariyā. Te hi ‘‘kathaṃ nu kho’’ti issarena vā brahmunā vā pubbakatena vā ahetuto vā nibbattoti cintetīti vadanti. Ahetuto nibbattikaṅkhāpi hi hetuparāmasanamevāti. Paramparanti pubbāparappavattiṃ. Addhānanti kālādhivacanaṃ, tañca bhummatthe upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Vijjamānatañca avijjamānatañcāti sassatāsaṅkaṃ nissāya ‘‘bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhāna’’nti anāgate attano vijjamānataṃ, ucchedāsaṅkaṃ nissāya ‘‘yasmiñca attabhāve ucchedanakaṅkhā, tato paraṃ nu kho bhavissāmī’’ti anāgate attano avijjamānatañca kaṅkhatīti heṭṭhā vuttanayena yojetabbaṃ. ‘सविपस्सनाया’ (सविपश्यनेने) येथे ‘सह’ हा शब्द ‘समक्खिकं, समकसं’ (माशांसह, डासांसह) इत्यादींप्रमाणे अप्रधान भाव दर्शवणारा आहे. कारण विपश्यना ही अप्रधान आहे, यथाभूतदर्शन मार्गप्रज्ञा (सत्य जाणणारी मार्गप्रज्ञा) जाणते. ‘पुरिमं अन्त’ (पूर्व अंत) असे म्हटले असता वर्तमान भावाचेही ग्रहण होऊ शकते, म्हणून ‘पुरिमं अन्त अतितं’ (पूर्व अंत म्हणजे भूतकाळ) असे म्हटले आहे. ‘विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्च’ (विद्यमानता आणि अविद्यमानता) म्हणजे शाश्वततेच्या शंकेवर अवलंबून “मी भूतकाळात होतो काय?” अशी भूतकाळात स्वतःच्या अस्तित्वाची (विद्यमानतेची) शंका घेतो, आणि अहेतुक उत्पत्तीच्या (अधिच्चसमुप्पत्ति) शंकेवर अवलंबून “मी ज्या काळापासून आहे, त्यापूर्वी नक्कीच नव्हतो काय?” अशी भूतकाळात स्वतःच्या अनस्तित्वाची (अविद्यमानतेची) शंका घेतो. का? कारण विचिकित्सा (शंका) ही दोन प्रकारच्या आकारांवर (पैलूंवर) अवलंबून असते. तिचे भूतकालीन वस्तूशी संबंधित असणे गृहीत धरल्यामुळे, शाश्वतता आणि अहेतुक उत्पत्तीच्या आकारांवर तिचे अवलंबून असणे दर्शविलेच आहे. इकडे-तिकडे धावणारी आणि कुठेही न थांबण्यास कारणीभूत ठरणारी विचिकित्सा (शंका) का उत्पन्न होते, याचा विचार करू नये, हे दर्शविताना म्हटले आहे - “किंकारणन्ति न वत्तब्बं” (काय कारण आहे, असे म्हणू नये). किंवा विचिकित्सेचे कारण ‘अयोनिसोमनसिकार’ (अयोग्य मनन), त्याचा अंध-बाल-पृथग्जनभाव (अज्ञानी सामान्य माणसाची अवस्था) आणि आर्यांचे अदर्शन (आर्य पुरुषांना न पाहणे) हे आहे असे समजावे. ‘जातिलिङ्गुपपत्तियो’ म्हणजे क्षत्रिय, ब्राह्मण इत्यादी जाती, गृहस्थ, प्रव्रजित (संन्यासी) इत्यादी लिंग (वेष) आणि देव, मनुष्य इत्यादी उत्पत्ती. ‘निस्साय’ म्हणजे उपादान करून (अवलंबून). त्या काळी जी संतती मध्यम प्रमाणाची असते, तिने युक्त असलेला तो ‘प्रमाणिक’ होय, आणि त्याचा अभाव किंवा अधिकता असल्यामुळे तो ‘अप्रमाणिक’ समजावा. ‘केची’ (काही) म्हणजे सारसमासाचे आचार्य. ते म्हणतात की “कसे बरे?” म्हणजे ईश्वराने, ब्रह्मदेवाने, पूर्वकर्माने किंवा अहेतुकपणे (कारणाशिवाय) उत्पन्न केले आहे का, असा विचार करतो. कारण अहेतुक उत्पत्तीची शंका देखील हेतूचाच विचार करणे आहे. ‘परम्परं’ म्हणजे पूर्व आणि उत्तर प्रवृत्ती (परंपरा). ‘अद्धानं’ म्हणजे काळाचे नाव, आणि ते सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे रूप समजावे. ‘विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्च’ म्हणजे शाश्वततेच्या शंकेवर अवलंबून “मी भविष्यकाळात असेन काय?” अशी भविष्यकाळात स्वतःच्या अस्तित्वाची शंका घेतो, आणि उच्छेदवादाच्या शंकेवर अवलंबून “ज्या आत्मभावात उच्छेदाची शंका आहे, त्यानंतर मी असेन काय?” अशी भविष्यकाळात स्वतःच्या अनस्तित्वाची शंका घेतो, हे वर सांगितलेल्या नियमानुसार जुळवून घ्यावे. Paccuppannaṃ addhānanti addhāpaccuppannassa idhādhippetattā ‘‘paṭisandhimādiṃ katvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Idaṃ kathaṃ, idaṃ katha’’nti pavattanato kathaṃkathā, vicikicchā, sā assa atthīti kathaṃkathī. Tenāha ‘‘vicikicchī’’ti. Kā ettha cintā? Ummattako viya bālaputhujjanoti paṭikacceva vuttanti adhippāyo. Taṃ mahāmātāya puttaṃ. Muṇḍesunti muṇḍena anicchantaṃ jāgaraṇakāle na sakkāti suttaṃ muṇḍesuṃ kuladhammavasena yathā ekacce kulatāpasā. Rājabhayenāti ca vadanti. Sītibhūtanti idaṃ madhurakabhāvappattiyā kāraṇavacanaṃ. ‘‘Setabhūta’’ntipi pāṭho, udake ciraṭṭhānena setabhāvaṃ pattanti attho. "पच्चुप्पन्नं अद्धानं" (वर्तमान काळ) म्हणजे येथे वर्तमान काळाचा काळ अभिप्रेत असल्यामुळे "प्रतिसंधीला आरंभ करून" इत्यादी म्हटले आहे. "हे कसे, हे कसे" अशा प्रकारे प्रवृत्त होण्याला 'कथंकथा' (शंका), म्हणजेच 'विचिकित्सा' (संशय) म्हणतात, आणि ती ज्याच्यामध्ये असते त्याला 'कथंकथी' म्हणतात. म्हणूनच "विचिकित्सी" (संशयी) असे म्हटले आहे. येथे काय विचार करावा? वेड्यासारखा असलेला बालपुथुज्जन (अज्ञानी सामान्य माणूस) असे आधीच म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. त्याला महामातेचा मुलगा. "मुंडेसुं" (मुंडण केले) म्हणजे मुंडण करण्यास अनिच्छुक असलेल्याला जागृत अवस्थेत शक्य नाही म्हणून झोपलेल्याचे मुंडण केले, कुलधर्माच्या वशने जसे काही कुलतापस करतात. काही लोक "राजभयाने" असेही म्हणतात. "सीतिभूतं" (शीतलीभूत झालेला) हे मधुर भाव प्राप्त होण्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. "सेतभूतं" (पांढरा झालेला) असाही पाठ आहे, पाण्यात दीर्घकाळ राहिल्यामुळे पांढरेपणा प्राप्त झाला असा याचा अर्थ आहे. Attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati kaṇṇo viya sūtaputtasaññī, sūtaputtasaññīti sūriyadevaputtassa puttasaññī. Jātiyā vibhāviyamānāya ‘‘aha’’nti tassa attano parāmasanaṃ sandhāyāha ‘‘evampi siyā kaṅkhā’’ti. Manussāpi ca rājāno viyāti manussāpi ca keci ekacce rājāno viyāti adhippāyo. Vuttanayameva ‘‘saṇṭhānākāraṃ nissāyā’’tiādinā. Etthāti ‘‘kathaṃ nu khosmī’’ti pade. Abbhantare jīvoti [Pg.53] paraparikappitaṃ antarattānaṃ vadati. Soḷasaṃsādīnanti ādi-saddena sarīraparimāṇaaṅguṭṭha-yavaparamāṇuparimāṇatādike saṅgaṇhāti. Sattapaññatti jīvavisayāti diṭṭhigatikānaṃ matimattaṃ, paramatthato pana sā attabhāvavisayāvāti āha ‘‘attabhāvassa āgatigatiṭṭhāna’’nti. Yatāyaṃ āgato, yattha ca gamissati, taṃ ṭhānanti attho. Sotāpanno adhippeto vicikicchāpahānassa diṭṭhattā. Itarepi tayoti sakadāgāmīādayo avāritā eva. ‘‘Ayañca…pe… sudiṭṭhā’’ti nippadesato saccasaṃpaṭivedhassa jotitattā. स्वतःच्या क्षत्रियत्वाविषयी शंका घेणारा, सूतपुत्र समजणारा कर्णासारखा; 'सूतपुत्रसञ्ञी' म्हणजे सूर्यदेवपुत्राचा पुत्र समजणारा. जातीचे स्पष्टीकरण करताना "मी" अशा स्वतःच्या परामर्शाचा संदर्भ देऊन "अशीही शंका असू शकते" असे म्हटले आहे. "मनुष्यांप्रमाणेच राजेही" म्हणजे काही मनुष्य देखील राजांप्रमाणेच असतात, असा अभिप्राय आहे. "संस्थान आणि आकाराचा आश्रय घेऊन" इत्यादीद्वारे आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. "येथे" म्हणजे "मी कसा बरे आहे?" या पदात. "अभ्यंतरात जीव" म्हणजे इतरांनी कल्पिलेल्या अंतरात्म्याला म्हणतात. "सोळा अंश इत्यादींच्या" मधील 'इत्यादी' शब्दाने शरीराचे परिमाण, अंगठ्याएवढे परिमाण, यव (जव) किंवा परमाणू एवढे परिमाण इत्यादींचा संग्रह होतो. "जीवाच्या विषयातील सत्त्व-प्रज्ञप्ती" हे केवळ दृष्टीगतांचे (चुकीच्या धारणा बाळगणाऱ्यांचे) मत आहे, परंतु परमार्थतः ती आत्मभावाच्या (अस्तित्वाच्या) विषयातीलच आहे, म्हणून "आत्मभावाचे आगती-गतीचे स्थान" असे म्हटले आहे. जिथून हा आला आहे आणि जिथे हा जाईल, ते स्थान असा याचा अर्थ आहे. संशयाचा (विचिकित्सेचा) नाश झाल्याचे दिसून येत असल्यामुळे येथे 'सोतापन्न' (स्रोतापन्न) अभिप्रेत आहे. इतर तिघेही म्हणजे सकदागामी (सकृदागामी) इत्यादी देखील वर्ज्य नाहीत (तेही समाविष्ट आहेत). "आणि हा...पे... स्पष्टपणे पाहिलेला" हे पूर्णपणे सत्य-साक्षात्काराचे (सच्चसंपटिवेध) प्रकाशन करत असल्यामुळे आहे. Paccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पच्चयसुत्तवण्णना समाप्त झाली. Āhāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā. आहारवग्गवण्णना समाप्त झाली. 3. Dasabalavaggo ३. दसबळवग्ग 1. Dasabalasuttavaṇṇanā १. दसबळसुत्तवण्णना 21. Paṭhamaṃ dutiyasseva saṅkhepo paṭhamasutte saṅkhepavuttassa atthassa vitthāravasena dutiyasuttassa desitattā, tañca pana bhagavā paṭhamasuttaṃ saṅkhepato desesi, dutiyaṃ tato vitthārato. Paṭhamaṃ vā saṃkhittarucīnaṃ puggalānaṃ ajjhāsayena saṅkhepato desesi, dutiyaṃ pana attano ruciyā tato vitthārato. Sīhasamānavuttikā hi buddhā bhagavanto, te attano ruciyā kathentā attano thāmaṃ dassentāva kathenti, tasmā dutiyasuttavasena cettha atthavaṇṇanaṃ karissāma, tasmiṃ saṃvaṇṇite paṭhamaṃ saṃvaṇṇitameva hotīti adhippāyo. २१. पहिले सुत्त हे दुसऱ्या सुत्ताचाच संक्षेप आहे, कारण पहिल्या सुत्तात संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचा दुसऱ्या सुत्तात विस्ताराने उपदेश केला गेला आहे. आणि भगवंतांनी पहिले सुत्त संक्षेपाने उपदेशिले आणि दुसरे त्यापेक्षा विस्ताराने. किंवा पहिले सुत्त संक्षेपाची आवड असणाऱ्या पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आशयानुसार संक्षेपाने उपदेशिले, तर दुसरे सुत्त स्वतःच्या आवडीनुसार विस्ताराने उपदेशिले. सिंहसमान वृत्तीचेच बुद्ध भगवंत असतात, ते स्वतःच्या आवडीने सांगताना स्वतःचे बळ दाखवतच सांगतात. म्हणून, येथे दुसऱ्या सुत्ताच्या आधारे अर्थाचे वर्णन (अत्थवण्णना) करू, त्याचे वर्णन केले असता पहिल्याचे वर्णन केल्यासारखेच होते, असा अभिप्राय आहे. Dasabalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दसबळसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 2. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā २. दुतीयदसबळसुत्तवण्णना 22. Tatthāti dutiyasutte. Dasahi balehīti dasahi anaññasādhāraṇehi ñāṇabalehi, tāni tathāgatasseva balānīti tathāgatabalānīti vuccanti. Kāmañca tāni ekaccānaṃ sāvakānampi uppajjanti, yādisāni [Pg.54] pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni uppajjanti, na tādisāni tadaññesaṃ kadācipi uppajjantīti. Hatthikulānusārenāti vakkhamānahatthikulānusārena. Kāḷāvakanti kulasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Esa nayo sesesupi. Pakatihatthikulanti giricaranadicaravanacarādippabhedā gocariyakāḷāvakanāmā sabbāpi balena pākatikā hatthijāti. Dasannaṃ purisānanti thāmamajjhimānaṃ dasannaṃ purisānaṃ. Ekassa tathāgatassa kāyabalanti ānetvā sambandho. Ekassāti ca tathā heṭṭhākathāyaṃ āgatattā desanāsotena vuttaṃ. Nārāyanasaṅghātabalanti ettha nārā vuccanti rasmiyo, tā bahū nānāvidhā ito uppajjantīti nārāyanaṃ, vajiraṃ, tasmā nārāyanasaṅghātabalanti vajirasaṅghātabalanti attho. Tathāgatassa kāyabalanti tathāgatassa pākatikakāyabalaṃ. Saṅgahaṃ na gacchati attano balābhāvato, tato evassa bāhirakatā lāmakatā ca. Tadubhayaṃ panassa kāraṇena dassetuṃ ‘‘etañhi nissāyā’’tiādi vuttaṃ. Aññanti kāyabalato aññaṃ tato visuṃyeva. Dasasu ṭhānesu dasasu ñātabbaṭṭhānesu. Yāthāvapaṭivedhato sayañca akampayaṃ, puggalañca taṃsamaṅgiṃ neyyesu adhibalaṃ karotīti āha ‘‘akampanaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena cā’’ti. २२. "तेथे" म्हणजे दुसऱ्या सुत्तात. "दहा बळांनी" म्हणजे इतरांमध्ये नसलेल्या (असाधारण) दहा ज्ञानबळांनी; ती केवळ तथागतांचीच बळे असल्यामुळे त्यांना 'तथागतबळे' असे म्हणतात. जरी ती काही श्रावकांमध्येही उत्पन्न होतात, तरी बुद्धांमध्ये जशी 'स्थानास्थानज्ञान' (ठानाठानञाण) इत्यादी बळे उत्पन्न होतात, तशी इतरांमध्ये कधीही उत्पन्न होत नाहीत. "हत्तींच्या कुळांच्या अनुक्रमाने" म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या हत्तींच्या कुळांच्या अनुक्रमाने. "काळावकं" हा 'कुळ' या शब्दाच्या अपेक्षेने नपुंसकलिंगी निर्देश आहे. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही समजावा. "प्रकृती-हत्तीकुळ" म्हणजे पर्वतावर फिरणारे, नदीकाठी फिरणारे, वनात फिरणारे इत्यादी भेद असलेले, गोचरिय-काळावक नावाचे, बळाच्या दृष्टीने सर्व सामान्य हत्तींचे कूळ. "दहा पुरुषांचे" म्हणजे मध्यम बळ असलेल्या दहा पुरुषांचे. "एका तथागतांचे कायबळ (शारीरिक बळ)" असा संबंध जोडून अर्थ लावावा. "एकाचे" असे खालील अट्ठकथेत आल्यामुळे देशना-प्रवाहाने म्हटले आहे. "नारायणसंघातबळ" येथे 'नारा' म्हणजे रश्मी (किरणे) म्हटले जाते, त्या अनेक प्रकारच्या यातून उत्पन्न होतात म्हणून 'नारायण' म्हणजे वज्र; म्हणूनच 'नारायणसंघातबळ' म्हणजे 'वज्रसंघातबळ' असा अर्थ आहे. "तथागतांचे कायबळ" म्हणजे तथागतांचे नैसर्गिक शारीरिक बळ. स्वतःच्या बळाच्या अभावामुळे ते गणनेत येत नाही, म्हणूनच ते बाह्य आणि कनिष्ठ मानले गेले आहे. ते दोन्ही कारणांसह दाखवण्यासाठी "याचा आश्रय घेऊनच" इत्यादी म्हटले आहे. "दुसरे" म्हणजे कायबळापेक्षा दुसरे, त्याहून अगदी भिन्न. "दहा स्थानांमध्ये" म्हणजे दहा जाणण्यायोग्य स्थानांमध्ये. यथार्थ साक्षात्काराने स्वतः अकंपित राहून आणि त्या ज्ञानाने युक्त असलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) ज्ञेय गोष्टींमध्ये अधिक बलवान बनवते, म्हणून "अकंपन अर्थाने आणि उपस्तंभन (आधार देण्याच्या) अर्थाने" असे म्हटले आहे। Ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato. Kāraṇañhi yasmā phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca, tasmā ‘‘ṭhāna’’nti vuccati. Vipariyāyena aṭṭhānanti akāraṇaṃ veditabbaṃ. Tadubhayaṃ bhagavā yena ñāṇena ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya, taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya, taṃ taṃ aṭṭhānanti pajānāti. Taṃ sandhāyāha ‘‘ṭhānañca…pe… jānanaṃ eka’’nti. Kammasamādānānanti kammaṃ samādiyitvā katānaṃ kusalākusalakammānaṃ, kammaññeva vā kammasamādānaṃ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ca hetuto ca. Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṃ, kammaṃ hetu. Sabbatthagāminīpaṭipadājānananti sabbagatigāminiyā agatigāminiyā ca paṭipadāya maggassa jānanaṃ, bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ hanantesu ‘‘imassa cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa tiracchānayonigāminī’’ti iminā nayena ekavatthusmimpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṃ paṭipattīnaṃ aviparītato sabhāvajānanaṃ[Pg.55]. Anekadhātunānādhātulokajānananti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā bahudhātuno, tāsaṃyeva dhātūnaṃ viparītatāya nānappakāradhātuno khandhāyatanadhātulokassa jānanaṃ. Parasattānanti paresaṃ sattānaṃ. Nānādhimuttikatājānananti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvassa jānanaṃ. Tesaṃyevāti parasattānaṃyeva. Indriyaparopariyattajānananti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvassa aparabhāvassa vuddhiyā ceva hāniyā ca jānanaṃ. Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ, ‘‘rūpī rūpāni passatī’’tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ, savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ, paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ. Saṃkilesavodānavuṭṭhānajānananti hānabhāgiyassa, visesabhāgiyassa ‘‘vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhāna’’nti (vibha. 828) evaṃ vuttapaguṇajjhānassa ceva bhavaṅgaphalasamāpattīnañca jānanaṃ. Heṭṭhimaṃ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṃ uparimassa uparimassa padaṭṭhānaṃ hoti, tasmā vodānampi ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuccati. Bhavaṅgena pana sabbajhānehi vuṭṭhānaṃ hoti. Phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānameva sandhāya ‘‘tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Pubbenivāsajānananti pubbenivāsānussatiñāṇena nivuṭṭhakkhandhānaṃ jānanaṃ. Cutūpapātajānananti sattānaṃ cutiyā upapattiyā ca yāthāvato jānanaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vuttanayeneva veditabbo. Āsavakkhayajānanaṃ āsavakkhayañāṇaṃ, maggañāṇanti attho. Yattha panetāni vitthārato āgatāni saṃvaṇṇitāni, tāni dassento ‘‘abhidhamme panā’’tiādimāha. "ठाणञ्च ठाणतो" म्हणजे कारण आणि अकारण (स्थान आणि अस्थान). कारणामुळेच फळ टिकून राहते, त्याच्यावर अवलंबून राहून ते उत्पन्न होते आणि टिकते, म्हणून त्याला "ठाण" (स्थान/कारण) म्हटले जाते. याच्या उलट "अट्ठाण" (अस्थान) म्हणजे अकारण (कारण नसणे) असे समजावे. भगवान ज्या ज्ञानाने हे जाणतात की, जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीचे हेतू आणि प्रत्यय (कारण) आहेत, ते ते 'ठाण' (स्थान) आहे; आणि जे जे धर्म ज्या ज्या धर्मांच्या उत्पत्तीचे हेतू आणि प्रत्यय नाहीत, ते ते 'अट्ठाण' (अस्थान) आहे. या संदर्भाने त्यांनी "ठाणञ्च...पे... जाननं एकं" (स्थान आणि अस्थान जाणणे हे पहिले ज्ञान आहे) असे म्हटले आहे. "कम्मसमादानानं" म्हणजे कर्म स्वीकारून केलेल्या कुशल आणि अकुशल कर्मांचे, किंवा कर्म म्हणजेच कर्मसमादान होय. "ठाणसो हेतुसो" म्हणजे प्रत्यय (पच्चय) आणि हेतूच्या दृष्टीने. त्यामध्ये गती, उपाधी, काळ आणि प्रयोग हे विपाकाचे 'ठाण' (स्थान) आहेत आणि कर्म हा 'हेतू' आहे. "सब्बत्थगामिनीपटिपदाजाननं" म्हणजे सर्व गतींकडे नेणाऱ्या आणि अगतिकडे (निर्वाणाकडे) नेणाऱ्या प्रतिपदेचे (मार्गाचे) ज्ञान. अनेक मनुष्यांमध्ये एकाच प्राण्याची हत्या होत असताना, "याची चेतना निरयगामी (नरकात नेणारी) होईल, याची तिरच्छानयोनीगामी (तिर्यक योनीत नेणारी) होईल" या पद्धतीने एकाच विषयावर कुशल-अकुशल चेतनांच्या स्वरूपातील प्रतिपत्तींचे (आचरणाचे) यथार्थ स्वभावज्ञान होय. "अनेकधातुनानाधातुलोकजाननं" म्हणजे चक्षुधातू इत्यादी किंवा कामधातू इत्यादी अनेक धातूंचे, आणि त्याच धातूंच्या भिन्नतेमुळे नाना प्रकारच्या धातूंच्या स्कंध, आयतन आणि धातूंच्या जगाचे (लोकाचे) ज्ञान होय. "परसत्तानं" म्हणजे इतर प्राण्यांचे. "नानाधिमुत्तिकताजाननं" म्हणजे हीन इत्यादी अधिमुत्तींमुळे (अधिमोक्ष/कल) त्यांच्या नानाविध अधिमुत्तींच्या भावाचे ज्ञान होय. "तेसंयेवा" म्हणजे त्या इतर प्राण्यांचेच. "इन्द्रियपरोपरियत्तजाननं" म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या प्रबळतेचे (परभाव) आणि दुर्बळतेचे (अपरभाव), तसेच त्यांच्या वृद्धीचे आणि ऱ्हासाचे ज्ञान होय. "झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं" म्हणजे पहिल्या इत्यादी चार ध्यानांचे, "रूपी रूपांना पाहतो" इत्यादी आठ विमोक्षांचे, सवितर्क-सविचार इत्यादी तीन समाधींचे, आणि प्रथम ध्यान समापत्ती इत्यादी नऊ अनुपूर्व समापत्तींचे ज्ञान. "सङ्किलेसवोदानवुट्ठानजाननं" म्हणजे हानी देणाऱ्या (हानभागीय), विशेष देणाऱ्या (विशेषभागीय) ध्यानांचे, "वोदान (शुद्धी) देखील वुट्ठान (उत्थान/बाहेर पडणे) आहे, त्या त्या समाधीतून बाहेर पडणे देखील वुट्ठान आहे" (विभंग ८२८) अशा प्रकारे सांगितलेल्या अभ्यस्त ध्यानांचे, तसेच भवंग आणि फलसमापत्तींचे ज्ञान होय. खालचे खालचे अभ्यस्त ध्यान हे वरच्या वरच्या ध्यानाचे पदस्थान (जवळचे कारण) असते, म्हणून वोदानला देखील "वुट्ठान" म्हटले जाते. परंतु भवंगाने सर्व ध्यानांमधून वुट्ठान (बाहेर पडणे) होते. फलसमापत्तीच्या बाबतीत निरोधसमापत्तीमधून बाहेर पडण्याच्या संदर्भानेच "त्या त्या समाधीतून वुट्ठान" असे म्हटले आहे. "पुब्बेनिवासजाननं" म्हणजे पूर्वनिवासानुस्मृती ज्ञानाने (पुब्बेनिवासानुस्सतिञाण) पूर्वी अनुभवलेल्या स्कंधांचे ज्ञान होय. "चुतूपपातजाननं" म्हणजे प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) आणि उत्पत्तीचे यथार्थ ज्ञान होय. हा येथे संक्षेप आहे, याचा सविस्तर अर्थ विसुद्धिमग्गात (विशुद्धिमार्गात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. "आसवक्खयजाननं" म्हणजे आसवक्खयज्ञान (आस्रवक्षय ज्ञान), म्हणजेच मार्गज्ञान असा अर्थ आहे. जिथे हे सविस्तर आले आहे आणि त्याचे वर्णन केले आहे, ते दर्शवताना "अभिधम्मे पना" इत्यादी म्हटले आहे. Byāmohabhayavasena saraṇapariyesanaṃ sārajjanaṃ sārado, byāmohabhayaṃ. Vigato sārado etassāti visārado, tassa bhāvo vesārajjaṃ. Taṃ pana ñāṇasampadaṃ pahānasampadaṃ desanāvisesasampadaṃ khemaṃ nissāya pavattaṃ catubbidhaṃ paccavekkhaṇāñāṇaṃ. Tenāha ‘‘catūsu ṭhānesū’’tiādi. Catūsūti paraparikappitesu vatthūsu. Paraparikappitesu vā vatthumattesu codanākāraṇesu. Sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ‘‘ahaṃ sammāsambuddho’’ti evaṃ paṭijānantena tayā. Ime dhammāti ‘‘idaṃ pañcamaṃ ariyasaccaṃ, ayaṃ chaṭṭho upādānakkhandho, idaṃ [Pg.56] terasamaṃ āyatana’’nti veditabbā ime dhammā. Anabhisambuddhā appaṭividdhattāti. व्यामोह (भ्रम) आणि भयामुळे शरण शोधणे म्हणजे 'सारज्जन' (संकोच/भीती), 'सारद' म्हणजे व्यामोह आणि भय होय. ज्याचा 'सारद' निघून गेला आहे तो 'विसारद' (विशारद/निर्भय) आणि त्याचा भाव म्हणजे 'वेसारज्ज' (वैशारद्य/निर्भयता) होय. ते ज्ञानसंपदा, प्रहाणसंपदा आणि देशनाविशेषसंपदा या क्षेमावर (कल्याणावर) अवलंबून प्रवृत्त झालेले चार प्रकारचे प्रत्यावेक्षण ज्ञान (पच्चवेक्खणाञाण) आहे. म्हणूनच "चतूसु ठानेसू" (चार स्थानांमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. "चतूसु" म्हणजे इतरांनी कल्पिलेल्या गोष्टींमध्ये. किंवा इतरांनी कल्पिलेल्या केवळ वस्तूंच्या स्वरूपातील चोदनांच्या (आक्षेपांच्या) कारणांमध्ये. "सम्मासम्बुद्धस्य ते पटिजानतो" म्हणजे "मी सम्यक्संबुद्ध आहे" अशी प्रतिज्ञा करणाऱ्या आपल्याद्वारे. "इमे धम्मा" म्हणजे "हे पाचवे आर्यसत्य आहे, हा सहावा उपादानस्कंध आहे, हे तेरावे आयतन आहे" अशा प्रकारे जाणण्यायोग्य हे धर्म. "अनभिसम्बुद्धा अप्पटिविद्धत्ता" म्हणजे (आपल्याद्वारे) जाणले गेले नाहीत किंवा साक्षात्कृत केले गेले नाहीत. Tatrāti tasmiṃ anabhisambuddhadhammasaṅkhāte codanāvatthusmiṃ. Kocīti samaṇādīhi añño vā yo koci. Saha dhammenāti saha hetunā. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu viya hetupariyāyo idha dhamma-saddo. Hetūti ca uppattisādhanahetu veditabbo, na kārako sampāpako vā. Nimittanti kāraṇaṃ, taṃ panettha codanāvatthumeva. Na samanupassāmi sammāsambuddhabhāvato. Khemappattoti akhemappattarūpāya codanāya anupaddavaṃ patto niccalabhāvappatto. Vesārajjappattoti visāradabhāvappatto. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – ime āsavāti kāmāsavādīsu ime nāma āsavā na parikkhīṇāti āsavakkhayavacanenettha sabbakilesappahānaṃ vuttaṃ. Na hi so kileso atthi, yo sabbaso āsavesu khīṇesu nappahīyeyya. Antarāyikāti antarāyakarā, saggavimokkhādhigamassa antarāyakarāti attho. Dhammo hi yo saṃkilesato niyyāti, so ‘‘niyyāniko’’ti vutto. Dhamme niyyante taṃsamaṅgīpuggalo niyyānikoti voharito hotīti tassa paṭikkhipanto ‘‘so na niyyātī’’ti āha. Kathaṃ pana desanādhammo niyyātīti vuccati? Niyyānatthasamādhānato, so abhedopacārena ‘‘niyyātī’’ti vutto. Atha vā ‘‘dhammo desito’’ti ariyadhammassa adhippetattā na koci virodho. "तत्र" म्हणजे त्या न जाणलेल्या धर्मांच्या स्वरूपातील चोदनावस्तूमध्ये (आक्षेपाच्या विषयात). "कोची" म्हणजे श्रमण इत्यादींपैकी किंवा इतर कोणताही कोणीही. "सह धम्मेन" म्हणजे हेतूने युक्त (सकारण). "धम्मपटिसम्भिदा" इत्यादींमध्ये असल्याप्रमाणे येथे 'धम्म' शब्द हेतूचा वाचक आहे. आणि 'हेतू' म्हणजे उत्पत्ती साधणारा हेतू समजावा, कारक किंवा संप्रापक (मिळवून देणारा) नव्हे. "निमित्तं" म्हणजे कारण, आणि ते येथे चोदनावस्तूच (आक्षेपाचा विषयच) आहे. "न समनुपस्सामि" म्हणजे सम्यक्संबुद्धत्वाच्या दृष्टीने मी पाहत नाही. "खेमप्पत्तो" म्हणजे अक्षेमकारक (भयकारक) आक्षेपापासून उपद्रवरहित झालेला, निश्चल भाव प्राप्त झालेला. "वेसारज्जप्पत्तो" म्हणजे विशारद भाव (निर्भयता) प्राप्त झालेला. इतर ठिकाणीही हाच नियम लावावा. परंतु हा विशेष आहे – "इमे आसवा" म्हणजे कामास्रव इत्यादींमध्ये हे आस्रव नष्ट झाले नाहीत, असे म्हणून येथे 'आस्रवक्षय' (आसवक्खय) या शब्दाने सर्व क्लेशांचे प्रहाण (नष्ट होणे) सांगितले आहे. कारण असा कोणताही क्लेश नाही, जो आस्रव पूर्णपणे क्षीण झाल्यावर नष्ट होत नाही. "अन्तरायिका" म्हणजे अंतराय करणारे (अडथळा आणणारे), स्वर्ग आणि विमोक्षाच्या प्राप्तीमध्ये अडथळा आणणारे असा अर्थ आहे. जो धर्म संक्लेशातून (मळातून) बाहेर काढतो, त्याला "निय्यानिक" (नैर्याणिक/मुक्ती देणारा) म्हटले आहे. धर्माचे आचरण करताना त्या धर्माने युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) 'नैर्याणिक' (मुक्त होणारा) म्हटला जातो, म्हणून त्याचा निषेध करताना "तो मुक्त होत नाही" असे म्हटले आहे. पण देशनाधर्म कसा काय 'मुक्त करतो' (निय्याती) असे म्हटले जाते? मुक्तीच्या अर्थाचे समाधान करत असल्यामुळे, अभेदोपचाराने त्याला "मुक्त करतो" असे म्हटले आहे. अथवा "धम्मो देसितो" (धर्म देशित केला आहे) यामध्ये आर्यधर्माचाच उद्देश असल्यामुळे कोणताही विरोध नाही। Usabhassa idanti āsabhaṃ, asantasanaṭṭhena āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ, seṭṭhaṭṭhānaṃ sabbaññutaṃ. Āsabhaṭṭhānaṭṭhāyitāya āsabhā nāma pubbabuddhā. Sabbaññutapaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti, catasso vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā. Catassopi hi parisā buddhābhimukhā evaṃ tiṭṭhanti, na tiṭṭhanti parammukhā. Idampīti ‘‘usabho’’ti idampi padaṃ. Tassāti nisabhassa. Yesaṃ baluppādāvaṭṭhānānaṃ vasena usabhassa āsabhaṇṭhānaṃ icchitaṃ, tato sātisayānaṃ eva tesaṃ vasena āsabhaṇṭhānaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ kiñci loke upamaṃ nāma buddhaguṇānaṃ nidassanabhāvena vuccati, sabbaṃ taṃ nihīnameva. Tiṭṭhamāno cāti atiṭṭhantopi tiṭṭhamāno eva paṭijānāti nāma. Upagacchatīti anujānāti. वृषभाचे (श्रेष्ठ बैलाचे) ते 'आसभ' होय. भयभीत न होण्याच्या (निर्भयतेच्या) अर्थाने वृषभासारखे असणे म्हणजे 'आसभ' होय. श्रेष्ठ स्थान म्हणजे सर्वज्ञता (सब्बञ्ञुता) होय. श्रेष्ठ स्थानावर (आसभस्थानावर) अधिष्ठित असल्यामुळे पूर्वबुद्धांना 'आसभ' म्हटले जाते. सर्वज्ञतेची प्रतिज्ञा (घोषणा) करत ते समोर जातात किंवा चार परिषदांकडे जातात, म्हणून त्यांना 'आसभ' म्हणतात. कारण चारही परिषदा बुद्धांच्या सन्मुख अशा प्रकारे उभ्या राहतात, विन्मुख होऊन उभ्या राहत नाहीत. 'हे सुद्धा' म्हणजे 'उसभ' (वृषभ) हा शब्द सुद्धा. 'त्याचे' म्हणजे 'निसभाचे' (श्रेष्ठ पुरुषाचे). ज्या बल-उत्पत्ती आणि अधिष्ठानांच्या आधारे वृषभाचे आसभस्थान इच्छित आहे, त्यापेक्षा अत्यंत श्रेष्ठ अशा बळांच्या आधारेच (बुद्धांचे) आसभस्थान होते, असे समजावे. जगात बुद्धांच्या गुणांचे दर्शन घडवण्यासाठी जी काही उपमा दिली जाते, ती सर्व अत्यंत कनिष्ठच ठरते. 'उभा असलेला' म्हणजे उभा नसतानाही उभा असल्यासारखाच प्रतिज्ञा करतो. 'जवळ जातो' म्हणजे अनुमती देतो. Aṭṭha [Pg.57] kho imāti idaṃ vesārajjañāṇassa baladassanaṃ. Yathā hi byattaṃ parisaṃ ajjhogāhetvā viññūnaṃ cittaṃ ārādhanasamatthāya kathāya dhammakathikassa chekabhāvo paññāyati, evaṃ imā aṭṭha parisā patvā satthu vesārajjañāṇassa balaṃ pākaṭaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘parisāsū’’ti. Khattiyaparisāti khattiyānaṃ sannipatitānaṃ samūho. Esa nayo sabbattha. Māraparisāti mārakāyikānaṃ sannipatitānaṃ samūho. Mārasadisānaṃ mārānaṃ parisāti māraparisā. Sabbā cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena gahitā. Manussā hi ‘‘ettha rājā nisinno’’ti vutte pakativacanampi vattuṃ na sakkonti, kacchehi sedā muccanti, evaṃ uggā khattiyaparisā, brāhmaṇā tīsu vedesu kusalā honti, gahapatayo nānāvohāresu ca akkharacintāya ca kusalā, samaṇā sakavādaparavādesu kusalā, tesaṃ majjhe dhammakathākathanaṃ nāma ativiya bhāriyaṃ. Devānaṃ uggabhāve vattabbameva natthi. Amanussoti hi vuttamatte manussānaṃ sakalasarīraṃ kampati, tesaṃ rūpaṃ disvāpi saddaṃ sutvāpi sattā visaññitāpi honti. Evaṃ amanussaparisā uggā. Iti cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena vuttā. Kasmā panettha yāmādiparisā na gahitāti? Bhusaṃ kāmābhigiddhatāya yonisomanasikāravirahato. Yāmādayo hi uḷāruḷāre kāme paṭisevantā tatthābhigiddhatāya dhammassavanāya sabhāvena cittampi na uppādenti, mahābodhisattānaṃ pana buddhānañca ānubhāvena ākaḍḍhiyamānā kadāci nesaṃ payirupāsanādīni karonti tādise mahāsamaye. Teneva hi vimānavatthudesanāpi taṃnimittā bahulā nāhosi. Seṭṭhanādanti kenaci appaṭihatabhāvena uttamanādaṃ. Abhītanādanti vesārajjayogato kutoci nibbhayanādaṃ. Sīhanādasuttenāti khandhiyavagge āgatena sīhanādasuttena. Sahanatoti khamanato. Hananatoti vidhamanato viddhaṃsanato. Yathā vātiādi ‘‘sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadatī’’ti saṅkhepato vuttassa atthassa viññāpanaṃ. "या आठ परिषदा आहेत" हे वैशारद्यज्ञानाचे (निर्भयतेच्या ज्ञानाचे) बल दर्शवणे आहे. कारण ज्याप्रमाणे चतुर परिषदेमध्ये प्रवेश करून विद्वानांच्या मनाचे रंजन करण्यास समर्थ अशा प्रवचनाने धम्मकथिकाचे (धम्म प्रवचनकाराचे) कौशल्य दिसून येते, त्याचप्रमाणे या आठ परिषदांमध्ये पोहोचल्यावर शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) वैशारद्यज्ञानाचे बल प्रकट होते. म्हणूनच "परिषदांमध्ये" असे म्हटले आहे. 'क्षत्रिय परिषद' म्हणजे एकत्रित आलेल्या क्षत्रियांचा समूह. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. 'मार परिषद' म्हणजे मारकायिक (माराच्या गणातील) देवांचा एकत्रित आलेला समूह. मारासारख्या मारांची परिषद म्हणजे मार परिषद होय. या सर्व परिषदा त्यांच्या उग्र (भीतीदायक किंवा कठीण) स्थानाचे दर्शन घडवण्यासाठी घेतल्या आहेत. कारण मनुष्य "येथे राजा बसला आहे" असे म्हटल्यावर सामान्य शब्दही बोलू शकत नाहीत, त्यांच्या काखेतून घाम सुटतो, अशी उग्र क्षत्रिय परिषद असते. ब्राह्मण तीन वेदांमध्ये कुशल असतात, गृहपती विविध व्यवहारांमध्ये आणि लेखनकलेमध्ये कुशल असतात, श्रमण स्वमत आणि परमताचे खंडन-मंडन करण्यात कुशल असतात; त्यांच्यामध्ये धम्मकथा सांगणे अत्यंत कठीण काम आहे. देवांच्या उग्रतेबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. कारण 'अमानुष' (यक्ष, राक्षस इ.) असे म्हणताच मनुष्यांचे संपूर्ण शरीर थरथर कापते, त्यांचे रूप पाहून किंवा आवाज ऐकून प्राणी बेशुद्धही पडतात. अशी अमानुष परिषद उग्र असते. अशा प्रकारे या परिषदा उग्र स्थानाचे दर्शन घडवण्यासाठी सांगितल्या आहेत. पण येथे याम इत्यादी (देव) परिषदा का घेतल्या नाहीत? कारण ते कामासक्तीमध्ये अत्यंत बुडालेले असल्यामुळे योनीसोमनसिकारापासून (योग्य विचार करण्यापासून) वंचित असतात. कारण याम इत्यादी देव अत्यंत उत्कृष्ट कामभोगांचा उपभोग घेत त्यात आसक्त असल्यामुळे धम्म ऐकण्यासाठी स्वाभाविकपणे चित्तही प्रवृत्त करत नाहीत. परंतु महाबोधिसत्त्वांच्या आणि बुद्धांच्या प्रभावाने आकर्षित होऊन कधीतरी अशा महासमयाच्या प्रसंगी ते त्यांच्या सेवेसाठी उपस्थित राहतात. म्हणूनच विमानवत्थूची देशना सुद्धा त्या निमित्ताने फारशी झाली नाही. 'श्रेष्ठ नाद' म्हणजे कोणाकडूनही खंडित न होणारा उत्तम नाद (गर्जना). 'निर्भय नाद' म्हणजे वैशारद्यामुळे (आत्मविश्वासामुळे) कोणत्याही भीतीशिवाय केलेली गर्जना. 'सिंहनाद सुत्ताने' म्हणजे खंधियवर्गात आलेल्या सिंहनाद सुत्ताने. 'सहन करणे' म्हणजे क्षमा करणे. 'हनन करणे' म्हणजे नाश करणे किंवा विध्वंस करणे. "किंवा ज्याप्रमाणे..." इत्यादीद्वारे "सिंहनादासारखी गर्जना करतो" या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण आहे. Etanti ‘‘brahmacakka’’nti etaṃ padaṃ. Paññāpabhāvitanti cirakālaparibhāvitāya pāramitāpaññāya vipassanāpaññāya ca uppāditaṃ. Karuṇāpabhāvitanti ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinayappavattāya mahākaruṇāya uppāditaṃ. Yathā abhinikkhamanato pabhuti mahābodhisattānaṃ ariyamaggādhigamanavirodhinī [Pg.58] paṭipatti natthi, evaṃ tusitabhavanato niyatabhāvāpattito ca paṭṭhāyāti dutiyatatiyanayā ca gahitā. Phalakkhaṇeti aggaphalakkhaṇe. Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ vajirūpamatāyeva sātisayo paṭivedhoti ‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa bujjhanamattena hotīti ‘‘aññāsikoṇḍaññassa sotāpatti…pe… phalakkhaṇe pavattanaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇappavatti, tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanassa ṭhānaṃ viya. Ubhayampīti pi-saddena lokiyadesanāñāṇassa itarena anaññasādhāraṇatāvasena samānataṃ sampiṇḍeti. Urasi jātatāya uraso sambhūtanti orasaṃ ñāṇaṃ. 'हे' म्हणजे 'ब्रह्मचक्र' हा शब्द. 'प्रज्ञेने प्रदीप्त' म्हणजे दीर्घकाळ जोपासलेल्या पारमिता-प्रज्ञा आणि विपश्यना-प्रज्ञेमुळे उत्पन्न झालेले. 'करुणेने प्रदीप्त' म्हणजे "हा लोक खरोखरच संकटात सापडला आहे" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या महाकरुणेमुळे उत्पन्न झालेले. ज्याप्रमाणे महाभिनिष्क्रमणापासून महाबोधिसत्त्वांची आर्यमार्गाच्या प्राप्तीला विरोध करणारी कोणतीही प्रतिपत्ती (आचरण) नसते, त्याचप्रमाणे तुषित भवनापासून आणि नियत भाव प्राप्त झाल्यापासून (बोधिसत्त्व म्हणून निश्चित झाल्यापासून) सुरुवात करून, दुसरा आणि तिसरा मार्ग स्वीकारला गेला आहे. 'फलक्षणी' म्हणजे अग्रफलक्षणी (अर्हत्त्वाच्या फळाच्या क्षणी). प्रतिवेधाची (साक्षात्काराची) समाप्ती झाल्यामुळे, अर्हत्त्वमार्गज्ञान हे वज्रासारखेच अत्यंत श्रेष्ठ प्रतिवेध (ज्ञान) आहे, म्हणून "फलक्षणी उत्पन्न झालेले" असे म्हटले आहे. त्यामुळे प्राप्त झालेल्या देशनाज्ञानाची कार्यसिद्धी दुसऱ्याला बोध होण्यानेच होते, म्हणून "अज्ञाकोण्डञ्ञाला सोतापत्ती... इत्यादी... फलक्षणी प्रवृत्त होणे" असे म्हटले आहे. त्यानंतर परिनिर्वाणापर्यंत देशनाज्ञानाची जी प्रवृत्ती (प्रवाह) आहे, ती त्या प्रवर्तित केलेल्या धम्मचक्राचीच स्थिती समजावी, ज्याप्रमाणे चक्रवर्ती राजाच्या प्रवर्तित केलेल्या चक्ररत्नाची स्थिती असते. 'दोन्हीही' यातील 'ही' (पि) शब्दाने लौकिक देशनाज्ञानाची दुसऱ्या (लोकोत्तर ज्ञानाशी) असणारी असाधारण समानता एकत्रित केली आहे. छातीतून (हृदयातून) जन्मल्यामुळे किंवा हृदयातून उत्पन्न झाल्यामुळे त्याला 'औरस ज्ञान' (स्वतःचे ज्ञान) म्हणतात. Iti rūpanti ettha iti-saddo anavasesato rūpassa sarūpanidassanatthoti tassa ‘‘idaṃ rūpa’’nti etena sādhāraṇato ca sarūpanidassanamāha. Ettakaṃ rūpanti etena anavasesato ‘‘ito uddhaṃ rūpaṃ natthī’’ti nimittassa aññassa abhāvaṃ. Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ruppanasabhāvañcevā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ruppanaṃ sītādivirodhipaccayasamavāye visadisuppatti. Ādi-saddena ajjhattikabāhirādibhedaṃ saṅgaṇhāti. Lakkhaṇa…pe… vasenāti kakkhaḷattādilakkhaṇavasena sandhāraṇādirasavasena sampaṭicchanādipaccupaṭṭhānavasena bhūtattayādipadaṭṭhānavasena ca. Evaṃ pariggahitassāti evaṃ sādhāraṇato ca lakkhaṇādito ca pariggahitassa. Avijjāsamudayāti avijjāya uppādā, atthibhāvāti attho. Nirodhavirodhī hi atthibhāvo hoti, tasmā nirodhe asati atthibhāvo hoti, tasmā purimabhave siddhāya avijjāya sati imasmiṃ bhave rūpassa samudayo rūpassa uppādo hotīti attho. Taṇhāsamudayā kammasamudayāti etthāpi eseva nayo. Avijjādīhi ca tīhi atītakālikattā tesaṃ sahakārīkāraṇabhūtaṃ upādānampi gahitamevāti veditabbaṃ. Pavattipaccayesu kabaḷīkāraāhārassa balavatāya, so eva gahito, ‘‘āhārasamudayā’’ti pana gahitena pavattipaccayatāmattena utucittānipi gahitāneva hontīti dvādasasamuṭṭhānikaṃ rūpassa paccayato dassanampi bhavitabbamevāti daṭṭhabbaṃ. Nibbattilakkhaṇantiādinā kālavasena [Pg.59] udayadassanamāha. Tattha bhūtavasena magge udayaṃ passitvā ṭhito idha santativasena anukkamena khaṇavasena passati. Avijjānirodhā rūpanirodhoti aggamaggañāṇena avijjāya anuppādanirodhato anāgatassa anuppādanirodho hoti paccayābhāve abhāvato. Paccayanirodhenāti avijjāsaṅkhātassa paccayassa nirodhabhāvena. Taṇhānirodhāti etthāpi eseva nayo. Āhāranirodhāti pavattipaccayassa kabaḷīkārāhārassa abhāvā. Rūpanirodhāti taṃsamuṭṭhānarūpassa abhāvo hoti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ. Vipariṇāmalakkhaṇanti bhavakālavasena hetudvayadassanaṃ. Tasmā taṃ padaṭṭhānavasena pageva passitvā ṭhito idha santativasena disvā anukkamena khaṇavasena passati. येथे 'इति रूपं' (असे रूप) यातील 'इति' हा शब्द संपूर्ण रूपाचे स्वरूप दाखवण्यासाठी आहे. म्हणून 'हे रूप आहे' याद्वारे सामान्यपणे आणि स्वरूपाने त्याचे दर्शन घडवले आहे. 'एवढेच रूप' याद्वारे संपूर्णपणे 'यापलीकडे रूप नाही' असे सांगून इतर कोणत्याही कारणाचा अभाव दर्शवला आहे. आता तोच अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी 'रुप्पनस्वभाव (पीडित होण्याचा स्वभाव) आणि...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'रुप्पन' म्हणजे थंड इत्यादी विरोधी प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समूहामुळे विषम उत्पत्ती (विकार) होणे. 'आदि' शब्दाने आध्यात्मिक (अंतर्गत) आणि बाह्य इत्यादी भेद समाविष्ट केले जातात. लक्षण...पे... वशेन (लक्षणादींच्या द्वारे) म्हणजे कठीणपणा इत्यादी लक्षणांच्या द्वारे, धारण करणे इत्यादी रसाच्या (कार्याच्या) द्वारे, स्वीकारणे इत्यादी प्रत्युपस्थानाच्या (प्रकटीकरणाच्या) द्वारे आणि तीन महाभूते इत्यादी पदट्ठानाच्या (तात्कालिक कारणाच्या) द्वारे. 'अशा प्रकारे परिग्रहित केलेल्याचे' म्हणजे अशा प्रकारे सामान्यपणे आणि लक्षणादींच्या द्वारे ग्रहण केलेल्याचे. 'अविद्यासमुदया' म्हणजे अविद्येच्या उत्पत्तीमुळे, म्हणजेच तिच्या अस्तित्वामुळे असा अर्थ आहे. कारण अस्तित्व हे निरोधाच्या विरोधी असते, म्हणून निरोध नसताना अस्तित्व असते. म्हणूनच, पूर्वभवात (मागील जन्मात) सिद्ध असलेल्या अविद्येच्या अस्तित्वामुळे या भवात (जन्मात) रूपाचा उदय म्हणजे रूपाची उत्पत्ती होते, असा अर्थ आहे. 'तण्हा (तृष्णा) समुदाया' आणि 'कम्म (कर्म) समुदाया' यामध्येही हाच नियम लागू होतो. आणि अविद्या इत्यादी तिन्ही भूतकाळाशी संबंधित असल्यामुळे, त्यांचे सहकारी कारण असलेले 'उपादान' देखील यात समाविष्ट केले गेले आहे, असे समजावे. प्रवृत्तीच्या प्रत्ययांमध्ये (कारणांमध्ये) कबाळीकार आहाराच्या प्रबळतेमुळे तोच घेतला गेला आहे. परंतु 'आहारसमुदया' असे ग्रहण केल्याने केवळ प्रवृत्तीचे कारण म्हणून ऋतु आणि चित्त देखील गृहीत धरले जातात. त्यामुळे बारा समुत्थानांनी (उगमस्थानांनी) युक्त असलेल्या रूपाचे कारणांच्या द्वारे दर्शन घडवणे देखील आवश्यकच आहे, असे समजावे. 'निब्बत्तिलक्खण' (उत्पत्तीचे लक्षण) इत्यादींद्वारे काळाच्या अनुषंगाने उदयाचे (उत्पत्तीचे) दर्शन सांगितले आहे. तेथे भूत (झालेल्या) रूपाच्या रूपाने मार्गामध्ये उदय पाहून स्थित असलेला साधक येथे संततीच्या (प्रवाहाच्या) रूपाने आणि अनुक्रमाने क्षणाच्या रूपाने पाहतो. 'अविद्यानिरोधा रूपनिरोधो' (अविद्येच्या निरोधाने रूपाचा निरोध होतो) म्हणजे अग्र मार्गज्ञानाने (अर्हत मार्गाच्या ज्ञानाने) अविद्येचा अनुत्पाद-निरोध (पुन्हा उत्पन्न न होणारा निरोध) झाल्यामुळे, कारणाच्या अभावी अभाव होत असल्यामुळे, अनागत (भविष्यातील रूपाचा) अनुत्पाद-निरोध होतो. 'प्रत्यय निरोधाने' म्हणजे अविद्या नावाच्या कारणाच्या निरोधभावामुळे. 'तण्हानिरोधा' (तृष्णानिरोधाने) यामध्येही हाच नियम आहे. 'आहारनिरोधा' म्हणजे प्रवृत्तीचे कारण असलेल्या कबाळीकार आहाराच्या अभावामुळे. 'रूपनिरोधा' म्हणजे त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या रूपाचा अभाव होतो. उर्वरित भाग खाली सांगितलेल्या नियमानुसार समजावा. 'विपरिणामलक्षण' म्हणजे भवकाळाच्या (अस्तित्वाच्या काळाच्या) अनुषंगाने दोन हेतूंचे (कारणांचे) दर्शन होय. म्हणून त्याला पदट्ठानाच्या (तात्कालिक कारणाच्या) रूपाने आधीच पाहून स्थित असलेला साधक येथे संततीच्या रूपाने पाहून अनुक्रमाने क्षणाच्या रूपाने पाहतो. Iti vedanātiādīsupi vuttanayena attho veditabbo. Sukhādibhedanti sukhadukkhaadukkhamasukhādivibhāgaṃ. Rūpasaññādibhedanti rūpasaññā, sadda… gandha… rasa… phoṭṭhabba … dhammasaññādivibhāgaṃ. Phassādibhedanti phassacetanāmanasikārādivibhāgaṃ. Lakkhaṇa…pe… vasenāti iṭṭhānubhavanalakkhaṇādilakkhaṇavasena iṭṭhākārasambhogarasādirasavasena kāyikaassādādipaccupaṭṭhānavasena iṭṭhārammaṇādipadaṭṭhānavasena. ‘‘Phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) vacanato tīsu vedanādīsu khandhesu phassasamudayāti vattabbaṃ. Viññāṇappaccayā nāmarūpa’’nti vacanato viññāṇakkhandhe nāmarūpasamudayāti vattabbaṃ. Tesaṃyeva vasenāti ‘‘avijjānirodho vedanānirodho’’tiādinā tesaṃyeva avijjādīnaṃ vasena yojetabbaṃ. 'इति वेदना' (अशी वेदना) इत्यादींमध्येही आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. 'सुखादी भेद' म्हणजे सुख, दुःख आणि अदुःख-असुख (उपेक्षा) इत्यादी विभाग. 'रूपसंज्ञादी भेद' म्हणजे रूपसंज्ञा, शब्दसंज्ञा, गंधसंज्ञा, रससंज्ञा, फोठ्ठब्बसंज्ञा (स्पर्शसंज्ञा) आणि धम्मसंज्ञा इत्यादी विभाग. 'फस्सादी भेद' म्हणजे फस्स (स्पर्श), चेतना, मनसिकार इत्यादी विभाग. लक्षण...पे... वशेन (लक्षणादींच्या द्वारे) म्हणजे इष्ट (प्रिय) गोष्टींचा अनुभव घेण्याच्या लक्षणादींच्या द्वारे, इष्ट रूपाने उपभोग घेण्याच्या रसादींच्या (कार्यादींच्या) द्वारे, कायिक आस्वादादी प्रत्युपस्थानाच्या (प्रकटीकरणाच्या) द्वारे आणि इष्ट आलंबनादी (विषयादी) पदट्ठानाच्या (तात्कालिक कारणाच्या) द्वारे. 'स्पर्श झाल्यावर वेदन करतो (अनुभवतो), स्पर्श झाल्यावर संज्ञान करतो (जाणतो), स्पर्श झाल्यावर चेतना करतो' (संयुत्त निकाय ४.९३) या वचनानुसार वेदना इत्यादी तीन स्कंधांच्या बाबतीत 'फस्ससमुदया' (स्पर्शाच्या उदयामुळे) असे म्हटले पाहिजे. 'विञ्ञाणपच्चया नामरूपं' (विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नामरूप होते) या वचनानुसार विज्ञानस्कंधाच्या बाबतीत 'नामरूपसमुदया' (नामरूपाच्या उदयामुळे) असे म्हटले पाहिजे. 'त्यांच्याच द्वारे' म्हणजे 'अविद्यानिरोधा वेदनानिरोधो' (अविद्येच्या निरोधाने वेदनेचा निरोध होतो) इत्यादी प्रकारे त्या अविद्या इत्यादींच्या द्वारेच योजना करावी. Upādānakkhandhānaṃ samudayatthaṅgamavasena titthiyānaṃ avisayopi sappadeso sīhanādo dassito. Idāni nippadeso anulomapaṭilomavasena saṅkhepato vitthārato paccayākāravisayo anaññasādhāraṇo dassīyatīti āha, ‘‘ayampi aparo sīhanādo’’ti. Tassāti ‘‘imasmiṃ satī’’tiādinā saṅkhepato vuttapaṭiccasamuppādapāḷiyā. Ettha ca ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujhtī’’ti avijjādīnaṃ bhāve saṅkhārādīnaṃ bhāvassa, avijjādīnaṃ nirodhe saṅkhārādīnaṃ nirodhassa kathanena purimasmiṃ paccayalakkhaṇe niyamo dassito ‘‘imasmiṃ [Pg.60] sati eva, nāsati, imassa uppādā eva, nānuppādā, nirodhā eva, nānirodhā’’ti. Tenedaṃ lakkhaṇaṃ antogadhaniyamaṃ idha paṭiccasamuppādassa vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nirodhoti ca avijjādīnaṃ virāgā vigamena āyatiṃ anuppādo appavatti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā’’tiādi. Nirodhavirodhī ca uppādo, yena so uppādanirodhavibhāgena vutto ‘‘imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti. Tenetaṃ dasseti ‘‘asati nirodhe uppādo nāma, so cettha atthibhāvoti vuccatī’’ti. ‘‘Imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti idameva hi lakkhaṇaṃ. Pariyāyantarena ‘‘imassa uppādā idaṃ uppajjatī’’ti vadantena parena purimaṃ visesitaṃ hoti. Tasmā na vattamānaṃyeva sandhāya ‘‘imasmiṃ satī’’ti vuttaṃ, atha kho maggena anirujjhanasabhāvañcāti viññāyati. Yasmā ca ‘‘imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti dvidhāpi uddiṭṭhassa lakkhaṇassa niddesaṃ vadantena bhagavatā ‘‘avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho’’tiādinā nirodhova vutto, tasmā natthibhāvopi nirodho evāti natthibhāvaviruddho atthibhāvo anirodhoti dassitaṃ hoti. Tena anirodhasaṅkhātena atthibhāvena uppādaṃ viseseti. Tato idha na kevalaṃ atthibhāvamattaṃ uppādoti attho adhippeto, atha kho anirodhasaṅkhāto atthibhāvo cāti ayamattho vibhāvito hoti. Evametaṃ lakkhaṇadvayavacanaṃ aññamaññaṃ visesanavisesitabbabhāvena sātthakanti veditabbaṃ. Ko panāyaṃ anirodho nāma, yo ‘‘atthibhāvo, uppādo’’ti ca vuttoti? Appahīnabhāvo ca anibbattitaphalabhāvena phaluppādanārahatā cāti ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana paramatthadīpaniyaṃ udānaṭṭhakathāyaṃ (udā. aṭṭha. 1). Vuttanayena veditabbo. उपादानस्कंधांच्या (उपादानक्खन्धांच्या) उदय आणि अस्ताच्या संदर्भात, इतर पंथीयांच्या (तित्थियांच्या) आवाक्याबाहेर असलेला सप्रदेश सिंहनाद दाखवला आहे. आता निष्प्रदेश, अनुलोम-प्रतिलोम पद्धतीने संक्षेपाने व विस्ताराने, इतर कोणाशीही सामायिक नसलेला असा प्रत्ययाकारविषय (पच्चयकारविषय) दाखवला जात आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'हा देखील दुसरा सिंहनाद आहे.' 'त्याचे' म्हणजे 'हे असताना हे होते' इत्यादी संक्षेपाने सांगितलेल्या पटिच्चसमुत्पाद पाळीचे (प्रतीत्यसमुत्पाद पाठाचे). आणि येथे 'हे असताना हे होते, याच्या निरोधाने हे निरुद्ध होते' याद्वारे अविद्या इत्यादींच्या अस्तित्वाने संस्कार इत्यादींचे अस्तित्व आणि अविद्या इत्यादींच्या निरोधाने संस्कार इत्यादींचा निरोध सांगितल्यामुळे, पूर्वीच्या प्रत्ययलक्षणात (पच्चयल्लखणात) नियम दाखवला आहे की - 'हे असतानाच (होते), नसताना नाही; याच्या उत्पत्तीनेच (होते), अनुत्पत्तीने नाही; निरोधानेच (होते), अनिरोधाने नाही.' म्हणून हे लक्षण येथे पटिच्चसमुप्पादाचा अंतर्भूत नियम सांगणारे आहे असे समजावे. आणि 'निरोध' म्हणजे अविद्या इत्यादींच्या विरागामुळे आणि विगमामुळे (नष्ट होण्यामुळे) भविष्यात अनुत्पाद (पुन्हा उत्पन्न न होणे) आणि अप्रवृत्ती होय. कारण असे म्हटले आहे - 'अविद्येच्याच संपूर्ण विराग आणि निरोधाने...' इत्यादी. आणि निरोधाच्या विरोधी 'उत्पाद' (उत्पत्ती) आहे, ज्याद्वारे तो उत्पाद आणि निरोधाच्या विभागाने 'याच्या निरोधाने हे निरुद्ध होते' असा सांगितला आहे. याद्वारे हे दाखवले जाते की, 'निरोध नसताना जो उत्पाद आहे, त्यालाच येथे अस्तित्व (अत्थिभाव) म्हटले जाते.' 'हे असताना हे होते' हेच लक्षण आहे. दुसऱ्या पर्यायाने 'याच्या उत्पत्तीने हे उत्पन्न होते' असे सांगणाऱ्या पुढील वाक्याने पूर्वीच्या वाक्याचे विशेषीकरण केले जाते. म्हणून केवळ वर्तमानाचाच संदर्भ घेऊन 'हे असताना' असे म्हटलेले नाही, तर मार्गाने (मग्गाने) अनिरुद्ध राहण्याचा स्वभाव देखील यातून समजतो. आणि ज्याअर्थी 'हे नसताना हे होत नाही, याच्या निरोधाने हे निरुद्ध होते' अशा दोन्ही प्रकारे निर्दिष्ट केलेल्या लक्षणाचा निर्देश सांगताना भगवंतांनी 'अविद्येच्याच संपूर्ण विराग आणि निरोधाने संस्कारांचा निरोध होतो' इत्यादींद्वारे केवळ निरोधच सांगितला आहे, त्याअर्थी नास्तित्व (नत्थिभाव) देखील निरोधच आहे, म्हणून नास्तित्वाच्या विरुद्ध असलेले अस्तित्व (अत्थिभाव) हा 'अनिरोध' आहे असे दाखवले गेले आहे. त्या अनिरोध नावाच्या अस्तित्वाने उत्पादाचे विशेषीकरण होते. त्यामुळे येथे केवळ अस्तित्वाचा भाव म्हणजेच उत्पाद असा अर्थ अभिप्रेत नाही, तर अनिरोध नावाचे अस्तित्व देखील (उत्पाद आहे) हा अर्थ स्पष्ट होतो. अशा प्रकारे हे दोन्ही लक्षणांचे वचन एकमेकांचे विशेषण आणि विशेष्य भावाने सार्थ आहे असे जाणावे. पण हा 'अनिरोध' म्हणजे काय, ज्याला 'अस्तित्व' आणि 'उत्पाद' असे म्हटले आहे? प्रहीण न होणे (नष्ट न होणे) आणि फळ उत्पन्न न झाल्यामुळे फळ उत्पन्न करण्याची योग्यता असणे, हा येथे संक्षेप आहे. याचा विस्तार मात्र 'परमत्थदीपनी' नावाच्या उदान-अट्ठकथेत (उदान अट्ठकथा १) सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावा। Pañcakkhandhavibhajanādivasenāti pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ dvādasapadikassa paccayākārassa vibhajanavasena. Imasmiñhi dasabalasutte dhammassa desitākāro pañcakkhandhapaccayākāramatto. Tenāha ‘‘pañcakkhandhapaccayākāradhammo’’ti. Ācariyamuṭṭhiyā akaraṇena vibhūto, so pana atthato ca saddato ca pihito heṭṭhāmukhajāto vā na hotīti āha ‘‘anikujjito’’ti. Vivaṭoti vibhāvito. Tenāha ‘‘vivaritvā ṭhapito’’ti[Pg.61]. Pakāsitoti ñāṇobhāsena obhāsito ādīpitoti āha ‘‘dīpito jotito’’ti. Tattha tattha chinnabhinnaṭṭhāne. Sibbitagaṇṭhitanti vākaṃ gahetvā sibbitaṃ, sibbituṃ asakkuṇeyyaṭṭhāne vākena gaṇṭhitañca. Chinnapilotikābhāvena vigatapilotiko dhammo, tassa chinnapilotikassa paṭilomatā chinnabhinnatābhāvenāti dassento ‘‘na hetthā’’tiādimāha. Nivāsanapārupanaṃ pariggahaṇaṃ. Sayaṃ paṭibhānaṃ kappetvā. Vaḍḍhentā attano samayaṃ. Samaṇakacavaranti samaṇavesadhāraṇavasena samaṇapaṭirūpatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ. Attano rūpapavattiyā karaṇḍaṃ kucchitaṃ dhuttaṃ vāti pavattetīti kāraṇḍavo, dussīlo. Taṃ kāraṇḍavaṃ. Niddhamathāti nīharatha. Kasambunti samaṇakasaṭaṃ. Apakassathāti apakaḍḍhatha nanti attho. Palāpeti palāpasadise. Tathā hi taṇḍulasārarahito dhaññapaṭirūpako thusamattako palāpoti vuccati, evaṃ sīlādisārarahito samaṇapaṭirūpako palāpo viyāti palāpo, dussīlo. Te palāpe. Vāhethāti apanetha. Patissatāti bāḷhasatitāya patissatā hothāti. 'पंचक्खंधविभजन' इत्यादी म्हणजे पाच उपादानस्कंधांच्या आणि बारा पदांच्या प्रत्ययाकाराच्या (पच्चयकाराच्या) विभाजनाच्या द्वारे. कारण या दसबल सुत्तात धर्माच्या उपदेशाचे स्वरूप केवळ पंचस्कंध आणि प्रत्ययाकार एवढेच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'पंचक्खंधपच्चयकारधम्म' (पंचस्कंध-प्रत्ययाकार धर्म). 'आचार्यमुष्टी' (गुरूची गुप्तता) न ठेवल्यामुळे जो प्रकट झाला आहे, आणि जो अर्थ व शब्दाच्या दृष्टीने झाकलेला किंवा अधोमुख झालेला नाही, त्याला 'अनिक्कुज्जित' (उताणा केलेला/प्रकट) म्हटले आहे. 'विवट' म्हणजे स्पष्ट केलेला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'उघडून ठेवलेला'. 'प्रकाशित' म्हणजे ज्ञानप्रकाशाने प्रकाशित केलेला, प्रदीप्त केलेला, म्हणून म्हटले आहे - 'दीपित, ज्योतित' (प्रकाशित केलेला). 'तिथे तिथे' म्हणजे छिन्नभिन्न (फाटलेल्या) ठिकाणी. 'शिवलेले आणि गाठ मारलेले' म्हणजे दोरा घेऊन शिवलेले, आणि जिथे शिवणे शक्य नाही तिथे दोऱ्याने गाठ मारलेले. फाटलेल्या चिंध्या नसलेल्या अवस्थेमुळे 'विगतपिलोटिक' (चिंध्यारहित) धर्म आहे, त्या फाटलेल्या चिंध्यांच्या उलट छिन्नभिन्नता नसणे हे दाखवण्यासाठी 'येथे नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'निवसन आणि प्रावरण' (वस्त्र परिधान करणे) म्हणजे स्वीकारणे. स्वतःच्या कल्पनेने प्रतिभा तयार करून. स्वतःच्या सिद्धांताची (मताची) वाढ करणारे. 'श्रमणकचवर' म्हणजे श्रमणवेष धारण केल्यामुळे श्रमणांसारखा दिसणारा, परंतु श्रमणांमधील कचरा (कचवर) बनलेला. स्वतःच्या रूपाच्या प्रवृत्तीने जो कुत्सित किंवा धूर्तपणे वागतो तो 'कारंडव' (दुःशील/चारित्र्यहीन) होय. त्या कारंडवाला. 'निद्धमथ' म्हणजे बाहेर काढा. 'कसम्बु' म्हणजे श्रमणांमधील कचरा (घाण). 'अपकस्सथ' म्हणजे त्याला दूर ओढा, हा अर्थ आहे. 'पलाप' म्हणजे भुशासारखा (फोलपट). कारण ज्याप्रमाणे तांदळाचा गाभा नसलेले, धान्यासारखे दिसणारे केवळ भुसा असलेले फोलपट 'पलाप' म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे शील इत्यादी गाभा नसलेला, श्रमणासारखा दिसणारा दुःशील व्यक्ती 'पलाप' (फोलपट) सारखा आहे. त्या फोलपटांना. 'वाहेथ' म्हणजे दूर करा. 'पतिस्सता' म्हणजे अत्यंत जागरूकतेने (स्मृती ठेवून) युक्त व्हा। Saddhāya pabbajitenāti rājūpaddavādīhi anupaddutena ‘‘evañhi taṃ otiṇṇaṃ jātiādisaṃsārabhayaṃ vijinissāmī’’ti vaṭṭanissaraṇatthaṃ āgatāya saddhāya vasena pabbajitena. Ācārakulaputtoti ācārena abhijāto. Tenāha ‘‘yato kutocī’’tiādi. Jātikulaputtoti jātisampattiyā abhijāto. Viññuppasatthāni aṅgāni sammāpadhāniyaṅgabhāvena, kāye ca jīvite ca nirapekkhabhāvena vīriyaṃ ārabhantassa tathāpavattavīriyavasena ‘‘taco ekaṃ aṅga’’nti vuttaṃ. Esa nayo sesesupi. Navasu ṭhānesu samādhātabbanti ‘‘kālavasena pañcasu, iriyāpathavasena catūsū’’ti evaṃ navasu ṭhānesu vīriyaṃ samādhātabbaṃ pavattetabbaṃ. 'श्रद्धेने प्रव्रजित झालेल्याने' म्हणजे राजाच्या उपद्रवा इत्यादींनी उपद्रुत न होता, 'अशा प्रकारे मी या प्राप्त झालेल्या जन्म इत्यादी संसारभयावर विजय मिळवीन' या संसारातून सुटण्याच्या उद्देशाने आलेल्या श्रद्धेच्या बळावर प्रव्रजित झालेल्याने. 'आचारकुलपुत्र' म्हणजे आचरणाने कुलीन (अभिजात). म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्या कोणाकडूनही' इत्यादी. 'जातिकुलपुत्र' म्हणजे जन्मसंपत्तीने कुलीन. विद्वानांनी प्रशंसिलेल्या अंगांना सम्यक्प्रधानाचा (सम्मापधान) भाग मानून, शरीर आणि जीवनाची पर्वा न करता वीर्य (प्रयत्न) आरंभ करणाऱ्याच्या त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या वीर्याच्या संदर्भात 'त्वचा हे एक अंग आहे' असे म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित अंगांनाही लागू होतो. 'नऊ स्थानांमध्ये दृढ करावे' म्हणजे 'काळाच्या संदर्भात पाच आणि इरियापथाच्या (हालचालींच्या) संदर्भात चार' अशा नऊ स्थानांमध्ये वीर्य दृढ केले पाहिजे, प्रवृत्त केले पाहिजे। So dukkhaṃ viharatīti kusītapuggalo niyyānikasāsane vīriyārambhassa akaraṇena sāmaññatthassa anuppattiyā dukkhaṃ viharati. Sakaṃ vā atthaṃ sadatthaṃ ka-kārassa da-kāraṃ katvā. Kusītassa atthaparihāyanaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘cha dvārānī’’tiādi vuttaṃ. Nisajjāvasena pīṭhamaddanato pīṭhamaddano, nirassanavacanaṃ tassa, kassacipatthassa adhāraṇato kevalaṃ pīṭhabhārabhūtoti adhippāyo. Aññattha pana ‘‘makhamaddano’’ti [Pg.62] vuccati, tattha dānamicchāya paresaṃ makhaṃ passantoti attho. Laṇḍapūrakoti kucchipūraṃ bhuñjitvā vaccakuṭipūrako. 'तो दुःखात विहरतो' म्हणजे आळशी (कुसीत) मनुष्य या मोक्षदायी शासनात वीर्यारंभ (प्रयत्न) न केल्यामुळे श्रमणत्वाचा अर्थ (ध्येय) प्राप्त न करू शकल्याने दुःखात विहरतो (राहतो). किंवा 'सक' (स्वतःचा) अर्थ या शब्दातील 'क' काराचा 'द' कार करून 'सदत्थ' (स्वतःचा अर्थ/कल्याण) असा शब्द बनतो. आळशी माणसाच्या कल्याणाचा ऱ्हास मुळापासून दाखवण्यासाठी 'सहा द्वारे' इत्यादी म्हटले आहे. बसण्याच्या क्रियेने पीठ (आसन) घासणारा तो 'पीठमर्दन' होय. हे त्याचे तिरस्कारदर्शक वचन आहे; कारण तो कोणत्याही अर्थाला (ध्येयाला) धारण न करता केवळ पीठाचा (आसनाचा) भार बनतो, असा याचा अभिप्राय आहे. परंतु इतर ठिकाणी त्याला 'मखमर्दन' म्हटले जाते, तिथे दानाच्या इच्छेने इतरांच्या मुखाकडे पाहणारा असा अर्थ आहे. 'लंडपूरक' म्हणजे पोटभर जेवून शौचालय भरणारा। ‘‘Āraddhavīriyo’’tiādīsu ‘‘kusīto puggalo’’ti ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo, āsīsāya vasena thomito. Āraddhavīriyeti paggahitavīriye. Pahitatteti nibbānaṃ patipesitacitte. Etena sāvakānaṃ sammāpaṭipattiṃ satthuvandanānisaṃsañca dassesi. “आरद्धवीर्य” इत्यादींमध्ये “कुसीत पुग्गल” (आळशी व्यक्ती) येथे सांगितलेल्याच्या विपरीत अर्थ समजला पाहिजे, आकांक्षेच्या (इच्छेच्या) वशाने त्याची प्रशंसा केली आहे. “आरद्धवीर्य” म्हणजे वीर्य (प्रयत्न) दृढ केलेला. “पहितत्त” (प्रहितात्मा) म्हणजे निर्वाणाकडे चित्त प्रेषित केलेला. याद्वारे श्रावकांची सम्यक्-प्रतिपत्ती आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) वंदनेचे महात्म्य दर्शविले आहे. Hīnenāti vaṭṭanissitena dhammena. Tenāha ‘‘hīnāya saddhāyā’’tiādi. Aggenāti seṭṭhena vivaṭṭanissitena dhammena, īsakampi katakālusiyavigataṭṭhena maṇḍaṭṭhena ca pasannampi surādi na pātabbaṃ. Sāsananti pariyattipaṭipattipaṭivedhalakkhaṇaṃ sāsanaṃ. Pasannaṃ vigatadosamalattā pasādaniyattā ca. Pātabbañca pattena viya sukhena paribhuñjitabbato duccaritasabbakilesakasāvamalapaṅkadosarahitattā ca. “हीन” म्हणजे संसार-आश्रित धर्माने. म्हणूनच “हीन श्रद्धेने” इत्यादी म्हटले आहे. “अग्र” म्हणजे श्रेष्ठ, विवर्त-आश्रित (संसारमुक्त करणाऱ्या) धर्माने; थोडीही गढूळता नसलेल्या आणि स्वच्छ (मंड) असलेल्या मद्यादी पेयांचे, ते प्रसन्न (स्वच्छ) असले तरी प्राशन करू नये. “शासन” म्हणजे परियत्ती, प्रतिपत्ती आणि प्रतिवेध या लक्षणांनी युक्त असलेले शासन होय. “प्रसन्न” म्हणजे दोषांच्या मळापासून मुक्त असल्यामुळे आणि प्रसन्नता देणारे असल्यामुळे. आणि “प्राशन करण्यायोग्य” म्हणजे पात्राने सुखाने उपभोग घेण्यासारखे असल्यामुळे, आणि दुश्चरित, सर्व क्लेश, कषाय, मळ, चिखल व दोषांपासून रहित असल्यामुळे. Maṇḍabhūtā bodhipakkhiyadhammadesanāpi desanāmaṇḍo. Tassa ekasseva pana desanāmaṇḍassa paṭiggāhakā suppaṭipannā dosarahitā catasso parisā paṭiggahamaṇḍo. Maggabrahmacariyaṃ taggatikattā sakalopi bodhipakkhiyadhammarāsi brahmacariyamaṇḍo. Tenāha ‘‘katamo desanāmaṇḍo’’tiādi. Tattha viññātāroti saccānaṃ abhisametāvino. Tathā hi ādito ‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhaṇā’’tiādi vuttaṃ. Pubbabhāge ‘‘atthi ayaṃ loko’’tiādinā idhalokaparalokagatasammosavigamena pavatto adhimokkhova adhimokkhamaṇḍo. Chaḍḍetvā samucchedavasena vijahitvā. Catubhūmakassa saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍena maṇḍabhūtaṃ adhimokkhaṃ. Ādi-saddena ‘‘paggahamaṇḍo vīriyindriyaṃ kosajjakasaṭa’’ntiādiṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. Etthāti etasmiṃ sāsane, ‘‘maṇḍasmi’’nti vā vacane. Kāraṇavacanaṃ, tena ‘‘satthā sammukhībhūto’’ti sammukhabhāvanāyogo nirāsaṅkaphalāvahoti dasseti. Tenāha ‘‘asammukhā’’tiādi. Pamāṇanti anurūpaṃ bhesajjassa pamāṇaṃ. Uggamananti bhesajjassa vamanaṃ virecanaṃ, tassa vā vasena dosadhātūnaṃ vamanaṃ virecanaṃ. Evamevāti yathā bhesajjamaṇḍaṃ vejjasammukhā nirāsaṅkā pivanti, evameva [Pg.63] ‘‘satthā sammukhībhūto’’ti nirāsaṅkā vīriyaṃ katvā, maṇḍapeyya sāsanaṃ pivathāti yojanā. Abhiññāsamāpattipaṭilābhena sānisaṃsā. Maggaphalādhigamanena savaḍḍhi. Paratthanti attano diṭṭhānugatiāpattiyā, tathā sammāpaṭipajjantānaṃ paresaṃ atthanti evamettha attho daṭṭhabbo. सारभूत (मंडभूत) असलेली बोधिपक्षीय धर्मांची देशना हीच 'देशना-मंड' (देशनेचे सार) होय. आणि त्या एकाच देशना-मंडाचे ग्रहण करणारे, सुप्रतिपन्न (योग्य आचरण करणारे), दोषरहित असे चारही संघ (चार परिषदा) हे 'प्रतिग्राहक-मंड' (स्वीकारणारे सार) आहेत. मार्ग-ब्रह्मचर्य आणि त्याच्याशी संबंधित असलेला संपूर्ण बोधिपक्षीय धर्मांचा समूह हा 'ब्रह्मचर्य-मंड' होय. म्हणूनच “देशना-मंड कोणता?” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे “विज्ञाते” म्हणजे सत्याचा साक्षात्कार करणारे. कारण सुरुवातीलाच “चार आर्यसत्यांचे प्रकटीकरण” इत्यादी म्हटले आहे. पूर्वभागात “हा लोक आहे” इत्यादीद्वारे इहलोक आणि परलोकाविषयीचा संमोह (भ्रम) दूर होऊन प्रवृत्त झालेला जो अधिमोक्ष (दृढ विश्वास) आहे, तोच 'अधिमोक्ष-मंड' होय. “छड्डेत्वा” (त्याग करून) म्हणजे समुच्छेदाच्या (समूळ नाशाच्या) वशाने सोडून देणे. चतुर्भूमिक श्रद्धेंद्रियाच्या अधिमोक्ष-मंडाने सारभूत झालेला अधिमोक्ष. 'आदि' शब्दाने “प्रग्रह-मंड म्हणजे वीर्येंद्रिय जे आळस रूपी कचऱ्याला दूर करते” इत्यादी उर्वरित पाळी पाठाचा संग्रह होतो. “येथे” म्हणजे या शासनात, किंवा “मंडामध्ये” या वचनात. हे कारणाचे वचन आहे, याद्वारे “शास्ता संमुख झाले आहेत” या संमुख-भावनेचा योग निःशंकपणे फळ देणारा ठरतो, हे दर्शविले आहे. म्हणूनच “असंमुखा” इत्यादी म्हटले आहे. “प्रमाण” म्हणजे औषधाचे योग्य प्रमाण. “उग्गमन” म्हणजे औषधाचे वमन किंवा विरेचन, किंवा त्याच्या प्रभावाने दोषयुक्त धातूंचे वमन व विरेचन होणे. “त्याचप्रमाणे” जसे वैद्याच्या समोर औषधाचा काढा (भेषज्ज-मंड) लोक निःशंकपणे पितात, त्याचप्रमाणे “शास्ता संमुख झाले आहेत” असे समजून निःशंकपणे वीर्य (प्रयत्न) करून, पिण्यायोग्य सारभूत शासनाचे प्राशन करावे, अशी योजना आहे. अभिज्ञा आणि समापत्तीच्या प्राप्तीने ती (साधना) फलदायी ठरते. मार्ग आणि फळाच्या प्राप्तीने वृद्धी होते. “परार्थ” म्हणजे स्वतःच्या दृष्टीचे अनुकरण केल्यामुळे, तसेच सम्यक् प्रतिपन्न (योग्य आचरण करणाऱ्या) इतरांच्या कल्याणासाठी (अर्थासाठी), असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. द्वितीय दशबल सुत्ताची वर्णना समाप्त झाली. 3. Upanisasuttavaṇṇanā ३. उपनिस सुत्ताची वर्णना 23. Jānato passatoti ettha dassanaṃ paññācakkhunāva dassanaṃ adhippetaṃ, na maṃsacakkhunāti āha ‘‘dvepi padāni ekatthānī’’ti. Evaṃ santepīti padadvayassa ekatthattepi ñāṇalakkhaṇañāṇappabhāvavisayasssa tathādassanabhāvāvirodhanāti attho. Tenāha ‘‘jānanalakkhaṇañhi ñāṇa’’ntiādi. Ñāṇappabhāvanti ñāṇānubhāvena ñāṇakiccavisayobhāsanti attho. Tenāha ‘‘ñāṇena vivaṭṭe dhamme passatī’’ti. Jānato passatoti ca jānanadassanamukhena puggalādhiṭṭhānā desanā pavattāti āha – ‘‘ñāṇalakkhaṇaṃ upādāyā’’tiādi. Jānatoti vā pubbabhāgañāṇena jānato, aparabhāgena ñāṇena passato. Jānatoti vā vatvā na jānanaṃ anussavākāraparivitakkamattavasena idhādhippetaṃ, atha kho rūpāni viya cakkhuviññāṇena rūpādīni tesañca samudayādike paccakkhe katvā dassananti vibhāvetuṃ ‘‘passato’’ti vuttanti evaṃ vā ettha attho. २३. “जाणणाऱ्याचे आणि पाहणाऱ्याचे” येथे 'दर्शन' म्हणजे प्रज्ञाचक्षूनेच पाहणे अभिप्रेत आहे, मांसचक्षूने नाही, म्हणूनच “दोन्ही पदे एकाच अर्थाची आहेत” असे म्हटले आहे. असे असले तरी, दोन्ही पदांचा अर्थ एकच असला तरी, ज्ञानलक्षण आणि ज्ञानप्रभावाच्या विषयाचे तशाच प्रकारे दर्शन होण्यात कोणताही विरोध नाही, असा अर्थ आहे. म्हणूनच “जाणण्याचे लक्षण म्हणजेच ज्ञान होय” इत्यादी म्हटले आहे. “ज्ञानप्रभाव” म्हणजे ज्ञानाच्या प्रभावाने ज्ञानाच्या कार्याच्या विषयाचा प्रकाश, असा अर्थ आहे. म्हणूनच “ज्ञानाने विवृत्त (प्रकट) झालेल्या धर्मांना पाहतो” असे म्हटले आहे. “जाणणाऱ्याचे आणि पाहणाऱ्याचे” हे ज्ञान आणि दर्शनाच्या माध्यमातून पुद्गलाधिष्ठित देशना प्रवृत्त झाली आहे, म्हणून “ज्ञानलक्षणाचा आश्रय घेऊन” इत्यादी म्हटले आहे. किंवा “जाणणारा” म्हणजे पूर्वभागातील ज्ञानाने जाणणारा, आणि “पाहणारा” म्हणजे नंतरच्या भागातील ज्ञानाने पाहणारा. किंवा “जाणणारा” असे म्हणून केवळ अनुश्रव (ऐकीव माहिती), आकार किंवा वितर्काच्या आधारे जाणणे येथे अभिप्रेत नाही, तर जसे चक्षुविज्ञानाने रूपादींचे प्रत्यक्ष दर्शन होते, तसेच त्यांच्या समुदय इत्यादींचे प्रत्यक्ष दर्शन स्पष्ट करण्यासाठी “पाहणारा” असे म्हटले आहे, असाही येथे अर्थ आहे. Āsavānaṃ khayanti āsavānaṃ accantappahānaṃ. So pana tesaṃ anuppādanirodho sabbena sabbaṃ abhāvo evāti āha ‘‘asamuppādo khīṇākāro natthibhāvo’’ti. Āsavakkhayasaddassa khīṇākārādīsu āgataṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘āsavānaṃ khayā’’tiādi vuttaṃ. Ujumaggānusārinoti kilesavaṅkakāyavaṅkādīnaṃ pahānena ujubhūte savipassanāheṭṭhimamaggadhamme anussarantassa. Yadeva hissa parikkhīṇaṃ. Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ ‘‘tato aññā anantarā’’ti khayasaṅkhāte aggamagge tappariyāpannameva ñāṇaṃ paṭhamaṃ uppajjati, tadanantaraṃ pana aññā arahattanti. Yadipi gāthāya ‘‘khayasmiṃ’’icceva vuttaṃ, samucchedavasena pana ‘‘āsave [Pg.64] khīṇe maggo khayo’’ti vuccatīti āha ‘‘maggo āsavakkhayoti vutto’’ti. Samaṇoti samitapāpo adhippeto, so pana khīṇāsavo hotīti. ‘‘Āsavānaṃ khayā’’ti idha phalaṃ, pariyāyena pana āsavakkhayo maggo, tena pattabbato phalaṃ. Eteneva nibbānassapi āsavakkhayabhāvo vuttoti veditabbo. “आसवांचा क्षय” म्हणजे आसवांचा अत्यंत प्रहाण (नाश). आणि तो त्यांचा अनुत्पाद-निरोध आणि पूर्णपणे अभावच आहे, म्हणूनच “असमुत्पाद, क्षीणाकार, नास्तिभाव” असे म्हटले आहे. 'आसवक्षय' या शब्दाचा क्षीणाकार इत्यादी अर्थांमध्ये आलेला संदर्भ दर्शवण्यासाठी “आसवांच्या क्षयामुळे” इत्यादी म्हटले आहे. “ऋजुमार्गाचे अनुसरण करणारा” म्हणजे क्लेशांची वक्रता, कायेची वक्रता इत्यादींच्या प्रहाणाने ऋजू (सरळ) झालेल्या, सविपश्यना खालच्या मार्गधर्मांचे अनुसरण करणाऱ्याचा. कारण जे काही त्याचे परिक्षीण झाले आहे. क्षयामध्ये पहिले ज्ञान “त्यानंतर लगेचच आज्ञा (पूर्ण ज्ञान)” असे क्षय नावाच्या अग्रवर्गी मार्गात समाविष्ट असलेले ज्ञानच प्रथम उत्पन्न होते, आणि त्यानंतर लगेचच अर्हत्त्वाची आज्ञा (ज्ञान) प्राप्त होते. जरी गाथेमध्ये केवळ “क्षयामध्ये” असेच म्हटले असले, तरी समुच्छेदाच्या वशाने “आसव क्षीण झाल्यावर मार्ग हाच क्षय आहे” असे म्हटले जाते, म्हणूनच “मार्ग हाच आसवक्षय म्हटला आहे” असे म्हटले आहे. “श्रमण” म्हणजे ज्याने पापांचे शमन केले आहे असा अभिप्रेत आहे, आणि तो क्षीणासव असतो. “आसवांच्या क्षयामुळे” येथे फळ अभिप्रेत आहे, परंतु पर्यायाने आसवक्षय हा मार्ग आहे, आणि त्याद्वारे प्राप्त होणारे ते फळ आहे. याद्वारे निर्वाणाचा देखील आसवक्षयभाव सांगितला आहे, असे समजले पाहिजे. Jānato eva passato evāti evamettha niyamo icchito, na aññathā visesābhāvato aniṭṭhāpannovāti tassa niyamassa phalaṃ dassetuṃ ‘‘no ajānato no apassato’’ti vuttanti āha ‘‘yo pana na jānāti, na passati, tassa no vadāmīti attho’’ti. Iminā khandhānaṃ pariññā āsavakkhayassa ekantikakāraṇanti dasseti. Etenāti ‘‘no ajānato, no apassato’’ti etena vacanena. Te paṭikkhittāti ke pana teti? ‘‘Bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karissanti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.228) ahetū appaccayā sattā visujjhantī’’ti (dī. ni. 1.168; ma. ni. 2.101, 227) evamādivādā. Tesu keci abhijātisaṅkantimattena saṃsārasuddhiṃ paṭijānanti, aññe issarapajāpatikāraṇādivasena. Tayidaṃ sabbaṃ saṃsārādīhīti ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Purimena padadvayenāti ‘‘jānato passato’’ti iminā padadvayena. Upāyo vutto ‘‘āsavakkhayā’’ti adhikārato. Imināti ‘‘no ajānato, no apassato’’ti iminā padadvayena. Anupāyo hoti esa āsavānaṃ khayassa, yadidaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ apariññāti ‘‘jānato passato’’ti imināva aniyamavacanena anupāyapaṭisedhopi atthato bodhito hotīti. Tameva hi atthato bodhitabhāvaṃ vibhāvetuṃ evaṃ saṃvaṇṇanā katāti daṭṭhabbaṃ. "जाणणाऱ्यालाच आणि पाहणाऱ्यालाच" असा येथे नियम अभिप्रेत आहे, अन्यथा कोणताही विशेष फरक पडत नसल्यामुळे अनिष्टाची प्राप्ती होईल. म्हणून त्या नियमाचे फल दाखवण्यासाठी "न जाणणाऱ्याला, न पाहणाऱ्याला" असे म्हटले आहे, हे स्पष्ट करताना "जो जाणत नाही, पाहत नाही, त्याला मी सांगत नाही, असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. याद्वारे स्कंधांचे परिज्ञान हेच आसवांच्या क्षयाचे एकमेव कारण आहे, हे दर्शवले आहे. "एतेन" म्हणजे "न जाणणाऱ्याला, न पाहणाऱ्याला" या वचनाने. "ते पटिक्खित्ता" (ते नाकारले गेले आहेत) - पण ते कोण आहेत? "मूर्ख आणि पंडित दोघेही संसारचक्रात फिरून दुःखाचा अंत करतील" आणि "हेतू व प्रत्ययाशिवाय प्राणी शुद्ध होतात" इत्यादी वाद. त्यांपैकी काही जण केवळ अभिजाती किंवा संक्रांतीच्या द्वारे संसाराची शुद्धी मानतात, तर इतर ईश्वर किंवा प्रजापतीच्या कारणाने मानतात. हे सर्व "संसार" इत्यादी शब्दांनी येथेच समाविष्ट केले आहे असे समजावे. "पुरिमेन पदद्वयेन" म्हणजे "जाणणाऱ्याला, पाहणाऱ्याला" या पहिल्या दोन पदांनी. अधिकाराने "आसवांच्या क्षयाचा" उपाय सांगितला आहे. "इमिना" म्हणजे "न जाणणाऱ्याला, न पाहणाऱ्याला" या दोन पदांनी. पाच स्कंधांचे अपरिज्ञान हे आसवांच्या क्षयाचा अनुपाय आहे. "जाणणाऱ्याला, पाहणाऱ्याला" या अनियम वचनानेच अनुपाय असण्याचा निषेधही अर्थावरून स्पष्ट होतो. तोच अर्थावरून स्पष्ट झालेला भाव स्पष्ट करण्यासाठी अशी व्याख्या केली गेली आहे, असे समजावे. Dabbajātikoti dabbarūpo. So hi ‘‘drabyo’’ti vuccati ‘‘drabyaṃ vinassati nādrabya’’ntiādīsu. Dabbajātiko vā sārasabhāvo, sāruppasīlācāroti attho. Yathāha ‘‘na kho dabba dabbā evaṃ nibbeṭhentī’’ti (pārā. 384). Vattasīse ṭhatvāti vattaṃ uttamaṃ dhuraṃ katvā. Yo hi parisuddhājīvo kātuṃ ajānantānaṃ sabrahmacārīnaṃ attano vā vassavātādipaṭibāhanatthaṃ chattādīni karoti, so vattasīse ṭhatvā karoti nāma. Padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ nāthakaraṇadhammabhāvena maggaphalādhigamassa upanissayabhāvato. Vuttañhi ‘‘yāni tāni sabrahmacārīnaṃ uccāvacāni kiccakaraṇīyāni, tattha dakkho hotī’’tiādi [Pg.65] (dī. ni. 3.345). Evaṃ jānatoti evaṃ vejjakammādīnaṃ jānanahetu micchājīvapaccayā kāmāsavādayo āsavā vaḍḍhantiyeva, na pahīyanti. ‘‘Evaṃ kho…pe… āsavānaṃ khayo hotī’’ti imāya pāḷiyā arahattasseva gahaṇaṃ yuttaṃ phalaggahaṇena hetuno avuttasiddhattā. Tenāha ‘‘āsavānaṃ khayante jātattā’’ti. 'दब्बजातिको' (दब्बजातिक) म्हणजे 'दब्बरूपो' (द्रव्यरूप). कारण त्याला "द्रव्य" म्हटले जाते, जसे की "द्रव्य नष्ट होते, अद्रव्य नाही" इत्यादींमध्ये. किंवा 'दब्बजातिक' म्हणजे सारस्वभाव (सारभूत स्वभाव असलेला), योग्य शील आणि आचार असलेला, असा अर्थ आहे. जसे म्हटले आहे: "हे दब्ब, दब्ब लोक असे सोडवत नाहीत" (पाराजिक ३८४). 'वत्तसीसे ठत्वा' (कर्तव्याच्या शिखरावर राहून) म्हणजे कर्तव्याला (वृत्ताला) उत्तम धुरा (मुख्य कर्तव्य) बनवून. कारण जो परिशुद्ध आजीविका करणारा, (ते कसे करावे हे) न जाणणाऱ्या सब्रह्मचाऱ्यांसाठी किंवा स्वतःसाठी पाऊस, वारा इत्यादींचे निवारण करण्यासाठी छत्री इत्यादी बनवतो, तो 'कर्तव्याच्या शिखरावर राहून करतो' असे म्हटले जाते. 'पदट्ठानं न होति' (कारण/पाया होत नाही) असे म्हणू नये, कारण नाथकरणधम्म (संरक्षक धर्म) भावाने ते मार्ग आणि फल प्राप्तीसाठी उपनिस्सय (प्रबळ कारण) ठरते. कारण असे म्हटले आहे: "सब्रह्मचाऱ्यांची जी काही लहान-मोठी कर्तव्ये असतात, त्यामध्ये तो दक्ष असतो" इत्यादी (दीघनिकाय ३.३४५). 'एवं जानतो' (असे जाणणाऱ्याचे) म्हणजे अशा प्रकारे वैद्यकीय काम इत्यादी जाणण्याच्या कारणाने, मिथ्या आजीविकेच्या प्रत्ययाने (कारणाने) कामासव इत्यादी आसव वाढतातच, नष्ट होत नाहीत. "अशा प्रकारे... पे... आसवांचा क्षय होतो" या पाळी (वचनाने) अर्हत्त्वाचेच ग्रहण करणे योग्य आहे, कारण फल ग्रहणाने कारणाची सिद्धी न सांगताच होते. म्हणूनच म्हटले आहे: "आसवांच्या क्षयाच्या अंती उत्पन्न झाल्यामुळे". Āgamanaṃ āgamo, taṃ āvahatīti āgamanīyā, pubbabhāgapaṭipadā. Khayasminti bhāvenabhāvalakkhaṇe bhummaṃ, khayeti pana visaye. Tenāha ‘‘āsavakkhayasaṅkhāte’’ti. Upanisīdati phalaṃ etthāti kāraṇaṃ upanisā. Arahattaphalavimutti ukkaṭṭhaniddesato. Sāti vimutti. Assāti paccavekkhaṇañāṇassa. Manasmiṃ vivaṭṭanissite pana anantarūpanissayāpi paccayā sambhavantīti ‘‘labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo’’ti vuttaṃ. आगमन म्हणजे आगम (प्राप्ती), त्याला जे आणते ते 'आगमनीय' म्हणजे पूर्वभाग-प्रतिपदा (प्रारंभिक सराव/मार्ग). 'खयस्मिं' (क्षयामध्ये) हे भावेनभावलक्षणामध्ये सप्तमी विभक्ती (भुम्म) आहे, परंतु 'खये' (क्षयात) हे विषयात आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: "आसवक्षय संज्ञेमध्ये". ज्याच्यामध्ये फल अधिष्ठित होते ते कारण म्हणजे 'उपनिसा' (प्रबळ कारण/उपनिशद). उत्कृष्ट निर्देशामुळे (येथे) अर्हत्त्वफलविमुक्ती अभिप्रेत आहे. 'सा' (ती) म्हणजे विमुक्ती. 'अस्स' (त्याचे) म्हणजे प्रत्यवेक्षणज्ञानाचे. विवर्त-निश्रित (संसारातून बाहेर पडण्यावर आधारित) मनामध्ये अनंतर-उपनिस्सय (तात्कालिक प्रबळ कारण) प्रत्यय देखील संभवतात, म्हणून "प्राप्त होण्याच्या वशाने प्रत्ययभाव (कारणभाव) समजावा" असे म्हटले आहे. Virajjati asesasaṅkhārato etenāti virāgo, maggo. Nibbindati etāyāti nibbidā, balavavipassanā. Tenāha ‘‘etenā’’tiādi. Paṭisaṅkhānupassanāpi muccitukamyatāpakkhikā evāti adhippāyena ‘‘catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. ‘‘Yāva maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, tāva taruṇavipassanā’’ti hi vacanato upakkilesavimuttaudayabbayañāṇato paraṃ balavavipassanā. Rūpārūpadhammānaṃ visesabhūto sāmaññabhūto ca yo yo sabhāvo yathāsabhāvo, tassa jānanaṃ yathāsabhāvajānanaṃ. Tadeva dassanaṃ. Paccakkhakaraṇatthena ñātapariññā tīraṇapariññā ca gahitā hoti. Tenāha ‘‘taruṇavipassana’’ntiādi. Saṅkhāraparicchedeñāṇanti nāmarūpapariggahañāṇaṃ vadati. Kaṅkhāvitaraṇaṃ paccayapariggaho dhammaṭṭhitiñāṇantipi vuccati. Nayavipassanādikaṃ anupassanāñāṇaṃ sammasanaṃ. Maggāmaggeñāṇanti maggāmaggaṃ vavatthapetvā ṭhitaṃ ñāṇaṃ. So hi pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5.; 4.99; 5.1071) hi vuttaṃ. ज्याच्याद्वारे संपूर्ण संस्कारांपासून विरक्त होतो तो 'विराग' म्हणजे मार्ग होय. ज्याच्याद्वारे कंटाळा येतो (निर्वेद होतो) ती 'निब्बिदा' (निर्वेद) म्हणजे बलवान विपश्यना होय. म्हणूनच "याच्याद्वारे" इत्यादी म्हटले आहे. प्रतिसंख्यानुपश्यना देखील मुक्तीच्या इच्छेच्या (मुच्चितुकम्यता) पक्षातीलच आहे, या अभिप्रायाने "चार ज्ञानांचे हे अधिवाचन (नाव) आहे" असे म्हटले आहे. कारण "जोपर्यंत मार्गामार्गज्ञानदर्शनविशुद्धी आहे, तोपर्यंत तरुण विपश्यना असते" या वचनानुसार, उपक्किलेसांपासून (उपकलेशांपासून) मुक्त झालेल्या उदयव्ययज्ञानानंतर बलवान विपश्यना होते. रूप आणि अरूप धर्मांचा जो जो विशेष आणि सामान्य स्वभाव आहे, तो जसा आहे तसा (यथास्वभाव) जाणणे म्हणजे 'यथास्वभावजाणणे' होय. तेच 'दर्शन' होय. प्रत्यक्ष करण्याच्या अर्थाने 'ज्ञातपरिज्ञा' आणि 'तीरणपरिज्ञा' ग्रहण केली जाते. म्हणूनच "तरुण विपश्यना" इत्यादी म्हटले आहे. 'संस्कारपरिच्छेदज्ञान' म्हणजे नामरूपपरिग्रहज्ञान असे म्हटले जाते. कांक्षावितरण (शंकांचे निरसन) म्हणजे प्रत्ययपरिग्रह (कारणांचे ग्रहण) होय, ज्याला 'धम्मट्ठितिज्ञान' (धर्मस्थिती ज्ञान) असेही म्हणतात. नयविपश्यना इत्यादी अनुपश्यनाज्ञान म्हणजे 'सम्मासन' (संमर्शन/परीक्षण) होय. 'मार्गामार्गज्ञान' म्हणजे मार्ग आणि अमार्गाचा निश्चय करून राहिलेले ज्ञान. कारण तो पादकध्यानसमाधी तरुण विपश्यनेसाठी प्रत्यय (कारण) ठरतो. कारण असे म्हटले आहे: "समाहित (चित्त एकाग्र असलेला) यथाभूत (आहे तसे) जाणतो आणि पाहतो" (संयुत्तनिकाय ३.५; ४.९९; ५.१०७१). Pubbabhāgasukhanti upacārajjhānasahitasukhaṃ. Daratha paṭippassaddhīti kāmacchandādikilesadarathassa paṭipassambhanaṃ. ‘‘Sukhaṃpāhaṃ, bhikkhave, saupanisaṃ vadāmī’’ti ettha adhippetasukhaṃ dassetuṃ ‘‘appanāpubbabhāgassa sukhassā’’ti vuttaṃ. ‘‘Passaddhakāyo sukhaṃ vedetī’’ti (dī. ni. 1.466;3.359; a.ni. 1.3.96) vuttaappanāsukhassa passaddhiyā paccayatte [Pg.66] vattabbameva natthi. Sukhanti etthāpi eseva nayo. Balavapītīti pharaṇalakkhaṇappattā pīti. Tādisā hi vitakkavicārasukhasamādhīhi laddhappaccayā nīvaraṇaṃ vikkhambhantī taṃnimittaṃ darathaṃ pariḷāhaṃ paṭipassambheti. Tenāha ‘‘sā hi darathappassaddhiyā paccayo hotī’’ti. Dubbalapītīti taruṇapīti. Tenāha ‘‘sā hi balavapītiyā paccayo hotī’’ti. Saddhāti ratanattayaguṇānaṃ kammaphalassa ca saddahanavasena pavatto adhimokkho, sā pana yasmā attano visaye punappunaṃ uppajjati, na ekavārameva, tasmā āha ‘‘aparāparaṃ uppajjanasaddhā’’ti. Yasmā saddahanto saddheyyavatthusmiṃ pamudito hoti, tasmā āha ‘‘sā hi dubbalapītiyā paccayo hotī’’ti. Dukkhadukkhādibhedassa sabbassapi dukkhassa vaṭṭadukkhantogadhattā tassa ca idhādhippetattā vuttaṃ ‘‘dukkhanti vaṭṭadukkha’’nti. Jarāmaraṇadukkhanti keci, sokādayo cāti apare. Tadubhayassapi saṅgaṇhanato paṭhamo evattho yutto. Yasmā dukkhappatto kammassa phalāni saddahati, ratanattaye ca pasādaṃ uppādeti, tasmā vuttaṃ ‘‘tañhi aparāparasaddhāya paccayo hotī’’ti. Yasmā ‘‘ācariyānaṃ santike dhammaṃ sutvā pavattidukkha’’nti cintayato ‘‘ekantato ayaṃ dhammo imassa dukkhassa samatikkamāya hotī’’ti saddhā uppajjati. Tenāha ‘‘dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhatī’’tiādi (dī. ni. 1.191). Savikārāti uppādavikārena savikārā khandhajāti jāyanaṭṭhena. Jātiyā pana asati tattha tattha bhave natthi dukkhassa sambhavoti āha ‘‘sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo’’ti. Kammabhavoti kammabhavādiko tividhopi kammabhavo. So hi upapattibhavassa paccayo. Evamādiṃ sandhāyāha ‘‘etenupāyenā’’ti. Sesapadānīti upādānādipadāni. Anulomañāṇaṃ saṅkhārupekkhāpakkhikattā nibbānaggahaṇena gahitaṃ, gotrabhuñāṇaṃ paṭhamamaggassa āvajjanaṃ. So hi tena vipassanāya kiñci kiñci visesaṭṭhānaṃ kayiratīti taṃ anāmasitvā nibbidūpaniso virāgoti ‘‘virāgo’’icceva vuttaṃ. 'पुब्बभागसुखं' (पूर्वभाग सुख) म्हणजे उपचारध्यानसहित सुख. 'दरथपटिप्पस्सद्धि' (थकवा/पीडा शांत होणे) म्हणजे कामच्छंद इत्यादी क्लेशांच्या पीडेचे शांत होणे (प्रतिप्रस्रब्ध होणे). "भिक्खूहो, मी सुखाला सोपनिस्सय (कारणासहित) म्हणतो" येथे अभिप्रेत सुख दर्शवण्यासाठी "अर्पणाच्या पूर्वभागातील सुखाचे" असे म्हटले आहे. "प्रस्रब्ध-काय (शांत शरीर असलेला) सुखाचा अनुभव घेतो" (दीघनिकाय १.४६६; ३.३५९; अंगुत्तरनिकाय १.३.९६) या वचनात सांगितलेल्या अर्पणासुखासाठी प्रस्रब्धी (शांतता) ही प्रत्यय (कारण) आहे, हे वेगळे सांगण्याची गरजच नाही. 'सुखं' (सुख) यामध्ये देखील हाच नियम आहे. 'बलवपीति' (बलवान प्रीती) म्हणजे स्फुरण-लक्षण (शरीर व्यापून टाकणारे लक्षण) प्राप्त झालेली प्रीती. कारण तशा प्रकारची प्रीती वितर्क, विचार, सुख आणि समाधी यांच्याद्वारे प्रत्यय (कारण) प्राप्त करून नीवरणांचे दमन करते आणि त्यानिमित्ताने होणारी पीडा व जळजळ शांत करते. म्हणूनच म्हटले आहे: "ती पीडा शांत होण्यासाठी प्रत्यय (कारण) ठरते". 'दुब्बलपीति' (दुर्बल प्रीती) म्हणजे तरुण प्रीती (प्रारंभिक प्रीती). म्हणूनच म्हटले आहे: "ती बलवान प्रीतीसाठी प्रत्यय (कारण) ठरते". 'सद्धा' (श्रद्धा) म्हणजे त्रिरत्नांचे गुण आणि कर्माच्या फळावर विश्वास ठेवण्याच्या रूपाने प्रवृत्त झालेला अधिमोक्ष (निश्चय); परंतु ती आपल्या विषयात केवळ एकदाच नव्हे, तर वारंवार उत्पन्न होते, म्हणून "पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होणारी श्रद्धा" असे म्हटले आहे. कारण श्रद्धा ठेवणारा मनुष्य श्रद्धेय वस्तूच्या ठिकाणी प्रमुदित (आनंदित) होतो, म्हणून "ती दुर्बल प्रीतीसाठी प्रत्यय (कारण) ठरते" असे म्हटले आहे. दुःख-दुःख इत्यादी भेदांचे सर्वच दुःख हे वट्टदुःखामध्ये (संसारदुःखामध्ये) अंतर्भूत असल्यामुळे आणि तेच येथे अभिप्रेत असल्यामुळे "दुःख म्हणजे वट्टदुःख" असे म्हटले आहे. काही जण 'जरामरण दुःख' म्हणतात, तर इतर 'शोक इत्यादी' म्हणतात. या दोन्हीचा संग्रह होत असल्यामुळे पहिलाच अर्थ योग्य आहे. कारण दुःखाला प्राप्त झालेला मनुष्य कर्माच्या फळांवर श्रद्धा ठेवतो आणि त्रिरत्नांविषयी प्रसन्नता (आदर) उत्पन्न करतो, म्हणून "ते पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होणाऱ्या श्रद्धेसाठी प्रत्यय (कारण) ठरते" असे म्हटले आहे. कारण "आचार्यांच्या जवळ धम्म ऐकून प्रवृत्ती-दुःख आहे" असा विचार करणाऱ्याच्या मनात "निश्चितच हा धम्म या दुःखाच्या समतिक्रमासाठी (पार करण्यासाठी) आहे" अशी श्रद्धा उत्पन्न होते. म्हणूनच "धम्म ऐकून तथागतांवर श्रद्धा प्राप्त करतो" इत्यादी म्हटले आहे (दीघनिकाय १.१९१). 'सविकारा' म्हणजे उत्पत्तीच्या विकाराने सविकार असलेली, आणि 'स्कंधजाती' म्हणजे उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने. परंतु जाती (जन्म) नसताना त्या त्या भवामध्ये दुःखाचा संभव नसतो, म्हणून "ती वट्टदुःखासाठी प्रत्यय (कारण) आहे" असे म्हटले आहे. 'कम्मभव' (कर्मभव) म्हणजे कर्मभव इत्यादी तिन्ही प्रकारचा कर्मभव. कारण तो उपपत्तिभवासाठी प्रत्यय (कारण) ठरतो. या सर्वांना संधान करून (लक्षात घेऊन) "या उपायाने" असे म्हटले आहे. 'सेसपदानि' (उर्वरित पदे) म्हणजे उपादान इत्यादी पदे. अनुलोमज्ञान हे संस्कारोपेक्षा (संखारुपेक्खा) पक्षाचे असल्यामुळे निर्वाणग्रहणाने ग्रहण केले गेले आहे, आणि गोत्रभूज्ञान हे पहिल्या मार्गाचे आवर्जन (चित्त वळवणे) आहे. कारण त्याच्याद्वारे विपश्यनेचे काही विशेष स्थान प्राप्त केले जाते, म्हणून त्याचा उल्लेख न करता 'निर्वेदाचे प्रबळ कारण असलेला विराग' या अर्थाने केवळ "विराग" असेच म्हटले आहे. Kena udakena vidārayitvā gatapadesoti katvā kandaro. Nitambotipi udakassa. Yathā ninnaṃ udakaṃ pavattati, tathā nivattanabhāvena nadīkuñchotipi vuccati. Hemantagimhautuvasena aṭṭha māse pavatto pathavīvivaroti katvā padaro. Khuddikā udakavāhiniyo sākhā viyāti sākhā[Pg.67], khuddakā sobbhā kusubbhā o-kārassa u-kāraṃ katvā. Evameva khotiādi ‘‘seyyathāpi, bhikkhave’’tiādinā upanītāya upamāya upameyyena saṃsandananti, taṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘avijjā pabbatoti daṭṭhabbā’’tiādi vuttaṃ. Tattha avijjā ca santānavasena ciraṃtanakālappavattanato pacurajanehi duppajahanato ‘‘pabbato’’ti vuttā. Lokattayābhibyāpanato abhisandanato ca abhisaṅkhārā meghasadisā. Abhisaṅkhārā meghoti daṭṭhabbāti ānetvā sambandho. Tathā sesapadadvayepi. Viññāṇādivaṭṭaṃ anupavattito paramparapaccayato ca kandarādisadisā. Vimutti ekarasattā, hānivuddhiabhāvato ca sāgarasadisāti upamāsaṃsandanaṃ. ज्या पाण्याने जमीन फाडून गेलेला मार्ग म्हणजे 'कंदर' (दरी/घळ). पाण्याचा नितंब (कडा) देखील. ज्याप्रमाणे पाणी सखल भागात वाहते, त्याप्रमाणे वळण घेण्याच्या स्वभावामुळे त्याला 'नदीकुंच' (नदीचे वळण) असेही म्हणतात. हेमंत आणि ग्रीष्म ऋतूच्या प्रभावाने आठ महिने वाहणारा पृथ्वीचा विवर (तडा) म्हणजे 'पदर' (भेग). लहान जलवाहिन्या फांद्यांसारख्या असतात म्हणून 'शाखा', लहान खड्डे म्हणजे 'कुसुब्भ' (येथे 'ओ' काराचा 'उ' कार करून 'सोब्भ' चे 'सुब्भ' झाले आहे). 'एवमेव खो' (याचप्रमाणे) इत्यादी शब्दांद्वारे 'सेय्यथापि, भिक्खवे' (जसे की, भिक्षूंनो) इत्यादींनी मांडलेल्या उपमेची उपमेयाशी तुलना करतात, ते जोडून दाखवण्यासाठी 'अविज्जा (अविद्या) हा पर्वत समजावा' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, अविद्या ही संतती (प्रवाह) रूपाने दीर्घकाळापासून चालत आल्यामुळे आणि सामान्य लोकांकडून त्याग करण्यास कठीण असल्यामुळे तिला 'पर्वत' म्हटले आहे. तिन्ही लोकांमध्ये व्यापून राहिल्यामुळे आणि वर्षाव करत असल्यामुळे 'अभिसंखार' (अभिसंस्कार) हे मेघासारखे आहेत. 'अभिसंस्कार हे मेघ समजावेत' असा संबंध जोडावा. त्याचप्रमाणे उर्वरित दोन पदांमध्येही संबंध जोडावा. विज्ञानादी वट्ट (संसारचक्र) हे अनुप्रवृत्तीमुळे आणि परस्पर प्रत्ययांमुळे (कारणांमुळे) कंदर इत्यादींसारखे आहे. विमुक्ती ही एकरस असल्यामुळे आणि तिच्यात घट-वाढ होत नसल्यामुळे ती सागरासारखी आहे, अशी ही उपमेची तुलना आहे. Tattha yasmā purimasiddhāya avijjāya sati abhisaṅkhārā, nāsati, tasmā te uparipabbate pavattā viya hontīti vuttaṃ ‘‘avijjā…pe… vassanaṃ veditabba’’nti. Assutavā hītiādi vuttasseva atthassa samatthanaṃ. Taṇhāya abhilāsaṃ katvāti etena sabbassapi abhisaṅkhāravuṭṭhitemanatthaṃ dīpeti. Taṇhā hi ‘‘sneho’’ti vuttā. Antimabhavikassa antabhavanibbattako abhisaṅkhāro nibbānaṃ na patto, tadantassa bhāgassa nibbānaṃ āhacca ṭhito viya hotīti ‘‘mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viyā’’ti upamānidassanaṃ kataṃ. Viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvāpi imināpi hi antimabhavikasseva viññāṇappavatti dassitā. Sā hi pūritāti vattabbā tato paraṃ viññāṇādivaṭṭasseva abhāvato. Jātassa puggalassa jātipaccayavaṭṭadukkhavedanāya dhammassavanaṃ icchitabbaṃ, taṃ pana yadipi imasmiṃ sutte na āgataṃ, suttantaresu pana āgatamevāti tato āharitvā taṃ vattabbanti dassento ‘‘buddhavacanaṃ panā’’tiādimāha. Tayidaṃ sāvakabodhisattānaṃ vasenāyaṃ desanāti katvā vuttaṃ. Itaresaṃ pana vasena vuccamānaṃ suttantaraggahaṇatthaṃ payojanaṃ natthīti ‘‘yā hī’’tiādimāha. Pāḷiyā vasena gahitamevāti saṅkhepato vuttaatthassa vitthārato dassanaṃ. Nibbattīti nibbattamānā khandhā gahitāti āha ‘‘savikārā’’ti. Aniccatālakkhaṇādidīpanato lakkhaṇāhaṭaṃ. Kammākammanti vinicchayaṃ. Nijjaṭanti niggumbaṃ, suddhanti attho. Pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhatītiādi pāḷiyaṃ samathapubbaṅgamā vipassanā dassitāti katvā vuttaṃ[Pg.68]. Evañhi pāmojjādidassanaṃ sambhavatīti. Devassāti meghassa. Kasmā panettha ‘‘khīṇāsavassa…pe… ṭhitakālo veditabbo’’ti vuttaṃ, nanu pubbe devaṭṭhāniyo abhisaṅkhāro vutto, na abhisaṅkhāro khīṇāsavoti? Nāyaṃ doso, kāraṇūpacārena phalassa vuttattā. Abhisaṅkhāramūlako hi khandhasantāno khandhasantāne ca ucchinnasaṃyoge khīṇāsavasamaññāti. त्यामध्ये, ज्याअर्थी आधी सिद्ध असलेल्या अविद्येच्या अस्तित्वात अभिसंस्कार होतात, तिच्या अभावात होत नाहीत, म्हणून ते पर्वताच्या शिखरावर पडणाऱ्या पावसासारखे होतात, असे 'अविद्या...पे... वर्षाव जाणला पाहिजे' याद्वारे म्हटले आहे. 'अस्सुतवा हि' (अश्रुतवान खरोखर) इत्यादी वाक्ये आधी सांगितलेल्या अर्थाचेच समर्थन करतात. 'तण्हा (तृष्णा) ची अभिलाषा करून' याद्वारे सर्व अभिसंस्कारांच्या वर्षावाने ओले होण्याचा अर्थ स्पष्ट होतो. कारण तृष्णेला 'स्नेह' (ओलावा) म्हटले आहे. अंतिम जन्मातील प्राण्याच्या अंतिम अस्तित्वाला उत्पन्न करणारा अभिसंस्कार जोपर्यंत निर्वाणाला प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत तो त्या अंतिम भागाच्या निर्वाणाला स्पर्श करून राहिल्यासारखा असतो, म्हणून 'महासागराला स्पर्श करून राहिलेल्या काळाप्रमाणे' असे उपमेचे उदाहरण दिले आहे. विज्ञानादी वट्ट (संसारचक्र) पूर्ण करूनही, याद्वारे अंतिम जन्मातील व्यक्तीच्याच विज्ञान-प्रवृत्तीचे दर्शन घडवले आहे. कारण ती पूर्ण झाली असे म्हटले पाहिजे, कारण त्यानंतर विज्ञानादी वट्टाचा (संसारचक्राचा) अभाव असतो. जन्मलेल्या पुद्गलाला (व्यक्तीला) जाती-प्रत्ययामुळे (जन्माच्या कारणामुळे) होणाऱ्या संसार-दुःख-वेदनेसाठी धम्मश्रवण आवश्यक आहे; जरी ते या सुत्तात आलेले नसले, तरी इतर सुत्तांमध्ये आलेलेच आहे, म्हणून तिथून ते घेऊन सांगितले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी 'बुद्धवचनं पना' (परंतु बुद्धवचन) इत्यादी म्हटले आहे. हा उपदेश श्रावक आणि बोधिसत्त्वांच्या उद्देशाने केला आहे, असे मानून म्हटले आहे. इतरांच्या बाबतीत सांगताना इतर सुत्तांचे ग्रहण करण्याचे काही प्रयोजन नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'या ही' इत्यादी म्हटले आहे. पाळीच्या (पाठाच्या) आधारे जे ग्रहण केले आहे, त्या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे हे विस्ताराने स्पष्टीकरण आहे. 'निब्बत्ति' (उत्पत्ती) म्हणजे उत्पन्न होणारे स्कंध ग्रहण केले आहेत, म्हणून 'सविकारा' (विकारांसह) असे म्हटले आहे. अनित्यता-लक्षण इत्यादींचे स्पष्टीकरण केल्यामुळे हे लक्षणांवरून घेतलेले आहे. 'कम्माकम्मं' (कर्म आणि अकर्म) म्हणजे निर्णय (विनिश्चय). 'निज्जटं' म्हणजे गुंता नसलेले, म्हणजेच 'शुद्ध' असा अर्थ आहे. 'पठवीkasiण' (पृथ्वी-कृत्स्न) इत्यादींमध्ये कर्म आरंभ करतो इत्यादी पाळीमध्ये समथ-पूर्वांगम विपश्यना दर्शवली आहे, असे मानून म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारेच प्रामोद्य (आनंद) इत्यादींचे दर्शन संभवते. 'देवस्स' म्हणजे मेघाचे (ढगाचे). परंतु येथे 'खीणासवाचा (क्षीणास्रवाचा)...पे... राहण्याचा काळ जाणला पाहिजे' असे का म्हटले आहे? पूर्वी तर देवाच्या स्थानी असलेला अभिसंस्कार सांगितला होता, अभिसंस्कार हा काही क्षीणास्रव नाही? हा दोष नाही, कारण कारणाच्या उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) फलाचे कथन केले आहे. कारण अभिसंस्कार-मूलक हा स्कंध-संतान असतो, आणि स्कंध-संतानामध्ये संयोजनांचा उच्छेद झाल्यावर त्याला 'क्षीणास्रव' अशी संज्ञा दिली जाते. Upanisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. उपनिससुत्तवण्णना (उपनिस-सुत्त वर्णन) समाप्त झाली. 4. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā ४. अञ्ञतित्थियसुत्तवण्णना (अन्यतीर्थिक-सुत्त वर्णन) 24. Soti sāriputtatthero. Yadi na tāva paviṭṭho, kasmā ‘‘pāvisī’’ti vuttanti āha ‘‘pavisissāmī’’tiādi. Tena avassambhāvini bhūte viya upacāro hotīti dasseti. Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘yathā ki’’ntiādimāha. Atippagoyeva nikkhantadivasoti pakatiyā bhikkhācaraṇavelāya ativiya pāto eva vihārato nikkhantadivasabhāgo. Etadahosīti etaṃ ‘‘atippago kho’’tiādikaṃ cintanaṃ ahosi. Dakkhiṇadvārassāti rājagahanagare dakkhiṇadvārassa veḷuvanassa ca antarā ahosi, tasmā ‘‘tenupasaṅkamissa’’nti cintanā ahosīti adhippāyo. Kiṃ vādīti catūsu vādesu kataraṃ vādaṃ vadasi. Kimakkhāyīti tasseva vevacanaṃ. Kiṃ vadatīti pana cattāro vāde sāmaññato gahetvā napuṃsakaliṅgena vadati yathā kiṃ te jātaliṅgaṃ. Sabbanāmañhetaṃ, yadidaṃ napuṃsakaliṅgaṃ. Vadati etenāti vādo, dassanaṃ. Taṃ sandhāyāha ‘‘kiṃ ettha…pe… dassananti pucchantī’’ti. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu viya dhamma-saddo hetuatthoti āha ‘‘yaṃ vuttaṃ kāraṇaṃ, tassa anukāraṇa’’nti. Vādassa vacanassa anuppatti vādappavatti. २४. 'सो' (तो) म्हणजे सारिपुत्त थेर (स्थवीर सारिपुत्र). जर ते अजून प्रवेशले नव्हते, तर 'प्रवेश केला' असे का म्हटले आहे? म्हणून 'मी प्रवेश करेन' इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे, जे निश्चित घडणारे आहे, त्यात भूतकाळासारखा उपचार (प्रयोग) होतो, हे दर्शवले आहे. आता तोच अर्थ उपमेने स्पष्ट करताना 'यथा किं' (जसे काय) इत्यादी म्हटले आहे. 'अतिप्पगोयेव निक्खन्तदिवसो' म्हणजे नेहमीच्या भिक्षाटनाच्या वेळेपेक्षा अत्यंत सकाळीच विहारातून बाहेर पडलेला दिवसाचा भाग. 'एतदहोसि' म्हणजे 'अतिप्पगो खो' (फारच लवकर आहे) इत्यादी विचार मनात आला. 'दक्खिणद्वारस्स' म्हणजे राजगृह नगराचे दक्षिण द्वार आणि वेळुवन यांच्या दरम्यानचा भाग होता, म्हणून 'तिथे मी जाईन' असा विचार मनात आला, हा अभिप्राय आहे. 'किंवादी' म्हणजे चार वादांपैकी कोणत्या वादाचे प्रतिपादन करता? 'किमक्खायी' हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. 'किं वदति' (काय बोलतो) हे मात्र चार वादांना सामान्यपणे घेऊन नपुंसकलिंगात म्हटले आहे, जसे की 'तुझे जन्मलिंग काय आहे?'. कारण हे जे नपुंसकलिंग आहे, ते सर्वनाम आहे. ज्याद्वारे बोलले जाते तो 'वाद' म्हणजेच 'दर्शन' (दृष्टी). त्याला उद्देशून म्हटले आहे - 'येथे काय...पे... दर्शन विचारतात'. 'धम्मपटिसम्भिदा' (धर्मप्रतिसंभिदा) इत्यादींप्रमाणे 'धम्म' शब्द हा हेतूच्या अर्थात आहे, म्हणून 'जे कारण सांगितले आहे, त्याचे अनुकरण (अनुगामी कारण)' असे म्हटले आहे. वादाच्या (वचनाच्या) अनुवृत्तीला 'वादप्रवृत्ती' म्हणतात. Idaṃ vacananti ‘‘ekamidāha’’ntiādivacanaṃ. Sāti ‘‘eke samaṇabrāhmaṇā kammavādā’’ti evaṃ pavattakathā. Accharaṃ aṅguliphoṭanaṃ arahatīti acchariyaṃ. Abbhutanti niruttinayena padasiddhi daṭṭhabbā. Sabbavādānanti sabbesaṃ catubbidhavādānaṃ. Paṭhamo hettha sassatavādo, dutiyo ucchedavādo, tatiyo ekaccasassatavādo, catuttho adhiccasamuppannavādo, tesaṃ sabbesaṃ [Pg.69] paṭikkhepato paṭikkhepakāraṇaṃ vuttaṃ. Paṭiccasamuppādakittanaṃ vā pacurajanañāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya gambhīrañceva, tathā avabhāsanato cetasi upaṭṭhānato gambhīrāvabhāsañca karonto. Tadeva padanti phassapadaṃyeva ādibhūtaṃ gahetvā. 'इदं वचनं' (हे वचन) म्हणजे 'ए कमिदाहं' (येथे एक) इत्यादी वचन. 'सा' (ती) म्हणजे 'काही श्रमण-ब्राह्मण कर्मवादी आहेत' अशी चाललेली चर्चा. 'अच्छरं' म्हणजे चुटकी वाजवण्यास पात्र असणारे ते 'अच्छरियं' (आश्चर्यकारक). 'अब्भुतं' (अद्भुत) ची पदसिद्धी निरुक्त-पद्धतीने (व्युत्पत्तीने) समजून घ्यावी. 'सब्बवादानं' म्हणजे सर्व चार प्रकारच्या वादांचे. येथे पहिला 'सस्सतवाद' (शाश्वतवाद), दुसरा 'उच्छेदवाद', तिसरा 'एकच्चसस्सतवाद' (एकदेश-शाश्वतवाद), आणि चौथा 'अधिच्चसमुप्पन्नवाद' (अकस्मात-उत्पन्नवाद) आहे; त्या सर्वांच्या खंडनामुळे खंडनाचे कारण सांगितले आहे. किंवा पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) चे कीर्तन हे सामान्य लोकांच्या ज्ञानाला आकलन न होणारे असल्यामुळे गंभीरच आहे, तसेच ते मनात प्रकट होत असल्यामुळे 'गंभीरावभास' (गंभीर भासणारे) करणारे आहे. 'तदेव पदं' (तेच पद) म्हणजे 'फस्सपद' (स्पर्श-पद) हेच सुरुवातीचे मानून ग्रहण केले आहे. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अञ्ञतित्थियसुत्तवण्णना (अन्यतीर्थिक-सुत्त वर्णन) समाप्त झाली. 5. Bhūmijasuttavaṇṇanā ५. भूमिजसुत्तवण्णना (भूमिज-सुत्त वर्णन) 25. Purimasutteti anantare purime sutte. Vuttanayeneva veditabbanti padatthe tato visiṭṭhaṃ aniddisitvā itaraṃ atthato vibhāvetuṃ ‘‘ayaṃ pana viseso’’tiādimāha. Na kevalaṃ phassapaccayā uppajjati, atha kho phassassa sahakārīkāraṇabhūtaaññapaccayā ca uppajjatīti. Kāyenāti copanakāyena, kāyaviññattiyāti attho. Sā hi kāmaṃ paṭṭhāne āgatesu catuvīsatiyā paccayesu kenaci paccayena cetanāya paccayo na hoti. Yasmā pana kāye sati eva kāyakammaṃ nāma hoti, nāsati, tasmā sā tassā sāmaggiyabhāvena icchitabbāti vuttaṃ ‘‘kāyenapi kariyamānaṃ karīyatī’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘kāye vā, hānanda, sati kāyasañcetanāhetu uppajjati ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti. Vācāyapīti etthāpi eseva nayo. Manasāti pātubhūtena manasā, na manamattenāti. Attanā parehi anussāhitena. Parenāti parena anussāhena. Sampajānenāti ñāṇasampayuttacittavasena pajānantena. Asampajānenāti tathā na sampajānantena. Tassāti sukhadukkhassa. Kāyasañcetanāhetūti kāyakammanimittaṃ, kāyikassa kammassa katattā upacitattāti attho. Esa nayo sesasañcetanāsupi. Uddhaccasahagatacetanā pavattiyaṃ vipākaṃ detiyevāti ‘‘vīsati cetanā labbhantī’’ti vuttaṃ. Tathā vacīdvāreti ettha ‘‘kāmāvacarakusalākusalavasena vīsati cetanā labbhantī’’ti idaṃ tathā-saddena upasaṃharati. Rūpārūpacetanāhīti rūpāvacarārūpāvacarakusalacetanāhi. Tappaccayaṃ yathārahanti adhippāyo. Tāpi cetanāti yathāvuttā ekūnavīsati cetanā avijjāpaccayā honti kusalānampi pageva itarādhiṭṭhahitāvijjasseva uppajjanato, aññathā anuppajjanato. Yathāvuttacetanābhedanti [Pg.70] yathāvuttaṃ kāyacetanādivibhāgaṃ. Parehi anussāhito saraseneva pavattamāno. Parehi kāriyamānoti parehi ussāhito hutvā kayiramāno. Jānantopīti anussavādivasena jānantopi. Kammameva jānantoti tadā attanā kariyamānakammameva jānanto. २५. पूर्वीच्या सूत्रात (पुरिमसुत्ते) म्हणजे अगदी आधीच्या सूत्रात. सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे, म्हणून पदांच्या अर्थांमध्ये त्याहून काही विशेष न दर्शवता, दुसऱ्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'पण हा विशेष आहे' (अयं पन विसेसो) इत्यादी म्हटले आहे. केवळ स्पर्श-प्रत्ययामुळेच (phassapaccayā) उत्पन्न होत नाही, तर स्पर्शाचे सहकारी कारण असलेल्या इतर प्रत्ययांमुळेही उत्पन्न होते. 'कायेन' (कायाद्वारे) म्हणजे हालचाल करणाऱ्या शरीराद्वारे, म्हणजेच 'कायविज्ञप्ती' (कळविण्याची शारीरिक क्रिया) असा अर्थ आहे. ती जरी पट्ठानमध्ये आलेल्या चोवीस प्रत्ययांपैकी कोणत्याही प्रत्ययाने चेतनेचा प्रत्यय होत नसली तरी, परंतु शरीर असतानाच 'कायकर्म' होते, नसताना नाही; म्हणून तिच्या समग्रतेच्या भावाने ती इच्छिली पाहिजे, म्हणून 'कायाद्वारे केले जाणारे केले जाते' असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले, 'हे आनंदा, काया असताना काय-संचेतनेच्या हेतूने अध्यात्मिक सुख-दुःख उत्पन्न होते.' 'वाचेद्वारे' (वाचायपि) यातही हाच नियम आहे. 'मनाने' (मनसा) म्हणजे प्रकट झालेल्या मनाने, केवळ मनाच्या अस्तित्वाने नाही. 'स्वतः' म्हणजे इतरांनी प्रवृत्त न करता. 'दुसऱ्याद्वारे' म्हणजे दुसऱ्याच्या प्रेरणेने. 'संप्रज्ञानपूर्वक' (संपजानेन) म्हणजे ज्ञानसंप्रयुक्त चित्ताच्या वशने जाणत असताना. 'असंप्रज्ञानपूर्वक' (असंपजानेन) म्हणजे त्याप्रमाणे न जाणता. 'त्याचे' म्हणजे सुख-दुःखाचे. 'कायसंचेतनाहेतू' म्हणजे कायकर्मनिमित्त, कायिक कर्म केल्यामुळे आणि संचित केल्यामुळे असा अर्थ आहे. हाच नियम उर्वरित संचेतनांच्या बाबतीतही आहे. उद्धच्च-सहगत (उद्धतपणासह) चेतना प्रवृत्तीमध्ये विपाक देतेच, म्हणून 'वीस चेतना प्राप्त होतात' असे म्हटले आहे. तसेच 'वचीद्वारे' (वचीद्वारे) यात 'कामावचर कुशल-अकुशल वशने वीस चेतना प्राप्त होतात' हे 'तथा' शब्दाने उपसंहारित केले आहे. 'रूपारूपचेतनांनी' (रूपारूपचेतनाहि) म्हणजे रूपावचर आणि अरूपावचर कुशल चेतनांनी. 'त्याच्या प्रत्ययाने यथापात्र' असा अभिप्राय आहे. 'त्या चेतनाही' म्हणजे वर सांगितलेल्या एकोणीस चेतना अविद्या-प्रत्ययामुळे (अविज्जापच्चया) होतात, कारण कुशलांच्या बाबतीतही अविद्या अधिष्ठित असल्यामुळेच त्या उत्पन्न होतात, अन्यथा नाही. 'यथावत्तचेतनेचा भेद' म्हणजे वर सांगितलेला कायचेतना इत्यादींचा विभाग. 'इतरांनी प्रवृत्त न केलेला' म्हणजे स्वतःच्या स्वभावानेच प्रवृत्त होणारा. 'इतरांद्वारे करविला जाणारा' म्हणजे इतरांनी प्रोत्साहित केल्यामुळे केला जाणारा. 'जाणत असतानाही' म्हणजे अनुश्रव (ऐकीव माहिती) इत्यादींच्या वशने जाणत असतानाही. 'कर्माचीच जाणीव असणारा' म्हणजे त्या वेळी स्वतःद्वारे केल्या जाणाऱ्या कर्माचीच जाणीव असणारा. Catūsūti ‘‘sāmaṃ vā pare vā sampajāno vā asampajāno vā’’ti evaṃ vuttesu catūsu ṭhānesu. Yathāvutte ekūnavīsaticetanādhamme asaṅkhārikasasaṅkhārikabhāvena sampajānakatāsampajānakatabhāvena catuguṇe katvā vuttaṃ ‘‘chasattati dvesatā cetanādhammā’’ti. Yesaṃ sahajātakoṭi labbhati, tesampi upanissayakoṭi labbhatevāti ‘‘upanissayakoṭiyā anupatitā’’tiicceva vuttā. Teti yathāvuttā sabbepi dhammā. So kāyo na hotīti ettha pasādakāyopi gahetabbo. Tenāha ‘‘yasmiṃ kāye satī’’tiādi. So kāyo na hotīti so kāyo paccayanirodhena na hoti. Vācāti saddavācā. Manoti yaṃ kiñci viññāṇaṃ. Idāni kammavaseneva yojetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Eseva nayo ‘‘vācāpi dvārabhūtā manopi dvārabhūto’’ti. Khīṇāsavassa kathaṃ kāyo na hoti, na tassa kāyakammādhiṭṭhānanti adhippāyo. Avipākattāti avipākadhammattāti attho. Kāyo na hotīti vuttaṃ akammakaraṇabhāvato. 'चार गोष्टींमध्ये' (चतूसु) म्हणजे 'स्वतः किंवा दुसऱ्याद्वारे, संप्रज्ञानपूर्वक किंवा असंप्रज्ञानपूर्वक' अशा प्रकारे सांगितलेल्या चार स्थानांमध्ये. वर सांगितलेल्या एकोणीस चेतनाधम्मांना असंस्कारिक-ससंस्कारिक भावाने आणि संप्रज्ञानकृत-असंप्रज्ञानकृत भावाने चौपट करून 'दोनशे शहात्तर चेतनाधम्म' (छसत्तति द्वेसता चेतनाधम्मा) असे म्हटले आहे. ज्यांना सहजात-कोटी प्राप्त होते, त्यांना उपनिश्रय-कोटी देखील प्राप्त होतेच, म्हणून 'उपनिश्रय-कोटीने अनुसरलेले' असेच म्हटले आहे. 'ते' म्हणजे वर सांगितलेले सर्वच धम्म. 'तो काय (शरीर) नसतो' यात प्रसाद-काय (प्रसाद रूप) देखील ग्रहण करावा. म्हणूनच 'ज्या कायेच्या अस्तित्वात' इत्यादी म्हटले आहे. 'तो काय नसतो' म्हणजे तो काय प्रत्यय-निरोधाने (प्रत्ययांच्या निरोधाने) नसतो. 'वाचा' म्हणजे शब्दरूप वाणी. 'मन' म्हणजे कोणतेही विज्ञान. आता कर्माच्याच वशने जोडण्यासाठी 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. 'वाणी देखील द्वारभूत आहे आणि मन देखील द्वारभूत आहे' यातही हाच नियम आहे. क्षीणासवाचा (अर्हताचा) काय कसा नसतो? त्याचा कायकर्माचा अधिष्ठान नसतो, असा अभिप्राय आहे. 'अविपाकत्वामुळे' म्हणजे अविपाकधर्मी असल्यामुळे असा अर्थ आहे. 'काय नसतो' असे जे म्हटले आहे ते येथे कारणभावामुळे आहे. Tanti kammaṃ. Khettaṃ na hotīti tassa dukkhassa aviruhanaṭṭhānattā. Viruhanaṭṭhānādayo byatirekavasena vuttā. Tenāha ‘‘na hotī’’ti. Kāraṇaṭṭhenāti ādhārabhūtakāraṇabhāvena. Sañcetanāmūlakanti sañcetanānimittaṃ. Viruhanādīnaṃ atthānanti ‘‘viruhanaṭṭhenā’’tiādinā vuttānaṃ atthānaṃ. Iminā viruhanādibhāvena vedanā ‘‘sukhadukkhavedanā’’ti kathitā, nayidha jeṭṭhalakkhaṇaṃ sukhadukkhaṃ nippayojakassa sukhassa dukkhassa ca adhippetattā. Upekkhāvedanāpettha sukhasaṇhasabhāvavipākabhūtā vedanāva. 'ते' म्हणजे कर्म. 'क्षेत्र नसते' म्हणजे त्या दुःखाच्या न रुजण्याचे (उत्पन्न न होण्याचे) स्थान असल्यामुळे. रुजण्याचे स्थान इत्यादी व्यतिरेक भावाने (नकारात्मकतेने) सांगितले आहे. म्हणूनच 'नसते' असे म्हटले आहे. 'कारणार्थाने' म्हणजे आधारभूत कारणभावाने. 'संचेतनामूलक' म्हणजे संचेतनेच्या निमित्ताने. 'रुजणे इत्यादींच्या अर्थांचे' म्हणजे 'रुजण्याच्या अर्थाने' इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या अर्थांचे. या रुजणे इत्यादी भावामुळे वेदनेला 'सुख-दुःख वेदना' म्हटले आहे, येथे मुख्य लक्षण असलेले सुख-दुःख अभिप्रेत नाही, कारण निष्प्रयोजक सुख आणि दुःखाचा येथे अभिप्राय आहे. उपेक्षा-वेदना देखील येथे सुखद व सौम्य स्वभावाचा विपाक असलेली वेदनाच आहे. Bhūmijasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. भूमिजसुuttavaṇṇanā समाप्त झाली. 6. Upavāṇasuttavaṇṇanā ६. उपवाणसुत्तवर्णना 26. Vaṭṭadukkhameva [Pg.71] kathitaṃ itaradukkhassapi vipākassa saṅgaṇhanato. २६. केवळ वट्टदुःख (संसारदुःख) सांगितले आहे, कारण इतर दुःखाच्या विपाकाचाही यात संग्रह होतो. Upavāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. उपवाणसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 7. Paccayasuttavaṇṇanā ७. प्रत्ययसुत्तवर्णना 27. Paṭipāṭiyāti paṭipāṭiyā ṭhapanena. Catusaccayojanaṃ dassetuṃ pariyosāna…pe… ādi vuttaṃ. Dukkhasaccavasenāti pariññeyyabhāvavasena. Jarāmaraṇāpadesena hi pañcupādānakkhandhā vuttā, te cassa attano phalassa paccayā na honti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paccayaṃ jānātī’’ti. Vineyyajjhāsayavasena hettha desanā pavattā. Sampannoti samannāgato. Āgatoti upagato, adhigatoti attho. Passatīti paccavekkhaṇañāṇena paccakkhato passati, maggapaññāya evaṃ asammohapaṭivedhavasena passati. Maggañāṇeneva, na phalañāṇena. Dhammasotaṃ samāpannoti ariyadhammasotaṃ sammadeva āpanno patto. Anaye nairiyanato, aye ca iriyanato, sadevakena ca lokena ‘‘saraṇa’’nti akaraṇīyato ariyapakkhaṃ bhajanto puthujjanabhūmiṃ atikkanto. Nibbedhikapaññāyāti catunnaṃ ariyasaccānaṃ nibbijjhanakapaññāya. Āhacca tiṭṭhati maggakkhaṇe, phalakkhaṇe pana āhacca ṭhito nāma. २७. 'अनुक्रमाने' (पटिपाटिया) म्हणजे अनुक्रमाने मांडणी केल्याने. चार आर्या सत्यांची योजना दर्शवण्यासाठी 'पर्यवसान... पे... ' इत्यादी म्हटले आहे. 'दुःखसत्याच्या वशने' म्हणजे परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणून घेण्याजोग्या) भावाच्या वशने. कारण जरामरणाच्या नावाने पाच उपादानस्कंध सांगितले आहेत, आणि ते त्याच्या स्वतःच्या फळाचे प्रत्यय (कारण) नसतात. त्याला अनुसरून 'प्रत्यय जाणतो' असे म्हटले आहे. येथे विनेय (शिष्य) लोकांच्या आशयाच्या वशने देशना प्रवृत्त झाली आहे. 'संपन्न' म्हणजे युक्त असलेला. 'आगत' म्हणजे प्राप्त झालेला, अधिगत झालेला असा अर्थ आहे. 'पाहतो' (पस्सति) म्हणजे प्रत्यवेक्षण-ज्ञानाने प्रत्यक्ष पाहतो, मार्गप्रज्ञेने अशा प्रकारे असंमोह-प्रतिवेधाच्या (भ्रमरहित साक्षात्काराच्या) वशने पाहतो. मार्गज्ञानानेच, फलज्ञानाने नाही. 'धम्मसोत प्राप्त झालेला' (धम्मसोतं समापन्नो) म्हणजे आर्यधम्मप्रवाहाला चांगल्या प्रकारे प्राप्त झालेला. अनयामध्ये (अयोग्य मार्गात) न गेल्यामुळे, आणि अयामध्ये (योग्य मार्गात) गेल्यामुळे, आणि देवलोकासह संपूर्ण जगाद्वारे 'शरण' न मानले जाण्यापासून वाचून आर्यपक्षाचा आश्रय घेणारा, पृथग्जनभूमीचे (सामान्य माणसाच्या अवस्थेचे) उल्लंघन केलेला. 'निर्वेधिक प्रज्ञेने' (निब्बेधिकपञ्ञाय) म्हणजे चार आर्यसत्यांचा भेद करणाऱ्या प्रज्ञेने. मार्गक्षणी तो स्पर्श करून स्थित असतो, तर फलक्षणी तो स्पर्श करून स्थित असलेला (आहच्च ठितो) म्हटला जातो. Paccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. प्रत्ययसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 8. Bhikkhusuttavaṇṇanā ८. भिक्खुसुत्तवर्णना 28. Uttānameva sabbasova sattame āgatanayattā, vineyyajjhāsayavasena hi idaṃ suttaṃ satthārā aññasmiṃ āsane desitaṃ, parisāya vivaṭṭena sātthikāti satthu desanā āgatāti ayaṃ paṭiggāhakādhīnā hotīti dhammagāravena saṅgahaṃ āropentiyeva. २८. सातव्या भागात आलेल्या पद्धतीनुसार हे सर्व स्पष्टच आहे, कारण विनेय लोकांच्या आशयाच्या वशने हे सुत्त शास्त्यांनी (बुद्धांनी) दुसऱ्या आसनावर देशित केले आहे. परिषदेच्या कल्याणासाठी ते सार्थ आहे, म्हणून शास्त्यांची देशना आली आहे. ही देशना ग्रहण करणाऱ्यांवर (श्रोत्यांवर) अवलंबून असते, म्हणून धम्माच्या आदरापोटी संगीतीमध्ये (संग्रहात) समाविष्ट केली आहे. Bhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. भिक्खुसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 9. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā ९. समणब्राह्मणसुत्तवर्णना 29. Akkharabhāṇakānanti [Pg.72] akkhararucīnaṃ. Upasaggena padavaḍḍhanampi ruccanti. Tenāha ‘‘te hī’’tiādi. २९. 'अक्षरभाणक' म्हणजे अक्षरांची आवड असणारे. उपसर्गाने पदांची वाढ करणे देखील त्यांना आवडते. म्हणूनच 'ते हि' इत्यादी म्हटले आहे. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. समणब्राह्मणसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 10. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā १०. दुतीयसमणब्राह्मणसुत्तवर्णना 30. Dvīsu suttesūti navamadasamasuttesu. ३०. "दोन सूत्तांमध्ये" म्हणजे नवव्या आणि दहाव्या सूत्तांमध्ये. Dutiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुसऱ्या समणब्राह्मणसुत्त (श्रमणब्राह्मणसूत्र) चे वर्णन समाप्त झाले. Dasabalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. दसबलवग्ग (दशबलवर्ग) चे वर्णन समाप्त झाले. 4. Kaḷārakhattiyavaggo ४. कळारखत्तियवग्ग (कळारक्षत्रियवर्ग). 1. Bhūtasuttavaṇṇanā १. भूतसुत्तवर्णन (भूतसूत्रवर्णन). 31. Ajitamāṇavenāti soḷasasu bāvariyabrāhmaṇaparicārakesu ‘‘ajito’’ti laddhanāmena māṇavena. Saṅkhā vuccati paññā, saṅkhātā pariññātā dhammā yesaṃ te saṅkhātadhammā, paṭividdhasaccā khīṇāsavā. Sekkhā pana vipākassa apariññātattā ‘‘saṅkhātadhammā’’ti na vuccanti. Sekkhadhammasamannāgamena te sekkhā. Te pana kāmaṃ puggalapaṭilābhavasena anekasahassāva honti, catumaggaheṭṭhimaphalattayassa pana vasena taṃsamaṅgitāsāmaññena na sattajanato uddhanti āha ‘‘satta jane’’ti niyametvā viseseti. Saṃkilesavajjaṃ, tato vā attānaṃ viya vineyyalokaṃ nipāti rakkhatīti nipako, tassa bhāvo nepakkaṃ, ñāṇanti āha ‘‘nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatattā nipako’’ti. ३१. "अजितमाणवेन" (अजित नावाच्या माणवकाद्वारे) म्हणजे बावरी ब्राह्मणाच्या सोळा शिष्यांमध्ये 'अजित' हे नाव मिळालेल्या माणवकाद्वारे (तरुणाद्वारे). 'संखा' (संख्या) म्हणजे प्रज्ञा म्हटली जाते; ज्यांच्याद्वारे धर्म पूर्णपणे जाणले (परिज्ञात) गेले आहेत, ते 'संखातधम्मा' (संख्यातधर्म) होत, ज्यांनी सत्याचा साक्षात्कार केला आहे आणि जे खीणासव (क्षीणास्रव - अर्हत) आहेत. परंतु, सेक्ख (शैक्ष - जे अजून अर्हत झाले नाहीत) हे विपाकाचे पूर्ण ज्ञान न झाल्यामुळे 'संखातधम्मा' म्हटले जात नाहीत. सेक्खधर्माने युक्त असल्यामुळे ते 'सेक्ख' आहेत. जरी ते व्यक्तींच्या प्राप्तीनुसार अनेक हजार असू शकतात, तरीही चार मार्ग आणि खालच्या तीन फळांच्या प्राप्तीमुळे आणि त्यांच्या समानतेमुळे ते सात व्यक्तींपेक्षा अधिक नसतात, म्हणून 'सात व्यक्ती' (सत्त जने) असे मर्यादित करून विशेषत्वाने सांगितले आहे. संकिलेस (संक्लेश - मळ) वर्ज्य करून, किंवा स्वतःप्रमाणेच विनेय लोकांचे (शिक्षणास पात्र लोकांचे) रक्षण करतो म्हणून तो 'निपको' (निपुण/बुद्धिमान) आहे, त्याचा भाव म्हणजे 'नेपक्कं' (नैपक्क्य - प्रज्ञा) होय. म्हणून म्हटले आहे - "नेपक्कं म्हणजे प्रज्ञा म्हटली जाते, आणि तिच्याशी युक्त असल्यामुळे तो 'निपको' होय." ‘‘Ko nu kho imassa pañhassa attho’’ti cintento pañhāya kaṅkhati nāma. ‘‘Kathaṃ byākaramāno nu kho satthu ajjhāsayaṃ na virodhemī’’ti cintento ajjhāsayaṃ kaṅkhati nāma. Sujānanīyatthaparicchedaṃ katvā cintanā hettha [Pg.73] ‘‘kaṅkhā’’ti adhippetā, na vicikicchāti. Pahīnavicikiccho hi mahāthero āyasmato assajimahātherassa santikeyeva, vicinanabhūtaṃ kukkuccasadisaṃ panetaṃ vīmaṃsanamattanti daṭṭhabbaṃ. Pattaṃ ādāya carantoti pabbajitabhāvalakkhaṇaṃ. Dhammasenāpatibhāvena vā mama pattadhammadesanāvāraṃ ādāya carantoti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. "या प्रश्नाचा अर्थ काय असावा?" असा विचार करणे म्हणजे प्रश्नाविषयी शंका (कांक्षा) घेणे होय. "मी कशा प्रकारे उत्तर द्यावे जेणेकरून शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) अभिप्रायाचा विरोध होणार नाही?" असा विचार करणे म्हणजे अभिप्रायाविषयी शंका घेणे होय. येथे सहज समजण्याजोग्या अर्थाचा निश्चय करून विचार करणे यालाच 'कांक्षा' (शंका) अभिप्रेत आहे, 'विचिकित्सा' (संशय) नव्हे. कारण महाथेरांनी (सारिपुत्त महाथेरांनी) आयुष्यमान अस्सजि महाथेरांच्या सान्निध्यातच विचिकित्सेचा पूर्णपणे त्याग केला होता; म्हणून हे केवळ परीक्षणरूप, कुक्कुच्च (कुकृत्य/संकोच) सारखे केवळ मीमांसा (विचार) करणारे आहे असे समजावे. "पात्र घेऊन फिरणे" हे प्रव्रजित (भिक्खू) असण्याचे लक्षण आहे. किंवा धम्मसेनापती या नात्याने "माझ्या वाट्याला आलेली धम्मदेशनेची वेळ घेऊन फिरणे" असाही अर्थ येथे समजला पाहिजे. Jātanti yathārahaṃ paccayato uppannaṃ, saṅkhatanti attho. Pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsīti pañhassa byākaraṇatā paṭibhāsi. ‘‘Sammappaññāya passatī’’ti pāṭho, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sammappaññāya passato’’ti padaṃ uddharitvā ‘‘passantassā’’ti attho vutto. Taṃ ‘‘bhūtanti…pe… paṭipanno hotī’’ti imāya pāḷiyā na sameti, tasmā yathādassitapāṭho eva yutto. Yāva arahattamaggā nibbidādīnaṃ atthāyāti samitāpekkhadhammavasā padaṃ vadanti. Āhārasambhavanti paccayahetukaṃ. Sekkhapaṭipadā kathitā ‘‘nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotī’’ti vacanato. Esa nayo nirodhavārepi. Nibbidāti karaṇe paccattavacanaṃ, virāgā nirodhāti karaṇe nissakkavacananti āha ‘‘sabbāni kāraṇavacanānī’’ti. Anupādāti anupādāya. Bhūtamidantiādimāha sabbasuttaṃ āhaccabhāsitaṃ jinavacanameva karonto. "जातं" (उत्पन्न झालेले) म्हणजे योग्य कारणांमुळे (प्रत्ययामुळे) उत्पन्न झालेले, म्हणजेच 'संखतं' (संस्कृत/संस्कारित) असा अर्थ आहे. "प्रश्नाचे उत्तर उपस्थित झाले" म्हणजे प्रश्नाचे उत्तर देण्याची पद्धत स्पष्ट झाली. "सम्मापञ्ञाय पस्सति" (सम्यक् प्रज्ञेने पाहतो) असा पाठ आहे, परंतु अट्ठकथेमध्ये "सम्मापञ्ञाय पस्सतो" हे पद उद्धृत करून "पाहणाऱ्याचे" असा अर्थ सांगितला आहे. तो "भूतमिदं... पे... पटिपन्नो होति" या पाळिपाठाशी जुळत नाही, म्हणून दर्शविलेला पाठच योग्य आहे. "अर्हत् मार्गापर्यंत, निर्वेदादींच्या (वैराग्यादींच्या) उद्देशाने" असे शांततेची अपेक्षा करणाऱ्या धर्माच्या वशाने हे पद सांगतात. "आहारसंभवं" म्हणजे प्रत्यय-हेतुक (कारणांमुळे उत्पन्न झालेले). "निर्वेदासाठी, विरागासाठी, निरोधासाठी प्रतिपन्न (प्रवृत्त) होतो" या वचनावरून सेक्ख-प्रतिपदा (शैक्ष-प्रतिपदा) सांगितली आहे. हाच नियम निरोधवाराच्या (निरोध प्रकरणाच्या) बाबतीतही लागू होतो. "निब्बिदा" हे करण अर्थात प्रथमा विभक्ती आहे, "विरागा निरोधा" हे करण अर्थात पंचमी विभक्ती आहे, म्हणून "सर्व करणवाचक आहेत" असे म्हटले आहे. "अनुपादा" म्हणजे उपादान न करता (आसक्ती न ठेवता). "भूतमिदं" (हे उत्पन्न झाले आहे) इत्यादी संपूर्ण सुत्त थेट बुद्धवचन (जिनवचन) असल्याचे स्पष्ट करत त्यांनी सांगितले. Bhūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. भूतसुत्तवर्णन समाप्त झाले. 2. Kaḷārasuttavaṇṇanā २. कळारसुत्तवर्णन. 32. Tassa therassa nāmaṃ jātisamudāgataṃ. Nivattoti pubbe vaṭṭasotassa paṭisotaṃ gantuṃ āraddho, taṃ avisahanto anusotameva gacchanto, tato nivatto pariklesavidhame asaṃsaṭṭho viyutto hoti. Ettha cetanāti vā assāso. Hīnāyāvattanaṃ nāma kāmesu sāpekkhatāya, tattha ca nirapekkhatā tatiyamaggādhigamenāti dassento ‘‘tayo magge’’tiādimāha. Sāvakapāramīñāṇaṃ therassa arahattādhigamena nipphannaṃ, tasmā tassa taṃ uparimakoṭiyā assāso vutto. Ugghāṭitāti vivaṭā, vūpasamitāti attho. Tatthāti arahattappattiyaṃ. Vicikicchābhāvanti nibbematikataṃ. ३२. त्या थेरांचे नाव जन्मापासून आलेले आहे. "निवत्तो" (निवृत्त झालेला) म्हणजे: पूर्वी त्यांनी संसारप्रवाहाच्या (वट्टसोत) विरुद्ध जाण्यास सुरुवात केली होती, परंतु ते सहन न झाल्याने प्रवाहाच्या दिशेनेच जात राहिले; नंतर, त्यापासून निवृत्त होऊन ते क्लेशांच्या नाशात असंसृष्ट (अलिप्त) आणि वियुक्त झाले. येथे 'चेतना' किंवा 'अस्सासो' (आश्वास/श्वास) असा अर्थ आहे. "हीन (कनिष्ठ) अवस्थेकडे परतणे" म्हणजे कामांविषयी (इंद्रियभोगांविषयी) आसक्ती असणे, आणि तिसऱ्या मार्गाच्या (अनागामी मार्गाच्या) प्राप्तीने त्याविषयी अनासक्ती निर्माण होते, हे दर्शवण्यासाठी "तीन मार्ग" इत्यादी म्हटले आहे. थेरांच्या अर्हत्त्व प्राप्तीमुळे श्रावकपारमीज्ञान निष्पन्न झाले, म्हणून त्यांच्यासाठी ते सर्वोच्च मर्यादेचे आश्वासन (अस्सासो) म्हटले आहे. "उग्घाटिता" म्हणजे उघडलेली, "वूपसमिता" (शांत झालेली) असा अर्थ आहे. "तेथे" म्हणजे अर्हत्त्व प्राप्तीमध्ये. "विचिकित्सेचा अभाव" म्हणजे संशयरहित अवस्था (निःशंकता). Na [Pg.74] evaṃ byākatāti ‘‘khīṇā jātī’’tiādikā evaṃ uttānakaṃ na byākatā, pariyāyena pana byākatā. Kenacīti kenacipi kāraṇena. Evaṃ uttānakaṃ byākarissati. "अशा प्रकारे स्पष्ट केले नाही" म्हणजे "जाती (जन्म) नष्ट झाली आहे" इत्यादी स्पष्टपणे (उत्तानक) सांगितले नाही, तर पर्यायाने (परोक्षपणे) स्पष्ट केले आहे. "केनचि" म्हणजे कोणत्याही कारणाने. अशा प्रकारे तो स्पष्टपणे उत्तर देईल. Tassa paccayassa khayāti tassa kammabhavasaṅkhātassa paccayassa avijjāya sahakāritāyaṃ saṅgahitassa khayā anuppādā nirodhā. Khīṇasminti khīṇe. Anuppādanirodhena niruddhe jātiyā yathāvutte paccaye. Jātisaṅkhātaṃ phalaṃ khīṇaṃ anuppattidhammataṃ āpāditanti. Viditaṃ ñātaṃ. Ājānāti catusaccaṃ heṭṭhimamaggehi ñātaṃ anatikkamitvāva paṭivijjhatīti aññā aggamaggo. Tadupacārena aggaphalaṃ idha ‘‘aññā’’ nāma. Paccayoti bhavūpapattiyā paccayo paṭiccasamuppādo. "त्या प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) क्षयामुळे" म्हणजे अविद्येच्या सहकार्याने समाविष्ट असलेल्या 'कम्मभव' (कर्मभव) नावाच्या प्रत्ययाच्या क्षयामुळे, अनुत्पादामुळे आणि निरोधामुळे. "खीणस्मिं" म्हणजे क्षीण झाल्यावर. अनुत्पाद-निरोधाने जातीच्या (जन्माच्या) पूर्वोक्त प्रत्ययाचा निरोध झाल्यावर. 'जाती' नावाचे फळ क्षीण झाले, अनुत्पाद धर्माला प्राप्त झाले. "विदितं" म्हणजे जाणलेले. "आजानाति" (जाणतो) म्हणजे खालच्या मार्गांनी जाणलेल्या चार आर्यसत्यांचे उल्लंघन न करता त्यांचा भेद करतो (साक्षात्कार करतो), म्हणून 'अञ्ञा' (आज्ञा/सर्वोच्च ज्ञान) म्हणजे अग्र मार्ग (सर्वोच्च मार्ग) होय. त्याच्या उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) येथे अग्रफळाला 'अञ्ञा' म्हटले आहे. "प्रत्यय" म्हणजे भव-उत्पत्तीचा प्रत्यय (कारण), जो पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) आहे. Meti mayā. Aññāsi ākāraggahaṇena cittācāraṃ jānāti. Tenāti bhagavatā. Byākaraṇaṃ anumoditaṃ pañhabyākaraṇassa visayakatabhāvato. "मे" म्हणजे माझ्याद्वारे. "अञ्ञासि" (जाणले) म्हणजे चिन्हांच्या ग्रहणाने चित्ताची प्रवृत्ती जाणतो. "तेन" म्हणजे भगवंतांद्वारे. प्रश्नाचे उत्तर त्याच्या योग्य विषयात दिले गेल्यामुळे त्या उत्तराचे अनुमोदन केले गेले. Ayamassa visayoti ayaṃ vedanā assa sāriputtattherassa savisayo tattha visayabhāvena pavattattā. Kiñcāpīti kiñcāpi sukhā vedanā ṭhitisukhā dukkhā vedanā vipariṇāmasukhā, adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā. Vipariṇāmakoṭiyāti aniccabhāvena sabbāva vedanā dukkhā nāma. Sukhapaṭikkhepatopi hi sukhapītiyā pharaṇatāya sukhāti tikkhamattena vipariṇāmadukkhāti vipariṇāmato abhāvādhigamena sukhanirodhakkhaṇamattena. Tathā hi vuttaṃ papañcasūdaniyaṃ ‘‘sukhāya vedanāya atthibhāvo sukha’’nti. Sukhakāmo dukkhaṃ titikkhati. Apariññātavatthukānañhi sukhavedanuparamo dukkhato upaṭṭhāti, tasmāyamattho viyogena dīpetabbo. ‘‘Dukkhā vipariṇāmasukhā’’ti etthāpi eseva nayo. Tathācāha papañcasūdaniyaṃ ‘‘dukkhāya vedanāya natthibhāvo sukha’’nti. Dukkhavedanuparamo hi vuttānaṃ sukhato upaṭṭhāti evāti vadanti. Tassa yogassa vūpasamena ‘‘aho sukhaṃ jāta’’nti majjhattavedanāya jānanabhāvo yāthāvato avabujjhanaṃ sukhaṃ. Adukkhamasukhāpi vedanā vijānantassa sukhaṃ hoti tassa sukhumatāya viññeyyabhāvato. Yathā rūpārūpadhammānaṃ salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca sammadeva avabodho paramaṃ sukhaṃ. Tenāha – "हा त्याचा विषय आहे" (अय मस्स विसयो) म्हणजे ही वेदना थेर सारिपुत्तांचा स्वतःचा विषय आहे, कारण ती तेथे विषय रूपाने प्रवृत्त होते. "किञ्चापि" (जरी) म्हणजे: जरी सुखा वेदना ही स्थितीमध्ये सुखकारक असते, दुःखा वेदना ही विपरिणामामध्ये सुखकारक (विपरिणामसुखा) असते, आणि अदुक्खमसुखा (अदुःख-असुख) वेदना ही ज्ञानामध्ये सुखकारक (ज्ञानसुखा) असते. "विपरिणामकोटीने" म्हणजे अनित्यतेमुळे सर्वच वेदना खरोखर दुःखकारक आहेत. कारण सुखाचा निषेध केल्यावरही, सुखकारक प्रीतीच्या पसरण्यामुळे ती केवळ तीव्रतेने सुखकारक म्हटली जाते; आणि विपरिणामामुळे ती विपरिणामदुःख आहे, कारण विपरिणामामुळे तिच्या अभावाची प्राप्ती होते, केवळ सुखाच्या निरोधाच्या क्षणी. म्हणूनच पपञ्चसूदनीमध्ये म्हटले आहे - "सुखकारक वेदनेचे अस्तित्व म्हणजे सुख होय." सुखाची इच्छा करणारा दुःखाचे सहन करतो. ज्यांना वस्तूचे (वेदनेचे) पूर्ण ज्ञान नाही, त्यांच्यासाठी सुखकारक वेदनेचा अंत हा दुःख म्हणून उपस्थित होतो, म्हणून हा अर्थ वियोगाने (वेगळेपणाने) स्पष्ट केला पाहिजे. "दुःखा वेदना विपरिणामामध्ये सुखकारक असते" (दुक्खा विपरिणामसुखा) यामध्येही हाच नियम आहे. आणि म्हणूनच पपञ्चसूदनीमध्ये म्हटले आहे - "दुःखकारक वेदनेचा अभाव म्हणजे सुख होय." कारण दुःखकारक वेदनेचा अंत हा सांगितलेल्या लोकांसाठी सुख म्हणून उपस्थित होतो, असे ते म्हणतात. त्या योगाच्या (प्रयत्नाच्या) उपशमाने "अहो, सुख उत्पन्न झाले!" अशा प्रकारे तटस्थ वेदनेचे (मज्झत्तवेदना) यथार्थ ज्ञान होणे हे सुख आहे. अदुक्खमसुखा वेदना देखील ती जाणणाऱ्यासाठी सुखकारक असते, कारण ती सूक्ष्म असल्याने जाणण्यायोग्य असते. ज्याप्रमाणे रूप आणि अरूप धर्मांचे त्यांच्या स्वलक्षण आणि सामान्यलक्षणाने योग्य प्रकारे आकलन होणे हेच परम सुख आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे – ‘‘Yato [Pg.75] yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 374); “जेव्हा जेव्हा कोणी स्कंधांच्या उदय आणि व्ययाचे (उत्पत्ती आणि विनाशाचे) मनन करतो, तेव्हा त्याला प्रीती आणि प्रमोद प्राप्त होतो. जाणणाऱ्यांसाठी तेच अमृत (निर्वाण) आहे.” (धम्मपद ३७४) Aññāṇadukkhāti ajānanabhāvo adukkhamasukhāvedanāya dukkhaṃ. Sammā vibhāgajānanasabhāvo ñāṇassa sambhavo. Ñāṇasampayuttā hi ñāṇūpanissayā adukkhamasukhā vedanā pasatthākārā, yato sā iṭṭhā ceva iṭṭhaphalā cāti. Ajānanabhāvoti ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo. ‘‘Dukkhanti vidito’’ti pāḷi, aṭṭhakathāyaṃ pana viditanti paduddhāro kato, taṃ atthadassanamattanti daṭṭhabbaṃ. ‘अज्ञानदुःख’ म्हणजे अदुःख-असुख वेदनेच्या अजाणतेपणामुळे होणारे दुःख. सम्यक् प्रकारे विभाग करून जाणण्याचा स्वभाव म्हणजे ज्ञानाचा संभव (उत्पत्ती) होय. ज्ञानसंप्रयुक्त आणि ज्ञानाचा उपनिस्सय (प्रबळ आधार) असलेली अदुःख-असुख वेदना ही प्रशंसनीय स्वरूपाची असते, कारण ती इष्ट आणि इष्ट फल देणारी असते. ‘अजाणतेपणाचा भाव’ याचा अर्थ येथे सांगितलेल्याच्या विपर्ययाने (उलट अर्थाने) समजून घ्यावा. ‘दुःख असे जाणले’ (दुक्खन्ति विदितो) ही पाळि आहे, परंतु अट्ठकथेमध्ये ‘विदित’ या पदाचा उद्धार केला आहे, ते केवळ अर्थ स्पष्ट करण्यासाठीच आहे असे समजावे. Vedanāparicchedajānaneti ‘‘tisso imā vedanā’’ti evaṃ paricchedato jānane. Aññāsīti kadā aññāsi? Imasmiṃ desanākāleti vadanti, paṭivedhakāleti pana yuttaṃ. Yathāpaṭividdhā hi vedanā idha therena desitāti. Iminā kāraṇenāti ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti vedanānaṃ aniccatāya dukkhabhāvajānanasaṅkhātena kāraṇena. Taṃnimittaṃ hissa vedanāsu taṇhā na uppajjati. Atippapañcoti ativitthāro. Dukkhasmiṃ antogadhaṃ dukkhapariyāpannattā. Dukkhanti sabbaṃ vedayitaṃ dukkhaṃ saṅkhāradukkhabhāvato. Ñātamatteti yāthāvato avabujjhanamatte. Taṇhā na tiṭṭhatīti na santiṭṭhati nappavattati. ‘वेदनेच्या परिच्छेदाला जाणणे’ म्हणजे ‘या तीन वेदना आहेत’ अशा प्रकारे वर्गीकरण करून जाणणे. ‘जाणले’ म्हणजे कधी जाणले? ‘या देशना काळात’ असे काही म्हणतात, परंतु ‘प्रतिवेध काळात’ (साक्षात्काराच्या वेळी) असे म्हणणे अधिक योग्य आहे. कारण थेरांनी ज्या प्रकारे प्रतिवेध केला, त्याच प्रकारे येथे वेदनेची देशना केली आहे. ‘या कारणाने’ म्हणजे ‘जे अनित्य आहे ते दुःख आहे’ या नियमाने वेदनांच्या अनित्यतेमुळे त्यांच्या दुःखभावाचे जे ज्ञान होते, त्या कारणाने. कारण त्या निमित्ताने त्यांच्यामध्ये वेदनांविषयी तण्हा (तृष्णा) उत्पन्न होत नाही. ‘अतिप्रपंच’ म्हणजे अतिविस्तार. दुःखात अंतर्भूत (दुःखपरियापन्न) असल्यामुळे. ‘दुःख’ म्हणजे संस्कार-दुःखभावामुळे सर्व अनुभवलेले (संवेदना) दुःखच आहे. ‘केवळ जाणले असता’ म्हणजे यथार्थपणे केवळ आकलन झाले असता. ‘तण्हा राहत नाही’ म्हणजे ती टिकून राहत नाही किंवा प्रवृत्त होत नाही. Kathaṃ vimokkhāti ajjhattabahiddhābhedesu vimuttā. Hetumhi cetaṃ nissakkavacananti hetuatthena karaṇavacanena atthamāha ‘‘katarena vimokkhenā’’ti. Karaṇatthepi vā etaṃ nissakkavacananti tathā vuttaṃ. Abhinivesoti vipassanārambho. Bahiddhādhammāpi daṭṭhabbāyeva sabbassapi pariññeyyassa parijānitabbato. Ñāṇaṃ pavattetvā. Teti ajjhattasaṅkhāre. Vavatthapetvāti salakkhaṇato paricchinditvā. Bahiddhā otāretīti bahiddhāsaṅkhāresu ñāṇaṃ otāreti. Ajjhattaṃ otāretīti ajjhattasaṅkhāre sammasati. Tatra tasmiṃ catukke. Tesaṃ vavatthānakāleti tesaṃ ajjhattasaṅkhārānaṃ vipassanākāle. ‘कसे विमुक्त होतात?’ म्हणजे अध्यात्म (अंतर्गत) आणि बहिद्धा (बाह्य) अशा भेदांमध्ये मुक्त झालेले. हे हेतू अर्थातील अपादान (निसक्क) वचन आहे, म्हणून हेतूच्या अर्थाने तृतीया (करण) विभक्तीने ‘कोणत्या विमोक्षाने?’ असा अर्थ सांगितला आहे. किंवा हे अपादान वचन तृतीयेच्या (करणाच्या) अर्थात आहे, असे म्हटले आहे. ‘अभिनिवेश’ म्हणजे विपश्यनेचा आरंभ. बाह्य धर्म देखील पाहिलेच पाहिजेत, कारण सर्व परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणून घेण्यायोग्य) गोष्टी जाणून घ्यायच्या असतात. ज्ञान प्रवृत्त करून. ‘ते’ म्हणजे अध्यात्म संस्कारांना. ‘व्यवस्थित करून’ (ववत्थापेत्वा) म्हणजे स्वलक्षणाने निश्चित (परिच्छेद) करून. ‘बाह्य भागात उतरवतो’ म्हणजे बाह्य संस्कारांमध्ये ज्ञान उतरवतो. ‘अध्यात्म भागात उतरवतो’ म्हणजे अध्यात्म संस्कारांचे मनन (विपश्यना) करतो. ‘तेथे’ म्हणजे त्या चतुष्कात. ‘त्यांच्या व्यवस्थेच्या वेळी’ म्हणजे त्या अध्यात्म संस्कारांच्या विपश्यनेच्या वेळी. Sabbupādānakkhayāti sabbaso upādānānaṃ khayā. Kāmaṃ diṭṭhisīlabbataattavādupādānāni paṭhamamaggeneva khīyanti, kāmupādānaṃ pana aggamaggenāti tassa [Pg.76] vasena ‘‘sabbupādānakkhayā’’ti vadanto thero attano arahattapattiṃ byākaroti. Tenāha ‘‘āsavā nānussavantī’’ti. Satoti iminā sativepullappattiṃ dasseti. Cakkhuto rūpe savantīti cakkhuviññāṇavīthiyaṃ tadanugatamanoviññāṇavīthiyañca rūpārammaṇā āsavā pavattantīti. Kiñcāpi tattha kusalādīnampi pavatti atthi, kāmāsavādayo eva vaṇato yūsaṃ viya paggharaṇakaasucibhāvena sandanti, tathā sesavāresu. Tenāha ‘‘eva’’ntiādi, tasmā te eva ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Tattha hi paggharaṇakaasucimhi niruḷho āsavasaddo. ‘‘Attānaṃ nāvajānāmī’’ti vuttattā ‘‘omānapahānaṃ kathita’’nti āha. Tena āsavesu samudāyupalakkhaṇaṃ kathitanti daṭṭhabbaṃ. Na hi seyyamānādippahānena vinā hīnamānaṃyeva pajahati. Pajānanāti ‘‘nāparaṃ itthattāyā’’ti vuttapajānanasampanno hotīti. ‘सर्व उपादानांचा क्षय झाल्यामुळे’ म्हणजे सर्व प्रकारे उपादानांचा क्षय झाल्यामुळे. दिठ्ठि-उपादान, सीलब्बत-उपादान आणि अत्तवाद-उपादान हे पहिल्या मार्गानेच (सोतापत्ती मार्गाने) क्षीण होतात, परंतु काम-उपादान हे अग्र मार्गाने (अर्हत् मार्गाने) क्षीण होते; त्याच्या आधारे ‘सर्व उपादानांचा क्षय झाल्यामुळे’ असे म्हणत थेर आपल्या अर्हत् पदाच्या प्राप्तीची घोषणा करतात. म्हणूनच ते म्हणाले, ‘आसव पाझरत नाहीत’ (आसवा नानूस्सवन्ति). ‘सतो’ (स्मृतिमान) याने स्मृतीची विपुलता प्राप्त झाल्याचे दर्शवितात. ‘डोळ्यांतून रूपांमध्ये पाझरतात’ म्हणजे चक्षु-विज्ञानाच्या वीथीमध्ये आणि त्याला अनुसरून असणाऱ्या मनो-विज्ञानाच्या वीथीमध्ये रूप-आलंबनामुळे आसव प्रवृत्त होतात. जरी तेथे कुशल इत्यादींची प्रवृत्ती असली, तरी कामासव इत्यादी जखमेतून वाहणाऱ्या पू किंवा रसाप्रमाणे अपवित्र रूपाने पाझरतात; इतर इंद्रियांच्या बाबतीतही तसेच समजावे. म्हणूनच ‘अशा प्रकारे’ इत्यादी म्हटले आहे, म्हणून त्यांनाच ‘आसव’ असे म्हणतात. कारण वाहणाऱ्या अपवित्र द्रवासाठी ‘आसव’ हा शब्द रूढ आहे. ‘मी स्वतःला कमी लेखत नाही’ (अत्तानं नावजानामि) असे म्हटल्यामुळे ‘हीन मानाचा (ओमान) त्याग सांगितला आहे’ असे म्हटले आहे. त्यावरून आसवांच्या संदर्भात समूहाचे लक्षण सांगितले आहे असे समजावे. कारण श्रेष्ठत्वाचा मान (सेय्यमान) इत्यादींच्या त्यागाशिवाय केवळ हीन मानाचा त्याग करता येत नाही. ‘जाणणारा’ म्हणजे ‘आता यानंतर पुनर्जन्म नाही’ अशा प्रकारे जाणण्याने युक्त असलेला होतो. Sarūpabhedatopīti ‘‘cattāro’’ti evaṃ parimāṇaparicchedatopi. Idaṃ bhagavā dassento āhāti sambandho. Idanti ca ‘‘ayampi kho’’tiādivacanaṃ sandhāyāha. ‘स्वरूप भेदाने देखील’ म्हणजे ‘चार’ अशा प्रकारे परिमाणाच्या परिच्छेदाने (संख्येच्या मर्यादेने) देखील. हे दर्शवताना भगवान म्हणाले, असा संबंध आहे. आणि ‘हे’ म्हणजे ‘हा देखील’ (अयम्पि खो) इत्यादी वचनाला उद्देशून म्हटले आहे. Asambhinnāya evāti yathānisinnāya eva, avuṭṭhitāya evāti attho. Puggalathomanatthanti desanākusalānaṃ ānandattherādīnaṃ puggalānaṃ pasaṃsanatthaṃ ukkaṃsanatthaṃ. Dhammathomanatthanti paṭipattidhammassa pasaṃsanatthaṃ. Tepīti ānandattherādayo bhikkhūpi. Dhammapaṭiggāhakā bhikkhū. Attheti sīlādiatthe. Dhammeti pāḷidhamme. ‘असंभिन्नच’ म्हणजे जसे बसले होते तसेच, न उठताच, असा अर्थ आहे. ‘पुद्गल-थुमनार्थ’ (व्यक्तीच्या स्तुतीसाठी) म्हणजे देशनेत कुशल असलेल्या आनंद थेरांसारख्या व्यक्तींची प्रशंसा करण्यासाठी, त्यांचा गौरव करण्यासाठी. ‘धम्म-थुमनार्थ’ (धम्माच्या स्तुतीसाठी) म्हणजे प्रतिपत्ती धम्माची (आचरण धर्माची) प्रशंसा करण्यासाठी. ‘ते देखील’ म्हणजे आनंद थेरांसारखे भिक्खू देखील. धम्म ग्रहण करणारे भिक्खू. ‘अर्थात’ म्हणजे शील इत्यादी अर्थांमध्ये. ‘धम्मात’ म्हणजे पाळि धम्मामध्ये (मूळ पाठात). Assāti bhagavato. Ānubhāvaṃ karissati ‘‘divasañcepi bhagavā’’tiādinā. Nanti sāriputtattheraṃ. Ahampi tatheva thomessāmi ‘‘sā hi bhikkhū’’tiādinā. Evaṃ cintesīti evaṃ vakkhamānena dhammadāyādadesanāya cintitākārena cintesi. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Ekajjhāsayāyāti samānādhippāyāya. Matiyāti paññāya. Ayaṃ desanā aggāti bhagavā dhammasenāpatiṃ guṇato evaṃ paggaṇhātīti katvā vuttaṃ. ‘त्यांच्या’ म्हणजे भगवंतांच्या. ‘जरी भगवान दिवसभर...’ इत्यादी वचनाने ते प्रभाव प्रकट करतील. ‘त्यांना’ म्हणजे सारिपुत्त थेरांना. ‘ती भिक्खू...’ इत्यादी वचनाने मी देखील त्यांची तशीच स्तुती करीन. ‘असा विचार केला’ म्हणजे पुढे सांगितल्या जाणाऱ्या धम्मदाय (धम्मदयाद) देशनेच्या संदर्भात विचार केलेल्या प्रकारे विचार केला. म्हणूनच ‘ज्याप्रमाणे’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘एकज्झासया’ (एकाच आशयाची) म्हणजे समान अभिप्राय असलेली. ‘मतीने’ म्हणजे प्रज्ञेने. ‘ही देशना श्रेष्ठ आहे’ म्हणजे भगवान धम्मसेनापतींचा (सारिपुत्त थेरांचा) गुणांच्या दृष्टीने असा गौरव करतात, म्हणून असे म्हटले आहे. Pakāsetvāti guṇato pākaṭaṃ paññātaṃ katvā sabbasāvakehi seṭṭhabhāve ṭhapetukāmo. Cittagatiyā cittavasena kāyassa pariṇāmanena ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti kāyasamānagatikattādhiṭṭhānena. Kathaṃ pana kāyo dandhappavattiko lahuparivattena cittena [Pg.77] samānagatiko hotīti? Na sabbathā samānagatiko. Yatheva hi kāyavasena cittavipariṇāmane cittaṃ sabbathā kāyena samānagatikaṃ hoti. Na hi tadā cittaṃ sabhāvasiddhena attano khaṇena avattitvā dandhavuttikassa rūpadhammassa khaṇena vattituṃ sakkoti, ‘‘idaṃ cittaṃ ayaṃ kāyo viya hotū’’ti panādhiṭṭhānena dandhagatikassa kāyassa anuvattanato yāva icchitaṭṭhānappatti hoti, tāva kāyagatianulomeneva hutvā santānavasena pavattamānaṃ cittaṃ kāyagatiyā pariṇāmitaṃ nāma hoti, evaṃ ‘‘ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū’’ti adhiṭṭhānena pageva sukhalahusaññāya sampāditattā abhāvitiddhipādānaṃ viya dandhaṃ avattitvā yathā lahukatipayacittavāreheva icchitaṭṭhānappati hoti, evaṃ pavattarūpatā viññāyatīti. ‘प्रकाशित करून’ म्हणजे गुणांच्या दृष्टीने प्रकट व प्रसिद्ध करून, सर्व श्रावकांमध्ये श्रेष्ठ स्थानावर प्रस्थापित करण्याची इच्छा ठेवून. ‘चित्तगतीने’ म्हणजे चित्ताच्या वशतेने शरीराचे परिणमन (रूपांतरण) करून, ‘हा काय (शरीर) या चित्तासारखा होवो’ अशा प्रकारे कायाला चित्ताच्या समान गतीचे करण्याचे अधिष्ठान करून. पण मंद गतीने प्रवृत्त होणारे शरीर हे जलद गतीने बदलणाऱ्या चित्ताच्या समान गतीचे कसे होऊ शकते? ते सर्वथा समान गतीचे होत नाही. कारण ज्याप्रमाणे शरीराच्या वशतेने चित्ताचे परिवर्तन होते, तेव्हा चित्त सर्वथा शरीराच्या समान गतीचे होते. कारण त्यावेळी चित्त आपल्या स्वभावसिद्ध क्षणाने प्रवृत्त न होता, मंद गतीने प्रवृत्त होणाऱ्या रूपधर्माच्या क्षणाने प्रवृत्त होऊ शकत नाही. परंतु ‘हे चित्त या शरीरासारखे होवो’ अशा अधिष्ठानाने, मंद गतीच्या शरीराचे अनुवर्तन केल्यामुळे जोपर्यंत इच्छित स्थानी पोहोचणे होत नाही, तोपर्यंत शरीराच्या गतीला अनुकूल होऊन संतती रूपाने प्रवृत्त होणारे चित्त हे शरीराच्या गतीने परिणमित झाले असे म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे ‘हा काय (शरीर) या चित्तासारखा होवो’ अशा अधिष्ठानाने आधीच सुख-लघु संज्ञेने (हलकेपणाच्या भावनेने) संपादित केल्यामुळे, ज्यांनी ऋद्धिपादांची भावना केलेली नाही अशा लोकांप्रमाणे मंद गतीने प्रवृत्त न होता, ज्याप्रमाणे केवळ काही जलद चित्तक्षणांनीच इच्छित स्थानी पोहोचणे होते, अशा प्रकारे प्रवृत्त होणारे रूप समजले जाते. Adhippāyānurūpameva tassa bhagavato thomanāya katattā. Idaṃ nāma atthajātaṃ bhagavā pucchissatīti pubbe mayā aviditaṃ apassaṃ. Āsayajānanatthanti ‘‘evaṃ byākarontena satthu ajjhāsayo gahito hotī’’ti evaṃ satthu ajjhāsayajānanatthaṃ. Dutiyaṃ pañhaṃ pucchanto bhagavā paṭhamaṃ pañhaṃ anumodi dutiyaṃ pañhaṃ pucchanteneva paṭhamapañhavissajjanassa sampaṭicchitabhāvato. त्या भगवंतांच्या अभिप्रायाला अनुरूप अशा प्रकारेच त्यांची स्तुती केल्यामुळे. 'भगवान या अर्थाविषयी विचारतील' हे मला पूर्वी माहीत नव्हते व मी पाहिले नव्हते. 'आसयजाननत्थं' (आशय जाणून घेण्यासाठी) म्हणजे 'अशा प्रकारे उत्तर देणाऱ्याने शास्त्यांचा आशय ग्रहण केला आहे' अशा प्रकारे शास्त्यांचा आशय जाणून घेण्यासाठी. दुसरा प्रश्न विचारताना भगवंतांनी पहिल्या प्रश्नाचे अनुमोदन केले, कारण दुसरा प्रश्न विचारण्याद्वारेच पहिल्या प्रश्नाच्या उत्तराचा स्वीकार केला गेल्याचे सिद्ध होते. Etaṃ ahosīti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi. Assāti kaḷārakhattiyassa bhikkhuno. Dhamme dahatīti dhammadhātu, sāvakapāramīñāṇaṃ, sāvakavisaye dhamme dahati yāthāvato ajite katvā ṭhapetīti attho. Tenāha ‘‘dhammadhātū’’tiādi. Sabbaññutaññāṇagatikameva visaye. Gocaradhammeti gocarabhūte ñeyyadhamme. 'एतं अहोसि' म्हणजे हा विचार (वितर्क) झाला. 'अस्स' म्हणजे कळारखत्तिय भिक्खूचा. 'धम्मे दहति' (धर्मांना धारण करतो) म्हणून 'धम्मधातू', जे श्रावकपारमीज्ञान आहे; याचा अर्थ असा की, ते श्रावकाच्या विषयांमधील धर्मांना यथायोग्य रीतीने अजिंक्य करून स्थापित करते. म्हणूनच 'धम्मधातू' इत्यादी म्हटले आहे. विषयाच्या बाबतीत ते सर्वज्ञताज्ञानाच्या गतीचेच असते. 'गोचरधम्मे' म्हणजे गोचर झालेल्या ज्ञेय धर्मांमध्ये. Kaḷārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कळारसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 3. Ñāṇavatthusuttavaṇṇanā ३. ञाणवत्थुसुत्तवण्णना 33. Ñāṇameva ñāṇavatthu sampattīnaṃ kāraṇabhāvato. Catūsūti catusaccassa bodhanavasena vuttesu catūsu ñāṇesu. Paṭhamanti ‘‘jarāmaraṇe ñāṇa’’nti evaṃ vuttaṃ ñāṇaṃ, yena dhāraṇaparicayamanasikāravasena pavattaṃ sabbaṃ gaṇhi. Sannicayañāṇamayaṃ savanamayaṃ nāmatveva veditabbaṃ. Sabhāvato [Pg.78] paccayato cassa pariggaṇhanañāṇaṃ sammasanañāṇaṃtveva veditabbaṃ. Jarāmaraṇasīsena cettha jarāmaraṇavantova dhammā gahitā. Paṭivedhañāṇanti asammohato paṭivijjhanañāṇaṃ. Iminā dhammenāti hetumhi karaṇavacanaṃ. Imassa hi dhammassa adhigamahetu ayaṃ ariyo atītānāgate nayenapi catusaccadhamme abhisambujjhati. Maggañāṇameva pana atītānāgate nayanasadisaṃ katvā dassetuṃ ‘‘maggañāṇadhammena vā’’ti dutiyavikappo vutto. Evañhi ‘‘akālika’’nti samatthitaṃ hoti. ३३. संपत्तीचे (अधिगमाचे) कारण असल्यामुळे ज्ञान हेच 'ञाणवत्थु' (ज्ञानवस्तू) आहे. 'चतूसु' (चारांमध्ये) म्हणजे चार आर्यसत्यांच्या बोधाच्या संदर्भात सांगितलेल्या चार ज्ञानांमध्ये. 'पठमं' (पहिले) म्हणजे 'जरामरणाविषयीचे ज्ञान' असे जे ज्ञान सांगितले आहे, ज्याच्याद्वारे धारणा, परिचय आणि मनसिकाराच्या प्रभावाने प्रवृत्त झालेले सर्व काही ग्रहण केले जाते. हे संचयज्ञानमय आणि श्रुतमय (सवनमय) ज्ञान म्हणून जाणावे. आणि त्याच्या स्वभावावरून व प्रत्ययावरून होणारे परिग्रहण-ज्ञान हे 'सम्मासनज्ञान' (संमर्शनज्ञान) म्हणून जाणावे. आणि येथे जरामरणाच्या शीर्षकाखाली जरामरणयुक्त धर्मच ग्रहण केले आहेत. 'पटिवेधञाण' (प्रतिवेधज्ञान) म्हणजे संमोहरहित होऊन प्रतिवेध करणारे ज्ञान. 'इमिना धम्मेन' (या धर्माने) हे हेतूच्या अर्थातील तृतीया विभक्तीचे रूप आहे. कारण या धर्माच्या अधिगमाच्या हेतूने हा आर्य भूतकाळ आणि भविष्यकाळाच्या न्यायाने देखील चार आर्यसत्यरूपी धर्माचा पूर्णपणे बोध प्राप्त करतो. परंतु मार्गज्ञानालाच भूत आणि भविष्यात नेणाऱ्या सदृश दाखवण्यासाठी 'मग्गञाणधम्मेन वा' (किंवा मार्गज्ञानरूपी धर्माने) असा दुसरा पर्याय सांगितला आहे. कारण अशा प्रकारेच 'अकालिक' या शब्दाचे समर्थन होते. Ñāṇacakkhunā diṭṭhenāti dhammacakkhubhūtena ñāṇacakkhunā asammohapaṭivedhavasena paccakkhato diṭṭhena. Paññāya viditenāti maggapaññāya tatheva viditena. Yasmā tathā diṭṭhaṃ viditaṃ sabbaso pattaṃ mahāupāyo hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘pariyogāḷhenā’’ti. Diṭṭhenāti vā dassanena, dhammaṃ passitvā ṭhitenāti attho. Viditenāti cattāri saccāni viditvā pākaṭāni katvā ṭhitena. Akālikenāti na kālantaravipākadāyinā. Pattenāti cattāri saccāni patvā ṭhitattā dhammaṃ pattena. Pariyogāḷhenāti catusaccadhamme pariyogāhitvā ṭhitena. Atītānāgate nayaṃ netīti atīte ca anāgate ca nayaṃ neti harati peseti. Idaṃ pana paccavekkhaṇañāṇassa kiccaṃ, satthārā pana maggañāṇaṃ atītānāgate nayanasadisaṃ kataṃ taṃmūlakattā. Atītamaggassa hi paccavekkhaṇaṃ nāma hoti, tasmā maggañāṇaṃ nayanasadisaṃ kataṃ nāma hoti, paccavekkhaṇañāṇena pana nayaṃ neti. Tenāha ‘‘ettha cā’’tiādi. Yathā pana tena nayaṃ neti. Taṃ ākāraṃ dassetuṃ ‘‘ye kho kecī’’tiādi vuttaṃ. Ettha ca nayanuppādanaṃ nayañāṇasseva pavattiviseso. Tena vuttaṃ ‘‘paccavekkhaṇañāṇassa kicca’’nti. Kiñcāpi ‘‘imināti maggañāṇadhammena vā’’ti vuttaṃ, duvidhaṃ pana maggaphalañāṇaṃ sammasanañāṇapaccavekkhaṇāya mūlakāraṇaṃ, na nayanassāti duvidhena ñāṇadhammenāti na na yujjati. Tathā catusaccadhammassa ñātattā maggaphalasaṅkhātassa vā dhammassa saccapaṭivedhasampayogaṃ gatattā ‘‘nayanaṃ hotū’’ti tena ‘‘iminā dhammenā’’ti ñāṇassa visayabhāvena ñāṇasampayogena tadañātenāti ca attho na na yujjati. Anuayeti dhammañāṇassa anurūpavasena aye bujjhanañāṇe diṭṭhānaṃ adiṭṭhānayanato adiṭṭhassa diṭṭhatāya ñāpanato ca. Tenāha ‘‘dhammañāṇassa anugamane ñāṇa’’nti. Khīṇāsavassa sekkhabhūmi nāma aggamaggakkhaṇo[Pg.79]. Kasmā panetaṃ evaṃ vuttanti ce? ‘‘Evaṃ jarāmaraṇaṃ pajānātī’’tiādinā vattamānavasena desanāya pavattattā. 'ञाणचक्खुना दिट्ठेन' (ज्ञानचक्षूने पाहिलेल्या) म्हणजे धम्मचक्षुरूप ज्ञानचक्षूने संमोहरहित प्रतिवेधाच्या द्वारे प्रत्यक्ष पाहिलेल्या. 'पञ्ञाय विदितेन' (प्रज्ञेने जाणलेल्या) म्हणजे मार्गप्रज्ञेने त्याच प्रकारे जाणलेल्या. ज्याअर्थी अशा प्रकारे पाहिलेले, जाणलेले आणि सर्वतोपरी प्राप्त केलेले हे महान उपाय ठरते, म्हणूनच 'परियोगाळ्हेन' (अवगाहन केलेल्या) असे म्हटले आहे. किंवा 'दिट्ठेन' म्हणजे दर्शनाने, धर्माला पाहून स्थित असलेल्याने, असा अर्थ आहे. 'विदितेन' म्हणजे चार आर्यसत्यांना जाणून, ती प्रकट करून स्थित असलेल्याने. 'अकालिकेन' म्हणजे दुसऱ्या काळात विपाक न देणाऱ्याने. 'पत्तेन' म्हणजे चार आर्यसत्यांना प्राप्त करून स्थित असल्यामुळे धर्माला प्राप्त केलेल्याने. 'परियोगाळ्हेen' म्हणजे चार आर्यसत्यरूपी धर्मात अवगाहन करून स्थित असलेल्याने. 'अतीतानागते नयं नेति' म्हणजे भूतकाळात आणि भविष्यकाळात न्याय नेतो, हरण करतो, पाठवतो. परंतु हे प्रत्यवेक्षणज्ञानाचे कार्य आहे, शास्त्यांनी मात्र मार्गज्ञानाला भूत आणि भविष्यात नेणाऱ्या सदृश केले आहे, कारण ते त्याचे मूळ कारण आहे. कारण भूतकालीन मार्गाचे प्रत्यवेक्षण होते, म्हणूनच मार्गज्ञानाला नेणाऱ्या सदृश केले गेले आहे, परंतु प्रत्यवेक्षणज्ञानाने न्याय नेला जातो. म्हणूनच 'एत्थ च' (आणि येथे) इत्यादी म्हटले आहे. ज्या प्रकारे त्याच्याद्वारे न्याय नेला जातो, तो प्रकार दाखवण्यासाठी 'ये खो केचि' इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे न्यायाची उत्पत्ती हा न्यायज्ञानाचाच प्रवृत्तीविशेष आहे. म्हणूनच 'प्रत्यवेक्षणज्ञानाचे कार्य' असे म्हटले आहे. जरी 'इमिना' म्हणजे 'मार्गज्ञानरूपी धर्माने' असे म्हटले असले, तरी द्विविध मार्ग-फल-ज्ञान हे संमर्शनज्ञान आणि प्रत्यवेक्षणाचे मूळ कारण आहे, न्यायाचे नाही; म्हणून 'द्विविध ज्ञानधर्माने' असे म्हणणे अयोग्य ठरत नाही. त्याचप्रमाणे चार आर्यसत्यरूपी धर्माच्या ज्ञातपणामुळे किंवा मार्ग-फल संज्ञक धर्माच्या सत्यप्रतिवेधसंप्रयोगाला प्राप्त झाल्यामुळे 'नयन (मार्गदर्शन) होवो' या अर्थाने 'इमिना धम्मेन' (या धर्माने) असे म्हणणे, ज्ञानाचा विषय असण्याने, ज्ञानसंप्रयोगाने आणि त्याहून अन्य ज्ञानाने, असा अर्थ लावणे अयोग्य ठरत नाही. 'अन्वये' म्हणजे धम्मज्ञानाच्या अनुरूपतेने होणाऱ्या बोधज्ञानात, पाहिलेल्या गोष्टींवरून न पाहिलेल्या गोष्टींचा न्याय लावल्यामुळे आणि न पाहिलेल्या गोष्टींना पाहिलेल्या गोष्टींप्रमाणे जाणवून दिल्यामुळे. म्हणूनच 'धम्मज्ञानाच्या अनुगमनातील ज्ञान' असे म्हटले आहे. क्षीणासवासाठी 'सेक्खभूमी' (शैक्षभूमी) म्हणजे अग्र मार्गक्षण होय. परंतु हे असे का म्हटले आहे? कारण 'अशा प्रकारे जरामरणाला जाणतो' इत्यादी वर्तमानकाळाच्या संदर्भाने देशनेची प्रवृत्ती झाली आहे. Ñāṇavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ञाणवत्थुसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 4. Dutiyañāṇavatthusuttavaṇṇanā ४. दुतीयञाणवत्थुसुत्तवण्णना 34. Sattarīti ta-kārassa ra-kārādesaṃ vuttaṃ. Sattatisaddena vā samānattho sattarisaddo. Byañjanarucivasena byañjanaṃ bhaṇantīti byañjanabhāṇakā. Tenāha ‘‘bahubyañjanaṃ katvā’’tiādi. Tiṭṭhati tattha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhiti, paccuppannalakkhaṇassa dhammassa ṭhiti dhammaṭṭhiti. Atha vā dhammoti kāraṇaṃ, paccayoti attho. Dhammassa yo ṭhitisabhāvo, sova dhammato añño natthīti dhammaṭṭhiti, paccayo. Tattha ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Tenāha āyasmā dhammasenāpati – ‘‘paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 4). Tathā cāha ‘‘paccayākāre ñāṇa’’ntiādi. Tattha dhammānanti paccayuppannadhammānaṃ. Pavattiṭṭhitikāraṇattāti pavattisaṅkhātāya ṭhitiyā kāraṇattā. ‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’’ntiādinā addhattaye anvayabyatirekavasena pavattiyā chabbidhassa ñāṇassa. Khayo nāma vināso, sova bhedoti. Virajjanaṃ palujjanaṃ. Nirujjhanaṃ antaradhānaṃ. Ekekasminti jarāmaraṇādīsu ekekasmiṃ. Pubbe ‘‘yathābhūtañāṇa’’nti taruṇavipassanaṃ āha. Tasmā idhāpi dhammaṭṭhitiñāṇaṃ vipassanāti gahetvā ‘‘vipassanāpaṭivipassanā kathitā’’ti vuttaṃ. ३४. 'सत्तरी' म्हणजे 'त' काराचा 'र' कार असा आदेश सांगितला आहे. किंवा 'सत्तति' (सत्तर) या शब्दाशी समान अर्थ असलेला 'सत्तरी' हा शब्द आहे. व्यंजनांच्या आवडीनुसार व्यंजनांचे उच्चारण करतात ते 'व्यंजनभाणक'. म्हणूनच 'बहुव्यंजन करून' इत्यादी म्हटले आहे. ज्याच्यावर अवलंबून राहिल्यामुळे फळ तेथे टिकून राहते ती 'स्थिती' होय; वर्तमानकालीन लक्षण असलेल्या धर्माची स्थिती म्हणजे 'धम्मट्ठिती' (धर्मस्थिती). अथवा 'धम्म' म्हणजे कारण, 'प्रत्यय' असा अर्थ आहे. धर्माचा जो स्थिती-स्वभाव आहे, तो धर्मापेक्षा वेगळा नाही, म्हणून ती 'धम्मट्ठिती' म्हणजे प्रत्यय (कारण) होय. त्यातील ज्ञान म्हणजे 'धम्मट्ठितीज्ञान'. म्हणूनच आयुष्यमान धम्मसेनापतींनी म्हटले आहे - 'प्रत्ययपरिग्रहातील प्रज्ञा म्हणजे धम्मट्ठितीज्ञान होय'. तसेच त्यांनी 'प्रत्ययाकारात ज्ञान' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'धम्मानं' म्हणजे प्रत्ययोत्पन्न (कारणापासून उत्पन्न झालेल्या) धर्मांचे. 'प्रवृत्तिस्थितिकारणत्वामुळे' म्हणजे प्रवृत्ती संज्ञक स्थितीचे कारण असल्यामुळे. 'जातीप्रत्ययाने जरामरण' इत्यादींद्वारे तिन्ही काळात अन्वय-व्यतिरेक पद्धतीने प्रवृत्त होणाऱ्या सहा प्रकारच्या ज्ञानाचे. 'क्षय' म्हणजे विनाश, तोच भेद होय. 'विरज्जन' म्हणजे नष्ट होणे. 'निरुज्झन' म्हणजे अंतर्धान पावणे. 'एके कस्मिं' म्हणजे जरामरण इत्यादींपैकी प्रत्येकामध्ये. पूर्वी 'यथाभूतज्ञान' असे म्हणून तरुण विपश्यनेचा उल्लेख केला आहे. म्हणून येथेही 'धम्मट्ठितीज्ञान' हे विपश्यनाच आहे असे गृहीत धरून 'विपश्यना आणि प्रति-विपश्यना सांगितली आहे' असे म्हटले आहे. Dutiyañāṇavatthusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुतीयञाणवत्थुसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 5. Avijjāpaccayasuttavaṇṇanā ५. अविज्जापच्चयसुत्तवण्णना 35. Desanaṃ osāpesīti yathāraddhakathaṃ ṭhapesi. Tattha nisinnassa diṭṭhigatikassa laddhiyā bhindanavasena upari kathetukāmo. Buddhānañhi desanāvāraṃ pacchindāpetvā pucchituṃ samattho nāma koci natthi. Tenāha ‘‘diṭṭhigatikassa okāsadānattha’’nti. Duppañho eso sattūpaladdhiyā pucchitattā[Pg.80]. Sattūpaladdhivādapadenāti ‘‘satto jīvo upalabbhatī’’ti evaṃ pavattadiṭṭhidīpakapadavasena. Vadanti etenāti vādo. Diṭṭhi-saddo pana dvayasaṅgahito, brahmacariyavāso pana paramatthato ariyamaggabhāvanāti āha ‘‘ariyamaggavāso’’ti. Ayaṃ diṭṭhīti anaññe sarīrajīvāti diṭṭhi. ‘‘Jīvo’’ti ca jīvitameva vadanti. Vaṭṭanti duvidhaṃ vaṭṭaṃ. Nirodhentoti anuppattidhammataṃ āpādento. Samucchindantoti appavattiyaṃ pāpanena upacchindanto. Tadetaṃ maggena nirodhetabbaṃ vaṭṭaṃ nirujjhatīti yojanā. ‘‘Ayaṃ satto vināsaṃ abhāvaṃ patvā sabbaso ucchijjatī’’ti evaṃ ucchedadiṭṭhiyā gahitākārassa sambhave saccabhāve sati. Na hotīti sātthako na hoti. ३५. 'देशनं ओसापेसीति' म्हणजे जशी सुरू केली होती तशी कथा (प्रवचन) थांबवली. तिथे बसलेल्या दृष्टिगतिकाच्या (चुकीच्या दृष्टीच्या व्यक्तीच्या) मताचे खंडन करण्याच्या हेतूने पुढे बोलण्याची इच्छा असणारे. कारण बुद्धांच्या प्रवचनाचा ओघ थांबवून प्रश्न विचारण्यास कोणीही समर्थ नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दृष्टिगतिकाला संधी देण्यासाठी'. हा कठीण प्रश्न आहे कारण तो 'सत्त्व' (प्राणी/जीव) अस्तित्वात आहे या गृहीतकावर विचारला गेला आहे. 'सत्त्व-उपलब्धि-वाद-पदाने' म्हणजे 'सत्त्व किंवा जीव अस्तित्वात आहे' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या दृष्टीला स्पष्ट करणाऱ्या पदाच्या द्वारे. ज्याच्याद्वारे बोलले जाते तो 'वाद' होय. 'दृष्टि' हा शब्द दोन्हीमध्ये समाविष्ट आहे, परंतु 'ब्रह्मचर्यवास' हा परमार्थतः आर्यमार्गाची भावना (साधना) असल्याने 'आर्यमार्गवास' असे म्हटले आहे. 'ही दृष्टी' म्हणजे शरीर आणि जीव हे भिन्न नाहीत (एकच आहेत) अशी दृष्टी. आणि 'जीव' म्हणजे ते केवळ जीवनच (जीवितेंद्रिय) म्हणतात. 'वट्टं' (संसारचक्र) म्हणजे दोन प्रकारचे वट्ट. 'निरोधेन्तो' म्हणजे पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या स्थितीला प्राप्त करून देणारा. 'समुच्छिन्दन्तो' म्हणजे अप्रवृत्तीत (पुन्हा प्रवृत्त न होण्यात) नेऊन समूळ नष्ट करणारा. म्हणून, मार्गाद्वारे निरोध करण्यायोग्य हे वट्ट (संसारचक्र) निरुद्ध होते, असा संबंध लावावा. 'हा सत्त्व (प्राणी) विनाश आणि अभावाला प्राप्त होऊन पूर्णपणे नष्ट होतो' अशा प्रकारे उच्छेददृष्टीने ग्रहण केलेल्या आकाराचे अस्तित्व किंवा सत्यता असेल तर. 'न होति' म्हणजे तो सार्थ (अर्थपूर्ण) ठरत नाही. Gacchatīti sarīrato nikkhamitvā gacchati. Vivaṭṭentoti appavattiṃ karontoti attho. Vivaṭṭetuṃ na sakkoti niccassa appavattiṃ pāpetuṃ asakkuṇeyyattā. Micchādiṭṭhi sammādiṭṭhiṃ vijjhati asamāhitapuggalasevanavasena tathā pavattituṃ appadānavasena ca pajahitabbāpajahanavasena sammādiṭṭhiṃ vijjhati. Visūkamivāti kaṇḍako viya. Na kevalaṃ ananuvattakova, atha kho virodhopi ‘‘nicca’’ntiādinā pavattanadhammatāya viññāpanato. Virūpaṃ bībhacchaṃ phanditaṃ vipphanditaṃ. Paṇṇapupphaphalapallavānaṃ avatthubhūto tālo eva tālāvatthu ‘‘asive sivā’’ti vohāro viya. Keci pana ‘‘tālavatthukatānī’’ti paṭhanti, avatthubhūtatāya tālo viya katānīti attho. Tenāha ‘‘matthakacchinnatālo viyā’’ti. Anuabhāvanti vināsaṃ. 'गच्छति' (जातो) म्हणजे शरीरातून बाहेर पडून जातो. 'विवट्टेन्तो' म्हणजे अप्रवृत्ती (संसारचक्र थांबवणे) करतो, असा अर्थ आहे. तो विवर्तित (थांबवू) करू शकत नाही, कारण जे नित्य आहे त्याला अप्रवृत्तीत नेणे अशक्य आहे. मिथ्यादृष्टी ही सम्यक् दृष्टीला वेधते (बाधित करते) - समाधी नसलेल्या (असमाहित) व्यक्तीच्या संगतीमुळे, तसेच त्याप्रमाणे प्रवृत्त होण्यासाठी प्रयत्न न केल्यामुळे आणि त्याग करण्यायोग्य गोष्टींचा त्याग न केल्यामुळे ती सम्यक् दृष्टीला वेधते. 'विसूकमिव' म्हणजे काट्याप्रमाणे. केवळ अनुकरण न करणाराच नाही, तर विरोध करणाराही आहे, कारण 'नित्य' इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होण्याच्या स्वभावाचे ते ज्ञान करून देते. विरूप, बीभत्स, थरथरणे किंवा तडफडणे. पाने, फुले, फळे आणि पालवी नसलेला ताडाचा वृक्ष म्हणजेच 'तालावत्थु' (ताड-वस्तू), जसा 'अमंगळात मंगळ' असा व्यवहार केला जातो. काही लोक मात्र 'तालावत्थुकतानि' असा पाठ वाचतात, त्याचा अर्थ असा की आधार नष्ट झाल्यामुळे ताडाच्या झाडासारखे केलेले. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ज्याचा शेंडा कापला आहे अशा ताडाच्या झाडाप्रमाणे'. 'अनुअभावं' म्हणजे विनाश. Avijjāpaccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अविद्याप्रत्ययसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 6. Dutiyaavijjāpaccayasuttavaṇṇanā ६. द्वितीय अविद्याप्रत्ययसुत्तवर्णना 36. Iti vāti evaṃ vā. Jarāmaraṇassa ceva jarāmaraṇasāmikassa ca khaṇavasena yo vadeyya. Avisāradadhātuko pucchituṃ acchekatāya maṅkubhāvena jāto. Tenāha ‘‘pucchituṃ na sakkotī’’ti. ३६. 'इति वा' म्हणजे किंवा अशा प्रकारे. जो जरामरण आणि जरामरणाचा स्वामी यांच्या क्षणाच्या संदर्भाने बोलेल. 'अविशारदधातुको' म्हणजे विचारण्यात अकुशल असल्यामुळे गोंधळलेला (लज्जित झालेला). म्हणूनच म्हटले आहे - 'विचारू शकत नाही'. Dutiyaavijjāpaccayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. द्वितीय अविद्याप्रत्ययसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 7. Natumhasuttavaṇṇanā ७. नतुम्हसुत्तवर्णना 37. Na [Pg.81] tumhākanti kāyassa anattaniyabhāvadassanameva panetanti yā tassa anattaniyatā, taṃ dassetuṃ ‘‘attani hī’’tiādi vuttaṃ. Yadi na attaniyaṃ, parakiyaṃ nāma siyāti, tampi natthīti dassento ‘‘nāpi aññesa’’nti āha. Nayidaṃ purāṇakammamevāti ‘‘idaṃ kāyo’’ti vuttasarīraṃ purāṇakammameva na hoti. Na hi kāyo vedanāsabhāvo. Paccayavohārenāti kāraṇopacārena. Abhisaṅkhatantiādi napuṃsakaliṅgavacanaṃ. Purimaliṅgasabhāgatāyāti ‘‘purāṇamidaṃ kamma’’nti evaṃ vuttapurimanapuṃsakaliṅgasabhāgatāya. Aññamaññābhimukhehi samecca paccayehi kato abhisaṅkhatoti āha ‘‘paccayehi katoti daṭṭhabbo’’ti. Abhisañcetayitanti tathā abhisaṅkhatattasaṅkhātena abhimukhabhāvena cetayitaṃ pakappitaṃ, pavattitanti attho. Cetanāvatthukoti cetanāhetuko. Vedaniyanti vedanāya hitaṃ vatthārammaṇabhāvena vedanāya paccayabhāvato. Tenāha ‘‘vedaniyavatthū’’ti. ३७. 'न तुम्हाकं' (तुमचे नाही) हे शरीराचे अनात्मत्व (स्वतःचे नसणे) दर्शवण्यासाठीच आहे. तिची जी अनात्मता आहे, ती दर्शवण्यासाठी 'अत्तनि हि' (स्वतःमध्येच) इत्यादी म्हटले आहे. जर ते स्वतःचे नाही, तर ते दुसऱ्याचे असावे, तेही नाही हे दर्शवण्यासाठी 'नापि अञ्ञेसं' (इतरांचेही नाही) असे म्हटले आहे. 'हा शरीर' असे म्हटलेले शरीर केवळ 'पुराणकर्म' (जुने कर्म) नाही. कारण शरीर हे वेदना-स्वभावाचे नसते. 'प्रत्ययव्यवहाराने' म्हणजे कारणाच्या उपचाराने. 'अभिसंखतं' (अभिसंस्कृत) इत्यादी नपुंसकलिंगी वचन आहे. 'पुराणमिदं कम्मं' (हे जुने कर्म आहे) अशा प्रकारे आधी म्हटलेल्या नपुंसकलिंगाच्या समानतेमुळे. परस्परांच्या संमुख येऊन प्रत्ययांनी (कारणांनी) बनवलेले ते 'अभिसंस्कृत' होय, म्हणूनच म्हटले आहे - 'प्रत्ययांनी बनवलेले असे समजावे'. 'अभिसंचे तयितं' म्हणजे त्याप्रमाणे अभिसंस्कृत असल्यामुळे संमुख भावाने चेतित (विचार केलेले), कल्पिलेले किंवा प्रवृत्त केलेले, असा अर्थ आहे. 'चेतनावत्थुको' म्हणजे चेतनेच्या हेतूने होणारे. 'वेदनीयं' म्हणजे वेदनेसाठी हितकारक, वस्तू आणि आलंबन रूपाने वेदनेचे प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'वेदनीयवस्तू'. Natumhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नतुम्हसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 8. Cetanāsuttavaṇṇanā ८. चेतनासुत्तवर्णना 38. Yañcāti ettha ca-saddo aṭṭhāne. Tena cetanāya viya pakappānānusayānampi viññāṇassa ṭhitiyā vakkhamānaṃyeva avisiṭṭhaṃ ārammaṇabhāvaṃ joteti. Kāmaṃ tīsupi padesu ‘‘pavatteti’’icceva attho vutto, vattanattho pana cetanādīnaṃ yathākkamaṃ cetayanapakappanānusayanarūpo visiṭṭhaṭṭho daṭṭhabbo. Tebhūmakakusalākusalacetanā gahitā kammaviññāṇassa paccayaniddhāraṇametanti. Taṇhādiṭṭhikappā gahitā yathārahanti adhippāyo. Aṭṭhasupi hi lobhasahagatacittesu taṇhākappo, tattha catūsveva diṭṭhikappoti. Kāmaṃ anusayā lokiyakusalacetanāsupi anusentiyeva, akusalesu pana pavatti pākaṭāti ‘‘dvādasannaṃ cetanāna’’nti vuttaṃ. Sahajātakoṭiyāti idaṃ paccuppannāpi kāmarāgādayo anusayāva vuccanti taṃsadisatāyāti vuttaṃ. Na hi kālabhedena lakkhaṇappabhedo atthīti. Anāgatā eva hi kāmarāgādayo nippariyāyato ‘‘anusayā’’ti vattabbataṃ arahanti. Paccayuppanno [Pg.82] vaṭṭatīti āha ‘‘ārammaṇaṃ paccayo’’ti. Kammaviññāṇassa ṭhitatthanti kammaviññāṇasseva pavattiyā. Tasmiṃ paccaye satīti tasmiṃ cetanāpakappanānusayasaññite paccaye sati patiṭṭhā viññāṇassa hoti. Santāne phaladānasamatthatāyeva hotīti ‘‘patiṭṭhā hoti, tasmiṃ patiṭṭhite’’ti vuttaṃ. Sanniṭṭhāpakacetanāvasena viruḷheti. Patiṭṭhiteti hi iminā kammassa katabhāvo vutto, ‘‘viruḷhe’’ti iminā upacitabhāvo. Tenāha ‘‘kammaṃ javāpetvā’’tiādi. Tattha puretaraṃ uppannāhi kammacetanāhi laddhapaccayattā balappattāya sanniṭṭhāpakacetanāya kammaviññāṇaṃ laddhapatiṭṭhaṃ viruḷhamūlañca hotīti vuttaṃ ‘‘nibbattamūle jāte’’ti. Tathā hi sanniṭṭhāpakacetanā vipākaṃ dentaṃ anantare jātivasena deti upapajjavedanīyakammanti. ३८. 'यञ्च' यामध्ये 'च' हा शब्द अयोग्य ठिकाणी आहे. त्याद्वारे चेतनेप्रमाणेच संकल्प आणि अनुशायांच्या बाबतीतही विज्ञानाच्या स्थितीसाठी पुढे सांगितले जाणारे अविशिष्ट आलंबनत्व स्पष्ट होते. जरी तिन्ही पदांमध्ये 'प्रवृत्त करतो' असाच अर्थ सांगितला असला, तरी चेतना इत्यादींचा प्रवृत्तीचा अर्थ अनुक्रमे चेतित करणे, कल्पिणे आणि अनुशयित होणे या रूपाने विशिष्ट अर्थ समजावा. त्रिभूमीय कुशल आणि अकुशल चेतना ग्रहण केल्या आहेत, कारण हे कर्मविज्ञानाच्या प्रत्ययाचे निर्धारण आहे. तृष्णा आणि दृष्टीचे संकल्प योग्यतेनुसार ग्रहण केले आहेत, असा अभिप्राय आहे. कारण आठही लोभसहगत चित्तांमध्ये तृष्णासंकल्प असतो, आणि त्यातील केवळ चार चित्तांमध्ये दृष्टीसंकल्प असतो. जरी अनुशय हे लौकिक कुशल चेतनांमध्येही सुप्त असतात, तरी अकुशल चित्तांमध्ये त्यांची प्रवृत्ती स्पष्ट असते, म्हणून 'बारा चेतनांचे' असे म्हटले आहे. 'सहजातकोटीने' हे वर्तमानकाळातील कामराग इत्यादींनाही त्यांच्याशी साधर्म्य असल्यामुळे 'अनुशय' म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी सांगितले आहे. कारण कालभेदाने लक्षणांमध्ये भेद होत नाही. कारण अनागत (भविष्यातील) कामराग इत्यादींनाच मुख्यत्वे 'अनुशय' म्हणणे योग्य आहे. प्रत्ययोत्पन्न (कारणाने उत्पन्न झालेले) प्रवृत्त होते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'आलंबन हा प्रत्यय (कारण) आहे'. 'कर्मविज्ञानाच्या स्थितीसाठी' म्हणजे कर्मविज्ञानाच्या प्रवृत्तीसाठीच. 'त्या प्रत्ययावर (कारणावर) सती' म्हणजे चेतना, संकल्प आणि अनुशय नावाचे ते कारण असताना विज्ञानाची प्रतिष्ठा (स्थैर्य) होते. संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) फल देण्याची समर्थता निर्माण होते, म्हणूनच 'प्रतिष्ठा होते, त्यात प्रतिष्ठित झाल्यावर' असे म्हटले आहे. संनिष्ठापक (निश्चय करणाऱ्या) चेतनेच्या प्रभावाने ते वृद्धिंगत होते. 'प्रतिष्ठित' याने कर्माचा केलेला भाव (कृतभाव) सांगितला आहे, आणि 'वृद्धिंगत' याने उपचित भाव (संचित भाव) सांगितला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कर्माचा जव (वेग) वाढवून' इत्यादी. तिथे पूर्वी उत्पन्न झालेल्या कर्मचेतनांमुळे प्रत्यय (कारण) मिळाल्याने बलवान झालेल्या संनिष्ठापक चेतनेद्वारे कर्मविज्ञान प्रतिष्ठित आणि दृढमूल होते, हे दर्शवण्यासाठी 'मूळ उत्पन्न झाल्यावर' असे म्हटले आहे. कारण संनिष्ठापक चेतना विपाक देताना लगेचच उत्पन्न होण्याच्या रूपाने 'उपपज्जवेदनीय कर्म' म्हणून विपाक देते. Tebhūmakacetanāyāti tebhūmakakusalākusalacetanāya. Appavattanakkhaṇoti idha pavattanakkhaṇo jāyamānakkhaṇo. Na jāyamānakkhaṇo appavattanakkhaṇo na kevalaṃ bhaṅgakkhaṇo appahīnānusayassa adhippetattā. Appahīnakoṭiyāti asamucchinnabhāvena. Tadidaṃ tebhūmakakusalākusalacetanāsu appavattamānāsu anusayānaṃ sahajātakoṭiādinā pavatti nāma natthi, vipākādīsu appahīnakoṭiyā pavattati karontassa abhāvatoti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Avāritattāti paṭipakkheti avāritabbattā. Paccayova hoti viññāṇassa ṭhitiyā. "तेभूमकचेतनायाति" म्हणजे तिन्ही भूमींमधील (काम, रूप, अरूप) कुशल आणि अकुशल चेतना. "अप्पवत्तनक्खणो" (अप्रवर्तनक्षण) म्हणजे येथे प्रवर्तनक्षण किंवा उत्पन्न होण्याचा क्षण (जायमानक्षण). उत्पन्न न होण्याचा क्षण हा अप्रवर्तनक्षण आहे, केवळ भंगक्षण नव्हे, कारण येथे नष्ट न झालेल्या अनुसयाचा (अप्पहीन-अनुसय) अभिप्राय आहे. "अप्पहीनकोटिया" म्हणजे नष्ट न झालेल्या अवस्थेने (असमुच्छिन्नभावाने). हेच स्पष्ट करण्यासाठी म्हटले आहे की, जेव्हा तिन्ही भूमींमधील कुशल-अकुशल चेतना प्रवृत्त होत नसतात, तेव्हा अनुसयांची सहजातकोटी इत्यादी रूपाने प्रवृत्ती नसते, कारण विपाक इत्यादींमध्ये नष्ट न झालेल्या अवस्थेने प्रवृत्ती निर्माण करणाऱ्याचा अभाव असतो; हाच अर्थ लक्षात घेऊन हे सांगितले आहे. "अवारितत्ता" म्हणजे प्रतिपक्षाद्वारे (विरोधी धर्माद्वारे) न रोखले गेल्यामुळे. हे विज्ञानाच्या स्थितीसाठी प्रत्यय (कारण) ठरते. Paṭhamadutiyavārehi vaṭṭaṃ dassetvā tatiyavāre ‘‘no ce’’tiādinā vivaṭṭaṃ dassitanti ‘‘paṭhamapade tebhūmakakusalākusalacetanā nivattā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nivattāti akaraṇato appavattiyā apagatā. Taṇhādiṭṭhiyo nivattāti yojanā. Vuttappakāresūti ‘‘tebhūmakavipākesū’’tiādinā vuttappakāresu. पहिल्या आणि दुसऱ्या वाराने (फेऱ्याने) संसार (वट्ट) दाखवून, तिसऱ्या वारात "नो चे" (जर नसेल तर) इत्यादींद्वारे विवर्त (विवट्ट - संसारातून मुक्ती) दाखविला आहे, म्हणूनच "पहिल्या पदात तिन्ही भूमींमधील कुशल-अकुशल चेतना निवृत्त झाली आहे" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "निवृत्त" म्हणजे न केल्यामुळे अप्रवृत्तीने दूर झालेली. तृष्णा आणि दृष्टी निवृत्त झाल्या आहेत, असा येथे संबंध (योजना) आहे. "वृत्तप्रकारेषु" म्हणजे "तिन्ही भूमींमधील विपाकांमध्ये" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या प्रकारांमध्ये. Etthāti imasmiṃ sutte. Ettha cetanāpakappanānaṃ pavattanavasena dhammaparicchedo dassitoti ‘‘cetetīti tebhūmakakusalākusalacetanā gahitā’’tiādinayo idheva hotīti dassito. Catassoti paṭighadvayamohamūlasamāgatā catasso akusalacetanā. Catūsu akusalacetanāsūti yathāvuttāsu eva catūsu akusalacetanāsu, itarā pana ‘‘na pakappetī’’ti iminā paṭikkhepena nivattāti. Sutte āgataṃ vāretvāti ‘‘no ca pakappetī’’ti evaṃ paṭikkhepavasena [Pg.83] sutte āgataṃ vajjetvā. ‘‘Na pakappetī’’ti hi iminā aṭṭhasu lobhasahagatacittesu sahajātakoṭiyā pavattaanusayo nivattito tesaṃ cittānaṃ appavattanato, tasmā taṃ ṭhānaṃ ṭhapetvāti attho. Purimasadisova purimanayesu vuttanayena gahetabbo dhammaparicchedattā. "एत्थ" म्हणजे या सुत्तात. येथे चेतना आणि कल्पनेच्या प्रवृत्तीनुसार धर्माचा निश्चय (धम्मपरिच्छेद) दाखविला आहे, म्हणूनच "चेतेति" द्वारे तिन्ही भूमींमधील कुशल-अकुशल चेतना ग्रहण केली आहे, इत्यादी पद्धत येथेच लागू होते, असे दाखविले आहे. "चतस्सो" (चार) म्हणजे दोन प्रतिघ (द्वेष) आणि दोन मोहमूलक चित्तांशी संबंधित असलेल्या चार अकुशल चेतना. "चार अकुशल चेतनांमध्ये" म्हणजे वर सांगितलेल्या चार अकुशल चेतनांमध्येच; इतर चेतना तर "न पकप्पेति" (कल्पना करत नाही) या निषेधाने निवृत्त होतात. "सुत्तात आलेले वर्ज्य करून" म्हणजे "नो च पकप्पेति" (आणि कल्पनाही करत नाही) अशा निषेधाच्या रूपाने सुत्तात आलेले वगळून. कारण "न पकप्पेति" याद्वारे आठ लोभसहगत चित्तांमध्ये सहजातकोटीने प्रवृत्त होणारा अनुसय निवृत्त केला आहे, कारण त्या चित्तांची अप्रवृत्ती असते; म्हणून ते स्थान वगळून, असा अर्थ आहे. पूर्वीप्रमाणेच, पूर्वीच्या पद्धतींमध्ये सांगितलेल्या नियमानुसारच हा धर्मनिश्चय ग्रहण करावा. Tadappatiṭṭhiteti samāsabhāvato vibhattilopo, sandhivasena da-kārāgamo, tassa appatiṭṭhitaṃ tadappatiṭṭhitaṃ, tasmiṃ tadappatiṭṭhiteti evamettha samāsapadasiddhi daṭṭhabbā. Etthāti etasmiṃ tatiyavāre arahattamaggassa kiccaṃ kathitaṃ sabbaso anusayanibbattibhedanato. Khīṇāsavassa kiccakaraṇantipi vattuṃ vaṭṭati sabbaso vedanādīnaṃ paṭikkhepabhāvato. Nava lokuttaradhammātipi vattuṃ vaṭṭati maggapaṭipāṭiyā anusayasamugghāṭanato maggānantarāni phalāni, tadubhayārammaṇañca nibbānanti. Viññāṇassāti kammaviññāṇassa. Punabbhavasīsena anantarabhavasaṅgahitaṃ nāmarūpaṃ paṭisandhiviññāṇameva vā gahitanti āha ‘‘punabbhavassa ca antare eko sandhī’’ti. Bhavajātīnanti ettha ‘‘dutiyabhavassa tatiyabhave jātiyā’’ti evaṃ paramparavasena gahetabbaṃ. Āyatiṃ punabbhavābhinibbattigahaṇena pana nānantariyato kammabhavo gahito, jātihetuphalasiddhipettha vuttā evāti veditabbaṃ. Ettha ca ‘‘no ce, bhikkhave, ceteti no ca pakappeti, atha kho anusetī’’ti evaṃ bhagavatā dutiyanaye pubbabhāge bhavanibbattakakusalākusalāyūhanaṃ, pakappanañca vināpi bhavesu diṭṭhādīnavassa yogino anusayapaccayā vipassanācetanāpi paṭisandhijanakā hotīti dassanatthaṃ kusalākusalassa appavatti cepi, tadā vijjamānatebhūmakavipākādidhammesu appahīnakoṭiyā anusayitakilesappaccayā bhavavajjassa kammaviññāṇassa patiṭṭhitatā hotīti dassanatthañca vutto. ‘‘Na ceteti pakappeti anusetī’’ti ayaṃ nayo na gahito cetanaṃ vinā pakappanassa abhāvato. "तदप्पतिट्ठिते" यामध्ये समासाच्या भावामुळे विभक्तीचा लोप होतो, आणि संधीमुळे 'द' काराचा आगम होतो; 'तस्स अप्पतिट्ठितं तदप्पतिट्ठितं, तस्मिं तदप्पतिट्ठिते' अशा प्रकारे येथे समासपदाची सिद्धी समजावी. "एत्थ" म्हणजे या तिसऱ्या वारात अर्हतमार्गाचे कार्य सांगितले आहे, कारण येथे सर्व प्रकारे अनुसयांच्या उत्पत्तीचा नाश होतो. वेदना इत्यादींचा सर्व प्रकारे निषेध असल्यामुळे, याला 'क्षीणासवाचे (अर्हताचे) कर्तव्य करणे' असेही म्हणणे योग्य आहे. मार्गाच्या क्रमाने अनुसयांचे समूळ उच्चाटन होत असल्यामुळे, मार्गाच्या लगेच नंतर मिळणारी फळे आणि त्या दोन्हीचे आलंबन असणारे निर्वाण, या अर्थाने 'नऊ लोकोत्तर धर्म' असे म्हणणेही योग्य आहे. "विज्ञानाचे" म्हणजे कर्मविज्ञानाचे. 'पुनर्भव' या मुख्य शब्दाने पुढील भवामध्ये समाविष्ट असलेले नामरूप किंवा प्रतिसंधी विज्ञानच ग्रहण केले आहे, म्हणूनच "पुनर्भवाच्या दरम्यान एक संधी आहे" असे म्हटले आहे. "भवजातीनां" यामध्ये "दुसऱ्या भवाच्या तिसऱ्या भवातील जातीने" अशा प्रकारे परंपरा क्रमाने ग्रहण करावे. भविष्यातील पुनर्भवाच्या उत्पत्तीच्या ग्रहणाने मात्र व्यवधानाशिवाय कर्मभव ग्रहण केला आहे, आणि येथे जातीच्या हेतू-फलाची सिद्धी देखील सांगितलीच आहे, असे समजावे. आणि येथे "भिक्खूहो, जर कोणी चेतना करत नाही, कल्पना करत नाही, परंतु अनुसय करतो" अशा प्रकारे भगवंतांनी दुसऱ्या पद्धतीत, पूर्वभागात भव उत्पन्न करणाऱ्या कुशल-अकुशल कर्माचा संचय आणि कल्पनेशिवाय देखील, भवांमध्ये दोष पाहणाऱ्या योग्याची अनुसय-प्रत्ययामुळे विपश्यना-चेतना देखील प्रतिसंधी निर्माण करणारी ठरते, हे दाखविण्यासाठी; आणि कुशल-अकुशल प्रवृत्त होत नसले तरी, त्या वेळी विद्यमान असलेल्या तिन्ही भूमींमधील विपाक इत्यादी धर्मांमध्ये नष्ट न झालेल्या कोटीने अनुसयित क्लेशांच्या प्रत्ययामुळे, भवाशिवाय कर्मविज्ञानाची प्रतिष्ठा होते, हे दाखविण्यासाठी हा उपदेश केला आहे. "चेतना करत नाही, कल्पना करत नाही आणि अनुसयही करत नाही" ही पद्धत येथे ग्रहण केली नाही, कारण चेतनेशिवाय कल्पनेचा अभाव असतो. Cetanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. चेतनासुत्तवर्णना समाप्त झाली. 9. Dutiyacetanāsuttavaṇṇanā ९. द्वितीय चेतनासुत्तवर्णना. 39. Viññāṇanāmarūpānaṃ [Pg.84] antare eko sandhīti hetuphalasandhi viññāṇaggahaṇena kammaviññāṇassa gahitattā. Nāmarūpaṃ pana vipākanāmarūpamevāti pākaṭameva. Sesaṃ suviññeyyameva. ३९. "विज्ञान आणि नामरूपाच्या दरम्यान एक संधी आहे" म्हणजे हेतू-फल संधी आहे, कारण विज्ञानाच्या ग्रहणाने कर्मविज्ञान ग्रहण केले गेले आहे. नामरूप तर विपाक नामरूपच आहे, हे स्पष्टच आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Dutiyacetanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. द्वितीय चेतनासुत्तवर्णना समाप्त झाली. 10. Tatiyacetanāsuttavaṇṇanā १०. तृतीय चेतनासुत्तवर्णना. 40. Rūpādīsu chasu ārammaṇesu. Tena cettha bhavattayaṃ saṅgaṇhāti chaḷārammaṇapariyāpannattā. Tasseva bhavattayassa patthanā paṇidhānādivasena nati nāma. Āgatimhi gatīti paccupaṭṭhānavasena abhimukhaṃ gati pavatti etasmāti āgati, kammādinimittaṃ. Tasmiṃ paṭisandhiviññāṇassa gati pavatti nibbatti hoti. Tenāha ‘‘āgate’’tiādi. Cutūpapātoti cavanaṃ cuti, maraṇaṃ. Upapajjanaṃ nibbatti, upapāto. Cutito upapāto punaruppādo. Tenāha ‘‘evaṃ viññāṇassā’’tiādi. Itoti nibbattabhavato. Tatthāti punabbhavasaṅkhāte āyatibhave. Ekova sandhīti eko hetuphalasandhi eva kathito. ४०. रूप इत्यादी सहा आलंबनांमध्ये. यामुळे येथे तिन्ही भवांचा संग्रह होतो, कारण ते सहा आलंबनांच्या अंतर्गत येतात. त्याच तिन्ही भवांची प्रार्थना, प्रणिधान इत्यादींमुळे होणारी प्रवृत्ती म्हणजे 'नती' (झुकाव) होय. "आगतीमध्ये गती" म्हणजे प्रत्युपस्थान (प्रकटीकरण) रूपाने समोर येणारी गती किंवा प्रवृत्ती ज्याच्यापासून होते ती 'आगती' होय, जी कर्माचे निमित्त इत्यादी आहे. त्यामध्ये प्रतिसंधी विज्ञानाची गती, प्रवृत्ती किंवा उत्पत्ती होते. म्हणूनच "आगते" इत्यादी म्हटले आहे. "चुतूपपातो" म्हणजे च्युत होणे ती 'च्युती' (मरण) होय. उत्पन्न होणे ती 'उत्पत्ती' (उपपात) होय. च्युतीनंतर होणारी उत्पत्ती म्हणजे पुनरुत्पाद होय. म्हणूनच "अशा प्रकारे विज्ञानाची" इत्यादी म्हटले आहे. "इतो" म्हणजे उत्पन्न झालेल्या भवातून. "तत्थ" म्हणजे पुनर्भव नावाच्या भावी भवामध्ये. "एकच संधी" म्हणजे एकच हेतू-फल संधी सांगितली आहे. Tatiyacetanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. तृतीय चेतनासुत्तवर्णना समाप्त झाली. Kaḷārakhattiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. कळारखत्तियवग्गवर्णना समाप्त झाली. 5. Gahapativaggo ५. गृहपतिवग्ग. 1. Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā १. पंचवेरभयसुत्तवर्णना. 41. Yatoti yasmiṃ kāle. Ayañhi to-saddo dā-saddo viya idha kālavisayo. Tenāha ‘‘yadā’’ti. Bhayaveracetanāyoti bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ, verapasavanaṭṭhena veranti ca laddhanāmā cetanāyo. Pāṇātipātādayo hi yassa pavattanti, yañca uddissa pavattiyanti, ubhaye sabhayabheravāti te eva bhāyitabbabhayaverajanakāvāti. Sotassa ariyamaggassa ādito paṭṭhāya paṭipattiadhigamo sotāpatti[Pg.85], tadatthāya tattha patiṭṭhitassa ca aṅgāni sotāpattiyaṅgāni, tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘duvidhaṃ sotāpattiyā aṅga’’nti, sotāpattiatthaṃ aṅganti attho. Yaṃ pubbabhāgeti yaṃ sayaṃ sotāpattimaggaphalapaṭilābhato pubbabhāge tadatthāya saṃvattati. Kiṃ pana tanti āha ‘‘sappurisasaṃsevo’’tiādi. Sappurisānaṃ buddhādīnaṃ ariyañāṇasaññāṇajātā payirupāsanā, saddhammassavanaṃ catusaccadhammassavanaṃ, yoniso upāyena aniccādito manasi karaṇaṃ yoniso manasikāro, ussukkāpentena dhammassa nibbānassa anudhammapaṭipajjanaṃ dhammānudhammapaṭipattīti etāni sotāpattiyā aṅgāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana sotāpattiaṅganti padaṃ apekkhitvā ‘‘evaṃ āgata’’nti vuttaṃ. Ṭhitassa puggalassa aṅgaṃ. Sotāpanno aṅgīyati ñāyati etenāti sotāpannassa aṅgantipi vuccati. Idaṃ pacchā vuttaṃ aṅgaṃ. Dosehi ārakāti ariyoti āha ‘‘niddoso’’ti. Kathaṃ avijjā saṅkhārānaṃ paccayotiādinā kenacipi anupārambhiyattā nirupārambho. Ñāṇaṃ sandhāya ‘‘niddoso’’ti vuttaṃ, paṭiccasamuppādaṃ sandhāya ‘‘nirupārambho’’ti vadanti. Ubhayampi pana sandhāya ubhayaṃ vuttanti apare. Paṭiccasamuppādo ettha adhippeto. Tathā hi vuttaṃ ‘‘aparāparaṃ uppannāya vipassanāpaññāyā’’ti. Na hi maggañāṇaṃ vipassanāpaññāti. Sammā upāyattā tassa paṭiccasamuppanne yāthāvato ñāyatīti ñāyo, paṭiccasamuppādo. Ñāṇaṃ pana ñāyati so etenāti ñāyo. ४१. ‘यतो’ म्हणजे ज्या काळी (yasmiṃ kāle). कारण येथे ‘तो’ (to) हा शब्द ‘दा’ (dā) शब्दाप्रमाणे कालवाचक आहे. म्हणूनच ‘यदा’ (जेव्हा) असे म्हटले आहे. ‘भयवेरचेतनायो’ (भय आणि वैराच्या चेतना) म्हणजे भीती वाटण्याच्या अर्थाने ‘भय’ आणि वैर निर्माण करण्याच्या अर्थाने ‘वैर’ अशी नावे मिळालेल्या चेतना. कारण प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी ज्याच्यामध्ये प्रवृत्त होतात आणि ज्याला उद्देशून प्रवृत्त होतात, ते दोन्हीही भय आणि भीतीदायक असतात, म्हणून तेच भीतीदायक भय आणि वैर निर्माण करणारे असतात. ‘सोत’ म्हणजे आर्यमार्गाच्या सुरुवातीपासून प्रतिपत्तीचा (साधनेचा) अधिगम (प्राप्ती) म्हणजे ‘सोतापत्ती’ (स्रोतापत्ती) होय. आणि त्यासाठी त्यात प्रतिष्ठित झालेल्याचे जे अंग (घटक) आहेत, ते ‘सोतापत्तियंगानी’ (स्रोतापन्नाची अंगे) होत. या दोन्ही गोष्टींना उद्देशून ‘दुविधं सोतापत्तिया अंगं’ (स्रोतापत्तीचे दोन प्रकारचे अंग) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ ‘स्रोतापत्तीच्या प्राप्तीसाठी असलेले अंग’ असा आहे. ‘यं पुब्बभागे’ (जे पूर्वभागात) म्हणजे जे स्वतः स्रोतापत्ती मार्ग आणि फल प्राप्त होण्याच्या पूर्वभागात (आधीच्या अवस्थेत) त्यासाठी कारणीभूत ठरते. ते नेमके काय आहे? हे सांगण्यासाठी ‘सप्पुरिससंसेवो’ (सत्पुरुषांची संगत) इत्यादी म्हटले आहे. बुद्ध इत्यादी सत्पुरुषांची आर्यज्ञान व संज्ञा निर्माण करणारी सेवा-उपासना (सप्पुरिससंसेवो), सद्धम्माचे म्हणजेच चतुरार्यसत्याच्या धम्माचे श्रवण (सद्धम्मस्सवनं), योग्य उपायाने अनित्यता इत्यादी स्वरूपात मनात विचार करणे म्हणजे योनिशो मनसिकार (योनिसो मनसिकारो), आणि उत्साहाने धम्माच्या म्हणजेच निर्वाणाच्या अनुसरून आचरण करणे म्हणजे धम्मानुधम्मपटिपत्ती (धम्मानुधम्मपटिपत्ती) होय; ही स्रोतापत्तीची अंगे आहेत. अट्ठकथेत (टीकेत) मात्र ‘सोतापत्तिअंग’ या पदाचा विचार करून ‘असे आले आहे’ असे म्हटले आहे. हे (स्रोतापत्तीत) स्थित असलेल्या पुद्गलाचे (व्यक्तीचे) अंग आहे. ज्याद्वारे स्रोतापन्न व्यक्ती ओळखली जाते किंवा जाणली जाते, त्याला ‘स्रोतापन्नाचे अंग’ असेही म्हणतात. हे नंतर सांगितलेले अंग आहे. दोषांपासून दूर असलेला तो ‘अरि’ (शत्रू/दोष) नष्ट करणारा ‘आर्य’ होय, म्हणून ‘निद्दोसो’ (निर्दोष) असे म्हटले आहे. ‘अविद्या ही संस्कारांचे कारण कशी आहे?’ इत्यादी प्रकारे कोणाकडूनही आक्षेप न घेता येण्याजोगा असल्याने तो ‘निरुपारंभो’ (आक्षेपरहित) आहे. ज्ञानाला उद्देशून ‘निद्दोसो’ (निर्दोष) असे म्हटले आहे, तर पटिच्चसमुप्पादाला (प्रतीत्यसमुत्पादाला) उद्देशून ‘निरुपारंभो’ (आक्षेपरहित) असे म्हणतात. इतर आचार्य म्हणतात की, दोन्ही गोष्टींना उद्देशून दोन्ही शब्द वापरले आहेत. येथे प्रतीत्यसमुत्पाद (पटिच्चसमुप्पादो) अभिप्रेत आहे. तसेच म्हटले आहे की, ‘पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होणाऱ्या विपश्यना प्रज्ञेमुळे’. कारण मार्गज्ञान हे विपश्यना प्रज्ञा नाही. योग्य उपाय असल्यामुळे, त्याच्याद्वारे प्रतीत्यसमुत्पन्न गोष्टींचे यथार्थ ज्ञान होते म्हणून तो ‘न्याय’ (न्यायो) म्हणजेच प्रतीत्यसमुत्पाद होय. ज्ञान म्हणजे ज्याच्याद्वारे ते जाणले जाते तो ‘न्याय’ होय. Tatthāti niraye. Maggasotanti maggassa sotaṃ. Āpannoti adhigato. Apāyesu uppajjanasaṅkhāto vinipātadhammo etassāti vinipātadhammo, na vinipātadhammo avinipātadhammo. Paraṃ ayananti ativiya savisaye ayitabbaṃ bujjhitabbaṃ. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Tenāha ‘‘avassaṃ abhisambujjhanako’’ti. ‘तत्थ’ म्हणजे निरयात (नरकात). ‘मग्गसोत’ म्हणजे मार्गाचा प्रवाह. ‘आपन्नो’ म्हणजे प्राप्त झालेला (अधिगत). ज्याचा स्वभाव अपायांमध्ये (दुर्गतीमध्ये) उत्पन्न होण्याचा आहे, त्याला ‘विनिपातधम्मो’ म्हणतात; ज्याचा तसा स्वभाव नाही, तो ‘अविनिपातधम्मो’ (दुर्गतीला न जाणारा) होय. ‘परं अयनं’ म्हणजे आपल्या विषयात अत्यंत जाणण्यासारखे किंवा समजण्यासारखे. कारण ज्या धातूंचा अर्थ ‘गती’ (जाणे) असा आहे, त्यांचा अर्थ ‘बुद्धी’ (जाणणे) असाही होतो. म्हणूनच ‘अवस्सं अभिसम्बुज्झनको’ (निश्चितपणे पूर्ण ज्ञान प्राप्त करणारा) असे म्हटले आहे. Pāṇātipātakammakāraṇāti pāṇātipātasaṅkhātassa pāpakammassa karaṇahetu. Veraṃ vuccati virodho, tadeva bhāyitabbato bhayanti āha ‘‘bhayaṃ veranti atthato eka’’nti. Idaṃ bāhiraṃ veraṃ nāma tassa verassa mūlabhūtato verakārapuggalato bahibhāvattā. Teneva hi tassa verakārapuggalassa uppannaṃ veraṃ sandhāya ‘‘idaṃ ajjhattikaveraṃ nāmā’’ti vuttaṃ, tannissitassa verassa mūlabhūtā verakārapuggalacetanā uppajjati paharituṃ asamatthassapīti adhippāyo. Na hi nerayikā nirayapālesu [Pg.86] paṭipaharituṃ sakkonti. Nirayapālassa cetanā uppajjatīti etena ‘‘atthi niraye nirayapālā’’ti dasseti. Yaṃ panetaṃ bāhiraveranti yamidaṃ diṭṭhadhammikaṃ samparāyikañca bāhiraṃ veraṃ. Puggalaveranti vuttaṃ attakiccaṃ sādhetuṃ asakkonto kevalaṃ parapuggale uppannamattaṃ veranti katvā. Atthato ekameva ‘‘cetasika’’nti visesetvā vuttattā. Sesapadesūti ‘‘adinnādānapaccayā’’tiādinā āgatesu sesakoṭṭhāsesu. Attho bhaggoti attho dhaṃsito. Adhigatenāti maggena adhigatena. ‘‘Abhigatenā’’tipi pāṭho, adhivuttenāti attho. Tenāha ‘‘acalappasādenā’’ti. ‘पाणातिपातकम्मकारणा’ म्हणजे प्राणातिपात (जीवहिंसा) नावाच्या पापकर्माच्या करण्याच्या हेतूने. ‘वैर’ म्हणजे विरोध, आणि तेच भीतीदायक असल्याने ‘भय’ असे म्हटले आहे, म्हणून ‘भय आणि वैर हे अर्थाने एकच आहेत’ असे म्हटले आहे. याला ‘बाह्य वैर’ म्हणतात, कारण ते त्या वैराचे मूळ असलेल्या वैर करणाऱ्या व्यक्तीच्या बाहेर असते. त्यामुळेच, त्या वैर करणाऱ्या व्यक्तीच्या मनात उत्पन्न झालेल्या वैराला उद्देशून ‘याला आध्यात्मिक (अंतर्गत) वैर म्हणतात’ असे म्हटले आहे. प्रहार करण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तीच्या मनातही त्या वैरावर आधारित असलेली, वैर करणाऱ्या व्यक्तीची चेतना उत्पन्न होते, असा याचा अभिप्राय आहे. कारण नरकातील प्राणी (नेरयिका) नरकपालांवर (नरकाच्या रक्षकांवर) प्रतिप्रहार करू शकत नाहीत. नरकपालाच्या मनात चेतना उत्पन्न होते, यावरून ‘नरकात नरकपाल असतात’ हे दर्शविले आहे. ‘यम्पनेतं बाहिरवेरं’ म्हणजे जे हे इहलोकातील (दिठ्ठधम्मिक) आणि परलोकातील (साम्परायिक) बाह्य वैर आहे. स्वतःचे कार्य साधण्यास असमर्थ असल्याने केवळ दुसऱ्या व्यक्तीच्या मनात उत्पन्न झालेले वैर मानून त्याला ‘पुद्गलवैर’ (व्यक्तीगत वैर) असे म्हटले आहे. अर्थाने ते एकच आहे, कारण ‘चेतसिक’ (मानसिक) असे विशेष करून सांगितले आहे. ‘सेसपदेसू’ म्हणजे ‘अदिन्नादानपच्चया’ (अदत्तादानाच्या प्रत्ययाने/कारणाने) इत्यादी स्वरूपात आलेल्या उर्वरित भागांमध्ये. ‘अत्थो भग्गो’ म्हणजे अर्थ नष्ट झाला. ‘अधिगतेन’ म्हणजे मार्गाने प्राप्त झालेल्या. ‘अभिगतेन’ असाही पाठ आहे, ज्याचा अर्थ ‘अधिष्ठित झालेल्या’ असा आहे. म्हणूनच ‘अचलप्पसादेन’ (अचल श्रद्धेने/प्रसादाने) असे म्हटले आहे. Pañcaverabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पंचवैरभय सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 2. Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā २. दुसऱ्या पंचवैरभय सुत्ताची वर्णना (टीका). 42. Bhikkhūnaṃ kathitabhāvamattameva visesoti etena yā satthārā ekaccānaṃ desitadesanā, puna tadaññesaṃ veneyyadamakusalena kālantare teneva desitā, sā dhammasaṃgāhakehi ‘‘mā no satthudesanā sampaṭiggahaṃ vinā nassatū’’ti visuṃ saṅgahaṃ āropitāti dasseti. ४२. ‘भिक्खूनां कथितभावमत्तमेव विसेसो’ (भिक्खूंना सांगितल्याचा भाव हाच केवळ विशेष फरक आहे) यावरून हे दर्शविले जाते की, शास्त्यांनी (बुद्धांनी) जी देशना काहींना दिली होती, तीच देशना पुन्हा काही काळानंतर विनेय (शिस्तबद्ध करण्यास योग्य) लोकांना प्रशिक्षित करण्यात कुशल असलेल्या त्यांनीच (बुद्धांनीच) इतरांना दिली. ती देशना धम्मसंगीतकारांनी (धम्मसंग्राहकांनी) ‘आपल्या शास्त्यांची देशना स्वीकारल्याशिवाय नष्ट होऊ नये’ या विचाराने स्वतंत्रपणे संग्रहात समाविष्ट केली. Dutiyapañcaverabhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुसऱ्या पंचवैरभय सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 3. Dukkhasuttavaṇṇanā ३. दुःख सुत्ताची वर्णना (टीका). 43. Samudayanaṃ samudayo, samudeti etamhāti samudayo, evaṃ ubhinnaṃ samudayānamatthatopi bhedo veditabbo. Paccayāva paccayasamudayo. Āraddhavipassako ‘‘imañca imañca paccayasāmaggiṃ paṭicca ime dhammā khaṇe khaṇe uppajjantī’’ti passanto ‘‘paccayasamudayaṃ passantopi bhikkhu khaṇikasamudayaṃ passatī’’ti vutto paccayadassanamukhena nibbattikkhaṇassa dassanato. So pana khaṇe khaṇe saṅkhārānaṃ nibbattiṃ passituṃ āraddho ‘‘imehi nāma paccayehi nibbattatī’’ti passati. ‘‘So khaṇikasamudayaṃ passanto paccayaṃ passatī’’ti vadanti. Yasmā pana paccayato saṅkhārānaṃ [Pg.87] udayaṃ passanto khaṇato tesaṃ udayadassanaṃ hoti, khaṇato etesaṃ udayaṃ passato pageva paccayānaṃ suggahitattā paccayato dassanaṃ sukhena ijjhati, tasmā vuttaṃ ‘‘paccayasamudayaṃ passantopī’’tiādi. Atthaṅgamadassanepi eseva nayo. Accantatthaṅgamoti appavatti nirodho nibbānanti. Bhedatthaṅgamoti khaṇikanirodho. Tadubhayaṃ pubbabhāge uggahaparipucchādivasena passanto aññatarassa dassane itaradassanampi siddhameva hoti, pubbabhāge ca ārammaṇavasena khayato vayasammasanādikāle bhedatthaṅgamaṃ passanto atirekavasena anussavādito accantaṃ atthaṅgamaṃ passati. Maggakkhaṇe panārammaṇato accantaatthaṅgamaṃ passati, asammohato itarampi passati. Taṃ sandhāyāha ‘‘accantatthaṅgamaṃ passantopī’’tiādi. Samudayatthaṅgamaṃ nibbattibhedanti samudayasaṅkhātaṃ nibbattiṃ atthaṅgamasaṅkhātaṃ bhedañca. Nissayavasenāti cakkhussa sannissayavasena paccayaṃ katvā. Ārammaṇavasenāti rūpe ārammaṇaṃ katvā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ madhupiṇḍikasuttaṭīkāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ. Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti ‘‘cakkhu rūpāni viññāṇa’’nti imesaṃ tiṇṇaṃ saṅgati samāgame nibbatti phassoti vuttoti āha ‘‘tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso’’ti. Tiṇṇanti ca pākaṭapaccayavasena vuttaṃ, tadaññepi pana manasikārādayo phassapaccayā hontiyeva. Evanti taṇhādīnaṃ asesavirāganirodhakkamena. Bhinnaṃ hotīti anuppādanirodhena niruddhaṃ hoti. Tenāha ‘‘appaṭisandhiya’’nti. ४३. समुदयांचा समुदय, ज्याच्यापासून उत्पन्न होतो तो समुदय; अशा प्रकारे दोन्ही समुदयांचा अर्थाच्या दृष्टीनेही भेद समजून घ्यावा. प्रत्यय (कारण) हाच प्रत्ययसमुदय होय. विपश्यना सुरू केलेला (आरद्धविपस्सक) साधक 'या आणि या प्रत्ययसामग्रीला (कारणांच्या समूहाला) अनुसरून हे धर्म क्षणाक्षणाला उत्पन्न होतात' असे पाहत असताना, 'प्रत्ययसमुदय पाहणारा भिक्खू क्षणिकसमुदयही पाहतो' असे म्हटले आहे, कारण प्रत्ययदर्शनद्वारा उत्पत्तीच्या क्षणाचे दर्शन होते. तो क्षणाक्षणाला संस्कारांची उत्पत्ती पाहण्यास प्रवृत्त झालेला 'या प्रत्ययांमुळे (संस्कार) उत्पन्न होतात' असे पाहतो. 'तो क्षणिकसमुदय पाहणारा प्रत्यय पाहतो' असे म्हणतात. परंतु ज्या कारणाने प्रत्ययापासून संस्कारांचा उदय पाहणाऱ्याला क्षणावरून त्यांचा उदय दिसतो, क्षणावरून त्यांचा उदय पाहणाऱ्याला प्रत्ययांचे योग्य ग्रहण झाल्यामुळे प्रत्ययापासून दर्शन सहज साध्य होते, म्हणूनच 'प्रत्ययसमुदय पाहणारा देखील' इत्यादी म्हटले आहे. अस्तदर्शनातही (अत्थङ्गमदस्सन) हाच नियम आहे. 'अत्यंत अस्त' (अच्चन्तत्थङ्गम) म्हणजे अप्रवृत्ती, निरोध, निर्वाण होय. 'भेद अस्त' (भेदत्थङ्गम) म्हणजे क्षणिक निरोध होय. पूर्वभागात (सुरुवातीच्या काळात) उद्ग्रहण (शिकणे) आणि परिपृच्छा (विचारणे) इत्यादींच्या द्वारे या दोन्ही गोष्टी पाहणाऱ्याला एकाच्या दर्शनाने दुसऱ्याचे दर्शनही सिद्धच होते. आणि पूर्वभागात आलंबनाच्या (आरम्मण) द्वारे क्षयापासून वयसंमर्शन (वयसम्मसन - अनित्यता विचार) इत्यादी काळात भेद-अस्त पाहणारा, अतिरेक रूपाने अनुश्रव (ऐकीव ज्ञान) इत्यादींच्या द्वारे अत्यंत अस्त पाहतो. मार्गक्षणात (मग्गक्खण) मात्र आलंबनाच्या द्वारे अत्यंत अस्त पाहतो आणि असंमोहामुळे (भ्रमरहिततेमुळे) दुसऱ्यालाही पाहतो. त्याला उद्देशून 'अत्यंत अस्त पाहणारा देखील' इत्यादी म्हटले आहे. 'समुदय आणि अस्त' म्हणजे उत्पत्ती आणि भेद; समुदय संज्ञक उत्पत्ती आणि अस्त संज्ञक भेद होय. 'निश्रयवशात' (निस्सयवसेन) म्हणजे चक्षूचा संनिश्रय करून प्रत्यय (कारण) बनवून. 'आलंबनवशात' (आरम्मणवसेन) म्हणजे रूपाला आलंबन करून. येथे जे काही सांगायचे आहे, ते मधुपिंडिकसुत्तटीकेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घ्यावे. 'तिन्णं संगति फस्सो' (तिघांच्या संगतीने स्पर्श होतो) म्हणजे 'चक्षू, रूप आणि विज्ञान' या तिन्हींच्या संगतीतून, समागमातून स्पर्शाची उत्पत्ती होते, म्हणून 'तिन्हींच्या संगतीने स्पर्श होतो' असे म्हटले आहे. 'तिन्ही' असे स्पष्ट प्रत्ययाच्या (कारणाच्या) अपेक्षेने म्हटले आहे, परंतु त्याव्यतिरिक्त मनसिकार (मनस्कार) इत्यादी देखील स्पर्शाचे प्रत्यय (कारण) असतातच. 'अशा प्रकारे' म्हणजे तृष्णा इत्यादींच्या संपूर्ण या विराग-निरोध क्रमाने. 'भिन्न होते' म्हणजे अनुत्पाद निरोधाने निरुद्ध होते. म्हणूनच 'अप्रतिसंधीने' (अप्पटिसन्धियं) असे म्हटले आहे. Dukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुःखसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 4. Lokasuttavaṇṇanā ४. लोकसुत्तवर्णना 44. Ayamettha visesoti ‘‘ayaṃ lokassā’’ti samudayatthaṅgamānaṃ visesadassanaṃ. Ettha catutthasutte tatiyasuttato viseso. ४४. येथे हा विशेष आहे - 'अयं लोकस्स' (हा लोकाचा) याद्वारे समुदय आणि अस्ताचा विशेष दाखवला आहे. येथे चौथ्या सुत्तात तिसऱ्या सुत्तापेक्षा विशेष आहे. Lokasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. लोकसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 5. Ñātikasuttavaṇṇanā ५. ञातिकसुत्तवर्णना 45. Aññamaññaṃ [Pg.88] dvinnaṃ ñātīnaṃ gāmo ñātikoti vuttoti āha ‘‘dvinnaṃ ñātakānaṃ gāme’’ti. Giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasatho giñjakāvasatho. So kira āvāso yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā kato. Tādisañhi chadanaṃ sandhāya bhagavatā iṭṭhakāchadanaṃ anuññātaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘iṭṭhakāhi kate mahāpāsāde’’ti. Tattha dvārabandhakavāṭaphalakādīni pana dārumayāniyeva. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo, kāraṇanti āha ‘‘dhammapariyāyanti dhammakāraṇa’’nti, pariyattidhammabhūtaṃ visesādhigamassa hetunti attho. Upecca suyyati etthāti upassutīti vuttaṃ ‘‘upassutīti upassutiṭṭhāna’’nti. Attano kammanti yadatthaṃ tattha gato, taṃ pariveṇasamajjanakiriyaṃ. Pahāyāti akatvā. Evaṃ mahatthañhi vimuttāyatanasīse ṭhatvā suṇantassa mahato atthāya saṃvattati. Ekaṅgaṇaṃ ahosīti sabbaṃ vivaṭaṃ ahosi. Tīsu hi bhavesu saṅkhāragataṃ paccayuppannavasena manasikaroto bhagavato kiñci asesetvā sabbampi taṃ ñāṇamukhe āpāthaṃ upagacchi. Tena vuttaṃ ‘‘yāvabhavaggā ekaṅgaṇaṃ ahosī’’ti. Tantivasena tamatthaṃ vācāya nicchārento ‘‘vacasā sajjhāyaṃ karonto’’ti vutto. Paccayapaccayuppannavasena ca atthaṃ āharitvā tesaṃ nirodhena vivaṭṭassa āhatattā ‘‘yathānusandhinā’’ti vuttaṃ. Addasa ñāṇacakkhunā. ४५. परस्परांशी संबंधित दोन नातेवाईकांचे गाव म्हणजे 'ञातिक' असे म्हटले आहे, म्हणून 'दोन नातेवाईकांच्या गावात' असे म्हटले आहे. विटांना 'गिञ्जका' म्हणतात, विटांनीच बांधलेला निवास म्हणजे 'गिञ्जकावसथ' (विटांचे घर) होय. तो निवास जणू काही चुन्याच्या लेपनाची (सुधापरिकम्म) गरज न पडता, अशा प्रकारे विटांनीच रचून आणि शाकारून बनवला होता. अशाच प्रकारच्या छताचा विचार करून भगवंतांनी विटांच्या छताला अनुमती दिली होती. म्हणूनच 'विटांनी बांधलेल्या महाप्रासादात' असे म्हटले आहे. तेथे दाराच्या चौकटी, कवाडे, फळ्या इत्यादी मात्र लाकडाच्याच होत्या. 'पर्याय' (परियाय) म्हणजे स्वतःचे फळ ग्रहण करून प्रवृत्त होणे, म्हणजेच कारण; म्हणून 'धम्मपरियाय म्हणजे धम्मकारण' असे म्हटले आहे, जो पर्यत्तिधम्मरूप असलेला विशेष अधिगमाचा (प्राप्तीचा) हेतू आहे असा अर्थ आहे. जवळ जाऊन जेथे ऐकले जाते ते 'उपस्सुति' (कानोसा घेण्याची जागा), म्हणून 'उपस्सुति म्हणजे उपस्सुतिस्थान' असे म्हटले आहे. 'स्वतःचे काम' म्हणजे ज्या कारणासाठी तो तेथे गेला होता, ती विहार झाडण्याची क्रिया. 'सोडून' (पहाय) म्हणजे न करता. अशा प्रकारे विमुक्तायतन (विमुक्तीचे स्थान) शीर्षावर राहून ऐकणाऱ्यासाठी हे मोठ्या कल्याणाचे ठरते. 'एकच अंगण झाले' (एकङ्गणं अहोसि) म्हणजे सर्व काही उघडे (स्पष्ट) झाले. कारण तिन्ही भवांमध्ये संस्कारांचे प्रत्ययोत्पन्न (कारणाने उत्पन्न) रूपाने मनन करणाऱ्या भगवंतांच्या ज्ञानमार्गात काहीही शिल्लक न राहता ते सर्वच्या सर्व प्रकट झाले. म्हणूनच 'भवग्ग (भवाच्या शिखरा) पर्यंत एकच अंगण झाले' असे म्हटले आहे. परंपरेने (तन्तिवसेन) तो अर्थ वाणीने प्रकट करत असताना 'वाणीने सज्झाय (सज्झायं - पठण/स्वाध्याय) करत असताना' असे म्हटले आहे. प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न रूपाने अर्थ ग्रहण करून, त्यांच्या निरोधाने विवर्ताला (संसारचक्राच्या समाप्तीला) आणल्यामुळे 'यथानुसंधिने' (यथानुसन्धिनā) असे म्हटले आहे. ज्ञानचक्षूने पाहिले. Manasā sajjhāyaṃ karonto ‘‘tuṇhībhūtova paguṇaṃ karonto’’ti vutto. Padānupadanti padañca anupadañca. Purimañhi padaṃ nāma, tadanantaraṃ anupadaṃ. Ghaṭetvā sambandhaṃ katvā avicchinditvā. Pariyāpuṇātīti ajjhayati. Ādhārappattanti ādhāraṃ cittasantānappattaṃ appamuṭṭhaṃ gatattā ādhārappattaṃ nāma. Kāraṇanissitoti lokuttaradhammassa kāraṇasannissito. Ādibrahmacariyakoti ādibrahmacariyaṃ, tadeva ādibrahmacariyakaṃ. Dhammapariyāyāpekkhāya pulliṅganiddeso. Tīsupi imesūti tatiyacatutthapañcamesu tīsu suttesu. मनाने सज्झाय (पठण) करत असताना 'मौन राहूनच सराव करत असताना' असे म्हटले आहे. 'पदानुपद' म्हणजे पद आणि अनुपद. पहिले ते 'पद' आणि त्यानंतरचे ते 'अनुपद'. 'घटवून' (घटेत्वा) म्हणजे संबंध जोडून, खंडित न करता. 'परियापुणाति' म्हणजे अध्ययन करतो. 'आधारप्राप्त' (आधाराप्पत्तं) म्हणजे चित्तसंतानाचा आधार प्राप्त झालेले, विसरले न गेल्यामुळे त्याला 'आधारप्राप्त' म्हणतात. 'कारणनिश्रित' (कारणनिस्सितो) म्हणजे लोकोत्तर धर्माच्या कारणावर आश्रित असलेला. 'आदिब्रह्मचर्यक' म्हणजे आदिब्रह्मचर्य, तेच आदिब्रह्मचर्यक होय. धम्मपरियायाच्या अपेक्षेने पुल्लिंगी निर्देश केला आहे. 'या तिन्हींमध्येही' म्हणजे तिसऱ्या, चौथ्या आणि पाचव्या या तिन्ही सुत्तांमध्ये. Ñātikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ञातिकसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 6. Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā ६. अञ्ञतरब्राह्मणसुत्तवर्णना 46. Nāmavasenāti [Pg.89] gottanāmavasena ca kittivasena ca apākaṭo, tasmā ‘‘jātivasena brāhmaṇo’’ti vuttaṃ. ४६. 'नावाच्या दृष्टीने' म्हणजे गोत्रनाम आणि कीर्तीच्या दृष्टीने अप्रसिद्ध असलेला, म्हणूनच 'जातीच्या दृष्टीने ब्राह्मण' असे म्हटले आहे. Aññatarabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अञ्ञतरब्राह्मणसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 7. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā ७. जाणुस्सोणिसुत्तवर्णना 47. Evaṃladdhanāmoti ‘‘jāṇussoṇī’’ti evaṃladdhanāmo rañño santikā adhigatanāmo. ४७. 'असे नाव मिळालेला' म्हणजे 'जाणुस्सोणी' असे नाव मिळालेला, जे राजाकडून प्राप्त झालेले नाव आहे. Jāṇussoṇisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. जाणुस्सोणिसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 8. Lokāyatikasuttavaṇṇanā ८. लोकायतिकसुत्तवर्णना 48. Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ. Na hi taṃ laddhiṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi uppādenti, kuto payogo, taṃ etassa atthi, tattha vā niyuttoti lokāyatiko. Paṭhamasaddo ādiatthavācakattā jeṭṭhavevacanoti āha ‘‘paṭhamaṃ lokāyata’’nti. Sādhāraṇavacanopi lokasaddo visiṭṭhavisayo idhādhippetoti āha ‘‘bālaputhujjanalokassā’’ti. Ittarabhāvena lakuṇḍakabhāvena tassa vipulādibhāvena bālānaṃ upaṭṭhānamattanti dassento ‘‘āyataṃ mahanta’’ntiādimāha. Parittanti khuddakaṃ. Ekasabhāvanti ekaṃ sabhāvaṃ. Avipariṇāmadhammatāyāti āha ‘‘niccasabhāvamevāti pucchatī’’ti. Purimasabhāvena nānāsabhāvanti purimasabhāvato bhinnasabhāvaṃ. Pacchā na hotīti pacchā kiñci na hoti sabbaso samucchijjanato. Tenāha ‘‘ucchedaṃ sandhāya pucchatī’’ti. Ekattanti sabbakālaṃ attasambhavaṃ. Tathā ceva gahaṇena dvepi vādā sassatadiṭṭhiyo honti. Natthi na hoti. Puthuttaṃ nānāsabhāvaṃ, ekarūpaṃ na hotīti vā gahaṇena dvepi vādā ucchedadiṭṭhiyoti. ४८. भविष्यातील हितासाठी ज्याच्याद्वारे लोक प्रयत्न करत नाहीत किंवा इच्छा करत नाहीत, ते ‘लोकायतन’ (लोकायत) होय. कारण त्या मताचा (दृष्टीचा) आश्रय घेऊन प्राणी पुण्यकर्मासाठी चित्तही उत्पन्न करत नाहीत, मग प्रयत्नाचा तर प्रश्नच कुठे येतो? ते (मत) ज्याच्याकडे आहे किंवा जो त्यात गुंतलेला आहे, तो ‘लोकायतिक’ होय. ‘प्रथम’ हा शब्द सुरुवातीचा अर्थ दर्शवणारा आणि श्रेष्ठत्वाचा वाचक असल्यामुळे ‘प्रथमं लोकायतं’ (पहिले लोकायत) असे म्हटले आहे. ‘लोक’ हा सामान्य शब्द असला तरी येथे तो विशिष्ट विषयाच्या संदर्भात अभिप्रेत आहे, म्हणून ‘बालपुथुज्जनलोकस्स’ (अज्ञानी पृथग्जन लोकांचे) असे म्हटले आहे. क्षुद्रतेमुळे, ठेंगणेपणामुळे किंवा त्याच्या विशालतेमुळे अज्ञानी लोकांना केवळ भासमान होणे हे दर्शवण्यासाठी ‘आयतं महन्तं’ (विशाल, मोठे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘परित्तं’ म्हणजे लहान (क्षुद्र). ‘एकसभावं’ म्हणजे एकच स्वभाव. अपरिवर्तनशील स्वभावामुळे ‘निच्चसभावमेवाति पुच्छति’ (नित्य स्वभावच आहे काय, असे विचारतो) असे म्हटले आहे. ‘पुरिमसभावेन नानासभावं’ म्हणजे पूर्वीच्या स्वभावापेक्षा भिन्न स्वभाव. ‘पच्छा न होति’ म्हणजे नंतर काहीही उरत नाही, कारण पूर्णपणे उच्छेद (नाश) होतो. म्हणूनच ‘उच्छेदं सन्धाय पुच्छति’ (उच्छेदाचा संदर्भ देऊन विचारतो) असे म्हटले आहे. ‘एकत्तं’ म्हणजे सर्वकाळ आत्म्याचा संभव असणे. अशा प्रकारे ग्रहण केल्याने दोन्ही वाद ‘सस्सतदिट्ठि’ (शाश्वतदृष्टी) ठरतात. ‘नत्थि’ म्हणजे नाही (अस्तित्वात नाही). ‘पुथुत्तं’ म्हणजे नाना स्वभाव (विविध स्वभाव), किंवा ‘एकरूप नसणे’ असे ग्रहण केल्याने दोन्ही वाद ‘उच्छेददिट्ठि’ (उच्छेददृष्टी) ठरतात. Lokāyatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. लोकायतिकसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 9. Ariyasāvakasuttavaṇṇanā ९. अरियसावकसुत्तवण्णना (आर्यश्रावकसूत्रवर्णन) 49. Saṃsayuppatti [Pg.90] ākāradassananti ‘‘kasmiṃ sati kiṃ hotī’’ti kāraṇassa phalassa ca paccāmasanena vinā kevalaṃ idappaccayatāya saṃsayassa uppajjanākāradassanaṃ. Samudayati samudetīti atthoti āha ‘‘uppajjatī’’ti. ४९. ‘संशयुप्पत्ति आकारदस्सनं’ (संशयाच्या उत्पत्तीचा प्रकार दर्शवणे) म्हणजे ‘काय असताना काय होते’ अशा कारणाचा आणि फळाचा विचार न करता, केवळ इदप्पच्चयता (इदंप्रत्ययता) मुळे संशय उत्पन्न होण्याचा प्रकार दर्शवणे होय. ‘समुदयति’ चा अर्थ ‘समुदेति’ (उदित होतो) असा आहे, म्हणून ‘उप्पज्जति’ (उत्पन्न होतो) असे म्हटले आहे. Ariyasāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अरियसावकसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 10. Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā १०. दुतियअरियसावकसुत्तवण्णना (द्वितीय आर्यश्रावकसूत्रवर्णन) 50. Dvepi nayā ekato vuttāti idaṃ ‘‘viññāṇe sati nāmarūpaṃ hotī’’tiādinā navame vuttassa nayassa ‘‘avijjāya sati saṅkhārā hontī’’tiādinā dasame vuttanaye antogadhattā. Nānattanti purimato navamato dasamassa nānattaṃ. ५०. ‘दोन्ही पद्धती एकत्र सांगितल्या आहेत’ हे ‘विज्ञानाचे अस्तित्व असताना नामरूप होते’ इत्यादी नवव्या सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीचा, ‘अविद्येचे अस्तित्व असताना संस्कार होतात’ इत्यादी दहाव्या सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीत समावेश असल्यामुळे आहे. ‘नानत्तं’ (भिन्नता) म्हणजे पूर्वीच्या नवव्या सूत्रापेक्षा दहाव्या सूत्राची भिन्नता होय. Dutiyaariyasāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुतियअरियसावकसुत्तवण्णना समाप्त झाली. Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā. गहपतिवग्गवण्णना (गृहपतिवर्गवर्णन) समाप्त झाली. 6. Dukkhavaggo ६. दुक्खवग्गो (दुःखवर्ग) 1. Parivīmaṃsanasuttavaṇṇanā १. परिवीमंसनसुत्तवण्णना (परिविमंशनसूत्रवर्णन) 51. Upaparikkhamānoti pavattipavattihetuṃ, nivattinivattihetuñca paritulento. Kuto panetanti? ‘‘Sammā dukkhakkhayā’’ti vacanato. Na hi sabbadukkhaparivīmaṃsaṃ vinā sammā dukkhakkhayo sambhavati. Kasmātiādinā jarāmaraṇasseva gahaṇe kāraṇaṃ pucchati. Jātiādīnampi pavatti dukkhabhāvinīti adhippāyo. Yasmā jarāmaraṇe gahite sati jātipi gahitā hoti, tassā abhāve jarāmaraṇasseva abhāvato. Esa nayo bhavādīsupi. Evaṃ yāva jātidhammo jarāmaraṇe gahite gahitova hoti, jarāmaraṇapadesena tabbikāravanto sabbe tebhūmakā saṅkhārā gahitāti evampi jarāmaraṇaggahaṇena sabbampi vaṭṭadukkhaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘tasmiṃ gahite sabbadukkhassa gahitattā’’ti. Anekavidhanti bahuvidhaṃ bahukoṭṭhāsaṃ. ‘‘Aneka’’nti vā pāṭho[Pg.91]. Anekanti bahulavacanaṃ. Vidhanti khaṇḍiccapāliccādivasena viparītakoṭṭhāsaṃ. Nānappakārakanti tato eva nānappakāraṃ. Nhatvā ṭhitaṃ purisaṃ viyāti bālānaṃ attabhāvassa subhākārena upaṭṭhānaṃ sandhāyāha. ५१. ‘उपपरिक्खमानो’ (तपासणी करणारा) म्हणजे प्रवृत्तीचे कारण आणि निवृत्तीचे कारण यांची तुलना करणारा. पण हे कशावरून? ‘सम्मा दुक्खक्खया’ (दुःखाचा सम्यक क्षय) या वचनावरून. कारण सर्व दुःखाच्या सम्यक परीक्षेशिवाय दुःखाचा सम्यक क्षय संभवत नाही. ‘कस्मा’ (कशासाठी) इत्यादी शब्दांनी केवळ जरामरणाचेच ग्रहण करण्याचे कारण विचारले आहे. जाती (जन्म) इत्यादींची प्रवृत्तीही दुःखदायकच असते, असा अभिप्राय आहे. कारण जरामरण ग्रहण केले असता जातीचेही ग्रहण होते, कारण तिच्या अभावी जरामरणाचाही अभाव असतो. हाच नियम भव इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. अशा प्रकारे जोपर्यंत जन्म घेण्याचा स्वभाव आहे, तोपर्यंत जरामरण ग्रहण केले असता ते ग्रहण केलेच जाते. जरामरण या पदाने त्याचे विकार असणारे सर्व त्रिभूमिक संस्कार ग्रहण केले जातात, अशा प्रकारे जरामरणाच्या ग्रहणाने सर्व वट्टदुःख (संसारदुःख) ग्रहण केलेच जाते. म्हणूनच ‘तस्मिं गहिते सब्बदुक्खस्स गहितत्ता’ (ते ग्रहण केले असता सर्व दुःख ग्रहण केले गेल्यामुळे) असे म्हटले आहे. ‘अनेकविधं’ म्हणजे बहुविध, अनेक भागांचे. किंवा ‘अनेकं’ असा पाठ आहे. ‘अनेकं’ म्हणजे पुष्कळ. ‘विधं’ म्हणजे दात पडणे, केस पांढरे होणे इत्यादींमुळे होणारे विपरीत भाग. ‘नानाप्पकारकं’ म्हणजे त्याचमुळे विविध प्रकारचे. ‘न्हावून राहिलेल्या माणसाप्रमाणे’ हे अज्ञानी लोकांच्या शरीराच्या सुंदर रूपाने भासमान होण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. ‘‘Sāruppabhāvenā’’ti vuttaṃ, kiṃ sabbathā sāruppabhāvenāti āha ‘‘nikkilesatāya parisuddhatāyā’’ti. Na hi tassesā asaṅkhatatādibhāvena sadisā. Paṭipannoti paṭimukho abhisaṅkhāramukho hutvā panno adhigato. Anugatanti anucchavikabhāvena gataṃ, yathā ca nibbānassa adhigamo hoti, evaṃ tadanurūpabhāvena gataṃ. Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘pajānātī’’ti pubbabhāgavasena pajānanā vuttā, ‘‘tathā paṭipanno ca hotī’’ti niyatavasena. ‘‘Aparabhāgavasenā’’ti apare. Keci pana ‘‘yathā paṭipannassa jarāmaraṇaṃ nirujjhati, tathā paṭipanno’’ti vadanti. Padavīmaṃsanā pubbabhāgavasena veditabbā, na maggakkhaṇavasena. Saṅkhāranirodhāyāti ettha nayidaṃ avijjāpaccayasaṅkhāraggahaṇaṃ, atha kho saṅkhatasaṅkhāraggahaṇanti āha ‘‘saṅkhāradukkhassa nirodhatthāyā’’ti. Tenāha ‘‘ettāvatā yāva arahattā desanā kathitā’’ti. ‘सारुप्पभावेन’ (अनुरूप भावाने) असे म्हटले आहे, तर काय सर्व प्रकारे अनुरूप भावाने? म्हणून ‘निक्किलेसताय परिसुद्धताय’ (निष्क्लेशतेमुळे आणि परिशुद्धतेमुळे) असे म्हटले आहे. कारण तिची ती (परिशुद्धता) असंस्कृतत्वाच्या भावाशी समान नाही. ‘पटिपन्नो’ म्हणजे सन्मुख, अभिसंस्काराच्या सन्मुख होऊन प्राप्त झालेला. ‘अनुगतं’ म्हणजे योग्य भावाने गेलेला, आणि ज्या प्रकारे निर्वाणाची प्राप्ती होते, त्या अनुरूप भावाने गेलेला. आणि येथे पाळीमध्ये ‘पजानाति’ (जाणतो) हे पूर्वभागाच्या दृष्टीने जाणणे सांगितले आहे, तर ‘तथा पटिपन्नो च होति’ (तसा प्रतिपन्न होतो) हे निश्चिततेच्या दृष्टीने. ‘अपरभागवसेन’ (उत्तरभागाच्या दृष्टीने) असे इतर म्हणतात. काही लोक तर ‘ज्या प्रकारे प्रतिपन्न झालेल्याचे जरामरण निरुद्ध होते, तसा प्रतिपन्न झालेला’ असे म्हणतात. पदांची परीक्षा पूर्वभागाच्या दृष्टीने समजली पाहिजे, मार्गक्षणाच्या दृष्टीने नाही. ‘संखारनिरोधाय’ (संस्कारांच्या निरोधासाठी) यामध्ये अविद्याप्रत्ययाने होणाऱ्या संस्कारांचे ग्रहण नाही, तर संस्कृत संस्कारांचे ग्रहण आहे, म्हणून ‘संखारदुक्खस्स निरोधत्थाय’ (संस्कारदुःखाच्या निरोधासाठी) असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘एत्तावता याव अरहत्ता देसना कथिता’ (इथपर्यंत अर्हत्त्वापर्यंतची देशना सांगितली आहे) असे म्हटले आहे. ‘‘Paccattaṃyeva parinibbāyatī’’tiādinā arahattaphalapaccavekkhaṇaṃ, ‘‘so sukhañca vedanaṃ vedayatī’’tiādinā satatavihārañca dassetvā desanā sabbathāva vaṭṭadesanāto nivattetabbā siyā. Avijjāgatoti ettha iti-saddo ādiattho, tena evamādikaṃ idaṃ vaṭṭavivaṭṭakathanaṃ puna gaṇhāti. Puggalasaddo itarāsaṃ dvinnaṃ pakatīnaṃ vācakoti tato visesetvā gahaṇe paṭhamapakatimeva dassento ‘‘purisapuggalo’’ti avocāti āha ‘‘purisoyeva puggalo’’ti. Ubhayenāti purisapuggalaggahaṇena. Sammutiyā avijjamānāya kathā desanā sammutikathā. Paramatthassa kathā desanā paramatthakathā. Tatthāti sammutiparamatthakathāsu, na sammutiparamatthesu. Tenāha ‘‘evaṃ pavattā sammutikathā nāmā’’tiādi. Tatridaṃ sammutiparamatthānaṃ lakkhaṇaṃ – yasmiṃ bhinne buddhiyā vā avayavavinibbhoge kate na taṃsamaññā, sā ghaṭapaṭādippabhedā sammuti, tabbipariyāyato paramattho. Na hi kakkhaḷaphusanādisabhāve ayaṃ nayo labbhati. Tattha rūpādidhammaṃ samūhasantānavasena pavattamānaṃ upādāya ‘‘satto’’tiādi vohāroti āha ‘‘satto naro…pe… sammutikathā nāmā’’ti[Pg.92]. Yasmā rūpādayo paramatthadhammā ‘‘khandhā dhātuyo’’tiādinā vuccanti, na vohāramattaṃ, tasmā ‘‘khandhā…pe… paramatthakathā nāmā’’ti vuttaṃ. Nanu khandhakathāpi sammutikathāva, sammuti hi saṅketo khandhaṭṭho rāsaṭṭho vā koṭṭhāsaṭṭho vāti? Saccametaṃ, ayaṃ pana khandhasamaññā phassādīsu tajjāpaññatti viya paramatthasannissayā tassa āsannatarā puggalasamaññādayo viya na dūreti paramatthasaṅgahatā vuttā. Khandhasīsena vā tadupādānā sabhāvadhammā eva gahitā. Nanu ca sabbepi sabhāvadhammā sammutimukheneva desanaṃ ārohanti, na sammukhenāti sabbāpi desanā sammutidesanāva siyāti? Nayidamevaṃ desetabbadhammavibhāgena desanāvibhāgassa adhippetattā, na ca saddo kenaci pavattinimittena vinā atthaṃ pakāsetīti. Tenāha ‘‘paramatthaṃ kathentāpi sammutiṃ amuñcitvāva kathentī’’ti. Saccameva aviparītameva kathenti. “पच्चत्तंयेव परिनिब्बायती” (तो स्वतःच परिनिर्वाण पावतो) इत्यादींद्वारे अर्हत्त्वफल-प्रत्यवेक्षण आणि “सो सुखञ्च वेदनं वेदयती” (तो सुखाची वेदना अनुभवतो) इत्यादींद्वारे सततविहार दर्शवून, देशना सर्व प्रकारे वट्टदेशनेपासून (संसारचक्र देशनेपासून) निवृत्त केली पाहिजे. 'अविज्जागतो' (अविद्यागत) यामध्ये 'इति' हा शब्द 'आदि' (इत्यादी) या अर्थाने आहे, त्यामुळे अशा प्रकारच्या या वट्ट-विवट्ट (संसार आणि संसार-मुक्ती) कथनाला पुन्हा ग्रहण करतो. 'पुग्गल' (पुद्गल) हा शब्द इतर दोन प्रकृतींचा वाचक आहे, म्हणून त्यापासून विशेष करून ग्रहण करताना पहिल्या प्रकृतीलाच दर्शवण्यासाठी “पुरिसपुग्गलो” (पुरुषपुद्गल) असे म्हटले आहे, म्हणून “पुरिसोयेव पुग्गलो” (पुरुषच पुद्गल आहे) असे म्हटले. 'उभयेन' म्हणजे पुरुष आणि पुद्गल या दोन्हीच्या ग्रहणाने. संम्युतीने (लोकव्यवहाराने/संकेताने) अस्तित्वात असलेल्या कथेला/देशनेला 'संम्युतिकथा' (सम्मतिकथा) म्हणतात. परमार्थाची कथा/देशना म्हणजे 'परमार्थकथा' होय. 'तथ' (त्यात) म्हणजे संम्युति आणि परमार्थ कथांमध्ये, संम्युति आणि परमार्थात नव्हे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - “अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली संम्युतिकथा होय” इत्यादी. येथे संम्युति आणि परमार्थ यांचे लक्षण हे आहे - ज्याचे विभाजन केल्यावर किंवा बुद्धीने अवयव वेगळे केल्यावर ती संज्ञा (नाव) राहत नाही, ती घट (घडा), पट (वस्त्र) इत्यादी भेदांची 'संम्युति' (संकेत) होय; आणि याच्या उलट असलेला तो 'परमार्थ' होय. कारण कठीणता (कक्खळ), स्पर्श इत्यादी स्वभावाच्या बाबतीत हा नियम लागू पडत नाही. तेथे रूप इत्यादी धर्मांना समूह आणि संतानाच्या (प्रवाहाच्या) रूपाने प्रवृत्त होणारे मानून “सत्त्व” (प्राणी) इत्यादी व्यवहार होतो, म्हणून “सत्त्व, नर... पे... संम्युतिकथा होय” असे म्हटले आहे. ज्या अर्थी रूप इत्यादी परमार्थ धर्म “खंध (स्कंध), धातु” इत्यादी रूपाने सांगितले जातात, केवळ व्यवहार म्हणून नव्हे, म्हणून “खंध... पे... परमार्थकथा होय” असे म्हटले आहे. पण स्कंधकथा सुद्धा संम्युतिकथाच आहे ना? कारण संम्युति म्हणजे संकेत आहे, आणि स्कंधाचा अर्थ राशी किंवा भाग असा आहे? हे सत्य आहे, परंतु ही स्कंध-संज्ञा स्पर्श इत्यादींमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या प्रज्ञप्तीप्रमाणे परमार्थावर आश्रित असून त्याच्या अत्यंत जवळ आहे, पुद्गल-संज्ञेप्रमाणे दूर नाही, म्हणून तिला परमार्थ-संग्रहात म्हटले आहे. किंवा स्कंधाच्या मुख्यतेने त्याचे उपादान असणारे स्वभावधर्मच ग्रहण केले आहेत. पण सर्वच स्वभावधर्म संम्युतीच्या (संकेताच्या) माध्यमातूनच देशनेत येतात, थेट नव्हे, तर मग सर्वच देशना संम्युतिदेशनाच होईल ना? असे नाही, कारण देशना देण्याच्या धर्माच्या विभागाने देशनेचा विभाग अभिप्रेत आहे, आणि कोणताही शब्द प्रवृत्तीच्या कारणाशिवाय अर्थ प्रकट करत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - “परमार्थ सांगताना सुद्धा संम्युतीचा त्याग न करताच सांगतात.” ते सत्यच आणि अविपरीत (यथार्थ) सांगतात. Sammutīti samaññā. Paramo uttamo atthoti paramattho, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvo. Taṃ paramatthaṃ, sammuti pana lokassa saṅketamattasiddhā. Yadi evaṃ kathaṃ sammutikathāya saccatāti āha ‘‘lokasammutikāraṇa’’nti lokasamaññaṃ nissāya pavattanato. Lokasamaññāya hi abhinivesanaṃ vinā paññāpanā ekaccassa sutassa sāvanā viya, na musā anatikkamitabbato tassā. Tenāha bhagavā ‘‘janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya, samaññaṃ nātidhāveyyā’’ti. Dhammānaṃ sabhāvadhammānaṃ. Bhūtalakkhaṇaṃ bhāvassa lakkhaṇaṃ dīpentīti katvā. 'संम्युति' म्हणजे संज्ञा (लोकसंकेत). 'परम' म्हणजे उत्तम अर्थ तो 'परमार्थ' होय, जो धर्मांचा यथाभूत स्वभाव आहे. तो परमार्थ होय, परंतु संम्युति ही लोकांच्या केवळ संकेताने सिद्ध होते. जर असे आहे, तर संम्युतिकथेमध्ये सत्यता कशी? म्हणून म्हटले आहे - “लोकसंम्युतिकारण” म्हणजे लोकसंज्ञेचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त होत असल्यामुळे. कारण लोकसंज्ञेमध्ये अभिनिवेश (आग्रह) न ठेवता प्रज्ञापना (स्पष्टीकरण) करणे हे एखाद्या ऐकलेल्या गोष्टीचे श्रवण करण्यासारखे आहे, तिचे उल्लंघन न करता येत असल्यामुळे ते असत्य ठरत नाही. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - “जनपदाच्या (प्रादेशिक) भाषेचा आग्रह धरू नये आणि लोकसंज्ञेचे (संकेताचे) उल्लंघन करू नये.” 'धम्मानं' म्हणजे स्वभावधर्मांचे. 'भूतलक्खणं' म्हणजे भावाचे (अस्तित्वाचे) लक्षण प्रकाशित करतात म्हणून. Terasacetanābhedanti aṭṭhakāmāvacarakusalacetanāpañcarūpāvacarakusalacetanābhedaṃ. Attano santānassa punanato pujjabhavaphalassa abhisaṅkharaṇato puññābhisaṅkhāraṃ. Kammapuññenāti kammabhūtena. Vipākapuññenāti vipākasaṅkhātena. Puññaphalampi hi uttarapadalopena ‘‘puñña’’nti vuccati ‘‘evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu viya. ‘‘Apuññūpagaṃ hoti viññāṇa’’nti idaṃ ‘‘puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’nti ettha vuttanayamevāti na uddhataṃ. Apuññaphalaṃ uttarapadalopena ‘‘apuñña’’nti vuccati. Saṅkhāranti saṅkhārassa gahitattā ‘‘avijjāgatoya’’nti iminā saṅkhārassa paccayo gahito, ‘‘puññūpagaṃ hoti viññāṇa’’ntiādinā paccayuppannaṃ viññāṇaṃ. Tasmiñca [Pg.93] gahite nāmarūpādi sabbaṃ gahitameva hoti. Tenāha ‘‘dvādasapadiko paccayākāro gahitova hotī’’ti. 'तेरसचेतनाभेदं' (तेरा प्रकारच्या चेतनांचे भेद) म्हणजे आठ कामावचर कुशल चेतना आणि पाच रूपावचर कुशल चेतनांचे भेद. आपल्या संतानाला (प्रवाहाला) पवित्र करणाऱ्या किंवा पूज्य अशा भवफलाचे अभिसंस्करण (निर्माण) करत असल्यामुळे तो 'पुण्याभिसंस्कार' (पुञ्ञाभिसङ्खार) होय. 'कर्मपुण्याने' म्हणजे कर्मरूप पुण्याने. 'विपाकपुण्याने' म्हणजे विपाकरूप पुण्याने. कारण पुण्यफलाला सुद्धा उत्तरपदलोपाने “पुण्य” असे म्हटले जाते, जसे की “अशा प्रकारे हे पुण्य वाढते” इत्यादींमध्ये. “अपुण्यापग विज्ञान होते” (अपुञ्ञूपगं होति विञ्ञाणं) हे “पुण्यापग विज्ञान होते” (पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाणं) यामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे, म्हणून ते वेगळे उद्धृत केलेले नाही. अपुण्यफलाला उत्तरपदलोपाने “अपुण्य” असे म्हटले जाते. 'संस्कार' म्हणजे संस्काराचे ग्रहण केल्यामुळे “अविद्यागत हा” (अविज्जागतोयं) याने संस्काराचा प्रत्यय (कारण) ग्रहण केला आहे, आणि “पुण्यापग विज्ञान होते” इत्यादींद्वारे प्रत्ययोत्पन्न (कारणापासून उत्पन्न झालेले) विज्ञान ग्रहण केले आहे. आणि ते ग्रहण केले असता नामरूप इत्यादी सर्व काही ग्रहण केलेच जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - “बारा पदांचा प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) ग्रहण केलाच जातो.” Vijjāti arahattamaggañāṇaṃ ukkaṭṭhaniddesena. Tassā hi uppādā sabbaso avijjā pahīnā hoti. Paṭhamamevāti idaṃ avijjāpahānavijjuppādānaṃ samānakālatādassanaṃ. Tenāha ‘‘yathā panā’’tiādi. Padīpujjalenāti padīpujjalanahetunā saheva. Vijjuppādāti vijjuppādahetu, evaṃ satīpi samakālatteti adhippāyo. Na gaṇhātīti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā na gaṇhāti. Na taṇhāyati na bhāyati taṇhāvuttino abhāvā, tato eva bhayavatthuno ca abhāvā. 'विद्या' (विज्जा) म्हणजे उत्कृष्ट निर्देशानुसार अर्हत्त्वमार्ग-ज्ञान होय. कारण तिच्या उत्पत्तीने सर्व प्रकारे अविद्येचा प्रहाण (नाश) होतो. 'प्रथमच' (पठममेव) हे अविद्या-प्रहाण आणि विद्येची उत्पत्ती यांच्या समकालतेचे (एकाच वेळी होण्याचे) दर्शन आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “ज्याप्रमाणे...” इत्यादी. 'प्रदीप प्रज्वलनाने' म्हणजे प्रदीपाच्या प्रज्वलनाच्या हेतूने (प्रकाशाने) सोबतच. 'विद्येची उत्पत्ती' म्हणजे विद्येच्या उत्पत्तीचा हेतू, असे असूनही ते समकालीन आहे असा अभिप्राय आहे. 'ग्रहण करत नाही' म्हणजे “हे माझे आहे” इत्यादी रूपाने ग्रहण करत नाही. 'तृष्णा करत नाही' आणि 'भीती बाळगत नाही' कारण तृष्णेच्या प्रवृत्तीचा अभाव आहे, आणि म्हणूनच भयाचे कारण असलेल्या वस्तूचाही अभाव आहे. Gilitvā pariniṭṭhāpetvāti gilitvā viya aññassa avisayaṃ viya karaṇena pariniṭṭhāpetvā. Sāmisasukhassa anekadukkhānubandhabhāvato, sukhābhinandassa dukkhahetubhāvato ca sukhaṃ abhinandantoyeva dukkhaṃ abhinandati nāma aggisantāpasukhaṃ icchanto dhūmadukkhānuññāto viya. Dukkhaṃ patvā sukhaṃ patthanatoti ettha dubbalagahaṇikādayo nidassanabhāvena veditabbā. Te hi yāva sāyanhasamayāpi abhutvā sāyamāsādīni karonto jighacchādiṃ uppādetvā bhuñjanādīni karonti. Sukhassa vipariṇāmadukkhato sukhaṃ abhinandanto dukkhaṃ abhinandati nāmāti yojanā. Keci pana dukkhassa abhāvato vipariṇāmasukhato taṃ sukhaṃ abhinandanto dukkhaṃ abhinandatīti vadanti. Taṃ na, na hi tādisaṃ sukhanimittaṃ koci dukkhaṃ abhinandanto diṭṭho, dukkhahetuṃ pana sāmisaṃ sukhaṃ abhinandanto diṭṭho. Dukkhahetuṃ sāmisaṃ sukhaṃ abhinandanto atthato dukkhaṃ abhinandati nāmāti vuttovāyamattho. Kāyoti pañcadvārakāyo, so pariyanto avasānaṃ etassāti kāyapariyantikaṃ. Tenāha ‘‘yāva pañcadvārakāyo pavattati, tāva pavatta’’nti. Jīvitapariyantikanti etthāpi eseva nayo. 'गिळून पूर्ण करणे' (गिलित्वा परिनिट्ठापेत्वा) म्हणजे गिळल्याप्रमाणे, दुसऱ्याच्या कक्षेबाहेर (अविषय) केल्यासारखे करून पूर्ण करणे. सामिष सुखाच्या (भौतिक सुखाच्या) मागे अनेक दुःखे लागलेली असल्यामुळे, आणि सुखाचे अभिनंदन (आसक्ती) हे दुःखाचे कारण असल्यामुळे, सुखाचे अभिनंदन करणारा खरोखर दुःखाचेच अभिनंदन करतो; जसे अग्नीच्या उष्णतेचे सुख इच्छिणारा धुराच्या दुःखाला संमती देतो त्याप्रमाणे. “दुःख प्राप्त करून सुखाची प्रार्थना करणे” यामध्ये दुर्बल पचनशक्ती असणारे इत्यादी उदाहरणादाखल जाणावे. कारण ते संध्याकाळपर्यंत न जेवता, संध्याकाळचे भोजन इत्यादी करताना भूक इत्यादी निर्माण करून भोजन करतात. सुखाच्या विपरिणाम-दुःखामुळे (बदलण्याच्या दुःखामुळे) सुखाचे अभिनंदन करणारा दुःखाचेच अभिनंदन करतो, अशी योजना आहे. परंतु काही लोक म्हणतात की, दुःखाच्या अभावामुळे विपरिणाम-सुखातून त्या सुखाचे अभिनंदन करणारा दुःखाचे अभिनंदन करतो. ते योग्य नाही, कारण तशा सुखाच्या निमित्ताने कोणी दुःखाचे अभिनंदन करताना पाहिले गेले नाही, परंतु दुःखाचे कारण असलेल्या सामिष सुखाचे अभिनंदन करताना पाहिले गेले आहे. दुःखाचे कारण असलेल्या सामिष सुखाचे अभिनंदन करणारा प्रत्यक्षात दुःखाचेच अभिनंदन करतो, हाच अर्थ येथे सांगितला आहे. 'काय' म्हणजे पंचद्वार-काय (पाच इंद्रियांचे शरीर), त्याची मर्यादा किंवा अंत म्हणजे 'कायपर्यन्तिक' (कायरूपी मर्यादेपर्यंत). म्हणूनच म्हटले आहे - “जोपर्यंत पंचद्वार-काय प्रवृत्त राहतो, तोपर्यंत प्रवृत्त राहणे.” 'जीवितपर्यन्तिक' (जीवितमर्यादेपर्यंत) यामध्येही हाच नियम आहे. Pacchā uppajjitvā paṭhamaṃ nirujjhatīti ekasmiṃ attabhāve manodvārikavedanāto pacchā uppajjitvā tato paṭhamaṃ nirujjhati, tato eva siddhamatthaṃ sarūpeneva dassetuṃ ‘‘manodvārikavedanā paṭhamaṃ uppajjitvā pacchā nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Idāni tameva saṅkhepena vuttaṃ vivarituṃ ‘‘sā hī’’tiādimāha. Yāva tettiṃsavassāpi paṭhamavayo. Paṇṇāsavassakāleti paṭhamavayato yāva paññāsavassakālā, tāva ṭhitā hotīti [Pg.94] vuḍḍhihāniyo anupagantvā sarūpeneva ṭhitā hoti. Mandāti mudukā atikhiṇā. Tadāti asītinavutivassakāle. Tathā ciraparivitakkepi. Bhaggā nittejā bhaggavibhaggā dubbalā. Hadayakoṭiṃyevāti cakkhādivatthūsu avattetvā tesaṃ khīṇattā koṭibhūtaṃ hadayavatthuṃyeva. Yāva esā vedanā vattati. "नंतर उत्पन्न होऊन आधी निरुद्ध होते" म्हणजे एकाच आत्मभावात (अस्तित्वात) मनोद्वारिक वेदनेनंतर उत्पन्न होऊन त्याहून आधी निरुद्ध होते. म्हणूनच सिद्ध झालेल्या अर्थाला त्याच्या मूळ स्वरूपात दर्शवण्यासाठी "मनोद्वारिक वेदना आधी उत्पन्न होऊन नंतर निरुद्ध होते" असे म्हटले आहे. आता त्याच संक्षेपाने सांगितलेल्या गोष्टीचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी "सॉ ही" (ती खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. तेहतीस वर्षांपर्यंतचे वय हे 'प्रथम वय' (तरुण वय) असते. 'पन्नास वर्षांचा काळ' म्हणजे प्रथम वयापासून पन्नास वर्षांच्या काळापर्यंत ती स्थिर राहते, म्हणजेच वाढ किंवा घट न होता ती आपल्या मूळ स्वरूपात स्थिर राहते. 'मंद' म्हणजे मृदू, अतिशय क्षीण. 'तेव्हा' म्हणजे ऐंशी-नव्वद वर्षांच्या काळात. तसेच दीर्घकाळ विचार करण्याच्या बाबतीतही. 'भग्न' म्हणजे निस्तेज, छिन्नभिन्न, दुर्बळ. 'हृदयकोटीलाच' म्हणजे चक्षू इत्यादी इंद्रियांच्या वस्तूंमध्ये न फिरता, त्यांच्या क्षीणतेमुळे अंतिम सीमा झालेल्या हृदयवस्तूलाच. जोपर्यंत ही वेदना प्रवर्तित होते. Vāpiyāti mahātaḷākena. Pañcaudakamaggasampannanti pañcahi udakassa pavisananikkhamanamaggehi yuttaṃ. Tato tato vissandamānaṃ sabbaso puṇṇattā. 'वापी' म्हणजे मोठा तलाव. 'पाच जलमार्गांनी युक्त' म्हणजे पाण्याच्या आत येण्याच्या आणि बाहेर जाण्याच्या पाच मार्गांनी युक्त. सर्व बाजूंनी पूर्ण भरल्यामुळे तिथून तिथून ओसंडून वाहणारे. Paṭhamaṃ deve vassantetiādi upamāsaṃsandanaṃ. Imaṃ vedanaṃ sandhāyāti imaṃ yathāvuttaṃ pariyosānappattaṃ manodvārikavedanaṃ sandhāya. "आधी देव (मेघ) वर्षत असताना" इत्यादी उपमेची तुलना आहे. "या वेदनेला उद्देशून" म्हणजे या वर सांगितलेल्या, पर्यवसानास (शेवटास) पोहोचलेल्या मनोद्वारिक वेदनेला उद्देशून. Kāyassa bhedāti attabhāvassa vināsato. ‘‘Uddhaṃ jīvitapariyādānā’’ti pāḷi, aṭṭhakathāyaṃ pana jīvitapariyādānā uddhanti paduddhāro kato. Paralokavasena agantvā. Vedanānaṃ sītibhāvo nāma saṅkhāradarathapariḷāhabhāvo, so panāyaṃ appavattivasenāti āha ‘‘pavatti…pe… bhavissantī’’ti. Dhātusarīrānīti aṭṭhikaṅkalasaṅkhātadhātusarīrāni. Sarīrekadese hi sarīrasamaññā. 'कायाच्या भेदाने' म्हणजे आत्मभावाच्या (शरीराच्या) विनाशाने. "उद्धं जीवितपरियादाना" (जीवनाचा अंत झाल्यानंतर) अशी पाळी (मूळ पाठ) आहे, परंतु अट्ठकथेमध्ये "जीवितपरियादाना उद्धं" असा पदांचा उद्धार (क्रम) केला आहे. परलोकाच्या दृष्टीने न जाता. वेदनांचा 'शीतीभाव' (शांत होणे) म्हणजे संस्कारांच्या त्रासाचा आणि परिदाहाचा (दाहाचा) अभाव होय. तो प्रवृत्ती नसण्याच्या (अपवृत्तीच्या) स्वरूपात असतो, म्हणूनच "प्रवृत्ती...पे... होतील" असे म्हटले आहे. 'धातूशरीरे' म्हणजे अस्थींच्या सांगाड्याने युक्त असलेली धातूशरीरे. कारण शरीराच्या एका भागालाच 'शरीर' अशी संज्ञा दिली जाते. Kumbhakārapākāti kumbhakārapākato. Ettha paccatīti pāko, pacanaṭṭhānaṃ. Tadeva pācanavasena āvasanti etthāti āvāso, tasmā kumbhakārāvāsato. Avigatavūpasamaṃ saṅkharitaṃ kumbhaṃ uddharitvā ṭhapento chārikāya sati pidhānavasena ṭhapeti. Tathā ṭhapanaṃ pana sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭisisseyyā’’ti. Kumbhassa padesabhūtatāya ābaddhā avayavā ‘‘kumbhakapālānī’’ti adhippetāni, na chinnabhinnāni. Avayavamukhena hi samudāyo vutto. Tattha kapālasamudāyo hi ghaṭo. Tenāha ‘‘mukhavaṭṭiyā ekabaddhānī’’ti. Avasisseyyunti vaṇṇavisesauṇhabhāvāpagatā ghaṭakārāneva tiṭṭheyyunti. Āditta…pe… tayo bhavā daṭṭhabbā ekādasahi aggīhi ādittabhāvato. Yathā kumbhakāro kumbhakārāvāsaṃ ādittaṃ paccavekkhati, evaṃ āraddhavipassakopesa bhavattayaṃ rāgādīhi ādittanti āha ‘‘kumbhakāro viya yogāvacaro’’ti. Nīharaṇadaṇḍako [Pg.95] viya arahattamaggañāṇaṃ bhavattayapākato nīharaṇato. Samo bhūmibhāgo viya nibbānatalaṃ sabbavisamā nivattanato. 'कुंभारपाका' म्हणजे कुंभाराच्या भट्टीतून. येथे जे भाजले जाते तो 'पाक' म्हणजे भाजण्याची जागा. भाजण्याच्या उद्देशाने जिथे राहतात तो 'आवास', म्हणून कुंभाराच्या आवासातून (भट्टीतून). ज्याची उष्णता पूर्णपणे शांत झालेली नाही अशा तयार केलेल्या घटाला बाहेर काढून ठेवताना, राख असताना झाकण्याच्या उद्देशाने ठेवतो. अशा प्रकारे ठेवण्याला उद्देशूनच "पटिसिस्सेय्य" (झाकून ठेवावे) असे म्हटले आहे. घटाचे अवयव म्हणून जोडलेले भाग म्हणजे 'कुंभकपाल' (घटाची खापरे) अभिप्रेत आहेत, छिन्नभिन्न झालेले तुकडे नव्हेत. कारण अवयवांच्या माध्यमातून समुदायाचा उल्लेख केला आहे. तिथे खापरांचा समुदाय म्हणजेच घट होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "मुखाच्या काठाशी एकमेकांशी जोडलेले". 'शिल्लक राहावेत' म्हणजे विशिष्ट रंग आणि उष्णता निघून गेलेले घटाच्या आकाराचेच राहावेत. 'प्रदीप्त...पे...' अकरा अग्नींनी प्रदीप्त असल्यामुळे तिन्ही भव प्रदीप्त समजावेत. ज्याप्रमाणे कुंभार कुंभाराच्या प्रदीप्त भट्टाचे निरीक्षण करतो, त्याचप्रमाणे विपश्यना सुरू करणारा हा योगावचरही तिन्ही भव रागादींनी प्रदीप्त आहेत असे पाहतो, म्हणूनच "कुंभाराप्रमाणे योगावचर" असे म्हटले आहे. बाहेर काढण्याच्या दांड्याप्रमाणे अर्हन्मार्गज्ञान आहे, कारण ते तिन्ही भवांच्या पाकातून (भट्टीतून) बाहेर काढणारे आहे. समतल भूमीप्रमाणे निर्वाणभूमी आहे, कारण ती सर्व विषमतांचे निवारण करणारी आहे. ‘‘Ādānanikkhepanato, vayovuddhatthaṅgamato, āhāramayato, utumayato, cittasamuṭṭhānato, kammajato, dhammatārūpato’’ti (visuddhi. 2.706) imehi sattahi ākārehi sammasanto rūpasattakaṃ vipassati nāma. ‘‘Kalāpato, yamakato, khaṇikato, paṭipāṭito, diṭṭhiugghāṭanato, mānasamugghāṭato, nikantipariyādānato’’ti (visuddhi. 2.717) imehi sattahi ākārehi sammasanto arūpasattakaṃ vipassati nāma, tasmā yathāvuttaṃ imaṃ rūpasattakaṃ arūpasattakañca nīharitvā vipassantassa. Yadipi arahato attabhāvo sabbabhavehipi uddhaṭo, yāva pana anupādisesaparinibbānaṃ na pāpuṇāti, tāva tasmimpi sugatibhave ṭhitoyevāti vattabbataṃ labbhatīti ‘‘catūhi apāyehi attabhāvaṃ uddharitvā’’icceva vuttaṃ. Tenāha ‘‘khīṇāsavo panā’’tiādi. Tathā ca vakkhati ‘‘anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutassa vaṭṭavūpasamo veditabbo’’ti. Na parinibbāti anupādisesāya nibbānadhātuyāti adhippāyo, saupādisesāya pana nibbānadhātuyā parinibbānaṃ arahattappattiyeva. Abhisaṅkhārahetuto hettha pariḷāhavūpasamassa upasamabhāvena adhippetattā uṇhakumbhanibbānanidassanampi na virujjhati. Anupādinnakasarīrānīti utusamuṭṭhānikarūpakalāpe vadanti. Bhikkhaveti ettha iti-saddo ādiattho. Idaṃ pana vacanaṃ. Anuyogāropanatthanti kāyapariyantikaṃ vedanaṃ vedayamāno khīṇāsavo api nu puññābhisaṅkhārādikammaṃ kareyyāti pañhaṃ kātuṃ. Atha vā anuyogāropanatthanti ‘‘api nu kho khīṇāsavo bhikkhu puññābhisaṅkhāraṃ vā abhisaṅkhareyyā’’tiādinā anuyogaṃ āropetuṃ vuttaṃ, na tāva yathāraddhadesanaṃ niṭṭhāpetunti attho. "आदाननिक्षेपणतः, वयोवृद्धस्तंगमतः, आहारमयातः, ऋतु मयातः, चित्तसमुत्थानतः, कर्मजतः, धम्मतारूपतः" (विसुद्धि. २.७०६) या सात प्रकारांनी मनन (समसन) करणारा 'रूपसप्तक' विपश्यना करतो असे म्हटले जाते. "कलापतः, यमकतः, क्षणिकतः, प्रतिपाटीतः, दिट्ठिउग्घाटनतः, मानसमुग्घाटनतः, निकान्तिपरियादानतः" (विसुद्धि. २.७१७) या सात प्रकारांनी मनन करणारा 'अरूपसप्तक' विपश्यना करतो असे म्हटले जाते, म्हणून वर सांगितलेल्या या रूपसप्तक आणि अरूपसप्तकाला बाहेर काढून विपश्यना करणाऱ्याच्या बाबतीत. जरी अर्हताचा आत्मभाव सर्व भवांमधून उद्धृत (मुक्त) झालेला असतो, तरी जोपर्यंत तो अनुपधिशेष परिनिर्वाणाला प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत तो त्या सुगतिभवात स्थितच असतो असे म्हणता येते, म्हणूनच "चार अपायांमधून आत्मभावाला उद्धृत करून" असेच म्हटले आहे. म्हणूनच "क्षीणास्रव तर..." इत्यादी म्हटले आहे. आणि पुढे असे म्हणतील - "अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वृत झालेल्याचा संसार शांत झाला असे समजावे." अनुपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण पावत नाही असा अभिप्राय आहे, परंतु सोपधिशेष निर्वाणधातूने परिनिर्वाण मिळणे म्हणजेच अर्हतपद प्राप्ती होय. येथे अभिसंस्काराच्या हेतूने परिदाहाचा उपशम (शांत होणे) हाच उपशमभाव अभिप्रेत असल्यामुळे, उष्ण घटाच्या विझण्याचे (शांत होण्याचे) उदाहरणही विरुद्ध ठरत नाही. 'अनुपादिन्नक शरीरे' म्हणजे ऋतुसमुत्थानिक रूपकलापांना म्हणतात. 'भिक्षूंनो' यामध्ये 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' या अर्थाने आहे. हे वचन 'अनुयोगाच्या (प्रश्नाच्या) मांडणीसाठी' आहे, म्हणजे कायपर्यंतिक वेदनेचा अनुभव घेणारा क्षीणास्रव काय पुण्य-अभिसंस्कार इत्यादी कर्म करेल का? असा प्रश्न विचारण्यासाठी आहे. किंवा 'अनुयोगाच्या मांडणीसाठी' म्हणजे "काय क्षीणास्रव भिक्षू पुण्याचा अभिसंस्कार करेल का?" इत्यादी प्रकारे प्रश्न उपस्थित करण्यासाठी म्हटले आहे, सुरू केलेली देशना लगेच समाप्त करण्यासाठी नाही, असा अर्थ आहे. Paṭisandhiviññāṇe siddhe tasmiṃ bhave uppajjanārahānaṃ viññāṇānaṃ siyā sambhavo, nāsatīti vuttaṃ ‘‘viññāṇaṃ paññāyethāti paṭisandhiviññāṇaṃ paññāyethā’’ti. Sabbaso saṅkhāresu asantesu paṭisandhiviññāṇaṃ api nu kho paññāyeyya. Tasmiñhi apaññāyamāne sabbaṃ viññāṇaṃ na paññāyeyya. Therānanti ‘‘bhikkhave’’ti ālapitattherānaṃ[Pg.96]. Pañhabyākaraṇaṃ sampahaṃsati tassa sabbaññutaññāṇena saṃsandanato. Appaññāṇanti appaññāyanaṃ. Ādi-saddena viññāṇe asati nāmarūpassa appaññāṇanti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Sanniṭṭhānasaṅkhātanti saddahanākārena pavattasanniṭṭhānasaṅkhātaṃ. Adhimokkhanti nicchayākāravimokkhaṃ saddhāvimokkhañca. Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘saddahatha metaṃ, bhikkhave’’ti. Saddhāsahitañhi nicchayākāravimokkhaṃ sandhāyāha ‘‘sanniṭṭhānasaṅkhātaṃ adhimokkha’’nti. Antoti pariyanto. Parito chijjati etthāti paricchedo. प्रतिसंधी विज्ञान सिद्ध झाल्यावर त्या भवात उत्पन्न होण्यास योग्य असलेल्या विज्ञानांचा संभव होऊ शकतो, ते नसताना नाही, म्हणूनच "विज्ञान प्रज्ञापित व्हावे म्हणजे प्रतिसंधी विज्ञान प्रज्ञापित व्हावे" असे म्हटले आहे. सर्व प्रकारे संस्कार नसताना प्रतिसंधी विज्ञान काय प्रज्ञापित होईल का? कारण ते प्रज्ञापित न झाल्यास सर्व विज्ञान प्रज्ञापित होणार नाही. 'थेरांचे' म्हणजे "भिक्षूंनो" असे संबोधलेल्या थेरांचे (स्थविरांचे). प्रश्नाचे उत्तर (व्याकरण) आनंदित करते, कारण ते त्यांच्या सर्वज्ञताज्ञानाशी सुसंगत आहे. 'अप्रज्ञान' म्हणजे प्रज्ञापित न होणे (न समजणे). 'आदि' शब्दाने विज्ञान नसताना नामरूपाचे अप्रज्ञान (प्रज्ञापित न होणे) इत्यादींचा संग्रह होतो. 'सन्निट्ठानसंखात' म्हणजे श्रद्धेच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेला निश्चय. 'अधिमोक्ष' म्हणजे निश्चयात्मक विमोक्ष आणि श्रद्धाविमोक्ष होय. म्हणूनच पाळीमध्ये म्हटले आहे - "भिक्षूंनो, यावर श्रद्धा ठेवा." कारण श्रद्धायुक्त निश्चयात्मक विमोक्षाला उद्देशूनच "सन्निट्ठानसंखात अधिमोक्ष" असे म्हटले आहे. 'अंत' म्हणजे पर्यंत (मर्यादा). जिथे सर्व बाजूंनी छेद केला जातो तो 'परिच्छेद' (मर्यादा). Parivīmaṃsanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. परिवीमंसन सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 2. Upādānasuttavaṇṇanā २. उपादानसुत्त-वर्णना 52. Ārammaṇādibhāvena saṃvattanato upādānānaṃ hitāni upādāniyāni, tesu upādāniyesu. Tenāha ‘‘catunnaṃ upādānānaṃ paccayesū’’ti. Assādaṃ anupassantassāti asādetabbaṃ micchāñāṇena anupassato. Tadāhāroti soḷasa vā vīsaṃ tiṃsaṃ cattālīsaṃ paññāsaṃ vā āhāro paccayo etassāti tadāhāro. Aggikkhandho viya tayo bhavā ekādasahi aggīhi ādittabhāvato etadeva bhavattayaṃ. Aggi…pe… puthujjano aggikkhandhasadisassa bhavattayassa paribandhanato. ५२. आलंबन (आरम्मण) इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे उपादानांसाठी जे अनुकूल आहेत ते 'उपादानिय' (उपादान-योग्य) होत, त्या उपादानियांमध्ये. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चार उपादानांच्या प्रत्ययांमध्ये (कारणांमध्ये)'. 'अस्सादं अनुपस्संतस्स' (आस्वाद पाहणाऱ्याचे) म्हणजे मिथ्याज्ञानाने आस्वादन घेण्यायोग्य गोष्टीचे अनुदर्शन करणाऱ्याचे. 'तदाहारो' (त्याचा आहार) म्हणजे सोळा, वीस, तीस, चाळीस किंवा पन्नास प्रकारचा आहार किंवा प्रत्यय (कारण) ज्याचा आहे तो 'तदाहार' होय. अग्नीच्या स्कंधाप्रमाणे (अग्निसमूहाप्रमाणे) तीन भव हे अकरा अग्नींनी प्रदीप्त असल्यामुळे हेच तीन भव आहेत. अग्नी...पे... पृथग्जन हा अग्निसमूहासारख्या तीन भवांच्या बंधनात असल्यामुळे. Kammaṭṭhānassāti vipassanākammaṭṭhānassa. Tenāha ‘‘tebhūmakadhammesū’’ti. Dhammapāsādanti lokuttaradhammapāsādaṃ. So hi accuggataṭṭhena ‘‘pāsādo’’ti vuccati. Satipaṭṭhānamahāvīthiyaṃ phalakkhaṇe pavattāyāti. 'कम्मट्ठानस्स' (कर्मस्थानाचे) म्हणजे विपश्यना कर्मस्थानाचे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तेभूमिक (तीन भूमींमधील) धर्मांमध्ये'. 'धम्मपासादं' (धर्मप्रासाद) म्हणजे लोकोत्तर धर्मरूपी प्रासाद (महाल) होय. कारण तो अत्यंत उन्नत (उंच) असल्यामुळे त्याला 'प्रासाद' म्हटले जाते. 'सतिपट्ठानमहावीथियं' (स्मृतिप्रस्थान महामार्गावर) फलक्षणी प्रवृत्त झालेल्या. Upādānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. उपादानसुत्त-वर्णना समाप्त झाली. 3-4. Saṃyojanasuttadvayavaṇṇanā ३-४. संयोजनसुत्तद्वय-वर्णना 53-54. Mahantavaṭṭappabandhaopammabhāvena telapadīpassa āhatattā ‘‘mahantañca vaṭṭikapālaṃ gahetvā’’ti vuttaṃ. Purimanayenevāti purimasmiṃ upādāniyasutte [Pg.97] vuttanayeneva. Tathā vinetabbānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena hi imesaṃ suttānaṃ evaṃ vacanaṃ evaṃ desanā. Esa nayo ito paresupi. ५३-५४. मोठ्या संसार-प्रवाहाच्या उपमेच्या रूपाने तेलाच्या दिव्याचे उदाहरण दिले असल्यामुळे 'मोठे वातीचे भांडे घेऊन' असे म्हटले आहे. 'पुरिमनयेनेव' (पूर्वीच्या पद्धतीप्रमाणेच) म्हणजे पूर्वीच्या उपादानिय सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच. कारण तशा प्रकारे विनीत करावयाच्या (मार्गदर्शनास योग्य अशा) पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) आशयानुसार (अध्याशयानुसार) या सूत्रांचे असे वचन आणि अशी देशना आहे. हाच नियम यापुढील सूत्रांनाही लागू होतो. Saṃyojanasuttadvayavaṇṇanā niṭṭhitā. संयोजनसुत्तद्वय-वर्णना समाप्त झाली. 5-6. Mahārukkhasuttadvayavaṇṇanā ५-६. महारुक्खसुत्तद्वय-वर्णना 55-56. Ojaṃ abhiharantīti rasaharaṇiyo viya purisassa sarīre rukkhamūlāni rukkhassa pathavīāporase upari āropenti. Tesaṃ tathā āropanaṃ ‘‘ojāyā’’tiādinā vibhāveti. Hatthasatubbedhamassāti hatthasatubbedho, hatthasataṃ ubbiddhassapi. Etthāti etissaṃ vaṭṭakathāyaṃ. Kammārohananti kammapaccayo. ५५-५६. 'ओजं अभिहरन्ति' (ओज किंवा रस वर वाहून नेतात) म्हणजे जशा मनुष्याच्या शरीरात रसवाहिन्या असतात, त्याप्रमाणे वृक्षाची मुळे पृथ्वी आणि जलाचा रस वृक्षाच्या वरच्या भागात चढवतात. त्यांचे तसे वर चढवणे 'ओजेसाठी' इत्यादी शब्दांनी स्पष्ट केले आहे. 'हत्थसतुब्बेधमस्स' म्हणजे शंभर हात उंची असलेल्याचेही. 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या संसारकथेत. 'कम्मारोहणं' म्हणजे कर्मप्रत्यय (कर्माचे कारण). Puna etthāti etissaṃ vivaṭṭakathāyaṃ. Vaṭṭadukkhaṃ nāsetukāmassa daḷhaṃ uppannasaṃvegañāṇaṃ sandhāya ‘‘kuddālo viyā’’ti āha. Tato nibbattitañāṇaṃ samādhipacchiyā ṭhitaṃ nissāya pavattetabbavipassanārambhañāṇaṃ. Rukkhacchedanapharasu viyāti evaṃbhūtassa vipassanā ekantato vaṭṭacchedāya hotiyevāti āha ‘‘rukkhassa…pe… manasikarontassa paññā’’ti. Tattha kammaṭṭhānanti vipassanākammaṭṭhānaṃ. Taṃ catubbidhavavatthānavasena vīsati pathavīkoṭṭhāsā, dvādasa āpokoṭṭhāsā, cattāro tejokoṭṭhāsā, cha vāyokoṭṭhāsāti dvecattālīsāya koṭṭhāsesu. Viññāṇassa cāti iti-saddo ādiattho pakārattho ca. Tena bhūtarūpāni viññāṇasampayuttadhamme ca saṅgaṇhāti. Sattasu sappāyesu yassa alabhantassa kammaṭṭhānaṃ vibhūtaṃ hutvā na upaṭṭhāti, taṃ sandhāyāha ‘‘aññataraṃ sappāya’’nti. Sesaṃ suviññeyyameva. पुन्हा 'एत्थ' (येथे) म्हणजे या विवर्तकथेत (संसारमुक्तीच्या कथेत). संसारदुःख नष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्याला जे दृढ संवेगज्ञान उत्पन्न होते, त्याला उद्देशून 'कुदळीप्रमाणे' असे म्हटले आहे. त्यापासून उत्पन्न झालेले ज्ञान हे समाधीरूपी टोपलीत राहिलेल्या ज्ञानाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त करावयाचे विपश्यना-आरंभ-ज्ञान होय. 'वृक्ष तोडण्याच्या कुऱ्हाडीप्रमाणे' म्हणजे अशा प्रकारची विपश्यना निश्चितपणे संसाराचा छेद करण्यासाठीच असते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'वृक्षाचे...पे... मनन करणाऱ्याची प्रज्ञा'. तेथे 'कम्मट्ठानं' (कर्मस्थान) म्हणजे विपश्यना कर्मस्थान होय. ते चार प्रकारच्या निर्धारणाने (व्यवस्थापनाने) - वीस पृथ्वी-भाग, बारा जल-भाग, चार तेज-भाग आणि सहा वायू-भाग अशा बेचाळीस भागांमध्ये विभागलेले आहे. 'विञ्ञाणस्स च' (आणि विज्ञानाचे) यातील 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' आणि 'प्रकार' या अर्थी आहे. त्याद्वारे भूत रूपे आणि विज्ञानसंप्रयुक्त धर्म यांचा संग्रह होतो. सात अनुकूल (सप्पाय) गोष्टींपैकी ज्याला अनुकूल गोष्ट न मिळाल्यामुळे कर्मस्थान स्पष्ट होऊन उपस्थित होत नाही, त्याला उद्देशून 'अञ्ञतरं सप्पायं' (कोणतेतरी एक अनुकूल) असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Mahārukkhasuttadvayavaṇṇanā niṭṭhitā. महारुक्खसुत्तद्वय-वर्णना समाप्त झाली. 7. Taruṇarukkhasuttavaṇṇanā ७. तरुणरुक्खसुत्त-वर्णना 57-59. Palimajjeyyāti [Pg.98] allakaraṇavasena parito pāḷiṃ bandheyya. Tathā karonto yasmā ca tattha tiṇagacchādīnaṃ mūlasantānaggahaṇena taṃ ṭhānaṃ sodheti nāma, tasmā vuttaṃ ‘‘sodheyyā’’ti. Paṃsunti assa pavaḍḍhakārakaṃ, āgantukaṃ paṃsunti attho. Dadeyyāti pakkhipeyya. Tenāha ‘‘thaddha’’ntiādi. Vuttanayenevāti ‘‘rukkhaṃ nāsetukāmo puriso viyā’’tiādinā pañcamasutte vuttanayena. Aṭṭhamanavamāni uttānatthāneva vuttanayattā. ५७-५९. 'पलिमज्जेय्य' म्हणजे ओले करण्याच्या उद्देशाने सभोवताली आळे (पाळी) बांधावे. तसे करताना, कारण तो तेथील गवत, झुडपे इत्यादींची मुळे उपटून ती जागा स्वच्छ करतो, म्हणूनच 'सोधेय्य' (स्वच्छ करावे) असे म्हटले आहे. 'पंसुं' (माती) म्हणजे त्याची वाढ करणारी, बाहेरून आणलेली माती असा अर्थ आहे. 'ददेय्य' म्हणजे टाकावी. म्हणूनच 'थद्धं' (कठीण) इत्यादी म्हटले आहे. 'वृत्त नयेनेव' (सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच) म्हणजे 'वृक्ष नष्ट करू इच्छिणाऱ्या माणसाप्रमाणे' इत्यादी पाचव्या सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच. आठवे आणि नववे सूत्र हे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच स्पष्ट अर्थाचे आहेत. Taruṇarukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. तरुणरुक्खसुत्त-वर्णना समाप्त झाली. 10. Nidānasuttavaṇṇanā १०. निदानसुत्त-वर्णना 60. Bahuvacanavasenāti kurū nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘kurū’’ti evaṃ bahuvacanavasena. Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti, tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā ‘‘sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamo’’ti. ‘‘Āyasmā’’ti vā ‘‘devānaṃ piyo’’ti vā bhavanti vā piyasamudāhāro esoti āha ‘‘āyasmāti piyavacanameta’’nti. Tayidaṃ piyavacanaṃ gāravavasena vuccatīti āha ‘‘garuvacanameta’’nti. Atidūraṃ accāsannaṃ atisammukhā atipacchato uparivāto unnatappadesoti ime cha nisajjadosā. Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassaravasena chabbaṇṇānaṃ. ६०. 'बहुवचनवसेन' (बहुवचनाच्या वापराने) म्हणजे कुरु नावाचे जनपदातील राजकुमार, त्यांचे निवासस्थान असलेला एकच जनपद असला तरी रूढीने 'कुरु' अशा बहुवचनाने वापरला जातो. जेथे भगवंतांच्या राहण्यासाठी कोणताही विहार नसतो, तेथे केवळ गोचरग्रामाचे (भिक्षेच्या गावाचे) कीर्तन करणे हा निदानकथेचा स्वभाव आहे, जसे की - 'शाक्यांमध्ये देवदह नावाच्या शाक्यांच्या नगरात विहार करतात'. 'आयुष्यमान' (आयस्मा) किंवा 'देवांचा प्रिय' इत्यादी प्रिय संबोधन असल्यामुळे म्हटले आहे - 'आयुष्यमान हे प्रिय वचन आहे'. हे प्रिय वचन आदरापोटी वापरले जाते, म्हणूनच म्हटले आहे - 'हे गुरुवचन (आदरयुक्त वचन) आहे'. अतिदूर, अतिजवळ, अतिसमोर, अतिमागे, वाऱ्याच्या दिशेने (वरच्या वाऱ्याला) आणि उंच ठिकाणी बसणे - हे बसण्याचे सहा दोष आहेत. निळा, पिवळा, लाल, पांढरा, मंजिष्ठा (गडद लाल) आणि प्रभास्वर (तेजस्वी) अशा सहा रंगांच्या किरणांचे. Kulasaṅgahatthāyāti kulānuddayatāvasena kulānuggaṇhanatthāya. Sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya bhikkhāpaṭiggaṇhanena tesaṃ abhivādanādisampaṭicchanena ca puññābhisandassa jananena. Paṭisammajjitvāti antevāsikehi sammaṭṭhaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā. Ubhayantato paṭṭhāya majjhanti ādito paṭṭhāya vedanaṃ, jarāmaraṇato paṭṭhāya ca vedanaṃ pāpetvā sammasanamāha. Tikkhattunti ‘‘ādito paṭṭhāya anta’’ntiādinā [Pg.99] vuttacaturākārupasaṃhite tayo vāre. Tena dvādasakkhattuṃ sammasanamāha. Amhākaṃ bhagavatā gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ ‘‘sabbabuddhehi…pe… kathito’’ti. 'कुलसंगहत्थाय' (कुलांच्या कल्याणासाठी) म्हणजे कुलांवरील दयेपोटी त्यांच्यावर अनुग्रह करण्यासाठी. हजार नाण्यांची थैली ठेवल्याप्रमाणे भिक्षा ग्रहण करून आणि त्यांच्या अभिवादनाचा स्वीकार करून पुण्याचा प्रवाह निर्माण करण्यासाठी. 'पटिसम्मज्जित्वा' (पुन्हा झाडून) म्हणजे शिष्यांनी झाडलेली जागा आदरपूर्वक पुन्हा झाडून. 'दोन्ही टोकांपासून सुरू करून मध्यभागी' म्हणजे सुरुवातीपासून वेदनेपर्यंत आणि जरामरणापासून वेदनेपर्यंत पोहोचवून केलेले मनन (संमसन) सांगितले आहे. 'तिक्खत्tuं' (तीन वेळा) म्हणजे 'सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत' इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या चार प्रकारांनी युक्त असे तीन वेळा. त्याद्वारे बारा वेळा केलेले मनन सांगितले आहे. आमच्या भगवंतांनी अत्यंत गंभीरपणेच हे सांगितले असल्यामुळे, इतर बुद्धांनीही हे असेच सांगितले आहे, या धर्मनियमात राहून म्हटले आहे - 'सर्व बुद्धांनी...पे... सांगितले आहे'. Pamāṇātikkameti aparimāṇatthe ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.3) viya. Atirekabhāvajotano hi yaṃ yāva-saddo. Tenāha ‘‘atigambhīroti attho’’ti. Avabhāsati khāyati upaṭṭhāti ñāṇassa. Tathā upaṭṭhānañhi sandhāya ‘‘dissatī’’ti vuttaṃ. Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova, atha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti? Saccametaṃ, ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ, tasmā aññattha labbhamānaṃ cātukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā tamevassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ekaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Etaṃ natthīti agambhīro agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi. Tena yathādassite cātukoṭike pacchimā ekakoṭi labbhatīti dasseti. Tenāha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. "प्रमाणातिक्रमे" (मर्यादेचे उल्लंघन करणे) हे "अपरिमित" या अर्थाने आहे, जसे की "यावञ्चिदं तेन भगवता" (दीघनिकाय १.३) इत्यादींमध्ये. कारण 'याव' हा शब्द अतिरेकभाव (अधिकता) दर्शवणारा आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "अतिगंभीर असा अर्थ आहे." "अवभासति" म्हणजे ज्ञानाला भासतो, स्पष्ट होतो, उपस्थित होतो. अशा प्रकारे उपस्थित होण्यालाच उद्देशून "दिसतो" (दिस्सति) असे म्हटले आहे. पण हा पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) एकांततः (पूर्णपणे) गंभीरच आहे, मग त्याची 'गंभीर भासणे' (गंभीरावभासता) अशी का अभिव्यक्ती केली आहे? हे सत्य आहे, परंतु त्याच्या एकांत-गंभीरतेचे दर्शन घडवण्यासाठीच 'गंभीरावभास' असे ग्रहण केले आहे. म्हणून, इतर ठिकाणी आढळणाऱ्या चतुष्कोटीला व्यतिरेक मुखाने दर्शवून, त्याचीच ती एकांत-गंभीरता स्पष्ट करण्यासाठी "एकं हि" इत्यादी म्हटले आहे. "हे नाही" म्हणजे अगंभीर आणि अगंभीरावभास हे दोन्ही नाही. त्याद्वारे, दर्शविलेल्या चतुष्कोटीमध्ये शेवटची एक कोटी प्राप्त होते, असे दर्शविले आहे. म्हणूनच "अयं हि" इत्यादी म्हटले आहे. Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘gambhīro’’ti vuccati, te catūhi upamāhi ulliṅgento ‘‘bhavaggaggahaṇāyā’’tiādimāha. Yathā bhavaggaggahaṇatthaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato, evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgatattho pakatiñāṇena gahetuṃ na sakkā. Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā, evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pakatiñāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā. Yathā mahāsamuddaṃ pakatipurisassa bāhudvayavasena pāraṃ tarituṃ na sakkā. Evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pakatiñāṇena desanāvasena pariharituṃ na sakkā. Yathā pathaviṃ parivattetvā pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā, evaṃ itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontīti tesaṃ paṭiccasamuppādasabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkoti, evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā. Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabbhāvato, tathāpi yasmā sāvakānaṃ paccekabuddhānañca tattha sappadesameva [Pg.100] ñāṇaṃ, buddhānaṃyeva nippadesaṃ. Tasmā vuttaṃ ‘‘buddhavisayaṃ pañha’’nti. ज्या गंभीर भावांमुळे पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) "गंभीर" म्हटला जातो, त्यांना चार उपमांद्वारे दर्शवताना "भवग्गग्गहणाय" (भव-अग्र ग्रहण करण्यासाठी) इत्यादी म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे भव-अग्र (अस्तित्वाचे सर्वोच्च शिखर) ग्रहण करण्यासाठी हात पसरवून ते दूर असल्यामुळे पकडता येत नाही, त्याचप्रमाणे अविद्या इत्यादी प्रत्ययांपासून (कारणांपासून) उत्पन्न झालेल्या संखार (संस्कार) इत्यादींचा उत्पत्तीचा अर्थ सामान्य ज्ञानाने ग्रहण करता येत नाही. ज्याप्रमाणे सिनेरु (सुमेरू पर्वत) भेदून त्यातील गाभा किंवा पर्वताचा रस सामान्य माणसाला बाहेर काढता येत नाही, त्याचप्रमाणे पटिच्चसमुप्पादातील धम्म-अर्थ इत्यादींना सामान्य ज्ञानाने भेदून, विभागून आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) करून जाणता येत नाही. ज्याप्रमाणे महासागराला सामान्य माणसाला आपल्या दोन बाहूंनी पोहून पार करता येत नाही, त्याचप्रमाणे विशालतेच्या अर्थाने महासागरासारख्या असलेल्या पटिच्चसमुप्पादाला सामान्य ज्ञानाने उपदेशाच्या स्वरूपात पूर्णपणे आकलन करता येत नाही. ज्याप्रमाणे पृथ्वीला उलटवून सामान्य माणसाला पृथ्वीचे सत्त्व (रस) ग्रहण करता येत नाही, त्याचप्रमाणे अविद्या इत्यादी संखार इत्यादींचे प्रत्यय (कारणे) होतात, हा त्यांचा पटिच्चसमुप्पाद-स्वभाव सामान्य ज्ञानाने बाहेर काढून ग्रहण करता येत नाही. अशा प्रकारे चार प्रकारच्या गंभीरतेच्या आधारे चार उपमा जोडल्या पाहिजेत. आणि ही अर्थ-योजना सामान्य ज्ञानाच्या दृष्टीने केली आहे, कारण सत्य पाहिलेल्यांना (दिट्ठसच्च - आर्य पुद्गलांना) तिथे प्रतिवेध (साक्षात्कार) असतो. तरीही, ज्याअर्थी सावकांचे (श्रावकांचे) आणि पच्चेकबुद्धांचे (प्रत्येकबुद्धांचे) त्याविषयीचे ज्ञान सप्रदेश (मर्यादित) असते, आणि केवळ बुद्धांचेच निष्प्रदेश (अमर्यादित) असते, म्हणूनच म्हटले आहे - "हा प्रश्न बुद्धविषय (बुद्धांच्या ज्ञानाचा विषय) आहे." Māti paṭisedhe nipāto. Svāyaṃ ‘‘uttānakuttānako viya khāyatī’’ti vacanaṃ sandhāya vuttoti āha ‘‘mā bhaṇīti attho’’ti. Ussādentoti paññāvasena ukkaṃsantoti attho. Apasādentoti nibbhacchanto, niggaṇhantoti attho. Tenāti mahāpaññabhāvena. "मा" हा निषेधार्थक निपात आहे. तो "उत्तानक-उत्तानक (अतिशय उथळ) असल्यासारखा वाटतो" या वचनाला उद्देशून म्हटला आहे, म्हणून म्हटले आहे - "असे बोलू नकोस, असा अर्थ आहे." "उस्सादेन्तो" म्हणजे प्रज्ञेच्या दृष्टीने श्रेष्ठत्व दाखवणे, असा अर्थ आहे. "अपसादेन्तो" म्हणजे निर्भत्सना करणे, निग्रह करणे, असा अर्थ आहे. "तेन" म्हणजे त्या महाप्रज्ञाभावामुळे. Tatthāti therassa satipi uttānabhāve paṭiccasamuppādassa aññesaṃ gambhīrabhāve. Subhojanarasapuṭṭhassāti sundarena bhojanarasena positassa. Katayogassāti nibbuddhapayoge kataparicayassa. Mallapāsāṇanti mallehi mahābaleheva khipitabbapāsāṇaṃ. Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti kasmiṃ passe imassa pāsāṇassa garutarapadesoti tassa sallahukabhāvaṃ dīpento vadati. "तथ" (त्यात) म्हणजे थेरांना (स्थविरांना) तो उथळ वाटत असला तरी, इतरांसाठी पटिच्चसमुप्पादाच्या गंभीर भावामध्ये. "सुभोजनरसपुट्ठस्स" म्हणजे उत्तम भोजनाच्या रसाने पोषित झालेल्या. "कतयोगस्स" म्हणजे मल्लविद्येच्या प्रयोगात सराव केलेल्या. "मल्लपासाणं" म्हणजे मल्लांनी, महाबळवानांनीच फेकण्याचा दगड. "कुहिं इमस्स भारियट्ठानं" म्हणजे या दगडाची जड बाजू कोणत्या बाजूला आहे, असे सांगून तो त्याची हलकी बाजू दर्शवतो. Timirapiṅgaleneva dīpenti tassa mahāvipphārabhāvato. Tenāha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Pakkuthatīti pakkuthantaṃ viya parivattati parito vattati. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Piṭṭhiyaṃ sakalikaaṭṭhikā piṭṭhipattaṃ. Kāyūpapannassāti mahatā kāyena upetassa, mahākāyassāti attho. Piñcha vaṭṭīti piñcha kalāpo. Supaṇṇavātanti nāgaggahaṇādīsu pakkhapapphoṭanavasena uppajjanakavātaṃ. त्याच्या महा-विस्तारभावामुळे (महाविप्फारभाव) तिमिरपिंगल (माशाच्या) उदाहरणानेच ते दर्शवतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्याच्याविषयी ऐकिवात आहे की" इत्यादी. "पक्कुथति" म्हणजे उकळल्यासारखे फिरते, चहूबाजूने फिरते. हे लक्षणात्मक वचन आहे. "पिट्ठियं सकलिकअट्ठिका" म्हणजे पाठीवरील हाडांचे कवच (पाठीचा कणा). "कायूप्पन्नस्स" म्हणजे मोठ्या शरीराने युक्त असलेल्या, महाकाय असलेल्या, असा अर्थ आहे. "पिञ्छ वट्टी" म्हणजे पंखांचा झुबका (कलाप). "सुपण्णवातं" म्हणजे नाग पकडणे इत्यादी प्रसंगी पंख फडफडवल्यामुळे निर्माण होणारा वारा. ‘‘Pubbūpanissayasampattiyā’’tiādinā uddiṭṭhakāraṇāni vitthārato vivarituṃ ‘‘ito kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha itoti ito bhaddakappato. Satasahassimeti satasahassame. Haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi jātanagaraṃ. Dhurapattānīti bāhirapattāni, yāni dīghatamāni. "पुब्बूपनिस्सयसम्पत्तिया" (पूर्व-उपनिषय संपत्तीने) इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट केलेल्या कारणांचे विस्ताराने विवरण करण्यासाठी "इतो किरा" इत्यादी म्हटले आहे. त्यात "इतो" म्हणजे या भद्रकल्पापासून. "सतसहस्सिमे" म्हणजे एक लाखव्या (कल्पात). हंसवती नावाचे नगर हे त्यांचे जन्म नगर होते. "धुरपत्तानि" म्हणजे बाहेरील पंख, जे सर्वात लांब असतात. Kaniṭṭhabhātāti vemātikabhātā kaniṭṭho yathā amhākaṃ bhagavato nandatthero. Buddhānañhi sahodarā bhātaro nāma na honti. Tattha jeṭṭhā tāva nuppajjanti, kaniṭṭhānaṃ pana asambhavo eva. Bhoganti vibhavaṃ. Upasantoti corajanitasaṅkhobhavūpasamena upasanto janapado. "कनिट्ठभाता" म्हणजे सावत्र लहान भाऊ, जसे की आपल्या भगवंतांचे (लहान भाऊ) नंद थेर होते. कारण बुद्धांना सख्खे भाऊ नसतात. त्यात मोठे भाऊ तर जन्मालाच येत नाहीत, आणि लहान भावांचा तर असंभवच असतो. "भोगं" म्हणजे वैभव. "उपसन्तो" म्हणजे चोरांनी निर्माण केलेल्या क्षोभाच्या शमनाने शांत झालेला जनपद (प्रदेश). Dve [Pg.101] sāṭake nivāsetvāti sāṭakadvayameva attano kāyaparihāriyaṃ katvā, itaraṃ sabbasambhāraṃ attanā mocetvā. "द्वे साटके निवासेत्वा" म्हणजे दोन वस्त्रेच (साटक) स्वतःच्या शरीराच्या आच्छादनासाठी ठेवून, इतर सर्व सामग्री स्वतःपासून मुक्त करून (त्यागून). Pattaggahaṇatthanti antopakkhittauṇhabhojanattā pattassa aparāparaṃ hatthe parivattentassa sukhena pattaggahaṇatthaṃ. Uttarisāṭakanti attano uttariyaṃ sāṭakaṃ. Etāni pākaṭaṭṭhānānīti etāni yathāvuttāni bhagavato desanāya pākaṭāni buddhe buddhasāvake ca uddissa therassa puññakaraṇaṭṭhānāni, paccekabuddhaṃ pana bodhisattañca uddissa therassa puññakaraṇaṭṭhānāni bahūniyeva. "पत्तग्गहणत्थं" (पात्र धरण्यासाठी) म्हणजे आत गरम भोजन घातल्यामुळे पात्र एका हातातून दुसऱ्या हातात बदलताना सहजतेने पात्र धरता यावे म्हणून. "उत्तरिसाटकं" म्हणजे स्वतःचे उत्तरीय वस्त्र. "एतानि पाकटट्ठानानि" म्हणजे ही भगवंतांच्या देशनेमध्ये प्रसिद्ध असलेली, बुद्ध आणि बुद्धश्रावकांना उद्देशून थेरांनी पुण्यकर्म करण्याची स्थाने आहेत; परंतु प्रत्येकबुद्ध आणि बोधिसत्त्वांना उद्देशून थेरांनी पुण्यकर्म करण्याची स्थाने तर पुष्कळच आहेत. Paṭisandhiṃ gahetvāti amhākaṃ bodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivaseyeva paṭisandhiṃ gahetvā. "पटिसन्धिं गहेत्वा" (प्रतिसंधी घेऊन) म्हणजे आपल्या बोधिसत्त्वांनी प्रतिसंधी ग्रहण केल्याच्या दिवशीच प्रतिसंधी घेऊन. Uggahanaṃ pāḷiyā uggaṇhanaṃ, savanaṃ atthasavanaṃ, paripucchanaṃ gaṇṭhiṭṭhānesu atthaparipucchanaṃ, dhāraṇaṃ pāḷiyā pāḷiatthassa ca citte ṭhapanaṃ. Sabbañcetaṃ idha paṭiccasamuppādavasena veditabbaṃ, sabbassapi buddhavacanassa vasenātipi vaṭṭati. Sotāpannānañca…pe… upaṭṭhāti tattha sammohavigamena ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti attapaccakkhavasena upaṭṭhānato. Nāmarūpaparicchedoti saha paccayena nāmarūpassa paricchijja avabodho. Catūhīti dhammagambhīrādīhi catūhi gambhīratāhi sabbāpi gambhīratā. "उग्गहणं" म्हणजे पाळीचे (पाठाचे) ग्रहण करणे, "सवणं" म्हणजे अर्थाचे श्रवण करणे, "परिपुच्छनं" म्हणजे कठीण स्थानांविषयी (गाठींविषयी) अर्थाची विचारणा करणे, "धारणं" म्हणजे पाळी आणि पाळीचा अर्थ चित्तात धारण करणे. हे सर्व येथे पटिच्चसमुप्पादाच्या (प्रतीत्यसमुत्पादाच्या) संदर्भात समजून घ्यावे, किंवा संपूर्ण बुद्धवचनाच्या संदर्भातही योग्य ठरते. आणि सोतापन्नांना (श्रोतापन्नांना)... पे... भासते, कारण तेथे संमोह (भ्रम) दूर झाल्यामुळे "जे काही उदय पावणारे आहे, ते सर्व निरोध पावणारे आहे" अशा प्रकारे स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवाने भासते. "नामरूपपरिच्छेदो" म्हणजे प्रत्ययांसह (कारणांसह) नाम-रूपाचा विभाग करून आकलन करणे. "चतूहि" म्हणजे धम्मगंभीर इत्यादी चार प्रकारच्या गंभीरतेने सर्वच गंभीरता (स्पष्ट होते). Sāvakehi desitā desanāpi pana satthu eva desanāti āha ‘‘mayā dinnanaye ṭhatvā’’ti. ‘‘Sekkhena nāma nibbānaṃ sabbākārena paṭividdhaṃ na hotī’’ti na tassa gambhīratāti tassa gambhīrassa upādānassa gambhīratā viya suṭṭhu diṭṭhā nāma hoti. Tasmā āha ‘‘idaṃ nibbānameva gambhīraṃ, paccayākāro pana uttānako jāto’’ti. Nibbānañhi sabbepi asekkhā sabbaso paṭivijjhanti nippadesattā, paccayākāraṃ pana sammāsambuddhāyeva anavasesato paṭivijjhanti, na itare. Tasmā paccayavasena ‘‘idaṃ aparaddha’’nti vuttaṃ theraṃ apasādentena. Tameva hissa anavasesato paṭivedhābhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘atha kasmā’’tiādi vuttaṃ. Asatipi dhammato bhede saṃyojanatthaanusayatthavasena pana tesaṃ labbhamānabhedaṃ gahetvā ‘‘ime cattāro kilese’’ti vuttaṃ. Añño hi tesaṃ bandhanattho, añño thāmagamanaṭṭhoti. Esa nayo sesesupi. Iti imesaṃ kilesānaṃ appahīnattā tathārūpaṃ upanissayasampadaṃ [Pg.102] abhāvayatova anuttānameva dhammaṃ uttānanti na vattabbamevāti adhippāyo. Cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyānīti idaṃ mahābodhisattānaṃ santāne bodhiparipācakadhammānaṃ tikkhamajjhimamudubhāvasiddhakālavisesadassanaṃ, tañca kho mahābhinīhārato paṭṭhāyāti vadanti. Etehīti yathāvuttabuddhasāvakaaggasāvakapaccekabuddhasammāsambuddhānaṃ visesādhigamehi. Paccanīkanti paṭikkūlaṃ viruddhaṃ. Sabbathā paccayākārapaṭivedho nāma sammāsambodhiyādhigamo evāti vuttaṃ ‘‘paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantassevā’’ti. Navahi ākārehīti uppādādīhi navahi paccayākārehi. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.45) – श्रावकांनी दिलेला उपदेश देखील शास्त्यांचाच उपदेश आहे, म्हणून म्हटले आहे: 'माझ्याद्वारे दिलेल्या पद्धतीवर (नयावर) स्थित राहून'. 'सेक्ख (शैक्ष) व्यक्तीद्वारे निर्वाण सर्व प्रकारे प्रतिवेधित (साक्षात्कृत) होत नाही', याचा अर्थ असा नाही की त्याची गंभीरता त्याला चांगल्या प्रकारे दिसलेली नसते, जसे की त्या गंभीर उपादानाच्या गंभीरतेप्रमाणे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले: 'हे निर्वाणच गंभीर आहे, परंतु प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) मात्र उथळ झाला आहे'. कारण सर्वच असेक्ख (अशैक्ष/अर्हत) निर्वाणाचा सर्व प्रकारे प्रतिवेध करतात, कारण ते निरवयव आहे; परंतु प्रत्ययाकाराचा मात्र केवळ सम्यक्संबुद्धच पूर्णपणे (निरवशेष) प्रतिवेध करतात, इतर कोणी नाही. म्हणूनच, प्रत्ययाच्या दृष्टीने स्थविरांना समज देताना 'हे चुकले आहे' असे म्हटले गेले. त्यांचा तोच निरवशेष प्रतिवेधाचा अभाव स्पष्ट करण्यासाठी 'तर मग कशासाठी' इत्यादी म्हटले गेले आहे. धम्माच्या दृष्टीने कोणताही भेद नसतानाही, संयोजन (बंधन) आणि अनुशय (सुप्त प्रवृत्ती) यांच्या अर्थाच्या आधारे मिळणारा भेद लक्षात घेऊन 'हे चार क्लेश' असे म्हटले आहे. कारण त्यांचा एक अर्थ बंधनाचा आहे आणि दुसरा अर्थ दृढ होण्याचा आहे. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. अशा प्रकारे, या क्लेशांचे प्रहाण न झाल्यामुळे, तशा प्रकारच्या उपनिश्रय-संपदेची भावना न करणाऱ्याने, उथळ नसलेल्या धम्माला 'उथळ' म्हणू नये, हाच अभिप्राय आहे. 'चार, आठ किंवा सोळा असंख्येय' हे महाबोधिसत्त्वांच्या संतानामध्ये बोधी परिपक्व करणाऱ्या धम्मांच्या तीव्र, मध्यम आणि मृदू भावामुळे सिद्ध होणाऱ्या विशिष्ट काळाचे दर्शन आहे; आणि ते महाअभिनिहारापासून सुरू होते असे म्हणतात. 'यांच्याद्वारे' म्हणजे वर उल्लेखिलेल्या बुद्धश्रावक, अग्रश्रावक, प्रत्येकबुद्ध आणि सम्यक्संबुद्धांच्या विशिष्ट अधिगमांद्वारे. 'पच्चनीक' म्हणजे प्रतिकूल, विरुद्ध. सर्व प्रकारे प्रत्ययाकाराचा प्रतिवेध करणे म्हणजेच सम्यक्संबोधीची प्राप्ती होय, म्हणूनच 'प्रत्ययाकाराचा प्रतिवेध करण्यासाठी प्रयत्न करणाऱ्याचाच' असे म्हटले आहे. 'नऊ आकारांनी' म्हणजे उत्पाद इत्यादी नऊ प्रत्ययाकारांनी. पटिसंभिदामग्गात (१.४५) हे म्हटलेच आहे – ‘‘Avijjāsaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saṃyogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā’’tiādi. 'अविद्या आणि संस्कारांची उत्पाद-स्थिती, प्रवृत्त-स्थिती, निमित्त-स्थिती, आयूहन-स्थिती, संयोग-स्थिती, पलिबोध-स्थिती, समुदय-स्थिती, हेतू-स्थिती आणि प्रत्यय-स्थिती - या नऊ आकारांनी अविद्या हा प्रत्यय आहे आणि संस्कार हे प्रत्ययसमुत्पन्न आहेत' इत्यादी. Tattha navahākārehīti navahi paccayabhāvūpagamanehi ākārehi. Uppajjati etasmā phalanti uppādo, phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti ca nimiyanti ca. Yathā ca bhavādīsu khipanti, evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti, tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti saṃyujjanti attano phalena. Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā, taṃ palibundhanti paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti, hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ upagacchati. Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbāti. Uppādaṭṭhitīti ca tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭhiti. Esa nayo sesesupi. Idañca paccayākāradassanaṃ yathā purimehi mahābodhimūle pavattitaṃ, tathā amhākaṃ bhagavatāpi pavattitanti acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento ‘‘diṭṭhamatte’’tiādimāha. त्यामध्ये, 'नऊ आकारांनी' म्हणजे प्रत्ययभाव (कारणत्व) प्राप्त होण्याच्या नऊ आकारांनी. ज्यापासून फल उत्पन्न होते तो 'उत्पाद' होय, म्हणजेच फलोत्पत्तीचे कारण असणे. आणि अविद्या असतानाच संस्कार उत्पन्न होतात, ती नसताना नाही; म्हणून अविद्या ही संस्कारांचा उत्पाद आहे. तसेच, अविद्या असताना संस्कार प्रवृत्त होतात आणि चिन्हांकित होतात. आणि ज्याप्रमाणे ते भवांमध्ये ढकलतात, त्याप्रमाणे अविद्या ही त्यांचे कारण असते; तसेच ते फलोत्पत्तीसाठी प्रयत्न (आयूहन) करतात आणि स्वतःच्या फलाशी संयुक्त होतात. ज्या संतानामध्ये ते स्वतः उत्पन्न होतात, त्याला ते बाधित करतात, इतर प्रत्ययांच्या संयोगाने उदित होतात आणि संस्कारांच्या कारणभावाला प्राप्त होतात. 'अविद्येवर अवलंबून संस्कार प्रवृत्त होतात' अशा प्रकारे अविद्येमुळे संस्कारांच्या कारणभावाला प्राप्त होण्याचे उत्पाद इत्यादी विशेष प्रकार समजून घ्यावेत. आणि 'उत्पाद-स्थिती' म्हणजे ज्याच्याद्वारे ते टिकून राहते ती 'स्थिती' (कारण) होय. उत्पाद हीच स्थिती म्हणजे उत्पाद-स्थिती होय. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. आणि हे प्रत्ययाकार-दर्शन ज्याप्रमाणे पूर्वीच्या बुद्धांनी महाबोधी वृक्षाच्या मुळाशी प्रवर्तित केले होते, त्याचप्रमाणे आमच्या भगवंतांनी देखील प्रवर्तित केले, हे दर्शवताना आश्चर्याच्या वेगाने प्रभावित झालेली दहा हजारांची लोकधातू कंपित झाली, थरथरली, हे दाखवण्यासाठी 'दिट्ठमत्ते' (पाहिल्याबरोबरच) इत्यादी म्हटले आहे. Etassa dhammassāti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa dhammassa. So pana yasmā atthato hetuppabhavānaṃ hetu. Tenāha ‘‘etassa paccayadhammassā’’ti[Pg.103]. Jātiādīnaṃ jarāmaraṇapaccayatāyāti attho. Nāmarūpaparicchedo tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti, atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena. Tadubhayabhāvaṃ pana dassento ‘‘ñātapariññāvasena ananubujjhanā’’ti āha. Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena pavattamānā vipassanādhamme paṭivijjhati eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito, tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇappahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento ‘‘tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā’’ti āha. Tantaṃ vuccati paṭavīnanatthaṃ tantavāyeti tantaṃ āvañchitvā pasāritasuttavaṭṭitaṃ nīyatīti katvā, taṃ pana tantākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘tantaṃ viya ākulajātā’’ti. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassento ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Samānetunti pubbenāparaṃ samaṃ katvā ānetuṃ, avisamaṃ ujuṃ kātunti attho. Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ, tantākulaṃ viya jātā bhūtā tantākulakajātā. Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapakkhandena paccayākāre khalitvā ākulabyākulā honti, teneva antadvayapakkhandena taṃtaṃdiṭṭhiggāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhititantaṃ paṭivijjhituṃ na jānanti. Tenāha ‘‘na sakkonti paccayākāraṃ ujuṃ kātu’’nti. Dve bodhisatteti paccekabodhisattamahābodhisatte. Attano dhammatāyāti attano sabhāvena, paropadesena vināti attho. Tattha tattha guḷakajātanti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakaṃ piṇḍisuttaṃ. Tato eva gaṇṭhibaddhanti vuttaṃ. Paccayesu pakkhalitvāti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādibhāvavasena pakkhalitvā. Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontoti tasseva niccādigāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkonto idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena gaṇṭhikajātā hontīti āha ‘‘dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’’ti. "एतस्स धम्मस्स" म्हणजे "या प्रतीत्यसमुत्पाद संज्ञक धर्माचा". परंतु तो अर्थाच्या दृष्टीने हेतूंपासून उत्पन्न होणाऱ्यांचा हेतू असल्यामुळे, म्हणून त्यांनी (भगवंतांनी) म्हटले आहे - "या प्रत्ययधर्माचा" (एतस्स पच्चयधम्मस्स). याचा अर्थ 'जाती' इत्यादींचे 'जरामरण' प्रत्ययत्व (कारणत्व) असा आहे. नामरूप परिच्छेद आणि त्याचा प्रत्यय-परिग्रह (कारणाचा स्वीकार) हा केवळ पहिल्या अभिनिवेशाने (प्रवेशाने) होत नाही, तर तेथे वारंवार ज्ञानोत्पत्ती संज्ञक अनुबोधाने (मागोमाग समजून घेण्याने) होतो. या दोन्ही अवस्था दर्शवताना "ज्ञातपरिज्ञेच्या अभावाने अनुबोध न होणे" (ञातपरिञ्ञावसेन अननुबुज्झना) असे म्हटले आहे. नित्यसंज्ञा इत्यादींचा त्याग करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी विपश्यना धर्माचा भेद करतेच, कारण प्रतिपक्षाच्या (विरोधी विचारांच्या) विस्कळीतपणामुळे ती तीक्ष्ण आणि स्पष्ट बनते. तिचे अधिष्ठान असलेली तीरणपरिज्ञा आणि आर्यमार्ग हा परिज्ञा-प्रहाण-अभिसमयाच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे तीरणप्रहाणपरिज्ञेचा संग्रह होतो. या दोन्ही प्रकारच्या प्रतिवेधाचा (साक्षात्काराचा) अभाव दर्शवताना "तीरणप्रहाणपरिज्ञेच्या अभावाने प्रतिवेध न होणे" (तीरणप्पहाणपरिञ्ञावसेन अप्पटिविज्झना) असे म्हटले आहे. 'तंत' (तन्त) म्हणजे विणकराने विणण्यासाठी दोरा ओढून पसरवलेला गुंडाळलेला सूत. परंतु ते तंतूंच्या गुंतागुंतीचे उदाहरण म्हणून गुंतागुंतीचेच घेतले आहे, म्हणून "तंतूंप्रमाणे गुंतागुंतीचे झालेले" (तन्तं विय आकुलजाता) असे म्हटले आहे. थोडक्यात सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दाखवताना "जसे की" (यथा नाम) इत्यादी म्हटले आहे. 'समानेतुं' म्हणजे पूर्वीचे आणि नंतरचे समान करून आणणे, विषम नसलेले सरळ करणे असा अर्थ आहे. तंतूच गुंतागुंतीचे ते 'तंताकुल' (तन्ताकुल), तंताकुलाप्रमाणे झालेले ते 'तंताकुलकजाता' (तन्ताकुलकजाता). मध्यम प्रतिपदेचा अवलंब न करता, दोन्ही टोकांकडे (अंतांकडे) धावल्यामुळे प्रत्ययाकारात (कारणभावात) स्खलित होऊन ते व्याकुळ व गोंधळलेले होतात. त्याच दोन्ही टोकांकडे धावण्यामुळे त्या त्या दृष्टींच्या ग्रहणाने भटकत राहून ते सरळ अशा धम्मस्थिती-तंतूचा प्रतिवेध करण्यास (जाणून घेण्यास) असमर्थ ठरतात. म्हणून म्हटले आहे - "ते प्रत्ययाकाराला सरळ करण्यास असमर्थ असतात" (न सक्कोन्ति पच्चयाकारं उजुं कातुं). 'दोन बोधिसत्व' (द्वे बोधिसत्ते) म्हणजे प्रत्येकबोधिसत्व आणि महाबोधिसत्व. 'अत्तनो धम्मताया' (अत्तनो धम्मताय) म्हणजे स्वतःच्या स्वभावाने, दुसऱ्याच्या उपदेशाशिवाय असा अर्थ आहे. 'तथ तथ गुळकजातं' (तत्थ तत्थ गुळकजातं) म्हणजे त्या त्या ठिकाणी तयार झालेला सुताचा गोळा किंवा गुंडाळी. म्हणूनच 'गाठींनी बांधलेले' (गण्ठिबद्धं) असे म्हटले आहे. 'प्रत्ययांमध्ये स्खलित होऊन' (पच्चयेसु पक्खलित्वा) म्हणजे अनित्य, दुःख, अनात्म इत्यादी स्वभाव असलेल्या प्रत्ययधर्मांमध्ये नित्य इत्यादी भावाच्या ग्रहणाने स्खलित होऊन. 'प्रत्ययाला सरळ करण्यास असमर्थ' (पच्चये उजुं कातुं असक्कोन्तो) म्हणजे त्याच नित्य इत्यादी ग्रहाचा त्याग न केल्यामुळे प्रत्ययधर्माच्या निमित्ताने स्वतःचे दर्शन सरळ करण्यास असमर्थ असलेला, 'इदंसच्चाभिनिवेश-कायग्रंथा'च्या (इदंसच्चाभिनिवेसकायगन्थ) प्रभावाने गाठींसारखा बनतो, म्हणून म्हटले आहे - "बासष्ट...पे... गाठींनी बांधलेले" (द्वासट्ठि...पे... गण्ठिबद्धा). Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādi diṭṭhiyo nissitā allīnā, vinanato kulāti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa [Pg.104] gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāvayavaṃ khalitabandhasuttanti āha ‘‘kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’’nti. Sakuṇikāti vaṭṭacāṭakasakuṇikā. Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā hoti. Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā tathā vinandhati, yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ, mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā. Tenāha ‘‘yathā’’tiādi. Tadubhayampīti kulāgaṇṭhikanti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ kulāvakañca. Purimanayenevāti ‘‘evameva sattā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva. जे कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण शाश्वतदृष्टी इत्यादी दृष्टींचा आश्रय घेऊन त्यात गुंतलेले आहेत, विणण्याच्या क्रियेवरून 'कुला' हे स्त्रीलिंगी नाव मिळालेल्या विणकराच्या गाठीला, गुंतागुंतीमुळे टोकाकडून किंवा मुळाकडून जिचे अवयव समजणे कठीण आहे अशा स्खलित झालेल्या व बांधलेल्या सुताला उद्देशून म्हटले आहे - "कुलागांठिका म्हणजे विणकराचे कांजी लावलेले सूत होय" (कुलागण्ठिकं वुच्चति पेसकारकञ्जियसुत्तं). 'सकुणिका' (सकुणिका) म्हणजे लाव्हा किंवा चिमणीसारखा लहान पक्षी. तो झाडाच्या फांद्यांवर लटकणारे घरटे (कुलावक) बनवतो. तो त्या घरट्यासाठी इकडून तिकडून गवताचे तुकडे इत्यादी आणून अशा प्रकारे विणतो की, विणकराच्या कांजी लावलेल्या सुताप्रमाणे त्याचे टोकाशी टोक किंवा मुळाशी मूळ जुळवणे किंवा वेगळे करणे शक्य नसते. म्हणून म्हटले आहे - "जसे की" (यथा) इत्यादी. 'ते दोन्हीही' (तदुभयम्पि) म्हणजे 'कुलागांठिका' म्हटलेले कांजी लावलेले सूत आणि घरटे (कुलावक) हे दोन्ही. 'पूर्वीच्याच पद्धतीने' (पुरिमनयेनेव) म्हणजे "अशाच प्रकारे प्राणी" (एवमेव सत्ता) इत्यादी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच. Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulāni hutvā tiṭṭhanti, tāni pana tathā dubbiveciyāni yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva. जरी मुंज आणि पब्बज गवत नैसर्गिकरीत्या लांब वाढून जंगलात खाली पडून एकमेकांत गुंतून गुंतागुंतीचे होऊन राहतात, तरी ते दोरीसारखे बनल्यामुळे वेगळे करणे कठीण असते, हे दर्शवण्यासाठी "जसे की" (यथा हि) इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित भाग येथे खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. Apāyoti ayena sukhena, sukhahetunā vā virahito. Dukkhassa gatibhāvatoti apāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato. Sukhasamussayatoti ‘‘abbhudayato vinipatitattā’’ti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti, evaṃ nipatitattā. Itaroti saṃsāro nanu ‘‘apāya’’ntiādinā vuttopi saṃsāro evāti? Saccametaṃ, nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ gobalibaddañāyena ayamattho veditabbo. Khandhānañca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparuppatti. Abbhocchinnaṃ vattamānāti avicchedena pavattamānā. 'अपाय' (अपायो) म्हणजे 'अय' म्हणजेच सुख किंवा सुखाच्या हेतूने विरहित (रहित). 'दुःखाची गती असल्यामुळे' (दुक्खस्स गतिभावतो) म्हणजे अपायिक दुःखाचे प्रवृत्ती-स्थान (उत्पत्तीचे स्थान) असल्यामुळे. 'सुखसमुच्छय' (सुखसमुस्सयतो) म्हणजे "अभ्युदयापासून खाली पडल्यामुळे" अशा प्रकारे वाईट रीतीने पडल्यामुळे, ज्या आत्मभावाने सुखाचा संचय होत नाही, अशा प्रकारे पडल्यामुळे. 'इतर' (इतरो) म्हणजे संसार. "अपाय" इत्यादी शब्दांनी सांगितलेला देखील संसारच नाही का? हे सत्य आहे, परंतु नरक इत्यादींच्या तीव्र दुःखभावाचे दर्शन घडवण्यासाठी 'गो-बलीवर्द' न्यायाने (गाय आणि बैल या न्यायाने) 'अपाय' इत्यादींचे ग्रहण केले आहे, असा अर्थ समजावा. 'स्कंधांची परंपरा' (खन्धानञ्च पटिपाटी) म्हणजे पाच स्कंधांची हेतू-फल भावाने एकामागून एक होणारी उत्पत्ती. 'अविच्छिन्नपणे प्रवृत्त असणारी' (अब्भोच्छिन्नं वत्तमाना) म्हणजे खंड न पडता सतत चालणारी. Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘apāya’’ntiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca. Mahāsamudde vātakkhittā nāvā viyāti idaṃ paribbhamanaṭṭhānassa mahantabhāvadassanatthañceva paribbhamanassa anavattitadassanatthañca veditabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. 'ते सर्वही' (तं सब्बम्पि) म्हणजे "अपाय" इत्यादी शब्दांनी सांगितलेले सर्व अपायदुःख आणि वर्तदुःख (वट्टदुःख - संसारदुःख). "महासागरात वाऱ्याने फेकलेल्या नौकेप्रमाणे" (महासमुद्दे वातक्खित्ता नावा विय) हे भटकण्याच्या स्थानाचे मोठेपण दर्शवण्यासाठी आणि भटकण्याच्या अविरतपणाचे (न थांबण्याचे) दर्शन घडवण्यासाठी समजावे. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. Nidānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. निदानसुत्तवर्णना समाप्त झाली. Dukkhavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. दुःखवग्गवर्णना समाप्त झाली. 7. Mahāvaggo ७. महावग्गो 1. Assutavāsuttavaṇṇanā १. अस्सुतवासुत्तवर्णना 61. ‘‘Assutavā’’ti [Pg.105] sotadvārānusārena upadhāritaṃ, upadhāraṇaṃ vā sutaṃ assa atthīti sutavā, tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā. Vā-saddo cāyaṃ pasaṃsāyaṃ, atisayassa vā bodhanako, tasmā yassa pasaṃsitaṃ, atisayena vā sutaṃ atthi, so ‘‘sutavā’’ti saṃkilesaviddhaṃsanasamattho pariyattidhammaparicayo ‘‘taṃ sutvā tathattāya paṭipatti ca sutavā’’ti iminā padena pakāsito. Atha vā sotabbayuttaṃ sutvā kattabbanipphattiṃ suṇīti sutavā. Tappaṭikkhepena na sutavāti assutavā. Tenāhu porāṇā ‘‘āgamādhigamābhāvā, ñeyyo assutavā itī’’ti. Tathā cāha ‘‘khandhadhātu…pe… vinicchayarahito’’ti. Tattha vācuggatakaraṇaṃ uggaho, tattha paripucchanaṃ paripucchā, kusalehi saha codanāpariharaṇavasena vinicchayassa kāraṇaṃ vinicchayo. Puthūnanti bahūnaṃ. Kilesādīnaṃ kilesābhisaṅkhārānaṃ vitthāretabbaṃ paṭisambhidāmagganiddesesu (mahāni. 51, 94) āgatanayena. Andhaputhujjano gahito ‘‘nālaṃ nibbinditu’’ntiādivacanato. Āsannapaccakkhavācī idaṃ-saddoti āha ‘‘imasminti paccuppannapaccakkhakāyaṃ dassetī’’ti. Catūsu mahābhūtesu niyuttoti cātumahābhūtiko. Yathā pana mahāmattikāya nibbattaṃ mattikāmayaṃ, evamayaṃ catūhi mahābhūtehi nibbatto ‘‘catumahābhūtamayo’’ti vuttaṃ. Nibbindeyyāti nibbindanampi āpajjeyya. Nibbindanā nāma ukkaṇṭhanā anabhiratibhāvatoti vuttaṃ ‘‘ukkaṇṭheyyā’’ti. Virajjeyyāti vītarāgo bhaveyya. Tenāha ‘‘na rajjeyyā’’ti. Vimucceyyāti idha pana accantāya vimuccanaṃ adhippetanti āha ‘‘muccitukāmo bhaveyyā’’ti. Catūhi ca rūpajanakapaccayehi āgato cayoti, ācayo, vuddhi. Cayato apakkamoti apacayo, parihāni. Ādānanti gahaṇaṃ, paṭisandhiyā nibbatti. Bhedoti khandhānaṃ bhedo. So hi kaḷevarassa nikkhepoti vuttoti āha ‘‘nikkhepananti bhedo’’ti. ६१. “अस्सुतवा” (अश्रुतवान) म्हणजे श्रवणद्वाराच्या (कानाच्या) माध्यमातून जे ग्रहण केले गेले आहे, किंवा ज्याचे ग्रहण करणे किंवा ऐकणे झाले आहे तो “सुतवा” (श्रुतवान) होय. त्याच्या उलट ज्याने ऐकले नाही तो “अस्सुतवा” होय. आणि हा ‘वा’ शब्द प्रशंसेसाठी किंवा अतिशयाचे बोधन करण्यासाठी आहे. म्हणून ज्याचे ऐकणे प्रशंसनीय किंवा अतिशय आहे, तो “सुतवा” होय. संकिलेशांचा (मळ/क्लेश) नाश करण्यास समर्थ असलेला, परियत्तिधम्माचा (प्रवचनाचा) परिचय असलेला आणि “ते ऐकून त्यानुसार आचरण करणारा सुतवा होय” असे या पदाने स्पष्ट केले आहे. अथवा, जे ऐकण्यायोग्य आहे ते ऐकून जे कर्तव्य आहे ते पूर्ण करतो तो “सुतवा” होय. त्याच्या उलट ज्याने ऐकले नाही तो “अस्सुतवा” होय. म्हणूनच प्राचीन आचार्य म्हणतात: “आगम (ज्ञान) आणि अधिगम (साक्षात्कार) यांच्या अभावामुळे त्याला ‘अस्सुतवा’ (अश्रुतवान) समजावे.” तसेच म्हटले आहे: “स्कंध, धातू... इत्यादींच्या निर्णयाने रहित असलेला.” त्यात मुखोद्गत करणे (वाचुग्गतकरण) म्हणजे ‘उग्गहो’ (उद्ग्रह/ग्रहण करणे) होय. त्यात विचारणे म्हणजे ‘परिपुच्छा’ (परिपृच्छा) होय. कुशल (विद्वान) लोकांसोबत प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून निर्णयाप्रत पोहोचण्याचे कारण म्हणजे ‘विनिच्छयो’ (विनिश्चय/निर्णय) होय. ‘पुथूनं’ म्हणजे बहुतांश/अनेकांचे. क्लेश इत्यादींचा, क्लेशाभिसंस्कारांचा विस्तार पटिसंभिदामग्ग निर्देशात (महानिद्देस ५१, ९४) आलेल्या पद्धतीने करावा. “नालं निब्बिन्दितुं” (कंटाळा येण्यास पुरेसे नाही) इत्यादी वचनांवरून येथे ‘अंधपुथुज्जन’ (अज्ञानी पृथग्जन) घेतला गेला आहे. ‘इदं’ (हा) हा शब्द जवळच्या आणि प्रत्यक्ष असलेल्या गोष्टीचा वाचक आहे, म्हणून म्हटले आहे: “‘इमस्मिं’ (यात) याने वर्तमानकाळातील प्रत्यक्ष शरीराला दर्शविले आहे.” चार महाभूतांनी युक्त असलेला तो ‘चातुमहाभूतिको’ (चातुर्महाभौतिक). ज्याप्रमाणे मातीपासून बनलेले ते ‘मत्तिकामयं’ (मृण्मय) असते, त्याचप्रमाणे हा चार महाभूतांपासून बनलेला असल्याने याला ‘चतुमहाभूतमयो’ (चतुर्महाभूतमय) म्हटले आहे. ‘निब्बिन्देय्य’ (निर्वेद पावावा) म्हणजे निर्वेदाला प्राप्त व्हावे. निर्वेद म्हणजे कंटाळा येणे किंवा अनासक्तीची भावना असणे, म्हणून ‘उक्कण्ठेय्य’ (उत्कंठित व्हावा/उद्विग्न व्हावा) असे म्हटले आहे. ‘विरज्जेय्य’ (विराग पावावा) म्हणजे वीतराग व्हावे. म्हणूनच म्हटले आहे: “आसक्त होऊ नये” (न रज्जेय्या). ‘विमुच्चेय्य’ (मुक्त व्हावा) म्हणजे येथे अत्यंतिक मुक्ती अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे: “मुक्त होण्याची इच्छा असणारा व्हावा” (मुच्चितुकामो भवेय्या). चार रूप-जनक प्रत्ययांमुळे (कारणांमुळे) होणारा संचय म्हणजे ‘आचयो’ (आचय/वाढ). संचयापासून दूर जाणे म्हणजे ‘अपचयो’ (अपचय/ऱ्हास). ‘आदानं’ (आदान) म्हणजे ग्रहण करणे, प्रतिसंधीची उत्पत्ती. ‘भेदो’ (भेद) म्हणजे स्कंधांचा भेद (नाश). तोच शरीराचा त्याग (कळेवराचा निक्षेप) म्हटला गेला आहे, म्हणून म्हटले आहे: “‘निक्खेपनं’ (निक्षेपण/ठेवणे) म्हणजेच भेद होय.” Paññāyantīti pakārato ñāyanti. Rūpaṃ pariggahetuṃ pariggaṇhanavasenapi rūpaṃ ālambituṃ. Ayuttarūpaṃ katvā taṇhādīhi pariggahetuṃ arūpaṃ pariggaṇhituṃ yuttarūpaṃ [Pg.106] karoti tesaṃ bhikkhūnaṃ sappāyabhāvato. Tenāha ‘‘kasmā’’tiādi. Nikkaḍḍhantoti tato gāhato nīharanto. “पञ्ञायन्ती” (प्रज्ञायन्ते/दिसतात) म्हणजे विविध प्रकारे जाणले जातात. रूपाचे परिग्रहण करण्यासाठी, परिग्रहण करण्याच्या दृष्टीने रूपाचे आलंबन करण्यासाठी. अयोग्य रूप करून तृष्णा इत्यादींद्वारे परिग्रहण करण्यासाठी, अरूपाचे परिग्रहण करण्यासाठी योग्य रूप करतो, कारण ते त्या भिक्खूंच्या अनुकूलतेसाठी (सप्पायभावासाठी) असते. म्हणूनच “कस्मा” (का) इत्यादी म्हटले आहे. “निक्कड्ढन्तो” (बाहेर काढणारा) म्हणजे त्या ग्रहणातून (पकडीतून) बाहेर काढणारा. Manāyatanasseva nāmaṃ, na samādhipaññattīnaṃ ‘‘cittaṃ paññañca bhāvayaṃ (saṃ. ni. 1.23, 192; peṭako. 22; mi. pa. 1.9.9), citto gahapatī’’tiādīsu (dha. pa. aṭṭha. 74) viya. Cittīkātabbabhūtaṃ vatthu etassāti cittavatthu, tassa bhāvo cittavatthutā, tena kāraṇena cittabhāvamāha. Cittagocaratāyāti cittavicittavisayatāya. Sampayuttadhammacittatāyāti rāgādisaddhādisampayuttadhammavasena cittasabhāvattā. Tena cittatāya cittattamāha. Vijānanaṭṭhenāti bujjhanaṭṭhena. Ajjhositanti ajjhosābhūtāya taṇhāya gahitaṃ. Tenāha ‘‘taṇhāyā’’tiādi. Parāmasitvāti dhammasabhāvaṃ aniccatādiṃ atikkamitvā parato niccādito āmasitvā. Aṭṭhasatanti aṭṭhādhikaṃ sataṃ. Nava mānāti seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā āgatā navavidhamānā. Brahmajāle āgatā sassatavādādayo dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo. Evanti vuttākārena. Yasmā taṇhāmānadiṭṭhiggāhavasena puthujjanena daḷhaggāhaṃ gahitaṃ, tasmā so tattha nibbindituṃ nibbidāñāṇaṃ uppādetuṃ na samattho. हे केवळ मनायतनाचेच नाव आहे, समाधीच्या प्रज्ञप्तींचे नाही, जसे की “चित्तं पञ्ञञ्च भावयं” (चित्त आणि प्रज्ञेची भावना करत) किंवा “चित्तो गहपती” (चित्त गृहपती) इत्यादींमध्ये आहे. ज्या वस्तूचा आदर (चित्तीकार) केला पाहिजे ती वस्तू म्हणजे ‘चित्तवत्थु’ (चित्तवस्तू), तिचा भाव म्हणजे ‘चित्तवत्थुता’ (चित्तवस्तूपणा), या कारणाने चित्तभाव सांगितला आहे. ‘चित्तगोचरताया’ (चित्तगोचरतेमुळे) म्हणजे चित्ताच्या विविध विषयांच्या स्वरूपात असण्यामुळे. ‘सम्पयुत्तधम्मचित्तताया’ (संप्रयुक्त धर्म चित्ततेमुळे) म्हणजे राग इत्यादी किंवा श्रद्धा इत्यादी संप्रयुक्त धर्मांच्या प्रभावामुळे चित्ताचा स्वभाव असणे. त्या चित्ततेमुळे चित्तत्व सांगितले आहे. ‘विजाननट्ठेन’ (विजानन अर्थाने) म्हणजे जाणण्याच्या (बुज्झन) अर्थाने. ‘अज्झोसितं’ (अध्यवसित/आसक्त) म्हणजे अध्यवसान झालेल्या तृष्णेने ग्रहण केलेले. म्हणूनच “तण्हाया” (तृष्णेने) इत्यादी म्हटले आहे. ‘परामसित्वा’ (परामर्श करून/स्पर्श करून) म्हणजे धर्माचा स्वभाव असलेल्या अनित्यता इत्यादींचे उल्लंघन करून, नंतर नित्यता इत्यादी रूपाने स्पर्श करून (ग्रहण करून). ‘अट्ठसतं’ (अष्टशत) म्हणजे एकशे आठ. ‘नव माना’ (नऊ मान) म्हणजे “मी श्रेष्ठ आहे” (सेय्योहमस्मि) इत्यादी रूपाने आलेले नऊ प्रकारचे मान (अहंकार). ब्रह्मजालात (ब्रह्मजाल सुत्तात) आलेले शाश्वतवाद इत्यादी बासष्ट दृष्टी (द्विषष्टी दृष्टी/मतप्रवाह). ‘एवं’ (अशा प्रकारे) म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने. ज्याअर्थी तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांच्या ग्रहणामुळे पृथग्जनाने (पुथुज्जनाने) दृढ ग्रहण केले आहे, त्याअर्थी तो तिथे कंटाळा येण्यास (निर्वेद पावण्यास) किंवा निर्वेद-ज्ञान (निब्बिदाञाण) उत्पन्न करण्यास समर्थ नसतो. Bhikkhaveti ettha iti-saddo ādiattho, tena ‘‘vara’’nti evamādikaṃ saṅgaṇhāti. Idaṃ anusandhivacanaṃ ‘‘kasmā āhā’’ti kathetukāmatāya kāraṇaṃ pucchati. Tenāha ‘‘paṭhamaṃ hī’’tiādi. Assutavatā puthujjanena. Tenāti bhagavatā. Ayuttarūpaṃ kataṃ ‘‘nibbindeyyā’’tiādinā ādīnavassa vibhāvitattā. Arūpe pana tathā ādīnavassa avibhāvitattā vuttaṃ ‘‘arūpaṃ pariggahetuṃ yuttarūpa’’nti, yuttarūpaṃ viya katanti adhippāyo. Gāhoti taṇhāmānadiṭṭhiggāho. ‘‘Nikkhamitvā arūpaṃ gato’’ti idaṃ bhagavatā ādīnavaṃ dassetvā rūpe gāho paṭikkhitto, na arūpe, tasmā ‘‘kātabbo nu kho so tatthā’’ti micchāgaṇhantānaṃ so tato rūpato nikkhamitvā arūpaṃ gato viya hotīti katvā vuttaṃ. Tiṭṭhamānanti tiṭṭhantaṃ. ‘‘Āpajjitvā viya hotī’’ti sabhāvena pavattamānaṃ ‘‘paṭhamavaye’’tiādinā rūpassa bhedaṃ vayādīhi vibhajitvā dasseti. ‘भिक्खवे’ (भिक्खूहो) यामध्ये ‘इति’ हा शब्द आदि-अर्थात (इत्यादी अर्थाने) आहे, त्यामुळे तो “वरं” (श्रेष्ठ) इत्यादींचे ग्रहण करतो. हे अनुसंधीचे वचन “का म्हटले?” असे सांगण्याच्या इच्छेने कारण विचारते. म्हणूनच “पठमं ही” (पहिलेच) इत्यादी म्हटले आहे. ‘अस्सुतवता पुथुज्जनेन’ (अश्रुतवान पृथग्जनाद्वारे). ‘तेन’ (त्यांच्याद्वारे) म्हणजे भगवंतांद्वारे. “निब्बिन्देय्य” (निर्वेद पावावा) इत्यादींद्वारे आदिनाव (दोष) स्पष्ट केल्यामुळे अयोग्य रूप केले गेले आहे. परंतु अरूपात तशा प्रकारे आदिनाव स्पष्ट न केल्यामुळे “अरूपाचे परिग्रहण करण्यासाठी योग्य रूप” असे म्हटले आहे, म्हणजे योग्य रूपासारखे केले आहे असा अभिप्राय आहे. ‘गाहो’ (ग्रह/पकड) म्हणजे तृष्णा, मान आणि दृष्टी यांचे ग्रहण. “बाहेर पडून अरूपात गेला” हे भगवंतांनी दोष दाखवून रूपातील ग्रहण नाकारले आहे, अरूपातील नाही. म्हणून “तिथे तो (ग्रह) करावा काय?” असे चुकीचे ग्रहण करणाऱ्यांसाठी, तो त्या रूपातून बाहेर पडून अरूपात गेल्यासारखा होतो, असे मानून म्हटले आहे. ‘तिट्ठमानं’ (तिष्ठमान) म्हणजे टिकून राहिलेले. “प्राप्त झाल्यासारखा होतो” हे स्वभावाने प्रवृत्त होणाऱ्या रूपाचा नाश ‘पठमवये’ (प्रथम वयात) इत्यादींद्वारे वय इत्यादींच्या आधारे विभागून दाखवते. Pādassa uddharaṇeti yathā ṭhapitassa pādassa ukkhipane. Atiharaṇanti yathāuddhataṃ yathāṭṭhitaṭṭhānaṃ atikkamitvā haraṇaṃ. Vītiharaṇanti uddhato [Pg.107] pādo yathāṭṭhitaṃ pādaṃ yathā na ghaṭṭeti, evaṃ thokaṃ passato pariṇāmetvā haraṇaṃ. Vossajjananti tathā parapādaṃ vītisāretvā bhūmiyaṃ nikkhipanatthaṃ avossajjanaṃ. Sannikkhepananti vossajjetvā bhūmiyaṃ samaṃ nikkhipanaṃ ṭhapanaṃ. Sannirujjhananti nikkhittassa sabbaso nirujjhanaṃ uppīḷanaṃ. Tattha tatthevāti tasmiṃ tasmiṃ paṭhamavayādike eva. Avadhāraṇena tesaṃ koṭṭhāsantarasaṅkamanābhāvamāha. Odhīti bhāvo, pabbanti sandhi. Paṭhamavayādayo eva hettha odhi pabbanti ca adhippetā. Paṭapaṭāyantāti ‘‘paṭapaṭā’’iti karontā viya, tena nesaṃ pavattikkhaṇassa ittarataṃ dasseti. Etanti etaṃ rūpadhammānaṃ yathāvuttaṃ tattha tattheva bhijjanaṃ evaṃ vuttappakārameva. Vaṭṭippadesanti vaṭṭiyā pulakaṃ barahaṃ. Tañhi vaṭṭiyā pulakaṃ anatikkamitvāva sā dīpajālā bhijjati. Paveṇisambandhavasenāti santativasena. पादस्स उद्धरणे (पाऊल उचलणे) म्हणजे जसे ठेवलेले पाऊल वर उचलणे. अतिहरण म्हणजे जसे उचललेले पाऊल मूळ स्थानाचे उल्लंघन करून पुढे नेणे. वीतिहरण म्हणजे उचललेले पाऊल दुसऱ्या (स्थिर) पावलाला स्पर्श करणार नाही अशा प्रकारे थोडे बाजूला वळवून पुढे नेणे. वोस्सज्जन (खाली सोडणे) म्हणजे अशा प्रकारे दुसऱ्या पावलाला ओलांडून जमिनीवर ठेवण्यासाठी खाली सोडणे. संनिक्खेपन (जमिनीवर ठेवणे) म्हणजे खाली सोडून जमिनीवर समतोलपणे ठेवणे किंवा प्रस्थापित करणे. संनिरुज्झन (निरोध होणे) म्हणजे जमिनीवर ठेवलेल्या पावलाचा पूर्णपणे निरोध होणे किंवा दाबला जाणे. 'तथ्य तत्थेव' (तिथे तिथेच) म्हणजे त्या त्या पहिल्या वयामध्येच (किंवा अवस्थेतच). अवधारण (निश्चय) द्वारे त्यांचा दुसऱ्या भागात संक्रमण न होणे दर्शविले आहे. 'ओधि' म्हणजे अवस्था, 'पब्ब' म्हणजे सांधा (संधि). येथे पहिल्या वयादी अवस्थांनाच 'ओधि' आणि 'पब्ब' असे अभिप्रेत आहे. 'पटपटायन्ता' म्हणजे 'पटपट' असा आवाज करणाऱ्याप्रमाणे, याद्वारे त्यांच्या प्रवृत्तीच्या क्षणाचा क्षणभंगुरपणा दर्शविला आहे. 'एतं' म्हणजे या रूपधर्मांचे वर सांगितल्याप्रमाणे तिथे तिथेच नष्ट होणे, अशाच प्रकारे सांगितले आहे. 'वट्टिप्पदेसं' म्हणजे वातीचा अग्रभाग. कारण वातीच्या अग्रभागाचे उल्लंघन न करताच ती दीपज्योत विझून जाते. 'पवेणिसम्बन्धवसेन' म्हणजे संततीच्या (प्रवाहाच्या) संबंधाने. Rattinti rattiyaṃ. Bhummatthe hetaṃ upayogavacanaṃ. Evaṃ pana attho na gahetabbo anuppannassa nirodhābhāvato. Purimapaveṇitoti rūpe vuttapaveṇito. Anekāni cittakoṭisatasahassāni uppajjantīti vuttamatthaṃ theravādena dīpetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Aḍḍhacūḷanti thokena ūnaṃ upaḍḍhaṃ, tassa pana upaḍḍhaṃ adhikārato vāhasatassāti viññāyati. ‘‘Aḍḍhacuddasa’’nti keci, ‘‘aḍḍhacatuttha’’nti apare. ‘‘Sādhikaṃ diyaḍḍhasataṃ vāhā’’ti daḷhaṃ katvā vadantīti vīmaṃsitabbaṃ. Catunāḷiko tumbo. Mahāraññatāya pavaddhaṃ vanaṃ pavananti āha ‘‘pavaneti mahāvane’’ti. Tanti paṭhamaṃ gahitasākhaṃ. Ayamatthoti ayaṃ bhūmiṃ anotaritvā ṭhitasākhāya eva gahaṇasaṅkhāto attho. Etadatthameva hi bhagavā ‘‘araññe’’ti vatvāpi ‘‘pavane’’ti āha. 'रत्तिं' म्हणजे रात्रीच्या वेळी. येथे द्वितीया विभक्ती सप्तमीच्या अर्थात वापरली आहे. परंतु असा अर्थ घेऊ नये, कारण जे उत्पन्नच झाले नाही त्याचा निरोध होऊ शकत नाही. 'पुरिमपवेणितो' म्हणजे रूपामध्ये सांगितलेल्या परंपरेतून (प्रवाहातून). 'अनेक कोटी शतसहस्र चित्त उत्पन्न होतात' हा सांगितलेला अर्थ थेरवादाने स्पष्ट करण्यासाठी 'वृत्तम्पि चेतं' इत्यादी म्हटले आहे. 'अड्ढचूळं' म्हणजे थोडं कमी अर्धे, आणि त्याचे अर्धे अधिकाराने शंभर वाहा (गाड्या) असे समजले जाते. काही जण 'अड्ढचुद्दस' (साडेचौदा) म्हणतात, तर इतर 'अड्ढचतुत्थ' (साडेतीन) म्हणतात. 'दीडशेहून अधिक वाहा' असे ठामपणे सांगतात, याचा विचार केला पाहिजे. 'तुम्बो' म्हणजे चार नाळींचे माप. मोठ्या अरण्यामुळे वाढलेल्या वनाला 'पवन' म्हणतात, म्हणूनच 'पवनेति महावने' असे म्हटले आहे. 'तं' म्हणजे प्रथम पकडलेली फांदी. 'अयमत्यो' म्हणजे जमिनीवर न उतरता केवळ फांदी पकडणे असा अर्थ आहे. याच अर्थासाठी भगवंतांनी 'अरण्ये' असे म्हणूनही पुन्हा 'पवने' असे म्हटले आहे. Araññamahāvanaṃ viyāti araññaṭṭhāne brahāraññe viya. Ārammaṇolambananti ārammaṇassa avalambanaṃ. Na vattabbaṃ ārammaṇapaccayena vinā anuppajjanato. Ekajātiyanti rūpādinīlādiekasabhāvaṃ. ‘‘Dissati, bhikkhave, imassa cātumahābhūtikassa kāyassa ācayopi apacayopī’’ti vadantena rūpato nīharitvā arūpe gāho patiṭṭhāpito nāma, ‘‘varaṃ, bhikkhave, assutavā puthujjano’’tiādiṃ vadantena arūpato nīharitvā rūpe gāho patiṭṭhāpito nāma. 'अरण्यमहावनं विय' म्हणजे अरण्याच्या ठिकाणी असलेल्या मोठ्या अरण्याप्रमाणे. 'आरम्मणोलम्बनं' म्हणजे आलंबनाचा (विषयाचा) आधार घेणे. आलंबन प्रत्ययाशिवाय (चित्त) उत्पन्न होत नसल्यामुळे असे म्हणता येत नाही. 'एकजातियं' म्हणजे रूप, नील इत्यादींसारखा एकच स्वभाव केलेले. 'भिक्खूहो, या चातुर्महाभौतिक कायाचा उपचय (वाढ) आणि अपचय (ऱ्हास) दिसून येतो' असे म्हणणाऱ्याने रूपापासून दूर करून अरूपावर (चित्तावर) पकड प्रस्थापित केली आहे, आणि 'भिक्खूहो, अश्रुतवान पृथग्जन श्रेष्ठ आहे' इत्यादी म्हणणाऱ्याने अरूपापासून दूर करून रूपावर पकड प्रस्थापित केली आहे. Nanti [Pg.108] gāhaṃ. Ubhayatoti rūpato ca arūpato ca. Harissāmīti nīharissāmi. Parivattetvāti mantaṃ jappitvā. Kaṇṇe dhumetvāti kaṇṇe dhametvā. Assāti visassa. Nimmathetvāti nimmadditvā, nīharitvāti adhippāyo. 'नं' म्हणजे पकड (ग्रहण). 'उभयतो' म्हणजे रूपापासून आणि अरूपापासून दोन्हीकडून. 'हरिस्सामि' म्हणजे मी दूर करीन. 'परिवत्तेत्वा' म्हणजे मंत्राचा जप करून. 'कण्णे धुमेत्वा' म्हणजे कानात फुंकर मारून. 'अस्स' म्हणजे विषाचे. 'निम् मथेत्वा' म्हणजे मंथन करून, म्हणजेच बाहेर काढून असा अभिप्राय आहे. Maggoti lokuttaramaggo. ‘‘Nibbinda’’nti iminā balavavipassanā kathitā. 'मग्गो' म्हणजे लोकोत्तर मार्ग. 'निब्बिन्दं' (निर्वेद/कंटाळा) याद्वारे प्रबळ विपश्यना सांगितली आहे. Assutavāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अश्रुतवान सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 2. Dutiyaassutavāsuttavaṇṇanā २. दुसऱ्या अश्रुतवान सूत्राची वर्णना (टीका) 62. Paccayabhāvena sukhavedanāya hitanti sukhavedaniyaṃ. Tenāha ‘‘sukhavedanāya paccaya’’nti. Paccayabhāvo ca upanissayakoṭiyā, na sahajātakoṭiyā. Tenāha ‘‘nanu cā’’tiādi. Javanavedanāyāti javanacittasahagatāya vedanāya. Taṃ sandhāyāti taṃ upanissayapaccayataṃ sandhāya. Etanti etaṃ ‘‘sukhavedanāya paccaya’’nti vacanaṃ vuttaṃ. Eseva nayoti iminā ‘‘nanu ca sotasamphasso sukhavedanāya paccayo na hotī’’ti evamādiṃ atidisati. So samphasso jāti uppattiṭṭhānaṃ etassāti tajjātikaṃ, vedayitaṃ. Taṃ pana yasmā tassa phassassa anucchavikameva hoti, tasmā tassāruppaṃ tassa phassassa anurūpanti ca attho vutto. Vuttanayenāti ‘‘sukhavedanāya paccayo’’tiādinā vuttavidhianusārena. Adharāraṇiyaṃ uttarāraṇiyā mantanavasena ghaṭṭanaṃ iva saṅghaṭṭanaṃ phassena yugaggāho, tassa pana ghaṭṭanassa nirantarappavattiyā piṇḍitabhāvo idha samodhānaṃ, na kesañci dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā sahāvaṭṭhānanti vuttaṃ ‘‘saṅghaṭṭanasampiṇḍanenāti attho’’ti. Aggicuṇṇoti vipphuliṅgaṃ. Vatthūti cakkhādivatthu visayasaṅghaṭṭanato. Labbhamānova dhammo saṅghaṭṭanaṃ viya gayhatīti vuttaṃ ‘‘saṅghaṭṭanaṃ viya phasso’’ti. Usmādhātu viya vedanā dukkhasabhāvattā. ६२. प्रत्ययभावाने सुखवेदनेसाठी जे हितकारक आहे ते 'सुखवेदनीय' होय. म्हणूनच 'सुखवेदनेचा प्रत्यय (कारण)' असे म्हटले आहे. आणि प्रत्ययभाव हा उपनिषय कोटीचा (प्रबळ कारणाचा) आहे, सहजात कोटीचा (एकत्र उत्पन्न होणारा) नाही. म्हणूनच 'ननु च' (पण काय...) इत्यादी म्हटले आहे. 'जवनवेदनाय' म्हणजे जवनचित्तासोबत उत्पन्न होणाऱ्या वेदनेच्या संदर्भात. 'तं संधाय' म्हणजे त्या उपनिषयप्रत्ययभावाला उद्देशून. 'एतं' म्हणजे हे 'सुखवेदनेचा प्रत्यय' असे वचन म्हटले आहे. 'एसेव नयो' (हाच नियम) याद्वारे 'श्रोत्रसंस्पर्श सुखवेदनेचा प्रत्यय होत नाही काय?' इत्यादी अतिदेश (विस्तार) केला आहे. तो स्पर्श ज्याची उत्पत्ती किंवा उत्पत्तीचे स्थान आहे ते 'तज्जातिक' वेदयित (अनुभव) होय. आणि कारण तो अनुभव त्या स्पर्शाच्या योग्यच असतो, म्हणून त्याचे अरूपत्व त्या स्पर्शाच्या अनुरूप असते, असा अर्थ सांगितला आहे. 'वृत्त नयेन' म्हणजे 'सुखवेदनेचा प्रत्यय' इत्यादी सांगितलेल्या पद्धतीनुसार. खालच्या अरणीवर (लाकडावर) वरच्या अरणीच्या मंथनामुळे होणाऱ्या घर्षणाप्रमाणे, स्पर्शाने होणारे घर्षण म्हणजे 'संघट्टन' होय, जे युगग्राह (एकत्र ग्रहण) आहे. परंतु त्या घर्षणाच्या निरंतर प्रवृत्तीमुळे निर्माण झालेली एकत्रित अवस्था म्हणजे येथे 'समोधन' (एकत्रीकरण) आहे, केवळ दोन किंवा तीन गोष्टींचे एकत्र राहणे नव्हे, म्हणूनच 'संघट्टनसं पिंडनेन' असा अर्थ सांगितला आहे. 'अग्गिचुण्णो' म्हणजे ठिणगी. 'वत्थु' म्हणजे चक्षू इत्यादी वस्तू विषयांच्या संघट्टनामुळे (घर्षणाने). प्राप्त होणारा धर्म संघट्टनाप्रमाणेच ग्रहण केला जातो, म्हणूनच 'संघट्टनाप्रमाणे स्पर्श' असे म्हटले आहे. उष्णता धातूप्रमाणे वेदना ही दुःखस्वभावाची असते. Dutiyaassutavāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुसऱ्या अश्रुतवान सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 3. Puttamaṃsūpamasuttavaṇṇanā ३. पुत्रमांसोपम सूत्राची वर्णना (टीका) 63. Vuttanayamevāti [Pg.109] heṭṭhā āhāravaggassa paṭhamasutte vuttanayameva. Lābhasakkārenāti lābhasakkārasaṅkhātāya aṭṭhuppattiyāti keci. Lābhasakkāre vā aṭṭhuppattiyāti apare. Yo hi lābhasakkāranimittaṃ paccayesu gedhena bhikkhūnaṃ apaccavekkhitaparibhogo jāto, taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā bhagavā imaṃ desanaṃ nikkhipi. Yamakamahāmeghoti heṭṭhā olambanaupariuggamanavasena satapaṭalasahassapaṭalo yugaḷamahāmegho. ६३. 'वृत्तनयमेव' म्हणजे खाली आहारवर्गाच्या पहिल्या सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीनुसारच. 'लाभसक्कारेण' म्हणजे लाभ आणि सत्काराच्या रूपाने उद्भवलेल्या प्रसंगाने, असे काही जण म्हणतात. किंवा लाभ आणि सत्काराच्या प्रसंगात, असे इतर म्हणतात. कारण लाभ आणि सत्काराच्या निमित्ताने प्रत्ययांमध्ये (भोग्य वस्तूंमध्ये) आसक्तीमुळे भिक्खूंचा जो अप्रत्यवेक्षित (विचार न करता केलेला) उपभोग झाला, त्या प्रसंगाला निमित्त करून भगवंतांनी हा उपदेश दिला. 'यमक महामेघ' म्हणजे खाली लोंबकळणे आणि वर उठणे या स्वरूपात शेकडो आणि हजारो थरांचा जोड महामेघ. Tiṭṭhanti ceva bhagavati katthaci nibaddhavāsaṃ vasante, cārikampi gacchante anubandhanti ca. Bhikkhūnampi yebhuyyena kappasatasahassaṃ tato bhiyyopi pūritadānapāramisañcayattā tadā mahālābhasakkāro uppajjatīti vuttaṃ ‘‘evaṃ bhikkhusaṅghassapī’’ti. Sakkatoti sakkārappatto. Garukatoti garukārappatto. Mānitoti bahumato manasā piyāyito ca. Pūjitoti mālādipūjāya ceva catupaccayābhipūjāya ca pūjito. Apacitoti apacāyanappatto. Yassa hi cattāro paccaye sakkatvā suabhisaṅkhate paṇītapaṇīte upanenti, so sakkato. Yasmiṃ garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā denti, so garukato. Yaṃ manasā piyāyanti bahumaññanti, so bahumato. Yassa sabbametaṃ pūjāvasena karonti, so pūjito. Yassa abhivādanapaccuṭṭhānañjalikammādivasena paramanipaccakāraṃ karonti, so apacito. Bhagavati bhikkhusaṅghe ca loko evaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ ‘‘tena kho pana samayena…pe… parikkhārāna’’nti (udā. 14; saṃ. ni. 2.70). Lābhaggayasaggappattanti lābhassa ca yasassa ca aggaṃ ukkaṃsaṃ pattaṃ. जेव्हा भगवान कोठेही नियमित निवास करत असत किंवा चारिका करत असत, तेव्हा ते (भिक्खू) त्यांच्या सोबत राहत असत आणि त्यांच्या मागे मागे जात असत. भिक्खूंच्या बाबतीतही, बहुतांश करून एक लाख कल्प किंवा त्याहूनही अधिक काळ दानपारमितेचा संचय पूर्ण केल्यामुळे, त्या वेळी त्यांना मोठा लाभ आणि सत्कार प्राप्त होत असे, म्हणूनच "तसेच भिक्खूसंघालाही" असे म्हटले आहे. 'सक्कृतो' म्हणजे सत्कार प्राप्त झालेला. 'गरुकतो' म्हणजे आदर प्राप्त झालेला. 'मानितो' म्हणजे बहुमान मिळालेला आणि मनाने प्रिय मानलेला. 'पूजितो' म्हणजे माळा इत्यादींनी आणि चार प्रत्ययांच्या पूजेने पूजलेला. 'अपचितो' म्हणजे आदर-सत्कार प्राप्त झालेला. कारण ज्याला चार प्रत्यय आदराने, चांगल्या प्रकारे तयार करून, उत्कृष्ट दर्जाचे अर्पण केले जातात, तो 'सक्कृत' होय. ज्याच्या प्रति आदरभाव ठेवून (दान) दिले जाते, तो 'गरुकत' होय. ज्याला मनाने प्रिय मानतात आणि बहुमान देतात, तो 'बहुमत' होय. ज्याच्यासाठी हे सर्व पूजेच्या भावनेने केले जाते, तो 'पूजित' होय. ज्याच्या प्रति अभिवादन, प्रत्युत्थान, अंजलि कर्म इत्यादींद्वारे अत्यंत नम्रता दर्शविली जाते, तो 'अपचित' होय. भगवान आणि भिक्खूसंघाच्या प्रति लोक अशा प्रकारे वागत असत. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्या वेळी... पे... परिष्कारांचा" (उदा. १४; सं. नि. २.७०). 'लाभाग्गयसग्गप्पत्तं' म्हणजे लाभ आणि यशाच्या सर्वोच्च शिखराला (उत्कर्षाला) पोहोचलेला. Paṭhamāhāravaṇṇanā प्रथम आहार-वर्णन Assāti bhagavato. Dhammasabhāvacintāvasena pavattaṃ sahottappañāṇaṃ dhammasaṃvego. Dhuvapaṭisevanaṭṭhānañhetaṃ sattānaṃ, yadidaṃ āhāraparibhogo, tasmā na tattha apaccavekkhaṇamattena pārājikaṃ paññapetuṃ sakkāti adhippāyo. Āhārāti ‘‘paccayā’’tiādinā pubbe āhāresu vuttavidhiṃ sandhāya āha ‘‘āhārā’’tiādi. Idāni tattha kattabbaṃ atthavaṇṇanaṃ sandhāya ‘‘heṭṭhā vuttatthamevā’’ti vuttaṃ. 'अस्स' म्हणजे भगवंताला. धर्माच्या स्वभावाच्या चिंतनामुळे उत्पन्न झालेले, ओत्तप्प (पापाची भीती) युक्त ज्ञान म्हणजे 'धम्मसंवेग' होय. कारण प्राण्यांसाठी आहाराचे सेवन हे निरंतर करायची गोष्ट आहे, म्हणूनच केवळ तेथे (आहार सेवनात) सजगतेचा (प्रत्यवेक्षणाचा) अभाव असल्यामुळे पाराजिका लागू करता येत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'आहारा' या शब्दाने "प्रत्यय" इत्यादींद्वारे पूर्वी आहाराच्या बाबतीत सांगितलेल्या विधीचा संदर्भ घेऊन "आहारा" इत्यादी म्हटले आहे. आता तेथे करावयाच्या अर्थ-स्पष्टीकरणाचा संदर्भ घेऊन "खाली सांगितलेल्या अर्थाप्रमाणेच" असे म्हटले आहे. Ādīnavanti [Pg.110] dosaṃ. Jāyāti bhariyā. Patīti bhattā. Apekkhāsaddā cete pitāputtasaddā viya, pāḷiyaṃ pana ā-kārassa rassattaṃ sānunāsikañca katvā vuttaṃ ‘‘jāyampatikā’’ti. Sammā phalaṃ vahatīti sambalaṃ, sukhāvahanti attho. Tathā hi taṃ ‘‘pathe hitanti pātheyya’’nti vuccati. Maggassa kantārapariyāpannattā vuttaṃ ‘‘kantārabhūtaṃ magga’’nti. Dullabhatāya taṃ udakaṃ tattha tāretīti kantāraṃ, nirudakaṃ mahāvanaṃ. Ruḷhīvasena itarampi mahāvanaṃ tathā vuccatīti āha ‘‘corakantāra’’ntiādi. Pararājūnaṃ veriādīnañca vasena sappaṭibhayampi araññaṃ ettheva saṅgahaṃ gacchatīti vuttaṃ ‘‘pañcavidha’’nti. 'आदीनवं' म्हणजे दोष. 'जाया' म्हणजे पत्नी (भार्या). 'पती' म्हणजे पती (भर्ता). हे शब्द 'पिता-पुत्र' या शब्दांप्रमाणे परस्परांच्या अपेक्षेने वापरले जातात, परंतु पाळीमध्ये 'आ' काराचा र्हस्व आणि सानुनासिक करून 'जायम्पतिका' (पती-पत्नी) असे म्हटले आहे. जे चांगल्या प्रकारे फळ देते ते 'संबल' (शिदोरी), याचा अर्थ सुख देणारे असा आहे. म्हणूनच त्याला "मार्गासाठी जे हितकारक आहे ते पाथेय (शिदोरी)" असे म्हटले जाते. मार्ग हा दुर्गम (कांतार) प्रदेशातून जात असल्यामुळे "कांतारभूत मार्ग" असे म्हटले आहे. जेथे पाणी मिळणे कठीण असल्यामुळे (माणसाला) तारून नेणारे पाणी दुर्मिळ असते, ते 'कांतार' म्हणजे निर्जल महावन होय. रूढीमुळे इतर महावनांनाही तसे म्हटले जाते, म्हणूनच "चोर-कांतार" इत्यादी म्हटले आहे. परकीय राजे, शत्रू इत्यादींमुळे भययुक्त असलेले अरण्य देखील यातच समाविष्ट होते, म्हणूनच "पाच प्रकारचे" असे म्हटले आहे. Ghanaghanaṭṭhānatoti maṃsassa bahalabahalaṃ thūlathūlaṃ hutvā ṭhitaṭṭhānato. ‘‘Tādisañhi maṃsaṃ gahetvā sukkhāpitaṃ vallūraṃ. Sūle āvunitvā pakkamaṃsaṃ sūlamaṃsaṃ. Viraḷacchāyāyaṃ nisīdiṃsu gantuṃ asamattho hutvā. Govatakukkuravatadevatāyācanādīhīti govatakukkuravatādivatacaraṇehi ceva devatāyācanādīhi paṇidhikammehi ca mahantaṃ dukkhaṃ anubhūtaṃ. 'घनघनट्ठांतो' म्हणजे मांसाच्या जाड आणि स्थूल भागातून. "तसले मांस घेऊन सुकवलेले मांस म्हणजे वल्लूर (सुकवलेले मांस) होय. सुळावर अडकवून शिजवलेले मांस म्हणजे शूलमांस होय. पुढे जाण्यास असमर्थ झाल्यामुळे ते विरळ सावलीत बसले. 'गोव्रत-कुक्कुरव्रत-देवता-याचना' इत्यादींद्वारे म्हणजे गोव्रत, कुक्कुरव्रत इत्यादी व्रतांचे आचरण केल्यामुळे आणि देवतांची प्रार्थना इत्यादी संकल्प-कर्मांद्वारे मोठे दुःख सहन केले गेले. Yasmā pana sāsane sammāpaṭipajjantassa bhikkhuno āhāraparibhogassa opammabhāvena tesaṃ jāyampatikānaṃ puttamaṃsaparibhogo idha bhagavatā ānīto, tasmāssa nānākārehi opammattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tesaṃ so puttamaṃsāhāro’’tiādi āraddhaṃ. Tattha sajātimaṃsatāyāti samānajātikamaṃsabhāvena, manussamaṃsabhāvenāti attho. Masussamaṃsañhi kulappasutamanussānaṃ amanuññaṃ hoti aparicitabhāvato gārayhabhāvato ca, tato eva ñātiādimaṃsatāyātiādi vuttaṃ. Taruṇamaṃsatāyātiādi pana sabhāvato anabhisaṅkhārato ca amanuññāti katvā vuttaṃ. Adhūpitatāyāti adhūpitabhāvato. Majjhattabhāveyeva ṭhitā. Tato eva nicchandarāgaparibhoge ṭhitāti vuttaṃ kantārato nittharaṇajjhāsayatāya. Idāni ye ca te anapanītāhāro, na yāvadatthaparibhogo vigatamaccheramalatā sammohābhāvo āyatiṃ tattha patthanābhāvo sannidhikārābhāvo apariccajanamadatthābhāvo ahīḷanā avivādaparibhogo cāti upamāyaṃ labbhamānā pakāravisesā, te tathā nīharitvā upameyye yojetvā dassetuṃ ‘‘na [Pg.111] aṭṭhinhārucammanissitaṭṭhānānī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ kāraṇanti taṃ tesaṃ jāyampatīnaṃ yāvadeva kantāranittharaṇatthāya puttamaṃsaparibhogasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ. परंतु, शासनात योग्य प्रकारे आचरण करणाऱ्या भिक्खूच्या आहार सेवनाच्या उपमेसाठी भगवंतांनी येथे त्या पती-पत्नीच्या पुत्राच्या मांसाच्या सेवनाचे उदाहरण दिले आहे, म्हणून त्याचे विविध प्रकारे उपमेयत्व स्पष्ट करण्यासाठी "त्यांचा तो पुत्राच्या मांसाचा आहार" इत्यादी सांगण्यास सुरुवात केली आहे. त्यामध्ये 'सजातिमांसताया' म्हणजे समान जातीच्या मांसाच्या भावाने, म्हणजेच मानवी मांसाच्या भावाने असा अर्थ आहे. कारण कुलीन माणसांसाठी मानवी मांस हे अपरिचित असल्यामुळे आणि निंदनीय असल्यामुळे अप्रिय असते, म्हणूनच "नातेवाईक इत्यादींचे मांस असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. 'तरुणमांसताया' इत्यादी शब्द स्वभावाने आणि संस्कारांशिवाय अप्रिय असल्यामुळे म्हटले आहेत. 'अधूपितताया' म्हणजे धूपित न केल्यामुळे. ते केवळ तटस्थ भावातच राहिले. म्हणूनच, दुर्गम मार्गातून पार पडण्याच्या इच्छेने ते इच्छारहित आणि रागरहित होऊन आहाराचे सेवन करत राहिले, असे म्हटले आहे. अब जे आहार न टाकणे, पोटभर न खाणे, मत्सररूपी मळाचा अभाव असणे, मोहाचा अभाव असणे, भविष्यात त्याची इच्छा न करणे, साठा न करणे, आसक्ती नसणे, अवहेलना न करणे आणि वादाशिवाय सेवन करणे हे उपमेमध्ये आढळणारे विशेष प्रकार आहेत, त्यांना त्याच प्रकारे बाहेर काढून उपमेयाशी जोडून दाखवण्यासाठी "हाडे, शिरा आणि त्वचेवर अवलंबून नसलेले भाग" इत्यादी म्हटले आहे. 'ते कारण' म्हणजे त्या पती-पत्नीचे केवळ दुर्गम मार्ग पार करण्यासाठी पुत्राच्या मांसाचे सेवन करण्याचे जे कारण होते ते होय. Nissandapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi kabaḷīkārāhāraṃ parivīmaṃsati. Yathā te jāyampatikātiādipi opammasaṃsandanaṃ. ‘‘Paribhuñjitabbo āhāro’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Esa nayo ito paresupi. Apaṭikkhipitvāti anapanetvā. Vaṭṭakena viya kukkuṭena viya cāti visadisūdāharaṇaṃ. Odhiṃ adassetvāti mahantaggahaṇavasena odhiṃ akatvā. Sīhena viyāti sadisūdāharaṇaṃ. So kira sapadānameva khādati. आहाराच्या परिणामाची अशुद्धता लक्षात घेऊनही तो कवलीकार आहाराचे परीक्षण करतो. "जसे ते पती-पत्नी" इत्यादी देखील उपमेची तुलना आहे. "आहार सेवन केला पाहिजे" हे पद आणून त्याचा संबंध जोडला पाहिजे. हाच नियम यापुढील वाक्यांनाही लागू होतो. 'अपटिक्खिपित्वा' म्हणजे दूर न करता. "लावार पक्ष्याप्रमाणे किंवा कोंबड्याप्रमाणे" हे विसदृश उदाहरण आहे. 'ओधिं अदस्सेत्वा' म्हणजे मोठा घास घेण्याच्या उद्देशाने मर्यादा न ठरवता. "सिंहाप्रमाणे" हे सदृश उदाहरण आहे. कारण तो क्रमानेच खातो असे म्हणतात. Agadhitaamucchitādibhāvena paribhuñjitabbato ‘‘amaccharāyitvā’’tiādi vuttaṃ. Abbhantare attā nāma atthīti diṭṭhi attūpaladdhi, taṃsahagatena sammohena attā āhāraṃ paribhuñjatīti. Satisampajaññavasenapīti ‘‘asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hotī’’ti ettha vuttasatisampajaññavasenapi. आसक्ती आणि मोह न ठेवता सेवन करायचे असल्यामुळे "मत्सर न करता" इत्यादी म्हटले आहे. 'आतमध्ये आत्मा नावाची कोणीतरी वस्तू आहे' ही दृष्टी म्हणजे 'आत्म-उपलब्धी' होय; तिच्याशी संबंधित असलेल्या मोहामुळे 'आत्मा आहार ग्रहण करतो' असे मानले जाते. 'सति-संपजन्य' च्या प्रभावाने देखील, म्हणजे "खाताना, पिताना, चघळताना आणि चाखताना तो सजग राहतो" येथे सांगितलेल्या सति-संपजन्याच्या प्रभावाने देखील. ‘‘Aho vata mayaṃ…pe… labheyya’’nti patthanaṃ vā, ‘‘hiyyo viya…pe… na laddha’’nti anusocanaṃ vā akatvāti yojanā. "अहो! आम्हाला... पे... मिळावे" अशी इच्छा न करता, किंवा "कालच्या सारखे... पे... मिळाले नाही" असा शोक न करता, असा संबंध जोडला पाहिजे. ‘‘Sannidhiṃ na akaṃsu, bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu, agginā vā jhāpayiṃsū’’ti na-kāraṃ ānetvā yojanā. Evaṃ sabbattha. "त्यांनी साठा केला नाही, किंवा जमिनीत पुरले नाही, किंवा अग्नीने जाळले नाही" अशा प्रकारे 'नाही' (न-कार) हा शब्द आणून संबंध जोडला पाहिजे. सर्व ठिकाणी असेच समजावे. Piṇḍapātaṃ vā ahīḷentena dāyakaṃ vā ahīḷentena paribhuñjitabboti yojanā. Sa pattapāṇīti so pattahattho. Nāvajāniyāti na avajāniyā. Atimaññatīti atikkamitvā maññati, avajānātīti attho. पिंडपाताची अवहेलना न करता किंवा दात्याची अवहेलना न करता आहाराचे सेवन केले पाहिजे, असा संबंध जोडला पाहिजे. 'स पत्तपाणी' म्हणजे तो हातात पात्र घेतलेला. 'नावजानिया' म्हणजे अवहेलना करू नये. 'अतिमञ्ञति' म्हणजे मर्यादा ओलांडून विचार करणे, म्हणजेच अवहेलना करणे असा अर्थ आहे. ‘‘Tīhi pariññāhi pariññāte’’ti vatvā tāhi kabaḷīkārāhārassa parijānanavidhiṃ dassento ‘‘katha’’ntiādimāha. Tattha savatthukavasenāti sasambhāravasena, sabhāvato pana rūpāharaṇaṃ ojamattaṃ hoti. Idañhi kabaḷīkārāhārassa lakkhaṇaṃ. Kāmaṃ rasārammaṇaṃ jivhāpasāde paṭihaññati, tena pana avinābhāvato sampattavisayagāhitāya ca jivhāpasādassa ‘‘ojaṭṭhamakarūpaṃ kattha paṭihaññatī’’ti vuttaṃ. Tassāti jivhāpasādassa[Pg.112]. Ime dhammāti ime yathāvuttabhūtupādāyadhammā. Tanti rūpakhandhaṃ. Pariggaṇhatoti pariggaṇhantassa. Uppannā phassapañcamakā dhammāti sabbepi ye yathāniddhāritā, tehi sahappavattāva sabbepi ime. Sarasalakkhaṇatoti attano kiccato lakkhaṇato ca. Tesaṃ nāmarūpabhāvena vavatthapitānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ paccayo viññāṇaṃ. ‘‘Tassa saṅkhārā tesaṃ avijjā’’ti evaṃ uddhaṃ ārohanavasena paccayaṃ. Adhoorohanavasena pana saḷāyatanādike pariyesanto anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ passati. Saḷāyatanādayopi hi rūpārūpadhammānaṃ yathārahaṃ paccayabhāvena vavatthapetabbāti. Yāthāvato diṭṭhattāti ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo, idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāmaṃ, na ito bhiyyo’’ti ca yathābhūtaṃ diṭṭhattā. Aniccānupassanā, dukkhānupassanā, anattānupassanā, nibbidānupassanā, virāgānupassanā, nirodhānupassanā, paṭinissaggānupassanāti imāsaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ vasena. Soti kabaḷīkārāhāro. Tilakkhaṇa…pe… saṅkhātāyāti aniccatādīnaṃ tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ paṭivijjhanavasena lakkhaṇavantasammasanavasena ca pavattañāṇasaṅkhātāya. Pariññāto hoti anavasesato nāmarūpassa ñātattā tappariyāpannattā ca āhārassa. Tenāha ‘‘tasmiṃ yevā’’tiādi. Chandarāgāvakaḍḍhanenāti chandarāgassa pajahanena. “तीन परिज्ञांद्वारे परिज्ञात” असे म्हणून, त्यांद्वारे कबाळीकार आहाराच्या (कवळ आहाराच्या) परिज्ञानविधीचे दर्शन घडवताना “कथं” (कसे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘सवत्थुकवसेन’ म्हणजे ससंभारवशात (साहित्यासह), परंतु स्वभावाने रूप-आहरण हे केवळ ओज (सार) असते. हेच कबाळीकार आहाराचे लक्षण आहे. काम (इच्छा) रसारंभाने जिव्हाप्रसादावर (जिभेच्या संवेदनक्षमतेवर) आदळते, परंतु त्याच्याशी अविनाभावी संबंध असल्यामुळे आणि प्राप्त विषयाचे ग्रहण करण्याच्या जिव्हाप्रसादाच्या क्षमतेमुळे “ओज अष्टमक रूप कोठे आदळते?” असे म्हटले आहे. ‘तस्स’ म्हणजे जिव्हाप्रसादाचे. ‘इमे धम्मा’ म्हणजे हे वर सांगितलेले भूत-उपादाय धर्म. ‘तं’ म्हणजे रूपस्कंधाला. ‘परिग्गण्हतो’ म्हणजे परिग्रह करणाऱ्याचे. ‘उप्पन्ना फस्सपञ्चमका धम्मा’ म्हणजे जे सर्व वर निश्चित केले आहेत, त्या सर्वांसोबतच प्रवृत्त होणारे हे सर्व धर्म आहेत. ‘सरसलक्खणतो’ म्हणजे स्वतःच्या कृत्यावरून आणि लक्षणावरून. नाम-रूपाच्या रूपाने निश्चित केलेल्या त्या पाच स्कंधांचा प्रत्यय (कारण) विज्ञान आहे. “त्याचे संस्कार, त्यांची अविद्या” अशा प्रकारे वर चढण्याच्या क्रमाने (उद्धं आरोहनवसेन) प्रत्यय आहे. खाली उतरण्याच्या क्रमाने (अधोओरोहनवसेन) षडायतन इत्यादींचा शोध घेत तो अनुलोम-प्रतिलोम प्रतीत्यसमुत्पादाला पाहतो. षडायतन इत्यादी देखील रूप-अरूप धर्मांच्या योग्यतेनुसार प्रत्ययभावाने (कारणभावाने) निश्चित केले पाहिजेत. ‘याथावतो दिट्ठत्ता’ म्हणजे “हे रूप आहे, एवढेच रूप आहे, यापेक्षा अधिक नाही; हे नाम आहे, एवढेच नाम आहे, यापेक्षा अधिक नाही” अशा प्रकारे यथाभूत पाहिल्यामुळे. अनित्यानुपश्यना, दुःखानुपश्यना, अनात्मानुपश्यना, निर्विदानुपश्यना, विरागानुपुश्यना, निरोधनुपश्यना, प्रतिनिसर्गानुपश्यना या सात अनुपश्यनांच्या द्वारे. ‘सो’ म्हणजे तो कबाळीकार आहार. ‘तिलक्खण...पे... सङ्खाताय’ म्हणजे अनित्यता इत्यादी तीन लक्षणांच्या प्रतिवेधामुळे (साक्षात्काराने) आणि लक्षणयुक्त समसनाच्या (परीक्षणाच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेल्या ज्ञानसंज्ञेमुळे. नाम-रूपाचे पूर्णपणे ज्ञान झाल्यामुळे आणि आहाराचे त्यात अंतर्भूत असल्यामुळे तो परिज्ञात होतो. म्हणूनच “तस्मिं येव” (त्यातच) इत्यादी म्हटले आहे. ‘छन्दरागाव कड्ढनेन’ म्हणजे छंद-रागाचा त्याग केल्यामुळे. Pañca kāmaguṇā kāraṇabhūtā etassa atthīti pañcakāmaguṇiko. Tenāha ‘‘pañcakāmaguṇasambhavo’’ti. Ekissā taṇhāya pariññā ekapariññā. Sabbassa pañcakāmaguṇikassa rāgassa pariññā, sabbapariññā. Tadubhayassapi mūlabhūtassa āhārassa pariññā mūlapariññā. Idāni imā tissopi pariññāyo vibhāgena dassetuṃ ‘‘yo bhikkhū’’tiādi āraddhaṃ. Jivhādvāre ekarasataṇhaṃ parijānātīti jivhāya rasaṃ sāyitvā iti paṭisañcikkhati ‘‘yo yamettha raso, so vatthukāmavasena ojaṭṭhamakarūpaṃ hoti jivhāyatanaṃ pasādo. So kiṃ nissito? Catumahābhūtanissito. Taṃsahajāto vaṇṇo gandho raso ojā jīvitindriyanti ime dhammā rūpakkhandho nāma. Yo tasmiṃ rase assādo, ayaṃ rasataṇhā. Taṃsahagatā phassādayo dhammā cattāro arūpakkhandhā’’tiādivasena. Sabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatavasena veditabbaṃ. Tenāha ‘‘tena pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotī’’ti. Tattha [Pg.113] tenāti yo bhikkhu jivhādvāre rasataṇhaṃ parijānāti, tena. Kathaṃ pana ekasmiṃ dvāre taṇhaṃ parijānato pañcasu dvāresu rāgo pariññāto hotīti āha ‘‘kasmā’’tiādi. Tassāyevāti taṇhāya eva taṇhāsāmaññato ekattanayavasena vuttaṃ. Tatthāti pañcasu dvāresu. Uppajjanatoti rūparāgādibhāvena uppajjanato. Lobho eva hi taṇhāyanaṭṭhena ‘‘taṇhā’’tipi, rajjanaṭṭhena ‘‘rāgo’’tipi vuccati. Tenāha ‘‘sāyeva hī’’tiādi. Idāni vuttamevatthaṃ ‘‘yathā’’tiādinā upamāya sampiṇḍeti. Pañcamagge hanatoti pañcasu maggesu sañcarittaṃ karontena maggagāmino hananto ‘‘magge hanato’’ti vutto. पाच कामगुण ज्याचे कारण आहेत तो ‘पंचकामगुणिक’ होय. म्हणूनच “पंचकामगुणसंभव” असे म्हटले आहे. एका तृष्णेचे परिज्ञान म्हणजे ‘एकपरिज्ञा’. सर्व पंचकामगुणिक रागाचे परिज्ञान म्हणजे ‘सर्वपरिज्ञा’. त्या दोन्हीचे मूळ असलेल्या आहाराचे परिज्ञान म्हणजे ‘मूळपरिज्ञा’. आता या तिन्ही परिज्ञांचे स्वतंत्रपणे दर्शन घडवण्यासाठी “यो भिक्खू” (जो भिक्खू) इत्यादी सुरू केले आहे. ‘जिव्हाद्वारे एकरसतृष्णेचे परिज्ञान करतो’ म्हणजे जिभेने रसाची चव घेऊन असा विचार करतो की, “येथे जो रस आहे, तो वस्तुकमाच्या वशाने ओज-अष्टमक रूप असलेला जिव्हायातन प्रसाद आहे. तो कशावर आश्रित आहे? चार महाभूतांवर आश्रित आहे. त्याच्यासोबत उत्पन्न झालेले वर्ण, गंध, रस, ओज, जीवितेंद्रिय हे धर्म ‘रूपस्कंध’ नावाचे आहेत. त्या रसात जो आस्वाद आहे, ती ‘रसतृष्णा’ आहे. त्याच्यासोबत असलेले स्पर्श इत्यादी चार धर्म ‘अरूपस्कंध’ आहेत” इत्यादी प्रकारे. हे सर्व अट्ठकथेत आलेल्या वर्णनानुसार समजून घ्यावे. म्हणूनच “त्याच्याद्वारे पंचकामगुणिक राग परिज्ञातच होतो” असे म्हटले आहे. तेथे ‘तेन’ म्हणजे जो भिक्खू जिव्हाद्वारे रसतृष्णेचे परिज्ञान करतो, त्याच्याद्वारे. पण एकाच द्वारात तृष्णेचे परिज्ञान करणाऱ्याला पाचही द्वारांमधील राग कसा परिज्ञात होतो? यावर “कस्मा” (का) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तस्सायेव’ म्हणजे तृष्णेच्याच, तृष्णेच्या समानतेमुळे एकत्व-नयाने (एकत्वाच्या नियमाने) म्हटले आहे. ‘तत्थ’ म्हणजे पाच द्वारांमध्ये. ‘उप्पज्जनतो’ म्हणजे रूपराग इत्यादी रूपाने उत्पन्न होत असल्यामुळे. लोभच तृष्णा करण्याच्या अर्थाने “तृष्णा” आणि आसक्त होण्याच्या अर्थाने “राग” देखील म्हटला जातो. म्हणूनच “सायेव ही” (तीच खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. आता याच सांगितलेल्या अर्थाला “यथा” इत्यादी उपमेने एकत्र केले आहे. ‘पंचमग्गे हनतो’ म्हणजे पाच मार्गांवर संचार करणाऱ्या प्रवाशांना मारणारा “मार्गावर मारणारा” असा म्हटला आहे. Sabyañjane piṇḍapātasaññite bhattasamūhe manuññe rūpe rūpasaddādayo labbhanti, tattha pañcakāmaguṇarāgassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Satisampajaññena pariggahetvāti sabbabhāgiyena kammaṭṭhānaparipālakena pariggahetvā. Nicchandarāgaparibhogenāti maggādhigamasiddhena nicchandarāgaparibhogena paribhutte. Soti kāmaguṇiko rāgo. व्यंजनासह असलेल्या ‘पिंडपात’ नावाच्या भाताच्या समूहात, मनोज्ञ रूपात रूप-शब्द इत्यादी प्राप्त होतात, तेथे पंचकामगुणरागाचा संभव दाखवण्यासाठी “कथं” (कसे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘सतीसंपजन्येन परिग्गहेत्वा’ म्हणजे सर्वभागीय कम्मट्ठान (कर्मस्थान) परिपालकाने परिग्रह करून. ‘निच्छन्दरागपरिभोगेन’ म्हणजे मार्गाधिगमनाने सिद्ध झालेल्या छंद-रागरहित उपभोगाने उपभोग घेतल्यावर. ‘सो’ म्हणजे तो कामगुणिक राग. Tasmiṃ satīti kabaḷīkārāhāre sati. Tassāti pañcakāmaguṇikarāgassa. Uppattitoti uppajjanato. Na hi āhārālābhena jighacchādubbalyaparetassa kāmaparibhogicchā sambhavati. Upanijjhānacittanti rāgavasena aññamaññaṃ olokanacittaṃ. ‘तस्मिं सति’ म्हणजे कबाळीकार आहार असताना. ‘तस्स’ म्हणजे पंचकामगुणिक रागाचा. ‘उप्पत्तितो’ म्हणजे उत्पन्न होण्यापासून. कारण आहार न मिळाल्यामुळे भुकेने व दुर्बलतेने ग्रासलेल्या व्यक्तीला कामोपभोगाची इच्छा संभवत नाही. ‘उपनिज्झानचित्तं’ म्हणजे रागाच्या वशाने एकमेकांकडे पाहणारे चित्त. Natthi taṃ saṃyojananti pañcavidhampi uddhambhāgiyasaṃyojanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘tena rāgena…pe… natthī’’ti. Tenāti kāmarāgena. Ettakenāti yathāvuttāya desanāya. Kathetuṃ vaṭṭatīti imaṃ paṭhamāhārakathaṃ kathentena dhammakathikena. “ते संयोजन नाही” हे पाच प्रकारच्या उद्धंभागीया संयोजनांना (वरच्या भागातील संयोजनांना) उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच “त्या रागाने...पे... नाही” असे म्हटले आहे. ‘तेन’ म्हणजे कामरागाने. ‘एत्तकेन’ म्हणजे वर सांगितलेल्या देशनेद्वारे. ‘कथेतुं वट्टति’ म्हणजे या पहिल्या आहाराची कथा सांगणाऱ्या धम्मकथिकाने (धर्मकथकाने) सांगावे. Paṭhamāhāravaṇṇanā niṭṭhitā. पहिल्या आहाराचे वर्णन समाप्त झाले. Dutiyāhāravaṇṇanā दुसऱ्या आहाराचे वर्णन. Dutiyeti dutiye āhāre. Uddālitacammāti uppāṭitacammā, sabbaso apanītacammāti attho. Na sakkoti dubbalabhāvato, tathā hi itthī ‘‘abalā’’ti vuccati. Silākuṭṭādīnanti ādi-saddena iṭṭhakakuṭṭamattikākuṭṭādīnaṃ saṅgaho. Uṇṇanābhīti makkaṭakaṃ. Sarabūti gharagoḷikā[Pg.114]. Uccāliṅgapāṇakā nāma lomasā pāṇakā. Ākāsanissitāti ākāsacārino. Luñcitvāti uppāṭetvā. ‘दुतिये’ म्हणजे दुसऱ्या आहारात. ‘उद्दालितचम्मा’ म्हणजे सोललेली त्वचा, पूर्णपणे काढून टाकलेली त्वचा असा अर्थ आहे. ‘न सक्कोति’ म्हणजे दुर्बलतेमुळे असमर्थ असणे, म्हणूनच स्त्रीला “अबला” म्हटले जाते. ‘सिलाकुट्टादीनं’ मधील ‘आदि’ शब्दाने विटांच्या भिंती, मातीच्या भिंती इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘उण्णनाभी’ म्हणजे कोळी (मकडी). ‘सरबू’ म्हणजे पाल (घरगोळी). ‘उच्चालिंगपाणका’ म्हणजे केसाळ कीटक. ‘आकासनिस्सिता’ म्हणजे आकाशात फिरणारे (आकाशचारी). ‘लुञ्चित्वा’ म्हणजे उपटून (सोलून). Tisso pariññāti heṭṭhā vuttā ñātapariññādayo tisso pariññā. Tammūlakattāti phassamūlakattā. Desanā yāva arahattā kathitā sabbaso vedanāsu pariññātāsu kilesānaṃ lesassapi abhāvato. ‘तिस्रो परिज्ञा’ म्हणजे खाली सांगितलेल्या ज्ञातपरिज्ञा इत्यादी तीन परिज्ञा. ‘तम्मूलकत्ता’ म्हणजे स्पर्शमूलक असल्यामुळे. ही देशना अर्हतपदापर्यंत (अरहत्तापर्यंत) सांगितली आहे, कारण वेदनांचे पूर्णपणे परिज्ञान झाल्यावर क्लेशांचा लवलेशही उरत नाही. Dutiyāhāravaṇṇanā niṭṭhitā. दुसऱ्या आहाराचे वर्णन समाप्त झाले. Tatiyāhāravaṇṇanā तिसऱ्या आहाराचे वर्णन. Aṅgārakāsunti aṅgārarāsiṃ. Phuṇantīti attano upari sayameva ākirantīti attho. Tenāha ‘‘narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti. Narāti purisāti attho, na manussā. Bhayañhi maṃ vindatīti bhayassa vasena karonto bhayaṃ labhati nāma. Santaramānovāti suṭṭhu taramāno eva hutvā. Porisaṃ vuccati purisappamāṇaṃ, tasmā atirekaporisā purisappamāṇato adhikā. Tenāha ‘‘pañcaratanappamāṇā’’ti. Assāti kāsuyā. Tadabhāveti tesaṃ jālādhūmānaṃ abhāve. Ārakāvassāti ārakā eva assa. "अङ्गारकासु" (अंगारकासु) म्हणजे निखाऱ्यांचा ढीग (अंगारराशी). "फुणन्ति" म्हणजे स्वतःच्या अंगावर स्वतःच ओतणे असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "नरा रुदन्ता परिदड्ढगत्ता" (माणसे रडत, भाजलेल्या शरीराने). "नरा" म्हणजे पुरुष असा अर्थ आहे, सामान्य मनुष्य नव्हे. "भयं हि मं विन्दति" म्हणजे भयाचा वश होऊन भय प्राप्त करतो. "सन्तरमानो वा" म्हणजे अत्यंत घाईघाईने होत. "पोरिसं" म्हणजे पुरुषाचे प्रमाण (उंची), म्हणून "अतिरेकपोरिसा" म्हणजे पुरुषाच्या प्रमाणापेक्षा अधिक. म्हणूनच म्हटले आहे - "पञ्चरतनप्पमाणा" (पाच हात प्रमाणाची). "अस्स" म्हणजे त्या खड्ड्याची. "तदभावे" म्हणजे त्या ज्वाला आणि धुराच्या अभावी. "आरकावस्स" म्हणजे दूरच असावे. Aṅgārakāsu viya tebhūmakavaṭṭaṃ ekādasannaṃ aggīnaṃ vasena mahāpariḷāhato. Jivi…pe… puthujjano tehi aggīhi dahitabbato. Dve bala…pe… kammaṃ anicchantasseva tassa vaṭṭadukkhe pātanato. Āyūhanūpakaḍḍhanānaṃ kālabhedo na cintetabbo ekantabhāvino phalassa nipphāditattāti āha ‘‘kammaṃ hī’’tiādi. अंगारकासू (निखाऱ्यांच्या खड्ड्या) प्रमाणे तिन्ही भूमींचे चक्र (तेभूमकवट्ट) अकरा अग्नींमुळे अत्यंत दाहक (महापरिळाह) आहे. जसे... पे... पृथग्जन त्या अग्नींनी दग्ध होण्यासारखा आहे. दोन बल... पे... कर्म न इच्छिणाऱ्यालाही त्या संसारदुःखात (वट्टदुक्ख) पाडणारे असल्यामुळे. कर्म गोळा करणे (आयूहण) आणि खेचून आणणे (उपकड्ढन) यांच्या काळातील भेद विचारात घेऊ नये, कारण एकांतिक फळ निष्पन्न होते, म्हणूनच म्हटले आहे - "कम्मं ही" इत्यादी. Phasse vuttanayenevāti tattha ‘‘phasso saṅkhārakkhandho’’ti vuttaṃ, idha ‘‘manosañcetanā saṅkhārakkhandho’’ti vattabbaṃ. Sesaṃ vuttanayamevāti. ‘‘Taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo’’ti vacanato manosañcetanāya taṇhā mūlakāraṇanti āha ‘‘taṇhāmūlakattā manosañcetanāyā’’ti. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Keci pana yasmā manosañcetanāya phalabhūtaṃ vedanaṃ paṭicca taṇhā uppajjati, tasmā evaṃ vuttanti vadanti. "फस्से" (स्पर्शाच्या बाबतीत) सांगितलेल्या पद्धतीनेच, तिथे "स्पर्श हा संस्कारस्कंध (सङ्खारक्खन्ध) आहे" असे म्हटले आहे, तर येथे "मनोसंचेतना हा संस्कारस्कंध आहे" असे म्हणावे. उर्वरित भाग सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. "तण्हापच्चया उपादानं, उपादानपच्चया भवो" (तृष्णेच्या प्रत्ययाने उपादान, उपादानाच्या प्रत्ययाने भव होतो) या वचनानुसार मनोसंचेतनेचे मूळ कारण तृष्णा आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "तण्हामूलकत्ता मनोसञ्चेतनाया" (मनोसंचेतनेचे तृष्णामूलकत्व असल्यामुळे). म्हणूनच म्हटले आहे - "न ही" इत्यादी. काही लोक मात्र, ज्याअर्थी मनोसंचेतनेचे फळ असलेल्या वेदनेवर अवलंबून तृष्णा उत्पन्न होते, म्हणून असे म्हटले आहे, असे सांगतात. Tatiyāhāravaṇṇanā niṭṭhitā. तिसऱ्या आहाराचे वर्णन (ततिय आहारवण्णना) समाप्त झाले. Catutthāhāravaṇṇanā चौथ्या आहाराचे वर्णन (चतुत्थ आहारवण्णना). Aniṭṭhapāpanavasena [Pg.115] taṃsamaṅgīpuggalaṃ āgacchatīti āgu, pāpaṃ, taṃ carati sīlenāti āgucārī. Tenāha ‘‘pāpacāri’’nti. अनिष्ट आणि पाप यांच्या प्रभावाने त्याशी युक्त असलेल्या पुद्गलाकडे (व्यक्तीकडे) जे येते ते 'आगु' म्हणजे पाप होय; त्याचे आचरण करणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'आगुचारी' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "पापचारिं" (पापाचारी). Rājā viya kammaṃ paramissarabhāvato. Āgucārī puriso viya…pe… puthujjano dukkhavatthubhāvato. Ādinnappahāravaṇāni tīṇi sattisatāni viya puthujjanassa āturamānamahādukkhapatiṭṭhaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ. Tenāha satti…pe… dukkhanti. राजाप्रमाणे कर्म हे परम ऐश्वर्यशाली असल्यामुळे आहे. पापाचारी पुरुषाप्रमाणे... पे... पृथग्जन हा दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे आहे. मारलेल्या जखमांवर तीनशे भाल्यांचे प्रहार केल्याप्रमाणे, पृथग्जनाचे प्रतिसंधी-विज्ञान (पटिसन्धिविञ्ञाण) हे पीडित मनाच्या महादुःखाचे अधिष्ठान आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "सत्ति... पे... दुक्खं". Tammūlakattāti paṭisandhiviññāṇamūlakattā ito paraṃ pavattanāmarūpassa. "तम्मूलकत्ता" म्हणजे यानंतर प्रवृत्त होणाऱ्या नामरूपाचे प्रतिसंधी-विज्ञान (पटिसन्धिविञ्ञाण) हे मूळ कारण असल्यामुळे. Catutthāhāravaṇṇanā niṭṭhitā. चौथ्या आहाराचे वर्णन समाप्त झाले. Puttamaṃsūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पुत्तमांसूपम सुत्ताचे वर्णन (पुत्तमांसूपमsuत्तवण्णना) समाप्त झाले. 4. Atthirāgasuttavaṇṇanā ४. अत्थिराग सुत्ताचे वर्णन (अत्थिरागसुत्तवण्णना). 64. Catutthe soti lobho. Rañjanavasenāti raṅgajātaṃ viya tassa cittassa anurañjanavasena. Nandanavasenāti sappītikatāya ārammaṇassa abhinandanavasena. Taṇhāyanavasenāti visayakattukāmatāya vasena. Eko eva hi lobho pavattiākāravasena tathā vutto. Patiṭṭhitanti laddhasabhāvaṃ. Tatthāti vaṭṭe. Āhāreti keci. Viññāṇanti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ. Viruḷhanti phalanibbattiyā viruḷhippattaṃ. Tenāha ‘‘kammaṃ javāpetvā’’tiādi. Tattha javāpetvāti phalaṃ gāhāpetvā. Abhisaṅkhāraviññāṇañhi attanā sahajātānaṃ sahajātādipaccayehi ceva āhārapaccayena ca paccayo hutvā tassa attano phaluppādane sāmatthiyattā viruḷhippattaṃ. Tenāha ‘‘kammaṃ santāne laddhabhāvaṃ viruḷhippattañcassa hotī’’ti. Vaṭṭakathā esāti katvā ‘‘yatthāti tebhūmakavaṭṭe bhumma’’nti vuttaṃ. Sabbatthāti sabbesu. Purimapade etaṃ bhummanti ‘‘yattha tatthā’’ti āgataṃ etaṃ bhummavacanaṃ purimasmiṃ purimasmiṃ pade visayabhūte. Tañhi ārabbha etaṃ ‘‘yattha tatthā’’ti bhummavacanaṃ vuttaṃ. Imasmiṃ vipākavaṭṭeti paccuppanne vipākavaṭṭe. Āyatiṃ vaṭṭahetuke saṅkhāre sandhāya vuttaṃ ‘‘yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbattī’’ti vacanato[Pg.116]. Punabbhavābhinibbattīti ca paṭisandhi adhippetāti vuttaṃ ‘‘yattha atthi āyatiṃ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṃ jātijarāmaraṇa’’nti. Jātīti cettha mātukucchito nikkhamanaṃ adhippetaṃ. Yasmiṃ ṭhāneti yasmiṃ kāraṇe sati. ६४. चौथ्या सुत्तात 'सो' म्हणजे लोभ. 'रञ्जनवसेन' (रंजनवशतेने) म्हणजे रंगाप्रमाणे त्या चित्ताला अनुरंजित करण्याच्या वशतेने. 'नन्दनवसेन' (नंदनवशतेने) म्हणजे प्रीतीसह आलंबनाचे अभिनंदन करण्याच्या वशतेने. 'तण्हायणवसेन' (तृष्णावशतेने) म्हणजे विषयांचे सेवन करण्याच्या इच्छेच्या वशतेने. एकच लोभ प्रवृत्तीच्या स्वरूपामुळे तसा म्हटला गेला आहे. 'पतिट्ठितं' (प्रतिष्ठित) म्हणजे स्वभाव प्राप्त झालेले. 'तत्थ' (तिथे) म्हणजे संसारात (वट्टे). काही लोक 'आहारे' असे म्हणतात. 'विञ्ञाणं' (विज्ञान) म्हणजे अभिसंस्कार-विज्ञान (अभिसङ्खारविञ्ञाण). 'विरूळ्हं' (विरूढ) म्हणजे फळ निष्पत्तीसाठी वृद्धीला (विरूळ्हिप्पत्त) प्राप्त झालेले. म्हणूनच म्हटले आहे - "कम्मं जवापेत्वा" (कर्माचा वेग वाढवून) इत्यादी. तिथे 'जवापेत्वा' म्हणजे फळ ग्रहण करवून. कारण अभिसंस्कार-विज्ञान हे स्वतःसह उत्पन्न झालेल्या (सहजात) धर्मांना सहजातादी प्रत्ययांनी आणि आहारप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होऊन, स्वतःचे फळ उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्यामुळे वृद्धीला प्राप्त होते. म्हणूनच म्हटले आहे - "कर्म संततीमध्ये प्राप्त झालेले आणि त्याचे वृद्धीला प्राप्त झालेले असते". ही संसाराची कथा (वट्टकथा) असल्यामुळे "यत्थ" म्हणजे तिन्ही भूमींच्या संसारात (तेभूमकवट्टे) हे सप्तमीचे रूप म्हटले आहे. 'सब्बत्थ' म्हणजे सर्वांमध्ये. पूर्व पदात हे सप्तमीचे रूप "यत्थ तत्थ" असे आलेले हे सप्तमीचे वचन पूर्व-पूर्व पदातील विषयाच्या संदर्भात आहे. कारण त्यालाच उद्देशून हे "यत्थ तत्थ" असे सप्तमीचे वचन म्हटले आहे. "या विपाकचक्रात" म्हणजे वर्तमान विपाकचक्रात. भविष्यातील संसारहेतुक संस्कारांना उद्देशून "जिथे भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती (पुनब्भवाभिनिब्बत्ति) आहे" या वचनावरून म्हटले आहे. "पुनब्भवाभिनिब्बत्ति" म्हणजे प्रतिसंधी अभिप्रेत आहे, म्हणूनच म्हटले आहे - "जिथे भविष्यात पुनर्जन्माची उत्पत्ती आहे, तिथे भविष्यात जाती-जरा-मरण आहे". येथे 'जाती' म्हणजे मातेच्या उदरातून बाहेर पडणे अभिप्रेत आहे. 'यस्मिं ठाने' म्हणजे ज्या कारणाचा अस्तित्त्व असताना. Kāraṇañcettha saṅkhārā veditabbā. Te hi āyatiṃ punabbhavābhinibbattiyā hetū, taṇhāavijjāyo, kālagatiādayo ca kammassa sambhārā. Keci pana kilesavaṭṭakammagatikālā cāti adhippāyena ‘‘kālagatiādayo ca kammassa sambhārā’’ti vadanti. Taṃtaṃbhavapatthanāya tathā tathā gato tividho bhavova tebhūmakavaṭṭaṃ. Tenāha ‘‘yatthāti tebhūmakavaṭṭe’’ti. Tathā cāha ‘‘sasambhārakakammaṃ bhavesu rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti. Rūpanti attabhāvaṃ. आणि येथे संस्कार (सङ्खारा) हेच कारण समजावे. कारण ते भविष्यातील पुनर्जन्माच्या उत्पत्तीचे हेतू आहेत, आणि तृष्णा-अविद्या, काळ-गती इत्यादी कर्माचे संभार (साहित्य) आहेत. काही लोक मात्र क्लेशचक्र, कर्म, गती आणि काळ या अभिप्रायाने "काळ-गती इत्यादी कर्माचे संभार आहेत" असे म्हणतात. त्या त्या भवाच्या प्रार्थनेमुळे तशा तशा प्रकारे प्राप्त झालेला त्रिविध भव म्हणजेच तिन्ही भूमींचे चक्र (तेभूमकवट्ट) होय. म्हणूनच म्हटले आहे - "यत्थ" म्हणजे तिन्ही भूमींच्या संसारात. आणि तसेच म्हटले आहे - "संभारासह असलेले कर्म भवांमध्ये रूपाला समुत्थित करते". 'रूप' म्हणजे आत्मभाव (अत्तभाव). Saṅkhipitvāti tīsu akatvā viññāṇena ekasaṅkhepaṃ katvāti attho. Eko sandhīti eko hetuphalasandhi. Vipākavidhinti saḷāyatanādikaṃ vedanāvasānaṃ vipākavidhiṃ. ‘‘Nāmarūpena saddhi’’nti padaṃ ānetvā sambandho. Nāmarūpenāti vā sahayoge karaṇavacanaṃ. Idha eko sandhīti eko hetuphalasandhi. Āyatibhavassāti āyatiṃ upapattibhavassa. Tena cettha eko sandhi hetuphalasandhi veditabbo. "सङ्खिपित्वा" (संक्षिप्त करून) म्हणजे तीन न करता विज्ञानासह एक संक्षेप करून असा अर्थ आहे. "एको सन्धि" म्हणजे एक हेतू-फळ संधी. "विपाकविधिं" म्हणजे षडायतनापासून (सळायतन) सुरू होऊन वेदनेपर्यंत समाप्त होणारा विपाकविधी. "नामरूपेन सद्धिं" (नामरूपासह) हे पद आणून संबंध जोडला जातो. किंवा "नामरूपेन" हे सहयोगात तृतीया विभक्तीचे रूप आहे. येथे "एको सन्धि" म्हणजे एक हेतू-फळ संधी. "आयतिभवस्स" म्हणजे भविष्यातील उत्पत्तीभवाचा (उपपत्तिभव). त्यामुळे येथे एक संधी म्हणजे हेतू-फळ संधी समजावी. Khīṇāsavassa aggamaggādhigamanatova pavattakammassa maggena sahāyavekallassa katattā avijjamānaṃ. Sūriyarasmisamanti tato eva vuttanayeneva appatiṭṭhitasūriyarasmisamaṃ. Sāti rasmi. Kāyādayoti kāyadvārādayo. Katakammanti paccayehi katabhāvaṃ upādāya vuttaṃ, na kammalakkhaṇapattato. Tenāha ‘‘kusalākusalaṃ nāma na hotī’’ti. Kiriyamatteti avipākadhammattā kāyikādipayogamatte ṭhatvā. Avipākaṃ hoti tesaṃ avipākadhammattā. क्षीणासवाच्या (खीणासव) अग्रमागाच्या (अग्रमार्गाच्या) अधिगमनामुळेच, प्रवृत्त कर्माचा मार्गाद्वारे साहाय्यक घटकांचा अभाव केल्यामुळे ते विद्यमान नसते. "सूरियरस्मिसमं" (सूर्यरश्मीसमान) म्हणजे त्याच सांगितलेल्या पद्धतीने अप्रतिष्ठित सूर्यरश्मीसमान. "सा" म्हणजे ती रश्मी (किरण). "कायादयो" म्हणजे कायद्वार इत्यादी. "कतकम्मं" (कृतकर्म) म्हणजे प्रत्ययांद्वारे कृतभाव ग्रहण करून म्हटले आहे, कर्माचे लक्षण प्राप्त झाल्यामुळे नव्हे. म्हणूनच म्हटले आहे - "कुशलाकुशल असे काही नसते". "किरियामत्ते" (क्रियामात्र) म्हणजे विपाक न देणारा धर्म असल्यामुळे, कायिक इत्यादी प्रयोगापुरतेच मर्यादित राहून. त्यांचा विपाक न देणारा धर्म असल्यामुळे ते अविपाक (विपाकरहित) असते. Atthirāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अत्थिराग सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 5. Nagarasuttavaṇṇanā ५. नगर सुत्ताचे वर्णन (नगरसुत्तवण्णना). 65. Pañcamasutte ‘‘pubbeva me, bhikkhave, sambodhā’’tiādi heṭṭhā saṃvaṇṇitamevāti avuttameva saṃvaṇṇetuṃ ‘‘nāmarūpe kho satī’’ti āraddho[Pg.117]. Tattha dvādasapadike paṭiccasamuppāde imasmiṃ sutte yāni dve padāni aggahitāni, nesaṃ aggahaṇe kāraṇaṃ pucchitvā vissajjetukāmo tesaṃ gahetabbakāraṇaṃ tāva dassento ‘‘etthā’’tiādimāha. Paccakkhabhūtaṃ paccuppannaṃ bhavaṃ paṭhamaṃ gahetvā tadanantaraṃ anāgatassa ‘‘dutiya’’nti gahaṇe atīto tatiyo hotīti āha ‘‘avijjāsaṅkhārā hi tatiyo bhavo’’ti. Nanu cettha anāgatassa bhavassa gahaṇaṃ na sambhavati paccuppannabhavavasena abhinivesassa jotitattāti? Saccametaṃ, kāraṇe pana gahite phalaṃ gahitameva hotīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Apicettha anāgato addhā atthato saṅgahito eva yato ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādinā anāgataddhasaṃgāhitā desanā pavattā, catuvokāravasena viññāṇapaccayā nāmanti viseso atthi. Tasmā ‘‘pañcavokāravasenā’’ti vuttaṃ. Tehīti avijjāsaṅkhārehi ārammaṇabhūtehi. Ayaṃ vipassanāti addhāpaccuppannavasena udayabbayaṃ passantassa pavattavipassanā. Na ghaṭīyatīti na samijjhati. Mahā…pe… abhiniviṭṭhoti na ghaṭane kāraṇamāha, heṭṭhā gahitattā pāṭiyekkaṃ sammasanīyaṃ na hotīti adhippāyo. ६५. पाचव्या सूत्तात 'हे भिक्खूहो, माझ्या संबोधीपूर्वीच...' इत्यादी आधीच खाली स्पष्ट केले आहे, म्हणून जे सांगितले नाही त्याचेच स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'नामरूप असतानाच...' असे सुरू केले आहे. तेथे, बारा पदांच्या पटिच्चसमुप्पादात या सूत्तात जी दोन पदे ग्रहण केली गेली नाहीत, त्यांचे ग्रहण न करण्याचे कारण विचारून त्याचे उत्तर देण्याच्या इच्छेने, त्यांचे ग्रहण करण्याचे कारण दाखवताना 'येथे' इत्यादी म्हटले आहे. प्रत्यक्ष असलेल्या वर्तमान भवाला प्रथम ग्रहण करून, त्यानंतर भविष्यकालीन भवाला 'दुसरे' म्हणून ग्रहण केल्यावर, अतीत (भूतकाळ) हा तिसरा होतो, म्हणून 'अविद्या आणि संस्कार हाच तिसरा भव आहे' असे म्हटले आहे. येथे भविष्यकालीन भवाचे ग्रहण संभवत नाही, कारण वर्तमान भवाच्या आधारे अभिनिवेश (आसक्ती) प्रकट होतो, असे नाही का? हे सत्य आहे, परंतु कारण ग्रहण केले असता कार्य (फळ) ग्रहण केलेच जाते, असे येथे समजले पाहिजे. शिवाय, येथे भविष्यकाळ अर्थाच्या दृष्टीने समाविष्टच आहे, कारण 'नामरूपपच्चया सळायतनं' (नामरूपाच्या प्रत्ययाने षडायतन) इत्यादीद्वारे भविष्यकाळाचा समावेश करणारी देशना प्रवृत्त झाली आहे. चतुर्वोकार (चार स्कंध असलेल्या अस्तित्वाच्या) मुळे 'विज्ञानाच्या प्रत्ययाने नाम' असा विशेष आहे. म्हणून 'पंचवोकार (पाच स्कंध असलेल्या अस्तित्वाच्या) मुळे' असे म्हटले आहे. 'त्यांच्याद्वारे' म्हणजे आलंबन झालेल्या अविद्या आणि संस्कारांद्वारे. 'ही विपश्यना' म्हणजे वर्तमान काळाच्या संदर्भाने उदय आणि व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) पाहणाऱ्याची प्रवृत्त झालेली विपश्यना होय. 'जुळत नाही' म्हणजे सिद्ध होत नाही. 'महा...पे... अभिनिविष्ट' यात न जुळण्याचे कारण सांगितले आहे, कारण खाली (पूर्वी) ग्रहण केल्यामुळे स्वतंत्रपणे मनन (परीक्षण) करण्यायोग्य राहत नाही, असा अभिप्राय आहे. Adiṭṭhesūti anavabuddhesu. Catusaccassa anubodhena na bhavitabbanti āha ‘‘na sakkā buddhena bhavitu’’nti. Imināti mahāsattena. Teti avijjāsaṅkhārā. Bhavaupādānataṇhāvasenāti bhavaupādānataṇhādassanavasena. Diṭṭhāva ‘‘taṃsahagatā’’ti samānayogakkhamattā. Na parabhāgaṃ khaneyya attanā icchitassa gahitattā parabhāge aññassa abhāvato ca. Tenāha ‘‘kassaci natthitāyā’’ti. Paṭinivattesīti paṭisaṃhari. Paṭinivattane pana kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tadeta’’ntiādi vuttaṃ. Abhinnaṭṭhānanti akhaṇitaṭṭhānaṃ. 'न पाहिलेल्यांमध्ये' म्हणजे न समजलेल्यांमध्ये. चतुरार्यसत्याच्या अनुबोधाशिवाय (ज्ञानाशिवाय) बुद्ध होणे शक्य नाही, म्हणून 'बुद्ध होणे शक्य नाही' असे म्हटले आहे. 'याच्याद्वारे' म्हणजे महासत्त्वाद्वारे. 'ते' म्हणजे अविद्या आणि संस्कार. 'भव, उपादान आणि तृष्णेच्या वशाने' म्हणजे भव, उपादान आणि तृष्णेच्या दर्शनाच्या वशाने. 'पाहिलेलेच' म्हणजे 'त्याच्याशी सहगत (युक्त)' समान योगक्षेम असल्यामुळे. दुसऱ्या भागाचे खनन करू नये, कारण स्वतःला जे हवे होते ते ग्रहण केले गेले आहे आणि दुसऱ्या भागात इतर काहीही नसल्यामुळे. म्हणूनच 'कोणाच्याही नसण्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'मागे फिरवले' म्हणजे मागे घेतले. मागे फिरवण्याचे कारण दाखवण्यासाठी 'ते हे' इत्यादी म्हटले आहे. 'अभिन्न स्थान' म्हणजे अखंडित स्थान. Paccayatoti hetuto, saṅkhāratoti attho. ‘‘Kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā hetuparamparavasena phalaparamparāya kittamānāya, kimhi nu kho sati viññāṇaṃ hotīti ca vicāraṇāya saṅkhāre kho sati viññāṇassa visesato kāraṇabhūto saṅkhāro aggahito, tato viññāṇaṃ paṭinivattati nāma, na sabbapaccayato. Tenevāha ‘‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṃ hotī’’ti. Kiṃ nāma hettha [Pg.118] sahajātādivaseneva paccayabhūtaṃ adhippetaṃ, na kammūpanissayavasena paccuppannavasena abhinivesassa jotitattā. Ārammaṇatoti avijjāsaṅkhārasaṅkhātaārammaṇato, atītabhavasaṅkhātaārammaṇato. Atītaddhapariyāpannā hi avijjāsaṅkhārā. Tato paṭinivattamānaṃ viññāṇaṃ atītabhavopi paṭinivattati nāma. Ubhayampīti paṭisandhiviññāṇaṃ vipassanāviññāṇampi. Nāmarūpaṃ na atikkamatīti paccayabhūtaṃ ārammaṇabhūtañca nāmarūpaṃ na atikkamati tena vinā avattanato. Tenāha ‘‘nāmarūpato paraṃ na gacchatī’’ti. Viññāṇe nāmarūpassa paccaye honteti paṭisandhiviññāṇe nāmarūpassa paccaye honte. Nāmarūpe viññāṇassa paccaye honteti nāmarūpe paṭisandhiviññāṇassa paccaye honte. Catuvokārapañcavokārabhavavasena yathārahaṃ yojanā veditabbā. Dvīsupi aññamaññaṃ paccayesu hontesūti pana pañcavokārabhavavasena. Ettakenāti evaṃ viññāṇanāmarūpānaṃ aññamaññaṃ upatthambhavasena pavattiyā. Jāyetha vā upapajjetha vāti ‘‘satto jāyati upapajjatī’’ti samaññā hoti viññāṇanāmarūpavinimuttassa sattapaññattiyā upādānabhūtassa dhammassa abhāvato. Tenāha ‘‘ito hī’’tiādi. Etadevāti ‘‘viññāṇaṃ nāmarūpa’’nti etaṃ dvayameva. 'प्रत्ययाने' म्हणजे हेतूने, 'संस्काराने' असा अर्थ आहे. 'काय असताना बरे जरामरण होते?' इत्यादी प्रकारे हेतू-परंपरेच्या वशाने फल-परंपरेचे वर्णन केले जात असताना, 'काय असताना बरे विज्ञान होते?' या विचारात, संस्कार असताना विज्ञानाचा विशेषतः कारणभूत असलेला संस्कार ग्रहण केला गेला नाही, त्यामुळे विज्ञान मागे फिरते, सर्व प्रत्ययांतून नाही. म्हणूनच 'नामरूप असताना विज्ञान होते' असे म्हटले आहे. येथे सहजता (सहजात) इत्यादींच्या वशानेच प्रत्ययभूत अभिप्रेत आहे का? कर्म-उपनिषयाच्या वशाने नाही, कारण वर्तमान काळाच्या वशाने अभिनिवेश (आसक्ती) प्रकट होतो. 'आलंबनाने' म्हणजे अविद्या आणि संस्कार नावाच्या आलंबनाने, अतीत (भूतकालीन) भव नावाच्या आलंबनाने. कारण अविद्या आणि संस्कार हे अतीत काळात समाविष्ट आहेत. त्यातून मागे फिरणारे विज्ञान अतीत भवातूनही मागे फिरते. 'दोन्हीही' म्हणजे प्रतिसंधी-विज्ञान आणि विपश्यना-विज्ञान सुद्धा. नामरूपाचे उल्लंघन करत नाही, कारण प्रत्ययभूत आणि आलंबनभूत असलेल्या नामरूपाचे उल्लंघन करत नाही, त्याशिवाय ते प्रवृत्त होत नाही. म्हणूनच 'नामरूपाच्या पलीकडे जात नाही' असे म्हटले आहे. 'विज्ञानात नामरूपाचा प्रत्यय असताना' म्हणजे प्रतिसंधी-विज्ञानात नामरूपाचा प्रत्यय असताना. 'नामरूपात विज्ञानाचा प्रत्यय असताना' म्हणजे नामरूपात प्रतिसंधी-विज्ञानाचा प्रत्यय असताना. चतुर्वोकार आणि पंचवोकार भवाच्या वशाने योग्य प्रकारे योजना समजली पाहिजे. 'दोन्हींमध्ये परस्पर प्रत्यय असताना' हे पंचवोकार भवाच्या वशाने आहे. 'एवढ्यानेच' म्हणजे अशा प्रकारे विज्ञान आणि नामरूपाच्या परस्पर आधाराने प्रवृत्ती होते. 'जन्माला येतो किंवा उत्पन्न होतो' म्हणजे 'सत्त्व जन्माला येतो, उत्पन्न होतो' अशी संज्ञा (सामान्य व्यवहार) होते, कारण विज्ञान आणि नामरूपापासून मुक्त असलेल्या सत्त्व-प्रज्ञप्तीचे (प्राणी कल्पनेचे) उपादानभूत असलेल्या धर्माचा अभाव असतो. म्हणूनच 'यापासूनच' इत्यादी म्हटले आहे. 'हेच' म्हणजे 'विज्ञान आणि नामरूप' हे दोन्हीच. Aparāparacutipaṭisandhīhīti aparāparacutipaṭisandhidīpakehi ‘‘cavati, upapajjatī’’ti dvīhi padehi. Pañca padānīti ‘‘jāyetha vā’’tiādīni pañca padāni. Nanu tattha paṭhamatatiyehi catutthapañcamāni atthato abhinnānīti? Saccaṃ, viññāṇanāmarūpānaṃ aparāparuppattidassanatthaṃ evaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘aparāparacutipaṭisandhīhī’’ti. Ettāvatāti vuttamevatthanti yo ‘‘ettāvatā’’ti padena pubbe vutto, tameva yathāvuttamatthaṃ ‘‘yadida’’ntiādinā niyyātento puna vatvā. Anulomapaccayākāravasenāti paccayadhammadassanapubbakapaccayuppannadhammadassanavasena. Paccayadhammānañhi attano paccayuppannassa paccayabhāvo idappaccayatā paccayākāro, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā vutto saṅkhāruppattiyā anulomanato anulomapaccayākāro, tassa vasena. 'वारंवार च्युती (मृत्यू) आणि प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) यांच्याद्वारे' म्हणजे वारंवार च्युती आणि प्रतिसंधी दर्शवणाऱ्या 'च्युत होतो, उत्पन्न होतो' या दोन पदांद्वारे. 'पाच पदे' म्हणजे 'जन्माला यावे किंवा...' इत्यादी पाच पदे. तेथे पहिल्या आणि तिसऱ्या पदांपेक्षा चौथे आणि पाचवे पद अर्थाच्या दृष्टीने अभिन्न (एकच) नाही का? यावर उत्तर असे की, हे सत्य आहे, विज्ञान आणि नामरूपाची वारंवार उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'वारंवार च्युती आणि प्रतिसंधी यांच्याद्वारे' असे म्हटले आहे. 'एवढ्यानेच' म्हणजे सांगितलेलाच अर्थ, जो पूर्वी 'एवढ्यानेच' या पदाने सांगितला होता, तोच यथावक्त अर्थ 'जे हे' इत्यादींद्वारे निश्चित करत पुन्हा सांगून. 'अनुलोम प्रत्ययाकाराच्या वशाने' म्हणजे प्रत्यय-धर्माच्या दर्शनापूर्वक प्रत्ययोत्पन्न-धर्माच्या दर्शनाच्या वशाने. कारण प्रत्यय-धर्मांचा आपल्या प्रत्ययोत्पन्नाशी असलेला प्रत्ययभाव म्हणजे इदप्रत्ययता किंवा प्रत्ययाकार होय, आणि तो 'अविद्यापच्चया सङ्खारा' (अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार) इत्यादींद्वारे संस्कारांच्या उत्पत्तीच्या अनुलोमतेमुळे 'अनुलोम प्रत्ययाकार' आहे, त्याच्या वशाने. Āpatoti [Pg.119] parikhāgataudakato. Dvārasampattiyā tattha vasantānaṃ pavesananiggamanaphāsutāya upabhogaparibhogavatthusampattiyā sarīracittasukhatāya nagarassa manuññatāti vuttaṃ ‘‘samantā …pe… ramaṇīya’’nti. Pubbe suññabhāvena araññasadisaṃ hutvā ṭhitaṃ janavāsaṃ karonte nagarassa lakkhaṇappattaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘taṃ aparena samayena iddhañceva assa phītañcā’’ti. 'पाण्याच्या प्रवाहापासून' म्हणजे खंदकातील पाण्यापासून. द्वार-संपत्तीमुळे (दरवाजांच्या सुविधेमुळे) तेथे राहणाऱ्यांच्या प्रवेश आणि निर्गमनाच्या सुलभतेसाठी, उपभोग आणि परिभोगाच्या वस्तूंच्या समृद्धीमुळे, शरीर आणि चित्ताच्या सुखासाठी नगराची रमणीयता दर्शवण्यासाठी 'सर्व बाजूंनी... रमणीय' असे म्हटले आहे. पूर्वी शून्यतेमुळे (ओसाडपणामुळे) अरण्यासारखे होऊन राहिलेले स्थान, जेव्हा लोकवस्तीचे केले जाते, तेव्हा ते नगराच्या लक्षणांना प्राप्त होते, हे दर्शवण्यासाठी 'ते नंतरच्या काळात समृद्ध आणि संपन्न होईल' असे म्हटले आहे. ‘‘Pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo ca suparisuddho’’ti vacanato tīhi viratīhi saddhiṃ pubbabhāgamaggopi aṭṭhaṅgikavohāraṃ laddhuṃ arahatīti vuttaṃ ‘‘aṭṭhaṅgikassa vipassanāmaggassā’’ti. Vipassanāya ciṇṇanteti vipassanāya sañcaritatāya tattha tattha tāya vipassanāya tīrite pariyesite. Lokuttaramaggadassananti anumānādivasena lokuttaramaggassa dassanaṃ. Tathā hi nibbānanagarassa dassanaṃ daṭṭhabbaṃ. Diṭṭhakāloti adhigamavasena diṭṭhakālo. Maggaphalavasena uppannā paropaṇṇāsa anavajjadhammā, paccavekkhaṇañāṇaṃ pana tesaṃ vavatthāpakaṃ. Yāpetvāti carāpetvā. "त्याचे कायकर्म, वचीकर्म आणि आजीविका पूर्वीच अत्यंत शुद्ध असतात" या वचनानुसार, तीन विरतींसह (शील विरती) पूर्वभागमार्ग देखील अष्टांगिक संज्ञा मिळवण्यास पात्र आहे, म्हणून "अष्टांगिक विपश्यना मार्गाचे" असे म्हटले आहे. 'विपस्सनाय चिण्णं' म्हणजे विपश्यनेच्या आचरणाने, त्या त्या ठिकाणी त्या विपश्यनेद्वारे निश्चित केलेल्या आणि शोधलेल्या. 'लोकुत्तरमग्गदस्सनं' म्हणजे अनुमानादींच्या द्वारे लोकोत्तर मार्गाचे दर्शन. तसेच निर्वाणनगराचे दर्शन समजले पाहिजे. 'दिट्ठकालो' म्हणजे अधिगमाच्या (प्राप्तीच्या) दृष्टीने पाहिलेला काळ. मार्ग आणि फळाच्या प्रभावाने पन्नासपेक्षा अधिक अनवद्य (दोषरहित) धर्म उत्पन्न होतात, आणि प्रत्यावेक्षण ज्ञान हे त्यांचे व्यवस्थापन करणारे असते. 'यापेत्वा' म्हणजे प्रवृत्त करून (चालवून). Avattamānakaṭṭhenāti buddhasuññe loke kassaci santāne appavattanatova uppādādivasena vattamānavasena. Tathā hi bhagavā ‘‘anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa sañjanetā’’tiādikehi thomito. Pubbakehi mahesīhi paṭipanno hi ariyamaggo itarehi antarā kehici avaḷañjitoti vuttaṃ ‘‘avaḷañjanaṭṭhena purāṇamaggo’’ti. Jhānassādenāti jhānasukhena jhānapītiyā. Subhikkhaṃ paṇītadhammāmatatāya tittiāvahaṃ. Pupphitaṃ upasobhitaṃ. Yāva dasasahassacakkavāḷeti vuttaṃ ‘‘ekissā lokadhātuyā’’ti paricchinnabuddhakhettattā. Tassa atthitāya hi paricchedo atthi. Etasmiṃ antareti etasmiṃ okāse. 'अवत्तमानकट्ठेन' म्हणजे बुद्धशून्य जगात कोणाच्याही संततीमध्ये (प्रवाहात) प्रवृत्त न झाल्यामुळे, उत्पाद इत्यादींच्या द्वारे वर्तमान स्वरूपात प्रवृत्त न होणे. म्हणूनच भगवंतांची "अनुत्पन्न मार्गाचे उत्पादक, न जन्मलेल्या मार्गाचे जन्मदाते" इत्यादी शब्दांनी स्तुती केली आहे. पूर्वीच्या महर्षींनी (बुद्धांनी) आचरलेला आर्यमार्ग इतरांनी मध्येच वापरला नाही (लुप्त झाला), म्हणून "वापरात नसल्यामुळे जुना मार्ग" असे म्हटले आहे. 'झानस्सादेन' म्हणजे ध्यानसुखाने, ध्यानप्रीतीने. 'सुभिक्खं' म्हणजे प्रणीत धर्मरूपी अमृतामुळे तृप्ती देणारे. 'पुप्फितं' म्हणजे सुशोभित झालेले. 'याव दसहस्सचकवाळे' (दहा हजार चक्रवाळांपर्यंत) असे म्हटले आहे, कारण ते 'एकिस्सा लोकधातुया' (एकाच लोकधातूचे) मर्यादित बुद्धक्षेत्र आहे. त्याच्या अस्तित्वामुळेच ही मर्यादा आहे. 'एतस्मिं अन्तरे' म्हणजे या अवकाशात (संधीत). Nagarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नगरसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 6. Sammasasuttavaṇṇanā ६. सम्मासुत्तवर्णना 66. Chaṭṭhe assāti bhagavato. Saṇhasukhumadhammaparidīpanato sukhumā. Tīhi lakkhaṇehi aṅkiyattā tilakkhaṇāhatā, aniccādilakkhaṇaparidīpinīti attho. Ariyadhammādhigamassa upanissayabhūtena hetunā sahetukā. Tihetukapaṭisandhipaññāya pāṭihāriyapaññāya ca atthitāya paññavanto [Pg.120] na kevalaṃ ajjhattikaaṅgasampattiyeva, bāhiraṅgasampattipi nesamatthīti dassetuṃ ‘‘siniddhānī’’tiādi vuttaṃ. Abbhantaranti ajjhattaṃ. Paccayasammasananti paccayuppannānaṃ paccayavīmaṃsaṃ. ६६. सहाव्या सूत्रात 'अस्स' म्हणजे भगवंतांचे. श्लक्ष्ण (मऊ) आणि सूक्ष्म धर्माचे प्रकटीकरण करत असल्यामुळे 'सुखुमा' (सूक्ष्म). तीन लक्षणांनी अंकित असल्यामुळे 'तिलक्खणाहता', म्हणजेच अनित्यता इत्यादी लक्षणांचे प्रकटीकरण करणारी, असा अर्थ आहे. आर्यधर्माच्या अधिगमासाठी (प्राप्तीसाठी) उपनिषय (प्रबळ कारण) असलेल्या हेतूमुळे 'सहेतुका'. त्रिहेतुक प्रतिसंधी प्रज्ञा आणि प्रातिहार्य प्रज्ञा यांच्या अस्तित्वामुळे 'पञ्ञवन्तो' (प्रज्ञावान). केवळ आध्यात्मिक अंगसंपत्तीच नाही, तर बाह्य अंगसंपत्ती देखील त्यांना प्राप्त आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'सिनिद्धानि' (स्निग्ध) इत्यादी म्हटले आहे. 'अब्भन्तरं' म्हणजे अध्यात्म (अंतर्गत). 'पच्चयसम्मसनं' म्हणजे प्रत्ययोत्पन्न (कारणापासून उत्पन्न झालेल्या) धर्मांच्या प्रत्ययांचे (कारणांचे) संमर्शन (परीक्षण). Ārambhānurūpā anusandhi yathānusandhi. Na gatāti na sampattā. Asambhinnapadanti avomissakapadaṃ, aññattha evaṃ anāgataṃ vākyanti attho. Tenāha ‘‘aññattha hi evaṃ vuttaṃ nāma natthī’’ti. Evanti ‘‘tenahānandā’’ti ekavacanaṃ, ‘‘suṇātha manasi karothā’’ti bahuvacanaṃ katvā vuttaṃ nāma natthīti attho. Keci pana ‘‘tenahānandā’’ti idhāpi bahuvacanameva katvā paṭhanti ‘‘sādhu anuruddhā’’tiādīsu viya. Upadhīti adhippetaṃ upadhīyati ettha dukkhanti. Uppajjati uppādakkhaṇaṃ udayaṃ paṭilabhati ‘‘pākaṭabhāvo ṭhitiko, attalābho udayo’’ti. Nivisati nivesaṃ okāsaṃ paṭilabhati. Ekavārameva hi uppannamattassa dhammassa dubbalattena okāse viya patiṭṭhahanaṃ natthi, punappunaṃ ārammaṇe pavattamānaṃ niviṭṭhaṃ patiṭṭhitaṃ nāma hoti. Tenāha ‘‘nivisatīti punappunaṃ pavattivasena patiṭṭhahatī’’ti. आरंभाला अनुरूप असलेला संबंध म्हणजे 'यथानुसंधि'. 'न गता' म्हणजे प्राप्त झाली नाही. 'असंभिन्नपदं' म्हणजे अमिश्रित पद, इतर ठिकाणी असे न आलेले वाक्य, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "इतर ठिकाणी असे म्हटलेले नाही". 'एवं' म्हणजे "तेनहानन्द" (तर मग आनंदा) असे एकवचन आणि "सुणाथ मनसि करोथ" (ऐका, मनात धारण करा) असे बहुवचन करून म्हटलेले कुठेही आढळत नाही, असा अर्थ आहे. परंतु काही जण "तेनहानन्दा" येथे देखील "साधु अनुरुद्धा" इत्यादींप्रमाणे बहुवचन करूनच वाचतात. 'उपाधि' म्हणजे अभिप्रेत आहे, ज्यामध्ये दुःख साठवले जाते. 'उप्पज्जति' म्हणजे उत्पादक्षण, उदय प्राप्त करतो - "प्रकट होणे ही स्थिती आहे, स्वतःचा लाभ होणे हा उदय आहे". 'निविसति' म्हणजे प्रवेश, स्थान प्राप्त करतो. एकदाच उत्पन्न झालेल्या धर्माच्या दुर्बलतेमुळे त्याला जणू काही स्थानावर प्रतिष्ठित होता येत नाही, परंतु वारंवार आलंबनामध्ये प्रवृत्त होणारा धर्म 'निविष्ट' म्हणजेच 'प्रतिष्ठित' होतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "'निविसति' म्हणजे वारंवार प्रवृत्त होण्याच्या रूपाने प्रतिष्ठित होतो." Piyasabhāvanti piyāyitabbajātikaṃ. Madhurasabhāvanti iṭṭhajātikaṃ. Abhiniviṭṭhāti taṇhābhinivesena otiṇṇā. Sampattiyanti bhavasampattiyaṃ. Nimittaggahaṇānusārenāti paṭibimbaggahaṇānusārena. Kaṇṇassa chiddapadesaṃ rajatanāḷikaṃ viya, kaṇṇabaddhaṃ pana pāmaṅgasuttaṃ viya. Tuṅgā uccā dīghā nāsikā tuṅganāsā. Evaṃ laddhavohāraṃ attano ghānaṃ. ‘‘Laddhavohārā’’ti vā pāṭho. Tasmiṃ sati tuṅgā nāsā yesaṃ te tuṅganāsā. Evaṃ laddhavohārā sattā attano ghānanti yojanā vaṇṇasaṇṭhānato rattakambalapaṭalaṃ viya. Samphassato mudusiniddhaṃ kiccato siniddhamadhurarasadaṃ. Sālalaṭṭhinti sālakkhandhaṃ. 'पियसभावा' म्हणजे प्रिय वाटण्याच्या स्वभावाची. 'मधुरसभावा' म्हणजे इष्ट स्वभावाची. 'अभिनिविट्ठा' म्हणजे तृष्णेच्या अभिनिवेशाने (आग्रहाने) उतरलेली (आसक्त झालेली). 'सम्पत्तियं' म्हणजे भवसंपत्तीमध्ये. 'निमित्तग्गहणानुसारेen' म्हणजे प्रतिबिंब ग्रहण करण्याच्या अनुषंगाने. कानाच्या छिद्राचा भाग चांदीच्या नळीसारखा, तर कानाला बांधलेला भाग सुवर्णसूत्रासारखा (दागिन्यासारखा). उंच आणि लांब नाक म्हणजे 'तुंगनासा'. अशा प्रकारे संज्ञा प्राप्त झालेले स्वतःचे घ्राणेंद्रिय (नाक). किंवा 'लद्धवोहारा' असा पाठ आहे. तसे असल्यास, ज्यांचे नाक उंच आहे ते 'तुंगनासा'. अशा प्रकारे संज्ञा प्राप्त झालेले प्राणी आपल्या घ्राणेंद्रियाला रंगाच्या आणि आकाराच्या दृष्टीने लाल घोंगडीच्या थरासारखे मानतात. स्पर्शाने मृदू व स्निग्ध, आणि कार्याने स्निग्ध व मधुर रस देणारे. 'साललट्ठिं' म्हणजे सालाचा (सागवानाचा) बुंधा. Addasaṃsūti passiṃsu. Evaṃ vuttanti ‘‘kaṃse’’ti evaṃ vuttaṃ adhiṭṭhānavohārena. 'अद्दसंसु' म्हणजे पाहिले. 'एवं वृत्तं' म्हणजे "कांस्यपात्रात" असे अधिष्ठान संज्ञेने म्हटले आहे. Sampattinti vaṇṇādiguṇaṃ. Ādīnavanti maraṇaggatato. 'सम्पत्तिं' म्हणजे वर्णादी गुण. 'आदीनवं' म्हणजे मरणाप्रत जाण्यामुळे होणारा दोष. Sattupānīyenāti sattuṃ pakkhipitvā ālolitapānīyena. Cattāri pānāni viya cattāro maggā taṇhāpipāsāvūpasamanato. 'सत्तुपानीयने' म्हणजे सातूचे पीठ टाकून ढवळलेले पाणी. चार पेयांप्रमाणे चार मार्ग आहेत, कारण ते तृष्णारूपी तहान शमवणारे आहेत. Sammasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सम्मासुत्तवर्णना समाप्त झाली. 7. Naḷakalāpīsuttavaṇṇanā ७. नळकलापीसुत्तवर्णना 67. Sattame [Pg.121] kasmā pucchatīti mahākoṭṭhikatthero sayaṃ tattha nikkaṅkho samāno kasmā pucchatīti adhippāyo. Ajjhāsayajānanatthanti idampi tassa mahāsāvakassa paracittajānanena appāṭihīraṃ siyā, tena taṃ aparitussanto ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha dve aggasāvakāti sīlādiguṇehi uttamasāvakāti attho, na hi mahākoṭṭhikatthero aggasāvakalakkhaṇappatto, atha kho mahāsāvakalakkhaṇappatto. Idāneva kho mayantiādi heṭṭhā paccayuppannaṃ anāloḷentena dassetvā desanā āhaṭā, na aññamaññapaccayatāvasena, idha pana yenādhippāyena taṃ āloḷetvā nivattetvā kathitaṃ mahātherena, tamevassa adhippāyaṃ teneva pakāsetukāmo mahākoṭṭhikatthero āha ‘‘idāneva kho maya’’ntiādi. Tenāha ‘‘idaṃ thero’’tiādi. ६७. सातव्या सूत्रात 'कस्मा पुच्छति' (का विचारतात?) म्हणजे महाकोट्ठिक थेर स्वतः त्याविषयी निःशंक असताना का विचारतात? असा अभिप्राय आहे. 'अज्झासयजाननत्थं' (आशय जाणून घेण्यासाठी) - हे देखील त्या महाश्रावकाच्या परचित्तज्ञानामुळे प्रातिहार्य ठरेल, म्हणून त्याविषयी असंतुष्ट राहून त्यांनी "अपि च" (शिवाय) इत्यादी म्हटले. तेथे 'द्वे अग्गसावका' (दोन अग्रश्रावक) म्हणजे शील इत्यादी गुणांनी उत्तम असलेले श्रावक असा अर्थ आहे, कारण महाकोट्ठिक थेर हे अग्रश्रावकांच्या लक्षणांनी युक्त नव्हते, तर ते महाश्रावकांच्या लक्षणांनी युक्त होते. "आता नुकतेच आम्ही" इत्यादी खाली प्रत्ययोत्पन्नाला विचलित न करता दर्शवून देशना आणली आहे, ती परस्परांच्या प्रत्ययभावामुळे नाही. परंतु येथे ज्या अभिप्रायाने महाथेरांनी त्याला विचलित करून आणि निवृत्त करून सांगितले, तोच त्यांचा अभिप्राय त्याच प्रकारे प्रकट करण्याची इच्छा असणारे महाकोट्ठिक थेर म्हणाले - "आता नुकतेच आम्ही" इत्यादी. म्हणूनच म्हटले आहे - "हे थेरांनी" इत्यादी. Ettake ṭhāneti ‘‘kiṃ nu kho āvuso’’tiādinā paṭhamārambhato paṭṭhāya yāva ‘‘nirodho hotī’’ti padaṃ, ettake ṭhāne. Avijjāsaṅkhāre aggahetvā ‘‘nāmarūpapaccayā viññāṇa’’nti desanāya pavattattā ‘‘paccayuppannapañcavokārabhavavasena desanā kathitā’’ti vuttaṃ. ‘‘Phale gahite kāraṇaṃ gahitamevā’’ti viññāṇe gahite saṅkhārā, tesañca kāraṇabhūtā avijjā gahitā eva hotīti vuttaṃ ‘‘heṭṭhā vissajjitesu dvādasasu padesū’’ti. Ekekasminti ekekasmiṃ pade. Tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasenāti ‘‘nirodhāya dhammaṃ desesi, nirodhāya paṭipanno hoti, nirodhā anupādāvinimutto hotī’’ti evamāgatānaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vārānaṃ vasena. ‘‘Aṭṭhārasahi vatthūhī’’tiādīsu (mahāva. 468) viya idha vatthusaddo kāraṇapariyāyoti āha ‘‘chattiṃsāya kāraṇehī’’ti. Paṭhamo anumodanāvidhi. Dhammakathikaguṇoti vipassanāvisayo abhedopacārena vutto. Sesadvayesupi eseva nayo. Dutiyo anumodanā, tatiyaṃ anumodananti abhidheyyānurūpaṃ vattabbaṃ. Desanāsampatti kathitā ‘‘nibbidāya…pe… dhammaṃ desetī’’ti vuttattā. Sekkhabhūmi kathitā ‘‘nibbidāya…pe… paṭipanno hotī’’ti vuttattā. Asekkhabhūmi kathitā ‘‘nibbidā …pe… anupādāvimutto hotī’’ti vuttattā. एवढ्या स्थानात म्हणजे "काय बरे, आवुसो (बंधू)!" इत्यादी पहिल्या आरंभापासून "निरोध होतो" या पदापर्यंत, एवढ्या स्थानात. अविद्या आणि संस्कारांना ग्रहण न करता "नामरूप-प्रत्ययाने विज्ञान" अशा देशनेच्या प्रवृत्तीमुळे "प्रत्ययोत्पन्न पंचवोकार (पंचस्कंध) भवाच्या वशाने देशना सांगितली आहे" असे म्हटले आहे. "फळ ग्रहण केले असता कारण ग्रहण केलेच जाते" या न्यायाने विज्ञानाचे ग्रहण केले असता संस्कार आणि त्यांचे कारण असलेली अविद्या ही गृहीतच होते, म्हणून "खाली विसर्जित केलेल्या (सांगितलेल्या) बारा पदांमध्ये" असे म्हटले आहे. "एकेकस्मिं" म्हणजे एकेका पदात. "तिन्णं तिन्णं वसेना" म्हणजे "निरोधासाठी धम्म देशना करतो, निरोधासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ) होतो, निरोधाने उपादानरहित मुक्त होतो" अशा प्रकारे आलेल्या तीन-तीन वारांच्या (पर्यायांच्या) वशाने. "अठरा वस्तूंनी" इत्यादींमध्ये (महाव. ४६८) ज्याप्रमाणे येथे 'वस्तू' हा शब्द कारणाचा पर्याय आहे, म्हणून "छत्तीस कारणांनी" असे म्हटले आहे. हा पहिला अनुमोदन-विधी आहे. 'धम्मकथिकगुण' हा विपश्यनेचा विषय अभेदोपचाराने सांगितला आहे. उर्वरित दोन्हीमध्येही हाच नियम आहे. दुसरे अनुमोदन आणि तिसरे अनुमोदन हे अभिधेयाच्या (विषयाच्या) अनुरूप म्हणावे. "निर्वेदासाठी...पे... धम्म देशना करतो" असे म्हटल्यामुळे 'देशना-संपत्ती' सांगितली आहे. "निर्वेदासाठी...पे... प्रतिपन्न होतो" असे म्हटल्यामुळे 'सेक्खभूमी' (शैक्षभूमी) सांगितली आहे. "निर्वेदासाठी...पे... उपादानरहित मुक्त होतो" असे म्हटल्यामुळे 'असेक्खभूमी' (अशैक्षभूमी) सांगितली आहे. Naḷakalāpīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नळकलापी सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 8. Kosambisuttavaṇṇanā ८. कोसम्बी सुत्त वर्णना 68. Aṭṭhame [Pg.122] parassa saddahitvāti parassa vacanaṃ saddahitvā. Tenāha ‘‘yaṃ esa bhaṇati, taṃ bhūtanti gaṇhātī’’ti. Parapattiyo hi eso paraneyyabuddhiko. Yaṃ kāraṇanti yaṃ attanā cintitavatthu. Ruccatīti ‘‘evametaṃ bhavissati, na aññathā’’ti attano matiyā cintentassa ruccati. Ruciyā gaṇhātīti parapattiyo ahutvā sayameva tathā rocento gaṇhāti. Anussavoti ‘‘anu anu suta’’nti evaṃ cirakālagatāya anussutiyā labbhamānaṃ ‘‘kathamidaṃ siyā, kasmā bhūtameta’’nti anussavena gaṇhāti. Vitakkayatoti ‘‘evametaṃ siyā’’ti parikappentassa. Ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhātīti yathāparikappitavatthu cittassa upaṭṭhāti. Ākāraparivitakkenāti attanā kappitākārenā taṃ gaṇhāti. Ekā diṭṭhi uppajjatīti ‘‘yathāparikappitaṃ kiñci atthaṃ evametaṃ, nāññathā’’ti abhinivisantassa eko abhiniveso uppajjati. Yāyassāti yāya diṭṭhiyā assa puggalassa. Nijjhāyantassāti paccakkhaṃ viya nirūpetvā cintentassa. Khamatīti tathā gahaṇakkhamo hoti. Tenāha ‘‘so…pe… gaṇhātī’’ti. Etānīti saddhādīni. Tāni hi saddheyyānaṃ vatthūnaṃ gahaṇahetubhāvato ‘‘kāraṇānī’’ti vuttāni. Bhavanirodho nibbānanti navavidhopi bhavo nirujjhati ettha etasmiṃ adhigateti bhavanirodho, nibbānaṃ. Svāyaṃ bhavo pañcakkhandhasaṅgaho tabbinimutto natthīti āha ‘‘pañcakkhandhanirodho nibbāna’’nti. Bhavanirodho nibbānaṃ nāmāti ‘‘nibbānaṃ nāma bhavanirodho’’ti esa pañho sekkhehipi jānitabbo, na asekkheheva. Imaṃ ṭhānanti imaṃ yāthāvakāraṇaṃ. ६८. आठव्या (सुत्तात) 'परस्स सद्दहित्वा' म्हणजे दुसऱ्याच्या वचनावर श्रद्धा ठेवून. म्हणूनच म्हटले आहे - 'हा जे बोलतो, ते सत्य आहे असे ग्रहण करतो'. कारण तो दुसऱ्याच्या विश्वासावर चालणारा, दुसऱ्याने मार्गदर्शित करण्यायोग्य बुद्धीचा असतो. 'यं कारणं' म्हणजे जी स्वतः विचार केलेली गोष्ट. 'रुच्चति' म्हणजे 'हे असेच असेल, अन्यथा नाही' असा स्वतःच्या बुद्धीने विचार करणाऱ्याला ते आवडते. 'रुचिया गण्हाति' म्हणजे दुसऱ्याच्या विश्वासावर न राहता स्वतःच तसे आवडल्यामुळे ग्रहण करतो. 'अनुस्सवो' म्हणजे 'अनु-अनु-सुत' (ऐकीव माहिती) अशा प्रकारे दीर्घकाळापासून चालत आलेल्या परंपरेने प्राप्त होणारे 'हे कसे असेल, हे कशामुळे सत्य झाले' असे ऐकीव माहितीने ग्रहण करतो. 'वितक्कयतो' म्हणजे 'हे असे असावे' अशी कल्पना करणाऱ्याला. 'एकं कारणं उपट्ठाति' म्हणजे कल्पिलेली गोष्ट चित्तासमोर उपस्थित होते. 'आकारपरिवितक्केन' म्हणजे स्वतः कल्पिलेल्या आकाराने (प्रकाराने) ते ग्रहण करतो. 'एका दिट्ठि उप्पज्जति' म्हणजे 'कल्पिलेला कोणताही अर्थ हा असाच आहे, दुसरा नाही' असा अभिनिवेश (आग्रह) धरणाऱ्याला एक अभिनिवेश उत्पन्न होतो. 'यायस्स' म्हणजे ज्या दृष्टीने या पुद्गलाला (व्यक्तीला). 'निज्झायन्तस्स' म्हणजे प्रत्यक्ष असल्यासारखे निरूपण करून विचार करणाऱ्याला. 'खमति' म्हणजे तसे ग्रहण करण्यास अनुकूल होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तो...पे... ग्रहण करतो'. 'एतानि' म्हणजे श्रद्धा इत्यादी. कारण ती श्रद्धेय वस्तूंच्या ग्रहणाची कारणे असल्यामुळे त्यांना 'कारणे' म्हटले आहे. 'भवनिरोधो निब्बानं' म्हणजे नऊ प्रकारचाही भव जेथे निरुद्ध होतो, याच्या प्राप्तीमध्ये (निरुद्ध होतो), तो भवनिरोध म्हणजेच निर्वाण होय. हा भव पंचस्कंधांचा संग्रह आहे, त्याव्यतिरिक्त काही नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'पंचस्कंधांचा निरोध म्हणजेच निर्वाण'. 'भवनिरोधो niब्बानं नाम' म्हणजे 'निर्वाण म्हणजेच भवनिरोध' हा प्रश्न सेक्खांनी (शैक्षांनी) देखील जाणला पाहिजे, केवळ असेक्खांनीच (अशैक्षांनी) नव्हे. 'इमं ठानं' म्हणजे हे यथार्थ कारण. Suṭṭhu diṭṭhanti ‘‘bhavanirodho nibbāna’’nti mayā suṭṭhu yāthāvato diṭṭhaṃ, bhavassa pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhānaṃ, bhavanirodhassa ca nissaraṇavivekāsaṅkhatāmataṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya diṭṭhattā. Anāgāmiphale ṭhito hi anāgāmimagge ṭhito eva nāma uparimaggassa anadhigatattāti vuttaṃ ‘‘anāgāmimagge ṭhitattā’’ti. Nibbānaṃ ārabbha pavattampi therassetaṃ ñāṇaṃ ‘‘nibbānaṃ paccavekkhatī’’ti vuttañāṇaṃ viya na hotīti vuttaṃ ‘‘ekūnavīsatiyā…pe… paccavekkhaṇañāṇa’’nti. Etena etaṃ nibbānapaccavekkhaṇā viya na hoti sappadesabhāvatoti dasseti. Evañca katvā idha udapānanidassanampi samatthitanti daṭṭhabbaṃ. Paccavekkhaṇañāṇenāti avasesakilesānaṃ, nibbānasseva [Pg.123] vā paccavekkhaṇañāṇena. Upari arahattaphalasamayoti upari sijjhanato arahattapaṭilābho tathā atthi. ‘‘Yenāhaṃ taṃ pariyesato nibbānaṃ sacchikarissāmī’’ti jānāti. 'सुट्ठु दिट्ठं' म्हणजे 'भवनिरोध हेच निर्वाण आहे' हे माझ्याद्वारे चांगल्या प्रकारे यथार्थपणे पाहिले गेले आहे; कारण भवाचे पीडन, संस्कृत (संस्कारित), संताप आणि विपरिणाम (बदल) यांचे स्थान, आणि भवनिरोधाचे निस्सरण (मुक्ती), विवेक, असंस्कृत आणि अमृत स्थान हे यथाभूत सम्यक् प्रज्ञेने पाहिले गेले असल्यामुळे. अनागामी फलामध्ये स्थित असलेला खरोखर अनागामी मार्गामध्ये स्थित असलेलाच म्हटला जातो, कारण त्याने वरील मार्गाची प्राप्ती केलेली नसते, म्हणून 'अनागामी मार्गात स्थित असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. निर्वाणाला अनुसरून प्रवृत्त झालेले देखील थेरांचे हे ज्ञान 'निर्वाणाचे प्रत्यवेक्षण करतो' असे म्हटलेल्या ज्ञानासारखे नसते, म्हणून 'एकोणिसाव्या...पे... प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने' असे म्हटले आहे. याद्वारे हे निर्वाण-प्रत्यवेक्षणासारखे नसते, कारण ते सप्रदेशभावाचे (मर्यादित) असते, हे दर्शविले आहे. आणि असे केल्याने येथे विहिरीचे उदाहरण (उदपान-निदर्शन) देखील समर्थित होते, असे समजावे. 'प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने' म्हणजे उर्वरित क्लेशांच्या किंवा निर्वाणाच्याच प्रत्यवेक्षण ज्ञानाने. 'उपरी अरहत्तफलसमयो' म्हणजे वर सिद्ध झाल्याने अर्हतफलाची प्राप्ती तशी होते. 'ज्याद्वारे मी त्याचा शोध घेताना निर्वाणाचा साक्षातकार करीन' असे तो जाणतो. Kosambisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कोसम्बी सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 9. Upayantisuttavaṇṇanā ९. उपयन्ति सुत्त वर्णना 69. Navame udakavaḍḍhanasamayeti sabbadivasesu mahāsamuddassa anto mahantacandakantamaṇipabbatānaṃ juṇhasamphassena pahatattā jalābhisandanavasena udakassa vaḍḍhanasamaye. Upari gacchantoti pakatiyā udakassa tiṭṭhaṭṭhānassa tato upari gacchantoti attho. Upari yāpetīti udakaṃ tattha uparūpari vaḍḍheti. Tathābhūto ca taṃ brūhento pūrentoti vuccatīti āha ‘‘vaḍḍheti pūretīti attho’’ti. Yasmā paccayadhammā attano phalasamavāyapaccaye honte tassa upari ṭhito viya hoti tassa attano vase vattāpanato, tasmā vuttaṃ ‘‘avijjā upari gacchantī’’ti. Paccayabhāvena hi sā tathā vuccati. Tenāha ‘‘saṅkhārānaṃ paccayo bhavituṃ sakkuṇantī’’ti. Apagacchanto yāyanto. Tenāha ‘‘osaranto’’ti, avaḍḍhanto parihīyamānoti attho. ६९. नवव्या (सुत्तात) 'उदकवड्ढनसमये' म्हणजे सर्व दिवसांमध्ये महासमुद्राच्या आत मोठ्या चंद्रकांत मणीच्या पर्वतांना चांदण्याच्या स्पर्शाने स्पर्श झाल्यामुळे, पाण्याच्या पाझराच्या (अभिष्यंदनाच्या) वशाने पाण्याच्या वाढीच्या वेळी. 'उपरी गच्छन्तो' म्हणजे प्रकृतीने (स्वभावाने) पाण्याच्या राहण्याच्या ठिकाणावरून त्याच्या वर जाणारा, असा अर्थ आहे. 'उपरी यापेति' म्हणजे पाणी तेथे वरच्या वर वाढवतो. आणि तशा प्रकारचा होऊन त्याला वाढवणारा, पूर्ण करणारा असे म्हटले जाते, म्हणून 'वाढवतो, पूर्ण करतो असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. ज्या कारणाने प्रत्यय-धर्म आपल्या फळाच्या समवाय-प्रत्ययात असताना त्याच्या वर स्थित असल्यासारखा असतो, कारण तो त्याला आपल्या वशात ठेवतो, म्हणून 'अविद्या वर जाणारी' असे म्हटले आहे. प्रत्ययभावामुळेच ती तशी म्हटली जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'संस्कारांचे कारण होण्यास समर्थ असणारी'. 'अपगच्छन्तो' म्हणजे दूर जाणारा. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ओसरन्तो' म्हणजे न वाढणारा, ऱ्हास पावणारा असा अर्थ आहे. Upayantisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. उपयन्ति सुत्ताची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 10. Susimasuttavaṇṇanā १०. सुसीम सुत्त वर्णना 70. Dasame garukatoti garubhāvahetūnaṃ uttamaguṇānaṃ matthakappattiyā anaññasādhāraṇena garukārena garukato. Mānitoti sammāpaṭipattiyā mānito. Tāya hi viññūnaṃ manāpatāti āha ‘‘manena piyāyito’’ti. Catupaccayapūjāya ca pūjitoti idaṃ atthavacanaṃ. Yadatthaṃ saṃgītikārehi ‘‘tena kho pana samayena bhagavā sakkato hotī’’tiādinā imassa suttassa nidānaṃ nikkhittaṃ, tassa atthassa ulliṅgavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sesapadesupi. Aṃsakūṭatoti [Pg.124] uttarāsaṅgena ubho aṃsakūṭe paṭicchādetvā ṭhitā dakkhiṇaaṃsakūṭato, ubhayato vā apanenti. Paricitaganthavasena paṇḍitaparibbājako, yato pacchā visesabhāgī jāto. Vicittanayāya dhammakathāya kathanato ‘‘kaviseṭṭho’’ti āhaṃsu. ७०. दहाव्या (सुत्तात) 'गरुकतो' (आदर केला) म्हणजे आदरभावाच्या कारणीभूत असलेल्या उत्तम गुणांच्या शिखरावर पोहोचल्यामुळे, इतरांपेक्षा वेगळ्या अशा विशेष आदराने आदर केला गेलेला. 'मानितो' (मान दिला) म्हणजे सम्यक प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) मान दिला गेलेला. कारण, तिच्याद्वारे (त्या आचरणाने) ते विद्वानांना प्रिय वाटतात, म्हणून 'मनाने प्रिय मानलेले' असे म्हटले आहे. 'चतुःप्रत्यय पूजेने पूजलेले' हा याचा अर्थ आहे. ज्या अर्थासाठी संगीतिकारांनी (धम्म संगीती करणाऱ्यांनी) 'त्या वेळी भगवान सत्कृत होते...' इत्यादी प्रकारे या सुत्ताचे निदान (प्रस्तावना) मांडले आहे, त्या अर्थाच्या सूचकतेने हे म्हटले आहे असे समजावे. हाच नियम उर्वरित पदांनाही लागू होतो. 'अंसकूटतो' (खांद्यावरून) म्हणजे उत्तरासंगाने (खांद्यावरील वस्त्राने) दोन्ही खांदे झाकून राहिलेल्या उजव्या खांद्यावरून किंवा दोन्ही बाजूंनी बाजूला सारतात. परिचयाच्या ग्रंथांच्या अभ्यासाने तो 'पंडित परिव्राजक' होता, ज्यायोगे तो नंतर विशेष गुणांचा वाटेकरी झाला. विविध पद्धतींच्या धम्मकथेच्या कथनामुळे त्याला 'कविश्रेष्ठ' (कविसेठ्ठो) असे म्हटले गेले. Tejussadoti mahātejo. Purebhattakiccādīnaṃ niyatabhāvena niyamamanuyutto. Vipassanālakkhaṇamhīti ñāṇaṃ tattha kathitaṃ. Dhammanti tassaṃ tassaṃ parisāyaṃ therassa asammukhā desitaṃ dhammaṃ. Āharitvā katheti tathā varassa dinnattā. 'तेजुस्सदो' म्हणजे महातेजस्वी. भोजनापूर्वीच्या कर्तव्यादींच्या (पुरेभत्तकिच्च) निश्चित स्वरूपामुळे नियमाचे पालन करणारा. 'विपस्सनालक्खणम्ही' (विपश्यना लक्षणात) म्हणजे तेथे ज्ञान सांगितले आहे. 'धम्मं' (धम्माला) म्हणजे त्या त्या परिषदेमध्ये स्थविरांच्या (थेरांच्या) अनुपस्थितीत देशना केलेला धम्म. तो आणून सांगतो, कारण तसा वर (वरदान) दिलेला होता. Kiñcāpi susimo pūraṇādayo viya satthupaṭiñño na hoti, titthiyehi pana ‘‘ayaṃ brāhmaṇapabbajito paññavā vedaṅgakusalo’’ti gaṇācariyaṭṭhāne ṭhapito, tathā cassa sambhāvito. Tena vuttaṃ ‘‘ahaṃ satthāti paṭijānanto’’ti, na sassatadiṭṭhikattā. Tathā hesa bhagavato sammukhā upagantuṃ asakkhi. जरी सुसीम हा पूरण (कस्सप) इत्यादींसारखा स्वतःला शास्ता (गुरू) मानणारा नव्हता, तरीही तीर्थकांनी (इतर पंथीयांनी) 'हा ब्राह्मण प्रव्रजित प्रज्ञावान आणि वेदांगकुशल आहे' असे म्हणून त्याला गणाचार्याच्या (पंथाच्या प्रमुखाच्या) स्थानी प्रस्थापित केले होते, आणि त्याची तशी प्रतिष्ठा होती. म्हणूनच 'मी शास्ता आहे अशी प्रतिज्ञा करणारा' असे म्हटले आहे, शाश्वतदृष्टी असल्यामुळे नाही. म्हणूनच तो भगवंतांच्या समोर जाण्यास असमर्थ ठरला. Aññāti arahattassa nāmaṃ aññindriyassa ciṇṇante pavattattā. Taṃ pavattinti yaṃ aññabyākaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ sutvā. Assa susimassa, paramappamāṇanti uttamakoṭi. Ācariyamuṭṭhīti ācariyassa muṭṭhikatadhammo. 'अञ्ञा' (आज्ञा/सर्वोच्च ज्ञान) हे अर्हतपदाचे नाव आहे, कारण ते आज्ञेंद्रियाच्या (अञ्ञिन्द्रिय) परिपक्वतेनंतर प्रवृत्त होते. 'तं पवत्तिं' (ती प्रवृत्ती) म्हणजे जे आज्ञा-व्याकरण (अर्हतपदाची घोषणा) सांगितले आहे, ते ऐकून. 'अस्स' म्हणजे या सुसीमाचे. 'परमप्पमाणं' म्हणजे उत्तम कोटी (सर्वोच्च मर्यादा). 'आचरियमुट्ठी' (आचार्यमुष्टी) म्हणजे आचार्याने मुठीत दाबून ठेवलेला (गुप्त ठेवलेला) धम्म. Aṅgasantatāyāti nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vidūrabhāvena jhānaṅgānaṃ vūpasantatāya. Nibbutasabbadarathapariḷāhatāya hi tesaṃ jhānānaṃ paṇītatarabhāvo. Ārammaṇasantatāyāti rūpapatibhāgavigamena saṇhasukhumādibhāvappattassa ārammaṇassa santabhāvena. Yadaggena hi tesaṃ bhāvanātisayasambhāvitasaṇhasukhumappakārāni ārammaṇāni santāni, tadaggena jhānaṅgānaṃ santatā veditabbā. Ārammaṇasantatāya vā tadārammaṇadhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā. Āruppavimokkhāti arūpajjhānasaññāvimokkhā. Paññāmatteneva vimuttā, na ubhatobhāgavimuttā. Dhammānaṃ ṭhitatā taṃsabhāvatā dhammaṭṭhiti, aniccadukkhānattatā, tattha ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇanti āha ‘‘vipassanāñāṇa’’nti. Evamāhāti ‘‘pubbe kho, susima, dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, pacchā nibbāne ñāṇa’’nti evamādi. 'अङ्गसन्तताया' (अंगांच्या शांततेमुळे) म्हणजे नीवरणादी विरोधी धर्मांच्या दूर होण्यामुळे ध्यान-अंगांच्या शांततेमुळे. सर्व क्लेश आणि परिदाह (दाह) शांत झाल्यामुळे त्या ध्यानांची श्रेष्ठता असते. 'आरम्मणसन्तताया' (आलंबनाच्या शांततेमुळे) म्हणजे रूपाच्या प्रतिभागाच्या विगमाने (दूर होण्याने) सूक्ष्म व अतिसूक्ष्म भावाला प्राप्त झालेल्या आलंबनाच्या शांततेमुळे. ज्या श्रेष्ठतेमुळे त्यांच्या भावनेच्या अतिशयाने निर्माण झालेली सूक्ष्म व अतिसूक्ष्म प्रकारची आलंबने शांत असतात, त्या श्रेष्ठतेने ध्यान-अंगांची शांतता जाणावी. किंवा आलंबनाच्या शांततेमुळे त्या आलंबन-धर्मांची शांतता लोकोत्तर-धर्माच्या आलंबनांच्या प्रत्यवेक्षणाने (पुनरावलोकनाने) स्पष्ट करावी. 'आरुप्पविमोक्खा' म्हणजे अरूप ध्यानाच्या संज्ञेपासून विमुक्ती. केवळ प्रज्ञेनेच विमुक्त झालेले (पञ्ञाविमुत्त), उभयतोभागविमुक्त (दोन्ही बाजूंनी विमुक्त) नव्हेत. धर्मांची स्थिरता, त्यांचा स्वभाव म्हणजेच 'धम्मट्ठिति' (धर्मस्थिती) होय, जो अनित्य, दुःख आणि अनात्मता आहे; त्याविषयीचे ज्ञान म्हणजे 'धम्मट्ठितिञाण' (धर्मस्थितीज्ञान) होय, म्हणून 'विपस्सनाञाणं' (विपश्यना ज्ञान) असे म्हटले आहे. 'एवमाहा' (असे म्हणाले) म्हणजे 'हे सुसीम, आधी धर्मस्थितीज्ञान होते, नंतर निर्वाणाचे ज्ञान होते' इत्यादी. Vināpi [Pg.125] samādhinti samathalakkhaṇappattaṃ purimasiddhaṃ vināpi samādhinti vipassanāyānikaṃ sandhāya vuttaṃ. Evanti vuttākārena. Na samādhinissando anupubbavihārā viya. Na samādhiānisaṃso lokiyābhiññā viya. Na samādhissa nipphatti sabbabhavaggaṃ viya. Vipassanāya nipphatti maggo vā phalaṃ vāti yojanā. 'विनापि समाधिं' (समाधीशिवाय सुद्धा) म्हणजे शमथ-लक्षणाला प्राप्त झालेल्या पूर्वी सिद्ध झालेल्या समाधीशिवाय सुद्धा, हे विपश्यनायानिकाला (विपश्यनेचा मार्ग अवलंबणाऱ्याला) उद्देशून म्हटले आहे. 'एवं' म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे. हा समाधीचा प्रवाही परिणाम (निस्यंद) नाही, जसे की अनुपूर्वविहार (क्रमशः ध्यानस्थिती) असतात. हा समाधीचा लाभ (अनुशंस) नाही, जसे की लौकिक अभिज्ञा असतात. ही समाधीची निष्पत्ती नाही, जसे की सर्व भव-शिखर (भवग्ग) असते. तर ही विपश्यनेची निष्पत्ती म्हणजेच मार्ग किंवा फल आहे, असा संबंध लावावा. Rūpādīsu cetesu tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ parivattanavasena desanā teparivaṭṭadesanā. Anuyogaṃ āropentoti nanu vuttaṃ, susima, idāni arahattādhigamena sabbaso paccayākāraṃ paṭivijjhitvā tattha vigatasammohoti anuyogaṃ karonto. Pākaṭakaraṇatthanti yathā tvaṃ, susima, nijjhānako sukkhavipassako ca hutvā āsavānaṃ khayasammasane suppatiṭṭhito, evametepi bhikkhū, tasmā ‘‘api pana tumhe āyasmanto’’tiādinā na te tayā anuyuñjitabbāti. या रूपादींमध्ये तीन लक्षणांच्या (अनित्य, दुःख, अनात्म) परिवर्तनाच्या आधारे केलेली देशना म्हणजे 'तेपरिवट्टदेसना' (त्रिपरीवर्त देशना) होय. 'अनुयोगं आरोपेन्तो' (प्रश्न विचारताना) म्हणजे 'हे सुसीम, आता अर्हतपदाच्या प्राप्तीने सर्व प्रकारे प्रतीत्यसमुत्पादाचा (प्रत्ययाकाराचा) वेध घेऊन तेथे मोहमुक्त झाला आहेस ना?' असा प्रश्न विचारताना. 'पाकटकरणत्थं' (स्पष्ट करण्यासाठी) म्हणजे 'हे सुसीम, ज्याप्रमाणे तू ध्यानरहित आणि शुष्क-विपश्यक (सुक्खविपस्सक) होऊन आसवांच्या क्षयाच्या चिंतनात सुप्रतिष्ठित झाला आहेस, त्याचप्रमाणे हे भिक्खू देखील आहेत; म्हणून 'काय तुम्ही आयुष्यमान...' इत्यादी प्रकारे तुझ्याकडून त्यांची परीक्षा घेतली जाऊ नये' यासाठी. Susimasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सुसीमसुत्तवर्णना समाप्त झाली. Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. महावग्गवर्णना समाप्त झाली. 8. Samaṇabrāhmaṇavaggo ८. समणब्राह्मणवग्गो (श्रमणब्राह्मणवर्ग) 1. Jarāmaraṇasuttādivaṇṇanā १. जरामरणसुत्तादींची वर्णना 71-72. Ekekaṃ suttaṃ katvā ekādasa suttāni vuttāni avijjāya vasena desanāya anāgatattā, tathānāgamanañcassā catusaccavasena ekekassa padassa uddhaṭattā. Kāmañca ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti attheva aññattha suttapadaṃ, idha pana veneyyajjhāsayavasena tathā na vuttanti daṭṭhabbaṃ. ७१-७२. प्रत्येक सुत्त स्वतंत्र करून अकरा सुत्ते सांगितली आहेत, कारण अविद्याच्या आधारे देशनेमध्ये ती आली नाहीत, आणि तिचे न येणे हे चार आर्यसत्यांच्या आधारे प्रत्येक पदाचे उद्धरण केल्यामुळे आहे. जरी 'आसवांच्या समुदयाने अविद्येचा समुदय होतो' असे सुत्तपद इतर ठिकाणी आहेच, तरीही येथे विनेय जनांच्या (शिष्यांच्या) आशयानुसार (मानसिकतेनुसार) तसे सांगितले नाही, असे समजावे. Jarāmaraṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. जरामरणसुत्तादींची वर्णना समाप्त झाली. Samaṇabrāhmaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. समणब्राह्मणवग्गवर्णना समाप्त झाली. 9. Antarapeyyālavaggo ९. अंतरपेय्यालवग्गो (अंतरपेय्यालवर्ग) 1. Satthusuttādivaṇṇanā १. सत्थुसुत्तादींची वर्णना 73. Ayaṃ [Pg.126] satthā nāmāti ayaṃ ariyamaggassa atthāya sāsati vimuttidhammaṃ anusāsatīti satthā nāma. Adhisīlādivasena tividhāpi sikkhā. Yogoti bhāvanānuyogo. Chandoti niyyānetā kattukamyatākusalacchando. Sabbaṃ bhāvanāya parissayaṃ sahati, sabbaṃ vāssa upakārāvahaṃ sahati vāhetīti sabbasahaṃ. Appaṭivānīti na paṭinivattatīti appaṭivānī. Antarāya sahanaṃ mohanāsanavīriyaṃ ātappati kileseti ātappaṃ. Vidhinā īretabbattā pavattetabbattā vīriyaṃ. Satataṃ pavattiyamānabhāvanānuyogakammaṃ sātaccanti āha ‘‘satatakiriya’’nti. Tādisamevāti yādisī sati vuttā, tādisameva ñāṇaṃ, jarāmaraṇādivasena catusaccapariggāhakaṃ ñāṇanti attho. ७३. 'अयं सत्था नामा' (हा शास्ता नावाचा) म्हणजे हा आर्यमार्गाच्या कल्याणासाठी उपदेश करतो, विमुक्तीच्या धर्माचा अनुशास करतो, म्हणून 'शास्ता' (सत्था) असे नाव आहे. अधिशीलादींच्या भेदाने तीनही प्रकारची शिक्षा (सिक्खा). 'योगो' म्हणजे भावनेचा अभ्यास (भावनानुयोग). 'छन्दो' म्हणजे मोक्षाकडे नेणारी, काहीतरी करण्याची इच्छा असणारी कुशल इच्छा (कुसलच्छंद). भावनेतील सर्व संकटांना सहन करतो, किंवा त्याच्यासाठी सर्व उपकारक गोष्टींचे वहन करतो, म्हणून 'sabbasahaṃ' (सर्वसहन). 'अप्पटिवानी' म्हणजे मागे न फिरणारा, म्हणून 'अप्पटिवानी'. अंतरायांचे (अडथळ्यांचे) सहन करणे, मोहाचा नाश करणारे वीर्य, जे क्लेशांना तापवते ते 'आतप्पं' (आतप/तप). योग्य विधीने प्रेरित व प्रवृत्त केले जाण्यामुळे ते 'वीर्य' (विरीयं). सतत प्रवृत्त राहणारा भावनेचा अभ्यास म्हणजे 'सातच्चं' (सातत्य), म्हणून 'सततक्रिया' (सततकिरियं) असे म्हटले आहे. 'तादिसमेव' (तशाच प्रकारचे) म्हणजे ज्या प्रकारची स्मृती (सती) सांगितली आहे, तशाच प्रकारचे ज्ञान; जरामरणादींच्या आधारे चार आर्यसत्यांचे ग्रहण करणारे ज्ञान, असा अर्थ आहे. Antarapeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. अंतरपेय्यालवग्गवर्णना समाप्त झाली. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya संयुत्तनिकाय-अट्ठकथा असलेल्या सारत्थप्पकासिनीमधील Nidānasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. निदानसंयुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 2. Abhisamayasaṃyuttaṃ २. अभिसमयसंयुत्तं (अभिसमयसंयुत्त) 1. Nakhasikhāsuttavaṇṇanā १. नखसिखासुत्तवर्णना 74. Sukhumāti [Pg.127] taruṇā parittā kesaggamattabhāvato. Yathā kesā dīghaso dvaṅgulamattāya sabbasmiṃ kāle etappamāṇāva, na tacchindanaṃ, evaṃ nakhaggāpi kesaggamattāva, na tesaṃ chindanaṃ avaḍḍhanato. Paratoti ‘‘sahassimaṃ satasahassima’’nti vuttaṭṭhāne. Abhisametvāti paṭivijjhitvā, tasmā abhisametāvino paṭividdhasaccassāti attho. Kāmaṃ purimapadaṃ dukkhakkhandhassa atītabhāvaṃ upādāyapi vattuṃ yuttaṃ. Puretaraṃyeva pana vuttabhāvaṃ upādāya vuttanti dassetuṃ ‘‘purimaṃ dukkhakkhandha’’ntiādi vuttaṃ. Purimaṃ nāma pacchimaṃ apekkhitvā. Purimapacchimatā hi taṃ taṃ upādāya vuccatīti idhādhippetaṃ purimaṃ nīharitvā dassetuṃ ‘‘katamaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Atītampi parikkhīṇa’’nti idhādhippetaṃ parikkhīṇameva vibhāvetuṃ ‘‘katamaṃ pana parikkhīṇa’’ntiādi vuttaṃ. Sotāpannassa dukkhakkhayo idha coditoti taṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamamaggassa abhāvitattā uppajjeyyā’’ti vatvā idāni taṃ sarūpato dassetuṃ puna ‘‘katama’’ntiādi vuttaṃ. Sattasu attabhāvesu yaṃ apāye uppajjeyya aṭṭhamaṃ paṭisandhiṃ ādiṃ katvā yattha katthaci apāyesu cāti yaṃ dukkhaṃ uppajjeyya, taṃ sabbaṃ parikkhīṇanti daṭṭhabbaṃ. Assāti sotāpannassa, yaṃ parimāṇaṃ, tato uddhañca upapātaṃ atthīti adhippāyo. Mahā attho guṇo mahattho, so etassa atthīti mahatthiyo ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Tenāha ‘‘mahato atthassa nipphādako’’ti. ७४. "सुखुमा" (सूक्ष्म) म्हणजे कोमल, केसाच्या अग्राच्या प्रमाणाचे असल्यामुळे लहान. ज्याप्रमाणे केस लांबीने दोन बोटे प्रमाणाचे सर्व काळात याच प्रमाणाचे असतात, त्यांचे कापणे होत नाही, त्याचप्रमाणे नखांचे अग्र देखील केसाच्या अग्राच्या प्रमाणाचेच असतात, न वाढल्यामुळे त्यांचे कापणे होत नाही. "परतो" (पलीकडे) म्हणजे "सहस्सिमं सतसहस्सिमं" (हजारवा किंवा लाखवा भाग) असे म्हटलेल्या ठिकाणी. "अभिसमेत्वा" म्हणजे जाणल्यामुळे (साक्षात्कृत केल्यामुळे), म्हणून "अभिसमेताविणो" म्हणजे ज्याने सत्याचा साक्षात्कर केला आहे, असा अर्थ आहे. खरं तर, पूर्वीचे पद दुःखस्कंधाच्या अतीत भावाला धरूनही सांगणे योग्य आहे. परंतु पूर्वीच सांगितलेल्या भावाला धरून सांगितले आहे हे दर्शवण्यासाठी "पुरिमं दुक्खक्खन्धं" (पूर्वीचा दुःखस्कंध) इत्यादी म्हटले आहे. "पूर्वीचा" म्हणजे "नंतरच्या" अपेक्षेने. कारण पूर्व आणि उत्तर हे त्या त्या गोष्टीला धरून म्हटले जाते, म्हणून येथे अभिप्रेत असलेला "पूर्वीचा" भाग काढून दाखवण्यासाठी "कतमं पना" (पण कोणते?) इत्यादी म्हटले आहे. "अतीतम्पि परिक्खीणं" (अतीत देखील क्षीण झाले आहे) येथे अभिप्रेत असलेले क्षीण झालेलेच स्पष्ट करण्यासाठी "कतमं पन परिक्खीणं" (पण कोणते क्षीण झाले आहे?) इत्यादी म्हटले आहे. येथे सोतापन्नाच्या (स्रोतापन्नाच्या) दुःखाचा क्षय दर्शविला आहे, हे दाखवण्यासाठी "पहलमग्गस्स अभावितत्ता उप्पज्जेय्या" (पहिल्या मार्गाच्या अभावितेमुळे उत्पन्न व्हावे) असे सांगून, आता ते स्वतःच्या रूपाने दाखवण्यासाठी पुन्हा "कतमं" (कोणते?) इत्यादी म्हटले आहे. सात आत्मभावांमध्ये (जन्मांमध्ये) जे अपायामध्ये उत्पन्न व्हावे, आठव्या प्रतिसंधीला आरंभ करून जेथे कुठे अपायांमध्ये जे दुःख उत्पन्न व्हावे, ते सर्व क्षीण झाले आहे असे समजावे. "अस्स" म्हणजे सोतापन्नाचे, जे प्रमाण आहे, त्याहून अधिक आणि वर जन्म घेणे आहे, असा अभिप्राय आहे. "महा अत्थो" (महान अर्थ किंवा गुण) म्हणजे "महत्थो", तो ज्याचा आहे तो "महत्थियो" - "क" काराचा "य" कार करून. म्हणूनच म्हटले आहे - "महतो अत्थस्स निप्पादको" (महान अर्थाचा निष्पादक). Nakhasikhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नखसिखासुत्तवण्णना (नखशिखासूत्रवर्णन) समाप्त. 2. Pokkharaṇīsuttavaṇṇanā २. पोक्खरणीसुत्तवण्णना (पुष्करणीसूत्रवर्णन) 75. Ubbedhenāti avavedhena adhodisatāya. Tenāha ‘‘gambhīratāyā’’ti. ७५. "उब्बेधेन" म्हणजे खोलीने, खालच्या दिशेने. म्हणूनच म्हटले आहे - "गम्भीरताया" (खोलीने). Pokkharaṇīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पोक्खरणीसुत्तवण्णना (पुष्करणीसूत्रवर्णन) समाप्त. 3. Saṃbhejjaudakasuttādivaṇṇanā ३. संभेज्जउदकसुत्तादिवण्णना (संभेज्जउदकसूत्र-आदींचे वर्णन) 76-77. Sambhijjaṭṭhāneti [Pg.128] sambhijjasamodhānagataṭṭhāne. Samenti sametā honti. Tenāha ‘‘samāgacchantī’’ti. Pāḷiyaṃ vibhattilopena niddesoti tamatthaṃ dassento ‘‘tīṇi vā’’ti āha. Sambhijjati missībhāvaṃ gacchati etthāti sambhejjaṃ, missitaṭṭhānaṃ. Tattha udakaṃ sambhejjaudakaṃ. Tenāha ‘‘sambhinnaṭṭhāne udaka’’nti. ७६-७७. "संभिज्जट्ठाने" म्हणजे जेथे नद्या एकत्र मिळतात त्या ठिकाणी. "समेन्ति" म्हणजे एकत्र येतात. म्हणूनच म्हटले आहे - "समागच्छन्ति" (एकत्र येतात). पाळीमध्ये विभक्तीचा लोप करून निर्देश केला आहे, तो अर्थ दर्शवताना "तीणि वा" (किंवा तीन) असे म्हटले आहे. जेथे एकत्र मिळतात, मिश्र भाव पावतात, ते "संभेज्जं" म्हणजे मिश्रित स्थान. तेथील पाणी म्हणजे "संभेज्जउदकं". म्हणूनच म्हटले आहे - "संभिन्नट्ठाने उदकं" (एकत्र मिळालेल्या ठिकाणचे पाणी). Saṃbhejjaudakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. संभेज्जउदकसुत्तादिवण्णना (संभेज्जउदकसूत्र-आदींचे वर्णन) समाप्त. 4. Pathavīsuttādivaṇṇanā ४. पथवीसुत्तादिवण्णना (पृथ्वीसूत्र-आदींचे वर्णन) 78-84. Cakkavāḷabbhantarāyāti cakkavāḷapabbatassa antogadhāya. ७८-८४. "चक्कवाळब्भन्तराया" म्हणजे चक्रवाळ पर्वताच्या अंतर्गत असलेल्या. Chaṭṭhādīsu vuttanayenevāti idha chaṭṭhasuttādīsu paṭhamasuttādīsu vuttanayenevāti attho veditabbo visesābhāvato. "छट्ठादीसु वुत्तनयेनेव" म्हणजे येथे सहाव्या सूत्रादींमध्ये आणि पहिल्या सूत्रादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजला पाहिजे, कारण यात काही विशेष फरक नाही. Pariyosāneti imassa abhisamayasaṃyuttassa osānaṭṭhāne. Aññatitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānanti aññatitthiyānaṃ. Guṇādhigamoti jhānābhiññāsahito guṇādhigamo. Satabhāgampi…pe… na upagacchati saccapaṭivedhassa mahānubhāvattā. Tenāha bhagavā paccakkhasabbadhammo ‘‘evaṃ mahādhigamo, bhikkhave, diṭṭhisampanno puggalo evaṃ mahābhiñño’’ti. "परियोसाने" म्हणजे या अभिसमयसंयुत्ताच्या समाप्तीच्या ठिकाणी. "अञ्ञतित्थियस मणब्राह्मणपरिब्बाजकानं" म्हणजे अन्यतीर्थियांचे. "गुणाधिगमो" म्हणजे ध्यान आणि अभिज्ञा यांनी युक्त गुणांचा लाभ. "सतभागम्पि...पे... न उपगच्छति" (शंभराव्या भागालाही...पे... प्राप्त होत नाही) कारण सत्य साक्षात्काराचा प्रभाव महान आहे. म्हणूनच सर्व धर्मांचे प्रत्यक्ष दर्शन घेणाऱ्या भगवंतांनी म्हटले आहे - "भिक्खूहो, दृष्टीसंपन्न (सम्यक् दृष्टी असलेला) पुद्गल (व्यक्ती) अशा प्रकारे महान गुणांचा लाभ घेणारा आणि अशा प्रकारे महान अभिज्ञा असलेला असतो." Pathavīsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. पथवीसुत्तादिवण्णना (पृथ्वीसूत्र-आदींचे वर्णन) समाप्त. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील Abhisamayasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. अभिसमयसंयुत्तवर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. 3. Dhātusaṃyuttaṃ ३. धातुसंयुत्तं (धातुसंयुत्त) 1. Nānattavaggo १. नानत्तवग्गो (नानत्ववर्ग) 1. Dhātunānattasuttavaṇṇanā १. धातुनानत्तसुत्तवण्णना (धातुनानत्वसूत्रवर्णन) 85. Paṭhamanti [Pg.129] imasmiṃ nidānavagge saṃyuttānaṃ paṭhamaṃ saṃgītattā. Nissattaṭṭhasuññataṭṭhasaṅkhātenāti dhammamattatāya nissattatāsaṅkhātena niccasubhasukhaattasuññatatthasaṅkhātena. Sabhāvaṭṭhenāti yathābhūtasabhāvaṭṭhena. Tato eva sabhāvassa dhāraṇaṭṭhena dhātūti laddhanāmānaṃ. Nānāsabhāvo aññamaññavisadisatā dhātunānattaṃ. Cakkhusaṅkhāto pasādo cakkhupasādo. So eva cakkhanaṭṭhena cakkhu, nissattasuññataṭṭhena dhātu cāti cakkhudhātu. Cakkhupasādavatthuṃ adhiṭṭhānaṃ katvā pavattaṃ cakkhupasādavatthukaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Dve sampaṭicchanamanodhātuyo, ekā kiriyā manodhātūti tisso manodhātuyo manodhātu ‘‘mananamattā dhātū’’ti katvā. Vedanādayo…pe… nibbānañca dhammadhātu visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanato. Tathā hete dhammā āyatanadesanāya ‘‘dhammāyatana’’nteva desitā. Na hi nesaṃ rūpāyatanādīnaṃ viya viññāṇehi aññaviññāṇena gahetabbatākāro atthi. Sabbampīti chasattatividhaṃ manoviññāṇaṃ. Kāmāvacarā kāmadhātupariyāpannattā. Avasāne dveti dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge taṃsaṃvaṇṇanāsu daṭṭhabbo. ८५. "पठमं" (पहिले) म्हणजे या निदानवर्गातील संयुत्तांमध्ये पहिले संगायन (गायन) केल्यामुळे. "निस्सत्तट्ठसुञ्ञतट्ठसङ्खातेन" म्हणजे केवळ धर्ममात्र असल्यामुळे "निस्सत्त्व" (जीवविरहित) संज्ञेने आणि नित्य, शुभ, सुख व आत्मभावाने शून्य असल्याच्या संज्ञेने. "सभावट्ठेन" म्हणजे यथाभूत स्वभावाच्या अर्थाने. म्हणूनच स्वभावाचे धारण करण्याच्या अर्थाने "धातू" असे नाव मिळाले आहे. नाना स्वभाव म्हणजे परस्परांमधील भिन्नता, हेच "धातुनानत्व" (धातूंची विविधता) होय. चक्षू नावाने ओळखला जाणारा प्रसाद म्हणजे "चक्षुप्रसाद". तोच पाहण्याच्या अर्थाने "चक्षू" आणि निस्सत्त्व व शून्य असल्याच्या अर्थाने "धातू" आहे, म्हणून "चक्षुधातू". चक्षुप्रसाद रूपी वस्तूला अधिष्ठान करून प्रवृत्त होणारे ते "चक्षुप्रसादवस्तुक". उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम समजावा. दोन संपटिच्छन मनोधातू आणि एक क्रिया मनोधातू अशा तीन मनोधातू आहेत, "मननमात्र धातू" या अर्थाने मनोधातू म्हटले आहे. वेदना इत्यादी...पे... आणि निर्वाण हे "धम्मधातू" आहेत, कारण विशेष संज्ञेचा त्याग करून सामान्य संज्ञेने ते प्रवृत्त होतात. तसेच हे धर्म आयतन देशनेमध्ये "धम्मायतन" म्हणूनच उपदेशिले आहेत. कारण रूपायतन इत्यादींप्रमाणे विज्ञानांद्वारे किंवा अन्य विज्ञानाद्वारे ग्रहण करण्याचा त्यांचा आकार (प्रकार) नाही. "सब्बम्पि" म्हणजे ७६ प्रकारचे मनोविज्ञान. "कामावचरा" म्हणजे कामधातूमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे. "अवसाने द्वे" म्हणजे शेवटी दोन - धम्मधातू आणि मनोविज्ञानधातू. हा येथे संक्षेप आहे, विस्तार तर विसुद्धिमग्ग (विशुद्धिमार्ग) आणि त्याच्या वर्णनांमध्ये पाहिला पाहिजे. Dhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. धातुनानत्तसुत्तवण्णना (धातुनानत्वसूत्रवर्णन) समाप्त. 2. Phassanānattasuttavaṇṇanā २. फस्सनानत्तसुत्तवण्णना (स्पर्शनानत्वसूत्रवर्णन) 86. Jātipasutiārammaṇādibhedena nānābhāvo phasso. Jātipaccayabhedena hi paccayuppannassa bhedo hotiyeva. Dhammaparicchedavasena dhātudesanāyaṃ tisso mananamattā dhātuyova manodhātuyo. Kiriyāmayassa cittuppattivibhāgena paccayuppannassa vasena dhātudesanāyaṃ [Pg.130] mananaṭṭhena dhātutāya sāmaññato manodvārāvajjanaṃ ‘‘manodhātū’’ti adhippetanti vuttaṃ ‘‘manosamphasso manodvāre paṭhamajavanasampayutto’’tiādi. Tasmāti yasmā kāmaṃ sampaṭicchanamanodhātuanantaraṃ uppajjamāno santīraṇaviññāṇadhātuyā sampayutto phassopi manosamphasso eva nāma, dubbalattā pana so sabbabhavesu asambhavato ca gahito anavasesato gahaṇaṃ na hotīti manodvāre javanasamphasso hoti, tasmā. Ayamettha atthoti ayaṃ idha adhippāyānugato attho. ८६. उत्पत्ती, प्रसूती, आलंबन इत्यादींच्या भेदाने विविध प्रकारचा असणारा तो "स्पर्श" (फस्स) होय. कारण उत्पत्तीच्या प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) भेदाने प्रत्ययोत्पन्न (कारणाने उत्पन्न झालेल्या) गोष्टीचा भेद होतोच. धर्मांच्या परिच्छेदाच्या (वर्गीकरणाच्या) दृष्टीने धातूंच्या उपदेशात केवळ मनन करणाऱ्या तीन धातूच "मनोधातू" आहेत. क्रियामय चित्तोत्पत्तीच्या विभागाने प्रत्ययोत्पन्नाच्या द्वारे धातूंच्या उपदेशात मनन करण्याच्या अर्थाने धातू असल्यामुळे सामान्यतः मनोध्वारावर्जनाला "मनोधातू" असे अभिप्रेत आहे, म्हणूनच "मनोसम्फस्सो मनोद्वारे पठमजवनसम्पयुत्तो" (मनोद्वारामध्ये पहिल्या जवनाने युक्त असलेला मनःस्पर्श) इत्यादी म्हटले आहे. "तस्मा" (म्हणून) म्हणजे ज्या अर्थी संपटिच्छन मनोधातूनंतर उत्पन्न होणारा, संतीरण विज्ञानधातूशी संप्रयुक्त असलेला स्पर्श देखील "मनःस्पर्श"च आहे, परंतु दुर्बल असल्यामुळे आणि सर्व भावांमध्ये (अस्तित्वात) संभवत नसल्यामुळे तो ग्रहण केला तरी पूर्णपणे ग्रहण होत नाही, म्हणून मनोद्वारामध्ये जवनस्पर्श होतो, म्हणूनच. "अयमेत्थ अत्थो" म्हणजे हा येथे अभिप्रेत असलेला अर्थ आहे. Phassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. फस्सनानत्तसुत्तवण्णना (स्पर्शनानत्वसूत्रवर्णन) समाप्त. 3. Nophassanānattasuttavaṇṇanā ३. नोफस्सनानत्तसुत्तवण्णना (नो-स्पर्शनानत्वसूत्रवर्णन) 87. Manosamphassaṃ paṭiccāti manodvāre paṭhamajavanasampayutto phasso manosamphasso, taṃ manosamphassaṃ paṭicca. Manodhātūti āvajjanakiriyamanodhātu. Manoviññāṇadhātu manodhātūti veneyyajjhāsayavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘manodvāre…pe… evamattho daṭṭhabbo’’ti. Tathā hi vakkhati ‘‘sabbāni cetānī’’tiādi. ८७. ‘मनोसम्फस्सं पटिच्च’ (मन-संस्पर्शावर अवलंबून) म्हणजे मन-द्वारात पहिल्या जवनचित्ताशी संप्रयुक्त असलेला स्पर्श म्हणजे मन-संस्पर्श (मनोसम्फस्स) होय, त्या मन-संस्पर्शावर अवलंबून. ‘मनोधातू’ म्हणजे आवर्जन-क्रिया-मनोधातू. ‘मनोविज्ञाणधातू’ आणि ‘मनोधातू’ हे विनेय (उपदेश देण्यास योग्य व्यक्ती) च्या आशयानुसार म्हटले आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - “मन-द्वारात...पे... असा अर्थ समजला पाहिजे.” कारण पुढे ते म्हणतील, “हे सर्व...” इत्यादी. Nophassanānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नोफस्सनानात्तसुत्तवण्णना (नो-स्पर्श-नानात्व-सूत्र-वर्णन) समाप्त झाले. 4. Vedanānānattasuttavaṇṇanā ४. वेदनानानात्तसुत्तवण्णना (वेदना-नानात्व-सूत्र-वर्णन) 88. Sabbāpi tasmiṃ dvāre vedanā vatteyyuṃ cakkhusamphassavedanā upanissayapaccayabhāvitā. Nibbattiphāsukatthanti nibbattiyā upanissayabhāvena pavattiyā dassanasukhatthaṃ. Sampaṭicchanavedanameva gahetuṃ vaṭṭati, tāya gahitāya itarāsaṃ gahaṇaṃ ñāyāgatamevāti. Vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Āvajjanasamphassanti āvajjanamanosamphassaṃ. Anantarūpanissayabhūtaṃ paṭicca paṭhamajavanavasena uppajjatīti yojanā. Ayamadhippāyo upanissayassa adhippetattā. ८८. त्या (मन) द्वारात सर्वच वेदना प्रवृत्त होऊ शकतात, ज्या चक्षु-संस्पर्श-वेदनेच्या उपनिषय-प्रत्ययाने भावित असतात. ‘निब्बत्तिफासुकत्थं’ (उत्पत्तीच्या सुलभतेसाठी) म्हणजे उत्पत्तीच्या उपनिषयभावाने प्रवृत्तीच्या दर्शनाच्या सुखासाठी. संप्रतीच्छन-वेदनाच ग्रहण करणे योग्य आहे, ती ग्रहण केल्याने इतरांचे ग्रहण करणे न्यायसंगतच ठरते, असे प्राचीन अट्ठकथेत म्हटले आहे. ‘आवर्जन-संस्पर्श’ म्हणजे आवर्जन-मन-संस्पर्श. अनंतर-रूप-उपनिषयभूत असलेल्या (प्रत्ययावर) अवलंबून पहिल्या जवनाच्या रूपाने उत्पन्न होते, अशी योजना आहे. उपनिषय अभिप्रेत असल्यामुळे हाच अभिप्राय आहे. Vedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. वेदनानानात्तसुत्तवण्णना समाप्त झाले. 5. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā ५. दुतियवेदनानानात्तसुत्तवण्णना (द्वितीय वेदना-नानात्व-सूत्र-वर्णन) 89. Tatiyacatutthesu [Pg.131] vuttanayāvāti ‘‘no cakkhusamphassaṃ paṭicca uppajjati cakkhudhātū’’ti evaṃ vuttanayo, catutthe ‘‘cakkhudhātuṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjati cakkhusamphasso’’tiādinā vuttanayo ca. Ekato katvāti ekajjhaṃ katvā desitā. Kasmā pana tesu suttesu evaṃ desanā pavattāti āha ‘‘sabbāni cetānī’’tiādi. Paṭisedho pana tesaṃ vedanānānattādīnaṃ phassanānattādikassa paccayabhāvato tathāuppattiyā asambhavato. Ito paresūti ‘‘no pariyesanānānattaṃ paṭicca uppajjati pariḷāhanānatta’’ntiādīsu. ८९. तिसऱ्या आणि चौथ्या सूत्रात सांगितलेला नियम म्हणजे - “चक्षु-संस्पर्शावर अवलंबून चक्षुधातू उत्पन्न होत नाही” असा सांगितलेला नियम, आणि चौथ्या सूत्रात “भिक्खूहो, चक्षुधातूवर अवलंबून चक्षु-संस्पर्श उत्पन्न होतो” इत्यादी प्रकारे सांगितलेला नियम होय. ‘एकत्र करून’ म्हणजे एकत्र करून उपदेश केला आहे. पण त्या सूत्रांमध्ये असा उपदेश का प्रवृत्त झाला? म्हणून त्यांनी म्हटले आहे - “हे सर्व...” इत्यादी. परंतु, त्या वेदना-नानात्व इत्यादींचा निषेध हा स्पर्श-नानात्व इत्यादींच्या प्रत्ययभावामुळे तशी उत्पत्ती असंभव असल्यामुळे आहे. ‘यापुढील सूत्रांमध्ये’ म्हणजे “नो परियेसनानानात्तं पटिच्च उप्पज्जति परिळाहनानात्तं” (शोध-नानात्वावर अवलंबून परिळाह-नानात्व उत्पन्न होत नाही) इत्यादींमध्ये. Dutiyavedanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुतियवेदनाnaनात्तसुत्तवण्णना समाप्त झाले. 6. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā ६. बाहिरधातुनानात्तसुत्तवण्णना (बाह्य धातू-नानात्व-सूत्र-वर्णन) 90. Pañca dhātuyo kāmāvacarā rūpasabhāvattā. ९०. पाच धातू हे रूपस्वभाव असल्यामुळे कामावचर (कामावचरा) आहेत. Bāhiradhātunānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. बाहिरधातुनानात्तसुत्तवण्णना समाप्त झाले. 7. Saññānānattasuttavaṇṇanā ७. सञ्ञानानात्तसुत्तवण्णना (संज्ञा-नानात्व-सूत्र-वर्णन) 91. Āpāthe patitanti cakkhussa āpāthagataṃ sāṭakaveṭhanādisaññitaṃ bhūtasaṅghātaṃ sammā nissitaṃ. Cakkhudvāre sampaṭicchanādisampayuttasaññānaṃ saṅkappagatikattā, cakkhuviññāṇasampayuttasaññāgahaṇeneva vā gahetabbato ‘‘rūpasaññāti cakkhuviññāṇasampayuttā saññā’’ti vuttaṃ tattha saññāya eva labbhanato. Eteneva hi taṃsampayutto saṅkappoti idampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘saññāsaṅkappachandā ekajavanavārepi nānājavanavārepi labbhantī’’ti. Javanasampayuttassa vitakkassa chandagatikattā vuttaṃ ‘‘tīhi cittehi sampayutto saṅkappo’’ti. Chandikataṭṭhenāti chandakaraṇaṭṭhena, icchitaṭṭhenāti attho. Anuḍahanaṭṭhenāti pariḍahanaṭṭhena. Sannissayaḍāharasā hi rāgaggiādayo ‘‘rūpe’’ti pana tassa ārammaṇadassanametaṃ. Pariḷāhoti pariḷāhasīsena apekkhaṃ vadati. Tenāha ‘‘pariḷāhe uppanne’’tiādi. ‘‘Pariḷāho’’ti daḷhajjhosānā [Pg.132] balavākārappattā vuttāti āha ‘‘pariḷāhapariyesanā pana nānājavanavāreyeva labbhantī’’ti. Tāsaṃ laddhūpanissayabhāvatoti dasseti. Iminā nayenāti ‘‘uppajjati saññānānatta’’nti ettha vuttanayena attho veditabbo. ‘‘Rūpasaññādinānāsabhāvaṃ saññaṃ paṭicca kāmasaṅkappādinānāsabhāvo saṅkappo uppajjatī’’tiādinā nayena veditabbo. ९१. ‘आपाथे पतितं’ (दृष्टीपथात आलेला) म्हणजे डोळ्यांच्या दृष्टीपथात आलेला, वस्त्र-वेष्टन इत्यादी नावाने ओळखला जाणारा, महाभूतांचा समूह जो चांगल्या प्रकारे आश्रित आहे. चक्षु-द्वारात संप्रतीच्छन इत्यादींशी संप्रयुक्त असलेल्या संज्ञांच्या संकल्पगतीमुळे, किंवा चक्षु-विज्ञान-संप्रयुक्त संज्ञेच्या ग्रहणानेच ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे, “रूपसंज्ञा म्हणजे चक्षु-विज्ञान-संप्रयुक्त संज्ञा” असे म्हटले आहे, कारण तेथे संज्ञाच प्राप्त होते. यामुळेच ‘त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेला संकल्प’ याचेही वर्णन केले आहे असे समजावे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - “संज्ञा, संकल्प आणि छंद हे एका जवनवारातही आणि अनेक जवनवारांमध्येही प्राप्त होतात.” जवन-संप्रयुक्त वितर्काच्या छंदगतीमुळे म्हटले आहे - “तीन चित्तांशी संप्रयुक्त असलेला संकल्प.” ‘छन्दिकतट्ठेन’ म्हणजे छंद करण्याच्या अर्थाने, इच्छिलेल्या अर्थाने असा अर्थ आहे. ‘अनुडहनट्ठेन’ म्हणजे परिळाह (जळण्याच्या) अर्थाने. कारण आश्रयाला जाळणारे रागाग्नी इत्यादी आहेत. ‘रूपे’ हे त्याचे आलंबन दाखवणे आहे. ‘परिळाहो’ (परिळाह) म्हणजे परिळाहच्या मुख्यतेने अपेक्षेला सांगतो. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - “परिळाह उत्पन्न झाल्यावर” इत्यादी. “परिळाह” हा दृढ अध्यवसाय आणि बलवान अवस्था प्राप्त झालेला म्हटला आहे, म्हणून त्यांनी म्हटले आहे - “परिळाह आणि शोध (परियेसना) हे केवळ अनेक जवनवारांमध्येच प्राप्त होतात.” त्यांचे उपनिषयभाव प्राप्त झाल्यामुळे हे दर्शविते. ‘या नियमाने’ म्हणजे “संज्ञा-नानात्व उत्पन्न होते” येथे सांगितलेल्या नियमाने अर्थ समजून घ्यावा. “रूपसंज्ञा इत्यादी विविध स्वभावांच्या संज्ञेवर अवलंबून कामसंकल्प इत्यादी विविध स्वभावांचा संकल्प उत्पन्न होतो” इत्यादी नियमाने अर्थ समजून घ्यावा. Saññānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सञ्ञानानात्तसुत्तवण्णना समाप्त झाले. 8. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā ८. नोपरियेसनानानात्तसुत्तवण्णना (नो-शोध-नानात्व-सूत्र-वर्णन) 92. Paṭisedhamattameva nānaṃ, sesaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti adhippāyo. ९२. केवळ निषेध हाच फरक आहे, उर्वरित सर्व खाली सांगितलेल्या नियमाप्रमाणेच आहे, असा अभिप्राय आहे. Nopariyesanānānattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नोपरियेसनानानात्तसुत्तवण्णना समाप्त झाले. 9. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā ९. बाहिरफस्सनानात्तसुत्तादिवण्णना (बाह्य स्पर्श-नानात्व-सूत्र इत्यादींचे वर्णन) 93. Vuttappakāre ārammaṇeti ‘‘āpāthe patita’’ntiādinā heṭṭhā vuttappakāre rūpārammaṇe. Saññāti rūpasaññāva. Arūpadhammopi samāno yasmiṃ ārammaṇe pavattati, taṃ phusanto viya hotīti vuttaṃ ‘‘ārammaṇaṃ phusamāno’’ti. Taṇhāya vatthubhūtaṃyeva rūpārammaṇaṃ labbhatīti katvā ‘‘rūpalābho’’ti adhippetanti āha ‘‘saha taṇhāya ārammaṇaṃ rūpalābho’’ti. Sabbasaṅgāhikanayoti ekasmiṃyeva ārammaṇe sabbesaṃ saññādīnaṃ dhammānaṃ uppattiyā sabbasaṅgaṇhanavasena dassitanayo. Tenāha ‘‘ekasmiṃyevā’’tiādi. Sabbasaṅgāhikanayoti vā dhuvaparibhogavasena nibaddhārammaṇanti vā āgantukārammaṇanti vā vibhāgaṃ akatvā sabbasaṅgāhikanayo. Aparo nayo. Missakoti āgantukārammaṇe nibaddhārammaṇe ca visayato nibaddhārammaṇena missako. Nibaddhārammaṇe sattānaṃ kileso mando hoti. Tathā hi saññāsaṅkappaphassavedanāva dassitā. Yaṃ kiñci viyāti yaṃ kiñci aññamaññaṃ viya. Khobhetvāti kutūhaluppādanavasena cittaṃ khobhetvā. ९३. ‘सांगितलेल्या प्रकारच्या आलंबनात’ म्हणजे “दृष्टीपथात आलेले” इत्यादी प्रकारे खाली सांगितलेल्या रूपाच्या आलंबनात. ‘संज्ञा’ म्हणजे रूपसंज्ञाच होय. अरूप धर्म असूनही ज्या आलंबनात प्रवृत्त होतो, त्याला स्पर्श केल्यासारखा होतो, म्हणून म्हटले आहे - “आलंबनाला स्पर्श करणारा.” तृष्णेचे वस्तूभूत असलेले रूपालंबनच प्राप्त होते, म्हणून ‘रूपलाभ’ अभिप्रेत आहे, असे मानून त्यांनी म्हटले आहे - “तृष्णेसह आलंबन म्हणजे रूपलाभ होय.” ‘सर्वसंग्राहक नियम’ म्हणजे एकाच आलंबनात सर्व संज्ञा इत्यादी धर्मांच्या उत्पत्तीमुळे सर्वांचा संग्रह करण्याच्या रूपाने दाखवलेला नियम होय. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - “एकाच...” इत्यादी. किंवा ‘सर्वसंग्राहक नियम’ म्हणजे ध्रुव-परिभोगाच्या (नियमित उपभोगाच्या) रूपाने ‘निबद्ध आलंबन’ किंवा ‘आगंतुक आलंबन’ असा विभाग न करता सर्वसंग्राहक नियम होय. दुसरा नियम: ‘मिश्रक’ म्हणजे आगंतुक आलंबन आणि निबद्ध आलंबन या विषयांमध्ये निबद्ध आलंबनाशी मिश्रित असलेला. निबद्ध आलंबनात प्राण्यांचे क्लेश मंद असतात. म्हणूनच संज्ञा, संकल्प, स्पर्श आणि वेदनाच दाखवल्या आहेत. ‘काहीतरी असल्यासारखे’ म्हणजे काहीतरी एकमेकांसारखे. ‘क्षोभित करून’ म्हणजे कुतूहल उत्पन्न करून चित्ताला क्षोभित करून. Upāsikāti [Pg.133] tassa amaccaputtassa bhariyaṃ sandhāyāha. Tasminti āgantukārammaṇe. Lābho nāma ‘‘labbhatī’’ti katvā. ‘उपासिका’ हे त्या अमात्यपुत्राच्या पत्नीला उद्देशून त्यांनी म्हटले आहे. ‘त्यात’ म्हणजे त्या आगंतुक आलंबनात. ‘लाभ’ म्हणजे ‘प्राप्त होतो’ या अर्थाने. Uruvalliyavāsīti uruvalliyaleṇavāsī, uruvalliyavihāravāsīti vadanti. Pāḷiyāti ‘‘dhātunānattaṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjatī’’tiādinayapavattāya imissā suttapāḷiyā. Parivaṭṭetvāti majjhe gahitaphassavedanāpariyosāne ṭhapanavasena pāḷiṃ parivaṭṭetvā. Vuttappakāretiādi parivattetabbākāradassanaṃ. Tattha vuttappakāreti āpāthagatarūpārammaṇe. Avibhūtavāranti avibhūtārammaṇavāraṃ. Ayameva vā pāṭho. Gaṇhanti kathenti. Ekajavanavārepi labbhanti cirataranivesābhāvā. Nānājavanavāreyeva daḷhataranivesatāya. ‘उरुवल्लीयवासी’ म्हणजे उरुवल्ली लेण्यामध्ये राहणारे; काही जण उरुवल्ली विहारात राहणारे असे म्हणतात. ‘पाळीमध्ये’ म्हणजे “भिक्खूहो, धातू-नानात्वावर अवलंबून उत्पन्न होते” इत्यादी नियमाने प्रवृत्त झालेल्या या सूत्रपाळीमध्ये. ‘परिवर्तित करून’ म्हणजे मध्ये घेतलेल्या स्पर्श आणि वेदनेच्या शेवटी ठेवण्याच्या रूपाने पाळीला परिवर्तित करून. ‘सांगितलेल्या प्रकारे’ इत्यादी परिवर्तनाच्या पद्धतीचे दर्शन आहे. तेथे ‘सांगितलेल्या प्रकारे’ म्हणजे दृष्टीपथात आलेल्या रूपालंबनात. ‘अविभूतवार’ म्हणजे अविभूत-आलंबन-वार. हाच पाठ आहे. ते ग्रहण करतात म्हणजे सांगतात. एका जवनवारातही प्राप्त होतात, कारण तेथे दीर्घकाळ वास्तव्य नसते. अनेक जवनवारांमध्येच दृढतर वास्तव्य असल्यामुळे. 94. Dasamaṃ uttānameva navame vuttanayattā. Paṭisedhamattameva hettha nānattanti. ९४. दहावे सूत्र स्पष्टच आहे, कारण नवव्या सूत्रात सांगितलेलाच नियम येथे आहे. येथे केवळ निषेध हाच फरक (नानात्व) आहे. Bāhiraphassanānattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. बाहिरफस्सनानात्तसुत्तादिवण्णना समाप्त झाले. Nānattavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. नानात्तवग्गवण्णना (नानात्व-वर्ग-वर्णन) समाप्त झाले. 2. Dutiyavaggo २. दुतियवग्गो (द्वितीय वर्ग) 1. Sattadhātusuttavaṇṇanā १. सत्तधातुसुuttवण्णना (सप्तधातू सूत्राचे स्पष्टीकरण) 95. Ābhātīti ābhā, ālokabhāvena nipphajjati, upaṭṭhātīti vā attho. So eva nijjīvaṭṭhena dhātūti ābhādhātu. Ālokassāti ālokakasiṇassa. Suṭṭhu, sobhanaṃ vā bhātīti subhaṃ. Kasiṇasahacaraṇato jhānaṃ subhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Suparisuddhavaṇṇaṃ kasiṇaṃ. Ākāsānañcādayopi subhārammaṇaṃ evāti keci. Desanaṃ niṭṭhāpesīti desanaṃ uddesamatte eva ṭhapesi. Pāḷiyaṃ ‘‘andhakāraṃ paṭicca paññāyatī’’ti etthāpi ārammaṇameva gahitaṃ, tathā ‘‘ayaṃ dhātu asubhaṃ paṭicca paññāyatī’’ti etthāpi. Yathā hi idha suvaṇṇaṃ kasiṇaṃ subhanti adhippetaṃ, evaṃ dubbaṇṇaṃ asubhanti. ९५. ‘आभातीति आभा’ म्हणजे जी चमकते (प्रकाशते) ती ‘आभा’ (तेज). ती प्रकाशाच्या रूपाने उत्पन्न होते किंवा प्रकट होते, असा अर्थ आहे. तीच निर्जीव (अनात्म) अर्थाने ‘धातू’ असल्याने तिला ‘आभाधातू’ (प्रकाशधातू) म्हटले जाते. ‘आलोकस्स’ म्हणजे आलोककसिणाचा (प्रकाश-कसिणाचा). जे चांगल्या प्रकारे किंवा सुंदर रीतीने चमकते ते ‘सुभ’ (शुभ/सुंदर) होय. कसिणाच्या सहचर्यामुळे ध्यान हे ‘शुभ’ असते. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. अत्यंत शुद्ध रंगाचे कसिण. काही आचार्यांच्या मते आकासानञ्चायतन इत्यादी देखील शुभ-आरंमण (शुभ आलंबन) च आहेत. ‘देशना समाप्त केली’ म्हणजे त्यांनी देशना केवळ उद्देश-मात्रावर (थोडक्यात निर्देश करण्यावर) च थांबवली. पाळीमध्ये “अंधकारावर अवलंबून (प्रकाश) जाणवला जातो” येथे देखील आलंबनच ग्रहण केले आहे, तसेच “हा धातू अशुभावर अवलंबून जाणवला जातो” येथेही (आलंबनच ग्रहण केले आहे). कारण ज्याप्रमाणे येथे सुवर्ण-कसिण हे ‘शुभ’ म्हणून अभिप्रेत आहे, त्याचप्रमाणे कुरूप (दुर्वर्ण) हे ‘अशुभ’ म्हणून अभिप्रेत आहे. Andhakāraṃ paṭiccāti andhakāraṃ paṭicchādakapaccayaṃ paṭicca. Paññāyatīti pākaṭo hoti. Tenāha ‘‘andhakāro hī’’tiādi. Ālokopi, andhakārena [Pg.134] paricchinno hotīti yojanā. Andhakāro tāva ālokena paricchinno hotu ‘‘yattha āloko natthi, tattha andhakāro’’ti āloko kathaṃ andhakārena paricchinno hotīti āha ‘‘andhakārena hi so pākaṭo hotī’’ti. Paricchedalekhāya viya cittarūpaṃ andhakārena hi parito paricchinno hutvā paññāyati, yathā taṃ chāyāya ātapo. Eseva nayoti asubhasubhānaṃ aññamaññaparicchinnataṃ atidisitvā tattha adhippetameva dassento ‘‘asubhe sati subhaṃ paññāyatī’’ti āha. Evamāhāti ‘‘asubhaṃ paṭicca subhaṃ paññāyatī’’ti avoca. ‘‘Rūpī rūpāni passatī’’tiādīsu viya uttarapadalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘rūpaṃ paṭiccāti rūpāvacarasamāpattiṃ paṭiccā’’ti. Tāya hi sati adhigatāya. Rūpasamatikkamā vā hotīti sabhāvārammaṇānaṃ rūpajjhānānaṃ samatikkamā ākāsānañcāyatanasamāpatti nāma hotīti attho. Eseva nayoti iminā ‘‘ākāsānañcāyatanasamatikkamā viññāṇañcāyatanasamāpatti nāma hotī’’tiādinā dvepi pakāre atidisati. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāñāṇena. Appavattinti yathāparicchinnakālaṃ appavattanaṃ. Etena khaṇanirodhādiṃ paṭikkhipati. ‘अन्धकारं पटिच्च’ म्हणजे अंधकाररूपी आच्छादक प्रत्ययावर (कारणावर) अवलंबून. ‘पञ्ञायति’ म्हणजे प्रकट होतो (स्पष्ट दिसतो). म्हणूनच “अंधकार खरोखरच...” इत्यादी म्हटले आहे. प्रकाश देखील अंधकाराने परिच्छिन्न (मर्यादित/स्पष्ट) होतो, अशी योजना आहे. “जिथे प्रकाश नाही, तिथे अंधकार आहे” या न्यायाने अंधकार तर प्रकाशाने परिच्छिन्न होतोच, पण प्रकाश अंधकाराने कसा परिच्छिन्न होतो? यावर म्हणतात— “अंधकारामुळेच तो (प्रकाश) प्रकट होतो.” ज्याप्रमाणे सीमारेषेमुळे चित्र स्पष्ट होते, त्याप्रमाणे अंधकारामुळे प्रकाश चहूबाजूंनी परिच्छिन्न होऊन जाणवला जातो, जसे की सावलीमुळे ऊन (स्पष्ट होते). ‘एसेव नयो’ (हाच नियम आहे) याद्वारे अशुभ आणि शुभ यांच्या परस्पर परिच्छिन्नतेचा अतिदेश करून (लागू करून), तेथे अभिप्रेत असलेला अर्थ दर्शवताना “अशुभ असताना शुभ जाणवले जाते” असे म्हटले आहे. ‘एवमाह’ म्हणजे “अशुभावर अवलंबून शुभ जाणवले जाते” असे म्हटले. “रूपी रूपांना पाहतो” इत्यादींप्रमाणे हा उत्तरपदलोपाने केलेला निर्देश आहे, म्हणून म्हटले आहे— “रूपावर अवलंबून म्हणजे रूपावचर समापत्तीवर अवलंबून.” कारण ती (रूपावचर समापत्ती) प्राप्त झाली असता. “किंवा रूपाच्या अतिक्रमणाने होते” म्हणजे स्वभाव-आलंबन असलेल्या रूपध्यानांचे अतिक्रमण केल्याने ‘आकासानञ्चायतन समापत्ती’ प्राप्त होते, असा अर्थ आहे. ‘एसेव नयो’ याद्वारे “आकासानञ्चायतनाच्या अतिक्रमणाने विञ्ञाणञ्चायतन समापत्ती प्राप्त होते” इत्यादी दोन्ही प्रकारांचा अतिदेश केला आहे. ‘पटिसङ्खा’ म्हणजे प्रतिसंख्या-ज्ञानाने (विचारपूर्वक ज्ञानाने). ‘अप्पवत्तिं’ म्हणजे निश्चित केलेल्या काळापर्यंत प्रवृत्ती न होणे (अनुत्पत्ती). याद्वारे क्षणिक निरोध इत्यादींचे खंडन केले जाते. Kathaṃ samāpatti pattabbāti imāsu sattasu dhātūsu kā pakārā saññāsamāpatti nānā hutvā samāpajjitabbā. Tenāha ‘‘kīdisā samāpattiyo’’tiādi. Saññāya atthibhāvenāti paṭukiccāya saññāya atthibhāvena. Sukhumasaṅkhārānaṃ tattha samāpattiyaṃ avasissatāya. Nirodhovāti saṅkhārānaṃ nirodho eva. ‘कशी समापत्ती प्राप्त करावी’ म्हणजे या सात धातूंमध्ये कोणत्या प्रकारची संज्ञा-समापत्ती विविध रूपाने प्राप्त करावी? म्हणूनच “कशा प्रकारच्या समापत्ती...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘संज्ञेच्या अस्तित्वाने’ म्हणजे स्पष्ट कार्य करणाऱ्या संज्ञेच्या अस्तित्वाने. कारण त्या समापत्तीमध्ये सूक्ष्म संस्कार शिल्लक राहतात. ‘निरोध’ म्हणजे संस्कारांचा निरोधच होय. Sattadhātusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सत्तधातुसुत्तवण्णना समाप्त. 2. Sanidānasuttavaṇṇanā २. सनिदानसुत्तवण्णना (सनिदान सूत्राचे स्पष्टीकरण) 96. Bhāvanapuṃsakametaṃ ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Sanidānanti attano phalaṃ nidadātīti nidānaṃ, kāraṇanti āha ‘‘sanidāno [Pg.135] sappaccayo’’ti. Kāmapaṭisaṃyuttoti kāmarāgasaṅkhātena kāmena paṭisaṃyutto vā kāmapaṭibaddho vā. Takketīti takko. Abhūtakāraṃ samāropetvā kappetīti saṅkappo. Ārammaṇe cittaṃ appetīti appanā. Visesena appetīti byappanā. Ārammaṇe cittaṃ abhiniropentaṃ viya pavattatīti cetaso abhiniropanā. Micchā viparīto pāpako saṅkappoti micchāsaṅkappo. Aññesu ca kāmapaṭisaṃyuttesu vijjamānesu vitakko eva kāmadhātusaddena niruḷho daṭṭhabbo vitakkassa kāmapasaṅgappattisātisayattā. Esa nayo byāpādadhātuādīsupi. Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātu hīnajjhāsayehi kāmetabbadhātubhāvato. ९६. हे ‘भावनपुंसक’ (भाववाचक नपुंसकलिंगी रूप) आहे, जसे की “विषम रीतीने चंद्र आणि सूर्य फिरतात” इत्यादींमध्ये (अंगुत्तरनिकाय ४.७०). ‘सनिदानं’ म्हणजे जे स्वतःचे फळ देते ते ‘निदान’ (कारण) होय, म्हणून म्हणतात— “सनिदान म्हणजे सप्रत्यय (कारणासह).” ‘कामपटिसंयुत्तो’ म्हणजे कामरागाच्या रूपाने असलेल्या कामाशी संबंधित किंवा कामाशी बद्ध असलेला. जो तर्क करतो तो ‘तक्क’ (तर्क/विचार). असत्य गोष्टीचा आरोप करून जी कल्पना केली जाते तो ‘सङ्कप्प’ (संकल्प). आलंबनावर चित्त एकाग्र करणे म्हणजे ‘अप्पना’ (अर्पणा). विशेष रूपाने एकाग्र करणे म्हणजे ‘ब्यप्पना’ (व्यर्पणा). आलंबनावर चित्त स्थिर केल्याप्रमाणे प्रवृत्त होणे म्हणजे ‘चेतसो अभिनिरोपणा’ (चित्ताचे अभिनिरोपण). मिथ्या, विपरीत आणि पापी संकल्प म्हणजे ‘मिच्छासङ्कप्प’ (मिथ्या संकल्प). इतर काम-संबंधित गोष्टी विद्यमान असताना देखील, वितर्क हाच ‘कामधातू’ या शब्दाने रूढ झाला आहे असे समजावे, कारण वितर्काची काम-प्रसंगात अत्यंत प्रवृत्ती असते. हाच नियम व्यापादधातू इत्यादींमध्ये देखील लागू होतो. सर्वच अकुशल धर्म हे ‘कामधातू’ आहेत, कारण हीन प्रवृत्तीच्या लोकांद्वारे ते इच्छिले जाण्यायोग्य (कामनीय) असतात. Kilesakāmassa ārammaṇabhāvattā sabbākusalasaṃgāhikāya kāmadhātuyā itarā dve saṅgahetvā kathanaṃ sabbasaṅgāhikā. Tissannaṃ dhātūnaṃ aññamaññaṃ asaṅkarato kathā asambhinnā. Imaṃ kāmāvacarasaññitaṃ kāmavitakkasaññitañca kāmadhātuṃ. Paṭiccāti paccayabhūtaṃ labhitvā. Tīhi kāraṇehīti tīhi sārabhūtehi kāraṇehi. क्लेशकामाचे आलंबन असल्याने, सर्व अकुशल धर्मांचा संग्रह करणाऱ्या कामधातूमध्ये इतर दोन (व्यापाद आणि विहिंसा) समाविष्ट करून सांगणे हे ‘सर्वसंग्राहक’ (कथन) आहे. तिन्ही धातूंचे परस्परांमध्ये मिश्रण न करता केलेले कथन हे ‘असंभिन्न’ (अमिश्रित) आहे. या कामावचर संज्ञित आणि कामवितर्क संज्ञित अशा कामधातूचा. ‘पटिच्च’ म्हणजे प्रत्ययभूत (कारणभूत) म्हणून प्राप्त करून. ‘तीहि कारणेहि’ म्हणजे तीन सारभूत (महत्त्वाच्या) कारणांनी. Byāpādavitakko byāpādo uttarapadalopena, so eva nijjīvaṭṭhena sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātūti byāpādadhātu. Byāpajjati cittaṃ etenāti byāpādo, doso. Byāpādopi dhātūti yojanā. Sahajātapaccayādivasenāti sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayavasena. Visesena hi parassa attano ca dukkhāpanaṃ vihiṃsā, sā eva dhātu, atthato rosanā parūpaghāto, tathā pavatto vā dosasahagatacittuppādo. उत्तरपदलोपाने ‘व्यापादवितर्क’ हाच ‘व्यापाद’ आहे, आणि तोच निर्जीव (अनात्म) अर्थाने व स्वभाव धारण करण्याच्या अर्थाने ‘धातू’ असल्याने त्याला ‘व्यापादधातू’ म्हटले जाते. ज्याच्यामुळे चित्त बिघडते (द्वेषयुक्त होते) तो ‘व्यापाद’ म्हणजे द्वेष होय. ‘व्यापाद देखील धातू आहे’ अशी योजना आहे. ‘सहजातप्रत्यय इत्यादींच्या द्वारे’ म्हणजे सहजात, अन्योन्य, निश्रय, संप्रयुक्त, अस्ति आणि अविगत प्रत्ययांच्या द्वारे. विशेषतः दुसऱ्याला आणि स्वतःला दुःख देणे म्हणजे ‘विहिंसा’ (हिंसा) होय, तीच धातू आहे. अर्थाच्या दृष्टीने ती क्रोध, पर-उपघात (दुसऱ्याला इजा करणे) किंवा त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेली द्वेषयुक्त चित्तोत्पत्ती आहे. Tiṇagahane araññeti tiṇehi gahanabhūte araññe. Anayabyasananti apāyabyasanaṃ, pariharaṇūpāyarahitaṃ vipattinti vā attho. Avaḍḍhiṃ vināsanti avaḍḍhiñceva vināsañcāti vadanti sabbaso vaḍḍhirahitaṃ. Sukkhatiṇadāyo viya ārammaṇaṃ kilesaggisaṃvaddhanaṭṭhena. Tiṇukkā viya akusalasaññā anudahanaṭṭhena. Tiṇakaṭṭha…pe… sattā anayabyasanāpattito. ‘‘Ime sattā’’ti hi ayoniso paṭipajjamānā adhippetā. Tenāha ‘‘yathā sukkhatiṇadāye’’tiādi. ‘तिणगहने अरञ्ञे’ म्हणजे गवताने दाट झालेल्या अरण्यात. ‘अनयब्यसनं’ म्हणजे अपाय-व्यसन (नाश), किंवा निवारणाचा उपाय नसलेली विपत्ती असा अर्थ आहे. ‘अवृद्धी आणि विनाश’ म्हणजे अवृद्धी आणि विनाश असे म्हणतात, जे पूर्णपणे वृद्धीरहित असणे आहे. क्लेशाग्नीला वाढवण्याच्या अर्थाने आलंबन हे सुक्या गवताच्या ढिगाऱ्यासारखे आहे. जाळण्याच्या (दहन करण्याच्या) अर्थाने अकुशल संज्ञा ही गवताच्या मशालीसारखी आहे. गवत, लाकूड... इत्यादींप्रमाणे प्राणी हे अनय-व्यसनाला (विपत्तीला) प्राप्त होतात. कारण “हे प्राणी” याद्वारे अयोग्य रीतीने (अयोनिशः) वागणारे प्राणी अभिप्रेत आहेत. म्हणूनच “ज्याप्रमाणे सुक्या गवताच्या ढिगाऱ्यात...” इत्यादी म्हटले आहे. Samatābhāvato [Pg.136] samatāvirodhato visamatāhetuto ca visamā rāgādayoti āha ‘‘rāgavisamādīni anugata’’nti. Icchitabbā avassaṃbhāvinibhāvena. समतेचा अभाव असल्याने, samatāvirodhato (समतेचा विरोध असल्याने) आणि विषमतेचे कारण असल्याने राग इत्यादी ‘विषम’ आहेत, म्हणून म्हटले आहे— “राग-विषम इत्यादींचे अनुकरण करणारे.” अपरिहार्यतेच्या भावनेने ते इच्छिले जाण्यायोग्य आहेत. Saṃkilesato nikkhamanaṭṭhena nekkhammo, so eva nijjīvaṭṭhena dhātūti nekkhammadhātu. Svāyaṃ nekkhammasaddo pabbajjādīsu kusalavitakke ca niruḷhoti āha ‘‘nekkhammavitakkopi nekkhammadhātū’’ti. Itarāpi dve dhātuyoti abyāpādaavihiṃsādhātuyo vadati. Visuṃ dīpetabbā sarūpena āgatattā. Vitakkādayoti nekkhammasaṅkappacchandapariḷāhapariyesanā. Yathānurūpaṃ attano attano paccayānurūpaṃ. Kathaṃ panettha kusaladhammesu pariḷāho vuttoti? Saṅkhārapariḷāhamattaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ, soḷasasu ākāresu dukkhasacce santāpaṭṭho viya vutto, yassa vigamena arahato sītibhāvappatti vuccati. संक्लेशातून (मळातून) बाहेर पडण्याच्या अर्थाने ‘नेक्खम्म’ (नैष्क्रम्य/त्याग) म्हटले जाते, आणि तेच निर्जीव (आत्मा नसलेल्या) अर्थाने ‘धातू’ असल्याने ‘नेक्खम्मधातू’ (नैष्क्रम्यधातू) आहे. तो हा ‘नेक्खम्म’ शब्द प्रव्रज्या इत्यादींमध्ये आणि कुशल वितर्कामध्ये रूढ झाला आहे, म्हणून म्हटले आहे - ‘नेक्खम्मवितर्क देखील नेक्खम्मधातू आहे’. इतर दोन धातू म्हणजे ‘अव्यापाद’ (अद्वेष) आणि ‘अविहिंसा’ (अहिंसा) धातू असे म्हणतात. स्वतःच्या स्वरूपात आल्यामुळे ते स्वतंत्रपणे स्पष्ट केले पाहिजेत. ‘वितर्क इत्यादी’ म्हणजे नेक्खम्म-संकल्प, छंद (इच्छा), परिळाह (दाह/तळमळ) आणि परियेसना (शोध). ‘यथानुरूप’ म्हणजे आपापल्या प्रत्ययानुसार (कारणानुसार). परंतु येथे कुशल धर्मांमध्ये ‘परिळाह’ (दाह) कसा काय सांगितला आहे? केवळ संस्कारांच्या दाहाचा (संखारपरिळाह) संदर्भ देऊन हे सांगितले आहे, जसे सोळा आकारांमध्ये दुःखसत्यात संतापाच्या (तापाच्या) अर्थाने सांगितले आहे, ज्याच्या विगमाने (नाशाने) अरहंताची ‘शीतीभावप्राप्ती’ (शांत अवस्था प्राप्त होणे) म्हटली जाते। Sayaṃ na byāpajjati, tena vā taṃsamaṅgīpuggalo na kiñci byāpādetīti abyāpādo, vihiṃsāya vuttavipariyāyehi sā veditabbā. Hitesibhāvena mijjati siniyhatīti mitto, mittassa esāti metti, abyāpādo. Mettāyanāti mettākāraṇaṃ, mettāya vā ayanā pavattanā. Mettāyitattanti mettāyitassa mettāya pavattassa bhāvo. Mettācetovimuttīti mettāyanavasena pavatto cittasamādhi. Sesaṃ vuttanayameva. स्वतः व्यापाद (द्वेष) करत नाही, किंवा ज्याच्यामुळे त्या गुणाने युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) कशाचाही घात करत नाही, तो ‘अव्यापाद’ होय. हिंसेच्या विरुद्ध अर्थाने ‘अविहिंसा’ समजली पाहिजे. हितैषी भावनेने जो स्नेह करतो तो ‘मित्र’ होय, मित्राची ही भावना म्हणजे ‘मेत्ती’ (मैत्री) म्हणजेच अव्यापाद होय. ‘मेत्तायना’ म्हणजे मैत्रीचे कारण, किंवा मैत्रीची प्रवृत्ती (प्रवर्तन). ‘मेत्तायितत्तं’ म्हणजे मैत्रीने युक्त असलेल्या चित्ताची प्रवृत्ती किंवा भाव. ‘मेत्ताचेतोविमुत्ती’ (मैत्री-चेतोविमुक्ती) म्हणजे मैत्रीच्या भावनेने प्रवृत्त झालेला चित्तसमाधी होय. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे। Sanidānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सनिदानसुत्तवर्णना समाप्त झाली। 3. Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā ३. गिंजकावसथसुत्तवर्णना 97. Ito paṭṭhāyāti ‘‘dhātuṃ, bhikkhave’’ti imasmā tatiyasuttato paṭṭhāya. Yāva kammavaggo, tāva netvā upagantvā seti etthāti āsayo, hīnādibhāvena adhīno āsayo ajjhāsayo, taṃ ajjhāsayaṃ, adhimuttanti attho. Saññā uppajjatītiādīsu hīnādibhedaṃ ajjhāsayaṃ paṭicca hīnādibhedā saññā, tannissayadiṭṭhivikappanā, vitakko ca uppajjati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā ca. Satthāresūti tesaṃ satthupaṭiññatāya vuttaṃ, na satthulakkhaṇasabbhāvato. Asammāsambuddhesūti ādhāre visaye ca bhummaṃ ekato katvā [Pg.137] vuttanti paṭhamaṃ tāva dassento ‘‘mayaṃ sammāsambuddhā’’tiādiṃ vatvā itaraṃ dassento ‘‘tesu sammāsambuddhā ete’’tiādimāha. Tesaṃ ‘‘mayaṃ sammāsambuddhā’’ti uppannadiṭṭhi idha mūlabhāvena pucchitā, itarā anusaṅkitāti pucchatiyevāti sāsaṅkaṃ vadati. ९७. ‘इथून पुढे’ म्हणजे ‘धातुं, भिक्खवे’ या तिसऱ्या सुत्तापासून पुढे. जोपर्यंत कम्मवग्ग आहे, तोपर्यंत घेऊन जाऊन, जवळ जाऊन जिथे राहतो तो ‘आसय’ (आशय) होय. हीन इत्यादी भावाने अधीन असलेला आशय म्हणजे ‘अज्झासय’ (अध्याशय), त्या अध्याशयाला, म्हणजेच ‘अधिमुक्त’ असा अर्थ आहे. ‘संज्ञा उत्पन्न होते’ इत्यादींमध्ये हीन इत्यादी भेदांच्या अध्याशयाला अनुसरून हीन इत्यादी भेदांची संज्ञा, त्यावर आधारित दृष्टीचा विकल्प आणि वितर्क हे सहजात कोटीने व उपनिषय कोटीने उत्पन्न होतात. ‘शास्त्यांमध्ये’ (सत्थारेसु) असे त्यांच्या शास्तृत्वाच्या प्रतिज्ञेमुळे म्हटले आहे, शास्त्याच्या लक्षणांच्या अस्तित्वामुळे नाही. ‘असम्यक्संबुद्धांमध्ये’ असे आधार आणि विषय या दोन्ही अर्थांत सप्तमी विभक्ती एकत्र करून सांगितले आहे, हे आधी दर्शवताना ‘आम्ही सम्यक्संबुद्ध आहोत’ इत्यादी सांगून, दुसरे दर्शवताना ‘त्यांच्यामध्ये हे सम्यक्संबुद्ध आहेत’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यांची ‘आम्ही सम्यक्संबुद्ध आहोत’ अशी उत्पन्न झालेली दृष्टी येथे मूळ रूपाने विचारली आहे, दुसरी शंकास्पद आहे म्हणून विचारलीच आहे, असे साशंकपणे म्हटले आहे। ‘‘Mahatī’’ti ettha mahāsaddo ‘‘mahājano’’tiādīsu viya bahuatthavācakoti daṭṭhabbo. Avijjāpi hīnahīnatarahīnatamādibhedena bahupakārā. Tassāti diṭṭhiyā. Kasmā panettha ‘‘yadidaṃ avijjā dhātū’’ti avijjaṃ uddharitvā ‘‘hīnaṃ dhātuṃ paṭiccā’’ti ajjhāsayadhātu niddiṭṭhāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, ‘‘aññaṃ uddharitvā aññaṃ niddiṭṭhā’’ti, yato avijjāsīsena ajjhāsayadhātu eva gahitā. Avijjāgahito hi purisapuggalo diṭṭhajjhāsayo hīnādibhedaṃ avijjādhātuṃ nissāya tato saññādiṭṭhiādike saṅkappeti. Paṇidhi patthanā, sā pana tathā tathā cittassa ṭhapanavasena hotīti āha ‘‘cittaṭṭhapana’’nti. Tenāha ‘‘sā panesā’’tiādi. Eteti hīnapaccayā saññādiṭṭhivitakkacetanā patthanā paṇidhisaṅkhātā hīnā dhammā. Hīno nāma hīnadhammasamāyogato. Sabbapadānīti ‘‘paññapetī’’tiādīni padāni yojetabbāni hīnasaddena majjhimuttamaṭṭhānantarassa asambhavato. Upapajjanaṃ ‘‘upapattī’’ti āha ‘‘dve upapattiyo paṭilābho ca nibbatti cā’’ti. Tattha hīnakulādīti ādi-saddena hīnarūpabhogaparisādīnaṃ saṅgaho. Hīnattikavasenāti hīnattike vuttattikapadavasenāti adhippāyo. Cittuppādakkhaṇeti idaṃ hīnattikapariyāpannānaṃ cittuppādānaṃ vasena tattha tattha laddhattā vuttaṃ. Pañcasu nīcakulesūti caṇḍālavenanesādarathakārapukkusakulesu. Dvādasaakusalacittuppādānaṃ pana yo koci paṭilābho hīnoti yojanā. Sesadvayepi eseva nayo. Imasmiṃ ṭhāneti ‘‘yāyaṃ, bhante, diṭṭhī’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. ‘‘Dhātuṃ, bhikkhave, paṭicca uppajjatī’’tiādinā āgatattā nibbattiyeva adhippetā, na paṭilābho. ‘महती’ येथे ‘महा’ शब्द ‘महाजन’ इत्यादी शब्दांप्रमाणे बहु-अर्थवाचक (पुष्कळ अर्थ सांगणारा) समजावा. अविद्या देखील हीन, हीनतर, हीनतम इत्यादी भेदांमुळे अनेक प्रकारची आहे. ‘तिची’ म्हणजे दृष्टीची. परंतु येथे ‘जी ही अविद्या धातू आहे’ असे अविद्येचा उल्लेख करून ‘हीन धातूला अनुसरून’ असे अध्याशयधातूचे निर्देश का केले आहे? हे असे समजू नये की ‘एकाचा उल्लेख करून दुसऱ्याचे निर्देश केले आहे’, कारण अविद्येच्या मुख्यत्वाने अध्याशयधातूच ग्रहण केली आहे. अविद्येने ग्रस्त असलेला आणि दृष्टीचा अध्याशय असलेला पुरुषपुद्गल हीन इत्यादी भेदांच्या अविद्याधातूचा आश्रय घेऊन त्यावरून संज्ञा, दृष्टी इत्यादींचे संकल्प करतो. ‘प्रणिधी’ म्हणजे प्रार्थना (इच्छा), ती त्या त्या प्रकारे चित्त स्थापित करण्याच्या स्वरूपात होते, म्हणून ‘चित्तट्ठपनं’ (चित्त प्रस्थापित करणे) असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘सा पनेसा’ (ती ही) इत्यादी म्हटले आहे. ‘हे’ म्हणजे हीन प्रत्ययांमुळे संज्ञा, दृष्टी, वितर्क, चेतना, प्रार्थना आणि प्रणिधी संज्ञक असलेले हीन धर्म होत. हीन म्हणजे हीन धर्मांच्या संयोगामुळे होणारा. ‘सर्व पदे’ म्हणजे ‘प्रज्ञापित करतो’ इत्यादी पदे जोडली पाहिजेत, कारण हीन शब्दाने मध्यम आणि उत्तम या अवस्थांचा असंभव असतो. उत्पन्न होणे म्हणजे ‘उपपत्ती’ होय, म्हणून म्हटले आहे - ‘दोन उपपत्ती आहेत - प्रतिलाभ (प्राप्ती) आणि निर्वृत्ती (उत्पत्ती)’. त्यामध्ये ‘हीनकुल इत्यादी’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने हीन रूप, भोग, परिषद इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘हीनत्रिकानुसार’ म्हणजे हीनत्रिकामध्ये सांगितलेल्या तीन पदांच्या अनुसार असा अभिप्राय आहे. ‘चित्तोत्पादक्षणी’ हे हीनत्रिकामध्ये समाविष्ट असलेल्या चित्तोत्पादांच्या अनुसार त्या त्या ठिकाणी प्राप्त झाल्यामुळे म्हटले आहे. ‘पाच नीच कुळांमध्ये’ म्हणजे चांडाल, वेण, निषाद, रथकार आणि पुक्कस कुळांमध्ये. बारा अकुशल चित्तोत्पादांपैकी कोणताही प्रतिलाभ (प्राप्ती) हा हीनच असतो, अशी योजना करावी. उर्वरित दोन्हीमध्येही हाच नियम आहे. ‘या ठिकाणी’ म्हणजे ‘भंते, जी ही दृष्टी आहे’ इत्यादी रूपाने आलेल्या या ठिकाणी. ‘भिक्खूहो, धातूला अनुसरून उत्पन्न होते’ इत्यादी रूपाने आल्यामुळे येथे ‘निर्वृत्ती’ (उत्पत्ती) च अभिप्रेत आहे, प्रतिलाभ (प्राप्ती) नाही। Giñjakāvasathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. गिंजकावसथसुत्तवर्णना समाप्त झाली। 4. Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā ४. हीनाधिमुक्तिकसुत्तवर्णना 98. Ekato [Pg.138] hontīti samānacchandatāya ajjhāsayato ekato honti. Nirantarā hontīti tāya eva samānacchandatāya cittena nibbisesā honti. Idha adhimutti nāma ajjhāsayadhātūti āha ‘‘hīnādhimuttikāti hīnajjhāsayā’’ti. ९८. ‘एकत्र होतात’ म्हणजे समान छंद (इच्छा) असल्यामुळे अध्याशयाने एकत्र होतात. ‘निरंतर (एकजीव) होतात’ म्हणजे त्याच समान छंदामुळे चित्ताने अभिन्न (निसर्गशः एकरूप) होतात. येथे ‘अधिमुक्ती’ म्हणजे अध्याशयधातू होय, म्हणून म्हटले आहे - ‘हीनाधिमुत्तिक म्हणजे हीन अध्याशय असलेले’. Hīnādhimuttikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. हीनाधिमुक्तिकसुत्तवर्णना समाप्त झाली। 5. Caṅkamasuttavaṇṇanā ५. चंकमसुत्तवर्णना 99. Mahāpaññesūti vipulapaññesu. Nanti sāriputtattheraṃ. Khandhantaranti khandhavibhāgaṃ, khandhānaṃ vā antaraṃ viseso atthīti khandhantaro. Esa nayo sesesupi. Parikammanti iddhividhādhigamassa pubbabhāgaparikammañceva uttaraparikammañca. Ānisaṃsanti iddhānisaṃsañceva ānisaṃsañca. Adhiṭṭhānaṃ vikubbananti adhiṭṭhānavidhānañceva vikubbanavidhānañca. Vuttanayenevāti ‘‘pathaviṃ pattharanto viyā’’tiādinā. ९९. ‘महाप्रज्ञावंतांमध्ये’ म्हणजे विपुल प्रज्ञा असलेल्यांमध्ये. ‘त्यांना’ म्हणजे सारिपुत्त थेरांना. ‘स्कंधांतर’ म्हणजे स्कंधांचा विभाग, किंवा स्कंधांमधील अंतर (विशेष भेद) आहे म्हणून स्कंधांतर. हाच नियम उर्वरित थेरांच्या बाबतीतही समजावा. ‘परिकर्म’ म्हणजे ऋद्धिविधी प्राप्त करण्याचा पूर्वभागातील परिकर्म आणि उत्तरभागातील परिकर्म होय. ‘आनिशंस’ म्हणजे ऋद्धीचे फायदे (ऋद्ध्यानिशंस) आणि सामान्य फायदे (आनिशंस) होय. ‘अधिष्ठान आणि विकुर्वण’ म्हणजे अधिष्ठान विधी आणि विकुर्वण (विविध रूपे धारण करणे) विधी होय. आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच, म्हणजे ‘पृथ्वीचा विस्तार केल्याप्रमाणे’ इत्यादी। Dhutaṅgaparihāranti dhutaṅgānaṃ pariharaṇavidhiṃ. Pariharaṇaggahaṇeneva samādānaṃ siddhaṃ hotīti taṃ na gahitaṃ. Ānisaṃsanti taṃtaṃdhutaṅgapariharaṇe daṭṭhabbaṃ ānisaṃsameva. Samodhānanti ‘‘ettakā piṇḍapātapaṭisaṃyuttā, ettakā senāsanapaṭisaṃyuttā’’ti paccayavasena aññamaññañca antogadhattā. Adhiṭṭhānanti adhiṭṭhānavidhiṃ. Bhedanti ukkaṭṭhādibhedañceva bhinnākārañca. ‘धुतांगपरिहार’ म्हणजे धुतांगांचे पालन करण्याचा विधी. पालनाचा स्वीकार केल्यानेच समादान (स्वीकारणे) सिद्ध होते, म्हणून ते वेगळे घेतले नाही. ‘आनिशंस’ म्हणजे त्या त्या धुतांगांचे पालन केल्याने मिळणारे फायदेच समजावे. ‘समोधान’ (एकत्रीकरण) म्हणजे ‘एवढे पिंडपाताशी संबंधित, एवढे शयनासनाशी संबंधित’ अशा प्रत्ययांच्या (साधनांच्या) आधारे एकमेकांमध्ये अंतर्भूत असणे. ‘अधिष्ठान’ म्हणजे अधिष्ठान विधी. ‘भेद’ म्हणजे उत्कृष्ट इत्यादी भेद आणि भिन्न प्रकार। Parikammanti ‘‘dibbacakkhu evaṃ uppādetabbaṃ, evaṃ visodhetabba’’ntiādinā parikammavidhānaṃ. Ānisaṃsanti paresaṃ ajjhāsayānurūpāyatanādiānisaṃsapabhedaṃ. Upakkilesanti sādhāraṇaṃ asādhāraṇaṃ duvidhaṃ upakkilesaṃ. Vipassanābhāvanupakkilesā hi dibbacakkhussa upakkilesāti veditabbā. "परिकम्म" (परिकर्म/पूर्वतयारी) म्हणजे "दिव्यचक्षू अशा प्रकारे उत्पन्न करावे, अशा प्रकारे विशुद्ध करावे" इत्यादी परिकर्मविधान होय. "आनिसंस" (फायदे/अनुशंसा) म्हणजे इतरांच्या अध्याशयाला (अंर्तहेतूला) अनुरूप अशा आयतन इत्यादींच्या फायद्यांचे वर्गीकरण होय. "उपक्किलेस" (उपक्लेश) म्हणजे साधारण आणि असाधारण असे दोन प्रकारचे उपक्किलेस होय. विपश्यना भावनेचे उपक्किलेस हेच दिव्यचक्षूचे उपक्किलेस आहेत, असे जाणावे. Saṅkhepavitthāragambhīruttānavicitrakathādīsūti saṅkhepo vitthāro gambhīratā uttānatā vicitrabhāvo neyyatthatā nītatthatāti evamādīsu dhammassa kathetabbappakāresu taṃ taṃ kathetabbākāraṃ. "संक्षेप, विस्तार, गंभीर, उत्तान, विचित्र कथा इत्यादींमध्ये" म्हणजे संक्षेप, विस्तार, गंभीरता, उत्तानता (स्पष्टता), विचित्रता (विविधता), नेय्यार्थता (अप्रत्यक्ष अर्थ) आणि नीतार्थता (प्रत्यक्ष अर्थ) इत्यादी धर्माच्या सांगण्याच्या प्रकारांमध्ये त्या त्या सांगण्याच्या पद्धतीला (दर्शविते). Iti-saddo [Pg.139] ādiattho, pakārattho vā. Tena – 'इति' हा शब्द 'इत्यादी' अर्थाचा किंवा 'प्रकार' अर्थाचा आहे. त्यामुळे - ‘‘Ādimhi sīlaṃ deseyya, (dī. ni. aṭṭha. 1.190; ma. ni. aṭṭha. 1.291)Majjhe cittaṃ viniddise; Ante paññā kathetabbā,Eso dhammakathāvidho’’ti. – "सुरुवातीला शीलाचा उपदेश करावा, मध्ये चित्ताचा (समाधीचा) निर्देश करावा आणि शेवटी प्रज्ञेचे कथन करावे; हाच धर्मकथेचा विधी आहे." Evaṃ kathetabbākāraṃ saṅgaṇhāti. अशा प्रकारे सांगण्याच्या पद्धतीचा संग्रह करतो. ‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ; Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. (dī. ni. 1.190; ma. ni. aṭṭha. 1.291; pari. 485) – "शिथिल (अल्पप्राण), धनित (महाप्राण), दीर्घ, र्हस्व, गुरु, लघु, निग्गहीत (अनुस्वार), संबंद्ध, व्यवस्थित आणि विमुक्त; असे व्यंजनबुद्धीचे (उच्चारणाच्या ज्ञानाचे) दहा प्रकार आहेत." Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanabuddhiṃ. Aṭṭhuppattinti tassa tassa suttassa jātakassa ca aṭṭhuppattiṃ. Anusandhinti pacchānusandhiādianusandhiṃ. Pubbāparanti sambandhaṃ. Idaṃ padaṃ evaṃ vattabbaṃ, idaṃ pubbāparaṃ evaṃ gahetabbanti. अशा प्रकारे सांगितलेल्या दहा प्रकारच्या व्यंजनबुद्धीला (दर्शविते). "अट्ठुप्पत्ति" (प्रसंग/उत्पत्तीचा संदर्भ) म्हणजे त्या त्या सूत्राच्या आणि जातकाच्या उत्पत्तीचा प्रसंग होय. "अनुसंधि" म्हणजे पश्चाद्-अनुसंधि इत्यादी अनुसंधि (संदर्भ-जोडणी) होय. "पुब्बापर" (पूर्वापर) म्हणजे संबंध होय; जसे की, "हे पद असे म्हणावे, हा पूर्वापर संबंध असा ग्रहण करावा" इत्यादी. Kulasaṅgaṇhanaparihāranti lābhuppādanatthaṃ kulānaṃ saṅgaṇhanavidhino pariharaṇaṃ tanniyamitaṃ ekantikaṃ kulasaṅgahaṇavidhiṃ. "कुलसंगण्हनपरिहार" (कुलांचा संग्रह करणे टाळणे) म्हणजे लाभ मिळवण्यासाठी कुलांचा (कुटुंबांचा) संग्रह करण्याच्या पद्धतीचा त्याग करणे किंवा त्या नियमाने मर्यादित असलेला एकांतिक कुलसंग्रह विधी होय. Caṅkamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. चंक्रमसूत्रवर्णन समाप्त झाले. 6. Sagāthāsuttavaṇṇanā ६. सगाथासूत्रवर्णन. 100. ‘‘Dhātuso saṃsandantī’’ti idaṃ ajjhāsayato sarikkhatādassanaṃ, na kāyena missībhāvadassananti āha ‘‘samuddantare’’tiādi. Nirantaroti nibbiseso. Saṃsaggāti pañcavidhasaṃsaggahetu. Saṃsaggagahaṇena cettha saṃsaggavatthukā taṇhā gahitā. Tenāha ‘‘dassana…pe… snehenā’’ti. १००. "धातूंच्या (स्वभावाच्या) अनुसार एकत्र येतात" हे अध्याशयाच्या (विचारांच्या) समानतेचे दर्शन आहे, शरीराने एकत्र येण्याचे दर्शन नाही, म्हणूनच "समुद्रामध्ये" इत्यादी म्हटले आहे. "निरंतर" म्हणजे भेद नसलेला (अभिन्न). "संसर्ग" म्हणजे पाच प्रकारच्या संसर्गाचे कारण होय. येथे संसर्ग ग्रहणाने संसर्गविषयक तृष्णा ग्रहण केली आहे. म्हणूनच "दर्शन...पे... स्नेहाने" असे म्हटले आहे. Vanati bhajati sajjati tenāti vanaṃ, vanathoti ca kileso vuccatīti āha ‘‘vanatho jātoti kilesavanaṃ jāta’’nti. Itare saṃsaggamūlakāti tameva paṭikkhipanto āha ‘‘adassanenā’’ti. Sādhujīvīti sādhu suṭṭhu jīvī, taṃjīvanasīlo. Tenāha ‘‘parisuddhajīvitaṃ jīvamāno’’ti. ज्याच्याद्वारे इच्छा केली जाते, सेवन केले जाते, आसक्त झाले जाते ते 'वन' होय, आणि 'वनथ' म्हणजे क्लेश म्हटले जाते; म्हणूनच "वनथ उत्पन्न झाला म्हणजे क्लेशरूप वन उत्पन्न झाले" असे म्हटले आहे. इतर संसर्गमूलक आहेत, त्याचाच निषेध करताना "अदर्शनाने" असे म्हटले आहे. "साधुजीवी" म्हणजे चांगल्या प्रकारे जगणारा, तसा जीवन जगण्याचा स्वभाव असलेला. म्हणूनच "परिशुद्ध जीवन जगणारा" असे म्हटले आहे. Sagāthāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सगाथासूत्रवर्णन समाप्त झाले. 7. Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā ७. अस्सद्धसंसंदनसूत्रवर्णन (अश्रद्ध-संसंदन सूत्र वर्णन). 101. Nirojāti [Pg.140] saddhāsnehābhāvena nisnehā. Tato eva arasabhāvena nirasā. Ekasadisāti samasamā nibbisesā. Tenāha ‘‘nirantarā’’ti. Alajjitāya ekasīmakatā bhinnamariyādā. Saddhā tesaṃ atthīti saddhā. Tantipālakāti saddhammatantiyā pālakā. Vaṃsānurakkhakāti ariyavaṃsassa anurakkhakā. Āraddhavīriyāti paggahitavīriyā. Yasmā tādisānaṃ vīriyaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti kiccasiddhiyā, tasmā vuttaṃ ‘‘paripuṇṇaparakkamā’’ti. Sabbakiccapariggāhikāyāti catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ bhāvanākiccapariggāhikāya. १०१. "निरोजा" (सारहीन) म्हणजे श्रद्धा आणि स्नेहाच्या अभावामुळे स्नेहरहित. म्हणूनच रसहीनतेमुळे निरस. "एकसदृश Assaddhasaṃsandanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अस्सद्धसंसंदनसूत्रवर्णन समाप्त झाले। 8-12. Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā ८-१२. अस्सद्धमूलकसूत्र-इत्यादी वर्णन। 102-106. Aṭṭhamādīnīti aṭṭhamaṃ navamaṃ dasamaṃ ekādasamaṃ dvādasamanti imāni pañca suttānīti eke. Apare pana nava suttānīti icchanti. Svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vuttoyeva. Pāḷiyañca kesuci potthakesu likhīyati. १०२-१०६. "आठवे इत्यादी" म्हणजे आठवे, नववे, दहावे, अकरावे आणि बारावे अशी ही पाच सूत्रे आहेत, असे काही जण मानतात. तर इतर काही जण नऊ सूत्रे मानतात. हा अर्थ अट्ठकथेमध्ये सांगितलेलाच आहे आणि पालिच्या काही पुस्तकांमध्येही तो लिहिला आहे। Assaddhamūlakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. अस्सद्धमूलकसूत्र-इत्यादी वर्णन समाप्त झाले। Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. द्वितीय वर्ग वर्णन समाप्त झाले। 3. Kammapathavaggo ३. कम्मपथवग्ग (कर्मपथवर्ग)। 1-2. Asamāhitasuttādivaṇṇanā १-२. असमाहितसूत्र-इत्यादी वर्णन। 107-108. Ito paresūti ito dutiyavaggato paresu suttesu. Paṭhamanti paṭhamavagge paṭhamaṃ. Kasmā panettha evaṃ desanā pavattāti āha ‘‘evaṃ vuccamāne’’tiādi. १०७-१०८. "यापुढील सूत्रांमध्ये" म्हणजे या दुसऱ्या वर्गापुढील सूत्रांमध्ये. "पहिले" म्हणजे पहिल्या वर्गातील पहिले सूत्र होय. परंतु येथे अशी देशना का प्रवृत्त झाली? म्हणून "असे म्हटले असता" इत्यादी म्हटले आहे। Asamāhitasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. असमाहितसूत्र-इत्यादी वर्णन समाप्त झाले। 3-5. Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā ३-५. पंचसिक्खापदसूत्र-इत्यादी वर्णन। 109-111. Surāmerayasaṅkhātanti [Pg.141] piṭṭhasurādisurāsaṅkhātaṃ pupphāsavādimerayasaṅkhātañca. Majjanaṭṭhena majjaṃ. Surāmerayamajjappamādoti vuccati ‘‘majjati tenā’’ti katvā. Tasmiṃ tiṭṭhantīti tasmiṃ pamāde pamajjanavasena tiṭṭhantīti attho. Sesaṃ tatiyacatutthesu suviññeyyamevāti. १०९-१११. "सुरामेरय" संज्ञक म्हणजे पिठाची सुरा इत्यादी सुरा संज्ञक आणि फुलांचे आसव इत्यादी मेरय संज्ञक होय. मद आणण्याच्या अर्थाने "मज्ज" (मद्य) म्हटले जाते. "ज्याच्यामुळे मनुष्य मत्त होतो" म्हणून त्याला "सुरामेरयमज्जप्पमाद" (सुरा-मेरय-मद्य-प्रमाद) असे म्हटले जाते. "त्यामध्ये राहतात" म्हणजे त्या प्रमादामध्ये (बेसावधपणामध्ये) प्रमाद करण्याच्या रूपाने राहतात, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग तिसऱ्या आणि चौथ्या सूत्रात सहज समजण्यासारखाच आहे। Pañcame tāni padāni saṃvaṇṇetuṃ ‘‘pañcame’’tiādi āraddhaṃ. Tattha pāṇo nāma vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ, taṃ pāṇaṃ atipātenti aticca antareyeva, atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātenti saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātentīti attho. Kāyena vācāya vā adinnaṃ parasantakaṃ. Ādiyantīti gaṇhanti. Micchāti na sammā, gārayhavasena. Musāti atathaṃ vatthu. Vadantīti visaṃvādanavasena vadanti. Piyasuññakaraṇato pisuṇā, pisati vā pare satte, hiṃsatīti attho. Mammacchedikāti etena parassa mammacchedavasena ekantapharusasañcetanā pharusavācā nāmāti dasseti. Abhijjhāsaddo lubbhane niruḷhoti āha ‘‘parabhaṇḍe lubbhanasīlāti attho’’ti. Byāpannanti dosavasena vipannaṃ. Pakativijahanena pūtibhūtaṃ. Sādhūhi garahitabbataṃ pattā ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattā natthikāhetukaakiriyadiṭṭhi kammapathapariyāpannā nāma. Micchattapariyāpannā sabbāpi lokuttaramaggapaṭipakkhā viparītadiṭṭhi. पाचव्या सूत्रात त्या पदांचे वर्णन करण्यासाठी "पाचव्यामध्ये" इत्यादी आरंभ केला आहे. तेथे "प्राण" (पाण) म्हणजे व्यवहाराने प्राणी आणि परमार्थ रूपाने जीवितेन्द्रिय होय. "त्या प्राणाचा अतिपात करतात" म्हणजे मध्येच नष्ट करतात, किंवा शस्त्रादींनी आघात करून हळूहळू मरू न देता त्वरित मारतात, असा अर्थ आहे. कायेने किंवा वाचेने न दिलेले, दुसऱ्याच्या मालकीचे "घेतात" (आदियन्ति) म्हणजे ग्रहण करतात. "मिथ्या" (मिच्छा) म्हणजे जे सम्यक नाही, जे निंदनीय आहे. "मृषा" (मुसा) म्हणजे असत्य गोष्ट. "बोलतात" (वदन्ति) म्हणजे फसवणुकीच्या उद्देशाने बोलतात. प्रिय व्यक्तींना वेगळे करण्याच्या अर्थाने "पिशुन" (पिसुणा - चाहाडी), किंवा जे दुसऱ्या प्राण्यांना पिडतात, हिंसा करतात, असा अर्थ आहे. "मर्मच्छेदिका" याद्वारे दुसऱ्याच्या मर्मावर आघात करण्याच्या हेतूने केलेली अत्यंत कठोर चेतना म्हणजेच "परुषवाचा" (कठोर वाणी) होय, हे दर्शविते. "अभिज्झा" (लोभ) हा शब्द लोभ करण्याच्या अर्थात रूढ आहे, म्हणून "दुसऱ्याच्या वस्तूवर लोभ करण्याचा स्वभाव, असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. "ब्यापन्न" (व्यापन्न) म्हणजे द्वेषामुळे बिघडलेले, मूळ स्वभाव सोडल्यामुळे दूषित झालेले. सज्जनांद्वारे निंदनीय ठरलेली, "दिलेले काही नाही" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेली नास्तिक, अहेतुक आणि अक्रिया दृष्टी ही कर्मपथात समाविष्ट आहे. मिथ्यात्वात समाविष्ट असलेली सर्वच दृष्टी ही लोकोत्तर मार्गाच्या विरोधी असणारी विपरीत दृष्टी होय। Tesanti kammapathānaṃ. Vohāratoti indriyabaddhaṃ upādāya paññattimattato. Tiracchānagatādīsūti ādi-saddena petānaṃ saṅgaho. Payogavatthumahantatādīhi mahāsāvajjatā tehi paccayehi uppajjamānāya cetanāya balavabhāvato. Yathāvuttapaccayavipariyāyepi taṃtaṃpaccayehi cetanāya balavabhāvavasena appasāvajjamahāsāvajjatā vā veditabbā. Iddhimayoti kammavipākiddhimayo dāṭhākoṭanādīnaṃ viya. "त्यांचे" म्हणजे कर्मपथांचे. "व्यवहाराने" म्हणजे इंद्रियांशी बद्ध असलेल्या गोष्टींना ग्रहण करून केवळ प्रज्ञप्ती (संज्ञा) रूपाने होय. "तिर्यकयोनी इत्यादींमध्ये" येथील "इत्यादी" शब्दाने प्रेतांचा संग्रह होतो. प्रयोग (प्रयत्न) आणि वस्तूच्या मोठेपणामुळे महा-सावद्यता (मोठे पाप) होते, कारण त्या कारणांमुळे उत्पन्न होणारी चेतना बलवान असते. वर सांगितलेल्या कारणांच्या विपर्ययामध्येही (उलट परिस्थितीतही) त्या त्या कारणांमुळे चेतनेच्या बलवान असण्यानुसार अल्प-सावद्यता किंवा महा-सावद्यता जाणावी. "ऋद्धिमय" म्हणजे कर्मविपाक-ऋद्धिमय, जसे की सुळके घासणे इत्यादी। Methunasamācāresūti sadāraparadāragamanavasena duvidhesu methunasamācāresu. Tepi hīnādhimuttikehi kattabbato kāmā nāma. Micchācāroti gārayhācāro. Gārayhatā cassa ekantanihīnatāyāti āha [Pg.142] ‘‘ekantanindito lāmakācāro’’ti asaddhammādhippāyenāti asaddhammasevanādhippāyena. Gottarakkhitāti sagottehi rakkhitā. Dhammarakkhitāti sahadhammehi rakkhitā. Sassāmikā nāma sārakkhā. Yassā gamane daṇḍo ṭhapito, sā saparidaṇḍā. Bhariyabhāvāya dhanena kītā dhanakkītā. Chandena vasatīti chandavāsinī. Bhogatthaṃ vasatīti bhogavāsinī. Paṭatthaṃ vasatīti paṭavāsinī. Udakapattaṃ āmasitvā gahitā odapattakinī. Cumbaṭaṃ apanetvā gahitā obhaṭacumbaṭā. Karamarānītā dhajāhaṭā. Taṅkhaṇikaṃ gahitā muhuttikā. Abhibhavitvā vītikkamo micchācāro mahāsāvajjo, na tathā dvinnaṃ samānacchandatāya. Abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassāti vadanti. Sevanācitte sati payogābhāvo appamāṇaṃ yebhuyyena itthiyā sevanāpayogassa abhāvato. Tathā sati puretaraṃ sevanācittassa upaṭṭhānepi tassā micchācāro na siyā, tathā purisassapi sevanāpayogābhāve. Tasmā attano ruciyā pavattitassa vasena tayo, balakkārena pavattitassa vasena tayoti sabbepi aggahitaggahaṇena ‘‘cattāro sambhārā’’ti vuttaṃ. "मैथुनसमाचारेसु" (मैथुन समाचारात) म्हणजे स्वतःची पत्नी आणि परस्त्री यांच्याकडे जाण्याच्या स्वरूपातील दोन प्रकारच्या मैथुन समाचारात. ते देखील हीन प्रवृत्तीच्या (हीनमुक्तीच्या) लोकांद्वारे केले जाण्यामुळे 'काम' (वासना) म्हटले जाते. "मिच्छाचारो" (व्यभिचार) म्हणजे निंदनीय आचरण. त्याचे निंदनीय असणे हे अत्यंत हीन दर्जाचे असल्यामुळे म्हटले आहे - "अत्यंत निंदनीय आणि तुच्छ आचरण". "असद्धम्माधिप्पायेन" म्हणजे असद्धर्माचे (वाईट धर्माचे) सेवन करण्याच्या हेतूने. "गोत्तरक्खिता" म्हणजे स्वतःच्या गोत्रातील (नातेवाईकांद्वारे) रक्षित केलेली. "धम्मरक्खिता" म्हणजे सहधर्मीयांद्वारे रक्षित केलेली. "सस्सामिका" म्हणजे पती असलेली (संरक्षित). जिच्याकडे जाण्यावर दंड (शिक्षा) ठेवला आहे, ती "सपरिदंडा". पत्नी बनवण्यासाठी धनाने खरेदी केलेली ती "धनक्कीता" (धनाने खरेदी केलेली). इच्छेने राहणारी ती "छंदवासिनी". भोगासाठी राहणारी ती "भोगवासिनी". वस्त्रासाठी राहणारी ती "पटवासिनी". पाण्याचे पात्र स्पर्श करून स्वीकारलेली ती "ओदपत्तकिनी". डोक्यावरील चुंबळ (बिंदी/वळकुटी) उतरवून स्वीकारलेली ती "ओभटचुंबटा". युद्धात पकडून आणलेली ती "धजाहटा" (करमरानीता). तात्पुरती स्वीकारलेली ती "मुहुत्तिका" (तात्कालिक). बळजबरीने केलेला व्यभिचार हा महासावज्ज (मोठा दोष) आहे, दोघांच्या समान इच्छेने केलेला तसा नाही. बळजबरीने व्यभिचार केला जात असतानाही, चुकीच्या मार्गाने जाण्यास संमती दिली तरी, पूर्वी उत्पन्न झालेल्या सेवनाच्या हेतूचा आणि प्रयत्नाचा अभाव असल्यामुळे, पीडित व्यक्तीला व्यभिचार लागत नाही, असे म्हणतात. सेवनाची इच्छा असतानाही प्रयत्नाचा अभाव असणे हे प्रमाण नाही, कारण बहुतांश स्त्रियांच्या बाबतीत सेवनाच्या प्रयत्नाचा अभाव असतो. तसे असल्यास, पूर्वी सेवनाची इच्छा उत्पन्न झाली असली तरी तिला व्यभिचार लागणार नाही, तसेच पुरुषाच्या बाबतीतही सेवनाच्या प्रयत्नाचा अभाव असल्यास. म्हणून, स्वतःच्या इच्छेने प्रवृत्त झालेल्याच्या संदर्भात तीन, आणि बळजबरीने प्रवृत्त झालेल्याच्या संदर्भात तीन, अशा प्रकारे सर्व मिळून न घेतलेल्याच्या ग्रहणाने "चार घटक" (चत्तारो संभारा) असे म्हटले आहे. Āsevanamandatāyāti yāya akusalacetanāya samphaṃ palapati, tassā ittarakālatāya pavattiyā anāsevanāti paridubbalā hoti cetanā. "आसेवनमंदताया" (सेवनाच्या मंदतेमुळे) म्हणजे ज्या अकुशल चेतनेने मनुष्य निरर्थक बडबड (सम्पप्पलाप) करतो, ती चेतना अल्प काळासाठी प्रवृत्त होत असल्यामुळे आणि तिचे वारंवार सेवन न झाल्यामुळे अत्यंत दुर्बळ असते. Upasaggavasena atthavisesavācino dhātusaddāti abhijjhāyatīti padassa parabhaṇḍābhimukhītiādiattho vutto. Tanninnatāyāti tasmiṃ parabhaṇḍe lubbhanavasena ninnatāya. Abhipubbo jhe-saddo lubbhane niruḷhoti daṭṭhabbo. Yassa bhaṇḍaṃ abhijjhāyati, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjātiādinā nayena tattha appasāvajjamahāsāvajjavibhāgo veditabbo. Tenāha ‘‘adinnādānaṃ viyā’’tiādi. Attano pariṇāmanaṃ cittenevāti daṭṭhabbaṃ. उपसर्गाच्या प्रभावामुळे धातूचे शब्द विशेष अर्थ व्यक्त करतात, म्हणूनच "अभिज्झायति" (लोभ धरतो) या शब्दाचा अर्थ "दुसऱ्याच्या वस्तूवर नजर ठेवणे" इत्यादी असा सांगितला आहे. "तन्निन्नताया" म्हणजे त्या दुसऱ्याच्या वस्तूवर लोभ ठेवण्याच्या प्रवृत्तीमुळे. 'अभि' उपसर्ग लागलेला 'झे' (झायति) हा शब्द लोभ धरण्याच्या अर्थात रूढ झाला आहे असे समजावे. ज्याची वस्तू मिळवण्याचा लोभ धरला जातो, ती वस्तू कमी गुणांची असल्यास कमी दोष (अप्पसावज्ज) आणि मोठ्या गुणांची असल्यास मोठा दोष (महासावज्ज) या पद्धतीने तेथे कमी दोष आणि मोठ्या दोषाचा विभाग समजून घ्यावा. म्हणूनच म्हटले आहे - "अदिन्नादानाप्रमाणे" (चोरीप्रमाणे) इत्यादी. स्वतःकडे वळवणे हे केवळ चित्तानेच होते, असे समजावे. Hitasukhaṃ byāpādayatīti yo naṃ uppādeti, yassa uppādeti, tassa sati samavāye hitasukhaṃ vināseti. Aho vatāti iminā yathā abhijjhāne vatthuno ekantato attano pariṇāmanaṃ dassitaṃ[Pg.143], evamidhāpi vatthuno ‘‘aho vatā’’ti iminā parassa vināsacintāya ekantato niyamitabhāvaṃ dasseti. Evañhi nesaṃ dāruṇappavattiyā kammapathappavatti. "हितसुखं ब्यापादेति" (हित आणि सुखाचा नाश करतो) म्हणजे जो या व्यापादाला (द्वेषाला) उत्पन्न करतो, ज्याच्यामध्ये तो उत्पन्न होतो, त्याचा संयोग झाल्यावर तो त्याच्या हित आणि सुखाचा नाश करतो. "अहो वत" (अरेरे/असे व्हावे) या शब्दाने जसे अभिज्झामध्ये (लोभात) वस्तूचे पूर्णपणे स्वतःकडे वळवणे दर्शवले आहे, तसेच येथेही "अहो वत" या शब्दाने दुसऱ्याच्या नाशाच्या विचाराने वस्तूचे पूर्णपणे निश्चित असणे दर्शवले आहे. अशा प्रकारे त्यांच्या क्रूर प्रवृत्तीमुळे कर्मपथाची प्रवृत्ती होते. Yathābhuccagahaṇābhāvenāti yathātacchagahaṇassa abhāvena aniccādisabhāvassa niccādito gahaṇena. Micchā passatīti vitathaṃ passati. Samphappalāpo viyāti iminā āsevanassa appamahantatāhi micchādiṭṭhiyā appasāvajjamahāsāvajjatā. Vatthunoti gahitavatthuno. Gahitākāraviparītatāti micchādiṭṭhiyā gahitākārassa viparītatā. Tathābhāvenāti attano gahitākāreneva tassā diṭṭhiyā, gahitassa vā vatthuno upaṭṭhānaṃ ‘‘evametaṃ, na ito aññathā’’ti. "यथाभुच्चगहणाभावेन" (यथार्थ ग्रहणाच्या अभावामुळे) म्हणजे वास्तविक ग्रहणाच्या अभावामुळे, अनित्य इत्यादी स्वभावाला नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण केल्यामुळे. "मिच्छा पस्सति" म्हणजे चुकीचे (विपरीत) पाहतो. "सम्पप्पलापाप्रमाणे" याने सेवनाच्या अल्प किंवा अधिक प्रमाणामुळे मिथ्यादृष्टीचे कमी दोषयुक्त किंवा अधिक दोषयुक्त असणे स्पष्ट होते. "वत्थुनो" म्हणजे ग्रहण केलेल्या वस्तूचे. "गहिताकारविपरीतता" म्हणजे मिथ्यादृष्टीने ग्रहण केलेल्या आकाराची विपरीतता (उलटेपणा). "तथाभावेन" म्हणजे स्वतः ग्रहण केलेल्या आकारानेच त्या दृष्टीचे, किंवा ग्रहण केलेल्या वस्तूचे "हे असेच आहे, यापेक्षा वेगळे नाही" असे समोर येणे होय. Dhammatoti sabhāvato. Koṭṭhāsatoti cittaṅgakoṭṭhāsato, yaṃkoṭṭhāsā honti, tatoti attho. Cetanādhammāvāti cetanāsabhāvā eva. Paṭipāṭiyā sattāti ettha nanu cetanā abhidhamme kammapathesu na vuttāti paṭipāṭiyā sattannaṃ kammapathabhāvo na yuttoti? Na, avacanassa aññahetukattā. Na hi tattha cetanāya akammapathattā kammapatharāsimhi avacanaṃ, kadāci pana kammapatho hoti, na sabbadāti kammapathabhāvassa aniyatattā avacanaṃ. Yadā, panassa kammapathabhāvo hoti, tadā kammapatharāsisaṅgaho na nivārito. Etthāha – yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ, nanu abhijjhādīnampi kammapathabhāvaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsimhi avacanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā. Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyā? Saccametaṃ. Sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā kammapathabhāvoti na vuttā siyā. Cetanāya hi ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi (a. ni. 6.63; kathā. 539) tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanato (kathā. 539) kammabhāvo pākaṭo. Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ tatthuppajjanakasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo, tassā kammapathabhāvo. Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo, cetanājanitapiṭṭhivaṭṭakabhāvena sugatiduggatitaduppajjanakasukhadukkhānaṃ [Pg.144] pathabhāvo cāti, na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti, te eva tena sabhāvena dassetuṃ abhidhamme kammapatharāsibhāvena vuttā. Atathājātiyakattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttāti daṭṭhabbaṃ. Mūlaṃ patvāti mūladesanaṃ patvā, mūlasabhāvesu dhammesu desiyamānesūti attho. "धम्मतो" म्हणजे स्वभावाने. "कोट्ठासतो" म्हणजे चित्ताच्या अंगांच्या भागावरून, जे भाग असतात त्यावरून असा अर्थ आहे. "चेतनाधम्मावा" म्हणजे चेतना स्वभावाचेच. "पटिपाटिया सत्ता" (क्रमाने सात) यावर शंका येते की, अभिधम्मात कर्मपथांमध्ये चेतनेचा उल्लेख केलेला नाही, मग क्रमाने सात जणांचा कर्मपथ असणे योग्य नाही का? नाही, कारण न बोलण्याचे (उल्लेख न करण्याचे) कारण वेगळे आहे. तेथे चेतना ही कर्मपथ नसल्यामुळे कर्मपथांच्या समूहात तिचा उल्लेख केलेला नाही असे नाही, तर कधी ती कर्मपथ असते आणि नेहमी नसते, अशा प्रकारे कर्मपथ असण्याच्या अनिश्चिततेमुळे तिचा उल्लेख केलेला नाही. परंतु, जेव्हा ती कर्मपथ बनते, तेव्हा कर्मपथांच्या समूहात तिचा समावेश करण्यास मनाई नाही. येथे विचारले आहे - जर चेतनेचे नेहमी कर्मपथ न असण्यामुळे तिचा कर्मपथ असणे अनिश्चित आहे म्हणून कर्मपथांच्या समूहात तिचा उल्लेख केलेला नाही, तर अभिज्झा (लोभ) इत्यादी देखील कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्या अवस्थेत अस्तित्वात असल्यामुळे त्यांचाही कर्मपथ असणे अनिश्चित आहे, मग त्यांचाही कर्मपथांच्या समूहात उल्लेख न होण्याचा प्रसंग येईल का? नाही येणार, कारण त्यांचे कर्मपथ असणे आणि त्या स्वभावाचे असणे यामुळे त्यांचा तेथे उल्लेख केला आहे. जर असे असेल, तर चेतनेचाही तेथे उल्लेख करायला हवा होता का? हे सत्य आहे. परंतु, ती प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी रूपाने प्रकट असल्यामुळे तिचा कर्मपथ असणे स्पष्ट आहे, म्हणून तिचा उल्लेख केला नसावा. कारण चेतनेचा "हे भिक्खूंनो, मी चेतनेलाच कर्म म्हणतो" आणि "हे भिक्खूंनो, तीन प्रकारची काय-संचेतना अकुशल कायकर्म आहे" इत्यादी वचनांवरून कर्मभाव स्पष्ट आहे. आणि कर्मच सुगती-दुर्गती आणि तेथे उत्पन्न होणाऱ्या सुख-दुःखाचा मार्ग (पथ) बनून प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला कर्मपथ म्हटले जाते, हा तिचा कर्मपथ असण्याचा स्वभाव स्पष्ट आहे. परंतु, अभिज्झा इत्यादींचा चेतनेच्या प्रेरणेच्या रूपाने सुचरित-दुच्चरित भाव असतो, आणि चेतनेने निर्माण केलेल्या पाठीमागच्या चक्राच्या रूपाने सुगती-दुर्गती आणि तेथे उत्पन्न होणाऱ्या सुख-दुःखाचा मार्ग असणे, हा त्यांचा कर्मपथ असण्याचा स्वभाव तसा स्पष्ट नाही. म्हणून, त्यांना त्याच स्वभावाने दर्शवण्यासाठी अभिधम्मात कर्मपथांच्या समूहाच्या रूपाने सांगितले आहे. किंवा चेतना त्या जातीची (स्वभावाची) नसल्यामुळे तिच्यासोबत त्यांचा उल्लेख केलेला नाही, असे समजावे. "मूलं पत्वा" म्हणजे मूळ उपदेशाला प्राप्त करून, मूळ स्वभावाच्या धर्मांचा उपदेश केला जात असताना असा अर्थ आहे. Adinnādānaṃ sattārammaṇanti idaṃ ‘‘pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evā’’ti imāya pāḷiyā virujjhati. Yañhi pāṇātipātādidussīlyassa ārammaṇaṃ, tadeva taṃ veramaṇiyā ārammaṇaṃ. Vītikkamitabbavatthuto eva hi viratīti. ‘‘Sattārammaṇa’’nti vā sattasaṅkhātaṃ saṅkhārārammaṇameva upādāya vuttattā na koci virodho. Tathā hi vuttaṃ sammohavinodaniyaṃ (vibha. aṭṭha. 714) ‘‘yāni sikkhāpadāni ettha ‘sattārammaṇānī’ti vuttāni, tāni yasmā ‘sattoti’ti saṅkhaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karontī’’ti. Ito paresupi eseva nayo. Visabhāgavatthuno ‘‘itthipurisā’’ti gahetabbato sattārammaṇotipi eke. ‘‘Eko diṭṭho, dve sutā’’tiādinā samphappalapane diṭṭhasutamutaviññātavasena. Tathā abhijjhāti ettha tathā-saddo ‘‘diṭṭhasutamutaviññātavasenā’’ti idampi upasaṃharati, na sattasaṅkhārārammaṇataṃ eva dassanādivasena abhijjhāyanato. ‘‘Natthi sattā opapātikā’’ti pavattamānāpi micchādiṭṭhi tebhūmakadhammārammaṇā evāti adhippāyena tassā saṅkhārārammaṇatā vuttā. Kathaṃ pana micchādiṭṭhiyā mahaggatappattā dhammā ārammaṇaṃ hontīti? Sādhāraṇato. Natthi sukaṭadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipākoti hi pavattamānāya atthato rūpārūpāvacaradhammāpi gahitāva hontīti. अदिन्नादान (चोरी करणे) हे 'सत्त्व-आरम्मण' (प्राणी-आलंबन) आहे, हे 'पाच शिखापदे केवळ परित्त-आरम्मण (मर्यादित आलंबन) आहेत' या पाळी वचनाशी विरुद्ध ठरते. कारण जे प्राणातिपातादी दुःशीलाचे आलंबन असते, तेच त्यापासून विरतीचे (विरमणाचे) आलंबन असते. कारण ज्या वस्तूचे उल्लंघन करायचे असते, तिच्यापासूनच विरती होते. किंवा 'सत्त्व-आरम्मण' असे जे म्हटले आहे, ते सत्त्व म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संस्कारांचेच आलंबन घेऊन म्हटल्यामुळे कोणताही विरोध नाही. तसेच संमोहविनोदनीमध्ये (विभंग अट्ठकथा ७१४) म्हटले आहे - 'येथे जी शिखापदे 'सत्त्व-आरम्मण' अशी म्हटली आहेत, ती ज्या अर्थी 'सत्त्व' या संज्ञेला प्राप्त झालेल्या संस्कारांनाच आलंबन बनवतात (म्हणून ती सत्त्व-आरम्मण आहेत).' यापुढील इतर शिखापदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. विसभाग (भिन्न) वस्तूच्या 'स्त्री-पुरुष' अशा ग्रहणावरून काही आचार्य याला 'सत्त्व-आरम्मण' असेही म्हणतात. 'एक पाहिलेला, दोन ऐकलेले' इत्यादी प्रकारे संफप्पलाप (व्यर्थ बडबड) मध्ये पाहिलेले, ऐकलेले, विचारलेले आणि जाणलेले या आधारे (आलंबन होते). तसेच 'अभिज्झा' (लोभ) या संदर्भात 'तथा' हा शब्द 'पाहिलेले, ऐकलेले, विचारलेले आणि जाणलेले या आधारे' या अर्थाचाही समावेश करतो, केवळ सत्त्व आणि संस्कारांचे आलंबन घेऊन दर्शनादींद्वारे अभिज्झा (लोभ) उत्पन्न होत नाही म्हणून. 'औपपातिक (स्वयं उत्पन्न होणारे) प्राणी नसतात' अशी प्रवृत्त होणारी मिथ्यादृष्टी देखील त्रिभूमिक (तेभूमिक) धर्मांचेच आलंबन घेणारी असते, या अभिप्रायाने तिचे 'संस्कार-आरम्मणत्व' सांगितले आहे. पण मिथ्यादृष्टीला महग्गत (महानतेला प्राप्त झालेले) धर्म कसे काय आलंबन होतात? साधारणपणे. 'चांगल्या आणि वाईट कर्मांचे फळ किंवा विपाक नसतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या मिथ्यादृष्टीत अर्थतः रूप आणि अरूप भूमीतील धर्म देखील गृहीत धरले जातातच. Sukhabahulatāya rājāno hasamānāpi ‘‘coraṃ ghātethā’’ti vadanti, hāso pana tesaṃ aññavisayoti āha ‘‘sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hotī’’ti. Majjhattavedano na hoti, sukhavedanova. Tattha ‘‘kāmānaṃ samudayā’’tiādinā vedanābhedo veditabbo. Lobhasamuṭṭhāno musāvādo sukhavedano vā siyā majjhattavedano vā, dosasamuṭṭhāno dukkhavedano vāti musāvādo tivedano siyā. Iminā nayena sesesupi yathārahaṃ vedanānaṃ [Pg.145] ‘‘lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādinā bhedo veditabbo. सुखाच्या बाहुल्यामुळे (अतिशय आनंदात असल्यामुळे) राजे हसत हसतही 'चोराला ठार मारा' असे म्हणतात, परंतु त्यांचा तो हास्य हा दुसऱ्या विषयाशी संबंधित असतो, म्हणून म्हटले आहे - 'त्यांची संनिष्ठापक चेतना (निर्णय घेणारी चेतना) मात्र दुःखाशी संप्रयुक्त (युक्त) च असते.' ती मध्यस्थ (उपेक्षक) वेदना नसते, तर सुख वेदनाच असते. तेथे 'कामांच्या समुदयामुळे' इत्यादी प्रकारे वेदनेचा भेद समजून घ्यावा. लोभापासून उत्पन्न झालेला मुसावाद (असत्य बोलणे) हा सुख वेदनेचा किंवा मध्यस्थ (उपेक्षक) वेदनेचा असू शकतो, आणि द्वेषापासून उत्पन्न झालेला मुसावाद हा दुःख वेदनेचा असतो; अशा प्रकारे मुसावाद हा त्रिविध वेदनेचा असू शकतो. या नियमाने इतर शिखापदांमध्येही योग्यतेनुसार वेदनांचा 'लोभ हा कर्मांच्या समुदयाचे (उत्पत्तीचे) कारण आहे' इत्यादी प्रकारे भेद समजून घ्यावा. Pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlakoti sampayuttamūlameva sandhāya vuttaṃ. Tassa hi mūlaṭṭhena upakārabhāvo dosaviseso, nidānamūle pana gayhamāne lobhamohavasenapi vaṭṭati. Sammūḷho āmisakiñjakkhakāmopi hi pāṇaṃ hanati. Tenevāha ‘‘lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādi (a. ni. 3.34). Sesesupi eseva nayo. प्राणातिपात (जीवहिंसा) हा द्वेष आणि मोहाच्या प्रभावामुळे द्विमूलक (दोन मुळे असलेला) आहे, हे संप्रयुक्त मूलालाच उद्देशून म्हटले आहे. कारण मूळ या अर्थाने त्याचा उपकारक भाव हा द्वेषविशेष आहे, परंतु निदान-मूलाचे ग्रहण केले असता तो लोभ आणि मोहाच्या प्रभावानेही घडतो. कारण संमोहित झालेला आणि आमिषाची (भोगाची) इच्छा करणारा मनुष्य देखील प्राणाची हिंसा करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'लोभ हा कर्मांच्या समुदयाचे (उत्पत्तीचे) कारण आहे' इत्यादी (अंगुत्तर निकाय ३.३४). इतर शिखापदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. Asamādinnasīlassa sampattato yathāupaṭṭhitavītikkamitabbavatthuto virati sampattavirati. Samādānena uppannā virati samādānavirati. Kilesānaṃ samucchindanavasena pavattā maggasampayuttā virati samucchedavirati. Kāmañcettha pāḷiyaṃ viratiyova āgatā, sikkhāpadavibhaṅge pana cetanāpi āharitvā dassitāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘cetanāpi vaṭṭanti viratiyopī’’ti āha. ज्याने शील ग्रहण केलेले नाही अशा व्यक्तीची, समोर उपस्थित असलेल्या आणि उल्लंघन करण्यास योग्य असलेल्या वस्तूपासून जी विरती होते, ती 'संपत्त-विरती' (प्राप्त विरती) होय. शील समादान (ग्रहण) केल्याने उत्पन्न झालेली विरती ही 'समादान-विरती' होय. क्लेशांच्या समूळ उच्चाटनाच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारी आणि मार्गाशी संप्रयुक्त असलेली विरती ही 'समुच्छेद-विरती' होय. जरी पाळीमध्ये केवळ विरतीच आली आहे, तरी शिखापदविभंगात चेतनेचाही उल्लेख करून ती दर्शविली आहे, म्हणून या दोन्हीचे ग्रहण करताना 'चेतना देखील प्रवृत्त होते आणि विरती देखील' असे म्हटले आहे. Adussīlyārammaṇā jīvitindriyādiārammaṇā kathaṃ dussīlyāni pajahantīti dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Pāṇātipātādīhi viramaṇavasena pavattanato tadārammaṇabhāveneva tāni pajahanti. Na hi tadeva ārabbha taṃ pajahituṃ sakkā tato anissaṭabhāvato. अदुःशीलाचे आलंबन असणारे आणि जीवितेन्द्रियादींचे आलंबन असणारे (चित्त) दुःशीलाचा कसा त्याग करतात, हे दर्शवण्यासाठी 'ज्याप्रमाणे...' इत्यादी म्हटले आहे. प्राणातिपातादींपासून विरमित होण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त होत असल्यामुळे, त्याच आलंबनभावाने ते त्यांचा त्याग करतात. कारण त्या आलंबनाचाच आश्रय घेऊन त्याचा त्याग करणे शक्य नाही, कारण त्यापासून सुटका झालेली नसते. Anabhijjhā…pe… viramantassāti abhijjhaṃ pajahantassāti attho. Na hi manoduccaritato virati atthi anabhijjhādīheva tappahānasiddhito. 'अनभिज्झा (अलोभ)... पे... विरमित होणाऱ्याचा' याचा अर्थ 'अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करणाऱ्याचा' असा आहे. कारण मनोदुश्चरित्रापासून विरती नसते, तर अनभिज्झा इत्यादींद्वारेच त्याचा प्रहाण (त्याग) सिद्ध होतो. Pañcasikkhāpadasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. पंचशिखापदसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले. 7. Dasaṅgasuttavaṇṇanā ७. दसंगसुत्त वर्णन 113. Micchattasammattavasenāti ettha micchābhāvo micchattaṃ, tathā sammābhāvo sammattaṃ. Tathā tathā pavattā akusalakkhandhāva micchāsati, evaṃ micchāñāṇampi daṭṭhabbaṃ. Na hi ñāṇassa micchābhāvo nāma atthi. Tasmā micchāñāṇinoti micchāsaññāṇāti attho, ayoniso pavattacittuppādāti [Pg.146] adhippāyo. Micchāpaccavekkhaṇenāti micchādiṭṭhiādīnaṃ micchā ayoniso paccavekkhaṇena. Kusalavimuttīti pakatipurisasantarajānanaṃ, guṇaviyuttassa attano sakattani avaṭṭhānanti evamādiṃ akusalapavattiṃ ‘‘kusalavimuttī’’ti gahetvā ṭhitā micchāvimuttikā. Sammāpaccavekkhaṇāti jhānavimokkhādīsu sammā aviparītaṃ pavattā paccavekkhaṇā. ११३. 'मिथ्यात्व आणि सम्यक्त्व यांच्या प्रभावाने' येथे मिथ्या भाव म्हणजे मिथ्यात्व आणि सम्यक् भाव म्हणजे सम्यक्त्व होय. त्या त्या प्रकारे प्रवृत्त होणारे अकुशल स्कंध म्हणजेच मिथ्या स्मृती होय, याचप्रमाणे मिथ्या ज्ञानाचेही आकलन करावे. कारण ज्ञानाचा मिथ्या भाव नसतो. म्हणून 'मिथ्या ज्ञानी' म्हणजे 'मिथ्या संज्ञा असलेले' असा अर्थ आहे, म्हणजेच अयोनिशः प्रवृत्त होणारी चित्तोत्पत्ती असा अभिप्राय आहे. 'मिथ्या प्रत्यवेक्षणाने' म्हणजे मिथ्यादृष्टी इत्यादींचे मिथ्या अयोनिशः प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) करणे. 'कुशल विमुक्ती' म्हणजे प्रकृती आणि पुरुष यांच्या भेदाचे ज्ञान, गुणांपासून विमुक्त झालेल्या आत्म्याचे स्वतःच्या स्वरूपात स्थित असणे इत्यादी अकुशल प्रवृत्तीला 'कुशल विमुक्ती' मानून राहिलेले ते 'मिथ्या विमुक्त' होत. 'सम्यक् प्रत्यवेक्षणा' म्हणजे ध्यान, विमोक्ष इत्यादींमध्ये सम्यक् आणि अविपरीत (योग्य) प्रकारे प्रवृत्त होणारे प्रत्यवेक्षण होय. Dasaṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दसंगसुत्त वर्णन समाप्त झाले. Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. तिसऱ्या वर्गाचे वर्णन समाप्त झाले. 4. Catutthavaggo ४. चौथा वर्ग 1. Catudhātusuttavaṇṇanā १. चतुधातुसुत्त वर्णन 114. Patiṭṭhādhātūti sahajātānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhābhūtā dhātu. Ābandhanadhātūti nahāniyacuṇṇassa udakaṃ viya sahajātadhammānaṃ ābandhanabhūtā dhātu. Paripācanadhātūti sūriyo phalādīnaṃ viya sahajātadhammānaṃ paripācanabhūtā dhātu. Vitthambhanadhātūti dutiyo viya sahajātadhammānaṃ vitthambhanabhūtā dhātu. Kesādayo vīsati koṭṭhāsā. Ādi-saddena pittādayo santappanādayo uddhaṅgamā vātādayo gahitā. Etāti dhātuyo. ११४. 'प्रतिष्ठाधातू' (पृथ्वीधातू) म्हणजे सहजात (एकत्र उत्पन्न झालेल्या) धर्मांना आधारभूत असणारा धातू. 'आबंधनधातू' (आपधातू) म्हणजे स्नानचूर्णामध्ये (उटण्यात) पाण्याप्रमाणे सहजात धर्मांना एकत्र बांधून ठेवणारा धातू. 'परिपायनधातू' (तेजोधातू) म्हणजे सूर्य फळांना पिकवतो त्याप्रमाणे सहजात धर्मांना परिपक्व करणारा धातू. 'विस्तंभनधातू' (वायूधातू) म्हणजे दुसऱ्याप्रमाणे सहजात धर्मांना आधार देणारा (स्तंभित करणारा) धातू. केसादी वीस भाग आहेत. 'आदी' शब्दाने पित्तादी, संतापनादी आणि ऊर्ध्वगामी वातादींचे ग्रहण केले आहे. या धातू आहेत. Catudhātusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. चतुधातुसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 2. Pubbesambodhasuttavaṇṇanā २. पुब्बेसंबोधसुत्त वर्णन 115. Ayaṃ pathavīdhātuṃ nissāya taṃ ārabbha pavatto assādo. Evaṃ pavattānanti evaṃ kāye pabhāvassa pavedanavaseneva pavattānaṃ. Hutvā abhāvākārenāti pubbe avijjamānā paccayasāmaggiyā hutvā uppajjitvā puna bhaṅgupagamanato uddhaṃ abhāvākārena. Na niccāti aniccā addhuvattā, dhuvaṃ niccaṃ. Paṭipīḷanākārenāti udayabbayavasena abhiṇhaṃ pīḷanākārena [Pg.147] dukkhaṭṭhena. Sabhāvavigamākārenāti attano sabhāvassa vigacchanākārena. Sabhāvadhammā hi appamattaṃ khaṇaṃ patvā nirujjhanti. Tasmā te ‘‘jarāya maraṇena cā’’ti dvedhā vipariṇamanti. Tenāha ‘‘vipariṇāmadhammā’’ti. Ādīnaṃ vāti pavattetīti ādīnavo, paramakāpaññatā. Vinīyatīti vūpasamīyati. Accantappahānavasena nissarati etenāti nissaraṇaṃ. ११५. हा पृथ्वीधातूचा आश्रय घेऊन, त्याला अनुसरून प्रवृत्त झालेला आस्वाद (अस्साद) आहे. ‘अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्यांचे’ म्हणजे अशा प्रकारे शरीरात प्रभावाच्या प्रकटीकरणामुळेच प्रवृत्त झालेल्यांचे. ‘होऊन अभावाच्या रूपाने’ म्हणजे पूर्वी अस्तित्वात नसलेले, प्रत्यय-सामग्रीमुळे (कारणांच्या समूहामुळे) उत्पन्न होऊन, पुन्हा भंगाला (विनाशाला) प्राप्त झाल्यानंतर अभावाच्या रूपाने. ‘नित्य नाही’ म्हणजे अनित्य, अध्रुव, ध्रुव नित्य नसलेले. ‘पीडा देण्याच्या रूपाने’ म्हणजे उदय आणि व्ययाच्या (उत्पत्ती आणि विनाशाच्या) कारणाने सतत पीडा देण्याच्या रूपाने, दुःखाच्या अर्थाने. ‘स्वभाव नष्ट होण्याच्या रूपाने’ म्हणजे स्वतःचा स्वभाव निघून जाण्याच्या रूपाने. कारण स्वभावधर्म हे अत्यंत अल्प क्षणाला प्राप्त होऊन निरुद्ध होतात (नष्ट होतात). म्हणूनच ते ‘जरा आणि मरणाने’ अशा दोन प्रकारे विपरिणाम पावतात (बदलतात). म्हणूनच म्हटले आहे - ‘विपरिणामधर्मी’. ‘आदीन’ (दोष) प्रवृत्त करतो म्हणून तो ‘आदीनव’ (दोष/धोका) आहे, जो परम कारुण्यता किंवा अत्यंत दीनता आहे. ‘विनीत होतो’ म्हणजे शांत होतो. अत्यंत प्रहाण (पूर्णपणे त्याग) करण्याच्या रूपाने यातून सुटका होते, म्हणून ते ‘निस्सरण’ (मुक्ती) आहे. Sāyaṃ nipannā sabbarattiṃ khepetvā pāto uṭṭhahāma, māsapuṇṇaghaṭo viya no sarīraṃ nissandābhāvato. संध्याकाळी झोपून, संपूर्ण रात्र घालवून आम्ही सकाळी उठतो, तेव्हा आमचे शरीर उडदाने भरलेल्या घागरीसारखे असते, कारण त्यातून कोणताही स्राव बाहेर पडत नाही. Phusitamattesupīti udakassa phusitamattesupi. ‘केवळ स्पर्श केल्यावरही’ म्हणजे पाण्याच्या केवळ स्पर्श केल्यावरही. Atināmenti kālaṃ. Evaṃ vuttanayena pavattā puggalā etā pathavīdhātuādayo assādenti nāma abhirativasena tattha ākaṅkhuppādanato. ते काळ घालवतात. अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने प्रवृत्त झालेले पुद्गल (व्यक्ती) या पृथ्वीधातू इत्यादींचा आस्वाद घेतात, कारण अभिरतीच्या (आसक्तीच्या) वशतेमुळे तिथे आकांक्षा उत्पन्न होते. Abhivisiṭṭhena ñāṇenāti aggamaggañāṇena. Rukkho bodhi ‘‘bujjhati etthā’’ti katvā. Maggo bodhi ‘‘bujjhati etenā’’ti katvā. Sabbaññutaññāṇaṃ bodhi sammā sāmañca sabbadhammānaṃ bujjhanato. Nibbānaṃ bodhi bujjhitabbato. Tesanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Sāvakapāramīñāṇanti sāvakapāramīñāṇaṃ yāthāvato dassanavatthu. ‘अतिविशिष्ट ज्ञानाने’ म्हणजे अग्र मार्ग ज्ञानाने (सर्वोच्च मार्ग ज्ञानाने). ‘येथे बोध प्राप्त होतो’ म्हणून वृक्ष हा ‘बोधी’ आहे. ‘याच्याद्वारे बोध प्राप्त होतो’ म्हणून मार्ग हा ‘बोधी’ आहे. सर्व धर्मांचा सम्यक आणि स्वतः बोध होत असल्यामुळे ‘सर्वज्ञता ज्ञान’ हे ‘बोधी’ आहे. जाणण्यायोग्य असल्यामुळे ‘निर्वाण’ हे ‘बोधी’ आहे. ‘त्यांचे’ हा निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचा शब्द आहे. ‘श्रावकपारमी ज्ञान’ म्हणजे श्रावकपारमी ज्ञान जे यथार्थ दर्शनाचे साधन आहे. Akuppāti paṭipakkhehi akopetabbo. Kāraṇatoti ariyamaggato. Tato hissa akuppatā. Tenāha ‘‘sā hī’’tiādī. Ārammaṇatoti nibbānārammaṇato nibbānārammaṇānaṃ lokiyasamāpattīnaṃ abhāvato. ‘अकुप्प’ (अकोभ्य) म्हणजे प्रतिपक्षांद्वारे क्षोभित न करता येण्याजोगा. ‘कारणाने’ म्हणजे आर्यमार्गामुळे. कारण त्यापासूनच त्याची अकुप्पता (अक्षोभ्यता) असते. म्हणूनच म्हटले आहे ‘तीच’ इत्यादी. ‘आलंबनामुळे’ म्हणजे निर्वाण आलंबनामुळे, कारण निर्वाण आलंबन असलेल्या लौकिक समापत्तींचा अभाव असतो. Vitthāravasenāti ekekadhātuvasenāti vadanti, ekekissā pana dhātuyā lakkhaṇavibhattidassanavasena. Yanti hetuatthe nipāto, yaṃ nimittanti attho. Assādeti etenāti assādo, taṇhā. Ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti ettha ayaṃ-saddo ‘‘pahānapaṭivedho’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbo ‘‘ayaṃ pahānapaṭivedho paṭivijjhitabbaṭṭhena samudayasacca’’nti. Esa nayo sesasaccesupi. Yāti yathāvuttesu assādo ādīnavo nissaraṇanti imesu tīsu ṭhānesu pavattā [Pg.148] yā diṭṭhi…pe… yo samādhi, ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccanti vuttanayeneva yojetabbaṃ. ‘विस्ताराने’ म्हणजे प्रत्येक धातूच्या रूपाने असे म्हणतात, परंतु प्रत्येक धातूचे लक्षण आणि विभाग दाखवण्याच्या रूपाने. ‘यम्’ हा हेतूच्या अर्थातील निपात आहे, ‘जे निमित्त’ असा याचा अर्थ आहे. ‘याच्याद्वारे आस्वाद घेतो’ म्हणून तो ‘आस्वाद’ (अस्साद) आहे, म्हणजेच तृष्णा. ‘हा पृथ्वीधातूचा आस्वाद आहे’ यामध्ये ‘हा’ (अयं) हा शब्द ‘प्रहाण-प्रतिवेध’ येथेही आणून जोडला पाहिजे की, ‘हा प्रहाण-प्रतिवेध प्रतिवेध करण्याच्या (जाणून घेण्याच्या) अर्थाने समुदाय सत्य आहे’. हाच नियम उर्वरित सत्यांनाही लागू होतो. ‘जी’ म्हणजे वर सांगितलेल्या आस्वाद, आदीनव आणि niस्सरण या तीन स्थानांमध्ये प्रवृत्त झालेली जी दृष्टी...पे... जो समाधी, हा ‘भावना-प्रतिवेध’ मार्गसत्य आहे, अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीनेच जोडले पाहिजे. Pubbesambodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पुब्बेसंबोधसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 3. Acariṃsuttavaṇṇanā ३. अचरिंसुत्तवर्णना 116. Yathā yāvatā nissaraṇapariyesanaṭṭhāne ādīnavapariyesanā, evaṃ yāvatā ādīnavapariyesanaṭṭhāne assādapariyesanā sammāpaṭipannassāti vuttaṃ ‘‘acarinti ñāṇacārena acariṃ, anubhavanacārenā’’ti. ११६. ज्याप्रमाणे निस्सरण शोधण्याच्या स्थानामध्ये आदीनव शोधणे असते, त्याचप्रमाणे आदीनव शोधण्याच्या स्थानामध्ये आस्वाद शोधणे हे सम्यक प्रतिपन्न (योग्य मार्गावर चालणाऱ्या) व्यक्तीचे असते, म्हणूनच म्हटले आहे - ‘मी आचरण केले’ म्हणजे ज्ञानचारणाने आचरण केले, अनुभवाच्या चारणाने आचरण केले. Acariṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अचरिंसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 4. Nocedaṃsuttavaṇṇanā ४. नोचेदंसुत्तवर्णना 117. Nissaṭātiādīni padāni, ādito vuttapaṭisedhenāti ‘‘nevā’’ti ettha vuttena nakārena. Tenāha ‘‘na nissaṭā’’tiādi. Vimariyādikatenātiādi ca ettha viharaṇapekkhaṇe karaṇavacanaṃ. Dutiyanayeti ‘‘yato ca kho, bhikkhave’’tiādinā vuttanaye. Kilesavaṭṭamariyādāya sabbaso abhāvato nimmariyādikatena cittena. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi. Tīsūti dutiyādīsu tīsu. ११७. ‘निस्सृत’ (मुक्त झालेले) इत्यादी पदे, सुरुवातीला सांगितलेल्या निषेधाने म्हणजे ‘नेव’ (नाहीच) यामध्ये सांगितलेल्या ‘न’ कारामुळे आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे ‘मुक्त झाले नाहीत’ इत्यादी. ‘मर्यादारहित केलेल्या’ इत्यादी शब्द येथे विहरण (राहणे) आणि अपेक्षण (पाहणे) या अर्थातील तृतीया विभक्तीचे शब्द आहेत. दुसऱ्या पद्धतीमध्ये ‘भिक्खूहो, जेव्हा खरोखर’ इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीमध्ये. क्लेश-वर्तुळाच्या (किलेस-वट्ट) मर्यादेचा पूर्णपणे अभाव असल्यामुळे मर्यादारहित झालेल्या चित्ताने. म्हणूनच म्हटले आहे ‘तेथे’ इत्यादी. ‘तिन्हींमध्ये’ म्हणजे दुसऱ्या इत्यादी तिन्हींमध्ये. Nocedaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नोचेदंसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 5. Ekantadukkhasuttavaṇṇanā ५. एकंतदुक्खसुत्तवर्णना 118. Ekanteneva dukkhāti avīcimahānirayo viya ekantato dukkhā eva sukhena avomissā. Dukkhena anupatitāti dukkheneva sabbaso upagatā. Dukkhena okkantāti bahiddhā viya antopi dukkhena avakkantā anupaviṭṭhā. Sukhavedanāpaccayatāya imāsaṃ dhātūnaṃ sukhatā viya dukkhavedanāpaccayatāpi veditabbā, saṅkhāradukkhatā pana sabbattha caritā eva[Pg.149]. Sabbatthāti sabbāsu dhātūsu, sabbaṭṭhānesu vā. Paṭhamaṃ sukhaṃ dassetvāpi pacchā dukkhassa kathitattā ‘‘dukkhalakkhaṇaṃ kathita’’nti vuttaṃ. ११८. ‘एकांततः दुःख’ म्हणजे अवीची महानरकाप्रमाणे एकांततः दुःखच, जे सुखाने अमिश्रित (मिश्रित नसलेले) आहे. ‘दुःखाने अनुगत’ म्हणजे दुःखानेच पूर्णपणे व्यापलेले. ‘दुःखाने आक्रांत’ म्हणजे बाहेरून जसे तसेच आतूनही दुःखाने आक्रांत झालेले, प्रवेश केलेले. सुखवेदनेच्या प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) या धातूंचे सुखत्व जसे आहे, तसेच दुःखवेदनेच्या प्रत्ययामुळे दुःखत्वही जाणावे, परंतु संस्कार-दुःखता (संखारदुक्खता) तर सर्वत्र पसरलेलीच आहे. ‘सर्वत्र’ म्हणजे सर्व धातूंमध्ये किंवा सर्व स्थानांमध्ये. सुरुवातीला सुख दाखवूनही नंतर दुःखाचे वर्णन केल्यामुळे ‘दुःखलक्षण सांगितले आहे’ असे म्हटले आहे. Ekantadukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. एकंतदुक्खसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 6-10. Abhinandasuttādivaṇṇanā ६-१०. अभिनंदसुत्तआदिवर्णना 119-123. Chaṭṭhasattamesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vivaṭṭaṃ kathita’’nti vuttaṃ. Tīsu suttesu. Catusaccamevāti cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccanti tesaṃ ekajjhaṃ gahaṇaṃ, niyamo pana tabbinimuttassa paramatthassa abhāvato. ११९-१२३. सहाव्या आणि सातव्या सुत्तांमध्ये वट्ट (संसारचक्र) आणि विवट्ट (संसारमुक्ती) सांगितले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये ‘विवट्ट सांगितले आहे’ असे म्हटले आहे. तीन सुत्तांमध्ये. ‘चतुःसत्यच’ म्हणजे चार सत्यांचा संग्रह म्हणजे चतुःसत्य, त्यांचे एकत्रित ग्रहण करणे, कारण त्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही परमार्थ अस्तित्वात नाही हाच नियम आहे. Abhinandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. अभिनंदसुत्तआदिवर्णना समाप्त झाली. Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. चतुत्थवग्गवर्णना समाप्त झाली. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील Dhātusaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. धातुसंयुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 4. Anamataggasaṃyuttaṃ ४. अनमतग्गसंयुत्त 1. Paṭhamavaggo १. पठमवग्गो (पहिला वर्ग) 1. Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā १. तिणकट्ठसुत्तवर्णना 124. Upasaggo [Pg.150] samāsavisaye sasādhanaṃ kiriyaṃ dassetīti vuttaṃ ‘‘ñāṇena anugantvāpī’’ti. Vassasataṃ vassasahassanti nidassanamattametaṃ, tato bhiyyopi anugantvā anamataggo eva saṃsāro. Agga-saddo idha mariyādavacano, anuddesikañcetaṃ vacananti āha ‘‘aparicchinnapubbāparakoṭiko’’ti. Aññathā antimabhavikaparicchinnakatavimuttiparipācanīyadhammādīnaṃ vasena aparicchinnapubbāparakoṭi na sakkā vattuṃ. Saṃsaraṇaṃ saṃsāro. Pacchimāpi na paññāyati andhabālānaṃ vasenāti adhippāyo. Tenāha bhagavā ‘‘dīgho bālāna saṃsāro’’ti (dha. pa. 60). Vemajjheyeva pana sattā saṃsaranti pubbāparakoṭīnaṃ alabbhanīyattā. Attho paritto hoti yathābhūtāvabodhābhāvato. Buddhasamayeti sāsaneti attho. Attho mahā yathābhūtāvabodhisambhavato, atthassa vipulatāya taṃsadisā upamā natthīti parittaṃyeva upamaṃ āharantīti adhippāyo. Idāni vuttamevatthaṃ ‘‘pāḷiyaṃ hī’’tiādinā samattheti. Mātu mātaroti mātu mātāmahiyo. Tassevāti dukkhasseva. Tibbanti dukkhapariyāyoti. १२४. समासाच्या विषयात उपसर्ग हा साधनासह क्रिया दर्शवतो, म्हणून 'ज्ञानाने अनुगमन करूनही' (ञाणेन अनुगन्त्वापि) असे म्हटले आहे. 'शंभर वर्षे, हजार वर्षे' हे केवळ उदाहरण मात्र आहे, त्याहूनही अधिक अनुगमन केले तरी संसार हा अनामतग्ग (अनादिकालीन) च आहे. येथे 'अग्ग' हा शब्द मर्यादेचा वाचक आहे, आणि हे वचन अनिश्चित (अनुद्देशिक) आहे, म्हणून 'ज्याची पूर्व आणि अपर कोटी (सुरुवात आणि शेवट) अपरिच्छिन्न (मर्यादित नसलेली) आहे' असे म्हटले आहे. अन्यथा, अंतिम जन्मात परिच्छिन्न झालेल्या, विमुक्ती प्राप्त केलेल्या आणि परिपक्व धर्म इत्यादींच्या वशामुळे पूर्व आणि अपर कोटी अपरिच्छिन्न आहे असे सांगता आले नसते. संसरण करणे म्हणजे संसार होय. अंध-बाळांच्या (अज्ञानी लोकांच्या) बाबतीत शेवटची कोटी देखील दिसत नाही, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे - 'दीघो बालान संसारो' (धम्मपद ६० - बाळांना संसार दीर्घ वाटतो). परंतु, पूर्व आणि अपर कोटी न सापडल्यामुळे प्राणी केवळ मध्यभागातच संसरण करत राहतात. यथाभूत (यथार्थ) ज्ञानाच्या अभावामुळे अर्थ अल्प (परित्त) असतो. 'बुद्धसमये' म्हणजे शासनात (बुद्धांच्या काळात) असा अर्थ आहे. यथाभूत ज्ञानाच्या उत्पत्तीमुळे अर्थ महान असतो, अर्थाच्या विशालतेमुळे त्याच्यासारखी दुसरी उपमा नसल्याने ते केवळ अल्प उपमाच देतात, असा अभिप्राय आहे. आता सांगितलेल्या अर्थाचेच 'पाळियं हि' इत्यादींद्वारे समर्थन करतात. 'मातु मातरो' म्हणजे आईच्या आई (आजी/पणजी). 'तस्सेव' म्हणजे त्याच दुःखाचे. 'तिब्बं' म्हणजे दुःखाचा पर्याय. Tiṇakaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. तिणकट्ठसुत्तवण्णना (तृणकाष्ठसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 2. Pathavīsuttavaṇṇanā २. पठवीसुत्तवण्णना (पृथ्वीसूत्रवर्णना) 125. Mahāpathavinti avisesena anavasesapariyādāyinīti āha ‘‘cakkavāḷapariyanta’’nti. Parikappavacanañcetaṃ. १२५. विशेष भेद न करता संपूर्णपणे व्यापून घेणारी म्हणून 'महापठविं' (महापृथ्वी) याला 'चक्रवाळपर्यंत' (चक्कवाळपरियन्तं) असे म्हटले आहे. आणि हे केवळ कल्पनेचे वचन (परिकल्पवचन) आहे. Pathavīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पठवीसुत्तवण्णना (पृथ्वीसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 3. Assusuttavaṇṇanā ३. अस्सुसुत्तवण्णना (अश्रूसूत्रवर्णना) 126. Kandanaṃ [Pg.151] sasaddaṃ, rodanaṃ pana kevalamevāti āha ‘‘kandantānanti sasaddaṃ rudamānāna’’nti. Pavattanti sandanavasena pavattaṃ. ‘‘Sinerurasmīhi paricchinnesū’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘sinerussā’’tiādimāha. Maṇimayanti indanīlamaṇimayaṃ. Sinerussa pubbadakkhiṇakoṇasamapadesā ‘‘pubbadakkhiṇapassā’’ti adhippetā. Tehi nikkhantarajatarasmiyo indanīlarasmiyo ca ekato hutvā. Tāsaṃ rasmīnaṃ antaresūti tāsaṃ catūhi koṇehi nikkhantarasmīnaṃ catūsu antaresu. Cattāroti dakkhiṇādibhedā cattāro mahāsamuddā honti. Viasananti visesena khepanaṃ. Kiṃ pana tanti āha ‘‘vināsoti attho’’ti. १२६. आक्रोश करणे (कन्दनं) हे आवाजासह असते, तर रडणे (रोदनं) हे केवळ रडणेच असते, म्हणून 'कन्दन्तानं' म्हणजे 'आवाजासह रडणाऱ्यांचे' असे म्हटले आहे. 'पवत्तं' म्हणजे वाहण्याच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले. 'सिनेरूच्या किरणांनी मर्यादित असलेल्या' या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विवरण करताना 'सिनेरुस्स' इत्यादी म्हटले आहे. 'मणिमयं' म्हणजे इंद्रनील मण्यांचे बनलेले. सिनेरू पर्वताचे पूर्व-दक्षिण कोपऱ्याचे समान प्रदेश 'पूर्व-दक्षिण बाजू' (पुब्बदक्खिणपस्सा) म्हणून अभिप्रेत आहेत. त्यांच्यापासून निघालेले रजतकिरण (चांदीचे किरण) आणि इंद्रनील किरण एकत्र होऊन. 'त्या किरणांच्या अंतरामध्ये' म्हणजे त्या चार कोपऱ्यांतून निघालेल्या किरणांच्या चार अंतरांमध्ये. 'चार' म्हणजे दक्षिण इत्यादी भेदांनी चार महासमुद्र आहेत. 'विअसनं' म्हणजे विशेष रूपाने नष्ट होणे. ते काय आहे? म्हणून 'विनाश असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. Assusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अस्सुसुत्तवण्णना (अश्रूसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 4. Khīrasuttavaṇṇanā ४. खीरसुत्तवण्णना (क्षीरसूत्रवर्णना) 127. Mātuthaññanti pītaṃ mātuyā thanato nibbattakhīraṃ bahutaranti veditabbaṃ. १२७. 'मातुथञ्ञं' म्हणजे प्यालेले आईच्या स्तनातून उत्पन्न झालेले दूध अधिक आहे, असे जाणावे. Khīrasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. खीरसुत्तवण्णना (क्षीरसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 5. Pabbatasuttavaṇṇanā ५. पब्बतसुत्तवण्णना (पर्वतसूत्रवर्णना) 128. ‘‘Anamataggassa saṃsārassa dīghatamattā na sukaraṃ nasukara’’nti aṭṭhakathāpāṭho. Kathaṃ nacchindatīti kathaṃ na pariyosāpeti, kāyacipi gahaṇatāyāti adhippāyo. Tayo kappāsaṃsūti tayo ekakappāsaṃsū. Yehi naṃ phuṭṭhaṃ, tatopi sukhumataraṃ sāsapamattaṃ khīyeyya pabbataṃ sabbabhāgehi aticiravelaṃ parimajjante. १२८. 'अनामतग्ग संसाराच्या अतिदीर्घतेमुळे सोपे नाही, सोपे नाही' असा अट्ठकथा पाठ आहे. 'कसे छेदत नाही' म्हणजे कसे समाप्त करत नाही, शरीराने ग्रहण करण्याच्या योग्यतेमुळे असा अभिप्राय आहे. 'तयो कप्पासंसू' म्हणजे तीन एका कल्पामध्ये असणारे. ज्यांच्याद्वारे त्याला स्पर्श केला गेला आहे, त्याहूनही अधिक सूक्ष्म मोहरीच्या आकाराचा पर्वत सर्व बाजूंनी अतिशय दीर्घकाळ घासल्याने नष्ट होऊ शकतो. Pabbatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पब्बतसुत्तवण्णना (पर्वतसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 6. Sāsapasuttavaṇṇanā ६. सासपसुत्तवण्णना (मोहरीसूत्रवर्णना) 129. Nagaranti [Pg.152] nagarasaṅkhepena pākārena parikkhittataṃ sandhāya vuttaṃ. Anto pana sabbaso vicittasāsapehi eva puṇṇaṃ, evaṃ cuṇṇikābaddhaṃ. Tenāha ‘‘na pana…pe… daṭṭhabba’’nti. १२९. 'नगर' हे नगराच्या संक्षेपाने तटबंदीने वेढलेले आहे, या संदर्भाने म्हटले आहे. परंतु आतमध्ये सर्व बाजूंनी विविध प्रकारच्या मोहरीच्या दाण्यांनीच भरलेले आहे, अशा प्रकारे चूर्णाने बांधलेले आहे. म्हणूनच 'न पण...पे... दट्टब्बं' (परंतु असे पाहू नये) असे म्हटले आहे. Sāsapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सासपसुत्तवण्णना (मोहरीसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 7. Sāvakasuttavaṇṇanā ७. सावकसुत्तवण्णना (श्रावकसूत्रवर्णना) 130. Tassa ṭhitaṭṭhānatoti bhikkhuno anussaritvā ṭhitaṭṭhānato, tena anussaritassa satasahassakappassa anantarakappato paṭṭhāyāti attho. Evanti vuttappakārena. Cattāropi bhikkhū abhiññālābhino. Cattāri kappasatasahassāni divase divase anussareyyunti parikappanavasena vadanti. १३०. 'त्याच्या उभे राहण्याच्या ठिकाणापासून' म्हणजे भिक्खूने अनुस्मरण करून उभे राहिलेल्या ठिकाणापासून, त्याने अनुस्मरण केलेल्या एक लाख कल्पांच्या नंतरच्या कल्पापासून सुरुवात करून, असा अर्थ आहे. 'एवं' म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे. चारही भिक्खू अभिज्ञा प्राप्त केलेले आहेत. ते दररोज चार लाख कल्पांचे अनुस्मरण करू शकतात, असे कल्पनेच्या वशामुळे म्हणतात. Sāvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सावकसुत्तवण्णना (श्रावकसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 8. Gaṅgāsuttavaṇṇanā ८. गङ्गासुत्तवण्णना (गंगासूत्रवर्णना) 131. Etasmiṃ antareti etasmiṃ pabhavasamuddapadesaparicchinne āyāmato pañcayojanasatike atirekayojanasatike vā ṭhāne. १३१. 'या अंतरामध्ये' म्हणजे या उगमस्थानापासून समुद्रापर्यंतच्या प्रदेशाने मर्यादित असलेल्या, लांबीने पाचशे योजन किंवा त्याहून अधिक शंभर योजन असलेल्या ठिकाणी. Gaṅgāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. गङ्गासुत्तवण्णना (गंगासूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 9. Daṇḍasuttavaṇṇanā ९. दण्डसुत्तवण्णना (दंडसूत्रवर्णना) 132. Navame khittoti punappunaṃ khitto. Ekavārañhi khitto mūlādīsu ekeneva nipateyya. Tathā sati adhippeto pātassa aniyamo na nidassito siyā. Tattha ca dhammaṃ suṇantā bhikkhū manussaloke, te sandhāya ‘‘asmā lokā’’ti āha, tadaññaṃ sandhāya ‘‘paraloka’’nti. Tassa tassa vā puggalassa yathādhippeto ayaṃ loko, tadañño paraloko. १३२. नवव्या सूत्रात 'खित्तो' म्हणजे वारंवार फेकलेला. कारण एकदाच फेकलेला मूळ इत्यादींपैकी एकावरच पडेल. तसे झाल्यास, पडण्याचा इच्छित अनियम दर्शवला जाणार नाही. आणि तेथे मनुष्यलोकात धम्म ऐकणारे भिक्खू आहेत, त्यांना उद्देशून 'या लोकातून' (अस्मा लोका) असे म्हटले आहे, आणि त्याव्यतिरिक्त इतरांना उद्देशून 'परलोकात' (परलोकं) असे म्हटले आहे. किंवा त्या त्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) जसा अभिप्रेत आहे तो हा लोक, आणि त्याव्यतिरिक्त दुसरा तो परलोक होय. Daṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दण्डसुत्तवण्णना (दंडसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 10. Puggalasuttavaṇṇanā १०. पुग्गलसुत्तवण्णना (पुद्गलसूत्रवर्णना) 133. Samaṭṭhikāloti [Pg.153] samena ākārena laddhabbaaṭṭhikālo. Giriparikkhepeti pañcahi girīhi parikkhittattā ‘‘giriparikkhepo’’ti laddhanāme rājagahe. १३३. 'समट्ठिकालो' म्हणजे समान आकाराने प्राप्त झालेला हाडांचा काळ. 'गिरिपरिक्खेपे' म्हणजे पाच पर्वतांनी वेढलेले असल्यामुळे 'गिरिपरिक्खेप' असे नाव मिळालेल्या राजगृहात. Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पुग्गलसुत्तवण्णना (पुद्गलसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. प्रथमवग्गवण्णना (प्रथमवर्गवर्णना) समाप्त झाली. 2. Dutiyavaggo २. दुतियवग्गो (द्वितीय वर्ग) 1. Duggatasuttavaṇṇanā १. दुग्गतसुत्तवण्णना (दुर्गतसूत्रवर्णना) 134. Duggatanti kicchajīvikattā sabbathā dukkhaṃ gataṃ upagataṃ. Tathābhūto pana daliddo varāko nāma hotīti vuttaṃ ‘‘daliddaṃ kapaṇa’’nti. Hatthapādehīti nidassanamattaṃ, aññehipi sarīrāvayavehi dussaṇṭhānehi upeto durupeto evāti. १३४. 'दुग्गतं' म्हणजे कठीण उपजीविकेमुळे सर्व प्रकारे दुःखाला प्राप्त झालेला, दुःखात गेलेला. तशा प्रकारचा दरिद्री मनुष्य हा बिचारा (दीन) असतो, म्हणून 'दरिद्रं कृपणं' (दलिद्दं कपणं) असे म्हटले आहे. 'हात आणि पायांनी' हे केवळ उदाहरण मात्र आहे, शरीराच्या इतरही कुरूप अवयवांनी युक्त असलेला तो खरोखरच कुरूप (दुरुपेत) आहे. Duggatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुग्गतसुत्तवण्णना (दुर्गतसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 2. Sukhitasuttavaṇṇanā २. सुखितसुत्तवण्णना (सुखितसूत्रवर्णना) 135. Sukhitanti sañjātasukhaṃ. Tenāha ‘‘sukhasamappita’’ntiādi. Susajjitanti sukhumupakaraṇehi sabbathā sajjitaṃ. १३५. 'सुखितं' म्हणजे सुख उत्पन्न झालेला. म्हणूनच 'सुखसमर्पित' (सुखसमप्पितं) इत्यादी म्हटले आहे. 'सुसज्जितं' म्हणजे सूक्ष्म उपकरणांनी सर्व प्रकारे सजवलेला. Sukhitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सुखितसुत्तवण्णना (सुखितसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 3. Tiṃsamattasuttavaṇṇanā ३. तिंसमत्तसुत्तवण्णना (त्रिंशन्मात्रसूत्रवर्णना) 136. Dhutaṅgasamādānavasena, na araññavāsādimattena. Sasaṃyojanā sabbaso saṃyojanānaṃ appahīnattā, na puthujjanabhāvato. Ekekavaṇṇakālova gahetabboti etena mahiṃsādīnaṃ rassadīghapiṅgalādīsu ekekāneva gahetvā dasseti. १३६. धुतांग समादान करण्याच्या वशामुळे, केवळ अरण्यवासाने नव्हे. 'ससंयोजना' म्हणजे सर्व प्रकारे संयोजनांचा प्रहाण न झाल्यामुळे, पृथग्जनभावामुळे नव्हे. 'एक-एक रंगाचाच ग्रहण करावा' याद्वारे म्हैस इत्यादींच्या लहान, मोठ्या, पिवळसर इत्यादी रंगांपैकी एकेकालाच घेऊन दर्शवतो. Tiṃsamattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. तिंसमत्तसुत्तवण्णना (त्रिंशन्मात्रसूत्रवर्णना) समाप्त झाली. 4-9. Mātusuttādivaṇṇanā ४-९. मातूसुत्तादिवण्णना (मातृसूत्र इत्यादींची व्याख्या) 137-142. Liṅganiyamena [Pg.154] ceva cakkavāḷaniyamena cāti ‘‘purisānañhi mātugāmakālo, mātugāmānañca purisakālo’’ti yathā sattasantāne liṅganiyamo natthi, evaṃ kadāci imasmiṃ cakkavāḷe nibbattanti, kadāci aññatarasminti cakkavāḷaniyamopi natthi. Evameva ṭhite १३७-१४२. लिंगनियमाने आणि चक्रवाळनियमाने (ब्रह्मांडनियमाने) सुद्धा, "पुरुषांचा मातृगामकाळ (स्त्रीकाळ) आणि स्त्रियांचा पुरुषकाळ" याप्रमाणे जसा सत्त्वसंतानामध्ये (प्राण्यांच्या संततीप्रवाहात) लिंगनियम नाही, तसेच कधी या चक्रवाळात (ब्रह्मांडात) उत्पन्न होतात, तर कधी दुसऱ्या चक्रवाळात, याप्रमाणे चक्रवाळनियमही नाही. याच प्रकारे स्थित असताना... Cakkavāḷe mātugāmakāle namātābhūtapubbo natthītiādinā liṅganiyamena cakkavāḷaniyamo ca veditabbo. Tenāha ‘‘tesū’’tiādi. चक्रवाळात मातृगामकाळात 'पूर्वी माता झाली नव्हती असे नाही' इत्यादी लिंगनियमाने चक्रवाळनियमही समजून घ्यावा. म्हणूनच "तेसू" (त्यांच्यामध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. Mātusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. मातूसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली. 10. Vepullapabbatasuttavaṇṇanā १०. वेपुल्लपब्बतसुत्तवण्णना (वेपुल्लपर्वतसूत्राची व्याख्या) 143. Ekaṃ apadānaṃ āharitvā dasseti ‘‘evaṃ saṃvegaṃ janetvā bhikkhū visesaṃ pāpessāmī’’ti. Catūhena ārohanti catuyojanubbedhattā. Dvinnaṃ buddhānanti kakusandhassa koṇāgamanassa cāti imesaṃ dvinnaṃ buddhānaṃ. ‘‘Tivarā rohitassā suppiyā’’ti manussānaṃ tasmiṃ tasmiṃ kāle samaññā tattha desanāmavasena jātāti veditabbā, yathā etarahi māgadhāti. १४३. एक अपदान (चरित्र) उद्धृत करून दाखवितात की, "अशा प्रकारे संवेग उत्पन्न करून भिक्खूंना विशेष (अधिगम) प्राप्त करून देईन." चार दिवसांत चढतात कारण त्याची उंची चार योजने आहे. 'दोन बुद्धांच्या' म्हणजे ककुसंध आणि कोणागमन या दोन बुद्धांच्या. "तिवरा, रोहितस्सा, सुप्पिया" ही त्या त्या काळातील मनुष्यांची नावे (संज्ञा) तेथील देशनेच्या प्रभावाने झाली असे समजावे, जसे की सध्या 'मागध' (मगधचे लोक) म्हटले जाते. Puna vassasatanti paṭhamavassasatato uparivassasataṃ jīvanako nāma manusso natthi. Parihīnasadisaṃ kataṃ desanāya. Vaḍḍhitvāti dasavassāyukabhāvato paṭṭhāya yāva asaṅkhyeyyāyukabhāvā vaḍḍhitvā. ‘‘Parihīna’’nti vatvā taṃ parihīnabhāvaṃ dassento ‘‘katha’’ntiādimāha. Yaṃ āyuppamāṇesūti yattakaṃ āyuppamāṇesūti. "पुन्हा शंभर वर्षे" म्हणजे पहिल्या शंभर वर्षांच्या वर जगणारा असा कोणी मनुष्य नाही. देशनेद्वारे ते क्षीण झाल्यासारखे केले आहे. 'वाढून' म्हणजे दहा वर्षांच्या आयुष्यापासून सुरू करून असंख्येय वर्षांच्या आयुष्यापर्यंत वाढून. "क्षीण झाले" असे सांगून ती क्षीणता दर्शविताना "कसे" इत्यादी म्हटले आहे. 'जे आयुष्यप्रमाणात' म्हणजे जितके आयुष्यप्रमाणात. Vepullapabbatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. वेपुल्लपब्बतसुत्तवण्णना समाप्त झाली. Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. द्वितीयवग्गवण्णना (दुसऱ्या वर्गाची व्याख्या) समाप्त झाली. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील Anamataggasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. अनमतग्गसंयुत्तवण्णनेची लीनत्थप्पकासना (टीका) समाप्त झाली. 5. Kassapasaṃyuttaṃ ५. कस्सपसंयुत्त (कश्यप संयुत्त) 1. Santuṭṭhasuttavaṇṇanā १. संतुट्ठसुत्तवण्णना (संतुष्टसूत्राची व्याख्या) 144. Santuṭṭhoti [Pg.155] sakena uccāvacena paccayena samameva ca tussanako. Tenāha ‘‘itarītarenā’’tiādi. Tattha duvidhaṃ itarītaraṃ – pākatikaṃ, ñāṇasañjanitañcāti. Tattha pākatikaṃ paṭikkhipitvā ñāṇasañjanitameva dassento ‘‘thūlasukhumā’’tiādimāha. Itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā. Tathā paṇītampi itaraṃ hīnato aññattā. Apekkhāsaddā hi itarītarāti. Iti yena kenaci hīnena vā paṇītena vā cīvarādipaccayena santussito tathāpavatto alobho itarītarapaccayasantoso, taṃsamaṅgitāya santuṭṭho. Yathālābhaṃ attano lābhānurūpaṃ santoso yathālābhasantoso. Sesapadadvayepi eseva nayo. Labbhatīti vā lābho, yo yo lābho yathālābho, tena santoso yathālābhasantoso. Balanti kāyabalaṃ. Sāruppanti bhikkhuno anucchavikatā. १४४. "संतुष्ट" म्हणजे स्वतःला मिळालेल्या चांगल्या किंवा वाईट (उच्च-नीच) प्रत्ययाने (साधनाने) समान रूपाने संतुष्ट होणारा. म्हणूनच "इतरीतरेण" (इतर कोणत्याही साधनाद्वारे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यात 'इतरीतर' दोन प्रकारचे आहे - प्राकृत (सामान्य) आणि ज्ञानसंजनित (ज्ञानाने उत्पन्न झालेले). त्यातील प्राकृतचा निषेध करून ज्ञानसंजनितच दर्शविताना "स्थूल-सूक्ष्म" इत्यादी म्हटले आहे. 'इतर' म्हणजे प्रणीत (उत्कृष्ट) पेक्षा जे वेगळे आहे ते हीन (कनिष्ठ) म्हटले जाते. तसेच प्रणीत देखील हीन पेक्षा वेगळे असल्याने 'इतर' म्हटले जाते. कारण 'इतरीतर' हे सापेक्ष शब्द आहेत. अशा प्रकारे कोणत्याही हीन किंवा प्रणीत अशा चीवर इत्यादी प्रत्ययाने (साधनाने) संतुष्ट असणे, आणि त्याप्रमाणे प्रवृत्त झालेला अलोभ म्हणजे 'इतरीतरप्रत्ययसंतोष' होय, आणि त्या गुणाने युक्त असणारा तो 'संतुष्ट' होय. 'यथालाभ' म्हणजे आपल्या लाभानुसार संतुष्ट असणे तो 'यथालाभसंतोष' होय. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम आहे. जे मिळते तो 'लाभ' होय, जो जो लाभ तो 'यथालाभ', त्याने संतुष्ट असणे म्हणजे 'यथालाभसंतोष' होय. 'बल' म्हणजे शारीरिक बल. 'सारुप्प' म्हणजे भिक्खूसाठी जे योग्य (अनुकूल) आहे ते. Yathāladdhato aññassa apatthanā nāma siyā appicchatāya pavattiākāroti tato vinivattitameva santosassa sarūpaṃ dassento ‘‘labhantopi na gaṇhātī’’ti āha. Taṃ parivattetvāti pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ na phāsubhāvāvahaṃ sarīrabādhāvahañca hotīti payojanavasena, nātricchatādivasena parivattetvā. Lahukacīvaraparibhoge santosavirodhi na hotīti āha ‘‘lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā tāni vissajjetvā aññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha ‘‘tesaṃ…pe… dhārentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Evaṃ sesapaccayesu yathābalayathāsāruppaniddesesu api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo. "यथाप्राप्त वस्तूव्यतिरिक्त दुसऱ्या वस्तूची इच्छा न करणे" हा अल्पेच्छतेचा प्रवृत्तीचा प्रकार असू शकतो, म्हणून त्यापासून वेगळे करून संतोषाचे (समाधानाचे) स्वरूप दर्शविताना "मिळत असूनही घेत नाही" असे म्हटले आहे. 'ते बदलून' म्हणजे जे स्वभावतः दुर्बल इत्यादी आहेत त्यांच्यासाठी जड चीवर सुखकारक नसून शरीराला त्रासदायक ठरणारे असते, म्हणून गरजेनुसार (प्रयोजनानुसार), अति-इच्छेमुळे नव्हे तर बदलून घेणे. हलक्या चीवराचा उपभोग घेण्यात संतोषाचा विरोध होत नाही, म्हणून म्हटले आहे की "हलक्या चीवराने जीवन कंठणारा देखील संतुष्टच असतो." मौल्यवान चीवर किंवा अनेक चीवरे मिळवून, ती सोडून देऊन दुसऱ्याचे ग्रहण करणे हे 'यथासारूप्य' नियमात स्थित असल्यामुळे संतोषाच्या विरुद्ध नाही, म्हणून म्हटले आहे की "त्यांना... पे... धारण करणारा देखील संतुष्टच असतो." अशा प्रकारे उर्वरित प्रत्ययांच्या (साधनांच्या) बाबतीत 'यथाबल' आणि 'यथासारूप्य' निर्देशात 'अपि' (सुद्धा) शब्दाच्या ग्रहणाचा अभिप्राय समजून घ्यावा. Pakatīti vācāpakatiādikā. Avasesaniddāya abhibhūtattā paṭibujjhato sahasā pāpakā vitakkā pātubhavantīti. 'प्रकृती' म्हणजे वाणीची प्रकृती इत्यादी. उर्वरित निद्रेने (झोपेने) ग्रस्त असल्यामुळे जागृत होताच अचानक पापी (वाईट) वितर्क (विचार) प्रकट होतात. Muttaharītakanti [Pg.156] gomuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitattā muttaharītakaṃ. Buddhādīhi vaṇṇitanti ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya yā pabbajjā’’tiādinā sammāsambuddhādīhi pasatthaṃ. 'मुत्तहरीतक' म्हणजे गोमूत्रात भिजवलेले, किंवा कुजल्यामुळे टाकून दिलेले मुत्तहरीतक (सडलेले हरडे). 'बुद्धादींनी प्रशंसिलेले' म्हणजे "कुजलेले मूत्र (गोमूत्र) औषध म्हणून आश्रय घेऊन जी प्रव्रज्या..." इत्यादीद्वारे सम्यक्संबुद्धादींनी प्रशंसिलेले. Eko ekacco santuṭṭho hoti, santosassa vaṇṇaṃ na katheti seyyathāpi āyasmā bākulatthero. Na santuṭṭo hoti, santosassa vaṇṇaṃ katheti seyyathāpi thero upanando sakyaputto. Neva santuṭṭho hoti, na santosassa vaṇṇaṃ katheti seyyathāpi thero lāḷudāyī. Ayanti āyasmā mahākassapo. Anesananti ayoniso micchājīvavasena paccayapariyesanaṃ. Uttasatīti ‘‘kathaṃ nu kho labheyya’’nti jātuttāsena uttasati. Tathā paritassati. Ayanti mahākassapatthero. Evaṃ yathāvuttaekaccabhikkhu viya na paritassati, alābhaparittāsena vighātappattiyā na parittāsaṃ āpajjati. Lobhoyeva ārammaṇena saddhiṃ ganthanaṭṭhena bajjhanaṭṭhena gedho lobhagedho. Mucchanti gedhaṃ momūhattabhāvaṃ. Ādīnavanti dosaṃ. Nissaraṇamevāti cīvare idamatthitādassanapubbakaṃ alaggabhāvasaṅkhātaniyyānameva pajānanto. Yathāladdhādīnanti yathāladdhapiṇḍapātādīnaṃ. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. "एक भिक्खू संतुष्ट असतो, पण संतोषाची प्रशंसा करत नाही, जसे की आयुष्यमान बाकुल थेर. एक संतुष्ट नसतो, पण संतोषाची प्रशंसा करतो, जसे की शाक्यपुत्र उपनंद थेर. एक संतुष्टही नसतो आणि संतोषाची प्रशंसाही करत नाही, जसे की लाळुदायी थेर. 'हा' म्हणजे आयुष्यमान महाकस्सप (महाकाश्यप). 'अनेसना' (अनेषणा) म्हणजे अयोग्य रीतीने मिथ्या आजीविकेद्वारे प्रत्ययांचा (साधनांचा) शोध घेणे. 'घाबरतो' म्हणजे 'कसे बरे मिळेल?' अशा भीतीने घाबरतो. तसेच अत्यंत तृष्णा करतो. 'हा' म्हणजे महाकस्सप थेर. अशा प्रकारे वर सांगितलेल्या काही भिक्खूंप्रमाणे ते अत्यंत तृष्णा करत नाहीत, लाभ न मिळाल्याच्या भीतीने किंवा व्याकुळतेने संतापाला प्राप्त होत नाहीत. आलंबनाशी (विषयाशी) बांधले जाण्याच्या अर्थाने लोभ हाच 'लोभगेध' (लोभाची आसक्ती) होय. 'मुच्छा' (मूर्च्छा) म्हणजे आसक्ती आणि अत्यंत मोहग्रस्त अवस्था. 'आदीनव' म्हणजे दोष. 'निस्सरणच' (मुक्तीच) म्हणजे चीवरामध्ये 'हे केवळ एवढ्यासाठीच आहे' हे पाहून अनासक्त भावरूपी मुक्तीलाच जाणणारा. 'यथाप्राप्त इत्यादींचे' म्हणजे यथाप्राप्त पिंडपात इत्यादींचे. हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे (सामीवचन) रूप आहे." Yathā mahākassapattheroti attanā vattabbaniyāmena vadati, bhagavatā pana vattabbaniyāmena ‘‘yathā kassapo bhikkhū’’ti bhavitabbaṃ. Kassapena nidassanabhūtena. Kathanaṃ nāma bhāro ‘‘mutto moceyya’’nti paṭiññānurūpattā. Paṭipattiṃ paripūraṃ katvā pūraṇaṃ bhāro satthu āṇāya sirasā sampaṭicchitabbato. जसे 'महाकस्सप थेर' असे स्वतः बोलण्याच्या नियमाने म्हणतात, परंतु भगवंतांनी बोलण्याच्या नियमाने "जसा कस्सप भिक्खूंनो" असे असायला हवे. कस्सप (कश्यप) हे उदाहरण म्हणून आहेत. 'कथन' (उपदेश करणे) हा एक भार आहे, कारण "मी स्वतः मुक्त होऊन इतरांना मुक्त करीन" या प्रतिज्ञेच्या अनुरूप ते आहे. प्रतिपत्ती (साधना) परिपूर्ण करून ती पूर्ण करणे हा भार आहे, कारण शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) आज्ञेचे शिरसावंद्य पालन करायचे असते. Santuṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. संतुट्ठसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 2. Anottappīsuttavaṇṇanā २. अनोत्तप्पीसुत्तवण्णना (अनोत्तप्पीसूत्राची व्याख्या) 145. Tena rahitoti tena sammāvāyāmena rahito. Nibbhayoti bhayarahito. Kusalānuppādanampi hi sāvajjameva aññāṇālasiyahetukattā. Sambujjhanatthāyāti ariyamaggehi sambujjhanāya. Yogehi khemaṃ tehi anupaddutattā. १४५. 'त्याने रहित' म्हणजे त्या सम्यक् व्यायामाने (प्रयत्नाने) रहित. 'निर्भय' म्हणजे भयरहित. कारण अज्ञानामुळे आणि आळसामुळे कुशल धर्मांची उत्पत्ती न करणे देखील सदोषच आहे. 'संबोधनासाठी' म्हणजे आर्यमार्गांद्वारे संबोध (ज्ञान) प्राप्त करण्यासाठी. 'योगांपासून क्षेम' म्हणजे त्यांच्यापासून उपद्रव न होणे (सुरक्षित असणे). Manuññavatthunti [Pg.157] manoramaṃ lobhuppattikāraṇaṃ. Yathā vā tathā vāti subhasukhādivasena. Teti lobhādayo. Anuppannāti veditabbā tathārūpe vatthārammaṇe tathā anuppannapubbattā. Aññathāti vuttanayeneva vatthārammaṇehi ayojetvā gayhamāne. Vatthumhīti upaṭṭhākādicīvarādivatthumhi. Ārammaṇeti manāpiyādibhede ārammaṇe. Tādisena paccayenāti ayonisomanasikārasativossaggādipaccayena. Imeti vuttanayena paccayalābhena pacchā uppajjamānā pāḷiyaṃ tathā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ uppajjamānatāya nappahīyanti nāma. Anuppādo hi paramatthato pahānaṃ kathitaṃ, tasmā tattha kathitanayeneva gahetabbanti adhippāyo. 'मनुञ्ञवत्थु' म्हणजे मनोरम, लोभ उत्पन्न करण्याचे कारण. 'यथा वा तथा वा' म्हणजे शुभ, सुख इत्यादींच्या वशाने. 'ते' म्हणजे लोभ इत्यादी. 'अनुप्पन्ना' (अनुत्पन्न) असे जाणावे, कारण तशा प्रकारच्या वस्तू-आलंबनात पूर्वी कधीही उत्पन्न न झाल्यामुळे. 'अञ्ञथा' (अन्यथा) म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीनेच वस्तू-आलंबनांशी न जोडता ग्रहण केले असता. 'वत्थुम्हि' (वस्तूमध्ये) म्हणजे उपस्थापक (सेवक), चीवर इत्यादी वस्तूंमध्ये. 'आरम्मणे' (आलंबनामध्ये) म्हणजे मनाला आवडणारे इत्यादी प्रकारच्या आलंबनामध्ये. 'तादिसेन पच्चयेन' (तशा प्रत्ययाने) म्हणजे अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य मनसिकार), सतीचा त्याग इत्यादी प्रत्ययाने. 'इमे' (हे) म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने प्रत्यय मिळाल्यामुळे नंतर उत्पन्न होणारे, पाळीमध्ये तसे सांगितले आहे असे पाहावे. अशा प्रकारे उत्पन्न होत असल्यामुळे ते प्रहीण (नष्ट) होत नाहीत. कारण अनुत्पाद (उत्पन्न न होणे) हेच परमार्थतः प्रहाण (नष्ट करणे) म्हटले आहे, म्हणून तिथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच ग्रहण करावे असा अभिप्राय आहे. Appaṭiladdhāti anuppattiyā. Teti yathāvuttasīlādianavajjadhammā. Paṭiladdhāti adhigatā. ‘‘Sīlādidhammā’’ti ettha yadi maggaphalānipi gahitāni, atha kasmā ‘‘parihānivasenā’’ti vuttanti āha ‘‘ettha cā’’tiādi. Imassa pana sammappadhānassāti catutthassa sammappadhānassa vasena. Ayaṃ desanāti ‘‘uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyu’’nti ayaṃ desanā katā. Dutiyamaggo vā…pe… saṃvatteyyāti idaṃ āyatiṃ sattasu attabhāvesu uppajjamānadukkhasaṅkhātaanatthuppattiṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Ātāpī ottappī bhabbo sambodhāyā’’tiādivacanato ‘‘ime cattāro sammappadhānā pubbabhāgavipassanāvasena kathitā’’ti vuttaṃ. 'अप्पटिलद्धा' म्हणजे प्राप्त न झाल्यामुळे. 'ते' म्हणजे वर सांगितलेले शील इत्यादी अनवद्य (दोषरहित) धर्म. 'पटिलद्धा' म्हणजे अधिगत (प्राप्त झालेले). 'शील इत्यादी धर्म' यामध्ये जर मार्ग आणि फल देखील घेतले गेले आहेत, तर मग 'परिहानीच्या वशाने' असे का म्हटले आहे? म्हणून 'एत्थ च' (आणि येथे) इत्यादी म्हटले आहे. 'इमस्स पन सम्मप्पधानस्स' (परंतु या सम्यक्प्रधानाच्या) म्हणजे चौथ्या सम्यक्प्रधानाच्या वशाने. 'अयं देसना' (हा उपदेश) म्हणजे 'माझे उत्पन्न झालेले कुशल धर्म जर निरुद्ध झाले (नष्ट झाले), तर ते अनर्थाला कारणीभूत ठरतील' असा हा उपदेश केला आहे. 'दुसरा मार्ग किंवा...पे... कारणीभूत ठरेल' हे भविष्यात सात आत्मभावांमध्ये (जन्मांमध्ये) उत्पन्न होणाऱ्या दुःखरूपी अनर्थाच्या उत्पत्तीला उद्देशून म्हटले आहे. 'आतापी (उद्योगी), ओत्तप्पी (पापाची भीती बाळगणारा), संबोधीसाठी योग्य' इत्यादी वचनावरून 'हे चार सम्यक्प्रधान पूर्वभाग-विपश्यनेच्या वशाने सांगितले आहेत' असे म्हटले आहे. Anottappīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अनोत्तप्पी सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 3. Candūpamasuttavaṇṇanā ३. चंदूपम सूत्राची वर्णना (टीका). 146. Piyamanāpaniccanavakādiguṇehi cando upamā etesanti candūpamā. Santhavādīni padāni aññamaññavevacanāni. Pariyuṭṭhānaṃ puna citte kilesādhigamo. Sabbehipi padehi katthaci satte anurodharodhābhāvamāha. Attano pana sommabhāvena mahājanassa piyo manāpo. Yadatthamettha candūpamā āhaṭā, taṃ dassento ‘‘eva’’ntiādimāha. Na kevalaṃ candūpamatāya ettako eva guṇo, atha kho aññepi santīti te dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Evamādīhīti ādi-saddena yathā. Cando [Pg.158] lokānuggahena ajavīthiādikā nānāvīthiyo paṭipajjati, evaṃ bhikkhu taṃ taṃ disaṃ upagacchati kulānuddayāya. Yathā cando kaṇhapakkhato sukkapakkhaṃ upagacchanto kalāhi vaḍḍhamāno hutvā niccanavo hoti, evaṃ bhikkhu kaṇhapakkhaṃ pahāya sukkapakkhaṃ upagantvā guṇehi vaḍḍhamāno lokassa vā pāmojjapāsaṃsattho niccanavatāya candasamacitto adhunupasampanno viya ca niccanavo hutvā carati. १४६. प्रिय, मनाप (मनोरम), नित्य-नूतन इत्यादी गुणांमुळे ज्यांना चंद्र उपमेसारखा आहे, ते 'चंदूपमा' (चंद्रासारखे उपमेय असलेले) होत. 'संथव' इत्यादी शब्द एकमेकांचे पर्यायवाची (समानार्थी) आहेत. 'परियुट्ठान' (पर्यवस्थान) म्हणजे पुन्हा चित्तामध्ये क्लेशांचा प्रादुर्भाव होणे. सर्वच शब्दांद्वारे कोणाही प्राण्याविषयी अनुनय (अनुरोध) किंवा विरोध नसणे सांगितले आहे. स्वतःच्या सौम्यभावामुळे तो महाजनांना (लोकांना) प्रिय आणि मनाप (आवडणारा) असतो. ज्या कारणासाठी येथे चंद्राची उपमा दिली आहे, ते दर्शवताना 'एवं' (अशा प्रकारे) इत्यादी म्हटले आहे. केवळ चंद्राच्या उपमेमुळे एवढाच गुण नाही, तर इतरही गुण आहेत, ते दर्शवण्यासाठी 'अपि च' (शिवाय/आणखी) इत्यादी म्हटले आहे. 'एवमादीहि' (या इत्यादींद्वारे) मधील 'आदि' शब्दाने - ज्याप्रमाणे चंद्र लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी अजवीथी (नक्षत्रांचा मार्ग) इत्यादी विविध मार्गांवरून मार्गक्रमण करतो, त्याचप्रमाणे भिक्खू कुळांवर (कुटुंबांवर) दया करण्यासाठी त्या त्या दिशेला जातात. ज्याप्रमाणे चंद्र कृष्णपक्षाकडून शुक्लपक्षाकडे जाताना कलांनी वाढत जाऊन नित्य-नूतन (नेहमी नवीन) होतो, त्याचप्रमाणे भिक्खू कृष्णपक्ष (अकुशल पक्ष) सोडून शुक्लपक्षाकडे (कुशल पक्षाकडे) जाऊन गुणांनी वाढत जातात आणि जगाच्या प्रमोद (आनंद) व प्रशंसेला पात्र ठरतात; ते नित्य-नूतनतेमुळे चंद्रासारख्या चित्ताचे होऊन, नुकताच उपसंपदा (दीक्षा) घेतलेल्या भिक्खूसारखे नित्य-नूतन होऊन वावरतात. Apakassitvāti kilesakāmavatthukāmehi vivecetvā. Taṃ nekkhammābhimukhaṃ kāyacittānaṃ ākaḍḍhanaṃ kāyato apanayanañca hotīti āha ‘‘ākaḍḍhitvā apanetvāti attho’’ti. Catukkañcettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ ‘‘yo hi bhikkhū’’tiādi vuttaṃ. 'अपकस्सित्वा' म्हणजे क्लेशकाम आणि वस्तुक कामांपासून विलग करून (विवेक करून). ते नैष्क्रम्याभिमुख (नेक्खम्म-अभिमुख) होऊन काय आणि चित्ताला खेचून घेणे आणि कायेपासून दूर करणे असते, म्हणून 'आकड्ढित्वा अपनेत्वा' (खेचून घेऊन आणि दूर करून) असा अर्थ आहे असे म्हटले आहे. आणि येथे चतुष्क (चार प्रकार) संभवतात, ते दर्शवण्यासाठी 'यो हि भिक्खू' (जो भिक्खू) इत्यादी म्हटले आहे. Niccanavayāti ‘‘niccanavakā’’icceva vuttaṃ hoti. Ka-saddena hi padaṃ vaḍḍhitaṃ, ka-kārassa ca ya-kārādeso. Evaṃ vicariṃsūti kiñjakkhavasena pariggahābhāvena yathā ime, evaṃ vicariṃsu aññeti anukampamānā. 'निच्चनवया' म्हणजे 'निच्चनवका' (नित्य-नूतन) असेच म्हटले आहे. कारण 'क' शब्दाने पद वाढवले आहे आणि 'क' काराचा 'य' कार आदेश झाला आहे. 'एवं विचरिंसु' (अशा प्रकारे वावरले) म्हणजे ज्याप्रमाणे हे (भ्रमर) परागांच्या आसक्तीशिवाय (परिग्रहाशिवाय) वावरतात, त्याचप्रमाणे इतरही (भिक्खू) प्राण्यांवर अनुकंपा करत वावरले. Dvebhātikavatthūti dvebhātikattherapaṭibaddhaṃ vatthuṃ. Appatirūpakaraṇanti bhikkhūnaṃ asāruppakaraṇaṃ. Ādhāyitvāti āropanaṃ ṭhapetvā. Tathāti yathā saṅghamajjhe gaṇamajjhe ca, tathā vuḍḍhatare puggale appatirūpakaraṇaṃ. Evamādīti ādi-saddena antaragharappavesane aññattha ca yathāvuttato aññaṃ asāruppakiriyaṃ saṅgaṇhāti. Tatthevāti saṅghamajjhe gaṇamajjhe puggalassa ca vuḍḍhassa santike. 'द्वेभातिकवत्थु' म्हणजे दोन बंधू असलेल्या थेरांशी संबंधित कथा (वस्तू). 'अप्पतिरूपकरणं' म्हणजे भिक्खूंसाठी अयोग्य (असारूप्य) आचरण करणे. 'आधायित्वा' म्हणजे आरोप ठेवून (आरोपण करून). 'तथा' म्हणजे ज्याप्रमाणे संघामध्ये आणि गणांमध्ये, त्याचप्रमाणे ज्येष्ठ व्यक्तीच्या बाबतीत अयोग्य आचरण करणे. 'एवमादी' मधील 'आदि' शब्दाने अंतर्गृहात (घरांमध्ये) प्रवेश करताना आणि इतर ठिकाणी वर सांगितलेल्या व्यतिरिक्त इतर अयोग्य कृतींचा संग्रह होतो. 'तत्थेव' (तिथेच) म्हणजे संघामध्ये, गणांमध्ये आणि ज्येष्ठ व्यक्तीच्या जवळ. Yathāvuttesu aññesu ca tesu ṭhānesu. Pāpicchatāpi manopāgabbhiyanti eteneva kodhūpanāhādīnaṃ samudācāro manopāgabbhiyanti dassitaṃ hoti. वर सांगितलेल्या आणि इतर त्या स्थानांमध्ये. पापिच्छा (वाईट इच्छा) देखील मनाची धिटाई (मनोपागब्भिय) आहे; यावरूनच क्रोध, उपनाह (वैर) इत्यादींचे आचरण हे मनाची धिटाई आहे, हे दर्शवले गेले आहे. Ekato bhāriyanti piṭṭhipassato onataṃ. Vāyupatthambhanti cittasamuṭṭhānavāyunā upatthambhanaṃ. Anubbejetvā cittanti ānetvā sambandho. Cittassa hi tato anubbejanaṃ tadanunayanaṃ. Tenāha ‘‘sampiyāyamāno oloketī’’ti. Vāyupatthambhakaṃ gāhāpetvāti kāyaṃ tathā upatthambhakaṃ katvā. 'एकतो भारियं' म्हणजे पाठीमागच्या बाजूने झुकलेले. 'वायुपत्थम्भं' म्हणजे चित्तसमुत्थान वायूने (चित्तामुळे उत्पन्न होणाऱ्या वायूने) आधार देणे (स्तंभन करणे). 'अनुब्बेजेत्वा चित्तं' म्हणजे चित्ताला न घाबरवता (शांत ठेवून) आणून जोडणे. कारण चित्ताला तिथून न घाबरवणे म्हणजेच त्याचे अनुनय (अनुकूल) करणे होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अत्यंत प्रेमाने पाहतो' (सम्पियायमानो ओलोकेति). 'वायुपत्थम्भकं गाहापेत्वा' म्हणजे शरीराला तशा प्रकारे आधार देणारे बनवून. Opammasaṃsandanaṃ [Pg.159] suviññeyyameva. Kāmagiddhatāya hīnādhimuttiko, avisuddhasīlācāratāya micchāpaṭipanno. उपमेची तुलना सहज समजण्यासारखीच आहे. कामासक्तीमुळे तो हीनाधिमुक्त (हीन प्रवृत्तीचा) आणि अशुद्ध शील व आचरणामुळे मिथ्याप्रतिपन्न (चुकीच्या मार्गाने जाणारा) आहे. Aṅgulīhi nikkhantapabhā ākāsasañcalanena diguṇā hutvā ākāse vicariṃsūti āha ‘‘yamakavijjutaṃ cārayamāno viyā’’ti. ‘‘Ākāse pāṇiṃ cālesī’’ti padassa aññattha anāgatattā ‘‘asambhinnapada’’nti vuttaṃ. Attamanoti pītisomanassehi gahitamano. Yañhi cittaṃ anavajjaṃ pītisomanassasahitaṃ, taṃ sasantakaṃ hitasukhāvahattā. Tenāha ‘‘sakamano’’tiādi. Na domanassena…pe… gahitamano sakacittassa tabbiruddhattā. Purimanayenevāti ‘‘idāni yo hīnādhimuttiko’’tiādinā pubbe vuttanayeneva. बोटांमधून निघालेली प्रभा (प्रकाश) आकाशातील हालचालीमुळे दुप्पट होऊन आकाशात पसरली, म्हणून 'यमकविद्युत (जोड विजा) चमकवल्याप्रमाणे' असे म्हटले आहे. 'आकाशात हात हलवला' हे पद इतर ठिकाणी आलेले नसल्यामुळे त्याला 'असंभिन्नपद' (अखंड पद) म्हटले आहे. 'अत्तमनो' (आनंदित) म्हणजे प्रीती आणि सौमनस्याने (आनंदाने) युक्त मन असलेला. कारण जे चित्त दोषरहित आणि प्रीती-सौमनस्याने युक्त असते, ते हित आणि सुख देणारे असल्यामुळे स्वतःचेच असते. म्हणूनच 'सकमनो' (स्वतःच्या मनाचा) इत्यादी म्हटले आहे. दौर्मनस्याने (दुःखाने)...पे... ग्रस्त मन नसलेले, कारण ते स्वतःच्या चित्ताच्या विरुद्ध असते. 'पुरिमनयेनेव' (पूर्वीच्या पद्धतीनेच) म्हणजे 'आता जो हीनाधिमुक्त आहे' इत्यादी प्रकारे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच. Pasannākāranti pasannehi kātabbakiriyaṃ. Taṃ sarūpato dasseti ‘‘cīvarādayo paccaye dadeyyu’’nti. Tathabhāvāyāti yadatthaṃ bhagavatā dhammo desito, yadatthañca sāsane pabbajjā, tadatthāya. Rakkhaṇabhāvanti apāyabhayato ca rakkhaṇajjhāsayaṃ. Candopamādivasenāti ādi-saddena ākāse calitapāṇi viya katthaci alaggatāya parisuddhajjhāsayatā sattesu kāruññanti evamādīnaṃ saṅgaho. 'पसन्नाकारं' (प्रसन्नतापूर्वक आचरण) म्हणजे प्रसन्न झालेल्या लोकांनी करावयाची क्रिया. ते प्रत्यक्ष रूपाने दर्शवताना 'चीवर इत्यादी प्रत्यय (दान) द्यावेत' असे म्हटले आहे. 'तथाभावाय' म्हणजे ज्या कारणासाठी भगवंतांनी धम्माचा उपदेश केला आहे आणि ज्या कारणासाठी शासनात (बुद्ध शासनात) प्रव्रज्या (दीक्षा) आहे, त्या कारणासाठी. 'रक्खणभावं' म्हणजे अपाय (दुर्गती) च्या भयापासून रक्षण करण्याचा हेतू (अभिप्राय). 'चन्दोपमादिवसेन' मधील 'आदि' शब्दाने - आकाशात हलवलेल्या हाताप्रमाणे कुठेही आसक्त न राहता, परिशुद्ध हेतूने प्राण्यांविषयी कारुण्य बाळगणे इत्यादींचा संग्रह होतो. Candūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. चंदूपम सूत्राची वर्णना (टीका) समाप्त झाली. 4. Kulūpakasuttavaṇṇanā ४. कुलूपक सूत्राची वर्णना (कुटुंबांच्या जवळ जाणाऱ्या भिक्खूच्या सूत्राची टीका). 147. Kulāni upagacchatīti kulūpako. Sandīyatīti sabbaso dīyati, avakhaṇḍīyatīti attho. Sā pana avakhaṇḍiyanā dukkhāpanā aṭṭiyanā hotīti vuttaṃ ‘‘aṭṭīyatī’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘so tatonidānaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedayatī’’ti. Vuttanayānusārena heṭṭhā vuttanayassa anusaraṇena. १४७. कुलांमध्ये (घरांमध्ये) जाणारा तो 'कुलूपक' (कुलोपक) होय. 'संदीयति' म्हणजे पूर्णपणे दिले जाते, खंडित केले जाते असा अर्थ आहे. ती खंडितता दुःख देणारी आणि पीडादायक असते, म्हणून 'अट्टीयति' (पीडित होतो) असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— 'तो त्या कारणाने दुःख आणि डोमनस्स (मनस्ताप) अनुभवतो.' 'वृत्तनयानुसार' म्हणजे खाली सांगितलेल्या पद्धतीचे अनुसरण करून. Kulūpakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कुलूपकसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 5. Jiṇṇasuttavaṇṇanā ५. जिण्णसुत्तवण्णना 148. Chinnabhinnaṭṭhāne [Pg.160] chiddassa aputhulattā aggaḷaṃ adatvāva suttena saṃsibbanamattena aggaḷadānena ca chidde puthule. Nibbasanānīti ciranisevitavasanakiccāni, paribhogajiṇṇānīti attho. Tenāha ‘‘pubbe…pe… laddhanāmānī’’ti, saññāpubbako vidhi aniccoti ‘‘gahapatānī’’ti vuttaṃ yathā ‘‘vīriya’’nti. १४८. फाटलेल्या-तुटलेल्या ठिकाणी छिद्र मोठे नसल्यामुळे ठिगळ न लावता केवळ सुई-धाग्याने शिवून आणि छिद्र मोठे असल्यास ठिगळ लावून. 'निब्बसनानि' म्हणजे दीर्घकाळ वापरलेली वस्त्रे, उपभोगाने जीर्ण झालेली असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'पूर्वी...पे... नाव मिळालेले'. संज्ञापूर्वक विधी अनित्य आहे म्हणून 'गहपतानि' असे म्हटले आहे, जसे 'वीरियं' (वीर्य). Senāpatinti senāpatibhāvinaṃ, senāpaccārahanti attho. Attano kammenāti attanā kātabbakammena. Soti satthā. Tasminti mahākassapatthere karotīti sambandho. Na karotīti vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘kasmā’’tiādimāha. Yadi satthā dhutaṅgāni na vissajjāpetukāmo, atha kasmā ‘‘jiṇṇosi dāni tva’’ntiādimavocāti āha ‘‘yathā panā’’tiādi. 'सेनापतिं' म्हणजे सेनापती होण्यास योग्य, सेनापतीपदाला पात्र असा अर्थ आहे. 'अत्तनो कम्मेन' म्हणजे स्वतः करायच्या कर्तव्याने. 'सो' म्हणजे शास्ता (बुद्ध). 'तस्मिं' म्हणजे महाकस्सप थेरांच्या बाबतीत करतो, असा संबंध आहे. 'करत नाही' या सांगितलेल्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना 'कस्मा' (का?) इत्यादी म्हटले आहे. जर शास्त्यांची धुतंगांचा त्याग करवून घेण्याची इच्छा नव्हती, तर मग त्यांनी 'आता तू वृद्ध झाला आहेस' इत्यादी का म्हटले? याचे उत्तर देण्यासाठी 'यथा पना' इत्यादी म्हटले आहे. Diṭṭhadhammasukhavihāranti imasmiṃyeva attabhāve phāsuvihāraṃ. Amānusikā savanaratīti atikkantamānusikāya araññasadduppattiyā araññehaṃ vasāmīti vivekavāsūpanissayādhīnasaddasavanapaccayā dhammarati uppajjati. Aparoti añño, dutiyoti attho. Tatthevāti tasmiṃyeva ekassa viharaṇaṭṭhāne viharaṇasamaye ca phāsu bhavati cittavivekasambhavato. Tenāha ‘‘ekassa ramato vane’’ti. 'दिट्ठधम्मसुखविहारं' म्हणजे याच जन्मात (आत्मभावात) सुखाने विहार करणे. 'अमानुसिका सवनरति' म्हणजे मानवी मर्यादांच्या पलीकडच्या अरण्यातील आवाजांमुळे 'मी अरण्यात राहत आहे' अशा एकांतातील वास्तव्याच्या आश्रयाने ऐकू येणाऱ्या आवाजांच्या प्रत्ययाने धम्मरती (धर्मातील आनंद) उत्पन्न होते. 'अपरो' म्हणजे दुसरा, द्वितीय असा अर्थ आहे. 'तत्थेव' म्हणजे त्याच एकाकी विहाराच्या ठिकाणी आणि विहाराच्या वेळी चित्तविवेक (चित्ताचा एकांत) संभवत असल्यामुळे सुखकारक होते. म्हणूनच म्हटले आहे— 'अरण्यात एकट्याने रममाण होणाऱ्याचे'. Tathāti yathā āraññikassa rati, tathā piṇḍapātikassa labbhati diṭṭhadhammasukhavihāro. Esa nayo sesesu. Apiṇḍapātikādhīno itarassa visesajotakoti tamevassa visesaṃ dassetuṃ ‘‘akālacārī’’tiādi vuttaṃ. 'तथा' म्हणजे ज्याप्रमाणे आरण्यक (अरण्यात राहणाऱ्या) भिक्खूचा आनंद असतो, त्याचप्रमाणे पिंडपातिक (भिक्षा मागणाऱ्या) भिक्खूला दिट्ठधम्मसुखविहार प्राप्त होतो. हाच नियम उर्वरित बाबतीतही लागू होतो. पिंडपात न करणाऱ्याच्या तुलनेत दुसऱ्याचे वैशिष्ट्य प्रकट करण्यासाठी, त्याचेच वैशिष्ट्य दाखवण्यासाठी 'अकालचारी' इत्यादी म्हटले आहे. Amhākaṃ salākaṃ gahetvā bhattatthāya gehaṃ anāgacchantassa sattāhaṃ na pātetabbanti sāmikehi dinnattā sattāhaṃ salākaṃ na labhati, na katikavasena. Piṇḍacārikavatte avattanato ‘‘yassa cesā’’tiādi vuttaṃ. 'आमची शलाका (भोजन-तिकीट) घेऊन भोजनासाठी घरी न येणाऱ्याला सात दिवस शलाका देऊ नये' असे मालकांनी ठरवून दिल्यामुळे सात दिवस शलाका मिळत नाही, कराराच्या नियमामुळे नाही. पिंडचारिकवृत्ताचे (भिक्षेच्या नियमांचे) पालन न केल्यामुळे 'यस्स चेसा' इत्यादी म्हटले आहे. Paṭhamataraṃ kātabbaṃ yaṃ, taṃ vattaṃ, itaraṃ paṭivattaṃ. Mahantaṃ vā vattaṃ, khuddakaṃ paṭivattaṃ. Keci ‘‘vattapaṭipatti’’nti paṭhanti, vattassa karaṇanti attho. Uddharaṇa-atiharaṇa-vītiharaṇavossajjana-sannikkhepana-sannirumbhanānaṃ [Pg.161] vasena cha koṭṭhāse. Garubhāvenāti thirabhāvena. जे सर्वप्रथम करायचे असते ते 'वृत्त' (कर्तव्य) होय, आणि दुसरे ते 'प्रतिवृत्त' होय. किंवा मोठे ते वृत्त आणि लहान ते प्रतिवृत्त होय. काही जण 'वत्तपटिपत्ति' (वृत्तप्रतिपत्ती) असा पाठ वाचतात, वृत्ताचे पालन करणे असा त्याचा अर्थ आहे. उद्धरण (उचलणे), अतिहरण (पुढे नेणे), वीतिहरण (बाजूला करणे), वोस्सज्जन (सोडणे), संनिक्खेपन (खाली ठेवणे) आणि संनिरुंभन (रोखणे) यानुसार सहा भाग होतात. 'गरुभावेन' म्हणजे स्थिरभावाने (दृढतेने). ‘‘Amukasmiṃ senāsane vasantā bahuṃ vassavāsikaṃ labhantī’’ti tathā na vassavāsikaṃ pariyesanto carati vassavāsikasseva aggahaṇato. Tasmā senāsanaphāsukaṃyeva cinteti. Tena bahuparikkhārabhāvena phāsuvihāro natthi parikkhārānaṃ rakkhaṇapaṭijagganādidukkhabahulatāya. Appicchādīnanti appicchasantuṭṭhādīnaṃyeva labbhati diṭṭhadhammasukhavihāro. 'अमुक सेनासनात (निवासस्थानात) राहिल्यास पुष्कळ वर्षावासिक (वर्षावासाचे साहित्य) मिळते' अशा प्रकारे तो वर्षावासिकाचा शोध घेत फिरत नाही, कारण तो वर्षावासिक ग्रहणच करत नाही. म्हणून तो केवळ सेनासनाच्या सुविधेचाच विचार करतो. त्यामुळे पुष्कळ परिष्कार (साहित्य) बाळगल्याने सुखाने विहार करणे शक्य होत नाही, कारण परिष्कारांचे रक्षण करणे, त्यांची काळजी घेणे इत्यादी दुःखांचे प्रमाण वाढते. 'अप्पिच्छादीनं' म्हणजे अल्पेच्छ (कमी इच्छा असणारे) आणि संतुष्ट असणाऱ्यांनाच दिट्ठधम्मसुखविहार प्राप्त होतो. Jiṇṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. जिण्णसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 6. Ovādasuttavaṇṇanā ६. ओवादसुत्तवण्णना 149. Attano ṭhāneti sabrahmacārīnaṃ ovādakaviññāpakabhāvena attano mahāsāvakaṭṭhāne ṭhapanatthaṃ. Atha vā yasmā ‘‘ahaṃ dāni na ciraṃ ṭhassāmi, tathā sāriputtamoggallānā, ayaṃ pana vīsaṃvassatāyuko, ovadanto anusāsanto mamaccayena bhikkhūnaṃ mayā kātabbakiccaṃ karissatī’’ti adhippāyena bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhi. Tasmā attano ṭhāneti satthārā kātabbaovādadāyakaṭṭhāne. Tenāha ‘‘evaṃ panassā’’tiādi. Yathāha bhagavā ‘‘ovada, kassapa…pe… tvaṃ vā’’ti. Dukkhena vattabbā appadakkhiṇaggāhibhāvato. Dubbacabhāvakaraṇehīti kodhūpanāhādīhi. Anusāsaniyā padakkhiṇaggahaṇaṃ nāma anudhammacaraṇaṃ, chinnapaṭipatti katā vāmaggāho nāmāti āha ‘‘anusāsani’’ntiādi. Atikkamma vadanteti aññamaññaṃ atikkamitvā atimaññitvā vadante. Bahuṃ bhāsissatīti dhammaṃ kathento ko vipulaṃ katvā kathessati. Asahitanti pubbenāparaṃ nasahitaṃ hetupamāvirahitaṃ. Amadhuranti na madhuraṃ na kaṇṇasukhaṃ na pemanīyaṃ. Lahuññeva uṭṭhāti appavattanena kūlaṭṭhānaṃ viya tassa kathanaṃ. १४९. 'अत्तनो ठाने' म्हणजे सब्रह्मचाऱ्यांना उपदेश करणारे आणि समजावून सांगणारे म्हणून स्वतःला महाश्रावक पदावर स्थापित करण्यासाठी. अथवा ज्याअर्थी भगवंतांनी या अभिप्रायाने हा उपदेश सुरू केला की— 'मी आता फार काळ राहणार नाही, तसेच सारिपुत्त आणि मोग्गल्लानही राहणार नाहीत. हा (कस्सप) तर वीस वर्षांच्या आयुष्याचा आहे, माझ्या पश्चात भिक्खूंना उपदेश आणि अनुशासने देऊन माझ्याद्वारे केले जाणारे कार्य तो करेल.' म्हणून 'अत्तनो ठाने' म्हणजे शास्त्यांनी (बुद्धांनी) करायच्या उपदेश देण्याच्या स्थानावर. म्हणूनच 'एवं पनस्सा' इत्यादी म्हटले आहे. जसे भगवंतांनी म्हटले आहे— 'हे कस्सप, उपदेश कर...पे... किंवा तू'. 'दुःखाने सांगण्याजोगे' (दुर्वाच्य) कारण ते योग्य प्रकारे ग्रहण न करणारे असतात. 'दुब्बचभावकरणेहि' म्हणजे क्रोध, उपनाह (वैर) इत्यादींमुळे. अनुशासने योग्य प्रकारे ग्रहण करणे म्हणजे अनुधम्मचरण (धर्माचे पालन) करणे होय, आणि प्रतिपत्ती (साधना) खंडित करणे म्हणजे चुकीच्या मार्गाने ग्रहण करणे होय, म्हणून 'अनुसासनिं' इत्यादी म्हटले आहे. 'अतिक्kम्म वदन्ते' म्हणजे एकमेकांचे उल्लंघन करून, एकमेकांना तुच्छ लेखून बोलणारे. 'बहुं भासिस्सति' म्हणजे धम्म उपदेश करताना कोण सविस्तरपणे सांगेल? 'असहितं' म्हणजे पूर्व-पर संबंध नसलेले, हेतू आणि उपमा नसलेले. 'अमधुरं' म्हणजे जे मधुर नाही, कानाला सुखद नाही आणि प्रिय नाही. त्याचे बोलणे नदीच्या काठावरील माती कोसळण्यासारखे अप्रवृत्तीमुळे लगेचच नष्ट होते. Ovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ओवादसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 7. Dutiyaovādasuttavaṇṇanā ७. दुतियओवादसुत्तवण्णना 150. Okappanasaddhāti [Pg.162] saddheyyavatthuṃ ogāhitvā ‘‘evameta’’nti kappanasaddhā. Kusaladhammajānanapaññāti anavajjadhammānaṃ sabbaso jānanapaññā. Parihānanti sabbāhi sampattīhi parihānaṃ. Na hi kalyāṇamittarahitassa kāci sampatti nāma atthīti. १५०. 'ओकप्पनसद्धा' म्हणजे श्रद्धेय वस्तूमध्ये खोलवर जाऊन 'हे असेच आहे' अशी दृढ श्रद्धा ठेवणे. 'कुसलधम्मजाननपञ्ञा' म्हणजे अनवद्य (दोषरहित) धर्मांचे पूर्णपणे ज्ञान असणारी प्रज्ञा. 'परिहानं' म्हणजे सर्व संपत्तींचा (गुणांचा) ऱ्हास होणे. कारण कल्याणमित्राशिवाय कोणतीही संपत्ती प्राप्त होऊ शकत नाही. Dutiyaovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुतियओवादसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 8. Tatiyaovādasuttavaṇṇanā ८. ततियओवादसुत्तवण्णना 151. Pubbeti paṭhamabodhiyaṃ. Etarahīti tato pacchime kāle. Kāraṇapaṭṭhapaneti kāraṇārambhe. Tesu vuttaguṇayuttesu theresu. Tasminti tasmiṃ yathāvuttaguṇayutte puggale. Evaṃ sakkāre kayiramāneti ‘‘bhaddako vatāyaṃ bhikkhū’’ti ādarajātehi bhikkhūhi sakkāre kayiramāne. Ime sabrahmacārī. ‘‘Ehi bhikkhū’’ti taṃ bhikkhuṃ attano mukhābhimukhaṃ karontā vadanti. Yañhi tanti ettha tanti nipātamattaṃ upaddavoti vuccati anatthajananato. Patthayati bhajati bajjhatīti patthanā, abhisaṅgoti āha ‘‘abhipatthanāti adhimattapatthanā’’ti. १५१. 'पुब्बे' म्हणजे प्रथम बोधीच्या काळात (सुरुवातीच्या काळात). 'एतरहि' म्हणजे त्यानंतरच्या काळात (सध्याच्या काळात). 'कारणपट्ठपने' म्हणजे कारणाच्या आरंभी. 'तेसु' म्हणजे वर सांगितलेल्या गुणांनी युक्त असलेल्या थेरांच्या बाबतीत. 'तस्मिं' म्हणजे त्या वर सांगितलेल्या गुणांनी युक्त असलेल्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) बाबतीत. 'एवं सक्कारे कयिरमाने' म्हणजे 'हा भिक्खू खरोखरच चांगला आहे' अशा आदरयुक्त भावनेने भिक्खूंद्वारे सत्कार केला जात असताना. 'इमे सब्रह्मचारी' (हे सब्रह्मचारी). 'ये भिक्खू' असे त्या भिक्खूला आपल्या सन्मुख करून म्हणतात. 'यं हि तं' यामध्ये 'तं' हा केवळ निपात आहे, अनर्थ उत्पन्न करत असल्यामुळे त्याला उपद्रव म्हटले जाते. इच्छा करतो, सेवन करतो, बद्ध होतो म्हणून ती 'प्रार्थना' (इच्छा) होय, आसक्ती होय, म्हणून 'अभिपत्थना म्हणजे अतिशय तीव्र इच्छा' असे म्हटले आहे. Tatiyaovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ततियओवादसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 9. Jhānābhiññasuttavaṇṇanā ९. झानअभिञ्ञासुत्तवण्णना 152. Yāvadevāti iminā samānatthaṃ ‘‘yāvade’’ti idaṃ padanti āha ‘‘yāvade ākaṅkhāmīti yāvadeva icchāmī’’ti. Yadicchakaṃ jhānasamāpattīsu vasībhāvadassanatthaṃ tadetaṃ āraddhaṃ. Vitthāritameva, tasmā tattha vitthāritameva gahetabbanti adhippāyo. Āsavānaṃ khayāti āsavānaṃ khayahetu ariyamaggena sabbaso āsavānaṃ khepitattā. Apaccayabhūtanti ārammaṇapaccayabhāvena apaccayabhūtaṃ. १५२. "यावदेव" (yāvadeva) या शब्दाचा समान अर्थ दर्शवण्यासाठी "यावदे" हा शब्द आहे, असे म्हटले आहे - "यावदे आकङ्खामि" म्हणजे "यावदेव इच्छामि" (जितकी इच्छा असेल तितके). ध्यान-समापत्तींमध्ये (झानांमध्ये) इच्छेनुसार वशित्व दर्शवण्यासाठी हे सुरू केले आहे. हे सविस्तरपणेच सांगितले आहे, म्हणून तिथे सविस्तरपणेच ग्रहण करावे असा अभिप्राय आहे. "आसवांनां खया" (आसवांचा क्षय) म्हणजे आसवांच्या क्षयाच्या हेतूने आर्यमार्गाने सर्व प्रकारे आसवांचा नाश केल्यामुळे. "अपच्चयभूतं" म्हणजे आलंबन-प्रत्ययभावाने (आलंबन कारणाच्या रूपाने) अप्रत्ययभूत झालेले. Jhānābhiññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. झान-अभिञ्ञ सुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 10. Upassayasuttavaṇṇanā १०. उपस्सयसुत्ताचे वर्णन 153. Lābhasakkārahetupi [Pg.163] ekacce bhikkhū bhikkhunupassayaṃ gantvā bhikkhuniyo ovadanti, evamevaṃ ayaṃ pana thero na lābhasakkārahetu bhikkhunupassayagamanaṃ yācati, atha kasmāti āha ‘‘kammaṭṭhānatthikā’’tiādi. Eso hi ānandatthero ussukkāpetvā paṭipattiguṇaṃ dassento yasmā tā bhikkhuniyo catusaccakammaṭṭhānikā, tasmā pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ udayabbayādipakāsaniyā dhammakathāya vipassanāpaṭipattisampadaṃ dassesi. Aniccādilakkhaṇāni ceva udayabbayādike ca sammā dassesi. Hatthena gahetvā viya paccakkhato dassesi. Samādapesīti tattha lakkhaṇārammaṇikavipassanaṃ samādapesi. Yathā vīthipaṭipanno hutvā pavattati, evaṃ gaṇhāpesi. Samuttejesīti vipassanāya āraddhāya saṅkhārānaṃ udayabbayādīsu upaṭṭhahantesu yathākālaṃ paggahasamupekkhaṇehi bojjhaṅgānaṃ anupavattanena bhāvanāmajjhimavīthiṃ pāpetvā yathā vipassanāñāṇaṃ suppasannaṃ hutvā vahati, evaṃ indriyānaṃ visadabhāvakaraṇena vipassanācittaṃ sammā uttejesi, nibbānavasena vā samādapesi. Sampahaṃsesīti tathā pavattiyamānāya vipassanāya samappavattabhāvanāvasena upari laddhabbabhāvanāvasena cittaṃ sampahaṃsesi, laddhassādavasena suṭṭhu tosesi. Evamettha attho veditabbo. १५३. लाभ-सत्काराच्या हेतूने देखील काही भिक्खू भिक्खुनींच्या उपाश्रयात जाऊन भिक्खुनींना उपदेश करतात, परंतु हे थेर (आनंद थेर) लाभ-सत्काराच्या हेतूने भिक्खुनींच्या उपाश्रयात जाण्याची याचना करत नाहीत, तर मग कशासाठी? म्हणून "कम्मट्ठानत्थिका" (कर्मस्थान-इच्छुक) इत्यादी म्हटले आहे. हे आनंद थेर त्यांना उत्साहित करून प्रतिपत्तीचा (साधनेचा) गुण दर्शवत, ज्याअर्थी त्या भिक्खुनी चतुरार्यसत्य-कर्मस्थानवाल्या होत्या, त्याअर्थी त्यांनी पाच उपादानस्कंधांच्या उदय-व्यय (उत्पत्ती आणि विनाश) इत्यादींना प्रकाशित करणाऱ्या धम्मकथेने विपश्यना-प्रतिपत्तीची संपदा दर्शवली. त्यांनी अनित्यता इत्यादी लक्षणे आणि उदय-व्यय इत्यादी चांगल्या प्रकारे दर्शवले. जणू काही हाताने धरून प्रत्यक्ष दाखवावे तसे दाखवले. "समादपेसि" (समादृत केले) म्हणजे तिथे लक्षण आणि आलंबन असणाऱ्या विपश्यनेमध्ये प्रवृत्त केले. जसे मार्गावर आरूढ होऊन प्रवृत्ती होते, तसे ग्रहण करायला लावले. "समुत्तेजेसि" (समुत्तेजित केले) म्हणजे विपश्यना सुरू झाल्यावर संस्कारांचे उदय-व्यय इत्यादी उपस्थित होत असताना, योग्य वेळी प्रग्रह (प्रयत्न) आणि उपेक्षा यांच्याद्वारे बोज्झंगांचे (बोध्यंगांचे) अनुवर्तन करून भावनेच्या मध्यम मार्गावर आणून, ज्यायोगे विपश्यना-ज्ञान अत्यंत प्रसन्न होऊन प्रवाहित होते, अशा प्रकारे इंद्रियांना निर्मळ करून विपश्यना-चित्ताला चांगल्या प्रकारे उत्तेजित केले, किंवा निर्वाणाच्या उद्देशाने प्रवृत्त केले. "सम्पहंसेसि" (संप्रहर्षित केले) म्हणजे त्याप्रमाणे प्रवृत्त होणाऱ्या विपश्यनेच्या सम्यक प्रवृत्तीच्या भावनेने आणि पुढे प्राप्त होणाऱ्या भावनेच्या प्रभावाने चित्ताला संप्रहर्षित केले, प्राप्त झालेल्या स्वादाने (आनंदाने) उत्तम प्रकारे संतुष्ट केले. अशा प्रकारे येथे अर्थ समजून घ्यावा. Manute pariññādivasena saccāni bujjhatīti muni. Teti taṃ. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Uttarīti upari, tava yathābhūtasabhāvato paratoti attho. Pakkhapatito agatigamanaṃ atirekaokāso. Upaparikkhīti anuvicca nivārako na bahumato. Buddhapaṭibhāgo thero. ‘‘Bālā bhikkhunī dubbhāsitaṃ āhā’’ti avatvā ‘‘khamatha, bhante’’ti vadantena pakkhapātena viya vuttaṃ hotīti āha ‘‘ekā bhikkhunī na vāritā’’tiādi. जो मनन करतो, परिज्ञा इत्यादींच्या द्वारे सत्यांना जाणतो, तो 'मुनी' होय. 'ते' म्हणजे 'तं' (त्याला). येथे षष्ठी विभक्ती द्वितीयेच्या अर्थात (उपयोगार्थ) वापरली आहे. 'उत्तरी' म्हणजे वर, तुझ्या यथाभूत स्वभावापेक्षा पलीकडे असा अर्थ आहे. 'पक्खपतितो' म्हणजे पक्षपातीपणाने, अगतिकतेने जाणे, अतिरिक्त वाव देणे. 'उपपरिक्खी' म्हणजे शोध घेऊन निवारण करणारा, बहुमान न देणारा. बुद्धप्रतिभाग (बुद्धांसारखे तेजस्वी) थेर. 'मूर्ख भिक्खुनी वाईट बोलली' असे न म्हणता, 'भंते, क्षमा करा' असे म्हणणाऱ्याच्या पक्षपातीपणासारखे हे बोलणे झाले आहे, म्हणून 'एका भिक्खुनीला रोखले नाही' इत्यादी म्हटले आहे. Cutā saliṅgato naṭṭhā, desantarapakkamena adassanaṃ na gatā. Kaṇṭakasākhā viyāti kuraṇṭakaapāmaggakaṇṭakalasikāhi sākhā viya. "चुता" म्हणजे आपल्या लिंगापासून (भिक्खू/भिक्खुनी भावापासून) च्युत झालेली, नष्ट झालेली; दुसऱ्या देशात गेल्यामुळे अदृश्य झालेली नव्हे. "कण्टकसाखा विया" म्हणजे कुरंटक (कोरांटी) आणि अपामार्ग (आघाडा) यांच्या काट्यांनी आणि लसिकाने (चिकट द्रवाने) युक्त असलेल्या फांदीप्रमाणे. Upassayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. उपस्सयसुत्ताचे वर्णन समाप्त झाले. 11. Cīvarasuttavaṇṇanā ११. चीवरसुत्ताचे वर्णन 154. Rājagahassa [Pg.164] dakkhiṇabhāge giri dakkhiṇāgiri ṇa-kāre a-kārassa dīghaṃ katvā, tassa dakkhiṇabhāge janapadopi ‘‘dakkhiṇāgirī’’ti vuccati, ‘‘girito dakkhiṇabhāgo’’ti katvā. Ekadivasenāti ekena divasena uppabbājesuṃ tesaṃ saddhāpabbajitābhāvato. १५४. राजगृहाच्या दक्षिण भागात असलेला पर्वत म्हणजे "दक्षिणागिरी" होय, येथे "ण" कारामधील "अ" काराला दीर्घ करून हा शब्द बनला आहे. त्याच्या दक्षिण भागातील जनपदालाही "दक्षिणागिरी" असे म्हटले जाते, कारण तो "पर्वताच्या दक्षिण भागातील" आहे. "एकदिवसेन" म्हणजे एकाच दिवसात त्यांना प्रव्रज्येपासून च्युत केले (गृहस्थ बनवले), कारण ते श्रद्धेने प्रव्रजित झालेले नव्हते. Yattha cattāro vā uttari vā bhikkhū akappiyanimantanaṃ sādiyitvā pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ ekato paṭiggaṇhitvā bhuñjanti, etaṃ gaṇabhojanaṃ nāma, taṃ tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ bhuñjituṃ vaṭṭatīti ‘‘tikabhojanaṃ paññatta’’nti vacanena gaṇabhojanaṃ paṭikkhittanti vuttaṃ hoti. Tayo atthavase paṭicca anuññātattāpi ‘‘tikabhojana’’nti vadanti. जिथे चार किंवा त्याहून अधिक भिक्खू अकल्पनीय (अयोग्य) निमंत्रण स्वीकारून, पाच प्रकारच्या भोजनांपैकी कोणतेही एक भोजन एकत्र स्वीकारून जेवतात, त्याला "गणभोजन" असे म्हणतात. ते तीन भिक्खूंना जेवण्यास योग्य आहे, म्हणून "तिकभोजन (त्रिकभोजन) विहित केले आहे" या वचनाने गणभोजनाचा निषेध केला आहे असे म्हटले आहे. तीन कारणांना अनुसरून अनुमती दिली असल्यामुळे देखील याला "तिकभोजन" म्हणतात. ‘‘Dummaṅkūnaṃ niggaho eva pesalānaṃ phāsuvihāro’’ti idaṃ ekaṃ aṅgaṃ. Tenevāha ‘‘dummaṅkūnaṃ niggahenevā’’tiādi. ‘‘Yathā devadatto…pe… saṅghaṃ bhindeyyu’’nti iminā kāraṇena tikabhojanaṃ paññattaṃ. "दुर्जनांचा (लज्जाहीन भिक्खूंचा) निग्रह हाच शीलवानांचा सुखविहार आहे" हे एक अंग आहे. म्हणूनच "दुम्मङ्कूनं niग्गहेनेव" (दुर्जनांच्या निग्रहानेच) इत्यादी म्हटले आहे. "जसे देवदत्त...पे... संघाचा भेद करतील" या कारणाने तिकभोजन विहित केले गेले. Atha kiñcarahīti atha kasmā tvaṃ asampannagaṇaṃ bandhitvā carasīti adhippāyo. Asampannāya parisāya cārikācaraṇaṃ kulānuddayāya na hoti, kulānaṃ ghātitattāti adhippāyena thero ‘‘sassaghātaṃ maññe carasī’’tiādimavoca. "अथ किञ्चरहि" म्हणजे "तर मग तू अपरिपक्व (अकुशल) समूहाला सोबत घेऊन का फिरत आहेस?" असा अभिप्राय आहे. अपरिपक्व परिषदेसोबत चारिका (भ्रमण) करणे हे कुळांवर दया करणारे ठरत नाही, कारण त्यामुळे कुळांचे नुकसान होते, या अभिप्रायाने थेरांनी "मला वाटते तू पिकांचा नाश करत फिरत आहेस" इत्यादी म्हटले. Sodhento tassā ativiya parisuddhabhāvadassanena. Uddisituṃ na jānāmi tathā cittasseva anuppannapubbattā. Kiñcanaṃ kilesavatthu. Saṅgahetabbakhettavatthu palibodho, ālayo apekkhā. Okāsābhāvatoti bahukiccakaraṇīyatāya kusalakiriyāya okāsābhāvato. Sannipātaṭṭhānatoti saṅketaṃ katvā viya kilesarajānaṃ tattha sannijjhapavattanato. "शोधेन्तो" (शोधन करत) म्हणजे तिच्या अत्यंत परिशुद्ध भावाचे दर्शन घडवून. "उद्देश करायला (शिकवायला) जाणत नाही" कारण तसे चित्त पूर्वी कधी उत्पन्नच झाले नव्हते. "किञ्चनं" म्हणजे क्लेशवस्तू. "संग्रह करण्यायोग्य शेत-जमीन" हा परिबोध (अडथळा) आहे, "आलय" म्हणजे अपेक्षा. "ओकासाभावतो" (अवकाशाच्या अभावामुळे) म्हणजे अनेक कर्तव्ये असल्यामुळे कुशल कर्मासाठी वेळ न मिळाल्यामुळे. "सन्निपातट्ठानतो" (एकत्र येण्याचे स्थान असल्यामुळे) म्हणजे जणू काही संकेत करून क्लेशरूपी धूळ तिथे एकत्र येऊन प्रवृत्त होत असल्यामुळे. Sikkhattayabrahmacariyanti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṃ brahmaṃ seṭṭhaṃ cariyaṃ. Khaṇḍādibhāvāpādanena akhaṇḍaṃ katvā. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Kiñci sikkhekadesaṃ asesetvā ekanteneva paripūretabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Cittuppādamattampi saṃkilesamalaṃ anuppādetvā accantameva visuddhaṃ katvā pariharitabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Tato eva saṅkhaṃ viya likhitanti saṅkhalikhitaṃ. Tenāha ‘‘likhitasaṅkhasadisa’’nti. Dāṭhikāpi taggahaṇeneva gahetvā [Pg.165] ‘‘massu’’tveva vuttaṃ, na ettha kevalaṃ massuyevāti attho. Kasāyena rattāni kāsāyāni. "सिक्खत्तयब्रह्मचरियं" (त्रिशिक्षा ब्रह्मचर्य) म्हणजे अधिशील-शिक्षा इत्यादी त्रिशिक्षेचा संग्रह असलेले श्रेष्ठ (ब्रह्म) आचरण. खंडित इत्यादी भाव येऊ न देता अखंड करून. हे लक्षणाचे वचन आहे. शिक्षेचा कोणताही भाग scholastic शिल्लक न ठेवता पूर्णपणे परिपूर्ण करायचे असल्यामुळे "एकान्तपरिपूर्ण" (पूर्णपणे परिपूर्ण). चित्तात थोडाही संक्लेशरूपी मळ उत्पन्न न होऊ देता अत्यंत विशुद्ध करून आचरण करायचे असल्यामुळे "एकान्तपरिशुद्ध" (पूर्णपणे परिशुद्ध). म्हणूनच शंखाप्रमाणे घासून स्वच्छ केलेले म्हणून "सङ्खलिखितं" (शंखलिखित). म्हणूनच "घासलेल्या शंखासारखे" असे म्हटले आहे. दाढीचाही त्यातच समावेश करून केवळ "मस्सु" (दाढी-मिशी) असे म्हटले आहे, येथे केवळ मिशीच असा अर्थ नाही. कषायाने (काढ्याने/रंगाने) रंगवलेली ती "काषाय" (वस्त्रे). Vaṅgasāṭakoti vaṅgadese uppannasāṭako. Esāti mahākassapatthero. Abhinīhārato paṭṭhāya paṇidhānato pabhuti, ayaṃ idāni vuccamānā. Aggasāvakadvayaṃ upādāya tatiyattā ‘‘tatiyasāvaka’’nti vuttaṃ. Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassanti bhikkhūnaṃ satasahassañceva saṭṭhisahassāni ca aṭṭha ca sahassāni. "वङ्गसाटको" म्हणजे वंग देशात (बंगालमध्ये) उत्पन्न झालेले वस्त्र. "एसा" म्हणजे महाकस्सप थेर. अभिनिहारापासून (संकल्पापासून) घेऊन, प्रणिधानापासून आरंभ करून, ही आता सांगितली जात आहे. दोन अग्रश्रावकांना धरून तिसरे असल्यामुळे "ततीयसावक" (तिसरे श्रावक) असे म्हटले आहे. "अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्सं" म्हणजे भिक्खूंचे एक लाख, साठ हजार आणि आठ हजार (एकूण १,६८,००० भिक्खू). Ayañca ayañca guṇoti sīlato paṭṭhāya yāva aggaphalā guṇoti kittento mahāsamuddaṃ pūrayamāno viya kathesi. "हा आणि हा गुण" म्हणजे शीलापासून आरंभ करून अग्रफलापर्यंतच्या (अर्हतपदापर्यंतच्या) गुणांचे कीर्तन करत, जणू काही महासमुद्र भरून काढत असल्यासारखे त्यांनी सांगितले. Kolāhalanti devatāhi nibbattito kolāhalo. "कोलाहलं" म्हणजे देवतांनी निर्माण केलेला कोलाहल (घोष). Khuddakādivasena pañcavaṇṇā. Taraṇaṃ vā hotu maraṇaṃ vāti mahoghaṃ ogāhanto puriso viya maccherasamuddaṃ uttaranto pacchāpi…pe… pādamūle ṭhapesi bhagavato dhammadesanāya maccherapahānassa kathitattā. लहान इत्यादींच्या भेदाने पाच रंगांचे. 'पार जाणे होवो किंवा मृत्यू होवो' असे म्हणून महापुरात उतरणाऱ्या माणसाप्रमाणे मच्छेर (मत्सर) रूपी समुद्र पार करताना नंतर देखील... भगवंतांच्या धम्मदेशनेमध्ये मच्छेरच्या (मत्सराच्या) त्यागाविषयी सांगितले गेल्यामुळे त्यांनी ते भगवंतांच्या पादमूलाशी (चरणांशी) ठेवले. Satthu guṇā kathitā nāma hontīti vuttaṃ ‘‘satthu guṇe kathentassā’’ti. Tato paṭṭhāyāti tadā satthu sammukhā dhammassavanato paṭṭhāya. 'शास्त्यांचे (गुरूंचे) गुण सांगणाऱ्याचे' असे म्हटले आहे, म्हणजेच शास्त्यांचे गुण गायले गेले आहेत. 'त्यावेळेपासून' म्हणजे त्या वेळी शास्त्यांच्या संमुख धम्मश्रवण केल्यापासून. Tathāgatamañcassāti tathāgatassa paribhogamañcassa. Dānaṃ datvā brāhmaṇassa purohitaṭṭhāne ṭhapesi. Tādisasseva seṭṭhino dhītā hutvā. 'तथागतांच्या मंचाचा' म्हणजे तथागतांच्या परिभोगाच्या (वापरायच्या) मंचाचा. दान देऊन ब्राह्मणाला पुरोहिताच्या पदावर प्रस्थापित केले. तशाच एका श्रेष्ठीची (श्रीमंत व्यापाऱ्याची) कन्या होऊन. Adinnavipākassāti pubbe katūpacitassa sabbaso na dinnavipākassa. Tassa kammassāti tassa paccekabuddhassa patte piṇḍapātaṃ chinditvā kalalapūraṇakammassa. Tasmiṃyeva attabhāve sattasu ṭhānesu duggandhasarīratāya paṭinivattitā. Iṭṭhakapantīti suvaṇṇiṭṭhakapanti. Ghaṭaniṭṭhakāyāti tassa pantiyaṃ paṭhamaṃ ṭhapitaiṭṭhakāya saddhiṃ ghaṭetabbaiṭṭhakāya ūnā hoti. Bhaddake kāleti īdisiyā iṭṭhakāya icchitakāleyeva āgatāsi. Tena bandhanenāti tena silesasambandhena. 'ज्याचा विपाक (फळ) मिळाला नाही' म्हणजे पूर्वी केलेल्या आणि संचित केलेल्या, परंतु ज्याचा विपाक पूर्णपणे मिळालेला नाही अशा कर्माचा. 'त्या कर्माचे' म्हणजे त्या प्रत्येकबुद्धांच्या पात्रातील पिंडपात (भिक्षा) काढून घेऊन त्यात चिखल भरण्याच्या कर्माचे. त्याच आत्मभावात (जन्मात) सात ठिकाणी शरीराला दुर्गंधी सुटल्यामुळे ती परतली. 'विटांची ओळ' म्हणजे सोन्याच्या विटांची ओळ. 'जोडणाऱ्या विटेने' म्हणजे त्या ओळीत प्रथम ठेवलेल्या विटेसोबत जोडल्या जाणाऱ्या विटेची कमतरता होती. 'चांगल्या वेळी' म्हणजे अशा विटेची इच्छा असलेल्या वेळीच तू आली आहेस. 'त्या बंधनाने' म्हणजे त्या लेपनाच्या (चुन्याच्या) संबंधाने. Olambakāti [Pg.166] muttāmaṇimayā olambakā. Puññanti natthi no puññaṃ taṃ, yaṃ nimittaṃ yaṃ kāraṇā ito sukhumatarassa paṭilābho siyāti attho. Puññaniyāmenāti puññānubhāvasiddhena niyāmena. So ca assa bārāṇasirajjaṃ dātuṃ katokāso. 'लटकन' म्हणजे मोती आणि मण्यांचे लटकन. 'पुण्य' म्हणजे: आमचे असे कोणतेही पुण्य नाही, ज्याच्या निमित्ताने किंवा ज्या कारणामुळे यापेक्षा अधिक सूक्ष्म गोष्टीची प्राप्ती होईल, असा अर्थ आहे. 'पुण्याच्या नियमाने' म्हणजे पुण्याच्या प्रभावाने सिद्ध झालेल्या नियमाने. आणि ती त्याला वाराणसीचे राज्य देण्याची मिळालेली संधी होती. Phussarathanti maṅgalarathaṃ. Uṇhīsaṃ vālabījanī khaggo maṇipādukā setacchattanti pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍaṃ. Setacchattaṃ visuṃ gahitaṃ. Dibbavatthaṃ sādiyituṃ puññānubhāvacodito ‘‘nanu tātā thūla’’ntiādimāha. 'फुस्सरथ' म्हणजे मंगलरथ. मुकुट (उष्णीष), चवरी, तलवार, मण्यांच्या पादुका आणि श्वेतछत्र हे पाच प्रकारचे राजचिन्हे (राजककुधभांड) आहेत. श्वेतछत्र स्वतंत्रपणे घेतले गेले. दिव्य वस्त्र स्वीकारण्यासाठी पुण्याच्या प्रभावाने प्रेरित होऊन तो म्हणाला, 'हे मित्रांनो, हे जाडेभरडे नाही का?' इत्यादी. Pañca caṅkamanasatānīti ettha iti-saddena ādiatthena aggisālādīni pabbajitasāruppaṭṭhānāni saṅgaṇhāti. 'पाचशे चक्रमण-पथ' येथे 'इति' या शब्दाने 'इत्यादी' या अर्थाने अग्निशाला इत्यादी प्रव्रजितांना योग्य अशा स्थानांचा समावेश होतो. Sādhukīḷitanti ariyānaṃ parinibbutaṭṭhāne kātabbasakkāraṃ vadati. 'साधुकीळित' म्हणजे आर्यांच्या परिनिर्वाणाच्या ठिकाणी करावयाचा सत्कार (आदर-सन्मान) होय. Nappamajji nirogā ayyāti pucchitākāradassanaṃ. Parinibbutā devāti devī paṭivacanaṃ adāsi. Paṭiyādetvāti niyyātetvā. Samaṇakapabbajjanti samitapāpehi ariyehi anuṭṭhātabbapabbajjaṃ. So hi rājā paccekabuddhānaṃ vesassa diṭṭhattā ‘‘idameva bhaddaka’’nti tādisaṃyeva liṅgaṃ gaṇhi. 'तिने प्रमाद केला नाही ना, आर्या निरोगी आहे ना?' हे विचारण्याच्या पद्धतीचे दर्शन आहे. 'देवी परिनिर्वाण पावली आहे,' असे देवीने उत्तर दिले. 'तयार करून' म्हणजे सुपूर्द करून. 'श्रमणक-प्रव्रज्या' म्हणजे ज्यांनी पापांचे शमन केले आहे अशा आर्यांनी आचरावयाची प्रव्रज्या. कारण त्या राजाने प्रत्येकबुद्धांचे रूप पाहिले असल्यामुळे, 'हेच कल्याणकारी आहे' असा विचार करून तशाच प्रकारचे लिंग (वेष) धारण केले. Tatthevāti brahmalokeyeva. Vīsatime vasse sampatteti āharitvā sambandho. Brahmalokato āgantvā nibbattattā brahmacariyādhikārassa cirakālaṃ saṅgahitattā ‘‘evarūpaṃ kathaṃ mā kathethā’’tiādimāha. 'तेथेच' म्हणजे ब्रह्मलोकातच. 'विसाव्या वर्षी प्राप्त झाले' हा संबंध जोडून आणला आहे. ब्रह्मलोकातून येऊन जन्म घेतल्यामुळे आणि दीर्घकाळापर्यंत ब्रह्मचर्याचे पालन केल्यामुळे तो म्हणाला, 'अशी गोष्ट बोलू नका,' इत्यादी. Vīsati dharaṇāni ‘‘nikkha’’nti vadanti. Alabhanto na vasāmīti saññāpessāmīti sambandho. वीस धरणांना 'निक्ख' (निष्क) म्हणतात. 'न मिळाल्यास मी राहणार नाही' हे 'मी समजावून सांगेन' याच्याशी संबंधित आहे. Itthākaroti itthiratanassa uppattiṭṭhānaṃ. Ayyadhītāti amhākaṃ ayyassa dhītā, bhaddakāpilānīti attho. Pasādarūpena nibbisiṭṭhatāya ‘‘mahāgīva’’nti paṭimāya sadisabhāvamāha. Tenāha ‘‘ayyadhītāyā’’tiādi. 'इत्थाकर' म्हणजे स्त्री-रत्नाचे उत्पत्ती-स्थान. 'आर्यपुत्री' म्हणजे आमच्या आर्यांची कन्या, म्हणजेच भद्दकापिलाणी असा अर्थ आहे. तिच्या प्रसन्न रूपामुळे आणि वैशिष्ट्यपूर्णतेमुळे त्याने 'महागीवा' नावाच्या प्रतिमेशी (मूर्तीशी) तिचे सादृश्य सांगितले. म्हणूनच त्याने 'आर्यपुत्रीची' इत्यादी म्हटले. Samānapaṇṇanti sadisapaṇṇaṃ, kumārassa kumāriyā ca vuttantapaṇṇaṃ. Ito ca etto cāti te purisā samāgamaṭṭhānato magadharaṭṭhe mahātitthagāmaṃ [Pg.167] maddaraṭṭhe sāgalanagarañca uddissa pakkamantā aññamaññaṃ vissajjentā nāma hontīti ‘‘ito ca etto ca pesesu’’nti vuttā. 'समानपत्र' म्हणजे सारखेच पत्र, कुमार आणि कुमारी यांच्या वृत्तांताचे पत्र. 'इकडून आणि तिकडून' म्हणजे ते पुरुष भेटीच्या ठिकाणाहून मगध राज्यातील महातिथ्यग्राम आणि मद्द राज्यातील सागल नगर यांच्या दिशेने निघताना एकमेकांचा निरोप घेत होते, म्हणूनच 'इकडून आणि तिकडून पाठवले' असे म्हटले आहे. Pupphadāmanti hatthihatthappamāṇaṃ pupphadāmaṃ. Tāni pupphadāmāni. Teti ubho bhaddā ceva pippalikumāro ca. Lokāmisenāti gehassitapemena, kāmassādenāti attho. Asaṃsaṭṭhāti na saṃsaṭṭhā. Vicārayiṃsu ghaṭe jalantena viya padīpena ajjhāsayena samujjalantena vimokkhabījena samussāhitacittā. Yantabaddhānīti sassasampādanatthaṃ tattha tattha iṭṭhakadvārakavāṭayojanavasena yantabaddhaudakanikkhamanatumbāni. Kammantoti kasikammakaraṇaṭṭhānaṃ. Dāsagāmāti dāsānaṃ vasanagāmā. 'पुष्पमाला' म्हणजे हत्तीच्या सोंडेच्या आकाराची फुलांची माळ. त्या पुष्पमाला. 'ते' म्हणजे भद्दा आणि पिप्पलीकुमार हे दोघेही. 'लोकामिषाने' म्हणजे घराशी संबंधित प्रेमाने, म्हणजेच कामभोगाच्या आस्वादाने असा अर्थ आहे. 'अनासक्त' म्हणजे संसर्ग न झालेले. घड्यात जळणाऱ्या दिव्याप्रमाणे, अंतःकरणात प्रज्वलित झालेल्या विमुक्तीच्या बीजाने उत्साहित झालेल्या चित्ताने त्यांनी विचार केला. 'यंत्रबद्ध' म्हणजे पीक उत्पादनासाठी ठिकठिकाणी विटांचे दरवाजे आणि कवाडे यांच्या योजनेद्वारे यंत्रांनी जोडलेले पाण्याचे निकास मार्ग. 'कर्मान्त' म्हणजे शेतीचे काम करण्याचे ठिकाण. 'दासग्राम' म्हणजे दासांच्या राहण्याची गावे. Osāpetvāti pakkhipitvā. Ākappakuttavasenāti ākāravasena kiriyāvasena ca. Ananucchavikanti pabbajitavesassa ananurūpaṃ. Tassa matthaketi dvedhāpathassa dvidhābhūtaṭṭhāne. 'समाप्त करून' म्हणजे टाकून. 'हावभाव आणि वर्तनाच्या वेषाने' म्हणजे आकार आणि क्रियेच्या द्वारे. 'अनुचित' म्हणजे प्रव्रजिताच्या (संन्याशाच्या) वेषाला अयोग्य. 'त्याच्या शिखरावर' म्हणजे दुभंगलेल्या रस्त्याच्या दोन भागांत विभागलेल्या ठिकाणी. Etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatīti nisīdīti sambandho. Sā pana satthu tattha nisajjā edisīti dassetuṃ ‘‘nisīdanto panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yā buddhānaṃ aparimitakālasaṅgahitā acinteyyāparimeyyapuññasambhārūpacayanibbattā nirūpitasabhāvabuddhaguṇavijjotitā lakkhaṇānubyañjanasamujjalā byāmappabhāketumālālaṅkatā sabhāvasiddhatāya akittimā rūpakāyasirī, taṃyeva mahākassapassa adiṭṭhapubbaṃ pasādasaṃvaḍḍhanatthaṃ aniggahetvā nisinno bhagavā ‘‘buddhavesaṃ gahetvā…pe… nisīdī’’ti vutto. Asītihatthaṃ padesaṃ byāpetvā pavattiyā ‘‘asītihatthā’’ti vuttā. Satasākhoti bahusākho anekasākho. Suvaṇṇavaṇṇo ahosi nirantaraṃ buddharasmīhi samantato samokiṇṇattā. Evaṃ vuttappakārena veditabbā. 'यांचा संग्रह (कल्याण) करणे योग्य आहे' म्हणून 'ते बसले' असा संबंध आहे. परंतु तेथे शास्त्यांचे बसणे अशा प्रकारचे होते हे दर्शवण्यासाठी 'बसताना तर' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, बुद्धांची जी अपरिमित काळापासून संचित केलेली, अचिंत्य आणि अपार पुण्यसंभाराच्या संचयाने निर्माण झालेली, निरूपित स्वभावाच्या बुद्धगुणांनी प्रकाशित झालेली, लक्षणे आणि अनुव्यंजनांनी देदीप्यमान असलेली, व्यामप्रभा आणि केतुमालेने सुशोभित झालेली, स्वभावसिद्धतेमुळे अकृत्रिम अशी रूपकायाची शोभा आहे, तीच शोभा महाकस्सपांची (ज्यांनी ती पूर्वी कधीही पाहिली नव्हती) श्रद्धा वाढवण्यासाठी न लपवता, भगवान 'बुद्धवेष धारण करून... बसले' असे म्हटले आहे. ऐंशी हातांचा प्रदेश व्यापून राहिल्यामुळे तिला 'ऐंशी हातांची' म्हटले आहे. 'शतशाख' म्हणजे अनेक शाखा असलेला, बहुशाखीय. बुद्धकिरणांनी चहूबाजूंनी निरंतर व्यापलेले असल्यामुळे ते सुवर्णवर्णाचे झाले. अशा प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने हे समजून घ्यावे. Rājagahaṃ nāḷandanti ca sāmiatthe upayogavacanaṃ antarāsaddayogatoti āha ‘‘rājagahassa nāḷandāya cā’’ti. Na hi me ito aññena satthārā bhavituṃ sakkā diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi sattānaṃ yathārahaṃ anusāsanasamatthassa aññassa sadevake abhāvato. Na hi me ito aññena sugatena bhavituṃ sakkā sobhanagamanaguṇagaṇayuttassa aññassa abhāvato. Na hi me ito aññena sammāsambuddhena bhavituṃ sakkā sammā sabbadhammānaṃ sayambhuñāṇena abhisambuddhassa abhāvato. Imināti ‘‘satthā me, bhante’’ti iminā vacanena. 'राजगृह' आणि 'नाळंदा' हे 'अंतरा' (दरम्यान) या शब्दाच्या योगाने षष्ठीच्या अर्थात द्वितीया विभक्तीचे प्रयोग आहेत, म्हणूनच 'राजगृहाच्या आणि नाळंदाच्या' असे म्हटले आहे. कारण माझ्यासाठी यांच्याशिवाय दुसरा कोणीही शास्ता (गुरू) असणे शक्य नाही, कारण देवलोकासह या संपूर्ण जगात प्राण्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार ऐहिक, पारलौकिक आणि परमार्थाचे उपदेश करण्यास समर्थ असलेला दुसरा कोणीही अस्तित्वात नाही. कारण माझ्यासाठी यांच्याशिवाय दुसरा कोणी सुगत असणे शक्य नाही, कारण शोभन गमन (उत्कृष्ट मार्गक्रमण) गुणांच्या समूहाने युक्त असलेला दुसरा कोणीही नाही. कारण माझ्यासाठी यांच्याशिवाय दुसरा कोणी सम्यक्संबुद्ध असणे शक्य नाही, कारण स्वयंभू ज्ञानाने सर्व धम्मांचे सम्यक प्रकारे आकलन करणारा दुसरा कोणीही अस्तित्वात नाही. 'याने' म्हणजे 'भंते, आपण माझे शास्ता आहात' या वचनाने. Ajānamānova [Pg.168] sabbaññeyyanti adhippāyo. Sabbacetasāti sabbaajjhattikaṅgaparipuṇṇacetasā. Samannāgatanti sampannaṃ sammadeva anu anu āgataṃ upagataṃ. Phaleyyāti vidāleyya. Vilayanti vināsaṃ. ‘अजाणता सर्व काही जाणण्यायोग्य आहे’ असा अभिप्राय आहे. ‘सब्बचेतसा’ (सर्व चित्ताने) म्हणजे सर्व आंतरिक अंगांनी परिपूर्ण अशा चित्ताने. ‘समन्नागतं’ (युक्त असणे) म्हणजे संपन्न, चांगल्या प्रकारे अनुसरलेले, प्राप्त झालेले. ‘फलेय्य’ म्हणजे विदीर्ण करावे. ‘विलयं’ म्हणजे विनाश. Evaṃ sikkhitabbanti idāni vuccamānākārena. Hirottappassa bahalatā nāma vipulatāti āha ‘‘mahanta’’nti. Paṭhamataramevāti pageva upasaṅkamanato. Tathā atimānapahīno assa, hiriottappaṃ yathā saṇṭhāti. Kusalasannissitanti anavajjadhammanissitaṃ. Aṭṭhikanti tena dhammena aṭṭhikaṃ. Ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā savanacittaṃ ‘‘sabbaceto’’ti adhippetanti āha ‘‘cittassa thokampi bahi gantuṃ adento’’ti. Tena samodhānaṃ dasseti. Sabbena…pe… samannāharitvā ārambhato pabhuti yāva desanā nipphannā, tāva antarantarā pavattena sabbena samannāhāracittena dhammaṃyeva samannāharitvā. Ṭhapitasototi dhamme nihitasoto. Odahitvāti apihitaṃ katvā. Paṭhamajjhānavasenāti idaṃ asubhesu tasseva ijjhato, itaratthañca sukhasampayuttatā vuttā. ‘अशा प्रकारे शिकावे’ म्हणजे आता सांगितल्या जाणाऱ्या पद्धतीने. ह्री आणि ओत्तप्प (लज्जा व भय) ची प्रचुरता म्हणजेच विपुलता, म्हणून ‘महान’ असे म्हटले आहे. ‘प्रथमच’ म्हणजे जवळ जाण्यापूर्वीच. तसेच अतिमान (अहंकार) नष्ट व्हावा, जेणेकरून ह्री-ओत्तप्प प्रस्थापित होईल. ‘कुसलasannissitanti’ (कुशलावर आश्रित) म्हणजे अनवद्य (दोषरहित) धम्मावर आश्रित. ‘अट्ठिकं’ (अर्थी) म्हणजे त्या धम्माची इच्छा असणारा. सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत ऐकणारे चित्त हेच ‘सब्बचेतो’ (सर्व चित्त) म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून ‘चित्ताला थोडेही बाहेर जाऊ न देता’ असे म्हटले आहे. त्याद्वारे एकाग्रता दर्शविली आहे. ‘सर्व...पे... समन्नाहरित्वा’ म्हणजे आरंभापासून उपदेश पूर्ण होईपर्यंत, मध्ये-मध्ये उत्पन्न होणाऱ्या सर्व अवधानयुक्त चित्ताने धम्माचेच अवधान करून. ‘ठपितसोतो’ (कान स्थिर केलेला) म्हणजे धम्मामध्ये कान लावलेला. ‘ओदहित्वा’ म्हणजे एकाग्र करून. ‘प्रथम ध्यानाच्या प्रभावाने’ हे अशुभांच्या बाबतीत त्याचेच यश मिळण्यासाठी आहे, आणि इतर ठिकाणी सुखयुक्तता सांगितली आहे. Saṃsārasāgare paribbhamantassa iṇaṭṭhāne tiṭṭhanti kilesā āsavasabhāvāpādanatoti āha ‘‘saraṇoti sakileso’’ti. Cattāro hi paribhogātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggattaṃ saṃvaṇṇanāsu vuttanayeneva veditabbaṃ. Ettha ca bhagavā paṭhamaṃ ovādaṃ therassa brāhmaṇajātikattā jātimānapahānatthamabhāsi, dutiyaṃ bāhusaccaṃ nissāya uppajjanakaahaṃkārapahānatthaṃ, tatiyaṃ upadhisampattiṃ nissāya uppajjanakaattasinehapahānatthaṃ. Aṭṭhame divaseti bhagavatā samāgatadivasato aṭṭhame divase. संसारसागरात भटकणाऱ्या व्यक्तीसाठी क्लेश हे ऋणाच्या (कर्जाच्या) रूपात असतात, कारण ते आसव (आस्रव) स्वभाव उत्पन्न करतात; म्हणून ‘सरणो म्हणजे सकिलेश (क्लेशांसह)’ असे म्हटले आहे. ‘चार परिभोग’ इत्यादींच्या बाबतीत जे काही सांगायचे आहे, ते विसुद्धिमग्ग आणि इतर अट्ठकथांमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावे. आणि येथे भगवंतांनी पहिला उपदेश थेरांच्या ब्राह्मण जातीचे असल्यामुळे त्यांच्यातील जातीचा अभिमान नष्ट करण्यासाठी केला; दुसरा उपदेश बहुश्रुततेवर आधारित उत्पन्न होणारा अहंकार नष्ट करण्यासाठी केला; आणि तिसरा उपदेश उपधिसंपत्तीवर आधारित उत्पन्न होणारे आत्मप्रेम नष्ट करण्यासाठी केला. ‘आठव्या दिवशी’ म्हणजे भगवंतांना भेटल्याच्या दिवसापासून आठव्या दिवशी. Maggato okkamanaṃ paṭhamataraṃ bhagavatā samāgatadivaseyeva ahosi. Yadi arahattādhigamo pacchā, atha kasmā pāḷiyaṃ pageva siddhaṃ viya vuttanti āha ‘‘desanāvārassā’’tiādi. ‘‘Sattāhameva khvāhaṃ, āvuso saraṇo, raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji’’nti vatvā avasarappattaṃ arahattaṃ pavedento ‘‘aṭṭhamiyā aññā udapādī’’ti āha. Ayamettha desanāvārassa āgamo. Tato paraṃ bhagavatā attano kataṃ anuggahaṃ cīvaraparivattanaṃ dassento ‘‘atha kho, āvuso’’tiādimāha. मार्गावरून बाजूला होणे पहिल्यांदा भगवंतांना भेटल्याच्या दिवशीच झाले होते. जर अर्हतपदाची प्राप्ती नंतर झाली, तर पाळीमध्ये ती आधीच सिद्ध झाल्यासारखी का सांगितली आहे? यावर ‘देसनावाराच्या...’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘हे आवुसो, मी केवळ सात दिवसच सरण (ऋणी) राहून राष्ट्राचा पिंड (दान) भोगला’ असे सांगून, योग्य वेळी प्राप्त झालेल्या अर्हतपदाची घोषणा करताना ‘आठव्या दिवशी आज्ञा (अर्हतपद-ज्ञान) उत्पन्न झाली’ असे म्हटले. हा येथे उपदेशाच्या क्रमाचा आगम आहे. त्यानंतर भगवंतांनी स्वतःवर केलेला अनुग्रह आणि चीवर-बदल दर्शविताना ‘अथ खो, आवुसो’ (त्यानंतर, हे आवुसो) इत्यादी म्हटले. Antantenāti [Pg.169] catugguṇaṃ katvā paññattāya saṅghāṭiyā antantena. Jātipaṃsukūlikena…pe… bhavituṃ vaṭṭatīti etena pubbe jātiāraññakaggahaṇena ca terasa dhutaṅgā gahitā evāti daṭṭhabbaṃ. Anucchavikaṃ kātunti anurūpaṃ paṭipattiṃ paṭipajjituṃ. Thero pārupīti sambandho. ‘अंतंतेन’ (टोकाटोकाने) म्हणजे चार पदरी करून अंथरलेल्या संघाटीच्या टोकाटोकाने. ‘जातिपांसुकूलिक...पे... असणे योग्य आहे’ याने आणि पूर्वी ‘जातिआरण्यक’ ग्रहण केल्याने तेरा धुतंगे ग्रहण केले गेले आहेत, असे समजावे. ‘अनुच्छविकं कातुं’ (योग्य करण्यासाठी) म्हणजे अनुरूप प्रतिपत्तीचे (साधनेचे) आचरण करण्यासाठी. ‘थेराने पांघरले’ हा संबंध आहे. Bhagavato ovādaṃ bhagavato vā dhammakāyaṃ nissāya urassa vasena jātoti oraso. Bhagavato vā dhammasarīrassa mukhato sattatiṃsabodhipakkhiyato jāto. Teneva dhammajātadhammanimmitabhāvopi saṃvaṇṇitoti daṭṭhabbo. Ovādadhammo eva satthārā dātabbato therena ādātabbato ovādadhammadāyādo, ovādadhammadāyajjoti attho, taṃ arahatīti. Esa nayo sesapadesupi. भगवंतांच्या उपदेशाचा किंवा भगवंतांच्या धम्मकायाचा आश्रय घेऊन हृदयापासून जन्मलेला तो ‘ओरसो’ (औरस पुत्र). किंवा भगवंतांच्या धम्मशरीराच्या मुखातून, सदतीस बोधिपाक्षिक धम्मांतून जन्मलेला. त्यामुळेच धम्मजात (धम्मापासून जन्मलेला) आणि धम्मनिर्मित (धम्माने निर्माण केलेला) असणे देखील वर्णित केले आहे, असे समजावे. शास्त्यांद्वारे देण्यायोग्य आणि थेरांद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य असा उपदेशरूप धम्म हाच ‘ओवादधम्मदायादो’ (उपदेशरूप धम्माचा वारसदार) आहे, ‘ओवादधम्मदायज्जो’ (उपदेशरूप धम्माचा वारसा) असा अर्थ आहे, तो त्याला पात्र आहे. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही लागू होतो. ‘‘Pabbajjā ca parisodhitā’’ti vatvā tassā sammadeva sodhitabhāvaṃ byatirekamukhena dassetuṃ, ‘‘āvuso, yassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha evanti yathā ahaṃ labhiṃ, evaṃ so satthu santikā labhatīti yojanā. Sīhanādaṃ naditunti etthāpi sīhanādanadanā nāma desanāva, thero satthārā attano katānuggahameva anantarasutte vuttanayena ulliṅgeti, na aññathā. Na hi mahāthero kevalaṃ attano guṇānubhāvaṃ vibhāveti. Sesanti yaṃ idha asaṃvaṇṇitaṃ. Purimanayenevāti anantarasutte vuttanayeneva. ‘प्रव्रज्या देखील परिशोधित झाली’ असे सांगून, तिची चांगल्या प्रकारे शुद्ध झालेली अवस्था व्यतिरेक पद्धतीने दर्शविण्यासाठी ‘आवुसो, ज्याची...’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘एवं’ (अशा प्रकारे) म्हणजे जशी मला प्राप्त झाली, तशीच तो शास्त्यांच्या सन्निध प्राप्त करतो, अशी योजना करावी. ‘सिंहनाद करणे’ येथे देखील सिंहनाद करणे म्हणजे उपदेश करणेच होय; थेर शास्त्यांनी स्वतःवर केलेला अनुग्रहच पुढील सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीने दर्शवितात, इतर काही नाही. कारण महाथेर केवळ स्वतःच्या गुणांचा प्रभाव प्रकट करत नाहीत. ‘उर्वरित’ म्हणजे ज्याचे येथे वर्णन केलेले नाही. ‘पूर्वीच्या पद्धतीनेच’ म्हणजे पुढील सूत्रात सांगितलेल्या पद्धतीनेच. Cīvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. चीवरसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 12. Paraṃmaraṇasuttavaṇṇanā १२. परंमरणसुत्तवण्णना 155. Yathā atītakappe atītāsu jātīsu kammakilesavasena āgato, tathā etarahipi āgatoti tathāgato, yathā yathā vā pana kammaṃ katūpacitaṃ, tathā taṃ taṃ attabhāvaṃ āgato upagato upapannoti tathāgato, sattoti āha ‘‘tathāgatoti satto’’ti. Etanti ‘‘evaṃ hoti bhavati tiṭṭhati sassatisama’’nti evaṃ pavattaṃ diṭṭhigataṃ. Atthasannissitaṃ na hotīti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthato sukhanti pasatthasannissitaṃ na hoti. Ādibrahmacariyakanti ettha maggabrahmacariyaṃ adhippetaṃ tassa padhānabhāvato. Tassa pana etaṃ diṭṭhigataṃ ādipaṭipadāmattaṃ [Pg.170] na hoti anupakārakattā vilomanato ca. Tato eva itarabrahmacariyassapi anissayova. Sesaṃ vuttanayena veditabbaṃ. १५५. ज्याप्रमाणे भूतकाळातील कल्पामध्ये, भूतकाळातील जन्मांमध्ये कर्म आणि क्लेशांच्या प्रभावाने आले, त्याचप्रमाणे आताही आले आहेत म्हणून ‘तथागत’. अथवा जसे जसे कर्म केले आणि संचित केले, तसा तसा तो तो आत्मभाव (अस्तित्व) प्राप्त झाला, उपगत झाला, उत्पन्न झाला म्हणून ‘तथागत’. प्राणी या अर्थाने ‘तथागत म्हणजे प्राणी’ असे म्हटले आहे. ‘एतद्’ (हे) म्हणजे ‘अशा प्रकारे होते, घडते, शाश्वत राहते’ अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले दृष्टीगत (चुकीचे मत). ‘अर्थावर आश्रित नाही’ म्हणजे ऐहिक, पारलौकिक आणि परमार्थ रूपाने सुखकारक अशा प्रशंसनीय गोष्टींवर आश्रित नाही. ‘आदिब्रह्मचर्यक’ येथे मार्ग-ब्रह्मचर्य अभिप्रेत आहे, कारण ते प्रधान आहे. परंतु हे दृष्टीगत त्याच्यासाठी प्राथमिक प्रतिपदा देखील ठरत नाही, कारण ते अनुपकारक आणि विरोधी आहे. त्यामुळेच इतर ब्रह्मचर्यासाठी देखील ते अनाश्रय आहे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. Paraṃmaraṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. परंमरणसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 13. Saddhammappatirūpakasuttavaṇṇanā १३. सद्धम्मप्पतिरूपकसुत्तवण्णना 156. Ājānāti heṭṭhimamaggehi ñātamariyādaṃ anatikkamitvāva jānāti paṭivijjhatīti aññā, aggamaggapaññā. Aññassa ayanti aññā, arahattaphalaṃ. Tenāha ‘‘arahatte’’ti. १५६. खालच्या मार्गांनी ज्ञात झालेल्या मर्यादेचे उल्लंघन न करताच जाणतो, प्रतिवेध करतो म्हणून ‘अञ्ञा’ (आज्ञा) म्हणजे अग्र मार्ग प्रज्ञा. अथवा आज्ञेचे गमन (प्राप्ती) म्हणजे ‘अञ्ञा’ म्हणजेच अर्हतफल. म्हणूनच ‘अर्हतपदात’ असे म्हटले आहे. Obhāseti obhāsanimittaṃ. ‘‘Cittaṃ vikampatī’’ti padadvayaṃ ānetvā sambandho. Obhāseti visayabhūte. Upakkilesehi cittaṃ vikampatīti yojanā. Tenāha ‘‘yehi cittaṃ pavedhatī’’ti. Sesesupi eseva nayo. ‘ओभासेति’ (प्रकाशित करतो) म्हणजे प्रकाशाचे निमित्त. ‘चित्तं विकम्पति’ (चित्त कंपित होते) हे दोन शब्द आणून संबंध जोडला आहे. विषयरूप झालेल्या प्रकाशाच्या बाबतीत उपक्लेशांमुळे चित्त कंपित होते, अशी योजना करावी. म्हणूनच ‘ज्यांच्यामुळे चित्त कंपित होते’ असे म्हटले आहे. उर्वरित भागांतही हाच नियम आहे. Upaṭṭhāneti satiyaṃ. Upekkhāya cāti vipassanupekkhāya ca. Ettha ca vipassanācittasamuṭṭhānasantānavinimuttaṃ pabhāsanaṃ rūpāyatanaṃ obhāso. Ñāṇādayo vipassanācittasampayuttāva. Sakasakakicce saviseso hutvā pavatto adhimokkho saddhādhimokkho. Upaṭṭhānaṃ sati. Upekkhāti āvajjanupekkhā. Sā hi āvajjanacittasampayuttā cetanā. Āvajjanaajjhupekkhanavasena pavattiyā idha ‘‘āvajjanupekkhā’’ti vuccati. Puna upekkhāyāti vipassanupekkhāva anena samajjhattatāya evaṃ vuttā. Nikanti nāma vipassanāya nikāmanā apekkhā. Sukhumatarakileso vā siyā duviññeyyo. उपट्ठान (उपस्थिती) म्हणजे स्मृती (सती). 'उपेक्खाय च' (उपेक्षेने) म्हणजे विपश्यना-उपेक्षेने. आणि येथे विपश्यना-चित्ताच्या समुत्थानातून आणि संतानापासून विमुक्त असलेले प्रभास्वर रूपायतन म्हणजे 'ओभास' (अवभास/प्रकाश) होय. ज्ञान इत्यादी विपश्यना-चित्ताशी संप्रयुक्तच असतात. आपापल्या कार्यात विशेष होऊन प्रवृत्त झालेला अधिमोक्ष म्हणजे 'सद्धाधिमोक्ष' (श्रद्धाधिमोक्ष) होय. उपट्ठान म्हणजे स्मृती. 'उपेक्खा' म्हणजे आवज्जन-उपेक्षा (आवर्जन-उपेक्षा). कारण ती आवज्जन-चित्ताशी संप्रयुक्त असलेली चेतना आहे. आवर्जन आणि उपेक्षण या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे येथे तिला 'आवज्जनुपेक्खा' असे म्हटले आहे. पुन्हा 'उपेक्खाय' असे म्हटले आहे, ते विपश्यना-उपेक्षेलाच तिच्या तटस्थतेमुळे (समज्झत्तता) असे म्हटले आहे. 'निकन्ति' म्हणजे विपश्यनेची इच्छा किंवा अपेक्षा होय. तो अत्यंत सूक्ष्म क्लेश असू शकतो, जो समजण्यास कठीण असतो. Imāni dasa ṭhānānīti imāni obhāsādīni upakkilesuppattiyā ṭhānāni upakkilesavatthūni. Paññā yassa paricitāti yassa paññā paricitavatī yāthāvato jānāti. ‘‘Imāni nissāya addhā maggappatto phalappatto aha’’nti pavattaadhimāno dhammuddhaccaṃ dhammūpanissayo vikkhepo. Tattha kusalo hi taṃ yāthāvato jānanto na ca tattha sammohaṃ gacchati. 'इमानि दस ठानानि' (ही दहा स्थाने) म्हणजे हे अवभास इत्यादी उपक्किलेस (उपक्लेश) उत्पन्न होण्याची स्थाने किंवा उपक्किलेस-वस्तू होत. 'पञ्ञा यस्स परिचिता' (ज्याची प्रज्ञा परिचित आहे) म्हणजे ज्याची प्रज्ञा अभ्यासाने परिपक्व झाली आहे आणि जी यथार्थ जाणते. 'यांच्या आश्रयाने मी निश्चितच मार्गप्राप्त आणि फलप्राप्त झालो आहे' असा प्रवृत्त झालेला अभिमान म्हणजे 'धम्मुद्धच्च' (धर्म-औद्धत्य), 'धम्मूपनिस्सय' (धर्म-उपनिषय) आणि विक्षेप होय. तेथे कुशल पुरुष त्याला यथार्थपणे जाणतो आणि तेथे मोहात पडत नाही. Adhigamasaddhammappatirūpakaṃ [Pg.171] nāma anadhigate adhigatamānibhāvāvahattā. Yadaggena vipassanāñāṇassa upakkileso, tadaggena paṭipattisaddhammappatirūpakotipi sakkā viññātuṃ. Dhātukathāti mahādhātukathaṃ vadati. Vedallapiṭakanti vetullapiṭakaṃ. Taṃ nāgabhavanato ānītanti vadanti. Vādabhāsitanti apare. Abuddhavacanaṃ buddhavacanena virujjhanato. Na hi sambuddho pubbāparaviruddhaṃ vadati. Tattha sallaṃ upaṭṭhapenti kilesavinayaṃ na sandissati, aññadatthu kilesuppattiyā paccayo hotīti. 'अधिगम-सद्धम्म-प्पतिरूपक' (अधिगम-सद्धर्म-प्रतिरूपक) म्हणजे जे प्राप्त झाले नाही, ते प्राप्त झाले आहे असा मान (अभिमान) निर्माण करणारे. ज्या प्रमाणात ते विपश्यना-ज्ञानाचा उपक्किलेस (उपक्लेश) आहे, त्याच प्रमाणात ते 'प्रतिपत्ति-सद्धर्म-प्रतिरूपक' देखील आहे असे समजले पाहिजे. 'धातुकथा' म्हणजे महाधातुकथा सांगणे. 'वेदल्लपिटक' म्हणजे वेतुल्लपिटक (वैतुल्यपिटक). ते नागलोकातून आणले गेले आहे असे म्हणतात. इतर काही जण त्याला 'वादभाषित' (वादाने भाषिलेले) म्हणतात. ते बुद्धवचन नाही, कारण ते बुद्धवचनाशी विरुद्ध आहे. सम्यक्संबुद्ध कधीही पूर्वापारविरुद्ध बोलत नाहीत. तेथे ते शल्य (दोष) उपस्थित करतात, कारण त्यात क्लेशांचा विनय (नाश) दिसून येत नाही, उलट ते क्लेश उत्पन्न होण्यास कारणीभूत ठरते. Avikkayamānanti vikkayaṃ agacchantaṃ. Tanti suvaṇṇabhaṇḍaṃ. 'अविक्यमानं' म्हणजे विक्री न होणारे. 'तं' म्हणजे ते सुवर्णभांड (सोन्याचे भांडे). Na sakkhiṃsu ñāṇassa avisadabhāvato. Esa nayo ito paresupi. ज्ञानाच्या अस्पष्टतेमुळे ते समर्थ झाले नाहीत. हाच नियम यापुढील बाबतीतही लागू होतो. Idāni ‘‘bhikkhū paṭisambhidāppattā ahesu’’ntiādinā vuttameva atthaṃ kāraṇato vibhāvetuṃ puna ‘‘paṭhamabodhiyaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha paṭipattiṃ pūrayiṃsūti atīte kadā te paṭisambhidāvahaṃ paṭipattiṃ pūrayiṃsu? Paṭhamabodhikālikā bhikkhū. Na hi attasammāpaṇidhiyā pubbekatapuññatāya ca vinā tādisaṃ bhavati. Esa nayo ito paresupi. Tadā paṭipattisaddhammo antarahito nāma bhavissatīti etena ariyamaggena āsannā eva pubbabhāgapaṭipadā paṭipattisaddhammoti dasseti. आता 'भिक्खू पटिसम्भिदापत्ता अहेसुं' (भिक्षू प्रतिसंभिदाप्राप्त झाले) इत्यादींद्वारे सांगितलेलाच अर्थ कारणासहित स्पष्ट करण्यासाठी पुन्हा 'पठमबोधियं ही' (प्रथम बोधीच्या वेळी) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पटिपत्तिं पूरयिंसु' (प्रतिपत्ती पूर्ण केली) म्हणजे भूतकाळात त्यांनी प्रतिसंभिदा मिळवून देणारी प्रतिपत्ती कधी पूर्ण केली? प्रथम बोधीच्या काळातील भिक्षूंनी. कारण स्वतःची सम्यक् प्रणिधी (आत्मसम्यक्प्रणिधी) आणि पूर्वकृत पुण्य यांच्याशिवाय असे घडत नाही. हाच नियम यापुढील बाबतीतही लागू होतो. 'तेव्हा प्रतिपत्ति-सद्धर्म अंतर्हित (नष्ट) होईल' याने आर्यमार्गाच्या अगदी जवळ असलेली पूर्वभाग-प्रतिपदा हीच 'प्रतिपत्ति-सद्धर्म' आहे, असे दर्शविले आहे. Dvīsūti suttābhidhammapiṭakesu antarahitesupi. Anantarahitameva adhisīlasikkhāyaṃ ṭhitassa itarasikkhādvayasamuṭṭhāpitato. Kiṃ kāraṇāti kena kāraṇena, aññasmiṃ dhamme antarahite aññatarassa dhammassa anantaradhānaṃ vuccatīti adhippāyo. Paṭipattiyā paccayo hoti anavasesato paṭipattikkamassa paridīpanato. Paṭipatti adhigamassa paccayo visesalakkhaṇapaṭivedhabhāvato. Pariyattiyeva pamāṇaṃ sāsanassa ṭhitiyāti adhippāyo. 'द्वीसु' (दोन्हींमध्ये) म्हणजे सुत्त आणि अभिधम्म पिटक अंतर्हित झाले तरीही. अधिशील-शिक्षेमध्ये स्थित असलेल्या भिक्षूसाठी इतर दोन शिक्षा (अधिचित्त आणि अधिप्रज्ञा) समुत्थापित होत असल्यामुळे ते अंतर्हित होत नाही. 'किं कारणा' म्हणजे कोणत्या कारणाने, एक धर्म अंतर्हित झाला असता दुसऱ्या धर्माचे अंतर्धान होत नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण ते प्रतिपत्तीला कारणीभूत ठरते आणि प्रतिपत्तीच्या क्रमाला पूर्णपणे प्रकाशित करते. प्रतिपत्ती ही अधिगम (प्राप्ती) होण्यास कारणीभूत ठरते, कारण तिच्याद्वारे विशेष लक्षणांचा प्रतिवेध (साक्षात्कार) होतो. 'परियत्ति' (परियत्ती/अभ्यास) हेच शासनाच्या (धम्माच्या) अस्तित्वाचे प्रमाण आहे, असा अभिप्राय आहे. Nanu ca sāsanaṃ osakkitaṃ pariyattiyā vattamānāyāti adhippāyo. Anārādhakabhikkhūti sīlamattassapi na ārādhako dussīlo. Imasminti imasmiṃ pātimokkhe. Vattantāti ‘‘sīlaṃ akopetvā ṭhitā atthī’’ti pucchi. परियत्ती अस्तित्वात असतानाही शासन (धम्म) मागे पडले (ऱ्हास पावले) नाही काय, असा अभिप्राय आहे. 'अनाराधकभिक्खू' म्हणजे जो केवळ शीलाचेही पालन करत नाही असा दुःशील भिक्षू. 'इमस्मिं' म्हणजे या प्रातिमोक्षात. 'वत्तन्ता' म्हणजे 'शीलाचा भंग न करता स्थित आहेत काय?' असा प्रश्न विचारला. Etesūti [Pg.172] evaṃ mahantesu sakalaṃ lokaṃ ajjhottharituṃ samatthesu catūsu mahābhūtesu. Tasmāti yasmā aññena kenaci atimahantenapi saddhammo na antaradhāyati, samayantarena pana vattabbameva natthi, tasmā. Evamāhāti idāni vuccamānākāraṃ vadati. 'एतेसू' म्हणजे संपूर्ण जगाला व्यापून टाकण्यास समर्थ असलेल्या अशा या चार महाभूतांमध्ये. 'तस्मा' म्हणजे ज्या अर्थी इतर कोणत्याही अत्यंत मोठ्या गोष्टीने सद्धर्म अंतर्हित होत नाही, आणि इतर दर्शनांद्वारे तर (अंतर्हित होण्याचा) प्रश्नच उद्भवत नाही, म्हणून. 'एवमाहा' म्हणजे आता सांगत असलेल्या प्रकारे म्हणतात. Ādānaṃ ādi, ādi eva ādikanti āha ‘‘ādikenāti ādānenā’’ti. Heṭṭhāgamanīyāti adhobhāgagamanīyā, apāyadukkhassa saṃsāradukkhassa ca nibbattakāti attho. Gāravarahitāti garukārarahitā. Patissayanaṃ nīcabhāvena patibaddhavuttitā, patisso patissayoti atthato ekaṃ, so etesaṃ natthīti āha ‘‘appatissāti appatissayā anīcavuttikā’’ti. Sesaṃ suviññeyyameva. ग्रहण करणे म्हणजे 'आदि', आणि आदि म्हणजेच आदिक होय, म्हणून 'आदिकेन' म्हणजे 'ग्रहणाने' असे म्हटले आहे. 'हेट्ठागमनीया' म्हणजे अधोगामी (खाली नेणारी), म्हणजेच अपाय-दुःख आणि संसार-दुःख उत्पन्न करणारी असा अर्थ आहे. 'गारवरहिता' म्हणजे आदराचा अभाव असलेले. 'पतिस्सयनं' म्हणजे नम्रतेने युक्त वर्तन, 'पतिस्सो' आणि 'पतिस्सयो' हे अर्थाने एकच आहेत, आणि ज्यांच्यामध्ये त्याचा अभाव आहे त्यांना 'अप्पतिस्सा' म्हणजे आदररहित, अनम्र वृत्तीचे असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Saddhammappatirūpakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सद्धम्मप्रतिरूपकसुत्तवर्णना समाप्त झाली. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील Kassapasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. कस्सपसंयुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ-प्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. 6. Lābhasakkārasaṃyuttaṃ ६. लाभसक्कारसंयुत्त (लाभसत्कारसंयुत्त) 1. Paṭhamavaggo १. प्रथम वर्ग 1. Dāruṇasuttavaṇṇanā १. दारुणसुत्तवर्णना 157. Thaddhoti [Pg.173] kakkhaḷo aniṭṭhassa padānato. Catupaccayalābhoti catunnaṃ paccayānaṃ paṭilābho. Sakkāroti tehiyeva paccayehi susaṅkhatehi pūjanā, so pana atthato sampattiyevāti āha ‘‘tesaṃyeva…pe… lābho’’ti. Vaṇṇaghosoti guṇakittanā. Antarāyassa anativattanato antarāyiko anatthāvahattā. १५७. 'थद्धो' म्हणजे अनिष्ट देणारा असल्यामुळे कठोर. 'चतुपच्चयलाभो' म्हणजे चार प्रत्ययांची (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भैषज्य यांची) प्राप्ती होय. 'सक्कारो' म्हणजे त्या सुसंस्कृत प्रत्ययांनी केलेली पूजा, आणि ती अर्थाने संपत्तीच आहे, म्हणून 'त्यांचाच...पे... लाभ' असे म्हटले आहे. 'वण्णघोसो' म्हणजे गुणांचे कीर्तन (कीर्ती). अंतराय (अडथळा) ओलांडून न जाता यायचा असल्यामुळे तो 'अंतरायिक' (अडथळा आणणारा) आणि अनर्थ घडवून आणणारा आहे. Dāruṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दारुणसुत्तवर्णना समाप्त झाली. 2. Baḷisasuttavaṇṇanā २. बळिससुत्तवर्णना (गळसुत्तवर्णना) 158. Baḷisena carati, tena vā jīvatīti bāḷisiko. Tenāha ‘‘baḷisaṃ gahetvā caramāno’’ti. Āmisagatanti āmisūpagataṃ āmisapatitaṃ. Tenāha ‘‘āmisamakkhita’’nti. Bhinnādhikaraṇānampi bāhiratthasamāso hotevāti āha ‘‘āmise cakkhudassana’’nti. Ayo vuccati sukhaṃ, tabbidhuratāya anayo, dukkhanti āha ‘‘dukkhaṃ patto’’ti. Assāti etena. Kattuatthe hi etaṃ sāmivacanaṃ. Yathā kilesā vattanti, evaṃ pavattamāno puggalo kilesavippayogo na hotīti vuttaṃ ‘‘yathā kilesamārassa kāmo, evaṃ kattabbo’’ti. १५८. जो गळाने (मासे पकडण्याच्या गळाने) फिरतो किंवा त्यावर उपजीविका करतो तो 'बाळिसिक' (कोळी/मासेमारी करणारा) होय. म्हणूनच 'गळ घेऊन फिरणारा' असे म्हटले आहे. 'आमिसगतं' म्हणजे आमिषाच्या जवळ गेलेले किंवा आमिषात पडलेले. म्हणूनच 'आमिषाने माखलेले' असे म्हटले आहे. भिन्न विभक्ती असलेल्या शब्दांचाही बाह्य अर्थाचा समास होतोच, म्हणून 'आमिषावर दृष्टी पडणे' असे म्हटले आहे. 'अय' म्हणजे सुख म्हटले जाते, त्याच्या अभावाला 'अनय' म्हणजेच दुःख म्हणतात, म्हणून 'दुःखाला प्राप्त झाला' असे म्हटले आहे. 'अस्स' म्हणजे याच्याद्वारे. कारण हे षष्ठीचे रूप कर्त्याच्या अर्थात आहे. ज्याप्रमाणे क्लेश प्रवृत्त होतात, त्याप्रमाणे प्रवृत्त होणारा पुद्गल (व्यक्ती) क्लेशांपासून विमुक्त होत नाही, हे दर्शविण्यासाठी 'जशी क्लेशमाराची इच्छा असते, तसेच केले पाहिजे' असे म्हटले आहे. Baḷisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. बळिससुत्तवर्णना समाप्त झाली. 3-4. Kummasuttādivaṇṇanā ३-४. कुम्मसुत्त (कासवसुत्त) इत्यादींची वर्णना 159-160. Aṭṭhikacchapā vuccanti yesaṃ kapālamatthake tikhiṇā aṭṭhikoṭi hoti, tesaṃ samūho aṭṭhikacchapakulaṃ. Macchakacchapādīnaṃ sarīre lambantī papatatīti papatā, vuccamānākāro ayakaṇṭako. Ayakosaketi [Pg.174] ayomayakosake. Kaṇṇikasallasaṇṭhānoti attanikāpanasallasaṇṭhāno. Ayakaṇṭakoti ayomayavaṅkakaṇṭako. Nikkhamati ettha athāvarato. Pavesitamatto hi so. Idāni tvaṃ ‘‘amhāka’’nti na vattabbo. Ito anantarasutteti catutthasuttamāha. १५९-१६०. 'अट्ठिकच्छप' (हाडांचे कासव) त्यांना म्हणतात ज्यांच्या कवटीच्या वरच्या भागावर तीक्ष्ण हाडांचे टोक असते, त्यांच्या समूहाला 'अट्ठिकच्छपकुल' म्हणतात. मासे, कासव इत्यादींच्या शरीरावर लटकून पडते म्हणून 'पपता' (पडणारे), ज्याचा आकार लोखंडी काट्यासारखा असतो. 'अयकोसके' म्हणजे लोखंडी कोशात. 'कण्णिकासल्लसण्ठानो' म्हणजे छताच्या खांबाच्या टोकासारखा किंवा बाणाच्या टोकासारखा आकार असलेला. 'अयकण्टको' म्हणजे लोखंडी वाकडा काटा. येथून तो स्थिरतेने बाहेर पडतो. कारण तो केवळ आत शिरलेला असतो. आता तू "आमचा" असे म्हणू नये. 'इतो अनन्तरसुत्ते' म्हणजे यानंतरचे चौथे सुत्त सांगितले आहे. Kummasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. कुम्मसुत्त (कासव सुत्त) इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले. 5. Mīḷhakasuttavaṇṇanā ५. मीळ्हकसुत्त वर्णन (मीळ्हक सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 161. Mīḷhakāti evaṃ itthiliṅgavasena vuccamānā. Gūthapāṇakāti gūthabhakkhapāṇakā. Antoti kucchiyaṃ. १६१. 'मीळ्हका' असे स्त्रीलिंगी रूपाने म्हटले आहे. 'गूथपाणका' म्हणजे विष्ठा खाणारे किडे. 'अन्तो' म्हणजे पोटात. Mīḷhakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. मीळ्हकसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 6. Asanisuttavaṇṇanā ६. असनिसुत्त वर्णन (विद्युत सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 162. ‘‘Ime lābhasakkāraṃ anāharantā jighacchādidukkhaṃ pāpuṇantū’’ti evaṃ na sattānaṃ dukkhakāmatāya evamāhāti ānetvā sambandho. Anantadukkhaṃ anubhoti aparāparaṃ uppajjanakaakusalacittānaṃ bahubhāvato. १६२. "हे प्राणी लाभ आणि सत्कार न मिळाल्यामुळे भूक इत्यादी दुःखाला प्राप्त होवोत" अशा प्रकारे प्राण्यांच्या दुःखाच्या इच्छेने भगवंतांनी असे म्हटले नाही, असा संबंध जोडला पाहिजे. वारंवार उत्पन्न होणाऱ्या अकुशल चित्तांच्या बहुसंख्येमुळे तो अनंत दुःख भोगतो. Asanisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. असनिसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 7. Diddhasuttavaṇṇanā ७. दिद्धसुत्त वर्णन (विषारी बाण सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 163. Acchavisayuttāti vā diddhe gatena gatadiddhena. Tenāha ‘‘visamakkhitenā’’ti. १६३. 'अच्छविसयुत्ता' म्हणजे विषारी बाणाने विद्ध झालेला. म्हणूनच म्हटले आहे "विषाने माखलेला". Diddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दिद्धसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 8. Siṅgālasuttavaṇṇanā ८. सिंगालसुत्त वर्णन (कोल्हा सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 164. Jarasiṅgālotveva [Pg.175] vuccati sarīrasobhāya abhāvato. Sarīrassa uggatakaṇṭakattā ukkaṇṭakena nāma. Phuṭatīti phalati bhijjati. १६४. शरीराच्या शोभेचा अभाव असल्यामुळे त्याला 'जरसिंगाल' (वृद्ध कोल्हा) असे म्हटले आहे. शरीरावर काटे उगवल्यामुळे त्याला 'उक्कण्टक' (काटेरी) असे नाव आहे. 'फुटति' म्हणजे फाटते किंवा फुटते. Siṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सिंगालसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 9. Verambhasuttavaṇṇanā ९. वेरम्भसुत्त वर्णन (वेरंभ वारा सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 165. Kāyaṃ na rakkhati nāma chabbīsatiyā sāruppānaṃ pariccajanato. Vācaṃ na rakkhati nāma rāgasāmantā ca kodhasāmantā ca yāva nicchāraṇato. १६५. 'काया रक्षण न करणे' म्हणजे सव्वीस प्रकारच्या योग्य आचरणाचा त्याग करणे. 'वाणीचे रक्षण न करणे' म्हणजे राग (आसक्ती) आणि क्रोध यांच्या प्रभावाखाली येऊन शब्द उच्चारणे. Verambhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. वेरम्भसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 10. Sagāthakasuttavaṇṇanā १०. सगाथकसुत्त वर्णन (गाथासहित सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 166. ‘‘Yassa sakkariyamānassā’’ti ettha asakkārena cūbhayanti asakkārena ca ubhayañca, kadāci sakkārena, kadāci asakkārena kadāci ubhayenāti attho. Tenāha ‘‘asakkārenā’’tiādi. Satatavihārānaṃ sampattiyā sātatikoti āha ‘‘arahatta…pe… sukhumadiṭṭhī’’tiādi. Tathā hi sā ‘‘vajirūpamañāṇa’’nti vuccati. Āgatattāti phalasamāpattiṃ samāpajjituṃ tassā pubbaparikammaṃ upagatattā. १६६. "ज्याचा सत्कार केला जात असताना" येथे 'असक्कारेण चूभयं' म्हणजे असत्कार आणि दोन्हीही, कधी सत्काराने, कधी असत्काराने तर कधी दोन्हीने असा अर्थ आहे. म्हणूनच "असत्काराने" इत्यादी म्हटले आहे. सतत विहाराच्या प्राप्तीमुळे 'साततिको' (सतत प्रयत्नशील) असे म्हटले आहे, म्हणून "अरहत्त...पे... सुखुमदिट्ठी" (सूक्ष्म दृष्टी) इत्यादी म्हटले आहे. कारण त्याला 'वजिरूपमञाण' (वज्रसमान ज्ञान) असे म्हटले जाते. 'आगतत्ता' म्हणजे फलसमापत्ती प्राप्त करण्यासाठी तिच्या पूर्वतयारीला (पुब्बपरिकम्म) प्राप्त झाल्यामुळे. Sagāthakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सगाथकसुत्त वर्णन समाप्त झाले. Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. प्रथम वर्ग (वग्ग) वर्णन समाप्त झाले. 2. Dutiyavaggo २. द्वितीय वर्ग (दुतिय वग्ग). 1-2. Suvaṇṇapātisuttādivaṇṇanā १-२. सुवण्णपातिसुत्त (सोन्याची थाळी सुत्त) इत्यादींचे वर्णन. 167-168. Cāletuṃ na sakkoti sīlapabbatasannissitattā. Aññaṃ vā kiccaṃ karoti pageva sīlassa chaḍḍitattā. Tatiyādīsu apubbaṃ natthi. १६७-१६८. शीलरूपी पर्वताचा आश्रय घेतल्यामुळे तो हलवू शकत नाही. किंवा शीलाचा आधीच त्याग केल्यामुळे तो दुसरे कार्य करतो. तिसऱ्या इत्यादी सुत्तांमध्ये काही नवीन नाही. Suvaṇṇapātisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. सुवण्णपातिसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले. Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. द्वितीय वर्ग (वग्ग) वर्णन समाप्त झाले. 3. Tatiyavaggo ३. तृतीय वर्ग (ततिय वग्ग). 1. Mātugāmasuttavaṇṇanā १. मातुगामसुत्त वर्णन (स्त्री सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 170. Yaṃ [Pg.176] visabhāgavatthu purisassa cittaṃ pariyādāya ṭhātuṃ sakkotīti vuccati, tato visesato lābhasakkārova sattānaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhātuṃ sakkotīti dassento bhagavā ‘‘na tassa, bhikkhave’’tiādimavocāti dassento ‘‘na tassā’’tiādimāha. १७०. जी विजातीय वस्तू पुरुषाच्या चित्ताला व्यापून राहू शकते असे म्हटले जाते, त्यापेक्षा विशेषतः लाभ आणि सत्कारच प्राण्यांच्या चित्ताला व्यापून राहू शकतो, हे दाखवून देण्यासाठी भगवंतांनी "भिक्खूहो, त्याचे नाही..." इत्यादी म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी "न तस्सा" इत्यादी म्हटले आहे. Mātugāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. मातुगामसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 2. Kalyāṇīsuttavaṇṇanā २. कल्याणीसुत्त वर्णन (जनपदकल्याणी सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 171. Dutiyaṃ uttānameva, tasseva atthassa kevalaṃ janapadakalyāṇīvasena vuttaṃ. १७१. दुसरे सुत्त अगदी स्पष्टच आहे, त्याच अर्थाला केवळ 'जनपदकल्याणी' (देशातील सर्वात सुंदर स्त्री) च्या संदर्भाने सांगितले आहे. Kalyāṇīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कल्याणीसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 3-6. Ekaputtakasuttādivaṇṇanā ३-६. एकपुत्तकसुत्त (एकुलता एक मुलगा सुत्त) इत्यादींचे वर्णन. 172-175. Saddhāti ariyamaggena āgatasaddhā adhippetāti āha ‘‘sotāpannā’’ti. १७२-१७५. 'सद्धा' (श्रद्धा) म्हणजे आर्यमार्गाने प्राप्त झालेली श्रद्धा अभिप्रेत आहे, म्हणून "सोतापन्ना" (स्रोतापन्न) असे म्हटले आहे. Ekaputtakasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. एकपुत्तकसुत्त इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले. 7. Tatiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā ७. तृतीय समणब्राह्मणसुत्त वर्णन (तिसऱ्या श्रमण-ब्राह्मण सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 176. Evamādīti ādi-saddena bāhusaccasaṃvarasīlādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Lābhasakkārassa samudayaṃ uppattikāraṇaṃ samudayasaccavasena dukkhasaccassa uppattihetutāvasena. १७६. 'एवमादी' मधील 'आदी' शब्दाने बहुश्रुतता, संवर, शील इत्यादींचा संग्रह समजावा. लाभ आणि सत्काराचा 'समुदय' म्हणजे उत्पत्तीचे कारण, समुदयसत्याच्या दृष्टीने दुःखसत्याच्या उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे. Tatiyasamaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. तृतीय समणब्राह्मणसुत्त वर्णन समाप्त झाले. 8. Chavisuttavaṇṇanā ८. छविसुत्त वर्णन (त्वचा सुत्ताचे स्पष्टीकरण). 177. Lābhasakkārasiloko [Pg.177] narakādīsu nibbattentoti idaṃ tannissayaṃ kilesagaṇaṃ sandhāyāha. Nibbattentoti nibbattāpento. Imaṃ manussaattabhāvaṃ nāseti manussattaṃ puna nibbattituṃ appadānavasena. Tasmāti duggatinibbattāpanato idha maraṇadukkhāvahanato ca. १७७. ‘लाभसत्कार आणि कीर्ती नरकादिकांमध्ये उत्पन्न करते’ हे त्या आश्रित क्लेशसमूहाला (किलेसगण) उद्देशून म्हटले आहे. ‘उत्पन्न करते’ (निब्बत्तेन्तो) म्हणजे उत्पन्न करायला लावणारे. हे या मनुष्य-आत्मभावाचा नाश करते, पुन्हा मनुष्यत्व उत्पन्न न होण्याच्या कारणाने. ‘त्यामुळे’ (तस्मा) म्हणजे दुर्गतीमध्ये उत्पन्न करण्यामुळे आणि येथे मरणाचे दुःख वाहून आणण्यामुळे. Chavisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. छविसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 9. Rajjusuttavaṇṇanā ९. रज्जुसुत्तवण्णना 178. Kharā pharusā chaviādīni chindane samatthā. १७८. कठोर आणि खरखरीत त्वचा इत्यादी कापण्यास समर्थ असतात. Rajjusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. रज्जुसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 10. Bhikkhusuttavaṇṇanā १०. भिक्खुसुत्तवण्णना 179. Taṃ sandhāyāti diṭṭhadhammasukhavihārassa okāsābhāvaṃ sandhāya. १७९. ‘त्याला उद्देशून’ म्हणजे दृष्टधम्मसुखविहाराच्या (याच जन्मातील सुखी विहाराच्या) संधीचा अभाव उद्देशून. Bhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. भिक्खुसुत्तवण्णना समाप्त झाली. Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ततियवग्गवण्णना समाप्त झाली. 4. Catutthavaggo ४. चतुत्थवग्गो 1-4. Bhindisuttādivaṇṇanā १-४. भिन्दिसुत्तादिवण्णना 180-183. Devadatto sagge vā nibbatteyyātiādi parikappavacanaṃ. Na hi paccekabodhiyaṃ niyatagatiko antarā maggaphalāni adhigantuṃ bhabboti. Soti anavajjadhammo. Assāti devadattassa. Samucchedamagamā katūpacitassa mahato pāpadhammassa balena tasmiṃ attabhāve samucchedabhāvato, na accantāya. Akusalaṃ nāmetaṃ abalaṃ, kusalaṃ viya na mahābalaṃ, tasmā tasmiṃyeva attabhāve tādisānaṃ puggalānaṃ atekicchatā, aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmo accantiko [Pg.178] siyā. Yadi evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā kathanti? Āsevanāvasena, tasmā yathā ‘‘sakiṃ nimuggo nimuggo eva bālo’’ti vuttaṃ, evaṃ vaṭṭakhāṇukajotanā. Yādise hi paccaye paṭicca puggalo taṃ dassanaṃ gaṇhi, tathā ca paṭipanno, puna acintappativatte paccaye patitato sīsukkhipanamassa na hotīti na vattabbaṃ. १८०-१८३. ‘देवदत्त स्वर्गात उत्पन्न होईल’ इत्यादी केवळ परिकल्पनात्मक वचन आहे. कारण प्रत्येकबोधीमध्ये नियत गती असलेला व्यक्ती मध्येच मार्ग आणि फळ प्राप्त करण्यास समर्थ नसतो. ‘तो’ (सो) म्हणजे अनवद्य (दोषरहित) धर्म. ‘त्याचा’ (अस्स) म्हणजे देवदत्ताचा. ‘समुच्छेद झाला’ म्हणजे केलेल्या आणि साठवलेल्या मोठ्या पापधर्माच्या बळाने त्या आत्मभावात समूळ नाश झाल्यामुळे, आत्यंतिक (नेहमीसाठी) नव्हे. अकुशल हे दुर्बळ असते, कुशलासारखे महाबळ असत नाही; म्हणून त्याच आत्मभावात अशा पुद्गलांची (व्यक्तींची) चिकित्सा न होण्यासारखी स्थिती असते, अन्यथा सम्यक्त्व-नियामाप्रमाणे मिथ्यात्व-नियामही आत्यंतिक झाला असता. जर असे आहे, तर संसारातील खुंट्याप्रमाणे (वट्ठखाणुक) प्रकाशणे कसे? आसेवनाच्या (पुन्हा पुन्हा करण्याच्या) प्रभावाने; म्हणून जसे ‘एकदा बुडालेला मूर्ख बुडालेलाच राहतो’ असे म्हटले आहे, तसेच संसारातील खुंट्याप्रमाणे प्रकाशणे आहे. ज्या प्रत्ययांना (कारणांना) अवलंबून पुद्गलाने ती दृष्टी ग्रहण केली आणि तसाच तो वागला, पुन्हा अचिंत्य अशा प्रत्ययांमध्ये पडल्यामुळे त्याचे डोके वर काढणे होत नाही, असे म्हणता येत नाही. Bhindisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. भिन्दिसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली. 5. Acirapakkantasuttavaṇṇanā ५. अचिरपक्कन्तसुत्तवण्णना 184. Kāle sampatteti gabbhassa paripākagatattā vijāyanakāle sampatte. Potanti assatariyā puttaṃ. Etanti ‘‘gabbho assatariṃ yathā’’ti etaṃ vacanaṃ. १८४. ‘वेळ आली असता’ (काले सम्पत्ते) म्हणजे गर्भाच्या परिपक्वतेमुळे प्रसूतीची वेळ आली असता. ‘पिल्लू’ (पोतं) म्हणजे खेचरीचे (अस्सतरी) पिल्लू. ‘हे’ (एतं) म्हणजे ‘जसा खेचरीला गर्भ’ हे वचन होय. Acirapakkantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अचिरपक्कन्तसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 6. Pañcarathasatasuttavaṇṇanā ६. पञ्चरथसतसुत्तवण्णना 185. Abhiharīyatīti abhihāro, bhattaṃyeva abhihāro bhattābhihāroti āha ‘‘abhiharitabbaṃ bhatta’’nti. Macchapittanti vāḷamacchapittaṃ. Pakkhipeyyunti uragādinā osiñceyyuṃ. १८५. ‘जे आणले जाते’ तो अभिहार (भेट) होय, भात (भोजन) हाच अभिहार असल्याने त्याला ‘भत्ताभिहार’ असे म्हटले आहे, म्हणून ‘आणायचे भोजन’ असे म्हटले. ‘माशाचे पित्त’ (मच्छपित्तं) म्हणजे हिंस्र माशाचे पित्त. ‘टाकावे’ (पक्खिपेय्युं) म्हणजे सर्प इत्यादींच्या विषाने सिंचन करावे. Pañcarathasatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पञ्चरथसतसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 7-13. Mātusuttādivaṇṇanā ७-१३. मातुसुत्तादिवण्णना 186-187. Mātupi hetūti attano mātuyā uppannaanatthāvahassa pahānahetupi. Ito paresūti ‘‘pitupi hetū’’ti evamādīsu. १८६-१८७. ‘मातेच्या कारणाने देखील’ (मातुपि हेतू) म्हणजे स्वतःच्या मातेमुळे उत्पन्न झालेल्या अनर्थाचा त्याग करण्याच्या कारणाने देखील. ‘याहून इतरांमध्ये’ म्हणजे ‘पित्याच्या कारणाने देखील’ इत्यादींमध्ये. Mātusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. मातुसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील Lābhasakkārasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. लाभसत्कारसंयुत्तवर्णनेची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशिका टीका) समाप्त झाली. 7. Rāhulasaṃyuttaṃ ७. राहुलसंयुत्तं 1. Paṭhamavaggo १. पठमवग्गो 1-8. Cakkhusuttādivaṇṇanā १-८. चक्खुसुत्तादिवण्णना 188-195. Ekavihārīti [Pg.179] catūsupi iriyāpathesu ekākī hutvā viharanto. Vivekaṭṭhoti vivittaṭṭho, tenāha ‘‘nissaddo’’ti. Satiyā avippavasantoti satiyā avippavāsena ṭhito, sabbadā avijahanavasena pavatto. Ātāpīti vīriyasampannoti sabbaso kilesānaṃ ātāpanaparitāpanavasena pavattavīriyasamaṅgībhūto. Pahitattoti tasmiṃ visesādhigame pesitacitto, tattha ninno tappabbhāroti attho. Hutvā abhāvākārenāti uppattito pubbe avijjamāno paccayasamavāyena hutvā uppajjitvā bhaṅguparamasaṅkhātena abhāvākārena. Aniccanti niccadhuvatābhāvato. Uppādavayavantatāyāti khaṇe khaṇe uppajjitvā nirujjhanato. Tāvakālikatāyāti taṅkhaṇikatāya. Vipariṇāmakoṭiyāti vipariṇāmavantatāya. Cakkhuñhi upādāya vikārāpajjanena vipariṇamantaṃ vināsaṃ paṭipīḷaṃ pāpuṇāti. Niccapaṭikkhepatoti niccatāya paṭikkhipitabbato lesamattassapi anupalabbhanato. Dukkhamanaṭṭhenāti nirantaradukkhatāya dukkhena khamitabbato. Dukkhavatthukaṭṭhenāti nānappakāradukkhādhiṭṭhānato. Satatasampīḷanaṭṭhenāti abhiṇhatāpasabhāvato. Sukhapaṭikkhepenāti sukhabhāvassa paṭikkhipitabbato. Taṇhāgāho mamaṃkārabhāvato. Mānagāho ahaṃkārabhāvato. Diṭṭhigāho ‘‘attā me’’ti vipallāsabhāvato. Virāgavasenāti virāgaggahaṇena. Tathā vimuttivasenāti vimuttiggahaṇena. १८८-१९५. ‘एकविहारी’ म्हणजे चारही इरियापथांमध्ये (शारीरिक स्थितींमध्ये) एकटा राहून विहार करणारा. ‘विवेकस्थ’ (विवेकट्ठो) म्हणजे विविक्त (एकांत) स्थितीत असलेला, म्हणूनच म्हटले आहे ‘निशब्द’. ‘स्मृतीपासून विलग न होणारा’ (सतिया अविप्पवसन्तो) म्हणजे स्मृतीच्या अविरत उपस्थितीने युक्त असलेला, नेहमी न सोडण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त असलेला. ‘आतापी’ म्हणजे वीर्यसंपन्न (उत्साही), सर्व प्रकारे क्लेशांना तप्त आणि दग्ध करण्याच्या स्वरूपात प्रवृत्त वीर्याने युक्त असलेला. ‘प्रहितत्ता’ (पहितत्तो) म्हणजे त्या विशेष अधिगम (प्राप्ती) मध्ये चित्त लावलेला, त्यातच मग्न आणि प्रवण असलेला असा अर्थ आहे. ‘होऊन नष्ट होण्याच्या स्वरूपाने’ म्हणजे उत्पत्तीच्या आधी नसलेला, प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) संयोगाने उत्पन्न होऊन, शेवटी भंगाच्या (नाशाच्या) स्वरूपाने नष्ट होणारा. ‘अनित्य’ म्हणजे नित्य आणि ध्रुवत्वाचा अभाव असल्यामुळे. ‘उत्पाद आणि व्यय असण्यामुळे’ म्हणजे क्षणाक्षणाला उत्पन्न होऊन निरुद्ध (नष्ट) होत असल्यामुळे. ‘तात्कालिकतेमुळे’ म्हणजे त्या क्षणापुरतेच मर्यादित असल्यामुळे. ‘विपरिणाम कोटीमुळे’ म्हणजे विपरिणामशील (बदलणाऱ्या) स्वभावामुळे. कारण चक्षूला (डोळ्याला) धरून विकाराप्रत पोहोचल्याने विपरिणाम पावणारा विनाश आणि पीडा प्राप्त करतो. ‘नित्यत्वाचा निषेध असल्यामुळे’ म्हणजे नित्यत्वाचा स्वीकार न करता येण्याजोगा असल्यामुळे, अगदी थोडा देखील नित्य अंश न आढळल्यामुळे. ‘दुःख हे अनिष्ट अर्थाने’ म्हणजे निरंतर दुःख असल्यामुळे दुःखाने सहन करावे लागणारे. ‘दुःखाचे अधिष्ठान असल्यामुळे’ म्हणजे नाना प्रकारच्या दुःखांचे स्थान असल्यामुळे. ‘सतत पीडा देण्याच्या अर्थाने’ म्हणजे वारंवार ताप देण्याच्या स्वभावामुळे. ‘सुखाचा निषेध असल्यामुळे’ म्हणजे सुखभावाचा स्वीकार न करता येण्याजोगा असल्यामुळे. ‘तण्हा-ग्राह’ (तृष्णा-पकड) हा ममत्वभावामुळे (माझेपणा). ‘मान-ग्राह’ (अहंकार-पकड) हा अहंकारभावामुळे (मीपणा). ‘दिट्ठि-ग्राह’ (दृष्टी-पकड) हा ‘हा माझा आत्मा आहे’ अशा विपर्यासभावामुळे. ‘विरागाच्या वशाने’ म्हणजे विरागाच्या ग्रहणाने. तसेच ‘विमुक्तीच्या वशाने’ म्हणजे विमुक्तीच्या ग्रहणाने. Pasādāva gahitā dvārabhāvappattassa adhippetattā. Sammasanacāracittaṃ dvārabhūtamanoti adhippāyo. प्रसाद (इंद्रिये) च ग्रहण केले आहेत, कारण द्वारभावाला प्राप्त झालेल्याचा तोच अभिप्राय आहे. संमसनचारचित्त (परीक्षण करणारे चित्त) हेच द्वारभूत मन आहे, असा अभिप्राय आहे. Chaṭṭhe ārammaṇe tebhūmakadhammā sammasanacārassa adhippetattā. Yathā paṭhamasutte pañca pasādā gahitā, na sasambhāracakkhuādayo, evaṃ [Pg.180] tatiyasutte na pasādavatthukacittameva gahitaṃ. Na taṃsampayuttā dhammā. Evañhi avadhāraṇaṃ sātthakaṃ hoti aññathā tena apanetabbassa abhāvato. Sabbatthāti sabbesu catutthasuttādīsu. Javanappattāti javanacittasaṃyuttā. सहाव्या आलंबनात (विषयात) तेभूमिक (तिन्ही भूमींमधील) धर्म हे संमसनचाराचे अभिप्रेत आहेत. ज्याप्रमाणे पहिल्या सूत्रात पाच प्रसाद (इंद्रिये) ग्रहण केले आहेत, ससंभार चक्षु इत्यादी नव्हे; त्याचप्रमाणे तिसऱ्या सूत्रात केवळ प्रसादावर आधारित चित्तच ग्रहण केलेले नाही. तसेच त्याच्याशी संप्रयुक्त धर्मही नाहीत. अशा प्रकारेच निश्चित करणे सार्थ ठरते, अन्यथा त्याद्वारे दूर करण्यासारखे काही उरणार नाही. ‘सर्वत्र’ म्हणजे चौथ्या सूत्रादी सर्व सूत्रांमध्ये. ‘जवन प्राप्त झालेले’ म्हणजे जवनचित्ताशी संप्रयुक्त. Cakkhusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. चक्खुसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली. 9. Dhātusuttavaṇṇanā ९. धातुसुत्तवण्णना 196. Ākāsadhātu rūpaparicchedatāya rūpapariyāpannanti adhippāyena ‘‘sesāhi rūpa’’nti vuttaṃ. Nāmarūpanti tebhūmakaṃ nāmaṃ rūpañca kathitaṃ. १९६. आकाशधातू हा रूपाचा परिच्छेद (मर्यादा) असल्यामुळे रूपामध्ये समाविष्ट आहे, या अभिप्रायाने ‘उर्वरित हे रूप आहे’ असे म्हटले आहे. ‘नामरूप’ म्हणजे तेभूमिक नाम आणि रूप सांगितले आहे. Dhātusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. धातुसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 10. Khandhasuttavaṇṇanā १०. खन्धसुत्तवण्णना 197. Sabbasaṅgāhikaparicchedenāti dhammasaṅgaṇhanapariyāyena. Idhāti imasmiṃ sutte. Tebhūmakāti gahetabbā sammasanacārassa adhippetattā. १९७. ‘सर्वसंग्राहक परिच्छेदाने’ म्हणजे धर्माच्या संग्रहाच्या पर्यायाने. ‘येथे’ (इध) म्हणजे या सूत्रात. ‘तेभूमिक’ हे संमसनचाराच्या अभिप्रेत असल्यामुळे ग्रहण करावेत. Khandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. खन्धसुत्तवण्णना समाप्त झाली. Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. पठमवग्गवण्णना समाप्त झाली. 2. Dutiyavaggo २. दुतियवग्गो 11. Anusayasuttavaṇṇanā ११. अनुसयसुत्तवण्णना 200. Dutiyavagge attanoti āyasmā rāhulo attano saviññāṇakaṃ kāyaṃ dasseti. Parassāti parassa aviññāṇakakāyaṃ dasseti. Parasantāne vā arūpe dhamme aggahetvā rūpakāyameva gaṇhanto vadati. Apare ‘‘asaññasattānaṃ attabhāvaṃ sandhāya tathā vutta’’nti vadanti. Purimenāti ‘‘imasmiṃ saviññāṇake kāye’’ti iminā padena. Pacchimenāti ‘‘bahiddhā’’ti iminā padena. Ete kilesāti ete [Pg.181] diṭṭhitaṇhāmānasaññitā kilesā. Etesu vatthūsūti ajjhattabahiddhāvatthūsu. Samma…pe… passatīti pubbabhāge vipassanāñāṇena sammasanavasena, maggakkhaṇe abhisamayavasena suṭṭhu attapaccakkhena ñāṇena passati. २००. दुसऱ्या वर्गात 'अत्तनो' (स्वतःचा) याद्वारे आयुष्मान् राहुल स्वतःचा सविज्ञानक (चेतनायुक्त) काय (शरीर) दर्शवितात. 'परस्स' (दुसऱ्याचा) याद्वारे दुसऱ्याचा अविज्ञानक (चेतनाहीन) काय दर्शवितात. किंवा दुसऱ्याच्या संतानातील (प्रवाहातील) अरूप धर्मांना ग्रहण न करता केवळ रूपकायालाच ग्रहण करून बोलतात. इतर (आचार्य) म्हणतात की, 'असंज्ञसत्त्वांच्या आत्मभावाला (अस्तित्वाला) उद्देशून असे म्हटले आहे.' 'पुरिमेन' (पूर्वीच्या) याद्वारे 'इमस्मिं सविञ्ञाणके काये' (या सविज्ञानक कायात) या पदाने. 'पच्छिमेन' (नंतरच्या) याद्वारे 'बहिद्धा' (बाहेर) या पदाने. 'एते किलेसा' (हे क्लेश) म्हणजे हे दृष्टी, तृष्णा आणि मान संज्ञित क्लेश होत. 'एतेसु वत्थूसु' (या वस्तूंमध्ये) म्हणजे आध्यात्मिक आणि बाह्य वस्तूंमध्ये. 'सम्मा...पे... पस्सति' (योग्य प्रकारे... पहातो) म्हणजे पूर्वभागात विपश्यनाज्ञानाने संमसन (परीक्षण) करण्याद्वारे, मार्गक्षणी अभिसमय करण्याद्वारे चांगल्या प्रकारे स्वतःच्या प्रत्यक्ष ज्ञानाने पहातो. Anusayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अनुसयसुत्तवण्णना (अनुशयसूत्रवर्णन) समाप्त झाली. 12. Apagatasuttavaṇṇanā १२. अपगतसुत्तवण्णना (अपगतसूत्रवर्णन) 201. ‘‘Ahameta’’nti ahaṃkārādīnaṃ anavasesappahānena accantameva apagataṃ. २०१. 'अहमेतं' (मी हे आहे) याद्वारे अहंकार इत्यादींच्या पूर्णपणे प्रहाणामुळे (त्याग केल्यामुळे) अत्यंतिकपणे अपगत (नष्ट) झाले आहे. Apagatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अपगतसुत्तवण्णना समाप्त झाली. Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. दुतीयवग्गवण्णना (दुसरा वर्ग वर्णन) समाप्त झाली. Dvīsūti paṭhamavaggādīsu. Desanāya asekkhabhūmiyā desitattā asekkhabhūmi kathitā. Paṭhamoti paṭhamavaggo ‘‘sādhu me, bhante, bhagavā’’tiādinā āyācantassa, dutiyo anāyācantassa therassa ajjhāsayavasena kathito. Vimuttiparipācanīyadhammā nāma vivaṭṭasannissitā saddhindriyādayo. Tena pana vipassanāya kathitattā kathitā evāti. Taṃtaṃdesanānusārena hi thero te dhamme paripākaṃ pāpesi. Tathā hi bhagavā dutiyavaggaṃ anāyācitopi desesi. 'द्वीसु' (दोन्हींमध्ये) म्हणजे पहिल्या वर्गात इत्यादींमध्ये. देशनेमध्ये अशैक्षभूमीद्वारे उपदेशिल्यामुळे अशैक्षभूमी कथित केली आहे. पहिला म्हणजे पहिला वर्ग 'साधु मे, भन्ते, भगवा' (भन्ते, भगवंतांनी माझे कल्याण करावे) इत्यादी प्रकारे याचना करणाऱ्या थेरांच्या आशयानुसार, आणि दुसरा याचना न करणाऱ्या थेरांच्या आशयानुसार कथित केला आहे. विमुक्तिपरिपचनीय धर्म म्हणजे विवर्त-सन्निश्रित (निर्वाणाश्रित) श्रद्धेंद्रिय इत्यादी होत. परंतु, त्या विपश्यनेद्वारे कथित केल्यामुळे ते कथितच आहेत. त्या त्या देशनेच्या अनुषंगाने थेरांनी त्या धर्मांना परिपक्वतेस नेले. म्हणूनच भगवंतांनी दुसऱ्या वर्गाचा याचना न करताही उपदेश केला. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील Rāhulasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. राहुलसंयुत्तवर्णनाची लीनत्थप्पकासना (गूढार्थप्रकाशिनी टीका) समाप्त झाली. 8. Lakkhaṇasaṃyuttaṃ ८. लक्खणसंयुत्त (लक्षणसंयुत्त) 1. Paṭhamavaggo १. पहिला वर्ग (पठमवग्गो) 1. Aṭṭhisuttavaṇṇanā १. अट्ठिसुत्तवण्णना (अस्थिसूत्रवर्णन) 202. Āyasmā [Pg.182] ca lakkhaṇotiādīsu ‘‘ko nāmāyasmā lakkhaṇo, kasmā ca ‘lakkhaṇo’ti nāmaṃ ahosi, ko cāyasmā moggallāno, kasmā ca sitaṃ pātvākāsī’’ti taṃ sabbaṃ pakāsetuṃ ‘‘yvāya’’ntiādi āraddhaṃ. Lakkhaṇasampannenāti purisalakkhaṇasampannena. २०२. 'आयुष्मा च लक्खणो' (आयुष्मान् लक्षण आणि...) इत्यादींमध्ये 'आयुष्मान् लक्षण कोण आहेत, त्यांचे नाव 'लक्षण' का पडले, आयुष्मान् मोग्गल्लान कोण आहेत, आणि त्यांनी स्मित का केले?' हे सर्व स्पष्ट करण्यासाठी 'य्वायं' (जो हा) इत्यादी सुरू केले आहे. 'लक्खणसम्पन्नेन' (लक्षणसंपन्नाने) म्हणजे महापुरुषलक्षणांनी संपन्न असलेल्याने. Īsaṃ hasitaṃ ‘‘sita’’nti vuccatīti āha ‘‘mandahasita’’nti. Aṭṭhisaṅkhalikanti nayidaṃ aviññāṇakaṃ aṭṭhisaṅkhalikamattaṃ, atha kho eko petoti āha ‘‘petaloke nibbatta’’nti. Ete attabhāvāti petattabhāvā. Na āpāthaṃ āgacchantīti devattabhāvā viya na āpāthaṃ āgacchanti pakatiyā. Tesaṃ pana ruciyā āpāthaṃ āgaccheyyuṃ manussānaṃ. Dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā karuṇāti āha ‘‘kāruññe kattabbe’’ti. Attano ca sampattiṃ buddhañāṇassa ca sampattinti paccekaṃ sampattisaddo yojetabbo. Tadubhayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘taṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha attano sampattiṃ anussaritvā sitaṃ pātvākāsīti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Dhammadhātūti sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya vadati. Dhammadhātūti vā dhammānaṃ sabhāvo. किंचित् हसण्याला 'सित' (स्मित) म्हटले जाते, म्हणून 'मन्दहसित' (मंदहास्य) असे म्हटले आहे. 'अट्ठिसङ्खलिकं' (अस्थिसंखलिका - हाडांचा सांगाडा) म्हणजे हा केवळ चेतनाहीन हाडांचा सांगाडा नाही, तर तो एक प्रेत आहे, म्हणून 'पेतलोके निब्बत्तं' (प्रेतलोकात उत्पन्न झालेला) असे म्हटले आहे. 'एते अत्तभावा' (हे आत्मभाव) म्हणजे प्रेतांचे आत्मभाव (शरीर) होत. 'न आपाथं आगच्छन्ति' (दृष्टीपथात येत नाहीत) म्हणजे देवलोकातील शरीरांप्रमाणे ते सामान्यतः दृष्टीपथात येत नाहीत. परंतु त्यांच्या इच्छेनुसार ते मनुष्यांच्या दृष्टीपथात येऊ शकतात. दुःखाने ग्रासलेल्यांच्या अनाथ अवस्थेचे दर्शन हे करुणेचे कारण (पदस्थान) आहे, म्हणून 'कारुञ्ञे कत्तब्बे' (करुणा करावी अशा प्रसंगी) असे म्हटले आहे. 'स्वतःची संपत्ती आणि बुद्धज्ञानाची संपत्ती' यामध्ये 'संपत्ती' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला पाहिजे. त्या दोन्ही गोष्टी स्पष्ट करण्यासाठी 'तं हि' (ते खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे स्वतःच्या संपत्तीचे अनुस्मरण करून स्मित केले, हे पद आणून जोडले पाहिजे. 'धम्मधातू' (धर्मधातू) याद्वारे सर्वज्ञताज्ञानाला उद्देशून बोलले आहे. किंवा 'धम्मधातू' म्हणजे धर्मांचा स्वभाव होय. Itaroti lakkhaṇatthero. Upapattīti jāti. Upapattisīsena hi tathārūpaṃ attabhāvaṃ vadati. Lohatuṇḍakehīti lohamayeheva tuṇḍakehi. Carantīti ākāsena gacchanti. Acchariyaṃ vatāti garahacchariyaṃ nāmetaṃ. Cakkhubhūtāti sampattadibbacakkhukā, lokassa cakkhubhūtāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. 'इतरो' (इतर) म्हणजे लक्खण थेर. 'उपपत्ती' म्हणजे जन्म. उत्पत्तीच्या मुख्यतेने अशा प्रकारच्या आत्मभावाला (शरीराला) म्हणतात. 'लोहतुण्डकेहि' (लोखंडी चोचींनी) म्हणजे लोखंडाच्याच चोचींनी. 'चरन्ति' (संचार करतात) म्हणजे आकाशातून जातात. 'अच्छरियं वत' (आश्चर्य आहे खरोखर) हे निंदनीय आश्चर्य होय. 'चक्खुभूता' (चक्षुभूत) म्हणजे दिव्यचक्षू प्राप्त झालेले, किंवा 'जगाचे चक्षुभूत' असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. Yatrāti hetuatthe nipātoti āha ‘‘yatrāti kāraṇavacana’’nti. Aññatra hi ‘‘yatra hi nāmā’’ti attho vuccati. Appamāṇe sattanikāye te ca kho vibhāgena kāmabhavādibhede bhave, nirayādibhedā gatiyo, nānattakāyanānattasaññiādiviññāṇaṭṭhitiyo, tathārūpe sattāvāse ca sabbaññutaññāṇañca me upanetuṃ paccakkhaṃ karontena. 'यत्रा' हे कारण अर्थातील निपात आहे, म्हणून 'यत्रा म्हणजे कारणाचे वचन' असे म्हटले आहे. इतर ठिकाणी 'यत्र हि नाम' असा अर्थ सांगितला जातो. अपरिमित सत्त्वनिकाय (प्राणीसमूह) आणि कामभव इत्यादी भेदांनी युक्त भव, निरय (नरक) इत्यादी भेदांनी युक्त गती, नानात्वकाय-नानात्वसंज्ञी इत्यादी विज्ञानस्थिती, आणि अशा प्रकारच्या सत्त्वावासांमध्ये माझ्या सर्वज्ञताज्ञानाला प्रत्यक्ष करणाऱ्याने. Goghātakoti [Pg.183] gunnaṃ abhiṇhaṃ hananako. Tenāha ‘‘vadhitvā vadhitvā’’ti. Tassāti gunnaṃ vadhakakammassa. Aparāpariyakammassāti aparāpariyavedanīyakammassa. Balavatā goghātakakammena vipāke dīyamāne aladdhokāsaṃ aparāpariyavedanīyaṃ tasmiṃ vipakkavipāke idāni laddhokāsaṃ ‘‘avasesakamma’’nti vuttaṃ. Paṭisandhīti pāpakammajanitā paṭisandhi. Kammasabhāgatāyāti kammasadisabhāvena. Ārammaṇasabhāgatāyāti ārammaṇassa sabhāgabhāvena sadisabhāvena. Yādise hi ārammaṇe pubbe taṃ kammaṃ tassa ca vipāko pavatto, tādiseyeva ārammaṇe idaṃ kammaṃ imassa vipāko ca pavattoti katvā vuttaṃ ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘so eva tittiro, tāniyeva osadhānī’’ti. Nimittaṃ ahosīti pubbe katūpacitassa petūpapattinibbattanavasena katokāsassa tassa kammassa nimittabhūtaṃ idāni tathā upaṭṭhahantaṃ tassa vipākassa nimittaṃ ārammaṇaṃ ahosi. Soti goghātako. Aṭṭhisaṅkhalikapeto jāto kammasarikkhakavipākatāvasena. 'गोघातको' (कसाई) म्हणजे गाईंना वारंवार मारणारा. म्हणूनच 'वधित्वा वधित्वा' (मारून मारून) असे म्हटले आहे. 'तस्स' (त्याचे) म्हणजे गाईंना मारण्याच्या कर्माचे. 'अपरापरियकम्मस्स' म्हणजे अपरापर्यीयवेदनीय कर्माचे. बलवान गोघातक कर्माचा विपाक मिळत असताना ज्याला संधी मिळाली नव्हती अशा अपरापर्यीयवेदनीय कर्माला, तो विपाक पिकल्यावर (भोगून झाल्यावर) आता संधी मिळाल्यामुळे 'अवसेसकम्मं' (उर्वरित कर्म) असे म्हटले आहे. 'पटिसन्धि' (प्रतिसंधी) म्हणजे पापकर्माने जनित झालेली प्रतिसंधी. 'कम्मसभागताय' (कर्मसभागत्व) म्हणजे कर्माच्या सदृश भावाने. 'आरम्मणसभागताय' (आलंबनसभागत्व) म्हणजे आलंबनाच्या (विषयाच्या) सदृश भावाने. ज्या प्रकारच्या आलंबनामध्ये पूर्वी ते कर्म आणि त्याचा विपाक प्रवृत्त झाला होता, त्याच प्रकारच्या आलंबनामध्ये हे कर्म आणि याचा विपाक प्रवृत्त झाला, म्हणून 'तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेन' (त्याच कर्माच्या विपाकाच्या अवशेषाने) असे म्हटले आहे. त्याच्या सदृश असलेल्या गोष्टीमध्येही तसा व्यवहार होतो, जसे की 'तोच तित्तिर पक्षी, तीच औषधे'. 'निमित्तं अहोसि' (निमित्त झाले) म्हणजे पूर्वी केलेल्या आणि साठवलेल्या, प्रेतलोकातील उत्पत्तीला कारणीभूत होण्यासाठी संधी मिळालेल्या त्या कर्माचे निमित्तभूत असलेले, आता तशा प्रकारे उपस्थित होणारे, त्या विपाकाचे निमित्त (आलंबन) झाले. 'सो' (तो) म्हणजे तो कसाई. कर्माच्या सदृश विपाकामुळे तो अस्थिसंखलिका (हाडांचा सांगाडा असलेला) प्रेत झाला. Aṭṭhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. अट्ठिसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 2. Pesisuttavaṇṇanā २. पेसिसुत्तवण्णना (पेशीसूत्रवर्णन) 203. Gomaṃsapesiyo katvāti gāviṃ vadhitvā vadhitvā gomaṃsaṃ phāletvā pesiyo katvā. Sukkhāpetvāti kālantaraṃ ṭhapanatthaṃ sukkhāpetvā. Sukkhāpiyamānānaṃ maṃsapesīnañhi vallūrasamaññā. २०३. 'गोमंसपेसियो कत्वा' (गोमांसाच्या पेशी/तुकडे करून) म्हणजे गाईला मारून मारून गोमांसाचे तुकडे करून पेशी बनवून. 'सुक्खापेत्वा' (वाळवून) म्हणजे काही काळ ठेवण्यासाठी वाळवून. वाळविल्या जाणाऱ्या मांसखंडांना 'वल्लूर' (सुकलेले मांस) अशी संज्ञा आहे. Pesisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. पेसिसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 3. Piṇḍasuttavaṇṇanā ३. पिण्डसुत्तवण्णना (पिंडसूत्रवर्णन) 204. Nippakkhacammeti vigatapakkhacamme. २०४. 'निप्पक्खचम्मे' (पंख आणि त्वचा नसलेला) म्हणजे ज्याचे पंख आणि त्वचा निघून गेली आहे असा. 4. Nicchavisuttavaṇṇanā ४. निच्छविसुत्तवण्णना (त्वचारहितसूत्रवर्णन) 205. Urabbhe hanatīti orabbhiko. Eḷaketi aje. २०५. 'उरब्भे हनति' (मेंढ्यांना मारतो) तो 'ओरब्भिको' (मेंढपाळ/खाटीक). 'एळके' म्हणजे शेळ्या-मेंढ्यांमध्ये. 5. Asilomasuttavaṇṇanā ५. असिलोमसुत्तवण्णना (असिलोमसूत्रवर्णन) 206. Nivāpapuṭṭheti [Pg.184] attanā dinnanivāpena posite. Asinā vadhitvā vadhitvā vikkiṇanto. २०६. 'निवापपुट्ठे' (चाऱ्यावर पोसलेले) म्हणजे स्वतः दिलेल्या चाऱ्यावर पोसलेले. तलवारीने मारून मारून विकणारा. 6. Sattisuttavaṇṇanā ६. सत्तिसुत्तवण्णना (शक्ती/भाला-सूत्रवर्णन) 207. Ekaṃ miganti ekaṃ dīpakamigaṃ. २०७. 'एकं मिगं' (एक हरीण) म्हणजे एक शिकारी हरीण किंवा बिबट्या (दीपक मृग). 7. Usulomasuttavaṇṇanā ७. उसुलोमसुत्तवण्णना (बाणरोमसूत्रवर्णन) 208. Kāraṇāhīti yātanāhi. Ñatvāti kammaṭṭhānaṃ ñatvā. २०८. 'कारणाही' (यातनांनी) म्हणजे यातनांद्वारे. 'ञत्वा' (जाणून) म्हणजे कर्मस्थान जाणून. 8. Sūcilomasuttavaṇṇanā ८. सूचिलोमसुत्तवण्णना (सूचिरोमसूत्रवर्णन) 209. Suṇoti pūretīti sūto, assadamakādiko. २०९. 'सुणोति' (ऐकतो) किंवा पूर्ण करतो तो 'सूतो' (सारथी), घोडे पाळणारा किंवा शिकवणारा इत्यादी. 9. Dutiyasūcilomasuttavaṇṇanā ९. दुतीयसूचिलोमसुत्तवण्णना (दुसरे सूचिरोमसूत्रवर्णन) 210. Pesuññūpasaṃhāravasena ito sutaṃ amutra, amutra vā sutaṃ idha sūcetīti sūcako. Anayabyasanaṃ pāpesi manusseti sambandho. २१०. चहाडी करण्याच्या हेतूने इथले ऐकलेले तिथे, किंवा तिथले ऐकलेले इथे सांगणारा तो 'सूचक' (चुगलखोर) होय. 'माणसांना विनाशाकडे आणि संकटाकडे नेतो' असा संबंध आहे. 10. Kumbhaṇḍasuttavaṇṇanā १०. कुंभांडसुत्तवण्णना (कुंभांड सूत्राचे स्पष्टीकरण) 211. Vinicchayāmaccoti raññā aḍḍakaraṇe ṭhapito vinicchayamahāmatto. So hi gāmajanakāyaṃ kūṭeti vañcetīti gāmakūṭakoti vuccati. Keci ‘‘tādiso eva gāmajeṭṭhako gāmakūṭako’’ti vadanti. Samena bhavitabbaṃ, ‘‘dhammaṭṭho’’ti vattabbato. Rahassaṅge nisīdanavasena visamā nisajjāva ahosi. २११. ‘विनिच्छयामाच्च’ म्हणजे राजाने न्यायालयात नियुक्त केलेला न्यायमूर्ती (विनिच्छयमहामत्त). तो ग्रामस्थांना फसवितो म्हणून त्याला 'गामकूटक' (गावाचा ठक) असे म्हणतात. काही लोक म्हणतात की, 'तसाच गावाचा प्रमुख (ग्रामजेठ्ठक) हा गामकूटक असतो.' त्याने निष्पक्ष (सम) असायला हवे, कारण त्याला 'धम्मट्ठ' (धर्मावर अधिष्ठित) म्हटले पाहिजे. गुप्त ठिकाणी बसल्यामुळे ती विषम (अयोग्य) बैठकच झाली. Kumbhaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कुंभांडसुत्तवण्णना समाप्त झाली. Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. प्रथमवग्गवण्णना (पहिल्या वर्गाचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. 2. Dutiyavaggo २. दुतियवग्गो (दुसरा वर्ग) 1. Sasīsakasuttavaṇṇanā १. ससीसकसुत्तवण्णना (ससीसक सूत्राचे स्पष्टीकरण) 212. Phusantoti [Pg.185] theyyāya phusanto. २१२. ‘फुसंतो’ म्हणजे चोरीच्या उद्देशाने स्पर्श करणारा. 3. Nicchavitthisuttavaṇṇanā ३. निच्छवित्थिसुत्तवण्णना (त्वचारहित स्त्री सूत्राचे स्पष्टीकरण) 214. Mātugāmo sassāmiko attano phasse anissaro. Vaṭṭitvāti bhassitvā aparaṃ gantvā. २१४. पती असलेली स्त्री (सस्वामिक मातुगाम) स्वतःच्या स्पर्शावर नियंत्रण नसलेली असते. 'वट्टित्वा' म्हणजे घसरून दुसऱ्याकडे जाऊन. 4. Maṅgulitthisuttavaṇṇanā ४. मंगुलित्थिसुत्तवण्णना (कुरूप स्त्री सूत्राचे स्पष्टीकरण) 215. Maṅganavasena ulatīti maṅguli, virūpabībhacchabhāvena pavattatīti attho. Tenāha ‘‘virūpaṃ duddasikaṃ bībhaccha’’nti. २१५. दोषयुक्ततेमुळे जी फिरते ती 'मंगुलि', म्हणजे जी कुरूप आणि बीभत्स रूपाने वावरते असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कुरूप, विद्रूप आणि बीभत्स'. 5. Okilinīsuttavaṇṇanā ५. ओकिलिनीसुत्तवण्णना (घाम गाळणाऱ्या किंवा ओल्या शरीराच्या स्त्री सूत्राचे स्पष्टीकरण) 216. Uddhaṃ uddhaṃ agginā pakkasarīratāya uppakkaṃ. Heṭṭhato paggharaṇavasena kilinnasarīratāya okilinī. Ito cito ca aṅgārasamparikiṇṇatāya okirinī. Tenāha ‘‘sā kirā’’tiādi. Aṅgāracitaketi aṅgārasañcaye. Sarīrato paggharanti asuciduggandhajegucchāni sedagatāni. Tassa kira raññoti tassa kāliṅgassa rañño. Nāṭakinīti nacce adhikatā itthī. Sedanti sedanaṃ, tāpananti attho. २१६. वरच्या बाजूने अग्नीने शरीर भाजल्यामुळे ती 'उप्पक्क' (करपलेली) झाली. खालच्या बाजूने स्रवण्यामुळे ओले शरीर झाल्याने ती 'ओकिलिनी' झाली. इकडे तिकडे कोळशांनी वेढलेली असल्याने ती 'ओकिरिनी' झाली. म्हणूनच 'सा किरा' (ती म्हणे) इत्यादी म्हटले आहे. 'अंगारचितके' म्हणजे कोळशाच्या ढिगाऱ्यावर. शरीरातून अशुद्ध, दुर्गंधीयुक्त आणि घृणास्पद घाम स्रवतो. 'तस्स किर रञ्ञो' म्हणजे त्या कलिंग राजाचा. 'नाटकिनी' म्हणजे नृत्यात निपुण असलेली स्त्री. 'सेदं' म्हणजे घाम येणे, तापणे असा अर्थ आहे. Okilinīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ओकिलिनीसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 6. Asīsakasuttavaṇṇanā ६. असीसकसुत्तवण्णना (शिररहित सूत्राचे स्पष्टीकरण) 217. Asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti kammāyūhanakāle tathā nimittaggahaṇaparicayato. २१७. कर्म गोळा करण्याच्या (संचित करण्याच्या) वेळी तशा प्रकारच्या निमित्तग्रहणाच्या परिचयामुळे ती डोके नसलेले धड (कबंध) म्हणून जन्माला आली. 7-11. Pāpabhikkhusuttādivaṇṇanā ७-११. पापभिक्खुसुत्तादिवण्णना (पापी भिक्खू इत्यादी सूत्रांचे स्पष्टीकरण) 218-222. Lāmakabhikkhūti [Pg.186] hīnācāratāya lāmako, bhikkhuvesatāya, bhikkhāhārena jīvanato ca bhikkhu. Cittakeḷinti cittaruciyaṃ taṃ taṃ kīḷanto. Ayamevāti bhikkhuvatthusmiṃ vuttanayo eva. २१८-२२२. ‘लामकभिक्खू’ म्हणजे हीन आचरणामुळे लामाक (अधम), भिक्खूच्या वेषामुळे आणि भिक्षेच्या अन्नावर जगणारा म्हणून भिक्खू. 'चित्तकेळिं' म्हणजे मनाच्या आवडीनुसार खेळणारा. 'अयमेव' म्हणजे भिक्खूच्या बाबतीत सांगितलेला हाच नियम होय. Pāpabhikkhusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. पापभिक्खुसुत्तादिवण्णना समाप्त झाली. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील Lakkhaṇasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. लक्खणसंयुत्त स्पष्टीकरणातील गूढार्थाचे प्रकटीकरण (लीनत्थप्पकासना) समाप्त झाले. 9. Opammasaṃyuttaṃ ९. ओपम्मसंयुत्तं (उपमा संयुत्त) 1. Kūṭasuttavaṇṇanā १. कूटसुत्तवण्णना (शिखर सूत्राचे स्पष्टीकरण) 223. Kūṭaṃ [Pg.187] gacchantīti kūṭacchiddassa anupavisanavasena kūṭaṃ gacchanti. Yā ca gopānasiyo gopānasantaragatā, tāpi kūṭaṃ āhacca ṭhānena kūṭaṅgamā. Duvidhāpi kūṭe samosaraṇā. Kūṭassa samugghātena vināsena bhijjanena. Avijjāya samugghātenāti avijjāya accantameva appavattiyā. Tena ca mokkhadhammādhigamena tadanurūpadhammādhigamo dassito. Appamattāti pana iminā tassa upāyo dassito. २२३. ‘कूटं गच्छन्ति’ म्हणजे शिखराच्या छिद्रात प्रवेश करण्याच्या अर्थाने शिखराकडे जातात. ज्या वाशा (गोपानसियो) वाशांच्या मध्यभागी असतात, त्या देखील शिखराला टेकून राहिल्यामुळे शिखराकडे जाणाऱ्या (कूटंगमा) असतात. दोन्ही प्रकारच्या वाशा शिखरामध्ये एकत्र येतात. 'कूटाच्या समूद्घाताने' म्हणजे विनाशाने किंवा तुटण्याने. 'अविद्येच्या समूद्घाताने' म्हणजे अविद्येचा पूर्णपणे निरोध झाल्याने. आणि त्या मोक्षधर्माच्या प्राप्तीने त्याला अनुरूप अशा धर्माची प्राप्ती दर्शविली आहे. 'अप्पमत्ता' (अप्रमत्त) या शब्दाने त्याचा उपाय दर्शविला आहे. Kūṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कूटसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 2. Nakhasikhasuttavaṇṇanā २. नखसिखासुत्तवण्णना (नखाच्या टोकावरील माती सूत्राचे स्पष्टीकरण) 224. Evaṃ appakā yathā nakhasikhāya āropitapaṃsu, sugatisaṃvattaniyassa kammassa appakattā evaṃ devesupīti hīnūdāharaṇavasena vuttaṃ. Appatarā hi sattā ye devesu jāyanti, tañca kho kāmadevesu. Itaresu pana vattabbameva natthi. २२४. ज्याप्रमाणे नखाच्या टोकावर ठेवलेली माती अत्यंत अल्प असते, त्याचप्रमाणे सुगतीला नेणाऱ्या कर्माच्या अल्पतेमुळे देवांमध्ये उत्पन्न होणारे देखील अल्पच असतात, असे हीन उदाहरणाद्वारे सांगितले आहे. कारण देवांमध्ये उत्पन्न होणारे प्राणी अत्यंत थोडे असतात, आणि तेही कामदेवांमध्ये (कामलोकातील देवांमध्ये). इतरांच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही. Nakhasikhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नखसिखासुत्तवण्णना समाप्त झाली. 3. Kulasuttavaṇṇanā ३. कुलसुत्तवण्णना (कुळ सूत्राचे स्पष्टीकरण) 225. Vidhaṃsayanti viheṭhayanti. Vaḍḍhitāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā. Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā yuttayānaṃ viya katāti yathā yuttaṃ ājaññarathaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati, evaṃ yathāruci pavattiyā gamitā. Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena. Vatthu viya katā sabbaso upakkilesavisodhanena suvisodhitamariyādaṃ viya katā. Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena avikampaneyyatāya ṭhapitā. Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanūpacayaṃ gamitā. Tenāha ‘‘suvaḍḍhitā’’ti[Pg.188]. Suṭṭhu samāraddhāti mettābhāvanāya matthakappattiyā sammadeva sampāditā. २२५. ‘विधंसयन्ति’ म्हणजे त्रास देतात, छळतात. 'वड्ढिता' म्हणजे भावनेच्या परिपूर्णतेमुळे वाढवलेली. 'पुनप्पुनं कता' म्हणजे भावनेच्या वारंवार अभ्यासाने पुन्हा पुन्हा प्रवृत्त केलेली. 'युत्तयानं विय कता' म्हणजे ज्याप्रमाणे कुशल सारथीने चालवलेला उत्तम घोडा जोडलेला रथ इच्छेनुसार चालतो, त्याप्रमाणे इच्छेनुसार चालणारी केलेली. 'पतिट्ठानट्ठेन' म्हणजे अधिष्ठान अर्थाने. 'वत्थु विय कता' म्हणजे सर्व प्रकारे उपक्लेशांच्या शुद्धीकरणाने चांगल्या प्रकारे मर्यादित केलेल्या वस्तू सारखी केलेली. 'अधिट्ठिता' म्हणजे विरोधक दूर झाल्यामुळे, चांगल्या प्रकारे भावित केल्यामुळे अकंपित अवस्थेत प्रस्थापित केलेली. 'समन्ततो चिता' म्हणजे सर्व बाजूंनी भावनेचा संचय केलेली. म्हणूनच 'सुवड्ढिता' (चांगल्या प्रकारे वाढवलेली) असे म्हटले आहे. 'सुट्ठु समारद्धा' म्हणजे मैत्री भावनेच्या शिखरावर पोहोचून चांगल्या प्रकारे संपादन केलेली. Kulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कुलसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 4. Okkhāsuttavaṇṇanā ४. ओक्खासुत्तवण्णना (भांडी सूत्राचे स्पष्टीकरण) 226. Mahāmukhaukkhalīnanti mahāmukhānaṃ mahantakoḷumbānaṃ sataṃ. Paṇītabhojanabharitānanti sappimadhusakkarādīhi upanītapaṇītabhojanehi paripuṇṇānaṃ. Tassāti pāṭhassa. Goduhanamattanti godohanavelāmattaṃ. Taṃ pana kittakaṃ adhippetanti āha ‘‘gāviyā’’tiādi. Sabbasattesu hitapharaṇanti anodhisomettābhāvanamāha – mettacittaṃ appanāppattaṃ bhāvetuṃ sakkotīti adhippāyo. Tampi tato yathāvuttadānato mahapphalataranti. २२६. ‘महामुखउक्खलीनं’ म्हणजे मोठ्या तोंडाच्या शंभर मोठ्या भांड्यांचे. 'पणीतभोजनभरितानं' म्हणजे तूप, मध, साखर इत्यादींनी युक्त अशा उत्कृष्ट अन्नाने भरलेल्या. 'तस्स' हा पाठ आहे. 'गोदुहनमत्तं' म्हणजे गाय दोहण्याच्या वेळेइतका काळ. तो काळ किती अभिप्रेत आहे हे सांगण्यासाठी 'गाविया' (गाईच्या) इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बसत्तेसु हितफरणं' म्हणजे अमर्याद मैत्री भावनेचा प्रसार करणे होय - मैत्रीचे चित्त अर्पणावस्थेपर्यंत (ध्यान समाधीपर्यंत) भावित करण्यास समर्थ असणे, असा अभिप्राय आहे. ते देखील आधी सांगितलेल्या दानापेक्षा अधिक महाफलदायी आहे. Okkhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ओक्खासुत्तवण्णना समाप्त झाली. 5. Sattisuttavaṇṇanā ५. सत्तिसुत्तवण्णना (भाला सूत्राचे स्पष्टीकरण) 227. Agge paharitvāti tiṇhaphalasattiyā agge hatthena vā muṭṭhinā vā pahāraṃ datvā. Kappāsavaṭṭiṃ viyāti pahatakappāsapiṇḍaṃ viya. Niyyāsavaṭṭiṃ viyāti phalasaṇṭhānaṃ niyyāsapiṇḍaṃ viya. Ekato katvāti kalikādibhāvena vīsatiṃsapiṇḍāni ekajjhaṃ katvā. Alliyāpento piṇḍaṃ karonto. Paṭileṇetīti paṭilīnayati nāmeti. Alliyāpento te dvepi dhārā ekato samphusāpento. Paṭikoṭṭetīti paṭipaharati. Tattha khaṇḍaṃ viya niyyāso. Kappāsavaṭṭanakaraṇīyanti vihatassa kappāsassa paṭisaṃharaṇavasena bandhanadaṇḍaṃ. Pavattentoti kappāsassa saṃvellanavasena pavattento. २२७. ‘अग्गे पहरित्वा’ म्हणजे तीक्ष्ण पात्याच्या भाल्याच्या टोकावर हाताने किंवा मुठीने प्रहार करून. 'कप्पासवट्टिं विय' म्हणजे पिंजलेल्या कापसाच्या गोळ्याप्रमाणे. 'निय्यासवट्टिं विय' म्हणजे फळाच्या आकाराच्या डिंकाच्या गोळ्याप्रमाणे. 'एकतो कत्वा' म्हणजे कळ्या इत्यादींच्या रूपाने वीस-तीस गोळे एकत्र करून. 'अल्लियपेन्तो' म्हणजे गोळा बनवणारा. 'पटिलेणेति' म्हणजे मागे घेतो, वाकवतो. 'अल्लियपेन्तो' म्हणजे त्या दोन्ही धारांना एकत्र स्पर्श करवणारा. 'पटिकोट्टेति' म्हणजे प्रतिप्रहार करतो. तिथे तुकड्यासारखा डिंक असतो. 'कप्पासवट्टनकरणीयं' म्हणजे पिंजलेला कापूस गोळा करण्यासाठी वापरला जाणारा गुंडाळण्याचा दांडा. 'पवत्तेन्तो' म्हणजे कापूस गुंडाळण्याच्या क्रियेने फिरवणारा. Sattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सत्तिसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 6. Dhanuggahasuttavaṇṇanā ६. धनुग्गहसुत्तवण्णना (धनुर्धारी सूत्राचे स्पष्टीकरण) 228. Daḷhadhanunoti [Pg.189] thirataradhanuno. Idāni tassa thiratarabhāvaṃ paricchedato dassetuṃ ‘‘daḷhadhanū’’tiādi vuttaṃ. Tattha dvisahassathāmanti palānaṃ dvisahassathāmaṃ. Vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ ‘‘yassā’’tiādimāha. Tattha yassāti dhanuno. Āropitassāti jiyaṃ āropitassa. Jiyābaddhoti jiyāya baddho. Pathavito muccati, etaṃ ‘‘dvisahassathāma’’nti veditabbaṃ. Lohasīsādīnanti kāḷalohatambalohasīsādīnaṃ. Bhāroti purisabhāro, so pana majjhimapurisassa vasena edisaṃ tassa balaṃ daṭṭhabbaṃ. Uggahitasippā dhanuvedasikkhāvasena. Ciṇṇavasībhāvā lakkhesu avirajjhanasarakkhepavasena. Kataṃ rājakulādīsu upagantvā asanaṃ sarakkhepo etehīti katūpasanāti āha ‘‘rājakulādīsu dassitasippā’’ti. २२८. "दळ्हधनुनो" म्हणजे अधिक दृढ धनुष्य असलेला. आता त्याचा अधिक दृढ भाव मर्यादेसह दर्शवण्यासाठी "दळ्हधनु" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "द्विसहस्सथामं" म्हणजे दोन हजार पलांचे बळ. हाच अर्थ अधिक स्पष्ट करून दाखवण्यासाठी "यस्स" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "यस्स" म्हणजे धनुष्याचे. "आरोपितस्स" म्हणजे प्रत्यंचा चढवलेल्याचे. "जियाबद्धो" म्हणजे प्रत्यंचेने बांधलेला. पृथ्वीवरून सुटतो, याला "द्विसहस्सथामं" असे समजावे. "लोहसीसादीनं" म्हणजे काळे लोखंड, तांबे, शिसे इत्यादींचे. "भारो" म्हणजे पुरुषाचा भार, तो मध्यम पुरुषाच्या हिशोबाने त्याचे असे बळ समजले पाहिजे. "उग्गहितसिप्पा" म्हणजे धनुर्विद्येच्या शिक्षणाने (विद्या ग्रहण केलेले). "चिण्णवसीभावा" म्हणजे लक्ष्यांवर न चुकता बाण मारण्याच्या सरावाने वशित्व मिळवलेले. "कतुपासना" म्हणजे राजकुळ इत्यादींमध्ये जाऊन ज्यांनी बाण मारण्याचा सराव केला आहे, म्हणून म्हटले आहे "राजकुळ इत्यादींमध्ये कला दाखवलेले". ‘‘Bodhisatto cattāri kaṇḍāni āharī’’ti vatvā tameva atthaṃ vitthārato dassento ‘‘tadā kirā’’tiādimāha. Tattha javissāmāti dhāvissāma. Aggi uṭṭhahīti sīghapatanasantāpena ca sūriyarasmisantāpassa āsannabhāvena ca usumā uṭṭhahi. Pakkhapañjarenāti pakkhajālantarena. "बोधिसत्त्वाने चार बाण आणले" असे सांगून तोच अर्थ विस्ताराने दर्शवताना "तदा किरा" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "जविस्सामा" म्हणजे आम्ही धावू. "अग्गि उट्ठहि" म्हणजे वेगाने पडण्याच्या उष्णतेमुळे आणि सूर्यकिरणांच्या उष्णतेच्या सान्निध्यामुळे उष्णता निर्माण झाली. "पक्खपञ्जरेन" म्हणजे पंखांच्या जाळ्याच्या मधून. Nivattitvāti ‘‘nippayojanamidaṃ javana’’nti nivattitvā. Pattakaṭāhena otthaṭapatto viyāti pihitapatto viya ahosi, vegasā patanena nagarassa upari ākāsassa nirikkhaṇaṃ ahosi. Sañcāritattā anekahaṃsasahassasadiso paññāyi seyyathāpi bodhisattassa dhanuggahakāle sarakūṭādidassane. "निवत्तित्वा" म्हणजे "हे धावणे निरर्थक आहे" असे समजून मागे फिरून. "पत्तकटाहने ओत्थटपत्तो विया" म्हणजे झाकलेल्या पात्राप्रमाणे झाले, वेगाने पडल्यामुळे नगराच्या वर आकाशाचे निरीक्षण झाले. संचार केल्यामुळे अनेक हजार हंसांसारखा भासला, जसे की बोधिसत्त्वाच्या धनुर्विद्येच्या वेळी बाणांचा ढीग इत्यादी दिसण्यात आले होते. Dukkaranti tassa adassanaṃ sandhāyāha, na attano patanaṃ. Sūriyamaṇḍalañhi atisīghena javena gacchantampi paññāsayojanāyāmavitthataṃ attano vipulatāya pabhassaratāya ca sattānaṃ cakkhussa gocarabhāvaṃ gacchati, javanahaṃso pana tādisena sūriyena saddhiṃ javena gacchanto na paññāyeyya. Tasmā vuttaṃ ‘‘na sakkā tayā passitu’’nti. Cattāro akkhaṇavedhino. Gantvā gahite sotuṃ ghaṇḍaṃ piḷandhāpetvā sayaṃ puratthābhimukho nisinno. Puratthimadisābhimukhaṃ gatakaṇḍaṃ sandhāyāha ‘‘paṭhamakaṇḍeneva saddhiṃ uppatitvā’’ti. Te cattāri kaṇḍāni ekakkhaṇeyeva khipiṃsu. "दुक्करं" हे त्याचे न दिसणे लक्षात घेऊन म्हटले आहे, स्वतःचे पडणे नव्हे. कारण सूर्यमंडळ अतिशय वेगाने जात असले तरी पन्नास योजन लांब व रुंद असल्यामुळे, स्वतःच्या विशालतेमुळे आणि तेजस्वीपणामुळे प्राण्यांच्या डोळ्यांना गोचर होते (दिसते), परंतु वेगाने धावणारा हंस अशा सूर्यासोबत वेगाने जात असताना दिसणार नाही. म्हणून म्हटले आहे "तुझ्याकडून ते पाहिले जाऊ शकत नाही". चार अक्षवेधी (अचूक नेमबाज). जाऊन पकडल्यावर ऐकण्यासाठी घंटा बांधून स्वतः पूर्वेकडे तोंड करून बसले. पूर्व दिशेकडे गेलेल्या बाणाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे "पहिल्या बाणासोबतच वर उडून". त्यांनी ते चार बाण एकाच क्षणात सोडले. Āyuṃ [Pg.190] saṅkharoti etenāti āyusaṅkhāro. Yathā hi kammajarūpānaṃ pavatti jīvitindriyapaṭibaddhā, evaṃ attabhāvassa pavatti tappaṭibaddhāti. Bahuvacananiddeso pana pāḷiyaṃ ekasmiṃ khaṇe anekasatasaṅkhassa jīvitindriyassa upalabbhanato. Taṃ jīvitindriyaṃ. Tato yathāvuttadevatānaṃ javato sīghataraṃ khīyati ittarakhaṇattā. Vuttañhetaṃ – ज्याद्वारे आयुष्याचा संस्कार केला जातो तो "आयुसंखारो" (आयुष्य-संस्कार). कारण ज्याप्रमाणे कर्मज रूपांची प्रवृत्ती जीवितेंद्रियावर अवलंबून असते, त्याचप्रमाणे आत्मभावाची प्रवृत्ती त्यावर अवलंबून असते. पाळीमध्ये अनेकवचनी निर्देश एकाच क्षणात अनेक शेकडो संख्येने जीवितेंद्रिय उपलब्ध होत असल्यामुळे आहे. ते जीवितेंद्रिय. त्यानंतर, वर उल्लेखिलेल्या देवतांच्या वेगापेक्षाही वेगाने क्षीण होते, कारण त्याचा क्षण अत्यंत अल्प असतो. म्हणूनच हे म्हटले आहे - ‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā; Ekacittasamāyuttā, lahuso vattate khaṇo’’ti. (mahāni. 10); "जीवित, आत्मभाव आणि केवळ सुख-दुःख; एकाच चित्ताशी युक्त असून, क्षण अत्यंत वेगाने निघून जातो." (महानिद्देस १०) Bhedoti bhaṅgo. Na sakkā paññāpetuṃ tatopi ativiya ittarakhaṇattā. "भेदो" म्हणजे भंग (नाश). त्याहूनही अत्यंत अल्प क्षण असल्यामुळे ते प्रज्ञापित करणे शक्य नाही. Dhanuggahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. धनुग्गहसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 7. Āṇisuttavaṇṇanā ७. आणिसुत्तवण्णना. 229. Aññe rājāno ca bhāgaṃ gaṇhantā ime viya dasabhāgaṃ gaṇhantīti tesamayaṃ anugati paññāyati. Mahājanassa ānayanato ānakoti āha ‘‘evaṃladdhanāmo’’ti. Idāni taṃ ādito paṭṭhāya āgamanānukkamaṃ dassetuṃ ‘‘himavante kirā’’tiādimāha. Kareṇunti kareṇukaṃ, hatthininti attho. Sakkariṃsūti anatthapariharaṇavasena pasatthūpahāravasena ca pūjesuṃ. Otarīti kuḷīradahaṃ pāvisi. Paṭikkamitvā ṭhapanavasena apakkamitvā pati. २२९. इतर राजे देखील भाग घेताना यांच्याप्रमाणे दहावा भाग घेतात, अशी त्यांची ही अनुगती दिसून येते. महाजनांना आणल्यामुळे तो "आनको" आहे, म्हणून म्हटले आहे "असे नाव मिळालेला". आता त्याचा सुरुवातीपासून येण्याचा क्रम दर्शवण्यासाठी "हिमवंते किरा" इत्यादी म्हटले आहे. "करेणुं" म्हणजे हत्तीण, असा अर्थ आहे. "सक्करिंसु" म्हणजे अनर्थ टाळण्याच्या दृष्टीने आणि प्रशस्त उपहारांच्या रूपाने पूजा केली. "ओतरी" म्हणजे खेकड्यांच्या डोहात प्रवेश केला. "पटिक्कमित्वा" म्हणजे मागे हटवून ठेवण्याच्या दृष्टीने बाजूला होऊन पडला. Suvaṇṇarajatādimayanti kismiñci chidde suvaṇṇamayaṃ, kismiñci rajatamayaṃ, kismiñci phalikamayaṃ āṇiṃ ghaṭayiṃsu bandhiṃsu. Pubbe pharitvā tiṭṭhantassa dvādasa yojanāni pamāṇo etassāti dvādasayojanappamāṇo, saddo. Athassa anekasatakāle gacchante antosālāyampi dukkhena suyyittha āṇisaṅghāṭamattattā. "सुवण्णरजतादिमयं" म्हणजे एखाद्या छिद्रात सोन्याची, एखाद्यात चांदीची, तर एखाद्यात स्फटिकाची पाचर (आणि) बसवली किंवा बांधली. पूर्वी पसरून राहणाऱ्या या आवाजाचे प्रमाण बारा योजन होते, म्हणून तो "द्वादसयोजनप्पमाणो" आवाज. नंतर अनेक शतकांचा काळ निघून गेल्यावर, केवळ पाचरींच्या सांध्यांचाच भाग उरल्यामुळे तो महालाच्या आत देखील कष्टाने ऐकू येत असे. Gambhīrāti agādhā dukkhogāḷhā. Sallasuttañhi ‘‘animittamanaññāta’’ntiādinā pāḷivasena gambhīraṃ, na atthagambhīraṃ. Tathā hi tattha tā tā gāthā duviññeyyarūpā tiṭṭhanti, duviññeyyaṃ ñāṇena dukkhogāhanti katvā ‘‘gambhīra’’nti [Pg.191] vuccati. Pubbāparampettha kāsañci gāthānaṃ duviññeyyatāya dukkhogāhameva, tasmā taṃ pāḷivasena ‘‘gambhīra’’nti vuttaṃ ‘‘pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā’’ti. Iminā nayena ‘‘atthavasena gambhīrā’’ti ettha attho veditabbo. Mahāvedallasuttassa atthavasena gambhīratā pākaṭāyeva. Lokaṃ uttaratīti lokuttaro, navavidhaappamāṇadhammo, so atthabhūto etesaṃ atthīti lokuttarā. Tenāha ‘‘lokuttaraatthadīpakā’’ti. Sattasuññatadhammamattamevāti sattena attanā suññataṃ kevalaṃ dhammamattameva. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbanti ca liṅgavacanavipallāsena vuttanti āha ‘‘uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe cā’’ti. Kavitāti kavino kammaṃ kavikatā. Yassa pana yaṃ kammaṃ, taṃ tena katanti vuccatīti āha ‘‘kavitāti kavīhi katā’’ti. Itaraṃ ‘‘kāveyyā’’ti padaṃ, kabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Kabba’’nti ca kavinā vuttanti attho. Tenāha ‘‘tasseva vevacana’’nti. Cittakkharāti vicitrākāraakkharā. Sāsanato bahibhūtāti na sāsanāvacarā. Tesaṃ sāvakehīti ‘‘buddhānaṃ sāvakā’’ti apaññātānaṃ yesaṃ kesañci sāvakehi. Anuggayhamānāti na uggayhamānā savanadhāraṇaparicayaatthūpaparikkhādivasena anuggayhamānā. Antaradhāyanti adassanaṃ gacchanti. "गम्भीरा" म्हणजे अगाध, कठीणतेने समजणारी. कारण सल्लसुत्त हे "अनिमित्तमनञ्ञातं" इत्यादी पाळीच्या दृष्टीने गंभीर आहे, अर्थाच्या दृष्टीने गंभीर नाही. कारण तेथे त्या त्या गाथा समजण्यास कठीण स्वरूपात आहेत, ज्ञानाने समजण्यास कठीण आणि खोल आहेत म्हणून त्यांना "गंभीर" म्हटले जाते. येथे काही गाथांचे पूर्व-अपर संदर्भ समजण्यास कठीण असल्यामुळे ते कठीणच आहे, म्हणून त्याला पाळीच्या दृष्टीने "गंभीर" म्हटले आहे - "पाळीच्या दृष्टीने गंभीर, सल्लसुत्तासारखे". या पद्धतीने "अर्थाच्या दृष्टीने गंभीर" याचा अर्थ येथे समजून घ्यावा. महावेदल्लसुत्ताची अर्थाच्या दृष्टीने असणारी गंभीरता स्पष्टच आहे. लोकातून पार नेणारा तो "लोकुत्तरो" (लोकोत्तर), नऊ प्रकारचा अप्रमाण धर्म, तो ज्यांचा अर्थ आहे ते "लोकुत्तरा" (लोकोत्तर). म्हणूनच म्हटले आहे "लोकोत्तर अर्थ प्रकाशित करणारे". "सत्तसुञ्ञतधम्ममत्तमेवा" म्हणजे सत्त्व आणि आत्म्याने शून्य असलेला केवळ धर्ममात्रच. "उग्गहेतब्बं परियापुणितब्बं" हे लिंग आणि वचनाच्या विपर्यासाने म्हटले आहे, म्हणून म्हटले आहे "ग्रहण करण्यायोग्य आणि पाठ करण्यायोग्य". "कविता" म्हणजे कवीचे कर्म, कवीने केलेले. ज्याचे जे कर्म असते, ते त्याने केले असे म्हटले जाते, म्हणून म्हटले आहे "कविता म्हणजे कवींनी केलेली". दुसरे "कावेय्या" हे पद, काव्य असे म्हटले आहे. "काव्य" म्हणजे कवीने म्हटलेले, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे "त्याचाच हा समानार्थी शब्द आहे". "चित्तक्खरा" म्हणजे विचित्र आकाराची अक्षरे केलेले. "सासंतो बहिभूता" म्हणजे शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) बाहेरील असलेले. "तेसं सावकेहि" म्हणजे "बुद्धांचे श्रावक" म्हणून न ओळखल्या जाणाऱ्या इतर कोणाही श्रावकांद्वारे. "अनुग्गय्हमाना" म्हणजे ग्रहण न केले जाणारे - ऐकणे, धारण करणे, परिचय करणे, अर्थाची परीक्षा करणे इत्यादींद्वारे ग्रहण न केले जाणारे. "अंतरधायन्ति" म्हणजे नाहीसे होतात. Āṇisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. आणिसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 8. Kaliṅgarasuttavaṇṇanā ८. कलिङ्गरसुत्तवण्णना. 230. Kaliṅgaraṃ vuccati khuddakadārukhaṇḍaṃ, taṃ upadhānaṃ etesanti kaliṅgarūpadhānā. Licchavī pana khadiradaṇḍaṃ upadhānaṃ katvā tadā vihariṃsu. Tasmā vuttaṃ ‘‘khadiraghaṭikāsū’’tiādi. Pakativijjusaññito natthi etesaṃ khaṇo vijjhaneti akkhaṇavedhino tato sīghataraṃ vijjhanato. ‘‘Akkhaṇa’’nti vijju vuccati ittarakhaṇattā. Akkhaṇobhāsena lakkhaṇavedhakā akkhaṇavedhino. Anekadhā bhinnassa vālassa vijjhanena vālavedhino. Vālekadeso hi idha ‘‘vālo’’ti gahito. २३०. कलिङ्गर म्हणजे लाकडाचा लहान तुकडा, तो ज्यांची उशी आहे ते 'कलिङ्गरूपधान' होत. लिच्छवी लोक खैराच्या लाकडाची उशी करून तेव्हा राहत असत. म्हणूनच 'खदिरघटिकासु' इत्यादी म्हटले आहे. नैसर्गिक विजेच्या चमकेपेक्षाही त्यांचा वेध घेण्याचा क्षण कमी नसतो, म्हणून ते 'अक्खणवेधी' (क्षणवेधी) आहेत, कारण ते त्याहूनही वेगाने वेध घेतात. 'अक्खण' म्हणजे वीज म्हटली जाते, कारण ती अत्यंत अल्पकाळ टिकणारी असते. विजेच्या प्रकाशात लक्ष्याचा वेध घेणारे ते 'अक्खणवेधी' होत. अनेक भागांत विभागलेल्या केसाचा वेध घेणारे ते 'वालवेधी' होत. येथे केसाचा एक भागच 'वाल' म्हणून घेतला आहे. Bahudeva divasabhāgaṃ padhānānuyogato uppannadarathaparissamavinodanatthaṃ nhāyitvā. Te sandhāyāti te tathārūpe padhānakammikabhikkhū sandhāya. Idaṃ idāni vuccamānaṃ atthajātaṃ vuttaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ. Ayampi dīpoti [Pg.192] tambapaṇṇidīpamāha. Padhānānuyuñjanavelāya nivedanavasena tattha tattha ekajjhaṃ pahataghaṇḍinigghoseneva ekaghaṇḍinigghoso, tattha tattha paṇṇasālādīsu vasantānaṃ bhikkhūnaṃ vasena ekapadhānabhūto. Nānāmukhoti anurādhapurassa pacchimadisāyaṃ eko vihāro, pilicchikoḷinagarassa puratthimadisāyaṃ. Ubhayattha pavattaghaṇḍisaddā antarāpavattaghaṇḍisaddehi missetvā osaranti. Kalyāṇiyaṃ pavattaghaṇḍisaddo tathā nāgadīpe. दिवसाचा मोठा भाग प्रधान-अनुयोगात (साधनेत) घालवल्यामुळे निर्माण झालेला थकवा आणि श्रम दूर करण्यासाठी स्नान करून. 'त्यांच्या संदर्भात' म्हणजे त्या प्रकारच्या प्रधानकर्मिक (साधना करणाऱ्या) भिक्खूंच्या संदर्भात. आता सांगितले जाणारे हे अर्थविषयक विवरण जुन्या अट्ठकथेत सांगितले आहे. 'हा द्वीप सुद्धा' याने तांबपण्णि द्वीपाचा उल्लेख केला आहे. साधनेच्या वेळी सूचना देण्याच्या उद्देशाने ठिकठिकाणी एकाच वेळी वाजवलेल्या घंटांच्या आवाजामुळे तो 'एकघंटानिर्घोष' वाटतो; ठिकठिकाणी पर्णकुटी इत्यादींमध्ये राहणाऱ्या भिक्खूंच्या प्रभावामुळे तो एकप्रधानभूत झाला आहे. 'नानामुख' म्हणजे अनुराधपूरच्या पश्चिम देशात असलेला एक विहार आणि पिलिच्छिकोळिनगराच्या पूर्व दिशेला असलेला विहार. दोन्ही ठिकाणी वाजणाऱ्या घंटांचे आवाज मध्यंतरी वाजणाऱ्या घंटांच्या आवाजाशी मिसळून पसरतात. कल्याणीमध्ये वाजणारा घंटांचा आवाज आणि तसेच नागद्वीपामध्ये सुद्धा. Kaliṅgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कलिङ्गरसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 9. Nāgasuttavaṇṇanā ९. नागसुत्तवण्णना 231. Atikkantavelanti bhattānumodanaupanisinnakathāvelato atikkantavelaṃ. Asambhinnenāti sarasampattito asambhinnena, sarassa uccāraṇasampattiṃ aparihāpetvāti attho. Aparisuddhāsayatāya neva guṇavaṇṇāya na ñāṇabalāya hoti. Tanti taṃ tathā paccayānaṃ paribhuñjanaṃ, taṃ tathā micchāpaṭipajjanaṃ. २३१. 'अतिक्कन्तवेलं' (वेळ निघून गेल्यावर) म्हणजे भोजनानंतरच्या अनुमोदनासाठी बसलेल्या कथेच्या वेळेपेक्षा अधिक वेळ निघून गेल्यावर. 'असंभिन्नेन' म्हणजे स्वरसंपत्तीने अखंडित, स्वराच्या उच्चारणाची शुद्धता न गमावता, असा अर्थ आहे. अपरिशुद्ध आशयामुळे (हेतूमुळे) ते गुणांच्या वर्णनासाठी किंवा ज्ञानबलासाठी होत नाही. 'ते' म्हणजे त्या प्रकारे प्रत्ययांचा (साधनांचा) उपभोग घेणे, ते त्या प्रकारे चुकीचे आचरण करणे होय. Nāgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नागसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 10. Biḷārasuttavaṇṇanā १०. बिळारसुत्तवण्णना 232. Gharānaṃ sandhīti gharena gharassa sambandhaṭṭhānaṃ. Saha malena vattatīti samalaṃ. Gehato gāmato ca nikkhamanacandanikaṭṭhānaṃ. Saṅkāraṭṭhānanti saṅkārakūṭaṃ. Keci ‘‘sandhisaṅkārakūṭaṭṭhāna’’nti vadanti. Vuṭṭhānanti āpannaāpattito, na kilesato vuṭṭhānaṃ, suddhante adhiṭṭhānaṃ. Taṃ pana yathāāpannāya āpattiyā ‘‘desanā’’tveva vuccatīti āha ‘‘desanā paññāyatī’’ti. २३२. 'घराणं संधी' (घरांचे सांधे) म्हणजे घराचा घराशी जोडणारा भाग. 'मळासह (कचऱ्यासह) असणे' म्हणजे समल (मलयुक्त). घरातून आणि गावातून बाहेर पडणाऱ्या सांडपाण्याची जागा. 'संकारट्ठानं' म्हणजे कचऱ्याचा ढीग. काही लोक याला 'संधी-संकारकूट-स्थान' असे म्हणतात. 'वुट्ठानां' (बाहेर पडणे) म्हणजे ओढवलेल्या आपत्तीतून (नियमांच्या उल्लंघनातून) बाहेर पडणे, क्लेशांमधून बाहेर पडणे नव्हे; शुद्धतेमध्ये अधिष्ठान असणे. परंतु, ओढवलेल्या आपत्तीच्या संदर्भात त्याला 'देशना' (स्वीकृती) असेच म्हटले जाते, म्हणूनच 'देशना पञ्ञायति' (देशना स्पष्ट होते) असे म्हटले आहे. Biḷārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. बिळारसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 11. Siṅgālasuttavaṇṇanā ११. सिङ्गालसुत्तवण्णना 233. Ettakampīti [Pg.193] iminā jarasiṅgālena laddhabbaṃ cittassādamattampi na labhissati sakalameva kappaṃ sabbaso avīcijālāhi nirantaraṃ jhāyamānatāya niccadukkhāturabhāvato. २३३. 'एवढेसुद्धा' म्हणजे या वृद्ध कोल्ह्याला मिळणारा मनाचा थोडासा आनंदही मिळणार नाही, कारण संपूर्ण कल्पभर सर्व प्रकारे अवीची (नरक) च्या ज्वालांनी निरंतर जळत राहिल्यामुळे तो नेहमी दुःखाने व्याकुळ राहील. Siṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सिङ्गालसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 12. Dutiyasiṅgālasuttavaṇṇanā १२. दुतियसिङ्गालसुत्तवण्णना 234. Katajānananti katūpakārajānanaṃ. Kataveditāti tasseva paresaṃ pākaṭakaraṇavasena jānanameva. Ācāramevāti katāparādhameva. २३४. 'कतजाननं' म्हणजे केलेल्या उपकाराची जाणीव असणे. 'कृतवेदिता' म्हणजे इतरांना ते प्रकट करण्याच्या उद्देशाने त्याची जाणीव ठेवणेच होय. 'आचारमेव' म्हणजे केलेल्या अपराधालाच. Dutiyasiṅgālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. दुतियसिङ्गालसुत्तवण्णना समाप्त झाली. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेतील Opammasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. ओपम्मसंयुत्तवण्णनेचे (ओपम्मसंयुत्त-वर्णन) लीनत्थप्पकासना (गूढार्थ प्रकाशन) समाप्त झाले. 10. Bhikkhusaṃyuttaṃ १०. भिक्खुसंयुत्त 1. Kolitasuttavaṇṇanā १. कोलितसुत्तवण्णना 235. Sāvakānaṃ [Pg.194] ālāpoti sāvakānaṃ sabrahmacāriṃ uddissa ālāpo. Buddhehi sadisā mā homāti buddhāciṇṇaṃ samudācāraṃ akathentehi sāvakehi, ‘‘āvuso bhikkhave’’ti ālapitā bhikkhū, ‘‘āvuso’’ti paṭivacanaṃ denti, na, ‘‘bhante’’ti. Dutiyajjhāne vitakkavicārā nirujjhanti tesaṃ nirodheneva tassa jhānassa uppādetabbato. Yesaṃ nirodhāti yesaṃ vacīsaṅgārānaṃ vitakkavicārānaṃ nirujjhanena suvikkhambhitabhāvena saddāyatanaṃ appavattiṃ gacchati kāraṇassa dūrato passambhitattā. Ariyoti niddoso. Parisuddho tuṇhībhāvo, na titthiyānaṃ mūgabbataggahaṇaṃ viya aparisuddhoti adhippāyo. Paṭhamajjhānādīnīti ādi-saddena tatiyajjhānādīni saṅgaṇhāti. २३५. 'श्रावकांचा संलाप' म्हणजे श्रावकांचा आपल्या सब्रह्मचाऱ्याला उद्देशून केलेला संवाद. 'आम्ही बुद्धांसारखे होऊ नये' म्हणून बुद्धांच्या आचरणाचा व्यवहार न करणाऱ्या श्रावकांनी, 'आवुसो भिक्खू' असे संबोधले असता, भिक्खू 'आवुसो' असेच उत्तर देतात, 'भन्ते' असे नाही. द्वितीय ध्यानात वितर्क आणि विचार निरुद्ध होतात, कारण त्यांच्या निरोधानेच ते ध्यान उत्पन्न करायचे असते. 'ज्यांच्या निरोधामुळे' म्हणजे ज्या वाक्संस्कार रूप वितर्क आणि विचारांच्या निरोधामुळे आणि ते पूर्णपणे शांत झाल्यामुळे, कारणाचा दूरवर उपशम झाल्याने शब्दाचे आयतन (सद्दायतन) अप्रवृत्त होते. 'अरीय' (आर्य) म्हणजे निर्दोष. परिशुद्ध मौन, तीर्थिकांच्या मुकव्रत धरण्यासारखे अपरिशुद्ध नाही, असा अभिप्राय आहे. 'प्रथमध्यान इत्यादी' यातील 'इत्यादी' शब्दाने तृतीय ध्यान इत्यादींचा समावेश होतो. Ārammaṇabhūtena vitakkena saha gatā pavattāti vitakkasahagatāti āha ‘‘vitakkārammaṇā’’ti. Vitakkārammaṇatā ca saññāmanasikārānaṃ sukhumaārammaṇaggahaṇavasena daṭṭhabbā. Tenāha ‘‘na santato upaṭṭhahiṃsū’’ti. Na paguṇaṃ sammadeva vasībhāvassa anāpāditattā. Saññāmanasikārāpīti tatiyajjhānādhigamāya pavattiyamānā saññāmanasikārāpi hānabhāgiyāva ahesuṃ, na visesabhāgiyā. Sammā ṭhapehīti bahiddhā vikkhepaṃ pahāya sammā ajjhattameva cittaṃ ṭhapehi. Ekaggaṃ karohīti teneva vikkhepapaṭibāhanena avihatamānasatāya cittasamādhānavasena ekaggaṃ karohi. Āropehīti īsakampi bahumpi apatitaṃ katvā kammaṭṭhānārammaṇe āropehi. Dutiyaaggasāvakabhūmiyā pāripūriyā āyasmā mahābhiñño, na yathā tathāti āha ‘‘mahābhiññatanti chaḷabhiññata’’nti. Iminā upāyenāti iminā ‘‘atha kho maṃ, āvuso’’tiādinā vuttena upāyena. Vaḍḍhetvāti uttari uttari visesabhāgiyabhāvāpādanena samādhiṃ paññañca brūhetvā brūhetvā. आलंबन झालेल्या वितर्कासह प्रवृत्त होणे म्हणजे 'वितर्कसहगत' होय, म्हणूनच 'वितर्कालंबन' असे म्हटले आहे. आणि वितर्कालंबनत्व हे संज्ञा आणि मनसिकारांच्या सूक्ष्म आलंबन ग्रहणाच्या स्वरूपात पाहिले पाहिजे. म्हणूनच 'ते शांतपणे उपस्थित झाले नाहीत' असे म्हटले आहे. वशीभाव चांगल्या प्रकारे प्राप्त न झाल्यामुळे ते अभ्यस्त नव्हते. 'संज्ञा आणि मनसिकार सुद्धा' म्हणजे तृतीय ध्यानाच्या प्राप्तीसाठी प्रवृत्त होणारे संज्ञा आणि मनसिकार सुद्धा हानीभागीय (कमी दर्जाचे) झाले, विशेषभागीय (उच्च दर्जाचे) नाही. 'चांगल्या प्रकारे स्थापित कर' म्हणजे बाह्य विक्षेप सोडून चित्त चांगल्या प्रकारे अध्यात्मातच स्थापित कर. 'एकाग्र कर' म्हणजे त्याच विक्षेपाच्या निवारणाने, विचलित न होता चित्ताच्या समाधानाने एकाग्र कर. 'आरूढ कर' म्हणजे थोडेही किंवा जास्तही विचलित न होऊ देता कम्मट्ठानच्या आलंबनावर आरूढ कर. द्वितीय अग्रश्रावक पदाच्या परिपूर्तीमुळे आयुष्यमान (महामोग्गल्लान) हे महाभिज्ञ होते, सामान्य नव्हे, म्हणूनच 'महाभिज्ञता म्हणजे षडभिज्ञता' असे म्हटले आहे. 'या उपायाने' म्हणजे 'त्यानंतर मला, आवुसो' इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या उपायाने. 'वाढवून' म्हणजे उत्तरोत्तर विशेषभागीय अवस्था प्राप्त करून समाधी आणि प्रज्ञा वाढवून वाढवून. Kolitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. कोलितसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 2. Upatissasuttavaṇṇanā २. उपतिस्ससुत्तवण्णना 236. Atiuḷārampi [Pg.195] sattaṃ vā saṅkhāraṃ vā sandhāya vuttaṃ sabbatthameva sabbaso chandarāgassa suppahīnattā. Jānanatthaṃ pucchati satthuguṇānaṃ ativiya uḷāratamabhāvato. २३६. अत्यंत उदार (महान) अशा सत्त्वाला (प्राण्याला) किंवा संस्काराला उद्देशून हे म्हटले आहे, कारण सर्व ठिकाणी सर्व प्रकारे छंदराग (इच्छा आणि आसक्ती) पूर्णपणे नष्ट झाला आहे. शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) गुणांचे अत्यंत श्रेष्ठत्व जाणून घेण्यासाठी ते विचारतात. Upatissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. उपतिस्ससुत्तवण्णना समाप्त झाली. 3. Ghaṭasuttavaṇṇanā ३. घटसुत्तवण्णना 237. Pariveṇaggenāti pariveṇabhāgena. Keci ‘‘ekavihāreti ekacchanne ekasmiṃ āvāse’’ti vadanti. Teti te dvepi therā. Pāṭiyekkesu ṭhānesūti visuṃ visuṃ ṭhānesu. Nisīdantīti divāvihāraṃ nisīdanti. Oḷāriko nāma jāto parittadhammārammaṇattā tassa. Teti thero bhagavā ca. २३७. 'परिवेणग्गेन' म्हणजे परिवेण (परिसर) च्या भागाने. काही लोक 'एकविहारे म्हणजे एकाच छताखाली, एकाच आवासात' असे म्हणतात. 'ते' म्हणजे ते दोन्ही थेर. 'पाटियेक्केसु ठानेसु' म्हणजे वेगवेगळ्या ठिकाणी. 'बसतात' म्हणजे दिवसाच्या विहारासाठी बसतात. क्षुद्र धर्माच्या आलंबनामुळे त्याचा तो विक्षेप 'ओळारिक' (स्थूल) झाला. 'ते' म्हणजे थेर आणि भगवान. Paripuṇṇavīriyoti catukiccasādhanavasena sampuṇṇavīriyo. Paggahitavīriyoti īsakampi saṅkocaṃ anāpajjitvā pavattitavīriyo. Upanikkhepanamattassevāti samīpe ṭhapanamattasseva. परिपुण्णवीरियो म्हणजे चार कृत्यांच्या साधनेच्या आधारे परिपूर्ण वीर्य (प्रयत्न) असलेला. पग्गहितवीरियो म्हणजे थोडाही संकोच न बाळगता प्रवृत्त केलेले वीर्य. उपनिक्खेपनमत्तस्सेव म्हणजे केवळ जवळ ठेवण्यामात्रेच. Catubhūmakadhammesu labbhamānattā paññāya ‘‘catubhūmakadhamme anupavisitvā ṭhitaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Lakkhitabbaṭṭhena samādhi eva samādhilakkhaṇaṃ. Evaṃ vipassanālakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Aññamaññassāti aññassa aññassa nānālakkhaṇāti veditabbaṃ. Aññassāti itarassa. Dhuranti vahitabbabhāraṃ. Dvīsupi etesūti samādhilakkhaṇavipassanālakkhaṇesu sammāsambuddho nipphattiṃ gato. चतुर्भूमिक धर्मांमध्ये प्रज्ञेच्या उपलब्धतेमुळे 'चतुर्भूमिक धर्मांमध्ये प्रवेश करून स्थित राहण्याच्या अर्थाने' असे म्हटले आहे. लक्षित करण्याच्या अर्थाने समाधी हेच समाधीचे लक्षण आहे. याचप्रमाणे विपश्यनेचे लक्षण जाणावे. 'अञ्ञमञ्ञस्स' (परस्परांचे) म्हणजे वेगवेगळ्या विविध लक्षणांचे असे जाणावे. 'अञ्ञस्स' म्हणजे दुसऱ्याचे. 'धुरं' म्हणजे वाहून नेण्याचा भार. 'या दोन्हीमध्येही' म्हणजे समाधी-लक्षण आणि विपश्यना-लक्षण या दोन्हीमध्ये सम्यक्संबुद्ध पूर्णत्वाला प्राप्त झाले. Ghaṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. घटसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 4. Navasuttavaṇṇanā ४. नवसुत्तवण्णना 238. Abhicetasi nissitā ābhicetasikā. Paṭipakkhavidhamanena abhivisiṭṭhaṃ cittaṃ abhicittaṃ. Yasmā jhānānaṃ taṃsampayuttaṃ cittaṃ nissāya paccayo hotiyeva, tasmā ‘‘nissitāna’’nti vuttaṃ. Nikāmalābhīti yathicchitalābhī[Pg.196]. Yathāparicchedenāti yathākatena kālaparicchedena. Vipulalābhīti appamāṇalābhī. ‘‘Kasira’’nti hi parittaṃ vuccati, tappaṭipakkhena akasiraṃ appamāṇaṃ. Tenāha ‘‘paguṇajjhānoti attho’’ti. Sithilamārabbhāti sithilaṃ vīriyārambhaṃ katvāti atthoti āha ‘‘sithilaṃ vīriyaṃ pavattetvā’’ti. २३८. उच्च चित्तावर (अभिचित्तावर) आश्रित असलेले ते 'आभिचेतसिक' होय. प्रतिपक्षाचा (विरोधी घटकांचा) नाश केल्यामुळे जे अतिविशिष्ट झालेले चित्त आहे, ते 'अभिचित्त' होय. ज्याअर्थी ध्यानांच्या त्या संप्रयुक्त चित्ताचा आश्रय घेऊनच प्रत्यय (हेतू) होतो, म्हणूनच 'निसितानं' (आश्रितांचे) असे म्हटले आहे. 'निकामलाभी' म्हणजे इच्छेनुसार लाभ मिळवणारा. 'यथापरिच्छेदेन' म्हणजे केलेल्या कालमर्यादेनुसार. 'विपुललाभी' म्हणजे अमर्याद लाभ मिळवणारा. कारण 'कसीरं' म्हणजे अल्प म्हटले जाते, त्याच्या विरुद्ध 'अकसीरं' म्हणजे अमर्याद. म्हणूनच 'प्रगुणध्यानी असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. 'सिथिलमारब्भ' म्हणजे शिथिल वीर्यारंभ करून, असा अर्थ असल्याने 'शिथिल वीर्य प्रवृत्त करून' असे म्हटले आहे. Navasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नवसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 5. Sujātasuttavaṇṇanā ५. सुजातसुत्तवण्णना 239. Aññāni rūpānīti paresaṃ rūpāni. Atikkantarūpoti attano rūpasampattiyā rūpasobhāya atikkamitvā ṭhitarūpo, sucirampi velaṃ olokentassa tuṭṭhiāvaho. Dassanassa cakkhussa hitoti dassanīyo. Pasādaṃ āvahatīti pāsādiko. Chavivaṇṇasundaratāyāti chavivaṇṇassa ceva sarīrasaṇṭhānassa ca sobhanabhāvena. २३९. 'अञ्ञानि रूपाणि' (इतर रूपे) म्हणजे इतरांची रूपे. 'अtिक्कन्तरूपो' म्हणजे स्वतःच्या रूपसंपत्तीने व रूपसौंदर्याने मागे टाकून स्थित असलेले रूप, जे दीर्घकाळ पाहणाऱ्यालाही आनंद देणारे असते. दर्शनाला म्हणजेच डोळ्यांना जे हितकारक असते, ते 'दस्सनीयो' (दर्शनीय). जो प्रसन्नता निर्माण करतो, तो 'पासादिको' (प्रसन्नतादायक). 'छविवण्णसुन्दरताय' म्हणजे त्वचेच्या वर्णाच्या आणि शरीराच्या सुयोग्य बांधणीच्या सुंदरतेमुळे. Sujātasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सुजातसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 6. Lakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā ६. लकुण्डकभद्दियसुत्तवण्णना 240. Virūpasarīravaṇṇanti asundarachavivaṇṇañceva asundarasaṇṭhānañca. Pamāṇavasenāti sarīrappamāṇavasena. Icchiticchitanti attanā icchiticchitaṃ. Mahāsārajjanti mahanto maṅkubhāvo. २४०. 'विरूपसरीरवण्णं' म्हणजे कुरूप त्वचेचा वर्ण आणि कुरूप शरीरयष्टी. 'पमाणवसेन' म्हणजे शरीराच्या प्रमाणावरून. 'इच्छितिच्छितं' म्हणजे स्वतःला जे जे हवे होते ते ते. 'महासाराज्जं' म्हणजे मोठा संकोच किंवा खिन्नता. Guṇe āvajjetvāti attanā jānanakaniyāmena satthuno kāyaguṇe ca cārittaguṇe ca āvajjetvā manasi katvā. 'गुणे आवज्जेत्वा' म्हणजे स्वतःच्या जाणण्याच्या पद्धतीनुसार शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) कायिक गुणांचे आणि चारित्र्य गुणांचे चिंतन करून, ते मनात आणून. Yojanāvaṭṭanti yojanaparikkhepaṃ. 'योजनावट्टं' म्हणजे योजनाचा परीघ (घेरा). ‘‘Kāyasmī’’ti gāthāsukhatthaṃ niranunāsikaṃ katvā niddesoti vuttaṃ ‘‘kāyasmi’’nti. Akāraṇaṃ kāyappamāṇanti sarīrappamāṇaṃ nāma appamāṇaṃ, sīlādiguṇāva pamāṇanti adhippāyo. 'कायस्मी' हे गाथेच्या सुलभतेसाठी निरनुनासिक करून 'कायस्मि' असा निर्देश केला आहे असे म्हटले आहे. 'अकारणं कायप्पमाणं' म्हणजे शरीराचे प्रमाण हे काही प्रमाण (महत्त्वाचे) नाही, तर शीलादी गुण हेच खरे प्रमाण आहेत, असा अभिप्राय आहे. Lakuṇḍakabhaddiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. लकुण्डकभद्दियसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 7. Visākhasuttavaṇṇanā ७. विसाखसुत्तवण्णना 241. Purassa [Pg.197] esāti porī, cāturiyayuttatā. Tenāha ‘‘puravāsīna’’ntiādi. Sā pana dutavilambitakhalitavasena appasannalūkhatādidosarahitā hotīti āha ‘‘pura…pe… vācāyā’’ti. Asandiddhāyāti muttavācāya. Tenāha ‘‘apalibuddhāyā’’tiādi. Na elaṃ dosaṃ galetīti anelagalā, avirujjhanavācā. Tenāha ‘‘niddosāyā’’ti. Catusaccassa pakāsakā, na kadāci saccavimuttāti āha ‘‘catusaccapariyāpannāyā’’ti. Tā hi cattāri saccāni paricchijja āpādenti paṭipādenti pavattenti. Tenāha ‘‘cattāri saccāni amuñcitvā pavattāyā’’ti. Dhajo nāma sabbadhammehi samussitaṭṭhena. २४१. नगराची ती 'पोरी' (नागरी भाषा), जी चातुर्याने युक्त असते. म्हणूनच 'पुरवासीनं' इत्यादी म्हटले आहे. ती भाषा जलद, संथ किंवा अडखळत बोलण्यामुळे निर्माण होणाऱ्या अप्रसन्नता आणि कर्कशता इत्यादी दोषांनी रहित असते, म्हणूनच 'पुर...पे... वाचाय' असे म्हटले आहे. 'असंदिद्धाय' म्हणजे स्पष्ट वाणीने. म्हणूनच 'अपलिबुद्धाय' इत्यादी म्हटले आहे. जी 'एल' म्हणजे दोषाला पाझरू देत नाही ती 'अनेलंगला' (दोषरहित), म्हणजेच अविरोध वाणी. म्हणूनच 'निद्दोसाय' असे म्हटले आहे. चार आर्यसत्यांचे प्रकाशन करणारी, कधीही सत्यापासून विन्मुख न होणारी, म्हणूनच 'चतुसच्चपरियापन्नाय' असे म्हटले आहे. कारण त्या चार सत्यांचे वर्गीकरण करून ती प्राप्त करून देतात, प्रतिपादन करतात आणि प्रवृत्त करतात. म्हणूनच 'चार सत्यांना न सोडता प्रवृत्त झालेल्या' असे म्हटले आहे. 'ध्वज' म्हणजे सर्व धर्मांमध्ये उंच उभारलेला असल्याच्या अर्थाने. Visākhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. विसाखसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 8. Nandasuttavaṇṇṇanā ८. नन्दसुत्तवण्णना 242. Āraññikotiādīsu araññakathāsīsena senāsanapaṭisaṃyuttānaṃ dhutaṅgānaṃ, piṇḍapātakathāsīsena piṇḍapātapaṭisaṃyuttānaṃ, paṃsukūlikasīsena cīvarapaṭisaṃyuttānaṃ, taggahaṇeneva vīriyanissitadhutaṅgassa ca samādāya vattanaṃ dīpitanti veditabbaṃ. Āgatena bhagavatā aparabhāge kathitaṃ. २४२. 'आरञ्ञिको' (आरण्यक) इत्यादींमध्ये, अरण्य-कथेच्या शीर्षकाखाली शयनासनाशी संबंधित धुतंगांचे, पिंडपात-कथेच्या शीर्षकाखाली पिंडपाताशी संबंधित धुतंगांचे, पांसुकूलिक-कथेच्या शीर्षकाखाली चीवराशी संबंधित धुतंगांचे आणि त्यांच्या ग्रहणानेच वीर्यावर आश्रित असलेल्या धुतंगांचे समादान करून आचरण करणे दर्शविले आहे, असे जाणावे. हे नंतरच्या काळात आलेल्या भगवंतांनी सांगितले आहे. Nandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. नन्दसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 9. Tissasuttavaṇṇanā ९. तिस्ससुत्तवण्णना 243. Bhaṇḍakanti pattacīvaraṃ. Nisīdiyeva vattassa asikkhitattā. Tujjanatthena vācā eva sattiyoti āha ‘‘vācāsattīhī’’ti. २४३. 'भण्डकं' म्हणजे पात्र आणि चीवर. केवळ बसूनच राहिला, कारण तो नियमांमध्ये अशिक्षित होता. टोचण्याच्या अर्थाने वाणी हीच शस्त्र आहे, म्हणूनच 'वाचासत्तीहि' (वाणीरूपी शस्त्रांनी) असे म्हटले आहे. Vācāya sannitodakenāti vacanasaṅkhātena samantato niccaṃ katvā upatudanato sannitudakena. Vibhattialopena so niddeso. Tenāha ‘‘vacanapatodenā’’ti. 'वाचाय सन्निंतोदकेन' म्हणजे वचनरूपी टोचणीने सर्व बाजूंनी सतत टोचत राहिल्यामुळे होणाऱ्या वेदनेने. विभक्तीचा लोप न करता तो निर्देश केला आहे. म्हणूनच 'वचनपतोदेन' (वचनरूपी चाबकाने) असे म्हटले आहे. Uccakule jāti etassāti jātimā, brahmajātiko isi. Mātaṅgoti caṇḍālo. Tatthāti kumbhakārasālāyaṃ. Okāsaṃ yāci [Pg.198] kumbhakāraṃ. Mahantaṃ disvā āha – ‘‘paṭhamataraṃ paviṭṭho pabbajito’’ti. Tatthevāti tassāyeva sālāya dvāraṃ nissāya dvārasamīpe. Meti mayā. Khama mayhanti mayhaṃ aparādhaṃ khamassu. Teti tayā. Puna teti tava. Gaṇhi uggantuṃ appadānavasena. Tenāha ‘‘nāssa uggantuṃ adāsī’’ti. Pabujjhiṃsūti niddāya pabujjhiṃsu pakatiyā pabujjhanavelāya upagatattā. ज्याचा जन्म उच्च कुळात झाला आहे तो 'जातिमा' (कुलीन), म्हणजेच ब्राह्मण कुळातील ऋषी. 'मातंग' म्हणजे चांडाळ. 'तत्थ' म्हणजे त्या कुंभाराच्या शाळेत. कुंभाराकडे जागेची याचना केली. महात्म्याला पाहून म्हणाला – 'हा प्रव्रजित आधीच आत शिरला आहे.' 'तत्थेव' म्हणजे त्याच शाळेच्या दाराचा आश्रय घेऊन दाराजवळ. 'मे' म्हणजे माझ्याद्वारे. 'खम मय्हं' म्हणजे माझ्या अपराधाची क्षमा करा. 'ते' म्हणजे तुझ्याद्वारे. पुन्हा 'ते' म्हणजे तुझे. वर जाण्याची संधी न देण्याच्या हेतूने पकडले. म्हणूनच 'त्याला वर जाऊ दिले नाही' असे म्हटले आहे. 'पबुज्झिंसु' म्हणजे झोपेतून जागे झाले, कारण नैसर्गिकरीत्या जागे होण्याची वेळ आली होती. Chavoti nihīno. Anantamāyoti vividhamāyo māyāvī. 'छवो' म्हणजे हीन (तुच्छ). 'अनन्तमायो' म्हणजे विविध प्रकारच्या माया करणारा, मायावी. Soti mattikāpiṇḍo. ‘‘Sattadhā bhijjī’’ti etthāyamadhippāyo – yaṃ tena tāpasena pāramitāparibhāvanasamiddhāhi nānāvihārasamāpattiparipūritāhi sīladiṭṭhisampadādīhi susaṅkhatasantāne mahākaruṇādhivāse mahāsatte bodhisatte ariyūpavādakammaṃ abhisapasaṅkhātaṃ pharusavacanaṃ pavattitaṃ, taṃ mahāsattassa khettavisesabhāvato tassa ca ajjhāsayapharusatāya diṭṭhadhammavedanīyaṃ hutvā sace so mahāsattaṃ na khamāpeti, taṃ kakkhaḷaṃ hutvā vipaccanasabhāvaṃ jātaṃ, khamāpite pana mahāsatte payogasampattipaṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpajjati ahosikammabhāvato. Ayañhi ariyūpavādapāpassa diṭṭhadhammavedanīyassa ca dhammatā. Yaṃ taṃ bodhisattena sūriyuggamananivāraṇaṃ kataṃ, ayaṃ bodhisattena diṭṭho upāyo. Tena hi ubbāḷhā manussā bodhisattassa santike tāpasaṃ ānetvā khamāpesuṃ. Sopi ca mahāsattassa guṇe jānitvā tasmiṃ cittaṃ pasādesi. Yaṃ panassa matthake mattikāpiṇḍassa ṭhapanaṃ tassa sattadhā phālanaṃ kataṃ, taṃ manussānaṃ cittānurakkhaṇatthaṃ. Aññathā hi ime pabbajitā samānā cittassa vasaṃ vattanti, na pana cittamattano vase vattāpentīti mahāsattampi tena sadisaṃ katvā gaṇheyyuṃ, tadassa nesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti. Patirūpanti yuttaṃ. तो मातीचा गोळा. 'सात तुकडे झाले' यात हा अभिप्राय आहे - ज्या अर्थी त्या तापसाने, पारमितांच्या भावनेने समृद्ध, विविध विहार व समापत्तींनी परिपूर्ण, शील-दृष्टी संपदा इत्यादींनी सुसंस्कृत चित्त असलेल्या, महाकरुणेचे निवासस्थान असलेल्या महासत्त्व बोधिसत्त्वांच्या विरुद्ध 'अरिंयुपवाद' (आर्यांची निंदा करण्याचे कर्म) रूपी शापयुक्त कठोर वचन उच्चारले, ते महासत्त्वांच्या विशेष क्षेत्रत्वामुळे (पुण्यक्षेत्रत्वामुळे) आणि त्याच्या स्वतःच्या कठोर आशयामुळे 'दृष्टधर्मवेदनीय' (याच जन्मात फळ देणारे) होऊन, जर तो महासत्त्वांची क्षमा मागत नाही, तर ते कठोर होऊन विपाक देण्याच्या स्वभावाचे बनते. परंतु महासत्त्वांची क्षमा मागितल्यावर, प्रयोगाच्या समृद्धीने ते बाधित झाल्यामुळे, 'अहोषिकर्म' बनून विपाकरहित अवस्थेला प्राप्त होते. कारण हीच आर्यांची निंदा करण्याच्या पापाची आणि दृष्टधर्मवेदनीय कर्माची धर्मता (नियम) आहे. बोधिसत्त्वांनी जे सूर्य उगवण्याला रोखले, तो बोधिसत्त्वांनी शोधलेला एक उपाय होता. त्यामुळे त्रस्त झालेल्या लोकांनी तापसाला बोधिसत्त्वांच्या जवळ आणून त्यांची क्षमा मागितली. त्यानेही महासत्त्वांचे गुण जाणून त्यांच्याविषयी चित्त प्रसन्न केले. आणि त्याच्या डोक्यावर जो मातीचा गोळा ठेवणे व त्याचे सात तुकडे करणे झाले, ते लोकांच्या चित्ताच्या रक्षणासाठी होते. अन्यथा, 'हे प्रव्रजित असूनही चित्ताच्या आहारी जातात, चित्ताला स्वतःच्या ताब्यात ठेवत नाहीत' असे म्हणून ते महासत्त्वांनाही त्याच्यासारखेच समजले असते, आणि ते त्यांच्यासाठी दीर्घकाळ अहिताचे व दुःखाचे ठरले असते. 'पतिरूपं' म्हणजे योग्य. Tissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. तिस्ससुत्तवण्णना समाप्त झाली. 10. Theranāmakasuttavaṇṇanā १०. थेरनामकसुत्तवण्णना 244. Atīte khandhapañcaketi atīte attabhāve. Chandarāgappahānenāti chandarāgassa accantameva jahanena. Pahīnaṃ nāma hoti anapekkhapariccāgato. Paṭinissaṭṭhaṃ nāma hoti sabbaso chaḍḍitattā. Tayo [Pg.199] bhaveti iminā upādiṇṇakadhammānaṃyeva gahaṇaṃ. Sabbā khandhāyatanadhātuyo cāti iminā upādiṇṇānampi anupādiṇṇānampi dvidhā pavattalokiyadhammānaṃ gahaṇaṃ avisesetvā vuttattā. Viditaṃ pākaṭaṃ katvā ṭhitaṃ pariññābhisamayavasena. Tesvevāti tebhūmakadhammesu eva. Anupalittaṃ amathitaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ taṇhādiṭṭhisaṃkilesābhāvato. Tadeva sabbanti heṭṭhā tīsupi padesu idha sabbaggahaṇena gahitaṃ tebhūmakavaṭṭaṃ. Jahitvāti pahānābhisamayavasena. Taṇhā khīyati etthāti taṇhakkhayasaṅkhāte nibbāne vimuttaṃ. Tamahanti taṃ uttamapuggalaṃ ekavihāriṃ brūmi taṇhādutiyassa abhāvato. Ettha ca pariññāpahānābhisamayakathanena itarampi abhisamayaṃ atthato kathitamevāti daṭṭhabbaṃ. २४४. 'अतीते खन्धपञ्चके' (भूतकाळातील पाच स्कंध) म्हणजे भूतकाळातील आत्मभावात. 'छन्दरागप्पहानेen' (छंद-रागाचा त्याग केल्याने) म्हणजे छंद-रागाचा अत्यंतिक त्याग केल्याने. 'पहीणं' (त्यागलेले) म्हणजे अपेक्षारहित होऊन त्याग केल्याने. 'पटिनिस्सट्ठं' (सोडून दिलेले) म्हणजे सर्व प्रकारे सोडून दिल्यामुळे. 'तयो भवे' (तीन भव) याद्वारे केवळ उपादिण्णक (उपादानयुक्त) धर्मांचेच ग्रहण होते. 'सब्बा खन्धायतनधातुयो च' (सर्व स्कंध, आयतन आणि धातू) याद्वारे उपादिण्ण (उपादानयुक्त) आणि अनुपादिण्ण (उपादानरहित) अशा दोन्ही प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या लौकिक धर्मांचे विशेष भेद न करता ग्रहण केले आहे. 'विदितं' (ज्ञात) म्हणजे परिज्ञा-अभिसमयाच्या बळावर स्पष्ट करून राहिलेले. 'तेस्वेव' (त्यांच्यातच) म्हणजे तेभूमिक धर्मांमध्येच. 'अनुपलिप्तं' (अलिप्त) म्हणजे तृष्णा आणि दृष्टी या संक्लेशांच्या अभावामुळे मथित न झालेले, असंक्लिष्ट राहिलेले. 'तदेव सब्बं' (तेच सर्व) म्हणजे खालील तिन्ही पदांमध्ये येथे 'सब्ब' (सर्व) या शब्दाने घेतलेले तेभूमिक वट्ट (संसारचक्र) होय. 'जहित्वा' (त्याग करून) म्हणजे प्रहाण-अभिसमयाच्या बळावर. 'जिथे तृष्णा क्षीण होते' अशा तृष्णाक्षय नावाच्या निर्वाणामध्ये विमुक्त झालेले. 'तमहं' (त्याला मी) म्हणजे त्या उत्तम पुद्गलाला (व्यक्तीला) तृष्णारूपी सोबतीचा अभाव असल्यामुळे 'एकविहारी' (एकटा राहणारा) असे म्हणतो. आणि येथे परिज्ञा व प्रहाण अभिसमयाच्या कथनाने इतरही अभिसमय अर्थतः सांगितलेच आहेत, असे समजावे. Theranāmakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. थेरनामकसुत्तवण्णना समाप्त झाली. 11. Mahākappinasuttavaṇṇanā ११. महाकप्पिनसुत्तवण्णना 245. Mahākappinoti pūjāvacanametaṃ yathā ‘‘mahāmoggallāno’’ti. Tathārūpanti ‘‘buddho dhammo’’tiādikaṃ guṇavisesavantapaṭibaddhaṃ. Sāsananti desantarato āgatavacanaṃ. Jaṅghavāṇijāti jaṅghacārino vāṇijā. Kiñci sāsananti apubbapavattidīpakaṃ kiñci vacananti pucchi. Pīti uppajji yathā taṃ suciraṃ katābhinīhāratāya paripakkañāṇassa. Aparimāṇaṃ guṇassa aparimāṇato sabbaññuguṇaparidīpanato, sesaratanadvaye niyyānikabhāvadīpanato diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvadīpanatoti vattabbaṃ. Yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyadukkhato saṃsāradukkhato ca apatante dhāretīti dhammo. Suparisuddhadiṭṭhisīlasāmaññena saṃhatoti saṅghoti. Ratanattho pana tiṇṇampi sadiso evāti. २४५. 'महाकप्पिन' हे आदराचे वचन आहे, जसे 'महामोग्गल्लान'. 'तथारूपं' म्हणजे 'बुद्ध, धम्म' इत्यादी विशेष गुणांशी संबंधित. 'सासनं' (संदेश) म्हणजे दुसऱ्या देशातून आलेले वचन. 'जङ्घवाणिजा' म्हणजे पायी फिरणारे व्यापारी. 'किञ्चि सासनं' म्हणजे अपूर्व घडामोडी दर्शवणारे काही वचन विचारले. दीर्घकाळापासून केलेल्या अभिनिहाराने परिपक्व ज्ञान झालेल्या व्यक्तीला जशी प्रीती उत्पन्न होते, तशी प्रीती उत्पन्न झाली. 'अपरिमित' कारण गुणांच्या अपरिमिततेमुळे, सर्वज्ञतेच्या गुणांचे प्रकटीकरण केल्यामुळे, इतर दोन रत्नांमध्ये नैर्याणिक भाव दर्शविल्यामुळे आणि दृष्टी व शील यांच्या समानतेने संघटित भाव दर्शविल्यामुळे, असे म्हणावे. उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्यांना अपायदुःखापासून आणि संसारदुःखापासून खाली न पडता जे धारण करते, तो 'धम्म' होय. अत्यंत शुद्ध दृष्टी आणि शील यांच्या समानतेने जो संघटित आहे, तो 'संघ' होय. 'रत्न' हा अर्थ तिन्हींसाठीही समानच आहे. Navasatasahassāni adāsi devī. Tumheti rājiniṃ gāravena bahuvacanena vadati. Rāgoti anugacchantarāgo. देवीने नऊ लाख मुद्रा दिल्या. 'तुम्हे' (तुम्ही) असे राणीला आदराने बहुवचनात म्हटले आहे. 'रागो' म्हणजे पाठीमागे लागणारा राग (आसक्ती). Janiteti kammakilesehi nibbattite. Kammakilesehi pajātattā pajāti pajāsaddo janitasaddena samānatthoti āha – ‘‘janite, pajāyāti attho’’ti. Aṭṭhahi vijjāhīti ambaṭṭhasutte (dī. ni. 1.278) āgatanayena. Tattha hi vipassanāñāṇamanomayiddhīhi saha cha abhiññā ‘‘aṭṭha vijjā’’ti āgatā[Pg.200]. Tapati paṭipakkhavidhamanena vijjotati, taṃ sūriyassa virocananti āha – ‘‘tapatīti virocatī’’ti. Jhānaṃ samāpajjitvā samāhitena cittena vipassanaṃ vaḍḍhetvā phalasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinnoti āha – ‘‘duvidhena jhānena jhāyamāno’’ti. Sabbamaṅgalagāthāti sabbamaṅgalāvirodhī gāthāti vadanti. Tathā hi vadanti – 'जनिते' म्हणजे कर्म आणि क्लेशांमुळे उत्पन्न झालेल्या. कर्म आणि क्लेशांमुळे उत्पन्न झाल्यामुळे 'प्रजा' हा शब्द 'जनित' शब्दाशी समान अर्थाचा आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'जनिते म्हणजे प्रजायेंमध्ये असा अर्थ आहे'. 'अष्ट विद्यांनी' म्हणजे अंबट्ठ सुत्तात (दी. नि. १.२७८) आलेल्या पद्धतीने. कारण तेथे विपश्यनाज्ञान आणि मनोमय ऋद्धी यांच्यासह सहा अभिज्ञा यांना 'अष्ट विद्या' असे म्हटले आहे. 'तपति' म्हणजे विरोधी पक्षाचा नाश करून प्रकाशणे, ते सूर्याच्या प्रकाशण्यासारखे आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'तपति म्हणजे प्रकाशतो'. ध्यानाला प्राप्त होऊन, समाहित चित्ताने विपश्यना वाढवून, फलसमापत्तीला प्राप्त होऊन बसलेला आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'दोन प्रकारच्या ध्यानाने ध्यान करणारा'. 'सर्वमंगलगाथा' म्हणजे सर्व मंगलांशी सुसंगत असणारी गाथा असे म्हणतात. कारण ते असे म्हणतात - ‘‘Maṅgalaṃ bhagavā buddho, dhammo saṅgho ca maṅgalaṃ; Sabbesampi ca sattānaṃ, sa puññavitamaṅgala’’nti. 'भगवान बुद्ध हे मंगल आहेत, धम्म आणि संघ हे मंगल आहेत; आणि सर्व प्राण्यांसाठी ते पुण्य वितरीत करणारे मंगल आहेत.' Pūjaṃ kāretvā ekaṃ agārikadhammakathikaṃ upāsakaṃ āha. Ettha ca ‘‘jhāyī tapatī’’ti iminā ārammaṇūpanijjhānānaṃ gahitattā dhammaratanaṃ gahitameva. ‘‘Brāhmaṇo’’ti iminā saṅgharatanaṃ gahitameva. Buddharatanaṃ pana sarūpeneva gahitanti. पूजा करवून एका गृहस्थ धम्मकथक उपासकाला म्हणाले. आणि येथे 'ध्यायी प्रकाशतो' याद्वारे आलंबन-उपानिध्यान ग्रहण केल्यामुळे धम्मरत्न ग्रहण केलेच आहे. 'ब्राह्मण' याद्वारे संघरत्न ग्रहण केलेच आहे. बुद्धरत्न तर स्वतःच्या स्वरूपातच ग्रहण केले आहे. Mahākappinasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. महाकप्पिनसुuttवण्णना समाप्त झाली. 12. Sahāyakasuttavaṇṇanā १२. सहायकसुत्तवण्णना 246. Sammā saṃsandanavasena eti pavattatīti sameti, sammādiṭṭhiādi. Sammā cirarattaṃ cirakālaṃ sameti etesaṃ atthīti cirarattaṃsametikā. Tenāha ‘‘dīgharatta’’ntiādi. Idāni imesanti etarahi etesaṃ. Ayaṃ sāsanadhammo ajjhāsayato payogato ca sammā saṃsandati sameti, tasmā majjhe bhinnaṃ viya samameva na visadisaṃ. Kiñca tato eva buddhena bhagavatā paveditadhammavinaye etesaṃ paṭipattisāsanadhammo sobhati virocatīti attho. Ariyappavediteti ariyena sammāsambuddhena sammadeva pakāsite ariyadhamme. Sammadeva samucchedapaṭippassaddhivinayānaṃ vasena suṭṭhu vinītā sabbakilesadarathapariḷāhānaṃ vūpasamena. २४६. योग्य प्रकारे जुळवून घेण्याच्या अर्थाने प्रवृत्त होते म्हणून 'समेति' (समान होते), जसे सम्यक् दृष्टी इत्यादी. दीर्घकाळापर्यंत योग्य प्रकारे ज्यांचे जुळते, ते 'चिररत्तसमेतिका' (दीर्घकालीन सुसंगत) होत. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दीर्घकाल' इत्यादी. 'इदानीं इमेसं' म्हणजे आता यांच्या. हा शासनधम्म आशयाने आणि प्रयोगाने योग्य प्रकारे जुळतो, समान होतो, म्हणून तो मध्येच तुटल्यासारखा नसून समानच आहे, विसंगत नाही. शिवाय, म्हणूनच बुद्ध भगवंतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयामध्ये त्यांच्या प्रतिपत्तीचा (आचरणाचा) शासनधम्म शोभून दिसतो, प्रकाशित होतो, असा अर्थ आहे. 'अरियप्पवेदिते' म्हणजे आर्य सम्यक्संबुद्धांनी योग्य प्रकारे प्रकाशित केलेल्या आर्यधम्मामध्ये. सम्यक् प्रकारे समुच्छेद आणि प्रतिप्रश्रब्धी विनयाच्या द्वारे, सर्व क्लेश, थकवा व परिदाह यांच्या उपशमाने चांगल्या प्रकारे विनीत (संयमित) झालेले. Sahāyakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. सहायकsuत्तवण्णना समाप्त झाली. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya सारत्थप्पकासिनी नामक संयुत्तनिकाय-अट्ठकथा Bhikkhusaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. भिक्खुसंयुत्त-वण्णनेची 'लीनत्थप्पकासना' (उपटीका) समाप्त झाली. Niṭṭhitā ca sāratthappakāsiniyā आणि 'सारत्थप्पकासिनी' ची (सारत्थप्पकासिनी नामक अट्ठकथेची) Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya nidānavaggavaṇṇanā. संयुत्तनिकाय-अट्ठकथेची 'निदानवग्ग-वण्णना' (निदानवग्ग स्पष्टीकरण). | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |