Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Saṃyuttanikāye

ในสังยุตตนิกาย

Khandhavaggaṭīkā

ฎีกาขันธวรรค

1. Khandhasaṃyuttaṃ

๑. ขันธสังยุต

1. Nakulapituvaggo

๑. นกุลปิตุวรรค

1. Nakulapitusuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถานกุลปิตุสูตร

1. Bhaggā [Pg.201] nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘bhaggā’’tveva vuccatīti katvā vuttaṃ ‘‘evaṃnāmake janapade’’ti, evaṃ bahuvacanavasena laddhanāme’’ti attho. Tasmiṃ vanasaṇḍeti yo pana vanasaṇḍo pubbe migānaṃ abhayatthāya dinno, tasmiṃ vanasaṇḍe. Yasmā so gahapati tasmiṃ nagare ‘‘nakulapitā’’ti puttassa vasena paññāyittha, tasmā vuttaṃ ‘‘nakulapitā’’ti nakulassa nāma dārakassa pitāti attho. Bhariyāpissa ‘‘nakulamātā’’ti paññāyittha.

๑. เจ้าชายชาวชนบทชื่อภัคคะ แม้ชนบทแห่งเดียวก็เรียกว่า "ภัคคะ" โดยเป็นที่อยู่ของเจ้าชายเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งความนิยม จึงกล่าวว่า "ในชนบทชื่ออย่างนี้" มีความหมายว่า "ในชนบทที่ได้ชื่อด้วยอำนาจแห่งพหูพจน์อย่างนี้" ในป่าชัฏนั้น คือในป่าชัฏที่เคยยกให้เป็นที่ปลอดภัยแก่เนื้อมาก่อน เพราะคฤหบดีนั้นเป็นที่รู้จักในเมืองนั้นว่า "นกุลปิตา" โดยอาศัยบุตร จึงกล่าวว่า "นกุลปิตา" มีความหมายว่า "บิดาของเด็กชื่อนกุล" แม้ภรรยาของท่านก็เป็นที่รู้จักว่า "นกุลมาตา"

Jarājiṇṇoti jarāvasena jiṇṇo, na byādhiādīnaṃ vasena jiṇṇo. Vayovuḍḍhoti jiṇṇattā eva vayovuḍḍhippattiyā vuḍḍho, na sīlādivuḍḍhiyā. Jātiyā mahantatāya cirarattatāya jātimahallako. Tiyaddhagatoti paṭhamo majjhimo pacchimoti tayo addhe gato. Tattha paṭhamaṃ dutiyañca atikkantattā pacchimaṃ upagatattā vayoanuppatto. Āturakāyoti dukkhavedanāpavisatāya anassādakāyo. Gelaññaṃ pana dukkhagatikanti [Pg.202] ‘‘gilānakāyo’’ti vuttaṃ. Tathā hi saccavibhaṅge (vibha. 190 ādayo) dukkhasaccaniddese dukkhaggahaṇeneva gahitattā byādhi na niddiṭṭho. Niccapaggharaṇaṭṭhenāti sabbadā asucipaggharaṇabhāvena. So panassa āturabhāvenāti āha – ‘‘āturaṃyeva nāmā’’ti. Visesenāti adhikabhāvena. Āturatīti āturo. Saṅgāmappatto santattakāyo. Jarāya āturatā jarāturatā. Kusalapakkhavaḍḍhanena mano bhāventīti manobhāvanīyā. Manasā vā bhāvanīyā sambhāvanīyāti manobhāvanīyā. Anusāsatūti anu anu sāsatūti ayamettha atthoti āha – ‘‘punappunaṃ sāsatū’’ti. Aparāparaṃ pavattitaṃ hitavacanaṃ. Anotiṇṇe vatthusmiṃ yo evaṃ karoti, tassa ayaṃ guṇo dosoti vacanaṃ. Tantivasenāti tantisannissayena ayaṃ anusāsanī nāma. Paveṇīti tantiyā eva vevacanaṃ.

คำว่า ชราทุพพล คือ ทุพพลเพราะชรา ไม่ใช่ทุพพลเพราะอาพาธเป็นต้น คำว่า ผู้มีวัยแก่ คือ แก่เพราะถึงความแก่โดยวัย เพราะความชรานั่นเอง ไม่ใช่แก่เพราะศีลเป็นต้น ผู้เฒ่าโดยกำเนิด คือ ผู้มีกำเนิดใหญ่ มีราตรีนาน คำว่า ผู้ล่วงสามส่วน คือ ล่วงส่วนสามส่วน คือ ส่วนต้น ส่วนกลาง ส่วนปลาย ในคำนั้น คือ ล่วงส่วนต้นและส่วนกลางแล้ว ถึงส่วนปลาย จึงชื่อว่าถึงวัย คำว่า มีกายกระสับกระส่าย คือ กายที่ไม่อาจเสวยสุขได้ เพราะความทุกขเวทนาเข้าครอบงำ ส่วนความเจ็บป่วยนั้นเป็นไปในทางทุกข์ จึงกล่าวว่า "มีกายเจ็บป่วย" แท้จริง ในสัจจวิภังค์ (วิภังค์ 190 เป็นต้น) ในการแสดงทุกขสัจจะ โรคไม่ได้ถูกแสดงไว้ เพราะถูกรวมอยู่ในคำว่าทุกข์แล้ว คำว่า โดยภาวะที่ไหลออกอยู่เสมอ คือ โดยภาวะที่สิ่งไม่สะอาดไหลออกอยู่ตลอดเวลา ท่านกล่าวว่า "ชื่อว่ากระสับกระส่ายนั่นเอง" โดยภาวะที่กระสับกระส่ายของท่าน คำว่า โดยพิเศษ คือ โดยภาวะที่ยิ่ง คำว่า กระสับกระส่าย คือ ผู้กระสับกระส่าย มีกายเร่าร้อนถึงสงคราม ความกระสับกระส่ายเพราะชรา คือ ชราทุพพล คำว่า เป็นที่เจริญใจ คือ ผู้ที่อบรมใจด้วยการเพิ่มพูนกุศลธรรม หรือเป็นที่อบรมด้วยใจ เป็นที่นับถือด้วยใจ จึงชื่อว่า เป็นที่เจริญใจ คำว่า พึงสั่งสอน คือ "พึงสั่งสอนซ้ำแล้วซ้ำเล่า" นี้เป็นอรรถในคำนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "พึงสั่งสอนซ้ำแล้วซ้ำเล่า" คำที่เป็นประโยชน์ที่กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่า คำที่ว่า "ผู้ใดทำอย่างนี้ในเรื่องที่ยังไม่ถึงพร้อม ผู้นั้นมีคุณอย่างนี้ มีโทษอย่างนี้" คำว่า โดยนัยแห่งคัมภีร์ คือ การสั่งสอนนี้ชื่อว่าอนุสาสนีโดยอาศัยคัมภีร์ คำว่า ประเพณี เป็นไวพจน์ของคำว่า คัมภีร์นั่นเอง

Aṇḍaṃ viya bhūtoti adhikopamā kāyassa aṇḍakosato abaladubbalabhāvato. Tenāha ‘‘aṇḍaṃ hī’’tiādi. Bāloyeva tādisattabhāvasamaṅgī muhuttampi ārogyaṃ paṭijānanto.

คำว่า เป็นเหมือนไข่ เป็นอุปมาที่ยิ่งกว่า เพราะกายมีภาวะอ่อนแอทุพพลกว่าไข่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไข่นั่นแล" เป็นต้น ผู้ประกอบด้วยอัตภาพเช่นนั้น เป็นคนพาลนั่นเอง ที่สำคัญว่าตนมีสุขภาพดีแม้เพียงชั่วขณะ

Vippasannānīti pakatimākāraṃ atikkamitvā visesena pasannāni. Tenāha – ‘‘suu pasannānī’’ti. Pasannacittasamuṭṭhitarūpasampadāhi tāhi tassa mukhavaṇṇassa pārisuddhīti āha – ‘‘parisuddhoti niddoso’’ti. Tenevāha ‘‘nirupakkilesatāyā’’tiādi. Etenevassindriyavippasannatākāraṇampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Esa mukhavaṇṇo. Nayaggāhapaññā kiresāti idaṃ anāvajjanavaseneva vuttabhāvaṃ sandhāyāha.

คำว่า ผ่องใสยิ่ง คือ ผ่องใสเป็นพิเศษ ล่วงพ้นจากสภาพปกติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผ่องใสดีแล้ว" ความบริสุทธิ์แห่งผิวพรรณใบหน้าของท่านนั้น ด้วยรูปสมบัติที่เกิดจากจิตที่ผ่องใส ท่านจึงกล่าวว่า "บริสุทธิ์ คือ ไม่มีโทษ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะไม่มีอุปกิเลส" เป็นต้น พึงทราบว่า ด้วยเหตุนี้ เหตุแห่งความผ่องใสแห่งอินทรีย์ของท่านก็ถูกอธิบายไว้แล้ว นี้คือผิวพรรณใบหน้า คำว่า ปัญญาเป็นเครื่องจับใจความ ท่านกล่าวโดยอ้างถึงภาวะที่กล่าวโดยไม่ตั้งใจนั่นเอง

Yaṃ neva puttassātiādi ‘‘ovadatu no, bhante, bhagavā yathā mayaṃ paralokepi aññamaññaṃ samāgaccheyyāmā’’ti vuttavacanaṃ sandhāya vuttameva. Madhuradhammadesanāyeva satthu sammukhā paṭiladdhā, tassa attano pemagāravagahitattā ‘‘amatābhiseko’’ti veditabbo.

คำว่า "ที่บุตรก็ไม่" เป็นต้น กล่าวโดยอ้างถึงคำที่กล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดโอวาทพวกข้าพระองค์ เพื่อที่พวกข้าพระองค์จะได้พบกันและกันในปรโลกด้วยเถิด" การแสดงธรรมอันไพเราะที่ได้รับจากพระศาสดาโดยตรงนั้น พึงทราบว่าเป็น "อมตาภิเษก" เพราะถูกยึดไว้ด้วยความรักและความเคารพของตน

Idaṃ padadvayaṃ. Ārakattā kilesehi maggena samucchinnattā. Anayeti avaḍḍhiyaṃ, anattheti attho. Anaye vā anupāye. Na iriyanato avattanato. Ayeti vaḍḍhiyaṃ atthe upāye ca. Araṇīyatoti payirupāsitabbato. Niruttinayena padasiddhi veditabbā purimesu atthavikappesu[Pg.203], pacchime pana saddasatthavasenapi. Yadipi ariyasaddo ‘‘ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) visuddhāsayapayogesu puthujjanesupi vaṭṭati, idha pana ariyamaggādhigamena sabbalokuttarabhāvena ca ariyabhāvo adhippetoti dassento āha – ‘‘buddhā cā’’tiādi. Tattha paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti idaṃ ‘‘ariyā sappurisā’’ti idha vuttapadānaṃ atthaṃ asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā pana nippariyāyato ariyasappurisabhāvā abhinnasabhāvā, tasmā ‘‘sabbeva vā’’tiādi vuttaṃ.

นี้เป็นบทสองบท เพราะเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลส เพราะถูกตัดขาดด้วยมรรค คำว่า อนัย คือ ความไม่เจริญ มีความหมายว่า ไม่เป็นประโยชน์ หรือในความไม่เป็นไป ในอุบายที่ไม่ควร เพราะไม่เป็นไป คือไม่ดำเนินไป คำว่า อัย คือ ในความเจริญ ในประโยชน์ และในอุบาย คำว่า อรณียะ คือ เพราะเป็นที่พึงบำรุง พึงทราบความสำเร็จแห่งบทโดยนัยแห่งนิรุตติในอรรถวิกัปป์ก่อนๆ ส่วนในอรรถวิกัปป์หลัง พึงทราบโดยอำนาจแห่งสัททศาสตร์ แม้คำว่า อริยะ จะใช้ได้กับปุถุชนผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ในประโยคเช่น "อริยะทั้งหลายผู้มีกายกรรมบริสุทธิ์" เป็นต้น (ม.อุ. 1.35) แต่ในที่นี้ ท่านแสดงว่า อริยภาวะมีความหมายถึงการบรรลุอริยมรรคและภาวะที่เป็นโลกุตตระทั้งหมด จึงกล่าวว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายด้วย" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกของพระตถาคตเป็นสัตบุรุษนี้ กล่าวเพื่อแสดงอรรถของบทที่กล่าวในที่นี้ว่า "อริยะ สัตบุรุษ" โดยไม่ปะปนกัน แต่เพราะอริยสัตบุรุษภาวะโดยไม่ปริยายมีสภาพไม่ต่างกัน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "หรือทั้งหมดนั่นเอง" เป็นต้น

Ettāvatā hi buddhasāvako vutto, tassa hi ekantena kalyāṇamitto icchitabbo parato ghosamantarena paṭhamamaggassa anuppajjanato. Visesato cassa bhagavāva ‘‘kalyāṇamitto’’ti adhippeto. Vuttañhetaṃ ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 1.129; 5.2). So eva ca aveccapasādādhigamena daḷhabhatti nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385). Kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti ettha kataṃ jānātīti kataññū. Kataṃ viditaṃ pākaṭaṃ karotīti katavedī. Paccekabuddhā hi anekesupi kappasatasahassesu kataṃ upakāraṃ jānanti, katañca pākaṭaṃ karonti satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā. Tathā saṃsāradukkhadukkhitassa sakkaccaṃ karonti kiccaṃ, yaṃ attanā kātuṃ sakkā. Sammāsambuddho pana kappānaṃ asaṅkhyeyyasahassesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānanti, pākaṭañca karonti. Sīho viya ca evaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karontena buddhakiccaṃ karonti. Yāya paṭipattiyā ariyā diṭṭhā nāma honti, tassā appaṭipajjanaṃ, tattha ca ādarābhāvo ariyānaṃ adassanasīlatā, na ca dassane sādhukāritāti veditabbā. Cakkhunā adassāvīti ettha cakkhu nāma na maṃsacakkhu eva, atha kho dibbacakkhupīti āha ‘‘dibbacakkhunā vā’’ti. Ariyabhāvoti yehi yogato ‘‘ariyā’’ti vuccanti, te maggaphaladhammā daṭṭhabbā.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระพุทธสาวกจึงชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว เพราะพระพุทธสาวกนั้นพึงปรารถนากัลยาณมิตรโดยส่วนเดียว เพราะปฐมมรรคย่อมไม่เกิดขึ้นได้โดยปราศจากปรโตโฆสะ (เสียงจากผู้อื่น) โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระผู้มีพระภาคเองทรงเป็นกัลยาณมิตรที่ทรงมุ่งหมายไว้สำหรับพระพุทธสาวกนั้น ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูกรอานนท์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีชาติเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติได้เพราะอาศัยกัลยาณมิตรของเรานั่นแล' เป็นต้น (สํ.นิ. 1.129; 5.2) และพระพุทธสาวกนั้นนั่นเอง ชื่อว่าผู้มีความภักดีมั่นคงด้วยการบรรลุอเวจจัปปสาทะ ข้อนี้แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า 'สิกขาบทใดที่เราบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลาย สาวกของเราย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต' (อุ. 45; จูฬวัคค์ 385) ในคำว่า 'พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธเจ้าด้วยความกตัญญูเป็นต้น' นี้ ผู้รู้คุณที่ทำแล้วชื่อว่า กตัญญู ผู้ทำให้คุณที่ทำแล้วเป็นที่รู้ เป็นที่ปรากฏ ชื่อว่า กตเวที แท้จริง พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงทราบอุปการะที่ทำแล้วแม้ในแสนกัปเป็นอันมาก และทรงทำให้ปรากฏด้วยการทำให้เกิดสติและการรับอามิสเป็นต้น เช่นเดียวกัน ย่อมทรงทำกิจที่ตนสามารถทำได้โดยเคารพแก่ผู้ที่ได้รับทุกข์ในสังสารวัฏ ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทราบอุปการะที่ทำแล้วและอุปนิสัยแห่งมรรคผลแม้ในหลายอสงไขยแสนกัป และทรงทำให้ปรากฏ และทรงทำพุทธกิจด้วยการแสดงธรรมโดยเคารพในทุกที่เช่นนี้ เหมือนราชสีห์ พึงทราบว่า การไม่ปฏิบัติในปฏิปทาที่พระอริยะทั้งหลายเป็นที่เห็นได้ และการไม่มีความเอื้อเฟื้อในปฏิปทานั้น เป็นความเป็นผู้มีปกติไม่เห็นพระอริยะ และพึงทราบว่าไม่ใช่การทำดีในการเห็น ในคำว่า 'ไม่เห็นด้วยตา' คำว่า ตา ในที่นี้ ไม่ใช่เพียงมังสจักษุเท่านั้น แต่เป็นทิพยจักษุด้วย ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือด้วยทิพยจักษุ' คำว่า อริยภาวะ พึงทราบว่าคือมรรคธรรมและผลธรรมที่บุคคลถูกเรียกว่า 'พระอริยะ' เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น

Tatrāti ñāṇadassanasseva dassanabhāve. Vatthūti adhippetatthañāpanakāraṇaṃ. Evaṃ vuttepīti evaṃ aññāpadesena attupanāyikaṃ katvā [Pg.204] vuttepi. Dhammanti lokuttaradhammaṃ, catusaccadhammaṃ vā. Ariyakaradhammā aniccānupassanādayo, vipassiyamānā vā aniccādayo, cattāri vā ariyasaccāni.

คำว่า ในที่นั้น คือ ในภาวะที่เป็นการเห็นของญาณทัสสนะนั่นเอง คำว่า วัตถุ คือ เหตุที่ทำให้รู้ความหมายที่มุ่งหมาย คำว่า แม้กล่าวอย่างนี้ คือ แม้กล่าวโดยทำให้น้อมเข้ามาหาตนด้วยการอ้างอิงอย่างอื่นอย่างนี้ คำว่า ธรรม คือ โลกุตตรธรรม หรือ จตุราริยสัจ อริยกรธรรม คือ อนิจจานุปัสสนาเป็นต้น หรืออนิจจะเป็นต้นที่กำลังพิจารณาอยู่ หรืออริยสัจ ๔

Avinītoti na vinīto adhisīlasikkhādīnaṃ vasena na sikkhito. Yesaṃ saṃvaravinayādīnaṃ abhāvena ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccati, te tāva dassetuṃ ‘‘duvidho vinayo nāmā’’tiādimāha. Tattha sīlasaṃvaroti pātimokkhasaṃvaro veditabbo, so ca atthato kāyikavācasiko avītikkamo. Satisaṃvaroti indriyārakkhā, sā ca tathāpavattā satiyeva. Ñāṇasaṃvaroti ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti (su. ni. 1041) vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti (su. ni. 1041) vacanato sotasaṅkhātānaṃ taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjāavasiṭṭhakilesānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti veditabbaṃ. Khantisaṃvaroti adhivāsanā, sā ca tathāpavattā khandhā, adoso vā, ‘‘paññā’’ti keci vadanti. Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva. Tena tena aṅgena tassa tassa aṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Vikkhambhanavasena pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Sesapadattayepi eseva nayo.

คำว่า อวินีโต คือ ผู้ไม่ได้รับการฝึกฝน คือไม่ได้รับการศึกษาด้วยอำนาจแห่งอธิศีลสิกขาเป็นต้น เพื่อแสดงว่าบุคคลนี้ชื่อว่า 'อวินีโต' เพราะไม่มีสังวรวินัยเป็นต้นเหล่านั้นก่อน จึงตรัสว่า 'วินัยมี ๒ อย่าง' เป็นต้น ในบรรดาวินัยเหล่านั้น ศีลสังวรพึงทราบว่าเป็นปาติโมกขสังวร และโดยอรรถคือการไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา สติสังวรคือการรักษาอินทรีย์ และสติที่ดำเนินไปอย่างนั้นนั่นเอง ญาณสังวรพึงทราบว่าคือญาณที่เป็นการปิดกั้นและการตัดขาดซึ่งกิเลสที่เหลืออันได้แก่ตัณหา ทิฏฐิ ทุจริต และอวิชชา ซึ่งชื่อว่าโสตะ (กระแส) โดยนัยที่ตรัสว่า 'เรากล่าวสังวรแห่งโสตะ' (สุ.นิ. 1041) และ 'สิ่งเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา' (สุ.นิ. 1041) ขันติสังวรคืออธิวาสนา (ความอดทน) และขันธ์ที่ดำเนินไปอย่างนั้น หรืออโทสะ (ความไม่โกรธ) บางท่านกล่าวว่า 'ปัญญา' วิริยสังวรคือความเพียรที่ดำเนินไปโดยการกำจัดกามวิตกเป็นต้น การละองค์นั้นๆ ด้วยองค์นั้นๆ ชื่อว่า ตทังคปหาน การละด้วยอำนาจการข่มไว้ชื่อว่า วิกขัมภนปหาน แม้ในบทที่เหลือ ๓ บทก็มีนัยนี้เช่นกัน

Iminā pātimokkhasaṃvarenātiādi sīlasaṃvarādīnaṃ vivaraṇaṃ. Tattha samupetoti iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘upagato’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 511) āgataṃ saṃvaravibhaṅgaṃ dasseti. Kāyaduccaritādīnanti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritādīnaṃ muṭṭhasaccasaṅkhātassa pamādassa, abhijjhādīnaṃ vā akkhantiaññāṇakosajjānañca. Saṃvaraṇatoti pidahanato, vinayanatoti kāyavācācittānaṃ virūpapavattiyā vinayanato, kāyaduccaritādīnaṃ vā apanayanato, kāyādīnaṃ vā jimhapavattiṃ vicchinditvā ujukanayanatoti attho. Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva saṃvaraṇaṃ vinayanañca veditabbaṃ.

คำว่า 'ด้วยปาติโมกขสังวรนี้' เป็นต้น เป็นการอธิบายศีลสังวรเป็นต้น ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า 'สมุเปโต' อิติ-ศัพท์ มีอรรถว่า 'เป็นต้น' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงสังวรวิภังค์ที่มาในวิภังค์ (วิภงฺค. 511) โดยคำว่า 'อุปคโต' เป็นต้น คำว่า 'กายทุจริตเป็นต้น' หมายถึงกายทุจริตและวจีทุจริตเป็นต้นอันชื่อว่าทุศีล ความประมาทอันชื่อว่าความหลงลืมสติ หรืออภิชฌาเป็นต้น อขันติ อัญญาณ และโกสัชชะ คำว่า 'สังวรณะ' คือการปิดกั้น คำว่า 'วินยนะ' คือการฝึกฝน เพราะเป็นการฝึกฝนกาย วาจา และจิตจากการดำเนินไปที่ผิดรูป หรือเพราะเป็นการกำจัดกายทุจริตเป็นต้น หรือมีอรรถว่าเป็นการตัดการดำเนินไปที่คดเคี้ยวของกายเป็นต้นแล้วนำไปสู่ทางตรง พึงทราบว่าการไม่ให้กายทุจริตเป็นต้นที่ควรจะเกิดขึ้นเมื่อปัจจัยประชุมกันนั้นเกิดขึ้นอย่างนั้นๆ นั่นแหละคือสังวรณะและวินยนะ

Yaṃ pahānanti sambandho. ‘‘Nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesū’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu nāmarūpaparicchedapaccayapariggahakaṅkhāvitaraṇāni na vipassanāñāṇāni sammasanākārena appavattanato? Saccametaṃ, vipassanāñāṇassa pana adhiṭṭhānabhāvato evaṃ vuttaṃ. Nāmarūpamattamidaṃ, ‘‘natthi ettha attā vā attaniyaṃ [Pg.205] vā’’ti evaṃ pavattañāṇaṃ nāmarūpavavatthānaṃ. Sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye, sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, sā ca ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ pavattā attadiṭṭhi. Tassa nāmarūpassa kammāvijjādipaccayapariggaṇhanañāṇaṃ paccayapariggaho. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattā ahetudiṭṭhi. ‘‘Issarapurisapajāpatipakatiaṇukālādīhi loko pavattati nivattati cā’’ti tathā tathā pavattā diṭṭhi visamahetudiṭṭhi. Tassevāti paccayapariggahasseva. Kaṅkhāvitaraṇenāti yathā etarahi nāmarūpassa kammādipaccayato uppatti, evaṃ atīte anāgatepīti tīsu kālesu vicikicchāpanayanañāṇena. Kathaṃkathībhāvassāti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinayapavattāya (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) saṃsayappavattiyā. Kalāpasammasanenāti ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.48-49) khandhapañcakaṃ ekādasasu okāsesu pakkhipitvā sammasanavasena pavattena vipassanāñāṇena. Ahaṃ mamāti gāhassāti ‘‘attā attaniya’’nti gahaṇassa. Maggāmaggavavatthānenāti maggāmaggañāṇavisuddhiyā. Amagge maggasaññāyāti amagge obhāsādike ‘‘maggo’’ti uppannasaññāya. Yasmā sammadeva saṅkhārānaṃ udayaṃ passanto ‘‘evamete saṅkhārā anurūpakāraṇato uppajjanti, na pana ucchijjantī’’ti gaṇhāti, tasmā vuttaṃ ‘‘udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā’’ti. Yasmā pana saṅkhārānaṃ vayaṃ ‘‘yadipime saṅkhārā avicchinnā vattanti, uppannuppannā pana appaṭisandhikā nirujjhantevā’’ti passato kuto sassataggāho. Tasmā vuttaṃ ‘‘vayadassanena sassatadiṭṭhiyā’’ti. Bhayadassanenāti bhayatūpaṭṭhānañāṇena. Sabhayeti sabbabhayānaṃ ākarabhāvato sakaladukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhāvato ca sabhaye khandhapañcake. Abhayasaññāyāti ‘‘abhayaṃ khema’’nti uppannasaññāya. Assādasaññā nāma pañcupādānakkhandhesu assādanavasena pavattasaññā, yo ‘‘ālayābhiniveso’’tipi vuccati. Abhiratisaññā tattheva abhiramaṇavasena pavattasaññā, yā ‘‘nandī’’tipi vuccati. Amuccitukāmatā ādānaṃ. Anupekkhā saṅkhārehi anibbindanaṃ, sālayatāti attho. Dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde. Paṭilomabhāvo sassatucchedaggāho, paccayākārapaṭicchādakamoho vā. Nibbāne [Pg.206] ca paṭilomabhāvo saṅkhāresu nati, nibbānapaṭicchādakamoho vā. Saṅkhāranimittaggāhoti yādisassa kilesassa appahīnatā vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati, so kileso, yo ‘‘saṃyogābhiniveso’’tipi vuccati, saṅkhāranimittaggāhassa, atikkamanameva vā pahānaṃ.

คำว่า “การละใด” เป็นบทเชื่อม เหตุใดจึงกล่าวว่า “ในวิปัสสนาญาณทั้งหลายมีนามรูปปริจเฉทเป็นต้น”? นามรูปปริจเฉท ปัจจัยปริคคหะ และกังขาวิตรณะ ไม่ใช่วิปัสสนาญาณมิใช่หรือ เพราะไม่เป็นไปโดยอาการแห่งการพิจารณา? ข้อนั้นจริง แต่กล่าวอย่างนี้เพราะเป็นที่ตั้งแห่งวิปัสสนาญาณ ญาณที่ดำเนินไปว่า “สิ่งนี้เป็นเพียงนามรูป ไม่มีอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาในสิ่งนี้” คือนามรูปววัตถาน (การกำหนดนามรูป) เมื่อมีกายอันชื่อว่าขันธ์ ๕ อยู่ ทิฏฐิที่มีอยู่ในกายนั้นเอง หรือทิฏฐิที่มีอยู่ในตน คือสักกายทิฏฐิ และทิฏฐินั้นที่ดำเนินไปว่า “ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา” คืออัตตทิฏฐิ ญาณที่กำหนดปัจจัยมีกรรมและอวิชชาเป็นต้นของนามรูปนั้นคือปัจจัยปริคคหะ อเหตุกทิฏฐิคือทิฏฐิที่ดำเนินไปโดยนัยว่า “ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย” เป็นต้น วิสมเหตุทิฏฐิคือทิฏฐิที่ดำเนินไปอย่างนั้นๆ ว่า “โลกย่อมเป็นไปและกลับไปด้วยอำนาจพระอิศวร บุรุษ ปชาบดี ปรกติ อณู และกาล เป็นต้น” คำว่า “ของสิ่งนั้นนั่นเอง” คือของปัจจัยปริคคหะนั่นเอง คำว่า “ด้วยกังขาวิตรณะ” คือด้วยญาณที่กำจัดความสงสัยในกาลทั้งสามว่า “นามรูปย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้นในปัจจุบันฉันใด แม้ในอดีตและอนาคตก็ฉันนั้น” คำว่า “แห่งความเป็นผู้สงสัย” คือแห่งความสงสัยที่ดำเนินไปโดยนัยว่า “เราได้เป็นมาแล้วในอดีตกาลหรือหนอ” เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๘; สํ.นิ. ๒.๒๐) คำว่า “ด้วยการพิจารณาเป็นกลุ่ม” คือด้วยวิปัสสนาญาณที่ดำเนินไปโดยการพิจารณาขันธ์ ๕ โดยการรวมเข้าในโอกาส ๑๑ อย่าง โดยนัยว่า “รูปใดรูปหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน” เป็นต้น (สํ.นิ. ๓.๔๘-๔๙) คำว่า “แห่งการยึดถือว่าเรา ของเรา” คือแห่งการยึดถือว่า “อัตตา อัตตนียะ” คำว่า “ด้วยการกำหนดทางและไม่ใช่ทาง” คือด้วยมรรคามรรคญาณทัสสนวิสุทธิ คำว่า “ด้วยความสำคัญว่าทางในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง” คือด้วยความสำคัญที่เกิดขึ้นว่า “ทาง” ในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง เช่น โอภาสเป็นต้น เพราะเมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายโดยชอบว่า “สังขารเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุที่เหมาะสม ไม่ใช่ถูกตัดขาด” จึงกล่าวว่า “ด้วยการเห็นความเกิดขึ้น ย่อมละอุจเฉททิฏฐิ” แต่เพราะเมื่อเห็นความเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลายว่า “สังขารเหล่านี้หากเป็นไปไม่ขาดสาย แต่ที่เกิดขึ้นแล้วๆ ย่อมดับไปโดยไม่มีปฏิสนธิ” แล้วไฉนจะมีการยึดถือว่าเที่ยงเล่า? จึงกล่าวว่า “ด้วยการเห็นความเสื่อมไป ย่อมละสัสสตทิฏฐิ” คำว่า “ด้วยการเห็นภัย” คือด้วยภยตูปัฏฐานญาณ คำว่า “ในสิ่งที่มีภัย” คือในขันธ์ ๕ ที่มีภัย เพราะเป็นบ่อเกิดแห่งภัยทั้งปวง และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความสงบทุกข์ทั้งปวงอันชื่อว่าความสุขอย่างยิ่ง คำว่า “ด้วยความสำคัญว่าไม่มีภัย” คือด้วยความสำคัญที่เกิดขึ้นว่า “ไม่มีภัย เป็นความเกษม” อัสสาทสัญญา (ความสำคัญในรสอร่อย) คือความสำคัญที่ดำเนินไปโดยการลิ้มรสในอุปาทานขันธ์ ๕ ซึ่งเรียกว่า “อาลยาภินิเวส” (ความยึดมั่นในอาลัย) ด้วย อภิรติสัญญา (ความสำคัญในความยินดี) คือความสำคัญที่ดำเนินไปโดยการยินดีในสิ่งนั้นนั่นเอง ซึ่งเรียกว่า “นันทิ” (ความเพลิน) ด้วย ความไม่ปรารถนาจะหลุดพ้นคืออาทาน (ความยึดมั่น) อนุเปกขา (ความไม่เพิกเฉย) คือความไม่เบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย มีอรรถว่าความยึดมั่น ในธรรมฐิติคือปฏิจจสมุปบาท ปฏิโลมภาวะ (ความเป็นปฏิปักษ์) คือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หรือโมหะที่ปิดบังอาการแห่งปัจจัย และในนิพพาน ปฏิโลมภาวะคือความน้อมไปในสังขารทั้งหลาย หรือโมหะที่ปิดบังนิพพาน สังขารนิมิตตัคคาหะ (การยึดถือนิมิตแห่งสังขาร) คือกิเลสชนิดใดที่เมื่อยังละไม่ได้ วิปัสสนาก็ยังไม่พ้นจากสังขารนิมิต กิเลสนั้นเรียกว่า “สังโยคาภินิเวส” (ความยึดมั่นด้วยความเกี่ยวข้อง) หรือการก้าวล่วงสังขารนิมิตตัคคาหะนั่นเองคือการละ

Pavatti eva pavattibhāvo, pariyuṭṭhānanti attho. Nīvaraṇādidhammānanti ādi-saddena nīvaraṇapakkhiyā kilesā vitakkavicārādayo ca gayhanti. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ appavattibhāvena yaṃ pahānanti sambandho. Kena pana pahānanti? ‘‘Ariyamaggehevā’’ti viññāyamānoyamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanato. ‘‘Samudayapakkhikassā’’ti ettha cattāropi maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena tena tena samudayasaṅkhātena lobhena saha pahātabbattā samudayasabhāvattā ca. Saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā ‘‘samudayapakkhikā’’ti diṭṭhiādayo vuccanti. Paṭipassaddhattaṃ vūpasantatā.

“ปวัตติ” คือความเป็นไปนั่นเอง มีอรรถว่า “ปริยุฏฐาน” (ความกลุ้มรุม) คำว่า “แห่งธรรมมีนิวรณ์เป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมหมายถึงกิเลสฝ่ายนิวรณ์ วิตก วิจารเป็นต้น คำว่า “การละใด” เป็นบทเชื่อม โดยความเป็นไปไม่ได้อย่างเด็ดขาดเพราะได้เจริญอริยมรรคทั้ง ๔ แล้ว แล้วละด้วยอะไร? อรรถนี้พึงทราบว่า “ด้วยอริยมรรคทั้งหลายนั่นเอง” เพราะกล่าวถึงความเป็นไปไม่ได้เนื่องจากการเจริญมรรคเหล่านั้น ในคำว่า “แห่งฝ่ายสมุทัย” นี้ มรรคทั้ง ๔ ย่อมเป็นอภิสมัยแห่งอริยสัจ ๔ และเพราะต้องละพร้อมกับโลภะอันชื่อว่าสมุทัยนั้นๆ ที่พึงละด้วยมรรคเหล่านั้น และเพราะมีสภาพเป็นสมุทัย และในสัจจวิภังค์ เพราะกล่าวถึงความเป็นสมุทัยของกิเลสทั้งปวง จึงเรียกทิฏฐิเป็นต้นว่า “สมุทัยปักขิกะ” (ฝ่ายสมุทัย) ปฏิปัสสัทธะคือความสงบระงับ

Saṅkhatanissaṭatā saṅkhārasabhāvābhāvo. Pahīnasabbasaṅkhatanti virahitasabbasaṅkhataṃ, visaṅkhāranti attho. Pahānañca taṃ vinayo cāti pahānavinayo purimena atthena. Dutiyena pana pahīyatīti pahānaṃ, tassa vinayoti yojetabbo.

สังขตนิสสรณะ (ความพ้นจากสังขาร) คือความไม่มีสภาพแห่งสังขาร คำว่า “ปหีนสัพพสังขตะ” (สังขารทั้งปวงที่ละแล้ว) คือสังขารทั้งปวงที่ปราศจากแล้ว มีอรรถว่า “วิสังขาร” (ความปราศจากสังขาร) “ปหานะ” (การละ) และ “วินยะ” (การนำออก) คือปหานวินัย โดยอรรถแรก ส่วนโดยอรรถที่สอง พึงประกอบว่า “สิ่งที่ถูกละคือปหานะ วินัยของสิ่งนั้น”

Bhinnasaṃvarattāti naṭṭhasaṃvarattā, saṃvarābhāvatoti attho. Tena asamādinnasaṃvaropi saṅgahitova hoti. Samādānena hi sampādetabbo saṃvaro, tadabhāve na hotīti. Ariyeti ariyo. Paccattavacanañhetaṃ. Eseseti eso eso, atthato anaññoti attho. Tajjāteti atthato taṃsabhāvo, sappuriso ariyasabhāvo, ariyo ca sappurisabhāvoti attho.

คำว่า “ภินนะสังวรัตตา” คือเพราะความที่สังวรแตกทำลายแล้ว มีอรรถว่าเพราะความที่สังวรพินาศแล้ว คือไม่มีสังวร ด้วยเหตุนั้น แม้สังวรที่ไม่ได้สมาทานก็สงเคราะห์เข้าด้วยกัน เพราะสังวรพึงให้สำเร็จด้วยการสมาทาน เมื่อไม่มีการสมาทาน สังวรก็ไม่มี คำว่า “อริเย” คือ อริยะ คำนี้เป็นปัจจัตตวจนะ (คำที่ใช้เฉพาะเจาะจง) คำว่า “เอเสเส” คือ นั่นเอง นั่นเอง โดยอรรถคือไม่เป็นอื่น คำว่า “ตัชชาเต” โดยอรรถคือมีสภาพนั้น สัปบุรุษมีสภาพเป็นอริยะ และอริยะมีสภาพเป็นสัปบุรุษ

So ahanti attanā parikappitaṃ attānaṃ diṭṭhigatiko vadati. ‘‘Ahaṃbuddhinibandhano attā’’ti hi attavādino laddhi. Advayanti dvayatārahitaṃ. Abhinnaṃ vaṇṇameva ‘‘accī’’ti gahetvā ‘‘accīti vaṇṇo evā’’ti tesaṃ ekattaṃ passanto viya yathāparikappitaṃ attānaṃ ‘‘rūpa’’nti, yathādiṭṭhaṃ vā rūpaṃ, ‘‘attā’’ti gahetvā tesaṃ ekattaṃ passanto daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘rūpaṃ attā’’ti [Pg.207] imissā pavattiyā abhāvepi rūpe attaggahaṇaṃ pavattamānaṃ acciyaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ viya ‘‘advayadassana’’nti vuttaṃ. Upamāyo ca anaññattādigahaṇanidassanavaseneva vuttā, na vaṇṇādīnaṃ viya attano vijjamānadassanatthaṃ. Na hi attani sāmibhāvena rūpañca sakiñcanabhāvena samanupassati. Attani vā rūpanti attānaṃ rūpassa sabhāvato ādhāraṇabhāvena. Rūpasmiṃ vā attānanti rūpassa attano ādhāraṇabhāvena diṭṭhipassanāya passati. Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānappattāhi diṭṭhitaṇhāhi ‘‘rūpaṃ attā, rūpavā attā’’tiādinā khandhapañcakaṃ micchā gahetvā tiṭṭhanato. Tenāha ‘‘pariyuṭṭhānākārenā’’tiādi. Eseva nayoti yo ‘‘idhekacco rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā rūpakkhandhe vutto saṃvaṇṇanānayo, vedanākkhandhādīsupi eso eva nayo veditabbo.

ทิฏฐิคติย่อมกล่าวถึงอัตตาที่ตนสำคัญผิดว่า "เรา" เพราะลัทธิของอัตตวาทีคือ "อัตตาที่ผูกพันด้วยความสำคัญว่าเรา" คำว่า "อทวยัง" คือปราศจากความเป็นสอง พึงเห็นความเป็นอันเดียวกันของสิ่งเหล่านั้น เหมือนผู้ที่เห็นความเป็นอันเดียวกันของสีกับเปลวไฟ โดยถือเอาสีที่ไม่ต่างกันนั่นแหละว่า "เปลวไฟ" แล้วกล่าวว่า "เปลวไฟคือสีนั่นเอง" ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือถือเอาอัตตาที่ตนสำคัญผิดว่า "รูป" หรือถือเอารูปที่เห็นแล้วว่า "อัตตา" แล้วเห็นความเป็นอันเดียวกันของสิ่งเหล่านั้น ในที่นี้ แม้ไม่มีการเกิดขึ้นแห่ง "รูปคืออัตตา" แต่การยึดถืออัตตาในรูปที่กำลังเป็นไป ก็ชื่อว่า "อทวยทัสสนะ" เหมือนการยึดถือสีในเปลวไฟ อุปมาทั้งหลายกล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงการยึดถือว่าไม่เป็นอื่นเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงการมีอยู่ของอัตตาเหมือนสีเป็นต้น เพราะเขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นเจ้าของในอัตตา และเห็นอัตตาโดยความเป็นผู้มีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา คือเห็นอัตตาโดยความเป็นที่รองรับของรูปโดยสภาพ หรือเห็นอัตตาในรูป คือเห็นด้วยทิฏฐิว่ารูปเป็นที่รองรับของอัตตา คำว่า "ปริยุฏฐัฏฐายี" คือเพราะยืนอยู่โดยยึดถือขันธ์ ๕ ผิดๆ ด้วยทิฏฐิและตัณหาที่ถึงความครอบงำว่า "รูปคืออัตตา, อัตตามีรูป" เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "โดยอาการแห่งการครอบงำ" เป็นต้น นัยนี้แหละคือนัยแห่งการพรรณนาที่กล่าวไว้ในรูปขันธ์ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" เป็นต้น พึงทราบว่านัยนั้นแหละมีอยู่ในเวทนาขันธ์เป็นต้นด้วย

Suddharūpamevāti arūpena amissitaṃ kevalaṃ rūpameva. Arūpanti suddhaarūpaṃ rūpassa aggahitattā. Catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasenāti catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ gahaṇavasena rūpārūpamissako attā kathito tasmiṃ tasmiṃ gahaṇe vedanādivinimuttaarūpadhamme kasiṇarūpena saddhiṃ sabbarūpadhamme ca ekajjhaṃ gahaṇasiddhito. Pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, te te eva dhamme ‘‘attā’’ti gahaṇato tesañca ucchedabhāvato. Avasesesu pana pannarasasu ṭhānesu rūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvāpi diṭṭhigatiko tattha niccasaññaṃ na vissajjeti kasiṇarūpena taṃ missetvā tassa ca uppādādīnaṃ adassanato, tasmāssa tatthapi hotiyeva sassatadiṭṭhi ekaccasassatagāhavasenapi. Maggāvaraṇā viparītadassanato. Na saggāvaraṇā akammapathappattatāya. Akiriyāhetukanatthikadiṭṭhiyo eva hi kammapathadiṭṭhiyo.

คำว่า "สุทธรูปเมวะ" คือรูปล้วนๆ ไม่ปะปนด้วยอรูป คำว่า "อรูปัง" คืออรูปล้วนๆ เพราะไม่ได้ยึดถือรูป คำว่า "ในขันธ์ ๔ โดยนัยแห่งการยึดถือทีละ ๓" คืออัตตาที่ระคนด้วยรูปและอรูปกล่าวไว้โดยนัยแห่งการยึดถือทีละ ๓ ในขันธ์ ๔ เพราะสำเร็จการยึดถือรวมกันซึ่งอรูปธรรมที่พ้นจากเวทนาเป็นต้น กับกสิณรูปและรูปธรรมทั้งปวงในการยึดถือแต่ละอย่างนั้น อุจเฉททิฏฐิกล่าวไว้ใน ๕ ฐาน เพราะการยึดถือธรรมเหล่านั้นแหละว่า "อัตตา" และเพราะความเป็นอุจเฉทะของธรรมเหล่านั้น ส่วนใน ๑๕ ฐานที่เหลือ แม้ทิฏฐิคติจะยึดถือรูปว่า "อัตตา" ก็ไม่ละความสำคัญว่าเที่ยงในรูปนั้น เพราะผสมรูปนั้นกับกสิณรูป และเพราะไม่เห็นความเกิดขึ้นเป็นต้นของรูปนั้น เพราะฉะนั้น สัสสตทิฏฐิก็ย่อมมีในรูปนั้นด้วย โดยนัยแห่งการยึดถือว่าบางอย่างเที่ยง (เอกัจจสัสสตะ) ด้วย เป็นเครื่องกั้นมรรค เพราะเห็นผิด ไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์ เพราะไม่ถึงความเป็นกรรมบถ เพราะอกิริยทิฏฐิ อเหตุทิฏฐิ และนัตถิกทิฏฐิเท่านั้นที่เป็นกรรมบถทิฏฐิ

Kāyoti rūpakāyo. So āturoyeva asavasabhāvato. Rāgadosamohānugatanti appahīnarāgadosamohasantāne pavattaṃ. Idhāti imasmiṃ sutte. Dassitaṃ āturabhāvena. Nikkilesatāyāti sayaṃ pahīnakilesasantānagatatāya. Sekhā neva āturacittā pahīnakilese upādāya, appahīne pana upādāya āturacittā. Anāturacittataṃyeva bhajanti vaṭṭānusārimahājanassa viya tesaṃ cittassa kilesavasena āturattābhāvato.

คำว่า "กาย" คือรูปกาย กายนั้นเป็นของอาพาธนั่นเอง เพราะมีสภาพที่ไหลออก (เหมือนแผล) คำว่า "ราคะ โทสะ โมหะ อนุคตะ" คือเป็นไปในสันดานที่ยังละราคะ โทสะ และโมหะไม่ได้ คำว่า "ในที่นี้" คือในพระสูตรนี้ แสดงไว้โดยความเป็นของอาพาธ คำว่า "นิกกิเลสตา" คือเพราะเป็นไปในสันดานที่ละกิเลสได้แล้วด้วยตนเอง พระเสขะทั้งหลายไม่ได้มีจิตอาพาธโดยอาศัยกิเลสที่ละได้แล้ว แต่มีจิตอาพาธโดยอาศัยกิเลสที่ยังละไม่ได้ ท่านเหล่านั้นย่อมเข้าถึงความเป็นผู้มีจิตไม่อาพาธนั่นเอง เพราะจิตของท่านเหล่านั้นไม่มีความอาพาธด้วยอำนาจกิเลสเหมือนอย่างมหาชนผู้คล้อยตามวัฏฏะ

Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

นกุลปิตุสูตรวัณณนา จบแล้ว

2. Devadahasuttavaṇṇanā

๒. เทวทหสูตรวัณณนา

2. Devā [Pg.208] vuccanti rājāno ‘‘dibbanti kāmaguṇehi kīḷanti laḷanti, attano vā puññānubhāvena jotantī’’ti katvā. Tesaṃ dahoti devadaho. Sayaṃjāto vā so hoti, tasmāpi ‘‘devadaho’’ti vutto. Tassa avidūre nigamo ‘‘devadaha’’ntveva saṅkhaṃ gato yathā ‘‘varaṇānagaraṃ, godhāgāmo’’ti. Pacchābhūmiyaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhajanapado pacchābhūmaṃ, taṃ gantukāmā pacchābhūmagamikā. Te sabhāreti te bhikkhū therassa vasena sabhāre kātukāmatāya. Yadi thero tesaṃ bhāro, therassapi te bhārā evāti ‘‘te sabhāre kātukāmatāyā’’ti vuttaṃ. Evañhi thero te ovaditabbe anusāsitabbe maññatīti. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘yo hī’’tiādimāha. Ayaṃ nibbhāro nāma kañci puggalaṃ attano bhāraṃ katvā avattanato.

๒. พระราชาทั้งหลายชื่อว่า "เทวะ" เพราะทรงเล่น ทรงรื่นรมย์ด้วยกามคุณ หรือทรงรุ่งเรืองด้วยอานุภาพแห่งบุญของตน สระของพระราชาเหล่านั้นชื่อว่า "เทวทหะ" หรือสระนั้นเกิดขึ้นเอง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "เทวทหะ" ด้วย นิคมที่อยู่ไม่ไกลจากสระนั้นก็ถึงซึ่งการนับว่า "เทวทหะ" นั่นเอง เหมือน "วรณานคร, โคธาคาม" ฉะนั้น ชนบทที่ตั้งอยู่ในทิศตะวันตกในปัจฉาภูมิ (แผ่นดินเบื้องหลัง) ชื่อว่าปัจฉาภูมิ ผู้ที่ต้องการจะไปปัจฉาภูมิชื่อว่าปัจฉาภูมิคมิกะ คำว่า "เต สภาเร" คือมีความประสงค์จะทำให้ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีภาระด้วยอำนาจของพระเถระ ถ้าพระเถระเป็นภาระของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นภาระของพระเถระด้วย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีความประสงค์จะทำให้เป็นผู้มีภาระ" ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงสำคัญว่าภิกษุเหล่านั้นควรโอวาท ควรอนุศาสน์ บัดนี้ เมื่อจะอธิบายความนั้น จึงกล่าวว่า "โย หิ" เป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า "นิพภาระ" เพราะไม่เป็นไปโดยทำบุคคลใดบุคคลหนึ่งให้เป็นภาระของตน

Catubbidhenāti dhātukosallaṃ āyatanakosallaṃ paṭiccasamuppādakosallaṃ ṭhānāṭṭhānakosallanti evaṃ catubbidhena.

คำว่า "จตุพพิเธนะ" คือโดย ๔ อย่างอย่างนี้ คือ ความฉลาดในธาตุ, ความฉลาดในอายตนะ, ความฉลาดในปฏิจจสมุปบาท, ความฉลาดในฐานะและอฐานะ

Te mahallakābādhikātidaharapuggale gaṇhitvāva gacchati. Te hi divasadvayena vūpasantaparissamā eva. Hatthivānaratittirapaṭibaddhaṃ vatthuṃ kathetvā. ‘‘Eḷakāḷagumbeti kāḷatiṇagacchamaṇḍape’’tipi vadanti.

ท่านเหล่านั้นย่อมไปโดยถือเอาบุคคลผู้มีอาพาธมากและผู้เยาว์วัย เพราะท่านเหล่านั้นมีความเหน็ดเหนื่อยสงบระงับแล้วด้วยเวลาเพียง ๒ วันเท่านั้น กล่าวเรื่องที่ผูกพันด้วยช้าง ลิง และนกกระทา คำว่า "เอฬกากาลคุมเพ" คือในพุ่มหญ้าดำ บางท่านก็กล่าวว่า "ในซุ้มกอหญ้าดำ"

Vividhaṃ nānābhūtaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjameva verajjaṃ, tattha gataṃ, paradesagatanti attho. Tenāha ‘‘ekassā’’tiādi. Cittasudattādayoti cittagahapatianāthapiṇḍikādayo. Vīmaṃsakāti dhammavicārakā. Kinti kīdisaṃ. Dassananti siddhantaṃ. Ācikkhati kīdisanti adhippāyo. Dhammassāti bhagavatā vuttadhammassa. Anudhammanti anukūlaṃ avirujjhanadhammaṃ. So pana veneyyajjhāsayānurūpadesanāvitthāroti āha – ‘‘vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇa’’nti. Dhāreti attano phalanti dhammo, kāraṇanti āha – ‘‘sahadhammikoti sakāraṇo’’ti. Imināpi pāṭhantarena vādo eva dīpito, na tena pakāsitā kiriyā.

คำว่า "วิรัชชัง" คือแคว้นที่ต่างกันหลากหลาย "เวรัชชะ" คือวิรัชชะนั่นเอง คือไปในที่นั้น โดยอรรถคือไปต่างประเทศ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ของคนคนหนึ่ง" เป็นต้น คำว่า "จิตตสุทัตตะเป็นต้น" คือจิตตคฤหบดีและอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น คำว่า "วิมังสกา" คือผู้พิจารณาธรรม คำว่า "กิง" คือเป็นอย่างไร คำว่า "ทัสสนัง" คือหลักการ คำว่า "อาจักขติ กีทิสัง" (ย่อมบอกอย่างไร) คือมีความหมายว่าอย่างไร คำว่า "ธัมมัสสะ" คือธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คำว่า "อนุธัมมัง" คือธรรมที่เหมาะสม ไม่ขัดแย้งกัน ส่วนอนุธรรมนั้นคือการแสดงขยายความที่เหมาะสมกับอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การอธิบายตามคำพยากรณ์ที่กล่าวไว้" คำว่า "ธัมโม" คือธรรมที่ทรงไว้ซึ่งผลของตน "การณัง" คือเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สหธัมมิโก" คือมีเหตุ ด้วยบทที่ต่างกันนี้ ก็แสดงเพียงวาทะเท่านั้น ไม่ได้แสดงกิริยา (การกระทำ) ด้วยบทนั้น

Taṇhāvaseneva channampi padānaṃ attho veditabbo. Yasmā rāgādayo taṇhāya eva avatthāvisesāti. Tenāha ‘‘taṇhā hī’’tiādi. Vihananti kāyaṃ cittañcāti vighāto, dukkhanti āha – ‘‘avighātoti [Pg.209] nidukkho’’ti. Upāyāseti upatāpetīti upāyāso, upatāpo. Tappaṭipakkho pana anupāyāso nirūpatāpo daṭṭhabbo. Sabbatthāti sabbavāresu.

พึงทราบอรรถของบททั้ง ๖ โดยอำนาจแห่งตัณหานั่นเอง เพราะราคะเป็นต้นเป็นเพียงความต่างแห่งสภาวะของตัณหา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะตัณหา" เป็นต้น คำว่า "วิฆาตะ" คือการเบียดเบียนกายและจิต คือทุกข์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อวิฆาตะ" คือไม่มีทุกข์ คำว่า "อุปายาสะ" คือการทำให้เดือดร้อน คือความเดือดร้อน ส่วนปฏิปักษ์ของอุปายาสะคืออนุปายาสะ คือความไม่เดือดร้อน พึงทราบ คำว่า "สัพพัตถะ" คือในทุกวาระ

Devadahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

เทวทหสูตรวัณณนา จบแล้ว

3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā

๓. หาลิททิกานิสูตรวัณณนา

3. ‘‘Avantidakkhiṇāpathe’’ti aññesu suttapadesu āgatattā āha ‘‘avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte’’ti. Majjhimadesato hi dakkhiṇadisāya avantiraṭṭhaṃ. Pavattayittha ettha laddhīti pavattaṃ, pavattitabbaṭṭhānanti āha ‘‘laddhipavattaṭṭhāne’’ti. Ruppanasabhāvo dhammoti katvā rūpadhātūti rūpakkhandho vutto. Rūpadhātumhi ārammaṇapaccayabhūtena rāgena sahajātenapi asahajātenapi upanissayabhūtena appahīnabhāveneva vinibaddhaṃ paṭibaddhaṃ kammaviññāṇaṃ. Okasārīti vuccati – ‘‘tasmiṃ rūpadhātusaññite oke sarati pavattatī’’ti katvā. Avati ettha gacchati pavattatīti okaṃ, pavattiṭṭhānaṃ. Tenāha – ‘‘gehasārī ālayasārī’’ti.

๓. คำว่า "อวันตีทักขิณาปถะ" นี้ ท่านกล่าวว่า "ชื่อว่าอวันตีทักขิณาปถะ" เพราะมาในบทสูตรอื่น ๆ ก็แคว้นอวันตีนั้นอยู่ทางทิศใต้จากมัชฌิมประเทศ คำว่า "ปวัตตะ" หมายถึง ลัทธิที่เกิดขึ้นในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "laddhipavattaṭṭhāne" คือ ในสถานที่ที่ลัทธิเกิดขึ้น เพราะธรรมมีสภาพอันทรุดโทรมไป จึงเรียกว่า "รูปธาตุ" คือ รูปขันธ์ วิญญาณอันเป็นกรรมผูกพันอยู่ด้วยความไม่ละราคะ ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งอารมณ์ เป็นอุปนิสัย เกิดพร้อมกันบ้าง ไม่เกิดพร้อมกันบ้าง ในรูปธาตุ ที่เรียกว่า "โอกสารี" เพราะวิญญาณย่อมแล่นไป ย่อมเป็นไปในโอกะที่ชื่อว่ารูปธาตุนั้น "โอกะ" คือ สถานที่ที่วิญญาณย่อมไป ย่อมเป็นไปในที่นี้ เป็นสถานที่เกิด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เกหสารี (ผู้ท่องเที่ยวไปในเรือน) อาเลยสารี (ผู้ท่องเที่ยวไปในอาลัย)"

Ugacchati vā ettha vedanādīhi saddhiṃ samavetīti oko, cakkhurūpādi. Paccayoti ārammaṇādivasena paccayo. Paccayo hotīti anantarasamanantarādinā ceva kammūpanissayaārammaṇādinā ca. ‘‘Viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti evaṃ vutte ‘‘kammaviññāṇavipākaviññāṇesu kataraṃ nu kho’’ti sammoho bhaveyya. Tassa sammohassa vighātatthaṃ apagamanatthaṃ. Asambhinnāvāti asaṃkiṇṇāva desanā katā. Ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttā – ‘‘rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.53). Tā viññāṇaṭṭhitiyo dassetumpi.

หรือว่า "โอกะ" คือ จักขุรูปเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับเวทนาเป็นต้นในที่นี้ "ปัจจัย" คือ ปัจจัยโดยเป็นอารมณ์เป็นต้น "เป็นปัจจัย" คือ โดยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัยเป็นต้น และโดยกรรมูปนิสสยปัจจัย อารัมมณปัจจัยเป็นต้น เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "คหบดี วิญญาณธาตุแล" ความหลงผิดอาจเกิดขึ้นว่า "วิญญาณธาตุนั้นเป็นกรรมวิญญาณหรือวิปากวิญญาณหนอ" เพื่อกำจัดความหลงผิดนั้น เพื่อให้ความหลงผิดนั้นหายไป การแสดงธรรมนั้นจึงไม่ปะปนกัน วิญญาณฐิติ ๔ ประการที่ประกอบด้วยอภิสังขาร ได้กล่าวไว้โดยเป็นอารมณ์ว่า "ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ พึงตั้งอยู่โดยเข้าถึงรูป มีรูปเป็นอารมณ์" เป็นต้น (สํ. นิ. ๓.๕๓) เพื่อแสดงวิญญาณฐิติเหล่านั้นด้วย

Daḷhaṃ abhinivesavasena ārammaṇaṃ upentīti upayā, taṇhādiṭṭhiyo. Adhiṭṭhānabhūtāti patiṭṭhānabhūtā. Abhinivesabhūtāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ abhinivissa ajjhosāya pavattiyā kāraṇabhūtā. Anusayabhūtāti rāgānusayadiṭṭhānusayabhūtā. Uparimakoṭiyāti pahānassa uparimakoṭiyā. Buddhānaññeva hi te savāsanā pahīnā. Pubbe aggahitaṃ viññāṇaṃ aggahitamevāti katvā kasmā idha desanā katāti codeti – ‘‘idha [Pg.210] viññāṇaṃ kasmā gahita’’nti. Pubbe ‘‘viññāṇadhāturāgavinibandhañca viññāṇa’’nti vuccamāne yathā yathā sammoho siyā paccayapaccayuppannavibhāgassa dukkarattā, idha pana sammohassa okāsova natthi avisesena pañcasu khandhesu kilesappahānavasenāti. Tenāha ‘‘kilesappahānadassanattha’’ntiādi. Kammaviññāṇena okaṃ asarantenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Asarantenāti anupagacchantena.

"อุปยะ" คือ ตัณหาและทิฏฐิ ย่อมเข้าถึงอารมณ์โดยการยึดมั่นอย่างมั่นคง "เป็นที่ตั้ง" คือ เป็นที่รองรับ "เป็นที่ยึดมั่น" คือ เป็นเหตุแห่งการเป็นไปโดยการยึดมั่นและพัวพันในอารมณ์นั้น ๆ "เป็นอนุสัย" คือ เป็นราคานุสัยและทิฏฐานุสัย "ถึงที่สุด" คือ ถึงที่สุดแห่งการละ เพราะกิเลสเหล่านั้นพร้อมด้วยวาสนาอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นละได้แล้ว มีผู้ท้วงว่า "เมื่อวิญญาณที่ยังไม่ถูกถือเอาในเบื้องต้น ก็ยังไม่ถูกถือเอาอยู่แล้ว เหตุไฉนจึงมีการแสดงธรรมในที่นี้ว่า 'ในที่นี้ วิญญาณถูกถือเอาเพราะเหตุใด'" ในเบื้องต้น เมื่อกล่าวว่า "วิญญาณธาตุและวิญญาณที่ผูกพันด้วยราคะ" ความหลงผิดอาจเกิดขึ้นได้ เพราะการแยกแยะปัจจัยและปัจจยุบบันเป็นเรื่องยาก แต่ในที่นี้ไม่มีโอกาสแห่งความหลงผิดเลย เพราะเป็นการละกิเลสในขันธ์ ๕ โดยไม่จำกัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อแสดงการละกิเลส" เป็นต้น คำว่า "ด้วยกรรมวิญญาณที่ไม่แล่นไปในโอกะ" เป็นตติยาวิภัตติในอรรถอิตถัมภูตลักขณะ "ไม่แล่นไป" คือ ไม่เข้าถึง

Paccayaṭṭhenāti ārammaṇādipaccayabhāvena. Nimittaṃ uppattikaṃ. Ārammaṇa…pe… niketanti ārammaṇakaraṇasaṅkhātena nivāsaṭṭhānabhūtena rūpameva niketanti rūpanimittaniketaṃ.

"โดยความเป็นปัจจัย" คือ โดยความเป็นปัจจัยมีอารมณ์เป็นต้น "นิมิต" คือ แดนเกิด "อารมณ์...เป็นต้น...นิเกตะ" คือ รูปนั่นเองเป็นนิเกตะ (ที่อยู่) โดยเป็นที่อยู่อาศัยที่ชื่อว่าการทำอารมณ์ จึงเรียกว่า "รูปนิมิตนิเกตะ"

Chandarāgassa balavadubbalatāyāti ajjhattakhandhapañcake chandarāgassa balavabhāvena taṃ ‘‘oko’’ti, bahiddhā chasu ārammaṇesu tassa dubbalatāya tāni ‘‘niketa’’nti vuttāni. Idāni yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘samānepi hī’’tiādi vuttaṃ. Okoti vuccati gehameva rattiṭṭhānabhāvato. Niketanti vuccati uyyānādi divāṭṭhānabhāvato. Tato dubbalataro hoti chandarāgo.

"โดยความเป็นกำลังและไม่เป็นกำลังของฉันทราคะ" คือ เพราะฉันทราคะมีกำลังในขันธ์ ๕ ภายใน จึงเรียกว่า "โอกะ" และเพราะฉันทราคะไม่มีกำลังในอารมณ์ ๖ ภายนอก จึงเรียกว่า "นิเกตะ" บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวมาแล้วให้ชัดเจน จึงกล่าวว่า "แม้เท่ากัน" เป็นต้น "โอกะ" หมายถึง เรือนอันเป็นที่พักในเวลากลางคืน "นิเกตะ" หมายถึง สวนเป็นต้น อันเป็นที่พักในเวลากลางวัน ฉันทราคะในนิเกตะนั้นย่อมมีกำลังอ่อนกว่า

Gehassitasukhenāti gehanissitena cittassa sukhena sukhito sukhappatto hoti. Kiccakaraṇīyesūti khuddakesu ceva mahantesu ca kattabbatthesu. Sayanti attanā. Antoti cittajjhāsaye.

"ด้วยความสุขที่อาศัยเรือน" คือ ย่อมเป็นผู้มีความสุข ได้รับความสุขด้วยความสุขแห่งจิตที่อาศัยเรือน "ในกิจที่ควรทำ" คือ ในกิจที่ควรทำทั้งเล็กและใหญ่ ย่อมอยู่ด้วยตนเอง "ภายใน" คือ ในอัธยาศัยแห่งจิต

Evaṃrūpoti īdisarūpo. Vaṇṇasaddo viya rūpasaddo rūpāyatanassa viya saṇṭhānassapi vācakoti adhippāyena ‘‘dīgharassa kāḷodātādīsu rūpesū’’ti vuttaṃ. Sukhādīsūti somanassādīsu. Tattha hi ‘‘abhiṇhaṃ somanassito bhaveyya’’nti patthanā siyā. Evaṃsañño nāmāti visayavasena saññāvisesapatthanamāha. Evaṃviññāṇoti pana idha visayamukhena viññāṇavisesapatthanaṃ vadati – ‘‘evaṃnipuṇarūpadassanasamatthaṃ, evaṃpañcapasādapaṭimaṇḍitanissayañca me viññāṇaṃ bhaveyyā’’ti.

"มีรูปอย่างนี้" คือ มีรูปเช่นนี้ ด้วยความหมายว่า คำว่า "รูป" เป็นคำที่แสดงถึงสัณฐาน (รูปร่าง) เช่นเดียวกับคำว่า "วรรณะ" ที่แสดงถึงรูปายตนะ (รูปารมณ์) จึงกล่าวว่า "ในรูปทั้งหลายมีรูปยาว รูปสั้น รูปดำ รูปขาว เป็นต้น" "ในสุขเป็นต้น" คือ ในโสมนัสเป็นต้น ในที่นั้น ความปรารถนาว่า "พึงเป็นผู้มีโสมนัสเนือง ๆ" อาจมีได้ "ชื่อว่ามีสัญญาอย่างนี้" คือ กล่าวถึงความปรารถนาสัญญาพิเศษโดยเป็นอารมณ์ ส่วนคำว่า "มีวิญญาณอย่างนี้" ในที่นี้ กล่าวถึงความปรารถนาวิญญาณพิเศษโดยเป็นอารมณ์ว่า "ขอวิญญาณของข้าพเจ้าพึงสามารถเห็นรูปที่ละเอียดอย่างนี้ และพึงมีที่อาศัยอันประดับด้วยปสาทรูป ๕ อย่างนี้"

Vaṭṭaṃ purato akurūmānoti loke cittaṃ apatthento. Asiliṭṭhaṃ pubbenāparaṃ asambaddhaṃ. Vadanti etenāti vādo, dosoti āha – ‘‘tuyhaṃ doso’’tiādi. Idheva imasmiṃyeva samāgame. Nibbeṭhehi dosato attānaṃ mocehi.

"ไม่ทำวัฏฏะให้มีในเบื้องหน้า" คือ ไม่ปรารถนาจิตในโลก "ไม่ติดขัด" คือ ไม่เกี่ยวข้องกันระหว่างเบื้องต้นกับเบื้องปลาย "ย่อมกล่าวด้วยสิ่งนี้" คือ วาทะ ท่านกล่าวว่า "โทษ" คือ "โทษของท่าน" เป็นต้น "ในที่นี้แหละ" คือ ในการประชุมนี้แหละ "จงแก้" คือ จงปลดเปลื้องตนจากโทษ

Hāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

หาลิททิกานิสูตรวัณณนา จบแล้ว

4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā

๔. หาลิททิกานิสูตรวัณณนาที่ ๒

4. Cūḷachakkapañheti [Pg.211] mūlapaṇṇāse cūḷataṇhāsaṅkhayasutte (ma. ni. 1.390 ādayo). Mahāsakkapañhepīti mahātaṇhāsaṅkhayasuttepi (ma. ni. 1.396 ādayo). Etanti ‘‘ye te samaṇabrāhmaṇā’’tiādisuttapadaṃ. Taṇhā sammadeva khīyati etthāti taṇhāsaṅkhayo, asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘taṇhāsaṅkhaye nibbāne’’ti. Antaṃ atikkantaniṭṭhāti antarahitaniṭṭhā. Tenāha ‘‘satataniṭṭhā’’ti. Sesapadesūti ‘‘accantayogakkhemino’’tiādīsu.

๔. "ในจุลฉักกปัญหา" คือ ในจุลตัณหาสังขยสูตรในมูลปัณณาสก์ (ม. มู. ๑.๓๙๐ เป็นต้น). "แม้ในมหาสักกปัญหา" คือ แม้ในมหาตัณหาสังขยสูตร (ม. มู. ๑.๓๙๖ เป็นต้น). "คำนี้" คือ บทสูตรว่า "สมณพราหมณ์เหล่าใด" เป็นต้น. "ตัณหาสังขยะ" คือ สภาวะที่ตัณหาย่อมสิ้นไปโดยชอบในนิพพานนี้, ท่านกล่าวว่า "ในนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหา" คือ อสังขตธาตุ. "อันล่วงพ้นที่สุด" คือ อันมีที่สุดอันหายไปแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ถึงที่สุดตลอดกาล". "ในบทที่เหลือ" คือ ในบทว่า "ผู้เกษมจากโยคะอย่างยิ่ง" เป็นต้น.

Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาหาลิดทิกานิสูตรที่ ๒ จบแล้ว.

5. Samādhisuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสมาธิสูตร.

5. Samādhīti appanāsamādhi, upacārasamādhi vā. Kammaṭṭhānanti samādhipādakaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ. ‘‘Phātiṃ gamissatī’’ti pāṭho. Patthetīti ‘‘aho vata me īdisaṃ rūpaṃ bhaveyyā’’ti. Abhivadatīti taṇhādiṭṭhivasena abhinivesaṃ vadati. Tenāha ‘‘tāya abhinandanāyā’’tiādi. ‘‘Aho piyaṃ iṭṭha’’nti vacībhede asatipi tathā lobhuppāde sati abhivadatiyeva nāma. Tenāha ‘‘vācaṃ abhindanto’’ti. ‘‘Mama ida’’nti attano pariṇāmetvā anaññagocaraṃ viya katvā gaṇhanto ajjhosāya tiṭṭhati nāmāti dassento āha ‘‘gilitvāti pariniṭṭhapetvā gaṇhātī’’ti. ‘‘Abhinandatī’’tiādayo pubbabhāgavasena vuttā, ‘‘uppajjati nandī’’ti dvārappattavasena. Paṭhamehi padehi anusayo, pacchimena pariyuṭṭhānanti keci ‘‘gahaṇaṭṭhena upādāna’’nti katvā. Nābhinandati nābhivadatīti ettha heṭṭhā vuttavipariyāyena attho veditabbo. Na ‘‘iṭṭhaṃ kanta’’nti vadatīti ‘‘iṭṭha’’nti na vadati, ‘‘kanta’’nti na vadati. Nābhivadatiyeva taṇhāya anupādiyattā.

๕. "สมาธิ" คือ อัปปนาสมาธิ หรือ อุปจารสมาธิ. "กรรมฐาน" คือ วิปัสสนากรรมฐานที่เป็นบาทแห่งสมาธิ. บทว่า "จักถึงความเจริญ" ดังนี้. "ย่อมปรารถนา" คือ "โอหนอ รูปเช่นนี้พึงมีแก่เรา". "ย่อมกล่าวสรรเสริญ" คือ ย่อมกล่าวถึงความยึดมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเพลินนั้น" เป็นต้น. แม้ไม่มีความแตกต่างแห่งถ้อยคำว่า "โอ สิ่งนี้เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ" แต่เมื่อโลภะเกิดขึ้นอย่างนั้น ก็ชื่อว่าย่อมกล่าวสรรเสริญนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยไม่เปล่งวาจา". เพื่อแสดงว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา" คือ ย่อมยึดมั่นและพัวพันอยู่ โดยทำให้เป็นของตน เหมือนทำให้เป็นอารมณ์ที่ไม่ใช่ของผู้อื่น, ท่านจึงกล่าวว่า "กลืนกินแล้ว" คือ ยึดถือโดยทำให้เบ็ดเสร็จ. คำว่า "ย่อมเพลิน" เป็นต้น กล่าวไว้โดยเป็นส่วนเบื้องต้น, คำว่า "ความเพลินย่อมเกิดขึ้น" กล่าวไว้โดยเป็นส่วนที่ถึงทวาร. บางท่านกล่าวว่า "ด้วยบทแรกๆ เป็นอนุสัย, ด้วยบทหลังเป็นปริยุฏฐาน" โดยถือว่า "อุปาทานคือการยึดมั่น". ในคำว่า "ไม่เพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ" นี้ พึงทราบความหมายโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ข้างต้น. "ไม่กล่าวว่า 'เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ' " คือ ไม่กล่าวว่า "เป็นที่รัก", ไม่กล่าวว่า "เป็นที่พอใจ". ย่อมไม่กล่าวสรรเสริญเลย เพราะตัณหาไม่ยึดมั่น.

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสมาธิสูตร จบแล้ว.

6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาปฏิสัลลาณสูตร.

6. Ñatvā [Pg.212] āhāti ‘‘sati kāyaviveke cittaviveko, tasmiṃ sati upadhiviveko ca imesaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti ñatvā āha.

๖. "รู้แล้วจึงกล่าว" คือ รู้แล้วจึงกล่าวว่า "เมื่อกายวิเวกมีอยู่ จิตวิเวกย่อมมี, เมื่อจิตวิเวกนั้นมีอยู่ อุปธิวิเวกย่อมมี, สิ่งเหล่านี้ควรได้".

Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฏิสัลลาณสูตร จบแล้ว.

7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตร.

7. Gahaṇena uppannaṃ paritassananti khandhapañcake ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇena uppannaṃ taṇhāparitassanaṃ diṭṭhiparitassanañca. Aparitassananti paritassanābhāvaṃ, paritassanapaṭipakkhaṃ vā. Ahu vata metaṃ balayobbanādi. Kammaviññāṇanti vipariṇāmārammaṇaṃ taṇhādiṭṭhisahagataṃ viññāṇaṃ tadanuvatti ca. Anuparivatti nāma taṃ ārammaṇaṃ katvā pavatti. Tenāha ‘‘vipariṇāmārammaṇacittato’’ti. Akusaladhammasamuppādāti taṇhāya aññākusaladhammasamuppādā. Pariyādiyitvāti khepetvā, tassa pavattituṃ okāsaṃ adatvā. Sauttāsoti taṇhādiṭṭhivasena sauttāso. Gaṇhitvāti taṇhādiṭṭhiggāhehi gahetvā tesañceva vasena paritassako. Rūpabhedānuparivatti cittaṃ na hoti. Vaṭṭatīti sabbākārena vattuṃ yuttanti attho.

๗. ความกระวนกระวายที่เกิดขึ้นด้วยการยึดมั่น หมายถึง ความกระวนกระวายเพราะตัณหาและความกระวนกระวายเพราะทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการยึดมั่นว่า “เรา” “ของเรา” ในขันธ์ ๕. อปริตัสสนะ หมายถึง ความไม่มีความกระวนกระวาย หรือเป็นปฏิปักษ์ต่อความกระวนกระวาย. “อโห! กำลังและวัยเป็นต้นของเรานี้หนอ.” กรรมวิญญาณ หมายถึง วิญญาณที่มีความแปรปรวนเป็นอารมณ์ ประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิ และธรรมที่ดำเนินไปตามวิญญาณนั้น. คำว่า อนุปรวัตติ (ดำเนินไปตาม) หมายถึง การดำเนินไปโดยทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะจิตมีอารมณ์คือความแปรปรวน”. อกุสลธรรมสมุปปาทะ หมายถึง การเกิดขึ้นแห่งอกุสลธรรมอื่นจากตัณหา. ปริยาทิยิตวา (กำจัดเสีย) หมายถึง ทำให้สิ้นไป, ไม่เปิดโอกาสให้สิ่งนั้นดำเนินไปได้. เสาตตาสะ (มีความสะดุ้ง) หมายถึง มีความสะดุ้งด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ. คัณหิตวา (ยึดถือแล้ว) หมายถึง ยึดถือด้วยการยึดถือด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ และเป็นผู้กระวนกระวายด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐินั้นนั่นเอง. จิตไม่ดำเนินไปตามความแตกดับแห่งรูป. วัฏฏติ (ควร) หมายถึง ควรกล่าวโดยประการทั้งปวง.

Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตร จบแล้ว.

8. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตรที่ ๒

8. Taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti desanāya āgatattā. Catūsu suttesūti pañcamādīsu catūsu suttesu. Catutthe pana vivaṭṭameva kathitaṃ.

๘. การแสดงธรรมนี้ทำไปโดยอาศัยตัณหา มานะ และทิฏฐิ เพราะมาในการแสดงว่า “นั่นของเรา, เราเป็นนั่น, นั่นเป็นอัตตาของเรา”. ในสูตร ๔ สูตร หมายถึง ในสูตร ๔ สูตรมีสูตรที่ ๕ เป็นต้น. ส่วนในสูตรที่ ๔ นั้น กล่าวถึงแต่วิวัฏฏะเท่านั้น.

Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตรที่ ๒ จบแล้ว.

9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถากาลัตตยานิจจสูตร

9. Yadi [Pg.213] atītānāgataṃ etarahi natthibhāvato aniccaṃ, paccuppannampi tadā natthīti ko pana vādo tassa aniccatāya, paccuppannamhi kathāva kā udayabbayaparicchinnattā tassa. Vuttañhetaṃ ‘‘nibbattā ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā’’ti (mahāni. 10).

๙. หากอดีตและอนาคตเป็นอนิจจะเพราะไม่มีอยู่ในปัจจุบันนี้แล้วไซร้, เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ปัจจุบันก็ไม่มี, จะกล่าวอะไรถึงความเป็นอนิจจะของปัจจุบันนั้นเล่า, ในปัจจุบันนั้นจะมีการกล่าวอะไรเล่า เพราะปัจจุบันนั้นถูกกำหนดด้วยการเกิดขึ้นและเสื่อมไป. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า “ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นและตั้งอยู่ เปรียบเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดบนปลายเหล็กแหลม” (มหา. ๑๐).

Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากาลัตตยานิจจสูตร จบแล้ว.

10-11. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā

อรรถกถากาลัตตยทุกขสูตรเป็นต้น ที่ ๑๐-๑๑

10-11. Tathārūpenevāti yathārūpeneva puggalajjhāsayena navamaṃ suttaṃ kathitaṃ, tathārūpenevāti. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ ‘‘dukkha’’nti sallakkhetvā, tathā ‘‘anattā’’ti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu. ‘‘Atha nesa’’ntiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena vattabbaṃ.

คำว่า ตถาโรเปเนวะ (ด้วยอัธยาศัยเช่นนั้นนั่นเอง) หมายถึง สูตรที่ ๙ ตรัสไว้ด้วยอัธยาศัยของบุคคลเช่นนั้นนั่นเอง. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นกำหนดอดีตและอนาคตว่าเป็นทุกข์ และกำหนดว่าเป็นอนัตตาแล้ว ก็ลำบากในปัจจุบัน. คำว่า “อถ เนสํ” (เมื่อเป็นเช่นนั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น) เป็นต้นทั้งหมด พึงกล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น.

Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากาลัตตยทุกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

Nakulapituvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานกุลปิตุวรรค จบแล้ว.

2. Aniccavaggo

๒. อนิจจวรรค

1-10. Aniccādisuttavaṇṇanā

อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๑๐

12-21. Pucchāvasikaṃ ānandattherassa pucchāvasena desitattā.

สูตรที่ ๑๒-๒๑ เป็นปุจฉาวสิกะ (มีคำถามเป็นเหตุ) เพราะตรัสโดยอาศัยคำถามของพระอานนทเถระ.

Aniccādisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

Aniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนิจจวรรค จบแล้ว.

3. Bhāravaggo

๓. ภารวรรค

1. Bhārasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาภารสูตร

22. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Parihārabhāriyaṭṭhenāti parihārassa bhāriyabhāvena garutarabhāvena. Vuttameva atthaṃ [Pg.214] pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘etesañhī’’tiādimāha. Tattha yasmā etāni ṭhānagamanādīni rūpārūpadhammānaṃ paṅgulajaccandhānaṃ viya aññamaññūpassayavasena ijjhanti, na paccekaṃ, tasmā ‘‘etesa’’nti avisesavacanaṃ kataṃ. Puggalanti khandhasantānaṃ vadati. Khandhasantāno hi avicchedena pavattamāno yāva parinibbānā khandhabhāraṃ vahanto viya loke khāyati tabbinimuttassa sattassa abhāvato. Tenāha ‘‘puggalo’’tiādi. Bhārahāroti jātoti bhārahāro nāma jāto.

๒๒. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์. ด้วยอรรถว่าหนักในการบริหาร หมายถึง ด้วยความเป็นของหนัก ด้วยความเป็นของหนักยิ่งแห่งการบริหาร. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแหละปรากฏ จึงกล่าวคำว่า “เอเตสญฺหิ” (เพราะว่าสิ่งเหล่านี้) เป็นต้น. ในคำนั้น เพราะการยืน การเดิน เป็นต้นเหล่านี้ ย่อมสำเร็จด้วยการอาศัยกันและกันของรูปธรรมและอรูปธรรม เหมือนคนง่อยและคนตาบอดแต่กำเนิด ไม่ใช่สำเร็จโดยลำพังแต่ละอย่าง, เพราะเหตุนั้น จึงใช้คำว่า “เอเตสํ” (ของสิ่งเหล่านี้) ซึ่งเป็นคำที่ไม่เจาะจง. คำว่า บุคคล หมายถึง ขันธสันดาน. ก็ขันธสันดานที่ดำเนินไปไม่ขาดสาย ย่อมปรากฏในโลกเหมือนแบกภาระคือขันธ์ไปจนกว่าจะปรินิพพาน เพราะไม่มีสัตว์ที่พ้นจากขันธ์นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “บุคคล” เป็นต้น. คำว่า ภารหาโร (ผู้แบกภาระ) คือ ผู้ที่เกิดมาแล้วชื่อว่าเป็นผู้แบกภาระ.

Punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo, taṃ phalaṃ arahati, tattha niyuttāti vā ponobhavikā. Tabbhāvasahagataṃ yathā ‘‘sanidassanā dhammā’’ti, na saṃsaṭṭhasahagataṃ, nāpi ārammaṇasahagataṃ. ‘‘Tatra tatrā’’ti yaṃ yaṃ uppattiṭṭhānaṃ, rūpādiārammaṇaṃ vā patvā tatratatrābhinandinī. Tenāha ‘‘upapattiṭṭhāne vā’’tiādi. Pañcakāmaguṇikoti pañcakāmaguṇārammaṇo. Rūpārūpūpapattibhave rāgo rūpārūpabhavarāgo. Jhānanikanti jhānasaṅkhāte kammabhave rāgo. Sassatādiṭṭhīti bhavadiṭṭhi, taṃsahagato rāgo. Ayanti rāgo bhavataṇhā nāma. Ucchedadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi nāma, taṃsahagato chandarāgo vibhavataṇhā nāma. Esa puggalo khandhabhāraṃ ādiyati taṇhāvasena paṭisandhiggahaṇato. ‘‘Asesamettha taṇhā virajjati palujjati nirujjhati pahīyatī’’tiādinā sabbapadāni nibbānavaseneva veditabbānīti āha ‘‘sabbaṃ nibbānasseva vevacana’’nti.

การกระทำภพใหม่ ชื่อว่า ภพใหม่, หรือว่า โปโนภวิกา (นำไปสู่ภพใหม่) หมายถึง ควรแก่ผลนั้น, หรือประกอบอยู่ในผลนั้น. คำว่า ตัพภาวสหคตะ (ประกอบด้วยความเป็นเช่นนั้น) เหมือนคำว่า “ธรรมทั้งหลายมีรูปปรากฏ” ไม่ใช่ประกอบด้วยการคลุกเคล้ากัน, ไม่ใช่ประกอบด้วยอารมณ์. คำว่า “ตตฺร ตตฺรา” (ในภพนั้นๆ) หมายถึง ยินดีในภพนั้นๆ โดยเข้าถึงภพที่เกิดใดๆ หรืออารมณ์มีรูปเป็นต้นใดๆ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “หรือในภพที่เกิด” เป็นต้น. ปัญจกามคุณิกะ (มีกามคุณ ๕) หมายถึง มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. ราคะในภพที่เกิดเป็นรูปและอรูป ชื่อว่า รูปารูปภวราคะ. ฌานนิกะ (ประกอบด้วยฌาน) หมายถึง ราคะในกรรมภพที่ชื่อว่าฌาน. สัสสตทิฏฐิ (ทิฏฐิว่าเที่ยง) หมายถึง ภวทิฏฐิ, ราคะที่ประกอบด้วยทิฏฐินั้น. ราคะนี้ ชื่อว่า ภวตัณหา. อุจเฉททิฏฐิ (ทิฏฐิว่าขาดสูญ) ชื่อว่า วิภวทิฏฐิ, ฉันทราคะที่ประกอบด้วยทิฏฐินั้น ชื่อว่า วิภวตัณหา. บุคคลนี้ย่อมรับภาระคือขันธ์ เพราะมีการถือปฏิสนธิด้วยอำนาจตัณหา. คำว่า “ตัณหาในขันธ์นี้ย่อมคลายกำหนัด ย่อมสลายไป ย่อมดับไป ย่อมละไป” เป็นต้น พึงทราบว่าบททั้งหมดนั้นเป็นไปโดยอำนาจแห่งนิพพานเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของนิพพานนั่นเอง”.

Bhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภารสูตร จบแล้ว.

2. Pariññasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาปริญญาสูตร

23. Parijānitabbeti pahānapariññāya parijānitabbe. Tathā parijānanañca tattha chandarāgappahānaṃ, tesaṃ atikkamoti āha ‘‘samatikkamitabbeti attho’’ti. Accantapariññanti nibbānaṃ vadati. Tenāha ‘‘samatikkamanti attho’’ti.

๒๓. คำว่า ปริชานิตัพเพ (พึงกำหนดรู้) หมายถึง พึงกำหนดรู้ด้วยปหานปริญญา (การกำหนดรู้เพื่อละ). และการกำหนดรู้เช่นนั้น คือการละฉันทราคะในสิ่งเหล่านั้น, การก้าวล่วงสิ่งเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงก้าวล่วง” ดังนี้. คำว่า อัจจันตปริญญา (การกำหนดรู้โดยเด็ดขาด) ตรัสหมายถึง นิพพาน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “หมายถึงการก้าวล่วง” ดังนี้.

Pariññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปริญญาสูตร จบแล้ว.

3. Abhijānasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอภิชานสูตร

24. Ñātapariññā [Pg.215] kathitā ‘‘abhivisiṭṭhāya paññāya jānana’’nti katvā. Dutiyapadenāti ‘‘parijāna’’nti padena. Tatiyacatutthehīti ‘‘virājayaṃ pajaha’’nti padehi.

๒๔. ญาตปริญญา (การกำหนดรู้ด้วยการรู้) ตรัสไว้โดยทำความหมายว่า “การรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง”. ด้วยบทที่สอง หมายถึง ด้วยบทว่า “ปริชานะ” (กำหนดรู้). ด้วยบทที่สามและสี่ หมายถึง ด้วยบทว่า “วิราชยัง ปชหัง” (ทำให้คลายกำหนัด ละเสีย).

Abhijānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอภิชานสูตร จบแล้ว.

4-9. Chandarāgasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาฉันทราคสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๙

25-30. Dhātusaṃyutte vuttanayeneva veditabbāni, kevalañhi ettha khandhavasena desanā āgatā, tattha dhātuvasenāti ayameva viseso. Cattāri saccāni kathitāni assādādīnavanissaraṇavasena desanāya pavattattā.

สูตรที่ ๒๕-๓๐ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในธาตุสังยุตต์, ความแตกต่างกันมีเพียงว่า ในที่นี้การแสดงธรรมมาโดยอาศัยขันธ์, ส่วนในธาตุสังยุตต์มาโดยอาศัยธาตุ. อริยสัจ ๔ ตรัสไว้แล้ว เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปโดยอาศัยอัสสาทะ (ความพอใจ), อาทีนวะ (โทษ), และนิสสรณะ (ทางออก).

Chandarāgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายฉันทราคสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. Aghamūlasuttavaṇṇanā

๑๐. คำอธิบายอฆมูลสูตร

31. Aghaṃ vuccati pāpaṃ, aghanimittatāya aghaṃ dukkhaṃ. Idañhi dukkhaṃ nāma visesato pāpahetukaṃ kammaphalasaññitaṃ. Tathā vaṭṭadukkhaṃ avijjātaṇhāmūlakattā. Aghassa nimittatāya aghaṃ dukkhaṃ. Vaṭṭānusārī mahājano hi dukkhābhibhūto tassa patikāraṃ maññamāno taṃ taṃ karotīti.

๓๑. อฆะ หมายถึง บาป เพราะเป็นเหตุแห่งบาป อฆะจึงหมายถึงทุกข์ ก็ทุกข์นี้แล โดยเฉพาะอย่างยิ่งมีบาปเป็นเหตุ มีชื่อว่าผลของกรรม อนึ่ง ทุกข์ในวัฏฏะมีอวิชชาและตัณหาเป็นมูลเหตุ เพราะเป็นเครื่องหมายแห่งอฆะ อฆะจึงหมายถึงทุกข์ ก็มหาชนผู้ดำเนินไปในวัฏฏะ ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว ย่อมสำคัญว่าสิ่งนั้นๆ เป็นเครื่องเยียวยา จึงกระทำสิ่งนั้นๆ

Aghamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอฆมูลสูตร จบแล้ว.

11. Pabhaṅgusuttavaṇṇanā

๑๑. คำอธิบายปภังคสูตร

32. Pabhijjanasabhāvanti khaṇe khaṇe pabhaṅgusabhāvaṃ.

๓๒. ปภิชชนสภาวะ หมายถึง มีสภาวะแตกสลายไปในขณะๆ

Pabhaṅgusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปภังคสูตร จบแล้ว.

Bhāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายภารวรรค จบแล้ว.

4. Natumhākaṃvaggo

๔. นตุหมากังวรรค

1. Natumhākaṃsuttavaṇṇanā

๑. คำอธิบายนตุหมากังสูตร

33. Chandarāgappahānenāti [Pg.216] tappaṭibaddhassa chandarāgassa pajahanena. Dabbādi pākatikatiṇaṃ pākaṭamevāti apākaṭaṃ dassetuṃ tālanāḷikerādi dassitaṃ, tiṇakaṭṭhānaṃ vā bhedadassanatthaṃ. Piyālo phārusakaṃ.

๓๓. ด้วยการละฉันทราคะ หมายถึง ด้วยการละฉันทราคะที่ผูกพันอยู่กับสิ่งนั้น หญ้าทับพะเป็นต้น เป็นหญ้าธรรมดา เป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว เพื่อแสดงสิ่งที่ไม่ปรากฏ จึงแสดงต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น หรือเพื่อแสดงความแตกต่างของประเภทหญ้าและไม้ ปิยาล หมายถึง ต้นพารุสกะ

Natumhākaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายนตุหมากังสูตร จบแล้ว.

3. Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā

๓. คำอธิบายอัญญตรภิกขุสูตร

35. Yadi rūpaṃ anusetīti rūpadhamme ārabbha yadi rāgādayo anusayanavasena pavattanti. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tena rāgādinā taṃsamaṅgīpuggalo saṅkhātabbataṃ ‘‘ratto duṭṭho’’tiādinā voharitabbataṃ upagacchatīti. Tenāha ‘‘kāmarāgādīsū’’tiādi. Abhūtenāti ajātena anusayavasena appavattena. Anusayasīsena hettha abhibhavaṃ vadati. Yato ‘‘ratto duṭṭho mūḷhoti saṅkhaṃ na gacchatī’’ti vuttaṃ. Nippariyāyato hi maggavajjhakilesā anusayo.

๓๕. ถ้ากิเลสย่อมนอนเนื่องในรูป หมายถึง ถ้ากิเลสมีราคะเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอาการนอนเนื่อง อาศัยรูปธรรม บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับด้วยกิเลสเหล่านั้น หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยกิเลสเหล่านั้น ย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้ควรนับ ควรเรียกขานด้วยคำว่า ‘ผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย’ เป็นต้น ด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ในกามราคะเป็นต้น’ เป็นต้น ด้วยกิเลสที่ไม่มีอยู่ หมายถึง ด้วยกิเลสที่ยังไม่เกิด ยังไม่เป็นไปโดยอาการนอนเนื่อง ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการครอบงำด้วยหัวข้อแห่งอนุสัย เพราะเหตุที่ตรัสว่า ‘ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับว่า ผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย ผู้หลง’ โดยปรมัตถ์ กิเลสที่พึงละด้วยมรรคเท่านั้นเป็นอนุสัย

Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอัญญตรภิกขุสูตร จบแล้ว.

4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā

๔. คำอธิบายทุติยอัญญตรภิกขุสูตร

36. Taṃ anusayitaṃ rūpanti taṃ rāgādinā anusayitaṃ rūpaṃ marantena anusayena anumarati. Tena vuttaṃ ‘‘na hī’’tiādi. Yena anusayena marantena taṃ anumarati. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tathābhūtato tena ‘‘ratto’’tiādivohāraṃ labhati. Yena anusayena kāraṇabhūtena anumīyati, tena.

๓๖. รูปที่กิเลสนอนเนื่องอยู่นั้น หมายถึง รูปที่กิเลสมีราคะเป็นต้นนอนเนื่องอยู่นั้น ย่อมตายไปพร้อมกับอนุสัยที่ตายไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่เลย’ เป็นต้น ด้วยอนุสัยใดที่ตายไป รูปนั้นย่อมตายตามไปด้วยอนุสัยนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับด้วยกิเลสเหล่านั้น หมายถึง เพราะเป็นผู้มีสภาพเช่นนั้น จึงได้รับคำเรียกขานว่า ‘ผู้กำหนัด’ เป็นต้น ด้วยกิเลสเหล่านั้น ด้วยอนุสัยใดที่เป็นเหตุให้ถูกอนุมานได้ ด้วยอนุสัยนั้น

Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุติยอัญญตรภิกขุสูตร จบแล้ว.

5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā

คำอธิบายอานันทสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๖

37-38. Ṭhitiyā [Pg.217] ṭhitikkhaṇena sahitaṃ ṭhitaṃ. Ṭhitassa aññathattanti uppādakkhaṇato aññathābhāvo. Paññāyatīti upalabbhati. Paccayavasena dharamānattā eva jīvamānassa jīvitindriyavasena jarā paññāyati uppādakkhaṇato aññathattappattiyā. Vuttameva atthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ṭhitī’’tiādi vuttaṃ. Jīvi…pe… nāmaṃ. Tathā hi abhidhamme (dha. sa. 19) ‘‘āyu ṭhitī’’ti niddiṭṭhaṃ. Aññathattanti jarāya nāmanti sambandho.

๓๗-๓๘. คำว่า ฐิตัง หมายถึง สภาวะที่ตั้งอยู่พร้อมด้วยขณะแห่งฐิติของฐิติ. ความแปรปรวนแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่ หมายถึง ความเป็นอย่างอื่นจากขณะแห่งการเกิดขึ้น. ย่อมปรากฏ หมายถึง ย่อมถูกรู้ได้. เพราะเป็นไปตามปัจจัยนั่นเอง ชราจึงปรากฏแก่ผู้มีชีวิตอยู่โดยอาศัยชีวิตินทรีย์ ด้วยการถึงซึ่งความเป็นอย่างอื่นจากขณะแห่งการเกิดขึ้น. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสคำว่า ‘ฐิติ’ เป็นต้น. คำว่า ชีวิต...เป็นต้น... เป็นชื่อ (ของฐิติ). ดังที่แสดงไว้ในอภิธรรม (ธ.ส. ๑๙) ว่า ‘อายุ คือ ฐิติ’. ความแปรปรวน หมายถึง ชื่อว่าชรา เป็นการเชื่อมโยงกัน.

Tīṇi lakkhaṇāni honti saṅkhatasabhāvalakkhaṇato. Yo koci rūpadhammo vā arūpadhammo vā lokiyo vā lokuttaro vā saṅkhāro. Saṅkhāro, na lakkhaṇaṃ uppādādisabhāvattā. Lakkhaṇaṃ, na saṅkhāro uppādādirahitattā. Na ca…pe… sakkā saṅkhāradhammattā lakkhaṇassa. Nāpi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhāro paññāpetuṃ sakkā saṅkhārabhāvena. Tenāha ‘‘lakkhaṇenā’’tiādi. Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Tattha lakkhaṇanti kāḷarattasabalādibhāvalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti ‘‘ayaṃ asukassa gāvī’’ti.

ลักษณะ ๓ ประการ ย่อมมีโดยลักษณะแห่งสภาพสังขตะ รูปธรรมหรืออรูปธรรมใดๆ ก็ตาม ที่เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ ย่อมเป็นสังขาร สังขาร ไม่ใช่ลักษณะ เพราะมีสภาพมีการเกิดขึ้นเป็นต้น ลักษณะ ไม่ใช่สังขาร เพราะปราศจากการเกิดขึ้นเป็นต้น และไม่สามารถแสดงลักษณะได้หากปราศจากสังขาร เพราะลักษณะเป็นสังขารธรรม และก็ไม่สามารถแสดงสังขารได้หากปราศจากลักษณะ โดยความเป็นสังขาร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ด้วยลักษณะ’ เป็นต้น บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวมาแล้วให้ชัดเจนด้วยอุปมา จึงตรัสคำว่า ‘เหมือน’ เป็นต้น ในที่นั้น ลักษณะ หมายถึง ลักษณะแห่งความเป็นสีดำ สีแดง สีด่างเป็นต้น ย่อมปรากฏว่า ‘แม่โคตัวนี้เป็นของคนชื่อนั้น’

Evaṃ saṅkhāropi paññāyati sabhāvato upadhārentassa uppādalakkhaṇampi uppādāvatthāti katvā. Kālasaṅkhātoti uppajjamānakālasaṅkhāto. Tassa saṅkhārassa. Khaṇopīti uppādakkhaṇopi paññāyati. Uppādopīti uppādalakkhaṇopi. Jarālakkhaṇanti uppannajīraṇalakkhaṇaṃ, taṃ ‘‘ṭhitassa aññathatta’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhaṅgakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyatī’’ti pāṭho. Keci pana ‘‘jarāpī’’ti padampettha pakkhipanti. Evañca vadanti ‘‘na hi tasmiṃ khaṇe taruṇo hutvā saṅkhāro bhijjati, atha kho jiyyamāno mahallako viya jiṇṇo eva hutvā bhijjatī’’ti, bhaṅgeneva pana jarā abhibhuyyati khaṇassa atiittarabhāvato na sakkā paññāpetuṃ ṭhitiyāti tesaṃ adhippāyo. Tānīti arūpadhammānaṃ tīṇi lakkhaṇāni. Atthikkhaṇanti arūpadhammavijjamānakkhaṇaṃ, uppādakkhaṇanti adhippāyo. Sabbadhammānanti sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhitiyā na bhavitabbaṃ. Tassevāti tassā eva ṭhitiyā. Tamatthanti jarālakkhaṇassa paññāpetuṃ asakkuṇeyyabhāvaṃ. Aññe pana ‘‘santativasena ṭhānaṃ ṭhitī’’ti vadanti, tayidaṃ [Pg.218] akāraṇaṃ aṭṭhānaṃ. Yasmā sutte ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti uppādavayehi nibbisesena ṭhitiyā jotitattā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Apica yathā dhammassa uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā, aññathā uppajjamānameva bhijjatīti āpajjati, evaṃ bhaṅgāvatthāyapi bhinnā bhaṅgābhimukhāvatthā icchitabbā. Na hi abhaṅgābhimukho bhijjati. Na cettha sakkā uppādābhimukhāvatthaṃ parikappetuṃ tadā tassa aladdhattalābhattā. Ayaṃ visesoti ṭhitikkhaṇo nāma rūpadhammānaṃyeva, na arūpadhammānanti ayaṃ īdiso viseso. Ācariyamati nāma tasseva ācariyassa mati, sā sabbadubbalāti āha ‘‘tasmā’’tiādi.

สังขารก็ย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณาโดยสภาพอย่างนั้นเหมือนกัน โดยถือว่าแม้ลักษณะแห่งการเกิดขึ้นก็เป็นสภาพแห่งการเกิดขึ้น ที่นับว่าเป็นกาล หมายถึง ที่นับว่าเป็นกาลแห่งการเกิดขึ้น แห่งสังขารนั้น แม้ขณะ หมายถึง แม้ขณะแห่งการเกิดขึ้นก็ย่อมปรากฏ แม้การเกิดขึ้น หมายถึง แม้ลักษณะแห่งการเกิดขึ้น ลักษณะแห่งชรา หมายถึง ลักษณะแห่งการแก่ไปที่เกิดขึ้นแล้ว ซึ่งตรัสไว้ว่า ‘ความแปรปรวนแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่’ บทว่า ‘ในขณะแห่งการแตกสลาย สังขารก็ดี ลักษณะนั้นก็ดี ที่นับว่าเป็นกาล แม้ขณะของสังขารนั้นก็ย่อมปรากฏ’ แต่บางพวกก็เพิ่มบทว่า ‘แม้ชรา’ เข้าไปในที่นี้ และกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สังขารไม่ได้แตกสลายไปในขณะนั้นโดยเป็นของหนุ่ม แต่ย่อมแตกสลายไปโดยเป็นของแก่ชรา เหมือนคนแก่’ แต่ชรานั้นถูกการแตกสลายครอบงำไป เพราะขณะนั้นสั้นเกินไป จึงไม่สามารถแสดงชราได้ในฐิติ นี้เป็นความเห็นของพวกเขา สิ่งเหล่านั้น หมายถึง ลักษณะ ๓ ประการของอรูปธรรม ขณะแห่งการมีอยู่ หมายถึง ขณะแห่งการมีอยู่ของอรูปธรรม คือ ขณะแห่งการเกิดขึ้น ของธรรมทั้งปวง หมายถึง ฐิติของรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งปวงไม่ควรมี ของสิ่งนั้นนั่นเอง หมายถึง ของฐิตินั้นนั่นเอง เนื้อความนั้น หมายถึง ความที่ลักษณะแห่งชราไม่สามารถแสดงได้ แต่บางพวกกล่าวว่า ‘ฐิติ คือ การตั้งอยู่โดยกระแส’ คำกล่าวนี้ไม่มีเหตุผล ไม่ถูกต้อง เพราะในพระสูตรตรัสว่า ‘ความแปรปรวนแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ’ โดยแสดงฐิติไม่ต่างจากอุปปาทะและวยะ สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว อนึ่ง เหมือนอย่างที่ปรารถนาว่าสภาพแห่งการแตกสลายต่างจากสภาพแห่งการเกิดขึ้นของธรรม มิฉะนั้นจะพึงถึงว่าธรรมที่กำลังเกิดขึ้นนั่นเองย่อมแตกสลายไป ฉันใด สภาพที่มุ่งหน้าสู่การแตกสลายที่ต่างจากสภาพแห่งการแตกสลายก็พึงปรารถนาฉันนั้น เพราะสิ่งที่ไม่มุ่งหน้าสู่การแตกสลายย่อมไม่แตกสลายไป และในที่นี้ไม่สามารถกำหนดสภาพที่มุ่งหน้าสู่การเกิดขึ้นได้ เพราะในขณะนั้นยังไม่ได้รับความเป็นอัตตาของสิ่งนั้น ความพิเศษนี้ หมายถึง ขณะแห่งฐิติมีเฉพาะรูปธรรมเท่านั้น ไม่ใช่ของอรูปธรรม นี้เป็นความพิเศษเช่นนี้ ความเห็นของอาจารย์ หมายถึง ความเห็นของอาจารย์นั้น ความเห็นนั้นอ่อนแอที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ เป็นต้น

Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอานันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7-10. Anudhammasuttādivaṇṇanā

คำอธิบายอนุธรรมสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๑๐

39-42. Apāyadukkhe sakalasaṃsāradukkhe ca patituṃ adatvā dhāraṇaṭṭhena dhammo, maggaphalanibbānāni. Tadanulomikā cassa pubbabhāgapaṭipadāti āha ‘‘dhammānudhammapaṭipannassā’’tiādi. ‘‘Nibbidābahulo’’ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato, pāḷiyaṃ pana ‘‘nibbidābahulaṃ vihareyyā’’ti āgataṃ. Ukkaṇṭhanabahuloti sabbabhavesu ukkaṇṭhanabahulo. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānapariññāhi. Parijānātīti tebhūmakadhamme paricchijja jānāti, vipassanaṃ ussukkāpeti. Parimuccati sabbasaṃkilesato ‘‘maggo pavattito parimuccatī’’ti vuttattā. Tathāti iminā ito paresu tīsu maggo hotīti dasseti. Idhāti imasmiṃ sutte. Aniyamitāti aggahitā. Tesu niyamitā ‘‘aniccānupassī’’tiādivacanato. Sāti anupassanā. Tattha niyamitavasenevāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ yathā ‘‘yadi me byādhayo bhaveyyuṃ, dātabbamidamosadha’’nti. Na hi sakkā etissā eva anupassanāya vasena sammasanācāraṃ matthakaṃ pāpetunti.

๓๙-๔๒. ธรรมะ คือ มรรค ผล นิพพาน ย่อมทรงไว้ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏทั้งปวง และปฏิปทาเบื้องต้นที่คล้อยตามธรรมนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า "ของผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม" เป็นต้น คำว่า "นิพพิทาพหุโล" เป็นการยกบทขึ้นมาในอรรถกถา แต่ในบาลีมาว่า "นิพพิทาพหุลํ วิหเรยฺยา" (พึงอยู่ด้วยความเบื่อหน่ายมาก) คำว่า "อุกกัณฐนพหุโล" (เบื่อหน่ายมาก) คือ เบื่อหน่ายมากในภพทั้งปวง ด้วยปริญญาสามอย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา คำว่า "ปริชานาติ" (ย่อมกำหนดรู้) คือ ย่อมกำหนดรู้ธรรมอันเป็นไตรภูมิ และย่อมเร่งเร้าวิปัสสนา ย่อมหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "มรรคดำเนินไปแล้ว ย่อมหลุดพ้น" คำว่า "ตถา" (อย่างนั้น) นี้ แสดงว่า มรรคย่อมมีในสามบทที่เหลือจากนี้ คำว่า "อิทะ" (ในโลกนี้) คือ ในพระสูตรนี้ คำว่า "อนิยามิตา" (ไม่แน่นอน) คือ ไม่ถูกยึดถือ ในธรรมเหล่านั้น ธรรมที่แน่นอน คือ จากคำว่า "อนิจจานุปัสสี" (ผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง) เป็นต้น คำว่า "สา" (นั้น) คือ อนุปัสสนา (การพิจารณา) คำว่า "ตัตถะ นิยามิตะวะเสเนวะ" (ในที่นั้นโดยส่วนที่แน่นอนเท่านั้น) นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เหมือนกับ (คำกล่าวที่ว่า) "ถ้าโรคทั้งหลายพึงมีแก่เรา ยานี้พึงให้" เพราะว่าไม่สามารถจะนำการพิจารณาไปสู่ที่สุดได้ด้วยอนุปัสสนานี้เท่านั้น

Anudhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนุธรรมสูตรเป็นต้น จบแล้ว

Natumhākaṃvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาณตุหฺมากํวรรค จบแล้ว

5. Attadīpavaggo

๕. อัตตทีปวรรค

1. Attadīpasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอัตตทีปสูตร

43. Dvīhi [Pg.219] bhāgehi āpo ettha gatāti dīpo, dīpo viyāti dīpo oghehi anajjhottharanīyatāya. Yo paro na hoti, so attā, idha pana dhammo adhippeto. Attā dīpo etesanti attadīpā. Paṭisaraṇattho dīpaṭṭhoti āha – ‘‘attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacana’’nti. Lokiyalokuttaro dhammo attā nāma ekantanāthabhāvato. Paṭhamena padena vutto eva attho dutiyapadena vuccatīti vuttaṃ ‘‘tenevāhā’’tiādi. Yavati etasmā phalaṃ pasavatīti yoni, kāraṇaṃ. Kiṃ pabhuti uppattiṭṭhānaṃ etesanti kiṃ pabhutikā. Pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tenevāha ‘‘pubbe ceva…pe… te pahīyantī’’ti. Na paritassati taṇhāparittāsassa abhāvato. Vipassanaṅgenāti vipassanāsaṅkhātena kāraṇena.

๔๓. คำว่า "ทีปะ" (เกาะ) คือ น้ำไปถึงที่นี่ด้วยสองส่วน (คือล้อมรอบ) หรือ "ทีปะ" เหมือนเกาะ เพราะไม่ถูกกระแสน้ำท่วมทับได้ สิ่งใดไม่เป็นของผู้อื่น สิ่งนั้นคือ "อัตตา" (ตน) แต่ในที่นี้หมายถึงธรรมะ คำว่า "อัตตทีปา" (มีตนเป็นเกาะ) คือ มีตนเป็นเกาะของบุคคลเหล่านั้น คำว่า "ทีปัฏฐะ" (ที่ตั้งแห่งเกาะ) มีความหมายว่าที่พึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า 'อัตตสรณา' (มีตนเป็นที่พึ่ง) นี้เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง" ธรรมะที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระชื่อว่า "อัตตา" เพราะเป็นที่พึ่งอย่างแท้จริง ความหมายที่กล่าวไว้ด้วยบทแรกนั่นเอง ย่อมถูกกล่าวด้วยบทที่สอง ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า" เป็นต้น คำว่า "โยนิ" (กำเนิด) คือ เหตุ เพราะย่อมให้ผลเกิดจากสิ่งนี้ คำว่า "กึปภูติกา" (มีอะไรเป็นแดนเกิด) คือ มีอะไรเป็นที่เกิดของสิ่งเหล่านั้น เริ่มแสดงการละ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทั้งในกาลก่อน... (ละไว้)... สิ่งเหล่านั้นย่อมถูกละ" ย่อมไม่สะดุ้ง เพราะไม่มีความสะดุ้งด้วยตัณหา คำว่า "วิปัสสนังเคนะ" (ด้วยองค์แห่งวิปัสสนา) คือ ด้วยเหตุที่ชื่อว่าวิปัสสนา

Attadīpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัตตทีปสูตร จบแล้ว

2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาปฏิปทาสูตร

44. Sabhāvatosanto vijjamāno kāyo rūpādidhammasamūhoti sakkāyoti āha – ‘‘sakkāyo dukkha’’nti. Diṭṭhi eva samanupassanā, diṭṭhisahitā vā samanupassanā diṭṭhisamanupassanā, diṭṭhimaññanāya saddhiṃ itaramaññanā. Saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ samanupassanā ‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva anurūpato passanā’’ti katvā.

๔๔. กายที่มีอยู่โดยสภาวะ คือ กองแห่งธรรมมีรูปเป็นต้น ชื่อว่า "สักกายะ" ท่านจึงกล่าวว่า "สักกายะเป็นทุกข์" ทิฏฐินั่นแหละคือ "สมนุปัสสนา" หรือสมนุปัสสนาที่ประกอบด้วยทิฏฐิ คือ "ทิฏฐิสมนุปัสสนา" คือความสำคัญมั่นหมายอื่นพร้อมกับความสำคัญมั่นหมายด้วยทิฏฐิ ญาณในมรรค ๔ พร้อมด้วยวิปัสสนา ชื่อว่า "สมนุปัสสนา" โดยทำความหมายว่า "การเห็นอริยสัจ ๔ โดยชอบตามสมควร"

Paṭipadāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฏิปทาสูตร จบแล้ว

3. Aniccasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอนิจจสูตร

45. Virāgo nāma maggo, vimuttiphalanti āha – ‘‘maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe vimuccatī’’ti. Aggahetvāti evaṃ nirujjhamānehi āsavehi ‘‘ahaṃ mamā’’ti kañci dhammaṃ anādiyitvā. ‘‘Cittaṃ virattaṃ, vimuttaṃ hotī’’ti vuttattā [Pg.220] phalaṃ gayhati, ‘‘khīṇā jātī’’tiādinā paccavekkhaṇāti āha ‘‘saha phalena paccavekkhaṇadassanattha’’nti. Upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. Tenāha ‘‘vimuttattā ṭhita’’nti. Yaṃ pattabbaṃ, taṃ aggaphalassa pattabhāvena adhigatattā santuṭṭhaṃ parituṭṭhaṃ.

๔๕. วิราคะชื่อว่ามรรค วิมุตติชื่อว่าผล ท่านจึงกล่าวว่า "ในขณะแห่งมรรคย่อมคลายกำหนัด ในขณะแห่งผลย่อมหลุดพ้น" คำว่า "อัคคเหตวา" (ไม่ยึดถือ) คือ ไม่ยึดถือธรรมใดๆ ว่า "เรา" ว่า "ของเรา" ด้วยอาสวะทั้งหลายที่กำลังดับไปอย่างนี้ เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "จิตคลายกำหนัดแล้ว ย่อมหลุดพ้น" จึงถือเอาผล และการพิจารณาด้วยคำว่า "ชาติสิ้นแล้ว" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อแสดงการพิจารณาพร้อมด้วยผล" ตั้งอยู่เพราะไม่มีกิจที่พึงทำต่อไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่เพราะหลุดพ้นแล้ว" สิ่งที่พึงบรรลุนั้น ย่อมเป็นที่พอใจ ยินดี เพราะความเป็นผู้บรรลุผลอันเลิศ

Aniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนิจจสูตร จบแล้ว

4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอนิจจสูตรที่ ๒

46. Pubbantaṃ atītakhandhakoṭṭhāsaṃ. Anugatāti sassatādīni kappetvā gahaṇavasena anugatā. Aṭṭhārasa diṭṭhiyoti catasso sassatadiṭṭhiyo, catasso ekaccasassatadiṭṭhiyo, catasso antānantikadiṭṭhiyo, catasso amarāvikkhepadiṭṭhiyo, dve adhiccasamuppannadiṭṭhiyoti evaṃ aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena. Aparantanti anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ sassatādibhāvaṃ kappetvā gahaṇavasena anugatā. Soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti evaṃ catucattālīsa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena. Sassatadiṭṭhithāmaso ceva sīlabbatadiṭṭhiparāmāso ca na hoti paccayaghātena. Tenāha ‘‘ettāvatā paṭhamamaggo dassito’’ti anavasesadiṭṭhipahānakittanato. Pahīnā vikkhambhitā. Idaṃ panāti ‘‘rūpasmi’’ntiādi.

๔๖. คำว่า "ปุพพันตะ" (ส่วนเบื้องต้น) คือ ส่วนแห่งขันธ์ในอดีต คำว่า "อนุคตา" (ตามไปแล้ว) คือ ตามไปแล้วโดยการยึดถือด้วยการกำหนดว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น คำว่า "ทิฏฐิ ๑๘" คือ สัสสตทิฏฐิ ๔, เอกัจจสัสสตทิฏฐิ ๔, อันตานันติกทิฏฐิ ๔, อมราวิกเขปทิฏฐิ ๔, อธิจจสมุปปันนทิฏฐิ ๒ รวมเป็นทิฏฐิ ๑๘ อย่างนี้ ย่อมไม่มีเพราะการทำลายปัจจัย คำว่า "อปรันตะ" (ส่วนเบื้องปลาย) คือ ส่วนแห่งขันธ์ในอนาคตที่ตามไปแล้วโดยการยึดถือด้วยการกำหนดว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, ปรมทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ ๕ รวมเป็นทิฏฐิ ๔๔ อย่างนี้ ย่อมไม่มีเพราะการทำลายปัจจัย ความถือมั่นในสัสสตทิฏฐิ และความลูบคลำในศีลพรต ย่อมไม่มีเพราะการทำลายปัจจัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มรรคที่ ๑ ย่อมแสดงแล้ว" เพราะมีการกล่าวถึงการละทิฏฐิโดยไม่เหลือ ละได้แล้ว คือ ข่มไว้ได้แล้ว ส่วนคำว่า "อิทัง" (นี้) คือ "ในรูป" เป็นต้น

Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนิจจสูตรที่ ๒ จบแล้ว

5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสมนุปัสสนาสูตร

47. Paripuṇṇagāhavasenāti pañcakkhandhe asesetvā ekajjhaṃ ‘‘attā’’ti gahaṇavasena. Etesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ aññataraṃ ‘‘attā’’ti samanupassanti. Itīti evaṃ. Yassa puggalassa ayaṃ attadiṭṭhisaṅkhātā samanupassanā atthi paṭipakkhena avihatattā saṃvijjati. Pañcannaṃ indriyānanti cakkhādīnaṃ indriyānaṃ.

๔๗. คำว่า "โดยการยึดถืออย่างบริบูรณ์" คือ โดยการยึดถือขันธ์ ๕ ทั้งหมดรวมกันว่า "อัตตา" (ตน) ย่อมพิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่งเหล่านี้ว่า "อัตตา" คำว่า "อิติ" (ดังนี้) คือ อย่างนี้ สมนุปัสสนาที่ชื่อว่าอัตตทิฏฐินี้ ย่อมมีแก่บุคคลใด ย่อมมีอยู่เพราะไม่ถูกกำจัด คำว่า "ปัญจินทริยานัง" (แห่งอินทรีย์ ๕) คือ แห่งอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น

Ārammaṇanti kammaviññāṇassa ārammaṇaṃ. Mānavasena ca diṭṭhivasena ca ‘‘asmī’’ti gāhe sijjhante taṃsahagatā taṇhāpi taggahitāva hotīti [Pg.221] vuttaṃ ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hotī’’ti. Gahetvāti ahaṃkāravatthuvasena gahetvā. Ayaṃ ahamasmīti ayaṃ cakkhādiko, sukhādiko vā ahamasmi. ‘‘Rūpī attā arogo paraṃ maraṇā’’ti evamādigahaṇavasena pavattanato vuttaṃ ‘‘rūpī bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajantī’’ti. Vipassanābhinivesato pubbe yathevākārāni pañcindriyāni, atha vipassanābhinivesato paraṃ tenevākārena ṭhitesu cakkhādīsu indriyesu avijjā pahīyati vipassanaṃ vaḍḍhaetvā maggassa uppādanena, atha maggaparamparāya arahattamaggavijjā uppajjati. Taṇhāmānadiṭṭhiyo kammasambhārabhāvato. Kammassa…pe… eko sandhīti hetuphalasandhi. Puna eko sandhīti phalahetusandhimāha. Tayo papañcā atīto addhā atītabhavaaddhānaṃ tesaṃ adhippetattā. Anāgatassa paccayo dassito assutavato puthujjanassa vasena. Sutavato pana ariyasāvakassa vasena vaṭṭassa vūpasamo dassitoti.

คำว่า "อารัมมณะ" (อารมณ์) คือ อารมณ์ของกรรมวิญญาณ เมื่อการยึดถือว่า "เรามีอยู่" สำเร็จลงโดยมานะและทิฏฐิ ตัณหาที่เกิดร่วมกับสิ่งนั้นก็ย่อมถูกยึดถือไปด้วย ท่านจึงกล่าวว่า "โดยตัณหา มานะ และทิฏฐิ ย่อมมีความคิดว่า 'เรามีอยู่' อย่างนี้" คำว่า "คเหตวา" (ยึดถือแล้ว) คือ ยึดถือแล้วโดยเป็นวัตถุแห่งอหังการ คำว่า "อะยัง อะหะมัสสมิ" (เราเป็นผู้นี้) คือ ผู้นี้มีจักษุเป็นต้น หรือมีสุขเป็นต้น เราเป็นผู้นี้ เพราะมีการดำเนินไปโดยการยึดถือว่า "อัตตาเป็นรูป ไม่มีโรคหลังจากตายแล้ว" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิ่งทั้งปวงมีรูปเป็นต้น ย่อมเข้าถึงส่วนแห่งความเที่ยงแท้เท่านั้น" ก่อนการน้อมใจไปในวิปัสสนา อินทรีย์ ๕ มีอาการเป็นอย่างไร ครั้นเมื่ออินทรีย์มีจักษุเป็นต้นตั้งอยู่ด้วยอาการอย่างนั้นหลังจากน้อมใจไปในวิปัสสนาแล้ว อวิชชาย่อมถูกละได้ด้วยการเจริญวิปัสสนาและการยังมรรคให้เกิดขึ้น จากนั้นวิชชาคืออรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นด้วยลำดับแห่งมรรค ตัณหา มานะ และทิฏฐิ เพราะความเป็นเครื่องปรุงแต่งกรรม ของกรรม... (ละไว้)... คำว่า "สนธิหนึ่ง" คือ สนธิแห่งเหตุและผล คำว่า "สนธิอีกหนึ่ง" ท่านกล่าวถึงสนธิแห่งผลและเหตุ ปปัญจะ ๓ คือ อดีตกาล เพราะหมายถึงอดีตภพและอดีตกาลของปปัญจะเหล่านั้น ปัจจัยของอนาคตแสดงไว้โดยนัยแห่งปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ส่วนโดยนัยแห่งอริยสาวกผู้สดับแล้ว ย่อมแสดงการสงบระงับแห่งวัฏฏะ

Samanupassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสมนุปัสสนาสูตร จบแล้ว

6. Khandhasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาขันธสูตร

48. Tathevāti ārammaṇabhāveneva. Ārammaṇakaraṇavasena upādānehi upādātabbanti upādāniyaṃ. Idhāpīti upādānakkhandhesupi. Vibhāgatthe gayhamāne aniṭṭhappasaṅgopi siyā, abhidhamme ca rāsaṭṭho eva āgato, ‘‘tadekajjhaṃ abhisaṃyuhitvā’’ti vacanato ‘‘rāsaṭṭhena’’icceva vuttaṃ.

๔๘. คำว่า "ตเถวะ" (อย่างนั้นนั่นเอง) คือ โดยความเป็นอารมณ์นั่นเอง คำว่า "อุปาทานิยะ" (เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน) คือ พึงถูกอุปาทานยึดถือโดยความเป็นอารมณ์ คำว่า "อิทาปิ" (ในที่นี้ก็) คือ ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายด้วย เมื่อถือเอาในความหมายว่าแยกส่วน ก็อาจมีข้อเสียที่ไม่พึงปรารถนาได้ และในอภิธรรมก็มาในความหมายว่ากองเท่านั้น เพราะมีคำว่า "รวมเข้าเป็นอันเดียวกัน" จึงกล่าวว่า "โดยความหมายว่ากอง" นั่นเอง

Khandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขันธสูตร จบแล้ว

7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā

๗-๘. อรรถกถาโสณสูตรเป็นต้น

49-50. Visiṭṭhoti padhāno. Uttamoti ukkaṭṭho. Aññaṃ kiṃ bhaveyyāti aññaṃ kiṃ kāraṇaṃ bhaveyya tathā samanupassanāya aññesaṃ avijjamānatāya vacanapariṭṭhitipabhinnato. Vajirabhedadesanaṃ nāma atthato teparivaṭṭadesanā.

๔๙-๕๐. บทว่า วิสิฏฺโฐ คือ ประธาน. บทว่า อุตฺตโม คือ อย่างยิ่ง. บทว่า อญฺญํ กึ ภเวยฺยาติ (อะไรอื่นอีกจะพึงมี) คือ อะไรอื่นอีกจะเป็นเหตุได้ เพราะการพิจารณาอย่างนั้น และเพราะไม่มีสิ่งอื่นอีก จึงต่างกันด้วยความต่างแห่งการจบลงของถ้อยคำ. ชื่อว่า วชิรเภทเทสนา โดยอรรถคือเทศนาที่มีรอบ ๓.

Soṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโสณสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā

๙-๑๐. อรรถกถานันทิกขยสูตรเป็นต้น

51-52. Navamadasamesūti [Pg.222] suttadvayaṃ saheva uddhaṭaṃ, dvīsupi atthavaṇṇanāya sarikkhabhāvato. Nandanaṭṭhena nandī, rañjanaṭṭhena rāgo. Satipi saddatthato bhede ‘‘imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāyā’’ti vatvāpi pahāyakadhammabhedena pana labbhateva bhedamattāti dassetuṃ ‘‘nibbidānupassanāya vā’’tiādi vuttaṃ. Virajjanto rāgaṃ pajahatīti sambandho. Ettāvatāti ‘‘nandikkhayā rāgakkhayo’’ti ettāvatā. Vipassanaṃ niṭṭhapetvā vipassanākiccassa pariyosānena. Rāgakkhayāti vuṭṭhānagāminipariyosānāya vipassanāya rāgassa khepitattā. Anantaraṃ uppannena ariyamaggena samucchedavasena nandikkhayoti. Tenāha ‘‘idha maggaṃ dassetvā’’ti. Anantaraṃ pana uppannena ariyaphalena paṭipassaddhivasena nandirāgakkhayā sabbaṃ saṃkilesato cittaṃ vimuccatīti. Tenāha ‘‘phalaṃ dassita’’nti.

๕๑-๕๒. บทว่า นวมทสเมสูติ (ในสูตรที่ ๙ และ ๑๐) คือ สูตรทั้งสองยกขึ้นพร้อมกัน เพราะมีความคล้ายกันในการพรรณนาอรรถในสูตรทั้งสอง. นันทิ คือ ความเพลินโดยอรรถว่ายินดี. ราคะ คือ ความกำหนัดโดยอรรถว่าย้อมใจ. แม้จะมีความต่างกันโดยสัททัตถะ แต่เมื่อกล่าวว่า “โดยอรรถแห่งธรรมเหล่านี้ไม่ต่างกัน” ก็ยังพึงได้ความต่างกันบ้างโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงละ เพื่อแสดงความต่างกันนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “หรือด้วยนิพพิทานุปัสสนา”. ความสัมพันธ์คือ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะ. บทว่า เอตฺตาวตาติ (ด้วยเหตุเพียงเท่านี้) คือ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า “ความสิ้นนันทิ คือ ความสิ้นราคะ”. เมื่อวิปัสสนาสำเร็จแล้ว คือ ด้วยความสิ้นสุดแห่งกิจของวิปัสสนา. บทว่า ราคกฺขยา (ความสิ้นราคะ) คือ เพราะราคะถูกกำจัดแล้วด้วยวิปัสสนาอันเป็นที่สุดแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. นันทิกขยะ คือ ความสิ้นไปแห่งนันทิด้วยอริยมรรคที่เกิดขึ้นในลำดับถัดไปโดยการตัดขาด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในที่นี้แสดงมรรคแล้ว”. อนึ่ง เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะด้วยอริยผลที่เกิดขึ้นในลำดับถัดไปโดยการสงบระงับ จิตย่อมหลุดพ้นจากกิเลสเครื่องเศร้าหมองทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แสดงผลแล้ว”.

Nandikkhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอรรถแห่งนันทิกขยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

Attadīpavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอรรถแห่งอัตตทีปวรรค จบแล้ว.

Mūlapaṇṇāsako samatto.

มูลปัณณาสก์ จบแล้ว.

6. Upayavaggo

๖. อุปยวรรค

1. Upayasuttavaṇṇanā

๑. การพรรณนาอรรถแห่งอุปยสูตร

53. Upetīti upayo. Kathamupeti? Taṇhāmānādivasenāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasenā’’ti. Kathamidaṃ labbhatīti? ‘‘Avimutto’’ti vacanato. Taṇhādiṭṭhivasena hi baddho, kiṃ upetīti āha ‘‘pañcakkhandhe’’ti tabbinimuttassa tathā upetassa abhāvato. Ko panupetīti? Taṃsamaṅgīpuggalo. Taṇhādiṭṭhivasena upagamassa vuttattā viññāṇanti akusalakammaviññāṇamevāti vadanti. Javāpetvāti gahitajavaṃ katvā. Yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ, evaṃ katvā. Tenāha ‘‘paṭisandhī’’tiādi. Aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva ‘‘okaṃ pahāya aniketasārī’’ti gāthāya vissajjane. Kammanimittādivasena paṭisandhiyā paccayabhūtaṃ [Pg.223] ārammaṇaṃ paṭisandhijanakassa kammassa vasena vocchijjati. Patiṭṭhā na hoti sarāgakāle viya anupaṭṭhānato. Appatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ vuttappakārena. Anabhisaṅkharitvāti anuppādetvā paccayaghātena.

๕๓. บทว่า อุเปตีติ อุปโย (เข้าถึง คือ อุปยะ) คือ อุปยะ. เข้าถึงอย่างไร? ท่านกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิเป็นต้น” คือ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. ข้อนี้พึงได้มาอย่างไร? เพราะมีคำว่า “ผู้ไม่หลุดพ้น”. เพราะบุคคลถูกผูกมัดด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ. เข้าถึงอะไร? ท่านกล่าวว่า “เข้าถึงขันธ์ ๕” เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่พ้นจากขันธ์ ๕ นั้นที่เข้าถึงอย่างนั้น. ใครเล่าเข้าถึง? คือบุคคลผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น. เพราะการเข้าถึงกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า วิญญาณ คือ อกุศลกรรมวิญญาณเท่านั้น. บทว่า ชวาเปตฺวาติ (ให้แล่นไป) คือ ทำให้มีการแล่นไปตามที่ยึดไว้. คือทำให้สามารถดึงปฏิสนธิมาได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปฏิสนธิ”. เหตุในการไม่ยึดถือกล่าวไว้แล้วในการแก้คาถาว่า “ละเรือนแล้วเที่ยวไปไม่มีเรือน”. อารมณ์ที่เป็นปัจจัยแห่งปฏิสนธิโดยอำนาจแห่งกรรมนิมิตเป็นต้น ย่อมขาดไปโดยอำนาจแห่งกรรมที่เป็นเหตุให้เกิดปฏิสนธิ. การตั้งอยู่ย่อมไม่มี เพราะไม่ปรากฏเหมือนในสมัยที่มีราคะ. วิญญาณที่ไม่ตั้งอยู่ ก็โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อนภิสงฺขริตฺวาติ (ไม่ปรุงแต่ง) คือ ไม่ให้เกิดขึ้นด้วยการกำจัดปัจจัย.

Upayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอรรถแห่งอุปยสูตร จบแล้ว.

2. Bījasuttavaṇṇanā

๒. การพรรณนาอรรถแห่งพีชสูตร

54. Bījajātānīti jāta-saddo padapūraṇamattanti āha ‘‘bījānī’’ti. Vacanti setavacaṃ. Ajjukanti tacchakaṃ. Phaṇijjakaṃ tulasi. Abhinnānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bījatthāyāti bījakiccāya. Na upakappatīti paccayo na hotīti dasseti. Na pāpitānīti pūtitaṃ na upagatāni. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni. Ārammaṇaggahaṇavasena viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇavasenāti ārammaṇabhāvavasena. Sinehanaṭṭhenāti taṇhāyanavasena siniddhatāpādanena, yato ‘‘nandūpasecana’’nti vuttaṃ. Tathā hi viropitaṃ taṃ kammaviññāṇaṃ paṭisandhiaṅkuruppādanasamatthaṃ hoti. Sappaccayanti avijjāayonisonamanasikārādipaccayehi sappaccayaṃ. Viruhati vipākasantānuppādanasamattho hutvā.

๕๔. บทว่า พีชชาตานีติ (พืชชนิดต่างๆ) คือ คำว่า ชาต เป็นเพียงบทเติมเต็ม ท่านจึงกล่าวว่า “พีชานิ” (พืชทั้งหลาย). วจ คือ ข้าวฟ่างขาว. อัชชุกะ คือ ผักกาดนก. ผณิชชกะ คือ กะเพรา. บทว่า อภินฺนานิ (ไม่แตก) คือ ไม่แตกทำลายแม้เพียงส่วนเดียว. บทว่า พีชตฺถาย (เพื่อประโยชน์แก่พืช) คือ เพื่อกิจของพืช. บทว่า น อุปกปฺปตีติ (ไม่เป็นไป) คือ แสดงว่าไม่เป็นปัจจัย. บทว่า น ปาปิตานิ (ไม่ถึงแล้ว) คือ ไม่ถึงความเน่าเปื่อย. บทว่า สาราทานิ (มีแก่น) คือ เพราะมีการถือเอาซึ่งแก่นคือข้าวสาร. วิญญาณฐิติ คือ วิญญาณตั้งอยู่ในสิ่งเหล่านี้โดยการยึดถืออารมณ์. บทว่า อารมฺมณวเสน (โดยอำนาจแห่งอารมณ์) คือ โดยความเป็นอารมณ์. บทว่า สิเนหนฏฺเฐนาติ (โดยอรรถว่าทำให้ชุ่มชื่น) คือ โดยการทำให้ชุ่มชื่นด้วยอำนาจแห่งความทะยานอยาก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นันทูปเสจนะ” (การรดด้วยความเพลิน). แท้จริง กรรมวิญญาณที่ปลูกลงแล้วนั้น ย่อมสามารถทำให้เกิดหน่อคือปฏิสนธิได้. บทว่า สปฺปจฺจยํ (มีปัจจัย) คือ มีปัจจัยด้วยปัจจัยทั้งหลายมีอวิชชาและอโยนิโสมนสิการเป็นต้น. บทว่า วิรุหติ (งอกงาม) คือ เป็นผู้สามารถทำให้เกิดความสืบต่อแห่งวิบากได้.

Bījasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอรรถแห่งพีชสูตร จบแล้ว.

3. Udānasuttavaṇṇanā

๓. การพรรณนาอรรถแห่งอุทานสูตร

55. Udānaṃ udāharīti attamanavācaṃ nicchāresi. Esa vuttappakāro udāhāro. Bhuso nissayo upanissayo, dānameva upanissayo dānūpanissayo. Esa nayo sesesupi. Tattha dānūpanissayo annādivatthūsu balavāti balavabhāvena hoti, tasmā upanissayabahulo kāmarāgappahāneneva kataparicayattā vipassanamanuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphalaṃ pāpuṇāti, tathā suvisuddhasīlūpanissayo kāmadosajigucchanena. Yadi evaṃ kasmā ime dve upanissayā dubbalāti vuttā[Pg.224]? Vijjūpamaññāṇasseva paccayabhāvato. Sopi bhāvanūpanissayasahāyalābheneva, na kevalaṃ. Bhāvanā pana paṭivedhassa visesahetubhāvato balavā upanissayo. Tathā hi sā vajirūpamañāṇassa visesapaccayo. Tenāha ‘‘bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpetī’’ti.

๕๕. บทว่า อุทานํ อุทานรีติ (เปล่งอุทาน) คือ เปล่งวาจาที่เกิดจากความดีใจ. นี้คือการเปล่งวาจาตามที่กล่าวมาแล้ว. ที่พึ่งอย่างยิ่ง คือ อุปนิสสัย ทานนั่นแหละเป็นอุปนิสสัย ชื่อว่า ทานูปนิสสัย. นัยนี้พึงทราบในอุปนิสสัยที่เหลือด้วย. ในบรรดาอุปนิสสัยเหล่านั้น ทานูปนิสสัยย่อมมีกำลังในวัตถุมีข้าวเป็นต้น เพราะความเป็นผู้มีกำลังนั้น ผู้มีอุปนิสสัยมาก ได้กระทำความคุ้นเคยด้วยการละกามราคะนั่นเอง เมื่อประกอบวิปัสสนาอยู่ ย่อมบรรลุอนาคามิผลได้ไม่นาน. อนึ่ง สุวิสุทธสีลูปนิสสัยย่อมมี (กำลัง) โดยการรังเกียจกามและโทษ. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดอุปนิสสัยทั้งสองนี้จึงเรียกว่าอ่อนกำลัง? เพราะเป็นปัจจัยแห่งวิชชูปมญาณเท่านั้น. แม้วิชชูปมญาณนั้น ก็ด้วยการได้สหายคือภาวนูปนิสสัยเท่านั้น ไม่ใช่เพียงลำพัง. ส่วนภาวนานั้นเป็นอุปนิสสัยที่มีกำลัง เพราะเป็นเหตุพิเศษแห่งการแทงตลอด. แท้จริง ภาวนานั้นเป็นปัจจัยพิเศษแห่งวชิรูปมญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ภาวนูปนิสสัยย่อมยังบุคคลให้บรรลุอรหัต”.

Soti milakatthero. Vihāranti vasanaṭṭhānaṃ. Vihārapaccante hi paṇṇasālāya thero viharati. Upaṭṭhāti ekalakkhaṇena. Kūṭagoṇo viya gamanavīthiṃ. Tatthāti allakaṭṭharāsimhi. Udakamaṇikānanti udakathevānaṃ.

บทว่า โส (ท่านนั้น) คือ พระมิลกัตเถระ. บทว่า วิหารนฺติ (วิหาร) คือ ที่อยู่. แท้จริง พระเถระย่อมอยู่ ณ บรรณศาลาที่ชายแดนของวิหาร. บทว่า อุปฏฺฐาติ (ปรากฏ) คือ ปรากฏโดยลักษณะเดียว. เหมือนโคดื้อที่เดินไปตามทาง. บทว่า ตตฺถาติ (ในที่นั้น) คือ ในกองไม้เปียก. บทว่า อุทกมณิกานนฺติ (หยดน้ำ) คือ หยดน้ำ.

Attaniyeva upanesi udānakathāya vuttadhammānaṃ paripuṇṇānaṃ attani saṃvijjamānattā. Tenāha ‘‘uṭṭhānavatā’’tiādi. Ayañhi milakatthero sikkhāya gāravo sappatisso vattapaṭivattaṃ pūrento visuddhasīlo hutvā ṭhito, tasmā ‘‘dubbalūpanissaye’’ti vuttaṃ. Tenāha bhagavā udānento ‘‘no cassaṃ…pe… saññojanānī’’ti.

บทว่า อตฺตนิเยว อุเปสิ (น้อมเข้ามาในตนเอง) คือ เพราะธรรมที่กล่าวไว้ในอุทานกถาอันบริบูรณ์มีอยู่ในตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ผู้มีความเพียร”. แท้จริง พระมิลกัตเถระนี้เป็นผู้มีความเคารพในการศึกษา มีความยำเกรง บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์ เป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ตั้งอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ในอุปนิสสัยที่อ่อนกำลัง”. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงเปล่งอุทาน จึงตรัสว่า “ถ้าเราไม่มี...เป...สังโยชน์ทั้งหลาย”.

Sace ahaṃ na bhaveyyanti yadi ahaṃ nāma koci na bhaveyyaṃ tādisassa ahaṃsaddavacanīyassa kassaci atthassa abhāvato. Tato eva mama parikkhāropi na bhaveyyatassa ca pabhaṅgubhāvena anavaṭṭhitabhāvato. Evaṃ attuddesikabhāvena padadvayassa atthaṃ vatvā idāni kammaphalavasena vattuṃ ‘‘sace vā panā’’tiādi vuttaṃ. Atītapaccuppannavasena suññataṃ dassetvā idāni paccuppannānāgatavasena taṃ dassento ‘‘idāni panā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ adhimuccantoti edisaṃ adhimuttiṃ pavattento. Vibhavissatīti vinassissati. Vibhavo hi vināso. Tenāha ‘‘bhijjissatī’’ti. Vibhavadassanaṃ vibhavoti uttarapadalopena vuttanti āha ‘‘vibhavadassanenā’’ti. Vibhavadassanaṃ nāma accantāya vināsassa dassanaṃ. Tanti ariyamaggaṃ. Sāmaññajotanā hesā visesaniṭṭhā hotīti tatiyamaggavasena attho veditabbo.

บทว่า สเจ อหํ น ภเวยฺยนฺติ (หากเราไม่พึงมี) คือ หากว่าใครๆ ชื่อว่าเราไม่พึงมี เพราะไม่มีสภาวะอย่างใดอย่างหนึ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่าเราเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น แม้บริขารของเราก็ไม่พึงมี เพราะความที่สิ่งนั้นมีสภาพแตกสลายและไม่ตั้งมั่น. เมื่อกล่าวอรรถของบททั้งสองโดยความเป็นอัตตุเทศิกะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวโดยอำนาจแห่งกรรมและผล จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “สเจ วา ปนา” (หรือว่าถ้าหาก). เมื่อแสดงสุญญตาโดยอำนาจแห่งอดีตและปัจจุบันแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงสุญญตานั้นโดยอำนาจแห่งปัจจุบันและอนาคต จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อิทานิ ปนา” (แต่บัดนี้). บทว่า เอวํ อธิมุจฺจนฺโตติ (ผู้น้อมใจเชื่ออย่างนี้) คือ ผู้ยังการน้อมใจเชื่อเช่นนี้ให้เป็นไป. บทว่า วิภวิสฺสตีติ (จักพินาศ) คือ จักฉิบหายไป. เพราะวิภวะคือความพินาศ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จักแตกสลาย”. บทว่า วิภวทสฺสนํ วิภโวติ (การเห็นความพินาศชื่อว่าวิภวะ) ท่านกล่าวโดยการลบอุตตรบท จึงกล่าวว่า “วิภวทสฺสเนนา” (ด้วยการเห็นความพินาศ). ชื่อว่า วิภวทัสสนะ คือ การเห็นความพินาศอย่างสิ้นเชิง. บทว่า ตํ (นั้น) คือ อริยมรรค. คำอธิบายทั่วไปนี้ย่อมมีความจบลงเป็นพิเศษ เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถโดยอำนาจแห่งมรรคที่สาม.

Upari maggaphalanti aggamaggaphalaṃ. Natthi etissā jātiyā antaranti anantarā, anantarā vipassanā maggassa. Gotrabhū pana anulomavīthipariyāpannattā vipassanāgatikaṃ vā siyā, nibbānārammaṇattā maggagatikaṃ vāti na tena maggo antariko nāma hoti. Tenāha ‘‘vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāmā’’ti[Pg.225]. Phalaṃ pana nibbānārammaṇattā kilesānaṃ pajahanavasena pavattanato lokuttarabhāvato ca kammamaggagatikameva, kusalavipākabhāvena pana nesaṃ attho pabhedoti vipassanāya phalassa siyā anantaratāti vuttaṃ ‘‘phalassa dūrānantaraṃ nāmā’’ti. ‘‘Āsavānaṃ khayo’’ti pana aggamagge vuccamāne vipassanānaṃ āsannatāya vattabbameva natthi. Atasitāyeti na tasitabbe tāsaṃ anāpajjitabbe. Tāsoti tāsahetu ‘‘tasati etasmā’’ti katvā. Soti assutavā puthujjano. Tilakkhaṇāhatanti aniccatādilakkhaṇattayalakkhitaṃ. Manamhi naṭṭhoti īsakaṃ naṭṭhomhi, tato parampi tattheva ṭhatvā kiñci apūritattā eva muttoti adhippāyo. ‘‘Na tāso nāma hotī’’ti vatvā tassa atāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Kalyāṇaputhujjano hi bhayatupaṭṭhānañāṇena ‘‘sabhayā saṅkhārā’’ti vipassanto na uttasati.

คำว่า อุปริ มคฺคผลํ ได้แก่ อัคคมรรคและอัคคผล. คำว่า นตฺถิ เอติสฺสา ชาติยา อนฺตรํ (ไม่มีระหว่างแห่งชาตินี้) คือ อนันตรา, อนันตรา คือ วิปัสสนาเป็นอนันตรปัจจัยแก่มรรค. ส่วนโคตรภูนั้น เพราะนับเนื่องในอนุโลมวิถี จึงอาจเป็นไปในฝ่ายวิปัสสนา หรือเพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ จึงอาจเป็นไปในฝ่ายมรรค แต่ด้วยเหตุนั้น มรรคก็หาชื่อว่ามีระหว่างไม่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “วิปัสสนาชื่อว่ามีระหว่างใกล้แก่มรรค”. ส่วนผลนั้น เพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ เพราะเป็นไปโดยการละกิเลส และเพราะเป็นโลกุตตระ จึงเป็นไปตามมรรคที่เป็นกรรมนั่นเอง แต่เพราะความเป็นกุศลวิบาก อรรถของผลเหล่านั้นจึงต่างกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ผลอาจมีระหว่างไกลจากวิปัสสนา ดังนี้ว่า “ผลชื่อว่ามีระหว่างไกล”. แต่เมื่อกล่าวถึง “ความสิ้นอาสวะ” ในอัคคมรรค ก็ไม่จำเป็นต้องพูดถึงความใกล้ของวิปัสสนาเลย. คำว่า อตสิตายะ คือ ในสภาวะที่ไม่พึงสะดุ้ง ไม่พึงถึงความสะดุ้งเหล่านั้น. คำว่า ตาสะ คือ เหตุแห่งความสะดุ้ง โดยทำความหมายว่า “สะดุ้งจากสิ่งนี้”. คำว่า โส คือ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น. คำว่า ติลกฺขณาหตํ คือ อันถูกกระทบด้วยลักษณะสาม คือ ถูกกำหนดด้วยลักษณะสามมีอนิจจตาเป็นต้น. คำว่า มนมฺหิ นฏฺโฐ คือ เราฉิบหายเสียแล้วเล็กน้อย, อธิบายว่า หลังจากนั้นเขาก็ตั้งอยู่ในภาวะนั้นนั่นเอง เพราะไม่ได้เติมเต็มสิ่งใดๆ จึงชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว. เมื่อกล่าวว่า “ชื่อว่าความสะดุ้งย่อมไม่มี” เพื่อแสดงภาวะที่ไม่มีความสะดุ้งของเขา จึงกล่าวคำว่า “นะ หิ” เป็นต้น. เพราะว่ากัลยาณปุถุชนเมื่อเห็นแจ้งด้วยภยตูปัฏฐานญาณว่า “สังขารทั้งหลายเป็นของน่ากลัว” ย่อมไม่สะดุ้ง.

Udānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อุทานสุตตวัณณนา จบแล้ว.

4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā

๔. อุปาทานปริปวัตตสุตตวัณณนา

56. Catunnaṃ parivaṭṭanavasenāti paccekakkhandhesu catunnaṃ ariyasaccānaṃ parivaṭṭanavasena. Rūpaṃ abbhaññāsinti sakalabhūtupādārūpaṃ kucchitabhāvato tattha ca tucchavipallāsatāya ‘‘dukkhasacca’’nti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ paṭivijjhiṃ. Āhāravasena rūpakāyassa hānivuddhādīnaṃ pākaṭabhāvato visesapaccayato ca tassa ‘‘āhārasamudayā’’ti vuttaṃ. Dukkhasamudayakathā nāma vaṭṭakathāti ‘‘sacchandarāgo’’ti visesetvā vuttaṃ. Chandarāgaggahaṇena ca upādānakammāvijjāpi gahitā eva. Paṭipannā hontīti attho. Vattamānakālappayogo hesa yathā ‘‘kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti. Patiṭṭhahantīti patiṭṭhaṃ labhanti. Kevalinoti idha vimuttiguṇena pāripūrīti āha ‘‘sakalino katasabbakiccā’’ti. Yena teti yena avasiṭṭhena te asekkhe paññāpentā paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ sekkhānaṃ viya natthi paññāpanāya. Vaṭṭanti kāraṇaṃ vaṭṭanaṭṭhena phalassa pavattanaṭṭhena. Asekkhabhūmivāroti asekkhabhūmippavatti.

๕๖. คำว่า “โดยการหมุนไปสี่อย่าง” คือ โดยการหมุนไปแห่งอริยสัจสี่ในขันธ์แต่ละอย่าง. คำว่า “รูปํ อพฺภญฺญาสึ” คือ เราได้รู้ยิ่ง ได้แทงตลอดรูปอันเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูปทั้งหมด โดยความเป็นทุกขสัจ ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง เพราะความเป็นของน่ารังเกียจ และเพราะความเป็นของว่างเปล่าและวิปลาสในรูปนั้น. เพราะความที่ความเสื่อมและความเจริญเป็นต้นของรูปกายปรากฏชัดโดยอาศัยอาหาร และเพราะอาหารเป็นปัจจัยพิเศษของรูปกายนั้น จึงกล่าวว่า “อาหารสมุทยา” (เพราะอาหารเป็นเหตุเกิด). เรื่องทุกขสมุทัยชื่อว่าวัฏฏกถา จึงกล่าวระบุว่า “สจฺฉนฺทราโค” (มีความกำหนัดด้วยฉันทะ). และด้วยการถือเอาฉันทราคะ อุปาทาน กรรม และอวิชชา ก็ถูกถือเอาด้วยเช่นกัน. คำว่า “ปฏิปนฺนา โหนฺติ” มีความหมายว่า ปฏิบัติแล้ว. การใช้กาลปัจจุบันนี้ เหมือนในประโยคว่า “กุศลจิตเกิดขึ้นแล้ว”. คำว่า “ปติฏฺฐหนฺติ” คือ ได้ที่ตั้งมั่น. คำว่า “เกวลี” ในที่นี้คือ ความบริบูรณ์ด้วยคุณแห่งวิมุตติ จึงกล่าวว่า “ผู้มีส่วนครบถ้วน ผู้ทำกิจทั้งปวงเสร็จแล้ว”. คำว่า “เยน เต” คือ ด้วยธรรมที่เหลือใดที่ชนเหล่านั้นจะพึงบัญญัติพระอเสกขะทั้งหลาย วัฏฏะเพื่อการบัญญัติพระอเสกขะเหล่านั้นเหมือนของพระเสกขะทั้งหลาย ย่อมไม่มี. คำว่า “วัฏฏะ” คือ เหตุ โดยอรรถว่าหมุนไป และโดยอรรถว่าเป็นไปแห่งผล. คำว่า “อเสกขภูมิวาระ” คือ ความเป็นไปแห่งอเสกขภูมิ.

Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อุปาทานปริปวัตตสุตตวัณณนา จบแล้ว.

5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā

๕. สัตตัฏฐานสุตตวัณณนา

57. Sattasu [Pg.226] okāsesūti rūpapajānanādīsu sattasu okāsesu. Vusitavāsoti vusitaariyavāso. Etthāti imasmiṃ uddese. Sesaṃ nāma idha vuttāvasesaṃ. Vuttanayenāti heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ. Ussadanandiyanti ussannaguṇavato tosanaṃ sammodāpanaṃ. Guṇakittanena palobhanīyaṃ sekkhakalyāṇaputhujjanānaṃ pasāduppādanena. Idāni vuttameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.

๕๗. คำว่า “ในโอกาสเจ็ดอย่าง” คือ ในโอกาสเจ็ดอย่าง มีการรู้แจ้งรูปเป็นต้น. คำว่า “วุสิตวาโส” คือ ผู้มีอริยวาสอันอยู่จบแล้ว. คำว่า “เอตฺถ” คือ ในอุทเทสนี้. คำว่า “เสสํ” ชื่อว่า ส่วนที่เหลือที่กล่าวไว้ในที่นี้. คำว่า “วุตฺตนเยน” คือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง. คำว่า “อุสฺสทนนฺทิยํ” คือ การทำผู้มีคุณอันยิ่งให้ยินดี ให้ร่าเริง. เป็นสิ่งที่น่าชื่นชมด้วยการพรรณนาคุณ ด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นแก่พระเสกขะและกัลยาณปุถุชนทั้งหลาย. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั้นชัดเจน จึงกล่าวคำว่า “ยถา หิ” เป็นต้น.

Ettāvatāti pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattasu ṭhānesu kosalladīpanena ettakena desanākkamena. Tanti ārammaṇaṃ. Dhātuādimattamevāti dhātāyatanapaṭiccasamuppādamattameva. Imesu dhammesūti imesu jātādīsu. Kammaṃ katvāti sammasanakammaṃ niṭṭhapetvāti attho. Evamettha pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattaṭṭhānakosallapavattiyā pabhedena vibhajitvā ‘‘tividhūpaparikkhī’’ti dasseti dhammarājā.

คำว่า “เอตฺตาวตา” คือ ด้วยลำดับแห่งเทศนาเพียงเท่านี้ ด้วยการแสดงความฉลาดในฐานะเจ็ดอย่างโดยอำนาจแห่งขันธ์ห้า. คำว่า “ตํ” คือ อารมณ์. คำว่า “ธาตุอาทิมตฺตเมว” คือ เป็นเพียงธาตุ อายตนะ และปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น. คำว่า “ในธรรมเหล่านี้” คือ ในธรรมเหล่านี้ มีชาติเป็นต้น. คำว่า “กมฺมํ กตฺวา” คือ ทำกรรมคือการพิจารณาเสร็จแล้ว. พระธรรมราชาทรงแสดงว่า “ผู้พิจารณาสามอย่าง” โดยจำแนกด้วยความแตกต่างแห่งความเป็นไปของความฉลาดในฐานะเจ็ดอย่างโดยอำนาจแห่งขันธ์ห้าในที่นี้อย่างนี้.

Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

สัตตัฏฐานสุตตวัณณนา จบแล้ว.

6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā

๖. สัมมาสัมพุทธสุตตวัณณนา

58. Adhikaṃ savisesaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso, visiṭṭhapayogo. Tenāha ‘‘adhikapayogo’’ti. Imañhi magganti aṭṭhaṅgikaṃ ariyamaggamāha. Idhāti imasmiṃ sutte. Avattamānaṭṭhenāti buddhuppādato pubbe na vattamānabhāvena. Maggaṃ jānātīti samudāgamato paṭṭhāya sapubbabhāgaṃ sasambhāravisayaṃ saphalaṃ saudrayaṃ ariyaṃ maggaṃ jānāti avabujjhatīti maggaññū. Viditanti aññesampi ñātaṃ paṭiladdhaṃ hatthatale āmalakaṃ viya pākaṭaṃ akāsi, tathā katvā desesi. Amagge parivajjanena magge paṭipattīti tassa maggakusalatā viya amaggakusalatāpi icchitabbāti āha ‘‘magge ca amagge ca kovido’’ti. Ahaṃ paṭhamaṃ gatoti ahaṃ paṭhamamaggena samannāgato.

๕๘. คำว่า “อธิปปยาสะ” คือ การประกอบยิ่ง การประกอบด้วยความพิเศษ ด้วยสิ่งนี้, คือ การประกอบอันวิเศษ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “การประกอบยิ่ง”. คำว่า “ซึ่งมรรคนี้” คือ ตรัสถึงอริยมรรคมีองค์แปด. คำว่า “ในที่นี้” คือ ในพระสูตรนี้. คำว่า “โดยความเป็นของไม่เป็นไป” คือ โดยความเป็นของไม่เป็นไปก่อนการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า. คำว่า “รู้มรรค” คือ รู้และเข้าใจอริยมรรคที่มีส่วนเบื้องต้น มีอารมณ์เป็นเครื่องปรุงแต่ง มีผล มีความต่อเนื่อง ตั้งแต่การเกิดขึ้น จึงชื่อว่า “มัคคัญญู” (ผู้รู้มรรค). คำว่า “วิทิตัง” คือ ทำให้ปรากฏชัดเจน เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือ อันเป็นที่รู้และได้มาแล้วของผู้อื่นด้วย, และทรงแสดงอย่างนั้น. การประพฤติในมรรคด้วยการเว้นจากทางที่มิใช่มรรค เหมือนความฉลาดในมรรคของท่าน ความฉลาดในทางที่มิใช่มรรคก็เป็นที่พึงปรารถนาด้วย จึงตรัสว่า “ผู้ฉลาดทั้งในมรรคและทางที่มิใช่มรรค”. คำว่า “เราไปก่อน” คือ เราประกอบด้วยมรรคที่หนึ่ง.

Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

สัมมาสัมพุทธสุตตวัณณนา จบแล้ว.

7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā

๗. อนัตตลักขณสุตตวัณณนา

59. Purāṇupaṭṭhāketi [Pg.227] pubbe padhānapadahanakāle upaṭṭhākabhūte. ‘‘Avasavattanaṭṭhena assāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenā’’ti evaṃ pubbe vuttehi. Ettakena ṭhānenāti ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’ti ettakena suttapadesena. Akathitasseva kathanaṃ uttaraṃ, na kathitassāti vuttaṃ ‘‘tāni dassetvā’’ti. Samodhānetvāti sampiṇḍitvā. Vitthārakathāti vitthārato aṭṭhakathā. Anattalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ. Aniccatādīnampi hi tattha taṃdīpanatthameva vuttattā tadeva jeṭṭhaṃ padhānaṃ tathā veneyyajjhāsayato.

๕๙. คำว่า “ปุราณุปัฏฐาก” คือ ผู้เป็นอุปัฏฐากในกาลที่ทรงบำเพ็ญเพียรในกาลก่อน. โดยความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจ โดยความเป็นของไม่มีเจ้าของ โดยความเป็นของว่างเปล่า โดยความเป็นของปฏิเสธอัตตา ดังที่กล่าวมาแล้วก่อนหน้านี้. คำว่า “ด้วยฐานะเท่านี้” คือ ด้วยบทพระสูตรเท่านี้ ตั้งแต่ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา” จนถึง “วิญญาณของเราอย่าได้มีอย่างนี้เลย”. การกล่าวถึงสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวเป็นเรื่องภายหลัง ไม่ใช่สิ่งที่กล่าวแล้ว จึงกล่าวว่า “แสดงสิ่งเหล่านั้นแล้ว”. คำว่า “สะโมธาเนตวา” คือ รวบรวมแล้ว. คำว่า “วิตถารกถา” คือ อรรถกถาโดยพิสดาร. คำว่า “อนัตตลักขณะเท่านั้น” คือ กล่าวเพราะความเป็นของมากนั้น และเพราะความเป็นประธานนั้น. เพราะอนิจจตาเป็นต้นก็ถูกกล่าวไว้ในที่นั้นเพื่อแสดงสิ่งนั้นเท่านั้น สิ่งนั้นแหละจึงเป็นประธาน เป็นใหญ่ และเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล.

Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อนัตตลักขณสุตตวัณณนา จบแล้ว.

8. Mahālisuttavaṇṇanā

๘. มหาลิสุตตวัณณนา

60. Ekantadukkhantiādīni padāni vuttanayāneva, tasmā tattha vuttanayeneva attho veditabbo. Ettha ca yathā sarāgo hetu paccayo saṃkilesāya, evaṃ savipassano maggo hetu paccayo ca visuddhiyāti daṭṭhabbaṃ.

๖๐. บททั้งหลายมี “เอกันตทุกข์” เป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. และในที่นี้ พึงเห็นว่า เหมือนกับความกำหนัดเป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ความเศร้าหมอง ฉันใด มรรคที่ประกอบด้วยวิปัสสนาก็เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ความบริสุทธิ์ ฉันนั้น.

Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

มหาลิสุตตวัณณนา จบแล้ว.

9. Ādittasuttavaṇṇanā

๙. อาทิตตสุตตวัณณนา

61. Ekādasahīti rāgādīhi upāyāsapariyosānehi ekādasahi santāpanaṭṭhena aggīhi. Dvīsūti aṭṭhamanavamesu. Dukkhalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ.

๖๑. คำว่า “ด้วยสิบเอ็ดอย่าง” คือ ด้วยไฟสิบเอ็ดกอง มีราคะเป็นต้น มีความคับแค้นเป็นที่สุด โดยความเป็นของยังความเร่าร้อนให้เกิดขึ้น. คำว่า “ในสองอย่าง” คือ ในอย่างที่แปดและอย่างที่เก้า. คำว่า “ทุกขลักษณะเท่านั้น” คือ กล่าวเพราะความเป็นของมากนั้น และเพราะความเป็นประธานนั้น.

Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อาทิตตสุตตวัณณนา จบแล้ว.

10. Niruttipathasuttavaṇṇanā

๑๐. นิรุตติปถสุตตวัณณนา

62. Niruttiyova niruttipathāti patha-saddena padavaḍḍhanamāha yathā ‘‘bījāniyeva bījajātānī’’ti. Niruttivasenāti nibbacanavasena. Pathā ca atthānurūpabhāvato[Pg.228]. Tīṇipīti niruttiadhivacanapaññattipathapadāni. Tathā hi ‘‘phusatīti phasso’’tiādinā nīharitvā vacanaṃ nirutti, ‘‘sirīvaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’tiādinā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattaṃ adhivacanaṃ, ‘‘takko vitakko’’tiādinā taṃtaṃpakārena ñāpanato paññatti. Atha vā taṃtaṃatthappakāsanena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Adhi-saddo uparibhāge, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭoyamattho. Adhīnaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Atthassa paññāpanatthena paññattīti evaṃ niruttiādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā. Aññathā ‘‘phusatīti phasso’’tiādippakārena niddhāraṇavacanānaṃyeva niruttitā, sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakapakārānameva abhilāpanaṃ adhivacanatā. ‘‘Takko vitakko’’ti evaṃpakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ vacanānaṃ paññattitā ca āpajjeyya. Asaṃkiṇṇāti na saṃkiṇṇā. Tenāha ‘‘avijahitā…pe… achaḍḍitā’’ti. Na saṃkīyantīti na saṃkirīyanti, na saṃkīyissanti na saṃkirīyissantīti attho. Appaṭikuṭṭhāti na paṭikkhittā. Yasmā bhaṅgaṃ atikkantaṃ uppādādi atikkantameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘bhaṅgamevā’’ti. Yasmā desantaraṃ saṅkantopi atikkantanti vuccati, tasmā tadābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘desantaraṃ asaṅkamitvā’’ti vuttaṃ. Yattha yattha hi saṅkhārā uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti nirujjhanti vipariṇamanti vināsaṃ āpajjanti. Tenāha ‘‘vipariṇatanti…pe… naṭṭha’’nti. Apākaṭībhūtaṃ ajātattā eva.

๖๒. บทว่า นิรุตติปถะ คือ นิรุตติ นั่นเอง ท่านกล่าวเพิ่มบทด้วยศัพท์ว่า ปถะ เหมือนคำว่า "พืชทั้งหลายนั่นแหละ คือ ชาติแห่งพืชทั้งหลาย" บทว่า นิรุตติวเสนะ คือ โดยนัยแห่งนิรุตติ. และปถะ (ทาง) ย่อมเป็นไปตามความเหมาะสมแห่งอรรถ. บทว่า ตีณิปิ คือ บทว่า นิรุตติ อธิวจนะ และปัญญัตติ. จริงอยู่ คำที่ยกขึ้นแสดงด้วยบทว่า "ผัสสะ คือ สิ่งที่ถูกต้อง" เป็นต้น ชื่อว่า นิรุตติ. คำที่ตั้งต้นด้วยบทว่า "ผู้เพิ่มสิริ ผู้เพิ่มทรัพย์" เป็นต้น โดยทำคำพูดเท่านั้นให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า อธิวจนะ. คำที่ทำให้รู้ด้วยบทว่า "ตักกะ วิตักกะ" เป็นต้น โดยประการนั้นๆ ชื่อว่า ปัญญัตติ. อีกอย่างหนึ่ง คำที่กำหนดไว้ หรือคำที่แน่นอน ด้วยการประกาศอรรถนั้นๆ ชื่อว่า นิรุตติ. ศัพท์ว่า อธิ อยู่ในส่วนเบื้องบน คำที่อยู่เบื้องบน ชื่อว่า อธิวจนะ. เบื้องบนของอะไร? เบื้องบนของอรรถที่พึงประกาศ ความหมายนี้เป็นที่รู้กันอยู่. คำที่ขึ้นอยู่ ชื่อว่า อธิวจนะ. ขึ้นอยู่ด้วยอะไร? ด้วยอรรถ. คำที่ทำให้รู้ซึ่งอรรถ ชื่อว่า ปัญญัตติ. พึงทราบว่า การเป็นไปแห่งบทมีนิรุตติเป็นต้น ย่อมมีในคำพูดทั้งปวงอย่างนี้. มิฉะนั้น ความเป็นนิรุตติย่อมมีแก่คำที่กำหนดไว้ด้วยบทว่า "ผัสสะ คือ สิ่งที่ถูกต้อง" เป็นต้น เท่านั้น, ความเป็นอธิวจนะย่อมมีแก่คำที่กล่าวถึงด้วยบทว่า "ผู้เพิ่มสิริ ผู้เพิ่มทรัพย์" เป็นต้น เท่านั้น, และความเป็นปัญญัตติย่อมมีแก่คำที่ทำให้รู้ซึ่งอรรถอย่างเดียวกันด้วยบทว่า "ตักกะ วิตักกะ" เป็นต้น โดยประการนั้นๆ เท่านั้น. บทว่า อสังกีณา คือ ไม่ปะปนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ละทิ้ง...ไม่ทอดทิ้ง". บทว่า น สังกียันติ คือ ไม่ปะปนกัน, จะไม่ปะปนกัน ความหมายว่าอย่างนั้น. บทว่า อัปปฏิคุฏฐา คือ ไม่ถูกคัดค้าน. เพราะว่าสิ่งที่ล่วงพ้นความแตกสลายไปแล้ว ย่อมล่วงพ้นการเกิดขึ้นเป็นต้นไปแล้วด้วย, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความแตกสลายเท่านั้น". เพราะว่าแม้สิ่งที่เคลื่อนไปสู่ประเทศอื่น ก็เรียกว่าล่วงพ้นไปแล้ว, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าไม่มีสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่เคลื่อนไปสู่ประเทศอื่น". จริงอยู่ สังขารทั้งหลายเกิดขึ้น ณ ที่ใดๆ ย่อมแตกสลาย ดับไป แปรปรวน ถึงความพินาศ ณ ที่นั้นๆ นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แปรปรวนไปแล้ว...พินาศไปแล้ว". สิ่งที่ไม่ปรากฏ เพราะยังไม่เกิดนั่นเอง.

Vasabhaṇagottatāya vassabhaññā. Mūladiṭṭhigatikāti mūlabhūtā diṭṭhigatikā, imasmiṃ kappe sabbapaṭhamaṃ tādisadiṭṭhisamuppādakā. Punappunaṃ āvajjentassāti ahetuvādapaṭisaṃyuttaganthaṃ uggahetvā pariyāpuṇitvā tadatthaṃ vīmaṃsantassa ‘‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, ‘‘natthi hetū’’tiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathāgahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmūpatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti [Pg.229] gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe adhiṭṭhitatāya anekaggataṃ pahāya cittaṃ ekaggataṃ appitaṃ viya hoti micchāsamādhinā. Sopi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Tattha paṭhame satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame pana javane sampatte atekiccho hoti. Tenāha ‘‘assādentassā’’tiādi. Imesupīti dvīsupi ṭhānesu.

เพราะมีโคตรชื่อวสภะ จึงชื่อว่า วัสสภัญญะ. บทว่า มูลทิฏฐิคติกา คือ ผู้มีทิฏฐิเป็นมูลฐาน, ผู้ทำให้เกิดทิฏฐิเช่นนั้นเป็นครั้งแรกในกัปนี้. บทว่า ปุนัปปุนัง อาวชเชนตัสสะ คือ เมื่อบุคคลเรียนรู้และท่องจำคัมภีร์ที่ประกอบด้วยอเหตุกวาทะ (ทฤษฎีที่ปฏิเสธเหตุ) แล้วพิจารณาอรรถนั้นอยู่ มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นในอารมณ์แห่งลัทธิที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า "ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยเพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย" เมื่ออรรถที่ได้ยินมาโดยนัยมีอาทิว่า "ไม่มีเหตุ" ปรากฏแก่จิตโดยมีรูปเหมือนมีกาย ด้วยการตรึกตรองถึงอาการนั้นๆ และเมื่อบุคคลนั้นได้ยึดถือไว้ด้วยความอดทนในการพิจารณาว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างนี้" ด้วยความคุ้นเคยมานาน และเมื่อบุคคลนั้นเสพและทำให้มากอย่างนั้นซ้ำๆ ตัณหาที่ประกอบด้วยลัทธินั้น ซึ่งได้ชื่อว่า มิจฉาสติ ย่อมตั้งมั่น โดยยึดถือสิ่งที่ไม่ใช่สภาพนั้นว่าเป็น "สภาพนั้น" โดยได้รับการอุปถัมภ์จากมิจฉาวายามะที่ตั้งมั่นด้วยมิจฉาวิตก. ด้วยการได้ปัจจัยมีวิตกเป็นต้นตามสมควร และด้วยการตั้งมั่นในอารมณ์นั้น จิตย่อมละความไม่เป็นเอกัคคตาเสีย แล้วตั้งมั่นเป็นเอกัคคตา เหมือนถูกตรึงไว้ด้วยมิจฉาสมาธิ. พึงทราบว่า แม้มิจฉาสมาธินั้นก็มีกำลังแห่งภาวนาที่ได้มาด้วยปัจจัยพิเศษ ย่อมทำหน้าที่คล้ายสมาธิในที่เช่นนี้ เหมือนในการแทงขนทรายเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อชวนวาระในส่วนเบื้องต้นดำเนินไปโดยอาการนั้นหลายครั้ง ชวนะ ๗ ดวงย่อมแล่นไปในชวนวาระสุดท้าย. ในชวนะดวงแรก ย่อมยังมีการแก้ไขได้, แม้ในดวงที่สองเป็นต้นก็เช่นกัน. แต่เมื่อถึงชวนะดวงที่เจ็ด ย่อมแก้ไขไม่ได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อเสวยอัสสาทะ" เป็นต้น. บทว่า อิเมสุปิ คือ ในที่ทั้งสองนี้.

Paccuppannaṃ vāti ettha iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘yadetaṃ anāgataṃ nāma, nayidaṃ anāgata’’ntiādikaṃ saṅgaṇhāti. Tepīti te vassabhaññāpi na maññiṃsu lokasamaññāya anatikkamanīyato. Tenāha ‘‘atītaṃ panā’’tiādi. Khandhānaṃ upari niruḷhā paṇṇatti.

ในบทว่า ปัจจุปปันนัง วา นี้ ศัพท์ว่า อิติ มีอรรถว่า เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงรวบรวมคำมีอาทิว่า "อนาคตชื่อใด อนาคตนี้ไม่ใช่อนาคต" เป็นต้น. บทว่า เตปิ คือ แม้วัสสภัญญะเหล่านั้นก็ไม่สำคัญมั่นหมาย เพราะไม่อาจก้าวล่วงสมัญญาของโลกได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ส่วนอดีต" เป็นต้น. บัญญัติที่ตั้งอยู่บนขันธ์ทั้งหลาย.

Niruttipathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยนิรุตติปถสูตร จบแล้ว.

Upayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอุปายวรรค จบแล้ว.

7. Arahantavaggo

๗. อรหันตวรรค

1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาว่าด้วยอุปาทิยมานสูตร

63. Gaṇhamānoti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā gaṇhamāno. Pāsenāti rāgapāsena. Tañhi māro mārapāsoti maññati. Tenāha ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33). Mutto nāma hoti anupādiyato sabbaso khandhassa abhāvato.

๖๓. บทว่า คัณหมาโน คือ ผู้ยึดถือด้วยบทมีอาทิว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา". บทว่า ปาเสนะ คือ ด้วยบ่วงคือราคะ. จริงอยู่ มารย่อมสำคัญบ่วงนั้นว่าเป็นบ่วงของมาร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บ่วงที่เที่ยวไปในอากาศ คือ ใจที่เที่ยวไปนี้" (สํ. ส. 1.151; มหาวรรค 33). ชื่อว่า ผู้หลุดพ้น เพราะไม่มีขันธ์โดยประการทั้งปวง เพราะไม่ยึดถือ.

Upādiyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอุปาทิยมานสูตร จบแล้ว.

2-6. Maññamānasuttādivaṇṇanā

๒-๖. อรรถกถาว่าด้วยมัญญมานสูตรเป็นต้น

64-68. ‘‘Etaṃ [Pg.230] mamā’’tiādinā. Maññanā abhinandanā ca. Taṇhāchandoti taṇhā eva chando. Sā hi taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, chandikataṭṭhena chando. Catutthaṃ aniccalakkhaṇamukhena vuttaṃ, pañcamaṃ dukkhalakkhaṇamukhena, chaṭṭhaṃ anattalakkhaṇamukhena. Sesaṃ tīsupi sadisamevāti vuttaṃ ‘‘eseva nayo’’ti.

64-68. ด้วยบทมีอาทิว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา". ความสำคัญมั่นหมายและความเพลิดเพลิน. บทว่า ตัณหาฉันทะ คือ ตัณหานั่นแหละคือฉันทะ. จริงอยู่ ตัณหานั้นชื่อว่า ตัณหา เพราะอรรถว่าทะยานอยาก, ชื่อว่า ฉันทะ เพราะอรรถว่าทำให้พอใจ. สูตรที่สี่กล่าวโดยนัยแห่งอนิจจลักษณะ, สูตรที่ห้ากล่าวโดยนัยแห่งทุกขลักษณะ, สูตรที่หกกล่าวโดยนัยแห่งอนัตตลักษณะ. ส่วนที่เหลือเหมือนกันในทั้งสามสูตร จึงกล่าวว่า "พึงทราบโดยนัยนี้".

Maññamānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยมัญญมานสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

7. Anattaniyasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาว่าด้วยอนัตตนิยสูตร

69. Anattaniyanti na attaniyaṃ. Tenāha ‘‘na attano santaka’’nti.

๖๙. บทว่า อนัตตนิยัง คือ ไม่ใช่ของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่สมบัติของตน".

Anattaniyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอนัตตนิยสูตร จบแล้ว.

8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā

๘-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยรชนียสัณฐิตสูตรเป็นต้น

70-72. Rajanīyenāti rajanīyena rāguppādakena. Tenāha ‘‘rāgassa paccayabhāvenā’’ti. Rāhulasaṃyutte rāhulattherassa pucchāvasena āgatā. Idha rādhattherassa surādhattherassa ca pucchāvasena, pāḷi pana sabbattha sadisā. Tenāha ‘‘vuttanayeneva veditabbānī’’ti.

๗๐-๗๒. บทว่า รชนีเยนะ คือ ด้วยสิ่งที่ยังราคะให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยความเป็นปัจจัยแห่งราคะ". สูตรเหล่านี้มาโดยอาศัยการถามของพระราหุลเถระในราหุลสังยุตต์. ในที่นี้มาโดยอาศัยการถามของพระราธเถระและพระสุราธเถระ, แต่พระบาลีเหมือนกันในทุกที่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง".

Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยรชนียสัณฐิตสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

Arahantavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอรหันตวรรค จบแล้ว.

8. Khajjanīyavaggo

๘. ขัชชนียวรรค

1-3. Assādasuttādivaṇṇanā

๑-๓. อรรถกถาว่าด้วยอัสสาทสูตรเป็นต้น

73-75. Catusaccameva kathitaṃ assādādīnañceva samudayādīnañca vasena desanāya pavattattā. Yasmā assādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccaṃ nirodhasaccañcāti vuttovāyamattho; dutiye samudayassādo [Pg.231] samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, atthaṅgamo nirodhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccanti vuttovāyamattho; tatiyaṃ ariyasāvakasseva vasena vuttaṃ.

๗๓-๗๕. พระพุทธองค์ตรัสอริยสัจสี่เท่านั้น เพราะการแสดงดำเนินไปโดยอาศัยอัสสาทะเป็นต้น และสมุทัยเป็นต้น. เพราะอรรถนี้กล่าวไว้ว่า อัสสาทะเป็นสมุทัยสัจจะ, อาทีนวะเป็นทุกขสัจจะ, นิสสรณะเป็นมรรคสัจจะและนิโรธสัจจะ; ในสูตรที่สอง อรรถนี้กล่าวไว้ว่า อัสสาทะแห่งสมุทัยเป็นสมุทัยสัจจะ, อาทีนวะเป็นทุกขสัจจะ, อัตถังคมะเป็นนิโรธสัจจะ, นิสสรณะเป็นมรรคสัจจะ; ส่วนสูตรที่สามกล่าวโดยอาศัยพระอริยสาวกเท่านั้น.

Assādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอัสสาทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

4. Arahantasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาว่าด้วยอรหันตสูตร

76. Yattakā sattāvāsāti tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye āvasanaṭṭhena sattā eva sattāvāsā. Tena yattakā sattāvāsā, tehi sabbehipi ete aggā ete seṭṭhā, ye ime arahantāti dasseti. Purimanayenevāti purimasmiṃ sattaṭṭhānakosallasutte vuttanayena.

๗๖. บทว่า ยัตตกาสัตตาวาสา คือ สัตว์ทั้งหลายนั่นแหละเป็นสัตตาวาสะ เพราะอรรถว่าอาศัยอยู่ในหมู่สัตว์นั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า สัตว์ทั้งหลายที่เป็นสัตตาวาสะทั้งหมดนั้น พระอรหันต์เหล่านี้เป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์เหล่านั้นทั้งหมด. บทว่า ปุริมะนะเยเนวะ คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ในสัตตัฏฐานโกสัลลสูตรก่อนนั่นเอง.

Tadatthaparidīpanāhīti ‘‘pañcakkhandhe pariññāya. Taṇhā tesaṃ na vijjati. Asmimāno samucchinno’’tiādinā tassa yathāniddiṭṭhassa suttassa atthadīpanāhi ceva ‘‘anejaṃ te anuppattā, cittaṃ tesaṃ anāvila’’ntiādinā visesatthaparidīpanāhi ca. Jhānamaggaphalapariyāpannaṃ atisayitasukhaṃ etesamatthīti sukhinoti āha ‘‘jhāna…pe… sukhitā’’ti. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ettha tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vijjatīti vuttaṃ. Vaṭṭamūlikāya taṇhāya abhāvā ‘‘nandī tesaṃ na vijjatī’’ti ettha vuccatīti. Imassapīti pi-saddena dukkhassābhāvenapīti dukkhābhāvo viya vaṭṭamūlikataṇhābhāvo sampiṇḍīyatīti daṭṭhabbaṃ. Tena hi te anupādisesanibbānappattiyā accantasukhitā evāti vuccantīti. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinayappavattiyā navavidho. Ñāṇenāti aggamaggaññāṇena.

คำว่า ด้วยการแสดงอรรถแห่งสูตรนั้น คือ ด้วยการแสดงอรรถแห่งสูตรนั้นที่ตรัสไว้แล้วอย่างนั้น มีอาทิว่า “รู้แจ้งขันธ์ ๕ แล้ว ตัณหาของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี อัสมิมานะถูกตัดขาดแล้ว” และด้วยการแสดงอรรถพิเศษ มีอาทิว่า “ท่านเหล่านั้นบรรลุความไม่หวั่นไหวแล้ว จิตของท่านเหล่านั้นไม่ขุ่นมัว” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ผู้มีฌาน...เป...ผู้มีความสุข” เพราะท่านเหล่านั้นมีความสุขอย่างยิ่งที่สงเคราะห์เข้าในฌาน มรรค และผล ในคำว่า “ตัณหาของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี” นี้ หมายถึง ตัณหาที่ก่อให้เกิดทุกข์ในอบายของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี เพราะไม่มีตัณหาที่เป็นมูลรากแห่งวัฏฏะ จึงตรัสในคำว่า “ความเพลินของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี” พึงทราบว่า ในคำว่า “แม้แห่งทุกข์นี้” ด้วยคำว่า “ปิ” (แม้) นั้น หมายถึง แม้เพราะไม่มีทุกข์ ก็รวมเอาการไม่มีตัณหาที่เป็นมูลรากแห่งวัฏฏะไว้ด้วย เหมือนกับการไม่มีทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่ามีความสุขอย่างยิ่งด้วยการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน มานะ ๙ อย่าง ย่อมเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า” ด้วยญาณ คือ ด้วยอัคคมรรคญาณ

Arahattaṃ anuppattā. Alittāti amakkhitā. Brahmabhūtāti brahmabhāvaṃ pattā, brahmato vā ariyamaggañāṇato bhūtā ariyāya jātiyā jātā. Satta saddhammā gocaro pavattiṭṭhānaṃ etesanti sattasaddhammagocarā.

บรรลุพระอรหัตแล้ว คำว่า อลิตตา คือ ไม่แปดเปื้อน คำว่า พรหมภูตา คือ บรรลุความเป็นพรหม หรือเป็นผู้เกิดจากพรหม คือจากอริยมรรคญาณ เกิดแล้วด้วยอริยชาติ คำว่า สัตตสัทธัมมโคจรา คือ มีสัทธรรม ๗ เป็นโคจร เป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของท่านเหล่านั้น

Nirāsaṅkacāro nāma gahito kutocipi tesaṃ āsaṅkāya abhāvato. Sammādiṭṭhiādīhi dasahi aṅgehi sammāvimutti-sammāñāṇapariyosānehi. ‘‘Āguṃ na karotī’’tiādīhi catūhi kāraṇehi. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti idampi taṇhāpahānassa bahūpakāratādassanaṃ. Tenāha ‘‘dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthī’’ti.

ชื่อว่า นิราสังกจาร คือ ผู้มีปกติเที่ยวไปโดยปราศจากความหวาดระแวง เพราะไม่มีความหวาดระแวงใดๆ ของท่านเหล่านั้น (ทรงถือเอาแล้ว) ด้วยองค์ ๑๐ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีสัมมาวิมุตติและสัมมาญาณเป็นที่สุด ด้วยเหตุ ๔ ประการ มีอาทิว่า “ไม่ทำความผิด” คำว่า “ตัณหาของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี” นี้ ก็เป็นการแสดงถึงประโยชน์อันมากของการละตัณหา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “แม้ตัณหาที่ทำให้เป็นทาส ก็ไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น”

Na [Pg.232] vikampanti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā.

ไม่หวั่นไหวด้วยมานะมีอาทิว่า “เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า”

Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnanti ettha ‘‘uddhaṃ vuccatī’’tiādinā rūpamukhena attabhāvaṃ gahetvā pavatto paṭhamanayo. Kālattayavasena dhammappavattiṃ gahetvā pavatto dutiyanayo. Ṭhānavasena sakalalokadhātuṃ gahetvā pavatto tatiyanayo. Buddhāti cattāri saccāni buddhavanto.

ในคำว่า “เบื้องบน เบื้องขวาง เบื้องต่ำ” นี้ นัยที่ ๑ เป็นไปโดยการถือเอาอัตภาพโดยมุขคือรูป มีอาทิว่า “เบื้องบน” นัยที่ ๒ เป็นไปโดยการถือเอาการเป็นไปแห่งธรรมโดยอาศัยกาล ๓ นัยที่ ๓ เป็นไปโดยการถือเอาโลกธาตุทั้งหมดโดยอาศัยสถานที่ คำว่า พุทธา คือ ผู้มี (ความรู้) ในสัจจะ ๔

Sīhanādasamodhānanti sīhanādānaṃ saṃkalanaṃ. Loke attano uttaritarassābhāvā anuttarā. Uttaro tāva tiṭṭhatu puriso, sadisopi tāva natthīti asadisā. Sakalampi bhavaṃ uttaritvā bhavapiṭṭhe ṭhatvā vimuttisukhena sukhitattādivasena ekavīsatiyākārehi sīhanādaṃ nadanti.

คำว่า สีหนาทสโมธาน คือ การรวมกันแห่งสีหนาท เป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า เพราะไม่มีผู้ยิ่งกว่าตนในโลก เป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน เพราะแม้แต่บุคคลผู้เสมอเหมือนก็ยังไม่มี จะกล่าวไปไยถึงผู้ยิ่งกว่า ท่านเหล่านั้นบันลือสีหนาทด้วยอาการ ๒๑ อย่าง มีอาทิว่า เป็นผู้มีความสุขด้วยวิมุตติสุข โดยการก้าวล่วงภพทั้งหมดแล้วตั้งอยู่บนหลังภพ

Arahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอรัหันตสูตร จบแล้ว

5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาอรัหันตสูตรที่ ๒

77. Suddhikamevāti suddhasaṃkhittabandhameva katvā.

๗๗. คำว่า สุทธิกเมวะ คือ ทำเพียงการผูกร้อยย่อๆ อย่างบริสุทธิ์เท่านั้น

Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอรัหันตสูตรที่ ๒ จบแล้ว

6. Sīhasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาสีหสูตร

78. Sīhoti parissayasahanato paṭipakkhahananato ca ‘‘sīho’ti laddhanāmo migādhipati. Cattāroti ca samānepi sīhajātikabhāve vaṇṇavisesādisiddhena visesena cattāro sīhā. Te idāni nāmato vaṇṇato āhārato dassetvā idhādhippetasīhaṃ nānappakārato vibhāvetuṃ ‘‘tiṇasīho’’tiādi āraddhaṃ. Tiṇabhakkho sīho tiṇasīho purimapade uttarapadalopena yathā ‘‘sākapatthivo’’ti. Kāḷavaṇṇatāya kāḷasīho. Tathā paṇḍusīho. Tenāha ‘‘kāḷasīho kāḷagāvisadiso, paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso’’ti. Rattakambalassa viya kesaro kesarakalāpo etassa atthīti kesarī. Lākhārasaparikammakatehi viya pādapariyantehīti yojanā.

๗๘. คำว่า สีหะ คือ เจ้าแห่งเนื้อผู้ได้ชื่อว่า “สีหะ” เพราะทนต่ออันตรายและกำจัดปฏิปักษ์ได้ และคำว่า สี่ คือ สิงห์ ๔ ชนิด โดยความพิเศษที่สำเร็จด้วยความแตกต่างแห่งสีเป็นต้น แม้จะมีความเป็นสิงห์ชาติเดียวกัน บัดนี้ เพื่อแสดงสิงห์ที่ประสงค์ในที่นี้โดยประการต่างๆ จึงเริ่มกล่าวว่า “ติณสีหะ” เป็นต้น โดยแสดงสิงห์เหล่านั้นโดยชื่อ โดยสี โดยอาหาร สิงห์ที่กินหญ้า ชื่อว่า “ติณสีหะ” โดยการลบอุตตรบทในปุริมบท เหมือนคำว่า “สากปัตถิวะ” (พระราชาผู้โปรดผัก) สิงห์สีดำ ชื่อว่า “กาฬสีหะ” เพราะมีสีดำ เช่นเดียวกัน สิงห์สีเหลืองอ่อน ชื่อว่า “ปัณฑุสีหะ” เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “กาฬสีหะ เหมือนโคดำ, ปัณฑุสีหะ เหมือนโคที่มีสีเหมือนใบไม้เหลือง” คำว่า เกสรี คือ สิงห์ที่มีแผงคอเหมือนผ้ากัมพลแดง พึงประกอบความว่า มีปลายเท้าเหมือนถูกตกแต่งด้วยน้ำครั่ง

Kammānubhāvasiddhaādhipaccamahesakkhatāhi [Pg.233] sabbamigagaṇassa rājā suvaṇṇaguhato vātiādi ‘‘sīhassa vihāro kiriyā evaṃ hotī’’ti katvā vuttaṃ.

คำว่า “ราชาแห่งหมู่เนื้อทั้งปวง” โดยความเป็นใหญ่และมีอานุภาพมากที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรม จากถ้ำทองคำ เป็นต้น ตรัสไว้โดยทำความว่า “การอยู่และการกระทำของสิงห์เป็นอย่างนี้”

Samaṃ patiṭṭhāpetvāti sabbabhāgehi samameva bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā. Ākaḍḍhitvāti purato ākaḍḍhitvā. Abhiharitvāti abhimukhaṃ haritvā. Saṅghātanti vināsaṃ. Vīsatiyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ usabhaṃ.

คำว่า ตั้งไว้เสมอกัน คือ ตั้งไว้บนพื้นดินเสมอกันด้วยทุกส่วน คำว่า อาขิฏฐิตวา คือ ดึงมาข้างหน้า คำว่า อภิหริตวา คือ นำมาตรงหน้า คำว่า สังฆาต คือ ความพินาศ สถานที่ยาว ๒๐ ไม้พลอง ชื่อว่า “อุสภะ”

Samasīhoti samajātiko samabhāgo ca sīho. Samānosmīti desanāmattaṃ, samappabhāvatāyapi na bhāyati. Sakkāyadiṭṭhibalavatāyāti ‘‘ke aññe amhehi uttaritarā, atha kho mayameva mahābalā’’ti evaṃ balātimānanimittāya ahaṅkārahetubhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā balabhāvena. Sakkāyadiṭṭhipahīnattāti sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā nirahaṅkārattā attasinehassa suṭṭhu samugghāṭitattā na bhāyati.

คำว่า สมสีหะ คือ สิงห์ที่มีชาติเสมอกันและมีส่วนเสมอกัน คำว่า “เราเสมอ” เป็นเพียงการแสดงเท่านั้น ไม่กลัวแม้เพราะความเป็นผู้มีอานุภาพเสมอกัน คำว่า “เพราะสักกายทิฏฐิมีกำลัง” คือ เพราะความมีกำลังแห่งสักกายทิฏฐิที่เป็นเหตุแห่งอหังการ ซึ่งเป็นเครื่องหมายแห่งความถือตัวว่ามีกำลังอย่างนี้ว่า “ใครอื่นจะยิ่งกว่าเราเล่า มีแต่เราเท่านั้นที่มีกำลังมาก” คำว่า “เพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว” คือ ไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว เพราะไม่มีอหังการ เพราะถอนความรักตนได้อย่างดีแล้ว

Tathā tathāti sīhasadisatādinā tena tena pakārena attānaṃ kathesīti vatvā tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘sīhoti kho’’tiādi vuttaṃ.

คำว่า “อย่างนั้นๆ” คือ กล่าวว่า “พระองค์ทรงแสดงพระองค์โดยประการนั้นๆ มีความเหมือนสิงห์เป็นต้น” แล้วจึงตรัสคำว่า “สีหะแล” เป็นต้น เพื่ออธิบายความหมายนั้นให้ปรากฏ

Katābhinīhārassa lokanāthassa bodhiyā niyatabhāvappattiyā ekantabhāvībuddhabhāvoti katvā ‘‘tīsu pāsādesu nivāsakālo, magadharañño paṭiññādānakālo, pāyāsassa paribhuttakālo’’tiādinā abhisambodhito purimāvatthāpi sīhasadisaṃ katvā dassitā. Bhāvini, bhūtopacāropi hi lokavohāro. Vijjābhāvasāmaññato bhūtavijjā itaravijjāpi ekajjhaṃ gahetvā paṭiccasamuppādasammasanato taṃ puretaraṃ siddhaṃ vipākaṃ viya katvā āha ‘‘tisso vijjā visodhetvā’’ti. Anulomapaṭilomato pavattañāṇavasena ‘‘yamakañāṇamanthanenā’’ti vuttaṃ.

โดยทำความว่า “ความเป็นพระพุทธเจ้าที่พึงมีโดยส่วนเดียว เพราะการบรรลุความเป็นผู้เที่ยงแท้แห่งพระโพธิญาณของพระโลกนาถผู้ทรงกระทำอภินิหารแล้ว” จึงแสดงแม้สภาวะก่อนการตรัสรู้ มีอาทิว่า “กาลที่ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง, กาลที่ทรงรับปฏิญญาของพระราชาแห่งมคธ, กาลที่ทรงเสวยข้าวมธุปายาส” ให้เหมือนสิงห์ อนึ่ง การกล่าวถึงสิ่งที่ยังไม่เกิดว่าเกิดแล้ว (ภาวินีภูโตปจาร) ก็เป็นโลกโวหาร โดยการถือเอาวิชชาที่เกิดแล้วและวิชชาอื่นๆ รวมกัน เพราะความมีวิชชาเสมอกัน และโดยการพิจารณาปฏิจจสมุปบาท จึงตรัสว่า “ชำระวิชชา ๓ ให้บริสุทธิ์แล้ว” โดยทำผลที่สำเร็จก่อนนั้นให้เหมือนกับว่าสำเร็จแล้ว ตรัสว่า “ด้วยการกวนด้วยยมกญาณ” โดยอาศัยญาณที่เป็นไปโดยอนุโลมและปฏิโลม

Tattha viharantassāti ajapālanigrodhamūle viharantassa. Ekādasame divaseti sattasattāhato paraṃ ekādasame divase. Acalapallaṅketi isipatane dhammacakkapavattanatthaṃ nisinnapallaṅke. Tampi hi kenaci appaṭivattiyadhammacakkapavattanatthaṃ [Pg.234] nisajjāti katvā vajirāsanaṃ viya acalapallaṅkaṃ vuccati. Imasmiñca pana padeti ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādinayappavatte imasmiṃ saddhammakoṭṭhāse. Dhammaghoso…pe… dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi ‘‘sabbattha ṭhitā suṇantū’’ti adhiṭṭhānena. Soḷasahākārehīti ‘‘dukkhapariññā, samudayappahānaṃ, nirodhasacchikiriyā, maggabhāvanā’’ti evaṃ ekekasmiṃ magge cattāri cattāri katvā soḷasahi ākārehi.

คำว่า “เมื่อประทับอยู่ที่นั้น” คือ เมื่อประทับอยู่ที่โคนต้นอชปาลนิโครธ คำว่า “ในวันที่ ๑๑” คือ ในวันที่ ๑๑ หลังจากสัปดาห์ที่ ๗ คำว่า “บนบัลลังก์อันไม่หวั่นไหว” คือ บนบัลลังก์ที่ประทับนั่งเพื่อทรงประกาศพระธรรมจักรที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน อนึ่ง บัลลังก์นั้นก็ชื่อว่า “บัลลังก์อันไม่หวั่นไหว” เหมือนวัชรอาสน์ โดยทำความว่า “เป็นการประทับนั่งเพื่อทรงประกาศพระธรรมจักรที่ใครๆ ไม่อาจให้เป็นไปกลับได้” อนึ่ง ในบทนี้ คือ ในส่วนแห่งพระสัทธรรมนี้ที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุด ๒ อย่างนี้” เสียงแห่งธรรม...เป...แผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุด้วยอธิษฐานว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในที่ทั้งปวงจงฟังเถิด” ด้วยอาการ ๑๖ อย่าง คือ โดยการทำอย่างละ ๔ อย่างในมรรคแต่ละอย่างอย่างนี้ว่า “การกำหนดรู้ทุกข์, การละสมุทัย, การทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ, การเจริญมรรค”

Vuttoyeva, na idha vattabbo, tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo. Yasmā ca aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti ārabhitvā udānaṭṭhakathādīsupi (udā. aṭṭha. 18; itivu. 38) tathāgatapadassa attho vutto eva, tasmā tattha vuttanayena attho veditabbo. Yadipi bhagavā na bodhipallaṅke nisinnamattova abhisambuddho jāto, tathāpi tāya nisajjāya nisinnova panujja sabbaparissayaṃ abhisambuddho jāto. Tathā hi taṃ ‘‘aparājitapallaṅka’’nti vuccati. Tasmā ‘‘yāva bodhipallaṅkā vā’’ti vatvā tena aparitussanto ‘‘yāva arahattamaggañāṇā vā’’ti āha.

กล่าวไว้แล้ว ไม่ควรกล่าวในที่นี้อีก เพราะฉะนั้น พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล ดังนี้เป็นอธิบาย. และเพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการอื่นอีก เริ่มกล่าวไว้ในอรรถกถาอุทานเป็นต้น (อุ.อ. 18; อิติ. 38) ความแห่งบทว่า ตถาคต ก็กล่าวไว้แล้วนั่นแล เพราะฉะนั้น พึงทราบความด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. ถึงแม้พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสรู้เพียงแค่นั่งบนโพธิบัลลังก์เท่านั้น แต่ก็ทรงนั่งด้วยการนั่งนั้นนั่นแล ทรงขจัดอุปสรรคทั้งปวงแล้วจึงตรัสรู้. เพราะเหตุนั้น บัลลังก์นั้นจึงชื่อว่า "อปรชิตบัลลังก์" (บัลลังก์ที่ไม่มีใครเอาชนะได้). เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า "จนถึงโพธิบัลลังก์" แล้วไม่พอใจด้วยคำนั้น จึงกล่าวว่า "จนถึงอรหัตตมรรคญาณ" ดังนี้.

Iti rūpanti ettha iti-saddo nidassanattho. Tena rūpaṃ sarūpato parimāṇato paricchedato dassitanti āha ‘‘idaṃ rupa’’ntiādi. ‘‘Idaṃ rūpa’’nti hi iminā bhūtupādāyabhedarūpaṃ sarūpato dassitaṃ. Ettakaṃ rūpanti iminā taṃ parimāṇato dassitaṃ. Tassa ca parimāṇassa ekantabhāvadassanena ‘‘na ito bhiyyo rūpaṃ atthī’’ti vuttaṃ. Sabhāvatoti salakkhaṇato. Sarasatoti sakiccato. Pariyantatoti parimāṇapariyantato. Paricchedatoti yattake ṭhāne tassa pavatti, tassa paricchedanato. Paricchindanatoti pariyosānappattito. Taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti yathāvuttena vibhāgena. Ayaṃ rūpassa samudayo nāmāti ayaṃ āhārādi rūpassa samudayo nāma. Tenāha ‘‘ettāvatā’’tiādi. Atthaṅgamoti nirodho. ‘‘Āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti ca asādhāraṇameva gahetvā sese ādi-saddena saṅgaṇhāti.

ในบทว่า อิติ รูปัง นี้ ศัพท์ว่า อิติ เป็นอรรถแห่งการแสดง. ด้วยศัพท์นั้น รูปอันแสดงโดยสภาวะ โดยประมาณ โดยการกำหนด จึงกล่าวว่า "อิทัง รูปัง" (รูปนี้) เป็นต้น. ด้วยบทว่า "อิทัง รูปัง" นี้แล รูปอันจำแนกเป็นภูตรูปและอุปาทายรูป ย่อมแสดงโดยสภาวะ. ด้วยบทว่า "เอตฺตกํ รูปํ" (รูปมีประมาณเท่านี้) นี้ รูปนั้นย่อมแสดงโดยประมาณ. และด้วยการแสดงความเป็นที่สุดแห่งประมาณนั้น จึงกล่าวว่า "รูปอื่นยิ่งกว่านี้ไม่มี". บทว่า สภาวโต คือ โดยลักษณะเฉพาะตน. บทว่า สรสโต คือ โดยกิจของตน. บทว่า ปริยนฺตโต คือ โดยที่สุดแห่งประมาณ. บทว่า ปริจฺเฉทโต คือ โดยการกำหนดแห่งรูปนั้นว่ามีอยู่ในที่ใด. บทว่า ปริจฺฉินฺทนโต คือ โดยการถึงที่สุด. ทั้งหมดนั้นย่อมแสดงด้วยการจำแนกที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อยัง รูปสฺส สมุทโย นาม (นี้เป็นสมุทัยแห่งรูป) คือ สมุทัยแห่งรูปอันมีอาหารเป็นต้นนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เอตฺตาวตา" (ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้) เป็นต้น. บทว่า อตฺถงฺคโม คือ ความดับ. และเมื่อถือเอาเฉพาะบทว่า "อาหารถมุทัย อาหารนิโรธ" อันไม่ทั่วไปแล้ว ย่อมสงเคราะห์ที่เหลือด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" (เป็นต้น).

Paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitanti [Pg.235] paṇṇāsaudayabbayalakkhaṇavibhūsitaṃ samudayatthaṅgamagahaṇato. Khīṇāsavattāti anavasesaṃ sāvasesañca āsavānaṃ parikkhīṇattā. Anāgāmīnampi hi bhayaṃ cittutrāso ca na hotīti. Ñāṇasaṃvego bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ. Itaresaṃ pana devānanti akhīṇāsave deve sandhāya vadati. Bhoti dhammālapanamattanti vācasikaṃ tathālapanamattaṃ.

บทว่า ปณฺณาสลกฺขณปฏิมาณฑิตํ (ประดับด้วยลักษณะ ๕๐) คือ ประดับด้วยลักษณะแห่งความเกิดและความดับ ๕๐ อย่าง เพราะถือเอาสมุทัยและอัสดง. บทว่า ขีณาสวตฺตา (เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะ) คือ เพราะอาสวะสิ้นไปโดยไม่เหลือและโดยมีเหลือ. เพราะว่าแม้แก่พระอนาคามี ภัยและความสะดุ้งแห่งจิตก็ย่อมไม่มี. บทว่า ญาณสํเวโค คือ ญาณที่ปรากฏเป็นภัย. ส่วนบทว่า อิเตเรสํ เทวานํ (แก่เทพเหล่าอื่น) นั้น ตรัสหมายถึงเทพผู้ยังไม่สิ้นอาสวะ. บทว่า โหติ ธมฺมาลปนมตฺตํ (เป็นเพียงการสนทนาธรรม) คือ เป็นเพียงการสนทนาด้วยวาจาอย่างนั้น.

Cakkanti satthu āṇācakkaṃ, taṃ pana dhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Tattha ariyasāvakānaṃ paṭivedhadhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Itaresaṃ desanādhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Duvidhepi ñāṇaṃ padhānanti ñāṇasīsena vuttaṃ ‘‘paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampī’’ti. Idāni taṃ ñāṇadvayaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘paṭivedhañāṇaṃ nāmā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā cassa ñāṇassa suppaṭividdhattā bhagavā tāni saṭṭhi nayasahassāni veneyyānaṃ dassetuṃ samattho ahosi, tasmā tāni saṭṭhi nayasahassāni tena ñāṇena saddhiṃyeva siddhānīti katvā dassento ‘‘saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhī’’ti āha. Tiparivaṭṭanti idaṃ dukkhanti ca, pariññeyyanti ca, pariññātanti ca evaṃ tiparivaṭṭaṃ, taṃyeva dvādasākāraṃ. Tanti desanāñāṇaṃ pavatteti esa bhagavā. Appaṭipuggaloti patinidhibhūtapuggalarahito. Ekasadisassāti nibbikārassa.

บทว่า จกฺกํ (จักร) คือ จักรแห่งพระบัญชาของพระศาสดา, จักรนั้นแลมาแล้วจากธรรม จึงชื่อว่า ธรรมจักร. ในธรรมจักรนั้น จักรที่มาแล้วจากธรรมคือการแทงตลอดของพระอริยสาวก จึงชื่อว่า ธรรมจักร. ส่วนจักรที่มาแล้วจากธรรมคือการแสดงของชนเหล่าอื่น จึงชื่อว่า ธรรมจักร. ญาณทั้งสองอย่างเป็นประธาน จึงกล่าวด้วยหัวข้อแห่งญาณว่า "ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ". บัดนี้ เพื่อแสดงญาณทั้งสองนั้นโดยสภาวะ จึงกล่าวว่า "ปฏิเวธญาณชื่อว่า" เป็นต้น. และเพราะญาณนั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงแทงตลอดดีแล้ว พระองค์จึงสามารถแสดงอุบาย ๖๐,๐๐๐ แก่เวไนยสัตว์ทั้งหลายได้ เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแสดงว่าอุบาย ๖๐,๐๐๐ เหล่านั้นสำเร็จพร้อมด้วยญาณนั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า "ทรงแทงตลอดด้วยอุบาย ๖๐,๐๐๐". บทว่า ติปริวฏฺฏํ (มี ๓ รอบ) คือ ทุกข์นี้ และควรกำหนดรู้ และกำหนดรู้แล้ว อย่างนี้เป็น ๓ รอบ, นั่นแหละมี ๑๒ อาการ. พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นย่อมทรงยังเทศนาญาณให้เป็นไป. บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ปราศจากบุคคลผู้เป็นตัวแทน. บทว่า เอกสทิสสฺส คือ ของผู้ไม่มีความแปรผัน.

Sīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสีหสูตร จบแล้ว.

7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาขัชชนียสูตร.

79. Vipassanāvasenāti etarahi rūpavedanādayo anussaritvā ‘‘pubbepāhaṃ evaṃvedano ahosi’’nti atītānaṃ rūpavedanādīnaṃ paccuppannehi visesābhāvadassanā vipassanā, tassā vipassanāya vasena. Yvāyaṃ ‘‘na idaṃ abhiññāvasenā’’ti paṭikkhepo kato, tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘abhiññāvasena hī’’tiādimāha. Khandhapaṭibaddhā nāma gottavaṇṇahārādayo. Evaṃ anussarantoti yathāvuttavipassanāvasena anussaranto. Sabhāvadhammānaṃ eva anussaraṇassa vuttattā ‘‘suññatāpabba’’nti vuttaṃ.

๗๙. บทว่า วิปสฺสนาวเสนาติ (โดยวิปัสสนา) คือ วิปัสสนาคือการระลึกถึงรูป เวทนาเป็นต้นในปัจจุบันว่า "แม้ในกาลก่อน เราก็มีเวทนาอย่างนี้" ด้วยการเห็นว่ารูป เวทนาเป็นต้นในอดีตไม่มีความพิเศษจากรูป เวทนาเป็นต้นในปัจจุบัน, โดยวิปัสสนานั้น. การปฏิเสธที่กล่าวว่า "นี้ไม่ใช่โดยอภิญญา" นั้น เมื่อแสดงเหตุแห่งการปฏิเสธนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะโดยอภิญญา" เป็นต้น. สิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ ชื่อว่า โคตร วรรณะ อาหารเป็นต้น. บทว่า เอวํ อนุสฺสรนฺโต (ระลึกอยู่อย่างนี้) คือ ระลึกอยู่โดยวิปัสสนาที่กล่าวมาแล้ว. เพราะการระลึกถึงธรรมที่มีสภาวะของตนเท่านั้น จึงกล่าวว่า "สุญญตาบรรพ" (หมวดว่าด้วยความว่าง).

Yasmā [Pg.236] te eva rūpādayo neva attā, na attaniyā asārā anissarā, tasmā tato suññā, tesaṃ bhāvo suññatā, tassā lakkhaṇaṃ ruppanādikaṃ dassetuṃ.

เพราะเหตุที่รูปเป็นต้นเหล่านั้นไม่ใช่ทั้งอัตตา ไม่ใช่อัตตนิยะ ไม่มีแก่นสาร ไม่มีอำนาจ เพราะฉะนั้น จึงว่างเปล่าจากสิ่งเหล่านั้น, ภาวะของสิ่งเหล่านั้นคือสุญญตา, เพื่อแสดงลักษณะของสุญญตานั้นอันมีการแตกสลายเป็นต้น.

Kiñcāti hetuatthajotake kāraṇe paccattavacananti āha ‘‘kiñcāti kāraṇapucchā, kena kāraṇena rūpaṃ vadethā’’ti. Etanti etaṃ bhūtupādāyabhedaṃ dhammajātaṃ. Kena kāraṇena rūpaṃ nāmāti kiṃ kāraṇaṃ nissāya rūpanti vuccatīti attho. Kāraṇuddesoti kāraṇassa uddisanaṃ. Ruppatīti ettha rūpaṃ nāma sītādivirodhipaccayasannipātena visadisuppatti. Tenāha ‘‘sītenapī’’tiādi. Pabbatapādeti cakkavāḷapabbatapāde, so pana tattha accuggato pākāro viya ṭhito. Tathā hi tattha sattā olambantā tiṭṭhanti. Hatthapāsāgatāti hatthapāsaṃ āgatā upāgatā. Tatthāti tasmiṃ hatthapāsāgate satte. Chijjitvāti mucchāpattiyā muccitvā, aṅgapaccaṅgaucchedavasena vā paricchijjitvā. Accantakhāre udaketi ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhānaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati, tathā sati pathavīpi vilīyeyyāti. Mahiṃsakaraṭṭhaṃ nāma himavantapadese ekaṃ raṭṭhaṃ.

บทว่า กิญฺจาติ เป็นปฐมาวิภัตติ (ปัจจัตตวจนะ) ในความหมายว่าเหตุ อันเป็นเครื่องส่องอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "กิญฺจาติ เป็นคำถามถึงเหตุ, ท่านทั้งหลายย่อมเรียกรูปด้วยเหตุอะไร". บทว่า เอตํ คือ ธรรมชาตินี้ที่จำแนกเป็นภูตรูปและอุปาทายรูป. บทว่า เกน การเณน รูปํ นาม (ชื่อว่ารูปด้วยเหตุอะไร) มีอรรถว่า อาศัยเหตุอะไรจึงเรียกว่ารูป. บทว่า การณุทฺเทโส คือ การแสดงเหตุ. ในบทว่า รุปฺปติ นี้ ที่ชื่อว่ารูป คือการเกิดขึ้นที่ผิดแผกไปด้วยการประชุมกันแห่งปัจจัยที่ขัดแย้งกันมีเย็นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ด้วยความเย็น" เป็นต้น. บทว่า ปพฺพตปาเท คือ ที่เชิงเขาจักรวาล, ก็เขาจักรวาลนั้นตั้งอยู่สูงเด่นเหมือนกำแพงในที่นั้น. ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมยืนห้อยอยู่ ณ ที่นั้น. บทว่า หตฺถปาสาคตา คือ มาถึงแล้ว เข้าถึงแล้วซึ่งหัตถบาส. บทว่า ตตฺถ คือ ในสัตว์ที่มาถึงหัตถบาสนั้น. บทว่า ฉิชฺชิตฺวา คือ หลุดพ้นด้วยการถึงซึ่งความสลบ หรือขาดไปโดยอำนาจการตัดอวัยวะน้อยใหญ่. ในบทว่า อจฺจนฺตขาเร อุทเก นั้น พึงทราบว่า ความเป็นน้ำเค็มจัด (เย็นจัด) ท่านกล่าวหมายถึงภาวะที่เย็นจัดนั่นเอง เพราะไม่มีความร้อนแผดเผา. เพราะว่าน้ำนั้นอันฝนจากมหาเมฆที่ยังความสมบูรณ์ให้เกิดขึ้นในกาลที่กัปตั้งอยู่ ซึ่งเป็นเครื่องรองรับแผ่นดิน ไม่ควรจะเค็มจัดเหมือนน้ำที่ทำลายกัป, หากเป็นเช่นนั้น แม้แผ่นดินก็พึงละลายไป. ชื่อว่า แคว้นมหิสกะ คือ แคว้นหนึ่งในเขตป่าหิมพานต์.

Avīcimahānirayeti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ. Gaṅgāpiṭṭheti gaṅgātīre.

บทว่า อวีจิมหานิรเย คือ ท่านกล่าวถึงอเวจีมหานรกพร้อมทั้งนรกบริวาร (อุสสทนรก). บทว่า คงฺคาปิฏฺเฐ คือ ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา.

Sarantā gacchantīti sarīsapapadassa atthaṃ vadati. Etanti ruppanaṃ. Yathā kaṭhinatā pathaviyā paccattalakkhaṇaṃ, evaṃ ruppanaṃ rūpakkhandhassa paccattalakkhaṇaṃ, sabhāvabhūtalakkhaṇanti attho.

บทว่า สรนฺตา คจฺฉนฺติ (ย่อมเลื้อยไป) นี้ กล่าวอรรถแห่งบทว่า สรีสปะ. บทว่า เอตํ คือ การแตกสลาย. ความแข็งกระด้างเป็นลักษณะเฉพาะ (ปัจจัตตลักษณะ) ของปฐวีฉันใด, การแตกสลายก็เป็นลักษณะเฉพาะของรูปขันธ์ฉันนั้น, มีอรรถว่า เป็นลักษณะที่เป็นสภาวะ.

Purimasadisanti purime rūpakkhandhe vuttena sadisaṃ. Taṃ ‘‘kinti kāraṇapucchā’’tiādinā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sukhaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Sukhādīnaṃ vedanānaṃ. Paccayatoti ārammaṇapaccayato. Ayamatthoti ‘‘sukhārammaṇaṃ sukhanti vuccatī’’ti ayamattho. Uttarapadalopena hesa niddeso. Vedayatīti anubhavati. Vedayitalakkhaṇāti anubhavanalakkhaṇā.

บทว่า ปุริมสทิสํ คือ เหมือนกับที่กล่าวไว้ในรูปขันธ์ก่อน. พึงทราบความนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ว่า "กึ เป็นคำถามถึงเหตุ" เป็นต้นนั่นแล. สุข คือ อารมณ์ที่น่าปรารถนา. แห่งเวทนาทั้งหลายมีสุขเป็นต้น. บทว่า ปจฺจยโต คือ โดยอารัมมณปัจจัย. บทว่า อยมตฺโถ คือ อรรถนี้ว่า "อารมณ์ที่เป็นสุข เรียกว่า สุข". การแสดงนี้เป็นการลบอุตตรบท. บทว่า เวทยติ คือ ย่อมเสวย (เสวยอารมณ์). บทว่า เวทยิตลกฺขณา คือ มีลักษณะคือการเสวย.

Nīlapuppheti nīlavaṇṇapupphe. Vatthe vāti nīlavatthe. Vā-saddena vaṇṇadhātuādiṃ saṅgaṇhāti. Appanaṃ vā jhānaṃ vāpento. Uppajjanasaññāpīti yaṃ [Pg.237] kiñci nīlaṃ rūpāyatanaṃ ārabbha uppajjanasaññāpi, yā pakiṇṇakasaññāti vuccati.

บทว่า นีลปุปฺเฟ คือ ในดอกไม้สีเขียว (หรือสีนิล). บทว่า วตฺเถ วา คือ หรือในผ้าสีเขียว. ด้วยศัพท์ว่า วา ย่อมสงเคราะห์ธาตุสีเป็นต้น. หรือยังอัปปนาหรือฌานให้ถึงพร้อม. บทว่า อุปฺปชฺชนสญฺญาปิ คือ แม้สัญญาที่เกิดขึ้นปรารภรูปายตนะสีเขียวอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า ปกิณณกสัญญา.

Rūpattāyāti rūpabhāvāya. Yāgumevāti yāgubhāvinameva vatthuṃ. Yāguttāya yāgubhāvāya. Pacati nāma puggalo. Evanti yathā yāguādivatthuṃ puriso yāguādiatthāya pacati nipphādeti, ayaṃ evaṃ ruppanādisabhāve dhammasamūhe yathāsakaṃ paccayehi abhisaṅkhariyamāne cetanāpadhāno dhammasamūho pavattanatthaṃ visesapaccayo hutvā te abhisaṅkharoti niropeti nibbatteti. Tenāha ‘‘paccayehī’’tiādi. Rūpamevāti rūpasabhāvameva, na aññaṃ sabhāvaṃ. Abhisaṅkharotīti itarehi paccayadhammehi adhikaṃ suṭṭhu paccayataṃ karoti. ‘‘Upagacchati yāpeti āyūhatī’’ti tasseva vevacanāni. Abhisaṅkharaṇameva hi āyūhanādīni. Nibbattetīti tesaṃ dhammānaṃ ruppanādibhāvena nibbattiyā paccayo hotīti attho. Cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassāti idaṃ saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāpadhānattā vuttaṃ. Tathā hi bhagavā suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena cetanāva vibhattā.

บทว่า รูปรตฺตาย คือ เพื่อความเป็นรูป. บทว่า ยาคุมเมว คือ วัตถุที่จะกลายเป็นข้าวต้มเท่านั้น. บทว่า ยาคุตฺตาย คือ เพื่อความเป็นข้าวต้ม. บุคคลชื่อว่าหุง. คำว่า เอวํ (ฉันนั้น) คือ เหมือนอย่างที่บุรุษหุง (ปรุง) วัตถุมีข้าวต้มเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่ข้าวต้มเป็นต้นให้สำเร็จ ฉันใด เมื่อหมู่แห่งธรรมที่มีสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้นนี้ ถูกปัจจัยของตนๆ ปรุงแต่งอยู่ หมู่แห่งธรรมที่มีเจตนาเป็นประธานนี้ ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษเพื่อความดำเนินไป แล้วปรุงแต่ง ปลูกฝัง และยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยปัจจัยทั้งหลาย" เป็นต้น. บทว่า รูปเมว คือ มีสภาวะเป็นรูปเท่านั้น ไม่ใช่สภาวะอื่น. บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ทำให้เป็นปัจจัยอย่างยิ่งกว่าปัจจัยธรรมอื่นๆ. คำว่า "อุปคจฺฉติ ยาเปติ อายูหติ" เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. เพราะการปรุงแต่งนั่นแหละ คือการประมวลมาเป็นต้น. บทว่า นิพฺพตฺเตติ มีอรรถว่า เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้น. บทว่า เจตยิตลกฺขณสฺส สงฺขารสฺส นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะธรรมในสังขารขันธ์มีเจตนาเป็นประธาน. จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงจำแนกสังขารขันธ์ในสุตตันตภาชนีย์ ก็ได้ทรงจำแนกเจตนาไว้นั่นเอง.

Vātiṅgaṇaṃ brahatiphalaṃ. Caturassavallīti tivutālatā. Akhārikanti khārarasarahitaṃ, taṃ pana paṇṇaphalādi. Yattha loṇaraso adhiko, taṃ loṇikanti āha ‘‘loṇayāgū’’tiādi. Ambilādibhedaṃ rasaṃ.

บทว่า วาติงฺคณํ คือ ผลมะเขือเปราะ. บทว่า จตุรสฺสวลฺลี คือ เถาจตุรัส (เถาสะค้าน). บทว่า อขาริกํ คือ ปราศจากรสเค็ม (รสด่าง), ซึ่งได้แก่ใบไม้และผลไม้เป็นต้น. ที่ใดมีรสเค็มมาก ที่นั้นเรียกว่า โลณิกะ จึงกล่าวว่า "ข้าวต้มเค็ม" เป็นต้น. รสที่จำแนกเป็นรสเปรี้ยวเป็นต้น.

Ākārasaṇṭhānagahaṇavasenāti nīlapītādiākāragahaṇavasena ceva vaṭṭacaturassādisaṇṭhānagahaṇavasena ca. Vināpi ākārasaṇṭhānāti ākārasaṇṭhānehi vinā, te ṭhapetvāpi. Paccattabhedagahaṇavasenāti tassa tassa ārammaṇassa pabhedagahaṇavasena. Asammohatoti yāthāvato. Viseso visesatthadīpanato, aviseso ayaṃ dhammo avisesadīpanato. Tenāha ‘‘viseso veditabbo’’ti. Jānanañhi avisiṭṭhaṃ, taṃ samāsapadato upasaggā visesenti. Tathā hi sañjānanapadaṃ paccabhiññāṇanimittaṃ ākāragahaṇamattaṃ bodheti, vijānanapadaṃ tato visiṭṭhavisayagahaṇaṃ. Pajānanapadaṃ pana tatopi visiṭṭhataraṃ pakārato avabodhaṃ bodheti. Tenāha ‘‘tassāpī’’tiādi. Ārammaṇasañjānanamattamevāti nīlādibhedassa ārammaṇassa [Pg.238] sallakkhaṇamattameva. Avadhāraṇena lakkhaṇapaṭivedhattaṃ nivatteti. Tenāha ‘‘anicca’’ntiādi. Ñāṇasampayuttacittehi vipassantassa vipassanāya paguṇabhāve sati ñāṇavippayuttena cittenapi vipassanā hotiyevāti āha ‘‘aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetī’’ti. Paṭivedhanti ca upaladdhimeva vadati, na paṭivijjhanaṃ. Tenāha ‘‘ussakkitvā panā’’tiādi. Ussakkitvāti ussakkāpetvā maggapātubhāvampi pāpeti asammohasabhāvattā. Yathā lakkhaṇapaṭivedhakāle sañjānanalakkhaṇavasena saññāṇaanurūpavaseneva pavattaṃ, evaṃ viññāṇavijānanavasena vāyaṃ anurūpavaseneva pavattatīti daṭṭhabbaṃ.

อาการสัณฐานคหณวเสนะ คือ โดยการถือเอาอาการมีสีเขียวสีเหลืองเป็นต้น และโดยการถือเอาสัณฐานมีกลมสี่เหลี่ยมเป็นต้น. วินาปิ อาการสัณฐานาติ คือ เว้นอาการและสัณฐานเหล่านั้นเสีย แม้ละทิ้งอาการและสัณฐานเหล่านั้นเสีย. ปัจจัตตเภทคหณวเสนะ คือ โดยการถือเอาความแตกต่างกันของอารมณ์นั้นๆ. อสัมโมหโต คือ โดยความเป็นจริง. วิเสโส คือ เพราะแสดงอรรถที่พิเศษ, อวิเสโส คือ ธรรมนี้เพราะแสดงอรรถที่ไม่พิเศษ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงทราบความพิเศษ". แท้จริง การรู้เป็นสิ่งที่ไม่พิเศษ, อุปสรรคทั้งหลายย่อมทำให้คำสมาสนั้นพิเศษขึ้น. แท้จริง บทว่า สัญชานนะ ย่อมแสดงเพียงการถือเอาอาการอันเป็นนิมิตแห่งการจำได้, บทว่า วิชานนะ ย่อมแสดงการถือเอาอารมณ์ที่พิเศษกว่านั้น. ส่วนบทว่า ปชานนะ ย่อมแสดงการรู้แจ้งโดยประการที่พิเศษยิ่งกว่านั้นอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้ของสิ่งนั้น" เป็นต้น. อารัมมณสัญชานนัมมัตตเมวะ คือ เพียงการกำหนดรู้อารมณ์ที่มีสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น. ด้วยการกำหนดนี้ ย่อมห้ามการแทงตลอดลักษณะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่เที่ยง" เป็นต้น. เมื่อวิปัสสนาของผู้ที่เห็นด้วยจิตที่ประกอบด้วยญาณมีความชำนาญแล้ว วิปัสสนาย่อมมีได้แม้ด้วยจิตที่ปราศจากญาณ จึงตรัสว่า "ย่อมยังการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นให้สำเร็จด้วย". ปฏิเวธัง ย่อมกล่าวถึงการเข้าถึงเท่านั้น ไม่ใช่การแทงตลอด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แต่เมื่อเลื่อนขึ้นไป" เป็นต้น. อุสสกิตวา คือ เมื่อให้เลื่อนขึ้นไป ย่อมยังการปรากฏแห่งมรรคให้สำเร็จด้วย เพราะมีสภาพไม่หลงผิด. พึงทราบว่า เหมือนอย่างที่ในกาลแห่งการแทงตลอดลักษณะ สัญญาเป็นไปโดยอาการที่เหมาะสมกับการจำได้ซึ่งลักษณะ ฉันใด วิญญาณก็เป็นไปโดยอาการที่เหมาะสมกับการรู้แจ้ง ฉันนั้น.

Idāni tamatthaṃ heraññikādiupamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Hiraññaṃ vuccati kahāpaṇaṃ, hiraññajānane niyutto heraññiko. Lokavohāre ajātā asañjātā buddhi etassāti ajātabuddhi, bāladārako. Vohārakusalo gāmavāsī puriso gāmikapuriso. Upabhogaparibhogārahattā upabhogaparibhogaṃ. Tambakaṃsamayattā kūṭo. Mahāsārattā cheko. Aḍḍhasārattā karaṭo. Nihīnasārattā saṇho. Ettha ca yathā heraññiko kahāpaṇaṃ cittādibhāvato uddhaṃ kūṭādibhāvaṃ rūpadassanādivasena uppattiṭṭhānatopi jānanto anekākārato jānāti, evaṃ paññā ārammaṇaṃ nānappakārato jānāti paṭivijjhati, tāya saddhiṃ pavattamānaviññāṇampi yathāvisayaṃ ārammaṇaṃ jānāti.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอรรถนั้นด้วยอุปมานายช่างทองเป็นต้น จึงตรัสว่า "เหมือนอย่างที่" เป็นต้น. หิรัญญัง เรียกว่า กหาปณะ, นายช่างทอง คือ ผู้ที่ถูกแต่งตั้งให้รู้ทอง. ในโลกโวหาร บุคคลที่ยังไม่มีปัญญาเกิดขึ้น ไม่เกิดปัญญา คือ อชาตพุทธิ ได้แก่ เด็กอ่อน. บุรุษชาวบ้านผู้ฉลาดในโวหาร คือ คามิกบุรุษ. อุปโภคบริโภคัง คือ ควรแก่การอุปโภคบริโภค. กุฏะ คือ เพราะทำด้วยทองแดงและสำริด. เฉกะ คือ เพราะมีเนื้อมาก. กรฏะ คือ เพราะมีเนื้อครึ่งหนึ่ง. สัณหะ คือ เพราะมีเนื้อน้อย. ในข้อนี้ เหมือนอย่างที่นายช่างทองรู้กหาปณะโดยอาการหลายอย่าง คือ รู้ตั้งแต่สภาพที่มีลวดลายเป็นต้นขึ้นไปจนถึงสภาพที่เป็นของปลอมเป็นต้น โดยการเห็นรูปเป็นต้น แม้จากแหล่งกำเนิด ฉันใด ปัญญาก็ย่อมรู้อารมณ์โดยประการต่างๆ และแทงตลอดอารมณ์นั้น ฉันนั้น. แม้วิญญาณที่เกิดขึ้นพร้อมกับปัญญานั้นก็ย่อมรู้อารมณ์ตามที่ปรากฏ.

Evaṃ svāyaṃ nesaṃ jānane viseso aññesaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti idaṃ visesaṃ milindapañhena vibhāvetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.

ความพิเศษในการรู้ของปัญญาเหล่านั้นนี้ เป็นวิสัยที่ผู้อื่นไม่สามารถเข้าถึงได้ เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้น เพื่อจะแสดงความพิเศษนี้ด้วยปัญหาของพระเจ้ามิลินท์ จึงตรัสว่า "เพราะเหตุนั้น" เป็นต้น, ข้อนั้นเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว.

Attasuññānaṃ sabhāvadhammānaṃ dhammamattatāya kathitattā ‘‘anattalakkhaṇaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ. Heṭṭhimamaggā ca yadi adhigatā, arahattassa anadhigatattā ‘‘ekadesamattenā’’ti vuttaṃ, taṃ aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ idaṃ pabbamāraddhaṃ, itarāni dve lakkhaṇāni tassa parihārabhāvenāti adhippāyo.

เพราะกล่าวถึงสภาพธรรมทั้งหลายที่ว่างเปล่าจากอัตตาว่าเป็นเพียงธรรมเท่านั้น จึงตรัสว่า "กล่าวอนัตตลักษณะแล้ว". และถ้ามรรคเบื้องต่ำทั้งหลายได้บรรลุแล้ว แต่ยังไม่บรรลุอรหัตต์ จึงตรัสว่า "ด้วยส่วนเดียวเท่านั้น", ความตั้งใจคือ เพื่อแสดงอนิจจลักษณนี้ จึงเริ่มบทนี้ขึ้น, ส่วนลักษณะอีกสองอย่างเป็นส่วนประกอบของลักษณะนั้น.

Yasmā [Pg.239] panettha ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādidesanāya tīsu lakkhaṇesu idameva padhānabhāvena dassitaṃ, idaṃ appadhānabhāvenāti na sakkā vattuṃ, tasmā ‘‘tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpī’’ti vuttaṃ. Apacinātīti apacayagāmidhamme nivatteti ekaṃsato apacayagāmipaṭipadāya paripūraṇato. Tenāha ‘‘no ācinātī’’tiādi. Vaṭṭaṃ vināsetīti vidhamati adassanaṃ gameti. Neva cinātīti na vaḍḍheti. Tadevāti taṃ vaṭṭaṃ eva. Vissajjetīti chaḍḍeti. Vikiratīti viddhaṃseti. Vidhūpetīti vaṭṭattayasaṅkhātaṃ aggikkhandhaṃ vigatadhūmaṃ vigatasantāpaṃ karotīti atthoti āha ‘‘nibbāpetī’’ti.

เพราะในที่นี้ การแสดงธรรมมี "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" เป็นต้น ไม่สามารถกล่าวได้ว่า ลักษณะนี้แสดงโดยความเป็นประธาน, ลักษณะนี้แสดงโดยความเป็นไม่ประธาน, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้เพื่อแสดงลักษณะสามอย่างรวมกัน". อปจินาติ คือ ย่อมลดละธรรมที่นำไปสู่การสั่งสม เพราะบำเพ็ญปฏิปทาที่นำไปสู่ความลดละให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่สั่งสม" เป็นต้น. วฏฺฏํ วินาเสติ คือ ย่อมทำลาย ย่อมทำให้ไม่ปรากฏ. เนวะ จินาติ คือ ไม่เพิ่มพูน. ตเทวะ คือ วัฏฏะนั้นนั่นเอง. วิสสัชเชติ คือ ย่อมทิ้ง. วิกิรติ คือ ย่อมทำลาย. วิธูเปติ คือ ย่อมทำกองไฟอันได้แก่วัฏฏะสามให้ปราศจากควัน ปราศจากความเร่าร้อน ดังนี้เป็นอรรถ จึงตรัสว่า "ย่อมดับ".

Evaṃ passantiādi anāgāmiphale ṭhitassa ariyasāvakassa aggamaggaphalādhigamāya desanāti adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmī’’ti. Khīṇāsavassa anāgatabhāvadassanaṃyeva, sabbā cāyaṃ heṭṭhimā desanā suddhavipassanākathā, sahapaṭhamamaggā vā sahavijjūpamadhammā vā vipassanākathāti dassento ‘‘ettakena ṭhānenā’’tiādimāha.

การเห็นดังนี้เป็นต้น เป็นการแสดงธรรมเพื่อการบรรลุอัคคมรรคผลของพระอริยสาวกผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ด้วยความตั้งใจว่า "เราจักแสดงพระขีณาสพผู้ใหญ่ผู้ตั้งอยู่โดยทำลายวัฏฏะแล้ว". การแสดงความเป็นอนาคตของพระขีณาสพเท่านั้น, และการแสดงธรรมเบื้องต่ำทั้งหมดนี้ เป็นเรื่องของสุทธวิปัสสนา หรือเป็นเรื่องของวิปัสสนาที่มาพร้อมกับปฐมมรรค หรือมาพร้อมกับธรรมที่เปรียบด้วยสายฟ้า จึงตรัสว่า "ด้วยฐานะเพียงเท่านี้" เป็นต้น.

Namassantiyeva mahatā gāravabahumānena. Tenāha ‘‘namo te purisājaññā’’tiādi. Tattha nidassanaṃ dassento ‘‘āyasmantaṃ nītattheraṃ viyā’’ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘thero’’tiādimāha. Tattha khuraggeyevāti kesoropanatthaṃ khuradhārāya agge sīse ṭhapite tacapañcakakammaṭṭhānamukhena bhāvanaṃ anuyuñjanto arahattaṃ patvā. Brahmavimānāti brahmānaṃ nivāsabhūtā vimānā.

ย่อมนมัสการด้วยความเคารพและยกย่องอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน" เป็นต้น. ในข้อนั้น เมื่อแสดงตัวอย่าง จึงกล่าวว่า "เหมือนพระเถระชื่อนิตะ" แล้วเพื่อจะแสดงอรรถนั้น จึงตรัสว่า "พระเถระ" เป็นต้น. ในข้อนั้น ขุรคฺเคเยวะ คือ เมื่อคมมีดโกนถูกวางไว้ที่ปลายศีรษะเพื่อปลงผม พระเถระนั้นได้บำเพ็ญภาวนาโดยอาศัยกรรมฐานปัญจกะมีหนังเป็นต้น จนบรรลุอรหัตต์. พรหมวิมานะ คือ วิมานอันเป็นที่อยู่ของพรหมทั้งหลาย.

Khajjanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขัชชนียสูตร จบแล้ว.

8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาปิณโฑลยสูตร

80. Apakarīyati etenāti apakaraṇaṃ, padaṃ. Apakaraṇaṃ pakaraṇaṃ kāraṇanti atthato ekaṃ. Tenāha ‘‘kismiñcideva kāraṇe’’ti. Nīharitvāti attano samīpacārabhāvato apanetvā. Tathākaraṇañca evamete [Pg.240] ettakampi appaṭirūpaṃ akatvā āyatiṃ sammā paṭipajjissantīti. Laddhabalāti laddhañāṇabalā.

๘๐. บทว่า อปกรณัง คือ สิ่งที่เขาใช้ขจัดออกไป. อปกรณัง ปกรณัง การณัง เป็นอันเดียวกันโดยอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในเหตุบางอย่าง". นีหริตวา คือ นำออกไปจากความเป็นผู้ประพฤติใกล้ชิดของตน. และการกระทำเช่นนั้น คือ เพื่อว่าชนเหล่านี้จักไม่กระทำสิ่งที่ไม่สมควรแม้เพียงเท่านี้ และจักปฏิบัติชอบในภายหน้า. ลัทธพลา คือ ผู้ได้กำลังแห่งญาณ.

Ekadvīhikāyāti ekekassa ceva dvinnaṃ dvinnañca īhikā gati upasaṅkamanā ekadvīhikā. Tenāha ‘‘ekeko ceva dve dve ca hutvā’’ti. Puthujjanānaṃ samuditānaṃ nāma kiriyā tādisīpi siyāti vuttaṃ ‘‘keḷimpi kareyyu’’nti. Parikappanavasena sammāsambuddhaṃ uddissa pesalā bhikkhūpi evaṃ karontīti.

คำว่า เอกทวีหิกา คือ การไป การเข้าใกล้ ของคนคนเดียวบ้าง สองคนบ้าง ชื่อว่า เอกทวีหิกา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เป็นคนคนเดียวบ้าง เป็นสองคนบ้าง' กิริยาของปุถุชนผู้รวมกันแล้ว พึงเป็นเช่นนั้นได้ จึงตรัสว่า 'พึงเล่นสนุกสนานก็ได้' โดยการนึกเอา แม้ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ก็พึงทำอย่างนี้ได้ โดยอุทิศพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

Yugandharapabbatādīnaṃ antare sīdantaraṃ samuddaṃ nāma. Tattha kira vāto na vāyati, patitaṃ yaṃ kiñcipi sīdantaranadiyaṃ vilīyantā sīdanteva, tasmā taṃ parivāretvā ṭhitā yugandharādayopi sīdapabbatā nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ viyā’’ti. Āhārahetūti āmisahetu sappitelādinimittaṃ, tesaṃ paṇāmanā.

ทะเลที่อยู่ระหว่างภูเขายุกันธรเป็นต้น ชื่อว่า สีทันดร ได้ยินว่า ลมย่อมไม่พัดในที่นั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ตกลงไปในแม่น้ำสีทันดร ย่อมจมลงไปโดยละลายไป เพราะเหตุนั้น ภูเขายุกันธรเป็นต้นที่ตั้งล้อมรอบทะเลนั้นไว้ จึงชื่อว่า สีทบรรพต (ภูเขาที่จม) มุ่งหมายถึงทะเลนั้น จึงตรัสว่า 'เหมือนมหาสมุทรที่ตั้งอยู่ในสีทันดร' คำว่า อาหารเหตุ คือ เหตุแห่งอามิส ได้แก่ เนยใส น้ำมัน เป็นต้น การนำไปซึ่งสิ่งเหล่านั้น

Pacchimanti nihīnaṃ. Tenāha ‘‘lāmaka’’nti, lāmakanto idhādhippeto –

คำว่า ปัจฉิมะ คือ ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เลวทราม' ในที่นี้ มุ่งหมายถึงความเลวทราม

‘‘Migānaṃ koṭṭhuko anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso;

Eraṇḍo anto rukkhānaṃ, tayo antā samāgatā’’ti. –

ในหมู่เนื้อ สุนัขจิ้งจอกเป็นสัตว์ต่ำทราม ในหมู่สัตว์ปีก กาเป็นสัตว์ต่ำทราม ในหมู่ต้นไม้ ต้นละหุ่งเป็นต้นไม้ต่ำทราม สัตว์และต้นไม้ที่ต่ำทรามทั้งสามนี้มาประชุมกันแล้ว

Ādīsu (jā. 1.3.135) viya. Ulatīti abhicarati. Abhisapanti etenāti abhisāpo. Abhisāpavatthu piṇḍolyaṃ. Attho phalaṃ vaso etassāti atthavasaṃ, kāraṇaṃ, tampi tesu atthi, tattha niyuttāti atthavasikā.

เหมือนในที่อื่น ๆ (ชาตก. 1.3.135) คำว่า อุละติ คือ กระทำย่ำยี สิ่งที่เขาสาปแช่งด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อภิสาป (การสาปแช่ง) วัตถุแห่งการสาปแช่ง คือ ความเป็นคนขอทาน (การเที่ยวบิณฑบาต) คำว่า อัตถวสะ คือ ประโยชน์ ผล อำนาจของสิ่งนั้น เหตุนั้นก็มีอยู่ในสิ่งเหล่านั้น ผู้ที่ถูกประกอบไว้ในสิ่งนั้น ชื่อว่า อัตถวสิกา

Anto hadayassa abbhantare anupaviṭṭhā sokavatthūhi.

เข้าไปอยู่ภายในใจด้วยวัตถุแห่งความโศก

Abhijjhāyitāti abhijjhāyanasīlo. Abhiṇhappavattiyā ceva bahulabhāvena ca bahularāgo. Pūtibhāvenāti kuthitabhāvena. Byāpādo hi uppajjamāno cittaṃ apagandhaṃ karoti, na sucimanuññabhāvaṃ. Bhattanikkhittakāko viyāti idaṃ bhattaṭṭhānassa asaraṇena kākassa naṭṭhasatitā paññāyatīti katvā vuttaṃ, na bhattanikkhittatāya. Asaṇṭhitoti asaṇṭhitacitto. Kaṭṭhatthanti kaṭṭhena kattabbakiccaṃ.

คำว่า อภิชฌายิตา คือ ผู้มีปกติเพ่งเล็ง มีราคะมาก เพราะเกิดขึ้นบ่อย ๆ และมีอยู่มาก คำว่า ปูติภาเวนะ คือ ด้วยความเป็นของเน่า เพราะว่า พยาบาทเมื่อเกิดขึ้น ย่อมทำให้จิตมีกลิ่นเหม็น ไม่บริสุทธิ์น่ารื่นรมย์ คำว่า เหมือนกาที่ทิ้งก้อนข้าวไว้ นี้ตรัสไว้โดยถือเอาว่า ความที่กาไม่มีสติปรากฏขึ้น เพราะไม่มีที่พึ่งของที่ตั้งแห่งข้าว ไม่ใช่เพราะการทิ้งก้อนข้าวไว้ คำว่า อสัณฐิตะ คือ มีจิตไม่ตั้งมั่น คำว่า กัฏฐัตถะ คือ กิจที่พึงทำด้วยไม้

Pāpavitakkehi kato, tasmā te anavasesato pahātabbāti dassanatthaṃ. Dvinnaṃ vuttattā eko pubbabhāgo, itaro missakoti vattuṃ yuttanti [Pg.241] adhippāyena ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ taṃ bhāventassa nirujjhanti evāti ekekamissakatāvasena gahetabbanti porāṇā. Upari tiparivaṭṭadesanāya animittasamādhiyeva dīpito. Tenāha ‘‘yāvañcida’’nti. Niddosoti vītarāgādinā niddoso.

อันอกุศลวิตกกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงควรละอกุศลวิตกเหล่านั้นโดยไม่เหลือ เพื่อแสดงความนั้น เพราะตรัสไว้สองอย่าง จึงควรกล่าวว่า อย่างหนึ่งเป็นส่วนเบื้องต้น อีกอย่างหนึ่งเป็นส่วนผสม ด้วยความหมายนี้ จึงตรัสคำว่า 'ในที่นี้ด้วย' เป็นต้น พระโบราณาจารย์กล่าวว่า 'เมื่อบุคคลเจริญสิ่งนั้นอย่างนี้ ย่อมดับไป' ดังนี้ พึงถือเอาโดยความเป็นส่วนผสมทีละอย่าง ในเบื้องบน ทรงแสดงอนิมิตตสมาธิด้วยเทศนาที่มีปริวัฏฏ์สามเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เพียงใดนี้' คำว่า นิทโทสะ คือ ผู้ไม่มีโทษด้วยความปราศจากราคะเป็นต้น

Piṇḍolyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปิณโฑลยสูตร จบแล้ว

9. Pālileyyasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปาลิเลยยสูตร

81. Pariyādiṇṇarūpacittāti rāgādīhi pariyādiyitvā khepetvā gahitacittā.

๘๑. คำว่า ปริยาทิณณรูปจิตตา คือ มีจิตถูกราคะเป็นต้นครอบงำ ทำให้สิ้นไปแล้ว

Bhagavato cāro vidito paricayavasena. Satthā paribhogaṃ karoti anuggaṇhanto ‘‘evaṃ hissa duggatimokkho bhavissatī’’ti. Aññatrāti vinā.

จริยาของพระผู้มีพระภาคเป็นที่รู้กันโดยอาศัยความคุ้นเคย พระศาสดาทรงบริโภคโดยทรงอนุเคราะห์ว่า 'อย่างนี้แหละ การพ้นจากทุคติจักมีแก่เขา' คำว่า อัญญตระ คือ เว้นจาก

Nāgenāti buddhanāgena aṅkusarahitena. Tato eva ujubhūtena cittena. Īsādantassa naṅgalasadisadantassa hatthino evaṃ cittaṃ sameti. Tattha kāraṇamāha ‘‘yadeko ramatī vane’’ti. Etena kāyavivekena ratisāmaññaṃ vadati.

คำว่า นาเคนะ คือ ด้วยพุทธนาคผู้ปราศจากขอ ด้วยจิตที่ตรงแล้วจากนั้น จิตของช้างที่มีงาเหมือนคันไถ ย่อมสงบลงอย่างนี้ ในที่นั้น ตรัสเหตุว่า 'เมื่อผู้เดียวรื่นรมย์อยู่ในป่า' ด้วยกายวิเวกนี้ ตรัสถึงความเสมอกันแห่งความยินดี

Attano dhammatāyāti pakatiyā sayameva.

คำว่า อัตตโน ธัมมตายะ คือ โดยธรรมชาติของตนเอง

Āsavānaṃ khayoti idha arahattaṃ adhippetaṃ, taṃ pana aggamaggānantaramevāti āha ‘‘maggānantaraṃ arahattaphala’’nti. Vicayo desanāpaññā adhippetā, sā ca anekadhā pavattā evāti vuttaṃ ‘‘vicayaso’’ti, anekakkhattuṃ pavattamānāpi vicayo evāti katvā ‘‘vicayenā’’ti attho vutto. Sāsanadhammoti sīlakkhandhādiparidīpano pariyattidhammo. Parivitakko udapādi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā, evaṃ koṭṭhāsato paricchijja desite mayā dhamme katamassa jānanassa antarā āsavānaṃ khayo hotīti ekaccassa kaṅkhā hotiyevāti adhippāyo. Diṭṭhi eva samanupassanā diṭṭhisamanupassanā. Diṭṭhisaṅkhāroti diṭṭhipaccayo saṅkhāro. Tato eva taṇhāpaccayo hotīti vuttaṃ ‘‘tatojo so saṅkhāro’’ti. Tato taṇhāto so saṅkhāro jātoti catūsu esa diṭṭhisaṅkhāro diṭṭhūpanissayo saṅkhāro jāyati. Avijjāsamphassoti [Pg.242] avijjāsampayuttasamphasso. Evamettha bhagavā saḷāyatananāmarūpaviññāṇāni saṅkhārapakkhikāneva katvā dasseti.

คำว่า อาสวักขยะ ในที่นี้ มุ่งหมายถึงพระอรหัต แต่พระอรหัตนั้น ย่อมเกิดขึ้นทันทีหลังจากอริยมรรคเบื้องสูง จึงตรัสว่า 'ผลแห่งพระอรหัตเกิดขึ้นทันทีหลังจากมรรค' คำว่า วิจยะ มุ่งหมายถึงปัญญาในการแสดงธรรม และปัญญานั้นย่อมเป็นไปหลายอย่าง จึงตรัสว่า 'โดยวิจยะ' แม้เมื่อเป็นไปหลายครั้ง ก็ยังเป็นวิจยะอยู่ จึงกล่าวอธิบายว่า 'โดยวิจยะ' คำว่า สาสนธรรม คือ ปริยัติธรรมที่แสดงศีลขันธ์เป็นต้น ความปริวิตกเกิดขึ้นว่า 'สติปัฏฐานสี่' เป็นต้น ด้วยธรรมที่ข้าพเจ้าแสดงจำแนกเป็นส่วน ๆ อย่างนี้ อาสวะย่อมสิ้นไปในระหว่างแห่งการรู้ธรรมข้อไหน ความสงสัยย่อมมีแก่บางคนอย่างนี้แหละ นี้เป็นความหมาย ทิฏฐิเองนั่นแหละ คือ การพิจารณาเห็น ชื่อว่า ทิฏฐิสมนุปัสสนา คำว่า ทิฏฐิสังขาร คือ สังขารที่มีทิฏฐิเป็นปัจจัย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'สังขารนั้นเกิดจากตัณหา' สังขารนั้นเกิดจากตัณหา เพราะเหตุนั้น สังขารคือทิฏฐินี้ ย่อมเกิดขึ้นในสี่อย่าง คือ สังขารที่มีทิฏฐิเป็นอุปนิสัย คำว่า อวิชชาสัมผัส คือ สัมผัสที่ประกอบด้วยอวิชชา อย่างนี้ ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสฬายตนะ นามรูป วิญญาณ ว่าเป็นฝ่ายสังขารเท่านั้น

Ettake ṭhāneti ‘‘idha bhikkhave assutavā puthujjano’’tiādiṃ katvā yāva ‘‘na me bhavissatī’’ti ettake ṭhāne. Gahitagahitadiṭṭhinti sakkāyadiṭṭhiyā ‘‘so attā, so loko’’tiādinā pavattaṃ sassatadiṭṭhiṃ, no cassaṃ, no ca me siyā’’tiādinā pavattaṃ ucchedadiṭṭhinti tathā tathā gahitadiṭṭhiṃ. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco’’tiādidesanāya vissajjāpento āgato. Tattha tatthevāssa uppannadiṭṭhivivecanato imissā desanāya puggalajjhāsayena pavattitatā veditabbā, tevīsatiyā ṭhānesu arahattapāpanena desanāvilāso. Tatojo so saṅkhāroti tato vicikicchāya paccayabhūtataṇhāto jāto vicikicchāya sampayutto saṅkhāro. Yadi sahajātādipaccayavasena tato taṇhāto jātoti tatojo saṅkhāroti vucceyya, idamayuttanti dassento ‘‘taṇhāsampayutta…pe… jāyatī’’ti codeti. Itaro upanissayakoṭi idhādhippetāti dassento ‘‘appahīnattā’’ti vatvā ‘‘yassa hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Na hi taṇhāya vicikicchā sambhavati. Yadi asati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā taṇhāpaccayā vicikicchāya sambhavo eva. Diṭṭhiyāpīti dvāsaṭṭhidiṭṭhiyāpi. Tenāha ‘‘catūsu hī’’tiādi. Vīsati sakkāyadiṭṭhiyo sassatadiṭṭhiṃ ucchedadiṭṭhiṃ vicikicchañca pakkhipitvā paccekaṃ aniccatāmukhena vipassanaṃ dassetvā arahattaṃ pāpetvā desanā niṭṭhāpitāti āha ‘‘tevīsatiyā ṭhānesū’’tiādi.

คำว่า ในที่ประมาณเท่านี้ คือ ในที่ประมาณเท่านี้ ตั้งแต่ 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้' เป็นต้น จนถึง 'จักไม่มีแก่เรา' คำว่า ทิฏฐิที่ยึดถือแล้ว ๆ เล่า ๆ คือ สัสสตทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยสักกายทิฏฐิว่า 'นั่นคืออัตตา นั่นคือโลก' เป็นต้น และอุจเฉททิฏฐิที่เกิดขึ้นโดย 'เราไม่พึงมี เราไม่พึงเป็น' เป็นต้น ทิฏฐิที่ยึดถือแล้วอย่างนั้น ๆ พระผู้มีพระภาคเสด็จมาเพื่อทรงแสดงธรรมว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง' เป็นต้น เพื่อทรงปลดเปลื้องทิฏฐิเหล่านั้น พึงทราบว่า เทศนานี้เป็นไปตามอัธยาศัยของบุคคล เพราะทรงจำแนกทิฏฐิที่เกิดขึ้นในที่นั้น ๆ การแสดงธรรมอันวิจิตรด้วยการบรรลุพระอรหัตใน ๒๓ ฐาน คำว่า สังขารนั้นเกิดจากตัณหา คือ สังขารที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา เกิดจากตัณหาที่เป็นปัจจัยแก่วิจิกิจฉานั้น หากจะกล่าวว่า สังขารนั้นเกิดจากตัณหาโดยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น สังขารนั้นชื่อว่า ตโตชะ (เกิดจากตัณหา) นี้ไม่สมควร เพื่อแสดงความนั้น จึงคัดค้านว่า 'สังขารที่ประกอบด้วยตัณหา...ย่อมเกิดขึ้น' อีกฝ่ายหนึ่ง เพื่อแสดงว่า ในที่นี้มุ่งหมายถึงอุปนิสัยโคฏฐิ จึงกล่าวว่า 'เพราะยังละไม่ได้' แล้วอธิบายความนั้นด้วย 'เพราะว่า' เป็นต้น เพราะว่า วิจิกิจฉาไม่พึงเกิดขึ้นจากตัณหา หากไม่มีสหชาตโคฏฐิ การเกิดขึ้นของวิจิกิจฉาจากตัณหาโดยอุปนิสัยโคฏฐิก็ย่อมมีได้ คำว่า ด้วยทิฏฐิด้วย คือ ด้วยทิฏฐิ ๖๒ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ในสี่อย่าง' เป็นต้น เทศนาจบลงด้วยการบรรลุพระอรหัต โดยการแสดงวิปัสสนาโดยความเป็นอนิจจังทีละอย่าง โดยรวมสักกายทิฏฐิ ๒๐ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ และวิจิกิจฉาเข้าไว้ จึงตรัสว่า 'ใน ๒๓ ฐาน' เป็นต้น

Pālileyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปาลิเลยยสูตร จบแล้ว

10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาปุณณมสูตร

82. Dissati apadissatīti deso, kāraṇaṃ, tañca kho ñāpakaṃ daṭṭhabbaṃ. Yañhi so jānitukāmo ruppanādisabhāvaṃ, paṭhamaṃ pana sarūpaṃ [Pg.243] pucchitvā puna tassa viseso pucchitabboti paṭhamaṃ ‘‘ime nu kho’’tiādinā pucchaṃ karoti, idhāpi ca so viseso eva tassa bhikkhuno antanti dasseti. Ajānanto viya pucchati tesaṃ hetunti adhippāyo.

๘๒. คำว่า ทิสสติ (ปรากฏ) อปทิสสติ (แสดง) คือ เทศะ ได้แก่ เหตุ และพึงทราบว่าเหตุนั้นเป็นเครื่องรู้ เพราะว่า ภิกษุนั้นต้องการจะรู้สภาพมีการแตกสลายเป็นต้น แต่พึงถามลักษณะก่อน แล้วจึงถามลักษณะพิเศษของสิ่งนั้นอีก จึงถามก่อนด้วยคำว่า 'สิ่งเหล่านี้หรือหนอ' เป็นต้น และในที่นี้ ก็แสดงว่าลักษณะพิเศษนั้นแหละเป็นที่สุดของภิกษุนั้น ความหมายคือ ถามเหตุของสิ่งเหล่านั้นเหมือนไม่รู้

Taṇhāchandamūlakā pabhavattā. Pañcupādānakkhandhāti ettha visesato taṇhupādānassa gahaṇaṃ itarassa taggahaṇeneva gahitaṃ tadavinābhāvatoti chandarāgo eva uddhaṭo. Idanti tappañhapaṭikkhipanaṃ. Yadipi khandhā upādānehi asahajātāpi honti upādānassa anārammaṇabhūtāpi, upādānaṃ pana tehi sahajātameva, tadārammaṇañca hotiyevāti dasseti. Na hi asahajātaṃ anārammaṇañca upādānaṃ atthīti. Idāni tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘taṇhāsampayuttasmi’’ntiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Ārammaṇatoti ārammaṇakaraṇato. ‘‘Evaṃrūpo siya’’nti evaṃpavattassa chandarāgassa ‘‘evaṃvedano siya’’nti evaṃpavattiyā abhāvato tattha tattheva natasaṅkhārā bhijjanti, tasmā rūpavedanārammaṇānaṃ chandarāgādīnaṃ abhāvato attheva chandarāgavemattatā. Chandarāgassa pahānādivasena chandarāgapaṭisaṃyuttassa apucchitattā, ‘‘anusandhi na ghaṭiyatī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi na ghaṭiyatīti aññasseva pucchitattā, tathāpi sānusandhikāva pucchā, tato eva sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādinā. Tena ajjhāsayānusandhivasena sānusandhikāneva pucchāvissajjanānīti dasseti.

เพราะมีตัณหาฉันทะเป็นมูลจึงเกิดขึ้น ในคำว่า ปัญจุปาทานักขันธา (ขันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ๕) นี้ การถือเอาตัณหุปาทานโดยเฉพาะ ก็คือการถือเอาอุปาทานที่เหลือด้วยการถือเอาตัณหุปาทานนั้นเอง เพราะตัณหุปาทานนั้นแยกจากอุปาทานที่เหลือไม่ได้ ฉันทะราคะเท่านั้นจึงถูกยกขึ้นแสดง คำว่า “อิทัง” (นี้) นี้เป็นการปฏิเสธปัญหาของท่านนั้น แม้ขันธ์ทั้งหลายจะไม่เกิดพร้อมกับอุปาทาน และไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน แต่อุปาทานย่อมเกิดพร้อมกับขันธ์เหล่านั้น และย่อมมีขันธ์เหล่านั้นเป็นอารมณ์อย่างแน่นอน ดังนี้จึงแสดงว่า อุปาทานที่ไม่ได้เกิดพร้อมและไม่มีอารมณ์นั้นไม่มีเลย บัดนี้ เพื่อจะอธิบายความนั้นให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า “ตัณหาสัมปยุตตัสสมิง” (ในตัณหาที่ประกอบแล้ว) เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย คำว่า “อารัมมณโต” (เพราะเป็นอารมณ์) คือเพราะกระทำเป็นอารมณ์ เพราะฉันทะราคะที่เกิดขึ้นอย่าง “พึงเป็นรูปอย่างนี้” ไม่มีการเกิดขึ้นอย่าง “พึงเป็นเวทนาอย่างนี้” สังขารที่น้อมไปย่อมแตกสลายไปในที่นั้นๆ ฉะนั้น เพราะไม่มีฉันทะราคะเป็นต้นที่มีรูปและเวทนาเป็นอารมณ์ จึงมีความแตกต่างกันของฉันทะราคะในที่นั้น เพราะไม่ได้ถามถึงฉันทะราคะที่ประกอบด้วยฉันทะราคะโดยการละฉันทะราคะเป็นต้น จึงกล่าวว่า “การเชื่อมโยงกันไม่สมเหตุสมผล” แม้จะกล่าวว่าไม่สมเหตุสมผล เพราะถามถึงสิ่งอื่น แต่คำถามก็ยังคงมีการเชื่อมโยงกัน และคำตอบก็มีการเชื่อมโยงกันเช่นกัน ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุผลด้วยคำว่า “เตสัง เตสัง” (ของสิ่งเหล่านั้นๆ) เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าคำถามและคำตอบย่อมมีการเชื่อมโยงกันโดยอาศัยความเชื่อมโยงแห่งอัธยาศัย

Puṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปุณณมสูตร จบแล้ว

Khajjanīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขัชชนียวรรค จบแล้ว

9. Theravaggo

๙. เถรวรรค

1. Ānandasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอานันทสูตร

83. Paṭiccāti nissayaṃ katvā. ‘‘Esohamasmī’’ti diṭṭhiggāho, ‘‘seyyohamasmī’’ti mānaggāho ca taṇhāvaseneva hontīti taṇhāpi tathāpavattiyā paccayabhūtā tathāpavatti evāti vuttaṃ ‘‘asmīti evaṃ pavattaṃ [Pg.244] taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hotī’’ti. Daharasaddo bāladārakepi pavattatīti tato visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Yuvāpi eko amaṇḍanasīloti tato visesanatthaṃ ‘‘maṇḍanakajātiko’’ti vuttaṃ. Tena mukhanimittapaccavekkhaṇassa sabbhāvaṃ dasseti. Tanti ādāsamaṇḍalaṃ olokayato. Parammukhaṃ hutvā paññāyeyyāti yadi puratthimadisābhimukhaṃ hutvā ṭhitaṃ, mukhanimittampi puratthimadisābhimukhameva hutvā paññāyeyyāti attho. Yadipi parassa sadisassa mukhaṃ bhaveyya, tathāpi kāci asadisatā bhaveyyāti vuttaṃ ‘‘vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyyā’’ti. Nibhāsarūpanti paṭibhāsarūpaṃ. Nibhāsarūpaṃ tāva kaṃsādimaye pabhassare maṇḍale paññāyatu, udake pana kathanti ‘‘kena kāraṇenā’’ti pucchati. Itaro ‘‘mahābhūtānaṃ visuddhatāyā’’ti vadanto tatthāpi yathāladdhapabhassarabhāvenevāti dasseti. Ettha ca maṇḍanajātiko puriso viya puthujjano, ādāsatalādayo viya pañcakkhandhā, mukhanimittaṃ viya ‘‘asmī’’ti gahaṇaṃ, mukhanimittaṃ upādāya dissamānarūpādi viya ‘‘asmī’’ti sati ‘‘ahamasmī’’ti ‘‘parosmī’’tiādayo gāhavisesā. Abhisametoti abhisamito, ayameva vā pāṭho.

๘๓. คำว่า “ปฏิจจ” (อาศัย) คือ กระทำเป็นที่อาศัย การยึดมั่นด้วยทิฏฐิว่า “เราเป็นนั่น” และการยึดมั่นด้วยมานะว่า “เราประเสริฐกว่า” ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาเท่านั้น ฉะนั้น ตัณหาก็เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นอย่างนั้น และเป็นการเกิดขึ้นอย่างนั้นเอง จึงกล่าวว่า “ตัณหา มานะ ทิฏฐิ อันเป็นปปัญจะ ๓ อย่างที่เกิดขึ้นอย่าง ‘เรามีอยู่’ ย่อมมี” คำว่า “ทหระ” (หนุ่ม) ย่อมใช้ได้แม้กับเด็กอ่อน ฉะนั้น เพื่อให้มีความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “หนุ่ม” แม้คนหนุ่มบางคนก็ไม่ชอบการประดับตกแต่ง ฉะนั้น เพื่อให้มีความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “เป็นผู้ชอบการประดับตกแต่ง” ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่ามีการพิจารณาเครื่องหมายแห่งใบหน้า คำว่า “ตัง” (นั้น) คือ เมื่อมองดูแผ่นกระจก คำว่า “ปรากฏเป็นปรัมมุข” (หันหน้าสวนกัน) คือ หากยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันออก เครื่องหมายแห่งใบหน้าก็ย่อมปรากฏหันหน้าไปทางทิศตะวันออกเช่นกัน ดังนี้คือความหมาย แม้ใบหน้าของผู้อื่นจะคล้ายกัน แต่ก็อาจมีความไม่คล้ายกันบางอย่าง จึงกล่าวว่า “ย่อมปรากฏไม่คล้ายกันด้วยวรรณะเป็นต้น” คำว่า “นิภาสรูป” (รูปที่ส่องแสง) คือ ปฏิภาครูป (รูปเงา) รูปที่ส่องแสงนั้นย่อมปรากฏในแผ่นโลหะสัมฤทธิ์เป็นต้นที่ส่องแสงได้ แต่ในน้ำเล่าเป็นอย่างไร จึงถามว่า “ด้วยเหตุผลอะไร” อีกฝ่ายหนึ่งกล่าวว่า “เพราะความบริสุทธิ์แห่งมหาภูตรูป” ดังนี้จึงแสดงว่าในน้ำนั้นก็ย่อมปรากฏด้วยความเป็นผู้ส่องแสงได้ตามที่ได้รับมา ในที่นี้ ปุถุชนเปรียบเหมือนบุรุษผู้ชอบการประดับตกแต่ง, ปัญจขันธ์เปรียบเหมือนแผ่นกระจกเป็นต้น, การยึดมั่นว่า “เรามีอยู่” เปรียบเหมือนเครื่องหมายแห่งใบหน้า, และการยึดมั่นพิเศษต่างๆ เช่น “เรามีอยู่” “ผู้อื่นมีอยู่” เป็นต้น เมื่อมี “เรามีอยู่” ก็เปรียบเหมือนรูปเป็นต้นที่ปรากฏโดยอาศัยเครื่องหมายแห่งใบหน้า คำว่า “อภิสเมโต” (พึงรู้ยิ่ง) คือ อภิสมิตะ (รู้ยิ่งแล้ว) หรือบทนี้ก็เป็นอย่างนี้

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว

2. Tissasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระติสสะ

84. Madhurakaṃ vuccati kāye vibhāranti āha – ‘‘madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo viyā’’ti. Garubhāve sati lahutā anokāsāva, tathā mudutā kammaññatā cāti vuttaṃ ‘‘akammañño’’ti. ‘‘Kāye’’ti ānetvā vattabbaṃ. Na pakkhāyantīti pakāsā hutvā na khāyanti. Tenāha ‘‘na pākaṭā hontī’’ti. Upaṭṭhahantīti upatiṭṭhanti. Na dissatīti gahaṇaṃ na gacchati. Mahāvicikicchāti aṭṭhavatthukā soḷasavatthukā ca vimati. Na hi uppajjati paripakkakusalamūlattā.

๘๔. คำว่า “มธุรกัง” (หนักอึ้ง) หมายถึง ภาระในกาย ท่านกล่าวว่า “เหมือนเกิดความหนักอึ้ง” คือ “เหมือนเกิดความหนัก” เมื่อมีความหนัก ความเบาย่อมไม่มีโอกาส เช่นเดียวกับความอ่อนโยนและความควรแก่การงาน จึงกล่าวว่า “ไม่ควรแก่การงาน” พึงนำคำว่า “ในกาย” มากล่าว คำว่า “ไม่ปรากฏ” คือ ไม่ปรากฏเป็นที่ประจักษ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ปรากฏชัด” คำว่า “อุปัฏฐหันติ” (ตั้งอยู่) คือ ตั้งมั่นอยู่ คำว่า “ไม่ปรากฏ” คือ ไม่ถึงซึ่งการยึดถือ คำว่า “มหาวิจิกิจฉา” (ความสงสัยอย่างมาก) คือ ความสงสัยที่มีวัตถุ ๘ อย่าง และ ๑๖ อย่าง ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะมีกุศลมูลที่แก่กล้าแล้ว

Kāmānametaṃ adhivacananti padaṃ uddharitvā yena adhippāyena bhagavatā ninnaṃ pallalaṃ kāmānaṃ nidassanabhāvena ābhataṃ, taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.

ยกบทว่า “นี้เป็นชื่อของกามทั้งหลาย” ขึ้นมาแล้ว เพื่อแสดงความหมายที่พระผู้มีพระภาคทรงนำบ่อโคลนที่ลุ่มต่ำมาเป็นเครื่องเปรียบเทียบกามทั้งหลาย จึงกล่าวคำว่า “ยถา หิ” (เหมือนอย่างที่) เป็นต้น

Tissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระติสสะ จบแล้ว

3. Yamakasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถายมกสูตร

85. Diṭṭhi [Pg.245] eva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagata’’nti (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) yathā. Diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ khandhavinimuttassa sattassa gahitattā.

๘๕. ทิฏฐินั่นแหละคือทิฏฐิคตะ (ความเห็นที่ไปแล้ว) เหมือนคำว่า “กูถคตะ มุตตคตะ” (ไปสู่คูถ ไปสู่มูตร) ชื่อว่าทิฏฐิคตะ ย่อมเกิดขึ้นเพราะยึดถือสัตว์ที่พ้นจากขันธ์

Kupiteti diṭṭhisaṅkhātarogena kupite. Paggayhāti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sāriputtassa sammukhā attano laddhiṃ paggayha ‘‘evaṃ khvāha’’nti evaṃ nicchayena vattuṃ asakkonto.

คำว่า “กุปิเต” (กำเริบแล้ว) คือ กำเริบด้วยโรคที่ชื่อว่าทิฏฐิ คำว่า “ปัคคัยหะ” (ยกขึ้น) คือ ไม่สามารถกล่าวอย่างแน่นอนว่า “เราเป็นอย่างนี้แล” โดยยกทิฏฐิของตนขึ้นต่อหน้าพระสารีบุตรเถระ เหมือนต่อหน้าภิกษุเหล่านั้น

Anuyogavattaṃ nāma yena yutto, tassa attano gāhaṃ nijjhānakkhantiyāva yāthāvato pavedanaṃ. Therassa anuyoge bhummanti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamakā’’tiādinā therena kathitapucchāya bhummaniddeso. Sace taṃ āvusoti idanti ‘‘sace taṃ, āvuso’’ti evamādikaṃ idaṃ vacanaṃ. Etanti yamakattheraṃ. Aññanti arahattaṃ. Vattabbākārena vadanto atthato arahattaṃ byākaronto nāma hotīti adhippāyena vadati.

ชื่อว่าอนุโยควัตร คือ การเปิดเผยการยึดถือของตนตามความเป็นจริงด้วยความอดทนในการพิจารณาแก่ผู้ที่ตนเกี่ยวข้องด้วย คำว่า “ภูมิในอนุโยคของพระเถระ” คือ การแสดงภูมิด้วยคำถามที่พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสยมก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” เป็นต้น คำว่า “สเจ ตัง อาวุโส” (ถ้าท่านผู้มีอายุ) นี้คือคำพูดที่ว่า “สเจ ตัง อาวุโส” เป็นต้น คำว่า “เอตัง” (นี้) คือ พระยมกเถระ คำว่า “อัญญัง” (อื่น) คือ อรหัตตผล เมื่อกล่าวโดยอาการที่ควรกล่าว ย่อมชื่อว่าพยากรณ์อรหัตตผลโดยอรรถ ดังนี้จึงกล่าวโดยความหมาย

Etassa paṭhamamaggassāti etassa idāniyeva tiparivaṭṭadesanāvasāne tayā adhigatassa paṭhamamaggassa. Catūhi yogehīti attato piyato udāsinato veritoti catūhipi uppajjanaanatthayogehi.

คำว่า “แห่งปฐมมรรคนี้” คือ แห่งปฐมมรรคที่ท่านได้บรรลุแล้วในบัดนี้เมื่อจบการแสดงเทศนาที่มี ๓ รอบ คำว่า “ด้วยโยคะ ๔ อย่าง” คือ ด้วยโยคะอันไม่เป็นประโยชน์ ๔ อย่างที่เกิดขึ้นจากตนเอง จากสิ่งที่รัก จากสิ่งที่เฉยๆ และจากศัตรู

Upetīti taṇhupayadiṭṭhupayehi upādiyati taṇhādiṭṭhivatthuṃ pappoti. Upādiyatīti daḷhaggāhaṃ gaṇhāti. Adhitiṭṭhatīti abhinivissa tiṭṭhati. Kinti? ‘‘Attā me’’ti. Paccatthikā me eteti ete rūpavedanādayo pañcupādānakkhandhā mayhaṃ paccatthikā anatthāvahattāti vipassanāñāṇena ñatvā. Vipassanāya yojetvāti vipassanāya khandhe yojetvā.

คำว่า “อุเปติ” (เข้าถึง) คือ ย่อมยึดถือและเข้าถึงวัตถุแห่งตัณหาและทิฏฐิด้วยอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ คำว่า “อุปาทิยติ” (ยึดมั่น) คือ ยึดถืออย่างมั่นคง คำว่า “อธิติฏฐติ” (ตั้งมั่น) คือ ตั้งมั่นอย่างฝังแน่น อย่างไร? คือ “อัตตาของเรา” คำว่า “สิ่งเหล่านี้เป็นศัตรูของเรา” คือ รู้ด้วยวิปัสสนาญาณว่า ปัญจุปาทานขันธ์เหล่านี้มีรูปและเวทนาเป็นต้น เป็นศัตรูของเรา เพราะนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์ คำว่า “ประกอบด้วยวิปัสสนา” คือ ประกอบขันธ์ทั้งหลายด้วยวิปัสสนา

Yamakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถายมกสูตร จบแล้ว

4. Anurādhasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอนุราธสูตร

86. Tasseva vihārassāti mahāvane yasmiṃ vihāre bhagavā viharati, tasseva vihārassa. Imeti aññatitthiyā. Yasmā ayaṃ thero [Pg.246] ṭhapanīyaṃ pañhaṃ ṭhapanīyabhāvena na ṭhapesi, tasmā. Aññatitthiyā…pe… etadavocuṃ. Tenāha ‘‘ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā’’ti.

๘๖. คำว่า “แห่งวิหารนั้นเอง” คือ แห่งวิหารนั้นเองที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ มหาวัน คำว่า “อิเม” (เหล่านี้) คือ พวกเดียรถีย์อื่น เพราะพระเถระรูปนี้ไม่ได้ตั้งปัญหาที่ควรตั้งไว้โดยความเป็นปัญหาที่ควรตั้งไว้ ฉะนั้น พวกเดียรถีย์อื่น...จึงกล่าวคำนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “รู้กาลเวลาแห่งพระศาสนาเพียงบางส่วน”

Gahitameva hoti tato pageva siddhattā. Tenāha ‘‘tassa mūlattā’’ti. Evanti ‘‘dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodha’’nti evaṃ. Vaṭṭavivaṭṭamevāti pañcannaṃ pana khandhānaṃ samanupassanāya vasena vaṭṭaṃ, ‘‘evaṃ passa’’ntiādinā vivaṭṭaṃ kathitameva.

ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกยึดถือแล้ว เพราะสำเร็จแล้วตั้งแต่ก่อนหน้านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นมูลของสิ่งนั้น” คำว่า “เอวัง” (อย่างนี้) คือ “เราบัญญัติแต่ทุกข์และความดับทุกข์” อย่างนี้ คำว่า “วัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น” คือ วัฏฏะโดยการพิจารณาขันธ์ ๕ และวิวัฏฏะก็กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า “พึงเห็นอย่างนี้” เป็นต้น

Anurādhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนุราธสูตร จบแล้ว

5. Vakkalisuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาวักกลิสูตร

87. Nagaramajjhe mahāābādho uppajjīti nagaramajjhena āgacchanto kammasamuṭṭhāno mahanto ābādho uppajjati. Samantato adhosīti sabbabhāgena paripphandi. Iriyāpathaṃ yāpetunti sayananisajjādibhedaṃ iriyāpathaṃ pavattetuṃ. Nivattantīti osakkanti, parihāyantīti attho. Adhigacchantīti vaḍḍhanti. Satthu guṇasarīraṃ nāma navavidhalokuttaradhammādhigamamūlanti katvā vuttaṃ ‘‘navavidho hi…pe… kāyo nāmā’’ti, yathā sattānaṃ kāyo paṭisandhimūlako.

๘๗. คำว่า "ในท่ามกลางเมืองเกิดอาพาธใหญ่" คือ เมื่อกำลังมาทางท่ามกลางเมือง เกิดอาพาธใหญ่ที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานขึ้น. คำว่า "สัพพะภาเคนะ ปริปผันทิ" (สั่นเทิ้มไปทั่ว) คือ สั่นเทิ้มไปทั่วทุกส่วน. คำว่า "เพื่อยังอิริยาบถให้เป็นไป" คือ เพื่อให้อิริยาบถมีการนอนและการนั่งเป็นต้นเป็นไป. คำว่า "ย่อมถอยกลับ" คือ ย่อมถอยออกไป อธิบายว่า ย่อมเสื่อมไป. คำว่า "ย่อมบรรลุ" คือ ย่อมเจริญขึ้น. ที่กล่าวว่า "พระวรกายคือพระคุณของพระศาสดา ชื่อว่าเป็นมูลแห่งการบรรลุโลกุตตรธรรม ๙ ประการ" จึงกล่าวว่า "เพราะว่ากาย... ๙ ประการ ชื่อว่า..." เหมือนกายของสัตว์ทั้งหลายมีปฏิสนธิเป็นมูล.

Kāḷasilāyaṃ katavihāro kāḷasilāvihāro. Maggavimokkhatthāyāti aggamaggavimokkhādhigamāya. Devatāti suddhāvāsadevatā. Alāmakaṃ nāma puthujjanakālakiriyāya abhāvato. Tenāha ‘‘thero kirā’’tiādi. Ekaṃ dve ñāṇānīti ekaṃ dve paccavekkhaṇañāṇāni sabhāvato avassaṃ uppajjanti, ayaṃ dhammatā. Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni taṃtaṃmaggavuṭṭhāne uppajjanti eva. Ekaṃ dveti vacanaṃ uppannabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.

วิหารที่สร้างบนแผ่นหินดำ ชื่อว่า กาฬศิลาวิหาร. คำว่า "เพื่อมรรควิโมกข์" คือ เพื่อการบรรลุพระอรหัตมรรควิโมกข์. คำว่า "เทวดา" คือ เทวดาชั้นสุทธาวาส. ที่ชื่อว่า "ไม่เลวทราม" เพราะไม่มีการทำกาละอย่างปุถุชน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ได้ยินว่า พระเถระ..." เป็นต้น. คำว่า "ญาณหนึ่งหรือสอง" คือ ปัจจเวกขณญาณหนึ่งหรือสองย่อมเกิดขึ้นโดยสภาวะเป็นธรรมดา. ปัจจเวกขณญาณในมรรค ผล และนิพพาน ย่อมเกิดขึ้นในการออกจากมรรคนั้นๆ นั่นเอง. คำว่า "หนึ่งหรือสอง" กล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะที่เกิดขึ้นแล้ว.

Dhūmāyanabhāvo dhūmākāratā, tathā timirāyanabhāvo.

ภาวะที่กำลังเป็นควัน คือ อาการที่เป็นควัน, ภาวะที่กำลังมืดมัวก็เช่นเดียวกัน.

Vakkalisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวักกลิสูตร จบแล้ว.

6. Assajisuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอัสสชิสูตร

88. Passambhitvāti [Pg.247] nirodhetvā. No ca svāhanti no ca su ahaṃ. Parihāyi kuppadhammattā. Etanti samādhimattasāraṃ, sīlamatte pana vattabbameva natthi. Kathaṃ hotīti kathaṃ abhinandanā hoti. Dukkhaṃ patvāti dukkhuppattihetu sukhaṃ pattheti ‘‘evaṃ me dukkhapariḷāho na bhavissatī’’ti. Yadaggenāti yena bhāgena. ‘‘Dukkhaṃ patthetiyevā’’ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘sukhavipariṇāmena hī’’tiādi. Sukhaviparivatte sukhavipariṇāmadukkhaṃ, tasmā sukhaṃ abhinandanto atthato dukkhaṃ abhinandati nāma.

๘๘. คำว่า "ระงับแล้ว" คือ ดับแล้ว. คำว่า "โน จะ สวาหัง" คือ "โน จะ สุ อะหัง" (และเราก็หาได้ไม่). ที่ว่า "เสื่อมแล้ว" เพราะเป็นผู้มีธรรมที่กำเริบได้. คำว่า "นี้" คือ สาระเพียงสมาธิ ส่วนเพียงศีลไม่ต้องพูดถึงเลย. คำว่า "เป็นอย่างไร" คือ ความเพลิดเพลินเป็นอย่างไร. คำว่า "ประสบทุกข์" คือ ปรารถนาสุขที่เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์ ด้วยคิดว่า "ความเร่าร้อนด้วยทุกข์ของเราจักไม่มีอย่างนี้". คำว่า "ยะทัคเคนะ" (โดยส่วนใด) คือ โดยส่วนนั้น. ครั้นกล่าวว่า "ย่อมปรารถนาทุกข์นั่นเอง" จึงกล่าวเหตุในคำนั้นว่า "เพราะความแปรปรวนแห่งสุข" เป็นต้น. เมื่อสุขแปรปรวนไป ก็เป็นทุกข์เพราะความแปรปรวนแห่งสุข เพราะฉะนั้น เมื่อเพลิดเพลินสุข โดยอรรถก็ชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์.

Assajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัสสชิสูตร จบแล้ว.

7. Khemakasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาเขมกสูตร

89. Attaniyanti diṭṭhigatikaparikappitassa attano santakaṃ. Tenāha ‘‘attano parikkhārajāta’’nti. Taṇhāmāno adhigato arahattassa anadhigatattā, no diṭṭhimāno adhigato, tathā kāmarāgabyāpādāpi. Anāgāmī kira khemakatthero, ‘‘sakadāgāmī’’ti keci vadanti. Sandhāvanikāyāti sañcaraṇena. Tenāha ‘‘punappunaṃ gamanāgamanenā’’ti. Catukkhattuṃ gamanāgamanenāti catukkhattuṃ gamanena ca āgamanena ca. Tenāha – ‘‘taṃ divasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍī’’ti. Ñatvāti ajjhāsayaṃ ñatvā. Theroti khemakatthero.

๘๙. บทว่า Attaniyanti ได้แก่ ของที่เป็นของตนตามที่ผู้มีทิฏฐิยึดถือไว้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กองเครื่องบริขารของตน'. ตัณหามานะถูกบรรลุแล้ว เพราะยังไม่ได้บรรลุพระอรหัต แต่ทิฏฐิมานะไม่ได้ถูกบรรลุแล้ว เช่นเดียวกับกามราคะและพยาบาท. ได้ยินว่า พระเขมกเถระเป็นพระอนาคามี บางพวกกล่าวว่าเป็นพระสกทาคามี. บทว่า Sandhāvanikāyā ได้แก่ ด้วยการสัญจรไปมา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยการไปและการมาบ่อยๆ'. บทว่า Catukkhattuṃ gamanāgamanena ได้แก่ ด้วยการไปและการมา ๔ ครั้ง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วันนั้น ท่านเที่ยวไปตลอดระยะทาง ๒ โยชน์'. บทว่า Ñatvā ได้แก่ ทราบอัธยาศัย. บทว่า Thero ได้แก่ พระเขมกเถระ.

Rūpameva asmīti vadatīti rūpakkhandhameva ‘‘asmī’’ti gāhassa vatthuṃ katvā vadati. Adhigato taṇhāmāno.

บทว่า Rūpameva asmīti vadatī ได้แก่ ย่อมกล่าวโดยทำรูปขันธ์นั่นแหละให้เป็นวัตถุแห่งความยึดถือว่า 'เราเป็น'. ตัณหามานะถูกบรรลุแล้ว.

Aṇusahagatoti aṇubhāvaṃ gato. Tenāha ‘‘sukhumo’’ti. Tayo khārā viya tisso anupassanā cittasaṃkilesassa visodhanato. Sīlagandhādīhi guṇagandhehi.

บทว่า Aṇusahagato ได้แก่ ถึงความเป็นของเล็กน้อย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ละเอียด'. อนุปัสสนา ๓ อย่าง เป็นเหมือนด่าง ๓ ชนิด เพราะชำระจิตตสังกิเลสให้สะอาด. ด้วยกลิ่นแห่งคุณธรรมมีกลิ่นแห่งศีลเป็นต้น.

Kathetunti uddesavasena kathetuṃ. Pakāsetunti niddesavasena tamatthaṃ pakāsetuṃ. Jānāpetunti kāraṇavasena jānāpetuṃ. Patiṭṭhāpetunti kathāpetuṃ. Vivaṭaṃ kātunti udāharaṇaṃ vaṇṇetvā pākaṭaṃ kātuṃ[Pg.248]. Suvibhattaṃ kātunti anvayato byatirekato suṭṭhu, vibhattaṃ kātuṃ. Uttānakaṃ kātunti upanayanigamehi tamatthaṃ vibhūtaṃ kātuṃ. Aññena nīhārenāti vipassanāvimuttena cittābhinīhārena.

บทว่า Kathetuṃ ได้แก่ เพื่อจะกล่าวโดยหัวข้อ (อุทเทส). บทว่า Pakāsetuṃ ได้แก่ เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้นโดยการขยายความ (นิทเทส). บทว่า Jānāpetuṃ ได้แก่ เพื่อจะให้รู้โดยเหตุผล. บทว่า Patiṭṭhāpetuṃ ได้แก่ เพื่อจะให้กล่าว. บทว่า Vivaṭaṃ kātuṃ ได้แก่ เพื่อจะทำให้ปรากฏด้วยการพรรณนาอุทาหรณ์. บทว่า Suvibhattaṃ kātuṃ ได้แก่ เพื่อจะจำแนกให้ดีโดยนัยคล้อยตามและนัยย้อนกลับ. บทว่า Uttānakaṃ kātuṃ ได้แก่ เพื่อจะทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนด้วยการสรุปความ. บทว่า Aññena nīhārena ได้แก่ ด้วยการน้อมจิตไปที่หลุดพ้นด้วยวิปัสสนา.

Khemakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเขมกสูตร จบแล้ว.

8. Channasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาฉันนสูตร

90. Makkhīti guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Etaṃ avocāti ‘‘ovadantu maṃ…pe… passeyya’’nti etaṃ avoca.

๙๐. บทว่า Makkhī ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความลบหลู่คุณท่าน อันมีลักษณะเป็นการลบหลู่คุณความดี. บทว่า Paḷāsī ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความตีเสมอ อันมีลักษณะเป็นการยกตนเทียมท่าน. บทว่า Etaṃ avoca ได้แก่ ได้กล่าวคำนี้ว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงโอวาทข้าพเจ้า... พึงเห็น' ดังนี้.

Theranti channattheraṃ. Attano duggahaṇena kañci upārambhampi kareyya. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ kira nesaṃ ahosī’’tiādi. Niddosamevassa katvāti ādito anurūpattameva katvā saddhammaṃ kathessāmāti.

บทว่า Theraṃ ได้แก่ พระฉันนเถระ. ท่านอาจจะทำการรุกรานใครๆ เพราะความยึดถือผิดของตน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ได้ยินว่า ความคิดอย่างนี้ได้มีแก่พระเถระเหล่านั้น'. บทว่า Niddosamevassa katvā ได้แก่ (คิดว่า) เราจะแสดงสัทธรรมโดยทำให้ท่านเป็นผู้เหมาะสมตั้งแต่ต้นทีเดียว.

Paritassanā upādānanti bhayaparitassanā diṭṭhupādānaṃ. Anattani sati anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantīti bhayaparitassanā ceva diṭṭhupādānañca uppajjati. Paṭinivattatīti yathāraddhavipassanāto paṭinivattati, nāsakkhīti attho. Kasmā panetassa vipassanamanuyuñjantassa evaṃ ahosīti tattha kāraṇaṃ vadati ‘‘ayaṃ kirā’’tiādinā. Evanti ‘‘ko nu kho me attā’’ti evaṃ na hoti. Tāvatikā vissatthīti ‘‘mayhaṃ dhammaṃ desetū’’ti vuttavissāso atthīti attho. Idaṃ kaccānasatthaṃ addasāti yojanā. ‘‘Dvayanissito, kaccāna, loko’’tiādi diṭṭhiviniveṭhanā. ‘‘Ete te, kaccāna, ubho ante anupagammā’’tiādi buddhabaladīpanā.

บทว่า Paritassanā upādānaṃ ได้แก่ ความสะดุ้งเพราะความกลัวและความยึดมั่นด้วยทิฏฐิ. เมื่ออนัตตามีอยู่ ความสะดุ้งเพราะความกลัวและความยึดมั่นด้วยทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นว่า 'กรรมที่อนัตตากระทำแล้ว จักถูกต้องใครเล่า'. บทว่า Paṭinivattati ได้แก่ ย่อมถอยกลับจากวิปัสสนาที่เริ่มไว้แล้ว อธิบายว่า ไม่สามารถ. ก็เพราะเหตุไร ความคิดอย่างนี้จึงได้มีแก่ท่านผู้ประกอบความเพียรในวิปัสสนาอยู่? ท่านจึงกล่าวเหตุในเรื่องนั้นด้วยคำเป็นต้นว่า 'ได้ยินว่า พระเถระนี้'. บทว่า Evaṃ ได้แก่ ความคิดว่า 'ใครหนอเป็นอัตตาของเรา' ย่อมไม่มีอย่างนี้. บทว่า Tāvatikā vissatthi ความว่า มีความคุ้นเคยที่กล่าวไว้ว่า 'ขอจงแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้า'. การประกอบความ (โยชนา) ว่า ได้เห็นกัจจานสูตรนี้. คำเป็นต้นว่า 'ดูกรกัจจานะ โลกนี้อาศัยส่วนสอง' เป็นการคลายทิฏฐิ. คำเป็นต้นว่า 'ดูกรกัจจานะ ส่วนสุดทั้งสองนั้นไม่เข้าไปใกล้' เป็นการแสดงพุทธญาณ.

Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉันนสูตร จบแล้ว.

9-10. Rāhulasuttādivaṇṇanā

๙-๑๐. อรรถกถารหุลสูตรเป็นต้น

91-92. Etāni suttāni. Idhāgatānīti imasmiṃ vagge ānītāni saṅgītikārehīti.

๙๑-๙๒. สูตรเหล่านี้. บทว่า Idhāgatāni ความว่า พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายนำมาไว้ในวรรคนี้.

Rāhulasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถารหุลสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเถรวรรค จบแล้ว.

10. Pupphavaggo

๑๐. ปุปผวรรค

1. Nadīsuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถานทีสูตร

93. Pabbateyyāti [Pg.249] pabbatato āgatā. Tato eva ohārinī. Tenassā caṇḍasotataṃ dasseti. Dūraṃ gacchatīti dūraṅgamā. Tenassā mahoghataṃ dasseti.

๙๓. บทว่า Pabbateyyā ได้แก่ มาจากภูเขา. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงไหลลงเบื้องล่าง. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่แม่น้ำนั้นมีกระแสเชี่ยว. บทว่า Dūraṃ gacchati ได้แก่ ไปไกล. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่แม่น้ำนั้นเป็นห้วงน้ำใหญ่.

Soteti vaṭṭasote. Catūhi gāhehīti ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinayappavattehi catūhi gāhehi. Palujjanattāti chinnattā. Sokādibyasanappattīti sokādianatthuppatti.

บทว่า Sote ได้แก่ ในกระแสแห่งวัฏฏะ. บทว่า Catūhi gāhehi ได้แก่ ด้วยความยึดถือ ๔ อย่างที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา'. บทว่า Palujjanattā ได้แก่ เพราะความขาดไป. บทว่า Sokādibyasanappatti ได้แก่ การเกิดขึ้นแห่งความพินาศมีโศกเป็นต้น.

Nadīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานทีสูตร จบแล้ว.

2. Pupphasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาปุปผสูตร

94. Vivadatīti vivādaṃ karoti. Vadantoti ayathāsabhāvena vadanto. Vivadati dhammatāya viruddhaṃ katvā vadati. Lokadhammoti lujjanasabhāvadhammo. Ko pana soti āha ‘‘khandhapañcaka’’nti. Tenāha ‘‘taṃ hī’’tiādi. Kathaṃ karomīti kena pakārenāhaṃ bālaṃ ajānantaṃ karomi. Tenāha ‘‘mayhaṃ hī’’tiādi. Tathā cāha ‘‘akkhāto vo mayā maggo’’tiādi (dha. pa. 275). ‘‘Tayo lokā kathitā’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘nāhaṃ, bhikkhave’’tiādimāha.

๙๔. บทว่า Vivadati ได้แก่ ย่อมทำการวิวาท. บทว่า Vadanto ได้แก่ กล่าวอยู่โดยไม่เป็นไปตามสภาวะ. ย่อมวิวาท คือกล่าวคัดค้านธรรมดา. บทว่า Lokadhammo ได้แก่ ธรรมที่มีสภาวะแตกสลาย. ก็โลกธรรมนั้นคืออะไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'ขันธ์ ๕'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จริงอยู่ ขันธ์ ๕ นั้น'. บทว่า Kathaṃ karomi ความว่า ข้าพเจ้าจะทำคนพาลผู้ไม่รู้ด้วยประการอย่างไร. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จริงอยู่ สำหรับข้าพเจ้า'. และท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'ทางเราบอกแก่เธอทั้งหลายแล้ว' เป็นต้น. เมื่อจะเปิดเผยคำที่ว่า 'โลก ๓ ตรัสไว้แล้ว' นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรามิได้ (วิวาทกับโลก)'.

Pupphasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปุปผสูตร จบแล้ว.

3. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาเฟณปิณฑูปมสูตร

95. Kenaci kāraṇena yujjhitvā gahetuṃ na sakkāti ayujjhā nāma. Nivattanaṭṭhāneti udakappavāhassa nivattitaṭṭhāne.

๙๕. ชื่อว่า อายุทธา คือไม่สามารถจะยึดถือไว้ได้ด้วยเหตุบางอย่างที่ต่อสู้กัน. บทว่า นิวตฺตนฏฺฐาเน ได้แก่ ในที่ที่กระแสน้ำกลับ.

Anusotāgamaneti anusotaṃ āgamanahetu, ‘‘anusotāgamanenā’’ti vā pāṭho. Anupubbena pavaḍḍhitvāti tattha tattha uṭṭhitānaṃ khuddakamahantānaṃ [Pg.250] pheṇapiṇḍānaṃ saṃsaggena pakārato vuddhiṃ patvā. Āvaheyyāti ānetvā vaheyya. Kāraṇena upaparikkheyyāti ñāṇena vīmaṃseyya. ‘‘Sāro nāma kiṃ bhaveyyā’’ti vatvā sabbaso tadabhāvaṃ dassento ‘‘vilīyitvā viddhaṃseyyevā’’ti āha. Tena rūpampi nissāratāya bhijjatevāti dasseti. Yathā hi aniccatāya asāratāsiddhi, evaṃ asāratāyapi aniccatāsiddhīti aniccatāya eva niccasāraṃ thirabhāvasāraṃ dhuvasāraṃ sāmīnivāsīkārakabhūtassa attano vase pavattanampettha natthīti āha ‘‘rūpampi…pe… nissāramevā’’ti. Soti pheṇapiṇḍo. Gahitopi upāyena tamatthaṃ na sādheti anarahattā. Anekasandhighaṭito tathā tathā ghaṭito hutvā.

บทว่า อนุโสตาคมเน ได้แก่ เพราะเป็นเหตุแห่งการมาตามกระแส หรือเป็นบทว่า อนุโสตาคมเนนา ก็มี. บทว่า อนุปุพฺเพน ปวฑฺฒิตฺวา ได้แก่ เจริญขึ้นโดยลำดับ คือถึงความเจริญโดยประการต่างๆ ด้วยการรวมกันของก้อนฟองเล็กใหญ่ที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ. บทว่า อาวเหยฺย ได้แก่ พึงนำมา พึงพัดไป. บทว่า การเณน อุปปริกฺเขยฺย ได้แก่ พึงพิจารณาด้วยญาณ. เมื่อกล่าวว่า “สาระชื่ออะไรพึงมี” แล้วแสดงความไม่มีสาระนั้นโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวว่า “ย่อมละลาย ย่อมพินาศไปเท่านั้น”. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า แม้รูปก็ย่อมแตกสลายไปเพราะความไม่มีสาระ. อนึ่ง ความไม่มีสาระย่อมสำเร็จได้ด้วยความเป็นของไม่เที่ยงฉันใด ความไม่เที่ยงก็ย่อมสำเร็จได้ด้วยความไม่มีสาระฉันนั้น. เพราะความเป็นของไม่เที่ยงนั่นแหละ สาระที่เที่ยง สาระที่มั่นคง สาระที่ยั่งยืน และการเป็นไปในอำนาจของตนซึ่งเป็นผู้กระทำให้อยู่ในอำนาจของเจ้าของ ก็ไม่มีในรูปนี้ จึงกล่าวว่า “แม้รูป…เป็นของไม่มีสาระเท่านั้น”. บทว่า โส ได้แก่ ก้อนฟองนั้น. แม้ถูกจับไว้ด้วยอุบาย ก็ไม่สำเร็จประโยชน์นั้น เพราะไม่ควร. บทว่า อเนกสนฺธิฆฏิโต ได้แก่ ประกอบด้วยข้อต่อหลายอย่าง คือประกอบแล้วอย่างนั้นๆ.

Byāmamattampi etarahi manussānaṃ vasena. Avassameva bhijjati taraṅgabbhāhataṃ hutvā.

แม้เพียงวาหนึ่งในปัจจุบันนี้ ก็โดยประมาณของมนุษย์. ย่อมแตกสลายไปอย่างแน่นอน เพราะถูกคลื่นซัด.

Tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi patite. Udakatalanti udakapiṭṭhiṃ. Aññato patantaṃ udakabinduṃ. Udakajallanti santānakaṃ hutvā ṭhitaṃ udakamalaṃ. Tañhi saṃkaḍḍhitvā tato udakaṃ puṭaṃ karoti, tasmiṃ puṭe pubbuḷasamaññā. Vatthunti cakkhādivatthuṃ. Ārammaṇanti rūpādiārammaṇaṃ. Kilesajallanti purimasiddhaṃ, paṭilabbhamānaṃ vā kilesamalaṃ. Phassasaṅghaṭṭananti phassasamodhānaṃ. Pubbuḷasadisā muhuttaramaṇīyatāya. Yasmā ghammakāle sūriyātapasantāpābhinibbattarasmijālanipāte tādise bhūmipadese ito cito samuggatavātavegasamuddhaṭaviruḷhasaṅkhātesu paribbhamantesu aṇuparamāṇutajjārippakāresu bhūtasaṅghātesu marīcisamaññā, tasmā sabbaso sāravirahitāti vuttaṃ ‘‘saññāpi asārakaṭṭhena marīcisadisā’’ti. Yasmā ca passantānaṃ yebhuyyena udakākārena khāyati, tasmā ‘‘gahetvā pivituṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Nīlādianubhavanatthāyāti nīlādiārammaṇassa anubhavanatthāya. Phandatīti phandanākārappattā viya hoti appahīnataṇhassa puggalassa. Vippalambheti appahīnavipallāsaṃ puggalaṃ. Tenāha ‘‘idaṃ nīlaka’’ntiādi. Saññāvipallāsato hi cittavipallāso, tato diṭṭhivipallāsoti. Vippalambhanenāti vippakāravaseneva ārammaṇassa lambhanena. Vippakāravasena hi etaṃ lambhanaṃ, yadidaṃ anudakameva udakaṃ katvā dassanaṃ anagarameva nagaraṃ katvā gandhabbanāṭakādidassanaṃ.

เมื่อหยาดน้ำตกลงในที่นั้นๆ. บทว่า อุทกตลํ ได้แก่ พื้นน้ำ. หยาดน้ำที่ตกลงมาจากที่อื่น. บทว่า อุทกชลฺลํ ได้แก่ สิ่งสกปรกในน้ำที่ตั้งอยู่เป็นสาย. อนึ่ง สิ่งสกปรกนั้นย่อมดึงน้ำมาทำเป็นกระพุ้ง ในกระพุ้งนั้นมีชื่อว่า ฟอง. บทว่า วตฺถุ ได้แก่ วัตถุมีตาเป็นต้น. บทว่า อารมฺมณํ ได้แก่ อารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า กิเลสชลฺลํ ได้แก่ สิ่งสกปรกคือกิเลสที่สำเร็จแล้วก่อน หรือสิ่งสกปรกคือกิเลสที่พึงได้รับ. บทว่า ผสฺสสงฺฆฏฺฏนํ ได้แก่ การประชุมแห่งผัสสะ. คล้ายฟอง เพราะน่ารื่นรมย์ชั่วขณะ. เพราะเหตุที่ในฤดูร้อน เมื่อรัศมีที่เกิดจากความร้อนของแสงอาทิตย์ตกลงในภูมิประเทศเช่นนั้น กลุ่มธาตุมีอณูปรมาณูเป็นต้นที่หมุนเวียนไปมา ซึ่งนับว่าเกิดขึ้นจากลมที่พัดขึ้นจากที่โน้นที่นี้ มีชื่อว่า มฤคตฤษณา ฉะนั้น จึงกล่าวว่า “แม้สัญญา ก็คล้ายมฤคตฤษณาเพราะความไม่มีสาระ” ดังนี้. และเพราะเหตุที่เมื่อผู้มองดูย่อมปรากฏเป็นน้ำโดยมาก ฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เพื่อถือเอาดื่ม” เป็นต้น. บทว่า นีลาทิอนุภวนตฺถาย ได้แก่ เพื่อการเสวยอารมณ์มีสีเขียวเป็นต้น. บทว่า ผนฺทติ ได้แก่ ย่อมเป็นเหมือนถึงอาการไหวสำหรับบุคคลผู้ยังละตัณหาไม่ได้. ย่อมหลอกลวงบุคคลผู้ยังละวิปลาสไม่ได้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “นี้สีเขียว” เป็นต้น. เพราะวิปลาสแห่งสัญญา จิตวิปลาสจึงมี จากนั้นทิฏฐิวิปลาสจึงมี. บทว่า วิปฺปลมฺภเนน ได้แก่ ด้วยการรับอารมณ์โดยความเป็นของวิปริตเท่านั้น. อนึ่ง การรับอารมณ์นี้เป็นการรับโดยความเป็นของวิปริต คือการเห็นน้ำที่ไม่ใช่น้ำ การเห็นเมืองที่ไม่ใช่เมือง การเห็นการแสดงของคนธรรพ์เป็นต้น.

Kukkukaṃ [Pg.251] vuccati kadalikkhandhassa sabbapattavaṭṭīnaṃ abbhantare daṇḍakanti āha ‘‘akukkukajātanti anto asañjātaghanadaṇḍaka’’nti. Na tathā hotīti yadatthāya upanītaṃ, tadatthāya na hoti. Nānālakkhaṇoti nānāsabhāvo. Saṅkhārakkhandhovāti eko saṅkhārakkhandhotveva vuccati.

คำว่า กุกกุกะ หมายถึงแกนในของลำต้นกล้วยที่อยู่ภายในกาบใบทั้งหมด จึงกล่าวว่า “อกุกกุกชาตํ คือแกนทึบที่ยังไม่เกิดภายใน”. บทว่า น ตถา โหติ ได้แก่ ไม่เป็นไปตามที่มุ่งหมายไว้. บทว่า นานาลกฺขโณ ได้แก่ มีลักษณะต่างๆ กัน. บทว่า สงฺขารกฺขนฺโธวาติ ได้แก่ เรียกว่าสังขารขันธ์อย่างเดียวเท่านั้น.

Assāti purisassa. Apagatapaṭalapiḷakanti apagatapaṭaladosañceva apagatapiḷakadosañca. Asārabhāvadassanasamatthanti asārassa asārabhāvadassanasamatthaṃ. Ittarāti parittakālā, na ciraṭṭhitikā. Tenāha ‘‘lahupaccupaṭṭhānā’’ti. Aññadeva ca āgamanakāle cittanti idañca oḷārikavaseneva vuttaṃ. Tathā hi ekaccharakkhaṇe anekakoṭisatasahassasaṅkhāni cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Māyāya dassitaṃ rūpaṃ māyāti vuttaṃ. Yaṃkiñcideva kapāliṭṭhakapāsāṇavālikādiṃ. Vañcetīti asuvaṇṇameva suvaṇṇanti, amuttameva muttātiādinā vañceti. Nanu ca saññāpi marīci viya vippalambheti vañceti, idampi viññāṇaṃ māyā viya vañcetīti ko imesaṃ visesoti? Vacanattho nesaṃ sādhāraṇo. Tathāpi saññā anudakaṃyeva udakaṃ katvā gāhāpentī, apurisaññeva purisaṃ katvā gāhāpentī vippalambhanavasena appavisayā, viññāṇaṃ pana yaṃ kiñci ataṃsabhāvaṃ taṃ katvā dassentī māyā viya mahāvisayā. Tenāha ‘‘yaṃkiñcidevā’’tiādi. Evampīti ativiya lahuparivattibhāvenapi māyāsadisanti.

บทว่า อสฺส ได้แก่ ของบุรุษ. บทว่า อปคตปฏลปิฬกํ ได้แก่ ปราศจากโทษคือต้อและปราศจากโทษคือตุ่ม. บทว่า อสารภาวทสฺสนสมตฺถํ ได้แก่ สามารถแสดงความไม่มีสาระของสิ่งไม่มีสาระ. บทว่า อิตฺตรา ได้แก่ มีกาลน้อย ไม่ตั้งอยู่นาน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ปรากฏขึ้นอย่างรวดเร็ว”. และจิตในเวลามาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง คำนี้กล่าวโดยนัยหยาบ. อนึ่ง จิตหลายร้อยหลายพันโกฏิย่อมเกิดขึ้นและดับไปในขณะดีดนิ้วมือเดียว. รูปที่แสดงด้วยมายา เรียกว่า มายา. บทว่า ยํกิญฺจิเทว ได้แก่ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีกระเบื้อง อิฐ หิน ทรายเป็นต้น. บทว่า วญฺเจติ ได้แก่ ย่อมหลอกลวงว่า ทองที่ไม่ใช่ทองเป็นทอง มุกดาที่ไม่ใช่มุกดาเป็นมุกดาเป็นต้น. ก็สัญญาแม้เป็นเหมือนมฤคตฤษณา ย่อมหลอกลวง ย่อมลวง วิญญาณนี้ก็เป็นเหมือนมายา ย่อมลวง ความแตกต่างของสิ่งเหล่านี้คืออะไร? ความหมายของคำเหล่านั้นเป็นของทั่วไป. ถึงกระนั้น สัญญาเป็นของมีขอบเขตน้อยโดยการหลอกลวง คือทำให้ยึดถือน้ำที่ไม่ใช่น้ำ ทำให้ยึดถือบุรุษที่ไม่ใช่บุรุษ. ส่วนวิญญาณเป็นของมีขอบเขตกว้างขวางเหมือนมายา คือแสดงสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่ใช่สภาพของสิ่งนั้นให้เป็นสิ่งนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่ง” เป็นต้น. บทว่า เอวมฺปิ ได้แก่ แม้ด้วยความเป็นของเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ก็คล้ายมายา.

Desitāti evaṃ desitā pheṇapiṇḍādiupamāhi.

บทว่า เทสิตา ได้แก่ แสดงแล้วอย่างนี้ด้วยอุปมามีก้อนฟองเป็นต้น.

Bhūri vuccati pathavī, saṇhaṭṭhena vipulaṭṭhena ca bhūrisadisapaññatāya bhūripañño. Tenāha ‘‘saṇhapaññena cevā’’tiādi. Kimigaṇādīnanti ādi-saddena anekagijjhādike saṅgaṇhāti. Paveṇīti dhammapabandho. Bālalāpinī ‘‘ahaṃ mamā’’tiādinā. Sesadhātuyo gahetvāva bhijjati ekuppādekanirodhattā, vatthurūpanissayapaccayattā ‘‘aya’’nti na visuṃ gahitaṃ. Vadhabhāvatoti vadhassa maraṇassa atthibhāvato. Saraṇanti paṭisaraṇaṃ.

คำว่า ภูริ หมายถึงแผ่นดิน. ผู้มีปัญญามาก (ภูริปัญโญ) เพราะมีปัญญาเหมือนแผ่นดินด้วยความเป็นของละเอียดและด้วยความเป็นของกว้างขวาง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยปัญญาอันละเอียด” เป็นต้น. บทว่า กิมิคณาธีนํ ได้แก่ ด้วยคำว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์หมู่แร้งเป็นต้นจำนวนมาก. บทว่า ปเวณี ได้แก่ การสืบต่อแห่งธรรม. บทว่า พาลลาปินี ได้แก่ ผู้กล่าวคำของคนพาลมี “เรา ของเรา” เป็นต้น. ธาตุที่เหลือย่อมแตกสลายไปโดยรวมเอาไว้ด้วย เพราะมีเกิดขึ้นพร้อมกันและดับพร้อมกัน และเพราะเป็นปัจจัยอาศัยวัตถุรูป จึงไม่แยกกล่าวว่า “นี้”. บทว่า วธภาวโต ได้แก่ เพราะมีการฆ่า คือความตาย. บทว่า สรณํ ได้แก่ ที่พึ่ง.

Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเฟณปิณฑูปมสูตร จบ.

4-6. Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā

๔-๖. อรรถกถาโคมายปิณฑสูตรเป็นต้น

96-98. Sassataṃ [Pg.252] sabbakālaṃ yāva kappavuṭṭhānā hontīti sassatiyo, sineruādayo. Tāhi samaṃ samakālaṃ. Anenāti bhagavatā. Nayidanti ettha ya-kāro padasandhikaro, idanti nipātapadaṃ. Taṃ pana yena yena sambandhīyati, taṃ tiliṅgova hotīti ‘‘ayaṃ maggabrahmacariyavāso’’ti vuttaṃ. ‘‘Na paññāyeyyā’’ti vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘maggo hī’’tiādi vuttaṃ. Vivaṭṭentoti vinivaṭṭento appavattiṃ karonto.

๙๖-๙๘. บทว่า สสฺสตํ ได้แก่ ตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า สสฺสตโย ได้แก่ สิ่งที่ยั่งยืน คือภูเขาสิเนรุเป็นต้น ย่อมมีอยู่จนกว่าจะสิ้นกัป. บทว่า ตาหิ สมํ ได้แก่ พร้อมกับสิ่งเหล่านั้น. บทว่า อเนน ได้แก่ โดยพระผู้มีพระภาค. บทว่า นยิทํ ในคำว่า นยิทํ นี้ ยการเป็นตัวเชื่อมบท, อิทํ เป็นบทนิบาต. อนึ่ง บทนั้นย่อมเป็นได้ทั้งสามลิงค์กับบทใดที่เกี่ยวข้อง จึงกล่าวว่า “นี้เป็นพรหมจรรย์แห่งมรรค”. เมื่อกล่าวว่า “ไม่พึงปรากฏ” แล้ว เพื่ออธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะมรรค” เป็นต้น. บทว่า วิวฏฺเฏนฺโต ได้แก่ ทำให้ไม่เป็นไป คือทำให้ไม่เกิดขึ้น.

Rājadhānīti rañño nivāsanagaraṃ. Suttamayanti cittavaṇṇavaṭṭikāmayaṃ.

บทว่า ราชธานี ได้แก่ เมืองที่ประทับของพระราชา. บทว่า สุตฺตมยํ ได้แก่ ทำด้วยด้ายสีต่างๆ.

Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโคมายปิณฑสูตรเป็นต้น จบ.

7. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาคัททุลพัทธสูตร

99. Yaṃ mahāsamuddoti ettha yanti samayassa paccāmasanaṃ. Bhummatthe cetaṃ paccattavacananti āha ‘‘yasmiṃ samaye’’ti. So ca samayo ayanti dassento ‘‘pañcame sūriye uṭṭhite’’ti āha. Paricchedaṃ na vadāmi paricchedakārikāya aggamaggavijjāya anadhigatattā. Sunakho viya vaṭṭanissito bālo asavasabhāvato. Gaddulo viya diṭṭhibandho. Sakkāyo tassa asavasabhāvato. Puthujjanassa sakkāyānuparivattananti ‘‘santāne sattavohāro’’ti taṃ tato aññaṃ katvā bhedena niddeso.

๙๙. บทว่า ยํ มหาสมุทฺโท ในคำว่า ยํ มหาสมุทฺโท นี้ คำว่า ยํ เป็นการอ้างถึงกาล. และคำนี้เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) จึงกล่าวว่า “ในสมัยใด”. และแสดงว่าสมัยนั้นคือสมัยนี้ จึงกล่าวว่า “เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นเป็นดวงที่ห้า”. ข้าพเจ้าไม่กล่าวการกำหนด เพราะยังไม่บรรลุอัคคมรรควิชชาที่เป็นเครื่องกำหนด. คนพาลผู้ติดอยู่ในวัฏฏะเป็นเหมือนสุนัข เพราะมีสภาพที่ไม่เป็นอิสระ. ทิฏฐิที่ผูกมัดเป็นเหมือนเชือกผูกสุนัข. สักกายะเป็นสภาพที่ไม่เป็นอิสระของเขา. บทว่า ปุถุชฺชนสฺส สกฺกายานุปริวตฺตนํ ได้แก่ การที่ปุถุชนหมุนเวียนตามสักกายะ คือการแสดงโดยแยกออกเป็นอย่างอื่นจากสิ่งนั้นว่า “การสมมติว่าเป็นสัตว์ในสันดาน”.

Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคัททุลพัทธสูตร จบ.

8. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาคัททุลพัทธสูตรที่ ๒

100. Diṭṭhigaddulanissitāyāti sahajātādipaccayavasena diṭṭhigaddulanissitāya nissāyeva pavattati tato attānaṃ vivecetuṃ asakkuṇeyyattā. Cittasaṃkilesenevāti dasavidhakilesavatthuvasena cittassa saṃkiliṭṭhabhāvena. Ariyamaggādhigamanena cittassa vodānattā vodāyanti visujjhanti.

๑๐๐. ชื่อว่าอาศัยทิฏฐิอันเป็นเครื่องร้อยรัด คือย่อมเป็นไปโดยอาศัยทิฏฐิอันเป็นเครื่องร้อยรัดนั่นเอง ด้วยอำนาจปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น เพราะไม่สามารถจะแยกตนออกจากทิฏฐินั้นได้ ชื่อว่าด้วยความเศร้าหมองแห่งจิตนั่นเอง คือด้วยความเป็นจิตที่เศร้าหมอง ด้วยอำนาจวัตถุแห่งกิเลส ๑๐ ประการ เพราะจิตผ่องแผ้วด้วยการบรรลุอริยมรรค จิตเหล่านั้นย่อมผ่องแผ้ว ย่อมบริสุทธิ์

Vicaraṇacittanti [Pg.253] gahetvā vicaraṇavasena vicaraṇacittaṃ. Saṅkhānāmāti evaṃnāmakā. Brāhmaṇapāsaṇḍikāti jātiyā brāhmaṇā, channavutiyā pāsaṇḍesu taṃ saṅkhāsaññitaṃ pāsaṇḍaṃ paggayha vicaraṇakā. Paṭakoṭṭhakanti dussāpaṇakaṃ. Dassentāti yathāgatikammavipākacittataṃ dassentā. Taṃ cittanti taṃ paṭakoṭṭhakacittaṃ gahetvā vicaranti. Cintetvā katattāti ‘‘imassa rūpassa evaṃ hatthapādā, evaṃ mukhaṃ likhitabbaṃ, evaṃ ākāravatthaggahaṇāni, evaṃ kiriyāvisesā, evaṃ kiriyāvibhāgaṃ, sattavisesānaṃ vibhāgaṃ kātabba’’nti tassa ubbattanakhipanapavattanādipayojanañcāti sabbametaṃ tathā cintetvā katattā cittena manasā cintitaṃ nāma. Upāyapariyesanacittanti ‘‘hatthapādā evaṃ likhitabbā’’tiādinā yathāvuttaupāyassa ceva pubbe pavattassa bhūmiparikammavaṇṇadhātusammāyojanupāyassa ca vasena pavattaṃ cittaṃ. Tatopi cittataranti tato cittakammatopi cittataraṃ cittakārena cintitappakārānaṃ sabbesaṃyeva cittakamme anipphajjanato. Kammacittenāti kammaviññāṇena. Kammacittenāti vā kammassa cittabhāvena. So kammassa vicittabhāvo taṇhāvasena jāyatīti veditabbo. Svāyamattho aṭṭhasālinīṭīkāyaṃ vibhāvito. Evaṃ cittāti evaṃ cittarūpavisesā. Yoniṃ upanetīti taṃ taṃ aṇḍajādibhedaṃ yonivisesaṃ pāpeti vaṇṇaviseso viya phalikamaṇikaṃ. Na hi visesā hitavicittasāmatthiyakammaṃ yoniṃ upaneti, tassa tassa vipākuppattiyā paccayo hoti. Yonimūlako tesaṃ cittabhāvoti yaṃ yaṃ yoniṃ kammaṃ satte upaneti, taṃtaṃyonimūlako tesaṃ sattānaṃ cittavicittabhāvo. Tenāha ‘‘yoniupagatā’’tiādi. Sadisacittāva sadisacittabhāvā eva. Itītiādi vuttasseva atthassa uppaṭipāṭiyā nigamanaṃ.

บทว่า วิจรณจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่ชื่อว่าวิจารณจิต เพราะเที่ยวไปโดยการถือเอา. บทว่า สงฺขานาม ได้แก่ มีชื่ออย่างนี้. บทว่า พฺราหฺมณปาสณฺฑิกา ได้แก่ พราหมณ์โดยกำเนิด ผู้ประคอง (ถือเอา) ปาสัณฑะชื่อสังขาในบรรดาปาสัณฑะ ๙๖ อย่างเที่ยวไป. บทว่า ปฏโกฏฺฐกํ ได้แก่ ร้านขายผ้า. บทว่า ทสฺเสนฺตา ได้แก่ แสดงความเป็นจิตที่เป็นวิบากแห่งกรรมตามที่ไปแล้ว. บทว่า ตํ จิตฺตํ ได้แก่ เที่ยวไปโดยถือเอาจิตคือร้านขายผ้านั้น. บทว่า จินฺเตตฺวา กตตฺตา ความว่า เพราะทำโดยคิดอย่างนั้นทั้งหมดว่า ‘รูปนี้ควรเขียนมือเท้าอย่างนี้ ควรเขียนหน้าอย่างนี้ ควรเขียนการจับเครื่องนุ่งห่มอย่างนี้ ควรเขียนกิริยาพิเศษอย่างนี้ ควรเขียนการจำแนกกิริยาอย่างนี้ ควรจำแนกสัตว์พิเศษ’ และประโยชน์มีการยกขึ้น การวางลง และการให้เป็นไป เป็นต้นของรูปนั้น ชื่อว่าอันจิตคือใจคิดแล้ว. บทว่า อุปายปริเยสนจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอุบายที่กล่าวมาแล้วว่า ‘มือเท้าควรเขียนอย่างนี้’ เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งอุบายคือการเตรียมพื้น การผสมสี และการจัดวางธาตุสีที่เกิดขึ้นก่อน. บทว่า ตโตปิ จิตฺตตรํ ความว่า วิจิตรยิ่งกว่าจิตรกรรมนั้น เพราะสิ่งที่จิตรกรคิดไว้ทุกอย่างโดยอาการแห่งจิต ไม่สำเร็จในจิตรกรรมทั้งหมดนั่นเอง. บทว่า กมฺมจิตฺเตน ได้แก่ ด้วยกรรมวิญญาณ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า กมฺมจิตฺเตน ได้แก่ ด้วยความเป็นกรรมอันวิจิตร. ความที่กรรมเป็นของวิจิตรนั้น พึงทราบว่าเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งตัณหา. อรรถนี้ได้แสดงไว้ในอรรถสาลินีฎีกาแล้ว. บทว่า เอวํ จิตฺตา ได้แก่ รูปพิเศษที่วิจิตรอย่างนี้. บทว่า โยนิํ อุปเนติ ความว่า ยังกำเนิดพิเศษมีอัณฑชะเป็นต้นนั้นๆ ให้ถึง เหมือนสีที่ต่างกัน (ทำให้) แก้วผลึก (ต่างกัน). เพราะกรรมที่มีความสามารถอันวิจิตรที่ทำไว้เป็นพิเศษ ย่อมไม่นำไปสู่กำเนิด แต่ย่อมเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของวิบากนั้นๆ. บทว่า โยนิมูลโก เตสํ จิตฺตภาโว ความว่า กรรมนำสัตว์ไปสู่กำเนิดใดๆ ความเป็นจิตอันวิจิตรของสัตว์เหล่านั้น ก็มีกำเนิดนั้นๆ เป็นมูล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ถึงกำเนิด’ เป็นต้น. บทว่า สทิสจิตฺตา ได้แก่ มีความเป็นจิตอันวิจิตรเหมือนกันนั่นเอง. คำว่า อิติ เป็นต้น เป็นการสรุปอรรถที่กล่าวมาแล้วโดยย้อนลำดับ.

Tiracchānagatacittabhāvato cittasseva savisesaṃ cittabhāvakaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittaṃ nāmetaṃ cittatarameva veditabbanti sambandho. Sahajātadhammacittatāyāti rāgādisaddhādidhammavicittabhāvena. Bhūmicittatāyāti adhiṭṭhānacittatāya. Kammanānattaṃ mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti kammanānattamūlakā, tesaṃ. Liṅganānattaṃ itthiliṅgādinānattavasena ceva taṃtaṃsaṇṭhānanānattavasena ca veditabbaṃ. Saññānānattaṃ itthipurisadevamanussādisaññānānattavasena[Pg.254]. Vohāranānattaṃ tissotiādivohāranānattavasena. Cittānaṃ vicittānaṃ. Taṃtaṃvohāranānattampi citteneva paññapīyati. Raṅgajātarūpasamuṭṭhāpanādinā vatthaṃ rañjayatīti rajako, vaṇṇakāro. Puthujjanassa attabhāvasaññitarūpasamuṭṭhāpanatā niyatā ekantikāti puthujjanaggahaṇaṃ. ‘‘Abhirūpaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti ānetvā sambandho.

เพื่อแสดงการทำจิตให้มีสภาพวิจิตรเป็นพิเศษของจิตนั่นเองยิ่งกว่าความเป็นจิตของสัตว์เดรัจฉาน จึงตรัสคำว่า ‘อนึ่ง’ เป็นต้น. ในคำนั้น พึงทราบความสัมพันธ์ว่า ‘ชื่อว่าจิตนี้ วิจิตรยิ่งกว่านั่นเอง’. บทว่า สหชาตธมฺมจิตฺตตาย ได้แก่ ด้วยความเป็นธรรมอันวิจิตรมีราคะเป็นต้น และมีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า ภูมิจิตฺตตาย ได้แก่ ด้วยความเป็นจิตแห่งอธิษฐาน. บทว่า กมฺมนานตฺตมูลา ได้แก่ มีกรรมต่างกันเป็นมูลเหตุของสิ่งเหล่านั้น. ความต่างกันแห่งเพศ พึงทราบด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งเพศหญิงเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งสัณฐานนั้นๆ. ความต่างกันแห่งสัญญา พึงทราบด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งสัญญาว่าหญิง ชาย เทวดา มนุษย์เป็นต้น. ความต่างกันแห่งโวหาร พึงทราบด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งโวหารว่า ‘ติสสะ’ เป็นต้น. แห่งจิตทั้งหลายอันวิจิตร. แม้ความต่างกันแห่งโวหารนั้นๆ ก็ย่อมถูกบัญญัติด้วยจิตนั่นเอง. ชื่อว่าช่างย้อม คือช่างเขียน เพราะย้อมผ้าด้วยการยังรูปที่เกิดจากสีให้ตั้งขึ้นเป็นต้น. การระบุถึงปุถุชน ก็เพราะความเป็นผู้ยังรูปที่เรียกว่าอัตภาพให้ตั้งขึ้นของปุถุชนนั้น เป็นของแน่นอน เป็นของโดยส่วนเดียว. พึงนำมาสัมพันธ์ว่า ‘ย่อมยังรูปที่สวยงามให้ตั้งขึ้น’.

Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคัททุลพัทธสูตรที่ ๒ จบแล้ว

9. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาวาสิชฏสูตร

101. Atthassāti hitassa. Asādhikā ‘‘bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassā’’ti ananuyuttassa vuttattā. Itarāti sukkapakkhaupamā. Sādhikā bhāvanāyogassa anuyuttattā. Tañhi tassa sādhikā veditabbā. Sambhāvanattheti paramatthasambhāvane. Evañhi kaṇhapakkhepi apisaddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Sambhāvanattheti vā parikappanattheti attho. Saṅkhātabbe atthe aniyamato vuccamāne saṅkhāto aniyamattho vāsaddo vattabboti ‘‘aṭṭha vā’’tiādi vuttaṃ. Ūnādhikānīti ūnānipi adhikānipi kiñcāpi honti, ekaṃso pana gahetabboti ‘‘aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā’’ti vuttaṃ. Evaṃ vacanaṃ sandhāya ‘‘vacanasiliṭṭhatāyā’’tiādi vuttaṃ. Pādanakhasikhāhi akopanavasena sammā adhisayitāni. Utunti uṇhautuṃ kāyusmāvasena. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Bhāvitānīti kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇena imaṃ appamādaṃ katvā. Sotthinā abhinibbhijjitunti anantarāyena tato nikkhamituṃ. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘te hī’’tiādimāha. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripakkaṃ bahinikkhamanayoggataṃ.

๑๐๑. ชื่อว่าอรรถ คือประโยชน์. ชื่อว่าไม่สำเร็จประโยชน์ เพราะกล่าวถึงผู้ไม่ประกอบในภาวนานุโยคว่า ‘แก่ผู้ไม่ประกอบในภาวนานุโยค’. ชื่อว่าอย่างอื่น คืออุปมาในฝ่ายขาว. ชื่อว่าสำเร็จประโยชน์ เพราะประกอบในภาวนานุโยค. ก็ภาวนานั้น พึงทราบว่าเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์แก่เขา. ชื่อว่าในอรรถแห่งการยกย่อง คือในการยกย่องอรรถอย่างยิ่ง. เมื่อเป็นเช่นนี้ การถือเอาคำว่า ‘แม้’ ในฝ่ายดำก็ย่อมสำเร็จ. หรือชื่อว่าในอรรถแห่งการยกย่อง คือในอรรถแห่งการคาดคะเน. เมื่อกล่าวถึงอรรถที่พึงนับโดยไม่กำหนด คำว่า ‘วา’ พึงกล่าวว่าเป็นอรรถที่ไม่กำหนด จึงตรัสคำว่า ‘แปด หรือ’ เป็นต้น. ชื่อว่าน้อยเกินไปหรือมากเกินไป คือแม้จะน้อยเกินไปหรือมากเกินไปบ้าง แต่พึงถือเอาโดยส่วนเดียว จึงตรัสคำว่า ‘แปด หรือ สิบ หรือ สิบสอง’. มุ่งถึงคำพูดอย่างนี้ จึงตรัสคำว่า ‘เพื่อความสละสลวยของถ้อยคำ’ เป็นต้น. นอนทับอย่างดีด้วยปลายเล็บเท้าโดยไม่ขยับ. ชื่อว่าฤดู คือฤดูร้อน ด้วยอำนาจแห่งไออุ่นจากกาย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทำให้ร้อน’. ชื่อว่าอบรมแล้ว คืออบรมด้วยการกกของแม่ไก่. กระทำความไม่ประมาทนี้ด้วยการกระทำกิริยา ๓ อย่าง มีการนอนทับอย่างดีเป็นต้น. ชื่อว่าเพื่อจะเจาะออกโดยสวัสดี คือเพื่อจะออกจากที่นั้นโดยไม่มีอันตราย. บัดนี้ เมื่อจะเปิดเผยอรรถนั้น จึงตรัสคำว่า ‘เพราะว่า’ เป็นต้น. ชื่อว่าแม้ตนเอง คือไข่ทั้งหลาย. ชื่อว่าย่อมสุกงอม คือความเหมาะสมที่จะออกมาภายนอก.

Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena. Saṃsanditvā sammā yojetvā. Sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhādibhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena sūrabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo[Pg.255], vīriyavasena pariṇāmabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhitakāloti vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhānassa hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati bhindāpeti.

ชื่อว่านั้น คือการเทียบเคียงอุปมา. ชื่อว่าอย่างนี้ คือด้วยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. ชื่อว่าด้วยอรรถ คือด้วยอรรถแห่งอุปเมยยะ. เทียบเคียงแล้ว จัดวางอย่างดีแล้ว. ความเป็นปัญญาอันคมเป็นต้น พึงทราบด้วยอำนาจแห่งธรรมที่สัมปยุตต์. ก็ความเป็นปัญญาอันคม ย่อมมีโดยสภาพและโดยความฉลาดในสติ, ความเป็นปัญญาอันกล้าหาญ ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งสมาธิ, ความเป็นปัญญาอันผ่องใส ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งศรัทธา, ความเป็นปัญญาอันสุกงอม ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งวิริยะ. ชื่อว่ากาลแห่งความสุกงอม คือกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลัง. ชื่อว่ากาลแห่งความเจริญ คือกาลแห่งวิปัสสนาที่นำไปสู่การออก. ก็วิปัสสนาในฐานะอันเป็นอนุโลม ชื่อว่ามีครรภ์แล้ว เพราะในกาลนั้น มรรคครรภ์ได้ถูกถือเอาแล้ว. ชื่อว่ามีชาติเช่นนั้น คือเหมาะสมแก่ภาวนานุโยคแห่งวิปัสสนานั้น. แม้พระศาสดา ก็ทรงประหารเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยคาถา ทำให้แตก.

Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. Palanti tassa suttassa nāmaṃ. Dhāretvāti dārūnaṃ heyyādijānanatthaṃ upanetvā. Dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena palena gaṇḍahāro ‘‘palagaṇḍo’’ti pacchimapade uttarapadalopena niddesoti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne. Sammadeva khepīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, tena. Vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalasseva divase divase āsavānaṃ parikkhayo idha ‘‘vipassanāyānisaṃso’’ti adhippeto. Hemantikena karaṇabhūtena. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti.

ชื่อว่าอันนับว่าโอฬัมพกะ คืออันนับว่าเส้นด้ายลูกดิ่ง. ชื่อว่าปละ คือชื่อของเส้นด้ายนั้น. ชื่อว่าถือไว้แล้ว คือนำไปเพื่อต้องการทราบสิ่งที่ควรทิ้งเป็นต้นของไม้. ชื่อว่าปละคัณฑะ คือย่อมนำปุ่มไม้ไป. ด้วยปละนี้ การนำปุ่มไม้ไปจึงชื่อว่า ‘ปละคัณฑะ’. ดังนี้ แสดงว่าเป็นการเรียกโดยลบอุตตรบทในบทหลัง. ชื่อว่าในที่จับ คือในที่ที่พึงจับด้วยมือ. ชื่อว่าย่อมหมดสิ้นไปอย่างดีด้วยสิ่งนี้ คือด้วยกายทุจริตเป็นต้นนั้น เป็นสังเขป. ความสิ้นไปแห่งอาสวะของบุคคลผู้ประกอบในวิปัสสนาทุกๆ วัน ในที่นี้ประสงค์เอาว่า ‘อานิสงส์แห่งวิปัสสนา’. ด้วยฤดูเหมันต์อันเป็นเครื่องกระทำ. หรือคำว่า ‘ด้วยฤดูเหมันต์’ นี้ เป็นคำในอรรถแห่งภูมิ คือในฤดูเหมันต์. ชื่อว่าย่อมสงบระงับ คือย่อมเป็นผลที่สงบระงับ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ย่อมเป็นของเน่า’.

Mahāsamuddo viya sāsanaṃ sabhāvagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttaraṇato. Pariyādānaṃ viyāti parito aparipūraṇaṃ viya. Khajjamānānanti saṅkhādantena viya udakena khepiyamānānaṃ bandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānuppattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāne pakkhāyamāneti vividhapaṭipattiyā ukkhāyamāne paṭisaṅkhānupassanāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā.

พระศาสนาเปรียบเหมือนมหาสมุทร เพราะมีความลึกซึ้งโดยสภาพ. โยคาวจรเปรียบเหมือนเรือ เพราะข้ามโอฆะใหญ่ได้. คำว่า ปริยาทานัง วิยาติ คือ เหมือนความไม่เต็มรอบด้าน. คำว่า ขัชชมานานันติ คือ เหมือนเครื่องผูกที่ถูกน้ำกัดกินให้สิ้นไป. คำว่า ตนุภาโวติ คือ ความเป็นผู้ทุพพลภาพ เพราะไม่สามารถจะเกิดขึ้นได้ด้วยปริยุฏฐาน. คำว่า วิปัสสนาญาณปีติปาโมชเชหีติ คือ ด้วยปีติและปราโมทย์ที่เกิดขึ้นจากวิปัสสนาญาณ. คำว่า โอกขายมาเน ปักขายมาเนติ คือ ถูกกัดกร่อนด้วยปฏิปัตติอันวิจิตร ถูกทำให้สิ้นไปด้วยปฏิสังขานุปัสสนา. ความเป็นผู้ทุพพลภาพนั้นแสดงไว้แล้ว เพราะมีคำกล่าวว่า 'สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไปโดยไม่ยากเลย ย่อมเป็นของเน่าเปื่อยไป'.

Vāsijaṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาวาสิชฏสูตร จบ.

10. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā

๑๐. การพรรณนาอนิจจสัญญาสูตร

102. Bhāventassāti vipassanāya maggaṃ bhāventassa uppannasaññā. Tenāha – ‘‘sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādi. Santānetvāti kasanaṭṭhānaṃ [Pg.256] sabbaso vitanetvā pattharitvā. Kilesāti upakkilesappabhedā kilesā. Aniccasaññāñāṇenāti aniccasaññāsahagatena ñāṇena.

๑๐๒. คำว่า ภาเวนตัสสาติ คือ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญมรรคด้วยวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ย่อมทำให้สิ้นไปซึ่งกามราคะทั้งหมด' เป็นต้น. คำว่า สันตาเนตวาติ คือ แผ่ขยายสถานที่ไถให้กว้างขวางไปทั้งหมด. คำว่า กิเลสาติ คือ กิเลสอันเป็นประเภทของอุปกิเลส. คำว่า อนิจจสัญญาญาเณนาติ คือ ด้วยญาณที่สหรคตด้วยอนิจจสัญญา.

Lāyananti lāyanaṃ viya nayanaṃ viya nicchoṭanaṃ viya ca aniccasaññāñāṇaṃ. Iminā atthenāti iminā yathāvuttena pāḷiyā atthena, upamā saṃsandetabbāti ettha pabbajalāyako viya yogāvacaro. Lāyanādinā tassa tattha katakiccatāya parituṭṭhi viya imassa kilese sabbaso chinditvā phalasamāpattisukhena kālassa vītināmanā.

คำว่า ลายนันติ คือ อนิจจสัญญาญาณเปรียบเหมือนการเกี่ยว การนำไป และการสลัดออก. คำว่า อิมินา อัตเถนาติ คือ ด้วยอรรถแห่งบาลีที่กล่าวมาแล้วนี้ พึงเทียบเคียงอุปมาในที่นี้ว่า โยคาวจรเปรียบเหมือนคนเกี่ยวหญ้าปล้อง. การล่วงเลยกาลเวลาด้วยความสุขแห่งผลสมาบัติ โดยการตัดกิเลสทั้งหมดของโยคาวจรนี้ เปรียบเหมือนความยินดีที่เกิดจากการกระทำกิจนั้นๆ ด้วยการเกี่ยวเป็นต้น.

Kūṭaṃ gacchantīti pārimantena kūṭaṃ gacchanti. Kūṭaṃ pavisanabhāvenāti kūṭacchiddaṃ aggena pavisanavasena. Samosaritvāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avaṭṭhānena ca samosaritvā ṭhitā. Kūṭaṃ viya aniccasaññā aniccānupassanāvasena avaṭṭhānassa mūlabhāvato. Gopānasiyo viya catubhūmakakusalā dhammā aniccasaññāmūlakattā. Kūṭaṃ aggaṃ sabbagopānasīnaṃ tathāadhiṭṭhānassa padhānakāraṇattā. Aniccasaññā aggāti etthāpi eseva nayo. Aniccasaññā lokiyāti idaṃ aniccasaññānupassanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aniccānupassanāmukhena adhigataariyamagge uppannasaññā aniccasaññāti vattabbataṃ labhatīti ‘‘aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi dhammasaṅgahe (dha. sa. 357, 360) ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ saññaṃ bhāvetī’’tiādinā saññāpi uddhaṭā. Sabbāsu upamāsūti mūlasantānaupamādīsu pañcasu upamāsu. Purimāhīti kassakapabbajalāyanaambapiṇḍiupamāhi aniccasaññāya kiccaṃ vuttaṃ mūlasantānakapadālanapabbajalāyanavaṇṭacchedanapadesena aniccasaññāya paṭipakkhapacchedanassa dassitattā. Pacchimāhi balaṃ dassitaṃ paṭipakkhātibhāvassa jotitattā.

คำว่า กุฏํ คัจฉันตีติ คือ ย่อมถึงยอดด้วยขอบรอบ. คำว่า กุฏํ ปวิสนภาเวนาติ คือ โดยการเข้าไปในช่องยอดด้วยปลาย. คำว่า สโมสริตวาติ คือ ตั้งอยู่โดยการเข้าไปในช่องและโดยการตั้งอยู่ด้วยการกระทบ. อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนยอด เพราะเป็นมูลฐานของการตั้งอยู่โดยอนิจจานุปัสสนา. กุศลธรรม ๔ ภูมิ เปรียบเหมือนกลอน เพราะมีอนิจจสัญญาเป็นมูล. ยอดเป็นประธานของกลอนทั้งหมด เพราะเป็นเหตุสำคัญของการตั้งอยู่เช่นนั้น. ในที่นี้ก็มีนัยเดียวกันว่า อนิจจสัญญาเป็นยอด. คำว่า อนิจจสัญญาเป็นโลกิยะนี้ ตรัสหมายถึงอนิจจสัญญาอันเป็นอนุปัสสนา. สัญญาที่เกิดขึ้นในอริยมรรคที่บรรลุแล้วโดยอนิจจานุปัสสนาเป็นปากทาง ย่อมได้ชื่อว่าอนิจจสัญญา เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะได้ทั้งหมด" เป็นต้น. แท้จริง ในพระธรรมสังคณี (ธ.ส. ๓๕๗, ๓๖๐) ก็ได้ยกสัญญาขึ้นแสดงไว้ด้วยคำว่า "ในสมัยใด ย่อมเจริญโลกุตตรสัญญา" เป็นต้น. คำว่า สัพพาสุ อุปมาสูติ คือ ในอุปมาทั้ง ๕ มีอุปมาด้วยการผ่ารากและลำต้นเป็นต้น. คำว่า ปุริมาหีติ คือ ด้วยอุปมาของชาวนา การเกี่ยวหญ้าปล้อง และมะม่วงที่รวมกันเป็นกลุ่ม ได้กล่าวถึงกิจของอนิจจสัญญาไว้แล้ว โดยการแสดงการตัดฝ่ายปฏิปักษ์ของอนิจจสัญญาด้วยส่วนของการผ่ารากและลำต้น การเกี่ยวหญ้าปล้อง และการตัดขั้ว. ด้วยอุปมาในตอนหลัง ได้แสดงกำลังไว้แล้ว โดยการแสดงความเป็นผู้เหนือกว่าฝ่ายปฏิปักษ์.

Aniccasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอนิจจสัญญาสูตร จบ.

Pupphavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปุปผวรรค จบ.

Majjhimapaṇṇāsako samatto.

มัชฌิมปัณณาสก์ จบ.

11. Antavaggo

๑๑. อันตวรรค

1. Antasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาว่าด้วยอันตสูตร

103. Aññamaññaṃ [Pg.257] asaṃsaṭṭhabhāvena eti gacchatīti anto, bhāgoti āha ‘‘antāti koṭṭhāsā’’ti. ‘‘Sakkāyanirodhanto’’ti nirodhapaccayassa gahitattā vuttaṃ ‘‘catusaccavasena pañcakkhandhe yojetvā’’ti. Antoti…pe… ajjhāsayavasena vuttaṃ yathānulomadesanattā suttantadesanāya.

๑๐๓. คำว่า อันโต คือ ย่อมไป ย่อมถึงด้วยความเป็นของไม่ปะปนกัน. คำว่า ภาค คือ ส่วน. จึงกล่าวว่า "อันตะ คือ ส่วนต่างๆ". คำว่า "สักกายะนิโรธันโต" นี้กล่าวไว้เพราะถือเอาปัจจัยแห่งนิโรธว่า "พึงประกอบปัญจขันธ์เข้ากับอริยสัจ ๔". คำว่า อันโต...เป็นต้น...กล่าวไว้โดยอัธยาศัย เพราะเป็นการแสดงธรรมไปตามลำดับของการแสดงพระสูตร.

Antasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอันตสูตร จบ.

2-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā

๒-๓. อรรถกถาว่าด้วยทุกขสูตรเป็นต้น

104-105. Dutiyampīti api-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ paṭhamasuttameva, atha kho dutiyampīti.

๑๐๔-๑๐๕. คำว่า ทุติยัมปีติ คือ อปิ-ศัพท์เป็นไปในอรรถรวม. ด้วยเหตุนั้น จึงมิใช่เพียงพระสูตรแรกเท่านั้น แต่ยังรวมถึงพระสูตรที่สองด้วย.

Tatiyampi tathevāti iminā ‘‘pañcakkhandhe catusaccavasena yojetvā’’ti idaṃ upasaṃharati.

คำว่า ตติยัมปิ ตเถวาติ นี้ ย่อมประมวลความว่า "พึงประกอบปัญจขันธ์เข้ากับอริยสัจ ๔" เข้ามา.

Dukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยทุกขสูตรเป็นต้น จบ.

4. Pariññeyyasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาว่าด้วยปริญเญยยสูตร

106. Pariññeyyeti ettha tisso pariññā ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti. Tāsu ñātapariññā yāvadeva tīraṇapariññatthā. Tīraṇapariññā ca yāvadeva pahānapariññatthāti. Tattha ukkaṭṭhāya pariññāya kiccadassanavasena atthaṃ dassento ‘‘pariññeyyeti parijānitabbe samatikkamitabbe’’ti, pahātabbeti attho. Tenāha bhagavā – ‘‘katamā ca, bhikkhave, pariññā? Rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti, tasmā samatikkamanti, samatikkantaṃ pahānassa upāyaṃ. Samatikkamitvā ṭhitanti pajahitvā ṭhitanti ayamettha attho.

๑๐๖. ในคำว่า ปริญเญยยติ นี้ ปริญญา ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น ญาตปริญญาเป็นไปเพียงเพื่อตีรณปริญญาเท่านั้น. และตีรณปริญญาเป็นไปเพียงเพื่อปหานปริญญาเท่านั้น. ในที่นั้น เมื่อแสดงอรรถโดยการแสดงกิจของปริญญาอันยอดเยี่ยม จึงกล่าวว่า "ปริญเญยยะ คือ พึงกำหนดรู้ พึงก้าวล่วง" หมายถึง พึงละ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นไฉน? คือ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ" เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าก้าวล่วง, สิ่งที่ก้าวล่วงแล้วเป็นอุบายแห่งการละ. คำว่า "สมาติกกมิตวา ฐิตันติ" ในที่นี้หมายถึง ละแล้วตั้งอยู่.

Pariññeyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปริญเญยยสูตร จบ.

5-10. Samaṇasuttādivaṇṇanā

๕-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยสมณสูตรเป็นต้น

107-112. Cattāri [Pg.258] saccāni kathitāni assādādīnaṃ samudayādīnañca desitattā.

๑๐๗-๑๑๒. อริยสัจ ๔ ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะได้แสดงอัสสาทะเป็นต้น และสมุทัยเป็นต้น.

Kilesappahānaṃ kathitaṃ rāgappahānassa jotitattā.

การละกิเลสได้กล่าวไว้แล้ว เพราะได้แสดงการละราคะ.

Samaṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสมณสูตรเป็นต้น จบ.

Antavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอันตวรรค จบ.

12. Dhammakathikavaggo

๑๒. ธัมมกถิกวรรค

1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā

๑-๒. อรรถกถาว่าด้วยอวิชชาสูตรเป็นต้น

113-114. Yāvatāti yasmā. Imāya…pe… samannāgatoti ‘‘idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā nayena vuttāya catūsu ariyasaccesu aññāṇasabhāvāya avijjāya sammohena samannāgato. Ettāvatāti ettakena kāraṇena avijjāgato samaṅgībhūtena upagato, avijjāya vā upeto nāma hoti.

๑๑๓-๑๑๔. คำว่า ยาวตาติ คือ เพราะเหตุใด. คำว่า อิมายะ...เป็นต้น...สมันนาคะโตติ คือ ประกอบด้วยความหลงอันเกิดจากอวิชชา ซึ่งมีสภาพเป็นความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ ที่กล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า "ย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์". คำว่า เอตตาวตาติ คือ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ย่อมถึงความเป็นผู้ไปสู่อวิชชา คือเข้าถึงโดยความเป็นผู้ประกอบพร้อม หรือชื่อว่าประกอบด้วยอวิชชา.

Dutiyepīti vijjāsutte. ‘‘Vijjāvasena desanā’’ti ayameva visesoti āha ‘‘eseva nayo’’ti.

ในพระสูตรที่สอง คือ วิชชาสูตร. คำว่า "วิชชาวเสนะ เทสนา" นี้เป็นข้อแตกต่าง จึงกล่าวว่า "มีนัยอย่างนี้".

Avijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอวิชชาสูตรเป็นต้น จบ.

3. Dhammakathikasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาธัมมกถิกสูตร

115. Paṭhamena dhammakathiko kathito ‘‘dhammaṃ desetī’’ti vuttattā. Dutiyena sekhabhūmi kathitā ‘‘paṭipanno hotī’’ti vuttattā, tatiyena asekhabhūmi kathitā ‘‘anupādāvimutto hotī’’ti vuttattā. Dhammakathikaṃ pucchitena bhagavatā. Visesetvāti dhammakathikabhāvato visesetvā ukkaṃsetvā. Dve bhūmiyoti sekkhāsekkhabhūmiyo.

๑๑๕. ในบทแรก ธัมมกถึกถูกกล่าวไว้ว่า "แสดงธรรม" เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "แสดงธรรม" ในบทที่สอง เสขภูมิถูกกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้ปฏิบัติ" เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้ปฏิบัติ" ในบทที่สาม อเสขภูมิถูกกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น" เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น" โดยพระผู้มีพระภาคผู้ถูกถามถึงธัมมกถึก. บทว่า วิเสเสตฺวา (ทำให้วิเศษ) คือ ทำให้วิเศษยิ่งขึ้น ยกย่องให้สูงขึ้นจากความเป็นธัมมกถึก. บทว่า ทฺเว ภูมิโย (ภูมิสอง) คือ เสขภูมิและอเสขภูมิ.

Dhammakathikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาธัมมกถิกสูตร จบ.

4. Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาทุติยธัมมกถิกสูตร

116. Tīṇi [Pg.259] vissajjanānīti yathāpucchaṃ tīṇi vissajjanāni.

๑๑๖. บทว่า ตีณิ วิสฺสชฺชนานิ (การตอบสามอย่าง) คือ การตอบสามอย่างตามที่ถาม.

Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยธัมมกถิกสูตร จบ.

5-9. Bandhanasuttādivaṇṇanā

๕-๙. อรรถกถาพันธนสูตรเป็นต้น

117-121. Tīraṃ vuccati vaṭṭaṃ orimatīranti katvā. Tenāha ‘‘athāyaṃ itarā pajā, tīramevānudhāvatī’’ti (dha. pa. 85). Pāraṃ vuccati nibbānaṃ saṃsārassa pārimanti katvā. Baddhoti anusayappahānassa akatattā kilesabandhanena baddho, sukkapakkhepi diṭṭhisamanupassanāya rūpādibandhanassa paṭikkhepamattameva vuttaṃ, na vimokkhanti adhippāyo. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathitanti ‘‘tīradassī pāradassī, parimutto so dukkhasmāti vadāmī’’ti āgatattā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathikanti vattuṃ sakkā.

๑๑๗-๑๒๑. บทว่า ตีรํ (ฝั่ง) หมายถึง วัฏฏะ โดยกระทำว่าเป็นฝั่งข้างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ก็ชนเหล่าอื่นนี้ ย่อมวิ่งไปตามฝั่งเท่านั้น" (ขุ.ธ. ๘๕). บทว่า ปารํ (ฝั่งโน้น) หมายถึง พระนิพพาน โดยกระทำว่าเป็นฝั่งโน้นของสังสารวัฏ. บทว่า พทฺโธ (ผู้ถูกผูก) คือ ถูกผูกด้วยเครื่องผูกคือกิเลส เพราะความที่ยังไม่ได้ละอนุสัย. แม้ในฝ่ายขาว ก็กล่าวเพียงการห้ามเครื่องผูกคือรูปเป็นต้นด้วยการพิจารณาเห็นด้วยทิฏฐิเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงความหลุดพ้น นี้เป็นอธิบาย. ในสูตรนี้ วัฏฏทุกข์ถูกกล่าวไว้ เพราะมาในคำว่า "เรากล่าวว่า ผู้เห็นฝั่งนี้และฝั่งโน้น เป็นผู้พ้นแล้วจากทุกข์" จึงอาจกล่าวได้ว่า วัฏฏะและวิวัฏฏะถูกกล่าวไว้.

Chaṭṭhādīni uttānatthāneva heṭṭhā vuttanayattā.

สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง.

Bandhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพันธนสูตรเป็นต้น จบ.

10. Sīlavantasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาสีลวันตสูตร

122. Ābādhaṭṭhenāti ādito uppattito paṭṭhāya bādhanaṭṭhena rujanaṭṭhena. Antodosaṭṭhenāti abbhantare eva dussanaṭṭhena kuppanaṭṭhena. Khaṇanaṭṭhenāti sasanaṭṭhena. Dukkhaṭṭhenāti dukkhamattā dukkhabhāvena. Dukkhañhi loke ‘‘agha’’nti vuccati ativiya hananato. Visabhāgaṃ …pe… paccayaṭṭhenāti yathāpavattamānānaṃ dhātādīnaṃ visabhāgabhūtamahābhūtasamuṭṭhānassa ābādhassa paccayabhāvena. Asakaṭṭhenāti anattaniyato. Palujjanaṭṭhenāti pakārato bhijjanaṭṭhena. Sattasuññataṭṭhenāti sattasaṅkhātaattasuññataṭṭhena. Attābhāvenāti diṭṭhigatikaparikappitassa attano abhāvena. Suññato anattatoti ettha ‘‘parato’’ti padassa saṅgaho kātabbo, tasmā ‘‘dvīhi anattamanasikāro’’ti vattabbaṃ.

๑๒๒. บทว่า อาพาธฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นอาพาธ) คือ โดยความเป็นเครื่องเบียดเบียน โดยความเป็นเครื่องทำให้เจ็บป่วย ตั้งแต่การเกิดขึ้นในเบื้องต้น. บทว่า อนฺโตโทสฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นโทษภายใน) คือ โดยความเป็นเครื่องประทุษร้าย โดยความเป็นเครื่องกำเริบภายในนั่นเอง. บทว่า ขณนฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นเครื่องขุด) คือ โดยความเป็นเครื่องเสียดแทง. บทว่า ทุกฺขฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นทุกข์) คือ โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาพที่ทนได้ยาก. ก็ทุกข์ในโลกนี้เรียกว่า "อฆะ" เพราะเป็นเครื่องประหัตประหารอย่างยิ่ง. บทว่า วิสภาคํ...เป...ปจฺจยฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นปัจจัยแห่งอาพาธอันเกิดจากมหาภูตรูปที่ไม่เสมอกัน) คือ โดยความเป็นปัจจัยแห่งอาพาธอันเกิดจากมหาภูตรูปที่ไม่เสมอกัน ซึ่งเป็นสภาพที่ไม่เสมอกันของธาตุเป็นต้นที่กำลังเป็นไปอยู่. บทว่า อสกฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นของไม่ใช่ตน) คือ โดยความเป็นของไม่ใช่ของตน. บทว่า ปลุชฺชนฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นของแตกสลาย) คือ โดยความเป็นของแตกทำลายโดยประการต่างๆ. บทว่า สตฺตสุญฺญตฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นของว่างเปล่าจากสัตว์) คือ โดยความเป็นของว่างเปล่าจากอัตตาที่นับว่าเป็นสัตว์. บทว่า อตฺตาภาเวนาติ (โดยความเป็นของไม่มีอัตตา) คือ โดยความเป็นของไม่มีอัตตาที่พวกทิฏฐิกำหนด. ในบทว่า สุญฺโญ อนตฺโต นี้ พึงสงเคราะห์บทว่า "ปรโต" (โดยความเป็นของอื่น) เข้าไปด้วย เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวว่า "อนัตตมนสิการด้วยบท ๒".

Sīlavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสีลวันตสูตร จบ.

11. Sutavantasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาสุตวันตสูตร

123. Tathā [Pg.260] ekādasameti ettha tathā-saddena ‘‘uttānamevā’’ti idaṃ ākaḍḍhati. Idhāti ekādasame. Kammaṭṭhānassa uggahadhāraṇaparicayamanasikāravasena pavattañāṇaṃ kammaṭṭhānasutavasena nipphajjanato ‘‘suta’’nti vuttaṃ.

๑๒๓. ในบทว่า ตถา เอกาทสเม นี้ พึงดึงเอาบทว่า "มีเนื้อความตื้นนั่นเอง" มาด้วยคำว่า "ตถา". บทว่า อิธาติ ในสูตรที่ ๑๑. ญาณที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการเรียน การทรงจำ การสั่งสม และการมนสิการกรรมฐาน เรียกว่า "สุตะ" เพราะสำเร็จด้วยอำนาจการฟังกรรมฐาน.

Sutavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุตวันตสูตร จบ.

12-13. Kappasuttādivaṇṇanā

๑๒-๑๓. อรรถกถากัปปสูตรเป็นต้น

124-125. Rāhulovādasadisānīti rāhulovādasutte (ma. ni. 2.113 ādayo) āgatasuttasadisāni.

๑๒๔-๑๒๕. บทว่า ราหุโลวาทสทิสานีติ (เหมือนกับราหุโลวาทสูตร) คือ เหมือนกับสูตรที่มาในราหุโลวาทสูตร (ม.ม. ๑๓/๑๑๓ เป็นต้น).

Kappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากัปปสูตรเป็นต้น จบ.

Dhammakathikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาธัมมกถิกวรรค จบ.

13. Avijjāvaggo

๑๓. อวิชชาวรรค

1-10. Samudayadhammasuttādivaṇṇanā

๑-๑๐. อรรถกาสมุทยธัมมสูตรเป็นต้น

126-135. Imasminti avijjāvagge. Catusaccameva kathitaṃ, tasmā heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti adhippāyo.

๑๒๖-๑๓๕. ในอวิชชาวรรคนี้ ท่านกล่าวถึงอริยสัจ ๔ เท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงมีเนื้อความตื้นนั่นเอง เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง นี้เป็นอธิบาย.

Samudayadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสมุทยธัมมสูตรเป็นต้น จบ.

Avijjāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอวิชชาวรรค จบ.

14. Kukkuḷavaggo

๑๔. กุกกุฬวรรค

1-14. Kukkuḷasuttādivaṇṇanā

๑-๑๔. อรรถกถากุกกุฬสูตรเป็นต้น

136-149. Anto aggi mahanto chārikarāsi, tattha ukkuḷavikulato akkamantaṃ yāva kesaggaṃ anudahatāya kucchitaṃ kuḷanti kukkuḷaṃ[Pg.261], rūpavedanādi pana tatopi kañci kālaṃ anudahanato mahāpariḷāhanaṭṭhena ca kukkuḷaṃ viyāti kukkuḷaṃ. Aniccalakkhaṇādīnīti aniccadukkhānattalakkhaṇāni.

๑๓๖-๑๔๙. ไฟภายในเป็นกองเถ้าถ่านใหญ่ ในกองเถ้านั้น เมื่อก้าวเข้าไปจากที่ร้อนจัดและที่เย็นจัด ย่อมเผาไหม้จนถึงปลายผม เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "กุกกุฬะ" (ถ่านเพลิง) คือ "กุฬะ" (เผาไหม้) ที่น่ารังเกียจ. ส่วนรูป เวทนา เป็นต้น ก็เรียกว่า "กุกกุฬะ" เหมือนกัน เพราะเผาไหม้อยู่ชั่วกาลบางคราวแม้มากกว่านั้น และโดยความเป็นเครื่องแผดเผาอย่างยิ่งเหมือนถ่านเพลิง. บทว่า อนิจฺจลกฺขณาทีนีติ คือ อนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะ.

Kukkuḷasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากุกกุฬสูตรเป็นต้น จบ.

Kukkuḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากุกกุฬวรรค จบ.

15. Diṭṭhivaggo

๑๕. ทิฏฐิวรรค

1-9. Ajjhattasuttādivaṇṇanā

๑-๙. อรรถกถาอัชฌัตตสูตรเป็นต้น

150-158. Paccayaṃ katvāti abhinivesapaccayaṃ katvā. Ādisaddena micchādiṭṭhisakkāyadiṭṭhiattānudiṭṭhi saññojanābhinivesa-vinibandhaajjhosānāni saṅgaṇhāti. Tattha abhinivesā taṇhāmānadiṭṭhiyo. Vinibandhā ‘‘kāye avītarāgo hotī’’tiādinā (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) āgatacetasovinibandhā. Ajjhosānāti taṇhādiṭṭhijjhosānāni. Sesāni suviññeyyāneva.

๑๕๐-๑๕๘. บทว่า ปจฺจยํ กตฺวา คือ กระทำความยึดมั่นเป็นปัจจัย. ด้วยบทว่า อาทิ ท่านสงเคราะห์เอา มิจฉาทิฏฐิ สักกายทิฏฐิ อัตตานุทิฏฐิ สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะ. ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า อภินิเวส ได้แก่ ตัณหา มานะ และทิฏฐิ. คำว่า วินิพันธะ ได้แก่ เครื่องผูกพันแห่งใจที่มาแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "เป็นผู้ไม่ปราศจากราคะในกาย" (ที.ปา. ๑๑/๓๒๐; ม.มู. ๑๒/๑๘๖). คำว่า อัชโฌสานะ ได้แก่ ความยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นแล.

Ajjhattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัชฌัตตสูตรเป็นต้น จบ.

10.Ānandasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอานันทสูตร

159. Dharamānakāleti jīvamānakāle. Pahānaṃ apassantoti therassa kira bhagavati pemaṃ adhimattaṃ. Cittaṃ gaṇhissāmīti cittaṃ ārādhessāmi. Gantabbaṃ hoti, tasmā sapalibodho. Cittaṃ sampahaṃsamānoti cittassa vibodhano. Vimutti…pe… jāto āyatiṃ paṭivedhapaccayattā, na pana tadā visesāvahabhāvā nibbedhabhāgiyo.

๑๕๙. คำว่า ในกาลเป็นอยู่ คือในกาลที่มีชีวิตอยู่. คำว่า ไม่เห็นการละ ได้ยินว่า เพราะความรักในพระผู้มีพระภาคของพระเถระมีประมาณยิ่ง. คำว่า จักยึดจิต คือจักยังจิตให้ยินดี. พึงไป เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่ามีปลิโพธ. คำว่า ยังจิตให้ร่าเริง คือการทำให้จิตตื่นตัว. วิมุตติ...เป็นต้น...เกิดขึ้นแล้ว เพราะเป็นปัจจัยแห่งการแทงตลอดในอนาคต แต่ในขณะนั้นยังไม่เป็นส่วนแห่งการชำแรกกิเลส เพราะยังไม่เป็นภาวะที่นำมาซึ่งคุณวิเศษ.

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว

Diṭṭhivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทิฏฐิวรรค จบแล้ว

Uparipaṇṇāsako samatto.

อุปริปัณณาสกะ จบแล้ว

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

สารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย

Khandhasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ลีนัตถัปปกาสนา อรรถกถาขันธสังยุตต์ จบแล้ว

2. Rādhasaṃyuttaṃ

๒. ราธสังยุตต์

1. Paṭhamavaggo

๑. ปฐมวรรค

1. Mārasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถามารสูตร

160. Mārasaddoyaṃ [Pg.262] bhāvasādhanoti dassento ‘‘māro vā assāti maraṇaṃ vā bhaveyyā’’ti āha. Māretāti maritabbo māraṃ maraṇaṃ etabboti āha ‘‘māretabbo’’ti. Anupādānibbānatthāti phalavimuttisaṅkhātā arahato arahantatā nāma yāvadeva anupādānibbānatthā. Nibbānabbhantareti anupādānibbānādhigamassa abbhantare tato orameva idaṃ maggaṃ brahmacariyaṃ vussati, na tato paraṃ. Assāti brahmacariyassa.

๑๖๐. คำว่า มาร นี้เป็นภาวสาธนะ เมื่อจะแสดงว่า ‘พึงเป็นมาร หรือพึงเป็นความตาย’ จึงกล่าวว่า ‘māro vā assa’. คำว่า มาร (ผู้ทำให้ตาย) คือพึงตาย คือพึงถึงความตาย ท่านจึงกล่าวว่า ‘พึงถูกทำให้ตาย’. คำว่า เพื่ออนุปาทานนิพพาน คือความเป็นพระอรหันต์ของพระอรหันต์ที่ชื่อว่าผลวิมุตติ ย่อมมีเพื่ออนุปาทานนิพพานเท่านั้น. คำว่า ภายในนิพพาน คือภายในแห่งการบรรลุอนุปาทานนิพพาน มรรคพรหมจรรย์นี้ย่อมประพฤติอยู่เพียงแค่นั้น ไม่ใช่ยิ่งไปกว่านั้น. คำว่า อัสสะ คือ ของพรหมจรรย์.

Mārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามารสูตร จบแล้ว

2-10. Sattasuttādivaṇṇanā

๒-๑๐. อรรถกถาสัตตสูตรเป็นต้น

161-169. Laggapucchāti lagganassa bajjhanassa pucchā. Yadi rūpādīsu sattattā satto, khīṇāsavā kathaṃ sattāti? Sattabhūtapubbāti katvā. Kīḷāvigamanti kīḷāya apanayanaṃ oramaṇaṃ. Yantarajju viya bhavapabandhassa nayanato bhavarajjūti taṇhā vuttā.

๑๖๑-๑๖๙. คำว่า ลัคคปุจฉา คือคำถามถึงความติดข้อง ความผูกพัน. ถ้าสัตว์ชื่อว่าสัตว์เพราะความข้องอยู่ในรูปเป็นต้น พระขีณาสพจะเป็นสัตว์ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะเคยเป็นสัตว์มาก่อน. คำว่า กีฬาวิคมะ คือการนำออก การงดเว้นจากการเล่น. ตัณหาถูกเรียกว่า ภวรชชุ (เชือกแห่งภพ) เพราะนำไปสู่ความสืบต่อแห่งภพ เหมือนเชือกของเครื่องยนต์.

Sattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมวรรค จบแล้ว

2. Dutiyavaggo

๒. ทุติยวรรค

1-12. Mārasuttādivaṇṇanā

๑-๑๒. อรรถกถามารสูตรเป็นต้น

170-181. Rūpādivinimuttaṃ maraṇaṃ nāma natthi rūpādīnaṃyeva vibhave maraṇasamaññāti. Maraṇadhammo vināsabhāvo.

๑๗๐-๑๘๑. ความตายที่พ้นจากรูปเป็นต้นไม่มี ชื่อว่าความตายย่อมมีเมื่อรูปเป็นต้นพินาศไปนั่นเอง มรณธรรม คือภาวะแห่งความพินาศ

Mārasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามารสูตรเป็นต้น จบแล้ว

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยวรรค จบแล้ว

3-4. Āyācanavaggādi

๓-๔. อายาจนวรรคเป็นต้น

1-11. Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā

๑-๑๑. อรรถกถามาราทิสูตรเอกาทสกะ

182-205. Sukhumaṃ [Pg.263] kāraṇaṃ upaṭṭhāti, tenesa thero paṭibhāneyyakānaṃ etadagge ṭhapito. Vimuttiparipācanīyadhammavaseneva, na paṭivedhāvahabhāvena.

๑๘๒-๒๐๕. เหตุอันละเอียดปรากฏขึ้น เพราะเหตุนั้น พระเถระนี้จึงถูกตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะของผู้มีปฏิภาณ โดยอำนาจแห่งธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้าเท่านั้น ไม่ใช่โดยภาวะที่นำมาซึ่งการแทงตลอด

Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามาราทิสูตรเอกาทสกะ จบแล้ว

Āyācanavaggādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอายาจนวรรคเป็นต้น จบแล้ว

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

สารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย

Rādhasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

ลีนัตถัปปกาสนา อรรถกถาราธสังยุต จบแล้ว

3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ

๓. ทิฏฐิสังยุต

1. Sotāpattivaggo

๑. โสตาปัตติวรรค

1. Vātasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรเรื่องลม

206. Na [Pg.264] ete vātāti ye ime rukkhasākhādibhañjanakarā, ete sattakāyattā vātā nāma na honti. Te hi niccā dhuvā sassatā. Tenāha ‘‘vāto panā’’tiādi. Tena sattasu kāyesu catutthaṃ kāyamāha. Rukkhasākhādibhañjanako eso vātaleso nāma, vātasadisoti attho. Esikatthambho viyāti iminā niccalabhāvameva dasseti, pabbatakūṭaṃ viyāti iminā pana sassatisamaṃvāpi. Ayañhi vāyu kāyassa niccataṃ abhinivissa ṭhito ‘‘mā ca aniccatā paro hotū’’ti na vātā vāyantīti bādhati. Esa nayo nadiyo sandantītiādīsu. Udakaṃ panāti dutiyaṃ kāyaṃ sandhāyāha. Gabbho pana na nikkhamati kūṭaṭṭhādibhāveneva tassa labbhanato. Neva te udenti yathā vātā, evaṃ tiṭṭhanato lokassa pana tathā matimattanti adhippāyo.

๒๐๖. ลมเหล่านั้น คือลมที่พัดหักกิ่งไม้เป็นต้นเหล่านี้ ไม่ชื่อว่าเป็นลมเพราะเป็นกาย ๗. เพราะลมเหล่านั้นเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ก็ลม" เป็นต้น. ด้วยบทนั้น พระองค์ตรัสกายที่ ๔ ในกาย ๗. ลมที่พัดหักกิ่งไม้เป็นต้นนั้น ชื่อว่า วาตเลส (ส่วนแห่งลม) คือมีความหมายว่าเหมือนลม. ด้วยบทว่า "เหมือนเสาหลัก" นี้ ย่อมแสดงภาวะที่ไม่หวั่นไหวเท่านั้น, ส่วนด้วยบทว่า "เหมือนยอดภูเขา" นี้ ย่อมแสดงภาวะที่คงที่เสมอไป. ก็ลมนี้ย่อมขัดแย้งว่า "ลมทั้งหลายย่อมไม่พัด" โดยยึดมั่นความเที่ยงของกายว่า "ขอความไม่เที่ยงอย่ามีแก่เราเลย". นัยนี้พึงทราบในบททั้งหลายมี "แม่น้ำทั้งหลายย่อมไหล" เป็นต้น. ส่วนบทว่า "น้ำ" นี้ พระองค์ตรัสหมายถึงกายที่ ๒. ส่วนครรภ์ย่อมไม่ออกไป เพราะครรภ์นั้นย่อมได้ด้วยภาวะที่เป็นของคงที่ เป็นต้น. สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นเหมือนลม เพราะสัตว์เหล่านั้นย่อมตั้งอยู่, แต่โลกมีความเห็นอย่างนั้นเท่านั้น ดังนี้เป็นอธิบาย.

Vātasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรเรื่องลม จบแล้ว.

2-4. Etaṃmamasuttādivaṇṇanā

๒-๔. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรมี "เอตัง มะมะ" เป็นต้น

207-209. Diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ cakkhunā daṭṭhabbato. Sutaṃ saddāyatanaṃ sotena sotabbato. Mutaṃ gandhāyatanādi tividhaṃ sampattagāhīhi ghānādīhi patvā gahetabbato. Avasesāni cakkhādīni sattāyatanāni viññātaṃ nāma kevalaṃ manoviññāṇena vijānitabbato. Pattanti anuppattaṃ, yaṃ kiñci pāpuṇitabbaṃ pariyesitvā gavesitvā sampattanti anuppattaṃ. Pariyesitanti pariyiṭṭhaṃ. Cittena anusañcaritanti manasā cintitaṃ. ‘‘Pattaṃ pariyesita’’nti etasmiṃ padadvaye catukkaṃ sambhavatīti taṃ dassetvā tassa vasena pattapariyesitapadāni, tato manasā anuvicaritañca nīharitvā dassetuṃ [Pg.265] ‘‘lokasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha pariyesitvā pattaṃ nāma pariyesanāya pariggāhabhāvato. Pariyesitaṃ nāma kevalaṃ pariyesitamevāti katvā pariyesitvā pattassa manussānuvicaritassa vuttattā. Paṭhamavikappe saṅkaro atthīti asaṅkarato ca dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Sabbanti viññātādi. Tañhi manoviññāṇena gahitattā manasā anuvicaritaṃ nāma na diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ.

๒๐๗-๒๐๙. รูปายตนะที่เห็นแล้ว เพราะพึงเห็นด้วยตา. สัททายตนะที่ได้ยินแล้ว เพราะพึงได้ยินด้วยหู. คันธายตนะเป็นต้น ๓ อย่างที่ทราบแล้ว เพราะพึงทราบด้วยจมูกเป็นต้นที่รับอารมณ์ที่มาถึง. อายตนะ ๗ ที่เหลือมีจักขุเป็นต้น ชื่อว่า วิญญาตะ เพราะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณเท่านั้น. บทว่า "ปัตตัง" (ถึงแล้ว) คือถึงแล้ว, สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงถึง แสวงหาแล้ว ค้นหาแล้ว ถึงแล้ว คือถึงแล้ว. บทว่า "ปริเยสิตัง" (แสวงหาแล้ว) คือแสวงหาแล้ว. บทว่า "จิตเตนะ อนุสัญจะริตัง" (เที่ยวไปตามด้วยจิต) คือคิดด้วยใจ. ในบท ๒ บทว่า "ปัตตัง ปริเยสิตัง" นี้ มี ๔ อย่างเกิดขึ้นได้, เพื่อแสดงบทเหล่านั้นและบทว่า "ปัตตะปริเยสิตะ" โดยนัยแห่งบทเหล่านั้น, และเพื่อแสดงบทว่า "มนสา อนุวิจริตะ" โดยแยกออกมาจากบทเหล่านั้น จึงตรัสบทว่า "โลกัสสมิง หิ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปริเยสิตวา ปัตตัง" (แสวงหาแล้วถึงแล้ว) ชื่อว่าถึงแล้วเพราะเป็นภาวะที่ยึดถือได้ด้วยการแสวงหา. บทว่า "ปริเยสิตัง" (แสวงหาแล้ว) ชื่อว่าแสวงหาแล้วเท่านั้น เพราะกล่าวถึงสิ่งที่แสวงหาแล้วถึงแล้วที่มนุษย์เที่ยวไปตาม. เพื่อแสดงว่าในวิกัลป์แรกมีการปะปนกัน และเพื่อแสดงว่าไม่มีการปะปนกัน จึงตรัสบทว่า "อถ วา" (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น. บทว่า "สัพพัง" (ทั้งหมด) คือวิญญาตะเป็นต้น. ก็สิ่งนั้นชื่อว่าเที่ยวไปตามด้วยใจ เพราะถูกมโนวิญญาณยึดถือไว้ ไม่ใช่สิ่งที่เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ทราบแล้ว.

Etaṃmamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรมี "เอตัง มะมะ" เป็นต้น จบแล้ว.

5. Natthidinnasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรเรื่อง "ไม่มีของที่ให้แล้ว"

210. Dinnanti deyyadhammasīsena dānaṃ vuttanti āha ‘‘dinnassa phalābhāvaṃ sandhāyā’’ti, dinnaṃ pana annādivatthuṃ kathaṃ paṭikkhipanti. Esa nayo ‘‘yiṭṭhaṃ huta’’nti etthāpi. Mahāyāgoti sabbasādhāraṇaṃ mahādānaṃ. Paheṇakasakkāroti pāhunakānaṃ kātabbasakkāro. Phalanti ānisaṃsaphalaṃ nissandaphalañca. Vipākoti sadisaphalaṃ. Paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthīti paraloke ṭhitassa kammunā laddhabbo ayaṃ loko na hoti. Idhaloke ṭhitassapi paraloko natthīti idhaloke ṭhitassa kammunā laddhabbo paraloko na hoti. Tattha kāraṇamāha – ‘‘sabbe tattha tattheva ucchijjantī’’ti. Ime sattā yattha yattha bhave yoniādīsu ca ṭhitā, tattha tattheva ucchijjanti nirudayavināsavasena nassanti. Phalābhāvavasenāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalassa abhāvavasena ‘‘natthi mātā, natthi pitā’’ti vadanti, na mātāpitūnaṃ, nāpi tesu idāni kariyamānasakkārāsakkārānaṃ abhāvavasena tesaṃ lokapaccakkhattā. Pubbuḷakassa viya imesaṃ sattānaṃ uppādo nāma kevalo, na bhavato cavitvā āgamanapubbakoti dassanatthaṃ ‘‘natthi sattā opapātikā’’ti vuttanti āha – ‘‘cavitvā uppajjanakasattā nāma natthī’’ti. Samaṇena nāma yāthāvato jānantena kassaci akathetvā saññatena bhavitabbaṃ, aññathā āhopurisikā nāma siyā. Kiñhi paro parassa karissati, tathā ca attano sampādanassa kassaci avassayo eva na siyā tattha tattheva ucchijjanatoti āha ‘‘ye imañca…pe… pavedentī’’ti.

๒๑๐. บทว่า "ทินนัง" (ของที่ให้แล้ว) ตรัสหมายถึงทานโดยหัวข้อแห่งเธยยธรรม (ธรรมที่ควรให้) ดังนี้ จึงกล่าวว่า "หมายถึงการไม่มีผลของของที่ให้แล้ว" แต่พวกเขาปฏิเสธวัตถุมีข้าวเป็นต้นที่ให้แล้วได้อย่างไร. นัยนี้พึงทราบในบทว่า "ยิฏฐัง หุตัง" (บูชาแล้ว บวงสรวงแล้ว) ด้วย. บทว่า "มหายาโก" คือมหาทานที่เป็นสาธารณะแก่คนทั่วไป. บทว่า "ปาเหณกสักการะ" คือสักการะที่พึงทำแก่แขก. บทว่า "ผล" คือผลที่เป็นอานิสงส์และผลที่เป็นนิสสันทะ (ผลต่อเนื่อง). บทว่า "วิบาก" คือผลที่เสมอกัน. บทว่า "โลกนี้ไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก" คือโลกนี้ที่พึงได้ด้วยกรรม ย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก. บทว่า "ปรโลกไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้" คือปรโลกที่พึงได้ด้วยกรรม ย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้. ในบทเหล่านั้น พระองค์ตรัสเหตุว่า "สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญไปในภพนั้นๆ นั่นเอง". สัตว์เหล่านี้ตั้งอยู่ในภพใด กำเนิดใดเป็นต้น ย่อมขาดสูญไปในภพนั้นๆ นั่นเอง คือย่อมพินาศไปโดยความพินาศที่ไม่มีการเกิดขึ้นอีก. บทว่า "โดยไม่มีผล" คือพวกเขากล่าวว่า "ไม่มีมารดา ไม่มีบิดา" โดยไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติผิดในมารดาบิดา, ไม่ใช่ไม่มีมารดาบิดา, และไม่ใช่ไม่มีสักการะและอสักการะที่กำลังทำอยู่ในมารดาบิดา เพราะมารดาบิดาเป็นสิ่งที่ปรากฏแก่โลก. เพื่อแสดงว่าการเกิดขึ้นของสัตว์เหล่านี้เป็นเพียงการเกิดขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่การมาจากการจุติจากภพก่อน เหมือนการเกิดขึ้นของฟองน้ำ จึงตรัสบทว่า "ไม่มีสัตว์โอปปาติกะ" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สัตว์ที่จุติแล้วเกิดขึ้น ชื่อว่าไม่มี". ชื่อว่าสมณะผู้รู้ตามความเป็นจริง พึงเป็นผู้สำรวม ไม่พึงบอกแก่ใครๆ, มิฉะนั้น จะชื่อว่า "อาโหปุริสิกา" (การโอ้อวด). ก็ผู้อื่นจะทำอะไรให้ผู้อื่นได้เล่า, และการบำเพ็ญตนของตนก็ไม่พึงพึ่งพาใครเลย เพราะสัตว์ย่อมขาดสูญไปในภพนั้นๆ นั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ชนเหล่าใดประกาศซึ่งสิ่งนี้...เป็นต้น".

Catūsu [Pg.266] mahābhūtesu niyuttoti cātumahābhūtiko. Yathā pana mattikāya nibbattaṃ bhājanaṃ mattikāmayaṃ, evamayaṃ catūhi mahābhūtehi nibbattoti āha ‘‘catumahābhūtamayo’’ti. Ajjhattikā pathavīdhātūti sattasantānagatā pathavīdhātu. Bāhiraṃ pathavīdhātunti bahiddhā mahāpathaviṃ. Anuyātīti tassa anurūpabhāvena yāti upeti. Upagacchatīti pubbe bāhirapathavīkāyato tadekadesabhūtā pathavī āgantvā ajjhattikabhāvappattiyā sattabhāvena saṇṭhitā idāni ghaṭādipathavī viya tameva bāhirapathavīkāyaṃ upeti upagacchati, sabbaso tena nibbisesataṃ ekībhāvameva gacchatīti attho. Āpādīsupi eseva nayoti ettha pajjunnena mahāsamuddato gahitaāpo viya vassodakabhāvena punapi mahāsamuddaṃ, sūriyaraṃsito gahitaindaggisaṅkhātatejo viya punapi sūriyaraṃsiṃ, mahāvāyukhandhato niggatamahāvāyo viya tameva vāyukhandhaṃ upeti upagacchatīti diṭṭhigatiko sayameva attano vādaṃ bhindati. Ummattakapacchisadisañhi diṭṭhigatikadassanaṃ. Manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti tesaṃ visayabhāvā visayāpīti vadati. Visayiggahaṇena hi visayā gahitā eva hontīti. Guṇāguṇapadānīti guṇadosakoṭṭhāsā. Sarīrameva padānīti adhippetaṃ sarīrena taṃtaṃkiriyāya pajjitabbato. Dabbanti muyhantīti dattū, mūḷhapuggalā. Tehi dattūhi bālamanussehi paññattaṃ.

บทว่า จาตุมหาภูติโก (ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔) คือประกอบอยู่ในมหาภูตรูป ๔. ก็ภาชนะที่เกิดจากดินเป็นของที่ทำด้วยดินฉันใด กายนี้เกิดจากมหาภูตรูป ๔ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า จาตุมหาภูตมโย (สำเร็จด้วยมหาภูตรูป ๔). บทว่า อัชฌัตติกปฐวีธาตุ คือปฐวีธาตุที่อยู่ในสันดานของสัตว์. บทว่า พาหิรปฐวีธาตุ คือมหาปฐพีภายนอก. บทว่า อนุยาติ (ย่อมไปตาม) คือย่อมไปถึงโดยภาวะที่เหมาะสมกับสิ่งนั้น. บทว่า อุปคัจฉติ (ย่อมเข้าถึง) คือปฐวีธาตุซึ่งเป็นส่วนหนึ่งจากกองปฐวีภายนอก ได้มาถึงแล้วและตั้งอยู่ด้วยภาวะแห่งสัตว์โดยถึงภาวะภายใน บัดนี้ย่อมเข้าถึงกองปฐวีภายนอกนั้นนั่นเอง เหมือนปฐวีธาตุในหม้อเป็นต้น ย่อมเข้าถึงกองปฐวีภายนอกนั้นนั่นเอง คือย่อมถึงภาวะที่ไม่มีความแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดังนี้เป็นอรรถ. นัยนี้พึงทราบในอาโปธาตุเป็นต้นด้วย ในที่นี้ ทิฏฐิคะ (ผู้มีทิฏฐิ) ย่อมทำลายวาทะของตนเอง โดยกล่าวว่า อาโปธาตุที่ปัชชุนนะ (เมฆฝน) รับมาจากมหาสมุทร ย่อมกลับไปสู่มหาสมุทรอีกในภาวะแห่งน้ำฝน เตโชธาตุที่ชื่อว่าอินทัคคิ (สายฟ้า) ที่รับมาจากรังสีพระอาทิตย์ ย่อมกลับไปสู่รังสีพระอาทิตย์อีก วาโยธาตุใหญ่ที่ออกมาจากกองวาโยธาตุใหญ่ ย่อมกลับไปสู่กองวาโยธาตุนั้นนั่นเอง. ก็ทัศนะของผู้มีทิฏฐิเหมือนตะกร้าของคนบ้า. เขากล่าวว่า อินทรีย์ ๖ มีใจเป็นที่ ๖ ย่อมแล่นไปสู่ช่องว่าง อารมณ์ทั้งหลายก็เป็นภาวะแห่งอารมณ์ของอินทรีย์เหล่านั้น. เพราะอารมณ์ทั้งหลายย่อมถูกยึดถือด้วยการยึดถืออารมณ์นั่นเอง. บทว่า คุณาคุณปทานิ คือส่วนแห่งคุณและโทษ. บทว่า สรีรเมว ปทานิ มีความหมายว่า ร่างกายพึงดำเนินไปในการกระทำนั้นๆ ด้วยร่างกาย. บทว่า ทัตตู (ผู้หลง) คือผู้ที่หลง คือบุคคลผู้เขลา. สิ่งนั้นบัญญัติไว้โดยคนเขลาเหล่านั้น.

Natthidinnasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานัตถิทินนสูตร จบแล้ว.

6. Karotosuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถากรโตสูตร

211. Sahatthā karontassāti sahatthena karontassa. Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā. Hatthādīnīti hatthapādakaṇṇanāsādīni. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘daṇḍena pīḷentassā’’ti. Papañcasūdaniyaṃ ‘‘tajjentassa cā’’ti attho vutto, idha pana sumaṅgalavilāsiniyaṃ viya tajjanaṃ paribhāsanaṃ daṇḍeneva saṅgahetvā ‘‘daṇḍena pīḷentassa’’icceva vuttaṃ. Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa, sokaṃ vā uppādentassa. Parehi attano vacanakarehi. Sayampi phandatoti parassa vibādhanappayogena [Pg.267] sayampi phandato. Atipātayatoti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha – ‘‘hanantassapi hanāpentassapī’’ti. Kāraṇavasenāti kārāpanavasena.

๒๑๑. คำว่า สหัตถา กรอนฺตสฺส คือ สหตฺเถน กรอนฺตสฺส (ผู้ทำด้วยมือของตนเอง). แม้พวกนิสสัคคิยวัตถุและถาวรวัตถุเป็นต้น ก็สงเคราะห์ด้วยการทำด้วยมือของตนเองในที่นี้. คำว่า หัตถาดีนิ คือ มือ เท้า หู และจมูกเป็นต้น. คำว่า ปจนํ ทหนํ วิพาธนํ ท่านกล่าวว่า ผู้บีบคั้นด้วยท่อนไม้. ในปปัญจสูทนี ความหมายว่า ผู้ขู่ด้วย ก็ถูกกล่าวไว้ แต่ในที่นี้ เหมือนในสุมังคลวิลาสินี ได้รวบรวมการขู่และการด่าด้วยท่อนไม้ แล้วกล่าวว่า ผู้บีบคั้นด้วยท่อนไม้ เท่านั้น. คำว่า โสกํ สยํ กรอนฺตสฺส คือ ผู้ทำเหตุแห่งความโศกแก่ผู้อื่นด้วยตนเอง หรือผู้ยังความโศกให้เกิดขึ้น. ด้วยผู้อื่นผู้ทำตามคำของตน. คำว่า สยํปิ ผนฺทโต คือ ผู้ดิ้นรนด้วยตนเองด้วยการใช้การเบียดเบียนผู้อื่น. คำว่า อติปาตยโต ย่อมเป็นไปในความหมายว่า ผู้ฆ่า และ ผู้ให้ฆ่า ท่านจึงกล่าวว่า แม้ผู้ฆ่าและผู้ให้ฆ่า. คำว่า การณวเสนา คือ โดยการให้กระทำ.

Gharassa bhitti anto ca bahi ca sandhitā hutvā ṭhitāva gharasandhi. Kiñcipi asesetvā niravaseso lopo nillopo. Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko. Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho. Pāpaṃ na karīyati pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tasmā natthi pāpaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpe pavattantīti āha ‘‘sattā pana karomāti evaṃsaññino hontī’’ti evaṃ kirassa hoti imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā, sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ, tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpanti. Khuranemināti nisitakhuramayaneminā, khurasadisanemināti attho.

กำแพงบ้านที่ถูกเชื่อมติดกันทั้งภายในและภายนอกนั่นแหละคือ การเจาะบ้าน. การลบโดยไม่เหลืออะไรเลย คือ นิลฺโลโป (การลบสิ้นเชิง). การลบที่กำหนดไว้ในเรือนหลังเดียว คือ เอกาคาริโก (การลบเรือนเดียว). การฆ่าในหนทางโดยรอบทั้งหมด คือ ปริปนฺโถ (การดักปล้น). บาปไม่ถูกกระทำ เพราะไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้จากสิ่งที่ไม่มีอยู่ก่อน เพราะฉะนั้นจึงไม่มีบาป. ถ้าเป็นเช่นนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมประพฤติในบาปได้อย่างไร? ท่านกล่าวว่า แต่สัตว์ทั้งหลายย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า เราทำ ดังนี้แล ย่อมเป็นของเขา เพราะการกระทำอันมีการเบียดเบียนเป็นต้นของสัตว์เหล่านี้ ย่อมไม่กระทบอัตตา เพราะอัตตานั้นเป็นของเที่ยงและไม่มีความแปรปรวน แต่ร่างกายเป็นของไม่มีเจตนา เปรียบเหมือนท่อนไม้และท่อนฟืน แม้เมื่อทำให้วิปริตไป ก็ไม่มีบาปอะไรเลย. คำว่า ขุรเนมินา คือ ด้วยขอบที่ทำด้วยมีดโกนที่คม ความหมายว่า ด้วยขอบที่เหมือนมีดโกน.

Gaṅgāya dakkhiṇā disā appatirūpadeso, uttaradisā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘dakkhiṇañcepī’’tiādi vuttanti āha ‘‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’’tiādi. Mahāyāganti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ. Uposathakammenāti uposathakammena ca. Ca-saddo hettha luttaniddiṭṭho. Damasaddo hi indriyasaṃvarassa uposathasīlassa ca vācako idhādhippeto. Keci pana ‘‘uposathakammenā’’ti idaṃ indriyadamanassa visesanaṃ, tasmā ‘‘uposathakammabhūtena indriyadamenā’’ti atthaṃ vadanti. Sīlasaṃyamenāti sīlasaṃvarena. Saccavacanenāti saccavācāya. Tassā visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu, evaṃ puññadhammesu saccavācā. Tenāha bhagavā – ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassā’’tiādi (itivu. 25). Pavattīti yo karotīti vuccati, tassa santāne phalassa nibbattiyā paccayabhāvena pavatti. Sabbathāti ‘‘karoto’’tiādinā vuttena sabbappakārena kiriyameva paṭikkhipanti.

ด้วยความหมายว่า ทิศใต้ของแม่น้ำคงคาเป็นประเทศที่ไม่เหมาะสม ทิศเหนือเป็นประเทศที่เหมาะสม ท่านจึงกล่าวว่า ทกฺขิณญฺเจปิ เป็นต้น ดังนี้ว่า มนุษย์ที่ฝั่งใต้เป็นคนหยาบกระด้าง เป็นต้น. คำว่า มหายาคํ คือ มหายัญที่เหมือนมหาพิชิตยัญ. คำว่า อุโปสถกมฺเมนา คือ ด้วยอุโบสถกรรมด้วย. อักษร จะ ในที่นี้ถูกละไว้. คำว่า ทมะ ในที่นี้ประสงค์ถึงคำที่แสดงถึงการสำรวมอินทรีย์และอุโบสถศีล. แต่บางท่านกล่าวว่า คำว่า อุโปสถกมฺเมนา นี้เป็นวิเสสนะของการข่มอินทรีย์ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวความหมายว่า ด้วยการข่มอินทรีย์อันเป็นอุโบสถกรรม. คำว่า สีลสญฺญเมนา คือ ด้วยการสำรวมศีล. คำว่า สจฺจวจเนนา คือ ด้วยคำสัตย์. การกล่าวแยกต่างหากของคำนั้น เพราะเป็นที่ยอมรับว่าเป็นบุญที่หนักกว่าในโลก. เหมือนอย่างที่มุสาวาทเป็นบาปหนักในบรรดาอกุศลธรรมฉันใด คำสัตย์ก็เป็นบุญหนักในบรรดาบุญธรรมฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่ง เป็นต้น (อิติวุตตกะ ๒๕). คำว่า ปวตฺตี คือ การเป็นไปโดยเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของผลในสันดานของผู้ที่ถูกเรียกว่า ผู้ทำ. คำว่า สพฺพถา คือ ย่อมปฏิเสธการกระทำทุกประการที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ผู้ทำ เป็นต้น.

Karotosuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากรโตสูตร จบแล้ว.

7. Hetusuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาเหตุสูตร

212. Ubhayenāti [Pg.268] hetupaccayapaṭisedhavacanena. Saṃkilesapaccayanti saṃkilisanassa malīnabhāvassa kāraṇaṃ. Visuddhipaccayanti saṃkilesato visuddhiyā vodānassa kāraṇaṃ. Natthi balanti sattānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikanibbānasampattiāvahaṃ balaṃ nāma kiñci natthi. Tenāha ‘‘yamhī’’tiādi. Nidassanamattañcetaṃ, saṃkilesikampi cāyaṃ paṭikkhipateva. Aññamaññavevacanānīti tassā tassā kiriyāya ussannaṭṭhena balaṃ, sūravīrabhāvāvahaṭṭhena vīriyaṃ, tameva daḷhaggāhabhāvato porisaṃ dhuraṃ vahantena pavattetabbato purisathāmo, paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappavattiyā purisaparakkamoti vuttoti veditabbaṃ.

๒๑๒. คำว่า “อุภเยนาติ” คือ ด้วยคำปฏิเสธเหตุและปัจจัย. คำว่า “สังขิเลสปัจจัย” คือ เหตุแห่งความเศร้าหมอง ความเป็นมลทิน. คำว่า “วิสุทธิปัจจัย” คือ เหตุแห่งความบริสุทธิ์ ความผ่องแผ้วจากความเศร้าหมอง. คำว่า “นตฺถิ พลนฺติ” คือ ไม่มีกำลังอะไรเลยที่จะนำมาซึ่งความสำเร็จในปัจจุบันภพ สัมปรายภพ และนิพพานของสัตว์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในสิ่งใด” เป็นต้น. นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น, แม้สิ่งที่เป็นสังขิเลส (เครื่องเศร้าหมอง) ท่านก็ปฏิเสธเช่นกัน. คำว่า “อัญญมัญญเววจนานีติ” พึงทราบว่า กำลัง (พล) คือ โดยความเป็นผู้มีกำลังมากในการกระทำนั้นๆ, ความเพียร (วิริยะ) คือ โดยความเป็นผู้กล้าหาญ, ความมานะของบุรุษ (โปริสํ) คือ โดยความเป็นผู้ยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น, กำลังของบุรุษ (ปุริสถาโม) คือ โดยความเป็นผู้ที่ต้องประพฤติโดยแบกภาระ, ความบากบั่นของบุรุษ (ปุริสปรกฺกโม) คือ โดยความเป็นผู้ก้าวไปสู่ฐานะที่สูงขึ้นไป.

Satvayogato, rūpādīsu vā sattatāya sattā, pāṇanato assāsanapassāsanavasena pavattiyā pāṇā, te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ekindriyo’’tiādi. Aṇḍakosādīsu bhavanato bhūtāti vuccantīti āha ‘‘aṇḍa…pe… vadantī’’ti. Jīvanato pāṇaṃ dhārentā viya vaḍḍhanato jīvāti sāliyavādike vadanti. Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā. Natthi tesaṃ balaṃ vīriyanti abalā avīriyā. Niyatatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇino viya niyatappavattitāya gatijātibandhāpavaggavasena niyamo. Tattha tattha gamananti channaṃ abhijātīnaṃ vasena tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ. Samavāyena samāgamo saṅgati. Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikkhatā, kapitthaphalānaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhīnaṃ vicittākāratā, evaṃ sabbassapi lokassa hetupaccayehi vinā tathā tathā pariṇāmo, ayaṃ sabhāvo eva akittimo eva. Tenāha ‘‘yena hī’’tiādi. Chaḷabhijātiyo parato vitthārīyanti. Sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentīti vadantā adukkhamasukhabhūbhiṃ sabbena sabbaṃ na jānantīti ulliṅgento ‘‘aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassentī’’ti āha.

คำว่า “สัตว์” คือ โดยการประกอบด้วยสัตว์, หรือโดยความเป็นสัตว์ในรูปเป็นต้น, คำว่า “ปาณะ” คือ โดยการเป็นไปตามลมหายใจเข้าออก, แต่ท่านกล่าวจำแนกสัตว์เหล่านั้นโดยความเป็นเอกินทรีย์เป็นต้น ดังนี้ว่า “เอกินทรีย์” เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า “ภูตะ” (สัตว์เกิดแล้ว) ย่อมถูกกล่าวเพราะเกิดในไข่เป็นต้น ดังนี้ว่า “อัณฑะ...เป...ย่อมกล่าว”. พวกศาลียวาทเป็นต้นกล่าวว่า “ชีวะ” (สิ่งมีชีวิต) คือ โดยการดำรงชีวิตเหมือนผู้ทรงลมปราณ, โดยการเจริญเติบโต. คำว่า “อวสา” คือ ไม่มีอำนาจในการเศร้าหมองและบริสุทธิ์ของสัตว์เหล่านี้. คำว่า “อพลา อวิริยา” คือ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียรของสัตว์เหล่านั้น. คำว่า “นิยตตาติ” คือ ความแน่นอนโดยความเป็นไปที่แน่นอน เหมือนด้ายที่ตัดไม่ขาดและแก้วมณีที่เจาะไม่แตก, โดยการผูกมัดแห่งคติและชาติ และการหลุดพ้น. คำว่า “ตตฺถ ตตฺถ คมนนฺติ” คือ การเข้าไปสู่คติเหล่านั้นๆ โดยความเป็นไปแห่งอภิชาติ 6. การรวมกันโดยการประชุมพร้อมกัน คือ “สังคติ” (การรวม). คำว่า “สภาโวเยวาติ” คือ การเปลี่ยนแปลงไปอย่างนั้นๆ ของโลกทั้งหมดโดยไม่มีเหตุและปัจจัย, เหมือนความแหลมคมของหนาม, ความกลมของผลมะขวิด, ความมีรูปร่างแปลกๆ ของเนื้อและนก, นี้เป็นสภาวะที่ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุใด” เป็นต้น. อภิชาติ 6 จักถูกขยายความต่อไป. ผู้ที่กล่าวว่า “ย่อมเสวยสุขและทุกข์” นั้น ย่อมแสดงว่าไม่รู้จักอทุกขมสุขภูมิโดยสิ้นเชิง, ท่านกล่าวว่า “ย่อมแสดงว่าไม่มีภูมิอื่นนอกจากสุขและทุกข์”.

Hetusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา เหตุสูตร จบแล้ว.

8-10. Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā

๘-๑๐. อรรถกถา มหาทิฏฐิสูตรเป็นต้น

213-215. Akatāti [Pg.269] samena vā visamena vā kenaci hetunā na katā eva. Kenaci kataṃ karaṇaṃ vidhānaṃ natthi etesanti akatavidhānā. Padadvayenapi loke kenaci hetupaccayena nesaṃ abhinibbattitābhāvaṃ dasseti. Iddhiyāpi na nimmitāti kassaci iddhimato devassa brahmuno vā iddhiyāpi na nimmitā. Animmitāti vā kassaci animmāpakā. Ajanakāti etena pathavīkāyādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Rūpasaddādayo hi pathavīkāyādīhi appaṭibaddhavuttikāti tassa laddhi. Yathā pabbatakūṭaṃ kenaci anibbattitaṃ kassaci ca anibbattakaṃ, evametepīti āha ‘‘kūṭaṭṭhā’’ti. Yamidaṃ ‘‘bījādito aṅkurādi jāyatī’’ti vuccati, tañca vijjamānameva tato nikkhamati, nāvijjamānaṃ, aññathā yato kutoci yassa kassaci uppatti siyāti adhippāyo. Ṭhitāti nibbikārabhāvena ṭhitā. Na calantīti na vikāraṃ āpajjanti. Vikārābhāvena hi tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā. Aniñjanañca attano pakatiyā avaṭṭhānameva. Tenāha ‘‘na vipariṇamantī’’ti. Avipariṇāmadhammattā eva ca ne aññamaññaṃ na byābādhenti. Sati hi vikāraṃ āpādetabbatāya byābādhakatāpi siyā, tathā anuggahetabbatāya anuggāhakatāti tadabhāvaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘nāla’’ntiādi vuttaṃ. Pathavī eva kāyekadesattā pathavikāyo. Jīvasattamānaṃ kāyānaṃ niccatāya nibbikārābhāvato na hantabbatā, na ghāṭetabbatā cāti neva koci hantā ghātetā vā. Tenāha ‘‘sattannantvevā’’tiādi. Yadi koci hantā natthi, kathaṃ satthappahāroti āha ‘‘yathā muggarāsiādīsū’’tiādi. Kevalaṃ saññāmattameva hoti, na ghātanādi, paramatthato sattannantveva kāyānaṃ avikopanīyabhāvatoti adhippāyo.

๒๑๓-๒๑๕. อกตะ คือไม่ได้ถูกกระทำด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง โดยเสมอหรือโดยไม่เสมอเลย. อกตวิธานา คือไม่มีการกระทำหรือการจัดแจงที่ใครทำไว้แก่สิ่งเหล่านี้. ด้วยบททั้งสองนี้ แสดงว่าสิ่งเหล่านั้นไม่ได้เกิดขึ้นในโลกด้วยเหตุปัจจัยใดๆ. อิทธยาปิ น นิมมิตา คือไม่ได้ถูกเนรมิตด้วยฤทธิ์ของเทพหรือพรหมผู้มีฤทธิ์ใดๆ. หรือ อนิมมิตา คือไม่มีผู้เนรมิต. อชนกา คือด้วยบทนี้ ปฏิเสธความเป็นผู้ให้เกิดรูปเป็นต้นของปฐวีกายทั้งหลายเป็นต้น. เพราะว่า รูป เสียง เป็นต้น ไม่ได้มีอยู่โดยผูกพันกับปฐวีกายทั้งหลายเป็นต้น นั่นเป็นลัทธิของเขา. เหมือนยอดเขาที่ใครไม่ได้ทำให้เกิด และไม่ได้เป็นผู้ให้เกิดแก่ใคร สิ่งเหล่านี้ก็เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวว่า “กูฏัฏฐา” (ตั้งมั่นอยู่เหมือนยอดเขา). ที่กล่าวว่า “หน่อเป็นต้นย่อมเกิดจากเมล็ดเป็นต้น” นั้น สิ่งที่มีอยู่แล้วเท่านั้นย่อมออกมาจากสิ่งนั้น สิ่งที่ไม่มีอยู่ย่อมไม่ออกมา มิฉะนั้น การเกิดขึ้นของสิ่งใดสิ่งหนึ่งย่อมมีได้จากที่ไหนก็ได้ นี่คือความหมาย. ฐิตา คือตั้งมั่นอยู่โดยไม่มีความแปรปรวน. น จลนฺติ คือไม่หวั่นไหว ไม่ถึงความแปรปรวน. เพราะไม่มีความแปรปรวนนั่นเอง กายทั้งเจ็ดเหล่านั้นจึงตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาหลัก. อนิญชนํ คือการตั้งมั่นอยู่ตามสภาพของตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “น วิปริณมนฺติ” (ไม่แปรผัน). และเพราะมีสภาพไม่แปรผันนั่นเอง สิ่งเหล่านั้นจึงไม่เบียดเบียนซึ่งกันและกัน. หากมีความแปรปรวนที่พึงทำให้เกิดขึ้น ก็อาจมีการเบียดเบียนกันได้ และอาจมีการสงเคราะห์กันได้ เพื่อแสดงว่าไม่มีสิ่งเหล่านั้น จึงกล่าวในบาลีว่า “นาลํ” (ไม่สามารถ) เป็นต้น. ปฐวี นั่นเอง เป็นส่วนหนึ่งของกาย จึงเรียกว่า ปฐวีกาย. เพราะกายทั้งเจ็ดของชีวะเป็นนิจและไม่มีความแปรปรวน จึงไม่พึงถูกฆ่า ไม่พึงถูกทำลาย ดังนั้นจึงไม่มีใครเป็นผู้ฆ่าหรือผู้ทำลาย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สตฺตนฺนํเตฺวว” (เฉพาะกายทั้งเจ็ดเท่านั้น) เป็นต้น. หากไม่มีผู้ฆ่า แล้วการประหารด้วยศาสตราเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า “ยถา มุคครราสิอาทีสู” (เหมือนในกองถั่วเขียวเป็นต้น) เป็นต้น. เป็นเพียงความสำคัญมั่นหมายเท่านั้น ไม่ใช่การฆ่าเป็นต้น โดยปรมัตถ์แล้ว กายทั้งเจ็ดเท่านั้นมีสภาพที่ไม่ถูกทำให้กำเริบ นี่คือความหมาย.

Pamukhayonīnanti manussatiracchānādīsu khattiyabrāhmaṇādisīhabyagghādivasena padhānayonīnaṃ. Saṭṭhisatāni chasahassāni. ‘‘Pañca ca kammuno satānī’’ti padassa atthadassanaṃ ‘‘pañca kammasatāni cā’’ti. Eseva nayoti iminā ‘‘kevalaṃ takkamattena niratthakadiṭṭhiṃ dīpetī’’ti imameva atthaṃ atidisati. Ettha ca takkamattakenāti iminā yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attano parikappitaṃ sārato [Pg.270] maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhigāhaṃ gaṇhanti, tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthūsu viññūhi vicāraṇā kātabbāti dasseti. Kecīti uttaravihāravāsino. Te hi ‘‘pañca kammānīti cakkhusotaghānajivhākāyā, imāni pañcindriyāni ‘pañca kammānīti paññāpentī’’ti vadanti. Kammanti laddhīti oḷārikabhāvato paripuṇṇakammanti laddhi. Manokammaṃ anoḷārikattā upaḍḍhakammanti laddhīti yojanā. ‘‘Dvāsaṭṭhipaṭipadā’’ti vattabbe sabhāvaniruttiṃ ajānantā ‘‘dvaṭṭhipaṭipadā’’ti vadanti. Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe. Tatthāpi ca vivaṭṭaṭṭhāyisaññite ekasmiṃ asaṅkhyeyyakappe.

ปมุขโยนีนํ คือโยนีที่เป็นประธาน เช่น ในหมู่มนุษย์และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น โดยเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ เป็นต้น หรือเป็นราชสีห์ เสือโคร่ง เป็นต้น. หกพันหกร้อย (๖,๖๐๐). การแสดงอรรถของบทว่า “ปัญจ จ กมฺมุโน สตานิ” คือ “ปัญจ กมฺมสตานิ จ” (และกรรมห้าร้อย). ด้วยบทว่า “เอเสว นโย” นี้ ท่านย่อมขยายความนี้ว่า “ย่อมแสดงทิฏฐิที่ไร้ประโยชน์ด้วยการตรึกล้วนๆ”. ในที่นี้ ด้วยบทว่า “ตักกมัตตเกน” นี้ ท่านแสดงว่า เพราะพวกนักตรึกย่อมยึดถือทิฏฐิที่เกิดจากการตรึก โดยสำคัญสิ่งที่ตนตรึกขึ้นมาอย่างใดอย่างหนึ่งว่าเป็นสาระ แล้วยึดมั่นอย่างนั้น เพราะการนึกคิดของพวกเขาไม่มีเครื่องยับยั้ง ฉะนั้น วิญญูชนจึงไม่ควรพิจารณาในวัตถุแห่งทิฏฐิของพวกเขา. เกจิ คือชาวอุตตรวิหาร. พวกเขากล่าวว่า “กรรมห้าอย่าง คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย อินทรีย์ห้าเหล่านี้ เรียกว่า ‘กรรมห้าอย่าง’”. คำว่า กรรม คือลัทธิที่ถือว่า เพราะความเป็นของหยาบ จึงเป็นกรรมที่สมบูรณ์. มโนกรรม เพราะไม่หยาบ จึงเป็นลัทธิที่ถือว่าเป็นกรรมครึ่งหนึ่ง นี้คือการประกอบความ. เมื่อควรจะกล่าวว่า “ทฺวาสฏฺฐิปฏปทา” (ปฏิปทาหกสิบสอง) แต่เพราะไม่รู้ภาษาตามสภาวะ จึงกล่าวว่า “ทฺวฏฺฐิปฏปทา”. เอกสฺมึ กปฺเป คือในมหากัปหนึ่ง. แม้ในมหากัปนั้น ก็คือในอสงไขยกัปหนึ่งที่ชื่อว่าวิวัฏฏัฏฐายี (ตั้งอยู่แห่งความเจริญ).

Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Luddāti aññepi ye keci māgavikanesādādayo, te pāpakammapasutatāya kaṇhābhijātīti vadanti. Bhikkhūti buddhasāsane bhikkhū. Te kira ‘‘sacchandarāgā paribhuñjantī’’ti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti vadanti. Kasmāti ce? Yasmā te paṇītapaṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye paribhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadantīti apare. Eke pabbajitā, ye visesato attakilamathānuyogamanuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā. Ṭhatvā bhuñjananahānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakasamaye ājīvakaladdhiyā daḷhagāhitāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Nandādayo kira tathārūpaṃ ājīvakapaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarā vuttā. Paramasukkābhijātīti ayaṃ tesaṃ laddhi.

ชื่อว่า โอรัพภิกะ เพราะฆ่าแกะ. พึงทราบว่า สุกริกะ (ผู้ฆ่าสุกร) เป็นต้น ก็เช่นกัน. ลุททา คือคนอื่นๆ เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เช่น นายพรานเนื้อ นายพรานปลาเป็นต้น พวกเขากล่าวว่า (คนเหล่านั้น) เป็นผู้เกิดในอภิชาติสีดำ เพราะความที่ตนขวนขวายในบาปกรรม. ภิกขู คือภิกษุในพระพุทธศาสนา. ได้ยินว่า พวกเขากล่าวว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคด้วยความพอใจและความกำหนัด จึงชื่อว่าใส่หนามลงในปัจจัย ๔ แล้วฉัน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเขามีความยึดถือผิดว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัยที่ประณีตๆ. อาจารย์อีกพวกหนึ่งกล่าวว่า แม้ภิกษุเหล่านั้นจะบริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยชอบธรรมก็ตาม แต่เพราะความที่พวกอาชีวกยึดถือในทางตรงกันข้าม จึงกล่าวว่า ชื่อว่าใส่หนามลงในปัจจัยแล้วฉัน. เอกะ ปัพพชิตา คือบรรพชิตบางพวกที่ประกอบความเพียรในการทรมานตนเป็นพิเศษ. ด้วยว่า บรรพชิตเหล่านั้นเป็นเหมือนดำเนินไปบนหนาม ฉะนั้น จึงเรียกว่า กัณฏกวุตติกะ (ผู้มีวัตรเหมือนหนาม). ปัณฑรตรา คือขาวผ่องยิ่งกว่า (พวกอื่น) เพราะประกอบด้วยวัตรมีการยืนบริโภคและการปฏิเสธการอาบน้ำเป็นต้น. อเจลกสาวกา หมายถึงสาวกของพวกอาชีวก. ได้ยินว่า สาวกเหล่านั้นขาวผ่องยิ่งกว่าพวกนิครนถ์ เพราะยึดมั่นในลัทธิของอาชีวกในลัทธิอาชีวกนั้นอย่างแน่นแฟ้น. ได้ยินว่า ท่านนันทะเป็นต้น ได้บำเพ็ญอาชีวกปฏิปทาเห็นปานนั้นจนถึงขั้นสูงสุด ฉะนั้น จึงถูกเรียกว่า ขาวผ่องยิ่งกว่าพวกนิครนถ์และสาวกของอาชีวก. ปรมสุกกาภิชาติ (ผู้เกิดในอภิชาติสีขาวอย่างยิ่ง) นี้คือลัทธิของพวกเขา.

Purisabhūmiyoti padhānapuggalena niddeso. Itthīnampetā bhūmiyo icchanteva. Bhikkhu ca pannakotiādi tesaṃ pāḷi eva. Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇako, tesaṃ vā paṭipattiyā paṭipannako. Jinoti jiṇṇo jarāvasena hīnadhātuko, attano vā paṭipattiyā paṭipakkhe jinitvā ṭhito. So kira tathābhūto dhammampi kassaci na katheti. Tenāha ‘‘na kiñci āhā’’ti. Niṭṭhuhanādivippakāre kenaci katepi khamanavasena [Pg.271] na kiñci vadatīti vadanti. Alābhinti ‘‘so na kumbhimukhā paṭiggaṇhātī’’tiādinā (dī. ni. 1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ. Tato eva jighacchādubbalyaparetatāya sayanaparāyaṇaṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti.

ปุริสภูมิโย เป็นการระบุด้วยบุคคลผู้เป็นประธาน. พวกเขาย่อมปรารถนาภูมิเหล่านี้แม้แก่สตรีทั้งหลาย. บทว่า ภิกฺขุ จ ปนฺนโกฏิ เป็นต้น เป็นพระบาลีของพวกเขาเอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปนฺนโกฏิ คือผู้เที่ยวไปเพื่อภิกขา หรือผู้ปฏิบัติในปฏิปทาของพวกเขา. บทว่า ชิโน คือผู้แก่ชรา มีธาตุเลวเพราะอำนาจความชรา หรือผู้ชนะฝ่ายปฏิปักษ์ด้วยปฏิปทาของตนแล้วตั้งอยู่. ได้ยินว่า ผู้ที่เป็นเช่นนั้นย่อมไม่กล่าวธรรมแก่ใครๆ เลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น กิญฺจิ อาหา” (ไม่กล่าวอะไรเลย). พวกเขากล่าวว่า แม้เมื่อใครๆ ทำอาการที่ผิดแปลก มีการถ่มน้ำลายเป็นต้น ก็ไม่กล่าวอะไรเลยเพราะความอดทน. บทว่า อลาภึ คือผู้ไม่มีลาภ เพราะประกอบด้วยเหตุแห่งการไม่ได้ลาภที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “เขาไม่รับจากปากหม้อ” (ที. สี. 1.394). เพราะเหตุนั้นนั่นแล พวกเขาจึงเรียกสมณะผู้ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำ มีการนอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้าว่า “ปันนภูมิ”.

Ājīvavuttisatānīti sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni. Pasuggahaṇena eḷakajāti gahitā, migaggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti. Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena tesaṃ antarabhedavasena bahū devā. Tattha cātumahārājikānaṃ ekacce antarabhedā mahāsamayasuttavasena (dī. ni. 2.331 ādayo) dīpetabbā. Manussāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgena manussāpi anantabhedā. Pisācā eva pesācā, te mahantamahantā ajagarapetādayo. Chaddantadahamandākiniyo kuḷīramucalindanāmena vadanti.

อาชีววุตติสตานิ คือร้อยแห่งความเป็นไปแห่งชีวิตที่เป็นอาชีวะของสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยการระบุถึงสัตว์ (ปสุ) ย่อมรวมเอาชาติแห่งแพะเข้าด้วย, ด้วยการระบุถึงเนื้อ (มิคะ) ย่อมรวมเอาชาติแห่งเนื้อทั้งปวง เช่น รุรุ และกวยะ เป็นต้น. พหู เทวา คือเทพเป็นจำนวนมาก โดยอำนาจแห่งเทพชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น และชั้นพรหมกายิกาเป็นต้น และโดยอำนาจแห่งการจำแนกภายในของเทพเหล่านั้น. ในที่นั้น การจำแนกภายในบางส่วนของเทพชั้นจาตุมหาราชิกา พึงแสดงตามนัยแห่งมหาสมยสูตร (ที. มหา. 2.331 เป็นต้น). มนุสสาปิ อนนฺตา คือมนุษย์ก็มีการจำแนกไม่สิ้นสุด โดยการจำแนกเป็นทวีป ประเทศ ตระกูล วงศ์ และอาชีวะเป็นต้น. ปิสาจา นั่นเอง เรียกว่า เปสาจา พวกเขาคือเปรตงูเหลือมตัวใหญ่ๆ เป็นต้น. พวกเขากล่าวถึงสระฉัททันต์และสระมันทากินี ด้วยชื่อว่า กุฬีระ และ มุจลินท์.

Pavuṭāti sabbagaṇṭhikā. Paṇḍitopi…pe… uddhaṃ na gacchati. Kasmā? Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato.

ปวุฏา คือผู้มีปม (เครื่องผูก) ทั้งปวง. แม้บัณฑิต... (ละไว้) ...ก็ไม่ขึ้นไปเบื้องบน. เพราะเหตุไร? เพราะกาลแห่งการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์ทั้งหลายเป็นของแน่นอน.

Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā. Paripakkaṃ kammaṃ phussa phussa patvā patvā kāle paripakkabhāvāpādanena byantī karoti nāma. Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ. Nibbeṭhiyamānameva paletīti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva, na tassa vaḍḍhīti dasseti paricchinnarūpattā. Nibbeṭhiyamānameva suttaguḷaṃ gacchatīti vuccati. Tañca kho suttapamāṇena, sutte pana asati kuto gacchati suttaguḷaṃ. Tenāha – ‘‘sutte khīṇe na gacchatī’’ti. Tattheva tiṭṭhati suttapariyantanti adhippāyo. Kālavasenāti attani veṭhetvā ṭhitaṃ sukhadukkhaṃ yathāvuttassa kālassa vasena nibbeṭhiyamāno bālo ca paṇḍito ca paleti gacchati, nātikkamati saṃsāraṃ.

ชื่อว่ายังนิมิตแห่งสังสารวัฏที่ยังไม่แก่รอบให้แก่รอบด้วยศีลเป็นต้น เพื่อบรรลุความบริสุทธิ์โดยเร็ว. ชื่อว่าทำให้กรรมที่แก่รอบแล้วสิ้นไป ด้วยการถูกต้องคือบรรลุถึงกรรมนั้นๆ ในกาลที่ทำให้ถึงความเป็นของแก่รอบ. บทว่า สุตฺตคุเฬ คือ ในกลุ่มด้าย. ด้วยอุปมาว่า “ย่อมไปเมื่อถูกคลี่ออกนั่นเอง” ท่านแสดงว่า สังสารวัฏของสัตว์ทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับเท่านั้น ไม่มีการเจริญขึ้น เพราะมีสภาวะที่ถูกกำหนดไว้แล้ว. ท่านกล่าวว่า กลุ่มด้ายย่อมไปเมื่อถูกคลี่ออกนั่นเอง. และกลุ่มด้ายนั้นย่อมไปตามประมาณของด้าย แต่เมื่อไม่มีด้าย กลุ่มด้ายจะไปได้อย่างไร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อด้ายสิ้นไป ย่อมไม่ไป”. มีอธิบายว่า ย่อมหยุดอยู่ ณ ที่สุดแห่งด้ายนั้นเอง. บทว่า กาลวเสนะ คือ ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อคลี่คลายสุขและทุกข์ที่พันตนอยู่ด้วยอำนาจแห่งกาลตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไป ย่อมดำเนินไป คือไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏ.

Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความแห่งมหาสูตรแห่งทิฏฐิเป็นต้น จบแล้ว.

11-18. Antavāsuttādivaṇṇanā

การพรรณนาความแห่งอันตวาสูตรเป็นต้น ที่ 11-18.

216-223. Ekato [Pg.272] vaḍḍhitanimittanti ekapassena vaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ. Gāhenāti lābhī jhānacakkhunā passitvā gahaṇena. Takkenāti na lābhī takkamattena. Uppannadiṭṭhīti ‘‘loko’’ti uppannadiṭṭhi. Sabbato vaḍḍhitanti samantato appamāṇakasiṇanimittaṃ. Ekamevāti ‘‘ekameva vatthū’’ti uppannadiṭṭhi. Aṭṭhārasa veyyākaraṇānīti veyyākaraṇalakkhaṇappattāni aṭṭhārasa suttāni. Ekaṃ gamananti ekaṃ veyyākaraṇagamanaṃ.

๒๑๖-๒๒๓. คำว่า เอกโต วฑฺฒิตนิมิตฺตํ คือ กสิณนิมิตที่เจริญขึ้นข้างเดียว. คำว่า คาเหนะ คือ การยึดถือด้วยการเห็นด้วยฌานจักษุของผู้ได้ฌาน. คำว่า ตกฺเกนะ คือ ด้วยการตรึกเท่านั้นของผู้ไม่ได้ฌาน. คำว่า อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "โลก". คำว่า สพฺพโต วฑฺฒิตํ คือ กสิณนิมิตที่ไม่มีประมาณเจริญขึ้นโดยรอบ. คำว่า เอกเมวะ คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "วัตถุมีอย่างเดียว". คำว่า อฏฺฐารส เวฺยยากรณานิ คือ พระสูตร 18 สูตรที่ถึงลักษณะแห่งพยากรณ์. คำว่า เอกํ คมนํ คือ แนวทางแห่งพยากรณ์หนึ่ง.

Antavāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอันตวาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

2. Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā

๒. อรรถกถาว่าด้วยทุติยคมนวรรคเป็นต้น.

224-301. Dukkhavasena vuttanti ‘‘iti kho, bhikkhave, dukkhe sati dukkhaṃ upādāyā’’tiādidukkhavasena vuttaṃ. Tādisameva dutiyaṃ veyyākaraṇagamanaṃ. Tenāha ‘‘tatrāpi aṭṭhāraseva veyyākaraṇānī’’ti. Tehīti ‘‘rūpī attā hotī’’tiādinayapavattehi veyyākaraṇehi saddhiṃ. Tanti dutiyaṃ gamanaṃ.

๒๒๔-๓๐๑. คำว่า ทุกฺขวเสนะ วุตฺตํ คือ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งทุกข์เป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ (ยึดมั่นทุกข์)..." ดังนี้. แนวทางแห่งพยากรณ์ที่สองก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในที่นั้นก็มีพยากรณ์ 18 อย่างเท่านั้น". คำว่า เตหิ คือ พร้อมด้วยพยากรณ์ทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยนัยมี "อัตตาเป็นรูป" เป็นต้น. คำว่า ตํ คือ แนวทางแห่งพยากรณ์ที่สองนั้น.

Ārammaṇamevāti kasiṇasaṅkhātaṃ ārammaṇameva. Takkisaddena suddhatakkikānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

คำว่า อารมฺมณเมวะ คือ อารมณ์นั่นเองที่นับว่าคือกสิณ. พึงทราบว่า การถือเอาพวกนักตรึกล้วนๆ ด้วยคำว่า ตกฺกี.

Aniccadukkhavasenāti ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, tasmiṃ sati tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjatī’’ti vuttaaniccadukkhavasenāti. Tehiyevāti dutiye peyyāle vuttappakārehiyeva. Tiparivaṭṭavasenāti tehiyeva chabbīsatiyā suttehi catutthapeyyāle tiparivaṭṭavasena vuttoti yojanā.

คำว่า อนิจฺจทุกฺขวเสนะ คือ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจังและทุกข์ที่ตรัสไว้ว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้" ดังนี้. คำว่า เตหิเยวะ คือ โดยประการที่กล่าวไว้ในเปยยาลที่สองนั่นเอง. คำว่า ติปริวฏฺฏวเสนะ มีการประกอบความว่า ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งปริวัฏฏ์ 3 ในเปยยาลที่สี่ ด้วยพระสูตร 26 สูตรเหล่านั้นนั่นเอง.

Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยทุติยคมนวรรคเป็นต้น จบแล้ว.

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

ในอรรถกถาสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถัปปกาสินี.

Diṭṭhisaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาแห่งทิฏฐิสังยุต จบแล้ว.

4. Okkantasaṃyuttaṃ

๔. โอกกันตสังยุต.

1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยจักขุสูตรเป็นต้น ที่ 1-10.

302-311. Saddhādhimokkhanti [Pg.273] saddahanavasena pavattaṃ adhimokkhaṃ, na sanniṭṭhānamattavasena pavattaṃ adhimokkhaṃ. Dassanampi sammattaṃ, taṃsijjhānavasena pavattaniyāmo sammattaniyāmo, ariyamaggo. Anantarāyataṃ dīpeti kappavināsapaṭibhāgena pavattattā. Tathā cāha ‘‘tenevāhā’’tiādi. Kappasīsena bhājanalokaṃ vadati. So hi uḍḍayhati, na kappo, uḍḍayhanavelāti jhāyanavelā. Ṭhito kappo ṭhitakappo, so assa atthīti ṭhitakappī, kappaṃ ṭhapetuṃ samatthoti attho. Olokananti saccābhisamayasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Khamanti sahanti, ñāyantīti attho.

๓๐๒-๓๑๑. คำว่า สทฺธาธิโมกฺขํ คือ อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยอำนาจความเชื่อ ไม่ใช่อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยอำนาจเพียงการตกลงใจ. แม้การเห็นก็เป็นสัมมัตตะ, ความแน่นอนที่ดำเนินไปโดยอำนาจความสำเร็จแห่งมรรคนั้น ชื่อว่าสัมมัตตนิยาม คืออริยมรรค. ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่มีอันตราย (ไม่มีระหว่าง) เพราะดำเนินไปโดยส่วนเปรียบด้วยความพินาศแห่งกัป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า" เป็นต้น. ท่านกล่าวถึงภาชนะโลกด้วยคำว่า กปฺปสีเสนะ. เพราะโลกนั้นย่อมถูกเผาไหม้ ไม่ใช่กัป, คำว่า อุทฺทัยหนเวลา คือ เวลาที่ถูกเผาไหม้. กัปที่ตั้งอยู่แล้ว ชื่อว่า ฐิตกัป, ผู้มีกัปที่ตั้งอยู่นั้น ชื่อว่า ฐิตกัปปี มีอรรถว่า ผู้สามารถให้กัปตั้งอยู่ได้. คำว่า โอโลกนํ คือ การเห็นที่นับว่าเป็นการตรัสรู้สัจจะ. คำว่า ขมนฺติ คือ ย่อมอดทน มีอรรถว่า ย่อมปรากฏ (ย่อมรู้).

Cakkhusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยจักขุสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

Okkantasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยโอกกันตสังยุต จบแล้ว.

5. Uppādasaṃyuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาว่าด้วยอุปปาทสังยุต.

312-321. Sabbaṃ pākaṭameva apubbassa abhāvato.

๓๑๒-๓๒๑. ทั้งหมดปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว เพราะไม่มีสิ่งใหม่ (ที่ไม่เคยกล่าวถึงมาก่อน).

Uppādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอุปปาทสังยุต จบแล้ว.

6. Kilesasaṃyuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาว่าด้วยกิเลสสังยุต.

322-331. Esoti cakkhusmiṃ chandarāgo. Upecca kilesetīti upakkileso. Cittassāti sāmaññavacanaṃ anicchanto codako ‘‘kataracittassā’’ti āha. Itaro kāmaṃ upatāpanamalīnabhāvakaraṇavasena upakkileso lokuttarassa natthi, vibādhanaṭṭho pana attheva uppattinivāraṇatoti adhippāyenāha ‘‘catubhūmakacittassā’’ti. Codako ‘‘tebhūmakā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati, itaro ‘‘uppattinivāraṇato’’tiādinā. Ariyaphalapaṭippassaddhipahānavasena pavattiyā [Pg.274] sabbasaṃkilesato nikkhantattā nekkhammaṃ, magganibbānānaṃ pana nekkhammabhāvo ukkaṃsato gahito evāti āha ‘‘nekkhammaninnanti navalokuttaradhammaninna’’nti. Abhijānitvāti abhimukhabhāvena jānitvā. Sacchikātabbesūti paccakkhakātabbesu. Chaḷabhiññādhammesūti ariyamaggasampayuttadhammesu.

๓๒๒-๓๓๑. คำว่า เอโส คือ ฉันทราคะในจักษุ. ธรรมที่เข้าไปทำให้เศร้าหมอง ชื่อว่า อุปกิเลส. ผู้ซักถามไม่ต้องการคำสามัญว่า "จิต" จึงถามว่า "แก่จิตดวงไหน?". อีกฝ่ายหนึ่งมีอธิบายว่า อุปกิเลสโดยอำนาจการทำให้เดือดร้อนและทำให้เศร้าหมองไม่มีแก่โลกุตตรจิตก็จริง แต่โดยอรรถว่าขัดขวางเพราะกั้นการเกิดขึ้นนั้นมีอยู่แน่นอน จึงกล่าวว่า "แก่จิต 4 ภูมิ". ผู้ซักถามย่อมเปิดเผยอธิบายของตนด้วยคำว่า "เป็นไตรภูมิ" เป็นต้น อีกฝ่ายหนึ่งย่อมเปิดเผยด้วยคำว่า "เพราะกั้นการเกิดขึ้น" เป็นต้น. ชื่อว่า เนกขัมมะ เพราะดำเนินไปโดยอำนาจการละด้วยปฏิปัสสัทธิแห่งอริยผล และเพราะออกไปจากสังกิเลสทั้งปวง แต่ความเป็นเนกขัมมะของมรรคและนิพพานนั้น ท่านถือเอาโดยส่วนเลิศทีเดียว จึงกล่าวว่า "เนกขัมมนินนะ คือ น้อมไปในโลกุตตรธรรม 9". คำว่า อภิชานิตฺวา คือ รู้โดยความเป็นไปเฉพาะหน้า. คำว่า สจฺฉิกาตพฺเพสุ คือ ในธรรมที่พึงทำให้แจ้ง. คำว่า ฉฬภิญฺญาธมฺเมสุ คือ ในธรรมที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค.

Kilesasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยกิเลสสังยุต จบแล้ว.

7. Sāriputtasaṃyuttaṃ

๗. สารีปุตตสังยุต.

1-9. Vivekajasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยวิเวกชสูตรเป็นต้น ที่ 1-9.

332-340. Na evaṃ hotīti ettha ‘‘ahaṃ samāpajjāmī’’ti vā, ‘‘ahaṃ samāpanno’’ti vā mā hotu tadā tādisābhogābhāvato. ‘‘Ahaṃ vuṭṭhito’’ti pana kasmā na hotīti? Sabbathāpi na hotveva ahaṅkārassa sabbaso pahīnattā.

๓๓๒-๓๔๐. คำว่า น เอวํ โหติ ในที่นี้ ความว่า ความคิดว่า "เรากำลังเข้าสมาบัติ" หรือว่า "เราเข้าสมาบัติแล้ว" อย่าได้มี เพราะในขณะนั้นไม่มีความใส่ใจเช่นนั้น. แต่เพราะเหตุไร ความคิดว่า "เราออกจากสมาบัติแล้ว" จึงไม่มี? เพราะอหังการถูกละได้โดยสิ้นเชิงแล้ว จึงไม่มีโดยประการทั้งปวงนั่นเอง.

Vivekajasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยวิเวกชสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

10. Sūcimukhīsuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยสูจิมุขีสูตร.

341. Tasmiṃ vacane paṭikkhitteti – ‘‘adhomukho bhuñjasī’’ti paribbājikāya vuttavacane – ‘‘na khvāhaṃ bhaginī’’ti paṭikkhitte. Vādanti dosaṃ. Ubbhamukhoti uparimukho. Puratthimādikā catasso disā. Dakkhiṇapuratthimādikā catasso vidisā.

๓๔๑. คำว่า ตสฺมึ วจเน ปฏิกฺขิตฺเต คือ เมื่อคำที่ปริพาชิกากล่าวว่า "ท่านฉันโดยก้มหน้า" ถูกปฏิเสธว่า "น้องหญิง อาตมาไม่ได้ฉันอย่างนั้น". คำว่า วาทํ คือ โทษ. คำว่า อุพฺภมุโข คือ ผู้มีหน้าเงยขึ้น. ทิศ 4 มีทิศตะวันออกเป็นต้น. อนุทิศ 4 มีทิศตะวันออกเฉียงใต้เป็นต้น.

Ārāmaārāmavatthuādīsu bhūmiparikammabījābhisaṅkharaṇādipaṭisaṃyuttā vijjā vatthuvijjā, tassā pana micchājīvabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ attano paccayadāyakānaṃ. Tattha tattha gamananti tesaṃ sāsanaharaṇavasena taṃ taṃ gāmantaradesantaraṃ. Evamārocesīti attukkaṃsanaparavambhanarahitaṃ kaṇṇasukhaṃ pemanīyaṃ hadayaṅgamaṃ therassa dhammakathaṃ [Pg.275] sutvā pasannamānasā evaṃ ‘‘dhammikaṃ samaṇā sakyaputtiyā’’tiādinā sāsanassa guṇasaṃkittanavācaṃ kulānaṃ ārocesi.

วิชาที่เกี่ยวข้องกับการตระเตรียมพื้นที่และการปรุงแต่งเมล็ดพันธุ์เป็นต้น ในสวนและที่ดินสำหรับสวนเป็นต้น ชื่อว่า วัตถุวิชชา แต่เพื่อแสดงความเป็นมิจฉาชีพของวิชชานั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "เตสํ" เป็นต้น. แก่ผู้ถวายปัจจัยของตนเหล่านั้นๆ. คำว่า ตตฺถ ตตฺถ คมนํ คือ การไปสู่ระหว่างบ้านและระหว่างประเทศนั้นๆ โดยอำนาจการนำข่าวสารของคนเหล่านั้นไป. คำว่า เอวมาโรเจสิ คือ เมื่อได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระเถระที่เว้นจากการยกตนและข่มผู้อื่น เป็นที่สบายหู เป็นที่รักใคร่ เป็นที่จับใจแล้ว มีใจเลื่อมใส จึงบอกกล่าวคำสรรเสริญคุณของพระศาสนาแก่ตระกูลทั้งหลายด้วยคำว่า "พระสมณะเชื้อสายศากยะเป็นผู้มีธรรม" เป็นต้น อย่างนี้.

Sūcimukhīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูจิมุขีสูตร จบแล้ว.

Sāriputtasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสารีปุตตสังยุต จบแล้ว.

8. Nāgasaṃyuttaṃ

๘. นาคสังยุต

1. Suddhikasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสุทธิกสูตร

342. Aṇḍajāti aṇḍe jātā. Vatthikoseti vatthikosasaññite jarāyupuṭe jātā. Saṃsedeti saṃsinne kilinnaṭṭhāne uppannā. Upapatitvā viyāti kutocipi avapatitvā viya nibbattā. Puggalānanti tathā vinetabbapuggalānaṃ.

๓๔๒. อัณฑชะ คือเกิดในไข่. คำว่า วัตถิโกเส คือเกิดในถุงเยื่อหุ้มอันเป็นที่รู้จักกันว่าวัตถิโกสะ. สังเสทชะ คือเกิดในที่ชื้นแฉะ. คำว่า อุปปติตวา วิยะ คือเกิดผุดขึ้นมาเหมือนไม่ได้ตกมาจากที่ไหนเลย. คำว่า ปุคคลา นัง คือบุคคลที่ควรแนะนำอย่างนั้น.

Suddhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกาสุทธิกสูตรจบแล้ว

2-50. Paṇītatarasuttādivaṇṇanā

๒-๕๐. อรรถกถาปณีตตรสูตรเป็นต้น

343-391. Vissaṭṭhakāyāti ‘‘ye cammena vā rudhirena vā aṭṭhinā vā atthikā, te sabbaṃ gaṇhantū’’ti tattha nirapekkhacittatāya adhiṭṭhitasīlatāya pariccattasarīrā. Duvidhakārinoti ‘‘kālena kusalaṃ, kālena akusala’’nti evaṃ kusalākusalakārino. Saha byayati pavattatīti sahabyo, sahacāro. Tassa bhāvo sahabyatā, taṃ sahabyataṃ. Adanīyato annaṃ. Khādanīyato khajjaṃ. Pātabbato pānaṃ. Nivasanīyato vatthaṃ. Nivasitabbaṃ nivāsanaṃ. Parivaritabbaṃ pāvuraṇaṃ. Yānti tenāti yānaṃ, upāhanādiyānāni. Ādisaddena vayhasivikādīnaṃ saṅgaho. Chattampi parissayātapadukkhaparirakkhaṇena maggagamanasādhananti katvā ‘‘chattupāhana’’ntiādi vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ kiñci gamanapaccaya’’nti. Patthanaṃ katvā…pe… tattha nibbattanti campeyyanāgarājā viyāti daṭṭhabbaṃ.

๓๔๓-๓๙๑. คำว่า วิสสัฏฐกายะ คือผู้มีกายอันสละแล้ว เพราะมีจิตไม่ห่วงใยในที่นั้นๆ และมีศีลอันอธิษฐานแล้วว่า "ผู้ใดต้องการหนังก็ดี เลือดก็ดี กระดูกก็ดี จงเอาไปทั้งหมดเถิด" คำว่า ทุวิธการิโน คือผู้ทำสองอย่าง คือผู้ทำกุศลและอกุศลอย่างนี้ว่า "บางคราวก็ทำกุศล บางคราวก็ทำอกุศล" คำว่า สหพยะ คือผู้ไปพร้อมกัน คือเป็นเพื่อนร่วมทาง ภาวะของสหพยะนั้น ชื่อว่า สหพยตา (ความเป็นเพื่อนร่วมทาง) คำว่า อันนะ เพราะเป็นของควรกลืนกิน. คำว่า ขัชชะ เพราะเป็นของควรเคี้ยว. คำว่า ปานะ เพราะเป็นของควรดื่ม. คำว่า วัตถะ เพราะเป็นของควรนุ่ง. คำว่า นิวาสนะ คือสิ่งที่พึงนุ่ง. คำว่า ปาวุรณะ คือสิ่งที่พึงห่ม. คำว่า ยานะ คือสิ่งที่ไปได้ด้วยสิ่งนั้น ได้แก่ยานมีรองเท้าเป็นต้น. คำว่า "เป็นต้น" นี้สงเคราะห์ยานมีคานหามและเสลี่ยงเป็นต้น. แม้ร่มก็เป็นเครื่องมือในการเดินทาง เพราะป้องกันอันตรายและความทุกข์จากแดด จึงกล่าวคำว่า "ร่มและรองเท้า" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นปัจจัยในการเดินทาง". พึงทราบว่า อธิษฐานแล้ว... (ละไว้)... เกิดในที่นั้น เหมือนพญานาคชื่อจัมเปยยะ

Paṇītatarasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปณีตตรสูตรเป็นต้นจบแล้ว

Nāgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยนาคสังยุตจบแล้ว

9. Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาสุปัณณสังยุต

392-437. Pattānanti [Pg.276] ubhosu pakkhesu pattānaṃ. Vaṇṇavantatāyāti atisayena vicittavaṇṇatāya. Atisayattho hi ayaṃ vanta-saddo. Purimanayenāti nāgasaṃyutte paṭhamasutte vuttanayena. Uddharantīti samuddato uddharanti, pathavantarapabbatantarato pana tesaṃ uddharaṇaṃ dukkarameva. Paṇītatareti balena paṇītatare, balavanteti attho. Anuddharaṇīyanāgāti ānubhāvamahantatāya ca vasanaṭṭhānaviduggatāya ca uddharituṃ asakkuṇeyyā nāgā. Te ‘‘sattavidhā’’ti vatvā sarūpato vasanaṭṭhānato ca dassento ‘‘kambalassatarā’’tiādimāha. Tattha kambalassatarā dhataraṭṭhāti ime jātivasena vuttā. Sattasīdantaravāsinoti sattavidhasīdasamuddavāsino. Pathaviṭṭhakāti pathavantaravāsino, tathā pabbataṭṭhakā. Te ca vimānavāsino. Te nāge koci supaṇṇo uddharituṃ na sakkotīti sambandho. Sesanti ‘‘kāyena dvayakārino’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ nāgasaṃyutte vuttanayameva, tattha ca vuttanayeneva attho veditabboti adhippāyo.

๓๙๒-๔๓๗. คำว่า ปัตตานัง คือมีปีกทั้งสองข้าง. คำว่า วัณณวันตตายะ คือเพราะมีความเป็นผู้มีสีสันวิจิตรยิ่งนัก. อนึ่ง คำว่า "วันตะ" นี้มีความหมายว่ายิ่ง. ด้วยนัยก่อน คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ในนาคสังยุตในสูตรแรก. คำว่า อุทธรันติ คือยกขึ้นจากสมุทร แต่การยกนาคเหล่านั้นขึ้นจากระหว่างแผ่นดินและระหว่างภูเขาเป็นเรื่องยากยิ่ง. คำว่า ปณีตตระ คือประณีตกว่าด้วยกำลัง หมายถึงมีกำลังมาก. คำว่า อนุทธรณียนาค คือนาคที่ครุฑไม่สามารถยกขึ้นได้ เพราะมีอานุภาพมากและเพราะที่อยู่อาศัยเข้าถึงได้ยาก. ครั้นกล่าวว่า "นาคเหล่านั้นมี 7 ชนิด" แล้ว จึงแสดงโดยประเภทและที่อยู่อาศัยว่า "กัมพลัสสตรนาค" เป็นต้น. ในบรรดานาคเหล่านั้น คำว่า กัมพลัสสตรนาค และธตรัฏฐนาค เหล่านี้กล่าวโดยชาติ. คำว่า สัตตสีทันตรวาสี คือผู้อยู่ในมหาสมุทรสีทันดร 7 แห่ง. คำว่า ปฐวีฏฐกะ คือผู้อยู่ในระหว่างแผ่นดิน และเช่นเดียวกันคือผู้อยู่ในระหว่างภูเขา. นาคเหล่านั้นเป็นผู้อยู่ในวิมาน. ความเกี่ยวข้องคือ ครุฑบางตนไม่สามารถยกนาคเหล่านั้นขึ้นได้. คำว่า ที่เหลือ คือสิ่งใดที่ควรกล่าวในคำว่า "ผู้ทำสองอย่างด้วยกาย" เป็นต้น สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นนัยที่กล่าวไว้ในนาคสังยุตเท่านั้น และพึงทราบความหมายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในนาคสังยุตนั้นเอง นี้คือความประสงค์

Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสุปัณณสังยุตจบแล้ว

10. Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาคันธัพพกายสังยุต

438-549. Mūlagandhādibhedaṃ gandhaṃ avanti apayuñjantīti gandhabbā, tesaṃ kāyo samūho gandhabbakāyo, gandhabbadevanikāyo. Cātumahārājikesu ekiyāva te daṭṭhabbā, tappariyāpannatāya tattha vā niyuttāti gandhabbakāyikā. Tesaṃ tesaṃ rukkhagacchalatānaṃ mūlaṃ paṭicca pavatto gandho mūlagandho, tasmiṃ mūlagandhe. Adhivatthāti mūlagandhaṃ adhiṭṭhāya, abhibhuyya vā vasantā. Esa nayo sesesupi. Taṃ nissāyāti taṃ mūlagandhaṃ rukkhaṃ paccayaṃ katvā nibbattā. Na kevalaṃ tattha gandho eva, mūlameva vā tesaṃ paccayoti dassento ‘‘so hī’’tiādimāha. Upakappatīti nivāsaṭṭhānabhāvena viniyuñjati. Gandhagandheti gandhānaṃ gandhasamudāye. Mūlādigandhānaṃ gandheti mūlādigataavayavagandhānaṃ gandhe, timūlādigatasamudāyabhūteti attho. Pubbe hi ‘‘mūlagandhe’’tiādinā rukkhānaṃ avayavagandho [Pg.277] gahito, idha pana sabbaso gahitattā samudāyagandho veditabbo. Tenāha ‘‘yassa hi rukkhassā’’tiādi. Soti so sabbo mūlādigato gandho gandhasamudāyo idha gandhagandho nāma. Tassa gandhassa gandheti tassa samudāyagandhassa tathābhūte gandhe. Sarikkhaṃ sadisaṃ paṭidānaṃ etissāti sarikkhadānaṃ, patthanā. Yathādhippetaphalāni sarikkhadānattāva adhippetaphalaṃ dentu, asarikkhadānaṃ kathanti? Tampi detiyeva puññassa sabbakāmadadattāti āha ‘‘asarikkhadānampī’’tiādi.

๔๓๘-๕๔๙. ชื่อว่า คันธัพพะ เพราะอรรถว่า ย่อมซึมซาบ คือย่อมใช้สอยซึ่งกลิ่นมีประการต่างๆ มีกลิ่นรากเป็นต้น. หมู่ของคันธัพพะเหล่านั้นชื่อว่า คันธัพพกายะ คือหมู่เทพคันธัพพะ. พึงทราบว่าคันธัพพะเหล่านั้นเป็นพวกหนึ่งในหมู่เทพชั้นจาตุมหาราชิกานั่นเอง หรือเป็นผู้ที่ถูกแต่งตั้งอยู่ในที่นั้น เพราะเป็นผู้ที่นับเนื่องในหมู่เทพนั้น จึงชื่อว่า คันธัพพกายิกา. กลิ่นที่เกิดขึ้นอาศัยรากของต้นไม้ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เหล่านั้นๆ ชื่อว่า มูลคันธะ (กลิ่นราก) ในมูลคันธะนั้น. คำว่า อธิวัตถะ คือผู้อยู่ประจำมูลคันธะ หรือผู้อยู่ครอบงำมูลคันธะ. นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย. คำว่า ตัง นิสสายะ คือเกิดขึ้นโดยอาศัยต้นไม้ที่มีกลิ่นรากนั้นเป็นปัจจัย. เพื่อแสดงว่า ไม่ใช่เพียงกลิ่นเท่านั้นที่เป็นปัจจัยของคันธัพพะเหล่านั้น แต่รากนั่นเองก็เป็นปัจจัยด้วย จึงกล่าวคำว่า "ก็เพราะว่า" เป็นต้น. คำว่า อุปกัปปติ คือถูกจัดสรรให้เป็นที่อยู่อาศัย. คำว่า คันธคันเธ คือในหมู่กลิ่นของกลิ่นทั้งหลาย. คำว่า กลิ่นแห่งกลิ่นมีรากเป็นต้น คือในกลิ่นที่เป็นส่วนประกอบที่อยู่ในรากเป็นต้น หมายถึงกลิ่นที่เป็นหมู่รวมที่อยู่ในรากเป็นต้น. เพราะในเบื้องต้นได้กล่าวถึงกลิ่นที่เป็นส่วนประกอบของต้นไม้ด้วยคำว่า "ในมูลคันธะ" เป็นต้น แต่ในที่นี้พึงทราบว่าเป็นกลิ่นรวมทั้งหมด เพราะถือเอาโดยประการทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็เพราะว่าต้นไม้ใด" เป็นต้น. คำว่า โส คือกลิ่นทั้งหมดที่อยู่ในรากเป็นต้น ซึ่งเป็นหมู่กลิ่นนั้น ในที่นี้เรียกว่าคันธคันธะ. คำว่า กลิ่นแห่งกลิ่นนั้น คือในกลิ่นที่เป็นเช่นนั้นของหมู่กลิ่นนั้น. คำว่า สริกขทานะ คือการให้ที่สมควรกัน คือการอธิษฐาน. ผลที่ปรารถนาพึงให้ได้ด้วยการให้ที่สมควรกันเท่านั้นหรือ การให้ที่ไม่สมควรกันเล่า จะให้ได้อย่างไร? บุญย่อมให้ได้ทุกอย่างที่ปรารถนา จึงกล่าวคำว่า "แม้การให้ที่ไม่สมควรกัน" เป็นต้น

Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคันธัพพกายสังยุตจบแล้ว

11. Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาเมฆสังยุต

550-606. Lokaṃ vālentā saṃvarantā chādentā ahanti pariyesantīti valāhā, devaputtā. Tesaṃ samūho valāhakadevakāyoti āha ‘‘valāhakakāyikā’’tiādi. Sītakaraṇavalāhakāti sītaharaṇavalāhakā. Sesapadesūti uṇhavalāhakādipadesu. Eseva nayoti ‘‘uṇhakaraṇavalāhakā’’tiādinā attho veditabbo. Cittaṭṭhapananti ‘‘sītaṃ hotū’’ti evaṃ cittassa uppādanaṃ. Vassāneti vassakāle. Utusamuṭṭhānamevāti pākatikasītamevāti attho. Uṇhepīti uṇhakāle. Abbhamaṇḍapoti maṇḍapasadisaabbhapaṭalavitānamāha. Abbhaṃ uppajjatīti tahaṃ tahaṃ paṭalaṃ uṭṭhahati. Abbheyevāti abbhakāle eva, vassāneti attho. Atiabbhanti satapaṭalasahassapaṭalaṃ hutvā abbhuṭṭhānaṃ. Cittavesākhamāsesūti vasantakālaṃ sandhāyāha. Tadā hi viddho vigatavalāhako devo bhavituṃ yutto. Uttaradakkhiṇādīti ādi-saddena pacchimavātādiṃ saṅgaṇhāti. Pakativātoti pakatiyā sabhāvena vāyanakavāto. Taṃ utusamuṭṭhānamevāti āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammūpanissayautusamuṭṭhānameva. Esa nayo utusamuṭṭhānasītuṇhavātesupi. Tampi hi āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammūpanissayamevāti.

๕๕๐-๖๐๖. คำว่า วลาหกะ คือเทพบุตรผู้ยังโลกให้หมุนไป ปกปิด บัง หรือแสวงหาว่า 'เรา' หมู่ของเทพบุตรเหล่านั้นชื่อว่าวลาหกเทพกายะ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วลาหกกายิกา' เป็นต้น. คำว่า สีตกะรณวลาหกะ คือวลาหกะผู้ทำความเย็น. ในบทที่เหลือ คือในบทว่า อุณหวลาหกะ เป็นต้น พึงทราบความหมายโดยนัยนี้แหละ คือพึงทราบความหมายด้วยคำว่า 'อุณหกรณวลาหกะ' เป็นต้น. คำว่า จิตตัฏฐปนะ คือการยังจิตให้เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'ขอให้เย็นเถิด'. คำว่า วัสสาเน คือในฤดูฝน. คำว่า อุตุสมุฏฐานะ คือความเย็นที่เกิดจากอุตุตามปกติ. คำว่า อุณเหปิ คือในเวลาที่ร้อน. คำว่า อัพภมัณฑปะ คือเพดานคือชั้นเมฆที่แผ่ไปคล้ายมณฑป. คำว่า อัพภัง อุปปัชชติ คือชั้นเมฆย่อมตั้งขึ้นในที่นั้นๆ. คำว่า อัพเภเยวะ คือในเวลาที่มีเมฆนั่นเอง หมายถึงในฤดูฝน. คำว่า อติอัพภะ คือการตั้งขึ้นของเมฆที่เป็นร้อยชั้นพันชั้น. คำว่า จิตตเวสาขมาเสสุ ท่านกล่าวหมายถึงฤดูใบไม้ผลิ. เพราะในเวลานั้น ท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆย่อมควรจะเป็นท้องฟ้าที่แจ่มใส. คำว่า อุตตรทักขิณาที ท่านสงเคราะห์เอาลมตะวันตกเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์. คำว่า ปกติวาโต คือลมที่พัดไปตามปกติของธรรมชาติ. คำว่า ตัง อุตุสมุฏฐานะ คือเป็นอุตุสมุฏฐานอันเป็นกรรมูปนิสัยร่วมกันของสัตว์ผู้ยังชีพด้วยอาหารนั่นเอง. นัยนี้พึงทราบแม้ในลมหนาว ลมร้อน และลมที่เกิดจากอุตุด้วย. เพราะแม้ลมนั้นก็เป็นกรรมูปนิสัยร่วมกันของสัตว์ผู้ยังชีพด้วยอาหารนั่นเอง.

Gītanti meghagītaṃ. Saccakiriyāyāti tādisānaṃ purisavisesānaṃ saccādhiṭṭhānena. Iddhibalenāti iddhimantānaṃ iddhiānubhāvena. Vināsameghenāti [Pg.278] kappavināsakameghena. Aññenapi kaṇhapāpikasattānaṃ pāpakammapaccayā uppannavināsameghena vuṭṭhena so so deso vinassateva.

คำว่า คีตะ คือเสียงเพลงของเมฆ. คำว่า สัจจกิริยายะ คือด้วยการอธิษฐานสัจจะของบุรุษผู้มีคุณวิเศษเช่นนั้น. คำว่า อิทธิพละ คือด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์ของผู้มีฤทธิ์. คำว่า วินาสเมฆะ คือเมฆที่ทำลายกัป. อนึ่ง ด้วยเมฆที่ทำลายล้างซึ่งเกิดขึ้นเพราะปัจจัยแห่งกรรมชั่วของสัตว์ผู้มีบาปอันดำ และตกลงมานั้น ประเทศนั้นๆ ย่อมพินาศไป.

Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวลาหกสังยุต จบแล้ว.

12. Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต

607-661. Aññāṇāti aññāṇahetu, saccapaṭicchādakasammohahetūti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana imameva atthaṃ hetuatthena karaṇavacanena dassetuṃ ‘‘aññāṇenā’’ti vuttaṃ. Sabbānīti ‘‘aññāṇā adassanā anabhisamayā’’tiādīni padāni ekādasasu suttesu āgatāni, pañcapaññāsa veyyākaraṇāni vuttāni suttesu pañcannaṃ khandhānaṃ vasena veyyākaraṇassa āgatattā.

๖๐๗-๖๖๑. คำว่า อัญญาณา คือ เพราะเหตุแห่งอัญญาณะ อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งความหลงที่ปิดบังความจริง. แต่ในอรรถกถา เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ด้วยอรรถแห่งเหตุโดยใช้ตติยาวิภัตติ จึงกล่าวว่า 'อัญญาเณนะ' (ด้วยอัญญาณะ). คำว่า สัพพานิ คือ บททั้งหลายมี 'เพราะอัญญาณะ เพราะการไม่เห็น เพราะการไม่ตรัสรู้' เป็นต้น เหล่านี้ทั้งหมด มาแล้วในสูตร ๑๑ สูตร และมีการพยากรณ์ ๕๕ อย่างที่กล่าวไว้ในสูตรทั้งหลาย เพราะมีการพยากรณ์มาแล้วโดยอำนาจแห่งขันธ์ ๕.

Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต จบแล้ว.

13. Jhānasaṃyuttaṃ

๑๓. ฌานสังยุต

1. Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสมาธิมูลกสมาปัตติสูตร

662. Samādhikusaloti samādhismiṃ kusalo. Tayidaṃ samādhikosallattaṃ saha jhānaṅgayogena catubbidho jhānasamādhi, tasmā taṃ taṃ vibhāgaṃ jānantassa siddhaṃ hotīti āha – ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādi. Tattha vitakkavicārapītisukhekaggatāvasena paṭhamaṃ pañcaṅgikaṃ, pītisukhekaggatāvasena dutiyaṃ tivaṅgikaṃ, sukhekaggatāvasena tatiyaṃ duvaṅgikaṃ, upekkhekaggatāvasena catutthaṃ duvaṅgikamevāti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ jhāne taṃtaṃaṅgānaṃ vavatthāne kusalo. Samāpattikusaloti samāpajjane kusalo. Hāsetvāti tosetvā. Kallaṃ katvāti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇañca samādhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ katvā. Sesapadānīti sesā tayo koṭṭhāsā. Tatiyādīsu nayesu akusalopi jhānatthāya paṭipannattā ‘‘jhāyītevā’’ti vutto.

๖๖๒. คำว่า สมาธิกุสโล คือ ผู้ฉลาดในสมาธิ. ความฉลาดในสมาธินั้น เมื่อประกอบด้วยองค์ฌานแล้ว ฌานสมาธิมี ๔ อย่าง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฐมฌาน' เป็นต้น ย่อมสำเร็จแก่ผู้ที่รู้ส่วนนั้นๆ. ในฌานเหล่านั้น ปฐมฌานมีองค์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา, ทุติยฌานมีองค์ ๓ ด้วยอำนาจแห่งปีติ สุข เอกัคคตา, ตติยฌานมีองค์ ๒ ด้วยอำนาจแห่งสุข เอกัคคตา, จตุตถฌานมีองค์ ๒ ด้วยอำนาจแห่งอุเบกขา เอกัคคตา. ด้วยประการฉะนี้ เขาจึงเป็นผู้ฉลาดในการกำหนดองค์นั้นๆ ในฌานนั้นๆ. คำว่า สมาปัตติกุสโล คือ ผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ. คำว่า หาสิตวา คือ ทำให้ยินดี. คำว่า กัลลัง กัตวา คือ ทำให้จิตสามารถในการเข้าสมาบัติ ด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ และด้วยการทำเหตุที่เป็นเครื่องช่วยให้สำเร็จร่วมกับสมาธิ. คำว่า เสสปทานิ คือ ส่วนที่เหลือ ๓ ส่วน. ในนัยทั้งหลายมีตติยฌานเป็นต้น แม้ผู้ไม่ฉลาด ท่านก็เรียกว่า 'ผู้เพ่ง' นั่นเอง เพราะเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อต้องการฌาน.

Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสมาธิมูลกสมาปัตติสูตร จบแล้ว.

2-55. Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā

๒-๕๕. อรรถกถาสมาธิมูลกฐิติสูตรเป็นต้น

663-716. Dutiyādisuttesu [Pg.279] ṭhitikusaloti ettha antogadhahetuattho ṭhiti-saddo, tasmiñca pana kusaloti atthoti āha – ‘‘jhānaṃ ṭhapetuṃ akusalo’’ti. Sattaṭṭhaaccharāmattanti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti adhiṭṭhānavasībhāvassa anipphāditattā. Yathāparicchedena kālena vuṭṭhātuṃ na sakkoti vuṭṭhānavasībhāvassa anipphāditattā. Kallaṃ jātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāvena kasiṇārammaṇesu ‘‘idaṃ nāma asukassā’’ti visayavasena samāpajjituṃ asakkonto na samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Na samādhismiṃ gocarakusaloti samādhismiṃ nipphāditabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare ca satisampajaññavirahito akusalo. Keci pana ‘‘kammaṭṭhānagocaro paṭhamajjhānādikaṃ, ‘evaṃ samāpajjitabbaṃ, evaṃ bahulīkātabba’nti ajānanto tattha akusalo nāmā’’ti vadanti. Kammaṭṭhānaṃ abhinīharitunti kammaṭṭhānaṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ akusalo. Sakkaccakārīti cittīkārī. Sātaccakārīti niyatakārī. Samādhissa upakārakadhammāti appanākosallā. Samāpattiādīhīti ādi-saddena sakkaccakāripadādīnaṃyeva saṅgaho daṭṭhabbo catukkānaṃ vuttattā. Tenāha ‘‘yojetvā catukkā vuttā’’ti. Lokiyajjhānavaseneva kathitaṃ ‘‘samādhikusalo’’tiādinā nayena desanāya pavattattā. Na hi lokuttaradhammesu akosallaṃ nāma labbhati. Yadi akosallaṃ, na kusalasaddena visesitabbatā siyāti.

๖๖๓-๗๑๖. ในทุติยสูตรเป็นต้น คำว่า ฐิติกุสโล นี้ คำว่า ฐิติ มีอรรถว่าเหตุรวมอยู่ด้วย และความฉลาดในเหตุนั้นเป็นความหมายในบทนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ฉลาดในการดำรงฌานไว้'. คำว่า สัตตัฏฐัจฉรา มัตตัง คือ ไม่สามารถดำรงฌานไว้ได้แม้ชั่วเวลาดีดนิ้ว ๗ หรือ ๘ ครั้ง เพราะยังไม่ทำอธิษฐานวสีให้สำเร็จ. ไม่สามารถออกจากฌานได้ตามกำหนดเวลา เพราะยังไม่ทำวุฏฐานวสีให้สำเร็จ. คำว่า กัลลิตัง คือ ความพร้อมเกิดขึ้นแก่เขา เมื่อความพร้อมนั้นมีอยู่ แต่ไม่สามารถเข้าสมาบัติได้ด้วยอำนาจแห่งวิสัยในกสิณอารมณ์ว่า 'สิ่งนี้ชื่อของผู้นั้น' ชื่อว่าไม่ฉลาดในอารมณ์ในสมาธิ. คำว่า ไม่ฉลาดในโคจรในสมาธิ คือ เป็นผู้ปราศจากสติสัมปชัญญะ ไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิที่พึงให้สำเร็จ ในที่ดำเนินไปที่เรียกว่ากัมมัฏฐาน และในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาต. แต่บางท่านกล่าวว่า 'ผู้ไม่รู้ว่ากัมมัฏฐานโคจรมีปฐมฌานเป็นต้น พึงเข้าสมาบัติอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ ชื่อว่าผู้ไม่ฉลาดในที่นั้น'. คำว่า กัมมัฏฐานัง อภินีหริตุง คือ ไม่ฉลาดในการน้อมนำกัมมัฏฐานไปเพื่อคุณวิเศษ. คำว่า สักกัจจการี คือ ผู้ทำโดยเคารพ. คำว่า สาตัจจการี คือ ผู้ทำติดต่อ. คำว่า ธรรมที่เป็นอุปการะแก่สมาธิ คือ ความฉลาดในอัปปนา. คำว่า ด้วยสมาบัติเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นการสงเคราะห์เอาบทว่า สักกัจจการี เป็นต้นนั่นเอง เพราะท่านกล่าวถึงจตุกกะไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ท่านกล่าวจตุกกะไว้โดยการประกอบเข้าด้วยกัน'. ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งโลกิยฌานเท่านั้น เพราะดำเนินเทศนาไปตามนัยมีคำว่า 'สมธิกุสโล' เป็นต้น. เพราะว่าในโลกุตรธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่มีความไม่ฉลาดเลย. หากมีความไม่ฉลาด ก็ไม่ควรจะถูกจำแนกด้วยคำว่า 'กุสละ'.

Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสมาธิมูลกฐิติสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฌานสังยุต จบแล้ว.

Niṭṭhitā ca sāratthappakāsiniyā

สารัตถัปปกาสินี จบแล้ว.

Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya khandhavaggavaṇṇanā.

อรรถกถาสังยุตตนิกาย พรรณนาขันธวรรค

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น Saṃyuttanikāye ในสังยุตตนิกาย Khandhavaggaṭīkā ฎีกาขันธวรรค 1. Khandhasaṃyuttaṃ ๑. ขันธสังยุต 1. Nakulapituvaggo ๑. นกุลปิตุวรรค 1. Nakulapitusuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถานกุลปิตุสูตร 1. Bhaggā [Pg.201] nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘bhaggā’’tveva vuccatīti katvā vuttaṃ ‘‘evaṃnāmake janapade’’ti, evaṃ bahuvacanavasena laddhanāme’’ti attho. Tasmiṃ vanasaṇḍeti yo pana vanasaṇḍo pubbe migānaṃ abhayatthāya dinno, tasmiṃ vanasaṇḍe. Yasmā so gahapati tasmiṃ nagare ‘‘nakulapitā’’ti puttassa vasena paññāyittha, tasmā vuttaṃ ‘‘nakulapitā’’ti nakulassa nāma dārakassa pitāti attho. Bhariyāpissa ‘‘nakulamātā’’ti paññāyittha. ๑. เจ้าชายชาวชนบทชื่อภัคคะ แม้ชนบทแห่งเดียวก็เรียกว่า "ภัคคะ" โดยเป็นที่อยู่ของเจ้าชายเหล่านั้น ด้วยอำนาจแห่งความนิยม จึงกล่าวว่า "ในชนบทชื่ออย่างนี้" มีความหมายว่า "ในชนบทที่ได้ชื่อด้วยอำนาจแห่งพหูพจน์อย่างนี้" ในป่าชัฏนั้น คือในป่าชัฏที่เคยยกให้เป็นที่ปลอดภัยแก่เนื้อมาก่อน เพราะคฤหบดีนั้นเป็นที่รู้จักในเมืองนั้นว่า "นกุลปิตา" โดยอาศัยบุตร จึงกล่าวว่า "นกุลปิตา" มีความหมายว่า "บิดาของเด็กชื่อนกุล" แม้ภรรยาของท่านก็เป็นที่รู้จักว่า "นกุลมาตา" Jarājiṇṇoti jarāvasena jiṇṇo, na byādhiādīnaṃ vasena jiṇṇo. Vayovuḍḍhoti jiṇṇattā eva vayovuḍḍhippattiyā vuḍḍho, na sīlādivuḍḍhiyā. Jātiyā mahantatāya cirarattatāya jātimahallako. Tiyaddhagatoti paṭhamo majjhimo pacchimoti tayo addhe gato. Tattha paṭhamaṃ dutiyañca atikkantattā pacchimaṃ upagatattā vayoanuppatto. Āturakāyoti dukkhavedanāpavisatāya anassādakāyo. Gelaññaṃ pana dukkhagatikanti [Pg.202] ‘‘gilānakāyo’’ti vuttaṃ. Tathā hi saccavibhaṅge (vibha. 190 ādayo) dukkhasaccaniddese dukkhaggahaṇeneva gahitattā byādhi na niddiṭṭho. Niccapaggharaṇaṭṭhenāti sabbadā asucipaggharaṇabhāvena. So panassa āturabhāvenāti āha – ‘‘āturaṃyeva nāmā’’ti. Visesenāti adhikabhāvena. Āturatīti āturo. Saṅgāmappatto santattakāyo. Jarāya āturatā jarāturatā. Kusalapakkhavaḍḍhanena mano bhāventīti manobhāvanīyā. Manasā vā bhāvanīyā sambhāvanīyāti manobhāvanīyā. Anusāsatūti anu anu sāsatūti ayamettha atthoti āha – ‘‘punappunaṃ sāsatū’’ti. Aparāparaṃ pavattitaṃ hitavacanaṃ. Anotiṇṇe vatthusmiṃ yo evaṃ karoti, tassa ayaṃ guṇo dosoti vacanaṃ. Tantivasenāti tantisannissayena ayaṃ anusāsanī nāma. Paveṇīti tantiyā eva vevacanaṃ. คำว่า ชราทุพพล คือ ทุพพลเพราะชรา ไม่ใช่ทุพพลเพราะอาพาธเป็นต้น คำว่า ผู้มีวัยแก่ คือ แก่เพราะถึงความแก่โดยวัย เพราะความชรานั่นเอง ไม่ใช่แก่เพราะศีลเป็นต้น ผู้เฒ่าโดยกำเนิด คือ ผู้มีกำเนิดใหญ่ มีราตรีนาน คำว่า ผู้ล่วงสามส่วน คือ ล่วงส่วนสามส่วน คือ ส่วนต้น ส่วนกลาง ส่วนปลาย ในคำนั้น คือ ล่วงส่วนต้นและส่วนกลางแล้ว ถึงส่วนปลาย จึงชื่อว่าถึงวัย คำว่า มีกายกระสับกระส่าย คือ กายที่ไม่อาจเสวยสุขได้ เพราะความทุกขเวทนาเข้าครอบงำ ส่วนความเจ็บป่วยนั้นเป็นไปในทางทุกข์ จึงกล่าวว่า "มีกายเจ็บป่วย" แท้จริง ในสัจจวิภังค์ (วิภังค์ 190 เป็นต้น) ในการแสดงทุกขสัจจะ โรคไม่ได้ถูกแสดงไว้ เพราะถูกรวมอยู่ในคำว่าทุกข์แล้ว คำว่า โดยภาวะที่ไหลออกอยู่เสมอ คือ โดยภาวะที่สิ่งไม่สะอาดไหลออกอยู่ตลอดเวลา ท่านกล่าวว่า "ชื่อว่ากระสับกระส่ายนั่นเอง" โดยภาวะที่กระสับกระส่ายของท่าน คำว่า โดยพิเศษ คือ โดยภาวะที่ยิ่ง คำว่า กระสับกระส่าย คือ ผู้กระสับกระส่าย มีกายเร่าร้อนถึงสงคราม ความกระสับกระส่ายเพราะชรา คือ ชราทุพพล คำว่า เป็นที่เจริญใจ คือ ผู้ที่อบรมใจด้วยการเพิ่มพูนกุศลธรรม หรือเป็นที่อบรมด้วยใจ เป็นที่นับถือด้วยใจ จึงชื่อว่า เป็นที่เจริญใจ คำว่า พึงสั่งสอน คือ "พึงสั่งสอนซ้ำแล้วซ้ำเล่า" นี้เป็นอรรถในคำนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "พึงสั่งสอนซ้ำแล้วซ้ำเล่า" คำที่เป็นประโยชน์ที่กล่าวซ้ำแล้วซ้ำเล่า คำที่ว่า "ผู้ใดทำอย่างนี้ในเรื่องที่ยังไม่ถึงพร้อม ผู้นั้นมีคุณอย่างนี้ มีโทษอย่างนี้" คำว่า โดยนัยแห่งคัมภีร์ คือ การสั่งสอนนี้ชื่อว่าอนุสาสนีโดยอาศัยคัมภีร์ คำว่า ประเพณี เป็นไวพจน์ของคำว่า คัมภีร์นั่นเอง Aṇḍaṃ viya bhūtoti adhikopamā kāyassa aṇḍakosato abaladubbalabhāvato. Tenāha ‘‘aṇḍaṃ hī’’tiādi. Bāloyeva tādisattabhāvasamaṅgī muhuttampi ārogyaṃ paṭijānanto. คำว่า เป็นเหมือนไข่ เป็นอุปมาที่ยิ่งกว่า เพราะกายมีภาวะอ่อนแอทุพพลกว่าไข่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไข่นั่นแล" เป็นต้น ผู้ประกอบด้วยอัตภาพเช่นนั้น เป็นคนพาลนั่นเอง ที่สำคัญว่าตนมีสุขภาพดีแม้เพียงชั่วขณะ Vippasannānīti pakatimākāraṃ atikkamitvā visesena pasannāni. Tenāha – ‘‘suu pasannānī’’ti. Pasannacittasamuṭṭhitarūpasampadāhi tāhi tassa mukhavaṇṇassa pārisuddhīti āha – ‘‘parisuddhoti niddoso’’ti. Tenevāha ‘‘nirupakkilesatāyā’’tiādi. Etenevassindriyavippasannatākāraṇampi saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Esa mukhavaṇṇo. Nayaggāhapaññā kiresāti idaṃ anāvajjanavaseneva vuttabhāvaṃ sandhāyāha. คำว่า ผ่องใสยิ่ง คือ ผ่องใสเป็นพิเศษ ล่วงพ้นจากสภาพปกติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผ่องใสดีแล้ว" ความบริสุทธิ์แห่งผิวพรรณใบหน้าของท่านนั้น ด้วยรูปสมบัติที่เกิดจากจิตที่ผ่องใส ท่านจึงกล่าวว่า "บริสุทธิ์ คือ ไม่มีโทษ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะไม่มีอุปกิเลส" เป็นต้น พึงทราบว่า ด้วยเหตุนี้ เหตุแห่งความผ่องใสแห่งอินทรีย์ของท่านก็ถูกอธิบายไว้แล้ว นี้คือผิวพรรณใบหน้า คำว่า ปัญญาเป็นเครื่องจับใจความ ท่านกล่าวโดยอ้างถึงภาวะที่กล่าวโดยไม่ตั้งใจนั่นเอง Yaṃ neva puttassātiādi ‘‘ovadatu no, bhante, bhagavā yathā mayaṃ paralokepi aññamaññaṃ samāgaccheyyāmā’’ti vuttavacanaṃ sandhāya vuttameva. Madhuradhammadesanāyeva satthu sammukhā paṭiladdhā, tassa attano pemagāravagahitattā ‘‘amatābhiseko’’ti veditabbo. คำว่า "ที่บุตรก็ไม่" เป็นต้น กล่าวโดยอ้างถึงคำที่กล่าวว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดโอวาทพวกข้าพระองค์ เพื่อที่พวกข้าพระองค์จะได้พบกันและกันในปรโลกด้วยเถิด" การแสดงธรรมอันไพเราะที่ได้รับจากพระศาสดาโดยตรงนั้น พึงทราบว่าเป็น "อมตาภิเษก" เพราะถูกยึดไว้ด้วยความรักและความเคารพของตน Idaṃ padadvayaṃ. Ārakattā kilesehi maggena samucchinnattā. Anayeti avaḍḍhiyaṃ, anattheti attho. Anaye vā anupāye. Na iriyanato avattanato. Ayeti vaḍḍhiyaṃ atthe upāye ca. Araṇīyatoti payirupāsitabbato. Niruttinayena padasiddhi veditabbā purimesu atthavikappesu[Pg.203], pacchime pana saddasatthavasenapi. Yadipi ariyasaddo ‘‘ye hi vo ariyā parisuddhakāyakammantā’’tiādīsu (ma. ni. 1.35) visuddhāsayapayogesu puthujjanesupi vaṭṭati, idha pana ariyamaggādhigamena sabbalokuttarabhāvena ca ariyabhāvo adhippetoti dassento āha – ‘‘buddhā cā’’tiādi. Tattha paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti idaṃ ‘‘ariyā sappurisā’’ti idha vuttapadānaṃ atthaṃ asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ. Yasmā pana nippariyāyato ariyasappurisabhāvā abhinnasabhāvā, tasmā ‘‘sabbeva vā’’tiādi vuttaṃ. นี้เป็นบทสองบท เพราะเป็นผู้ห่างไกลจากกิเลส เพราะถูกตัดขาดด้วยมรรค คำว่า อนัย คือ ความไม่เจริญ มีความหมายว่า ไม่เป็นประโยชน์ หรือในความไม่เป็นไป ในอุบายที่ไม่ควร เพราะไม่เป็นไป คือไม่ดำเนินไป คำว่า อัย คือ ในความเจริญ ในประโยชน์ และในอุบาย คำว่า อรณียะ คือ เพราะเป็นที่พึงบำรุง พึงทราบความสำเร็จแห่งบทโดยนัยแห่งนิรุตติในอรรถวิกัปป์ก่อนๆ ส่วนในอรรถวิกัปป์หลัง พึงทราบโดยอำนาจแห่งสัททศาสตร์ แม้คำว่า อริยะ จะใช้ได้กับปุถุชนผู้มีอัธยาศัยบริสุทธิ์ในประโยคเช่น "อริยะทั้งหลายผู้มีกายกรรมบริสุทธิ์" เป็นต้น (ม.อุ. 1.35) แต่ในที่นี้ ท่านแสดงว่า อริยภาวะมีความหมายถึงการบรรลุอริยมรรคและภาวะที่เป็นโลกุตตระทั้งหมด จึงกล่าวว่า "พระพุทธเจ้าทั้งหลายด้วย" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสาวกของพระตถาคตเป็นสัตบุรุษนี้ กล่าวเพื่อแสดงอรรถของบทที่กล่าวในที่นี้ว่า "อริยะ สัตบุรุษ" โดยไม่ปะปนกัน แต่เพราะอริยสัตบุรุษภาวะโดยไม่ปริยายมีสภาพไม่ต่างกัน ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "หรือทั้งหมดนั่นเอง" เป็นต้น Ettāvatā hi buddhasāvako vutto, tassa hi ekantena kalyāṇamitto icchitabbo parato ghosamantarena paṭhamamaggassa anuppajjanato. Visesato cassa bhagavāva ‘‘kalyāṇamitto’’ti adhippeto. Vuttañhetaṃ ‘‘mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccantī’’tiādi (saṃ. ni. 1.129; 5.2). So eva ca aveccapasādādhigamena daḷhabhatti nāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385). Kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti ettha kataṃ jānātīti kataññū. Kataṃ viditaṃ pākaṭaṃ karotīti katavedī. Paccekabuddhā hi anekesupi kappasatasahassesu kataṃ upakāraṃ jānanti, katañca pākaṭaṃ karonti satijananaāmisapaṭiggahaṇādinā. Tathā saṃsāradukkhadukkhitassa sakkaccaṃ karonti kiccaṃ, yaṃ attanā kātuṃ sakkā. Sammāsambuddho pana kappānaṃ asaṅkhyeyyasahassesupi kataṃ upakāraṃ maggaphalānaṃ upanissayañca jānanti, pākaṭañca karonti. Sīho viya ca evaṃ sabbattha sakkaccameva dhammadesanaṃ karontena buddhakiccaṃ karonti. Yāya paṭipattiyā ariyā diṭṭhā nāma honti, tassā appaṭipajjanaṃ, tattha ca ādarābhāvo ariyānaṃ adassanasīlatā, na ca dassane sādhukāritāti veditabbā. Cakkhunā adassāvīti ettha cakkhu nāma na maṃsacakkhu eva, atha kho dibbacakkhupīti āha ‘‘dibbacakkhunā vā’’ti. Ariyabhāvoti yehi yogato ‘‘ariyā’’ti vuccanti, te maggaphaladhammā daṭṭhabbā. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระพุทธสาวกจึงชื่อว่าถูกกล่าวถึงแล้ว เพราะพระพุทธสาวกนั้นพึงปรารถนากัลยาณมิตรโดยส่วนเดียว เพราะปฐมมรรคย่อมไม่เกิดขึ้นได้โดยปราศจากปรโตโฆสะ (เสียงจากผู้อื่น) โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระผู้มีพระภาคเองทรงเป็นกัลยาณมิตรที่ทรงมุ่งหมายไว้สำหรับพระพุทธสาวกนั้น ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูกรอานนท์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีชาติเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติได้เพราะอาศัยกัลยาณมิตรของเรานั่นแล' เป็นต้น (สํ.นิ. 1.129; 5.2) และพระพุทธสาวกนั้นนั่นเอง ชื่อว่าผู้มีความภักดีมั่นคงด้วยการบรรลุอเวจจัปปสาทะ ข้อนี้แม้พระผู้มีพระภาคก็ตรัสไว้ว่า 'สิกขาบทใดที่เราบัญญัติไว้แก่สาวกทั้งหลาย สาวกของเราย่อมไม่ล่วงละเมิดสิกขาบทนั้นแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต' (อุ. 45; จูฬวัคค์ 385) ในคำว่า 'พระปัจเจกพุทธเจ้าและพระพุทธเจ้าด้วยความกตัญญูเป็นต้น' นี้ ผู้รู้คุณที่ทำแล้วชื่อว่า กตัญญู ผู้ทำให้คุณที่ทำแล้วเป็นที่รู้ เป็นที่ปรากฏ ชื่อว่า กตเวที แท้จริง พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงทราบอุปการะที่ทำแล้วแม้ในแสนกัปเป็นอันมาก และทรงทำให้ปรากฏด้วยการทำให้เกิดสติและการรับอามิสเป็นต้น เช่นเดียวกัน ย่อมทรงทำกิจที่ตนสามารถทำได้โดยเคารพแก่ผู้ที่ได้รับทุกข์ในสังสารวัฏ ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทราบอุปการะที่ทำแล้วและอุปนิสัยแห่งมรรคผลแม้ในหลายอสงไขยแสนกัป และทรงทำให้ปรากฏ และทรงทำพุทธกิจด้วยการแสดงธรรมโดยเคารพในทุกที่เช่นนี้ เหมือนราชสีห์ พึงทราบว่า การไม่ปฏิบัติในปฏิปทาที่พระอริยะทั้งหลายเป็นที่เห็นได้ และการไม่มีความเอื้อเฟื้อในปฏิปทานั้น เป็นความเป็นผู้มีปกติไม่เห็นพระอริยะ และพึงทราบว่าไม่ใช่การทำดีในการเห็น ในคำว่า 'ไม่เห็นด้วยตา' คำว่า ตา ในที่นี้ ไม่ใช่เพียงมังสจักษุเท่านั้น แต่เป็นทิพยจักษุด้วย ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือด้วยทิพยจักษุ' คำว่า อริยภาวะ พึงทราบว่าคือมรรคธรรมและผลธรรมที่บุคคลถูกเรียกว่า 'พระอริยะ' เพราะประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น Tatrāti ñāṇadassanasseva dassanabhāve. Vatthūti adhippetatthañāpanakāraṇaṃ. Evaṃ vuttepīti evaṃ aññāpadesena attupanāyikaṃ katvā [Pg.204] vuttepi. Dhammanti lokuttaradhammaṃ, catusaccadhammaṃ vā. Ariyakaradhammā aniccānupassanādayo, vipassiyamānā vā aniccādayo, cattāri vā ariyasaccāni. คำว่า ในที่นั้น คือ ในภาวะที่เป็นการเห็นของญาณทัสสนะนั่นเอง คำว่า วัตถุ คือ เหตุที่ทำให้รู้ความหมายที่มุ่งหมาย คำว่า แม้กล่าวอย่างนี้ คือ แม้กล่าวโดยทำให้น้อมเข้ามาหาตนด้วยการอ้างอิงอย่างอื่นอย่างนี้ คำว่า ธรรม คือ โลกุตตรธรรม หรือ จตุราริยสัจ อริยกรธรรม คือ อนิจจานุปัสสนาเป็นต้น หรืออนิจจะเป็นต้นที่กำลังพิจารณาอยู่ หรืออริยสัจ ๔ Avinītoti na vinīto adhisīlasikkhādīnaṃ vasena na sikkhito. Yesaṃ saṃvaravinayādīnaṃ abhāvena ayaṃ ‘‘avinīto’’ti vuccati, te tāva dassetuṃ ‘‘duvidho vinayo nāmā’’tiādimāha. Tattha sīlasaṃvaroti pātimokkhasaṃvaro veditabbo, so ca atthato kāyikavācasiko avītikkamo. Satisaṃvaroti indriyārakkhā, sā ca tathāpavattā satiyeva. Ñāṇasaṃvaroti ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti (su. ni. 1041) vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti (su. ni. 1041) vacanato sotasaṅkhātānaṃ taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjāavasiṭṭhakilesānaṃ saṃvaro pidahanaṃ samucchedañāṇanti veditabbaṃ. Khantisaṃvaroti adhivāsanā, sā ca tathāpavattā khandhā, adoso vā, ‘‘paññā’’ti keci vadanti. Vīriyasaṃvaro kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva. Tena tena aṅgena tassa tassa aṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Vikkhambhanavasena pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Sesapadattayepi eseva nayo. คำว่า อวินีโต คือ ผู้ไม่ได้รับการฝึกฝน คือไม่ได้รับการศึกษาด้วยอำนาจแห่งอธิศีลสิกขาเป็นต้น เพื่อแสดงว่าบุคคลนี้ชื่อว่า 'อวินีโต' เพราะไม่มีสังวรวินัยเป็นต้นเหล่านั้นก่อน จึงตรัสว่า 'วินัยมี ๒ อย่าง' เป็นต้น ในบรรดาวินัยเหล่านั้น ศีลสังวรพึงทราบว่าเป็นปาติโมกขสังวร และโดยอรรถคือการไม่ล่วงละเมิดทางกายและวาจา สติสังวรคือการรักษาอินทรีย์ และสติที่ดำเนินไปอย่างนั้นนั่นเอง ญาณสังวรพึงทราบว่าคือญาณที่เป็นการปิดกั้นและการตัดขาดซึ่งกิเลสที่เหลืออันได้แก่ตัณหา ทิฏฐิ ทุจริต และอวิชชา ซึ่งชื่อว่าโสตะ (กระแส) โดยนัยที่ตรัสว่า 'เรากล่าวสังวรแห่งโสตะ' (สุ.นิ. 1041) และ 'สิ่งเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา' (สุ.นิ. 1041) ขันติสังวรคืออธิวาสนา (ความอดทน) และขันธ์ที่ดำเนินไปอย่างนั้น หรืออโทสะ (ความไม่โกรธ) บางท่านกล่าวว่า 'ปัญญา' วิริยสังวรคือความเพียรที่ดำเนินไปโดยการกำจัดกามวิตกเป็นต้น การละองค์นั้นๆ ด้วยองค์นั้นๆ ชื่อว่า ตทังคปหาน การละด้วยอำนาจการข่มไว้ชื่อว่า วิกขัมภนปหาน แม้ในบทที่เหลือ ๓ บทก็มีนัยนี้เช่นกัน Iminā pātimokkhasaṃvarenātiādi sīlasaṃvarādīnaṃ vivaraṇaṃ. Tattha samupetoti iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘upagato’’tiādinā vibhaṅge (vibha. 511) āgataṃ saṃvaravibhaṅgaṃ dasseti. Kāyaduccaritādīnanti dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritādīnaṃ muṭṭhasaccasaṅkhātassa pamādassa, abhijjhādīnaṃ vā akkhantiaññāṇakosajjānañca. Saṃvaraṇatoti pidahanato, vinayanatoti kāyavācācittānaṃ virūpapavattiyā vinayanato, kāyaduccaritādīnaṃ vā apanayanato, kāyādīnaṃ vā jimhapavattiṃ vicchinditvā ujukanayanatoti attho. Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva saṃvaraṇaṃ vinayanañca veditabbaṃ. คำว่า 'ด้วยปาติโมกขสังวรนี้' เป็นต้น เป็นการอธิบายศีลสังวรเป็นต้น ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า 'สมุเปโต' อิติ-ศัพท์ มีอรรถว่า 'เป็นต้น' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงสังวรวิภังค์ที่มาในวิภังค์ (วิภงฺค. 511) โดยคำว่า 'อุปคโต' เป็นต้น คำว่า 'กายทุจริตเป็นต้น' หมายถึงกายทุจริตและวจีทุจริตเป็นต้นอันชื่อว่าทุศีล ความประมาทอันชื่อว่าความหลงลืมสติ หรืออภิชฌาเป็นต้น อขันติ อัญญาณ และโกสัชชะ คำว่า 'สังวรณะ' คือการปิดกั้น คำว่า 'วินยนะ' คือการฝึกฝน เพราะเป็นการฝึกฝนกาย วาจา และจิตจากการดำเนินไปที่ผิดรูป หรือเพราะเป็นการกำจัดกายทุจริตเป็นต้น หรือมีอรรถว่าเป็นการตัดการดำเนินไปที่คดเคี้ยวของกายเป็นต้นแล้วนำไปสู่ทางตรง พึงทราบว่าการไม่ให้กายทุจริตเป็นต้นที่ควรจะเกิดขึ้นเมื่อปัจจัยประชุมกันนั้นเกิดขึ้นอย่างนั้นๆ นั่นแหละคือสังวรณะและวินยนะ Yaṃ pahānanti sambandho. ‘‘Nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesū’’ti kasmā vuttaṃ? Nanu nāmarūpaparicchedapaccayapariggahakaṅkhāvitaraṇāni na vipassanāñāṇāni sammasanākārena appavattanato? Saccametaṃ, vipassanāñāṇassa pana adhiṭṭhānabhāvato evaṃ vuttaṃ. Nāmarūpamattamidaṃ, ‘‘natthi ettha attā vā attaniyaṃ [Pg.205] vā’’ti evaṃ pavattañāṇaṃ nāmarūpavavatthānaṃ. Sati vijjamāne khandhapañcakasaṅkhāte kāye, sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi, sā ca ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ pavattā attadiṭṭhi. Tassa nāmarūpassa kammāvijjādipaccayapariggaṇhanañāṇaṃ paccayapariggaho. ‘‘Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattā ahetudiṭṭhi. ‘‘Issarapurisapajāpatipakatiaṇukālādīhi loko pavattati nivattati cā’’ti tathā tathā pavattā diṭṭhi visamahetudiṭṭhi. Tassevāti paccayapariggahasseva. Kaṅkhāvitaraṇenāti yathā etarahi nāmarūpassa kammādipaccayato uppatti, evaṃ atīte anāgatepīti tīsu kālesu vicikicchāpanayanañāṇena. Kathaṃkathībhāvassāti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinayapavattāya (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) saṃsayappavattiyā. Kalāpasammasanenāti ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.48-49) khandhapañcakaṃ ekādasasu okāsesu pakkhipitvā sammasanavasena pavattena vipassanāñāṇena. Ahaṃ mamāti gāhassāti ‘‘attā attaniya’’nti gahaṇassa. Maggāmaggavavatthānenāti maggāmaggañāṇavisuddhiyā. Amagge maggasaññāyāti amagge obhāsādike ‘‘maggo’’ti uppannasaññāya. Yasmā sammadeva saṅkhārānaṃ udayaṃ passanto ‘‘evamete saṅkhārā anurūpakāraṇato uppajjanti, na pana ucchijjantī’’ti gaṇhāti, tasmā vuttaṃ ‘‘udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā’’ti. Yasmā pana saṅkhārānaṃ vayaṃ ‘‘yadipime saṅkhārā avicchinnā vattanti, uppannuppannā pana appaṭisandhikā nirujjhantevā’’ti passato kuto sassataggāho. Tasmā vuttaṃ ‘‘vayadassanena sassatadiṭṭhiyā’’ti. Bhayadassanenāti bhayatūpaṭṭhānañāṇena. Sabhayeti sabbabhayānaṃ ākarabhāvato sakaladukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhāvato ca sabhaye khandhapañcake. Abhayasaññāyāti ‘‘abhayaṃ khema’’nti uppannasaññāya. Assādasaññā nāma pañcupādānakkhandhesu assādanavasena pavattasaññā, yo ‘‘ālayābhiniveso’’tipi vuccati. Abhiratisaññā tattheva abhiramaṇavasena pavattasaññā, yā ‘‘nandī’’tipi vuccati. Amuccitukāmatā ādānaṃ. Anupekkhā saṅkhārehi anibbindanaṃ, sālayatāti attho. Dhammaṭṭhitiyaṃ paṭiccasamuppāde. Paṭilomabhāvo sassatucchedaggāho, paccayākārapaṭicchādakamoho vā. Nibbāne [Pg.206] ca paṭilomabhāvo saṅkhāresu nati, nibbānapaṭicchādakamoho vā. Saṅkhāranimittaggāhoti yādisassa kilesassa appahīnatā vipassanā saṅkhāranimittaṃ na muñcati, so kileso, yo ‘‘saṃyogābhiniveso’’tipi vuccati, saṅkhāranimittaggāhassa, atikkamanameva vā pahānaṃ. คำว่า “การละใด” เป็นบทเชื่อม เหตุใดจึงกล่าวว่า “ในวิปัสสนาญาณทั้งหลายมีนามรูปปริจเฉทเป็นต้น”? นามรูปปริจเฉท ปัจจัยปริคคหะ และกังขาวิตรณะ ไม่ใช่วิปัสสนาญาณมิใช่หรือ เพราะไม่เป็นไปโดยอาการแห่งการพิจารณา? ข้อนั้นจริง แต่กล่าวอย่างนี้เพราะเป็นที่ตั้งแห่งวิปัสสนาญาณ ญาณที่ดำเนินไปว่า “สิ่งนี้เป็นเพียงนามรูป ไม่มีอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตาในสิ่งนี้” คือนามรูปววัตถาน (การกำหนดนามรูป) เมื่อมีกายอันชื่อว่าขันธ์ ๕ อยู่ ทิฏฐิที่มีอยู่ในกายนั้นเอง หรือทิฏฐิที่มีอยู่ในตน คือสักกายทิฏฐิ และทิฏฐินั้นที่ดำเนินไปว่า “ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา” คืออัตตทิฏฐิ ญาณที่กำหนดปัจจัยมีกรรมและอวิชชาเป็นต้นของนามรูปนั้นคือปัจจัยปริคคหะ อเหตุกทิฏฐิคือทิฏฐิที่ดำเนินไปโดยนัยว่า “ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยแห่งความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย” เป็นต้น วิสมเหตุทิฏฐิคือทิฏฐิที่ดำเนินไปอย่างนั้นๆ ว่า “โลกย่อมเป็นไปและกลับไปด้วยอำนาจพระอิศวร บุรุษ ปชาบดี ปรกติ อณู และกาล เป็นต้น” คำว่า “ของสิ่งนั้นนั่นเอง” คือของปัจจัยปริคคหะนั่นเอง คำว่า “ด้วยกังขาวิตรณะ” คือด้วยญาณที่กำจัดความสงสัยในกาลทั้งสามว่า “นามรูปย่อมเกิดขึ้นด้วยปัจจัยมีกรรมเป็นต้นในปัจจุบันฉันใด แม้ในอดีตและอนาคตก็ฉันนั้น” คำว่า “แห่งความเป็นผู้สงสัย” คือแห่งความสงสัยที่ดำเนินไปโดยนัยว่า “เราได้เป็นมาแล้วในอดีตกาลหรือหนอ” เป็นต้น (ม.นิ. ๑.๑๘; สํ.นิ. ๒.๒๐) คำว่า “ด้วยการพิจารณาเป็นกลุ่ม” คือด้วยวิปัสสนาญาณที่ดำเนินไปโดยการพิจารณาขันธ์ ๕ โดยการรวมเข้าในโอกาส ๑๑ อย่าง โดยนัยว่า “รูปใดรูปหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต ปัจจุบัน” เป็นต้น (สํ.นิ. ๓.๔๘-๔๙) คำว่า “แห่งการยึดถือว่าเรา ของเรา” คือแห่งการยึดถือว่า “อัตตา อัตตนียะ” คำว่า “ด้วยการกำหนดทางและไม่ใช่ทาง” คือด้วยมรรคามรรคญาณทัสสนวิสุทธิ คำว่า “ด้วยความสำคัญว่าทางในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง” คือด้วยความสำคัญที่เกิดขึ้นว่า “ทาง” ในสิ่งที่ไม่ใช่ทาง เช่น โอภาสเป็นต้น เพราะเมื่อเห็นความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายโดยชอบว่า “สังขารเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุที่เหมาะสม ไม่ใช่ถูกตัดขาด” จึงกล่าวว่า “ด้วยการเห็นความเกิดขึ้น ย่อมละอุจเฉททิฏฐิ” แต่เพราะเมื่อเห็นความเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลายว่า “สังขารเหล่านี้หากเป็นไปไม่ขาดสาย แต่ที่เกิดขึ้นแล้วๆ ย่อมดับไปโดยไม่มีปฏิสนธิ” แล้วไฉนจะมีการยึดถือว่าเที่ยงเล่า? จึงกล่าวว่า “ด้วยการเห็นความเสื่อมไป ย่อมละสัสสตทิฏฐิ” คำว่า “ด้วยการเห็นภัย” คือด้วยภยตูปัฏฐานญาณ คำว่า “ในสิ่งที่มีภัย” คือในขันธ์ ๕ ที่มีภัย เพราะเป็นบ่อเกิดแห่งภัยทั้งปวง และเพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความสงบทุกข์ทั้งปวงอันชื่อว่าความสุขอย่างยิ่ง คำว่า “ด้วยความสำคัญว่าไม่มีภัย” คือด้วยความสำคัญที่เกิดขึ้นว่า “ไม่มีภัย เป็นความเกษม” อัสสาทสัญญา (ความสำคัญในรสอร่อย) คือความสำคัญที่ดำเนินไปโดยการลิ้มรสในอุปาทานขันธ์ ๕ ซึ่งเรียกว่า “อาลยาภินิเวส” (ความยึดมั่นในอาลัย) ด้วย อภิรติสัญญา (ความสำคัญในความยินดี) คือความสำคัญที่ดำเนินไปโดยการยินดีในสิ่งนั้นนั่นเอง ซึ่งเรียกว่า “นันทิ” (ความเพลิน) ด้วย ความไม่ปรารถนาจะหลุดพ้นคืออาทาน (ความยึดมั่น) อนุเปกขา (ความไม่เพิกเฉย) คือความไม่เบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย มีอรรถว่าความยึดมั่น ในธรรมฐิติคือปฏิจจสมุปบาท ปฏิโลมภาวะ (ความเป็นปฏิปักษ์) คือสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ หรือโมหะที่ปิดบังอาการแห่งปัจจัย และในนิพพาน ปฏิโลมภาวะคือความน้อมไปในสังขารทั้งหลาย หรือโมหะที่ปิดบังนิพพาน สังขารนิมิตตัคคาหะ (การยึดถือนิมิตแห่งสังขาร) คือกิเลสชนิดใดที่เมื่อยังละไม่ได้ วิปัสสนาก็ยังไม่พ้นจากสังขารนิมิต กิเลสนั้นเรียกว่า “สังโยคาภินิเวส” (ความยึดมั่นด้วยความเกี่ยวข้อง) หรือการก้าวล่วงสังขารนิมิตตัคคาหะนั่นเองคือการละ Pavatti eva pavattibhāvo, pariyuṭṭhānanti attho. Nīvaraṇādidhammānanti ādi-saddena nīvaraṇapakkhiyā kilesā vitakkavicārādayo ca gayhanti. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā accantaṃ appavattibhāvena yaṃ pahānanti sambandho. Kena pana pahānanti? ‘‘Ariyamaggehevā’’ti viññāyamānoyamattho tesaṃ bhāvitattā appavattivacanato. ‘‘Samudayapakkhikassā’’ti ettha cattāropi maggā catusaccābhisamayāti katvā tehi pahātabbena tena tena samudayasaṅkhātena lobhena saha pahātabbattā samudayasabhāvattā ca. Saccavibhaṅge ca sabbakilesānaṃ samudayabhāvassa vuttattā ‘‘samudayapakkhikā’’ti diṭṭhiādayo vuccanti. Paṭipassaddhattaṃ vūpasantatā. “ปวัตติ” คือความเป็นไปนั่นเอง มีอรรถว่า “ปริยุฏฐาน” (ความกลุ้มรุม) คำว่า “แห่งธรรมมีนิวรณ์เป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมหมายถึงกิเลสฝ่ายนิวรณ์ วิตก วิจารเป็นต้น คำว่า “การละใด” เป็นบทเชื่อม โดยความเป็นไปไม่ได้อย่างเด็ดขาดเพราะได้เจริญอริยมรรคทั้ง ๔ แล้ว แล้วละด้วยอะไร? อรรถนี้พึงทราบว่า “ด้วยอริยมรรคทั้งหลายนั่นเอง” เพราะกล่าวถึงความเป็นไปไม่ได้เนื่องจากการเจริญมรรคเหล่านั้น ในคำว่า “แห่งฝ่ายสมุทัย” นี้ มรรคทั้ง ๔ ย่อมเป็นอภิสมัยแห่งอริยสัจ ๔ และเพราะต้องละพร้อมกับโลภะอันชื่อว่าสมุทัยนั้นๆ ที่พึงละด้วยมรรคเหล่านั้น และเพราะมีสภาพเป็นสมุทัย และในสัจจวิภังค์ เพราะกล่าวถึงความเป็นสมุทัยของกิเลสทั้งปวง จึงเรียกทิฏฐิเป็นต้นว่า “สมุทัยปักขิกะ” (ฝ่ายสมุทัย) ปฏิปัสสัทธะคือความสงบระงับ Saṅkhatanissaṭatā saṅkhārasabhāvābhāvo. Pahīnasabbasaṅkhatanti virahitasabbasaṅkhataṃ, visaṅkhāranti attho. Pahānañca taṃ vinayo cāti pahānavinayo purimena atthena. Dutiyena pana pahīyatīti pahānaṃ, tassa vinayoti yojetabbo. สังขตนิสสรณะ (ความพ้นจากสังขาร) คือความไม่มีสภาพแห่งสังขาร คำว่า “ปหีนสัพพสังขตะ” (สังขารทั้งปวงที่ละแล้ว) คือสังขารทั้งปวงที่ปราศจากแล้ว มีอรรถว่า “วิสังขาร” (ความปราศจากสังขาร) “ปหานะ” (การละ) และ “วินยะ” (การนำออก) คือปหานวินัย โดยอรรถแรก ส่วนโดยอรรถที่สอง พึงประกอบว่า “สิ่งที่ถูกละคือปหานะ วินัยของสิ่งนั้น” Bhinnasaṃvarattāti naṭṭhasaṃvarattā, saṃvarābhāvatoti attho. Tena asamādinnasaṃvaropi saṅgahitova hoti. Samādānena hi sampādetabbo saṃvaro, tadabhāve na hotīti. Ariyeti ariyo. Paccattavacanañhetaṃ. Eseseti eso eso, atthato anaññoti attho. Tajjāteti atthato taṃsabhāvo, sappuriso ariyasabhāvo, ariyo ca sappurisabhāvoti attho. คำว่า “ภินนะสังวรัตตา” คือเพราะความที่สังวรแตกทำลายแล้ว มีอรรถว่าเพราะความที่สังวรพินาศแล้ว คือไม่มีสังวร ด้วยเหตุนั้น แม้สังวรที่ไม่ได้สมาทานก็สงเคราะห์เข้าด้วยกัน เพราะสังวรพึงให้สำเร็จด้วยการสมาทาน เมื่อไม่มีการสมาทาน สังวรก็ไม่มี คำว่า “อริเย” คือ อริยะ คำนี้เป็นปัจจัตตวจนะ (คำที่ใช้เฉพาะเจาะจง) คำว่า “เอเสเส” คือ นั่นเอง นั่นเอง โดยอรรถคือไม่เป็นอื่น คำว่า “ตัชชาเต” โดยอรรถคือมีสภาพนั้น สัปบุรุษมีสภาพเป็นอริยะ และอริยะมีสภาพเป็นสัปบุรุษ So ahanti attanā parikappitaṃ attānaṃ diṭṭhigatiko vadati. ‘‘Ahaṃbuddhinibandhano attā’’ti hi attavādino laddhi. Advayanti dvayatārahitaṃ. Abhinnaṃ vaṇṇameva ‘‘accī’’ti gahetvā ‘‘accīti vaṇṇo evā’’ti tesaṃ ekattaṃ passanto viya yathāparikappitaṃ attānaṃ ‘‘rūpa’’nti, yathādiṭṭhaṃ vā rūpaṃ, ‘‘attā’’ti gahetvā tesaṃ ekattaṃ passanto daṭṭhabbo. Ettha ca ‘‘rūpaṃ attā’’ti [Pg.207] imissā pavattiyā abhāvepi rūpe attaggahaṇaṃ pavattamānaṃ acciyaṃ vaṇṇaggahaṇaṃ viya ‘‘advayadassana’’nti vuttaṃ. Upamāyo ca anaññattādigahaṇanidassanavaseneva vuttā, na vaṇṇādīnaṃ viya attano vijjamānadassanatthaṃ. Na hi attani sāmibhāvena rūpañca sakiñcanabhāvena samanupassati. Attani vā rūpanti attānaṃ rūpassa sabhāvato ādhāraṇabhāvena. Rūpasmiṃ vā attānanti rūpassa attano ādhāraṇabhāvena diṭṭhipassanāya passati. Pariyuṭṭhaṭṭhāyīti pariyuṭṭhānappattāhi diṭṭhitaṇhāhi ‘‘rūpaṃ attā, rūpavā attā’’tiādinā khandhapañcakaṃ micchā gahetvā tiṭṭhanato. Tenāha ‘‘pariyuṭṭhānākārenā’’tiādi. Eseva nayoti yo ‘‘idhekacco rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā rūpakkhandhe vutto saṃvaṇṇanānayo, vedanākkhandhādīsupi eso eva nayo veditabbo. ทิฏฐิคติย่อมกล่าวถึงอัตตาที่ตนสำคัญผิดว่า "เรา" เพราะลัทธิของอัตตวาทีคือ "อัตตาที่ผูกพันด้วยความสำคัญว่าเรา" คำว่า "อทวยัง" คือปราศจากความเป็นสอง พึงเห็นความเป็นอันเดียวกันของสิ่งเหล่านั้น เหมือนผู้ที่เห็นความเป็นอันเดียวกันของสีกับเปลวไฟ โดยถือเอาสีที่ไม่ต่างกันนั่นแหละว่า "เปลวไฟ" แล้วกล่าวว่า "เปลวไฟคือสีนั่นเอง" ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือถือเอาอัตตาที่ตนสำคัญผิดว่า "รูป" หรือถือเอารูปที่เห็นแล้วว่า "อัตตา" แล้วเห็นความเป็นอันเดียวกันของสิ่งเหล่านั้น ในที่นี้ แม้ไม่มีการเกิดขึ้นแห่ง "รูปคืออัตตา" แต่การยึดถืออัตตาในรูปที่กำลังเป็นไป ก็ชื่อว่า "อทวยทัสสนะ" เหมือนการยึดถือสีในเปลวไฟ อุปมาทั้งหลายกล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงการยึดถือว่าไม่เป็นอื่นเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพื่อแสดงการมีอยู่ของอัตตาเหมือนสีเป็นต้น เพราะเขาไม่ได้พิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นเจ้าของในอัตตา และเห็นอัตตาโดยความเป็นผู้มีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา คือเห็นอัตตาโดยความเป็นที่รองรับของรูปโดยสภาพ หรือเห็นอัตตาในรูป คือเห็นด้วยทิฏฐิว่ารูปเป็นที่รองรับของอัตตา คำว่า "ปริยุฏฐัฏฐายี" คือเพราะยืนอยู่โดยยึดถือขันธ์ ๕ ผิดๆ ด้วยทิฏฐิและตัณหาที่ถึงความครอบงำว่า "รูปคืออัตตา, อัตตามีรูป" เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "โดยอาการแห่งการครอบงำ" เป็นต้น นัยนี้แหละคือนัยแห่งการพรรณนาที่กล่าวไว้ในรูปขันธ์ว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ย่อมพิจารณาเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" เป็นต้น พึงทราบว่านัยนั้นแหละมีอยู่ในเวทนาขันธ์เป็นต้นด้วย Suddharūpamevāti arūpena amissitaṃ kevalaṃ rūpameva. Arūpanti suddhaarūpaṃ rūpassa aggahitattā. Catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasenāti catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ gahaṇavasena rūpārūpamissako attā kathito tasmiṃ tasmiṃ gahaṇe vedanādivinimuttaarūpadhamme kasiṇarūpena saddhiṃ sabbarūpadhamme ca ekajjhaṃ gahaṇasiddhito. Pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, te te eva dhamme ‘‘attā’’ti gahaṇato tesañca ucchedabhāvato. Avasesesu pana pannarasasu ṭhānesu rūpaṃ ‘‘attā’’ti gahetvāpi diṭṭhigatiko tattha niccasaññaṃ na vissajjeti kasiṇarūpena taṃ missetvā tassa ca uppādādīnaṃ adassanato, tasmāssa tatthapi hotiyeva sassatadiṭṭhi ekaccasassatagāhavasenapi. Maggāvaraṇā viparītadassanato. Na saggāvaraṇā akammapathappattatāya. Akiriyāhetukanatthikadiṭṭhiyo eva hi kammapathadiṭṭhiyo. คำว่า "สุทธรูปเมวะ" คือรูปล้วนๆ ไม่ปะปนด้วยอรูป คำว่า "อรูปัง" คืออรูปล้วนๆ เพราะไม่ได้ยึดถือรูป คำว่า "ในขันธ์ ๔ โดยนัยแห่งการยึดถือทีละ ๓" คืออัตตาที่ระคนด้วยรูปและอรูปกล่าวไว้โดยนัยแห่งการยึดถือทีละ ๓ ในขันธ์ ๔ เพราะสำเร็จการยึดถือรวมกันซึ่งอรูปธรรมที่พ้นจากเวทนาเป็นต้น กับกสิณรูปและรูปธรรมทั้งปวงในการยึดถือแต่ละอย่างนั้น อุจเฉททิฏฐิกล่าวไว้ใน ๕ ฐาน เพราะการยึดถือธรรมเหล่านั้นแหละว่า "อัตตา" และเพราะความเป็นอุจเฉทะของธรรมเหล่านั้น ส่วนใน ๑๕ ฐานที่เหลือ แม้ทิฏฐิคติจะยึดถือรูปว่า "อัตตา" ก็ไม่ละความสำคัญว่าเที่ยงในรูปนั้น เพราะผสมรูปนั้นกับกสิณรูป และเพราะไม่เห็นความเกิดขึ้นเป็นต้นของรูปนั้น เพราะฉะนั้น สัสสตทิฏฐิก็ย่อมมีในรูปนั้นด้วย โดยนัยแห่งการยึดถือว่าบางอย่างเที่ยง (เอกัจจสัสสตะ) ด้วย เป็นเครื่องกั้นมรรค เพราะเห็นผิด ไม่เป็นเครื่องกั้นสวรรค์ เพราะไม่ถึงความเป็นกรรมบถ เพราะอกิริยทิฏฐิ อเหตุทิฏฐิ และนัตถิกทิฏฐิเท่านั้นที่เป็นกรรมบถทิฏฐิ Kāyoti rūpakāyo. So āturoyeva asavasabhāvato. Rāgadosamohānugatanti appahīnarāgadosamohasantāne pavattaṃ. Idhāti imasmiṃ sutte. Dassitaṃ āturabhāvena. Nikkilesatāyāti sayaṃ pahīnakilesasantānagatatāya. Sekhā neva āturacittā pahīnakilese upādāya, appahīne pana upādāya āturacittā. Anāturacittataṃyeva bhajanti vaṭṭānusārimahājanassa viya tesaṃ cittassa kilesavasena āturattābhāvato. คำว่า "กาย" คือรูปกาย กายนั้นเป็นของอาพาธนั่นเอง เพราะมีสภาพที่ไหลออก (เหมือนแผล) คำว่า "ราคะ โทสะ โมหะ อนุคตะ" คือเป็นไปในสันดานที่ยังละราคะ โทสะ และโมหะไม่ได้ คำว่า "ในที่นี้" คือในพระสูตรนี้ แสดงไว้โดยความเป็นของอาพาธ คำว่า "นิกกิเลสตา" คือเพราะเป็นไปในสันดานที่ละกิเลสได้แล้วด้วยตนเอง พระเสขะทั้งหลายไม่ได้มีจิตอาพาธโดยอาศัยกิเลสที่ละได้แล้ว แต่มีจิตอาพาธโดยอาศัยกิเลสที่ยังละไม่ได้ ท่านเหล่านั้นย่อมเข้าถึงความเป็นผู้มีจิตไม่อาพาธนั่นเอง เพราะจิตของท่านเหล่านั้นไม่มีความอาพาธด้วยอำนาจกิเลสเหมือนอย่างมหาชนผู้คล้อยตามวัฏฏะ Nakulapitusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. นกุลปิตุสูตรวัณณนา จบแล้ว 2. Devadahasuttavaṇṇanā ๒. เทวทหสูตรวัณณนา 2. Devā [Pg.208] vuccanti rājāno ‘‘dibbanti kāmaguṇehi kīḷanti laḷanti, attano vā puññānubhāvena jotantī’’ti katvā. Tesaṃ dahoti devadaho. Sayaṃjāto vā so hoti, tasmāpi ‘‘devadaho’’ti vutto. Tassa avidūre nigamo ‘‘devadaha’’ntveva saṅkhaṃ gato yathā ‘‘varaṇānagaraṃ, godhāgāmo’’ti. Pacchābhūmiyaṃ aparadisāyaṃ niviṭṭhajanapado pacchābhūmaṃ, taṃ gantukāmā pacchābhūmagamikā. Te sabhāreti te bhikkhū therassa vasena sabhāre kātukāmatāya. Yadi thero tesaṃ bhāro, therassapi te bhārā evāti ‘‘te sabhāre kātukāmatāyā’’ti vuttaṃ. Evañhi thero te ovaditabbe anusāsitabbe maññatīti. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘yo hī’’tiādimāha. Ayaṃ nibbhāro nāma kañci puggalaṃ attano bhāraṃ katvā avattanato. ๒. พระราชาทั้งหลายชื่อว่า "เทวะ" เพราะทรงเล่น ทรงรื่นรมย์ด้วยกามคุณ หรือทรงรุ่งเรืองด้วยอานุภาพแห่งบุญของตน สระของพระราชาเหล่านั้นชื่อว่า "เทวทหะ" หรือสระนั้นเกิดขึ้นเอง เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า "เทวทหะ" ด้วย นิคมที่อยู่ไม่ไกลจากสระนั้นก็ถึงซึ่งการนับว่า "เทวทหะ" นั่นเอง เหมือน "วรณานคร, โคธาคาม" ฉะนั้น ชนบทที่ตั้งอยู่ในทิศตะวันตกในปัจฉาภูมิ (แผ่นดินเบื้องหลัง) ชื่อว่าปัจฉาภูมิ ผู้ที่ต้องการจะไปปัจฉาภูมิชื่อว่าปัจฉาภูมิคมิกะ คำว่า "เต สภาเร" คือมีความประสงค์จะทำให้ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีภาระด้วยอำนาจของพระเถระ ถ้าพระเถระเป็นภาระของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นภาระของพระเถระด้วย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีความประสงค์จะทำให้เป็นผู้มีภาระ" ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงสำคัญว่าภิกษุเหล่านั้นควรโอวาท ควรอนุศาสน์ บัดนี้ เมื่อจะอธิบายความนั้น จึงกล่าวว่า "โย หิ" เป็นต้น ผู้นี้ชื่อว่า "นิพภาระ" เพราะไม่เป็นไปโดยทำบุคคลใดบุคคลหนึ่งให้เป็นภาระของตน Catubbidhenāti dhātukosallaṃ āyatanakosallaṃ paṭiccasamuppādakosallaṃ ṭhānāṭṭhānakosallanti evaṃ catubbidhena. คำว่า "จตุพพิเธนะ" คือโดย ๔ อย่างอย่างนี้ คือ ความฉลาดในธาตุ, ความฉลาดในอายตนะ, ความฉลาดในปฏิจจสมุปบาท, ความฉลาดในฐานะและอฐานะ Te mahallakābādhikātidaharapuggale gaṇhitvāva gacchati. Te hi divasadvayena vūpasantaparissamā eva. Hatthivānaratittirapaṭibaddhaṃ vatthuṃ kathetvā. ‘‘Eḷakāḷagumbeti kāḷatiṇagacchamaṇḍape’’tipi vadanti. ท่านเหล่านั้นย่อมไปโดยถือเอาบุคคลผู้มีอาพาธมากและผู้เยาว์วัย เพราะท่านเหล่านั้นมีความเหน็ดเหนื่อยสงบระงับแล้วด้วยเวลาเพียง ๒ วันเท่านั้น กล่าวเรื่องที่ผูกพันด้วยช้าง ลิง และนกกระทา คำว่า "เอฬกากาลคุมเพ" คือในพุ่มหญ้าดำ บางท่านก็กล่าวว่า "ในซุ้มกอหญ้าดำ" Vividhaṃ nānābhūtaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjameva verajjaṃ, tattha gataṃ, paradesagatanti attho. Tenāha ‘‘ekassā’’tiādi. Cittasudattādayoti cittagahapatianāthapiṇḍikādayo. Vīmaṃsakāti dhammavicārakā. Kinti kīdisaṃ. Dassananti siddhantaṃ. Ācikkhati kīdisanti adhippāyo. Dhammassāti bhagavatā vuttadhammassa. Anudhammanti anukūlaṃ avirujjhanadhammaṃ. So pana veneyyajjhāsayānurūpadesanāvitthāroti āha – ‘‘vuttabyākaraṇassa anubyākaraṇa’’nti. Dhāreti attano phalanti dhammo, kāraṇanti āha – ‘‘sahadhammikoti sakāraṇo’’ti. Imināpi pāṭhantarena vādo eva dīpito, na tena pakāsitā kiriyā. คำว่า "วิรัชชัง" คือแคว้นที่ต่างกันหลากหลาย "เวรัชชะ" คือวิรัชชะนั่นเอง คือไปในที่นั้น โดยอรรถคือไปต่างประเทศ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ของคนคนหนึ่ง" เป็นต้น คำว่า "จิตตสุทัตตะเป็นต้น" คือจิตตคฤหบดีและอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น คำว่า "วิมังสกา" คือผู้พิจารณาธรรม คำว่า "กิง" คือเป็นอย่างไร คำว่า "ทัสสนัง" คือหลักการ คำว่า "อาจักขติ กีทิสัง" (ย่อมบอกอย่างไร) คือมีความหมายว่าอย่างไร คำว่า "ธัมมัสสะ" คือธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ คำว่า "อนุธัมมัง" คือธรรมที่เหมาะสม ไม่ขัดแย้งกัน ส่วนอนุธรรมนั้นคือการแสดงขยายความที่เหมาะสมกับอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การอธิบายตามคำพยากรณ์ที่กล่าวไว้" คำว่า "ธัมโม" คือธรรมที่ทรงไว้ซึ่งผลของตน "การณัง" คือเหตุ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สหธัมมิโก" คือมีเหตุ ด้วยบทที่ต่างกันนี้ ก็แสดงเพียงวาทะเท่านั้น ไม่ได้แสดงกิริยา (การกระทำ) ด้วยบทนั้น Taṇhāvaseneva channampi padānaṃ attho veditabbo. Yasmā rāgādayo taṇhāya eva avatthāvisesāti. Tenāha ‘‘taṇhā hī’’tiādi. Vihananti kāyaṃ cittañcāti vighāto, dukkhanti āha – ‘‘avighātoti [Pg.209] nidukkho’’ti. Upāyāseti upatāpetīti upāyāso, upatāpo. Tappaṭipakkho pana anupāyāso nirūpatāpo daṭṭhabbo. Sabbatthāti sabbavāresu. พึงทราบอรรถของบททั้ง ๖ โดยอำนาจแห่งตัณหานั่นเอง เพราะราคะเป็นต้นเป็นเพียงความต่างแห่งสภาวะของตัณหา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะตัณหา" เป็นต้น คำว่า "วิฆาตะ" คือการเบียดเบียนกายและจิต คือทุกข์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อวิฆาตะ" คือไม่มีทุกข์ คำว่า "อุปายาสะ" คือการทำให้เดือดร้อน คือความเดือดร้อน ส่วนปฏิปักษ์ของอุปายาสะคืออนุปายาสะ คือความไม่เดือดร้อน พึงทราบ คำว่า "สัพพัตถะ" คือในทุกวาระ Devadahasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. เทวทหสูตรวัณณนา จบแล้ว 3. Hāliddikānisuttavaṇṇanā ๓. หาลิททิกานิสูตรวัณณนา 3. ‘‘Avantidakkhiṇāpathe’’ti aññesu suttapadesu āgatattā āha ‘‘avantidakkhiṇāpathasaṅkhāte’’ti. Majjhimadesato hi dakkhiṇadisāya avantiraṭṭhaṃ. Pavattayittha ettha laddhīti pavattaṃ, pavattitabbaṭṭhānanti āha ‘‘laddhipavattaṭṭhāne’’ti. Ruppanasabhāvo dhammoti katvā rūpadhātūti rūpakkhandho vutto. Rūpadhātumhi ārammaṇapaccayabhūtena rāgena sahajātenapi asahajātenapi upanissayabhūtena appahīnabhāveneva vinibaddhaṃ paṭibaddhaṃ kammaviññāṇaṃ. Okasārīti vuccati – ‘‘tasmiṃ rūpadhātusaññite oke sarati pavattatī’’ti katvā. Avati ettha gacchati pavattatīti okaṃ, pavattiṭṭhānaṃ. Tenāha – ‘‘gehasārī ālayasārī’’ti. ๓. คำว่า "อวันตีทักขิณาปถะ" นี้ ท่านกล่าวว่า "ชื่อว่าอวันตีทักขิณาปถะ" เพราะมาในบทสูตรอื่น ๆ ก็แคว้นอวันตีนั้นอยู่ทางทิศใต้จากมัชฌิมประเทศ คำว่า "ปวัตตะ" หมายถึง ลัทธิที่เกิดขึ้นในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "laddhipavattaṭṭhāne" คือ ในสถานที่ที่ลัทธิเกิดขึ้น เพราะธรรมมีสภาพอันทรุดโทรมไป จึงเรียกว่า "รูปธาตุ" คือ รูปขันธ์ วิญญาณอันเป็นกรรมผูกพันอยู่ด้วยความไม่ละราคะ ซึ่งเป็นปัจจัยแห่งอารมณ์ เป็นอุปนิสัย เกิดพร้อมกันบ้าง ไม่เกิดพร้อมกันบ้าง ในรูปธาตุ ที่เรียกว่า "โอกสารี" เพราะวิญญาณย่อมแล่นไป ย่อมเป็นไปในโอกะที่ชื่อว่ารูปธาตุนั้น "โอกะ" คือ สถานที่ที่วิญญาณย่อมไป ย่อมเป็นไปในที่นี้ เป็นสถานที่เกิด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เกหสารี (ผู้ท่องเที่ยวไปในเรือน) อาเลยสารี (ผู้ท่องเที่ยวไปในอาลัย)" Ugacchati vā ettha vedanādīhi saddhiṃ samavetīti oko, cakkhurūpādi. Paccayoti ārammaṇādivasena paccayo. Paccayo hotīti anantarasamanantarādinā ceva kammūpanissayaārammaṇādinā ca. ‘‘Viññāṇadhātu kho, gahapatī’’ti evaṃ vutte ‘‘kammaviññāṇavipākaviññāṇesu kataraṃ nu kho’’ti sammoho bhaveyya. Tassa sammohassa vighātatthaṃ apagamanatthaṃ. Asambhinnāvāti asaṃkiṇṇāva desanā katā. Ārammaṇavasena catasso abhisaṅkhāraviññāṇaṭṭhitiyo vuttā – ‘‘rūpupayaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭheyya, rūpārammaṇa’’ntiādinā (saṃ. ni. 3.53). Tā viññāṇaṭṭhitiyo dassetumpi. หรือว่า "โอกะ" คือ จักขุรูปเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับเวทนาเป็นต้นในที่นี้ "ปัจจัย" คือ ปัจจัยโดยเป็นอารมณ์เป็นต้น "เป็นปัจจัย" คือ โดยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัยเป็นต้น และโดยกรรมูปนิสสยปัจจัย อารัมมณปัจจัยเป็นต้น เมื่อกล่าวอย่างนี้ว่า "คหบดี วิญญาณธาตุแล" ความหลงผิดอาจเกิดขึ้นว่า "วิญญาณธาตุนั้นเป็นกรรมวิญญาณหรือวิปากวิญญาณหนอ" เพื่อกำจัดความหลงผิดนั้น เพื่อให้ความหลงผิดนั้นหายไป การแสดงธรรมนั้นจึงไม่ปะปนกัน วิญญาณฐิติ ๔ ประการที่ประกอบด้วยอภิสังขาร ได้กล่าวไว้โดยเป็นอารมณ์ว่า "ภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเมื่อตั้งอยู่ พึงตั้งอยู่โดยเข้าถึงรูป มีรูปเป็นอารมณ์" เป็นต้น (สํ. นิ. ๓.๕๓) เพื่อแสดงวิญญาณฐิติเหล่านั้นด้วย Daḷhaṃ abhinivesavasena ārammaṇaṃ upentīti upayā, taṇhādiṭṭhiyo. Adhiṭṭhānabhūtāti patiṭṭhānabhūtā. Abhinivesabhūtāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ abhinivissa ajjhosāya pavattiyā kāraṇabhūtā. Anusayabhūtāti rāgānusayadiṭṭhānusayabhūtā. Uparimakoṭiyāti pahānassa uparimakoṭiyā. Buddhānaññeva hi te savāsanā pahīnā. Pubbe aggahitaṃ viññāṇaṃ aggahitamevāti katvā kasmā idha desanā katāti codeti – ‘‘idha [Pg.210] viññāṇaṃ kasmā gahita’’nti. Pubbe ‘‘viññāṇadhāturāgavinibandhañca viññāṇa’’nti vuccamāne yathā yathā sammoho siyā paccayapaccayuppannavibhāgassa dukkarattā, idha pana sammohassa okāsova natthi avisesena pañcasu khandhesu kilesappahānavasenāti. Tenāha ‘‘kilesappahānadassanattha’’ntiādi. Kammaviññāṇena okaṃ asarantenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Asarantenāti anupagacchantena. "อุปยะ" คือ ตัณหาและทิฏฐิ ย่อมเข้าถึงอารมณ์โดยการยึดมั่นอย่างมั่นคง "เป็นที่ตั้ง" คือ เป็นที่รองรับ "เป็นที่ยึดมั่น" คือ เป็นเหตุแห่งการเป็นไปโดยการยึดมั่นและพัวพันในอารมณ์นั้น ๆ "เป็นอนุสัย" คือ เป็นราคานุสัยและทิฏฐานุสัย "ถึงที่สุด" คือ ถึงที่สุดแห่งการละ เพราะกิเลสเหล่านั้นพร้อมด้วยวาสนาอันพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นละได้แล้ว มีผู้ท้วงว่า "เมื่อวิญญาณที่ยังไม่ถูกถือเอาในเบื้องต้น ก็ยังไม่ถูกถือเอาอยู่แล้ว เหตุไฉนจึงมีการแสดงธรรมในที่นี้ว่า 'ในที่นี้ วิญญาณถูกถือเอาเพราะเหตุใด'" ในเบื้องต้น เมื่อกล่าวว่า "วิญญาณธาตุและวิญญาณที่ผูกพันด้วยราคะ" ความหลงผิดอาจเกิดขึ้นได้ เพราะการแยกแยะปัจจัยและปัจจยุบบันเป็นเรื่องยาก แต่ในที่นี้ไม่มีโอกาสแห่งความหลงผิดเลย เพราะเป็นการละกิเลสในขันธ์ ๕ โดยไม่จำกัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อแสดงการละกิเลส" เป็นต้น คำว่า "ด้วยกรรมวิญญาณที่ไม่แล่นไปในโอกะ" เป็นตติยาวิภัตติในอรรถอิตถัมภูตลักขณะ "ไม่แล่นไป" คือ ไม่เข้าถึง Paccayaṭṭhenāti ārammaṇādipaccayabhāvena. Nimittaṃ uppattikaṃ. Ārammaṇa…pe… niketanti ārammaṇakaraṇasaṅkhātena nivāsaṭṭhānabhūtena rūpameva niketanti rūpanimittaniketaṃ. "โดยความเป็นปัจจัย" คือ โดยความเป็นปัจจัยมีอารมณ์เป็นต้น "นิมิต" คือ แดนเกิด "อารมณ์...เป็นต้น...นิเกตะ" คือ รูปนั่นเองเป็นนิเกตะ (ที่อยู่) โดยเป็นที่อยู่อาศัยที่ชื่อว่าการทำอารมณ์ จึงเรียกว่า "รูปนิมิตนิเกตะ" Chandarāgassa balavadubbalatāyāti ajjhattakhandhapañcake chandarāgassa balavabhāvena taṃ ‘‘oko’’ti, bahiddhā chasu ārammaṇesu tassa dubbalatāya tāni ‘‘niketa’’nti vuttāni. Idāni yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘samānepi hī’’tiādi vuttaṃ. Okoti vuccati gehameva rattiṭṭhānabhāvato. Niketanti vuccati uyyānādi divāṭṭhānabhāvato. Tato dubbalataro hoti chandarāgo. "โดยความเป็นกำลังและไม่เป็นกำลังของฉันทราคะ" คือ เพราะฉันทราคะมีกำลังในขันธ์ ๕ ภายใน จึงเรียกว่า "โอกะ" และเพราะฉันทราคะไม่มีกำลังในอารมณ์ ๖ ภายนอก จึงเรียกว่า "นิเกตะ" บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวมาแล้วให้ชัดเจน จึงกล่าวว่า "แม้เท่ากัน" เป็นต้น "โอกะ" หมายถึง เรือนอันเป็นที่พักในเวลากลางคืน "นิเกตะ" หมายถึง สวนเป็นต้น อันเป็นที่พักในเวลากลางวัน ฉันทราคะในนิเกตะนั้นย่อมมีกำลังอ่อนกว่า Gehassitasukhenāti gehanissitena cittassa sukhena sukhito sukhappatto hoti. Kiccakaraṇīyesūti khuddakesu ceva mahantesu ca kattabbatthesu. Sayanti attanā. Antoti cittajjhāsaye. "ด้วยความสุขที่อาศัยเรือน" คือ ย่อมเป็นผู้มีความสุข ได้รับความสุขด้วยความสุขแห่งจิตที่อาศัยเรือน "ในกิจที่ควรทำ" คือ ในกิจที่ควรทำทั้งเล็กและใหญ่ ย่อมอยู่ด้วยตนเอง "ภายใน" คือ ในอัธยาศัยแห่งจิต Evaṃrūpoti īdisarūpo. Vaṇṇasaddo viya rūpasaddo rūpāyatanassa viya saṇṭhānassapi vācakoti adhippāyena ‘‘dīgharassa kāḷodātādīsu rūpesū’’ti vuttaṃ. Sukhādīsūti somanassādīsu. Tattha hi ‘‘abhiṇhaṃ somanassito bhaveyya’’nti patthanā siyā. Evaṃsañño nāmāti visayavasena saññāvisesapatthanamāha. Evaṃviññāṇoti pana idha visayamukhena viññāṇavisesapatthanaṃ vadati – ‘‘evaṃnipuṇarūpadassanasamatthaṃ, evaṃpañcapasādapaṭimaṇḍitanissayañca me viññāṇaṃ bhaveyyā’’ti. "มีรูปอย่างนี้" คือ มีรูปเช่นนี้ ด้วยความหมายว่า คำว่า "รูป" เป็นคำที่แสดงถึงสัณฐาน (รูปร่าง) เช่นเดียวกับคำว่า "วรรณะ" ที่แสดงถึงรูปายตนะ (รูปารมณ์) จึงกล่าวว่า "ในรูปทั้งหลายมีรูปยาว รูปสั้น รูปดำ รูปขาว เป็นต้น" "ในสุขเป็นต้น" คือ ในโสมนัสเป็นต้น ในที่นั้น ความปรารถนาว่า "พึงเป็นผู้มีโสมนัสเนือง ๆ" อาจมีได้ "ชื่อว่ามีสัญญาอย่างนี้" คือ กล่าวถึงความปรารถนาสัญญาพิเศษโดยเป็นอารมณ์ ส่วนคำว่า "มีวิญญาณอย่างนี้" ในที่นี้ กล่าวถึงความปรารถนาวิญญาณพิเศษโดยเป็นอารมณ์ว่า "ขอวิญญาณของข้าพเจ้าพึงสามารถเห็นรูปที่ละเอียดอย่างนี้ และพึงมีที่อาศัยอันประดับด้วยปสาทรูป ๕ อย่างนี้" Vaṭṭaṃ purato akurūmānoti loke cittaṃ apatthento. Asiliṭṭhaṃ pubbenāparaṃ asambaddhaṃ. Vadanti etenāti vādo, dosoti āha – ‘‘tuyhaṃ doso’’tiādi. Idheva imasmiṃyeva samāgame. Nibbeṭhehi dosato attānaṃ mocehi. "ไม่ทำวัฏฏะให้มีในเบื้องหน้า" คือ ไม่ปรารถนาจิตในโลก "ไม่ติดขัด" คือ ไม่เกี่ยวข้องกันระหว่างเบื้องต้นกับเบื้องปลาย "ย่อมกล่าวด้วยสิ่งนี้" คือ วาทะ ท่านกล่าวว่า "โทษ" คือ "โทษของท่าน" เป็นต้น "ในที่นี้แหละ" คือ ในการประชุมนี้แหละ "จงแก้" คือ จงปลดเปลื้องตนจากโทษ Hāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. หาลิททิกานิสูตรวัณณนา จบแล้ว 4. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā ๔. หาลิททิกานิสูตรวัณณนาที่ ๒ 4. Cūḷachakkapañheti [Pg.211] mūlapaṇṇāse cūḷataṇhāsaṅkhayasutte (ma. ni. 1.390 ādayo). Mahāsakkapañhepīti mahātaṇhāsaṅkhayasuttepi (ma. ni. 1.396 ādayo). Etanti ‘‘ye te samaṇabrāhmaṇā’’tiādisuttapadaṃ. Taṇhā sammadeva khīyati etthāti taṇhāsaṅkhayo, asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘taṇhāsaṅkhaye nibbāne’’ti. Antaṃ atikkantaniṭṭhāti antarahitaniṭṭhā. Tenāha ‘‘satataniṭṭhā’’ti. Sesapadesūti ‘‘accantayogakkhemino’’tiādīsu. ๔. "ในจุลฉักกปัญหา" คือ ในจุลตัณหาสังขยสูตรในมูลปัณณาสก์ (ม. มู. ๑.๓๙๐ เป็นต้น). "แม้ในมหาสักกปัญหา" คือ แม้ในมหาตัณหาสังขยสูตร (ม. มู. ๑.๓๙๖ เป็นต้น). "คำนี้" คือ บทสูตรว่า "สมณพราหมณ์เหล่าใด" เป็นต้น. "ตัณหาสังขยะ" คือ สภาวะที่ตัณหาย่อมสิ้นไปโดยชอบในนิพพานนี้, ท่านกล่าวว่า "ในนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหา" คือ อสังขตธาตุ. "อันล่วงพ้นที่สุด" คือ อันมีที่สุดอันหายไปแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ถึงที่สุดตลอดกาล". "ในบทที่เหลือ" คือ ในบทว่า "ผู้เกษมจากโยคะอย่างยิ่ง" เป็นต้น. Dutiyahāliddikānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาหาลิดทิกานิสูตรที่ ๒ จบแล้ว. 5. Samādhisuttavaṇṇanā ๕. อรรถกถาสมาธิสูตร. 5. Samādhīti appanāsamādhi, upacārasamādhi vā. Kammaṭṭhānanti samādhipādakaṃ vipassanākammaṭṭhānaṃ. ‘‘Phātiṃ gamissatī’’ti pāṭho. Patthetīti ‘‘aho vata me īdisaṃ rūpaṃ bhaveyyā’’ti. Abhivadatīti taṇhādiṭṭhivasena abhinivesaṃ vadati. Tenāha ‘‘tāya abhinandanāyā’’tiādi. ‘‘Aho piyaṃ iṭṭha’’nti vacībhede asatipi tathā lobhuppāde sati abhivadatiyeva nāma. Tenāha ‘‘vācaṃ abhindanto’’ti. ‘‘Mama ida’’nti attano pariṇāmetvā anaññagocaraṃ viya katvā gaṇhanto ajjhosāya tiṭṭhati nāmāti dassento āha ‘‘gilitvāti pariniṭṭhapetvā gaṇhātī’’ti. ‘‘Abhinandatī’’tiādayo pubbabhāgavasena vuttā, ‘‘uppajjati nandī’’ti dvārappattavasena. Paṭhamehi padehi anusayo, pacchimena pariyuṭṭhānanti keci ‘‘gahaṇaṭṭhena upādāna’’nti katvā. Nābhinandati nābhivadatīti ettha heṭṭhā vuttavipariyāyena attho veditabbo. Na ‘‘iṭṭhaṃ kanta’’nti vadatīti ‘‘iṭṭha’’nti na vadati, ‘‘kanta’’nti na vadati. Nābhivadatiyeva taṇhāya anupādiyattā. ๕. "สมาธิ" คือ อัปปนาสมาธิ หรือ อุปจารสมาธิ. "กรรมฐาน" คือ วิปัสสนากรรมฐานที่เป็นบาทแห่งสมาธิ. บทว่า "จักถึงความเจริญ" ดังนี้. "ย่อมปรารถนา" คือ "โอหนอ รูปเช่นนี้พึงมีแก่เรา". "ย่อมกล่าวสรรเสริญ" คือ ย่อมกล่าวถึงความยึดมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเพลินนั้น" เป็นต้น. แม้ไม่มีความแตกต่างแห่งถ้อยคำว่า "โอ สิ่งนี้เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ" แต่เมื่อโลภะเกิดขึ้นอย่างนั้น ก็ชื่อว่าย่อมกล่าวสรรเสริญนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยไม่เปล่งวาจา". เพื่อแสดงว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา" คือ ย่อมยึดมั่นและพัวพันอยู่ โดยทำให้เป็นของตน เหมือนทำให้เป็นอารมณ์ที่ไม่ใช่ของผู้อื่น, ท่านจึงกล่าวว่า "กลืนกินแล้ว" คือ ยึดถือโดยทำให้เบ็ดเสร็จ. คำว่า "ย่อมเพลิน" เป็นต้น กล่าวไว้โดยเป็นส่วนเบื้องต้น, คำว่า "ความเพลินย่อมเกิดขึ้น" กล่าวไว้โดยเป็นส่วนที่ถึงทวาร. บางท่านกล่าวว่า "ด้วยบทแรกๆ เป็นอนุสัย, ด้วยบทหลังเป็นปริยุฏฐาน" โดยถือว่า "อุปาทานคือการยึดมั่น". ในคำว่า "ไม่เพลิน ไม่กล่าวสรรเสริญ" นี้ พึงทราบความหมายโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ข้างต้น. "ไม่กล่าวว่า 'เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ' " คือ ไม่กล่าวว่า "เป็นที่รัก", ไม่กล่าวว่า "เป็นที่พอใจ". ย่อมไม่กล่าวสรรเสริญเลย เพราะตัณหาไม่ยึดมั่น. Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสมาธิสูตร จบแล้ว. 6. Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā ๖. อรรถกถาปฏิสัลลาณสูตร. 6. Ñatvā [Pg.212] āhāti ‘‘sati kāyaviveke cittaviveko, tasmiṃ sati upadhiviveko ca imesaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti ñatvā āha. ๖. "รู้แล้วจึงกล่าว" คือ รู้แล้วจึงกล่าวว่า "เมื่อกายวิเวกมีอยู่ จิตวิเวกย่อมมี, เมื่อจิตวิเวกนั้นมีอยู่ อุปธิวิเวกย่อมมี, สิ่งเหล่านี้ควรได้". Paṭisallāṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปฏิสัลลาณสูตร จบแล้ว. 7. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā ๗. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตร. 7. Gahaṇena uppannaṃ paritassananti khandhapañcake ‘‘ahaṃ mamā’’ti gahaṇena uppannaṃ taṇhāparitassanaṃ diṭṭhiparitassanañca. Aparitassananti paritassanābhāvaṃ, paritassanapaṭipakkhaṃ vā. Ahu vata metaṃ balayobbanādi. Kammaviññāṇanti vipariṇāmārammaṇaṃ taṇhādiṭṭhisahagataṃ viññāṇaṃ tadanuvatti ca. Anuparivatti nāma taṃ ārammaṇaṃ katvā pavatti. Tenāha ‘‘vipariṇāmārammaṇacittato’’ti. Akusaladhammasamuppādāti taṇhāya aññākusaladhammasamuppādā. Pariyādiyitvāti khepetvā, tassa pavattituṃ okāsaṃ adatvā. Sauttāsoti taṇhādiṭṭhivasena sauttāso. Gaṇhitvāti taṇhādiṭṭhiggāhehi gahetvā tesañceva vasena paritassako. Rūpabhedānuparivatti cittaṃ na hoti. Vaṭṭatīti sabbākārena vattuṃ yuttanti attho. ๗. ความกระวนกระวายที่เกิดขึ้นด้วยการยึดมั่น หมายถึง ความกระวนกระวายเพราะตัณหาและความกระวนกระวายเพราะทิฏฐิที่เกิดขึ้นด้วยการยึดมั่นว่า “เรา” “ของเรา” ในขันธ์ ๕. อปริตัสสนะ หมายถึง ความไม่มีความกระวนกระวาย หรือเป็นปฏิปักษ์ต่อความกระวนกระวาย. “อโห! กำลังและวัยเป็นต้นของเรานี้หนอ.” กรรมวิญญาณ หมายถึง วิญญาณที่มีความแปรปรวนเป็นอารมณ์ ประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิ และธรรมที่ดำเนินไปตามวิญญาณนั้น. คำว่า อนุปรวัตติ (ดำเนินไปตาม) หมายถึง การดำเนินไปโดยทำสิ่งนั้นให้เป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะจิตมีอารมณ์คือความแปรปรวน”. อกุสลธรรมสมุปปาทะ หมายถึง การเกิดขึ้นแห่งอกุสลธรรมอื่นจากตัณหา. ปริยาทิยิตวา (กำจัดเสีย) หมายถึง ทำให้สิ้นไป, ไม่เปิดโอกาสให้สิ่งนั้นดำเนินไปได้. เสาตตาสะ (มีความสะดุ้ง) หมายถึง มีความสะดุ้งด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ. คัณหิตวา (ยึดถือแล้ว) หมายถึง ยึดถือด้วยการยึดถือด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ และเป็นผู้กระวนกระวายด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐินั้นนั่นเอง. จิตไม่ดำเนินไปตามความแตกดับแห่งรูป. วัฏฏติ (ควร) หมายถึง ควรกล่าวโดยประการทั้งปวง. Upādāparitassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตร จบแล้ว. 8. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā ๘. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตรที่ ๒ 8. Taṇhāmānadiṭṭhivasena desanā katā ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti desanāya āgatattā. Catūsu suttesūti pañcamādīsu catūsu suttesu. Catutthe pana vivaṭṭameva kathitaṃ. ๘. การแสดงธรรมนี้ทำไปโดยอาศัยตัณหา มานะ และทิฏฐิ เพราะมาในการแสดงว่า “นั่นของเรา, เราเป็นนั่น, นั่นเป็นอัตตาของเรา”. ในสูตร ๔ สูตร หมายถึง ในสูตร ๔ สูตรมีสูตรที่ ๕ เป็นต้น. ส่วนในสูตรที่ ๔ นั้น กล่าวถึงแต่วิวัฏฏะเท่านั้น. Dutiyaupādāparitassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอุปาทาปริตัสสนาสูตรที่ ๒ จบแล้ว. 9. Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā ๙. อรรถกถากาลัตตยานิจจสูตร 9. Yadi [Pg.213] atītānāgataṃ etarahi natthibhāvato aniccaṃ, paccuppannampi tadā natthīti ko pana vādo tassa aniccatāya, paccuppannamhi kathāva kā udayabbayaparicchinnattā tassa. Vuttañhetaṃ ‘‘nibbattā ye ca tiṭṭhanti, āragge sāsapūpamā’’ti (mahāni. 10). ๙. หากอดีตและอนาคตเป็นอนิจจะเพราะไม่มีอยู่ในปัจจุบันนี้แล้วไซร้, เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ปัจจุบันก็ไม่มี, จะกล่าวอะไรถึงความเป็นอนิจจะของปัจจุบันนั้นเล่า, ในปัจจุบันนั้นจะมีการกล่าวอะไรเล่า เพราะปัจจุบันนั้นถูกกำหนดด้วยการเกิดขึ้นและเสื่อมไป. ข้อนี้ท่านกล่าวไว้แล้วว่า “ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นและตั้งอยู่ เปรียบเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดบนปลายเหล็กแหลม” (มหา. ๑๐). Kālattayaaniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากาลัตตยานิจจสูตร จบแล้ว. 10-11. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā อรรถกถากาลัตตยทุกขสูตรเป็นต้น ที่ ๑๐-๑๑ 10-11. Tathārūpenevāti yathārūpeneva puggalajjhāsayena navamaṃ suttaṃ kathitaṃ, tathārūpenevāti. Te kira bhikkhū atītānāgataṃ ‘‘dukkha’’nti sallakkhetvā, tathā ‘‘anattā’’ti sallakkhetvā paccuppanne kilamiṃsu. ‘‘Atha nesa’’ntiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayena vattabbaṃ. คำว่า ตถาโรเปเนวะ (ด้วยอัธยาศัยเช่นนั้นนั่นเอง) หมายถึง สูตรที่ ๙ ตรัสไว้ด้วยอัธยาศัยของบุคคลเช่นนั้นนั่นเอง. ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้นกำหนดอดีตและอนาคตว่าเป็นทุกข์ และกำหนดว่าเป็นอนัตตาแล้ว ก็ลำบากในปัจจุบัน. คำว่า “อถ เนสํ” (เมื่อเป็นเช่นนั้นแก่ภิกษุเหล่านั้น) เป็นต้นทั้งหมด พึงกล่าวตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้น. Kālattayadukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากาลัตตยทุกขสูตรเป็นต้น จบแล้ว. Nakulapituvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานกุลปิตุวรรค จบแล้ว. 2. Aniccavaggo ๒. อนิจจวรรค 1-10. Aniccādisuttavaṇṇanā อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๑๐ 12-21. Pucchāvasikaṃ ānandattherassa pucchāvasena desitattā. สูตรที่ ๑๒-๒๑ เป็นปุจฉาวสิกะ (มีคำถามเป็นเหตุ) เพราะตรัสโดยอาศัยคำถามของพระอานนทเถระ. Aniccādisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอนิจจสูตรเป็นต้น จบแล้ว. Aniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอนิจจวรรค จบแล้ว. 3. Bhāravaggo ๓. ภารวรรค 1. Bhārasuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถาภารสูตร 22. Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Parihārabhāriyaṭṭhenāti parihārassa bhāriyabhāvena garutarabhāvena. Vuttameva atthaṃ [Pg.214] pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘etesañhī’’tiādimāha. Tattha yasmā etāni ṭhānagamanādīni rūpārūpadhammānaṃ paṅgulajaccandhānaṃ viya aññamaññūpassayavasena ijjhanti, na paccekaṃ, tasmā ‘‘etesa’’nti avisesavacanaṃ kataṃ. Puggalanti khandhasantānaṃ vadati. Khandhasantāno hi avicchedena pavattamāno yāva parinibbānā khandhabhāraṃ vahanto viya loke khāyati tabbinimuttassa sattassa abhāvato. Tenāha ‘‘puggalo’’tiādi. Bhārahāroti jātoti bhārahāro nāma jāto. ๒๒. ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นอารมณ์แห่งอุปาทาน ชื่อว่า อุปาทานขันธ์. ด้วยอรรถว่าหนักในการบริหาร หมายถึง ด้วยความเป็นของหนัก ด้วยความเป็นของหนักยิ่งแห่งการบริหาร. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแหละปรากฏ จึงกล่าวคำว่า “เอเตสญฺหิ” (เพราะว่าสิ่งเหล่านี้) เป็นต้น. ในคำนั้น เพราะการยืน การเดิน เป็นต้นเหล่านี้ ย่อมสำเร็จด้วยการอาศัยกันและกันของรูปธรรมและอรูปธรรม เหมือนคนง่อยและคนตาบอดแต่กำเนิด ไม่ใช่สำเร็จโดยลำพังแต่ละอย่าง, เพราะเหตุนั้น จึงใช้คำว่า “เอเตสํ” (ของสิ่งเหล่านี้) ซึ่งเป็นคำที่ไม่เจาะจง. คำว่า บุคคล หมายถึง ขันธสันดาน. ก็ขันธสันดานที่ดำเนินไปไม่ขาดสาย ย่อมปรากฏในโลกเหมือนแบกภาระคือขันธ์ไปจนกว่าจะปรินิพพาน เพราะไม่มีสัตว์ที่พ้นจากขันธ์นั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “บุคคล” เป็นต้น. คำว่า ภารหาโร (ผู้แบกภาระ) คือ ผู้ที่เกิดมาแล้วชื่อว่าเป็นผู้แบกภาระ. Punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo, taṃ phalaṃ arahati, tattha niyuttāti vā ponobhavikā. Tabbhāvasahagataṃ yathā ‘‘sanidassanā dhammā’’ti, na saṃsaṭṭhasahagataṃ, nāpi ārammaṇasahagataṃ. ‘‘Tatra tatrā’’ti yaṃ yaṃ uppattiṭṭhānaṃ, rūpādiārammaṇaṃ vā patvā tatratatrābhinandinī. Tenāha ‘‘upapattiṭṭhāne vā’’tiādi. Pañcakāmaguṇikoti pañcakāmaguṇārammaṇo. Rūpārūpūpapattibhave rāgo rūpārūpabhavarāgo. Jhānanikanti jhānasaṅkhāte kammabhave rāgo. Sassatādiṭṭhīti bhavadiṭṭhi, taṃsahagato rāgo. Ayanti rāgo bhavataṇhā nāma. Ucchedadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi nāma, taṃsahagato chandarāgo vibhavataṇhā nāma. Esa puggalo khandhabhāraṃ ādiyati taṇhāvasena paṭisandhiggahaṇato. ‘‘Asesamettha taṇhā virajjati palujjati nirujjhati pahīyatī’’tiādinā sabbapadāni nibbānavaseneva veditabbānīti āha ‘‘sabbaṃ nibbānasseva vevacana’’nti. การกระทำภพใหม่ ชื่อว่า ภพใหม่, หรือว่า โปโนภวิกา (นำไปสู่ภพใหม่) หมายถึง ควรแก่ผลนั้น, หรือประกอบอยู่ในผลนั้น. คำว่า ตัพภาวสหคตะ (ประกอบด้วยความเป็นเช่นนั้น) เหมือนคำว่า “ธรรมทั้งหลายมีรูปปรากฏ” ไม่ใช่ประกอบด้วยการคลุกเคล้ากัน, ไม่ใช่ประกอบด้วยอารมณ์. คำว่า “ตตฺร ตตฺรา” (ในภพนั้นๆ) หมายถึง ยินดีในภพนั้นๆ โดยเข้าถึงภพที่เกิดใดๆ หรืออารมณ์มีรูปเป็นต้นใดๆ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสคำว่า “หรือในภพที่เกิด” เป็นต้น. ปัญจกามคุณิกะ (มีกามคุณ ๕) หมายถึง มีกามคุณ ๕ เป็นอารมณ์. ราคะในภพที่เกิดเป็นรูปและอรูป ชื่อว่า รูปารูปภวราคะ. ฌานนิกะ (ประกอบด้วยฌาน) หมายถึง ราคะในกรรมภพที่ชื่อว่าฌาน. สัสสตทิฏฐิ (ทิฏฐิว่าเที่ยง) หมายถึง ภวทิฏฐิ, ราคะที่ประกอบด้วยทิฏฐินั้น. ราคะนี้ ชื่อว่า ภวตัณหา. อุจเฉททิฏฐิ (ทิฏฐิว่าขาดสูญ) ชื่อว่า วิภวทิฏฐิ, ฉันทราคะที่ประกอบด้วยทิฏฐินั้น ชื่อว่า วิภวตัณหา. บุคคลนี้ย่อมรับภาระคือขันธ์ เพราะมีการถือปฏิสนธิด้วยอำนาจตัณหา. คำว่า “ตัณหาในขันธ์นี้ย่อมคลายกำหนัด ย่อมสลายไป ย่อมดับไป ย่อมละไป” เป็นต้น พึงทราบว่าบททั้งหมดนั้นเป็นไปโดยอำนาจแห่งนิพพานเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของนิพพานนั่นเอง”. Bhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาภารสูตร จบแล้ว. 2. Pariññasuttavaṇṇanā ๒. อรรถกถาปริญญาสูตร 23. Parijānitabbeti pahānapariññāya parijānitabbe. Tathā parijānanañca tattha chandarāgappahānaṃ, tesaṃ atikkamoti āha ‘‘samatikkamitabbeti attho’’ti. Accantapariññanti nibbānaṃ vadati. Tenāha ‘‘samatikkamanti attho’’ti. ๒๓. คำว่า ปริชานิตัพเพ (พึงกำหนดรู้) หมายถึง พึงกำหนดรู้ด้วยปหานปริญญา (การกำหนดรู้เพื่อละ). และการกำหนดรู้เช่นนั้น คือการละฉันทราคะในสิ่งเหล่านั้น, การก้าวล่วงสิ่งเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงก้าวล่วง” ดังนี้. คำว่า อัจจันตปริญญา (การกำหนดรู้โดยเด็ดขาด) ตรัสหมายถึง นิพพาน. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “หมายถึงการก้าวล่วง” ดังนี้. Pariññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปริญญาสูตร จบแล้ว. 3. Abhijānasuttavaṇṇanā ๓. อรรถกถาอภิชานสูตร 24. Ñātapariññā [Pg.215] kathitā ‘‘abhivisiṭṭhāya paññāya jānana’’nti katvā. Dutiyapadenāti ‘‘parijāna’’nti padena. Tatiyacatutthehīti ‘‘virājayaṃ pajaha’’nti padehi. ๒๔. ญาตปริญญา (การกำหนดรู้ด้วยการรู้) ตรัสไว้โดยทำความหมายว่า “การรู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง”. ด้วยบทที่สอง หมายถึง ด้วยบทว่า “ปริชานะ” (กำหนดรู้). ด้วยบทที่สามและสี่ หมายถึง ด้วยบทว่า “วิราชยัง ปชหัง” (ทำให้คลายกำหนัด ละเสีย). Abhijānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอภิชานสูตร จบแล้ว. 4-9. Chandarāgasuttādivaṇṇanā อรรถกถาฉันทราคสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๙ 25-30. Dhātusaṃyutte vuttanayeneva veditabbāni, kevalañhi ettha khandhavasena desanā āgatā, tattha dhātuvasenāti ayameva viseso. Cattāri saccāni kathitāni assādādīnavanissaraṇavasena desanāya pavattattā. สูตรที่ ๒๕-๓๐ พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้ในธาตุสังยุตต์, ความแตกต่างกันมีเพียงว่า ในที่นี้การแสดงธรรมมาโดยอาศัยขันธ์, ส่วนในธาตุสังยุตต์มาโดยอาศัยธาตุ. อริยสัจ ๔ ตรัสไว้แล้ว เพราะการแสดงธรรมดำเนินไปโดยอาศัยอัสสาทะ (ความพอใจ), อาทีนวะ (โทษ), และนิสสรณะ (ทางออก). Chandarāgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายฉันทราคสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 10. Aghamūlasuttavaṇṇanā ๑๐. คำอธิบายอฆมูลสูตร 31. Aghaṃ vuccati pāpaṃ, aghanimittatāya aghaṃ dukkhaṃ. Idañhi dukkhaṃ nāma visesato pāpahetukaṃ kammaphalasaññitaṃ. Tathā vaṭṭadukkhaṃ avijjātaṇhāmūlakattā. Aghassa nimittatāya aghaṃ dukkhaṃ. Vaṭṭānusārī mahājano hi dukkhābhibhūto tassa patikāraṃ maññamāno taṃ taṃ karotīti. ๓๑. อฆะ หมายถึง บาป เพราะเป็นเหตุแห่งบาป อฆะจึงหมายถึงทุกข์ ก็ทุกข์นี้แล โดยเฉพาะอย่างยิ่งมีบาปเป็นเหตุ มีชื่อว่าผลของกรรม อนึ่ง ทุกข์ในวัฏฏะมีอวิชชาและตัณหาเป็นมูลเหตุ เพราะเป็นเครื่องหมายแห่งอฆะ อฆะจึงหมายถึงทุกข์ ก็มหาชนผู้ดำเนินไปในวัฏฏะ ถูกทุกข์ครอบงำแล้ว ย่อมสำคัญว่าสิ่งนั้นๆ เป็นเครื่องเยียวยา จึงกระทำสิ่งนั้นๆ Aghamūlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายอฆมูลสูตร จบแล้ว. 11. Pabhaṅgusuttavaṇṇanā ๑๑. คำอธิบายปภังคสูตร 32. Pabhijjanasabhāvanti khaṇe khaṇe pabhaṅgusabhāvaṃ. ๓๒. ปภิชชนสภาวะ หมายถึง มีสภาวะแตกสลายไปในขณะๆ Pabhaṅgusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายปภังคสูตร จบแล้ว. Bhāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายภารวรรค จบแล้ว. 4. Natumhākaṃvaggo ๔. นตุหมากังวรรค 1. Natumhākaṃsuttavaṇṇanā ๑. คำอธิบายนตุหมากังสูตร 33. Chandarāgappahānenāti [Pg.216] tappaṭibaddhassa chandarāgassa pajahanena. Dabbādi pākatikatiṇaṃ pākaṭamevāti apākaṭaṃ dassetuṃ tālanāḷikerādi dassitaṃ, tiṇakaṭṭhānaṃ vā bhedadassanatthaṃ. Piyālo phārusakaṃ. ๓๓. ด้วยการละฉันทราคะ หมายถึง ด้วยการละฉันทราคะที่ผูกพันอยู่กับสิ่งนั้น หญ้าทับพะเป็นต้น เป็นหญ้าธรรมดา เป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว เพื่อแสดงสิ่งที่ไม่ปรากฏ จึงแสดงต้นตาล ต้นมะพร้าวเป็นต้น หรือเพื่อแสดงความแตกต่างของประเภทหญ้าและไม้ ปิยาล หมายถึง ต้นพารุสกะ Natumhākaṃsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายนตุหมากังสูตร จบแล้ว. 3. Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā ๓. คำอธิบายอัญญตรภิกขุสูตร 35. Yadi rūpaṃ anusetīti rūpadhamme ārabbha yadi rāgādayo anusayanavasena pavattanti. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tena rāgādinā taṃsamaṅgīpuggalo saṅkhātabbataṃ ‘‘ratto duṭṭho’’tiādinā voharitabbataṃ upagacchatīti. Tenāha ‘‘kāmarāgādīsū’’tiādi. Abhūtenāti ajātena anusayavasena appavattena. Anusayasīsena hettha abhibhavaṃ vadati. Yato ‘‘ratto duṭṭho mūḷhoti saṅkhaṃ na gacchatī’’ti vuttaṃ. Nippariyāyato hi maggavajjhakilesā anusayo. ๓๕. ถ้ากิเลสย่อมนอนเนื่องในรูป หมายถึง ถ้ากิเลสมีราคะเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอาการนอนเนื่อง อาศัยรูปธรรม บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับด้วยกิเลสเหล่านั้น หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยกิเลสเหล่านั้น ย่อมถึงซึ่งความเป็นผู้ควรนับ ควรเรียกขานด้วยคำว่า ‘ผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย’ เป็นต้น ด้วยกิเลสมีราคะเป็นต้นนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ในกามราคะเป็นต้น’ เป็นต้น ด้วยกิเลสที่ไม่มีอยู่ หมายถึง ด้วยกิเลสที่ยังไม่เกิด ยังไม่เป็นไปโดยอาการนอนเนื่อง ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคตรัสถึงการครอบงำด้วยหัวข้อแห่งอนุสัย เพราะเหตุที่ตรัสว่า ‘ย่อมไม่ถึงซึ่งการนับว่า ผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย ผู้หลง’ โดยปรมัตถ์ กิเลสที่พึงละด้วยมรรคเท่านั้นเป็นอนุสัย Aññatarabhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายอัญญตรภิกขุสูตร จบแล้ว. 4. Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā ๔. คำอธิบายทุติยอัญญตรภิกขุสูตร 36. Taṃ anusayitaṃ rūpanti taṃ rāgādinā anusayitaṃ rūpaṃ marantena anusayena anumarati. Tena vuttaṃ ‘‘na hī’’tiādi. Yena anusayena marantena taṃ anumarati. Tena saṅkhaṃ gacchatīti tathābhūtato tena ‘‘ratto’’tiādivohāraṃ labhati. Yena anusayena kāraṇabhūtena anumīyati, tena. ๓๖. รูปที่กิเลสนอนเนื่องอยู่นั้น หมายถึง รูปที่กิเลสมีราคะเป็นต้นนอนเนื่องอยู่นั้น ย่อมตายไปพร้อมกับอนุสัยที่ตายไป เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ไม่เลย’ เป็นต้น ด้วยอนุสัยใดที่ตายไป รูปนั้นย่อมตายตามไปด้วยอนุสัยนั้น บุคคลนั้นย่อมถึงซึ่งการนับด้วยกิเลสเหล่านั้น หมายถึง เพราะเป็นผู้มีสภาพเช่นนั้น จึงได้รับคำเรียกขานว่า ‘ผู้กำหนัด’ เป็นต้น ด้วยกิเลสเหล่านั้น ด้วยอนุสัยใดที่เป็นเหตุให้ถูกอนุมานได้ ด้วยอนุสัยนั้น Dutiyaaññatarabhikkhusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายทุติยอัญญตรภิกขุสูตร จบแล้ว. 5-6. Ānandasuttādivaṇṇanā คำอธิบายอานันทสูตรเป็นต้น ที่ ๕-๖ 37-38. Ṭhitiyā [Pg.217] ṭhitikkhaṇena sahitaṃ ṭhitaṃ. Ṭhitassa aññathattanti uppādakkhaṇato aññathābhāvo. Paññāyatīti upalabbhati. Paccayavasena dharamānattā eva jīvamānassa jīvitindriyavasena jarā paññāyati uppādakkhaṇato aññathattappattiyā. Vuttameva atthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ṭhitī’’tiādi vuttaṃ. Jīvi…pe… nāmaṃ. Tathā hi abhidhamme (dha. sa. 19) ‘‘āyu ṭhitī’’ti niddiṭṭhaṃ. Aññathattanti jarāya nāmanti sambandho. ๓๗-๓๘. คำว่า ฐิตัง หมายถึง สภาวะที่ตั้งอยู่พร้อมด้วยขณะแห่งฐิติของฐิติ. ความแปรปรวนแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่ หมายถึง ความเป็นอย่างอื่นจากขณะแห่งการเกิดขึ้น. ย่อมปรากฏ หมายถึง ย่อมถูกรู้ได้. เพราะเป็นไปตามปัจจัยนั่นเอง ชราจึงปรากฏแก่ผู้มีชีวิตอยู่โดยอาศัยชีวิตินทรีย์ ด้วยการถึงซึ่งความเป็นอย่างอื่นจากขณะแห่งการเกิดขึ้น. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสคำว่า ‘ฐิติ’ เป็นต้น. คำว่า ชีวิต...เป็นต้น... เป็นชื่อ (ของฐิติ). ดังที่แสดงไว้ในอภิธรรม (ธ.ส. ๑๙) ว่า ‘อายุ คือ ฐิติ’. ความแปรปรวน หมายถึง ชื่อว่าชรา เป็นการเชื่อมโยงกัน. Tīṇi lakkhaṇāni honti saṅkhatasabhāvalakkhaṇato. Yo koci rūpadhammo vā arūpadhammo vā lokiyo vā lokuttaro vā saṅkhāro. Saṅkhāro, na lakkhaṇaṃ uppādādisabhāvattā. Lakkhaṇaṃ, na saṅkhāro uppādādirahitattā. Na ca…pe… sakkā saṅkhāradhammattā lakkhaṇassa. Nāpi lakkhaṇaṃ vinā saṅkhāro paññāpetuṃ sakkā saṅkhārabhāvena. Tenāha ‘‘lakkhaṇenā’’tiādi. Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Tattha lakkhaṇanti kāḷarattasabalādibhāvalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti ‘‘ayaṃ asukassa gāvī’’ti. ลักษณะ ๓ ประการ ย่อมมีโดยลักษณะแห่งสภาพสังขตะ รูปธรรมหรืออรูปธรรมใดๆ ก็ตาม ที่เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระ ย่อมเป็นสังขาร สังขาร ไม่ใช่ลักษณะ เพราะมีสภาพมีการเกิดขึ้นเป็นต้น ลักษณะ ไม่ใช่สังขาร เพราะปราศจากการเกิดขึ้นเป็นต้น และไม่สามารถแสดงลักษณะได้หากปราศจากสังขาร เพราะลักษณะเป็นสังขารธรรม และก็ไม่สามารถแสดงสังขารได้หากปราศจากลักษณะ โดยความเป็นสังขาร เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ด้วยลักษณะ’ เป็นต้น บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวมาแล้วให้ชัดเจนด้วยอุปมา จึงตรัสคำว่า ‘เหมือน’ เป็นต้น ในที่นั้น ลักษณะ หมายถึง ลักษณะแห่งความเป็นสีดำ สีแดง สีด่างเป็นต้น ย่อมปรากฏว่า ‘แม่โคตัวนี้เป็นของคนชื่อนั้น’ Evaṃ saṅkhāropi paññāyati sabhāvato upadhārentassa uppādalakkhaṇampi uppādāvatthāti katvā. Kālasaṅkhātoti uppajjamānakālasaṅkhāto. Tassa saṅkhārassa. Khaṇopīti uppādakkhaṇopi paññāyati. Uppādopīti uppādalakkhaṇopi. Jarālakkhaṇanti uppannajīraṇalakkhaṇaṃ, taṃ ‘‘ṭhitassa aññathatta’’nti vuttaṃ. ‘‘Bhaṅgakkhaṇe saṅkhāropi taṃlakkhaṇampi kālasaṅkhāto tassa khaṇopi paññāyatī’’ti pāṭho. Keci pana ‘‘jarāpī’’ti padampettha pakkhipanti. Evañca vadanti ‘‘na hi tasmiṃ khaṇe taruṇo hutvā saṅkhāro bhijjati, atha kho jiyyamāno mahallako viya jiṇṇo eva hutvā bhijjatī’’ti, bhaṅgeneva pana jarā abhibhuyyati khaṇassa atiittarabhāvato na sakkā paññāpetuṃ ṭhitiyāti tesaṃ adhippāyo. Tānīti arūpadhammānaṃ tīṇi lakkhaṇāni. Atthikkhaṇanti arūpadhammavijjamānakkhaṇaṃ, uppādakkhaṇanti adhippāyo. Sabbadhammānanti sabbesaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhitiyā na bhavitabbaṃ. Tassevāti tassā eva ṭhitiyā. Tamatthanti jarālakkhaṇassa paññāpetuṃ asakkuṇeyyabhāvaṃ. Aññe pana ‘‘santativasena ṭhānaṃ ṭhitī’’ti vadanti, tayidaṃ [Pg.218] akāraṇaṃ aṭṭhānaṃ. Yasmā sutte ‘‘ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti uppādavayehi nibbisesena ṭhitiyā jotitattā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Apica yathā dhammassa uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā, aññathā uppajjamānameva bhijjatīti āpajjati, evaṃ bhaṅgāvatthāyapi bhinnā bhaṅgābhimukhāvatthā icchitabbā. Na hi abhaṅgābhimukho bhijjati. Na cettha sakkā uppādābhimukhāvatthaṃ parikappetuṃ tadā tassa aladdhattalābhattā. Ayaṃ visesoti ṭhitikkhaṇo nāma rūpadhammānaṃyeva, na arūpadhammānanti ayaṃ īdiso viseso. Ācariyamati nāma tasseva ācariyassa mati, sā sabbadubbalāti āha ‘‘tasmā’’tiādi. สังขารก็ย่อมปรากฏแก่ผู้พิจารณาโดยสภาพอย่างนั้นเหมือนกัน โดยถือว่าแม้ลักษณะแห่งการเกิดขึ้นก็เป็นสภาพแห่งการเกิดขึ้น ที่นับว่าเป็นกาล หมายถึง ที่นับว่าเป็นกาลแห่งการเกิดขึ้น แห่งสังขารนั้น แม้ขณะ หมายถึง แม้ขณะแห่งการเกิดขึ้นก็ย่อมปรากฏ แม้การเกิดขึ้น หมายถึง แม้ลักษณะแห่งการเกิดขึ้น ลักษณะแห่งชรา หมายถึง ลักษณะแห่งการแก่ไปที่เกิดขึ้นแล้ว ซึ่งตรัสไว้ว่า ‘ความแปรปรวนแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่’ บทว่า ‘ในขณะแห่งการแตกสลาย สังขารก็ดี ลักษณะนั้นก็ดี ที่นับว่าเป็นกาล แม้ขณะของสังขารนั้นก็ย่อมปรากฏ’ แต่บางพวกก็เพิ่มบทว่า ‘แม้ชรา’ เข้าไปในที่นี้ และกล่าวอย่างนี้ว่า ‘สังขารไม่ได้แตกสลายไปในขณะนั้นโดยเป็นของหนุ่ม แต่ย่อมแตกสลายไปโดยเป็นของแก่ชรา เหมือนคนแก่’ แต่ชรานั้นถูกการแตกสลายครอบงำไป เพราะขณะนั้นสั้นเกินไป จึงไม่สามารถแสดงชราได้ในฐิติ นี้เป็นความเห็นของพวกเขา สิ่งเหล่านั้น หมายถึง ลักษณะ ๓ ประการของอรูปธรรม ขณะแห่งการมีอยู่ หมายถึง ขณะแห่งการมีอยู่ของอรูปธรรม คือ ขณะแห่งการเกิดขึ้น ของธรรมทั้งปวง หมายถึง ฐิติของรูปธรรมและอรูปธรรมทั้งปวงไม่ควรมี ของสิ่งนั้นนั่นเอง หมายถึง ของฐิตินั้นนั่นเอง เนื้อความนั้น หมายถึง ความที่ลักษณะแห่งชราไม่สามารถแสดงได้ แต่บางพวกกล่าวว่า ‘ฐิติ คือ การตั้งอยู่โดยกระแส’ คำกล่าวนี้ไม่มีเหตุผล ไม่ถูกต้อง เพราะในพระสูตรตรัสว่า ‘ความแปรปรวนแห่งสภาวะที่ตั้งอยู่ย่อมปรากฏ’ โดยแสดงฐิติไม่ต่างจากอุปปาทะและวยะ สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นได้กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว อนึ่ง เหมือนอย่างที่ปรารถนาว่าสภาพแห่งการแตกสลายต่างจากสภาพแห่งการเกิดขึ้นของธรรม มิฉะนั้นจะพึงถึงว่าธรรมที่กำลังเกิดขึ้นนั่นเองย่อมแตกสลายไป ฉันใด สภาพที่มุ่งหน้าสู่การแตกสลายที่ต่างจากสภาพแห่งการแตกสลายก็พึงปรารถนาฉันนั้น เพราะสิ่งที่ไม่มุ่งหน้าสู่การแตกสลายย่อมไม่แตกสลายไป และในที่นี้ไม่สามารถกำหนดสภาพที่มุ่งหน้าสู่การเกิดขึ้นได้ เพราะในขณะนั้นยังไม่ได้รับความเป็นอัตตาของสิ่งนั้น ความพิเศษนี้ หมายถึง ขณะแห่งฐิติมีเฉพาะรูปธรรมเท่านั้น ไม่ใช่ของอรูปธรรม นี้เป็นความพิเศษเช่นนี้ ความเห็นของอาจารย์ หมายถึง ความเห็นของอาจารย์นั้น ความเห็นนั้นอ่อนแอที่สุด เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ เป็นต้น Ānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. คำอธิบายอานันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 7-10. Anudhammasuttādivaṇṇanā คำอธิบายอนุธรรมสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๑๐ 39-42. Apāyadukkhe sakalasaṃsāradukkhe ca patituṃ adatvā dhāraṇaṭṭhena dhammo, maggaphalanibbānāni. Tadanulomikā cassa pubbabhāgapaṭipadāti āha ‘‘dhammānudhammapaṭipannassā’’tiādi. ‘‘Nibbidābahulo’’ti aṭṭhakathāyaṃ paduddhāro kato, pāḷiyaṃ pana ‘‘nibbidābahulaṃ vihareyyā’’ti āgataṃ. Ukkaṇṭhanabahuloti sabbabhavesu ukkaṇṭhanabahulo. Tīhi pariññāhīti ñātatīraṇappahānapariññāhi. Parijānātīti tebhūmakadhamme paricchijja jānāti, vipassanaṃ ussukkāpeti. Parimuccati sabbasaṃkilesato ‘‘maggo pavattito parimuccatī’’ti vuttattā. Tathāti iminā ito paresu tīsu maggo hotīti dasseti. Idhāti imasmiṃ sutte. Aniyamitāti aggahitā. Tesu niyamitā ‘‘aniccānupassī’’tiādivacanato. Sāti anupassanā. Tattha niyamitavasenevāti idaṃ lakkhaṇavacanaṃ yathā ‘‘yadi me byādhayo bhaveyyuṃ, dātabbamidamosadha’’nti. Na hi sakkā etissā eva anupassanāya vasena sammasanācāraṃ matthakaṃ pāpetunti. ๓๙-๔๒. ธรรมะ คือ มรรค ผล นิพพาน ย่อมทรงไว้ไม่ให้ตกไปในทุกข์ในอบายและทุกข์ในสังสารวัฏทั้งปวง และปฏิปทาเบื้องต้นที่คล้อยตามธรรมนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า "ของผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม" เป็นต้น คำว่า "นิพพิทาพหุโล" เป็นการยกบทขึ้นมาในอรรถกถา แต่ในบาลีมาว่า "นิพพิทาพหุลํ วิหเรยฺยา" (พึงอยู่ด้วยความเบื่อหน่ายมาก) คำว่า "อุกกัณฐนพหุโล" (เบื่อหน่ายมาก) คือ เบื่อหน่ายมากในภพทั้งปวง ด้วยปริญญาสามอย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา คำว่า "ปริชานาติ" (ย่อมกำหนดรู้) คือ ย่อมกำหนดรู้ธรรมอันเป็นไตรภูมิ และย่อมเร่งเร้าวิปัสสนา ย่อมหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "มรรคดำเนินไปแล้ว ย่อมหลุดพ้น" คำว่า "ตถา" (อย่างนั้น) นี้ แสดงว่า มรรคย่อมมีในสามบทที่เหลือจากนี้ คำว่า "อิทะ" (ในโลกนี้) คือ ในพระสูตรนี้ คำว่า "อนิยามิตา" (ไม่แน่นอน) คือ ไม่ถูกยึดถือ ในธรรมเหล่านั้น ธรรมที่แน่นอน คือ จากคำว่า "อนิจจานุปัสสี" (ผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง) เป็นต้น คำว่า "สา" (นั้น) คือ อนุปัสสนา (การพิจารณา) คำว่า "ตัตถะ นิยามิตะวะเสเนวะ" (ในที่นั้นโดยส่วนที่แน่นอนเท่านั้น) นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เหมือนกับ (คำกล่าวที่ว่า) "ถ้าโรคทั้งหลายพึงมีแก่เรา ยานี้พึงให้" เพราะว่าไม่สามารถจะนำการพิจารณาไปสู่ที่สุดได้ด้วยอนุปัสสนานี้เท่านั้น Anudhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอนุธรรมสูตรเป็นต้น จบแล้ว Natumhākaṃvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาณตุหฺมากํวรรค จบแล้ว 5. Attadīpavaggo ๕. อัตตทีปวรรค 1. Attadīpasuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถาอัตตทีปสูตร 43. Dvīhi [Pg.219] bhāgehi āpo ettha gatāti dīpo, dīpo viyāti dīpo oghehi anajjhottharanīyatāya. Yo paro na hoti, so attā, idha pana dhammo adhippeto. Attā dīpo etesanti attadīpā. Paṭisaraṇattho dīpaṭṭhoti āha – ‘‘attasaraṇāti idaṃ tasseva vevacana’’nti. Lokiyalokuttaro dhammo attā nāma ekantanāthabhāvato. Paṭhamena padena vutto eva attho dutiyapadena vuccatīti vuttaṃ ‘‘tenevāhā’’tiādi. Yavati etasmā phalaṃ pasavatīti yoni, kāraṇaṃ. Kiṃ pabhuti uppattiṭṭhānaṃ etesanti kiṃ pabhutikā. Pahānadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tenevāha ‘‘pubbe ceva…pe… te pahīyantī’’ti. Na paritassati taṇhāparittāsassa abhāvato. Vipassanaṅgenāti vipassanāsaṅkhātena kāraṇena. ๔๓. คำว่า "ทีปะ" (เกาะ) คือ น้ำไปถึงที่นี่ด้วยสองส่วน (คือล้อมรอบ) หรือ "ทีปะ" เหมือนเกาะ เพราะไม่ถูกกระแสน้ำท่วมทับได้ สิ่งใดไม่เป็นของผู้อื่น สิ่งนั้นคือ "อัตตา" (ตน) แต่ในที่นี้หมายถึงธรรมะ คำว่า "อัตตทีปา" (มีตนเป็นเกาะ) คือ มีตนเป็นเกาะของบุคคลเหล่านั้น คำว่า "ทีปัฏฐะ" (ที่ตั้งแห่งเกาะ) มีความหมายว่าที่พึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า "คำว่า 'อัตตสรณา' (มีตนเป็นที่พึ่ง) นี้เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง" ธรรมะที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระชื่อว่า "อัตตา" เพราะเป็นที่พึ่งอย่างแท้จริง ความหมายที่กล่าวไว้ด้วยบทแรกนั่นเอง ย่อมถูกกล่าวด้วยบทที่สอง ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า" เป็นต้น คำว่า "โยนิ" (กำเนิด) คือ เหตุ เพราะย่อมให้ผลเกิดจากสิ่งนี้ คำว่า "กึปภูติกา" (มีอะไรเป็นแดนเกิด) คือ มีอะไรเป็นที่เกิดของสิ่งเหล่านั้น เริ่มแสดงการละ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ทั้งในกาลก่อน... (ละไว้)... สิ่งเหล่านั้นย่อมถูกละ" ย่อมไม่สะดุ้ง เพราะไม่มีความสะดุ้งด้วยตัณหา คำว่า "วิปัสสนังเคนะ" (ด้วยองค์แห่งวิปัสสนา) คือ ด้วยเหตุที่ชื่อว่าวิปัสสนา Attadīpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอัตตทีปสูตร จบแล้ว 2. Paṭipadāsuttavaṇṇanā ๒. อรรถกถาปฏิปทาสูตร 44. Sabhāvatosanto vijjamāno kāyo rūpādidhammasamūhoti sakkāyoti āha – ‘‘sakkāyo dukkha’’nti. Diṭṭhi eva samanupassanā, diṭṭhisahitā vā samanupassanā diṭṭhisamanupassanā, diṭṭhimaññanāya saddhiṃ itaramaññanā. Saha vipassanāya catumaggañāṇaṃ samanupassanā ‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva anurūpato passanā’’ti katvā. ๔๔. กายที่มีอยู่โดยสภาวะ คือ กองแห่งธรรมมีรูปเป็นต้น ชื่อว่า "สักกายะ" ท่านจึงกล่าวว่า "สักกายะเป็นทุกข์" ทิฏฐินั่นแหละคือ "สมนุปัสสนา" หรือสมนุปัสสนาที่ประกอบด้วยทิฏฐิ คือ "ทิฏฐิสมนุปัสสนา" คือความสำคัญมั่นหมายอื่นพร้อมกับความสำคัญมั่นหมายด้วยทิฏฐิ ญาณในมรรค ๔ พร้อมด้วยวิปัสสนา ชื่อว่า "สมนุปัสสนา" โดยทำความหมายว่า "การเห็นอริยสัจ ๔ โดยชอบตามสมควร" Paṭipadāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปฏิปทาสูตร จบแล้ว 3. Aniccasuttavaṇṇanā ๓. อรรถกถาอนิจจสูตร 45. Virāgo nāma maggo, vimuttiphalanti āha – ‘‘maggakkhaṇe virajjati, phalakkhaṇe vimuccatī’’ti. Aggahetvāti evaṃ nirujjhamānehi āsavehi ‘‘ahaṃ mamā’’ti kañci dhammaṃ anādiyitvā. ‘‘Cittaṃ virattaṃ, vimuttaṃ hotī’’ti vuttattā [Pg.220] phalaṃ gayhati, ‘‘khīṇā jātī’’tiādinā paccavekkhaṇāti āha ‘‘saha phalena paccavekkhaṇadassanattha’’nti. Upari kattabbakiccābhāvena ṭhitaṃ. Tenāha ‘‘vimuttattā ṭhita’’nti. Yaṃ pattabbaṃ, taṃ aggaphalassa pattabhāvena adhigatattā santuṭṭhaṃ parituṭṭhaṃ. ๔๕. วิราคะชื่อว่ามรรค วิมุตติชื่อว่าผล ท่านจึงกล่าวว่า "ในขณะแห่งมรรคย่อมคลายกำหนัด ในขณะแห่งผลย่อมหลุดพ้น" คำว่า "อัคคเหตวา" (ไม่ยึดถือ) คือ ไม่ยึดถือธรรมใดๆ ว่า "เรา" ว่า "ของเรา" ด้วยอาสวะทั้งหลายที่กำลังดับไปอย่างนี้ เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "จิตคลายกำหนัดแล้ว ย่อมหลุดพ้น" จึงถือเอาผล และการพิจารณาด้วยคำว่า "ชาติสิ้นแล้ว" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพื่อแสดงการพิจารณาพร้อมด้วยผล" ตั้งอยู่เพราะไม่มีกิจที่พึงทำต่อไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่เพราะหลุดพ้นแล้ว" สิ่งที่พึงบรรลุนั้น ย่อมเป็นที่พอใจ ยินดี เพราะความเป็นผู้บรรลุผลอันเลิศ Aniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอนิจจสูตร จบแล้ว 4. Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā ๔. อรรถกถาอนิจจสูตรที่ ๒ 46. Pubbantaṃ atītakhandhakoṭṭhāsaṃ. Anugatāti sassatādīni kappetvā gahaṇavasena anugatā. Aṭṭhārasa diṭṭhiyoti catasso sassatadiṭṭhiyo, catasso ekaccasassatadiṭṭhiyo, catasso antānantikadiṭṭhiyo, catasso amarāvikkhepadiṭṭhiyo, dve adhiccasamuppannadiṭṭhiyoti evaṃ aṭṭhārasa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena. Aparantanti anāgataṃ khandhakoṭṭhāsaṃ sassatādibhāvaṃ kappetvā gahaṇavasena anugatā. Soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti evaṃ catucattālīsa diṭṭhiyo na honti paccayaghātena. Sassatadiṭṭhithāmaso ceva sīlabbatadiṭṭhiparāmāso ca na hoti paccayaghātena. Tenāha ‘‘ettāvatā paṭhamamaggo dassito’’ti anavasesadiṭṭhipahānakittanato. Pahīnā vikkhambhitā. Idaṃ panāti ‘‘rūpasmi’’ntiādi. ๔๖. คำว่า "ปุพพันตะ" (ส่วนเบื้องต้น) คือ ส่วนแห่งขันธ์ในอดีต คำว่า "อนุคตา" (ตามไปแล้ว) คือ ตามไปแล้วโดยการยึดถือด้วยการกำหนดว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น คำว่า "ทิฏฐิ ๑๘" คือ สัสสตทิฏฐิ ๔, เอกัจจสัสสตทิฏฐิ ๔, อันตานันติกทิฏฐิ ๔, อมราวิกเขปทิฏฐิ ๔, อธิจจสมุปปันนทิฏฐิ ๒ รวมเป็นทิฏฐิ ๑๘ อย่างนี้ ย่อมไม่มีเพราะการทำลายปัจจัย คำว่า "อปรันตะ" (ส่วนเบื้องปลาย) คือ ส่วนแห่งขันธ์ในอนาคตที่ตามไปแล้วโดยการยึดถือด้วยการกำหนดว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น สัญญีวาทะ ๑๖, อสัญญีวาทะ ๘, เนวสัญญีนาสัญญีวาทะ ๘, อุจเฉทวาทะ ๗, ปรมทิฏฐธัมมนิพพานวาทะ ๕ รวมเป็นทิฏฐิ ๔๔ อย่างนี้ ย่อมไม่มีเพราะการทำลายปัจจัย ความถือมั่นในสัสสตทิฏฐิ และความลูบคลำในศีลพรต ย่อมไม่มีเพราะการทำลายปัจจัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มรรคที่ ๑ ย่อมแสดงแล้ว" เพราะมีการกล่าวถึงการละทิฏฐิโดยไม่เหลือ ละได้แล้ว คือ ข่มไว้ได้แล้ว ส่วนคำว่า "อิทัง" (นี้) คือ "ในรูป" เป็นต้น Dutiyaaniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอนิจจสูตรที่ ๒ จบแล้ว 5. Samanupassanāsuttavaṇṇanā ๕. อรรถกถาสมนุปัสสนาสูตร 47. Paripuṇṇagāhavasenāti pañcakkhandhe asesetvā ekajjhaṃ ‘‘attā’’ti gahaṇavasena. Etesaṃ pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ aññataraṃ ‘‘attā’’ti samanupassanti. Itīti evaṃ. Yassa puggalassa ayaṃ attadiṭṭhisaṅkhātā samanupassanā atthi paṭipakkhena avihatattā saṃvijjati. Pañcannaṃ indriyānanti cakkhādīnaṃ indriyānaṃ. ๔๗. คำว่า "โดยการยึดถืออย่างบริบูรณ์" คือ โดยการยึดถือขันธ์ ๕ ทั้งหมดรวมกันว่า "อัตตา" (ตน) ย่อมพิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ อย่างใดอย่างหนึ่งเหล่านี้ว่า "อัตตา" คำว่า "อิติ" (ดังนี้) คือ อย่างนี้ สมนุปัสสนาที่ชื่อว่าอัตตทิฏฐินี้ ย่อมมีแก่บุคคลใด ย่อมมีอยู่เพราะไม่ถูกกำจัด คำว่า "ปัญจินทริยานัง" (แห่งอินทรีย์ ๕) คือ แห่งอินทรีย์มีจักษุเป็นต้น Ārammaṇanti kammaviññāṇassa ārammaṇaṃ. Mānavasena ca diṭṭhivasena ca ‘‘asmī’’ti gāhe sijjhante taṃsahagatā taṇhāpi taggahitāva hotīti [Pg.221] vuttaṃ ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasena asmīti evampissa hotī’’ti. Gahetvāti ahaṃkāravatthuvasena gahetvā. Ayaṃ ahamasmīti ayaṃ cakkhādiko, sukhādiko vā ahamasmi. ‘‘Rūpī attā arogo paraṃ maraṇā’’ti evamādigahaṇavasena pavattanato vuttaṃ ‘‘rūpī bhavissantiādīni sabbāni sassatameva bhajantī’’ti. Vipassanābhinivesato pubbe yathevākārāni pañcindriyāni, atha vipassanābhinivesato paraṃ tenevākārena ṭhitesu cakkhādīsu indriyesu avijjā pahīyati vipassanaṃ vaḍḍhaetvā maggassa uppādanena, atha maggaparamparāya arahattamaggavijjā uppajjati. Taṇhāmānadiṭṭhiyo kammasambhārabhāvato. Kammassa…pe… eko sandhīti hetuphalasandhi. Puna eko sandhīti phalahetusandhimāha. Tayo papañcā atīto addhā atītabhavaaddhānaṃ tesaṃ adhippetattā. Anāgatassa paccayo dassito assutavato puthujjanassa vasena. Sutavato pana ariyasāvakassa vasena vaṭṭassa vūpasamo dassitoti. คำว่า "อารัมมณะ" (อารมณ์) คือ อารมณ์ของกรรมวิญญาณ เมื่อการยึดถือว่า "เรามีอยู่" สำเร็จลงโดยมานะและทิฏฐิ ตัณหาที่เกิดร่วมกับสิ่งนั้นก็ย่อมถูกยึดถือไปด้วย ท่านจึงกล่าวว่า "โดยตัณหา มานะ และทิฏฐิ ย่อมมีความคิดว่า 'เรามีอยู่' อย่างนี้" คำว่า "คเหตวา" (ยึดถือแล้ว) คือ ยึดถือแล้วโดยเป็นวัตถุแห่งอหังการ คำว่า "อะยัง อะหะมัสสมิ" (เราเป็นผู้นี้) คือ ผู้นี้มีจักษุเป็นต้น หรือมีสุขเป็นต้น เราเป็นผู้นี้ เพราะมีการดำเนินไปโดยการยึดถือว่า "อัตตาเป็นรูป ไม่มีโรคหลังจากตายแล้ว" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "สิ่งทั้งปวงมีรูปเป็นต้น ย่อมเข้าถึงส่วนแห่งความเที่ยงแท้เท่านั้น" ก่อนการน้อมใจไปในวิปัสสนา อินทรีย์ ๕ มีอาการเป็นอย่างไร ครั้นเมื่ออินทรีย์มีจักษุเป็นต้นตั้งอยู่ด้วยอาการอย่างนั้นหลังจากน้อมใจไปในวิปัสสนาแล้ว อวิชชาย่อมถูกละได้ด้วยการเจริญวิปัสสนาและการยังมรรคให้เกิดขึ้น จากนั้นวิชชาคืออรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นด้วยลำดับแห่งมรรค ตัณหา มานะ และทิฏฐิ เพราะความเป็นเครื่องปรุงแต่งกรรม ของกรรม... (ละไว้)... คำว่า "สนธิหนึ่ง" คือ สนธิแห่งเหตุและผล คำว่า "สนธิอีกหนึ่ง" ท่านกล่าวถึงสนธิแห่งผลและเหตุ ปปัญจะ ๓ คือ อดีตกาล เพราะหมายถึงอดีตภพและอดีตกาลของปปัญจะเหล่านั้น ปัจจัยของอนาคตแสดงไว้โดยนัยแห่งปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ส่วนโดยนัยแห่งอริยสาวกผู้สดับแล้ว ย่อมแสดงการสงบระงับแห่งวัฏฏะ Samanupassanāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสมนุปัสสนาสูตร จบแล้ว 6. Khandhasuttavaṇṇanā ๖. อรรถกถาขันธสูตร 48. Tathevāti ārammaṇabhāveneva. Ārammaṇakaraṇavasena upādānehi upādātabbanti upādāniyaṃ. Idhāpīti upādānakkhandhesupi. Vibhāgatthe gayhamāne aniṭṭhappasaṅgopi siyā, abhidhamme ca rāsaṭṭho eva āgato, ‘‘tadekajjhaṃ abhisaṃyuhitvā’’ti vacanato ‘‘rāsaṭṭhena’’icceva vuttaṃ. ๔๘. คำว่า "ตเถวะ" (อย่างนั้นนั่นเอง) คือ โดยความเป็นอารมณ์นั่นเอง คำว่า "อุปาทานิยะ" (เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน) คือ พึงถูกอุปาทานยึดถือโดยความเป็นอารมณ์ คำว่า "อิทาปิ" (ในที่นี้ก็) คือ ในอุปาทานขันธ์ทั้งหลายด้วย เมื่อถือเอาในความหมายว่าแยกส่วน ก็อาจมีข้อเสียที่ไม่พึงปรารถนาได้ และในอภิธรรมก็มาในความหมายว่ากองเท่านั้น เพราะมีคำว่า "รวมเข้าเป็นอันเดียวกัน" จึงกล่าวว่า "โดยความหมายว่ากอง" นั่นเอง Khandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาขันธสูตร จบแล้ว 7-8. Soṇasuttādivaṇṇanā ๗-๘. อรรถกถาโสณสูตรเป็นต้น 49-50. Visiṭṭhoti padhāno. Uttamoti ukkaṭṭho. Aññaṃ kiṃ bhaveyyāti aññaṃ kiṃ kāraṇaṃ bhaveyya tathā samanupassanāya aññesaṃ avijjamānatāya vacanapariṭṭhitipabhinnato. Vajirabhedadesanaṃ nāma atthato teparivaṭṭadesanā. ๔๙-๕๐. บทว่า วิสิฏฺโฐ คือ ประธาน. บทว่า อุตฺตโม คือ อย่างยิ่ง. บทว่า อญฺญํ กึ ภเวยฺยาติ (อะไรอื่นอีกจะพึงมี) คือ อะไรอื่นอีกจะเป็นเหตุได้ เพราะการพิจารณาอย่างนั้น และเพราะไม่มีสิ่งอื่นอีก จึงต่างกันด้วยความต่างแห่งการจบลงของถ้อยคำ. ชื่อว่า วชิรเภทเทสนา โดยอรรถคือเทศนาที่มีรอบ ๓. Soṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาโสณสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 9-10. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā ๙-๑๐. อรรถกถานันทิกขยสูตรเป็นต้น 51-52. Navamadasamesūti [Pg.222] suttadvayaṃ saheva uddhaṭaṃ, dvīsupi atthavaṇṇanāya sarikkhabhāvato. Nandanaṭṭhena nandī, rañjanaṭṭhena rāgo. Satipi saddatthato bhede ‘‘imesaṃ atthato ninnānākaraṇatāyā’’ti vatvāpi pahāyakadhammabhedena pana labbhateva bhedamattāti dassetuṃ ‘‘nibbidānupassanāya vā’’tiādi vuttaṃ. Virajjanto rāgaṃ pajahatīti sambandho. Ettāvatāti ‘‘nandikkhayā rāgakkhayo’’ti ettāvatā. Vipassanaṃ niṭṭhapetvā vipassanākiccassa pariyosānena. Rāgakkhayāti vuṭṭhānagāminipariyosānāya vipassanāya rāgassa khepitattā. Anantaraṃ uppannena ariyamaggena samucchedavasena nandikkhayoti. Tenāha ‘‘idha maggaṃ dassetvā’’ti. Anantaraṃ pana uppannena ariyaphalena paṭipassaddhivasena nandirāgakkhayā sabbaṃ saṃkilesato cittaṃ vimuccatīti. Tenāha ‘‘phalaṃ dassita’’nti. ๕๑-๕๒. บทว่า นวมทสเมสูติ (ในสูตรที่ ๙ และ ๑๐) คือ สูตรทั้งสองยกขึ้นพร้อมกัน เพราะมีความคล้ายกันในการพรรณนาอรรถในสูตรทั้งสอง. นันทิ คือ ความเพลินโดยอรรถว่ายินดี. ราคะ คือ ความกำหนัดโดยอรรถว่าย้อมใจ. แม้จะมีความต่างกันโดยสัททัตถะ แต่เมื่อกล่าวว่า “โดยอรรถแห่งธรรมเหล่านี้ไม่ต่างกัน” ก็ยังพึงได้ความต่างกันบ้างโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงละ เพื่อแสดงความต่างกันนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “หรือด้วยนิพพิทานุปัสสนา”. ความสัมพันธ์คือ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละราคะ. บทว่า เอตฺตาวตาติ (ด้วยเหตุเพียงเท่านี้) คือ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า “ความสิ้นนันทิ คือ ความสิ้นราคะ”. เมื่อวิปัสสนาสำเร็จแล้ว คือ ด้วยความสิ้นสุดแห่งกิจของวิปัสสนา. บทว่า ราคกฺขยา (ความสิ้นราคะ) คือ เพราะราคะถูกกำจัดแล้วด้วยวิปัสสนาอันเป็นที่สุดแห่งวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. นันทิกขยะ คือ ความสิ้นไปแห่งนันทิด้วยอริยมรรคที่เกิดขึ้นในลำดับถัดไปโดยการตัดขาด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในที่นี้แสดงมรรคแล้ว”. อนึ่ง เพราะความสิ้นไปแห่งนันทิและราคะด้วยอริยผลที่เกิดขึ้นในลำดับถัดไปโดยการสงบระงับ จิตย่อมหลุดพ้นจากกิเลสเครื่องเศร้าหมองทั้งปวง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “แสดงผลแล้ว”. Nandikkhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาอรรถแห่งนันทิกขยสูตรเป็นต้น จบแล้ว. Attadīpavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาอรรถแห่งอัตตทีปวรรค จบแล้ว. Mūlapaṇṇāsako samatto. มูลปัณณาสก์ จบแล้ว. 6. Upayavaggo ๖. อุปยวรรค 1. Upayasuttavaṇṇanā ๑. การพรรณนาอรรถแห่งอุปยสูตร 53. Upetīti upayo. Kathamupeti? Taṇhāmānādivasenāti āha ‘‘taṇhāmānadiṭṭhivasenā’’ti. Kathamidaṃ labbhatīti? ‘‘Avimutto’’ti vacanato. Taṇhādiṭṭhivasena hi baddho, kiṃ upetīti āha ‘‘pañcakkhandhe’’ti tabbinimuttassa tathā upetassa abhāvato. Ko panupetīti? Taṃsamaṅgīpuggalo. Taṇhādiṭṭhivasena upagamassa vuttattā viññāṇanti akusalakammaviññāṇamevāti vadanti. Javāpetvāti gahitajavaṃ katvā. Yathā paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ samatthaṃ, evaṃ katvā. Tenāha ‘‘paṭisandhī’’tiādi. Aggahaṇe kāraṇaṃ vuttameva ‘‘okaṃ pahāya aniketasārī’’ti gāthāya vissajjane. Kammanimittādivasena paṭisandhiyā paccayabhūtaṃ [Pg.223] ārammaṇaṃ paṭisandhijanakassa kammassa vasena vocchijjati. Patiṭṭhā na hoti sarāgakāle viya anupaṭṭhānato. Appatiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ vuttappakārena. Anabhisaṅkharitvāti anuppādetvā paccayaghātena. ๕๓. บทว่า อุเปตีติ อุปโย (เข้าถึง คือ อุปยะ) คือ อุปยะ. เข้าถึงอย่างไร? ท่านกล่าวว่า “ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิเป็นต้น” คือ ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ. ข้อนี้พึงได้มาอย่างไร? เพราะมีคำว่า “ผู้ไม่หลุดพ้น”. เพราะบุคคลถูกผูกมัดด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ. เข้าถึงอะไร? ท่านกล่าวว่า “เข้าถึงขันธ์ ๕” เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่พ้นจากขันธ์ ๕ นั้นที่เข้าถึงอย่างนั้น. ใครเล่าเข้าถึง? คือบุคคลผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น. เพราะการเข้าถึงกล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ท่านทั้งหลายจึงกล่าวว่า วิญญาณ คือ อกุศลกรรมวิญญาณเท่านั้น. บทว่า ชวาเปตฺวาติ (ให้แล่นไป) คือ ทำให้มีการแล่นไปตามที่ยึดไว้. คือทำให้สามารถดึงปฏิสนธิมาได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ปฏิสนธิ”. เหตุในการไม่ยึดถือกล่าวไว้แล้วในการแก้คาถาว่า “ละเรือนแล้วเที่ยวไปไม่มีเรือน”. อารมณ์ที่เป็นปัจจัยแห่งปฏิสนธิโดยอำนาจแห่งกรรมนิมิตเป็นต้น ย่อมขาดไปโดยอำนาจแห่งกรรมที่เป็นเหตุให้เกิดปฏิสนธิ. การตั้งอยู่ย่อมไม่มี เพราะไม่ปรากฏเหมือนในสมัยที่มีราคะ. วิญญาณที่ไม่ตั้งอยู่ ก็โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อนภิสงฺขริตฺวาติ (ไม่ปรุงแต่ง) คือ ไม่ให้เกิดขึ้นด้วยการกำจัดปัจจัย. Upayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาอรรถแห่งอุปยสูตร จบแล้ว. 2. Bījasuttavaṇṇanā ๒. การพรรณนาอรรถแห่งพีชสูตร 54. Bījajātānīti jāta-saddo padapūraṇamattanti āha ‘‘bījānī’’ti. Vacanti setavacaṃ. Ajjukanti tacchakaṃ. Phaṇijjakaṃ tulasi. Abhinnānīti ekadesenapi akhaṇḍitāni. Bījatthāyāti bījakiccāya. Na upakappatīti paccayo na hotīti dasseti. Na pāpitānīti pūtitaṃ na upagatāni. Taṇḍulasārassa ādānato sārādāni. Ārammaṇaggahaṇavasena viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo. Ārammaṇavasenāti ārammaṇabhāvavasena. Sinehanaṭṭhenāti taṇhāyanavasena siniddhatāpādanena, yato ‘‘nandūpasecana’’nti vuttaṃ. Tathā hi viropitaṃ taṃ kammaviññāṇaṃ paṭisandhiaṅkuruppādanasamatthaṃ hoti. Sappaccayanti avijjāayonisonamanasikārādipaccayehi sappaccayaṃ. Viruhati vipākasantānuppādanasamattho hutvā. ๕๔. บทว่า พีชชาตานีติ (พืชชนิดต่างๆ) คือ คำว่า ชาต เป็นเพียงบทเติมเต็ม ท่านจึงกล่าวว่า “พีชานิ” (พืชทั้งหลาย). วจ คือ ข้าวฟ่างขาว. อัชชุกะ คือ ผักกาดนก. ผณิชชกะ คือ กะเพรา. บทว่า อภินฺนานิ (ไม่แตก) คือ ไม่แตกทำลายแม้เพียงส่วนเดียว. บทว่า พีชตฺถาย (เพื่อประโยชน์แก่พืช) คือ เพื่อกิจของพืช. บทว่า น อุปกปฺปตีติ (ไม่เป็นไป) คือ แสดงว่าไม่เป็นปัจจัย. บทว่า น ปาปิตานิ (ไม่ถึงแล้ว) คือ ไม่ถึงความเน่าเปื่อย. บทว่า สาราทานิ (มีแก่น) คือ เพราะมีการถือเอาซึ่งแก่นคือข้าวสาร. วิญญาณฐิติ คือ วิญญาณตั้งอยู่ในสิ่งเหล่านี้โดยการยึดถืออารมณ์. บทว่า อารมฺมณวเสน (โดยอำนาจแห่งอารมณ์) คือ โดยความเป็นอารมณ์. บทว่า สิเนหนฏฺเฐนาติ (โดยอรรถว่าทำให้ชุ่มชื่น) คือ โดยการทำให้ชุ่มชื่นด้วยอำนาจแห่งความทะยานอยาก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นันทูปเสจนะ” (การรดด้วยความเพลิน). แท้จริง กรรมวิญญาณที่ปลูกลงแล้วนั้น ย่อมสามารถทำให้เกิดหน่อคือปฏิสนธิได้. บทว่า สปฺปจฺจยํ (มีปัจจัย) คือ มีปัจจัยด้วยปัจจัยทั้งหลายมีอวิชชาและอโยนิโสมนสิการเป็นต้น. บทว่า วิรุหติ (งอกงาม) คือ เป็นผู้สามารถทำให้เกิดความสืบต่อแห่งวิบากได้. Bījasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาอรรถแห่งพีชสูตร จบแล้ว. 3. Udānasuttavaṇṇanā ๓. การพรรณนาอรรถแห่งอุทานสูตร 55. Udānaṃ udāharīti attamanavācaṃ nicchāresi. Esa vuttappakāro udāhāro. Bhuso nissayo upanissayo, dānameva upanissayo dānūpanissayo. Esa nayo sesesupi. Tattha dānūpanissayo annādivatthūsu balavāti balavabhāvena hoti, tasmā upanissayabahulo kāmarāgappahāneneva kataparicayattā vipassanamanuyuñjanto na cirasseva anāgāmiphalaṃ pāpuṇāti, tathā suvisuddhasīlūpanissayo kāmadosajigucchanena. Yadi evaṃ kasmā ime dve upanissayā dubbalāti vuttā[Pg.224]? Vijjūpamaññāṇasseva paccayabhāvato. Sopi bhāvanūpanissayasahāyalābheneva, na kevalaṃ. Bhāvanā pana paṭivedhassa visesahetubhāvato balavā upanissayo. Tathā hi sā vajirūpamañāṇassa visesapaccayo. Tenāha ‘‘bhāvanūpanissayo arahattaṃ pāpetī’’ti. ๕๕. บทว่า อุทานํ อุทานรีติ (เปล่งอุทาน) คือ เปล่งวาจาที่เกิดจากความดีใจ. นี้คือการเปล่งวาจาตามที่กล่าวมาแล้ว. ที่พึ่งอย่างยิ่ง คือ อุปนิสสัย ทานนั่นแหละเป็นอุปนิสสัย ชื่อว่า ทานูปนิสสัย. นัยนี้พึงทราบในอุปนิสสัยที่เหลือด้วย. ในบรรดาอุปนิสสัยเหล่านั้น ทานูปนิสสัยย่อมมีกำลังในวัตถุมีข้าวเป็นต้น เพราะความเป็นผู้มีกำลังนั้น ผู้มีอุปนิสสัยมาก ได้กระทำความคุ้นเคยด้วยการละกามราคะนั่นเอง เมื่อประกอบวิปัสสนาอยู่ ย่อมบรรลุอนาคามิผลได้ไม่นาน. อนึ่ง สุวิสุทธสีลูปนิสสัยย่อมมี (กำลัง) โดยการรังเกียจกามและโทษ. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดอุปนิสสัยทั้งสองนี้จึงเรียกว่าอ่อนกำลัง? เพราะเป็นปัจจัยแห่งวิชชูปมญาณเท่านั้น. แม้วิชชูปมญาณนั้น ก็ด้วยการได้สหายคือภาวนูปนิสสัยเท่านั้น ไม่ใช่เพียงลำพัง. ส่วนภาวนานั้นเป็นอุปนิสสัยที่มีกำลัง เพราะเป็นเหตุพิเศษแห่งการแทงตลอด. แท้จริง ภาวนานั้นเป็นปัจจัยพิเศษแห่งวชิรูปมญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ภาวนูปนิสสัยย่อมยังบุคคลให้บรรลุอรหัต”. Soti milakatthero. Vihāranti vasanaṭṭhānaṃ. Vihārapaccante hi paṇṇasālāya thero viharati. Upaṭṭhāti ekalakkhaṇena. Kūṭagoṇo viya gamanavīthiṃ. Tatthāti allakaṭṭharāsimhi. Udakamaṇikānanti udakathevānaṃ. บทว่า โส (ท่านนั้น) คือ พระมิลกัตเถระ. บทว่า วิหารนฺติ (วิหาร) คือ ที่อยู่. แท้จริง พระเถระย่อมอยู่ ณ บรรณศาลาที่ชายแดนของวิหาร. บทว่า อุปฏฺฐาติ (ปรากฏ) คือ ปรากฏโดยลักษณะเดียว. เหมือนโคดื้อที่เดินไปตามทาง. บทว่า ตตฺถาติ (ในที่นั้น) คือ ในกองไม้เปียก. บทว่า อุทกมณิกานนฺติ (หยดน้ำ) คือ หยดน้ำ. Attaniyeva upanesi udānakathāya vuttadhammānaṃ paripuṇṇānaṃ attani saṃvijjamānattā. Tenāha ‘‘uṭṭhānavatā’’tiādi. Ayañhi milakatthero sikkhāya gāravo sappatisso vattapaṭivattaṃ pūrento visuddhasīlo hutvā ṭhito, tasmā ‘‘dubbalūpanissaye’’ti vuttaṃ. Tenāha bhagavā udānento ‘‘no cassaṃ…pe… saññojanānī’’ti. บทว่า อตฺตนิเยว อุเปสิ (น้อมเข้ามาในตนเอง) คือ เพราะธรรมที่กล่าวไว้ในอุทานกถาอันบริบูรณ์มีอยู่ในตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ผู้มีความเพียร”. แท้จริง พระมิลกัตเถระนี้เป็นผู้มีความเคารพในการศึกษา มีความยำเกรง บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์ เป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ตั้งอยู่แล้ว เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “ในอุปนิสสัยที่อ่อนกำลัง”. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงเปล่งอุทาน จึงตรัสว่า “ถ้าเราไม่มี...เป...สังโยชน์ทั้งหลาย”. Sace ahaṃ na bhaveyyanti yadi ahaṃ nāma koci na bhaveyyaṃ tādisassa ahaṃsaddavacanīyassa kassaci atthassa abhāvato. Tato eva mama parikkhāropi na bhaveyyatassa ca pabhaṅgubhāvena anavaṭṭhitabhāvato. Evaṃ attuddesikabhāvena padadvayassa atthaṃ vatvā idāni kammaphalavasena vattuṃ ‘‘sace vā panā’’tiādi vuttaṃ. Atītapaccuppannavasena suññataṃ dassetvā idāni paccuppannānāgatavasena taṃ dassento ‘‘idāni panā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ adhimuccantoti edisaṃ adhimuttiṃ pavattento. Vibhavissatīti vinassissati. Vibhavo hi vināso. Tenāha ‘‘bhijjissatī’’ti. Vibhavadassanaṃ vibhavoti uttarapadalopena vuttanti āha ‘‘vibhavadassanenā’’ti. Vibhavadassanaṃ nāma accantāya vināsassa dassanaṃ. Tanti ariyamaggaṃ. Sāmaññajotanā hesā visesaniṭṭhā hotīti tatiyamaggavasena attho veditabbo. บทว่า สเจ อหํ น ภเวยฺยนฺติ (หากเราไม่พึงมี) คือ หากว่าใครๆ ชื่อว่าเราไม่พึงมี เพราะไม่มีสภาวะอย่างใดอย่างหนึ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่าเราเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้น แม้บริขารของเราก็ไม่พึงมี เพราะความที่สิ่งนั้นมีสภาพแตกสลายและไม่ตั้งมั่น. เมื่อกล่าวอรรถของบททั้งสองโดยความเป็นอัตตุเทศิกะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะกล่าวโดยอำนาจแห่งกรรมและผล จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “สเจ วา ปนา” (หรือว่าถ้าหาก). เมื่อแสดงสุญญตาโดยอำนาจแห่งอดีตและปัจจุบันแล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงสุญญตานั้นโดยอำนาจแห่งปัจจุบันและอนาคต จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อิทานิ ปนา” (แต่บัดนี้). บทว่า เอวํ อธิมุจฺจนฺโตติ (ผู้น้อมใจเชื่ออย่างนี้) คือ ผู้ยังการน้อมใจเชื่อเช่นนี้ให้เป็นไป. บทว่า วิภวิสฺสตีติ (จักพินาศ) คือ จักฉิบหายไป. เพราะวิภวะคือความพินาศ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จักแตกสลาย”. บทว่า วิภวทสฺสนํ วิภโวติ (การเห็นความพินาศชื่อว่าวิภวะ) ท่านกล่าวโดยการลบอุตตรบท จึงกล่าวว่า “วิภวทสฺสเนนา” (ด้วยการเห็นความพินาศ). ชื่อว่า วิภวทัสสนะ คือ การเห็นความพินาศอย่างสิ้นเชิง. บทว่า ตํ (นั้น) คือ อริยมรรค. คำอธิบายทั่วไปนี้ย่อมมีความจบลงเป็นพิเศษ เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถโดยอำนาจแห่งมรรคที่สาม. Upari maggaphalanti aggamaggaphalaṃ. Natthi etissā jātiyā antaranti anantarā, anantarā vipassanā maggassa. Gotrabhū pana anulomavīthipariyāpannattā vipassanāgatikaṃ vā siyā, nibbānārammaṇattā maggagatikaṃ vāti na tena maggo antariko nāma hoti. Tenāha ‘‘vipassanā maggassa āsannānantaraṃ nāmā’’ti[Pg.225]. Phalaṃ pana nibbānārammaṇattā kilesānaṃ pajahanavasena pavattanato lokuttarabhāvato ca kammamaggagatikameva, kusalavipākabhāvena pana nesaṃ attho pabhedoti vipassanāya phalassa siyā anantaratāti vuttaṃ ‘‘phalassa dūrānantaraṃ nāmā’’ti. ‘‘Āsavānaṃ khayo’’ti pana aggamagge vuccamāne vipassanānaṃ āsannatāya vattabbameva natthi. Atasitāyeti na tasitabbe tāsaṃ anāpajjitabbe. Tāsoti tāsahetu ‘‘tasati etasmā’’ti katvā. Soti assutavā puthujjano. Tilakkhaṇāhatanti aniccatādilakkhaṇattayalakkhitaṃ. Manamhi naṭṭhoti īsakaṃ naṭṭhomhi, tato parampi tattheva ṭhatvā kiñci apūritattā eva muttoti adhippāyo. ‘‘Na tāso nāma hotī’’ti vatvā tassa atāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Kalyāṇaputhujjano hi bhayatupaṭṭhānañāṇena ‘‘sabhayā saṅkhārā’’ti vipassanto na uttasati. คำว่า อุปริ มคฺคผลํ ได้แก่ อัคคมรรคและอัคคผล. คำว่า นตฺถิ เอติสฺสา ชาติยา อนฺตรํ (ไม่มีระหว่างแห่งชาตินี้) คือ อนันตรา, อนันตรา คือ วิปัสสนาเป็นอนันตรปัจจัยแก่มรรค. ส่วนโคตรภูนั้น เพราะนับเนื่องในอนุโลมวิถี จึงอาจเป็นไปในฝ่ายวิปัสสนา หรือเพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ จึงอาจเป็นไปในฝ่ายมรรค แต่ด้วยเหตุนั้น มรรคก็หาชื่อว่ามีระหว่างไม่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “วิปัสสนาชื่อว่ามีระหว่างใกล้แก่มรรค”. ส่วนผลนั้น เพราะมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ เพราะเป็นไปโดยการละกิเลส และเพราะเป็นโลกุตตระ จึงเป็นไปตามมรรคที่เป็นกรรมนั่นเอง แต่เพราะความเป็นกุศลวิบาก อรรถของผลเหล่านั้นจึงต่างกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ผลอาจมีระหว่างไกลจากวิปัสสนา ดังนี้ว่า “ผลชื่อว่ามีระหว่างไกล”. แต่เมื่อกล่าวถึง “ความสิ้นอาสวะ” ในอัคคมรรค ก็ไม่จำเป็นต้องพูดถึงความใกล้ของวิปัสสนาเลย. คำว่า อตสิตายะ คือ ในสภาวะที่ไม่พึงสะดุ้ง ไม่พึงถึงความสะดุ้งเหล่านั้น. คำว่า ตาสะ คือ เหตุแห่งความสะดุ้ง โดยทำความหมายว่า “สะดุ้งจากสิ่งนี้”. คำว่า โส คือ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับนั้น. คำว่า ติลกฺขณาหตํ คือ อันถูกกระทบด้วยลักษณะสาม คือ ถูกกำหนดด้วยลักษณะสามมีอนิจจตาเป็นต้น. คำว่า มนมฺหิ นฏฺโฐ คือ เราฉิบหายเสียแล้วเล็กน้อย, อธิบายว่า หลังจากนั้นเขาก็ตั้งอยู่ในภาวะนั้นนั่นเอง เพราะไม่ได้เติมเต็มสิ่งใดๆ จึงชื่อว่าหลุดพ้นแล้ว. เมื่อกล่าวว่า “ชื่อว่าความสะดุ้งย่อมไม่มี” เพื่อแสดงภาวะที่ไม่มีความสะดุ้งของเขา จึงกล่าวคำว่า “นะ หิ” เป็นต้น. เพราะว่ากัลยาณปุถุชนเมื่อเห็นแจ้งด้วยภยตูปัฏฐานญาณว่า “สังขารทั้งหลายเป็นของน่ากลัว” ย่อมไม่สะดุ้ง. Udānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อุทานสุตตวัณณนา จบแล้ว. 4. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā ๔. อุปาทานปริปวัตตสุตตวัณณนา 56. Catunnaṃ parivaṭṭanavasenāti paccekakkhandhesu catunnaṃ ariyasaccānaṃ parivaṭṭanavasena. Rūpaṃ abbhaññāsinti sakalabhūtupādārūpaṃ kucchitabhāvato tattha ca tucchavipallāsatāya ‘‘dukkhasacca’’nti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ paṭivijjhiṃ. Āhāravasena rūpakāyassa hānivuddhādīnaṃ pākaṭabhāvato visesapaccayato ca tassa ‘‘āhārasamudayā’’ti vuttaṃ. Dukkhasamudayakathā nāma vaṭṭakathāti ‘‘sacchandarāgo’’ti visesetvā vuttaṃ. Chandarāgaggahaṇena ca upādānakammāvijjāpi gahitā eva. Paṭipannā hontīti attho. Vattamānakālappayogo hesa yathā ‘‘kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti. Patiṭṭhahantīti patiṭṭhaṃ labhanti. Kevalinoti idha vimuttiguṇena pāripūrīti āha ‘‘sakalino katasabbakiccā’’ti. Yena teti yena avasiṭṭhena te asekkhe paññāpentā paññāpeyyuṃ, taṃ nesaṃ vaṭṭaṃ sekkhānaṃ viya natthi paññāpanāya. Vaṭṭanti kāraṇaṃ vaṭṭanaṭṭhena phalassa pavattanaṭṭhena. Asekkhabhūmivāroti asekkhabhūmippavatti. ๕๖. คำว่า “โดยการหมุนไปสี่อย่าง” คือ โดยการหมุนไปแห่งอริยสัจสี่ในขันธ์แต่ละอย่าง. คำว่า “รูปํ อพฺภญฺญาสึ” คือ เราได้รู้ยิ่ง ได้แทงตลอดรูปอันเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูปทั้งหมด โดยความเป็นทุกขสัจ ด้วยญาณอันวิเศษยิ่ง เพราะความเป็นของน่ารังเกียจ และเพราะความเป็นของว่างเปล่าและวิปลาสในรูปนั้น. เพราะความที่ความเสื่อมและความเจริญเป็นต้นของรูปกายปรากฏชัดโดยอาศัยอาหาร และเพราะอาหารเป็นปัจจัยพิเศษของรูปกายนั้น จึงกล่าวว่า “อาหารสมุทยา” (เพราะอาหารเป็นเหตุเกิด). เรื่องทุกขสมุทัยชื่อว่าวัฏฏกถา จึงกล่าวระบุว่า “สจฺฉนฺทราโค” (มีความกำหนัดด้วยฉันทะ). และด้วยการถือเอาฉันทราคะ อุปาทาน กรรม และอวิชชา ก็ถูกถือเอาด้วยเช่นกัน. คำว่า “ปฏิปนฺนา โหนฺติ” มีความหมายว่า ปฏิบัติแล้ว. การใช้กาลปัจจุบันนี้ เหมือนในประโยคว่า “กุศลจิตเกิดขึ้นแล้ว”. คำว่า “ปติฏฺฐหนฺติ” คือ ได้ที่ตั้งมั่น. คำว่า “เกวลี” ในที่นี้คือ ความบริบูรณ์ด้วยคุณแห่งวิมุตติ จึงกล่าวว่า “ผู้มีส่วนครบถ้วน ผู้ทำกิจทั้งปวงเสร็จแล้ว”. คำว่า “เยน เต” คือ ด้วยธรรมที่เหลือใดที่ชนเหล่านั้นจะพึงบัญญัติพระอเสกขะทั้งหลาย วัฏฏะเพื่อการบัญญัติพระอเสกขะเหล่านั้นเหมือนของพระเสกขะทั้งหลาย ย่อมไม่มี. คำว่า “วัฏฏะ” คือ เหตุ โดยอรรถว่าหมุนไป และโดยอรรถว่าเป็นไปแห่งผล. คำว่า “อเสกขภูมิวาระ” คือ ความเป็นไปแห่งอเสกขภูมิ. Upādānaparipavattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อุปาทานปริปวัตตสุตตวัณณนา จบแล้ว. 5. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā ๕. สัตตัฏฐานสุตตวัณณนา 57. Sattasu [Pg.226] okāsesūti rūpapajānanādīsu sattasu okāsesu. Vusitavāsoti vusitaariyavāso. Etthāti imasmiṃ uddese. Sesaṃ nāma idha vuttāvasesaṃ. Vuttanayenāti heṭṭhā vuttanayena veditabbaṃ. Ussadanandiyanti ussannaguṇavato tosanaṃ sammodāpanaṃ. Guṇakittanena palobhanīyaṃ sekkhakalyāṇaputhujjanānaṃ pasāduppādanena. Idāni vuttameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. ๕๗. คำว่า “ในโอกาสเจ็ดอย่าง” คือ ในโอกาสเจ็ดอย่าง มีการรู้แจ้งรูปเป็นต้น. คำว่า “วุสิตวาโส” คือ ผู้มีอริยวาสอันอยู่จบแล้ว. คำว่า “เอตฺถ” คือ ในอุทเทสนี้. คำว่า “เสสํ” ชื่อว่า ส่วนที่เหลือที่กล่าวไว้ในที่นี้. คำว่า “วุตฺตนเยน” คือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง. คำว่า “อุสฺสทนนฺทิยํ” คือ การทำผู้มีคุณอันยิ่งให้ยินดี ให้ร่าเริง. เป็นสิ่งที่น่าชื่นชมด้วยการพรรณนาคุณ ด้วยการยังความเลื่อมใสให้เกิดขึ้นแก่พระเสกขะและกัลยาณปุถุชนทั้งหลาย. เพื่อทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั้นชัดเจน จึงกล่าวคำว่า “ยถา หิ” เป็นต้น. Ettāvatāti pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattasu ṭhānesu kosalladīpanena ettakena desanākkamena. Tanti ārammaṇaṃ. Dhātuādimattamevāti dhātāyatanapaṭiccasamuppādamattameva. Imesu dhammesūti imesu jātādīsu. Kammaṃ katvāti sammasanakammaṃ niṭṭhapetvāti attho. Evamettha pañcannaṃ khandhānaṃ vasena sattaṭṭhānakosallapavattiyā pabhedena vibhajitvā ‘‘tividhūpaparikkhī’’ti dasseti dhammarājā. คำว่า “เอตฺตาวตา” คือ ด้วยลำดับแห่งเทศนาเพียงเท่านี้ ด้วยการแสดงความฉลาดในฐานะเจ็ดอย่างโดยอำนาจแห่งขันธ์ห้า. คำว่า “ตํ” คือ อารมณ์. คำว่า “ธาตุอาทิมตฺตเมว” คือ เป็นเพียงธาตุ อายตนะ และปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น. คำว่า “ในธรรมเหล่านี้” คือ ในธรรมเหล่านี้ มีชาติเป็นต้น. คำว่า “กมฺมํ กตฺวา” คือ ทำกรรมคือการพิจารณาเสร็จแล้ว. พระธรรมราชาทรงแสดงว่า “ผู้พิจารณาสามอย่าง” โดยจำแนกด้วยความแตกต่างแห่งความเป็นไปของความฉลาดในฐานะเจ็ดอย่างโดยอำนาจแห่งขันธ์ห้าในที่นี้อย่างนี้. Sattaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. สัตตัฏฐานสุตตวัณณนา จบแล้ว. 6. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā ๖. สัมมาสัมพุทธสุตตวัณณนา 58. Adhikaṃ savisesaṃ payasati payuñjati etenāti adhippayāso, visiṭṭhapayogo. Tenāha ‘‘adhikapayogo’’ti. Imañhi magganti aṭṭhaṅgikaṃ ariyamaggamāha. Idhāti imasmiṃ sutte. Avattamānaṭṭhenāti buddhuppādato pubbe na vattamānabhāvena. Maggaṃ jānātīti samudāgamato paṭṭhāya sapubbabhāgaṃ sasambhāravisayaṃ saphalaṃ saudrayaṃ ariyaṃ maggaṃ jānāti avabujjhatīti maggaññū. Viditanti aññesampi ñātaṃ paṭiladdhaṃ hatthatale āmalakaṃ viya pākaṭaṃ akāsi, tathā katvā desesi. Amagge parivajjanena magge paṭipattīti tassa maggakusalatā viya amaggakusalatāpi icchitabbāti āha ‘‘magge ca amagge ca kovido’’ti. Ahaṃ paṭhamaṃ gatoti ahaṃ paṭhamamaggena samannāgato. ๕๘. คำว่า “อธิปปยาสะ” คือ การประกอบยิ่ง การประกอบด้วยความพิเศษ ด้วยสิ่งนี้, คือ การประกอบอันวิเศษ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “การประกอบยิ่ง”. คำว่า “ซึ่งมรรคนี้” คือ ตรัสถึงอริยมรรคมีองค์แปด. คำว่า “ในที่นี้” คือ ในพระสูตรนี้. คำว่า “โดยความเป็นของไม่เป็นไป” คือ โดยความเป็นของไม่เป็นไปก่อนการอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า. คำว่า “รู้มรรค” คือ รู้และเข้าใจอริยมรรคที่มีส่วนเบื้องต้น มีอารมณ์เป็นเครื่องปรุงแต่ง มีผล มีความต่อเนื่อง ตั้งแต่การเกิดขึ้น จึงชื่อว่า “มัคคัญญู” (ผู้รู้มรรค). คำว่า “วิทิตัง” คือ ทำให้ปรากฏชัดเจน เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือ อันเป็นที่รู้และได้มาแล้วของผู้อื่นด้วย, และทรงแสดงอย่างนั้น. การประพฤติในมรรคด้วยการเว้นจากทางที่มิใช่มรรค เหมือนความฉลาดในมรรคของท่าน ความฉลาดในทางที่มิใช่มรรคก็เป็นที่พึงปรารถนาด้วย จึงตรัสว่า “ผู้ฉลาดทั้งในมรรคและทางที่มิใช่มรรค”. คำว่า “เราไปก่อน” คือ เราประกอบด้วยมรรคที่หนึ่ง. Sammāsambuddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. สัมมาสัมพุทธสุตตวัณณนา จบแล้ว. 7. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā ๗. อนัตตลักขณสุตตวัณณนา 59. Purāṇupaṭṭhāketi [Pg.227] pubbe padhānapadahanakāle upaṭṭhākabhūte. ‘‘Avasavattanaṭṭhena assāmikaṭṭhena suññataṭṭhena attapaṭikkhepaṭṭhenā’’ti evaṃ pubbe vuttehi. Ettakena ṭhānenāti ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anattā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘evaṃ me viññāṇaṃ mā ahosī’’ti ettakena suttapadesena. Akathitasseva kathanaṃ uttaraṃ, na kathitassāti vuttaṃ ‘‘tāni dassetvā’’ti. Samodhānetvāti sampiṇḍitvā. Vitthārakathāti vitthārato aṭṭhakathā. Anattalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ. Aniccatādīnampi hi tattha taṃdīpanatthameva vuttattā tadeva jeṭṭhaṃ padhānaṃ tathā veneyyajjhāsayato. ๕๙. คำว่า “ปุราณุปัฏฐาก” คือ ผู้เป็นอุปัฏฐากในกาลที่ทรงบำเพ็ญเพียรในกาลก่อน. โดยความเป็นของไม่อยู่ในอำนาจ โดยความเป็นของไม่มีเจ้าของ โดยความเป็นของว่างเปล่า โดยความเป็นของปฏิเสธอัตตา ดังที่กล่าวมาแล้วก่อนหน้านี้. คำว่า “ด้วยฐานะเท่านี้” คือ ด้วยบทพระสูตรเท่านี้ ตั้งแต่ “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปเป็นอนัตตา” จนถึง “วิญญาณของเราอย่าได้มีอย่างนี้เลย”. การกล่าวถึงสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวเป็นเรื่องภายหลัง ไม่ใช่สิ่งที่กล่าวแล้ว จึงกล่าวว่า “แสดงสิ่งเหล่านั้นแล้ว”. คำว่า “สะโมธาเนตวา” คือ รวบรวมแล้ว. คำว่า “วิตถารกถา” คือ อรรถกถาโดยพิสดาร. คำว่า “อนัตตลักขณะเท่านั้น” คือ กล่าวเพราะความเป็นของมากนั้น และเพราะความเป็นประธานนั้น. เพราะอนิจจตาเป็นต้นก็ถูกกล่าวไว้ในที่นั้นเพื่อแสดงสิ่งนั้นเท่านั้น สิ่งนั้นแหละจึงเป็นประธาน เป็นใหญ่ และเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล. Anattalakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อนัตตลักขณสุตตวัณณนา จบแล้ว. 8. Mahālisuttavaṇṇanā ๘. มหาลิสุตตวัณณนา 60. Ekantadukkhantiādīni padāni vuttanayāneva, tasmā tattha vuttanayeneva attho veditabbo. Ettha ca yathā sarāgo hetu paccayo saṃkilesāya, evaṃ savipassano maggo hetu paccayo ca visuddhiyāti daṭṭhabbaṃ. ๖๐. บททั้งหลายมี “เอกันตทุกข์” เป็นต้น เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. และในที่นี้ พึงเห็นว่า เหมือนกับความกำหนัดเป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ความเศร้าหมอง ฉันใด มรรคที่ประกอบด้วยวิปัสสนาก็เป็นเหตุเป็นปัจจัยแก่ความบริสุทธิ์ ฉันนั้น. Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. มหาลิสุตตวัณณนา จบแล้ว. 9. Ādittasuttavaṇṇanā ๙. อาทิตตสุตตวัณณนา 61. Ekādasahīti rāgādīhi upāyāsapariyosānehi ekādasahi santāpanaṭṭhena aggīhi. Dvīsūti aṭṭhamanavamesu. Dukkhalakkhaṇamevāti tabbahulatāya tappadhānatāya ca vuttaṃ. ๖๑. คำว่า “ด้วยสิบเอ็ดอย่าง” คือ ด้วยไฟสิบเอ็ดกอง มีราคะเป็นต้น มีความคับแค้นเป็นที่สุด โดยความเป็นของยังความเร่าร้อนให้เกิดขึ้น. คำว่า “ในสองอย่าง” คือ ในอย่างที่แปดและอย่างที่เก้า. คำว่า “ทุกขลักษณะเท่านั้น” คือ กล่าวเพราะความเป็นของมากนั้น และเพราะความเป็นประธานนั้น. Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อาทิตตสุตตวัณณนา จบแล้ว. 10. Niruttipathasuttavaṇṇanā ๑๐. นิรุตติปถสุตตวัณณนา 62. Niruttiyova niruttipathāti patha-saddena padavaḍḍhanamāha yathā ‘‘bījāniyeva bījajātānī’’ti. Niruttivasenāti nibbacanavasena. Pathā ca atthānurūpabhāvato[Pg.228]. Tīṇipīti niruttiadhivacanapaññattipathapadāni. Tathā hi ‘‘phusatīti phasso’’tiādinā nīharitvā vacanaṃ nirutti, ‘‘sirīvaḍḍhako dhanavaḍḍhako’’tiādinā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattaṃ adhivacanaṃ, ‘‘takko vitakko’’tiādinā taṃtaṃpakārena ñāpanato paññatti. Atha vā taṃtaṃatthappakāsanena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Adhi-saddo uparibhāge, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭoyamattho. Adhīnaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Atthassa paññāpanatthena paññattīti evaṃ niruttiādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā. Aññathā ‘‘phusatīti phasso’’tiādippakārena niddhāraṇavacanānaṃyeva niruttitā, sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakapakārānameva abhilāpanaṃ adhivacanatā. ‘‘Takko vitakko’’ti evaṃpakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ vacanānaṃ paññattitā ca āpajjeyya. Asaṃkiṇṇāti na saṃkiṇṇā. Tenāha ‘‘avijahitā…pe… achaḍḍitā’’ti. Na saṃkīyantīti na saṃkirīyanti, na saṃkīyissanti na saṃkirīyissantīti attho. Appaṭikuṭṭhāti na paṭikkhittā. Yasmā bhaṅgaṃ atikkantaṃ uppādādi atikkantameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘bhaṅgamevā’’ti. Yasmā desantaraṃ saṅkantopi atikkantanti vuccati, tasmā tadābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘desantaraṃ asaṅkamitvā’’ti vuttaṃ. Yattha yattha hi saṅkhārā uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti nirujjhanti vipariṇamanti vināsaṃ āpajjanti. Tenāha ‘‘vipariṇatanti…pe… naṭṭha’’nti. Apākaṭībhūtaṃ ajātattā eva. ๖๒. บทว่า นิรุตติปถะ คือ นิรุตติ นั่นเอง ท่านกล่าวเพิ่มบทด้วยศัพท์ว่า ปถะ เหมือนคำว่า "พืชทั้งหลายนั่นแหละ คือ ชาติแห่งพืชทั้งหลาย" บทว่า นิรุตติวเสนะ คือ โดยนัยแห่งนิรุตติ. และปถะ (ทาง) ย่อมเป็นไปตามความเหมาะสมแห่งอรรถ. บทว่า ตีณิปิ คือ บทว่า นิรุตติ อธิวจนะ และปัญญัตติ. จริงอยู่ คำที่ยกขึ้นแสดงด้วยบทว่า "ผัสสะ คือ สิ่งที่ถูกต้อง" เป็นต้น ชื่อว่า นิรุตติ. คำที่ตั้งต้นด้วยบทว่า "ผู้เพิ่มสิริ ผู้เพิ่มทรัพย์" เป็นต้น โดยทำคำพูดเท่านั้นให้เป็นใหญ่ ชื่อว่า อธิวจนะ. คำที่ทำให้รู้ด้วยบทว่า "ตักกะ วิตักกะ" เป็นต้น โดยประการนั้นๆ ชื่อว่า ปัญญัตติ. อีกอย่างหนึ่ง คำที่กำหนดไว้ หรือคำที่แน่นอน ด้วยการประกาศอรรถนั้นๆ ชื่อว่า นิรุตติ. ศัพท์ว่า อธิ อยู่ในส่วนเบื้องบน คำที่อยู่เบื้องบน ชื่อว่า อธิวจนะ. เบื้องบนของอะไร? เบื้องบนของอรรถที่พึงประกาศ ความหมายนี้เป็นที่รู้กันอยู่. คำที่ขึ้นอยู่ ชื่อว่า อธิวจนะ. ขึ้นอยู่ด้วยอะไร? ด้วยอรรถ. คำที่ทำให้รู้ซึ่งอรรถ ชื่อว่า ปัญญัตติ. พึงทราบว่า การเป็นไปแห่งบทมีนิรุตติเป็นต้น ย่อมมีในคำพูดทั้งปวงอย่างนี้. มิฉะนั้น ความเป็นนิรุตติย่อมมีแก่คำที่กำหนดไว้ด้วยบทว่า "ผัสสะ คือ สิ่งที่ถูกต้อง" เป็นต้น เท่านั้น, ความเป็นอธิวจนะย่อมมีแก่คำที่กล่าวถึงด้วยบทว่า "ผู้เพิ่มสิริ ผู้เพิ่มทรัพย์" เป็นต้น เท่านั้น, และความเป็นปัญญัตติย่อมมีแก่คำที่ทำให้รู้ซึ่งอรรถอย่างเดียวกันด้วยบทว่า "ตักกะ วิตักกะ" เป็นต้น โดยประการนั้นๆ เท่านั้น. บทว่า อสังกีณา คือ ไม่ปะปนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ละทิ้ง...ไม่ทอดทิ้ง". บทว่า น สังกียันติ คือ ไม่ปะปนกัน, จะไม่ปะปนกัน ความหมายว่าอย่างนั้น. บทว่า อัปปฏิคุฏฐา คือ ไม่ถูกคัดค้าน. เพราะว่าสิ่งที่ล่วงพ้นความแตกสลายไปแล้ว ย่อมล่วงพ้นการเกิดขึ้นเป็นต้นไปแล้วด้วย, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความแตกสลายเท่านั้น". เพราะว่าแม้สิ่งที่เคลื่อนไปสู่ประเทศอื่น ก็เรียกว่าล่วงพ้นไปแล้ว, เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าไม่มีสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่เคลื่อนไปสู่ประเทศอื่น". จริงอยู่ สังขารทั้งหลายเกิดขึ้น ณ ที่ใดๆ ย่อมแตกสลาย ดับไป แปรปรวน ถึงความพินาศ ณ ที่นั้นๆ นั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แปรปรวนไปแล้ว...พินาศไปแล้ว". สิ่งที่ไม่ปรากฏ เพราะยังไม่เกิดนั่นเอง. Vasabhaṇagottatāya vassabhaññā. Mūladiṭṭhigatikāti mūlabhūtā diṭṭhigatikā, imasmiṃ kappe sabbapaṭhamaṃ tādisadiṭṭhisamuppādakā. Punappunaṃ āvajjentassāti ahetuvādapaṭisaṃyuttaganthaṃ uggahetvā pariyāpuṇitvā tadatthaṃ vīmaṃsantassa ‘‘natthi hetu, natthi paccayo sattānaṃ saṃkilesāyā’’tiādinayappavattāya laddhiyā ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, ‘‘natthi hetū’’tiādivasena anussavūpaladdhe atthe tadākāraparivitakkanehi saviggahe viya sarūpato cittassa paccupaṭṭhite cirakālaparicayena ‘‘evameta’’nti nijjhānakkhamabhāvūpagamanena nijjhānakkhantiyā tathāgahite punappunaṃ tatheva āsevantassa bahulīkarontassa micchāvitakkena samādiyamānā micchāvāyāmūpatthambhitā ataṃsabhāvaṃ ‘‘taṃsabhāva’’nti [Pg.229] gaṇhantī micchāsatīti laddhanāmā taṃladdhisahagatā taṇhā santiṭṭhati. Yathāsakaṃ vitakkādipaccayalābhena tasmiṃ ārammaṇe adhiṭṭhitatāya anekaggataṃ pahāya cittaṃ ekaggataṃ appitaṃ viya hoti micchāsamādhinā. Sopi hi paccayavisesehi laddhabhāvanābalo īdise ṭhāne samādhānapatirūpakiccakaro hotiyeva vālavijjhanādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi anekakkhattuṃ tenākārena pubbabhāgiyesu javanavāresu pavattesu sabbapacchime javanavāre satta javanāni javanti. Tattha paṭhame satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame pana javane sampatte atekiccho hoti. Tenāha ‘‘assādentassā’’tiādi. Imesupīti dvīsupi ṭhānesu. เพราะมีโคตรชื่อวสภะ จึงชื่อว่า วัสสภัญญะ. บทว่า มูลทิฏฐิคติกา คือ ผู้มีทิฏฐิเป็นมูลฐาน, ผู้ทำให้เกิดทิฏฐิเช่นนั้นเป็นครั้งแรกในกัปนี้. บทว่า ปุนัปปุนัง อาวชเชนตัสสะ คือ เมื่อบุคคลเรียนรู้และท่องจำคัมภีร์ที่ประกอบด้วยอเหตุกวาทะ (ทฤษฎีที่ปฏิเสธเหตุ) แล้วพิจารณาอรรถนั้นอยู่ มิจฉาสติย่อมตั้งมั่นในอารมณ์แห่งลัทธิที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า "ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัยเพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย" เมื่ออรรถที่ได้ยินมาโดยนัยมีอาทิว่า "ไม่มีเหตุ" ปรากฏแก่จิตโดยมีรูปเหมือนมีกาย ด้วยการตรึกตรองถึงอาการนั้นๆ และเมื่อบุคคลนั้นได้ยึดถือไว้ด้วยความอดทนในการพิจารณาว่า "สิ่งนี้เป็นอย่างนี้" ด้วยความคุ้นเคยมานาน และเมื่อบุคคลนั้นเสพและทำให้มากอย่างนั้นซ้ำๆ ตัณหาที่ประกอบด้วยลัทธินั้น ซึ่งได้ชื่อว่า มิจฉาสติ ย่อมตั้งมั่น โดยยึดถือสิ่งที่ไม่ใช่สภาพนั้นว่าเป็น "สภาพนั้น" โดยได้รับการอุปถัมภ์จากมิจฉาวายามะที่ตั้งมั่นด้วยมิจฉาวิตก. ด้วยการได้ปัจจัยมีวิตกเป็นต้นตามสมควร และด้วยการตั้งมั่นในอารมณ์นั้น จิตย่อมละความไม่เป็นเอกัคคตาเสีย แล้วตั้งมั่นเป็นเอกัคคตา เหมือนถูกตรึงไว้ด้วยมิจฉาสมาธิ. พึงทราบว่า แม้มิจฉาสมาธินั้นก็มีกำลังแห่งภาวนาที่ได้มาด้วยปัจจัยพิเศษ ย่อมทำหน้าที่คล้ายสมาธิในที่เช่นนี้ เหมือนในการแทงขนทรายเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อชวนวาระในส่วนเบื้องต้นดำเนินไปโดยอาการนั้นหลายครั้ง ชวนะ ๗ ดวงย่อมแล่นไปในชวนวาระสุดท้าย. ในชวนะดวงแรก ย่อมยังมีการแก้ไขได้, แม้ในดวงที่สองเป็นต้นก็เช่นกัน. แต่เมื่อถึงชวนะดวงที่เจ็ด ย่อมแก้ไขไม่ได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เมื่อเสวยอัสสาทะ" เป็นต้น. บทว่า อิเมสุปิ คือ ในที่ทั้งสองนี้. Paccuppannaṃ vāti ettha iti-saddo ādiattho. Tena ‘‘yadetaṃ anāgataṃ nāma, nayidaṃ anāgata’’ntiādikaṃ saṅgaṇhāti. Tepīti te vassabhaññāpi na maññiṃsu lokasamaññāya anatikkamanīyato. Tenāha ‘‘atītaṃ panā’’tiādi. Khandhānaṃ upari niruḷhā paṇṇatti. ในบทว่า ปัจจุปปันนัง วา นี้ ศัพท์ว่า อิติ มีอรรถว่า เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงรวบรวมคำมีอาทิว่า "อนาคตชื่อใด อนาคตนี้ไม่ใช่อนาคต" เป็นต้น. บทว่า เตปิ คือ แม้วัสสภัญญะเหล่านั้นก็ไม่สำคัญมั่นหมาย เพราะไม่อาจก้าวล่วงสมัญญาของโลกได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ส่วนอดีต" เป็นต้น. บัญญัติที่ตั้งอยู่บนขันธ์ทั้งหลาย. Niruttipathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยนิรุตติปถสูตร จบแล้ว. Upayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอุปายวรรค จบแล้ว. 7. Arahantavaggo ๗. อรหันตวรรค 1. Upādiyamānasuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถาว่าด้วยอุปาทิยมานสูตร 63. Gaṇhamānoti ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā gaṇhamāno. Pāsenāti rāgapāsena. Tañhi māro mārapāsoti maññati. Tenāha ‘‘antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33). Mutto nāma hoti anupādiyato sabbaso khandhassa abhāvato. ๖๓. บทว่า คัณหมาโน คือ ผู้ยึดถือด้วยบทมีอาทิว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา". บทว่า ปาเสนะ คือ ด้วยบ่วงคือราคะ. จริงอยู่ มารย่อมสำคัญบ่วงนั้นว่าเป็นบ่วงของมาร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บ่วงที่เที่ยวไปในอากาศ คือ ใจที่เที่ยวไปนี้" (สํ. ส. 1.151; มหาวรรค 33). ชื่อว่า ผู้หลุดพ้น เพราะไม่มีขันธ์โดยประการทั้งปวง เพราะไม่ยึดถือ. Upādiyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอุปาทิยมานสูตร จบแล้ว. 2-6. Maññamānasuttādivaṇṇanā ๒-๖. อรรถกถาว่าด้วยมัญญมานสูตรเป็นต้น 64-68. ‘‘Etaṃ [Pg.230] mamā’’tiādinā. Maññanā abhinandanā ca. Taṇhāchandoti taṇhā eva chando. Sā hi taṇhāyanaṭṭhena taṇhā, chandikataṭṭhena chando. Catutthaṃ aniccalakkhaṇamukhena vuttaṃ, pañcamaṃ dukkhalakkhaṇamukhena, chaṭṭhaṃ anattalakkhaṇamukhena. Sesaṃ tīsupi sadisamevāti vuttaṃ ‘‘eseva nayo’’ti. 64-68. ด้วยบทมีอาทิว่า "สิ่งนี้เป็นของเรา". ความสำคัญมั่นหมายและความเพลิดเพลิน. บทว่า ตัณหาฉันทะ คือ ตัณหานั่นแหละคือฉันทะ. จริงอยู่ ตัณหานั้นชื่อว่า ตัณหา เพราะอรรถว่าทะยานอยาก, ชื่อว่า ฉันทะ เพราะอรรถว่าทำให้พอใจ. สูตรที่สี่กล่าวโดยนัยแห่งอนิจจลักษณะ, สูตรที่ห้ากล่าวโดยนัยแห่งทุกขลักษณะ, สูตรที่หกกล่าวโดยนัยแห่งอนัตตลักษณะ. ส่วนที่เหลือเหมือนกันในทั้งสามสูตร จึงกล่าวว่า "พึงทราบโดยนัยนี้". Maññamānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยมัญญมานสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 7. Anattaniyasuttavaṇṇanā ๗. อรรถกถาว่าด้วยอนัตตนิยสูตร 69. Anattaniyanti na attaniyaṃ. Tenāha ‘‘na attano santaka’’nti. ๖๙. บทว่า อนัตตนิยัง คือ ไม่ใช่ของตน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่สมบัติของตน". Anattaniyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอนัตตนิยสูตร จบแล้ว. 8-10. Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā ๘-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยรชนียสัณฐิตสูตรเป็นต้น 70-72. Rajanīyenāti rajanīyena rāguppādakena. Tenāha ‘‘rāgassa paccayabhāvenā’’ti. Rāhulasaṃyutte rāhulattherassa pucchāvasena āgatā. Idha rādhattherassa surādhattherassa ca pucchāvasena, pāḷi pana sabbattha sadisā. Tenāha ‘‘vuttanayeneva veditabbānī’’ti. ๗๐-๗๒. บทว่า รชนีเยนะ คือ ด้วยสิ่งที่ยังราคะให้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยความเป็นปัจจัยแห่งราคะ". สูตรเหล่านี้มาโดยอาศัยการถามของพระราหุลเถระในราหุลสังยุตต์. ในที่นี้มาโดยอาศัยการถามของพระราธเถระและพระสุราธเถระ, แต่พระบาลีเหมือนกันในทุกที่. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "พึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง". Rajanīyasaṇṭhitasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยรชนียสัณฐิตสูตรเป็นต้น จบแล้ว. Arahantavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอรหันตวรรค จบแล้ว. 8. Khajjanīyavaggo ๘. ขัชชนียวรรค 1-3. Assādasuttādivaṇṇanā ๑-๓. อรรถกถาว่าด้วยอัสสาทสูตรเป็นต้น 73-75. Catusaccameva kathitaṃ assādādīnañceva samudayādīnañca vasena desanāya pavattattā. Yasmā assādo samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccaṃ nirodhasaccañcāti vuttovāyamattho; dutiye samudayassādo [Pg.231] samudayasaccaṃ, ādīnavo dukkhasaccaṃ, atthaṅgamo nirodhasaccaṃ, nissaraṇaṃ maggasaccanti vuttovāyamattho; tatiyaṃ ariyasāvakasseva vasena vuttaṃ. ๗๓-๗๕. พระพุทธองค์ตรัสอริยสัจสี่เท่านั้น เพราะการแสดงดำเนินไปโดยอาศัยอัสสาทะเป็นต้น และสมุทัยเป็นต้น. เพราะอรรถนี้กล่าวไว้ว่า อัสสาทะเป็นสมุทัยสัจจะ, อาทีนวะเป็นทุกขสัจจะ, นิสสรณะเป็นมรรคสัจจะและนิโรธสัจจะ; ในสูตรที่สอง อรรถนี้กล่าวไว้ว่า อัสสาทะแห่งสมุทัยเป็นสมุทัยสัจจะ, อาทีนวะเป็นทุกขสัจจะ, อัตถังคมะเป็นนิโรธสัจจะ, นิสสรณะเป็นมรรคสัจจะ; ส่วนสูตรที่สามกล่าวโดยอาศัยพระอริยสาวกเท่านั้น. Assādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอัสสาทสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 4. Arahantasuttavaṇṇanā ๔. อรรถกถาว่าด้วยอรหันตสูตร 76. Yattakā sattāvāsāti tasmiṃ tasmiṃ sattanikāye āvasanaṭṭhena sattā eva sattāvāsā. Tena yattakā sattāvāsā, tehi sabbehipi ete aggā ete seṭṭhā, ye ime arahantāti dasseti. Purimanayenevāti purimasmiṃ sattaṭṭhānakosallasutte vuttanayena. ๗๖. บทว่า ยัตตกาสัตตาวาสา คือ สัตว์ทั้งหลายนั่นแหละเป็นสัตตาวาสะ เพราะอรรถว่าอาศัยอยู่ในหมู่สัตว์นั้นๆ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า สัตว์ทั้งหลายที่เป็นสัตตาวาสะทั้งหมดนั้น พระอรหันต์เหล่านี้เป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐกว่าสัตว์เหล่านั้นทั้งหมด. บทว่า ปุริมะนะเยเนวะ คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ในสัตตัฏฐานโกสัลลสูตรก่อนนั่นเอง. Tadatthaparidīpanāhīti ‘‘pañcakkhandhe pariññāya. Taṇhā tesaṃ na vijjati. Asmimāno samucchinno’’tiādinā tassa yathāniddiṭṭhassa suttassa atthadīpanāhi ceva ‘‘anejaṃ te anuppattā, cittaṃ tesaṃ anāvila’’ntiādinā visesatthaparidīpanāhi ca. Jhānamaggaphalapariyāpannaṃ atisayitasukhaṃ etesamatthīti sukhinoti āha ‘‘jhāna…pe… sukhitā’’ti. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti ettha tesaṃ apāyadukkhajanikā taṇhā na vijjatīti vuttaṃ. Vaṭṭamūlikāya taṇhāya abhāvā ‘‘nandī tesaṃ na vijjatī’’ti ettha vuccatīti. Imassapīti pi-saddena dukkhassābhāvenapīti dukkhābhāvo viya vaṭṭamūlikataṇhābhāvo sampiṇḍīyatīti daṭṭhabbaṃ. Tena hi te anupādisesanibbānappattiyā accantasukhitā evāti vuccantīti. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinayappavattiyā navavidho. Ñāṇenāti aggamaggaññāṇena. คำว่า ด้วยการแสดงอรรถแห่งสูตรนั้น คือ ด้วยการแสดงอรรถแห่งสูตรนั้นที่ตรัสไว้แล้วอย่างนั้น มีอาทิว่า “รู้แจ้งขันธ์ ๕ แล้ว ตัณหาของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี อัสมิมานะถูกตัดขาดแล้ว” และด้วยการแสดงอรรถพิเศษ มีอาทิว่า “ท่านเหล่านั้นบรรลุความไม่หวั่นไหวแล้ว จิตของท่านเหล่านั้นไม่ขุ่นมัว” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ผู้มีฌาน...เป...ผู้มีความสุข” เพราะท่านเหล่านั้นมีความสุขอย่างยิ่งที่สงเคราะห์เข้าในฌาน มรรค และผล ในคำว่า “ตัณหาของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี” นี้ หมายถึง ตัณหาที่ก่อให้เกิดทุกข์ในอบายของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี เพราะไม่มีตัณหาที่เป็นมูลรากแห่งวัฏฏะ จึงตรัสในคำว่า “ความเพลินของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี” พึงทราบว่า ในคำว่า “แม้แห่งทุกข์นี้” ด้วยคำว่า “ปิ” (แม้) นั้น หมายถึง แม้เพราะไม่มีทุกข์ ก็รวมเอาการไม่มีตัณหาที่เป็นมูลรากแห่งวัฏฏะไว้ด้วย เหมือนกับการไม่มีทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงชื่อว่ามีความสุขอย่างยิ่งด้วยการบรรลุอนุปาทิเสสนิพพาน มานะ ๙ อย่าง ย่อมเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า “เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า” ด้วยญาณ คือ ด้วยอัคคมรรคญาณ Arahattaṃ anuppattā. Alittāti amakkhitā. Brahmabhūtāti brahmabhāvaṃ pattā, brahmato vā ariyamaggañāṇato bhūtā ariyāya jātiyā jātā. Satta saddhammā gocaro pavattiṭṭhānaṃ etesanti sattasaddhammagocarā. บรรลุพระอรหัตแล้ว คำว่า อลิตตา คือ ไม่แปดเปื้อน คำว่า พรหมภูตา คือ บรรลุความเป็นพรหม หรือเป็นผู้เกิดจากพรหม คือจากอริยมรรคญาณ เกิดแล้วด้วยอริยชาติ คำว่า สัตตสัทธัมมโคจรา คือ มีสัทธรรม ๗ เป็นโคจร เป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของท่านเหล่านั้น Nirāsaṅkacāro nāma gahito kutocipi tesaṃ āsaṅkāya abhāvato. Sammādiṭṭhiādīhi dasahi aṅgehi sammāvimutti-sammāñāṇapariyosānehi. ‘‘Āguṃ na karotī’’tiādīhi catūhi kāraṇehi. Taṇhā tesaṃ na vijjatīti idampi taṇhāpahānassa bahūpakāratādassanaṃ. Tenāha ‘‘dāsakārikā taṇhāpi tesaṃ natthī’’ti. ชื่อว่า นิราสังกจาร คือ ผู้มีปกติเที่ยวไปโดยปราศจากความหวาดระแวง เพราะไม่มีความหวาดระแวงใดๆ ของท่านเหล่านั้น (ทรงถือเอาแล้ว) ด้วยองค์ ๑๐ มีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น มีสัมมาวิมุตติและสัมมาญาณเป็นที่สุด ด้วยเหตุ ๔ ประการ มีอาทิว่า “ไม่ทำความผิด” คำว่า “ตัณหาของท่านเหล่านั้นย่อมไม่มี” นี้ ก็เป็นการแสดงถึงประโยชน์อันมากของการละตัณหา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “แม้ตัณหาที่ทำให้เป็นทาส ก็ไม่มีแก่ท่านเหล่านั้น” Na [Pg.232] vikampanti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā. ไม่หวั่นไหวด้วยมานะมีอาทิว่า “เราเป็นผู้ประเสริฐกว่า” Uddhaṃ tiriyaṃ apācīnanti ettha ‘‘uddhaṃ vuccatī’’tiādinā rūpamukhena attabhāvaṃ gahetvā pavatto paṭhamanayo. Kālattayavasena dhammappavattiṃ gahetvā pavatto dutiyanayo. Ṭhānavasena sakalalokadhātuṃ gahetvā pavatto tatiyanayo. Buddhāti cattāri saccāni buddhavanto. ในคำว่า “เบื้องบน เบื้องขวาง เบื้องต่ำ” นี้ นัยที่ ๑ เป็นไปโดยการถือเอาอัตภาพโดยมุขคือรูป มีอาทิว่า “เบื้องบน” นัยที่ ๒ เป็นไปโดยการถือเอาการเป็นไปแห่งธรรมโดยอาศัยกาล ๓ นัยที่ ๓ เป็นไปโดยการถือเอาโลกธาตุทั้งหมดโดยอาศัยสถานที่ คำว่า พุทธา คือ ผู้มี (ความรู้) ในสัจจะ ๔ Sīhanādasamodhānanti sīhanādānaṃ saṃkalanaṃ. Loke attano uttaritarassābhāvā anuttarā. Uttaro tāva tiṭṭhatu puriso, sadisopi tāva natthīti asadisā. Sakalampi bhavaṃ uttaritvā bhavapiṭṭhe ṭhatvā vimuttisukhena sukhitattādivasena ekavīsatiyākārehi sīhanādaṃ nadanti. คำว่า สีหนาทสโมธาน คือ การรวมกันแห่งสีหนาท เป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า เพราะไม่มีผู้ยิ่งกว่าตนในโลก เป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน เพราะแม้แต่บุคคลผู้เสมอเหมือนก็ยังไม่มี จะกล่าวไปไยถึงผู้ยิ่งกว่า ท่านเหล่านั้นบันลือสีหนาทด้วยอาการ ๒๑ อย่าง มีอาทิว่า เป็นผู้มีความสุขด้วยวิมุตติสุข โดยการก้าวล่วงภพทั้งหมดแล้วตั้งอยู่บนหลังภพ Arahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอรัหันตสูตร จบแล้ว 5. Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā ๕. อรรถกถาอรัหันตสูตรที่ ๒ 77. Suddhikamevāti suddhasaṃkhittabandhameva katvā. ๗๗. คำว่า สุทธิกเมวะ คือ ทำเพียงการผูกร้อยย่อๆ อย่างบริสุทธิ์เท่านั้น Dutiyaarahantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอรัหันตสูตรที่ ๒ จบแล้ว 6. Sīhasuttavaṇṇanā ๖. อรรถกถาสีหสูตร 78. Sīhoti parissayasahanato paṭipakkhahananato ca ‘‘sīho’ti laddhanāmo migādhipati. Cattāroti ca samānepi sīhajātikabhāve vaṇṇavisesādisiddhena visesena cattāro sīhā. Te idāni nāmato vaṇṇato āhārato dassetvā idhādhippetasīhaṃ nānappakārato vibhāvetuṃ ‘‘tiṇasīho’’tiādi āraddhaṃ. Tiṇabhakkho sīho tiṇasīho purimapade uttarapadalopena yathā ‘‘sākapatthivo’’ti. Kāḷavaṇṇatāya kāḷasīho. Tathā paṇḍusīho. Tenāha ‘‘kāḷasīho kāḷagāvisadiso, paṇḍusīho paṇḍupalāsavaṇṇagāvisadiso’’ti. Rattakambalassa viya kesaro kesarakalāpo etassa atthīti kesarī. Lākhārasaparikammakatehi viya pādapariyantehīti yojanā. ๗๘. คำว่า สีหะ คือ เจ้าแห่งเนื้อผู้ได้ชื่อว่า “สีหะ” เพราะทนต่ออันตรายและกำจัดปฏิปักษ์ได้ และคำว่า สี่ คือ สิงห์ ๔ ชนิด โดยความพิเศษที่สำเร็จด้วยความแตกต่างแห่งสีเป็นต้น แม้จะมีความเป็นสิงห์ชาติเดียวกัน บัดนี้ เพื่อแสดงสิงห์ที่ประสงค์ในที่นี้โดยประการต่างๆ จึงเริ่มกล่าวว่า “ติณสีหะ” เป็นต้น โดยแสดงสิงห์เหล่านั้นโดยชื่อ โดยสี โดยอาหาร สิงห์ที่กินหญ้า ชื่อว่า “ติณสีหะ” โดยการลบอุตตรบทในปุริมบท เหมือนคำว่า “สากปัตถิวะ” (พระราชาผู้โปรดผัก) สิงห์สีดำ ชื่อว่า “กาฬสีหะ” เพราะมีสีดำ เช่นเดียวกัน สิงห์สีเหลืองอ่อน ชื่อว่า “ปัณฑุสีหะ” เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “กาฬสีหะ เหมือนโคดำ, ปัณฑุสีหะ เหมือนโคที่มีสีเหมือนใบไม้เหลือง” คำว่า เกสรี คือ สิงห์ที่มีแผงคอเหมือนผ้ากัมพลแดง พึงประกอบความว่า มีปลายเท้าเหมือนถูกตกแต่งด้วยน้ำครั่ง Kammānubhāvasiddhaādhipaccamahesakkhatāhi [Pg.233] sabbamigagaṇassa rājā suvaṇṇaguhato vātiādi ‘‘sīhassa vihāro kiriyā evaṃ hotī’’ti katvā vuttaṃ. คำว่า “ราชาแห่งหมู่เนื้อทั้งปวง” โดยความเป็นใหญ่และมีอานุภาพมากที่สำเร็จด้วยอานุภาพแห่งกรรม จากถ้ำทองคำ เป็นต้น ตรัสไว้โดยทำความว่า “การอยู่และการกระทำของสิงห์เป็นอย่างนี้” Samaṃ patiṭṭhāpetvāti sabbabhāgehi samameva bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā. Ākaḍḍhitvāti purato ākaḍḍhitvā. Abhiharitvāti abhimukhaṃ haritvā. Saṅghātanti vināsaṃ. Vīsatiyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ usabhaṃ. คำว่า ตั้งไว้เสมอกัน คือ ตั้งไว้บนพื้นดินเสมอกันด้วยทุกส่วน คำว่า อาขิฏฐิตวา คือ ดึงมาข้างหน้า คำว่า อภิหริตวา คือ นำมาตรงหน้า คำว่า สังฆาต คือ ความพินาศ สถานที่ยาว ๒๐ ไม้พลอง ชื่อว่า “อุสภะ” Samasīhoti samajātiko samabhāgo ca sīho. Samānosmīti desanāmattaṃ, samappabhāvatāyapi na bhāyati. Sakkāyadiṭṭhibalavatāyāti ‘‘ke aññe amhehi uttaritarā, atha kho mayameva mahābalā’’ti evaṃ balātimānanimittāya ahaṅkārahetubhūtāya sakkāyadiṭṭhiyā balabhāvena. Sakkāyadiṭṭhipahīnattāti sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā nirahaṅkārattā attasinehassa suṭṭhu samugghāṭitattā na bhāyati. คำว่า สมสีหะ คือ สิงห์ที่มีชาติเสมอกันและมีส่วนเสมอกัน คำว่า “เราเสมอ” เป็นเพียงการแสดงเท่านั้น ไม่กลัวแม้เพราะความเป็นผู้มีอานุภาพเสมอกัน คำว่า “เพราะสักกายทิฏฐิมีกำลัง” คือ เพราะความมีกำลังแห่งสักกายทิฏฐิที่เป็นเหตุแห่งอหังการ ซึ่งเป็นเครื่องหมายแห่งความถือตัวว่ามีกำลังอย่างนี้ว่า “ใครอื่นจะยิ่งกว่าเราเล่า มีแต่เราเท่านั้นที่มีกำลังมาก” คำว่า “เพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว” คือ ไม่กลัวเพราะละสักกายทิฏฐิได้แล้ว เพราะไม่มีอหังการ เพราะถอนความรักตนได้อย่างดีแล้ว Tathā tathāti sīhasadisatādinā tena tena pakārena attānaṃ kathesīti vatvā tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘sīhoti kho’’tiādi vuttaṃ. คำว่า “อย่างนั้นๆ” คือ กล่าวว่า “พระองค์ทรงแสดงพระองค์โดยประการนั้นๆ มีความเหมือนสิงห์เป็นต้น” แล้วจึงตรัสคำว่า “สีหะแล” เป็นต้น เพื่ออธิบายความหมายนั้นให้ปรากฏ Katābhinīhārassa lokanāthassa bodhiyā niyatabhāvappattiyā ekantabhāvībuddhabhāvoti katvā ‘‘tīsu pāsādesu nivāsakālo, magadharañño paṭiññādānakālo, pāyāsassa paribhuttakālo’’tiādinā abhisambodhito purimāvatthāpi sīhasadisaṃ katvā dassitā. Bhāvini, bhūtopacāropi hi lokavohāro. Vijjābhāvasāmaññato bhūtavijjā itaravijjāpi ekajjhaṃ gahetvā paṭiccasamuppādasammasanato taṃ puretaraṃ siddhaṃ vipākaṃ viya katvā āha ‘‘tisso vijjā visodhetvā’’ti. Anulomapaṭilomato pavattañāṇavasena ‘‘yamakañāṇamanthanenā’’ti vuttaṃ. โดยทำความว่า “ความเป็นพระพุทธเจ้าที่พึงมีโดยส่วนเดียว เพราะการบรรลุความเป็นผู้เที่ยงแท้แห่งพระโพธิญาณของพระโลกนาถผู้ทรงกระทำอภินิหารแล้ว” จึงแสดงแม้สภาวะก่อนการตรัสรู้ มีอาทิว่า “กาลที่ประทับอยู่ในปราสาท ๓ หลัง, กาลที่ทรงรับปฏิญญาของพระราชาแห่งมคธ, กาลที่ทรงเสวยข้าวมธุปายาส” ให้เหมือนสิงห์ อนึ่ง การกล่าวถึงสิ่งที่ยังไม่เกิดว่าเกิดแล้ว (ภาวินีภูโตปจาร) ก็เป็นโลกโวหาร โดยการถือเอาวิชชาที่เกิดแล้วและวิชชาอื่นๆ รวมกัน เพราะความมีวิชชาเสมอกัน และโดยการพิจารณาปฏิจจสมุปบาท จึงตรัสว่า “ชำระวิชชา ๓ ให้บริสุทธิ์แล้ว” โดยทำผลที่สำเร็จก่อนนั้นให้เหมือนกับว่าสำเร็จแล้ว ตรัสว่า “ด้วยการกวนด้วยยมกญาณ” โดยอาศัยญาณที่เป็นไปโดยอนุโลมและปฏิโลม Tattha viharantassāti ajapālanigrodhamūle viharantassa. Ekādasame divaseti sattasattāhato paraṃ ekādasame divase. Acalapallaṅketi isipatane dhammacakkapavattanatthaṃ nisinnapallaṅke. Tampi hi kenaci appaṭivattiyadhammacakkapavattanatthaṃ [Pg.234] nisajjāti katvā vajirāsanaṃ viya acalapallaṅkaṃ vuccati. Imasmiñca pana padeti ‘‘dveme, bhikkhave, antā’’tiādinayappavatte imasmiṃ saddhammakoṭṭhāse. Dhammaghoso…pe… dasasahassilokadhātuṃ paṭicchādesi ‘‘sabbattha ṭhitā suṇantū’’ti adhiṭṭhānena. Soḷasahākārehīti ‘‘dukkhapariññā, samudayappahānaṃ, nirodhasacchikiriyā, maggabhāvanā’’ti evaṃ ekekasmiṃ magge cattāri cattāri katvā soḷasahi ākārehi. คำว่า “เมื่อประทับอยู่ที่นั้น” คือ เมื่อประทับอยู่ที่โคนต้นอชปาลนิโครธ คำว่า “ในวันที่ ๑๑” คือ ในวันที่ ๑๑ หลังจากสัปดาห์ที่ ๗ คำว่า “บนบัลลังก์อันไม่หวั่นไหว” คือ บนบัลลังก์ที่ประทับนั่งเพื่อทรงประกาศพระธรรมจักรที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน อนึ่ง บัลลังก์นั้นก็ชื่อว่า “บัลลังก์อันไม่หวั่นไหว” เหมือนวัชรอาสน์ โดยทำความว่า “เป็นการประทับนั่งเพื่อทรงประกาศพระธรรมจักรที่ใครๆ ไม่อาจให้เป็นไปกลับได้” อนึ่ง ในบทนี้ คือ ในส่วนแห่งพระสัทธรรมนี้ที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ที่สุด ๒ อย่างนี้” เสียงแห่งธรรม...เป...แผ่ไปทั่วหมื่นโลกธาตุด้วยอธิษฐานว่า “ขอสัตว์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ในที่ทั้งปวงจงฟังเถิด” ด้วยอาการ ๑๖ อย่าง คือ โดยการทำอย่างละ ๔ อย่างในมรรคแต่ละอย่างอย่างนี้ว่า “การกำหนดรู้ทุกข์, การละสมุทัย, การทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ, การเจริญมรรค” Vuttoyeva, na idha vattabbo, tasmā tattha vuttanayeneva veditabboti adhippāyo. Yasmā ca aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgatoti ārabhitvā udānaṭṭhakathādīsupi (udā. aṭṭha. 18; itivu. 38) tathāgatapadassa attho vutto eva, tasmā tattha vuttanayena attho veditabbo. Yadipi bhagavā na bodhipallaṅke nisinnamattova abhisambuddho jāto, tathāpi tāya nisajjāya nisinnova panujja sabbaparissayaṃ abhisambuddho jāto. Tathā hi taṃ ‘‘aparājitapallaṅka’’nti vuccati. Tasmā ‘‘yāva bodhipallaṅkā vā’’ti vatvā tena aparitussanto ‘‘yāva arahattamaggañāṇā vā’’ti āha. กล่าวไว้แล้ว ไม่ควรกล่าวในที่นี้อีก เพราะฉะนั้น พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล ดังนี้เป็นอธิบาย. และเพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นพระตถาคตด้วยเหตุ ๘ ประการอื่นอีก เริ่มกล่าวไว้ในอรรถกถาอุทานเป็นต้น (อุ.อ. 18; อิติ. 38) ความแห่งบทว่า ตถาคต ก็กล่าวไว้แล้วนั่นแล เพราะฉะนั้น พึงทราบความด้วยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้น. ถึงแม้พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสรู้เพียงแค่นั่งบนโพธิบัลลังก์เท่านั้น แต่ก็ทรงนั่งด้วยการนั่งนั้นนั่นแล ทรงขจัดอุปสรรคทั้งปวงแล้วจึงตรัสรู้. เพราะเหตุนั้น บัลลังก์นั้นจึงชื่อว่า "อปรชิตบัลลังก์" (บัลลังก์ที่ไม่มีใครเอาชนะได้). เพราะฉะนั้น เมื่อกล่าวว่า "จนถึงโพธิบัลลังก์" แล้วไม่พอใจด้วยคำนั้น จึงกล่าวว่า "จนถึงอรหัตตมรรคญาณ" ดังนี้. Iti rūpanti ettha iti-saddo nidassanattho. Tena rūpaṃ sarūpato parimāṇato paricchedato dassitanti āha ‘‘idaṃ rupa’’ntiādi. ‘‘Idaṃ rūpa’’nti hi iminā bhūtupādāyabhedarūpaṃ sarūpato dassitaṃ. Ettakaṃ rūpanti iminā taṃ parimāṇato dassitaṃ. Tassa ca parimāṇassa ekantabhāvadassanena ‘‘na ito bhiyyo rūpaṃ atthī’’ti vuttaṃ. Sabhāvatoti salakkhaṇato. Sarasatoti sakiccato. Pariyantatoti parimāṇapariyantato. Paricchedatoti yattake ṭhāne tassa pavatti, tassa paricchedanato. Paricchindanatoti pariyosānappattito. Taṃ sabbaṃ dassitaṃ hoti yathāvuttena vibhāgena. Ayaṃ rūpassa samudayo nāmāti ayaṃ āhārādi rūpassa samudayo nāma. Tenāha ‘‘ettāvatā’’tiādi. Atthaṅgamoti nirodho. ‘‘Āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti ca asādhāraṇameva gahetvā sese ādi-saddena saṅgaṇhāti. ในบทว่า อิติ รูปัง นี้ ศัพท์ว่า อิติ เป็นอรรถแห่งการแสดง. ด้วยศัพท์นั้น รูปอันแสดงโดยสภาวะ โดยประมาณ โดยการกำหนด จึงกล่าวว่า "อิทัง รูปัง" (รูปนี้) เป็นต้น. ด้วยบทว่า "อิทัง รูปัง" นี้แล รูปอันจำแนกเป็นภูตรูปและอุปาทายรูป ย่อมแสดงโดยสภาวะ. ด้วยบทว่า "เอตฺตกํ รูปํ" (รูปมีประมาณเท่านี้) นี้ รูปนั้นย่อมแสดงโดยประมาณ. และด้วยการแสดงความเป็นที่สุดแห่งประมาณนั้น จึงกล่าวว่า "รูปอื่นยิ่งกว่านี้ไม่มี". บทว่า สภาวโต คือ โดยลักษณะเฉพาะตน. บทว่า สรสโต คือ โดยกิจของตน. บทว่า ปริยนฺตโต คือ โดยที่สุดแห่งประมาณ. บทว่า ปริจฺเฉทโต คือ โดยการกำหนดแห่งรูปนั้นว่ามีอยู่ในที่ใด. บทว่า ปริจฺฉินฺทนโต คือ โดยการถึงที่สุด. ทั้งหมดนั้นย่อมแสดงด้วยการจำแนกที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า อยัง รูปสฺส สมุทโย นาม (นี้เป็นสมุทัยแห่งรูป) คือ สมุทัยแห่งรูปอันมีอาหารเป็นต้นนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เอตฺตาวตา" (ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้) เป็นต้น. บทว่า อตฺถงฺคโม คือ ความดับ. และเมื่อถือเอาเฉพาะบทว่า "อาหารถมุทัย อาหารนิโรธ" อันไม่ทั่วไปแล้ว ย่อมสงเคราะห์ที่เหลือด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" (เป็นต้น). Paṇṇāsalakkhaṇapaṭimaṇḍitanti [Pg.235] paṇṇāsaudayabbayalakkhaṇavibhūsitaṃ samudayatthaṅgamagahaṇato. Khīṇāsavattāti anavasesaṃ sāvasesañca āsavānaṃ parikkhīṇattā. Anāgāmīnampi hi bhayaṃ cittutrāso ca na hotīti. Ñāṇasaṃvego bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ. Itaresaṃ pana devānanti akhīṇāsave deve sandhāya vadati. Bhoti dhammālapanamattanti vācasikaṃ tathālapanamattaṃ. บทว่า ปณฺณาสลกฺขณปฏิมาณฑิตํ (ประดับด้วยลักษณะ ๕๐) คือ ประดับด้วยลักษณะแห่งความเกิดและความดับ ๕๐ อย่าง เพราะถือเอาสมุทัยและอัสดง. บทว่า ขีณาสวตฺตา (เพราะเป็นผู้สิ้นอาสวะ) คือ เพราะอาสวะสิ้นไปโดยไม่เหลือและโดยมีเหลือ. เพราะว่าแม้แก่พระอนาคามี ภัยและความสะดุ้งแห่งจิตก็ย่อมไม่มี. บทว่า ญาณสํเวโค คือ ญาณที่ปรากฏเป็นภัย. ส่วนบทว่า อิเตเรสํ เทวานํ (แก่เทพเหล่าอื่น) นั้น ตรัสหมายถึงเทพผู้ยังไม่สิ้นอาสวะ. บทว่า โหติ ธมฺมาลปนมตฺตํ (เป็นเพียงการสนทนาธรรม) คือ เป็นเพียงการสนทนาด้วยวาจาอย่างนั้น. Cakkanti satthu āṇācakkaṃ, taṃ pana dhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Tattha ariyasāvakānaṃ paṭivedhadhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Itaresaṃ desanādhammato āgatanti dhammacakkaṃ. Duvidhepi ñāṇaṃ padhānanti ñāṇasīsena vuttaṃ ‘‘paṭivedhañāṇampi desanāñāṇampī’’ti. Idāni taṃ ñāṇadvayaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘paṭivedhañāṇaṃ nāmā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā cassa ñāṇassa suppaṭividdhattā bhagavā tāni saṭṭhi nayasahassāni veneyyānaṃ dassetuṃ samattho ahosi, tasmā tāni saṭṭhi nayasahassāni tena ñāṇena saddhiṃyeva siddhānīti katvā dassento ‘‘saṭṭhiyā ca nayasahassehi paṭivijjhī’’ti āha. Tiparivaṭṭanti idaṃ dukkhanti ca, pariññeyyanti ca, pariññātanti ca evaṃ tiparivaṭṭaṃ, taṃyeva dvādasākāraṃ. Tanti desanāñāṇaṃ pavatteti esa bhagavā. Appaṭipuggaloti patinidhibhūtapuggalarahito. Ekasadisassāti nibbikārassa. บทว่า จกฺกํ (จักร) คือ จักรแห่งพระบัญชาของพระศาสดา, จักรนั้นแลมาแล้วจากธรรม จึงชื่อว่า ธรรมจักร. ในธรรมจักรนั้น จักรที่มาแล้วจากธรรมคือการแทงตลอดของพระอริยสาวก จึงชื่อว่า ธรรมจักร. ส่วนจักรที่มาแล้วจากธรรมคือการแสดงของชนเหล่าอื่น จึงชื่อว่า ธรรมจักร. ญาณทั้งสองอย่างเป็นประธาน จึงกล่าวด้วยหัวข้อแห่งญาณว่า "ทั้งปฏิเวธญาณและเทศนาญาณ". บัดนี้ เพื่อแสดงญาณทั้งสองนั้นโดยสภาวะ จึงกล่าวว่า "ปฏิเวธญาณชื่อว่า" เป็นต้น. และเพราะญาณนั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงแทงตลอดดีแล้ว พระองค์จึงสามารถแสดงอุบาย ๖๐,๐๐๐ แก่เวไนยสัตว์ทั้งหลายได้ เพราะฉะนั้น เมื่อทรงแสดงว่าอุบาย ๖๐,๐๐๐ เหล่านั้นสำเร็จพร้อมด้วยญาณนั้นนั่นเอง จึงตรัสว่า "ทรงแทงตลอดด้วยอุบาย ๖๐,๐๐๐". บทว่า ติปริวฏฺฏํ (มี ๓ รอบ) คือ ทุกข์นี้ และควรกำหนดรู้ และกำหนดรู้แล้ว อย่างนี้เป็น ๓ รอบ, นั่นแหละมี ๑๒ อาการ. พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นย่อมทรงยังเทศนาญาณให้เป็นไป. บทว่า อปฺปฏิปุคฺคโล คือ ปราศจากบุคคลผู้เป็นตัวแทน. บทว่า เอกสทิสสฺส คือ ของผู้ไม่มีความแปรผัน. Sīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสีหสูตร จบแล้ว. 7. Khajjanīyasuttavaṇṇanā ๗. อรรถกถาขัชชนียสูตร. 79. Vipassanāvasenāti etarahi rūpavedanādayo anussaritvā ‘‘pubbepāhaṃ evaṃvedano ahosi’’nti atītānaṃ rūpavedanādīnaṃ paccuppannehi visesābhāvadassanā vipassanā, tassā vipassanāya vasena. Yvāyaṃ ‘‘na idaṃ abhiññāvasenā’’ti paṭikkhepo kato, tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘abhiññāvasena hī’’tiādimāha. Khandhapaṭibaddhā nāma gottavaṇṇahārādayo. Evaṃ anussarantoti yathāvuttavipassanāvasena anussaranto. Sabhāvadhammānaṃ eva anussaraṇassa vuttattā ‘‘suññatāpabba’’nti vuttaṃ. ๗๙. บทว่า วิปสฺสนาวเสนาติ (โดยวิปัสสนา) คือ วิปัสสนาคือการระลึกถึงรูป เวทนาเป็นต้นในปัจจุบันว่า "แม้ในกาลก่อน เราก็มีเวทนาอย่างนี้" ด้วยการเห็นว่ารูป เวทนาเป็นต้นในอดีตไม่มีความพิเศษจากรูป เวทนาเป็นต้นในปัจจุบัน, โดยวิปัสสนานั้น. การปฏิเสธที่กล่าวว่า "นี้ไม่ใช่โดยอภิญญา" นั้น เมื่อแสดงเหตุแห่งการปฏิเสธนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะโดยอภิญญา" เป็นต้น. สิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ ชื่อว่า โคตร วรรณะ อาหารเป็นต้น. บทว่า เอวํ อนุสฺสรนฺโต (ระลึกอยู่อย่างนี้) คือ ระลึกอยู่โดยวิปัสสนาที่กล่าวมาแล้ว. เพราะการระลึกถึงธรรมที่มีสภาวะของตนเท่านั้น จึงกล่าวว่า "สุญญตาบรรพ" (หมวดว่าด้วยความว่าง). Yasmā [Pg.236] te eva rūpādayo neva attā, na attaniyā asārā anissarā, tasmā tato suññā, tesaṃ bhāvo suññatā, tassā lakkhaṇaṃ ruppanādikaṃ dassetuṃ. เพราะเหตุที่รูปเป็นต้นเหล่านั้นไม่ใช่ทั้งอัตตา ไม่ใช่อัตตนิยะ ไม่มีแก่นสาร ไม่มีอำนาจ เพราะฉะนั้น จึงว่างเปล่าจากสิ่งเหล่านั้น, ภาวะของสิ่งเหล่านั้นคือสุญญตา, เพื่อแสดงลักษณะของสุญญตานั้นอันมีการแตกสลายเป็นต้น. Kiñcāti hetuatthajotake kāraṇe paccattavacananti āha ‘‘kiñcāti kāraṇapucchā, kena kāraṇena rūpaṃ vadethā’’ti. Etanti etaṃ bhūtupādāyabhedaṃ dhammajātaṃ. Kena kāraṇena rūpaṃ nāmāti kiṃ kāraṇaṃ nissāya rūpanti vuccatīti attho. Kāraṇuddesoti kāraṇassa uddisanaṃ. Ruppatīti ettha rūpaṃ nāma sītādivirodhipaccayasannipātena visadisuppatti. Tenāha ‘‘sītenapī’’tiādi. Pabbatapādeti cakkavāḷapabbatapāde, so pana tattha accuggato pākāro viya ṭhito. Tathā hi tattha sattā olambantā tiṭṭhanti. Hatthapāsāgatāti hatthapāsaṃ āgatā upāgatā. Tatthāti tasmiṃ hatthapāsāgate satte. Chijjitvāti mucchāpattiyā muccitvā, aṅgapaccaṅgaucchedavasena vā paricchijjitvā. Accantakhāre udaketi ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhānaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati, tathā sati pathavīpi vilīyeyyāti. Mahiṃsakaraṭṭhaṃ nāma himavantapadese ekaṃ raṭṭhaṃ. บทว่า กิญฺจาติ เป็นปฐมาวิภัตติ (ปัจจัตตวจนะ) ในความหมายว่าเหตุ อันเป็นเครื่องส่องอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "กิญฺจาติ เป็นคำถามถึงเหตุ, ท่านทั้งหลายย่อมเรียกรูปด้วยเหตุอะไร". บทว่า เอตํ คือ ธรรมชาตินี้ที่จำแนกเป็นภูตรูปและอุปาทายรูป. บทว่า เกน การเณน รูปํ นาม (ชื่อว่ารูปด้วยเหตุอะไร) มีอรรถว่า อาศัยเหตุอะไรจึงเรียกว่ารูป. บทว่า การณุทฺเทโส คือ การแสดงเหตุ. ในบทว่า รุปฺปติ นี้ ที่ชื่อว่ารูป คือการเกิดขึ้นที่ผิดแผกไปด้วยการประชุมกันแห่งปัจจัยที่ขัดแย้งกันมีเย็นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ด้วยความเย็น" เป็นต้น. บทว่า ปพฺพตปาเท คือ ที่เชิงเขาจักรวาล, ก็เขาจักรวาลนั้นตั้งอยู่สูงเด่นเหมือนกำแพงในที่นั้น. ด้วยว่าสัตว์ทั้งหลายย่อมยืนห้อยอยู่ ณ ที่นั้น. บทว่า หตฺถปาสาคตา คือ มาถึงแล้ว เข้าถึงแล้วซึ่งหัตถบาส. บทว่า ตตฺถ คือ ในสัตว์ที่มาถึงหัตถบาสนั้น. บทว่า ฉิชฺชิตฺวา คือ หลุดพ้นด้วยการถึงซึ่งความสลบ หรือขาดไปโดยอำนาจการตัดอวัยวะน้อยใหญ่. ในบทว่า อจฺจนฺตขาเร อุทเก นั้น พึงทราบว่า ความเป็นน้ำเค็มจัด (เย็นจัด) ท่านกล่าวหมายถึงภาวะที่เย็นจัดนั่นเอง เพราะไม่มีความร้อนแผดเผา. เพราะว่าน้ำนั้นอันฝนจากมหาเมฆที่ยังความสมบูรณ์ให้เกิดขึ้นในกาลที่กัปตั้งอยู่ ซึ่งเป็นเครื่องรองรับแผ่นดิน ไม่ควรจะเค็มจัดเหมือนน้ำที่ทำลายกัป, หากเป็นเช่นนั้น แม้แผ่นดินก็พึงละลายไป. ชื่อว่า แคว้นมหิสกะ คือ แคว้นหนึ่งในเขตป่าหิมพานต์. Avīcimahānirayeti saussadaṃ avīcinirayaṃ vuttaṃ. Gaṅgāpiṭṭheti gaṅgātīre. บทว่า อวีจิมหานิรเย คือ ท่านกล่าวถึงอเวจีมหานรกพร้อมทั้งนรกบริวาร (อุสสทนรก). บทว่า คงฺคาปิฏฺเฐ คือ ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา. Sarantā gacchantīti sarīsapapadassa atthaṃ vadati. Etanti ruppanaṃ. Yathā kaṭhinatā pathaviyā paccattalakkhaṇaṃ, evaṃ ruppanaṃ rūpakkhandhassa paccattalakkhaṇaṃ, sabhāvabhūtalakkhaṇanti attho. บทว่า สรนฺตา คจฺฉนฺติ (ย่อมเลื้อยไป) นี้ กล่าวอรรถแห่งบทว่า สรีสปะ. บทว่า เอตํ คือ การแตกสลาย. ความแข็งกระด้างเป็นลักษณะเฉพาะ (ปัจจัตตลักษณะ) ของปฐวีฉันใด, การแตกสลายก็เป็นลักษณะเฉพาะของรูปขันธ์ฉันนั้น, มีอรรถว่า เป็นลักษณะที่เป็นสภาวะ. Purimasadisanti purime rūpakkhandhe vuttena sadisaṃ. Taṃ ‘‘kinti kāraṇapucchā’’tiādinā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sukhaṃ iṭṭhārammaṇaṃ. Sukhādīnaṃ vedanānaṃ. Paccayatoti ārammaṇapaccayato. Ayamatthoti ‘‘sukhārammaṇaṃ sukhanti vuccatī’’ti ayamattho. Uttarapadalopena hesa niddeso. Vedayatīti anubhavati. Vedayitalakkhaṇāti anubhavanalakkhaṇā. บทว่า ปุริมสทิสํ คือ เหมือนกับที่กล่าวไว้ในรูปขันธ์ก่อน. พึงทราบความนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ว่า "กึ เป็นคำถามถึงเหตุ" เป็นต้นนั่นแล. สุข คือ อารมณ์ที่น่าปรารถนา. แห่งเวทนาทั้งหลายมีสุขเป็นต้น. บทว่า ปจฺจยโต คือ โดยอารัมมณปัจจัย. บทว่า อยมตฺโถ คือ อรรถนี้ว่า "อารมณ์ที่เป็นสุข เรียกว่า สุข". การแสดงนี้เป็นการลบอุตตรบท. บทว่า เวทยติ คือ ย่อมเสวย (เสวยอารมณ์). บทว่า เวทยิตลกฺขณา คือ มีลักษณะคือการเสวย. Nīlapuppheti nīlavaṇṇapupphe. Vatthe vāti nīlavatthe. Vā-saddena vaṇṇadhātuādiṃ saṅgaṇhāti. Appanaṃ vā jhānaṃ vāpento. Uppajjanasaññāpīti yaṃ [Pg.237] kiñci nīlaṃ rūpāyatanaṃ ārabbha uppajjanasaññāpi, yā pakiṇṇakasaññāti vuccati. บทว่า นีลปุปฺเฟ คือ ในดอกไม้สีเขียว (หรือสีนิล). บทว่า วตฺเถ วา คือ หรือในผ้าสีเขียว. ด้วยศัพท์ว่า วา ย่อมสงเคราะห์ธาตุสีเป็นต้น. หรือยังอัปปนาหรือฌานให้ถึงพร้อม. บทว่า อุปฺปชฺชนสญฺญาปิ คือ แม้สัญญาที่เกิดขึ้นปรารภรูปายตนะสีเขียวอย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า ปกิณณกสัญญา. Rūpattāyāti rūpabhāvāya. Yāgumevāti yāgubhāvinameva vatthuṃ. Yāguttāya yāgubhāvāya. Pacati nāma puggalo. Evanti yathā yāguādivatthuṃ puriso yāguādiatthāya pacati nipphādeti, ayaṃ evaṃ ruppanādisabhāve dhammasamūhe yathāsakaṃ paccayehi abhisaṅkhariyamāne cetanāpadhāno dhammasamūho pavattanatthaṃ visesapaccayo hutvā te abhisaṅkharoti niropeti nibbatteti. Tenāha ‘‘paccayehī’’tiādi. Rūpamevāti rūpasabhāvameva, na aññaṃ sabhāvaṃ. Abhisaṅkharotīti itarehi paccayadhammehi adhikaṃ suṭṭhu paccayataṃ karoti. ‘‘Upagacchati yāpeti āyūhatī’’ti tasseva vevacanāni. Abhisaṅkharaṇameva hi āyūhanādīni. Nibbattetīti tesaṃ dhammānaṃ ruppanādibhāvena nibbattiyā paccayo hotīti attho. Cetayitalakkhaṇassa saṅkhārassāti idaṃ saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāpadhānattā vuttaṃ. Tathā hi bhagavā suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena cetanāva vibhattā. บทว่า รูปรตฺตาย คือ เพื่อความเป็นรูป. บทว่า ยาคุมเมว คือ วัตถุที่จะกลายเป็นข้าวต้มเท่านั้น. บทว่า ยาคุตฺตาย คือ เพื่อความเป็นข้าวต้ม. บุคคลชื่อว่าหุง. คำว่า เอวํ (ฉันนั้น) คือ เหมือนอย่างที่บุรุษหุง (ปรุง) วัตถุมีข้าวต้มเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่ข้าวต้มเป็นต้นให้สำเร็จ ฉันใด เมื่อหมู่แห่งธรรมที่มีสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้นนี้ ถูกปัจจัยของตนๆ ปรุงแต่งอยู่ หมู่แห่งธรรมที่มีเจตนาเป็นประธานนี้ ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษเพื่อความดำเนินไป แล้วปรุงแต่ง ปลูกฝัง และยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้น ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยปัจจัยทั้งหลาย" เป็นต้น. บทว่า รูปเมว คือ มีสภาวะเป็นรูปเท่านั้น ไม่ใช่สภาวะอื่น. บทว่า อภิสงฺขโรติ คือ ทำให้เป็นปัจจัยอย่างยิ่งกว่าปัจจัยธรรมอื่นๆ. คำว่า "อุปคจฺฉติ ยาเปติ อายูหติ" เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. เพราะการปรุงแต่งนั่นแหละ คือการประมวลมาเป็นต้น. บทว่า นิพฺพตฺเตติ มีอรรถว่า เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้น. บทว่า เจตยิตลกฺขณสฺส สงฺขารสฺส นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะธรรมในสังขารขันธ์มีเจตนาเป็นประธาน. จริงอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงจำแนกสังขารขันธ์ในสุตตันตภาชนีย์ ก็ได้ทรงจำแนกเจตนาไว้นั่นเอง. Vātiṅgaṇaṃ brahatiphalaṃ. Caturassavallīti tivutālatā. Akhārikanti khārarasarahitaṃ, taṃ pana paṇṇaphalādi. Yattha loṇaraso adhiko, taṃ loṇikanti āha ‘‘loṇayāgū’’tiādi. Ambilādibhedaṃ rasaṃ. บทว่า วาติงฺคณํ คือ ผลมะเขือเปราะ. บทว่า จตุรสฺสวลฺลี คือ เถาจตุรัส (เถาสะค้าน). บทว่า อขาริกํ คือ ปราศจากรสเค็ม (รสด่าง), ซึ่งได้แก่ใบไม้และผลไม้เป็นต้น. ที่ใดมีรสเค็มมาก ที่นั้นเรียกว่า โลณิกะ จึงกล่าวว่า "ข้าวต้มเค็ม" เป็นต้น. รสที่จำแนกเป็นรสเปรี้ยวเป็นต้น. Ākārasaṇṭhānagahaṇavasenāti nīlapītādiākāragahaṇavasena ceva vaṭṭacaturassādisaṇṭhānagahaṇavasena ca. Vināpi ākārasaṇṭhānāti ākārasaṇṭhānehi vinā, te ṭhapetvāpi. Paccattabhedagahaṇavasenāti tassa tassa ārammaṇassa pabhedagahaṇavasena. Asammohatoti yāthāvato. Viseso visesatthadīpanato, aviseso ayaṃ dhammo avisesadīpanato. Tenāha ‘‘viseso veditabbo’’ti. Jānanañhi avisiṭṭhaṃ, taṃ samāsapadato upasaggā visesenti. Tathā hi sañjānanapadaṃ paccabhiññāṇanimittaṃ ākāragahaṇamattaṃ bodheti, vijānanapadaṃ tato visiṭṭhavisayagahaṇaṃ. Pajānanapadaṃ pana tatopi visiṭṭhataraṃ pakārato avabodhaṃ bodheti. Tenāha ‘‘tassāpī’’tiādi. Ārammaṇasañjānanamattamevāti nīlādibhedassa ārammaṇassa [Pg.238] sallakkhaṇamattameva. Avadhāraṇena lakkhaṇapaṭivedhattaṃ nivatteti. Tenāha ‘‘anicca’’ntiādi. Ñāṇasampayuttacittehi vipassantassa vipassanāya paguṇabhāve sati ñāṇavippayuttena cittenapi vipassanā hotiyevāti āha ‘‘aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetī’’ti. Paṭivedhanti ca upaladdhimeva vadati, na paṭivijjhanaṃ. Tenāha ‘‘ussakkitvā panā’’tiādi. Ussakkitvāti ussakkāpetvā maggapātubhāvampi pāpeti asammohasabhāvattā. Yathā lakkhaṇapaṭivedhakāle sañjānanalakkhaṇavasena saññāṇaanurūpavaseneva pavattaṃ, evaṃ viññāṇavijānanavasena vāyaṃ anurūpavaseneva pavattatīti daṭṭhabbaṃ. อาการสัณฐานคหณวเสนะ คือ โดยการถือเอาอาการมีสีเขียวสีเหลืองเป็นต้น และโดยการถือเอาสัณฐานมีกลมสี่เหลี่ยมเป็นต้น. วินาปิ อาการสัณฐานาติ คือ เว้นอาการและสัณฐานเหล่านั้นเสีย แม้ละทิ้งอาการและสัณฐานเหล่านั้นเสีย. ปัจจัตตเภทคหณวเสนะ คือ โดยการถือเอาความแตกต่างกันของอารมณ์นั้นๆ. อสัมโมหโต คือ โดยความเป็นจริง. วิเสโส คือ เพราะแสดงอรรถที่พิเศษ, อวิเสโส คือ ธรรมนี้เพราะแสดงอรรถที่ไม่พิเศษ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงทราบความพิเศษ". แท้จริง การรู้เป็นสิ่งที่ไม่พิเศษ, อุปสรรคทั้งหลายย่อมทำให้คำสมาสนั้นพิเศษขึ้น. แท้จริง บทว่า สัญชานนะ ย่อมแสดงเพียงการถือเอาอาการอันเป็นนิมิตแห่งการจำได้, บทว่า วิชานนะ ย่อมแสดงการถือเอาอารมณ์ที่พิเศษกว่านั้น. ส่วนบทว่า ปชานนะ ย่อมแสดงการรู้แจ้งโดยประการที่พิเศษยิ่งกว่านั้นอีก. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้ของสิ่งนั้น" เป็นต้น. อารัมมณสัญชานนัมมัตตเมวะ คือ เพียงการกำหนดรู้อารมณ์ที่มีสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น. ด้วยการกำหนดนี้ ย่อมห้ามการแทงตลอดลักษณะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่เที่ยง" เป็นต้น. เมื่อวิปัสสนาของผู้ที่เห็นด้วยจิตที่ประกอบด้วยญาณมีความชำนาญแล้ว วิปัสสนาย่อมมีได้แม้ด้วยจิตที่ปราศจากญาณ จึงตรัสว่า "ย่อมยังการแทงตลอดลักษณะโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นให้สำเร็จด้วย". ปฏิเวธัง ย่อมกล่าวถึงการเข้าถึงเท่านั้น ไม่ใช่การแทงตลอด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แต่เมื่อเลื่อนขึ้นไป" เป็นต้น. อุสสกิตวา คือ เมื่อให้เลื่อนขึ้นไป ย่อมยังการปรากฏแห่งมรรคให้สำเร็จด้วย เพราะมีสภาพไม่หลงผิด. พึงทราบว่า เหมือนอย่างที่ในกาลแห่งการแทงตลอดลักษณะ สัญญาเป็นไปโดยอาการที่เหมาะสมกับการจำได้ซึ่งลักษณะ ฉันใด วิญญาณก็เป็นไปโดยอาการที่เหมาะสมกับการรู้แจ้ง ฉันนั้น. Idāni tamatthaṃ heraññikādiupamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Hiraññaṃ vuccati kahāpaṇaṃ, hiraññajānane niyutto heraññiko. Lokavohāre ajātā asañjātā buddhi etassāti ajātabuddhi, bāladārako. Vohārakusalo gāmavāsī puriso gāmikapuriso. Upabhogaparibhogārahattā upabhogaparibhogaṃ. Tambakaṃsamayattā kūṭo. Mahāsārattā cheko. Aḍḍhasārattā karaṭo. Nihīnasārattā saṇho. Ettha ca yathā heraññiko kahāpaṇaṃ cittādibhāvato uddhaṃ kūṭādibhāvaṃ rūpadassanādivasena uppattiṭṭhānatopi jānanto anekākārato jānāti, evaṃ paññā ārammaṇaṃ nānappakārato jānāti paṭivijjhati, tāya saddhiṃ pavattamānaviññāṇampi yathāvisayaṃ ārammaṇaṃ jānāti. บัดนี้ เพื่อจะแสดงอรรถนั้นด้วยอุปมานายช่างทองเป็นต้น จึงตรัสว่า "เหมือนอย่างที่" เป็นต้น. หิรัญญัง เรียกว่า กหาปณะ, นายช่างทอง คือ ผู้ที่ถูกแต่งตั้งให้รู้ทอง. ในโลกโวหาร บุคคลที่ยังไม่มีปัญญาเกิดขึ้น ไม่เกิดปัญญา คือ อชาตพุทธิ ได้แก่ เด็กอ่อน. บุรุษชาวบ้านผู้ฉลาดในโวหาร คือ คามิกบุรุษ. อุปโภคบริโภคัง คือ ควรแก่การอุปโภคบริโภค. กุฏะ คือ เพราะทำด้วยทองแดงและสำริด. เฉกะ คือ เพราะมีเนื้อมาก. กรฏะ คือ เพราะมีเนื้อครึ่งหนึ่ง. สัณหะ คือ เพราะมีเนื้อน้อย. ในข้อนี้ เหมือนอย่างที่นายช่างทองรู้กหาปณะโดยอาการหลายอย่าง คือ รู้ตั้งแต่สภาพที่มีลวดลายเป็นต้นขึ้นไปจนถึงสภาพที่เป็นของปลอมเป็นต้น โดยการเห็นรูปเป็นต้น แม้จากแหล่งกำเนิด ฉันใด ปัญญาก็ย่อมรู้อารมณ์โดยประการต่างๆ และแทงตลอดอารมณ์นั้น ฉันนั้น. แม้วิญญาณที่เกิดขึ้นพร้อมกับปัญญานั้นก็ย่อมรู้อารมณ์ตามที่ปรากฏ. Evaṃ svāyaṃ nesaṃ jānane viseso aññesaṃ avisayo, buddhānaṃ eva visayoti idaṃ visesaṃ milindapañhena vibhāvetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva. ความพิเศษในการรู้ของปัญญาเหล่านั้นนี้ เป็นวิสัยที่ผู้อื่นไม่สามารถเข้าถึงได้ เป็นวิสัยของพระพุทธเจ้าเท่านั้น เพื่อจะแสดงความพิเศษนี้ด้วยปัญหาของพระเจ้ามิลินท์ จึงตรัสว่า "เพราะเหตุนั้น" เป็นต้น, ข้อนั้นเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว. Attasuññānaṃ sabhāvadhammānaṃ dhammamattatāya kathitattā ‘‘anattalakkhaṇaṃ kathetvā’’ti vuttaṃ. Heṭṭhimamaggā ca yadi adhigatā, arahattassa anadhigatattā ‘‘ekadesamattenā’’ti vuttaṃ, taṃ aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ idaṃ pabbamāraddhaṃ, itarāni dve lakkhaṇāni tassa parihārabhāvenāti adhippāyo. เพราะกล่าวถึงสภาพธรรมทั้งหลายที่ว่างเปล่าจากอัตตาว่าเป็นเพียงธรรมเท่านั้น จึงตรัสว่า "กล่าวอนัตตลักษณะแล้ว". และถ้ามรรคเบื้องต่ำทั้งหลายได้บรรลุแล้ว แต่ยังไม่บรรลุอรหัตต์ จึงตรัสว่า "ด้วยส่วนเดียวเท่านั้น", ความตั้งใจคือ เพื่อแสดงอนิจจลักษณนี้ จึงเริ่มบทนี้ขึ้น, ส่วนลักษณะอีกสองอย่างเป็นส่วนประกอบของลักษณะนั้น. Yasmā [Pg.239] panettha ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādidesanāya tīsu lakkhaṇesu idameva padhānabhāvena dassitaṃ, idaṃ appadhānabhāvenāti na sakkā vattuṃ, tasmā ‘‘tīṇi lakkhaṇāni samodhānetvā dassetumpī’’ti vuttaṃ. Apacinātīti apacayagāmidhamme nivatteti ekaṃsato apacayagāmipaṭipadāya paripūraṇato. Tenāha ‘‘no ācinātī’’tiādi. Vaṭṭaṃ vināsetīti vidhamati adassanaṃ gameti. Neva cinātīti na vaḍḍheti. Tadevāti taṃ vaṭṭaṃ eva. Vissajjetīti chaḍḍeti. Vikiratīti viddhaṃseti. Vidhūpetīti vaṭṭattayasaṅkhātaṃ aggikkhandhaṃ vigatadhūmaṃ vigatasantāpaṃ karotīti atthoti āha ‘‘nibbāpetī’’ti. เพราะในที่นี้ การแสดงธรรมมี "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน" เป็นต้น ไม่สามารถกล่าวได้ว่า ลักษณะนี้แสดงโดยความเป็นประธาน, ลักษณะนี้แสดงโดยความเป็นไม่ประธาน, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "แม้เพื่อแสดงลักษณะสามอย่างรวมกัน". อปจินาติ คือ ย่อมลดละธรรมที่นำไปสู่การสั่งสม เพราะบำเพ็ญปฏิปทาที่นำไปสู่ความลดละให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ไม่สั่งสม" เป็นต้น. วฏฺฏํ วินาเสติ คือ ย่อมทำลาย ย่อมทำให้ไม่ปรากฏ. เนวะ จินาติ คือ ไม่เพิ่มพูน. ตเทวะ คือ วัฏฏะนั้นนั่นเอง. วิสสัชเชติ คือ ย่อมทิ้ง. วิกิรติ คือ ย่อมทำลาย. วิธูเปติ คือ ย่อมทำกองไฟอันได้แก่วัฏฏะสามให้ปราศจากควัน ปราศจากความเร่าร้อน ดังนี้เป็นอรรถ จึงตรัสว่า "ย่อมดับ". Evaṃ passantiādi anāgāmiphale ṭhitassa ariyasāvakassa aggamaggaphalādhigamāya desanāti adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ vināsetvā ṭhitaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassessāmī’’ti. Khīṇāsavassa anāgatabhāvadassanaṃyeva, sabbā cāyaṃ heṭṭhimā desanā suddhavipassanākathā, sahapaṭhamamaggā vā sahavijjūpamadhammā vā vipassanākathāti dassento ‘‘ettakena ṭhānenā’’tiādimāha. การเห็นดังนี้เป็นต้น เป็นการแสดงธรรมเพื่อการบรรลุอัคคมรรคผลของพระอริยสาวกผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ด้วยความตั้งใจว่า "เราจักแสดงพระขีณาสพผู้ใหญ่ผู้ตั้งอยู่โดยทำลายวัฏฏะแล้ว". การแสดงความเป็นอนาคตของพระขีณาสพเท่านั้น, และการแสดงธรรมเบื้องต่ำทั้งหมดนี้ เป็นเรื่องของสุทธวิปัสสนา หรือเป็นเรื่องของวิปัสสนาที่มาพร้อมกับปฐมมรรค หรือมาพร้อมกับธรรมที่เปรียบด้วยสายฟ้า จึงตรัสว่า "ด้วยฐานะเพียงเท่านี้" เป็นต้น. Namassantiyeva mahatā gāravabahumānena. Tenāha ‘‘namo te purisājaññā’’tiādi. Tattha nidassanaṃ dassento ‘‘āyasmantaṃ nītattheraṃ viyā’’ti vatvā tamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘thero’’tiādimāha. Tattha khuraggeyevāti kesoropanatthaṃ khuradhārāya agge sīse ṭhapite tacapañcakakammaṭṭhānamukhena bhāvanaṃ anuyuñjanto arahattaṃ patvā. Brahmavimānāti brahmānaṃ nivāsabhūtā vimānā. ย่อมนมัสการด้วยความเคารพและยกย่องอย่างยิ่ง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ข้าแต่บุรุษอาชาไนย ขอความนอบน้อมจงมีแด่ท่าน" เป็นต้น. ในข้อนั้น เมื่อแสดงตัวอย่าง จึงกล่าวว่า "เหมือนพระเถระชื่อนิตะ" แล้วเพื่อจะแสดงอรรถนั้น จึงตรัสว่า "พระเถระ" เป็นต้น. ในข้อนั้น ขุรคฺเคเยวะ คือ เมื่อคมมีดโกนถูกวางไว้ที่ปลายศีรษะเพื่อปลงผม พระเถระนั้นได้บำเพ็ญภาวนาโดยอาศัยกรรมฐานปัญจกะมีหนังเป็นต้น จนบรรลุอรหัตต์. พรหมวิมานะ คือ วิมานอันเป็นที่อยู่ของพรหมทั้งหลาย. Khajjanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาขัชชนียสูตร จบแล้ว. 8. Piṇḍolyasuttavaṇṇanā ๘. อรรถกถาปิณโฑลยสูตร 80. Apakarīyati etenāti apakaraṇaṃ, padaṃ. Apakaraṇaṃ pakaraṇaṃ kāraṇanti atthato ekaṃ. Tenāha ‘‘kismiñcideva kāraṇe’’ti. Nīharitvāti attano samīpacārabhāvato apanetvā. Tathākaraṇañca evamete [Pg.240] ettakampi appaṭirūpaṃ akatvā āyatiṃ sammā paṭipajjissantīti. Laddhabalāti laddhañāṇabalā. ๘๐. บทว่า อปกรณัง คือ สิ่งที่เขาใช้ขจัดออกไป. อปกรณัง ปกรณัง การณัง เป็นอันเดียวกันโดยอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ในเหตุบางอย่าง". นีหริตวา คือ นำออกไปจากความเป็นผู้ประพฤติใกล้ชิดของตน. และการกระทำเช่นนั้น คือ เพื่อว่าชนเหล่านี้จักไม่กระทำสิ่งที่ไม่สมควรแม้เพียงเท่านี้ และจักปฏิบัติชอบในภายหน้า. ลัทธพลา คือ ผู้ได้กำลังแห่งญาณ. Ekadvīhikāyāti ekekassa ceva dvinnaṃ dvinnañca īhikā gati upasaṅkamanā ekadvīhikā. Tenāha ‘‘ekeko ceva dve dve ca hutvā’’ti. Puthujjanānaṃ samuditānaṃ nāma kiriyā tādisīpi siyāti vuttaṃ ‘‘keḷimpi kareyyu’’nti. Parikappanavasena sammāsambuddhaṃ uddissa pesalā bhikkhūpi evaṃ karontīti. คำว่า เอกทวีหิกา คือ การไป การเข้าใกล้ ของคนคนเดียวบ้าง สองคนบ้าง ชื่อว่า เอกทวีหิกา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เป็นคนคนเดียวบ้าง เป็นสองคนบ้าง' กิริยาของปุถุชนผู้รวมกันแล้ว พึงเป็นเช่นนั้นได้ จึงตรัสว่า 'พึงเล่นสนุกสนานก็ได้' โดยการนึกเอา แม้ภิกษุผู้มีศีลเป็นที่รัก ก็พึงทำอย่างนี้ได้ โดยอุทิศพระสัมมาสัมพุทธเจ้า Yugandharapabbatādīnaṃ antare sīdantaraṃ samuddaṃ nāma. Tattha kira vāto na vāyati, patitaṃ yaṃ kiñcipi sīdantaranadiyaṃ vilīyantā sīdanteva, tasmā taṃ parivāretvā ṭhitā yugandharādayopi sīdapabbatā nāma. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sīdantare sannisinnaṃ mahāsamuddaṃ viyā’’ti. Āhārahetūti āmisahetu sappitelādinimittaṃ, tesaṃ paṇāmanā. ทะเลที่อยู่ระหว่างภูเขายุกันธรเป็นต้น ชื่อว่า สีทันดร ได้ยินว่า ลมย่อมไม่พัดในที่นั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ตกลงไปในแม่น้ำสีทันดร ย่อมจมลงไปโดยละลายไป เพราะเหตุนั้น ภูเขายุกันธรเป็นต้นที่ตั้งล้อมรอบทะเลนั้นไว้ จึงชื่อว่า สีทบรรพต (ภูเขาที่จม) มุ่งหมายถึงทะเลนั้น จึงตรัสว่า 'เหมือนมหาสมุทรที่ตั้งอยู่ในสีทันดร' คำว่า อาหารเหตุ คือ เหตุแห่งอามิส ได้แก่ เนยใส น้ำมัน เป็นต้น การนำไปซึ่งสิ่งเหล่านั้น Pacchimanti nihīnaṃ. Tenāha ‘‘lāmaka’’nti, lāmakanto idhādhippeto – คำว่า ปัจฉิมะ คือ ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เลวทราม' ในที่นี้ มุ่งหมายถึงความเลวทราม ‘‘Migānaṃ koṭṭhuko anto, pakkhīnaṃ pana vāyaso; Eraṇḍo anto rukkhānaṃ, tayo antā samāgatā’’ti. – ในหมู่เนื้อ สุนัขจิ้งจอกเป็นสัตว์ต่ำทราม ในหมู่สัตว์ปีก กาเป็นสัตว์ต่ำทราม ในหมู่ต้นไม้ ต้นละหุ่งเป็นต้นไม้ต่ำทราม สัตว์และต้นไม้ที่ต่ำทรามทั้งสามนี้มาประชุมกันแล้ว Ādīsu (jā. 1.3.135) viya. Ulatīti abhicarati. Abhisapanti etenāti abhisāpo. Abhisāpavatthu piṇḍolyaṃ. Attho phalaṃ vaso etassāti atthavasaṃ, kāraṇaṃ, tampi tesu atthi, tattha niyuttāti atthavasikā. เหมือนในที่อื่น ๆ (ชาตก. 1.3.135) คำว่า อุละติ คือ กระทำย่ำยี สิ่งที่เขาสาปแช่งด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อภิสาป (การสาปแช่ง) วัตถุแห่งการสาปแช่ง คือ ความเป็นคนขอทาน (การเที่ยวบิณฑบาต) คำว่า อัตถวสะ คือ ประโยชน์ ผล อำนาจของสิ่งนั้น เหตุนั้นก็มีอยู่ในสิ่งเหล่านั้น ผู้ที่ถูกประกอบไว้ในสิ่งนั้น ชื่อว่า อัตถวสิกา Anto hadayassa abbhantare anupaviṭṭhā sokavatthūhi. เข้าไปอยู่ภายในใจด้วยวัตถุแห่งความโศก Abhijjhāyitāti abhijjhāyanasīlo. Abhiṇhappavattiyā ceva bahulabhāvena ca bahularāgo. Pūtibhāvenāti kuthitabhāvena. Byāpādo hi uppajjamāno cittaṃ apagandhaṃ karoti, na sucimanuññabhāvaṃ. Bhattanikkhittakāko viyāti idaṃ bhattaṭṭhānassa asaraṇena kākassa naṭṭhasatitā paññāyatīti katvā vuttaṃ, na bhattanikkhittatāya. Asaṇṭhitoti asaṇṭhitacitto. Kaṭṭhatthanti kaṭṭhena kattabbakiccaṃ. คำว่า อภิชฌายิตา คือ ผู้มีปกติเพ่งเล็ง มีราคะมาก เพราะเกิดขึ้นบ่อย ๆ และมีอยู่มาก คำว่า ปูติภาเวนะ คือ ด้วยความเป็นของเน่า เพราะว่า พยาบาทเมื่อเกิดขึ้น ย่อมทำให้จิตมีกลิ่นเหม็น ไม่บริสุทธิ์น่ารื่นรมย์ คำว่า เหมือนกาที่ทิ้งก้อนข้าวไว้ นี้ตรัสไว้โดยถือเอาว่า ความที่กาไม่มีสติปรากฏขึ้น เพราะไม่มีที่พึ่งของที่ตั้งแห่งข้าว ไม่ใช่เพราะการทิ้งก้อนข้าวไว้ คำว่า อสัณฐิตะ คือ มีจิตไม่ตั้งมั่น คำว่า กัฏฐัตถะ คือ กิจที่พึงทำด้วยไม้ Pāpavitakkehi kato, tasmā te anavasesato pahātabbāti dassanatthaṃ. Dvinnaṃ vuttattā eko pubbabhāgo, itaro missakoti vattuṃ yuttanti [Pg.241] adhippāyena ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ taṃ bhāventassa nirujjhanti evāti ekekamissakatāvasena gahetabbanti porāṇā. Upari tiparivaṭṭadesanāya animittasamādhiyeva dīpito. Tenāha ‘‘yāvañcida’’nti. Niddosoti vītarāgādinā niddoso. อันอกุศลวิตกกระทำแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงควรละอกุศลวิตกเหล่านั้นโดยไม่เหลือ เพื่อแสดงความนั้น เพราะตรัสไว้สองอย่าง จึงควรกล่าวว่า อย่างหนึ่งเป็นส่วนเบื้องต้น อีกอย่างหนึ่งเป็นส่วนผสม ด้วยความหมายนี้ จึงตรัสคำว่า 'ในที่นี้ด้วย' เป็นต้น พระโบราณาจารย์กล่าวว่า 'เมื่อบุคคลเจริญสิ่งนั้นอย่างนี้ ย่อมดับไป' ดังนี้ พึงถือเอาโดยความเป็นส่วนผสมทีละอย่าง ในเบื้องบน ทรงแสดงอนิมิตตสมาธิด้วยเทศนาที่มีปริวัฏฏ์สามเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เพียงใดนี้' คำว่า นิทโทสะ คือ ผู้ไม่มีโทษด้วยความปราศจากราคะเป็นต้น Piṇḍolyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปิณโฑลยสูตร จบแล้ว 9. Pālileyyasuttavaṇṇanā ๙. อรรถกถาปาลิเลยยสูตร 81. Pariyādiṇṇarūpacittāti rāgādīhi pariyādiyitvā khepetvā gahitacittā. ๘๑. คำว่า ปริยาทิณณรูปจิตตา คือ มีจิตถูกราคะเป็นต้นครอบงำ ทำให้สิ้นไปแล้ว Bhagavato cāro vidito paricayavasena. Satthā paribhogaṃ karoti anuggaṇhanto ‘‘evaṃ hissa duggatimokkho bhavissatī’’ti. Aññatrāti vinā. จริยาของพระผู้มีพระภาคเป็นที่รู้กันโดยอาศัยความคุ้นเคย พระศาสดาทรงบริโภคโดยทรงอนุเคราะห์ว่า 'อย่างนี้แหละ การพ้นจากทุคติจักมีแก่เขา' คำว่า อัญญตระ คือ เว้นจาก Nāgenāti buddhanāgena aṅkusarahitena. Tato eva ujubhūtena cittena. Īsādantassa naṅgalasadisadantassa hatthino evaṃ cittaṃ sameti. Tattha kāraṇamāha ‘‘yadeko ramatī vane’’ti. Etena kāyavivekena ratisāmaññaṃ vadati. คำว่า นาเคนะ คือ ด้วยพุทธนาคผู้ปราศจากขอ ด้วยจิตที่ตรงแล้วจากนั้น จิตของช้างที่มีงาเหมือนคันไถ ย่อมสงบลงอย่างนี้ ในที่นั้น ตรัสเหตุว่า 'เมื่อผู้เดียวรื่นรมย์อยู่ในป่า' ด้วยกายวิเวกนี้ ตรัสถึงความเสมอกันแห่งความยินดี Attano dhammatāyāti pakatiyā sayameva. คำว่า อัตตโน ธัมมตายะ คือ โดยธรรมชาติของตนเอง Āsavānaṃ khayoti idha arahattaṃ adhippetaṃ, taṃ pana aggamaggānantaramevāti āha ‘‘maggānantaraṃ arahattaphala’’nti. Vicayo desanāpaññā adhippetā, sā ca anekadhā pavattā evāti vuttaṃ ‘‘vicayaso’’ti, anekakkhattuṃ pavattamānāpi vicayo evāti katvā ‘‘vicayenā’’ti attho vutto. Sāsanadhammoti sīlakkhandhādiparidīpano pariyattidhammo. Parivitakko udapādi ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā, evaṃ koṭṭhāsato paricchijja desite mayā dhamme katamassa jānanassa antarā āsavānaṃ khayo hotīti ekaccassa kaṅkhā hotiyevāti adhippāyo. Diṭṭhi eva samanupassanā diṭṭhisamanupassanā. Diṭṭhisaṅkhāroti diṭṭhipaccayo saṅkhāro. Tato eva taṇhāpaccayo hotīti vuttaṃ ‘‘tatojo so saṅkhāro’’ti. Tato taṇhāto so saṅkhāro jātoti catūsu esa diṭṭhisaṅkhāro diṭṭhūpanissayo saṅkhāro jāyati. Avijjāsamphassoti [Pg.242] avijjāsampayuttasamphasso. Evamettha bhagavā saḷāyatananāmarūpaviññāṇāni saṅkhārapakkhikāneva katvā dasseti. คำว่า อาสวักขยะ ในที่นี้ มุ่งหมายถึงพระอรหัต แต่พระอรหัตนั้น ย่อมเกิดขึ้นทันทีหลังจากอริยมรรคเบื้องสูง จึงตรัสว่า 'ผลแห่งพระอรหัตเกิดขึ้นทันทีหลังจากมรรค' คำว่า วิจยะ มุ่งหมายถึงปัญญาในการแสดงธรรม และปัญญานั้นย่อมเป็นไปหลายอย่าง จึงตรัสว่า 'โดยวิจยะ' แม้เมื่อเป็นไปหลายครั้ง ก็ยังเป็นวิจยะอยู่ จึงกล่าวอธิบายว่า 'โดยวิจยะ' คำว่า สาสนธรรม คือ ปริยัติธรรมที่แสดงศีลขันธ์เป็นต้น ความปริวิตกเกิดขึ้นว่า 'สติปัฏฐานสี่' เป็นต้น ด้วยธรรมที่ข้าพเจ้าแสดงจำแนกเป็นส่วน ๆ อย่างนี้ อาสวะย่อมสิ้นไปในระหว่างแห่งการรู้ธรรมข้อไหน ความสงสัยย่อมมีแก่บางคนอย่างนี้แหละ นี้เป็นความหมาย ทิฏฐิเองนั่นแหละ คือ การพิจารณาเห็น ชื่อว่า ทิฏฐิสมนุปัสสนา คำว่า ทิฏฐิสังขาร คือ สังขารที่มีทิฏฐิเป็นปัจจัย เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'สังขารนั้นเกิดจากตัณหา' สังขารนั้นเกิดจากตัณหา เพราะเหตุนั้น สังขารคือทิฏฐินี้ ย่อมเกิดขึ้นในสี่อย่าง คือ สังขารที่มีทิฏฐิเป็นอุปนิสัย คำว่า อวิชชาสัมผัส คือ สัมผัสที่ประกอบด้วยอวิชชา อย่างนี้ ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงสฬายตนะ นามรูป วิญญาณ ว่าเป็นฝ่ายสังขารเท่านั้น Ettake ṭhāneti ‘‘idha bhikkhave assutavā puthujjano’’tiādiṃ katvā yāva ‘‘na me bhavissatī’’ti ettake ṭhāne. Gahitagahitadiṭṭhinti sakkāyadiṭṭhiyā ‘‘so attā, so loko’’tiādinā pavattaṃ sassatadiṭṭhiṃ, no cassaṃ, no ca me siyā’’tiādinā pavattaṃ ucchedadiṭṭhinti tathā tathā gahitadiṭṭhiṃ. ‘‘Iti kho, bhikkhave, sopi saṅkhāro anicco’’tiādidesanāya vissajjāpento āgato. Tattha tatthevāssa uppannadiṭṭhivivecanato imissā desanāya puggalajjhāsayena pavattitatā veditabbā, tevīsatiyā ṭhānesu arahattapāpanena desanāvilāso. Tatojo so saṅkhāroti tato vicikicchāya paccayabhūtataṇhāto jāto vicikicchāya sampayutto saṅkhāro. Yadi sahajātādipaccayavasena tato taṇhāto jātoti tatojo saṅkhāroti vucceyya, idamayuttanti dassento ‘‘taṇhāsampayutta…pe… jāyatī’’ti codeti. Itaro upanissayakoṭi idhādhippetāti dassento ‘‘appahīnattā’’ti vatvā ‘‘yassa hī’’tiādinā tamatthaṃ vivarati. Na hi taṇhāya vicikicchā sambhavati. Yadi asati sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā taṇhāpaccayā vicikicchāya sambhavo eva. Diṭṭhiyāpīti dvāsaṭṭhidiṭṭhiyāpi. Tenāha ‘‘catūsu hī’’tiādi. Vīsati sakkāyadiṭṭhiyo sassatadiṭṭhiṃ ucchedadiṭṭhiṃ vicikicchañca pakkhipitvā paccekaṃ aniccatāmukhena vipassanaṃ dassetvā arahattaṃ pāpetvā desanā niṭṭhāpitāti āha ‘‘tevīsatiyā ṭhānesū’’tiādi. คำว่า ในที่ประมาณเท่านี้ คือ ในที่ประมาณเท่านี้ ตั้งแต่ 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในธรรมวินัยนี้' เป็นต้น จนถึง 'จักไม่มีแก่เรา' คำว่า ทิฏฐิที่ยึดถือแล้ว ๆ เล่า ๆ คือ สัสสตทิฏฐิที่เกิดขึ้นโดยสักกายทิฏฐิว่า 'นั่นคืออัตตา นั่นคือโลก' เป็นต้น และอุจเฉททิฏฐิที่เกิดขึ้นโดย 'เราไม่พึงมี เราไม่พึงเป็น' เป็นต้น ทิฏฐิที่ยึดถือแล้วอย่างนั้น ๆ พระผู้มีพระภาคเสด็จมาเพื่อทรงแสดงธรรมว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย สังขารนั้นก็ไม่เที่ยง' เป็นต้น เพื่อทรงปลดเปลื้องทิฏฐิเหล่านั้น พึงทราบว่า เทศนานี้เป็นไปตามอัธยาศัยของบุคคล เพราะทรงจำแนกทิฏฐิที่เกิดขึ้นในที่นั้น ๆ การแสดงธรรมอันวิจิตรด้วยการบรรลุพระอรหัตใน ๒๓ ฐาน คำว่า สังขารนั้นเกิดจากตัณหา คือ สังขารที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา เกิดจากตัณหาที่เป็นปัจจัยแก่วิจิกิจฉานั้น หากจะกล่าวว่า สังขารนั้นเกิดจากตัณหาโดยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น สังขารนั้นชื่อว่า ตโตชะ (เกิดจากตัณหา) นี้ไม่สมควร เพื่อแสดงความนั้น จึงคัดค้านว่า 'สังขารที่ประกอบด้วยตัณหา...ย่อมเกิดขึ้น' อีกฝ่ายหนึ่ง เพื่อแสดงว่า ในที่นี้มุ่งหมายถึงอุปนิสัยโคฏฐิ จึงกล่าวว่า 'เพราะยังละไม่ได้' แล้วอธิบายความนั้นด้วย 'เพราะว่า' เป็นต้น เพราะว่า วิจิกิจฉาไม่พึงเกิดขึ้นจากตัณหา หากไม่มีสหชาตโคฏฐิ การเกิดขึ้นของวิจิกิจฉาจากตัณหาโดยอุปนิสัยโคฏฐิก็ย่อมมีได้ คำว่า ด้วยทิฏฐิด้วย คือ ด้วยทิฏฐิ ๖๒ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ในสี่อย่าง' เป็นต้น เทศนาจบลงด้วยการบรรลุพระอรหัต โดยการแสดงวิปัสสนาโดยความเป็นอนิจจังทีละอย่าง โดยรวมสักกายทิฏฐิ ๒๐ สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ และวิจิกิจฉาเข้าไว้ จึงตรัสว่า 'ใน ๒๓ ฐาน' เป็นต้น Pālileyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปาลิเลยยสูตร จบแล้ว 10. Puṇṇamasuttavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาปุณณมสูตร 82. Dissati apadissatīti deso, kāraṇaṃ, tañca kho ñāpakaṃ daṭṭhabbaṃ. Yañhi so jānitukāmo ruppanādisabhāvaṃ, paṭhamaṃ pana sarūpaṃ [Pg.243] pucchitvā puna tassa viseso pucchitabboti paṭhamaṃ ‘‘ime nu kho’’tiādinā pucchaṃ karoti, idhāpi ca so viseso eva tassa bhikkhuno antanti dasseti. Ajānanto viya pucchati tesaṃ hetunti adhippāyo. ๘๒. คำว่า ทิสสติ (ปรากฏ) อปทิสสติ (แสดง) คือ เทศะ ได้แก่ เหตุ และพึงทราบว่าเหตุนั้นเป็นเครื่องรู้ เพราะว่า ภิกษุนั้นต้องการจะรู้สภาพมีการแตกสลายเป็นต้น แต่พึงถามลักษณะก่อน แล้วจึงถามลักษณะพิเศษของสิ่งนั้นอีก จึงถามก่อนด้วยคำว่า 'สิ่งเหล่านี้หรือหนอ' เป็นต้น และในที่นี้ ก็แสดงว่าลักษณะพิเศษนั้นแหละเป็นที่สุดของภิกษุนั้น ความหมายคือ ถามเหตุของสิ่งเหล่านั้นเหมือนไม่รู้ Taṇhāchandamūlakā pabhavattā. Pañcupādānakkhandhāti ettha visesato taṇhupādānassa gahaṇaṃ itarassa taggahaṇeneva gahitaṃ tadavinābhāvatoti chandarāgo eva uddhaṭo. Idanti tappañhapaṭikkhipanaṃ. Yadipi khandhā upādānehi asahajātāpi honti upādānassa anārammaṇabhūtāpi, upādānaṃ pana tehi sahajātameva, tadārammaṇañca hotiyevāti dasseti. Na hi asahajātaṃ anārammaṇañca upādānaṃ atthīti. Idāni tamatthaṃ vivaritvā dassetuṃ ‘‘taṇhāsampayuttasmi’’ntiādi vuttaṃ, taṃ suviññeyyameva. Ārammaṇatoti ārammaṇakaraṇato. ‘‘Evaṃrūpo siya’’nti evaṃpavattassa chandarāgassa ‘‘evaṃvedano siya’’nti evaṃpavattiyā abhāvato tattha tattheva natasaṅkhārā bhijjanti, tasmā rūpavedanārammaṇānaṃ chandarāgādīnaṃ abhāvato attheva chandarāgavemattatā. Chandarāgassa pahānādivasena chandarāgapaṭisaṃyuttassa apucchitattā, ‘‘anusandhi na ghaṭiyatī’’ti vuttaṃ. Kiñcāpi na ghaṭiyatīti aññasseva pucchitattā, tathāpi sānusandhikāva pucchā, tato eva sānusandhikaṃ vissajjanaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘tesaṃ tesa’’ntiādinā. Tena ajjhāsayānusandhivasena sānusandhikāneva pucchāvissajjanānīti dasseti. เพราะมีตัณหาฉันทะเป็นมูลจึงเกิดขึ้น ในคำว่า ปัญจุปาทานักขันธา (ขันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ๕) นี้ การถือเอาตัณหุปาทานโดยเฉพาะ ก็คือการถือเอาอุปาทานที่เหลือด้วยการถือเอาตัณหุปาทานนั้นเอง เพราะตัณหุปาทานนั้นแยกจากอุปาทานที่เหลือไม่ได้ ฉันทะราคะเท่านั้นจึงถูกยกขึ้นแสดง คำว่า “อิทัง” (นี้) นี้เป็นการปฏิเสธปัญหาของท่านนั้น แม้ขันธ์ทั้งหลายจะไม่เกิดพร้อมกับอุปาทาน และไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน แต่อุปาทานย่อมเกิดพร้อมกับขันธ์เหล่านั้น และย่อมมีขันธ์เหล่านั้นเป็นอารมณ์อย่างแน่นอน ดังนี้จึงแสดงว่า อุปาทานที่ไม่ได้เกิดพร้อมและไม่มีอารมณ์นั้นไม่มีเลย บัดนี้ เพื่อจะอธิบายความนั้นให้พิสดาร จึงกล่าวคำว่า “ตัณหาสัมปยุตตัสสมิง” (ในตัณหาที่ประกอบแล้ว) เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย คำว่า “อารัมมณโต” (เพราะเป็นอารมณ์) คือเพราะกระทำเป็นอารมณ์ เพราะฉันทะราคะที่เกิดขึ้นอย่าง “พึงเป็นรูปอย่างนี้” ไม่มีการเกิดขึ้นอย่าง “พึงเป็นเวทนาอย่างนี้” สังขารที่น้อมไปย่อมแตกสลายไปในที่นั้นๆ ฉะนั้น เพราะไม่มีฉันทะราคะเป็นต้นที่มีรูปและเวทนาเป็นอารมณ์ จึงมีความแตกต่างกันของฉันทะราคะในที่นั้น เพราะไม่ได้ถามถึงฉันทะราคะที่ประกอบด้วยฉันทะราคะโดยการละฉันทะราคะเป็นต้น จึงกล่าวว่า “การเชื่อมโยงกันไม่สมเหตุสมผล” แม้จะกล่าวว่าไม่สมเหตุสมผล เพราะถามถึงสิ่งอื่น แต่คำถามก็ยังคงมีการเชื่อมโยงกัน และคำตอบก็มีการเชื่อมโยงกันเช่นกัน ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุผลด้วยคำว่า “เตสัง เตสัง” (ของสิ่งเหล่านั้นๆ) เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าคำถามและคำตอบย่อมมีการเชื่อมโยงกันโดยอาศัยความเชื่อมโยงแห่งอัธยาศัย Puṇṇamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปุณณมสูตร จบแล้ว Khajjanīyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาขัชชนียวรรค จบแล้ว 9. Theravaggo ๙. เถรวรรค 1. Ānandasuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถาอานันทสูตร 83. Paṭiccāti nissayaṃ katvā. ‘‘Esohamasmī’’ti diṭṭhiggāho, ‘‘seyyohamasmī’’ti mānaggāho ca taṇhāvaseneva hontīti taṇhāpi tathāpavattiyā paccayabhūtā tathāpavatti evāti vuttaṃ ‘‘asmīti evaṃ pavattaṃ [Pg.244] taṇhāmānadiṭṭhipapañcattayaṃ hotī’’ti. Daharasaddo bāladārakepi pavattatīti tato visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Yuvāpi eko amaṇḍanasīloti tato visesanatthaṃ ‘‘maṇḍanakajātiko’’ti vuttaṃ. Tena mukhanimittapaccavekkhaṇassa sabbhāvaṃ dasseti. Tanti ādāsamaṇḍalaṃ olokayato. Parammukhaṃ hutvā paññāyeyyāti yadi puratthimadisābhimukhaṃ hutvā ṭhitaṃ, mukhanimittampi puratthimadisābhimukhameva hutvā paññāyeyyāti attho. Yadipi parassa sadisassa mukhaṃ bhaveyya, tathāpi kāci asadisatā bhaveyyāti vuttaṃ ‘‘vaṇṇādīhi asadisaṃ hutvā paññāyeyyā’’ti. Nibhāsarūpanti paṭibhāsarūpaṃ. Nibhāsarūpaṃ tāva kaṃsādimaye pabhassare maṇḍale paññāyatu, udake pana kathanti ‘‘kena kāraṇenā’’ti pucchati. Itaro ‘‘mahābhūtānaṃ visuddhatāyā’’ti vadanto tatthāpi yathāladdhapabhassarabhāvenevāti dasseti. Ettha ca maṇḍanajātiko puriso viya puthujjano, ādāsatalādayo viya pañcakkhandhā, mukhanimittaṃ viya ‘‘asmī’’ti gahaṇaṃ, mukhanimittaṃ upādāya dissamānarūpādi viya ‘‘asmī’’ti sati ‘‘ahamasmī’’ti ‘‘parosmī’’tiādayo gāhavisesā. Abhisametoti abhisamito, ayameva vā pāṭho. ๘๓. คำว่า “ปฏิจจ” (อาศัย) คือ กระทำเป็นที่อาศัย การยึดมั่นด้วยทิฏฐิว่า “เราเป็นนั่น” และการยึดมั่นด้วยมานะว่า “เราประเสริฐกว่า” ย่อมมีได้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาเท่านั้น ฉะนั้น ตัณหาก็เป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นอย่างนั้น และเป็นการเกิดขึ้นอย่างนั้นเอง จึงกล่าวว่า “ตัณหา มานะ ทิฏฐิ อันเป็นปปัญจะ ๓ อย่างที่เกิดขึ้นอย่าง ‘เรามีอยู่’ ย่อมมี” คำว่า “ทหระ” (หนุ่ม) ย่อมใช้ได้แม้กับเด็กอ่อน ฉะนั้น เพื่อให้มีความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “หนุ่ม” แม้คนหนุ่มบางคนก็ไม่ชอบการประดับตกแต่ง ฉะนั้น เพื่อให้มีความหมายพิเศษ จึงกล่าวว่า “เป็นผู้ชอบการประดับตกแต่ง” ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่ามีการพิจารณาเครื่องหมายแห่งใบหน้า คำว่า “ตัง” (นั้น) คือ เมื่อมองดูแผ่นกระจก คำว่า “ปรากฏเป็นปรัมมุข” (หันหน้าสวนกัน) คือ หากยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันออก เครื่องหมายแห่งใบหน้าก็ย่อมปรากฏหันหน้าไปทางทิศตะวันออกเช่นกัน ดังนี้คือความหมาย แม้ใบหน้าของผู้อื่นจะคล้ายกัน แต่ก็อาจมีความไม่คล้ายกันบางอย่าง จึงกล่าวว่า “ย่อมปรากฏไม่คล้ายกันด้วยวรรณะเป็นต้น” คำว่า “นิภาสรูป” (รูปที่ส่องแสง) คือ ปฏิภาครูป (รูปเงา) รูปที่ส่องแสงนั้นย่อมปรากฏในแผ่นโลหะสัมฤทธิ์เป็นต้นที่ส่องแสงได้ แต่ในน้ำเล่าเป็นอย่างไร จึงถามว่า “ด้วยเหตุผลอะไร” อีกฝ่ายหนึ่งกล่าวว่า “เพราะความบริสุทธิ์แห่งมหาภูตรูป” ดังนี้จึงแสดงว่าในน้ำนั้นก็ย่อมปรากฏด้วยความเป็นผู้ส่องแสงได้ตามที่ได้รับมา ในที่นี้ ปุถุชนเปรียบเหมือนบุรุษผู้ชอบการประดับตกแต่ง, ปัญจขันธ์เปรียบเหมือนแผ่นกระจกเป็นต้น, การยึดมั่นว่า “เรามีอยู่” เปรียบเหมือนเครื่องหมายแห่งใบหน้า, และการยึดมั่นพิเศษต่างๆ เช่น “เรามีอยู่” “ผู้อื่นมีอยู่” เป็นต้น เมื่อมี “เรามีอยู่” ก็เปรียบเหมือนรูปเป็นต้นที่ปรากฏโดยอาศัยเครื่องหมายแห่งใบหน้า คำว่า “อภิสเมโต” (พึงรู้ยิ่ง) คือ อภิสมิตะ (รู้ยิ่งแล้ว) หรือบทนี้ก็เป็นอย่างนี้ Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว 2. Tissasuttavaṇṇanā ๒. อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระติสสะ 84. Madhurakaṃ vuccati kāye vibhāranti āha – ‘‘madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo viyā’’ti. Garubhāve sati lahutā anokāsāva, tathā mudutā kammaññatā cāti vuttaṃ ‘‘akammañño’’ti. ‘‘Kāye’’ti ānetvā vattabbaṃ. Na pakkhāyantīti pakāsā hutvā na khāyanti. Tenāha ‘‘na pākaṭā hontī’’ti. Upaṭṭhahantīti upatiṭṭhanti. Na dissatīti gahaṇaṃ na gacchati. Mahāvicikicchāti aṭṭhavatthukā soḷasavatthukā ca vimati. Na hi uppajjati paripakkakusalamūlattā. ๘๔. คำว่า “มธุรกัง” (หนักอึ้ง) หมายถึง ภาระในกาย ท่านกล่าวว่า “เหมือนเกิดความหนักอึ้ง” คือ “เหมือนเกิดความหนัก” เมื่อมีความหนัก ความเบาย่อมไม่มีโอกาส เช่นเดียวกับความอ่อนโยนและความควรแก่การงาน จึงกล่าวว่า “ไม่ควรแก่การงาน” พึงนำคำว่า “ในกาย” มากล่าว คำว่า “ไม่ปรากฏ” คือ ไม่ปรากฏเป็นที่ประจักษ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ปรากฏชัด” คำว่า “อุปัฏฐหันติ” (ตั้งอยู่) คือ ตั้งมั่นอยู่ คำว่า “ไม่ปรากฏ” คือ ไม่ถึงซึ่งการยึดถือ คำว่า “มหาวิจิกิจฉา” (ความสงสัยอย่างมาก) คือ ความสงสัยที่มีวัตถุ ๘ อย่าง และ ๑๖ อย่าง ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะมีกุศลมูลที่แก่กล้าแล้ว Kāmānametaṃ adhivacananti padaṃ uddharitvā yena adhippāyena bhagavatā ninnaṃ pallalaṃ kāmānaṃ nidassanabhāvena ābhataṃ, taṃ adhippāyaṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. ยกบทว่า “นี้เป็นชื่อของกามทั้งหลาย” ขึ้นมาแล้ว เพื่อแสดงความหมายที่พระผู้มีพระภาคทรงนำบ่อโคลนที่ลุ่มต่ำมาเป็นเครื่องเปรียบเทียบกามทั้งหลาย จึงกล่าวคำว่า “ยถา หิ” (เหมือนอย่างที่) เป็นต้น Tissasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสูตรว่าด้วยพระติสสะ จบแล้ว 3. Yamakasuttavaṇṇanā ๓. อรรถกถายมกสูตร 85. Diṭṭhi [Pg.245] eva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagata’’nti (ma. ni. 2.119; a. ni. 9.11) yathā. Diṭṭhigataṃ nāma jātaṃ khandhavinimuttassa sattassa gahitattā. ๘๕. ทิฏฐินั่นแหละคือทิฏฐิคตะ (ความเห็นที่ไปแล้ว) เหมือนคำว่า “กูถคตะ มุตตคตะ” (ไปสู่คูถ ไปสู่มูตร) ชื่อว่าทิฏฐิคตะ ย่อมเกิดขึ้นเพราะยึดถือสัตว์ที่พ้นจากขันธ์ Kupiteti diṭṭhisaṅkhātarogena kupite. Paggayhāti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike viya therassa sāriputtassa sammukhā attano laddhiṃ paggayha ‘‘evaṃ khvāha’’nti evaṃ nicchayena vattuṃ asakkonto. คำว่า “กุปิเต” (กำเริบแล้ว) คือ กำเริบด้วยโรคที่ชื่อว่าทิฏฐิ คำว่า “ปัคคัยหะ” (ยกขึ้น) คือ ไม่สามารถกล่าวอย่างแน่นอนว่า “เราเป็นอย่างนี้แล” โดยยกทิฏฐิของตนขึ้นต่อหน้าพระสารีบุตรเถระ เหมือนต่อหน้าภิกษุเหล่านั้น Anuyogavattaṃ nāma yena yutto, tassa attano gāhaṃ nijjhānakkhantiyāva yāthāvato pavedanaṃ. Therassa anuyoge bhummanti ‘‘taṃ kiṃ maññasi, āvuso yamakā’’tiādinā therena kathitapucchāya bhummaniddeso. Sace taṃ āvusoti idanti ‘‘sace taṃ, āvuso’’ti evamādikaṃ idaṃ vacanaṃ. Etanti yamakattheraṃ. Aññanti arahattaṃ. Vattabbākārena vadanto atthato arahattaṃ byākaronto nāma hotīti adhippāyena vadati. ชื่อว่าอนุโยควัตร คือ การเปิดเผยการยึดถือของตนตามความเป็นจริงด้วยความอดทนในการพิจารณาแก่ผู้ที่ตนเกี่ยวข้องด้วย คำว่า “ภูมิในอนุโยคของพระเถระ” คือ การแสดงภูมิด้วยคำถามที่พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโสยมก ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน” เป็นต้น คำว่า “สเจ ตัง อาวุโส” (ถ้าท่านผู้มีอายุ) นี้คือคำพูดที่ว่า “สเจ ตัง อาวุโส” เป็นต้น คำว่า “เอตัง” (นี้) คือ พระยมกเถระ คำว่า “อัญญัง” (อื่น) คือ อรหัตตผล เมื่อกล่าวโดยอาการที่ควรกล่าว ย่อมชื่อว่าพยากรณ์อรหัตตผลโดยอรรถ ดังนี้จึงกล่าวโดยความหมาย Etassa paṭhamamaggassāti etassa idāniyeva tiparivaṭṭadesanāvasāne tayā adhigatassa paṭhamamaggassa. Catūhi yogehīti attato piyato udāsinato veritoti catūhipi uppajjanaanatthayogehi. คำว่า “แห่งปฐมมรรคนี้” คือ แห่งปฐมมรรคที่ท่านได้บรรลุแล้วในบัดนี้เมื่อจบการแสดงเทศนาที่มี ๓ รอบ คำว่า “ด้วยโยคะ ๔ อย่าง” คือ ด้วยโยคะอันไม่เป็นประโยชน์ ๔ อย่างที่เกิดขึ้นจากตนเอง จากสิ่งที่รัก จากสิ่งที่เฉยๆ และจากศัตรู Upetīti taṇhupayadiṭṭhupayehi upādiyati taṇhādiṭṭhivatthuṃ pappoti. Upādiyatīti daḷhaggāhaṃ gaṇhāti. Adhitiṭṭhatīti abhinivissa tiṭṭhati. Kinti? ‘‘Attā me’’ti. Paccatthikā me eteti ete rūpavedanādayo pañcupādānakkhandhā mayhaṃ paccatthikā anatthāvahattāti vipassanāñāṇena ñatvā. Vipassanāya yojetvāti vipassanāya khandhe yojetvā. คำว่า “อุเปติ” (เข้าถึง) คือ ย่อมยึดถือและเข้าถึงวัตถุแห่งตัณหาและทิฏฐิด้วยอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ คำว่า “อุปาทิยติ” (ยึดมั่น) คือ ยึดถืออย่างมั่นคง คำว่า “อธิติฏฐติ” (ตั้งมั่น) คือ ตั้งมั่นอย่างฝังแน่น อย่างไร? คือ “อัตตาของเรา” คำว่า “สิ่งเหล่านี้เป็นศัตรูของเรา” คือ รู้ด้วยวิปัสสนาญาณว่า ปัญจุปาทานขันธ์เหล่านี้มีรูปและเวทนาเป็นต้น เป็นศัตรูของเรา เพราะนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์ คำว่า “ประกอบด้วยวิปัสสนา” คือ ประกอบขันธ์ทั้งหลายด้วยวิปัสสนา Yamakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถายมกสูตร จบแล้ว 4. Anurādhasuttavaṇṇanā ๔. อรรถกถาอนุราธสูตร 86. Tasseva vihārassāti mahāvane yasmiṃ vihāre bhagavā viharati, tasseva vihārassa. Imeti aññatitthiyā. Yasmā ayaṃ thero [Pg.246] ṭhapanīyaṃ pañhaṃ ṭhapanīyabhāvena na ṭhapesi, tasmā. Aññatitthiyā…pe… etadavocuṃ. Tenāha ‘‘ekadesena sāsanasamayaṃ jānantā’’ti. ๘๖. คำว่า “แห่งวิหารนั้นเอง” คือ แห่งวิหารนั้นเองที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ มหาวัน คำว่า “อิเม” (เหล่านี้) คือ พวกเดียรถีย์อื่น เพราะพระเถระรูปนี้ไม่ได้ตั้งปัญหาที่ควรตั้งไว้โดยความเป็นปัญหาที่ควรตั้งไว้ ฉะนั้น พวกเดียรถีย์อื่น...จึงกล่าวคำนี้ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “รู้กาลเวลาแห่งพระศาสนาเพียงบางส่วน” Gahitameva hoti tato pageva siddhattā. Tenāha ‘‘tassa mūlattā’’ti. Evanti ‘‘dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodha’’nti evaṃ. Vaṭṭavivaṭṭamevāti pañcannaṃ pana khandhānaṃ samanupassanāya vasena vaṭṭaṃ, ‘‘evaṃ passa’’ntiādinā vivaṭṭaṃ kathitameva. ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกยึดถือแล้ว เพราะสำเร็จแล้วตั้งแต่ก่อนหน้านั้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นมูลของสิ่งนั้น” คำว่า “เอวัง” (อย่างนี้) คือ “เราบัญญัติแต่ทุกข์และความดับทุกข์” อย่างนี้ คำว่า “วัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้น” คือ วัฏฏะโดยการพิจารณาขันธ์ ๕ และวิวัฏฏะก็กล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า “พึงเห็นอย่างนี้” เป็นต้น Anurādhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอนุราธสูตร จบแล้ว 5. Vakkalisuttavaṇṇanā ๕. อรรถกถาวักกลิสูตร 87. Nagaramajjhe mahāābādho uppajjīti nagaramajjhena āgacchanto kammasamuṭṭhāno mahanto ābādho uppajjati. Samantato adhosīti sabbabhāgena paripphandi. Iriyāpathaṃ yāpetunti sayananisajjādibhedaṃ iriyāpathaṃ pavattetuṃ. Nivattantīti osakkanti, parihāyantīti attho. Adhigacchantīti vaḍḍhanti. Satthu guṇasarīraṃ nāma navavidhalokuttaradhammādhigamamūlanti katvā vuttaṃ ‘‘navavidho hi…pe… kāyo nāmā’’ti, yathā sattānaṃ kāyo paṭisandhimūlako. ๘๗. คำว่า "ในท่ามกลางเมืองเกิดอาพาธใหญ่" คือ เมื่อกำลังมาทางท่ามกลางเมือง เกิดอาพาธใหญ่ที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานขึ้น. คำว่า "สัพพะภาเคนะ ปริปผันทิ" (สั่นเทิ้มไปทั่ว) คือ สั่นเทิ้มไปทั่วทุกส่วน. คำว่า "เพื่อยังอิริยาบถให้เป็นไป" คือ เพื่อให้อิริยาบถมีการนอนและการนั่งเป็นต้นเป็นไป. คำว่า "ย่อมถอยกลับ" คือ ย่อมถอยออกไป อธิบายว่า ย่อมเสื่อมไป. คำว่า "ย่อมบรรลุ" คือ ย่อมเจริญขึ้น. ที่กล่าวว่า "พระวรกายคือพระคุณของพระศาสดา ชื่อว่าเป็นมูลแห่งการบรรลุโลกุตตรธรรม ๙ ประการ" จึงกล่าวว่า "เพราะว่ากาย... ๙ ประการ ชื่อว่า..." เหมือนกายของสัตว์ทั้งหลายมีปฏิสนธิเป็นมูล. Kāḷasilāyaṃ katavihāro kāḷasilāvihāro. Maggavimokkhatthāyāti aggamaggavimokkhādhigamāya. Devatāti suddhāvāsadevatā. Alāmakaṃ nāma puthujjanakālakiriyāya abhāvato. Tenāha ‘‘thero kirā’’tiādi. Ekaṃ dve ñāṇānīti ekaṃ dve paccavekkhaṇañāṇāni sabhāvato avassaṃ uppajjanti, ayaṃ dhammatā. Maggaphalanibbānapaccavekkhaṇāni taṃtaṃmaggavuṭṭhāne uppajjanti eva. Ekaṃ dveti vacanaṃ uppannabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. วิหารที่สร้างบนแผ่นหินดำ ชื่อว่า กาฬศิลาวิหาร. คำว่า "เพื่อมรรควิโมกข์" คือ เพื่อการบรรลุพระอรหัตมรรควิโมกข์. คำว่า "เทวดา" คือ เทวดาชั้นสุทธาวาส. ที่ชื่อว่า "ไม่เลวทราม" เพราะไม่มีการทำกาละอย่างปุถุชน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ได้ยินว่า พระเถระ..." เป็นต้น. คำว่า "ญาณหนึ่งหรือสอง" คือ ปัจจเวกขณญาณหนึ่งหรือสองย่อมเกิดขึ้นโดยสภาวะเป็นธรรมดา. ปัจจเวกขณญาณในมรรค ผล และนิพพาน ย่อมเกิดขึ้นในการออกจากมรรคนั้นๆ นั่นเอง. คำว่า "หนึ่งหรือสอง" กล่าวไว้เพื่อแสดงภาวะที่เกิดขึ้นแล้ว. Dhūmāyanabhāvo dhūmākāratā, tathā timirāyanabhāvo. ภาวะที่กำลังเป็นควัน คือ อาการที่เป็นควัน, ภาวะที่กำลังมืดมัวก็เช่นเดียวกัน. Vakkalisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาวักกลิสูตร จบแล้ว. 6. Assajisuttavaṇṇanā ๖. อรรถกถาอัสสชิสูตร 88. Passambhitvāti [Pg.247] nirodhetvā. No ca svāhanti no ca su ahaṃ. Parihāyi kuppadhammattā. Etanti samādhimattasāraṃ, sīlamatte pana vattabbameva natthi. Kathaṃ hotīti kathaṃ abhinandanā hoti. Dukkhaṃ patvāti dukkhuppattihetu sukhaṃ pattheti ‘‘evaṃ me dukkhapariḷāho na bhavissatī’’ti. Yadaggenāti yena bhāgena. ‘‘Dukkhaṃ patthetiyevā’’ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘sukhavipariṇāmena hī’’tiādi. Sukhaviparivatte sukhavipariṇāmadukkhaṃ, tasmā sukhaṃ abhinandanto atthato dukkhaṃ abhinandati nāma. ๘๘. คำว่า "ระงับแล้ว" คือ ดับแล้ว. คำว่า "โน จะ สวาหัง" คือ "โน จะ สุ อะหัง" (และเราก็หาได้ไม่). ที่ว่า "เสื่อมแล้ว" เพราะเป็นผู้มีธรรมที่กำเริบได้. คำว่า "นี้" คือ สาระเพียงสมาธิ ส่วนเพียงศีลไม่ต้องพูดถึงเลย. คำว่า "เป็นอย่างไร" คือ ความเพลิดเพลินเป็นอย่างไร. คำว่า "ประสบทุกข์" คือ ปรารถนาสุขที่เป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์ ด้วยคิดว่า "ความเร่าร้อนด้วยทุกข์ของเราจักไม่มีอย่างนี้". คำว่า "ยะทัคเคนะ" (โดยส่วนใด) คือ โดยส่วนนั้น. ครั้นกล่าวว่า "ย่อมปรารถนาทุกข์นั่นเอง" จึงกล่าวเหตุในคำนั้นว่า "เพราะความแปรปรวนแห่งสุข" เป็นต้น. เมื่อสุขแปรปรวนไป ก็เป็นทุกข์เพราะความแปรปรวนแห่งสุข เพราะฉะนั้น เมื่อเพลิดเพลินสุข โดยอรรถก็ชื่อว่าเพลิดเพลินทุกข์. Assajisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอัสสชิสูตร จบแล้ว. 7. Khemakasuttavaṇṇanā ๗. อรรถกถาเขมกสูตร 89. Attaniyanti diṭṭhigatikaparikappitassa attano santakaṃ. Tenāha ‘‘attano parikkhārajāta’’nti. Taṇhāmāno adhigato arahattassa anadhigatattā, no diṭṭhimāno adhigato, tathā kāmarāgabyāpādāpi. Anāgāmī kira khemakatthero, ‘‘sakadāgāmī’’ti keci vadanti. Sandhāvanikāyāti sañcaraṇena. Tenāha ‘‘punappunaṃ gamanāgamanenā’’ti. Catukkhattuṃ gamanāgamanenāti catukkhattuṃ gamanena ca āgamanena ca. Tenāha – ‘‘taṃ divasaṃ dviyojanaṃ addhānaṃ āhiṇḍī’’ti. Ñatvāti ajjhāsayaṃ ñatvā. Theroti khemakatthero. ๘๙. บทว่า Attaniyanti ได้แก่ ของที่เป็นของตนตามที่ผู้มีทิฏฐิยึดถือไว้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กองเครื่องบริขารของตน'. ตัณหามานะถูกบรรลุแล้ว เพราะยังไม่ได้บรรลุพระอรหัต แต่ทิฏฐิมานะไม่ได้ถูกบรรลุแล้ว เช่นเดียวกับกามราคะและพยาบาท. ได้ยินว่า พระเขมกเถระเป็นพระอนาคามี บางพวกกล่าวว่าเป็นพระสกทาคามี. บทว่า Sandhāvanikāyā ได้แก่ ด้วยการสัญจรไปมา. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยการไปและการมาบ่อยๆ'. บทว่า Catukkhattuṃ gamanāgamanena ได้แก่ ด้วยการไปและการมา ๔ ครั้ง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วันนั้น ท่านเที่ยวไปตลอดระยะทาง ๒ โยชน์'. บทว่า Ñatvā ได้แก่ ทราบอัธยาศัย. บทว่า Thero ได้แก่ พระเขมกเถระ. Rūpameva asmīti vadatīti rūpakkhandhameva ‘‘asmī’’ti gāhassa vatthuṃ katvā vadati. Adhigato taṇhāmāno. บทว่า Rūpameva asmīti vadatī ได้แก่ ย่อมกล่าวโดยทำรูปขันธ์นั่นแหละให้เป็นวัตถุแห่งความยึดถือว่า 'เราเป็น'. ตัณหามานะถูกบรรลุแล้ว. Aṇusahagatoti aṇubhāvaṃ gato. Tenāha ‘‘sukhumo’’ti. Tayo khārā viya tisso anupassanā cittasaṃkilesassa visodhanato. Sīlagandhādīhi guṇagandhehi. บทว่า Aṇusahagato ได้แก่ ถึงความเป็นของเล็กน้อย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ละเอียด'. อนุปัสสนา ๓ อย่าง เป็นเหมือนด่าง ๓ ชนิด เพราะชำระจิตตสังกิเลสให้สะอาด. ด้วยกลิ่นแห่งคุณธรรมมีกลิ่นแห่งศีลเป็นต้น. Kathetunti uddesavasena kathetuṃ. Pakāsetunti niddesavasena tamatthaṃ pakāsetuṃ. Jānāpetunti kāraṇavasena jānāpetuṃ. Patiṭṭhāpetunti kathāpetuṃ. Vivaṭaṃ kātunti udāharaṇaṃ vaṇṇetvā pākaṭaṃ kātuṃ[Pg.248]. Suvibhattaṃ kātunti anvayato byatirekato suṭṭhu, vibhattaṃ kātuṃ. Uttānakaṃ kātunti upanayanigamehi tamatthaṃ vibhūtaṃ kātuṃ. Aññena nīhārenāti vipassanāvimuttena cittābhinīhārena. บทว่า Kathetuṃ ได้แก่ เพื่อจะกล่าวโดยหัวข้อ (อุทเทส). บทว่า Pakāsetuṃ ได้แก่ เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้นโดยการขยายความ (นิทเทส). บทว่า Jānāpetuṃ ได้แก่ เพื่อจะให้รู้โดยเหตุผล. บทว่า Patiṭṭhāpetuṃ ได้แก่ เพื่อจะให้กล่าว. บทว่า Vivaṭaṃ kātuṃ ได้แก่ เพื่อจะทำให้ปรากฏด้วยการพรรณนาอุทาหรณ์. บทว่า Suvibhattaṃ kātuṃ ได้แก่ เพื่อจะจำแนกให้ดีโดยนัยคล้อยตามและนัยย้อนกลับ. บทว่า Uttānakaṃ kātuṃ ได้แก่ เพื่อจะทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนด้วยการสรุปความ. บทว่า Aññena nīhārena ได้แก่ ด้วยการน้อมจิตไปที่หลุดพ้นด้วยวิปัสสนา. Khemakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเขมกสูตร จบแล้ว. 8. Channasuttavaṇṇanā ๘. อรรถกถาฉันนสูตร 90. Makkhīti guṇamakkhanalakkhaṇena makkhena samannāgato. Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato. Etaṃ avocāti ‘‘ovadantu maṃ…pe… passeyya’’nti etaṃ avoca. ๙๐. บทว่า Makkhī ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความลบหลู่คุณท่าน อันมีลักษณะเป็นการลบหลู่คุณความดี. บทว่า Paḷāsī ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความตีเสมอ อันมีลักษณะเป็นการยกตนเทียมท่าน. บทว่า Etaṃ avoca ได้แก่ ได้กล่าวคำนี้ว่า 'ขอท่านทั้งหลายจงโอวาทข้าพเจ้า... พึงเห็น' ดังนี้. Theranti channattheraṃ. Attano duggahaṇena kañci upārambhampi kareyya. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ kira nesaṃ ahosī’’tiādi. Niddosamevassa katvāti ādito anurūpattameva katvā saddhammaṃ kathessāmāti. บทว่า Theraṃ ได้แก่ พระฉันนเถระ. ท่านอาจจะทำการรุกรานใครๆ เพราะความยึดถือผิดของตน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ได้ยินว่า ความคิดอย่างนี้ได้มีแก่พระเถระเหล่านั้น'. บทว่า Niddosamevassa katvā ได้แก่ (คิดว่า) เราจะแสดงสัทธรรมโดยทำให้ท่านเป็นผู้เหมาะสมตั้งแต่ต้นทีเดียว. Paritassanā upādānanti bhayaparitassanā diṭṭhupādānaṃ. Anattani sati anattakatāni kammāni kamattānaṃ phusissantīti bhayaparitassanā ceva diṭṭhupādānañca uppajjati. Paṭinivattatīti yathāraddhavipassanāto paṭinivattati, nāsakkhīti attho. Kasmā panetassa vipassanamanuyuñjantassa evaṃ ahosīti tattha kāraṇaṃ vadati ‘‘ayaṃ kirā’’tiādinā. Evanti ‘‘ko nu kho me attā’’ti evaṃ na hoti. Tāvatikā vissatthīti ‘‘mayhaṃ dhammaṃ desetū’’ti vuttavissāso atthīti attho. Idaṃ kaccānasatthaṃ addasāti yojanā. ‘‘Dvayanissito, kaccāna, loko’’tiādi diṭṭhiviniveṭhanā. ‘‘Ete te, kaccāna, ubho ante anupagammā’’tiādi buddhabaladīpanā. บทว่า Paritassanā upādānaṃ ได้แก่ ความสะดุ้งเพราะความกลัวและความยึดมั่นด้วยทิฏฐิ. เมื่ออนัตตามีอยู่ ความสะดุ้งเพราะความกลัวและความยึดมั่นด้วยทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นว่า 'กรรมที่อนัตตากระทำแล้ว จักถูกต้องใครเล่า'. บทว่า Paṭinivattati ได้แก่ ย่อมถอยกลับจากวิปัสสนาที่เริ่มไว้แล้ว อธิบายว่า ไม่สามารถ. ก็เพราะเหตุไร ความคิดอย่างนี้จึงได้มีแก่ท่านผู้ประกอบความเพียรในวิปัสสนาอยู่? ท่านจึงกล่าวเหตุในเรื่องนั้นด้วยคำเป็นต้นว่า 'ได้ยินว่า พระเถระนี้'. บทว่า Evaṃ ได้แก่ ความคิดว่า 'ใครหนอเป็นอัตตาของเรา' ย่อมไม่มีอย่างนี้. บทว่า Tāvatikā vissatthi ความว่า มีความคุ้นเคยที่กล่าวไว้ว่า 'ขอจงแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้า'. การประกอบความ (โยชนา) ว่า ได้เห็นกัจจานสูตรนี้. คำเป็นต้นว่า 'ดูกรกัจจานะ โลกนี้อาศัยส่วนสอง' เป็นการคลายทิฏฐิ. คำเป็นต้นว่า 'ดูกรกัจจานะ ส่วนสุดทั้งสองนั้นไม่เข้าไปใกล้' เป็นการแสดงพุทธญาณ. Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาฉันนสูตร จบแล้ว. 9-10. Rāhulasuttādivaṇṇanā ๙-๑๐. อรรถกถารหุลสูตรเป็นต้น 91-92. Etāni suttāni. Idhāgatānīti imasmiṃ vagge ānītāni saṅgītikārehīti. ๙๑-๙๒. สูตรเหล่านี้. บทว่า Idhāgatāni ความว่า พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายนำมาไว้ในวรรคนี้. Rāhulasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถารหุลสูตรเป็นต้น จบแล้ว. Theravaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเถรวรรค จบแล้ว. 10. Pupphavaggo ๑๐. ปุปผวรรค 1. Nadīsuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถานทีสูตร 93. Pabbateyyāti [Pg.249] pabbatato āgatā. Tato eva ohārinī. Tenassā caṇḍasotataṃ dasseti. Dūraṃ gacchatīti dūraṅgamā. Tenassā mahoghataṃ dasseti. ๙๓. บทว่า Pabbateyyā ได้แก่ มาจากภูเขา. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ จึงไหลลงเบื้องล่าง. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่แม่น้ำนั้นมีกระแสเชี่ยว. บทว่า Dūraṃ gacchati ได้แก่ ไปไกล. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงความที่แม่น้ำนั้นเป็นห้วงน้ำใหญ่. Soteti vaṭṭasote. Catūhi gāhehīti ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinayappavattehi catūhi gāhehi. Palujjanattāti chinnattā. Sokādibyasanappattīti sokādianatthuppatti. บทว่า Sote ได้แก่ ในกระแสแห่งวัฏฏะ. บทว่า Catūhi gāhehi ได้แก่ ด้วยความยึดถือ ๔ อย่างที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'ย่อมเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา'. บทว่า Palujjanattā ได้แก่ เพราะความขาดไป. บทว่า Sokādibyasanappatti ได้แก่ การเกิดขึ้นแห่งความพินาศมีโศกเป็นต้น. Nadīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานทีสูตร จบแล้ว. 2. Pupphasuttavaṇṇanā ๒. อรรถกถาปุปผสูตร 94. Vivadatīti vivādaṃ karoti. Vadantoti ayathāsabhāvena vadanto. Vivadati dhammatāya viruddhaṃ katvā vadati. Lokadhammoti lujjanasabhāvadhammo. Ko pana soti āha ‘‘khandhapañcaka’’nti. Tenāha ‘‘taṃ hī’’tiādi. Kathaṃ karomīti kena pakārenāhaṃ bālaṃ ajānantaṃ karomi. Tenāha ‘‘mayhaṃ hī’’tiādi. Tathā cāha ‘‘akkhāto vo mayā maggo’’tiādi (dha. pa. 275). ‘‘Tayo lokā kathitā’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘nāhaṃ, bhikkhave’’tiādimāha. ๙๔. บทว่า Vivadati ได้แก่ ย่อมทำการวิวาท. บทว่า Vadanto ได้แก่ กล่าวอยู่โดยไม่เป็นไปตามสภาวะ. ย่อมวิวาท คือกล่าวคัดค้านธรรมดา. บทว่า Lokadhammo ได้แก่ ธรรมที่มีสภาวะแตกสลาย. ก็โลกธรรมนั้นคืออะไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'ขันธ์ ๕'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จริงอยู่ ขันธ์ ๕ นั้น'. บทว่า Kathaṃ karomi ความว่า ข้าพเจ้าจะทำคนพาลผู้ไม่รู้ด้วยประการอย่างไร. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จริงอยู่ สำหรับข้าพเจ้า'. และท่านกล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'ทางเราบอกแก่เธอทั้งหลายแล้ว' เป็นต้น. เมื่อจะเปิดเผยคำที่ว่า 'โลก ๓ ตรัสไว้แล้ว' นั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรามิได้ (วิวาทกับโลก)'. Pupphasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปุปผสูตร จบแล้ว. 3. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā ๓. อรรถกถาเฟณปิณฑูปมสูตร 95. Kenaci kāraṇena yujjhitvā gahetuṃ na sakkāti ayujjhā nāma. Nivattanaṭṭhāneti udakappavāhassa nivattitaṭṭhāne. ๙๕. ชื่อว่า อายุทธา คือไม่สามารถจะยึดถือไว้ได้ด้วยเหตุบางอย่างที่ต่อสู้กัน. บทว่า นิวตฺตนฏฺฐาเน ได้แก่ ในที่ที่กระแสน้ำกลับ. Anusotāgamaneti anusotaṃ āgamanahetu, ‘‘anusotāgamanenā’’ti vā pāṭho. Anupubbena pavaḍḍhitvāti tattha tattha uṭṭhitānaṃ khuddakamahantānaṃ [Pg.250] pheṇapiṇḍānaṃ saṃsaggena pakārato vuddhiṃ patvā. Āvaheyyāti ānetvā vaheyya. Kāraṇena upaparikkheyyāti ñāṇena vīmaṃseyya. ‘‘Sāro nāma kiṃ bhaveyyā’’ti vatvā sabbaso tadabhāvaṃ dassento ‘‘vilīyitvā viddhaṃseyyevā’’ti āha. Tena rūpampi nissāratāya bhijjatevāti dasseti. Yathā hi aniccatāya asāratāsiddhi, evaṃ asāratāyapi aniccatāsiddhīti aniccatāya eva niccasāraṃ thirabhāvasāraṃ dhuvasāraṃ sāmīnivāsīkārakabhūtassa attano vase pavattanampettha natthīti āha ‘‘rūpampi…pe… nissāramevā’’ti. Soti pheṇapiṇḍo. Gahitopi upāyena tamatthaṃ na sādheti anarahattā. Anekasandhighaṭito tathā tathā ghaṭito hutvā. บทว่า อนุโสตาคมเน ได้แก่ เพราะเป็นเหตุแห่งการมาตามกระแส หรือเป็นบทว่า อนุโสตาคมเนนา ก็มี. บทว่า อนุปุพฺเพน ปวฑฺฒิตฺวา ได้แก่ เจริญขึ้นโดยลำดับ คือถึงความเจริญโดยประการต่างๆ ด้วยการรวมกันของก้อนฟองเล็กใหญ่ที่เกิดขึ้นในที่นั้นๆ. บทว่า อาวเหยฺย ได้แก่ พึงนำมา พึงพัดไป. บทว่า การเณน อุปปริกฺเขยฺย ได้แก่ พึงพิจารณาด้วยญาณ. เมื่อกล่าวว่า “สาระชื่ออะไรพึงมี” แล้วแสดงความไม่มีสาระนั้นโดยประการทั้งปวง จึงกล่าวว่า “ย่อมละลาย ย่อมพินาศไปเท่านั้น”. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า แม้รูปก็ย่อมแตกสลายไปเพราะความไม่มีสาระ. อนึ่ง ความไม่มีสาระย่อมสำเร็จได้ด้วยความเป็นของไม่เที่ยงฉันใด ความไม่เที่ยงก็ย่อมสำเร็จได้ด้วยความไม่มีสาระฉันนั้น. เพราะความเป็นของไม่เที่ยงนั่นแหละ สาระที่เที่ยง สาระที่มั่นคง สาระที่ยั่งยืน และการเป็นไปในอำนาจของตนซึ่งเป็นผู้กระทำให้อยู่ในอำนาจของเจ้าของ ก็ไม่มีในรูปนี้ จึงกล่าวว่า “แม้รูป…เป็นของไม่มีสาระเท่านั้น”. บทว่า โส ได้แก่ ก้อนฟองนั้น. แม้ถูกจับไว้ด้วยอุบาย ก็ไม่สำเร็จประโยชน์นั้น เพราะไม่ควร. บทว่า อเนกสนฺธิฆฏิโต ได้แก่ ประกอบด้วยข้อต่อหลายอย่าง คือประกอบแล้วอย่างนั้นๆ. Byāmamattampi etarahi manussānaṃ vasena. Avassameva bhijjati taraṅgabbhāhataṃ hutvā. แม้เพียงวาหนึ่งในปัจจุบันนี้ ก็โดยประมาณของมนุษย์. ย่อมแตกสลายไปอย่างแน่นอน เพราะถูกคลื่นซัด. Tasmiṃ tasmiṃ udakabindumhi patite. Udakatalanti udakapiṭṭhiṃ. Aññato patantaṃ udakabinduṃ. Udakajallanti santānakaṃ hutvā ṭhitaṃ udakamalaṃ. Tañhi saṃkaḍḍhitvā tato udakaṃ puṭaṃ karoti, tasmiṃ puṭe pubbuḷasamaññā. Vatthunti cakkhādivatthuṃ. Ārammaṇanti rūpādiārammaṇaṃ. Kilesajallanti purimasiddhaṃ, paṭilabbhamānaṃ vā kilesamalaṃ. Phassasaṅghaṭṭananti phassasamodhānaṃ. Pubbuḷasadisā muhuttaramaṇīyatāya. Yasmā ghammakāle sūriyātapasantāpābhinibbattarasmijālanipāte tādise bhūmipadese ito cito samuggatavātavegasamuddhaṭaviruḷhasaṅkhātesu paribbhamantesu aṇuparamāṇutajjārippakāresu bhūtasaṅghātesu marīcisamaññā, tasmā sabbaso sāravirahitāti vuttaṃ ‘‘saññāpi asārakaṭṭhena marīcisadisā’’ti. Yasmā ca passantānaṃ yebhuyyena udakākārena khāyati, tasmā ‘‘gahetvā pivituṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Nīlādianubhavanatthāyāti nīlādiārammaṇassa anubhavanatthāya. Phandatīti phandanākārappattā viya hoti appahīnataṇhassa puggalassa. Vippalambheti appahīnavipallāsaṃ puggalaṃ. Tenāha ‘‘idaṃ nīlaka’’ntiādi. Saññāvipallāsato hi cittavipallāso, tato diṭṭhivipallāsoti. Vippalambhanenāti vippakāravaseneva ārammaṇassa lambhanena. Vippakāravasena hi etaṃ lambhanaṃ, yadidaṃ anudakameva udakaṃ katvā dassanaṃ anagarameva nagaraṃ katvā gandhabbanāṭakādidassanaṃ. เมื่อหยาดน้ำตกลงในที่นั้นๆ. บทว่า อุทกตลํ ได้แก่ พื้นน้ำ. หยาดน้ำที่ตกลงมาจากที่อื่น. บทว่า อุทกชลฺลํ ได้แก่ สิ่งสกปรกในน้ำที่ตั้งอยู่เป็นสาย. อนึ่ง สิ่งสกปรกนั้นย่อมดึงน้ำมาทำเป็นกระพุ้ง ในกระพุ้งนั้นมีชื่อว่า ฟอง. บทว่า วตฺถุ ได้แก่ วัตถุมีตาเป็นต้น. บทว่า อารมฺมณํ ได้แก่ อารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า กิเลสชลฺลํ ได้แก่ สิ่งสกปรกคือกิเลสที่สำเร็จแล้วก่อน หรือสิ่งสกปรกคือกิเลสที่พึงได้รับ. บทว่า ผสฺสสงฺฆฏฺฏนํ ได้แก่ การประชุมแห่งผัสสะ. คล้ายฟอง เพราะน่ารื่นรมย์ชั่วขณะ. เพราะเหตุที่ในฤดูร้อน เมื่อรัศมีที่เกิดจากความร้อนของแสงอาทิตย์ตกลงในภูมิประเทศเช่นนั้น กลุ่มธาตุมีอณูปรมาณูเป็นต้นที่หมุนเวียนไปมา ซึ่งนับว่าเกิดขึ้นจากลมที่พัดขึ้นจากที่โน้นที่นี้ มีชื่อว่า มฤคตฤษณา ฉะนั้น จึงกล่าวว่า “แม้สัญญา ก็คล้ายมฤคตฤษณาเพราะความไม่มีสาระ” ดังนี้. และเพราะเหตุที่เมื่อผู้มองดูย่อมปรากฏเป็นน้ำโดยมาก ฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เพื่อถือเอาดื่ม” เป็นต้น. บทว่า นีลาทิอนุภวนตฺถาย ได้แก่ เพื่อการเสวยอารมณ์มีสีเขียวเป็นต้น. บทว่า ผนฺทติ ได้แก่ ย่อมเป็นเหมือนถึงอาการไหวสำหรับบุคคลผู้ยังละตัณหาไม่ได้. ย่อมหลอกลวงบุคคลผู้ยังละวิปลาสไม่ได้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “นี้สีเขียว” เป็นต้น. เพราะวิปลาสแห่งสัญญา จิตวิปลาสจึงมี จากนั้นทิฏฐิวิปลาสจึงมี. บทว่า วิปฺปลมฺภเนน ได้แก่ ด้วยการรับอารมณ์โดยความเป็นของวิปริตเท่านั้น. อนึ่ง การรับอารมณ์นี้เป็นการรับโดยความเป็นของวิปริต คือการเห็นน้ำที่ไม่ใช่น้ำ การเห็นเมืองที่ไม่ใช่เมือง การเห็นการแสดงของคนธรรพ์เป็นต้น. Kukkukaṃ [Pg.251] vuccati kadalikkhandhassa sabbapattavaṭṭīnaṃ abbhantare daṇḍakanti āha ‘‘akukkukajātanti anto asañjātaghanadaṇḍaka’’nti. Na tathā hotīti yadatthāya upanītaṃ, tadatthāya na hoti. Nānālakkhaṇoti nānāsabhāvo. Saṅkhārakkhandhovāti eko saṅkhārakkhandhotveva vuccati. คำว่า กุกกุกะ หมายถึงแกนในของลำต้นกล้วยที่อยู่ภายในกาบใบทั้งหมด จึงกล่าวว่า “อกุกกุกชาตํ คือแกนทึบที่ยังไม่เกิดภายใน”. บทว่า น ตถา โหติ ได้แก่ ไม่เป็นไปตามที่มุ่งหมายไว้. บทว่า นานาลกฺขโณ ได้แก่ มีลักษณะต่างๆ กัน. บทว่า สงฺขารกฺขนฺโธวาติ ได้แก่ เรียกว่าสังขารขันธ์อย่างเดียวเท่านั้น. Assāti purisassa. Apagatapaṭalapiḷakanti apagatapaṭaladosañceva apagatapiḷakadosañca. Asārabhāvadassanasamatthanti asārassa asārabhāvadassanasamatthaṃ. Ittarāti parittakālā, na ciraṭṭhitikā. Tenāha ‘‘lahupaccupaṭṭhānā’’ti. Aññadeva ca āgamanakāle cittanti idañca oḷārikavaseneva vuttaṃ. Tathā hi ekaccharakkhaṇe anekakoṭisatasahassasaṅkhāni cittāni uppajjitvā nirujjhanti. Māyāya dassitaṃ rūpaṃ māyāti vuttaṃ. Yaṃkiñcideva kapāliṭṭhakapāsāṇavālikādiṃ. Vañcetīti asuvaṇṇameva suvaṇṇanti, amuttameva muttātiādinā vañceti. Nanu ca saññāpi marīci viya vippalambheti vañceti, idampi viññāṇaṃ māyā viya vañcetīti ko imesaṃ visesoti? Vacanattho nesaṃ sādhāraṇo. Tathāpi saññā anudakaṃyeva udakaṃ katvā gāhāpentī, apurisaññeva purisaṃ katvā gāhāpentī vippalambhanavasena appavisayā, viññāṇaṃ pana yaṃ kiñci ataṃsabhāvaṃ taṃ katvā dassentī māyā viya mahāvisayā. Tenāha ‘‘yaṃkiñcidevā’’tiādi. Evampīti ativiya lahuparivattibhāvenapi māyāsadisanti. บทว่า อสฺส ได้แก่ ของบุรุษ. บทว่า อปคตปฏลปิฬกํ ได้แก่ ปราศจากโทษคือต้อและปราศจากโทษคือตุ่ม. บทว่า อสารภาวทสฺสนสมตฺถํ ได้แก่ สามารถแสดงความไม่มีสาระของสิ่งไม่มีสาระ. บทว่า อิตฺตรา ได้แก่ มีกาลน้อย ไม่ตั้งอยู่นาน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ปรากฏขึ้นอย่างรวดเร็ว”. และจิตในเวลามาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง คำนี้กล่าวโดยนัยหยาบ. อนึ่ง จิตหลายร้อยหลายพันโกฏิย่อมเกิดขึ้นและดับไปในขณะดีดนิ้วมือเดียว. รูปที่แสดงด้วยมายา เรียกว่า มายา. บทว่า ยํกิญฺจิเทว ได้แก่ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีกระเบื้อง อิฐ หิน ทรายเป็นต้น. บทว่า วญฺเจติ ได้แก่ ย่อมหลอกลวงว่า ทองที่ไม่ใช่ทองเป็นทอง มุกดาที่ไม่ใช่มุกดาเป็นมุกดาเป็นต้น. ก็สัญญาแม้เป็นเหมือนมฤคตฤษณา ย่อมหลอกลวง ย่อมลวง วิญญาณนี้ก็เป็นเหมือนมายา ย่อมลวง ความแตกต่างของสิ่งเหล่านี้คืออะไร? ความหมายของคำเหล่านั้นเป็นของทั่วไป. ถึงกระนั้น สัญญาเป็นของมีขอบเขตน้อยโดยการหลอกลวง คือทำให้ยึดถือน้ำที่ไม่ใช่น้ำ ทำให้ยึดถือบุรุษที่ไม่ใช่บุรุษ. ส่วนวิญญาณเป็นของมีขอบเขตกว้างขวางเหมือนมายา คือแสดงสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่ใช่สภาพของสิ่งนั้นให้เป็นสิ่งนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่ง” เป็นต้น. บทว่า เอวมฺปิ ได้แก่ แม้ด้วยความเป็นของเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ก็คล้ายมายา. Desitāti evaṃ desitā pheṇapiṇḍādiupamāhi. บทว่า เทสิตา ได้แก่ แสดงแล้วอย่างนี้ด้วยอุปมามีก้อนฟองเป็นต้น. Bhūri vuccati pathavī, saṇhaṭṭhena vipulaṭṭhena ca bhūrisadisapaññatāya bhūripañño. Tenāha ‘‘saṇhapaññena cevā’’tiādi. Kimigaṇādīnanti ādi-saddena anekagijjhādike saṅgaṇhāti. Paveṇīti dhammapabandho. Bālalāpinī ‘‘ahaṃ mamā’’tiādinā. Sesadhātuyo gahetvāva bhijjati ekuppādekanirodhattā, vatthurūpanissayapaccayattā ‘‘aya’’nti na visuṃ gahitaṃ. Vadhabhāvatoti vadhassa maraṇassa atthibhāvato. Saraṇanti paṭisaraṇaṃ. คำว่า ภูริ หมายถึงแผ่นดิน. ผู้มีปัญญามาก (ภูริปัญโญ) เพราะมีปัญญาเหมือนแผ่นดินด้วยความเป็นของละเอียดและด้วยความเป็นของกว้างขวาง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยปัญญาอันละเอียด” เป็นต้น. บทว่า กิมิคณาธีนํ ได้แก่ ด้วยคำว่า อาทิ ย่อมสงเคราะห์หมู่แร้งเป็นต้นจำนวนมาก. บทว่า ปเวณี ได้แก่ การสืบต่อแห่งธรรม. บทว่า พาลลาปินี ได้แก่ ผู้กล่าวคำของคนพาลมี “เรา ของเรา” เป็นต้น. ธาตุที่เหลือย่อมแตกสลายไปโดยรวมเอาไว้ด้วย เพราะมีเกิดขึ้นพร้อมกันและดับพร้อมกัน และเพราะเป็นปัจจัยอาศัยวัตถุรูป จึงไม่แยกกล่าวว่า “นี้”. บทว่า วธภาวโต ได้แก่ เพราะมีการฆ่า คือความตาย. บทว่า สรณํ ได้แก่ ที่พึ่ง. Pheṇapiṇḍūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาเฟณปิณฑูปมสูตร จบ. 4-6. Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā ๔-๖. อรรถกถาโคมายปิณฑสูตรเป็นต้น 96-98. Sassataṃ [Pg.252] sabbakālaṃ yāva kappavuṭṭhānā hontīti sassatiyo, sineruādayo. Tāhi samaṃ samakālaṃ. Anenāti bhagavatā. Nayidanti ettha ya-kāro padasandhikaro, idanti nipātapadaṃ. Taṃ pana yena yena sambandhīyati, taṃ tiliṅgova hotīti ‘‘ayaṃ maggabrahmacariyavāso’’ti vuttaṃ. ‘‘Na paññāyeyyā’’ti vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘maggo hī’’tiādi vuttaṃ. Vivaṭṭentoti vinivaṭṭento appavattiṃ karonto. ๙๖-๙๘. บทว่า สสฺสตํ ได้แก่ ตลอดกาลทุกเมื่อ. บทว่า สสฺสตโย ได้แก่ สิ่งที่ยั่งยืน คือภูเขาสิเนรุเป็นต้น ย่อมมีอยู่จนกว่าจะสิ้นกัป. บทว่า ตาหิ สมํ ได้แก่ พร้อมกับสิ่งเหล่านั้น. บทว่า อเนน ได้แก่ โดยพระผู้มีพระภาค. บทว่า นยิทํ ในคำว่า นยิทํ นี้ ยการเป็นตัวเชื่อมบท, อิทํ เป็นบทนิบาต. อนึ่ง บทนั้นย่อมเป็นได้ทั้งสามลิงค์กับบทใดที่เกี่ยวข้อง จึงกล่าวว่า “นี้เป็นพรหมจรรย์แห่งมรรค”. เมื่อกล่าวว่า “ไม่พึงปรากฏ” แล้ว เพื่ออธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะมรรค” เป็นต้น. บทว่า วิวฏฺเฏนฺโต ได้แก่ ทำให้ไม่เป็นไป คือทำให้ไม่เกิดขึ้น. Rājadhānīti rañño nivāsanagaraṃ. Suttamayanti cittavaṇṇavaṭṭikāmayaṃ. บทว่า ราชธานี ได้แก่ เมืองที่ประทับของพระราชา. บทว่า สุตฺตมยํ ได้แก่ ทำด้วยด้ายสีต่างๆ. Gomayapiṇḍasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาโคมายปิณฑสูตรเป็นต้น จบ. 7. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā ๗. อรรถกถาคัททุลพัทธสูตร 99. Yaṃ mahāsamuddoti ettha yanti samayassa paccāmasanaṃ. Bhummatthe cetaṃ paccattavacananti āha ‘‘yasmiṃ samaye’’ti. So ca samayo ayanti dassento ‘‘pañcame sūriye uṭṭhite’’ti āha. Paricchedaṃ na vadāmi paricchedakārikāya aggamaggavijjāya anadhigatattā. Sunakho viya vaṭṭanissito bālo asavasabhāvato. Gaddulo viya diṭṭhibandho. Sakkāyo tassa asavasabhāvato. Puthujjanassa sakkāyānuparivattananti ‘‘santāne sattavohāro’’ti taṃ tato aññaṃ katvā bhedena niddeso. ๙๙. บทว่า ยํ มหาสมุทฺโท ในคำว่า ยํ มหาสมุทฺโท นี้ คำว่า ยํ เป็นการอ้างถึงกาล. และคำนี้เป็นปัจจัตตวจนะในอรรถแห่งภูมิ (สัตตมีวิภัตติ) จึงกล่าวว่า “ในสมัยใด”. และแสดงว่าสมัยนั้นคือสมัยนี้ จึงกล่าวว่า “เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นเป็นดวงที่ห้า”. ข้าพเจ้าไม่กล่าวการกำหนด เพราะยังไม่บรรลุอัคคมรรควิชชาที่เป็นเครื่องกำหนด. คนพาลผู้ติดอยู่ในวัฏฏะเป็นเหมือนสุนัข เพราะมีสภาพที่ไม่เป็นอิสระ. ทิฏฐิที่ผูกมัดเป็นเหมือนเชือกผูกสุนัข. สักกายะเป็นสภาพที่ไม่เป็นอิสระของเขา. บทว่า ปุถุชฺชนสฺส สกฺกายานุปริวตฺตนํ ได้แก่ การที่ปุถุชนหมุนเวียนตามสักกายะ คือการแสดงโดยแยกออกเป็นอย่างอื่นจากสิ่งนั้นว่า “การสมมติว่าเป็นสัตว์ในสันดาน”. Gaddulabaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาคัททุลพัทธสูตร จบ. 8. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā ๘. อรรถกถาคัททุลพัทธสูตรที่ ๒ 100. Diṭṭhigaddulanissitāyāti sahajātādipaccayavasena diṭṭhigaddulanissitāya nissāyeva pavattati tato attānaṃ vivecetuṃ asakkuṇeyyattā. Cittasaṃkilesenevāti dasavidhakilesavatthuvasena cittassa saṃkiliṭṭhabhāvena. Ariyamaggādhigamanena cittassa vodānattā vodāyanti visujjhanti. ๑๐๐. ชื่อว่าอาศัยทิฏฐิอันเป็นเครื่องร้อยรัด คือย่อมเป็นไปโดยอาศัยทิฏฐิอันเป็นเครื่องร้อยรัดนั่นเอง ด้วยอำนาจปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น เพราะไม่สามารถจะแยกตนออกจากทิฏฐินั้นได้ ชื่อว่าด้วยความเศร้าหมองแห่งจิตนั่นเอง คือด้วยความเป็นจิตที่เศร้าหมอง ด้วยอำนาจวัตถุแห่งกิเลส ๑๐ ประการ เพราะจิตผ่องแผ้วด้วยการบรรลุอริยมรรค จิตเหล่านั้นย่อมผ่องแผ้ว ย่อมบริสุทธิ์ Vicaraṇacittanti [Pg.253] gahetvā vicaraṇavasena vicaraṇacittaṃ. Saṅkhānāmāti evaṃnāmakā. Brāhmaṇapāsaṇḍikāti jātiyā brāhmaṇā, channavutiyā pāsaṇḍesu taṃ saṅkhāsaññitaṃ pāsaṇḍaṃ paggayha vicaraṇakā. Paṭakoṭṭhakanti dussāpaṇakaṃ. Dassentāti yathāgatikammavipākacittataṃ dassentā. Taṃ cittanti taṃ paṭakoṭṭhakacittaṃ gahetvā vicaranti. Cintetvā katattāti ‘‘imassa rūpassa evaṃ hatthapādā, evaṃ mukhaṃ likhitabbaṃ, evaṃ ākāravatthaggahaṇāni, evaṃ kiriyāvisesā, evaṃ kiriyāvibhāgaṃ, sattavisesānaṃ vibhāgaṃ kātabba’’nti tassa ubbattanakhipanapavattanādipayojanañcāti sabbametaṃ tathā cintetvā katattā cittena manasā cintitaṃ nāma. Upāyapariyesanacittanti ‘‘hatthapādā evaṃ likhitabbā’’tiādinā yathāvuttaupāyassa ceva pubbe pavattassa bhūmiparikammavaṇṇadhātusammāyojanupāyassa ca vasena pavattaṃ cittaṃ. Tatopi cittataranti tato cittakammatopi cittataraṃ cittakārena cintitappakārānaṃ sabbesaṃyeva cittakamme anipphajjanato. Kammacittenāti kammaviññāṇena. Kammacittenāti vā kammassa cittabhāvena. So kammassa vicittabhāvo taṇhāvasena jāyatīti veditabbo. Svāyamattho aṭṭhasālinīṭīkāyaṃ vibhāvito. Evaṃ cittāti evaṃ cittarūpavisesā. Yoniṃ upanetīti taṃ taṃ aṇḍajādibhedaṃ yonivisesaṃ pāpeti vaṇṇaviseso viya phalikamaṇikaṃ. Na hi visesā hitavicittasāmatthiyakammaṃ yoniṃ upaneti, tassa tassa vipākuppattiyā paccayo hoti. Yonimūlako tesaṃ cittabhāvoti yaṃ yaṃ yoniṃ kammaṃ satte upaneti, taṃtaṃyonimūlako tesaṃ sattānaṃ cittavicittabhāvo. Tenāha ‘‘yoniupagatā’’tiādi. Sadisacittāva sadisacittabhāvā eva. Itītiādi vuttasseva atthassa uppaṭipāṭiyā nigamanaṃ. บทว่า วิจรณจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่ชื่อว่าวิจารณจิต เพราะเที่ยวไปโดยการถือเอา. บทว่า สงฺขานาม ได้แก่ มีชื่ออย่างนี้. บทว่า พฺราหฺมณปาสณฺฑิกา ได้แก่ พราหมณ์โดยกำเนิด ผู้ประคอง (ถือเอา) ปาสัณฑะชื่อสังขาในบรรดาปาสัณฑะ ๙๖ อย่างเที่ยวไป. บทว่า ปฏโกฏฺฐกํ ได้แก่ ร้านขายผ้า. บทว่า ทสฺเสนฺตา ได้แก่ แสดงความเป็นจิตที่เป็นวิบากแห่งกรรมตามที่ไปแล้ว. บทว่า ตํ จิตฺตํ ได้แก่ เที่ยวไปโดยถือเอาจิตคือร้านขายผ้านั้น. บทว่า จินฺเตตฺวา กตตฺตา ความว่า เพราะทำโดยคิดอย่างนั้นทั้งหมดว่า ‘รูปนี้ควรเขียนมือเท้าอย่างนี้ ควรเขียนหน้าอย่างนี้ ควรเขียนการจับเครื่องนุ่งห่มอย่างนี้ ควรเขียนกิริยาพิเศษอย่างนี้ ควรเขียนการจำแนกกิริยาอย่างนี้ ควรจำแนกสัตว์พิเศษ’ และประโยชน์มีการยกขึ้น การวางลง และการให้เป็นไป เป็นต้นของรูปนั้น ชื่อว่าอันจิตคือใจคิดแล้ว. บทว่า อุปายปริเยสนจิตฺตํ ได้แก่ จิตที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งอุบายที่กล่าวมาแล้วว่า ‘มือเท้าควรเขียนอย่างนี้’ เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งอุบายคือการเตรียมพื้น การผสมสี และการจัดวางธาตุสีที่เกิดขึ้นก่อน. บทว่า ตโตปิ จิตฺตตรํ ความว่า วิจิตรยิ่งกว่าจิตรกรรมนั้น เพราะสิ่งที่จิตรกรคิดไว้ทุกอย่างโดยอาการแห่งจิต ไม่สำเร็จในจิตรกรรมทั้งหมดนั่นเอง. บทว่า กมฺมจิตฺเตน ได้แก่ ด้วยกรรมวิญญาณ. อีกนัยหนึ่ง บทว่า กมฺมจิตฺเตน ได้แก่ ด้วยความเป็นกรรมอันวิจิตร. ความที่กรรมเป็นของวิจิตรนั้น พึงทราบว่าเกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งตัณหา. อรรถนี้ได้แสดงไว้ในอรรถสาลินีฎีกาแล้ว. บทว่า เอวํ จิตฺตา ได้แก่ รูปพิเศษที่วิจิตรอย่างนี้. บทว่า โยนิํ อุปเนติ ความว่า ยังกำเนิดพิเศษมีอัณฑชะเป็นต้นนั้นๆ ให้ถึง เหมือนสีที่ต่างกัน (ทำให้) แก้วผลึก (ต่างกัน). เพราะกรรมที่มีความสามารถอันวิจิตรที่ทำไว้เป็นพิเศษ ย่อมไม่นำไปสู่กำเนิด แต่ย่อมเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของวิบากนั้นๆ. บทว่า โยนิมูลโก เตสํ จิตฺตภาโว ความว่า กรรมนำสัตว์ไปสู่กำเนิดใดๆ ความเป็นจิตอันวิจิตรของสัตว์เหล่านั้น ก็มีกำเนิดนั้นๆ เป็นมูล. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ถึงกำเนิด’ เป็นต้น. บทว่า สทิสจิตฺตา ได้แก่ มีความเป็นจิตอันวิจิตรเหมือนกันนั่นเอง. คำว่า อิติ เป็นต้น เป็นการสรุปอรรถที่กล่าวมาแล้วโดยย้อนลำดับ. Tiracchānagatacittabhāvato cittasseva savisesaṃ cittabhāvakaraṇaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittaṃ nāmetaṃ cittatarameva veditabbanti sambandho. Sahajātadhammacittatāyāti rāgādisaddhādidhammavicittabhāvena. Bhūmicittatāyāti adhiṭṭhānacittatāya. Kammanānattaṃ mūlaṃ kāraṇaṃ etesanti kammanānattamūlakā, tesaṃ. Liṅganānattaṃ itthiliṅgādinānattavasena ceva taṃtaṃsaṇṭhānanānattavasena ca veditabbaṃ. Saññānānattaṃ itthipurisadevamanussādisaññānānattavasena[Pg.254]. Vohāranānattaṃ tissotiādivohāranānattavasena. Cittānaṃ vicittānaṃ. Taṃtaṃvohāranānattampi citteneva paññapīyati. Raṅgajātarūpasamuṭṭhāpanādinā vatthaṃ rañjayatīti rajako, vaṇṇakāro. Puthujjanassa attabhāvasaññitarūpasamuṭṭhāpanatā niyatā ekantikāti puthujjanaggahaṇaṃ. ‘‘Abhirūpaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpetī’’ti ānetvā sambandho. เพื่อแสดงการทำจิตให้มีสภาพวิจิตรเป็นพิเศษของจิตนั่นเองยิ่งกว่าความเป็นจิตของสัตว์เดรัจฉาน จึงตรัสคำว่า ‘อนึ่ง’ เป็นต้น. ในคำนั้น พึงทราบความสัมพันธ์ว่า ‘ชื่อว่าจิตนี้ วิจิตรยิ่งกว่านั่นเอง’. บทว่า สหชาตธมฺมจิตฺตตาย ได้แก่ ด้วยความเป็นธรรมอันวิจิตรมีราคะเป็นต้น และมีศรัทธาเป็นต้น. บทว่า ภูมิจิตฺตตาย ได้แก่ ด้วยความเป็นจิตแห่งอธิษฐาน. บทว่า กมฺมนานตฺตมูลา ได้แก่ มีกรรมต่างกันเป็นมูลเหตุของสิ่งเหล่านั้น. ความต่างกันแห่งเพศ พึงทราบด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งเพศหญิงเป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งสัณฐานนั้นๆ. ความต่างกันแห่งสัญญา พึงทราบด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งสัญญาว่าหญิง ชาย เทวดา มนุษย์เป็นต้น. ความต่างกันแห่งโวหาร พึงทราบด้วยอำนาจแห่งความต่างกันแห่งโวหารว่า ‘ติสสะ’ เป็นต้น. แห่งจิตทั้งหลายอันวิจิตร. แม้ความต่างกันแห่งโวหารนั้นๆ ก็ย่อมถูกบัญญัติด้วยจิตนั่นเอง. ชื่อว่าช่างย้อม คือช่างเขียน เพราะย้อมผ้าด้วยการยังรูปที่เกิดจากสีให้ตั้งขึ้นเป็นต้น. การระบุถึงปุถุชน ก็เพราะความเป็นผู้ยังรูปที่เรียกว่าอัตภาพให้ตั้งขึ้นของปุถุชนนั้น เป็นของแน่นอน เป็นของโดยส่วนเดียว. พึงนำมาสัมพันธ์ว่า ‘ย่อมยังรูปที่สวยงามให้ตั้งขึ้น’. Dutiyagaddulabaddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาคัททุลพัทธสูตรที่ ๒ จบแล้ว 9. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā ๙. อรรถกถาวาสิชฏสูตร 101. Atthassāti hitassa. Asādhikā ‘‘bhāvanānuyogaṃ ananuyuttassā’’ti ananuyuttassa vuttattā. Itarāti sukkapakkhaupamā. Sādhikā bhāvanāyogassa anuyuttattā. Tañhi tassa sādhikā veditabbā. Sambhāvanattheti paramatthasambhāvane. Evañhi kaṇhapakkhepi apisaddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Sambhāvanattheti vā parikappanattheti attho. Saṅkhātabbe atthe aniyamato vuccamāne saṅkhāto aniyamattho vāsaddo vattabboti ‘‘aṭṭha vā’’tiādi vuttaṃ. Ūnādhikānīti ūnānipi adhikānipi kiñcāpi honti, ekaṃso pana gahetabboti ‘‘aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā’’ti vuttaṃ. Evaṃ vacanaṃ sandhāya ‘‘vacanasiliṭṭhatāyā’’tiādi vuttaṃ. Pādanakhasikhāhi akopanavasena sammā adhisayitāni. Utunti uṇhautuṃ kāyusmāvasena. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Bhāvitānīti kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Sammāadhisayanāditividhakiriyākaraṇena imaṃ appamādaṃ katvā. Sotthinā abhinibbhijjitunti anantarāyena tato nikkhamituṃ. Idāni tamatthaṃ vivaranto ‘‘te hī’’tiādimāha. Sayampīti aṇḍāni. Pariṇāmanti paripakkaṃ bahinikkhamanayoggataṃ. ๑๐๑. ชื่อว่าอรรถ คือประโยชน์. ชื่อว่าไม่สำเร็จประโยชน์ เพราะกล่าวถึงผู้ไม่ประกอบในภาวนานุโยคว่า ‘แก่ผู้ไม่ประกอบในภาวนานุโยค’. ชื่อว่าอย่างอื่น คืออุปมาในฝ่ายขาว. ชื่อว่าสำเร็จประโยชน์ เพราะประกอบในภาวนานุโยค. ก็ภาวนานั้น พึงทราบว่าเป็นเครื่องสำเร็จประโยชน์แก่เขา. ชื่อว่าในอรรถแห่งการยกย่อง คือในการยกย่องอรรถอย่างยิ่ง. เมื่อเป็นเช่นนี้ การถือเอาคำว่า ‘แม้’ ในฝ่ายดำก็ย่อมสำเร็จ. หรือชื่อว่าในอรรถแห่งการยกย่อง คือในอรรถแห่งการคาดคะเน. เมื่อกล่าวถึงอรรถที่พึงนับโดยไม่กำหนด คำว่า ‘วา’ พึงกล่าวว่าเป็นอรรถที่ไม่กำหนด จึงตรัสคำว่า ‘แปด หรือ’ เป็นต้น. ชื่อว่าน้อยเกินไปหรือมากเกินไป คือแม้จะน้อยเกินไปหรือมากเกินไปบ้าง แต่พึงถือเอาโดยส่วนเดียว จึงตรัสคำว่า ‘แปด หรือ สิบ หรือ สิบสอง’. มุ่งถึงคำพูดอย่างนี้ จึงตรัสคำว่า ‘เพื่อความสละสลวยของถ้อยคำ’ เป็นต้น. นอนทับอย่างดีด้วยปลายเล็บเท้าโดยไม่ขยับ. ชื่อว่าฤดู คือฤดูร้อน ด้วยอำนาจแห่งไออุ่นจากกาย. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ทำให้ร้อน’. ชื่อว่าอบรมแล้ว คืออบรมด้วยการกกของแม่ไก่. กระทำความไม่ประมาทนี้ด้วยการกระทำกิริยา ๓ อย่าง มีการนอนทับอย่างดีเป็นต้น. ชื่อว่าเพื่อจะเจาะออกโดยสวัสดี คือเพื่อจะออกจากที่นั้นโดยไม่มีอันตราย. บัดนี้ เมื่อจะเปิดเผยอรรถนั้น จึงตรัสคำว่า ‘เพราะว่า’ เป็นต้น. ชื่อว่าแม้ตนเอง คือไข่ทั้งหลาย. ชื่อว่าย่อมสุกงอม คือความเหมาะสมที่จะออกมาภายนอก. Tanti opammasampaṭipādanaṃ. Evanti idāni vuccamānākārena. Atthenāti upameyyatthena. Saṃsanditvā sammā yojetvā. Sampayuttadhammavasena ñāṇassa tikkhādibhāvo veditabbo. Ñāṇassa hi sabhāvato satinepakkato ca tikkhabhāvo, samādhivasena sūrabhāvo, saddhāvasena vippasannabhāvo[Pg.255], vīriyavasena pariṇāmabhāvo. Pariṇāmakāloti balavavipassanākālo. Vaḍḍhitakāloti vuṭṭhānagāminivipassanākālo. Anulomaṭṭhānassa hi vipassanā gahitagabbhā nāma tadā maggagabbhassa gahitattā. Tajjātikanti tassa vipassanānuyogassa anurūpaṃ. Satthāpi gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharati bhindāpeti. ชื่อว่านั้น คือการเทียบเคียงอุปมา. ชื่อว่าอย่างนี้ คือด้วยอาการที่กำลังกล่าวอยู่ในบัดนี้. ชื่อว่าด้วยอรรถ คือด้วยอรรถแห่งอุปเมยยะ. เทียบเคียงแล้ว จัดวางอย่างดีแล้ว. ความเป็นปัญญาอันคมเป็นต้น พึงทราบด้วยอำนาจแห่งธรรมที่สัมปยุตต์. ก็ความเป็นปัญญาอันคม ย่อมมีโดยสภาพและโดยความฉลาดในสติ, ความเป็นปัญญาอันกล้าหาญ ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งสมาธิ, ความเป็นปัญญาอันผ่องใส ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งศรัทธา, ความเป็นปัญญาอันสุกงอม ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งวิริยะ. ชื่อว่ากาลแห่งความสุกงอม คือกาลแห่งวิปัสสนาอันมีกำลัง. ชื่อว่ากาลแห่งความเจริญ คือกาลแห่งวิปัสสนาที่นำไปสู่การออก. ก็วิปัสสนาในฐานะอันเป็นอนุโลม ชื่อว่ามีครรภ์แล้ว เพราะในกาลนั้น มรรคครรภ์ได้ถูกถือเอาแล้ว. ชื่อว่ามีชาติเช่นนั้น คือเหมาะสมแก่ภาวนานุโยคแห่งวิปัสสนานั้น. แม้พระศาสดา ก็ทรงประหารเปลือกไข่คืออวิชชาด้วยคาถา ทำให้แตก. Olambakasaṅkhātanti olambakasuttasaṅkhātaṃ. Palanti tassa suttassa nāmaṃ. Dhāretvāti dārūnaṃ heyyādijānanatthaṃ upanetvā. Dārūnaṃ gaṇḍaṃ haratīti palagaṇḍoti etena palena gaṇḍahāro ‘‘palagaṇḍo’’ti pacchimapade uttarapadalopena niddesoti dasseti. Gahaṇaṭṭhāneti hatthena gahetabbaṭṭhāne. Sammadeva khepīyanti etena kāyaduccaritādīnīti saṅkhepo, tena. Vipassanaṃ anuyuñjantassa puggalasseva divase divase āsavānaṃ parikkhayo idha ‘‘vipassanāyānisaṃso’’ti adhippeto. Hemantikena karaṇabhūtena. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, hemantiketi attho. Paṭippassambhantīti paṭippassaddhaphalāni honti. Tenāha ‘‘pūtikāni bhavantī’’ti. ชื่อว่าอันนับว่าโอฬัมพกะ คืออันนับว่าเส้นด้ายลูกดิ่ง. ชื่อว่าปละ คือชื่อของเส้นด้ายนั้น. ชื่อว่าถือไว้แล้ว คือนำไปเพื่อต้องการทราบสิ่งที่ควรทิ้งเป็นต้นของไม้. ชื่อว่าปละคัณฑะ คือย่อมนำปุ่มไม้ไป. ด้วยปละนี้ การนำปุ่มไม้ไปจึงชื่อว่า ‘ปละคัณฑะ’. ดังนี้ แสดงว่าเป็นการเรียกโดยลบอุตตรบทในบทหลัง. ชื่อว่าในที่จับ คือในที่ที่พึงจับด้วยมือ. ชื่อว่าย่อมหมดสิ้นไปอย่างดีด้วยสิ่งนี้ คือด้วยกายทุจริตเป็นต้นนั้น เป็นสังเขป. ความสิ้นไปแห่งอาสวะของบุคคลผู้ประกอบในวิปัสสนาทุกๆ วัน ในที่นี้ประสงค์เอาว่า ‘อานิสงส์แห่งวิปัสสนา’. ด้วยฤดูเหมันต์อันเป็นเครื่องกระทำ. หรือคำว่า ‘ด้วยฤดูเหมันต์’ นี้ เป็นคำในอรรถแห่งภูมิ คือในฤดูเหมันต์. ชื่อว่าย่อมสงบระงับ คือย่อมเป็นผลที่สงบระงับ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘ย่อมเป็นของเน่า’. Mahāsamuddo viya sāsanaṃ sabhāvagambhīrabhāvato. Nāvā viya yogāvacaro mahoghuttaraṇato. Pariyādānaṃ viyāti parito aparipūraṇaṃ viya. Khajjamānānanti saṅkhādantena viya udakena khepiyamānānaṃ bandhanānaṃ. Tanubhāvoti pariyuṭṭhānuppattiyā asamatthatāya dubbalabhāvo. Vipassanāñāṇapītipāmojjehīti vipassanāñāṇasamuṭṭhitehi pītipāmojjehi. Okkhāyamāne pakkhāyamāneti vividhapaṭipattiyā ukkhāyamāne paṭisaṅkhānupassanāya pakkhāyamāne. Dubbalatā dīpitā ‘‘appakasireneva saṃyojanāni paṭippassambhanti, pūtikāni bhavantī’’ti vuttattā. พระศาสนาเปรียบเหมือนมหาสมุทร เพราะมีความลึกซึ้งโดยสภาพ. โยคาวจรเปรียบเหมือนเรือ เพราะข้ามโอฆะใหญ่ได้. คำว่า ปริยาทานัง วิยาติ คือ เหมือนความไม่เต็มรอบด้าน. คำว่า ขัชชมานานันติ คือ เหมือนเครื่องผูกที่ถูกน้ำกัดกินให้สิ้นไป. คำว่า ตนุภาโวติ คือ ความเป็นผู้ทุพพลภาพ เพราะไม่สามารถจะเกิดขึ้นได้ด้วยปริยุฏฐาน. คำว่า วิปัสสนาญาณปีติปาโมชเชหีติ คือ ด้วยปีติและปราโมทย์ที่เกิดขึ้นจากวิปัสสนาญาณ. คำว่า โอกขายมาเน ปักขายมาเนติ คือ ถูกกัดกร่อนด้วยปฏิปัตติอันวิจิตร ถูกทำให้สิ้นไปด้วยปฏิสังขานุปัสสนา. ความเป็นผู้ทุพพลภาพนั้นแสดงไว้แล้ว เพราะมีคำกล่าวว่า 'สังโยชน์ทั้งหลายย่อมสงบระงับไปโดยไม่ยากเลย ย่อมเป็นของเน่าเปื่อยไป'. Vāsijaṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาวาสิชฏสูตร จบ. 10. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā ๑๐. การพรรณนาอนิจจสัญญาสูตร 102. Bhāventassāti vipassanāya maggaṃ bhāventassa uppannasaññā. Tenāha – ‘‘sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādi. Santānetvāti kasanaṭṭhānaṃ [Pg.256] sabbaso vitanetvā pattharitvā. Kilesāti upakkilesappabhedā kilesā. Aniccasaññāñāṇenāti aniccasaññāsahagatena ñāṇena. ๑๐๒. คำว่า ภาเวนตัสสาติ คือ สัญญาที่เกิดขึ้นแก่ผู้เจริญมรรคด้วยวิปัสสนา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ย่อมทำให้สิ้นไปซึ่งกามราคะทั้งหมด' เป็นต้น. คำว่า สันตาเนตวาติ คือ แผ่ขยายสถานที่ไถให้กว้างขวางไปทั้งหมด. คำว่า กิเลสาติ คือ กิเลสอันเป็นประเภทของอุปกิเลส. คำว่า อนิจจสัญญาญาเณนาติ คือ ด้วยญาณที่สหรคตด้วยอนิจจสัญญา. Lāyananti lāyanaṃ viya nayanaṃ viya nicchoṭanaṃ viya ca aniccasaññāñāṇaṃ. Iminā atthenāti iminā yathāvuttena pāḷiyā atthena, upamā saṃsandetabbāti ettha pabbajalāyako viya yogāvacaro. Lāyanādinā tassa tattha katakiccatāya parituṭṭhi viya imassa kilese sabbaso chinditvā phalasamāpattisukhena kālassa vītināmanā. คำว่า ลายนันติ คือ อนิจจสัญญาญาณเปรียบเหมือนการเกี่ยว การนำไป และการสลัดออก. คำว่า อิมินา อัตเถนาติ คือ ด้วยอรรถแห่งบาลีที่กล่าวมาแล้วนี้ พึงเทียบเคียงอุปมาในที่นี้ว่า โยคาวจรเปรียบเหมือนคนเกี่ยวหญ้าปล้อง. การล่วงเลยกาลเวลาด้วยความสุขแห่งผลสมาบัติ โดยการตัดกิเลสทั้งหมดของโยคาวจรนี้ เปรียบเหมือนความยินดีที่เกิดจากการกระทำกิจนั้นๆ ด้วยการเกี่ยวเป็นต้น. Kūṭaṃ gacchantīti pārimantena kūṭaṃ gacchanti. Kūṭaṃ pavisanabhāvenāti kūṭacchiddaṃ aggena pavisanavasena. Samosaritvāti chidde anupavisanavasena ca āhacca avaṭṭhānena ca samosaritvā ṭhitā. Kūṭaṃ viya aniccasaññā aniccānupassanāvasena avaṭṭhānassa mūlabhāvato. Gopānasiyo viya catubhūmakakusalā dhammā aniccasaññāmūlakattā. Kūṭaṃ aggaṃ sabbagopānasīnaṃ tathāadhiṭṭhānassa padhānakāraṇattā. Aniccasaññā aggāti etthāpi eseva nayo. Aniccasaññā lokiyāti idaṃ aniccasaññānupassanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aniccānupassanāmukhena adhigataariyamagge uppannasaññā aniccasaññāti vattabbataṃ labhatīti ‘‘aniccasaññā, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā sabbaṃ kāmarāgaṃ pariyādiyatī’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi dhammasaṅgahe (dha. sa. 357, 360) ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ saññaṃ bhāvetī’’tiādinā saññāpi uddhaṭā. Sabbāsu upamāsūti mūlasantānaupamādīsu pañcasu upamāsu. Purimāhīti kassakapabbajalāyanaambapiṇḍiupamāhi aniccasaññāya kiccaṃ vuttaṃ mūlasantānakapadālanapabbajalāyanavaṇṭacchedanapadesena aniccasaññāya paṭipakkhapacchedanassa dassitattā. Pacchimāhi balaṃ dassitaṃ paṭipakkhātibhāvassa jotitattā. คำว่า กุฏํ คัจฉันตีติ คือ ย่อมถึงยอดด้วยขอบรอบ. คำว่า กุฏํ ปวิสนภาเวนาติ คือ โดยการเข้าไปในช่องยอดด้วยปลาย. คำว่า สโมสริตวาติ คือ ตั้งอยู่โดยการเข้าไปในช่องและโดยการตั้งอยู่ด้วยการกระทบ. อนิจจสัญญาเปรียบเหมือนยอด เพราะเป็นมูลฐานของการตั้งอยู่โดยอนิจจานุปัสสนา. กุศลธรรม ๔ ภูมิ เปรียบเหมือนกลอน เพราะมีอนิจจสัญญาเป็นมูล. ยอดเป็นประธานของกลอนทั้งหมด เพราะเป็นเหตุสำคัญของการตั้งอยู่เช่นนั้น. ในที่นี้ก็มีนัยเดียวกันว่า อนิจจสัญญาเป็นยอด. คำว่า อนิจจสัญญาเป็นโลกิยะนี้ ตรัสหมายถึงอนิจจสัญญาอันเป็นอนุปัสสนา. สัญญาที่เกิดขึ้นในอริยมรรคที่บรรลุแล้วโดยอนิจจานุปัสสนาเป็นปากทาง ย่อมได้ชื่อว่าอนิจจสัญญา เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย อนิจจสัญญาที่บุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมครอบงำกามราคะได้ทั้งหมด" เป็นต้น. แท้จริง ในพระธรรมสังคณี (ธ.ส. ๓๕๗, ๓๖๐) ก็ได้ยกสัญญาขึ้นแสดงไว้ด้วยคำว่า "ในสมัยใด ย่อมเจริญโลกุตตรสัญญา" เป็นต้น. คำว่า สัพพาสุ อุปมาสูติ คือ ในอุปมาทั้ง ๕ มีอุปมาด้วยการผ่ารากและลำต้นเป็นต้น. คำว่า ปุริมาหีติ คือ ด้วยอุปมาของชาวนา การเกี่ยวหญ้าปล้อง และมะม่วงที่รวมกันเป็นกลุ่ม ได้กล่าวถึงกิจของอนิจจสัญญาไว้แล้ว โดยการแสดงการตัดฝ่ายปฏิปักษ์ของอนิจจสัญญาด้วยส่วนของการผ่ารากและลำต้น การเกี่ยวหญ้าปล้อง และการตัดขั้ว. ด้วยอุปมาในตอนหลัง ได้แสดงกำลังไว้แล้ว โดยการแสดงความเป็นผู้เหนือกว่าฝ่ายปฏิปักษ์. Aniccasaññāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอนิจจสัญญาสูตร จบ. Pupphavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยปุปผวรรค จบ. Majjhimapaṇṇāsako samatto. มัชฌิมปัณณาสก์ จบ. 11. Antavaggo ๑๑. อันตวรรค 1. Antasuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถาว่าด้วยอันตสูตร 103. Aññamaññaṃ [Pg.257] asaṃsaṭṭhabhāvena eti gacchatīti anto, bhāgoti āha ‘‘antāti koṭṭhāsā’’ti. ‘‘Sakkāyanirodhanto’’ti nirodhapaccayassa gahitattā vuttaṃ ‘‘catusaccavasena pañcakkhandhe yojetvā’’ti. Antoti…pe… ajjhāsayavasena vuttaṃ yathānulomadesanattā suttantadesanāya. ๑๐๓. คำว่า อันโต คือ ย่อมไป ย่อมถึงด้วยความเป็นของไม่ปะปนกัน. คำว่า ภาค คือ ส่วน. จึงกล่าวว่า "อันตะ คือ ส่วนต่างๆ". คำว่า "สักกายะนิโรธันโต" นี้กล่าวไว้เพราะถือเอาปัจจัยแห่งนิโรธว่า "พึงประกอบปัญจขันธ์เข้ากับอริยสัจ ๔". คำว่า อันโต...เป็นต้น...กล่าวไว้โดยอัธยาศัย เพราะเป็นการแสดงธรรมไปตามลำดับของการแสดงพระสูตร. Antasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอันตสูตร จบ. 2-3. Dukkhasuttādivaṇṇanā ๒-๓. อรรถกถาว่าด้วยทุกขสูตรเป็นต้น 104-105. Dutiyampīti api-saddo sampiṇḍanattho. Tena na kevalaṃ paṭhamasuttameva, atha kho dutiyampīti. ๑๐๔-๑๐๕. คำว่า ทุติยัมปีติ คือ อปิ-ศัพท์เป็นไปในอรรถรวม. ด้วยเหตุนั้น จึงมิใช่เพียงพระสูตรแรกเท่านั้น แต่ยังรวมถึงพระสูตรที่สองด้วย. Tatiyampi tathevāti iminā ‘‘pañcakkhandhe catusaccavasena yojetvā’’ti idaṃ upasaṃharati. คำว่า ตติยัมปิ ตเถวาติ นี้ ย่อมประมวลความว่า "พึงประกอบปัญจขันธ์เข้ากับอริยสัจ ๔" เข้ามา. Dukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยทุกขสูตรเป็นต้น จบ. 4. Pariññeyyasuttavaṇṇanā ๔. อรรถกถาว่าด้วยปริญเญยยสูตร 106. Pariññeyyeti ettha tisso pariññā ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti. Tāsu ñātapariññā yāvadeva tīraṇapariññatthā. Tīraṇapariññā ca yāvadeva pahānapariññatthāti. Tattha ukkaṭṭhāya pariññāya kiccadassanavasena atthaṃ dassento ‘‘pariññeyyeti parijānitabbe samatikkamitabbe’’ti, pahātabbeti attho. Tenāha bhagavā – ‘‘katamā ca, bhikkhave, pariññā? Rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo’’ti, tasmā samatikkamanti, samatikkantaṃ pahānassa upāyaṃ. Samatikkamitvā ṭhitanti pajahitvā ṭhitanti ayamettha attho. ๑๐๖. ในคำว่า ปริญเญยยติ นี้ ปริญญา ๓ อย่าง คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา และปหานปริญญา. ในบรรดาปริญญาเหล่านั้น ญาตปริญญาเป็นไปเพียงเพื่อตีรณปริญญาเท่านั้น. และตีรณปริญญาเป็นไปเพียงเพื่อปหานปริญญาเท่านั้น. ในที่นั้น เมื่อแสดงอรรถโดยการแสดงกิจของปริญญาอันยอดเยี่ยม จึงกล่าวว่า "ปริญเญยยะ คือ พึงกำหนดรู้ พึงก้าวล่วง" หมายถึง พึงละ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ปริญญาเป็นไฉน? คือ ความสิ้นไปแห่งราคะ ความสิ้นไปแห่งโทสะ ความสิ้นไปแห่งโมหะ" เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าก้าวล่วง, สิ่งที่ก้าวล่วงแล้วเป็นอุบายแห่งการละ. คำว่า "สมาติกกมิตวา ฐิตันติ" ในที่นี้หมายถึง ละแล้วตั้งอยู่. Pariññeyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยปริญเญยยสูตร จบ. 5-10. Samaṇasuttādivaṇṇanā ๕-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยสมณสูตรเป็นต้น 107-112. Cattāri [Pg.258] saccāni kathitāni assādādīnaṃ samudayādīnañca desitattā. ๑๐๗-๑๑๒. อริยสัจ ๔ ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะได้แสดงอัสสาทะเป็นต้น และสมุทัยเป็นต้น. Kilesappahānaṃ kathitaṃ rāgappahānassa jotitattā. การละกิเลสได้กล่าวไว้แล้ว เพราะได้แสดงการละราคะ. Samaṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยสมณสูตรเป็นต้น จบ. Antavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอันตวรรค จบ. 12. Dhammakathikavaggo ๑๒. ธัมมกถิกวรรค 1-2. Avijjāsuttādivaṇṇanā ๑-๒. อรรถกถาว่าด้วยอวิชชาสูตรเป็นต้น 113-114. Yāvatāti yasmā. Imāya…pe… samannāgatoti ‘‘idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādinā nayena vuttāya catūsu ariyasaccesu aññāṇasabhāvāya avijjāya sammohena samannāgato. Ettāvatāti ettakena kāraṇena avijjāgato samaṅgībhūtena upagato, avijjāya vā upeto nāma hoti. ๑๑๓-๑๑๔. คำว่า ยาวตาติ คือ เพราะเหตุใด. คำว่า อิมายะ...เป็นต้น...สมันนาคะโตติ คือ ประกอบด้วยความหลงอันเกิดจากอวิชชา ซึ่งมีสภาพเป็นความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ ที่กล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า "ย่อมไม่รู้ตามความเป็นจริงว่า นี้ทุกข์". คำว่า เอตตาวตาติ คือ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ย่อมถึงความเป็นผู้ไปสู่อวิชชา คือเข้าถึงโดยความเป็นผู้ประกอบพร้อม หรือชื่อว่าประกอบด้วยอวิชชา. Dutiyepīti vijjāsutte. ‘‘Vijjāvasena desanā’’ti ayameva visesoti āha ‘‘eseva nayo’’ti. ในพระสูตรที่สอง คือ วิชชาสูตร. คำว่า "วิชชาวเสนะ เทสนา" นี้เป็นข้อแตกต่าง จึงกล่าวว่า "มีนัยอย่างนี้". Avijjāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอวิชชาสูตรเป็นต้น จบ. 3. Dhammakathikasuttavaṇṇanā ๓. อรรถกถาธัมมกถิกสูตร 115. Paṭhamena dhammakathiko kathito ‘‘dhammaṃ desetī’’ti vuttattā. Dutiyena sekhabhūmi kathitā ‘‘paṭipanno hotī’’ti vuttattā, tatiyena asekhabhūmi kathitā ‘‘anupādāvimutto hotī’’ti vuttattā. Dhammakathikaṃ pucchitena bhagavatā. Visesetvāti dhammakathikabhāvato visesetvā ukkaṃsetvā. Dve bhūmiyoti sekkhāsekkhabhūmiyo. ๑๑๕. ในบทแรก ธัมมกถึกถูกกล่าวไว้ว่า "แสดงธรรม" เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "แสดงธรรม" ในบทที่สอง เสขภูมิถูกกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้ปฏิบัติ" เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้ปฏิบัติ" ในบทที่สาม อเสขภูมิถูกกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น" เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะไม่ยึดมั่น" โดยพระผู้มีพระภาคผู้ถูกถามถึงธัมมกถึก. บทว่า วิเสเสตฺวา (ทำให้วิเศษ) คือ ทำให้วิเศษยิ่งขึ้น ยกย่องให้สูงขึ้นจากความเป็นธัมมกถึก. บทว่า ทฺเว ภูมิโย (ภูมิสอง) คือ เสขภูมิและอเสขภูมิ. Dhammakathikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาธัมมกถิกสูตร จบ. 4. Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā ๔. อรรถกถาทุติยธัมมกถิกสูตร 116. Tīṇi [Pg.259] vissajjanānīti yathāpucchaṃ tīṇi vissajjanāni. ๑๑๖. บทว่า ตีณิ วิสฺสชฺชนานิ (การตอบสามอย่าง) คือ การตอบสามอย่างตามที่ถาม. Dutiyadhammakathikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทุติยธัมมกถิกสูตร จบ. 5-9. Bandhanasuttādivaṇṇanā ๕-๙. อรรถกถาพันธนสูตรเป็นต้น 117-121. Tīraṃ vuccati vaṭṭaṃ orimatīranti katvā. Tenāha ‘‘athāyaṃ itarā pajā, tīramevānudhāvatī’’ti (dha. pa. 85). Pāraṃ vuccati nibbānaṃ saṃsārassa pārimanti katvā. Baddhoti anusayappahānassa akatattā kilesabandhanena baddho, sukkapakkhepi diṭṭhisamanupassanāya rūpādibandhanassa paṭikkhepamattameva vuttaṃ, na vimokkhanti adhippāyo. Imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathitanti ‘‘tīradassī pāradassī, parimutto so dukkhasmāti vadāmī’’ti āgatattā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathikanti vattuṃ sakkā. ๑๑๗-๑๒๑. บทว่า ตีรํ (ฝั่ง) หมายถึง วัฏฏะ โดยกระทำว่าเป็นฝั่งข้างนี้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ก็ชนเหล่าอื่นนี้ ย่อมวิ่งไปตามฝั่งเท่านั้น" (ขุ.ธ. ๘๕). บทว่า ปารํ (ฝั่งโน้น) หมายถึง พระนิพพาน โดยกระทำว่าเป็นฝั่งโน้นของสังสารวัฏ. บทว่า พทฺโธ (ผู้ถูกผูก) คือ ถูกผูกด้วยเครื่องผูกคือกิเลส เพราะความที่ยังไม่ได้ละอนุสัย. แม้ในฝ่ายขาว ก็กล่าวเพียงการห้ามเครื่องผูกคือรูปเป็นต้นด้วยการพิจารณาเห็นด้วยทิฏฐิเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงความหลุดพ้น นี้เป็นอธิบาย. ในสูตรนี้ วัฏฏทุกข์ถูกกล่าวไว้ เพราะมาในคำว่า "เรากล่าวว่า ผู้เห็นฝั่งนี้และฝั่งโน้น เป็นผู้พ้นแล้วจากทุกข์" จึงอาจกล่าวได้ว่า วัฏฏะและวิวัฏฏะถูกกล่าวไว้. Chaṭṭhādīni uttānatthāneva heṭṭhā vuttanayattā. สูตรที่ ๖ เป็นต้น มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง. Bandhanasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาพันธนสูตรเป็นต้น จบ. 10. Sīlavantasuttavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาสีลวันตสูตร 122. Ābādhaṭṭhenāti ādito uppattito paṭṭhāya bādhanaṭṭhena rujanaṭṭhena. Antodosaṭṭhenāti abbhantare eva dussanaṭṭhena kuppanaṭṭhena. Khaṇanaṭṭhenāti sasanaṭṭhena. Dukkhaṭṭhenāti dukkhamattā dukkhabhāvena. Dukkhañhi loke ‘‘agha’’nti vuccati ativiya hananato. Visabhāgaṃ …pe… paccayaṭṭhenāti yathāpavattamānānaṃ dhātādīnaṃ visabhāgabhūtamahābhūtasamuṭṭhānassa ābādhassa paccayabhāvena. Asakaṭṭhenāti anattaniyato. Palujjanaṭṭhenāti pakārato bhijjanaṭṭhena. Sattasuññataṭṭhenāti sattasaṅkhātaattasuññataṭṭhena. Attābhāvenāti diṭṭhigatikaparikappitassa attano abhāvena. Suññato anattatoti ettha ‘‘parato’’ti padassa saṅgaho kātabbo, tasmā ‘‘dvīhi anattamanasikāro’’ti vattabbaṃ. ๑๒๒. บทว่า อาพาธฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นอาพาธ) คือ โดยความเป็นเครื่องเบียดเบียน โดยความเป็นเครื่องทำให้เจ็บป่วย ตั้งแต่การเกิดขึ้นในเบื้องต้น. บทว่า อนฺโตโทสฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นโทษภายใน) คือ โดยความเป็นเครื่องประทุษร้าย โดยความเป็นเครื่องกำเริบภายในนั่นเอง. บทว่า ขณนฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นเครื่องขุด) คือ โดยความเป็นเครื่องเสียดแทง. บทว่า ทุกฺขฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นทุกข์) คือ โดยความเป็นทุกข์ โดยความเป็นสภาพที่ทนได้ยาก. ก็ทุกข์ในโลกนี้เรียกว่า "อฆะ" เพราะเป็นเครื่องประหัตประหารอย่างยิ่ง. บทว่า วิสภาคํ...เป...ปจฺจยฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นปัจจัยแห่งอาพาธอันเกิดจากมหาภูตรูปที่ไม่เสมอกัน) คือ โดยความเป็นปัจจัยแห่งอาพาธอันเกิดจากมหาภูตรูปที่ไม่เสมอกัน ซึ่งเป็นสภาพที่ไม่เสมอกันของธาตุเป็นต้นที่กำลังเป็นไปอยู่. บทว่า อสกฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นของไม่ใช่ตน) คือ โดยความเป็นของไม่ใช่ของตน. บทว่า ปลุชฺชนฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นของแตกสลาย) คือ โดยความเป็นของแตกทำลายโดยประการต่างๆ. บทว่า สตฺตสุญฺญตฏฺเฐนาติ (โดยความเป็นของว่างเปล่าจากสัตว์) คือ โดยความเป็นของว่างเปล่าจากอัตตาที่นับว่าเป็นสัตว์. บทว่า อตฺตาภาเวนาติ (โดยความเป็นของไม่มีอัตตา) คือ โดยความเป็นของไม่มีอัตตาที่พวกทิฏฐิกำหนด. ในบทว่า สุญฺโญ อนตฺโต นี้ พึงสงเคราะห์บทว่า "ปรโต" (โดยความเป็นของอื่น) เข้าไปด้วย เพราะฉะนั้น จึงควรกล่าวว่า "อนัตตมนสิการด้วยบท ๒". Sīlavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสีลวันตสูตร จบ. 11. Sutavantasuttavaṇṇanā ๑๑. อรรถกถาสุตวันตสูตร 123. Tathā [Pg.260] ekādasameti ettha tathā-saddena ‘‘uttānamevā’’ti idaṃ ākaḍḍhati. Idhāti ekādasame. Kammaṭṭhānassa uggahadhāraṇaparicayamanasikāravasena pavattañāṇaṃ kammaṭṭhānasutavasena nipphajjanato ‘‘suta’’nti vuttaṃ. ๑๒๓. ในบทว่า ตถา เอกาทสเม นี้ พึงดึงเอาบทว่า "มีเนื้อความตื้นนั่นเอง" มาด้วยคำว่า "ตถา". บทว่า อิธาติ ในสูตรที่ ๑๑. ญาณที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการเรียน การทรงจำ การสั่งสม และการมนสิการกรรมฐาน เรียกว่า "สุตะ" เพราะสำเร็จด้วยอำนาจการฟังกรรมฐาน. Sutavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสุตวันตสูตร จบ. 12-13. Kappasuttādivaṇṇanā ๑๒-๑๓. อรรถกถากัปปสูตรเป็นต้น 124-125. Rāhulovādasadisānīti rāhulovādasutte (ma. ni. 2.113 ādayo) āgatasuttasadisāni. ๑๒๔-๑๒๕. บทว่า ราหุโลวาทสทิสานีติ (เหมือนกับราหุโลวาทสูตร) คือ เหมือนกับสูตรที่มาในราหุโลวาทสูตร (ม.ม. ๑๓/๑๑๓ เป็นต้น). Kappasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากัปปสูตรเป็นต้น จบ. Dhammakathikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาธัมมกถิกวรรค จบ. 13. Avijjāvaggo ๑๓. อวิชชาวรรค 1-10. Samudayadhammasuttādivaṇṇanā ๑-๑๐. อรรถกาสมุทยธัมมสูตรเป็นต้น 126-135. Imasminti avijjāvagge. Catusaccameva kathitaṃ, tasmā heṭṭhā vuttanayattā uttānamevāti adhippāyo. ๑๒๖-๑๓๕. ในอวิชชาวรรคนี้ ท่านกล่าวถึงอริยสัจ ๔ เท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงมีเนื้อความตื้นนั่นเอง เพราะมีนัยที่กล่าวไว้แล้วในหนหลัง นี้เป็นอธิบาย. Samudayadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสมุทยธัมมสูตรเป็นต้น จบ. Avijjāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอวิชชาวรรค จบ. 14. Kukkuḷavaggo ๑๔. กุกกุฬวรรค 1-14. Kukkuḷasuttādivaṇṇanā ๑-๑๔. อรรถกถากุกกุฬสูตรเป็นต้น 136-149. Anto aggi mahanto chārikarāsi, tattha ukkuḷavikulato akkamantaṃ yāva kesaggaṃ anudahatāya kucchitaṃ kuḷanti kukkuḷaṃ[Pg.261], rūpavedanādi pana tatopi kañci kālaṃ anudahanato mahāpariḷāhanaṭṭhena ca kukkuḷaṃ viyāti kukkuḷaṃ. Aniccalakkhaṇādīnīti aniccadukkhānattalakkhaṇāni. ๑๓๖-๑๔๙. ไฟภายในเป็นกองเถ้าถ่านใหญ่ ในกองเถ้านั้น เมื่อก้าวเข้าไปจากที่ร้อนจัดและที่เย็นจัด ย่อมเผาไหม้จนถึงปลายผม เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "กุกกุฬะ" (ถ่านเพลิง) คือ "กุฬะ" (เผาไหม้) ที่น่ารังเกียจ. ส่วนรูป เวทนา เป็นต้น ก็เรียกว่า "กุกกุฬะ" เหมือนกัน เพราะเผาไหม้อยู่ชั่วกาลบางคราวแม้มากกว่านั้น และโดยความเป็นเครื่องแผดเผาอย่างยิ่งเหมือนถ่านเพลิง. บทว่า อนิจฺจลกฺขณาทีนีติ คือ อนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะ. Kukkuḷasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากุกกุฬสูตรเป็นต้น จบ. Kukkuḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากุกกุฬวรรค จบ. 15. Diṭṭhivaggo ๑๕. ทิฏฐิวรรค 1-9. Ajjhattasuttādivaṇṇanā ๑-๙. อรรถกถาอัชฌัตตสูตรเป็นต้น 150-158. Paccayaṃ katvāti abhinivesapaccayaṃ katvā. Ādisaddena micchādiṭṭhisakkāyadiṭṭhiattānudiṭṭhi saññojanābhinivesa-vinibandhaajjhosānāni saṅgaṇhāti. Tattha abhinivesā taṇhāmānadiṭṭhiyo. Vinibandhā ‘‘kāye avītarāgo hotī’’tiādinā (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) āgatacetasovinibandhā. Ajjhosānāti taṇhādiṭṭhijjhosānāni. Sesāni suviññeyyāneva. ๑๕๐-๑๕๘. บทว่า ปจฺจยํ กตฺวา คือ กระทำความยึดมั่นเป็นปัจจัย. ด้วยบทว่า อาทิ ท่านสงเคราะห์เอา มิจฉาทิฏฐิ สักกายทิฏฐิ อัตตานุทิฏฐิ สังโยชน์ อภินิเวส วินิพันธะ และอัชโฌสานะ. ในบรรดาคำเหล่านั้น คำว่า อภินิเวส ได้แก่ ตัณหา มานะ และทิฏฐิ. คำว่า วินิพันธะ ได้แก่ เครื่องผูกพันแห่งใจที่มาแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "เป็นผู้ไม่ปราศจากราคะในกาย" (ที.ปา. ๑๑/๓๒๐; ม.มู. ๑๒/๑๘๖). คำว่า อัชโฌสานะ ได้แก่ ความยึดมั่นด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นแล. Ajjhattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอัชฌัตตสูตรเป็นต้น จบ. 10.Ānandasuttavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาอานันทสูตร 159. Dharamānakāleti jīvamānakāle. Pahānaṃ apassantoti therassa kira bhagavati pemaṃ adhimattaṃ. Cittaṃ gaṇhissāmīti cittaṃ ārādhessāmi. Gantabbaṃ hoti, tasmā sapalibodho. Cittaṃ sampahaṃsamānoti cittassa vibodhano. Vimutti…pe… jāto āyatiṃ paṭivedhapaccayattā, na pana tadā visesāvahabhāvā nibbedhabhāgiyo. ๑๕๙. คำว่า ในกาลเป็นอยู่ คือในกาลที่มีชีวิตอยู่. คำว่า ไม่เห็นการละ ได้ยินว่า เพราะความรักในพระผู้มีพระภาคของพระเถระมีประมาณยิ่ง. คำว่า จักยึดจิต คือจักยังจิตให้ยินดี. พึงไป เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่ามีปลิโพธ. คำว่า ยังจิตให้ร่าเริง คือการทำให้จิตตื่นตัว. วิมุตติ...เป็นต้น...เกิดขึ้นแล้ว เพราะเป็นปัจจัยแห่งการแทงตลอดในอนาคต แต่ในขณะนั้นยังไม่เป็นส่วนแห่งการชำแรกกิเลส เพราะยังไม่เป็นภาวะที่นำมาซึ่งคุณวิเศษ. Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว Diṭṭhivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทิฏฐิวรรค จบแล้ว Uparipaṇṇāsako samatto. อุปริปัณณาสกะ จบแล้ว Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya สารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย Khandhasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. ลีนัตถัปปกาสนา อรรถกถาขันธสังยุตต์ จบแล้ว 2. Rādhasaṃyuttaṃ ๒. ราธสังยุตต์ 1. Paṭhamavaggo ๑. ปฐมวรรค 1. Mārasuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถามารสูตร 160. Mārasaddoyaṃ [Pg.262] bhāvasādhanoti dassento ‘‘māro vā assāti maraṇaṃ vā bhaveyyā’’ti āha. Māretāti maritabbo māraṃ maraṇaṃ etabboti āha ‘‘māretabbo’’ti. Anupādānibbānatthāti phalavimuttisaṅkhātā arahato arahantatā nāma yāvadeva anupādānibbānatthā. Nibbānabbhantareti anupādānibbānādhigamassa abbhantare tato orameva idaṃ maggaṃ brahmacariyaṃ vussati, na tato paraṃ. Assāti brahmacariyassa. ๑๖๐. คำว่า มาร นี้เป็นภาวสาธนะ เมื่อจะแสดงว่า ‘พึงเป็นมาร หรือพึงเป็นความตาย’ จึงกล่าวว่า ‘māro vā assa’. คำว่า มาร (ผู้ทำให้ตาย) คือพึงตาย คือพึงถึงความตาย ท่านจึงกล่าวว่า ‘พึงถูกทำให้ตาย’. คำว่า เพื่ออนุปาทานนิพพาน คือความเป็นพระอรหันต์ของพระอรหันต์ที่ชื่อว่าผลวิมุตติ ย่อมมีเพื่ออนุปาทานนิพพานเท่านั้น. คำว่า ภายในนิพพาน คือภายในแห่งการบรรลุอนุปาทานนิพพาน มรรคพรหมจรรย์นี้ย่อมประพฤติอยู่เพียงแค่นั้น ไม่ใช่ยิ่งไปกว่านั้น. คำว่า อัสสะ คือ ของพรหมจรรย์. Mārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถามารสูตร จบแล้ว 2-10. Sattasuttādivaṇṇanā ๒-๑๐. อรรถกถาสัตตสูตรเป็นต้น 161-169. Laggapucchāti lagganassa bajjhanassa pucchā. Yadi rūpādīsu sattattā satto, khīṇāsavā kathaṃ sattāti? Sattabhūtapubbāti katvā. Kīḷāvigamanti kīḷāya apanayanaṃ oramaṇaṃ. Yantarajju viya bhavapabandhassa nayanato bhavarajjūti taṇhā vuttā. ๑๖๑-๑๖๙. คำว่า ลัคคปุจฉา คือคำถามถึงความติดข้อง ความผูกพัน. ถ้าสัตว์ชื่อว่าสัตว์เพราะความข้องอยู่ในรูปเป็นต้น พระขีณาสพจะเป็นสัตว์ได้อย่างไร? (ตอบว่า) เพราะเคยเป็นสัตว์มาก่อน. คำว่า กีฬาวิคมะ คือการนำออก การงดเว้นจากการเล่น. ตัณหาถูกเรียกว่า ภวรชชุ (เชือกแห่งภพ) เพราะนำไปสู่ความสืบต่อแห่งภพ เหมือนเชือกของเครื่องยนต์. Sattasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสัตตสูตรเป็นต้น จบแล้ว Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปฐมวรรค จบแล้ว 2. Dutiyavaggo ๒. ทุติยวรรค 1-12. Mārasuttādivaṇṇanā ๑-๑๒. อรรถกถามารสูตรเป็นต้น 170-181. Rūpādivinimuttaṃ maraṇaṃ nāma natthi rūpādīnaṃyeva vibhave maraṇasamaññāti. Maraṇadhammo vināsabhāvo. ๑๗๐-๑๘๑. ความตายที่พ้นจากรูปเป็นต้นไม่มี ชื่อว่าความตายย่อมมีเมื่อรูปเป็นต้นพินาศไปนั่นเอง มรณธรรม คือภาวะแห่งความพินาศ Mārasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถามารสูตรเป็นต้น จบแล้ว Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาทุติยวรรค จบแล้ว 3-4. Āyācanavaggādi ๓-๔. อายาจนวรรคเป็นต้น 1-11. Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā ๑-๑๑. อรรถกถามาราทิสูตรเอกาทสกะ 182-205. Sukhumaṃ [Pg.263] kāraṇaṃ upaṭṭhāti, tenesa thero paṭibhāneyyakānaṃ etadagge ṭhapito. Vimuttiparipācanīyadhammavaseneva, na paṭivedhāvahabhāvena. ๑๘๒-๒๐๕. เหตุอันละเอียดปรากฏขึ้น เพราะเหตุนั้น พระเถระนี้จึงถูกตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะของผู้มีปฏิภาณ โดยอำนาจแห่งธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้าเท่านั้น ไม่ใช่โดยภาวะที่นำมาซึ่งการแทงตลอด Mārādisuttaekādasakavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถามาราทิสูตรเอกาทสกะ จบแล้ว Āyācanavaggādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาอายาจนวรรคเป็นต้น จบแล้ว Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya สารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย Rādhasaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. ลีนัตถัปปกาสนา อรรถกถาราธสังยุต จบแล้ว 3. Diṭṭhisaṃyuttaṃ ๓. ทิฏฐิสังยุต 1. Sotāpattivaggo ๑. โสตาปัตติวรรค 1. Vātasuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรเรื่องลม 206. Na [Pg.264] ete vātāti ye ime rukkhasākhādibhañjanakarā, ete sattakāyattā vātā nāma na honti. Te hi niccā dhuvā sassatā. Tenāha ‘‘vāto panā’’tiādi. Tena sattasu kāyesu catutthaṃ kāyamāha. Rukkhasākhādibhañjanako eso vātaleso nāma, vātasadisoti attho. Esikatthambho viyāti iminā niccalabhāvameva dasseti, pabbatakūṭaṃ viyāti iminā pana sassatisamaṃvāpi. Ayañhi vāyu kāyassa niccataṃ abhinivissa ṭhito ‘‘mā ca aniccatā paro hotū’’ti na vātā vāyantīti bādhati. Esa nayo nadiyo sandantītiādīsu. Udakaṃ panāti dutiyaṃ kāyaṃ sandhāyāha. Gabbho pana na nikkhamati kūṭaṭṭhādibhāveneva tassa labbhanato. Neva te udenti yathā vātā, evaṃ tiṭṭhanato lokassa pana tathā matimattanti adhippāyo. ๒๐๖. ลมเหล่านั้น คือลมที่พัดหักกิ่งไม้เป็นต้นเหล่านี้ ไม่ชื่อว่าเป็นลมเพราะเป็นกาย ๗. เพราะลมเหล่านั้นเป็นของเที่ยง ยั่งยืน คงที่. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ก็ลม" เป็นต้น. ด้วยบทนั้น พระองค์ตรัสกายที่ ๔ ในกาย ๗. ลมที่พัดหักกิ่งไม้เป็นต้นนั้น ชื่อว่า วาตเลส (ส่วนแห่งลม) คือมีความหมายว่าเหมือนลม. ด้วยบทว่า "เหมือนเสาหลัก" นี้ ย่อมแสดงภาวะที่ไม่หวั่นไหวเท่านั้น, ส่วนด้วยบทว่า "เหมือนยอดภูเขา" นี้ ย่อมแสดงภาวะที่คงที่เสมอไป. ก็ลมนี้ย่อมขัดแย้งว่า "ลมทั้งหลายย่อมไม่พัด" โดยยึดมั่นความเที่ยงของกายว่า "ขอความไม่เที่ยงอย่ามีแก่เราเลย". นัยนี้พึงทราบในบททั้งหลายมี "แม่น้ำทั้งหลายย่อมไหล" เป็นต้น. ส่วนบทว่า "น้ำ" นี้ พระองค์ตรัสหมายถึงกายที่ ๒. ส่วนครรภ์ย่อมไม่ออกไป เพราะครรภ์นั้นย่อมได้ด้วยภาวะที่เป็นของคงที่ เป็นต้น. สัตว์เหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้นเหมือนลม เพราะสัตว์เหล่านั้นย่อมตั้งอยู่, แต่โลกมีความเห็นอย่างนั้นเท่านั้น ดังนี้เป็นอธิบาย. Vātasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรเรื่องลม จบแล้ว. 2-4. Etaṃmamasuttādivaṇṇanā ๒-๔. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรมี "เอตัง มะมะ" เป็นต้น 207-209. Diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ cakkhunā daṭṭhabbato. Sutaṃ saddāyatanaṃ sotena sotabbato. Mutaṃ gandhāyatanādi tividhaṃ sampattagāhīhi ghānādīhi patvā gahetabbato. Avasesāni cakkhādīni sattāyatanāni viññātaṃ nāma kevalaṃ manoviññāṇena vijānitabbato. Pattanti anuppattaṃ, yaṃ kiñci pāpuṇitabbaṃ pariyesitvā gavesitvā sampattanti anuppattaṃ. Pariyesitanti pariyiṭṭhaṃ. Cittena anusañcaritanti manasā cintitaṃ. ‘‘Pattaṃ pariyesita’’nti etasmiṃ padadvaye catukkaṃ sambhavatīti taṃ dassetvā tassa vasena pattapariyesitapadāni, tato manasā anuvicaritañca nīharitvā dassetuṃ [Pg.265] ‘‘lokasmiṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha pariyesitvā pattaṃ nāma pariyesanāya pariggāhabhāvato. Pariyesitaṃ nāma kevalaṃ pariyesitamevāti katvā pariyesitvā pattassa manussānuvicaritassa vuttattā. Paṭhamavikappe saṅkaro atthīti asaṅkarato ca dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Sabbanti viññātādi. Tañhi manoviññāṇena gahitattā manasā anuvicaritaṃ nāma na diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ. ๒๐๗-๒๐๙. รูปายตนะที่เห็นแล้ว เพราะพึงเห็นด้วยตา. สัททายตนะที่ได้ยินแล้ว เพราะพึงได้ยินด้วยหู. คันธายตนะเป็นต้น ๓ อย่างที่ทราบแล้ว เพราะพึงทราบด้วยจมูกเป็นต้นที่รับอารมณ์ที่มาถึง. อายตนะ ๗ ที่เหลือมีจักขุเป็นต้น ชื่อว่า วิญญาตะ เพราะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณเท่านั้น. บทว่า "ปัตตัง" (ถึงแล้ว) คือถึงแล้ว, สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พึงถึง แสวงหาแล้ว ค้นหาแล้ว ถึงแล้ว คือถึงแล้ว. บทว่า "ปริเยสิตัง" (แสวงหาแล้ว) คือแสวงหาแล้ว. บทว่า "จิตเตนะ อนุสัญจะริตัง" (เที่ยวไปตามด้วยจิต) คือคิดด้วยใจ. ในบท ๒ บทว่า "ปัตตัง ปริเยสิตัง" นี้ มี ๔ อย่างเกิดขึ้นได้, เพื่อแสดงบทเหล่านั้นและบทว่า "ปัตตะปริเยสิตะ" โดยนัยแห่งบทเหล่านั้น, และเพื่อแสดงบทว่า "มนสา อนุวิจริตะ" โดยแยกออกมาจากบทเหล่านั้น จึงตรัสบทว่า "โลกัสสมิง หิ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ปริเยสิตวา ปัตตัง" (แสวงหาแล้วถึงแล้ว) ชื่อว่าถึงแล้วเพราะเป็นภาวะที่ยึดถือได้ด้วยการแสวงหา. บทว่า "ปริเยสิตัง" (แสวงหาแล้ว) ชื่อว่าแสวงหาแล้วเท่านั้น เพราะกล่าวถึงสิ่งที่แสวงหาแล้วถึงแล้วที่มนุษย์เที่ยวไปตาม. เพื่อแสดงว่าในวิกัลป์แรกมีการปะปนกัน และเพื่อแสดงว่าไม่มีการปะปนกัน จึงตรัสบทว่า "อถ วา" (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น. บทว่า "สัพพัง" (ทั้งหมด) คือวิญญาตะเป็นต้น. ก็สิ่งนั้นชื่อว่าเที่ยวไปตามด้วยใจ เพราะถูกมโนวิญญาณยึดถือไว้ ไม่ใช่สิ่งที่เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ทราบแล้ว. Etaṃmamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรมี "เอตัง มะมะ" เป็นต้น จบแล้ว. 5. Natthidinnasuttavaṇṇanā ๕. อรรถกถาว่าด้วยพระสูตรเรื่อง "ไม่มีของที่ให้แล้ว" 210. Dinnanti deyyadhammasīsena dānaṃ vuttanti āha ‘‘dinnassa phalābhāvaṃ sandhāyā’’ti, dinnaṃ pana annādivatthuṃ kathaṃ paṭikkhipanti. Esa nayo ‘‘yiṭṭhaṃ huta’’nti etthāpi. Mahāyāgoti sabbasādhāraṇaṃ mahādānaṃ. Paheṇakasakkāroti pāhunakānaṃ kātabbasakkāro. Phalanti ānisaṃsaphalaṃ nissandaphalañca. Vipākoti sadisaphalaṃ. Paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthīti paraloke ṭhitassa kammunā laddhabbo ayaṃ loko na hoti. Idhaloke ṭhitassapi paraloko natthīti idhaloke ṭhitassa kammunā laddhabbo paraloko na hoti. Tattha kāraṇamāha – ‘‘sabbe tattha tattheva ucchijjantī’’ti. Ime sattā yattha yattha bhave yoniādīsu ca ṭhitā, tattha tattheva ucchijjanti nirudayavināsavasena nassanti. Phalābhāvavasenāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalassa abhāvavasena ‘‘natthi mātā, natthi pitā’’ti vadanti, na mātāpitūnaṃ, nāpi tesu idāni kariyamānasakkārāsakkārānaṃ abhāvavasena tesaṃ lokapaccakkhattā. Pubbuḷakassa viya imesaṃ sattānaṃ uppādo nāma kevalo, na bhavato cavitvā āgamanapubbakoti dassanatthaṃ ‘‘natthi sattā opapātikā’’ti vuttanti āha – ‘‘cavitvā uppajjanakasattā nāma natthī’’ti. Samaṇena nāma yāthāvato jānantena kassaci akathetvā saññatena bhavitabbaṃ, aññathā āhopurisikā nāma siyā. Kiñhi paro parassa karissati, tathā ca attano sampādanassa kassaci avassayo eva na siyā tattha tattheva ucchijjanatoti āha ‘‘ye imañca…pe… pavedentī’’ti. ๒๑๐. บทว่า "ทินนัง" (ของที่ให้แล้ว) ตรัสหมายถึงทานโดยหัวข้อแห่งเธยยธรรม (ธรรมที่ควรให้) ดังนี้ จึงกล่าวว่า "หมายถึงการไม่มีผลของของที่ให้แล้ว" แต่พวกเขาปฏิเสธวัตถุมีข้าวเป็นต้นที่ให้แล้วได้อย่างไร. นัยนี้พึงทราบในบทว่า "ยิฏฐัง หุตัง" (บูชาแล้ว บวงสรวงแล้ว) ด้วย. บทว่า "มหายาโก" คือมหาทานที่เป็นสาธารณะแก่คนทั่วไป. บทว่า "ปาเหณกสักการะ" คือสักการะที่พึงทำแก่แขก. บทว่า "ผล" คือผลที่เป็นอานิสงส์และผลที่เป็นนิสสันทะ (ผลต่อเนื่อง). บทว่า "วิบาก" คือผลที่เสมอกัน. บทว่า "โลกนี้ไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก" คือโลกนี้ที่พึงได้ด้วยกรรม ย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในปรโลก. บทว่า "ปรโลกไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้" คือปรโลกที่พึงได้ด้วยกรรม ย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในโลกนี้. ในบทเหล่านั้น พระองค์ตรัสเหตุว่า "สัตว์ทั้งปวงย่อมขาดสูญไปในภพนั้นๆ นั่นเอง". สัตว์เหล่านี้ตั้งอยู่ในภพใด กำเนิดใดเป็นต้น ย่อมขาดสูญไปในภพนั้นๆ นั่นเอง คือย่อมพินาศไปโดยความพินาศที่ไม่มีการเกิดขึ้นอีก. บทว่า "โดยไม่มีผล" คือพวกเขากล่าวว่า "ไม่มีมารดา ไม่มีบิดา" โดยไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติผิดในมารดาบิดา, ไม่ใช่ไม่มีมารดาบิดา, และไม่ใช่ไม่มีสักการะและอสักการะที่กำลังทำอยู่ในมารดาบิดา เพราะมารดาบิดาเป็นสิ่งที่ปรากฏแก่โลก. เพื่อแสดงว่าการเกิดขึ้นของสัตว์เหล่านี้เป็นเพียงการเกิดขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่การมาจากการจุติจากภพก่อน เหมือนการเกิดขึ้นของฟองน้ำ จึงตรัสบทว่า "ไม่มีสัตว์โอปปาติกะ" ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สัตว์ที่จุติแล้วเกิดขึ้น ชื่อว่าไม่มี". ชื่อว่าสมณะผู้รู้ตามความเป็นจริง พึงเป็นผู้สำรวม ไม่พึงบอกแก่ใครๆ, มิฉะนั้น จะชื่อว่า "อาโหปุริสิกา" (การโอ้อวด). ก็ผู้อื่นจะทำอะไรให้ผู้อื่นได้เล่า, และการบำเพ็ญตนของตนก็ไม่พึงพึ่งพาใครเลย เพราะสัตว์ย่อมขาดสูญไปในภพนั้นๆ นั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ชนเหล่าใดประกาศซึ่งสิ่งนี้...เป็นต้น". Catūsu [Pg.266] mahābhūtesu niyuttoti cātumahābhūtiko. Yathā pana mattikāya nibbattaṃ bhājanaṃ mattikāmayaṃ, evamayaṃ catūhi mahābhūtehi nibbattoti āha ‘‘catumahābhūtamayo’’ti. Ajjhattikā pathavīdhātūti sattasantānagatā pathavīdhātu. Bāhiraṃ pathavīdhātunti bahiddhā mahāpathaviṃ. Anuyātīti tassa anurūpabhāvena yāti upeti. Upagacchatīti pubbe bāhirapathavīkāyato tadekadesabhūtā pathavī āgantvā ajjhattikabhāvappattiyā sattabhāvena saṇṭhitā idāni ghaṭādipathavī viya tameva bāhirapathavīkāyaṃ upeti upagacchati, sabbaso tena nibbisesataṃ ekībhāvameva gacchatīti attho. Āpādīsupi eseva nayoti ettha pajjunnena mahāsamuddato gahitaāpo viya vassodakabhāvena punapi mahāsamuddaṃ, sūriyaraṃsito gahitaindaggisaṅkhātatejo viya punapi sūriyaraṃsiṃ, mahāvāyukhandhato niggatamahāvāyo viya tameva vāyukhandhaṃ upeti upagacchatīti diṭṭhigatiko sayameva attano vādaṃ bhindati. Ummattakapacchisadisañhi diṭṭhigatikadassanaṃ. Manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti tesaṃ visayabhāvā visayāpīti vadati. Visayiggahaṇena hi visayā gahitā eva hontīti. Guṇāguṇapadānīti guṇadosakoṭṭhāsā. Sarīrameva padānīti adhippetaṃ sarīrena taṃtaṃkiriyāya pajjitabbato. Dabbanti muyhantīti dattū, mūḷhapuggalā. Tehi dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. บทว่า จาตุมหาภูติโก (ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔) คือประกอบอยู่ในมหาภูตรูป ๔. ก็ภาชนะที่เกิดจากดินเป็นของที่ทำด้วยดินฉันใด กายนี้เกิดจากมหาภูตรูป ๔ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า จาตุมหาภูตมโย (สำเร็จด้วยมหาภูตรูป ๔). บทว่า อัชฌัตติกปฐวีธาตุ คือปฐวีธาตุที่อยู่ในสันดานของสัตว์. บทว่า พาหิรปฐวีธาตุ คือมหาปฐพีภายนอก. บทว่า อนุยาติ (ย่อมไปตาม) คือย่อมไปถึงโดยภาวะที่เหมาะสมกับสิ่งนั้น. บทว่า อุปคัจฉติ (ย่อมเข้าถึง) คือปฐวีธาตุซึ่งเป็นส่วนหนึ่งจากกองปฐวีภายนอก ได้มาถึงแล้วและตั้งอยู่ด้วยภาวะแห่งสัตว์โดยถึงภาวะภายใน บัดนี้ย่อมเข้าถึงกองปฐวีภายนอกนั้นนั่นเอง เหมือนปฐวีธาตุในหม้อเป็นต้น ย่อมเข้าถึงกองปฐวีภายนอกนั้นนั่นเอง คือย่อมถึงภาวะที่ไม่มีความแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ดังนี้เป็นอรรถ. นัยนี้พึงทราบในอาโปธาตุเป็นต้นด้วย ในที่นี้ ทิฏฐิคะ (ผู้มีทิฏฐิ) ย่อมทำลายวาทะของตนเอง โดยกล่าวว่า อาโปธาตุที่ปัชชุนนะ (เมฆฝน) รับมาจากมหาสมุทร ย่อมกลับไปสู่มหาสมุทรอีกในภาวะแห่งน้ำฝน เตโชธาตุที่ชื่อว่าอินทัคคิ (สายฟ้า) ที่รับมาจากรังสีพระอาทิตย์ ย่อมกลับไปสู่รังสีพระอาทิตย์อีก วาโยธาตุใหญ่ที่ออกมาจากกองวาโยธาตุใหญ่ ย่อมกลับไปสู่กองวาโยธาตุนั้นนั่นเอง. ก็ทัศนะของผู้มีทิฏฐิเหมือนตะกร้าของคนบ้า. เขากล่าวว่า อินทรีย์ ๖ มีใจเป็นที่ ๖ ย่อมแล่นไปสู่ช่องว่าง อารมณ์ทั้งหลายก็เป็นภาวะแห่งอารมณ์ของอินทรีย์เหล่านั้น. เพราะอารมณ์ทั้งหลายย่อมถูกยึดถือด้วยการยึดถืออารมณ์นั่นเอง. บทว่า คุณาคุณปทานิ คือส่วนแห่งคุณและโทษ. บทว่า สรีรเมว ปทานิ มีความหมายว่า ร่างกายพึงดำเนินไปในการกระทำนั้นๆ ด้วยร่างกาย. บทว่า ทัตตู (ผู้หลง) คือผู้ที่หลง คือบุคคลผู้เขลา. สิ่งนั้นบัญญัติไว้โดยคนเขลาเหล่านั้น. Natthidinnasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถานัตถิทินนสูตร จบแล้ว. 6. Karotosuttavaṇṇanā ๖. อรรถกถากรโตสูตร 211. Sahatthā karontassāti sahatthena karontassa. Nissaggiyathāvarādayopi idha sahatthakaraṇeneva saṅgahitā. Hatthādīnīti hatthapādakaṇṇanāsādīni. Pacanaṃ dahanaṃ vibādhananti āha ‘‘daṇḍena pīḷentassā’’ti. Papañcasūdaniyaṃ ‘‘tajjentassa cā’’ti attho vutto, idha pana sumaṅgalavilāsiniyaṃ viya tajjanaṃ paribhāsanaṃ daṇḍeneva saṅgahetvā ‘‘daṇḍena pīḷentassa’’icceva vuttaṃ. Sokaṃ sayaṃ karontassāti parassa sokakāraṇaṃ sayaṃ karontassa, sokaṃ vā uppādentassa. Parehi attano vacanakarehi. Sayampi phandatoti parassa vibādhanappayogena [Pg.267] sayampi phandato. Atipātayatoti padaṃ suddhakattuatthe hetukattuatthe ca vattatīti āha – ‘‘hanantassapi hanāpentassapī’’ti. Kāraṇavasenāti kārāpanavasena. ๒๑๑. คำว่า สหัตถา กรอนฺตสฺส คือ สหตฺเถน กรอนฺตสฺส (ผู้ทำด้วยมือของตนเอง). แม้พวกนิสสัคคิยวัตถุและถาวรวัตถุเป็นต้น ก็สงเคราะห์ด้วยการทำด้วยมือของตนเองในที่นี้. คำว่า หัตถาดีนิ คือ มือ เท้า หู และจมูกเป็นต้น. คำว่า ปจนํ ทหนํ วิพาธนํ ท่านกล่าวว่า ผู้บีบคั้นด้วยท่อนไม้. ในปปัญจสูทนี ความหมายว่า ผู้ขู่ด้วย ก็ถูกกล่าวไว้ แต่ในที่นี้ เหมือนในสุมังคลวิลาสินี ได้รวบรวมการขู่และการด่าด้วยท่อนไม้ แล้วกล่าวว่า ผู้บีบคั้นด้วยท่อนไม้ เท่านั้น. คำว่า โสกํ สยํ กรอนฺตสฺส คือ ผู้ทำเหตุแห่งความโศกแก่ผู้อื่นด้วยตนเอง หรือผู้ยังความโศกให้เกิดขึ้น. ด้วยผู้อื่นผู้ทำตามคำของตน. คำว่า สยํปิ ผนฺทโต คือ ผู้ดิ้นรนด้วยตนเองด้วยการใช้การเบียดเบียนผู้อื่น. คำว่า อติปาตยโต ย่อมเป็นไปในความหมายว่า ผู้ฆ่า และ ผู้ให้ฆ่า ท่านจึงกล่าวว่า แม้ผู้ฆ่าและผู้ให้ฆ่า. คำว่า การณวเสนา คือ โดยการให้กระทำ. Gharassa bhitti anto ca bahi ca sandhitā hutvā ṭhitāva gharasandhi. Kiñcipi asesetvā niravaseso lopo nillopo. Ekāgāre niyutto vilopo ekāgāriko. Parito sabbaso panthe hananaṃ paripantho. Pāpaṃ na karīyati pubbe asato uppādetuṃ asakkuṇeyyattā, tasmā natthi pāpaṃ. Yadi evaṃ kathaṃ sattā pāpe pavattantīti āha ‘‘sattā pana karomāti evaṃsaññino hontī’’ti evaṃ kirassa hoti imesañhi sattānaṃ hiṃsādikiriyā na attānaṃ phusati tassa niccatāya nibbikārattā, sarīraṃ pana acetanaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamaṃ, tasmiṃ vikopitepi na kiñci pāpanti. Khuranemināti nisitakhuramayaneminā, khurasadisanemināti attho. กำแพงบ้านที่ถูกเชื่อมติดกันทั้งภายในและภายนอกนั่นแหละคือ การเจาะบ้าน. การลบโดยไม่เหลืออะไรเลย คือ นิลฺโลโป (การลบสิ้นเชิง). การลบที่กำหนดไว้ในเรือนหลังเดียว คือ เอกาคาริโก (การลบเรือนเดียว). การฆ่าในหนทางโดยรอบทั้งหมด คือ ปริปนฺโถ (การดักปล้น). บาปไม่ถูกกระทำ เพราะไม่สามารถทำให้เกิดขึ้นได้จากสิ่งที่ไม่มีอยู่ก่อน เพราะฉะนั้นจึงไม่มีบาป. ถ้าเป็นเช่นนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมประพฤติในบาปได้อย่างไร? ท่านกล่าวว่า แต่สัตว์ทั้งหลายย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า เราทำ ดังนี้แล ย่อมเป็นของเขา เพราะการกระทำอันมีการเบียดเบียนเป็นต้นของสัตว์เหล่านี้ ย่อมไม่กระทบอัตตา เพราะอัตตานั้นเป็นของเที่ยงและไม่มีความแปรปรวน แต่ร่างกายเป็นของไม่มีเจตนา เปรียบเหมือนท่อนไม้และท่อนฟืน แม้เมื่อทำให้วิปริตไป ก็ไม่มีบาปอะไรเลย. คำว่า ขุรเนมินา คือ ด้วยขอบที่ทำด้วยมีดโกนที่คม ความหมายว่า ด้วยขอบที่เหมือนมีดโกน. Gaṅgāya dakkhiṇā disā appatirūpadeso, uttaradisā patirūpadesoti adhippāyena ‘‘dakkhiṇañcepī’’tiādi vuttanti āha ‘‘dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā’’tiādi. Mahāyāganti mahāvijitayaññasadisaṃ mahāyāgaṃ. Uposathakammenāti uposathakammena ca. Ca-saddo hettha luttaniddiṭṭho. Damasaddo hi indriyasaṃvarassa uposathasīlassa ca vācako idhādhippeto. Keci pana ‘‘uposathakammenā’’ti idaṃ indriyadamanassa visesanaṃ, tasmā ‘‘uposathakammabhūtena indriyadamenā’’ti atthaṃ vadanti. Sīlasaṃyamenāti sīlasaṃvarena. Saccavacanenāti saccavācāya. Tassā visuṃ vacanaṃ loke garutarapuññasammatabhāvato. Yathā hi pāpadhammesu musāvādo garu, evaṃ puññadhammesu saccavācā. Tenāha bhagavā – ‘‘ekaṃ dhammaṃ atītassā’’tiādi (itivu. 25). Pavattīti yo karotīti vuccati, tassa santāne phalassa nibbattiyā paccayabhāvena pavatti. Sabbathāti ‘‘karoto’’tiādinā vuttena sabbappakārena kiriyameva paṭikkhipanti. ด้วยความหมายว่า ทิศใต้ของแม่น้ำคงคาเป็นประเทศที่ไม่เหมาะสม ทิศเหนือเป็นประเทศที่เหมาะสม ท่านจึงกล่าวว่า ทกฺขิณญฺเจปิ เป็นต้น ดังนี้ว่า มนุษย์ที่ฝั่งใต้เป็นคนหยาบกระด้าง เป็นต้น. คำว่า มหายาคํ คือ มหายัญที่เหมือนมหาพิชิตยัญ. คำว่า อุโปสถกมฺเมนา คือ ด้วยอุโบสถกรรมด้วย. อักษร จะ ในที่นี้ถูกละไว้. คำว่า ทมะ ในที่นี้ประสงค์ถึงคำที่แสดงถึงการสำรวมอินทรีย์และอุโบสถศีล. แต่บางท่านกล่าวว่า คำว่า อุโปสถกมฺเมนา นี้เป็นวิเสสนะของการข่มอินทรีย์ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวความหมายว่า ด้วยการข่มอินทรีย์อันเป็นอุโบสถกรรม. คำว่า สีลสญฺญเมนา คือ ด้วยการสำรวมศีล. คำว่า สจฺจวจเนนา คือ ด้วยคำสัตย์. การกล่าวแยกต่างหากของคำนั้น เพราะเป็นที่ยอมรับว่าเป็นบุญที่หนักกว่าในโลก. เหมือนอย่างที่มุสาวาทเป็นบาปหนักในบรรดาอกุศลธรรมฉันใด คำสัตย์ก็เป็นบุญหนักในบรรดาบุญธรรมฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ผู้ล่วงธรรมอย่างหนึ่ง เป็นต้น (อิติวุตตกะ ๒๕). คำว่า ปวตฺตี คือ การเป็นไปโดยเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของผลในสันดานของผู้ที่ถูกเรียกว่า ผู้ทำ. คำว่า สพฺพถา คือ ย่อมปฏิเสธการกระทำทุกประการที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ผู้ทำ เป็นต้น. Karotosuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถากรโตสูตร จบแล้ว. 7. Hetusuttavaṇṇanā ๗. อรรถกถาเหตุสูตร 212. Ubhayenāti [Pg.268] hetupaccayapaṭisedhavacanena. Saṃkilesapaccayanti saṃkilisanassa malīnabhāvassa kāraṇaṃ. Visuddhipaccayanti saṃkilesato visuddhiyā vodānassa kāraṇaṃ. Natthi balanti sattānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikanibbānasampattiāvahaṃ balaṃ nāma kiñci natthi. Tenāha ‘‘yamhī’’tiādi. Nidassanamattañcetaṃ, saṃkilesikampi cāyaṃ paṭikkhipateva. Aññamaññavevacanānīti tassā tassā kiriyāya ussannaṭṭhena balaṃ, sūravīrabhāvāvahaṭṭhena vīriyaṃ, tameva daḷhaggāhabhāvato porisaṃ dhuraṃ vahantena pavattetabbato purisathāmo, paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanappavattiyā purisaparakkamoti vuttoti veditabbaṃ. ๒๑๒. คำว่า “อุภเยนาติ” คือ ด้วยคำปฏิเสธเหตุและปัจจัย. คำว่า “สังขิเลสปัจจัย” คือ เหตุแห่งความเศร้าหมอง ความเป็นมลทิน. คำว่า “วิสุทธิปัจจัย” คือ เหตุแห่งความบริสุทธิ์ ความผ่องแผ้วจากความเศร้าหมอง. คำว่า “นตฺถิ พลนฺติ” คือ ไม่มีกำลังอะไรเลยที่จะนำมาซึ่งความสำเร็จในปัจจุบันภพ สัมปรายภพ และนิพพานของสัตว์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในสิ่งใด” เป็นต้น. นี้เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น, แม้สิ่งที่เป็นสังขิเลส (เครื่องเศร้าหมอง) ท่านก็ปฏิเสธเช่นกัน. คำว่า “อัญญมัญญเววจนานีติ” พึงทราบว่า กำลัง (พล) คือ โดยความเป็นผู้มีกำลังมากในการกระทำนั้นๆ, ความเพียร (วิริยะ) คือ โดยความเป็นผู้กล้าหาญ, ความมานะของบุรุษ (โปริสํ) คือ โดยความเป็นผู้ยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น, กำลังของบุรุษ (ปุริสถาโม) คือ โดยความเป็นผู้ที่ต้องประพฤติโดยแบกภาระ, ความบากบั่นของบุรุษ (ปุริสปรกฺกโม) คือ โดยความเป็นผู้ก้าวไปสู่ฐานะที่สูงขึ้นไป. Satvayogato, rūpādīsu vā sattatāya sattā, pāṇanato assāsanapassāsanavasena pavattiyā pāṇā, te pana so ekindriyādivasena vibhajitvā vadatīti āha ‘‘ekindriyo’’tiādi. Aṇḍakosādīsu bhavanato bhūtāti vuccantīti āha ‘‘aṇḍa…pe… vadantī’’ti. Jīvanato pāṇaṃ dhārentā viya vaḍḍhanato jīvāti sāliyavādike vadanti. Natthi etesaṃ saṃkilesavisuddhīsu vasoti avasā. Natthi tesaṃ balaṃ vīriyanti abalā avīriyā. Niyatatāti acchejjasuttāvutābhejjamaṇino viya niyatappavattitāya gatijātibandhāpavaggavasena niyamo. Tattha tattha gamananti channaṃ abhijātīnaṃ vasena tāsu tāsu gatīsu upagamanaṃ. Samavāyena samāgamo saṅgati. Sabhāvoyevāti yathā kaṇṭakassa tikkhatā, kapitthaphalānaṃ parimaṇḍalatā, migapakkhīnaṃ vicittākāratā, evaṃ sabbassapi lokassa hetupaccayehi vinā tathā tathā pariṇāmo, ayaṃ sabhāvo eva akittimo eva. Tenāha ‘‘yena hī’’tiādi. Chaḷabhijātiyo parato vitthārīyanti. Sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedentīti vadantā adukkhamasukhabhūbhiṃ sabbena sabbaṃ na jānantīti ulliṅgento ‘‘aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassentī’’ti āha. คำว่า “สัตว์” คือ โดยการประกอบด้วยสัตว์, หรือโดยความเป็นสัตว์ในรูปเป็นต้น, คำว่า “ปาณะ” คือ โดยการเป็นไปตามลมหายใจเข้าออก, แต่ท่านกล่าวจำแนกสัตว์เหล่านั้นโดยความเป็นเอกินทรีย์เป็นต้น ดังนี้ว่า “เอกินทรีย์” เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า “ภูตะ” (สัตว์เกิดแล้ว) ย่อมถูกกล่าวเพราะเกิดในไข่เป็นต้น ดังนี้ว่า “อัณฑะ...เป...ย่อมกล่าว”. พวกศาลียวาทเป็นต้นกล่าวว่า “ชีวะ” (สิ่งมีชีวิต) คือ โดยการดำรงชีวิตเหมือนผู้ทรงลมปราณ, โดยการเจริญเติบโต. คำว่า “อวสา” คือ ไม่มีอำนาจในการเศร้าหมองและบริสุทธิ์ของสัตว์เหล่านี้. คำว่า “อพลา อวิริยา” คือ ไม่มีกำลัง ไม่มีความเพียรของสัตว์เหล่านั้น. คำว่า “นิยตตาติ” คือ ความแน่นอนโดยความเป็นไปที่แน่นอน เหมือนด้ายที่ตัดไม่ขาดและแก้วมณีที่เจาะไม่แตก, โดยการผูกมัดแห่งคติและชาติ และการหลุดพ้น. คำว่า “ตตฺถ ตตฺถ คมนนฺติ” คือ การเข้าไปสู่คติเหล่านั้นๆ โดยความเป็นไปแห่งอภิชาติ 6. การรวมกันโดยการประชุมพร้อมกัน คือ “สังคติ” (การรวม). คำว่า “สภาโวเยวาติ” คือ การเปลี่ยนแปลงไปอย่างนั้นๆ ของโลกทั้งหมดโดยไม่มีเหตุและปัจจัย, เหมือนความแหลมคมของหนาม, ความกลมของผลมะขวิด, ความมีรูปร่างแปลกๆ ของเนื้อและนก, นี้เป็นสภาวะที่ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุใด” เป็นต้น. อภิชาติ 6 จักถูกขยายความต่อไป. ผู้ที่กล่าวว่า “ย่อมเสวยสุขและทุกข์” นั้น ย่อมแสดงว่าไม่รู้จักอทุกขมสุขภูมิโดยสิ้นเชิง, ท่านกล่าวว่า “ย่อมแสดงว่าไม่มีภูมิอื่นนอกจากสุขและทุกข์”. Hetusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถา เหตุสูตร จบแล้ว. 8-10. Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā ๘-๑๐. อรรถกถา มหาทิฏฐิสูตรเป็นต้น 213-215. Akatāti [Pg.269] samena vā visamena vā kenaci hetunā na katā eva. Kenaci kataṃ karaṇaṃ vidhānaṃ natthi etesanti akatavidhānā. Padadvayenapi loke kenaci hetupaccayena nesaṃ abhinibbattitābhāvaṃ dasseti. Iddhiyāpi na nimmitāti kassaci iddhimato devassa brahmuno vā iddhiyāpi na nimmitā. Animmitāti vā kassaci animmāpakā. Ajanakāti etena pathavīkāyādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Rūpasaddādayo hi pathavīkāyādīhi appaṭibaddhavuttikāti tassa laddhi. Yathā pabbatakūṭaṃ kenaci anibbattitaṃ kassaci ca anibbattakaṃ, evametepīti āha ‘‘kūṭaṭṭhā’’ti. Yamidaṃ ‘‘bījādito aṅkurādi jāyatī’’ti vuccati, tañca vijjamānameva tato nikkhamati, nāvijjamānaṃ, aññathā yato kutoci yassa kassaci uppatti siyāti adhippāyo. Ṭhitāti nibbikārabhāvena ṭhitā. Na calantīti na vikāraṃ āpajjanti. Vikārābhāvena hi tesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ esikaṭṭhāyiṭṭhitatā. Aniñjanañca attano pakatiyā avaṭṭhānameva. Tenāha ‘‘na vipariṇamantī’’ti. Avipariṇāmadhammattā eva ca ne aññamaññaṃ na byābādhenti. Sati hi vikāraṃ āpādetabbatāya byābādhakatāpi siyā, tathā anuggahetabbatāya anuggāhakatāti tadabhāvaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘nāla’’ntiādi vuttaṃ. Pathavī eva kāyekadesattā pathavikāyo. Jīvasattamānaṃ kāyānaṃ niccatāya nibbikārābhāvato na hantabbatā, na ghāṭetabbatā cāti neva koci hantā ghātetā vā. Tenāha ‘‘sattannantvevā’’tiādi. Yadi koci hantā natthi, kathaṃ satthappahāroti āha ‘‘yathā muggarāsiādīsū’’tiādi. Kevalaṃ saññāmattameva hoti, na ghātanādi, paramatthato sattannantveva kāyānaṃ avikopanīyabhāvatoti adhippāyo. ๒๑๓-๒๑๕. อกตะ คือไม่ได้ถูกกระทำด้วยเหตุใดเหตุหนึ่ง โดยเสมอหรือโดยไม่เสมอเลย. อกตวิธานา คือไม่มีการกระทำหรือการจัดแจงที่ใครทำไว้แก่สิ่งเหล่านี้. ด้วยบททั้งสองนี้ แสดงว่าสิ่งเหล่านั้นไม่ได้เกิดขึ้นในโลกด้วยเหตุปัจจัยใดๆ. อิทธยาปิ น นิมมิตา คือไม่ได้ถูกเนรมิตด้วยฤทธิ์ของเทพหรือพรหมผู้มีฤทธิ์ใดๆ. หรือ อนิมมิตา คือไม่มีผู้เนรมิต. อชนกา คือด้วยบทนี้ ปฏิเสธความเป็นผู้ให้เกิดรูปเป็นต้นของปฐวีกายทั้งหลายเป็นต้น. เพราะว่า รูป เสียง เป็นต้น ไม่ได้มีอยู่โดยผูกพันกับปฐวีกายทั้งหลายเป็นต้น นั่นเป็นลัทธิของเขา. เหมือนยอดเขาที่ใครไม่ได้ทำให้เกิด และไม่ได้เป็นผู้ให้เกิดแก่ใคร สิ่งเหล่านี้ก็เป็นเช่นนั้น จึงกล่าวว่า “กูฏัฏฐา” (ตั้งมั่นอยู่เหมือนยอดเขา). ที่กล่าวว่า “หน่อเป็นต้นย่อมเกิดจากเมล็ดเป็นต้น” นั้น สิ่งที่มีอยู่แล้วเท่านั้นย่อมออกมาจากสิ่งนั้น สิ่งที่ไม่มีอยู่ย่อมไม่ออกมา มิฉะนั้น การเกิดขึ้นของสิ่งใดสิ่งหนึ่งย่อมมีได้จากที่ไหนก็ได้ นี่คือความหมาย. ฐิตา คือตั้งมั่นอยู่โดยไม่มีความแปรปรวน. น จลนฺติ คือไม่หวั่นไหว ไม่ถึงความแปรปรวน. เพราะไม่มีความแปรปรวนนั่นเอง กายทั้งเจ็ดเหล่านั้นจึงตั้งมั่นอยู่เหมือนเสาหลัก. อนิญชนํ คือการตั้งมั่นอยู่ตามสภาพของตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “น วิปริณมนฺติ” (ไม่แปรผัน). และเพราะมีสภาพไม่แปรผันนั่นเอง สิ่งเหล่านั้นจึงไม่เบียดเบียนซึ่งกันและกัน. หากมีความแปรปรวนที่พึงทำให้เกิดขึ้น ก็อาจมีการเบียดเบียนกันได้ และอาจมีการสงเคราะห์กันได้ เพื่อแสดงว่าไม่มีสิ่งเหล่านั้น จึงกล่าวในบาลีว่า “นาลํ” (ไม่สามารถ) เป็นต้น. ปฐวี นั่นเอง เป็นส่วนหนึ่งของกาย จึงเรียกว่า ปฐวีกาย. เพราะกายทั้งเจ็ดของชีวะเป็นนิจและไม่มีความแปรปรวน จึงไม่พึงถูกฆ่า ไม่พึงถูกทำลาย ดังนั้นจึงไม่มีใครเป็นผู้ฆ่าหรือผู้ทำลาย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สตฺตนฺนํเตฺวว” (เฉพาะกายทั้งเจ็ดเท่านั้น) เป็นต้น. หากไม่มีผู้ฆ่า แล้วการประหารด้วยศาสตราเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า “ยถา มุคครราสิอาทีสู” (เหมือนในกองถั่วเขียวเป็นต้น) เป็นต้น. เป็นเพียงความสำคัญมั่นหมายเท่านั้น ไม่ใช่การฆ่าเป็นต้น โดยปรมัตถ์แล้ว กายทั้งเจ็ดเท่านั้นมีสภาพที่ไม่ถูกทำให้กำเริบ นี่คือความหมาย. Pamukhayonīnanti manussatiracchānādīsu khattiyabrāhmaṇādisīhabyagghādivasena padhānayonīnaṃ. Saṭṭhisatāni chasahassāni. ‘‘Pañca ca kammuno satānī’’ti padassa atthadassanaṃ ‘‘pañca kammasatāni cā’’ti. Eseva nayoti iminā ‘‘kevalaṃ takkamattena niratthakadiṭṭhiṃ dīpetī’’ti imameva atthaṃ atidisati. Ettha ca takkamattakenāti iminā yasmā takkikā niraṅkusatāya parikappanassa yaṃ kiñci attano parikappitaṃ sārato [Pg.270] maññamānā tatheva abhinivissa takkadiṭṭhigāhaṃ gaṇhanti, tasmā na tesaṃ diṭṭhivatthūsu viññūhi vicāraṇā kātabbāti dasseti. Kecīti uttaravihāravāsino. Te hi ‘‘pañca kammānīti cakkhusotaghānajivhākāyā, imāni pañcindriyāni ‘pañca kammānīti paññāpentī’’ti vadanti. Kammanti laddhīti oḷārikabhāvato paripuṇṇakammanti laddhi. Manokammaṃ anoḷārikattā upaḍḍhakammanti laddhīti yojanā. ‘‘Dvāsaṭṭhipaṭipadā’’ti vattabbe sabhāvaniruttiṃ ajānantā ‘‘dvaṭṭhipaṭipadā’’ti vadanti. Ekasmiṃ kappeti ekasmiṃ mahākappe. Tatthāpi ca vivaṭṭaṭṭhāyisaññite ekasmiṃ asaṅkhyeyyakappe. ปมุขโยนีนํ คือโยนีที่เป็นประธาน เช่น ในหมู่มนุษย์และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้น โดยเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ เป็นต้น หรือเป็นราชสีห์ เสือโคร่ง เป็นต้น. หกพันหกร้อย (๖,๖๐๐). การแสดงอรรถของบทว่า “ปัญจ จ กมฺมุโน สตานิ” คือ “ปัญจ กมฺมสตานิ จ” (และกรรมห้าร้อย). ด้วยบทว่า “เอเสว นโย” นี้ ท่านย่อมขยายความนี้ว่า “ย่อมแสดงทิฏฐิที่ไร้ประโยชน์ด้วยการตรึกล้วนๆ”. ในที่นี้ ด้วยบทว่า “ตักกมัตตเกน” นี้ ท่านแสดงว่า เพราะพวกนักตรึกย่อมยึดถือทิฏฐิที่เกิดจากการตรึก โดยสำคัญสิ่งที่ตนตรึกขึ้นมาอย่างใดอย่างหนึ่งว่าเป็นสาระ แล้วยึดมั่นอย่างนั้น เพราะการนึกคิดของพวกเขาไม่มีเครื่องยับยั้ง ฉะนั้น วิญญูชนจึงไม่ควรพิจารณาในวัตถุแห่งทิฏฐิของพวกเขา. เกจิ คือชาวอุตตรวิหาร. พวกเขากล่าวว่า “กรรมห้าอย่าง คือ จักขุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย อินทรีย์ห้าเหล่านี้ เรียกว่า ‘กรรมห้าอย่าง’”. คำว่า กรรม คือลัทธิที่ถือว่า เพราะความเป็นของหยาบ จึงเป็นกรรมที่สมบูรณ์. มโนกรรม เพราะไม่หยาบ จึงเป็นลัทธิที่ถือว่าเป็นกรรมครึ่งหนึ่ง นี้คือการประกอบความ. เมื่อควรจะกล่าวว่า “ทฺวาสฏฺฐิปฏปทา” (ปฏิปทาหกสิบสอง) แต่เพราะไม่รู้ภาษาตามสภาวะ จึงกล่าวว่า “ทฺวฏฺฐิปฏปทา”. เอกสฺมึ กปฺเป คือในมหากัปหนึ่ง. แม้ในมหากัปนั้น ก็คือในอสงไขยกัปหนึ่งที่ชื่อว่าวิวัฏฏัฏฐายี (ตั้งอยู่แห่งความเจริญ). Urabbhe hanantīti orabbhikā. Evaṃ sūkarikādayo veditabbā. Luddāti aññepi ye keci māgavikanesādādayo, te pāpakammapasutatāya kaṇhābhijātīti vadanti. Bhikkhūti buddhasāsane bhikkhū. Te kira ‘‘sacchandarāgā paribhuñjantī’’ti adhippāyena catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādantīti vadanti. Kasmāti ce? Yasmā te paṇītapaṇīte paccaye paṭisevantīti tassa micchāgāho. Ñāyaladdhepi paccaye paribhuñjamānā ājīvakasamayassa vilomagāhitāya paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti nāmāti vadantīti apare. Eke pabbajitā, ye visesato attakilamathānuyogamanuyuttā. Tathā hi te kaṇṭake vattantā viya hontīti kaṇṭakavuttikāti vuttā. Ṭhatvā bhuñjananahānapaṭikkhepādivatasamāyogena paṇḍaratarā. Acelakasāvakāti ājīvakasāvake vadati. Te kira ājīvakasamaye ājīvakaladdhiyā daḷhagāhitāya nigaṇṭhehipi paṇḍaratarā. Nandādayo kira tathārūpaṃ ājīvakapaṭipattiṃ ukkaṃsaṃ pāpetvā ṭhitā, tasmā nigaṇṭhehi ājīvakasāvakehi ca paṇḍaratarā vuttā. Paramasukkābhijātīti ayaṃ tesaṃ laddhi. ชื่อว่า โอรัพภิกะ เพราะฆ่าแกะ. พึงทราบว่า สุกริกะ (ผู้ฆ่าสุกร) เป็นต้น ก็เช่นกัน. ลุททา คือคนอื่นๆ เหล่าใดเหล่าหนึ่ง เช่น นายพรานเนื้อ นายพรานปลาเป็นต้น พวกเขากล่าวว่า (คนเหล่านั้น) เป็นผู้เกิดในอภิชาติสีดำ เพราะความที่ตนขวนขวายในบาปกรรม. ภิกขู คือภิกษุในพระพุทธศาสนา. ได้ยินว่า พวกเขากล่าวว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคด้วยความพอใจและความกำหนัด จึงชื่อว่าใส่หนามลงในปัจจัย ๔ แล้วฉัน. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพราะเขามีความยึดถือผิดว่า ภิกษุเหล่านั้นบริโภคปัจจัยที่ประณีตๆ. อาจารย์อีกพวกหนึ่งกล่าวว่า แม้ภิกษุเหล่านั้นจะบริโภคปัจจัยที่ได้มาโดยชอบธรรมก็ตาม แต่เพราะความที่พวกอาชีวกยึดถือในทางตรงกันข้าม จึงกล่าวว่า ชื่อว่าใส่หนามลงในปัจจัยแล้วฉัน. เอกะ ปัพพชิตา คือบรรพชิตบางพวกที่ประกอบความเพียรในการทรมานตนเป็นพิเศษ. ด้วยว่า บรรพชิตเหล่านั้นเป็นเหมือนดำเนินไปบนหนาม ฉะนั้น จึงเรียกว่า กัณฏกวุตติกะ (ผู้มีวัตรเหมือนหนาม). ปัณฑรตรา คือขาวผ่องยิ่งกว่า (พวกอื่น) เพราะประกอบด้วยวัตรมีการยืนบริโภคและการปฏิเสธการอาบน้ำเป็นต้น. อเจลกสาวกา หมายถึงสาวกของพวกอาชีวก. ได้ยินว่า สาวกเหล่านั้นขาวผ่องยิ่งกว่าพวกนิครนถ์ เพราะยึดมั่นในลัทธิของอาชีวกในลัทธิอาชีวกนั้นอย่างแน่นแฟ้น. ได้ยินว่า ท่านนันทะเป็นต้น ได้บำเพ็ญอาชีวกปฏิปทาเห็นปานนั้นจนถึงขั้นสูงสุด ฉะนั้น จึงถูกเรียกว่า ขาวผ่องยิ่งกว่าพวกนิครนถ์และสาวกของอาชีวก. ปรมสุกกาภิชาติ (ผู้เกิดในอภิชาติสีขาวอย่างยิ่ง) นี้คือลัทธิของพวกเขา. Purisabhūmiyoti padhānapuggalena niddeso. Itthīnampetā bhūmiyo icchanteva. Bhikkhu ca pannakotiādi tesaṃ pāḷi eva. Tattha pannakoti bhikkhāya vicaraṇako, tesaṃ vā paṭipattiyā paṭipannako. Jinoti jiṇṇo jarāvasena hīnadhātuko, attano vā paṭipattiyā paṭipakkhe jinitvā ṭhito. So kira tathābhūto dhammampi kassaci na katheti. Tenāha ‘‘na kiñci āhā’’ti. Niṭṭhuhanādivippakāre kenaci katepi khamanavasena [Pg.271] na kiñci vadatīti vadanti. Alābhinti ‘‘so na kumbhimukhā paṭiggaṇhātī’’tiādinā (dī. ni. 1.394) nayena vuttaalābhahetusamāyogena alābhiṃ. Tato eva jighacchādubbalyaparetatāya sayanaparāyaṇaṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadanti. ปุริสภูมิโย เป็นการระบุด้วยบุคคลผู้เป็นประธาน. พวกเขาย่อมปรารถนาภูมิเหล่านี้แม้แก่สตรีทั้งหลาย. บทว่า ภิกฺขุ จ ปนฺนโกฏิ เป็นต้น เป็นพระบาลีของพวกเขาเอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปนฺนโกฏิ คือผู้เที่ยวไปเพื่อภิกขา หรือผู้ปฏิบัติในปฏิปทาของพวกเขา. บทว่า ชิโน คือผู้แก่ชรา มีธาตุเลวเพราะอำนาจความชรา หรือผู้ชนะฝ่ายปฏิปักษ์ด้วยปฏิปทาของตนแล้วตั้งอยู่. ได้ยินว่า ผู้ที่เป็นเช่นนั้นย่อมไม่กล่าวธรรมแก่ใครๆ เลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น กิญฺจิ อาหา” (ไม่กล่าวอะไรเลย). พวกเขากล่าวว่า แม้เมื่อใครๆ ทำอาการที่ผิดแปลก มีการถ่มน้ำลายเป็นต้น ก็ไม่กล่าวอะไรเลยเพราะความอดทน. บทว่า อลาภึ คือผู้ไม่มีลาภ เพราะประกอบด้วยเหตุแห่งการไม่ได้ลาภที่กล่าวไว้โดยนัยเป็นต้นว่า “เขาไม่รับจากปากหม้อ” (ที. สี. 1.394). เพราะเหตุนั้นนั่นแล พวกเขาจึงเรียกสมณะผู้ถูกความหิวและความอ่อนเพลียครอบงำ มีการนอนเป็นที่ไปในเบื้องหน้าว่า “ปันนภูมิ”. Ājīvavuttisatānīti sattānaṃ ājīvabhūtāni jīvikāvuttisatāni. Pasuggahaṇena eḷakajāti gahitā, migaggahaṇena rurugavayādisabbamigajāti. Bahū devāti cātumahārājikādibrahmakāyikādivasena tesaṃ antarabhedavasena bahū devā. Tattha cātumahārājikānaṃ ekacce antarabhedā mahāsamayasuttavasena (dī. ni. 2.331 ādayo) dīpetabbā. Manussāpi anantāti dīpadesakulavaṃsājīvādivibhāgena manussāpi anantabhedā. Pisācā eva pesācā, te mahantamahantā ajagarapetādayo. Chaddantadahamandākiniyo kuḷīramucalindanāmena vadanti. อาชีววุตติสตานิ คือร้อยแห่งความเป็นไปแห่งชีวิตที่เป็นอาชีวะของสัตว์ทั้งหลาย. ด้วยการระบุถึงสัตว์ (ปสุ) ย่อมรวมเอาชาติแห่งแพะเข้าด้วย, ด้วยการระบุถึงเนื้อ (มิคะ) ย่อมรวมเอาชาติแห่งเนื้อทั้งปวง เช่น รุรุ และกวยะ เป็นต้น. พหู เทวา คือเทพเป็นจำนวนมาก โดยอำนาจแห่งเทพชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้น และชั้นพรหมกายิกาเป็นต้น และโดยอำนาจแห่งการจำแนกภายในของเทพเหล่านั้น. ในที่นั้น การจำแนกภายในบางส่วนของเทพชั้นจาตุมหาราชิกา พึงแสดงตามนัยแห่งมหาสมยสูตร (ที. มหา. 2.331 เป็นต้น). มนุสสาปิ อนนฺตา คือมนุษย์ก็มีการจำแนกไม่สิ้นสุด โดยการจำแนกเป็นทวีป ประเทศ ตระกูล วงศ์ และอาชีวะเป็นต้น. ปิสาจา นั่นเอง เรียกว่า เปสาจา พวกเขาคือเปรตงูเหลือมตัวใหญ่ๆ เป็นต้น. พวกเขากล่าวถึงสระฉัททันต์และสระมันทากินี ด้วยชื่อว่า กุฬีระ และ มุจลินท์. Pavuṭāti sabbagaṇṭhikā. Paṇḍitopi…pe… uddhaṃ na gacchati. Kasmā? Sattānaṃ saṃsaraṇakālassa niyatabhāvato. ปวุฏา คือผู้มีปม (เครื่องผูก) ทั้งปวง. แม้บัณฑิต... (ละไว้) ...ก็ไม่ขึ้นไปเบื้องบน. เพราะเหตุไร? เพราะกาลแห่งการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์ทั้งหลายเป็นของแน่นอน. Aparipakkaṃ saṃsaraṇanimittaṃ sīlādinā paripāceti nāma sīghaṃyeva visuddhippattiyā. Paripakkaṃ kammaṃ phussa phussa patvā patvā kāle paripakkabhāvāpādanena byantī karoti nāma. Suttaguḷeti suttavaṭṭiyaṃ. Nibbeṭhiyamānameva paletīti upamāya sattānaṃ saṃsāro anukkamena khīyateva, na tassa vaḍḍhīti dasseti paricchinnarūpattā. Nibbeṭhiyamānameva suttaguḷaṃ gacchatīti vuccati. Tañca kho suttapamāṇena, sutte pana asati kuto gacchati suttaguḷaṃ. Tenāha – ‘‘sutte khīṇe na gacchatī’’ti. Tattheva tiṭṭhati suttapariyantanti adhippāyo. Kālavasenāti attani veṭhetvā ṭhitaṃ sukhadukkhaṃ yathāvuttassa kālassa vasena nibbeṭhiyamāno bālo ca paṇḍito ca paleti gacchati, nātikkamati saṃsāraṃ. ชื่อว่ายังนิมิตแห่งสังสารวัฏที่ยังไม่แก่รอบให้แก่รอบด้วยศีลเป็นต้น เพื่อบรรลุความบริสุทธิ์โดยเร็ว. ชื่อว่าทำให้กรรมที่แก่รอบแล้วสิ้นไป ด้วยการถูกต้องคือบรรลุถึงกรรมนั้นๆ ในกาลที่ทำให้ถึงความเป็นของแก่รอบ. บทว่า สุตฺตคุเฬ คือ ในกลุ่มด้าย. ด้วยอุปมาว่า “ย่อมไปเมื่อถูกคลี่ออกนั่นเอง” ท่านแสดงว่า สังสารวัฏของสัตว์ทั้งหลายย่อมสิ้นไปตามลำดับเท่านั้น ไม่มีการเจริญขึ้น เพราะมีสภาวะที่ถูกกำหนดไว้แล้ว. ท่านกล่าวว่า กลุ่มด้ายย่อมไปเมื่อถูกคลี่ออกนั่นเอง. และกลุ่มด้ายนั้นย่อมไปตามประมาณของด้าย แต่เมื่อไม่มีด้าย กลุ่มด้ายจะไปได้อย่างไร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เมื่อด้ายสิ้นไป ย่อมไม่ไป”. มีอธิบายว่า ย่อมหยุดอยู่ ณ ที่สุดแห่งด้ายนั้นเอง. บทว่า กาลวเสนะ คือ ทั้งคนพาลและบัณฑิต เมื่อคลี่คลายสุขและทุกข์ที่พันตนอยู่ด้วยอำนาจแห่งกาลตามที่กล่าวแล้ว ย่อมไป ย่อมดำเนินไป คือไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏ. Mahādiṭṭhisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. การพรรณนาความแห่งมหาสูตรแห่งทิฏฐิเป็นต้น จบแล้ว. 11-18. Antavāsuttādivaṇṇanā การพรรณนาความแห่งอันตวาสูตรเป็นต้น ที่ 11-18. 216-223. Ekato [Pg.272] vaḍḍhitanimittanti ekapassena vaḍḍhitaṃ kasiṇanimittaṃ. Gāhenāti lābhī jhānacakkhunā passitvā gahaṇena. Takkenāti na lābhī takkamattena. Uppannadiṭṭhīti ‘‘loko’’ti uppannadiṭṭhi. Sabbato vaḍḍhitanti samantato appamāṇakasiṇanimittaṃ. Ekamevāti ‘‘ekameva vatthū’’ti uppannadiṭṭhi. Aṭṭhārasa veyyākaraṇānīti veyyākaraṇalakkhaṇappattāni aṭṭhārasa suttāni. Ekaṃ gamananti ekaṃ veyyākaraṇagamanaṃ. ๒๑๖-๒๒๓. คำว่า เอกโต วฑฺฒิตนิมิตฺตํ คือ กสิณนิมิตที่เจริญขึ้นข้างเดียว. คำว่า คาเหนะ คือ การยึดถือด้วยการเห็นด้วยฌานจักษุของผู้ได้ฌาน. คำว่า ตกฺเกนะ คือ ด้วยการตรึกเท่านั้นของผู้ไม่ได้ฌาน. คำว่า อุปฺปนฺนทิฏฺฐิ คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "โลก". คำว่า สพฺพโต วฑฺฒิตํ คือ กสิณนิมิตที่ไม่มีประมาณเจริญขึ้นโดยรอบ. คำว่า เอกเมวะ คือ ทิฏฐิที่เกิดขึ้นว่า "วัตถุมีอย่างเดียว". คำว่า อฏฺฐารส เวฺยยากรณานิ คือ พระสูตร 18 สูตรที่ถึงลักษณะแห่งพยากรณ์. คำว่า เอกํ คมนํ คือ แนวทางแห่งพยากรณ์หนึ่ง. Antavāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอันตวาสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 2. Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā ๒. อรรถกถาว่าด้วยทุติยคมนวรรคเป็นต้น. 224-301. Dukkhavasena vuttanti ‘‘iti kho, bhikkhave, dukkhe sati dukkhaṃ upādāyā’’tiādidukkhavasena vuttaṃ. Tādisameva dutiyaṃ veyyākaraṇagamanaṃ. Tenāha ‘‘tatrāpi aṭṭhāraseva veyyākaraṇānī’’ti. Tehīti ‘‘rūpī attā hotī’’tiādinayapavattehi veyyākaraṇehi saddhiṃ. Tanti dutiyaṃ gamanaṃ. ๒๒๔-๓๐๑. คำว่า ทุกฺขวเสนะ วุตฺตํ คือ ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งทุกข์เป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อทุกข์มีอยู่ เพราะอาศัยทุกข์ (ยึดมั่นทุกข์)..." ดังนี้. แนวทางแห่งพยากรณ์ที่สองก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในที่นั้นก็มีพยากรณ์ 18 อย่างเท่านั้น". คำว่า เตหิ คือ พร้อมด้วยพยากรณ์ทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยนัยมี "อัตตาเป็นรูป" เป็นต้น. คำว่า ตํ คือ แนวทางแห่งพยากรณ์ที่สองนั้น. Ārammaṇamevāti kasiṇasaṅkhātaṃ ārammaṇameva. Takkisaddena suddhatakkikānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. คำว่า อารมฺมณเมวะ คือ อารมณ์นั่นเองที่นับว่าคือกสิณ. พึงทราบว่า การถือเอาพวกนักตรึกล้วนๆ ด้วยคำว่า ตกฺกี. Aniccadukkhavasenāti ‘‘yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃ, tasmiṃ sati tadupādāya evaṃ diṭṭhi uppajjatī’’ti vuttaaniccadukkhavasenāti. Tehiyevāti dutiye peyyāle vuttappakārehiyeva. Tiparivaṭṭavasenāti tehiyeva chabbīsatiyā suttehi catutthapeyyāle tiparivaṭṭavasena vuttoti yojanā. คำว่า อนิจฺจทุกฺขวเสนะ คือ ด้วยอำนาจแห่งอนิจจังและทุกข์ที่ตรัสไว้ว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เมื่อสิ่งนั้นมีอยู่ เพราะอาศัยสิ่งนั้น ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้" ดังนี้. คำว่า เตหิเยวะ คือ โดยประการที่กล่าวไว้ในเปยยาลที่สองนั่นเอง. คำว่า ติปริวฏฺฏวเสนะ มีการประกอบความว่า ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งปริวัฏฏ์ 3 ในเปยยาลที่สี่ ด้วยพระสูตร 26 สูตรเหล่านั้นนั่นเอง. Dutiyagamanādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยทุติยคมนวรรคเป็นต้น จบแล้ว. Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya ในอรรถกถาสังยุตตนิกาย ชื่อสารัตถัปปกาสินี. Diṭṭhisaṃyuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาแห่งทิฏฐิสังยุต จบแล้ว. 4. Okkantasaṃyuttaṃ ๔. โอกกันตสังยุต. 1-10. Cakkhusuttādivaṇṇanā อรรถกถาว่าด้วยจักขุสูตรเป็นต้น ที่ 1-10. 302-311. Saddhādhimokkhanti [Pg.273] saddahanavasena pavattaṃ adhimokkhaṃ, na sanniṭṭhānamattavasena pavattaṃ adhimokkhaṃ. Dassanampi sammattaṃ, taṃsijjhānavasena pavattaniyāmo sammattaniyāmo, ariyamaggo. Anantarāyataṃ dīpeti kappavināsapaṭibhāgena pavattattā. Tathā cāha ‘‘tenevāhā’’tiādi. Kappasīsena bhājanalokaṃ vadati. So hi uḍḍayhati, na kappo, uḍḍayhanavelāti jhāyanavelā. Ṭhito kappo ṭhitakappo, so assa atthīti ṭhitakappī, kappaṃ ṭhapetuṃ samatthoti attho. Olokananti saccābhisamayasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Khamanti sahanti, ñāyantīti attho. ๓๐๒-๓๑๑. คำว่า สทฺธาธิโมกฺขํ คือ อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยอำนาจความเชื่อ ไม่ใช่อธิโมกข์ที่ดำเนินไปโดยอำนาจเพียงการตกลงใจ. แม้การเห็นก็เป็นสัมมัตตะ, ความแน่นอนที่ดำเนินไปโดยอำนาจความสำเร็จแห่งมรรคนั้น ชื่อว่าสัมมัตตนิยาม คืออริยมรรค. ย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่มีอันตราย (ไม่มีระหว่าง) เพราะดำเนินไปโดยส่วนเปรียบด้วยความพินาศแห่งกัป. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า" เป็นต้น. ท่านกล่าวถึงภาชนะโลกด้วยคำว่า กปฺปสีเสนะ. เพราะโลกนั้นย่อมถูกเผาไหม้ ไม่ใช่กัป, คำว่า อุทฺทัยหนเวลา คือ เวลาที่ถูกเผาไหม้. กัปที่ตั้งอยู่แล้ว ชื่อว่า ฐิตกัป, ผู้มีกัปที่ตั้งอยู่นั้น ชื่อว่า ฐิตกัปปี มีอรรถว่า ผู้สามารถให้กัปตั้งอยู่ได้. คำว่า โอโลกนํ คือ การเห็นที่นับว่าเป็นการตรัสรู้สัจจะ. คำว่า ขมนฺติ คือ ย่อมอดทน มีอรรถว่า ย่อมปรากฏ (ย่อมรู้). Cakkhusuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยจักขุสูตรเป็นต้น จบแล้ว. Okkantasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยโอกกันตสังยุต จบแล้ว. 5. Uppādasaṃyuttavaṇṇanā ๕. อรรถกถาว่าด้วยอุปปาทสังยุต. 312-321. Sabbaṃ pākaṭameva apubbassa abhāvato. ๓๑๒-๓๒๑. ทั้งหมดปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว เพราะไม่มีสิ่งใหม่ (ที่ไม่เคยกล่าวถึงมาก่อน). Uppādasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยอุปปาทสังยุต จบแล้ว. 6. Kilesasaṃyuttavaṇṇanā ๖. อรรถกถาว่าด้วยกิเลสสังยุต. 322-331. Esoti cakkhusmiṃ chandarāgo. Upecca kilesetīti upakkileso. Cittassāti sāmaññavacanaṃ anicchanto codako ‘‘kataracittassā’’ti āha. Itaro kāmaṃ upatāpanamalīnabhāvakaraṇavasena upakkileso lokuttarassa natthi, vibādhanaṭṭho pana attheva uppattinivāraṇatoti adhippāyenāha ‘‘catubhūmakacittassā’’ti. Codako ‘‘tebhūmakā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati, itaro ‘‘uppattinivāraṇato’’tiādinā. Ariyaphalapaṭippassaddhipahānavasena pavattiyā [Pg.274] sabbasaṃkilesato nikkhantattā nekkhammaṃ, magganibbānānaṃ pana nekkhammabhāvo ukkaṃsato gahito evāti āha ‘‘nekkhammaninnanti navalokuttaradhammaninna’’nti. Abhijānitvāti abhimukhabhāvena jānitvā. Sacchikātabbesūti paccakkhakātabbesu. Chaḷabhiññādhammesūti ariyamaggasampayuttadhammesu. ๓๒๒-๓๓๑. คำว่า เอโส คือ ฉันทราคะในจักษุ. ธรรมที่เข้าไปทำให้เศร้าหมอง ชื่อว่า อุปกิเลส. ผู้ซักถามไม่ต้องการคำสามัญว่า "จิต" จึงถามว่า "แก่จิตดวงไหน?". อีกฝ่ายหนึ่งมีอธิบายว่า อุปกิเลสโดยอำนาจการทำให้เดือดร้อนและทำให้เศร้าหมองไม่มีแก่โลกุตตรจิตก็จริง แต่โดยอรรถว่าขัดขวางเพราะกั้นการเกิดขึ้นนั้นมีอยู่แน่นอน จึงกล่าวว่า "แก่จิต 4 ภูมิ". ผู้ซักถามย่อมเปิดเผยอธิบายของตนด้วยคำว่า "เป็นไตรภูมิ" เป็นต้น อีกฝ่ายหนึ่งย่อมเปิดเผยด้วยคำว่า "เพราะกั้นการเกิดขึ้น" เป็นต้น. ชื่อว่า เนกขัมมะ เพราะดำเนินไปโดยอำนาจการละด้วยปฏิปัสสัทธิแห่งอริยผล และเพราะออกไปจากสังกิเลสทั้งปวง แต่ความเป็นเนกขัมมะของมรรคและนิพพานนั้น ท่านถือเอาโดยส่วนเลิศทีเดียว จึงกล่าวว่า "เนกขัมมนินนะ คือ น้อมไปในโลกุตตรธรรม 9". คำว่า อภิชานิตฺวา คือ รู้โดยความเป็นไปเฉพาะหน้า. คำว่า สจฺฉิกาตพฺเพสุ คือ ในธรรมที่พึงทำให้แจ้ง. คำว่า ฉฬภิญฺญาธมฺเมสุ คือ ในธรรมที่สัมปยุตด้วยอริยมรรค. Kilesasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยกิเลสสังยุต จบแล้ว. 7. Sāriputtasaṃyuttaṃ ๗. สารีปุตตสังยุต. 1-9. Vivekajasuttādivaṇṇanā อรรถกถาว่าด้วยวิเวกชสูตรเป็นต้น ที่ 1-9. 332-340. Na evaṃ hotīti ettha ‘‘ahaṃ samāpajjāmī’’ti vā, ‘‘ahaṃ samāpanno’’ti vā mā hotu tadā tādisābhogābhāvato. ‘‘Ahaṃ vuṭṭhito’’ti pana kasmā na hotīti? Sabbathāpi na hotveva ahaṅkārassa sabbaso pahīnattā. ๓๓๒-๓๔๐. คำว่า น เอวํ โหติ ในที่นี้ ความว่า ความคิดว่า "เรากำลังเข้าสมาบัติ" หรือว่า "เราเข้าสมาบัติแล้ว" อย่าได้มี เพราะในขณะนั้นไม่มีความใส่ใจเช่นนั้น. แต่เพราะเหตุไร ความคิดว่า "เราออกจากสมาบัติแล้ว" จึงไม่มี? เพราะอหังการถูกละได้โดยสิ้นเชิงแล้ว จึงไม่มีโดยประการทั้งปวงนั่นเอง. Vivekajasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยวิเวกชสูตรเป็นต้น จบแล้ว. 10. Sūcimukhīsuttavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยสูจิมุขีสูตร. 341. Tasmiṃ vacane paṭikkhitteti – ‘‘adhomukho bhuñjasī’’ti paribbājikāya vuttavacane – ‘‘na khvāhaṃ bhaginī’’ti paṭikkhitte. Vādanti dosaṃ. Ubbhamukhoti uparimukho. Puratthimādikā catasso disā. Dakkhiṇapuratthimādikā catasso vidisā. ๓๔๑. คำว่า ตสฺมึ วจเน ปฏิกฺขิตฺเต คือ เมื่อคำที่ปริพาชิกากล่าวว่า "ท่านฉันโดยก้มหน้า" ถูกปฏิเสธว่า "น้องหญิง อาตมาไม่ได้ฉันอย่างนั้น". คำว่า วาทํ คือ โทษ. คำว่า อุพฺภมุโข คือ ผู้มีหน้าเงยขึ้น. ทิศ 4 มีทิศตะวันออกเป็นต้น. อนุทิศ 4 มีทิศตะวันออกเฉียงใต้เป็นต้น. Ārāmaārāmavatthuādīsu bhūmiparikammabījābhisaṅkharaṇādipaṭisaṃyuttā vijjā vatthuvijjā, tassā pana micchājīvabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tesa’’ntiādi vuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ attano paccayadāyakānaṃ. Tattha tattha gamananti tesaṃ sāsanaharaṇavasena taṃ taṃ gāmantaradesantaraṃ. Evamārocesīti attukkaṃsanaparavambhanarahitaṃ kaṇṇasukhaṃ pemanīyaṃ hadayaṅgamaṃ therassa dhammakathaṃ [Pg.275] sutvā pasannamānasā evaṃ ‘‘dhammikaṃ samaṇā sakyaputtiyā’’tiādinā sāsanassa guṇasaṃkittanavācaṃ kulānaṃ ārocesi. วิชาที่เกี่ยวข้องกับการตระเตรียมพื้นที่และการปรุงแต่งเมล็ดพันธุ์เป็นต้น ในสวนและที่ดินสำหรับสวนเป็นต้น ชื่อว่า วัตถุวิชชา แต่เพื่อแสดงความเป็นมิจฉาชีพของวิชชานั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "เตสํ" เป็นต้น. แก่ผู้ถวายปัจจัยของตนเหล่านั้นๆ. คำว่า ตตฺถ ตตฺถ คมนํ คือ การไปสู่ระหว่างบ้านและระหว่างประเทศนั้นๆ โดยอำนาจการนำข่าวสารของคนเหล่านั้นไป. คำว่า เอวมาโรเจสิ คือ เมื่อได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระเถระที่เว้นจากการยกตนและข่มผู้อื่น เป็นที่สบายหู เป็นที่รักใคร่ เป็นที่จับใจแล้ว มีใจเลื่อมใส จึงบอกกล่าวคำสรรเสริญคุณของพระศาสนาแก่ตระกูลทั้งหลายด้วยคำว่า "พระสมณะเชื้อสายศากยะเป็นผู้มีธรรม" เป็นต้น อย่างนี้. Sūcimukhīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสูจิมุขีสูตร จบแล้ว. Sāriputtasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสารีปุตตสังยุต จบแล้ว. 8. Nāgasaṃyuttaṃ ๘. นาคสังยุต 1. Suddhikasuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถาสุทธิกสูตร 342. Aṇḍajāti aṇḍe jātā. Vatthikoseti vatthikosasaññite jarāyupuṭe jātā. Saṃsedeti saṃsinne kilinnaṭṭhāne uppannā. Upapatitvā viyāti kutocipi avapatitvā viya nibbattā. Puggalānanti tathā vinetabbapuggalānaṃ. ๓๔๒. อัณฑชะ คือเกิดในไข่. คำว่า วัตถิโกเส คือเกิดในถุงเยื่อหุ้มอันเป็นที่รู้จักกันว่าวัตถิโกสะ. สังเสทชะ คือเกิดในที่ชื้นแฉะ. คำว่า อุปปติตวา วิยะ คือเกิดผุดขึ้นมาเหมือนไม่ได้ตกมาจากที่ไหนเลย. คำว่า ปุคคลา นัง คือบุคคลที่ควรแนะนำอย่างนั้น. Suddhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกาสุทธิกสูตรจบแล้ว 2-50. Paṇītatarasuttādivaṇṇanā ๒-๕๐. อรรถกถาปณีตตรสูตรเป็นต้น 343-391. Vissaṭṭhakāyāti ‘‘ye cammena vā rudhirena vā aṭṭhinā vā atthikā, te sabbaṃ gaṇhantū’’ti tattha nirapekkhacittatāya adhiṭṭhitasīlatāya pariccattasarīrā. Duvidhakārinoti ‘‘kālena kusalaṃ, kālena akusala’’nti evaṃ kusalākusalakārino. Saha byayati pavattatīti sahabyo, sahacāro. Tassa bhāvo sahabyatā, taṃ sahabyataṃ. Adanīyato annaṃ. Khādanīyato khajjaṃ. Pātabbato pānaṃ. Nivasanīyato vatthaṃ. Nivasitabbaṃ nivāsanaṃ. Parivaritabbaṃ pāvuraṇaṃ. Yānti tenāti yānaṃ, upāhanādiyānāni. Ādisaddena vayhasivikādīnaṃ saṅgaho. Chattampi parissayātapadukkhaparirakkhaṇena maggagamanasādhananti katvā ‘‘chattupāhana’’ntiādi vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yaṃ kiñci gamanapaccaya’’nti. Patthanaṃ katvā…pe… tattha nibbattanti campeyyanāgarājā viyāti daṭṭhabbaṃ. ๓๔๓-๓๙๑. คำว่า วิสสัฏฐกายะ คือผู้มีกายอันสละแล้ว เพราะมีจิตไม่ห่วงใยในที่นั้นๆ และมีศีลอันอธิษฐานแล้วว่า "ผู้ใดต้องการหนังก็ดี เลือดก็ดี กระดูกก็ดี จงเอาไปทั้งหมดเถิด" คำว่า ทุวิธการิโน คือผู้ทำสองอย่าง คือผู้ทำกุศลและอกุศลอย่างนี้ว่า "บางคราวก็ทำกุศล บางคราวก็ทำอกุศล" คำว่า สหพยะ คือผู้ไปพร้อมกัน คือเป็นเพื่อนร่วมทาง ภาวะของสหพยะนั้น ชื่อว่า สหพยตา (ความเป็นเพื่อนร่วมทาง) คำว่า อันนะ เพราะเป็นของควรกลืนกิน. คำว่า ขัชชะ เพราะเป็นของควรเคี้ยว. คำว่า ปานะ เพราะเป็นของควรดื่ม. คำว่า วัตถะ เพราะเป็นของควรนุ่ง. คำว่า นิวาสนะ คือสิ่งที่พึงนุ่ง. คำว่า ปาวุรณะ คือสิ่งที่พึงห่ม. คำว่า ยานะ คือสิ่งที่ไปได้ด้วยสิ่งนั้น ได้แก่ยานมีรองเท้าเป็นต้น. คำว่า "เป็นต้น" นี้สงเคราะห์ยานมีคานหามและเสลี่ยงเป็นต้น. แม้ร่มก็เป็นเครื่องมือในการเดินทาง เพราะป้องกันอันตรายและความทุกข์จากแดด จึงกล่าวคำว่า "ร่มและรองเท้า" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นปัจจัยในการเดินทาง". พึงทราบว่า อธิษฐานแล้ว... (ละไว้)... เกิดในที่นั้น เหมือนพญานาคชื่อจัมเปยยะ Paṇītatarasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาปณีตตรสูตรเป็นต้นจบแล้ว Nāgasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาว่าด้วยนาคสังยุตจบแล้ว 9. Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā ๙. อรรถกถาสุปัณณสังยุต 392-437. Pattānanti [Pg.276] ubhosu pakkhesu pattānaṃ. Vaṇṇavantatāyāti atisayena vicittavaṇṇatāya. Atisayattho hi ayaṃ vanta-saddo. Purimanayenāti nāgasaṃyutte paṭhamasutte vuttanayena. Uddharantīti samuddato uddharanti, pathavantarapabbatantarato pana tesaṃ uddharaṇaṃ dukkarameva. Paṇītatareti balena paṇītatare, balavanteti attho. Anuddharaṇīyanāgāti ānubhāvamahantatāya ca vasanaṭṭhānaviduggatāya ca uddharituṃ asakkuṇeyyā nāgā. Te ‘‘sattavidhā’’ti vatvā sarūpato vasanaṭṭhānato ca dassento ‘‘kambalassatarā’’tiādimāha. Tattha kambalassatarā dhataraṭṭhāti ime jātivasena vuttā. Sattasīdantaravāsinoti sattavidhasīdasamuddavāsino. Pathaviṭṭhakāti pathavantaravāsino, tathā pabbataṭṭhakā. Te ca vimānavāsino. Te nāge koci supaṇṇo uddharituṃ na sakkotīti sambandho. Sesanti ‘‘kāyena dvayakārino’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ nāgasaṃyutte vuttanayameva, tattha ca vuttanayeneva attho veditabboti adhippāyo. ๓๙๒-๔๓๗. คำว่า ปัตตานัง คือมีปีกทั้งสองข้าง. คำว่า วัณณวันตตายะ คือเพราะมีความเป็นผู้มีสีสันวิจิตรยิ่งนัก. อนึ่ง คำว่า "วันตะ" นี้มีความหมายว่ายิ่ง. ด้วยนัยก่อน คือด้วยนัยที่กล่าวไว้ในนาคสังยุตในสูตรแรก. คำว่า อุทธรันติ คือยกขึ้นจากสมุทร แต่การยกนาคเหล่านั้นขึ้นจากระหว่างแผ่นดินและระหว่างภูเขาเป็นเรื่องยากยิ่ง. คำว่า ปณีตตระ คือประณีตกว่าด้วยกำลัง หมายถึงมีกำลังมาก. คำว่า อนุทธรณียนาค คือนาคที่ครุฑไม่สามารถยกขึ้นได้ เพราะมีอานุภาพมากและเพราะที่อยู่อาศัยเข้าถึงได้ยาก. ครั้นกล่าวว่า "นาคเหล่านั้นมี 7 ชนิด" แล้ว จึงแสดงโดยประเภทและที่อยู่อาศัยว่า "กัมพลัสสตรนาค" เป็นต้น. ในบรรดานาคเหล่านั้น คำว่า กัมพลัสสตรนาค และธตรัฏฐนาค เหล่านี้กล่าวโดยชาติ. คำว่า สัตตสีทันตรวาสี คือผู้อยู่ในมหาสมุทรสีทันดร 7 แห่ง. คำว่า ปฐวีฏฐกะ คือผู้อยู่ในระหว่างแผ่นดิน และเช่นเดียวกันคือผู้อยู่ในระหว่างภูเขา. นาคเหล่านั้นเป็นผู้อยู่ในวิมาน. ความเกี่ยวข้องคือ ครุฑบางตนไม่สามารถยกนาคเหล่านั้นขึ้นได้. คำว่า ที่เหลือ คือสิ่งใดที่ควรกล่าวในคำว่า "ผู้ทำสองอย่างด้วยกาย" เป็นต้น สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นนัยที่กล่าวไว้ในนาคสังยุตเท่านั้น และพึงทราบความหมายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในนาคสังยุตนั้นเอง นี้คือความประสงค์ Supaṇṇasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสุปัณณสังยุตจบแล้ว 10. Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā ๑๐. อรรถกถาคันธัพพกายสังยุต 438-549. Mūlagandhādibhedaṃ gandhaṃ avanti apayuñjantīti gandhabbā, tesaṃ kāyo samūho gandhabbakāyo, gandhabbadevanikāyo. Cātumahārājikesu ekiyāva te daṭṭhabbā, tappariyāpannatāya tattha vā niyuttāti gandhabbakāyikā. Tesaṃ tesaṃ rukkhagacchalatānaṃ mūlaṃ paṭicca pavatto gandho mūlagandho, tasmiṃ mūlagandhe. Adhivatthāti mūlagandhaṃ adhiṭṭhāya, abhibhuyya vā vasantā. Esa nayo sesesupi. Taṃ nissāyāti taṃ mūlagandhaṃ rukkhaṃ paccayaṃ katvā nibbattā. Na kevalaṃ tattha gandho eva, mūlameva vā tesaṃ paccayoti dassento ‘‘so hī’’tiādimāha. Upakappatīti nivāsaṭṭhānabhāvena viniyuñjati. Gandhagandheti gandhānaṃ gandhasamudāye. Mūlādigandhānaṃ gandheti mūlādigataavayavagandhānaṃ gandhe, timūlādigatasamudāyabhūteti attho. Pubbe hi ‘‘mūlagandhe’’tiādinā rukkhānaṃ avayavagandho [Pg.277] gahito, idha pana sabbaso gahitattā samudāyagandho veditabbo. Tenāha ‘‘yassa hi rukkhassā’’tiādi. Soti so sabbo mūlādigato gandho gandhasamudāyo idha gandhagandho nāma. Tassa gandhassa gandheti tassa samudāyagandhassa tathābhūte gandhe. Sarikkhaṃ sadisaṃ paṭidānaṃ etissāti sarikkhadānaṃ, patthanā. Yathādhippetaphalāni sarikkhadānattāva adhippetaphalaṃ dentu, asarikkhadānaṃ kathanti? Tampi detiyeva puññassa sabbakāmadadattāti āha ‘‘asarikkhadānampī’’tiādi. ๔๓๘-๕๔๙. ชื่อว่า คันธัพพะ เพราะอรรถว่า ย่อมซึมซาบ คือย่อมใช้สอยซึ่งกลิ่นมีประการต่างๆ มีกลิ่นรากเป็นต้น. หมู่ของคันธัพพะเหล่านั้นชื่อว่า คันธัพพกายะ คือหมู่เทพคันธัพพะ. พึงทราบว่าคันธัพพะเหล่านั้นเป็นพวกหนึ่งในหมู่เทพชั้นจาตุมหาราชิกานั่นเอง หรือเป็นผู้ที่ถูกแต่งตั้งอยู่ในที่นั้น เพราะเป็นผู้ที่นับเนื่องในหมู่เทพนั้น จึงชื่อว่า คันธัพพกายิกา. กลิ่นที่เกิดขึ้นอาศัยรากของต้นไม้ พุ่มไม้ และเถาวัลย์เหล่านั้นๆ ชื่อว่า มูลคันธะ (กลิ่นราก) ในมูลคันธะนั้น. คำว่า อธิวัตถะ คือผู้อยู่ประจำมูลคันธะ หรือผู้อยู่ครอบงำมูลคันธะ. นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย. คำว่า ตัง นิสสายะ คือเกิดขึ้นโดยอาศัยต้นไม้ที่มีกลิ่นรากนั้นเป็นปัจจัย. เพื่อแสดงว่า ไม่ใช่เพียงกลิ่นเท่านั้นที่เป็นปัจจัยของคันธัพพะเหล่านั้น แต่รากนั่นเองก็เป็นปัจจัยด้วย จึงกล่าวคำว่า "ก็เพราะว่า" เป็นต้น. คำว่า อุปกัปปติ คือถูกจัดสรรให้เป็นที่อยู่อาศัย. คำว่า คันธคันเธ คือในหมู่กลิ่นของกลิ่นทั้งหลาย. คำว่า กลิ่นแห่งกลิ่นมีรากเป็นต้น คือในกลิ่นที่เป็นส่วนประกอบที่อยู่ในรากเป็นต้น หมายถึงกลิ่นที่เป็นหมู่รวมที่อยู่ในรากเป็นต้น. เพราะในเบื้องต้นได้กล่าวถึงกลิ่นที่เป็นส่วนประกอบของต้นไม้ด้วยคำว่า "ในมูลคันธะ" เป็นต้น แต่ในที่นี้พึงทราบว่าเป็นกลิ่นรวมทั้งหมด เพราะถือเอาโดยประการทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็เพราะว่าต้นไม้ใด" เป็นต้น. คำว่า โส คือกลิ่นทั้งหมดที่อยู่ในรากเป็นต้น ซึ่งเป็นหมู่กลิ่นนั้น ในที่นี้เรียกว่าคันธคันธะ. คำว่า กลิ่นแห่งกลิ่นนั้น คือในกลิ่นที่เป็นเช่นนั้นของหมู่กลิ่นนั้น. คำว่า สริกขทานะ คือการให้ที่สมควรกัน คือการอธิษฐาน. ผลที่ปรารถนาพึงให้ได้ด้วยการให้ที่สมควรกันเท่านั้นหรือ การให้ที่ไม่สมควรกันเล่า จะให้ได้อย่างไร? บุญย่อมให้ได้ทุกอย่างที่ปรารถนา จึงกล่าวคำว่า "แม้การให้ที่ไม่สมควรกัน" เป็นต้น Gandhabbakāyasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาคันธัพพกายสังยุตจบแล้ว 11. Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā ๑๑. อรรถกถาเมฆสังยุต 550-606. Lokaṃ vālentā saṃvarantā chādentā ahanti pariyesantīti valāhā, devaputtā. Tesaṃ samūho valāhakadevakāyoti āha ‘‘valāhakakāyikā’’tiādi. Sītakaraṇavalāhakāti sītaharaṇavalāhakā. Sesapadesūti uṇhavalāhakādipadesu. Eseva nayoti ‘‘uṇhakaraṇavalāhakā’’tiādinā attho veditabbo. Cittaṭṭhapananti ‘‘sītaṃ hotū’’ti evaṃ cittassa uppādanaṃ. Vassāneti vassakāle. Utusamuṭṭhānamevāti pākatikasītamevāti attho. Uṇhepīti uṇhakāle. Abbhamaṇḍapoti maṇḍapasadisaabbhapaṭalavitānamāha. Abbhaṃ uppajjatīti tahaṃ tahaṃ paṭalaṃ uṭṭhahati. Abbheyevāti abbhakāle eva, vassāneti attho. Atiabbhanti satapaṭalasahassapaṭalaṃ hutvā abbhuṭṭhānaṃ. Cittavesākhamāsesūti vasantakālaṃ sandhāyāha. Tadā hi viddho vigatavalāhako devo bhavituṃ yutto. Uttaradakkhiṇādīti ādi-saddena pacchimavātādiṃ saṅgaṇhāti. Pakativātoti pakatiyā sabhāvena vāyanakavāto. Taṃ utusamuṭṭhānamevāti āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammūpanissayautusamuṭṭhānameva. Esa nayo utusamuṭṭhānasītuṇhavātesupi. Tampi hi āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ sādhāraṇakammūpanissayamevāti. ๕๕๐-๖๐๖. คำว่า วลาหกะ คือเทพบุตรผู้ยังโลกให้หมุนไป ปกปิด บัง หรือแสวงหาว่า 'เรา' หมู่ของเทพบุตรเหล่านั้นชื่อว่าวลาหกเทพกายะ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วลาหกกายิกา' เป็นต้น. คำว่า สีตกะรณวลาหกะ คือวลาหกะผู้ทำความเย็น. ในบทที่เหลือ คือในบทว่า อุณหวลาหกะ เป็นต้น พึงทราบความหมายโดยนัยนี้แหละ คือพึงทราบความหมายด้วยคำว่า 'อุณหกรณวลาหกะ' เป็นต้น. คำว่า จิตตัฏฐปนะ คือการยังจิตให้เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า 'ขอให้เย็นเถิด'. คำว่า วัสสาเน คือในฤดูฝน. คำว่า อุตุสมุฏฐานะ คือความเย็นที่เกิดจากอุตุตามปกติ. คำว่า อุณเหปิ คือในเวลาที่ร้อน. คำว่า อัพภมัณฑปะ คือเพดานคือชั้นเมฆที่แผ่ไปคล้ายมณฑป. คำว่า อัพภัง อุปปัชชติ คือชั้นเมฆย่อมตั้งขึ้นในที่นั้นๆ. คำว่า อัพเภเยวะ คือในเวลาที่มีเมฆนั่นเอง หมายถึงในฤดูฝน. คำว่า อติอัพภะ คือการตั้งขึ้นของเมฆที่เป็นร้อยชั้นพันชั้น. คำว่า จิตตเวสาขมาเสสุ ท่านกล่าวหมายถึงฤดูใบไม้ผลิ. เพราะในเวลานั้น ท้องฟ้าที่ปราศจากเมฆย่อมควรจะเป็นท้องฟ้าที่แจ่มใส. คำว่า อุตตรทักขิณาที ท่านสงเคราะห์เอาลมตะวันตกเป็นต้นด้วยอาทิศัพท์. คำว่า ปกติวาโต คือลมที่พัดไปตามปกติของธรรมชาติ. คำว่า ตัง อุตุสมุฏฐานะ คือเป็นอุตุสมุฏฐานอันเป็นกรรมูปนิสัยร่วมกันของสัตว์ผู้ยังชีพด้วยอาหารนั่นเอง. นัยนี้พึงทราบแม้ในลมหนาว ลมร้อน และลมที่เกิดจากอุตุด้วย. เพราะแม้ลมนั้นก็เป็นกรรมูปนิสัยร่วมกันของสัตว์ผู้ยังชีพด้วยอาหารนั่นเอง. Gītanti meghagītaṃ. Saccakiriyāyāti tādisānaṃ purisavisesānaṃ saccādhiṭṭhānena. Iddhibalenāti iddhimantānaṃ iddhiānubhāvena. Vināsameghenāti [Pg.278] kappavināsakameghena. Aññenapi kaṇhapāpikasattānaṃ pāpakammapaccayā uppannavināsameghena vuṭṭhena so so deso vinassateva. คำว่า คีตะ คือเสียงเพลงของเมฆ. คำว่า สัจจกิริยายะ คือด้วยการอธิษฐานสัจจะของบุรุษผู้มีคุณวิเศษเช่นนั้น. คำว่า อิทธิพละ คือด้วยอานุภาพแห่งฤทธิ์ของผู้มีฤทธิ์. คำว่า วินาสเมฆะ คือเมฆที่ทำลายกัป. อนึ่ง ด้วยเมฆที่ทำลายล้างซึ่งเกิดขึ้นเพราะปัจจัยแห่งกรรมชั่วของสัตว์ผู้มีบาปอันดำ และตกลงมานั้น ประเทศนั้นๆ ย่อมพินาศไป. Valāhakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาวลาหกสังยุต จบแล้ว. 12. Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā ๑๒. อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต 607-661. Aññāṇāti aññāṇahetu, saccapaṭicchādakasammohahetūti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana imameva atthaṃ hetuatthena karaṇavacanena dassetuṃ ‘‘aññāṇenā’’ti vuttaṃ. Sabbānīti ‘‘aññāṇā adassanā anabhisamayā’’tiādīni padāni ekādasasu suttesu āgatāni, pañcapaññāsa veyyākaraṇāni vuttāni suttesu pañcannaṃ khandhānaṃ vasena veyyākaraṇassa āgatattā. ๖๐๗-๖๖๑. คำว่า อัญญาณา คือ เพราะเหตุแห่งอัญญาณะ อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งความหลงที่ปิดบังความจริง. แต่ในอรรถกถา เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้ด้วยอรรถแห่งเหตุโดยใช้ตติยาวิภัตติ จึงกล่าวว่า 'อัญญาเณนะ' (ด้วยอัญญาณะ). คำว่า สัพพานิ คือ บททั้งหลายมี 'เพราะอัญญาณะ เพราะการไม่เห็น เพราะการไม่ตรัสรู้' เป็นต้น เหล่านี้ทั้งหมด มาแล้วในสูตร ๑๑ สูตร และมีการพยากรณ์ ๕๕ อย่างที่กล่าวไว้ในสูตรทั้งหลาย เพราะมีการพยากรณ์มาแล้วโดยอำนาจแห่งขันธ์ ๕. Vacchagottasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาวัจฉโคตตสังยุต จบแล้ว. 13. Jhānasaṃyuttaṃ ๑๓. ฌานสังยุต 1. Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā ๑. อรรถกถาสมาธิมูลกสมาปัตติสูตร 662. Samādhikusaloti samādhismiṃ kusalo. Tayidaṃ samādhikosallattaṃ saha jhānaṅgayogena catubbidho jhānasamādhi, tasmā taṃ taṃ vibhāgaṃ jānantassa siddhaṃ hotīti āha – ‘‘paṭhamaṃ jhāna’’ntiādi. Tattha vitakkavicārapītisukhekaggatāvasena paṭhamaṃ pañcaṅgikaṃ, pītisukhekaggatāvasena dutiyaṃ tivaṅgikaṃ, sukhekaggatāvasena tatiyaṃ duvaṅgikaṃ, upekkhekaggatāvasena catutthaṃ duvaṅgikamevāti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ jhāne taṃtaṃaṅgānaṃ vavatthāne kusalo. Samāpattikusaloti samāpajjane kusalo. Hāsetvāti tosetvā. Kallaṃ katvāti samādhānassa paṭipakkhadhammānaṃ dūrīkaraṇena sahakārīkāraṇañca samādhānena samāpajjane cittaṃ samatthaṃ katvā. Sesapadānīti sesā tayo koṭṭhāsā. Tatiyādīsu nayesu akusalopi jhānatthāya paṭipannattā ‘‘jhāyītevā’’ti vutto. ๖๖๒. คำว่า สมาธิกุสโล คือ ผู้ฉลาดในสมาธิ. ความฉลาดในสมาธินั้น เมื่อประกอบด้วยองค์ฌานแล้ว ฌานสมาธิมี ๔ อย่าง เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฐมฌาน' เป็นต้น ย่อมสำเร็จแก่ผู้ที่รู้ส่วนนั้นๆ. ในฌานเหล่านั้น ปฐมฌานมีองค์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา, ทุติยฌานมีองค์ ๓ ด้วยอำนาจแห่งปีติ สุข เอกัคคตา, ตติยฌานมีองค์ ๒ ด้วยอำนาจแห่งสุข เอกัคคตา, จตุตถฌานมีองค์ ๒ ด้วยอำนาจแห่งอุเบกขา เอกัคคตา. ด้วยประการฉะนี้ เขาจึงเป็นผู้ฉลาดในการกำหนดองค์นั้นๆ ในฌานนั้นๆ. คำว่า สมาปัตติกุสโล คือ ผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ. คำว่า หาสิตวา คือ ทำให้ยินดี. คำว่า กัลลัง กัตวา คือ ทำให้จิตสามารถในการเข้าสมาบัติ ด้วยการกำจัดธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อสมาธิ และด้วยการทำเหตุที่เป็นเครื่องช่วยให้สำเร็จร่วมกับสมาธิ. คำว่า เสสปทานิ คือ ส่วนที่เหลือ ๓ ส่วน. ในนัยทั้งหลายมีตติยฌานเป็นต้น แม้ผู้ไม่ฉลาด ท่านก็เรียกว่า 'ผู้เพ่ง' นั่นเอง เพราะเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อต้องการฌาน. Samādhimūlakasamāpattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสมาธิมูลกสมาปัตติสูตร จบแล้ว. 2-55. Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā ๒-๕๕. อรรถกถาสมาธิมูลกฐิติสูตรเป็นต้น 663-716. Dutiyādisuttesu [Pg.279] ṭhitikusaloti ettha antogadhahetuattho ṭhiti-saddo, tasmiñca pana kusaloti atthoti āha – ‘‘jhānaṃ ṭhapetuṃ akusalo’’ti. Sattaṭṭhaaccharāmattanti sattaṭṭhaaccharāmattaṃ khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ na sakkoti adhiṭṭhānavasībhāvassa anipphāditattā. Yathāparicchedena kālena vuṭṭhātuṃ na sakkoti vuṭṭhānavasībhāvassa anipphāditattā. Kallaṃ jātaṃ assāti kallitaṃ, tasmiṃ kallite kallitabhāvena kasiṇārammaṇesu ‘‘idaṃ nāma asukassā’’ti visayavasena samāpajjituṃ asakkonto na samādhismiṃ ārammaṇakusalo. Na samādhismiṃ gocarakusaloti samādhismiṃ nipphāditabbe tassa gocare kammaṭṭhānasaññite pavattiṭṭhāne bhikkhācāragocare ca satisampajaññavirahito akusalo. Keci pana ‘‘kammaṭṭhānagocaro paṭhamajjhānādikaṃ, ‘evaṃ samāpajjitabbaṃ, evaṃ bahulīkātabba’nti ajānanto tattha akusalo nāmā’’ti vadanti. Kammaṭṭhānaṃ abhinīharitunti kammaṭṭhānaṃ visesabhāgiyatāya abhinīharituṃ akusalo. Sakkaccakārīti cittīkārī. Sātaccakārīti niyatakārī. Samādhissa upakārakadhammāti appanākosallā. Samāpattiādīhīti ādi-saddena sakkaccakāripadādīnaṃyeva saṅgaho daṭṭhabbo catukkānaṃ vuttattā. Tenāha ‘‘yojetvā catukkā vuttā’’ti. Lokiyajjhānavaseneva kathitaṃ ‘‘samādhikusalo’’tiādinā nayena desanāya pavattattā. Na hi lokuttaradhammesu akosallaṃ nāma labbhati. Yadi akosallaṃ, na kusalasaddena visesitabbatā siyāti. ๖๖๓-๗๑๖. ในทุติยสูตรเป็นต้น คำว่า ฐิติกุสโล นี้ คำว่า ฐิติ มีอรรถว่าเหตุรวมอยู่ด้วย และความฉลาดในเหตุนั้นเป็นความหมายในบทนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ฉลาดในการดำรงฌานไว้'. คำว่า สัตตัฏฐัจฉรา มัตตัง คือ ไม่สามารถดำรงฌานไว้ได้แม้ชั่วเวลาดีดนิ้ว ๗ หรือ ๘ ครั้ง เพราะยังไม่ทำอธิษฐานวสีให้สำเร็จ. ไม่สามารถออกจากฌานได้ตามกำหนดเวลา เพราะยังไม่ทำวุฏฐานวสีให้สำเร็จ. คำว่า กัลลิตัง คือ ความพร้อมเกิดขึ้นแก่เขา เมื่อความพร้อมนั้นมีอยู่ แต่ไม่สามารถเข้าสมาบัติได้ด้วยอำนาจแห่งวิสัยในกสิณอารมณ์ว่า 'สิ่งนี้ชื่อของผู้นั้น' ชื่อว่าไม่ฉลาดในอารมณ์ในสมาธิ. คำว่า ไม่ฉลาดในโคจรในสมาธิ คือ เป็นผู้ปราศจากสติสัมปชัญญะ ไม่ฉลาดในโคจรของสมาธิที่พึงให้สำเร็จ ในที่ดำเนินไปที่เรียกว่ากัมมัฏฐาน และในโคจรคือการเที่ยวบิณฑบาต. แต่บางท่านกล่าวว่า 'ผู้ไม่รู้ว่ากัมมัฏฐานโคจรมีปฐมฌานเป็นต้น พึงเข้าสมาบัติอย่างนี้ พึงทำให้มากอย่างนี้ ชื่อว่าผู้ไม่ฉลาดในที่นั้น'. คำว่า กัมมัฏฐานัง อภินีหริตุง คือ ไม่ฉลาดในการน้อมนำกัมมัฏฐานไปเพื่อคุณวิเศษ. คำว่า สักกัจจการี คือ ผู้ทำโดยเคารพ. คำว่า สาตัจจการี คือ ผู้ทำติดต่อ. คำว่า ธรรมที่เป็นอุปการะแก่สมาธิ คือ ความฉลาดในอัปปนา. คำว่า ด้วยสมาบัติเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นการสงเคราะห์เอาบทว่า สักกัจจการี เป็นต้นนั่นเอง เพราะท่านกล่าวถึงจตุกกะไว้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ท่านกล่าวจตุกกะไว้โดยการประกอบเข้าด้วยกัน'. ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งโลกิยฌานเท่านั้น เพราะดำเนินเทศนาไปตามนัยมีคำว่า 'สมธิกุสโล' เป็นต้น. เพราะว่าในโลกุตรธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่มีความไม่ฉลาดเลย. หากมีความไม่ฉลาด ก็ไม่ควรจะถูกจำแนกด้วยคำว่า 'กุสละ'. Samādhimūlakaṭhitisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาสมาธิมูลกฐิติสูตรเป็นต้น จบแล้ว. Jhānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. อรรถกถาฌานสังยุต จบแล้ว. Niṭṭhitā ca sāratthappakāsiniyā สารัตถัปปกาสินี จบแล้ว. Saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya khandhavaggavaṇṇanā. อรรถกถาสังยุตตนิกาย พรรณนาขันธวรรค
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi