| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။ Saṃyuttanikāye သံယုတ္တနိကာယ်၌ Saḷāyatanavaggaṭīkā သဠာယတနဝဂ္ဂဋီကာ 1. Saḷāyatanasaṃyuttaṃ ၁. သဠာယတနသံယုတ် 1. Aniccavaggo ၁. အနိစ္စဝဂ် 1. Ajjhattāniccasuttavaṇṇanā ၁. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ်အဖွင့် 1. Cakkhatīti [Pg.281] cakkhu, ñāṇaṃ, yathāsabhāvato ārammaṇassa jānanena samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattatīti attho. Tathā maṃsacakkhu. Tampi hi rūpadassane cakkhatīti cakkhu. Buddhānaṃyeva cakkhūti buddhacakkhu, asādhāraṇato hi sattasantānesu sassatucchedadiṭṭhi anulomikañāṇayathābhūtañāṇānañceva kāmarāgānusayādīnañca yāthāvato vibhāvitañāṇaṃ āsayānusayañāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇañca. Heṭṭhimā tayo maggā catusaccadhammesu vuttākārena pavattiyā dhamme cakkhūti dhammacakkhu, tathā tesaṃ phalāni taṃtaṃpaṭipakkhesu paṭippassaddhipahānavasena pavattanato. Samantato sabbadhammesu cakkhukiccasādhanato samantacakkhu, sabbaññutaññāṇaṃ. Dibbavihārasannissayena laddhabbato devānaṃ dibbacakkhu viyāti taṃ dibbacakkhu, abhiññāviseso. Ālokaṃ vaḍḍhetvā rūpadassanato ‘‘ālokapharaṇenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) nayena [Pg.282] āgatattā catusaccaparicchedakañāṇaṃ ‘‘paññācakkhū’’ti vuttaṃ. Tadidaṃ ‘‘vipassanāñāṇa’’nti vadanti, ‘‘vipassanāmaggaphalapaccavekkhaṇañāṇānī’’ti apare. ၁. ‘မြင်တတ် (သို့မဟုတ်) သိတတ်သောကြောင့် စက္ခု မည်၏’၊ ဉာဏ်သည် အာရုံကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်းဖြင့် ညီမညီ (ကောင်းမကောင်း) ကို ညွှန်ပြဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့အတူ မံသစက္ခုလည်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုမံသစက္ခုသည်လည်း ရူပါရုံကို မြင်ရာ၌ ‘မြင်တတ်သောကြောင့် စက္ခု မည်၏’။ ဘုရားရှင်တို့အားသာ သီးသန့်ရှိသော စက္ခုဖြစ်သောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓစက္ခု’ မည်၏။ အခြားသူများနှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၊ အနုလောမိကဉာဏ်၊ ယထာဘူတဉာဏ်တို့နှင့် ကာမရာဂါနုသယ စသည်တို့ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထင်ရှားစေတတ်သော ဉာဏ်ဖြစ်သော အာသယာနုသယဉာဏ်နှင့် ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်တို့သည် (ဗုဒ္ဓစက္ခု မည်ကုန်၏)။ အောက်မဂ်သုံးပါးတို့သည် သစ္စာလေးပါးတရားတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သစ္စာတရားတို့ကို မြင်တတ်သောစက္ခု ‘ဓမ္မစက္ခု’ မည်၏။ ထို့အတူ ထိုမဂ်တို့၏ ဖိုလ်သုံးပါးတို့သည်လည်း သက်ဆိုင်ရာ ဆန့်ကျင်ဘက်ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် (ဓမ္မစက္ခု မည်ကုန်၏)။ အလုံးစုံသောတရားတို့၌ ထက်ဝန်းကျင်မှ စက္ခု၏ ကိစ္စကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် ‘သမန္တစက္ခု’ မည်၏။ ယင်းသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ပင် ဖြစ်သည်။ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ (နတ်တို့၏နေခြင်း) ကို အမှီပြု၍ ရအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏မျက်စိကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုတရားသည် ‘ဒိဗ္ဗစက္ခု’ မည်၏။ ယင်းသည် အဘိညာဉ်ထူးတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ အလင်းရောင်ကို ပွားစေ၍ ရူပါရုံကို မြင်ရခြင်းကြောင့် ‘အလင်းကို ပျံ့နှံ့စေခြင်းဖြင့်’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ “ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားအား ရှေးက မကြားဖူးသော တရားတို့၌ ‘ဤကား ဒုက္ခအရိယသစ္စာတည်း’ ဟု ဉာဏ်မျက်စိသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ” စသည်ဖြင့် လာသောနည်းအရ သစ္စာလေးပါးကို ပိုင်းခြားသိမြင်နိုင်သောဉာဏ်ကို ‘ပညာစက္ခု’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုပညာစက္ခုကို ‘ဝိပဿနာဉာဏ်’ ဟု အချို့က ဆိုကြကုန်၏။ ‘ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏’ ဟု အခြားသော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ Paccayabhūtehi etehi abhisambharīyantīti sambhārā, upatthambhabhūtā catusamuṭṭhānikarūpā. Saha sambhārehīti sasambhāraṃ. Mahābhūtānaṃ upādāya pasīdatīti pasādo. Akkhikūpake akkhipaṭalehīti ubhohi akkhidalehi. Sambhavoti āpodhātumeva sambhavabhūtamāha. Idha ‘‘terasa sambhārā’’ti vuttaṃ. Aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 596) pana saṇṭhānena saddhiṃ ‘‘cuddasa sambhārā’’ti āgataṃ. Tattha saṇṭhānanti vaṇṇāyatanameva parimaṇḍalādisaṇṭhānabhūtaṃ. Visuṃ vacanaṃ pana nesaṃ tathābhūtānaṃ atathābhūtānañca āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ yathāvutte maṃsapiṇḍe vijjamānattā. Sambhavassa catudhātunissitehi saha vuttassa dhātuttayanissitatā yojetabbā. Diṭṭhimaṇḍaleti abhimukhaṃ ṭhitānaṃ paṭibimbapaññāyanaṭṭhānabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā pavattiṭṭhānabhūte maṇḍale. Sanniviṭṭhanti etena cakkhupasādassa anekakalāpagatabhāvo dassito. Tathā hi so satta akkhipaṭalāni abhibyāpetvā vattati. Yasmā so satta akkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitehi attano nissayabhūtehi katūpakāraṃ taṃnissiteheva āyuvaṇṇādīhi anupālitaparivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ hutvā tiṭṭhati. Rūpadassanasamatthanti attānaṃ nissāya pavattaviññāṇassa vasena rūpāyatanadassanasamatthaṃ. Vitthārakathāti tassa cakkhuno sotādīnañca hetupaccayādivasena ceva lakkhaṇādivasena ca vitthārakathā. အကြောင်းတရား ဖြစ်ကုန်သော ဤရုပ်တို့ဖြင့် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းအပ်သောကြောင့် ‘သမ္ဘာရ’ မည်၏။ (ယင်းတို့ကား) ထောက်ကန်တတ်ကုန်သော သမုဋ္ဌာန်လေးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အဆောက်အဦး (သမ္ဘာရ) နှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် ‘သသမ္ဘာရ’ မည်၏။ မဟာဘုတ်တရားတို့ကို မှီ၍ ကြည်လင်တတ်သောကြောင့် ‘ပသာဒ’ (အကြည်) မည်၏။ မျက်တွင်း၌ ‘မျက်ခွံတို့ဖြင့်’ ဟူသည် မျက်ခွံနှစ်ဖက်တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သမ္ဘဝ’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းဖြစ်သော အာပေါဓာတ်ကိုပင် ဆိုသည်။ ဤ၌ ‘အဆောက်အဦး (သမ္ဘာရ) တစ်ဆယ့်သုံးပါး’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ၌မူ သဏ္ဌာန်နှင့်တကွ ‘အဆောက်အဦး တစ်ဆယ့်လေးပါး’ ဟု လာရှိ၏။ ထိုစကား၌ ‘သဏ္ဌာန်’ ဟူသည် ဝန်းဝိုင်းခြင်းစသော သဏ္ဌာန်အဖြစ်သို့ ရောက်သော ဝဏ္ဏာယတန (အဆင်း) ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ တသီးတခြားစီ ပြောဆိုရခြင်းမှာ ထိုထိုသဘောတရားဖြစ်ကုန်သော သဘောတရားမဖြစ်ကုန်သော အာပေါဓာတ်၊ ဝဏ္ဏာယတနတို့သည် အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော မျက်စိသားကောင် (မံသပိဏ္ဍ) ၌ တည်ရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မဟာဘုတ်လေးပါးကို မှီသော တရားတို့နှင့်အတူ ဆိုအပ်သော ဖြစ်ကြောင်း (သမ္ဘဝ - အာပေါဓာတ်) ၏ ကျန်ဓာတ်သုံးပါးကို မှီ၍ဖြစ်ခြင်းသဘောကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ‘ဒိဋ္ဌိမဏ္ဍလ’ (မျက်ဆန်ဝန်း) ၌ ဟူသည် ရှေ့တည့်တည့်၌ တည်ရှိနေသော အရာတို့၏ ရိပ်ထင်ရာ အရပ်ဖြစ်သော၊ ‘မျက်စိ’ ဟု ခေါ်အပ်သော အမြင် (ဒိဋ္ဌိ) ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ် ဖြစ်သော စက်ဝန်း၌ ဖြစ်၏။ ‘တည်ရှိ၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် စက္ခုပသာဒ၏ ကလာပ်အများအပြားသို့ ရောက်ရှိနေသော အဖြစ်ကို ပြသတော်မူသည်။ မှန်ပေအံ့၊ ထိုစက္ခုပသာဒသည် မျက်လွှာခုနစ်ထပ်တို့ကို ပျံ့နှံ့လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်ပေါ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုစက္ခုပသာဒသည် မျက်လွှာခုနစ်ထပ်တို့ကို ပျံ့နှံ့၍တည်ရှိသော မိမိ၏ မှီရာမဟာဘုတ်တရားတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုအပ်သည်ဖြစ်၍၊ ထိုမဟာဘုတ်ကို မှီကုန်သော ဇီဝိတိန္ဒြေ၊ အဆင်း (ဝဏ္ဏ) စသည်တို့ဖြင့် အုပ်ထိန်းရံပတ်အပ်သည်ဖြစ်၍၊ သန္တတိသုံးပါး၌ဖြစ်သော ရုပ်တို့ကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော ဥတု၊ စိတ်၊ အာဟာရတို့ဖြင့် ထောက်ကန်အပ်သည်ဖြစ်၍ တည်ရှိသောကြောင့်တည်း။ ‘ရူပါရုံကို မြင်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်၏’ ဟူသည် မိမိကို မှီ၍ဖြစ်သော (စက္ခု) ဝိညာဉ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အကျယ်စကား’ ဟူသည် ထိုစက္ခုပသာဒ၏လည်းကောင်း၊ သောတပသာဒစသည်တို့၏လည်းကောင်း ဟိတ်၊ ပစ္စည်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏာစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အကျယ်တဝံ့ ဖွင့်ဆိုအပ်သော စကားတည်း။ Sammasanacāracittanti vipassanāya pavattiṭṭhānabhūtaṃ vipassitabbaṃ cittaṃ. Keci ‘‘vipassanupagatakiriyamayacitta’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tīṇi lakkhaṇāni dassetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattassa pāpanavasena desanāya pavattattā. ‘သမ္မသနစာရစိတ်’ ဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ်ဖြစ်သော၊ ဝိပဿနာရှုအပ်သော စိတ်တည်း။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ‘ဝိပဿနာသို့ ကပ်ရောက်သော ကိရိယာမယစိတ်’ ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားသည် သူတို့၏ ထင်မြင်ယူဆချက်မျှသာ ဖြစ်၏။ လက္ခဏာသုံးပါးကို ပြသ၍ ဝိပဿနာတရား၌ အားထုတ်စေပြီး အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေခြင်းအားဖြင့် ဒေသနာတော်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်တည်း။ Ajjhattāniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 2-3. Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā ၂-၃. အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 2-3. Dve [Pg.283] lakkhaṇānīti dukkhānattalakkhaṇāni. Ekaṃ lakkhaṇanti anattalakkhaṇaṃ. Sesānīti vuttāvasesāni lakkhaṇāni. Tehīti yehi dutiyatatiyāni suttāni desitāni, tehi. Sallakkhitānīti sammadeva upadhāritāni. Ettakenāti dvinnaṃ ekasseva vā lakkhaṇassa kathanena. ၂-၃. ‘လက္ခဏာနှစ်ပါးတို့’ ဟူသည် ဒုက္ခလက္ခဏာနှင့် အနတ္တလက္ခဏာတို့တည်း။ ‘လက္ခဏာတစ်ပါး’ ဟူသည် အနတ္တလက္ခဏာတည်း။ ‘ကြွင်းသောတရားတို့’ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာတို့မှ ကြွင်းကျန်သော လက္ခဏာတို့တည်း။ ‘ထိုသူတို့ဖြင့်’ ဟူသည် အကြင်ဒုတိယ၊ တတိယသုတ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘နှလုံးသွင်းအပ်ကုန်ပြီ’ ဟူသည် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်ကုန်ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘မျှဖြင့်’ ဟူသည် လက္ခဏာနှစ်ပါး သို့မဟုတ် တစ်ပါးကိုသာ ဟောကြားခြင်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. အဇ္ဈတ္တဒုက္ခသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ 4-6. Bāhirāniccasuttādivaṇṇanā ၄-၆. ဗာဟိရာနိစ္စသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 4-6. Vuttasadisovāti ‘‘dve lakkhaṇānī’’tiādinā vuttasadiso eva. Nayoti atidesanayo. ၄-၆. ‘ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာတည်း’ ဟူသည် “လက္ခဏာနှစ်ပါးတို့” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာတည်း။ ‘နည်းလမ်း’ ဟူသည် တစ်ပါးသောနည်းသို့ ဆွဲယူ၍ ဟောသောနည်း (အတိဒေသနည်း) တည်း။ Bāhirāniccasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဗာဟိရာနိစ္စသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ 7-12. Ajjhattāniccātītānāgatasuttādivaṇṇanā ၇-၁၂. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စာတီတာနာဂတသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 7-12. Sallakkhetvāti atītānāgatānaṃ avijjamānattā gāhassa daḷhatāya sallakkhetvā. Paccuppannesu vijjamānattā balavatā taṇhādigāhena vipassanāvīthiṃ paṭipādetuṃ kilamantānaṃ vineyyānaṃ vasena. ၇-၁၂. ‘နှလုံးသွင်း၍’ ဟူသည် အတိတ်၊ အနာဂတ်တရားတို့သည် လက်ရှိ၌ မထင်ရှားသောကြောင့် စွဲလမ်းမှု အားကောင်းသည်ဖြစ်၍ နှလုံးသွင်း၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ပစ္စုပ္ပန်တရားတို့သည် ထင်ရှားရှိနေသောကြောင့် ပြင်းထန်သော တဏှာစသည်ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းဖြင့် ဝိပဿနာလမ်းစဉ်သို့ သက်ဝင်ရန် ပင်ပန်းဆင်းရဲနေကြကုန်သော ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် (ဟောကြားအပ်သဖြင့်) ဖြစ်သည်။ Ajjhattāniccātītānāgatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. အဇ္ဈတ္တာနိစ္စာတီတာနာဂတသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ Aniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. အနိစ္စဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 2. Yamakavaggo ၂. ယမကဝဂ် 1-4. Paṭhamapubbesambodhasuttādivaṇṇanā ၁-၄. ပထမပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 13-16. Dvīsupi suttesu āyatanānaṃ vasena desanā ekarasāvāti ‘‘paṭhamadutiyesū’’ti ekajjhaṃ paduddhāro kato. Āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Attānamadhi ajjhattaṃ, tappariyāpannattā tattha bhavāni ajjhattikāni, tesaṃ ajjhattikānaṃ. Ajjhattañca [Pg.284] nāma ajjhattajjhattaṃ, niyakajjhattaṃ, gocarajjhattaṃ, visayajjhattanti catubbidhaṃ. Tattha ajjhattajjhattaṃ ajjhatte bhavanti ajjhattikanti āha ‘‘ajjhattajjhattavasena ajjhattikāna’’nti. Tesaṃ cakkhādīnaṃ ajjhattesupi ajjhattikabhāvo adhikasinehavatthutāyāti āha ‘‘chandarāgassa adhimattabalavatāyā’’ti. Idāni tattha tamatthaṃ paṭiyoginā saddhiṃ udāharaṇavasena dassento ‘‘manussānaṃ hī’’tiādimāha. Taṃ uttānameva. Bāhirānīti ajjhattikato bahi bhavāni. ၁၃-၁၆. သုတ်နှစ်ပါးလုံး၌ပင် အာယတနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒေသနာတော်သည် တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပထမ၊ ဒုတိယသုတ်တို့၌’ ဟု တစ်ပေါင်းတည်း ပုဒ်ကို ထုတ်နုတ်ပြတော်မူသည်။ ငါဟူသော မာနကို ဤရုပ်နာမ်တရားစု၌ တည်ထားအပ်သောကြောင့် ‘အတ္တ’ (အတ္တဘော) ဟု ခေါ်သည်။ မိမိကိုယ်ကို အစိုးရသောကြောင့် ‘အဇ္ဈတ္တ’ မည်၏။ ထိုအတ္တဘော၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ထို၌ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည် ‘အဇ္ဈတ္တိက’ မည်ကုန်၏။ ထိုအဇ္ဈတ္တိကတရားတို့၏။ အဇ္ဈတ္တမည်သည်လည်း အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တ၊ နိယကဇ္ဈတ္တ၊ ဂေါစရဇ္ဈတ္တ၊ ဝိသယဇ္ဈတ္တ ဟု လေးပါးရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် မိမိသန္တာန်၌ဖြစ်သော အဇ္ဈတ္တတရား၌ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ‘အဇ္ဈတ္တိက’ မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တအားဖြင့် အဇ္ဈတ္တိကတရားတို့၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစက္ခုစသည်တို့၏ အတွင်းအဇ္ဈတ္တတရားတို့၌ပင် အဇ္ဈတ္တိကဖြစ်ရခြင်းမှာ သာလွန်ထူးကဲသော ချစ်ခင်တွယ်တာမှု၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ “ဆန္ဒရာဂ၏ အလွန်အားကောင်းပြင်းထန်ခြင်းကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ယခုအခါ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆန့်ကျင်ဘက်တရားနှင့်တကွ ဥပမာအစွမ်းဖြင့် ပြလိုရကား “လူတို့အား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားသည် ရှင်းလင်းလွယ်ကူလှပေသည်။ ‘ဗာဟိရ’ ဟူသည် အဇ္ဈတ္တိကတရားတို့မှ ပြင်ပ၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတည်း။ Paṭhamapubbesambodhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမပုဗ္ဗေသမ္ဗောဓသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ 5-6. Paṭhamanoceassādasuttādivaṇṇanā ၅-၆. ပထမနောစေအဿာဒသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 17-18. Nikkhantāti lokato nikkhantā. Visaṃyuttā saṃyogahetūnaṃ kilesānaṃ pahīnattā no saṃyuttā. No adhimuttāti na ussukkajātā. Vimariyādī…pe… cetasāti vigatakilesavaṭṭamariyādatāya nimmariyādīkatena cittena. Catusaccameva kathitaṃ cakkhādīnaṃ assādādino kathitattā. ၁၇-၁၈. “နိက္ခန္တာ” ဟူသည် လောကမှ ထွက်မြောက်ကုန်သော။ “ဝိသံယုတ္တာ” ဟူသည် ယှဉ်စပ်ကြောင်းဖြစ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်ပြီးဖြစ်၍ မယှဉ်စပ်ကုန်သော။ “နော အဓိမုတ္တာ” ဟူသည် လုံ့လမရှိကုန်သော။ “ဝိမရိယာဒီ...ပေ... စေတသာ” ဟူသည် ကင်းပြီးသော ကိလေသာဝဋ် အပိုင်းအခြား ရှိသည်ဖြစ်၍ အပိုင်းအခြားမရှိအောင် ပြုအပ်သော စိတ်ဖြင့်။ စက္ခုစသည်တို့၏ သာယာဖွယ် (အဿာဒ) စသည်ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် သစ္စာလေးပါးကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ Paṭhamanoceassādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမနောစေအဿာဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။ 7-10. Paṭhamābhinandasuttādivaṇṇanā ၇-၁၀. ပထမအဘိနန္ဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်။ 19-22. Vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ abhinandanānaṃ uppādanirodhānañca vasena desanāya pavattattā. Anupubbakathāti ādito paṭṭhāya padatthavaṇṇanā. Nesanti suttānaṃ. ၁၉-၂၂. နှစ်သက်မှု (အဘိနန္ဒန) တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာတော်သည် ဖြစ်ပွားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဝဋ်နှင့် ဝိဝဋ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ “အနုပုဗ္ဗကထာ” ဟူသည် အစမှစ၍ ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ “နေသံ” ဟူသည် ထိုသုတ်တို့၏ (ဟု အနက်ရ၏)။ Paṭhamābhinandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမအဘိနန္ဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။ Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ယမကဝဂ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 3. Sabbavaggo ၃. သဗ္ဗဝဂ်။ 1. Sabbasuttavaṇṇanā ၁. သဗ္ဗသုတ်အဖွင့်။ 23. Sabba-saddo [Pg.285] pakaraṇavasena katthaci sappadesepi pavattatīti tato nivattanatthaṃ anavasesavisayena sabba-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘sabbasabba’’nti, sabbameva hutvā sabbanti attho. Āyatanabhāvaṃ sabbaṃ āyatanasabbaṃ, sesadvayepi eseva nayo. ၂၃. “သဗ္ဗ” သဒ္ဒါသည် ကျမ်းဂန်၏ အစွမ်းဖြင့် အချို့သော အပိုင်းအခြားရှိသော အရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုအပိုင်းအခြားရှိသော အရာမှ တားမြစ်ခြင်းငှာ အကြွင်းမဲ့ အာရုံရှိသော သဗ္ဗသဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားစေ၍ “သဗ္ဗသဗ္ဗံ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အလုံးစုံသည်ပင် ဖြစ်၍ အလုံးစုံ ဟူသော အနက်တည်း။ အာယတနအဖြစ်ရှိသော အလုံးစုံသည် အာယတနသဗ္ဗ မည်၏။ ကြွင်းသော နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ Tassa avisayābhāvato na addiṭṭhamidhatthi kiñcīti. Idhāti nipātamattaṃ, idha vā sadevake loke, dassanabhūtena ñāṇena adiṭṭhaṃ nāma kiñci natthīti attho. Yadi evaṃ anumānavisayaṃ nu kho kathanti āha ‘‘atho aviññāta’’nti. Aññesaṃ apaccakkhampi aviññātaṃ tassa kiñci natthīti adiṭṭhaṃ aviññātaṃ natthi. Paccuppannaṃ atītameva ñeyyaṃ gahitaṃ, anāgataṃ nu kho kathanti āha – ‘‘ajānitabba’’nti, tassa kiñci natthīti ānetvā sambandho. Jānituṃ ñātuṃ asakkuṇeyyaṃ nāma tassa kiñci natthīti dassento āha ‘‘sabbaṃ abhiññāsī’’tiādi. ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အာရုံမဟုတ်သည်၏ အဖြစ်မရှိခြင်းကြောင့် ဤလောက၌ မမြင်အပ်သော အရာသည် အနည်းငယ်မျှ မရှိ။ “ဣဓ” ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မြင်ခြင်းသဘောရှိသော ဉာဏ်တော်ဖြင့် မမြင်အပ်သောအရာ မည်သည် အနည်းငယ်မျှ မရှိဟု အနက်ရ၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အနုမာနဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော အရာကို အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် “အထော အဝိညာတံ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သူတစ်ပါးတို့အား မျက်မှောက်မဖြစ်သော်လည်း မသိအပ်သော အရာသည် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အနည်းငယ်မျှ မရှိခြင်းကြောင့် မမြင်အပ်သော၊ မသိအပ်သောအရာ မရှိ။ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် အတိတ်ဖြစ်သော သိဖွယ်ကိုသာ ယူအပ်၏။ အနာဂတ်ကို အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် “အဇာနိတဗ္ဗံ” (မသိအပ်သောအရာ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အနည်းငယ်မျှ မရှိဟု ဆောင်ယူ၍ စပ်ရမည်။ သိခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းသော အရာမည်သည် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အနည်းငယ်မျှ မရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် “သဗ္ဗံ အဘိညာသိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ Sakalassa sakkāyadhammassa pariggahitattā sakkāyasabbaṃ. Sabbadhammesūti pañcannaṃ dvārānaṃ ārammaṇabhūtesu sabbesu dhammesu. Yasmā chasupi ārammaṇesu gahitesu padesasabbaṃ nāma na hoti, tasmā ‘‘pañcārammaṇamatta’’nti vuttaṃ. Padesasabbaṃ sakkāyasabbaṃ na pāpuṇāti tassa tebhūmakadhammesu ekadesassa asaṅgaṇhanato. Sakkāyasabbaṃ āyatanasabbaṃ na pāpuṇāti lokuttaradhammānaṃ asaṅgaṇhanato. Āyatanasabbaṃ sabbasabbaṃ na pāpuṇāti. Yasmā āyatanasabbena catubhūmakadhammāva pariggahitā, na lakkhaṇapaññattiyo, yasmā sabbasabbaṃ dassentena buddhañāṇavisayo dassito, tasmā ‘‘sabbasabbaṃ na pāpuṇātī’’ti etthāpi ‘‘kasmā…pe… natthitāyā’’ti sabbaṃ ñātārammaṇeneva pucchāvissajjanaṃ kataṃ. ‘‘Āyatanasabbepi idha vipassanupagadhammāva gahetabbā abhiññeyyaniddesavasenapi sammasanacārasseva icchitattā’’ti vadanti. အလုံးစုံသော သက္ကာယတရားကို သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် သက္ကာယသဗ္ဗ မည်၏။ “သဗ္ဗဓမ္မေသု” ဟူသည် ဒွါရငါးပါးတို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော အလုံးစုံသော တရားတို့၌ ဖြစ်၏။ အာရုံခြောက်ပါးတို့ကို ယူအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ပဒေသသဗ္ဗ (တစ်စိတ်တစ်ဒေသအလုံးစုံ) မည်သည် မဖြစ်သောကြောင့် “ပဉ္စာရမ္မဏမတ္တံ” (အာရုံငါးပါးမျှသာ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပဒေသသဗ္ဗသည် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့တွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို မသိမ်းသွင်းနိုင်သောကြောင့် သက္ကာယသဗ္ဗသို့ မရောက်နိုင်။ သက္ကာယသဗ္ဗသည် လောကုတ္တရာတရားတို့ကို မသိမ်းသွင်းနိုင်သောကြောင့် အာယတနသဗ္ဗသို့ မရောက်နိုင်။ အာယတနသဗ္ဗသည် သဗ္ဗသဗ္ဗသို့ မရောက်နိုင်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အာယတနသဗ္ဗဖြင့် ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့ကိုသာ သိမ်းဆည်းအပ်၏၊ လက္ခဏာ ပညတ်တို့ကို မသိမ်းဆည်းအပ်၊ သဗ္ဗသဗ္ဗကို ပြတော်မူသော ဆရာသည် ဗုဒ္ဓဉာဏ်၏ အာရုံကို ပြအပ်သောကြောင့် “သဗ္ဗသဗ္ဗံ န ပါပုဏာတိ” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း “ကသ္မာ...ပေ... နတ္ထိတာယ” ဟူ၍ အလုံးစုံကို ဉာတာရမ္မဏဖြင့်သာ မေးဖြေခြင်းကို ပြုအပ်၏။ “ဤအာယတနသဗ္ဗ၌လည်း ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်ထိုက်သော တရားတို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏၊ အဘိညေယျနိဒ္ဒေသ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း သမ္မသနစာရကိုသာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့်ဖြစ်သည်” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ Paṭikkhipitvāti ‘‘idaṃ sabbaṃ nāma na hotī’’ti evaṃ paṭikkhipitvā. Tassāti ‘‘aññaṃ sabbaṃ paññāpessāmī’’ti vadantassa. Vācāya vattabbavatthumattakamevāti vañjhāputtagaganakusumādivācā viya etassa vācāya kevalaṃ vattabbavatthukameva bhaveyya, na attho, vacanamattakamevāti attho[Pg.286]. Atikkamitvāti anāmasitvā aggahetvā. Taṃ kissa hetūti vighātāpajjanaṃ kena hetunā. Yathā taṃ avisayasminti yathā aññopi koci avisaye vāyamanto, evanti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā pāḷiyaṃ ‘‘taṃ kissa hetū’’ti vuttakāraṇameva upanayanavasena dassetuṃ ‘‘yathā ta’’ntiādi vuttaṃ. Kāraṇopanayanañca kāraṇamevāti ‘‘yathāti kāraṇavacana’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘evaṃ imasmimpi avisaye’’tiādi. “ပဋိက္ခိပိတွာ” ဟူသည် “ဤအရာသည် သဗ္ဗမည်သည် မဟုတ်” ဟု ဤသို့ ငြင်းပယ်၍။ “တဿ” ဟူသည် “အခြားသော အလုံးစုံကို ပညတ်အံ့” ဟု ပြောဆိုသောသူအား။ “ဝါစာယ ဝတ္တဗ္ဗဝတ္ထုမတ္တကမေဝ” ဟူသည် သားမပြတ်သား၏ သား၊ ကောင်းကင်ပန်း စသော စကားကဲ့သို့ ထိုသူ၏ စကားဖြင့် ပြောဆိုဖွယ် ဝတ္ထုမျှသာ ဖြစ်ရာ၏၊ အနက်မဟုတ်၊ စကားမျှသာ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ “အတိက္ကမိတွာ” ဟူသည် မသုံးသပ်ဘဲ၊ မယူဘဲ။ “တံ ကိဿ ဟေတု” ဟူသည် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း။ “ယထာ တံ အဝိသယသ္မိံ” ဟူသည် အခြားသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် မိမိ၏ အာရုံမဟုတ်သော အရာ၌ အားထုတ်သကဲ့သို့ ထို့အတူပင်တည်းဟု အနက်ရ၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ ပါဠိတော်၌ “တံ ကိဿ ဟေတု” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော အကြောင်းရင်းကိုသာ ဥပနယ (တင်စားချက်) အစွမ်းဖြင့် ပြခြင်းငှာ “ယထာ တံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အကြောင်းကို ဥပနယပြုခြင်းသည်လည်း အကြောင်းပင်ဖြစ်သောကြောင့် “ယထာဟူသည် အကြောင်းကို ဟောသော စကားတည်း” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “ဧဝံ ဣမသ္မိမ္ပိ အဝိသယသ္မိံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ Sabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သဗ္ဗသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 2. Pahānasuttavaṇṇanā ၂. ပဟာနသုတ်အဖွင့်။ 24. Sabbassāti dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattassa. Pahānāyāti tappaṭibaddhachandarāgapahānavasena pajahanāya. Cakkhusamphassanti cakkhusannissitaphassaṃ. Mūlapaccayanti mūlabhūtaṃ paccayaṃ katvā, sahajātavedanāya cakkhusamphassapaccayabhāve vattabbameva natthi. Eseva nayoti apadesena ‘‘sotasamphassaṃ mūlapaccayaṃ katvā’’tiādinā vattabbanti dasseti. Manoti bhavaṅgacittaṃ manodvārassa adhippetattā. Ārammaṇanti dhammārammaṇaṃ. Sahāvajjanakajavananti sahamanodvārāvajjanakaṃ javanaṃ. Taṃpubbakattā manoviññāṇaphassavedanānaṃ mūlapaccayabhūtā sabbesveva cakkhudvārādīsu vuttittā tadanurūpato ‘‘bhavaṅgasahajāto samphasso’’ti vuttaṃ. Sahāvajjanavedanāya javanavedanā ‘‘vedayita’’nti adhippetā, bhavaṅgasampayuttāya pana vedanāya gahaṇe vattabbameva natthi. Bhavaṅgato amocetvā bhavaṅgacittena saddhiṃyeva āvajjanaṃ gahetvā manodvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ. Yā panettha desanāti yā ettha ‘‘pahānāyā’’tiādinā pavattadesanā satthu anasiṭṭhi āṇā. Ayaṃ paṇṇatti nāma tassa tassa atthassa pakārato ñāpanato. Ettha sabbaggahaṇena sabbe sabhāvadhammā gahitā, paññatti pana katamāti vicāraṇāya taṃ dassetuṃ ‘‘yā panetthā’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. ၂၄. “သဗ္ဗဿ” ဟူသည် ဒွါရ၊ အာရုံတို့နှင့်တကွ ဒွါရ၌ ဖြစ်သောတရား၏။ “ပဟာနာယ” ဟူသည် ထိုတရားနှင့် ဆက်စပ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် စွန့်ပယ်ခြင်းငှာ။ “စက္ခုသမ္ဖဿံ” ဟူသည် စက္ခုကို မှီ၍ဖြစ်သော ဖဿကို။ “မူလပစ္စယံ” ဟူသည် အခြေခံဖြစ်သော အကြောင်းကို ပြု၍၊ သဟဇာတ်ဝေဒနာအား စက္ခုသမ္ဖဿသည် အကြောင်းအဖြစ်၌ ပြောဖွယ်မရှိပြီ။ “ဧသေဝ နယော” ဟူသည် ဥပမာအစွမ်းဖြင့် “သောတသမ္ဖဿကို အခြေခံအကြောင်းပြု၍” အစရှိသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သည်ကို ပြ၏။ “မနော” ဟူသည် မနောဒွါရကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဘဝင်စိတ်တည်း။ “အာရမ္မဏံ” ဟူသည် ဓမ္မာရုံတည်း။ “သဟာဝဇ္ဇနကဇဝနံ” ဟူသည် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ ဇဝနနှင့်တကွသော တရားတည်း။ ထိုတရားသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သောကြောင့် မနောဝိညာဉ်၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာတို့၏ အခြေခံအကြောင်းဖြစ်ကုန်သော အလုံးစုံသော စက္ခုဒွါရစသည်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုနှင့်လျော်စွာ “ဘဝင်နှင့် အတူဖြစ်သော ဖဿ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အာဝဇ္ဇန်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဝေဒနာဖြင့် ဇဝနဝေဒနာကို “ဝေဒယိတံ” (ခံစားအပ်သော တရား) ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ဘဝင်နှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာကို ယူရာ၌မူ ပြောဖွယ်မရှိပြီ။ ဘဝင်မှ မခွဲခြားဘဲ ဘဝင်စိတ်နှင့်တကွသာလျှင် အာဝဇ္ဇန်းကို ယူ၍ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း ဘဝင်စိတ်ဟု မှတ်အပ်၏။ “ယာ ပနေတ္ထ ဒေသနာ” ဟူသည် ဤသုတ်၌ “ပဟာနာယ” အစရှိသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ဒေသနာတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အနုသာသနီ အမိန့်တော်တည်း။ ဤသည်ကား ထိုထိုအနက်ကို အပြားအားဖြင့် သိစေသောကြောင့် ပညတ်မည်၏။ ဤသုတ်၌ “သဗ္ဗ” ဟူသော စကားကို ယူခြင်းဖြင့် အလုံးစုံသော သဘာဝတရားတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏၊ ပညတ်ကိုကား အဘယ်သို့ ပြုအပ်သနည်းဟု စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းငှာ ထိုပညတ်ကို ပြလိုသဖြင့် “ယာ ပနေတ္ထ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ Pahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပဟာနသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 3. Abhiññāpariññāpahānasuttavaṇṇanā ၃. အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ်အဖွင့်။ 25. Abhiññāti [Pg.287] abhiññāya. Ya-kāralopavasenāyaṃ niddeso ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154) viya, tathā ‘‘pariññā’’ti etthāpi. Sabbanti āyatanasabbaṃ. Tañhi abhiññeyyaṃ. Abhijānitvāti abhiññāya jānitvā. Parijānitvāti tīraṇapariññāya aniccādito parijānitvā. Pajahanatthāyāti pahānapariññāya anavasesato pajahanāya. ၂၅. “အဘိညာ” ဟူသည် အဘိညာဉ်ဖြင့် (ထူးသောဉာဏ်ဖြင့်) သိ၍။ “ယ” အက္ခရာ ချေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ ညွှန်ပြတော်မူခြင်းသည် “သယံ အဘိညာ” အစရှိသည်တို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ ထို့အတူ “ပရိညာ” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ “သဗ္ဗံ” ဟူသည် အာယတနသဗ္ဗတည်း။ ထိုအာယတနသဗ္ဗသည်သာ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော တရားတည်း။ “အဘိဇာနိတွာ” ဟူသည် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍။ “ပရိဇာနိတွာ” ဟူသည် တီရဏပရိညာဖြင့် အနိစ္စစသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၍။ “ပဇဟနတ္ထာယ” ဟူသည် ပဟာနပရိညာဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ပယ်ခြင်းငှာ။ Abhiññāpariññāpahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အဘိညာပရိညာပဟာနသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 4. Paṭhamaaparijānanasuttavaṇṇanā ၄. ပထမအပရိဇာနနသုတ်အဖွင့်။ 26. ‘‘Abhijāna’’ntiādinā ettha bhagavā paṭhamaṃ kaṇhapakkhaṃ dassetvā sukkapakkhaṃ dasseti veneyyajjhāsayavasena. Tenettha vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. ၂၆. “အဘိဇာနံ” စသည်ဖြင့် ဤသုတ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ကဏှပက္ခ (မည်းညစ်သောဘက်) ကို ပြတော်မူပြီးမှ သုက္ကပက္ခ (ဖြူစင်သောဘက်) ကို ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်၌ ဝဋ်နှင့် ဝိဝဋ်ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ Paṭhamaaparijānanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမအပရိဇာနနသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 5. Dutiyaaparijānanasuttavaṇṇanā ၅. ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ်အဖွင့် 27. Cakkhuviññāṇaviññātabbadhammo nāma rūpāyatanamevāti āha ‘‘heṭṭhā gahitarūpamevā’’ti. Idha anāpāthagataṃ ‘‘cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā’’ti vuttattā. Heṭṭhā āpāthagatampi anāpāthagatampi gahitameva ‘‘ye ca rūpā’’ti anavasesato vuttattā. Te hi vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā saha cakkhuviññāṇena viññātabbattā. Tathā hi cakkhuviññāṇaṃ tehi ekuppādaṃ ekavatthukaṃ ekanirodhaṃ ekārammaṇameva. Sesapadesūti sesesu ‘‘yañca sotaṃ ye ca saddā’’tiādinā āgatesu kaṇhapakkhe pañcasu, sukkapakkhe chasupi padesu. Eseva nayoti yvāyaṃ ‘‘heṭṭhā gahitarūpameva gaṇhitvā’’ti attho vutto. Eso eva tatthapi atthavaṇṇanānayo. ၂၇. စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သောတရားမည်သည် ရူပါယတနသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “အောက်၌ ယူအပ်ပြီးသော ရူပါရုံသာလျှင်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသုတ်၌ မျက်စိတံခါး၌ ရှေးရှုမကျရောက်သောတရားတို့ကို “စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သောတရားတို့” ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ အောက်သုတ်၌ မျက်စိတံခါး၌ ရှေးရှုကျရောက်သည်လည်းဖြစ်စေ၊ မကျရောက်သည်လည်းဖြစ်စေ “ရူပါရုံတို့လည်းကောင်း” ဟု အကြွင်းမရှိ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ယူအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတို့သည် စက္ခုဝိညာဉ်နှင့်တကွ သိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့သို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် စက္ခုဝိညာဉ်သည် ထိုနာမ်ခန္ဓာတို့နှင့် တစ်ပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်း၊ မှီရာဝတ္ထုတူခြင်း၊ တစ်ပြိုင်နက်ချုပ်ခြင်း၊ အာရုံတူခြင်းရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ “ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌” ဟူသည်ကား “နားလည်းကောင်း၊ အသံတို့လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် လာကုန်သော ကဏှပက္ခ (မည်းညစ်သောဘက်) ၌ ငါးပါး၊ သုက္ကပက္ခ (ဖြူစင်သောဘက်) ၌ ခြောက်ပါးသော ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌တည်း။ “ဤနည်းတူပင်” ဟူသည်ကား “အောက်၌ ယူအပ်ပြီးသော ရူပါရုံကိုသာလျှင် ယူ၍” ဟု ယင်းအနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်တို့၌လည်း ဤအနက်ဖွင့်ဆိုချက်နည်းတည်း။ Dutiyaaparijānanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုတိယအပရိဇာနနသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 6. Ādittasuttavaṇṇanā ၆. အာဒိတ္တသုတ်အဖွင့် 28. Gayānāmikāya [Pg.288] nadiyā avidūre pavatto gāmo gayā nāma, tassaṃ gayāyaṃ viharatīti samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Gayāgāmassa hi āsanne gayāsīsanāmake piṭṭhipāsāṇe bhagavā tadā vihāsi. Tenāha ‘‘bhagavā tattha viharatī’’ti. ၂၈. ဂယာအမည်ရှိသော မြစ်နှင့် မနီးမဝေး၌ တည်ရှိသော ရွာကို ဂယာဟု ခေါ်၏။ ထိုဂယာရွာ၏ အနီး၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ ဟူသော ဤစကား၌ “ဂယာယံ” ဟူသော သတ္တမီဝိဘတ်သည် အနီးရှိသော အနက်ကို ဟော၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစဉ်က ဂယာရွာ၏ အနီးဖြစ်သော ဂယာသီသ မည်သော ကျောက်ဖျာပြင်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Tatrāti ‘‘bhikkhū āmantesī’’ti ye bhikkhū āmantesi, yathā cāyaṃ desanā tesaṃ sappāyā jātā, tatra tasmiṃ atthadvaye vibhāvetabbe ayaṃ anupubbikathā samudāgamato paṭṭhāya anupaṭipāṭikathā. Itoti imasmā kappato. Kirāti anussavanatthe nipāto. Pāramitāparibhāvanāya paripākagate. Ñāṇeti bodhiñāṇe. Kaniṭṭhaputto vemātikabhātā bhagavato. Veḷubhittikuṭikāhi parikkhipitvā bahiddhā, anto pana paṭasāṇīhi. “တတြ” ဟူသည် “ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏” ဟု အကြင်ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏၊ ထိုတရားဒေသနာသည် ထိုရဟန်းတို့အား သင့်လျော်သည်ဖြစ်၏၊ ထိုအနက်နှစ်ပါးကို ရှင်းလင်းပြသအပ်သည်ရှိသော် ဤစကားသည် စတင်ဖြစ်ပေါ်လာပုံမှစ၍ အစဉ်အတိုင်း ပြောဆိုအပ်သော စကားတည်း။ “ဤမှ” ဟူသည် ဤကမ္ဘာမှတည်း။ “ကိရ” ဟူသည် ကြားဖူးရိုးရာအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်တည်း။ ပါရမီတို့ကို ပွားများခြင်းကြောင့် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်လတ်သော်။ “ဉာဏ်၌” ဟူသည် ဗောဓိဉာဏ်၌တည်း။ မြတ်စွာဘုရား၏ မိခင်တူဖခင်ကွဲ ညီငယ် ဖြစ်၏။ ပြင်ပမှ ဝါးထရံကျောင်းငယ်တို့ဖြင့် ဝန်းရံ၍၊ အတွင်း၌မူ ကန့်လန့်ကာပိတ်ရက်တို့ဖြင့် ဝန်းရံ၏။ Sabbesaṃ sattānaṃ. Puññacetanaṃ anto abbhantare paveseti. Bhagavāpi tassa puttoti katvā ‘‘aññe tayo puttā’’ti vuttaṃ. Avippakiritvāti parājayena avippakiriya apalāyitvā. Pidahīti dātuṃ na sakkomīti tathā akāsi. Saccavāditāya gaṇhiṃsūti rājakulassa saccavāditāya attano varaṃ gaṇhiṃsu. ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏။ ကောင်းမှုကုသိုလ် စေတနာကို စိတ်အစဉ်၌ သွင်းယူစေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုမင်း၏ သားတော်ဖြစ်သောကြောင့် “အခြားသော သားတော်သုံးပါးတို့သည်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ “မပျံ့လွင့်စေဘဲ” ဟူသည် စစ်ရှုံးသဖြင့် ကွဲပြားပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိစေဘဲ မပြေးဘဲတည်း။ “ပိတ်ဆို့၏” ဟူသည် မပေးနိုင်ဟု ထိုသို့ပြု၏။ “သစ္စာရှိသောကြောင့် ယူကြကုန်၏” ဟူသည် မင်းမျိုး၏ သစ္စာရှိသော အဖြစ်ကြောင့် မိမိတို့၏ ဆုကို ယူကြကုန်၏။ Vinivattitunti paṭiññāya nivattituṃ. Antarāti tumhehi paricchinnakālassa antarā eva matā. Aṭṭhavīsatihatthaṭṭhānaṃ usabhaṃ nāma. Usabhe aṭṭhavīsatihatthappamāṇe ṭhāne. Dānagge byāvaṭoti pasuto. “ပြန်လည်ဆုတ်နစ်ခြင်းငှာ” ဟူသည် ကတိကဝတ်မှ ဆုတ်နစ်ခြင်းငှာတည်း။ “အကြား၌” ဟူသည် သင်တို့သတ်မှတ်ထားသော ကာလ၏ အကြား၌ပင် သေလွန်ကုန်၏။ နှစ်ဆယ့်ရှစ်တောင်ရှိသော အရပ်ကို ဥသဘဟု ခေါ်၏။ “ဥသဘ၌” ဟူသည် နှစ်ဆယ့်ရှစ်တောင်ပမာဏရှိသော အရပ်၌တည်း။ “အလှူတင်းကုပ်၌ ကြိုးပမ်းသူ” ဟူသည် လုံ့လပြုသူတည်း။ Soti bhagavā. Tathārūpañhi buddhānaṃ desanāpāṭihāriyaṃ, yathā desanāya gahito attho paccakkhato vibhūto hutvā upaṭṭhāti. Tenāha ‘‘imesaṃ…pe… desessāmī’’ti. Sanniṭṭhānanti cirakālaparicitādittaaggikānaṃ ādittapariyāyadesanāva sappāyāti nicchayamakāsi. Padittanti padīpitaṃ ekādasahi aggīhi ekajālībhūtaṃ. Tenāha ‘‘sampajjalita’’nti. Dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ cakkhādīnaṃ ekādasahi aggīhi ādittabhāvena dukkhamatāya dukkhassa kathitattā. “ထိုသူသည်” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားတည်း။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဒေသနာပါဋိဟာရိယ မည်သည် တရားဟောကြားခြင်းဖြင့် ယူအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာသကဲ့သို့ ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသူတို့အား...ပ... ဟောတော်မူအံ့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဆုံးဖြတ်ခြင်း” ဟူသည် ကာလကြာမြင့်စွာ ပူဇော်အပ်သော မီးရှိသော ထိုသူတို့အား အာဒိတ္တပရိယာယသုတ် ဒေသနာတော်သည်သာ လျော်ကန်၏ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချတော်မူ၏။ “တောက်လောင်အပ်သော” ဟူသည် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော မီးတို့ဖြင့် တောက်လောင်အပ်သော၊ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ငြိစွန်းတောက်လောင်အပ်သော။ ထို့ကြောင့် “အပြည့်အစုံ တောက်လောင်အပ်သော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မျက်စိစသည်တို့၏ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော မီးတို့ဖြင့် တောက်လောင်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဟောအပ်သောကြောင့် ဆင်းရဲခြင်းလက္ခဏာ (ဒုက္ခလက္ခဏာ) ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အာဒိတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 7. Addhabhūtasuttavaṇṇanā ၇. အဒ္ဓဘူတသုတ်အဖွင့် 29. Adhisaddena [Pg.289] samānattho addhasaddoti āha ‘‘addhabhūtanti adhibhūta’’ntiādi. Sesaṃ vuttanayameva. ၂၉. “အဒ္ဓ”သဒ္ဒါသည် “အဓိ”သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “အဒ္ဓဘူတန္တိ အဓိဘူတံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင်တည်း။ Addhabhūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အဒ္ဓဘူတသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 8. Samugghātasāruppasuttavaṇṇanā ၈. သမုဂ္ဃါတသာရုပ္ပသုတ်အဖွင့် 30. Maññitaṃ nāma taṇhāmānadiṭṭhīhi gahetabbaṃ maññitaṃ. Sabbasmiṃ maññitanti sabbamaññitaṃ, tassa samugghāto setughāto, tadāvahaṃ sabbamaññitasamugghātasāruppaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘maññitaṃ nāma cakkhādīsu eva uppajjati, nāññasmi’’nti dutiyanayo vutto. Anucchavikanti anurūpaṃ avilomaṃ. Idhāti idheva sāsane aññattha tadabhāvato. ‘‘Taṇhā-mānadiṭṭhimaññitāna’’nti vuttaṃ maññitattayaṃ saparasantānesu paṭipakkhavasena yojetvā dassetuṃ ‘‘cakkhuṃ ahanti vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘cakkhuṃ aha’’nti iminā ajjhattavisayaṃ diṭṭhimaññitañca dasseti attābhinivesāhaṃkāradīpanato. ‘‘Mama’’nti iminā taṇhāmaññitaṃ mānamaññitampi vā, pariggahamukhenapi seyyādito mānuppajjanato. Sesapadadvayepi iminā nayena maññitavibhāgo veditabbo. Ahanti attāva, so ca cakkhusmiṃ tadadhīnavuttittā ‘‘paro’’ti na maññati. Mama kiñcanapalibodho cakkhusmiṃ sati labbhanato, asati na maññati tathāmaññitassa paccayaghātato. Sesapadadvayepi eseva nayo. ၃၀. တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် စွဲယူအပ်သော အောက်မေ့အမှတ်ပြုခြင်းကို မညိတ (အောက်မေ့အမှတ်ပြုခြင်း) မည်၏။ ခပ်သိမ်းသောတရား၌ အောက်မေ့အမှတ်ပြုခြင်းသည် သဗ္ဗမညိတ မည်၏။ ထိုအောက်မေ့အမှတ်ပြုခြင်းကို ပယ်ဖျက်ခြင်းသည် ဖျက်ဆီးခြင်း (အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်း) မည်၏။ ထိုအကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ခပ်သိမ်းသော အောက်မေ့အမှတ်ပြုခြင်းကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ကြောင်း သင့်လျော်သော တရားပေတည်း။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား “မညိတ (အောက်မေ့မှု) မည်သည် မျက်စိစသည်တို့၌သာ ဖြစ်၏၊ အခြားတရားတို့၌ မဖြစ်” ဟု ဒုတိယနည်းကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ “လျောက်ပတ်သော” ဟူသည် လျော်ကန်သော၊ မဆန့်ကျင်သောတည်း။ “ဤသာသနာတော်၌” ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌သာလျှင် ဖြစ်၏၊ အခြားတစ်ပါးသော သာသနာပ၌ ထိုတရားမရှိသောကြောင့်တည်း။ “တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် အောက်မေ့အပ်သော သုံးပါးသော အောက်မေ့မှုတို့” ဟု ဆိုအပ်သော အောက်မေ့မှုသုံးပါးကို မိမိအစဉ်၊ သူတပါးအစဉ်တို့၌ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ယှဉ်စပ်၍ ပြခြင်းငှာ “မျက်စိကို ငါဟူ၍သော်လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်တို့၌ “မျက်စိကို ငါ” ဟု ဤစကားဖြင့် အတ္တသို့ သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်းနှင့် ငါဟူသော မာနကို ပြခြင်းကြောင့် အတွင်းအာရုံကိုလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိဖြင့် အောက်မေ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြ၏။ “ငါ၏ဥစ္စာ” ဟု ဤစကားဖြင့် တဏှာဖြင့် အောက်မေ့ခြင်း သို့မဟုတ် မာနဖြင့် အောက်မေ့ခြင်းကို ပြ၏။ အစိုးရခြင်း (သိမ်းပိုက်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်၏စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း မာနဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်လျှင် မညိတ (အောက်မေ့မှု) တို့၏ ခွဲခြားပုံကို သိအပ်၏။ “ငါ” ဟူသည် အတ္တသာလျှင်တည်း၊ ထိုအတ္တသည် မျက်စိ၌ ထိုမျက်စိသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်သောကြောင့် “သူတပါး” ဟု မအောက်မေ့။ ငါ၏ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှု တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်းသည် မျက်စိရှိသော် ရအပ်သောကြောင့်တည်း၊ မျက်စိမရှိသော် ထိုသို့အောက်မေ့အပ်သော တရား၏ အကြောင်းရင်း ပျက်စီးသွားသောကြောင့် မအောက်မေ့။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ Ahaṃ cakkhuto niggatoti ‘‘aha’’nti vattabbo ayaṃ satto cakkhuto niggato tattha sukhumākārena upalabbhanato. Mama kiñcanapalibodho cakkhuto niggato tasmiṃ sati eva upalabbhanato. Sesadvayepi eseva nayo. Tattha paroti paro satto. Mama cakkhūti na maññati yassa taṃ cakkhu, tassa ‘‘aha’’nti vattabbasseva abhāvato. Mamattabhūtanti mama kāraṇaṃ. Sesaṃ uttānameva. Evametasmiṃ sutte cakkhurūpa-cakkhuviññāṇa-cakkhusamphassa-sukhadukkhādukkhamasukhavasena satta vārā cakkhudvāre, tathā sotadvārādīsūti cha sattakā dvecattālīsa. Puna sakkāyavasena ‘‘sabbaṃ na maññatī’’tiādinā vuttaṃ, tena tecattālīsa. Puna tebhūmakavaṭṭaṃ ‘‘loko’’ti gahetvā ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti [Pg.290] vuttaṃ, tena catucattālīsa honti. Evaṃ sabbathāpi catucattālīsāya ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitāti veditabbā. ‘‘Catucattālīsādhikasatesū’’ti kesuci potthakesu likhanti, sā ca pamādalekhā. “ငါသည် မျက်စိမှဖြစ်၏ (မျက်စိမှ ထွက်၏)” ဟူသည် “ငါ” ဟု ဆိုအပ်သော ဤသတ္တဝါသည် မျက်စိမှဖြစ်၏၊ ထိုမျက်စိ၌ သိမ်မွေ့သောအခြင်းအရာအားဖြင့် ရအပ်သောကြောင့်တည်း။ ငါ၏ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှု တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်းသည် မျက်စိမှဖြစ်၏၊ ထိုမျက်စိရှိမှသာလျှင် ရအပ်သောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသော နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ထိုစကားရပ်၌ “သူတပါး” ဟူသည် အခြားသော သတ္တဝါတည်း။ “ငါ၏ မျက်စိ” ဟု မအောက်မေ့၊ အကြင်သူအား ထိုမျက်စိသည် ရှိ၏၊ ထိုသူအား “ငါ” ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ “ငါ့အတွက် ဖြစ်သော” ဟူသည် ငါ၏ အကြောင်းတည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် ထင်ရှားလှပြီ။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ်၌ စက္ခု၊ ရူပ၊ စက္ခုဝိညာဉ်၊ စက္ခုသမ္ဖဿ၊ သုခ၊ ဒုက္ခ၊ အဒုက္ခမသုခ ဟူသော အစွမ်းအားဖြင့် စက္ခုဒွါရ၌ ခုနစ်ဝါရတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သောတဒွါရစသည်တို့၌လည်းကောင်း ခြောက်ခုသော ခုနစ်ပါးတို့သည် လေးဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်ဖန် သက္ကာယအစွမ်းဖြင့် “ခပ်သိမ်းသောတရားကို မအောက်မေ့” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုသို့ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် လေးဆယ့်သုံးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်ဖန် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ဝဋ်တရားကို “လောက” ဟု ယူ၍ “လောက၌ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ စွဲလမ်းခြင်းမရှိ” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုသို့ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် လေးဆယ့်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် လေးဆယ့်လေးပါးသော ဌာနတို့၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်စေ၍ ဝိပဿနာတရားကို ဟောတော်မူအပ်ပြီဟု သိအပ်၏။ “တစ်ရာ့လေးဆယ့်လေးပါးသော ဌာနတို့၌” ဟု အချို့သော စာအုပ်တို့၌ ရေးသားကြကုန်၏၊ ထိုသို့ ရေးသားခြင်းသည် အရေးအသား မှားယွင်းခြင်းသာတည်း။ Samugghātasāruppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သမုဂ္ဃါတသာရုပ္ပသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 9. Paṭhamasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā ၉. ပထမသမုဂ္ဃါတသပ္ပါယသုတ်အဖွင့် 31. Upakārabhūtā tadāvahattā. Tatoti maññitākārato. Tanti maññanāvatthuṃ. Aññenākārenāti yathā maññati aniccādiākārato, aññena aniccādinā ākārena hoti. Aññathābhāvaṃ vipariṇāmanti uppādavayatāya aññathābhāvaṃ jarāya maraṇena ca dvedhā vipariṇāmetabbaṃ. Taṃ upagamanena aññathābhāvī, evaṃbhūto hutvāpi jīraṇabhijjanasabhāvesu. Bhavesu satto loko uparipi bhavaṃyeva abhinandati. Heṭṭhā gahitameva saṅkaḍḍhitvāti ‘‘cakkhuṃ na maññatī’’tiādinā heṭṭhā gahitameva khandhadhātuāyatanāti khandhādipariyāyena ekato gahetvā punapi maññanāvatthuṃ dasseti. Avasāne ‘‘tato taṃ hotī’’ti vuttapadena saddhiṃ sabbavāresu aṭṭha aṭṭha hontīti ‘‘aṭṭhacattālīsāya ṭhānesū’’ti vuttaṃ. ၃၁. ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် ထို (အကျိုး) ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်။ ‘တတော’ ဟူသည် ထင်မှတ်အပ်သော အခြင်းအရာမှ။ ‘တံ’ ဟူသည် ထင်မှတ်ရာ ဝတ္ထုကို။ ‘အညေန အာကာရေန’ ဟူသည် အနိစ္စစသည်ဖြင့် ထင်မှတ်သည့်အတိုင်း မဟုတ်ဘဲ၊ အခြားသော အနိစ္စစသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘အညထာဘာဝံ ဝိပရိဏာမံ’ ဟူသည် ဖြစ်ပျက်ခြင်းဖြင့် အခြားတစ်မျိုးဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အိုခြင်း ပျက်စီးခြင်းဖြင့် နှစ်မျိုးသော ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုသည်။ ထိုသို့ရောက်ခြင်းဖြင့် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲတတ်၏၊ ဤသို့သော သဘောရှိသော်လည်း အိုခြင်း ပျက်ခြင်းသဘောရှိသော ဘဝတို့၌ သတ္တလောကသည် အထက်ထက်သော ဘဝကိုသာလျှင် လွန်စွာ နှစ်သက်၏။ ‘အောက်၌ ယူအပ်ပြီးသည်ကိုသာ ဆွဲငင်၍’ ဟူသည် ‘မျက်စိကို (ငါ့ဥစ္စာဟူ၍) မမှတ်ထင်’ စသည်ဖြင့် အောက်၌ ယူအပ်ပြီးသော ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတနတို့ကို ခန္ဓာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်းယူ၍ တစ်ဖန် ထင်မှတ်ရာ ဝတ္ထုကို ပြ၏။ အဆုံး၌ ‘တတော တံ ဟောတိ’ ဟု ဟောတော်မူသော ပုဒ်နှင့်တကွ အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌ ရှစ်ခု ရှစ်ခုစီ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ‘လေးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဌာနတို့၌’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ Paṭhamasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမသမုဂ္ဃါတသပ္ပါယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 10. Dutiyasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā ၁၀. ดုတိယသမုဂ္ဃါတသပ္ပါယသုတ်အဖွင့် 32. Dassetvāti ettha lakkhaṇe ayaṃ tvā-saddo, hetumhi vā. Anādisattasantānagatagāhattayalakkhitā hi satthu, tiparivaṭṭadesanā taṃnimittaṃ yāvadeva tappahānāya pavattitabhāvato. Arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘saha vipassanāya cattāropi maggā kathitā’’ti. ၃၂. ‘ဒဿေတွာ’ ဟူသော ဤ၌ ‘တွာ’ သဒ္ဒါသည် လက္ခဏ (အမှတ်အသား) အနက်၌ ဖြစ်စေ၊ ဟေတု (အကြောင်း) အနက်၌ ဖြစ်စေ ဖြစ်၏။ အစမထင်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်သော ဂါဟသုံးပါး (တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ) ဖြင့် မှတ်အပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ သုံးပါးသော အလှည့်ရှိသော ဒေသနာတော်သည် ထိုဂါဟသုံးပါးကို အကြောင်းပြု၍ ထိုဂါဟသုံးပါးကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်တည်း။ ‘ရဟတ်ဖိုလ်သို့ ရောက်စေ၍ ဝိပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ’ ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ‘ဝိပဿနာနှင့်တကွ မဂ်လေးပါးလုံးတို့ကိုပင် ဟောတော်မူအပ်ပြီ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ Dutiyasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုတိယသမုဂ္ဃါတသပ္ပါယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ Sabbavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. သဗ္ဗဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 4. Jātidhammavaggavaṇṇanā ၄. ဇာတိဓမ္မဝဂ်အဖွင့် 33-42. Nibbattanasabhāvanti [Pg.291] hetupaccayehi uppajjanasabhāvaṃ. Uppādānantaraṃ buddhippattiyā jīraṇasabhāvaṃ. Yattha cakkhādayo, tattheva visabhāgasamuṭṭhānalakkhaṇena byādhino uppattipaccayabhāvena byādhisabhāvaṃ. Maraṇasabhāvanti vināsasabhāvaṃ. Sokasabhāvanti ñātibyasanādinā ḍayhamānadukkhasabhāvaṃ. Saṃkilesikasabhāvanti taṇhādivasena saṃkilissanasabhāvaṃ. ၃၃-၄၂. ‘နိဗ္ဗတ္တနသဘာဝံ’ ဟူသည် အကြောင်းပစ္စည်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောတည်း။ ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ကြီးရင့်ခြင်း (အိုခြင်း) သို့ ရောက်တတ်သော ဇီရဏသဘောတည်း။ စက္ခုစသည်တို့ရှိရာ ထိုအရပ်၌ပင် မတူသော အကြောင်းတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော နာကျင်ခြင်း၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ အကြောင်းအဖြစ်ကြောင့် ဗျာဓိသဘောတည်း။ ‘မရဏသဘာဝံ’ ဟူသည် ပျက်စီးတတ်သော သဘောတည်း။ ‘သောကသဘာဝံ’ ဟူသည် ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်းစသည်တို့ကြောင့် ပူလောင်တတ်သော ဆင်းရဲခြင်း သဘောတည်း။ ‘သံကိလေသိကသဘာဝံ’ ဟူသည် တဏှာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ညစ်နွမ်းတတ်သော သဘောတည်း။ Jātidhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ဇာတိဓမ္မဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 5. Sabbaaniccavaggavaṇṇanā ၅. သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ်အဖွင့် 43-52. Ñātapariññā āgatā visayavasena tabbisayassa dhammassa jotitattā. Itarā dve tīraṇapahānapariññāpi āgatā evāti veditabbā, tāsaṃ abhiññeyyadhammavisayattā ñāṇassa ca tīraṇapahānapariññāsambhavato. Pariññeyyapade tīraṇapariññāva āgatā, pahātabbapade pahānapariññāva āgatāti yojanā. Itarāpi dve gahitāyeva tāhi vinā atthasiddhiyā abhāvato. Paccakkhaṃ kātabbaṃ ārammaṇato asammohato paṭivijjhanena. Avuttāpi gahitāyeva parijānanassa yāvadeva pahānatthattā. Ekasabhāvena vinābhāvo anekaggaṭṭho. Upasaṭṭharogena viya anto eva abhihatasabbatā upahataṭṭho. ၄၃-၅၂. ဉာတပရိညာသည် ထိုဉာတပရိညာ၏ အာရုံဖြစ်သော တရားကို ထွန်းလင်းစေသောကြောင့် အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ ကြွင်းသော တီရဏပရိညာ၊ ပဟာနပရိညာ နှစ်ပါးတို့သည်လည်း လာသည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏၊ ထိုပရိညာတို့၏ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော တရားတို့၌ အာရုံပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်အား တီရဏပရိညာ၊ ပဟာနပရိညာတို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ပရိညေယျပုဒ်၌ တီရဏပရိညာသာလျှင် လာ၏၊ ပဟာတဗ္ဗပုဒ်၌ ပဟာနပရိညာသာလျှင် လာ၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ကြွင်းသော နှစ်ပါးတို့သည်လည်း ယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုနှစ်ပါးမရှိဘဲ အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ အာရုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေဘဲ ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း မျက်မှောက်ပြုအပ်၏။ မဟောသော်လည်း ယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းသည် ပယ်ခြင်းအကျိုးငှာသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ တစ်ခုတည်းသော သဘောမှ ကွဲပြားခြင်းသည် ကစဉ့်ကရဲဖြစ်သော အနက်တည်း။ စွဲကပ်သော ရောဂါဖြင့်ကဲ့သို့ အတွင်း၌သာလျှင် အလုံးစုံ နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ ပျက်စီးအပ်သော အနက်တည်း။ Sabbaaniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. သဗ္ဗအနိစ္စဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ Paṭhamo paṇṇāsako. ပထမပဏ္ဏာသက။ 6. Avijjāvaggavaṇṇanā ၆. အဝိဇ္ဇာဝဂ်အဖွင့် 53-62. Catūsu saccesu aññāṇaṃ tappaṭicchādakasammoho. Avindiyaṃ vindati, vindiyaṃ na vindatīti katvā vijjāya paṭipakkhova avijjā. Vijjāya uppannāya anavasesato avijjā pahīyati, taṃ dassento ‘‘vijjāti arahattamaggavijjā’’ti [Pg.292] āha. Na kevalaṃ aniccānupassanāvaseneva maggavuṭṭhānaṃ, atha kho itarānupassanāvasenapīti dassento ‘‘dukkhā…pe… pahīyatiyevā’’ti āha. Sabbatthāti uparisuttante sandhāyāha. Tato aparepi taṃatthalakkhaṇavasena kathitasuttantepi. Tānipi hi tathā bujjhanakapuggalānamajjhāsayena vuttānīti. ၅၃-၆၂. သစ္စာလေးပါးတို့၌ မသိခြင်းသည် ထိုသစ္စာလေးပါးကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော တွေဝေခြင်းတည်း။ မသိအပ်သည်ကို သိတတ်၏၊ သိအပ်သည်ကို မသိတတ်ဟု ပြု၍ ဝိဇ္ဇာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည်သာလျှင် အဝိဇ္ဇာတည်း။ ဝိဇ္ဇာဖြစ်ပေါ်သော် အဝိဇ္ဇာသည် အကြွင်းမဲ့ ပယ်အပ်၏၊ ထိုသို့ပြခြင်းငှာ ‘ဝိဇ္ဇာ ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ဝိဇ္ဇာတည်း’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အနိစ္စာနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ မဂ်ထွက်သည်မဟုတ်၊ အခြားသော အနုပဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ထွက်သည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ ‘ဒုက္ခာ...ပ... ပယ်အပ်သည်သာတည်း’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌’ ဟူသည် အထက်၌လာသော သုတ္တန်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ ထိုမှတစ်ပါးသော ထိုအနက် လက္ခဏာအားဖြင့် ဟောအပ်သော သုတ္တန်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုသုတ္တန်တို့သည်လည်း ထိုကဲ့သို့ သိမြင်နိုင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ Avijjāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. အဝိဇ္ဇာဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 7. Migajālavaggo ၇. မိဂဇာလဝဂ် 1. Paṭhamamigajālasuttavaṇṇanā ၁. ပထမမိဂဇာလသုတ်အဖွင့် 63. Cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccanti vuttacakkhuviññāṇena passitabbanti āha ‘‘iṭṭhārammaṇabhūtā’’ti. Kamanīyāti kāmetabbā. Manaṃ appāyantīti manāpāti āha ‘‘manavaḍḍhanakā’’ti. Piyāyitabbasabhāvā piyarūpā. Kāmūpasaṃhitāti kāmapaṭisaṃyuttā. Ālambitabbatā eva cettha upasaṃhitatāti ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’tiādimāha. Taṇhāsaṅkhātā nandī taṇhānandī, na tuṭṭhinandīyeva ‘‘nandiṃ caratī’’tiādīsu viya. Gāmantanti gāmasamīpaṃ. ‘‘Anupacāraṭṭhāna’’nti vatvā taṃ dasseti ‘‘yatthā’’tiādinā. ၆၃. မျက်စိဝိညာဉ်၏ မြင်ခြင်းကိစ္စဟု ဆိုအပ်သော မျက်စိဝိညာဉ်ဖြင့် ကြည့်အပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကြောင့် ‘နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံဖြစ်ကုန်သော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကမနီယ’ ဟူသည် တောင့်တအပ်ကုန်သော။ ‘စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ်ကုန်သောကြောင့် မနာပ’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ်ကုန်သော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ပိယရူပ (ချစ်ဖွယ်သဘောရှိသော)။ ‘ကာမူပသံဟိတာ’ ဟူသည် ကာမနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်သော။ ဤ၌ အာရုံပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်သည်သာလျှင် ယှဉ်စပ်အပ်သည်၏ အဖြစ်တည်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကြောင့် ‘အာရုံပြု၍’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘နန္ဒိံ စရတိ’ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဝမ်းမြောက်ခြင်းနန္ဒီမျှသာ မဟုတ်ဘဲ တဏှာဟု ဆိုအပ်သော နှစ်သက်ခြင်းနန္ဒီသည် တဏှာနန္ဒီတည်း။ ‘ရွာတွင်းသို့’ ဟူသည် ရွာ၏အနီးသို့။ ‘ဥပစာရမဟုတ်သော အရပ်’ ဟု ဆို၍ ထိုအရပ်ကို ‘ယတ္ထ’ စသည်ဖြင့် ပြ၏။ Etthāti yathānīhate pāṭhe. ‘‘Imaṃ ekaṃ pariyāyaṃ ṭhapetvā’’ti vuttaṃ tassa ‘‘pantānī’’tipadena saṅgahitattā. Appasaddāni appanigghosānīti ettha appa-saddo abhāvattho. ဤ၌ ‘ဝေဖန်အပ်သော ပါဠိတော်၌’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဤတစ်ပါးသော အကြောင်းကို ချန်ထား၍’ ဟု ဆိုအပ်သော ထိုစကားကို ‘ပန္တာနိ’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘အပ္ပသဒ္ဒါနိ အပ္ပနိဂ္ဃေါသာနိ’ ဟူသော ဤ၌ ‘အပ္ပ’ သဒ္ဒါသည် မရှိခြင်းအနက်ကို ဟော၏။ Paṭhamamigajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမမိဂဇာလသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 6. Samiddhilokapañhāsuttavaṇṇanā ၆. သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ်အဖွင့် 68. Āyācanasuttato paṭṭhāyāti migajālavagge dutiyasuttato paṭṭhāya. Paṭhamasutte pana dutiyakavihārādibhāvo vuttoti. ၆၈. ‘အာယာစနသုတ်မှ စ၍’ ဟူသည် မိဂဇာလဝဂ်၌ ဒုတိယသုတ်မှ စ၍ ဖြစ်၏။ ပထမသုတ်၌မူကား ဒုတိယကဝိဟာရီ (အဖော်ရှိ၍ နေသူ) ဖြစ်ခြင်းစသည်ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ Samiddhilokapañhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သမိဒ္ဓိလောကပဉှာသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 7. Upasenaāsīvisasuttavaṇṇanā ၇. ဥပသေနအာသီဝိသသုတ်အဖွင့် 69. Gahetvāti [Pg.293] pārupanassa sithilakaraṇena vīmaṃsato mocetvā. Leṇacchāyāyāti purimadisāya leṇacchāyāyaṃ. Patitvāti leṇacchadanato bhassitvā. Phuṭṭhavisoti catūsu āsīvisesu so phuṭṭhaviso. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Pariyādiyamānamevāti khepentameva, vināsentamevāti attho. Yathāparicchedenāti attano visaparicchedānurūpaṃ. Aññathābhāvanti vaḍḍhabhāvādipakatijahanaṃ. Sabhāvavigamoti vināso. ၆၉. ‘ကိုင်ယူ၍’ ဟူသည် ခြုံထည်ကို လျှော့စေခြင်းဖြင့် စူးစမ်းရှာဖွေလျက် ဖယ်ရှား၍။ ‘လှိုဏ်ဂူရိပ်၌’ ဟူသည် အရှေ့မျက်နှာအရပ်ရှိ လှိုဏ်ဂူရိပ်၌။ ‘ကျဆင်း၍’ ဟူသည် လှိုဏ်ဂူအမိုးမှ လျှောကျ၍။ ‘ထိခိုက်သော အဆိပ်ရှိသော’ ဟူသည် မြွေလေးမျိုးတို့တွင် ထိရုံမျှဖြင့် အဆိပ်တက်တတ်သော မြွေမျိုး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘တသ္မာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကုန်ဆုံးစေသည်သာ’ ဟူသည် ကုန်ခန်းစေသည်သာ၊ ပျက်စီးစေသည်သာဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ပိုင်းခြားသည့်အတိုင်း’ ဟူသည် မိမိအဆိပ်၏ ပိုင်းခြားမှုနှင့် လျော်ညီစွာ။ ‘အညထာဘာဝံ’ ဟူသည် ကြီးပွားခြင်းစသော ပကတိသဘောကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ သဘာဝဝိဂမ ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းတည်း။ Upasenaāsīvisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဥပသေနအာသီဝိသသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 8. Upavāṇasandiṭṭhikasuttavaṇṇanā ၈. ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ်အဖွင့် 70. Rūpaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti ñātapariññāvasena. Rūparāganti nīlādibhede rūpadhamme rāgaṃ. Paṭisaṃviditaṃ karoti ‘‘ayaṃ me rāgo appahīno’’ti. Etena sekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā. Tena vuttaṃ ‘‘evampi kho, upavāṇa, sandiṭṭhiko dhammo hotī’’tiādi. Rūparāgaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti ‘‘natthi me ajjhattaṃ rūpesu rāgo’’ti pajānāti. Asekkhānaṃ hāyaṃ paccavekkhaṇā. ၇၀. ဉာတပရိညာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရူပာရုံကို ထင်ရှားစွာ သိစေ၏။ ‘ရူပရာဂံ’ ဟူသည် ညိုသောအရောင်စသော အပြားရှိသော ရူပတရားတို့၌ ဖြစ်သော တပ်မက်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ငါ့အား ဤရာဂသည် မပယ်ရသေး’ ဟု ထင်ရှားစွာ သိစေ၏။ ဤစကားဖြင့် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပစ္စဝေက္ခဏာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဥပဝါဏ၊ ဤသို့လျှင်လည်း သန္ဒိဋ္ဌိကတရား ဖြစ်၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ငါ၏ အတွင်းသန္တာန်၌ ရူပါရုံတို့၌ တပ်မက်ခြင်း ရာဂမရှိ’ ဟု ရူပရာဂကို ထင်ရှားစွာ သိစေ၏။ ဤသည်ကား ရဟန္တာ (အသေက္ခ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပစ္စဝေက္ခဏာတည်း။ Upavāṇasandiṭṭhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဥပဝါဏသန္ဒိဋ္ဌိကသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 9. Paṭhamachaphassāyatanasuttavaṇṇanā ၉. ပထမဆဖဿာယတနသုတ်အဖွင့် 71. Phassākarānanti channaṃ phassānaṃ ākarānaṃ uppattiṭṭhānānaṃ, cakkhādīnanti attho. Naṭṭho nāma ahanti vadati, yo channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, so vusitavā, itaro avusitavā ahañca tādisoti. Ayamevāti ayaṃ cakkhusmiṃ ‘‘netaṃ mamā’’tiādinā tiṇṇaṃ gāhānaṃ abhāvo eva. ၇၁. ဖဿာကရာနံ ဟူသည်မှာ ဖဿခြောက်ပါးတို့၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ဖြစ်ရာဌာန စက္ခုအစရှိသည်တို့ ဟူသော အနက်တည်း။ ငါသည် ပျက်စီးသူမည်၏ဟု ဆို၏၊ အကြင်သူသည် ဖဿာယတနခြောက်ပါးတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းစသည်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏၊ ထိုသူသည် ကျင့်ပြီးသူ (ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သုံးပြီးသူ) မည်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသောသူသည် မကျင့်ရသေးသူ ဖြစ်၏၊ ငါသည်လည်း ထိုကဲ့သို့သောသူဖြစ်၏ဟု (ဆိုလိုသည်။) ဤသည်သာလျှင် ဟူသည်မှာ စက္ခု၌ 'ဤသည် ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်' အစရှိသည်ဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းသုံးပါး ကင်းပြတ်ခြင်းသာတည်း။ Paṭhamachaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမဆဖဿာယတနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 10. Dutiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā ၁၀. ဒုတိယဆဖဿာယတနသုတ်အဖွင့် 72. Apunabbhavoti [Pg.294] punabbhavābhāvo. ၇၂. အပုနဗ္ဘဝေါ ဟူသည်မှာ တစ်ဖန်ဘဝမဖြစ်ခြင်းတည်း။ 11. Tatiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā ၁၁. တတိယဆဖဿာယတနသုတ်အဖွင့် 73. Panassasanti ekaṃsena naṭṭhoti ayamettha atthoti āha ‘‘atinaṭṭho’’ti, dhurato eva naṭṭhoti attho. ၇၃. ပနဿတိ ဟူသည် စင်စစ် ပျက်စီး၏ဟူသော ဤအနက်သည် ဤ၌ရှိ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အတိနဋ္ဌော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဝေးမှပင် ပျက်စီး၏ဟူသော အနက်တည်း။ Tatiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. တတိယဆဖဿာယတနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ Migajālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. မိဂဇာလဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 8. Gilānavaggo ၈. ဂိလာနဝဂ် 1-5. Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā ၁-၅. ပထမဂိလာနသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့် 74-78. Appaññātoti nāmagottato ceva sīlādiguṇehi ca appaññāto avissuto. Theramajjhimabhāvaṃ appattatāya navo. ၇၄-၇၈. အပ္ပညာတော ဟူသည်မှာ အမည်အနွယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလစသော ဂုဏ်တို့အားဖြင့်လည်းကောင်း မထင်ရှား မကျော်စောသောသူတည်း။ မထေရ်ကြီး မထေရ်လတ်အဖြစ်သို့ မရောက်သေးသောကြောင့် ရဟန်းသစ် (နဝ) မည်၏။ Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမဂိလာနသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။ 7. Dutiyaavijjāpahānasuttavaṇṇanā ၇. ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ်အဖွင့် 80. Aniccādivasena abhinivisanaṃ abhiniveso, so eva dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanato parāmāso, so eva gāho. Tena abhinivesaparāmāsaggāhena gaṇhituṃ na yuttā aniccādisabhāvattā. Saṅkhārā eva pavattiyā kāraṇabhāvato saṅkhāranimittāni. Yo saṅkhāresu apariññātābhinivesena passitabbo attākāro, so na hotīti añño anattākāro, tato aññato passati. Pariññātābhinivesoti tīraṇapariññāya paricchijja ñātamicchābhiniveso. Pariññātābhinivesoti vā pariññātavipassanābhiniveso. Vipassanāti arūpasattakavasena vipassanāya parijānitabbā. ၈၀. မမြဲခြင်းစသည်ဖြင့် ပြင်းစွာစွဲလမ်းခြင်းသည် အဘိနိဝေသ (စွဲမြဲစွာသက်ဝင်ခြင်း) မည်၏၊ ထိုအဘိနိဝေသသည်ပင် တရားသဘောကို လွန်ကဲ၍ တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် ကိုင်တွယ်သဖြင့် ပရာမာသ (မှားယွင်းစွာကိုင်တွယ်ခြင်း) မည်၏၊ ထိုပရာမာသသည်ပင်လျှင် အယူ (ဂါဟ) မည်၏။ မမြဲခြင်းစသော သဘောရှိသောကြောင့် ထိုအဘိနိဝေသ၊ ပရာမာသ၊ ဂါဟတို့ဖြင့် စွဲယူရန် မသင့်တော်ကုန်။ သင်္ခါရတရားတို့သည်ပင် ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် သင်္ခါရနိမိတ်တို့ မည်ကုန်၏။ သင်္ခါရတရားတို့၌ ပိုင်းခြားမသိအပ်သော စွဲလမ်းမှုဖြင့် ရှုအပ်သော အတ္တအခြင်းအရာသည် မဟုတ်သောကြောင့် အခြားသော အနတ္တအခြင်းအရာသည် ရှိ၏၊ ထိုသို့ အခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရှု၏။ ပရိညာတာဘိနိဝေသော ဟူသည်မှာ တီရဏပရိညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော အလိုရှိအပ်သော စွဲလမ်းခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် ပရိညာတာဘိနိဝေသော ဟူသည် ပိုင်းခြားသိအပ်သော ဝိပဿနာအဘိနိဝေသတည်း။ ဝိပဿနာဟူသည် အရူပသတ္တက နည်းလမ်းအားဖြင့် ဝိပဿနာဖြင့် ပိုင်းခြားသိအပ်၏။ Dutiyaavijjāpahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုတိယအဝိဇ္ဇာပဟာနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 8. Sambahulabhikkhusuttavaṇṇanā ၈. သမ္ဗဟုလဘိက္ခုသုတ်အဖွင့် 81. Kevalanti [Pg.295] itaralakkhaṇehi avomissaṃ. ၈၁. ကေဝလံ ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော လက္ခဏာတို့နှင့် မရောပြွမ်းခြင်းတည်း။ 10. Phaggunapañhāsuttavaṇṇanā ၁၀. ဖဂ္ဂုနပဥှာသုတ်အဖွင့် 83. Taṇhāya pahīnāya diṭṭhimānāpi pahīnā evāti ‘‘taṇhāpapañcassa chinnattā chinnapapañce’’ti vuttaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Idha sattavohāro cakkhādīsu vijjamānesu eva hoti, tasmā parinibbutānañca vohāro cakkhādīsu sannissayeneva, nāññathāti atikkantabuddhehi pariharitāni cakkhusotādīni pucchāmīti pucchati ‘‘atthi nu kho bhante’’tiādinā. Cakkhusotādivaṭṭaṃ vaṭṭe pavatteyya. ၈၃. တဏှာကို ပယ်အပ်ပြီးသောအခါ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့သည်လည်း ပယ်အပ်ပြီးသားသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'တဏှာပပဉ္စ ပြတ်တောက်သွားသောကြောင့် ပပဉ္စပြတ်တောက်သူ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဒုတိယပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသာသနာတော်၌ သတ္တဝါဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်းသည် စက္ခုအစရှိသည်တို့ ရှိနေစဉ်အခါ၌သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသော အရှင်မြတ်တို့၏ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း စက္ခုအစရှိသည်တို့ကို အမှီပြု၍သာ ဖြစ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်ဟု လွန်လေပြီးသော မြတ်စွာဘုရားတို့ စွန့်ပယ်တော်မူအပ်သော စက္ခု၊ သောတအစရှိသည်တို့ကို မေးမြန်းပါအံ့ဟူ၍ 'မြတ်စွာဘုရား ရှိပါသလော' စသည်ဖြင့် မေးမြန်း၏။ စက္ခု၊ သောတအစရှိသော သံသရာဝဋ်သည် သံသရာဝဋ်လည်ပတ်ရာ၌ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ Phaggunapañhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဖဂ္ဂုနပဥှာသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ Gilānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ဂိလာနဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 9. Channavaggo ၉. ဆန္နဝဂ် 1. Palokadhammasuttavaṇṇanā ၁. ပလောကဓမ္မသုတ်အဖွင့် 84. Aniccalakkhaṇameva kathitaṃ, tañca pariyāyena, aniccalakkhaṇe kathite itaralakkhaṇāni kathitāneva honti byabhicārabhāvato. ၈၄. အနိစ္စလက္ခဏာကိုသာ ဟောတော်မူ၏၊ ထိုသို့ဟောခြင်းသည်လည်း သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့်ဖြစ်၏။ အနိစ္စလက္ခဏာကို ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် အခြားသော လက္ခဏာတို့ကိုလည်း ဟောတော်မူပြီးသားပင် ဖြစ်၏၊ အကြောင်းမူကား အချင်းချင်း မခွဲခြားနိုင်သော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ 2. Suññatalokasuttavaṇṇanā ၂. သုညတလောကသုတ်အဖွင့် 85. Attano idanti attaniyanti āha ‘‘attano santakenā’’ti. ၈၅. မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် 'အတ္တနိယ' မည်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'မိမိ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 3. Saṃkhittadhammasuttavaṇṇanā ၃. သံခိတ္တဓမ္မသုတ်အဖွင့် 86. Vuttanayeneva veditabbanti khandhiyavagge khandhavasena āgataṃ, idha āyatanavasenāti ayameva viseso. ၈၆. ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏၊ ခန္ဓဝဂ်၌ ခန္ဓာအားဖြင့် လာ၍ ဤ၌မူ အာယတနအားဖြင့် လာသည်ဟူသော ဤထူးခြားချက်သာ ရှိသည်။ 4. Channasuttavaṇṇanā ၄. ဆန္နသုတ်အဖွင့် 87. Sabbanimittehi paṭisallīyati etenāti paṭisallānaṃ, phalasamāpatti. Jīvitahārakasatthaṃ jīvitassa haraṇato, sattānañca sasanato hiṃsanato[Pg.296]. Paricaritoti payirupāsito. Tena yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjinti dīpeti. ၈၇. ဤတရားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော နိမိတ်တို့မှ ကင်းဆိတ်၍ ကိန်းအောင်းတတ်သောကြောင့် ပဋိသလ္လာန (ကိန်းအောင်းခြင်း) ဟု ခေါ်အပ်၏၊ ယင်းသည် ဖလသမာပတ်တည်း။ အသက်ကို ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဇီဝိတဟာရကလက်နက်' မည်၏။ ပရိစရိတော ဟူသည် ဆည်းကပ်အပ်ပြီးသော။ ထိုကြောင့် အဆုံးအမနှင့်အညီ ကျင့်သုံး၏ဟု ပြတော်မူသည်။ Anupavajjanti parehi na upavaditabbaṃ. Taṃ panettha āyatiṃ appaṭisandhibhāvato hotīti āha ‘‘appavattika’’nti. ‘‘Netaṃ mamā’’tiādīni vadanto arahatte pakkhipitvā kathesi. Puthujjanabhāvameva dīpento vadati akatakiccabhāvadīpanena. Kiñcāpi thero pucchitaṃ pañhaṃ arahatte pakkhipitvā kathesi, ‘‘na samanupassāmī’’ti pana vadanto kiñci nipphattiṃ na kathesi, tasmā ‘‘idampi manasi kātabba’’nti idaṃ ānetvā sambandho. အနုပဝဇ္ဇံ ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့ မကဲ့ရဲ့ထိုက်သောတရား။ ထိုတရားသည် ဤ၌ နောင်အခါ၌ ပဋိသန္ဓေမဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အပ္ပဝတ္တိကံ' (မဖြစ်ပွားခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဤသည် ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသောအခါ ရဟတ်ဖိုလ်၌ သွတ်သွင်း၍ ဟောတော်မူ၏။ ပြုဖွယ်ကိစ္စ မပြီးသေးသည်ကို ပြခြင်းဖြင့် ပုထုဇဉ်အဖြစ်ကိုသာ ထင်ရှားစေလျက် မိန့်ဆို၏။ မထေရ်သည် မေးအပ်သော ပြဿနာကို ရဟတ်ဖိုလ်၌ သွတ်သွင်း၍ ဟောတော်မူသော်လည်း 'ငါသည် မရှုမြင်ပါ' ဟု မိန့်ဆိုသောအခါ တစ်စုံတစ်ရာ ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ မရောက်သေးသောကြောင့် 'ဤအရာကိုလည်း နှလုံးသွင်းအပ်၏' ဟု ဤစကားကို ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်အပ်သည်။ Kilesapassaddhīti kilesapariḷāhavūpasamo. Bhavatthāya puna bhavatthāya. Ālayanikanti pariyuṭṭhāneti bhavantare apekkhāsaññite ālaye nikantiyā ca pariyuṭṭhānappattiyā. Asati avijjamānāya. Paṭisandhivasena aññabhavato idhāgamanaṃ āgati nāma. Cutivasena gamananti cavanavasena ito gati. Anurūpagamanaṃ gati nāma tadubhayaṃ na hoti. Cutūpapāto aparāparabhavanavasena cuti, upapajjanavasena upapāto, tadubhayampi na hoti. Evaṃ pana cutūpapāte asati nevidha na idha loke. Na huraṃ na paraloke hoti. Tato eva na ubhayattha hoti. Ayameva anto ayaṃ idhaloke paraloke ca abhāvoyeva dukkhassa pariyosānaṃ. Ayamevāti yathāvutto eva – ettha etasmiṃ pāṭhe paramparāgato pamāṇabhūto attho. ကိလေသပဿဒ္ဓိ ဟူသည် ကိလေသာပူပန်ခြင်း ငြိမ်းအေးခြင်းတည်း။ ဘဝတ္ထာယ ဟူသည် တစ်ဖန်ဘဝဖြစ်ခြင်းအလို့ငှာ။ အာလယနိကန္တိ ဟူသည် နောက်ဘဝ၌ တောင့်တခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အာလယနှင့် သာယာခြင်း နိကန္တိတို့ဖြင့် ထကြွသောင်းကျန်းခြင်းတည်း။ အသတိ ဟူသည် မရှိလတ်သော်။ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အခြားဘဝမှ ဤသို့ လာခြင်းသည် အာဂတိ မည်၏။ စုတေခြင်းအားဖြင့် ဤမှ သွားခြင်းသည် ဂတိ မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသည် မရှိ။ စုတူပပါတ ဟူသည် တစ်ဘဝပြီးတစ်ဘဝအားဖြင့် စုတေခြင်းသည် စုတိ၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဥပပါတမည်၏၊ ထိုနှစ်ပါးစုံလည်း မရှိ။ ဤသို့လျှင် စုတူပပါတ မရှိသော် ဤလောက၌လည်း မဟုတ်၊ တမလွန်လောက၌လည်း မဟုတ်၊ ထိုကြောင့်ပင် နှစ်ပါးစုံ၌လည်း မဟုတ်။ ဤသည်ပင်လျှင် အဆုံးဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား ဤလောက တမလွန်လောကတို့၌ မရှိခြင်းသည်သာလျှင် ဆင်းရဲ၏ အဆုံးဖြစ်ခြင်းတည်း။ အယမေဝ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသည်အတိုင်းသာလျှင်တည်း — ဤပါဌ်၌ ဆင်းသက်လာသော အထောက်အထားပြုထိုက်သော အနက်တည်း။ Ye panāti sammavādino sandhāya vadati. Antarābhavaṃ icchanti ‘‘evaṃ bhavena bhavantarasambandho yujjeyyā’’ti. Niratthakaṃ antarābhavassa nāma kassaci abhāvato. Cutikkhandhānantarañhi paṭisandhikkhandhānaṃyeva pātubhāvo. Tenāha ‘‘antarābhavassa…pe… paṭikkhittoyevā’’ti. Tattha bhāvoti atthitā. Abhidhamme kathāvatthuppakaraṇe (kathā. 505-507) paṭikkhittoyeva. Yadi evaṃ ‘‘antarenā’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘antarenā’’tiādi. Vikappato aññaṃ vikappantaraṃ, tassa dīpanaṃ ‘‘antarenā’’ti vacanaṃ. Na antarābhavadīpanaṃ tādisassa anupalabbhanato payojanābhāvato ca. Yattha hi vipākaviññāṇassa paccayo, tatthassa nissayabhūtassa vatthussa sahabhāvīnañca [Pg.297] khandhānaṃ sambhavoti saddhiṃ attano nissayena viññāṇaṃ uppajjatevāti nāssa uppattiyā desadūratā veditabbā. ‘‘Neva idha na hura’’nti vuttadvayato aparaṃ vikappena ‘‘na ubhaya’’nti, tatthapi na hotiyevāti adhippāyo. ‘‘Antarenā’’ti vā ‘‘vinā’’ti iminā samānattho nipāto, tasmā nevidha, na huraṃ, ubhayaṃ vināpi nevāti attho. 'အကြင်သူတို့သည်ကား' ဟု ဆိုရာ၌ မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုသောသူ (သမ္မာဝါဒီ) တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ အန္တရာဘဝ (ဘဝနှစ်ခုကြား အကြားဘဝ) ကို အလိုရှိကုန်၏။ 'ဤသို့လျှင် ဘဝတစ်ခုနှင့် တစ်ခု အခြားမဲ့ အဆက်အစပ်သည် သင့်လျော်ရာ၏' ဟု ယူဆကြ၏။ အန္တရာဘဝ မည်သည် မည်သူ့အားမျှ မရှိသောကြောင့် အချည်းနှီး ဖြစ်၏။ စုတိက္ခန္ဓာ၏ အခြားမဲ့၌ ပဋိသန္ဓေက္ခန္ဓာတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပွင့်ခြင်းသာ ရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'အန္တရာဘဝ၏...ပ... ငြင်းပယ်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ 'ဘဝ'ဟူသည် ရှိသည်ဖြစ်ခြင်း (ဖြစ်တည်မှု) တည်း။ အဘိဓမ္မာ ကထာဝတ္ထုကျမ်း၌ (ကထာဝတ္ထု ၅၀၅-၅၀၇) ငြင်းပယ်အပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'အန္တရေန' ဟူသော ဤစကားသည် အသို့နည်းဟူမူ - 'အန္တရေန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ တစ်ပါးသောအပြား (ဝိကပ္ပ) မှ တစ်ပါးသော အပြားအခြားကို ပြဆိုခြင်းသည် 'အန္တရေန' ဟူသော စကားတည်း။ အန္တရာဘဝကို ပြဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ၊ ထိုကဲ့သို့သော အန္တရာဘဝကို မရနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အကြင်အရပ်၌ ဝိပါက်ဝိညာဉ်၏ အကြောင်းရှိ၏၊ ထိုအရပ်၌ ထိုဝိညာဉ်၏ မှီရာဖြစ်သော ဝတ္ထုရုပ်နှင့် တကွဖြစ်ဖက် ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ရှိ၏။ မိမိ၏ မှီရာဝတ္ထုနှင့်တကွ ဝိညာဉ်သည် ဖြစ်ပေါ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဝိညာဉ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌ အရပ်ဝေးကွာခြင်းမရှိဟု သိအပ်၏။ 'ဤလောက၌လည်းမဟုတ်၊ တစ်ပါးသောလောက၌လည်းမဟုတ်' ဟူသော ဟောကြားချက်နှစ်ပါးမှ တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် 'နှစ်ဦးလုံး၌လည်းမဟုတ်' ဟု ဆိုရာ၌ ထိုနှစ်ပါးလုံး၌လည်း မဖြစ်သည်သာလျှင်တည်းဟု ဆိုလိုသည်။ 'အန္တရေန' ဟူသည် သို့မဟုတ် 'ဝိနာ' (ကင်း၍) ဟူသော စကားနှင့် အနက်တူသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤလောက၌လည်း မဟုတ်၊ တစ်ပါးသော လောက၌လည်း မဟုတ်၊ နှစ်ပါးလုံး ကင်း၍လည်း မရှိဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ Āharīti chinnavasena gaṇhi. Tenāha ‘‘kaṇṭhanāḷaṃ chindī’’ti. Pariggaṇhantoti sammasanto. Parinibbuto dīgharattaṃ vipassanāyaṃ yuttapayuttabhāvato. ‘‘Anupavajjaṃ channena bhikkhunā satthaṃ āharita’’nti, kathesīti asekkhakāle byākaraṇaṃ viya katvā kathesi. 'ယူဆောင်၏' ဟူသည် ဖြတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ယူ၏။ ထို့ကြောင့် 'လည်ချောင်းပြွန်ကို ဖြတ်၏' ဟု ဆိုသည်။ 'သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျက်' ဟူသည် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း (သမ္မသန) ပြုလျက်။ ကာလရှည်မြင့်စွာ ဝိပဿနာ၌ အဖန်ဖန် ယှဉ်စပ်အားထုတ်ခဲ့သောကြောင့် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးကုန်၏ (ပရိနိဗ္ဗူတ ဖြစ်၏)။ 'အပြစ်မရှိသောအားဖြင့် ဆန္နရဟန်းသည် လက်နက်ကို ဆောင်ယူအပ်၏' ဟု ပြောကြားရာ၌ အသေက္ခ (ရဟန္တာ) ဖြစ်သော အခါ၌ ဗျာကရုဏ်းအဖြေကို ပေးသကဲ့သို့ ပြု၍ ဟောတော်မူ၏။ Imināti ‘‘upavajjakulānī’’ti iminā vacanena. Theroti sāriputtatthero. Evanti evaṃ pubbakālesu saṃsaṭṭhavihārī hutvā ṭhito pacchā arahattaṃ pāpuṇissatīti āsaṅkanto pucchati. Sesaṃ uttānameva. 'ဤစကားဖြင့်' ဟူသည် 'ဥပဝဇ္ဇကုလ (အပြစ်တင်ထိုက်သော ဆွေမျိုးအိမ်ထောင်စုများ)' ဟူသော ဤစကားဖြင့်တည်း။ 'မထေရ်' ဟူသည် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်တည်း။ 'ဤသို့' ဟူသည် ရှေးအခါ၌ ရှုပ်ထွေးစွာ နေထိုင်သူ (သံသဋ္ဌဝိဟာရီ) ဖြစ်၍ တည်လျက် နောက်ပိုင်း၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လိမ့်မည်လောဟု သံသယရှိသဖြင့် မေးမြန်း၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ထင်ရှားလှပြီ။ Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဆန္နသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 5-6. Puṇṇasuttādivaṇṇanā ၅-၆. ပုဏ္ဏသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် 88-89. Tanti cakkhurūpadvayaṃ. Tenāha ‘‘cakkhuñceva rūpañcā’’ti. Nandisamudayāti nandiyā samudayataṇhāya sesakāraṇehi nandiyā samuditi samodhānaṃ nandisamudayo, tasmā nandisamudayā. Tenāha ‘‘taṇhāya samodhānenā’’ti. Pañcakkhandhasaṅkhātassa dukkhassa samodhānena samuditi pavattiyevāti saha samudayena dukkhassa dassitattā ‘‘vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’ti vuttaṃ. Nirodhūpāyena saddhiṃ nirodhassa dassitattā ‘‘vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’ti. Pucchānusandhiādīsu aññataro na hotīti āha – ‘‘pāṭiyekko anusandhī’’ti. ၈၈-၈၉. 'ထိုအရာ' ဟူသည် စက္ခုနှင့် ရူပ နှစ်ပါးတည်း။ ထို့ကြောင့် 'မျက်စိနှင့်တကွ ရူပါရုံကိုလည်း' ဟု ဆိုသည်။ 'နန္ဒီသမုဒယကြောင့်' ဟူသည် နန္ဒီ (နှစ်သက်မှု) မည်သော သမုဒယတဏှာနှင့် ကြွင်းသောအကြောင်းတို့ကြောင့် နန္ဒီ၏ စုပေါင်းဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် နန္ဒီသမုဒယမည်၏၊ ထိုနန္ဒီသမုဒယကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'တဏှာ၏ စုပေါင်းမိခြင်းကြောင့်' ဟု ဆိုသည်။ ပဉ္စက္ခန္ဓာဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခ၏ စုပေါင်းဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်ပွားခြင်းသည်သာ ဖြစ်၏ဟု သမုဒယနှင့်တကွ ဒုက္ခကို ပြသအပ်သောကြောင့် 'ဝဋ်ကို ထိပ်တိုင်သို့ ရောက်စေ၍' ဟု ဆိုသည်။ နိရောဓ၏ အကြောင်းဥပါယ် (မဂ်) နှင့်တကွ နိရောဓ (ချုပ်ငြိမ်းမှု) ကို ပြသအပ်သောကြောင့် 'ဝိဝဋ်ကို ထိပ်တိုင်သို့ ရောက်စေ၍' ဟု ဆိုသည်။ မေးခွန်း၏ အနုသန္ဓေစသည်တို့တွင် တစ်ခုခု မဟုတ်သောကြောင့် 'သီးခြား အနုသန္ဓေဖြစ်၏' ဟု ဆိုသည်။ Caṇḍāti kodhanā. Duṭṭhāti dosavantoti attho. Kibbisāti pāpā. Kakkhaḷāti dāruṇā. Ghaṭikamuggarenāti ekasmiṃ pakkhe ghaṭikaṃ dassetvā katena rassadaṇḍena. Sattānaṃ sasanato satthaṃ, tato eva jīvitassa haraṇato hārakañcāti satthahārakaṃ. Indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damanato. Paññā ‘‘damo’’ti vuttā kilesavisevitānaṃ damanato vūpasamanato. Uposathakammaṃ ‘‘damo’’ti [Pg.298] vuttaṃ kāyadvārādīhi uppajjanakaasamassa damanato. Khanti ‘‘damo’’ti veditabbā akkhantiyā damanato vūpasamanato. Tenāha ‘‘upasamoti tasseva vevacana’’nti. 'ကြမ်းတမ်းကုန်၏' ဟူသည် အမျက်ဒေါသ ကြီးကုန်၏။ 'ပြစ်မှားတတ်ကုန်၏' ဟူသည် ဒေါသရှိကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ 'ညစ်ညူးကုန်၏' ဟူသည် ယုတ်မာသော ပါပရှိကုန်၏။ 'ခက်ထန်ကုန်၏' ဟူသည် ပြင်းထန်ကြမ်းကြုတ်ကုန်၏။ 'ဂှဋိကတုတ်ဖြင့်' ဟူသည် တစ်ဖက်၌ ထိပ်ဖျားလုံးကို ပြသ၍ ပြုလုပ်ထားသော တုတ်တို (မုဆိုးတုတ်တို) ဖြင့်။ သတ္တဝါတို့ကို ပိုင်းဖြတ် နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် လက်နက် (သတ္ထ) မည်၏၊ ထိုလက်နက်ဖြင့်ပင် အသက်ကို ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် အသက်ကို ဆောင်ယူတတ်သော လက်နက် (သတ္ထဟာရက) မည်၏။ ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်းကို စိတ်လျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို ဆုံးမခြင်းကြောင့် 'ဒမ' (ဆုံးမခြင်း) ဟု ဆိုသည်။ ပညာကို ကိလေသာတောတို့ကို ဆုံးမငြိမ်းအေးစေခြင်းကြောင့် 'ဒမ' (ဆုံးမခြင်း) ဟု ဆိုသည်။ ဥပုသ်စောင့်တည်ခြင်း အမှုကို ကိုယ်တံခါးစသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော မငြိမ်းချမ်းမှုကို ဆုံးမခြင်းကြောင့် 'ဒမ' (ဆုံးမခြင်း) ဟု ဆိုသည်။ သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) ကို သည်းမခံနိုင်ခြင်းကို ဆုံးမငြိမ်းအေးစေခြင်းကြောင့် 'ဒမ' ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဥပသမ (ငြိမ်းအေးခြင်း) ဟူသည် ထိုဒမ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်စကား) ပေတည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Etthāti sunāparantajanapade. Ete dveti ayaṃ puṇṇatthero tassa kaniṭṭhoti ete dve bhātaro. Āhacca aṭṭhāsi uḷāraṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā. Satta sīhanāde naditvāti mammacchedakānampi akkosaparibhāsānaṃ khamane santosābhāvadīpanaṃ, pāṇippahārassa, leḍḍuppahārassa, daṇḍappahārassa, satthappahārassa, jīvitavoropanassa, khamane santosābhāvadīpanañcāti evaṃ satta sīhanāde naditvā. Catūsu ṭhānesu vasitattā pāḷiyaṃ vasanaṭṭhānaṃ anuddesikaṃ katvā ‘‘sunāparantasmiṃ janapade viharati’’icceva vuttaṃ. 'ဤနေရာ၌' ဟူသည် သုနာပရန္တတိုင်း၌။ 'ဤနှစ်ယောက်တို့သည်' ဟူသည် ဤအရှင်ပုဏ္ဏမထေရ်နှင့် သူ၏ညီငယ်ဖြစ်သော ဤညီနောင်နှစ်ယောက်တို့တည်း။ 'တိုက်ရိုက်ထိတွေ့ တည်ရှိ၏' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားကို အာရုံပြု၍ ကြီးမြတ်သော ပီတိကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ရပ်တည်တော်မူ၏။ 'ခြင်္သေ့မင်း၏ ဟောက်သံကဲ့သို့သော ရဲရင့်သောစကား (သီဟနာဒ) ခုနစ်ပါးကို မြွက်ဆိုတော်မူပြီးလျှင်' ဟူသည် - နှလုံးသားကို ဖြတ်တောက်ဘိသကဲ့သို့ ဆဲရေးကဲ့ရဲ့ခြင်းတို့ကို သည်းခံရာ၌ ဝမ်းမြောက်မှု မရှိခြင်းကို ပြဆိုခြင်းလည်းကောင်း၊ လက်ဝါးဖြင့် ရိုက်ပုတ်ခြင်း၊ ခဲဖြင့် ပစ်ပေါက်ခြင်း, တုတ်ဖြင့် ရိုက်ခြင်း, လက်နက်ဖြင့် ခုတ်ခြင်း, အသက်မှ ချွေခြင်းတို့ကို သည်းခံရာ၌ ဝမ်းမြောက်မှု မရှိခြင်းကို ပြဆိုခြင်းလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ရဲရင့်သော စကားခုနစ်ပါးကို မြွက်ဆိုတော်မူ၍။ ဌာနလေးခုတို့၌ နေထိုင်တော်မူခဲ့သောကြောင့် ပါဠိတော်၌ နေထိုင်ရာအရပ်ကို သီးခြားညွှန်ပြခြင်းမပြုဘဲ 'သုနာပရန္တတိုင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏' ဟုသာ မိန့်တော်မူသည်။ Catūsu ṭhānesūti abbuhatthapabbate, samuddagirivihāre, mātulagirimhi, makuḷakārāmavihāreti imesu catūsu ṭhānesu. Tanti caṅkamaṃ āruyha koci bhikkhu caṅkamituṃ samattho natthi mahatā samuddaparissayena bhāvanāmanasikārassa anabhisambhuṇanato. Uppātikanti uppātakaraṃ mahāsaṅkhobhaṃ uṭṭhapetvā. Sammukheti anilapadese. Paṭivedesunti pavedesuṃ. 'ဌာနလေးခုတို့၌' ဟူသည် အဗ္ဗုဟတ္ထတောင်၊ သမုဒ္ဒဂိရိကျောင်း၊ မာတုလတောင်နှင့် မကုဠကာရာမကျောင်းတည်းဟူသော ဤဌာနလေးခုတို့၌တည်း။ 'ထိုစင်္ကြံကို' ဟူသည် စင်္ကြံသို့တက်၍ မည်သည့်ရဟန်းမျှ စင်္ကြံမလျှောက်နိုင်ပေ၊ ကြီးမားသော သမုဒ္ဒရာလှိုင်းတံပိုးအသံ ဘေးအန္တရာယ်ကြောင့် ဘာဝနာနှလုံးသွင်းခြင်းကို မတတ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'ဥပ္ပါတိက' ဟူသည် ဘေးဥပါဒ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော ကြီးစွာသော လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍။ 'မျက်မှောက်၌' ဟူသည် လေမဲ့ရာအရပ်၌။ 'လျှောက်ထားကုန်၏' ဟူသည် ကြားသိစေကုန်၏။ Āraddhakālato paṭṭhāyāti maṇḍalamāḷassa kātuṃ pathavīmitakālato pabhuti. Saccabandhena pañcasatāni paripūretuṃ ‘‘ekūnapañcasatāna’’nti vuttaṃ. Gandhakuṭinti jetavanamahāvihāre mahāgandhakuṭiṃ. 'အားထုတ်အပ်သော အချိန်မှစ၍' ဟူသည် မဏ္ဍလမာဠ (သန္နိပါတသာလာ - စည်းဝေးရာဇရပ်) ကို ဆောက်လုပ်ရန် မြေတိုင်းသော အချိန်မှစ၍။ သစ္စဗန္ဓရဟန်းနှင့်တကွ ငါးရာပြည့်စေရန် 'လေးရာ့ကိုးဆယ့်ကိုးပါးသော' ဟု ဆိုသည်။ 'ဂန္ဓကုဋိကို' ဟူသည် ဇေတဝန်မဟာဝਿਹါရကျောင်းရှိ မဟာဂန္ဓကုဋိတိုက်ကို။ Saccabandhanāmoti saccabandhe pabbate ciranivāsitāya ‘‘saccabandho’’tveva laddhanāmo. Arahattaṃ pāpuṇīti pañcābhiññāparivāraṃ arahattaṃ adhigacchi. Tenāha ‘‘maggenevassa abhiññā āgatā’’ti. 'သစ္စဗန္ဓအမည်ရှိသူ' ဟူသည် သစ္စဗန္ဓတောင်၌ ကာလကြာမြင့်စွာ နေထိုင်ခဲ့သောကြောင့် 'သစ္စဗန္ဓ' ဟူ၍သာ အမည်ရရှိသူတည်း။ 'အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏' ဟူသည် အဘိညာဉ်ငါးပါးနှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရရှိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'မဂ်ဖြင့်ပင်လျှင် သူ၏အဘိညာဉ်သည် ရောက်လာ၏' ဟု ဆိုသည်။ Tasmiṃ sannipatitā mahājanā keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. Tatthāpi keci tevijjā, keci chaḷabhiññā, keci paṭisambhidappattā ahesuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mahājanassa bandhanamokkho jāto’’ti. Ye pana tattha saraṇagamanapañcasīladasasīlasamādānena laddhānuggahā, tesaṃ devatānañca vasena ‘‘mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosī’’ti vuttaṃ. ထိုအရပ်၌ စည်းဝေးကုန်သော လူအများတို့တွင် အချို့သည် သောတာပန်၊ အချို့သည် သကဒါဂါမ်၊ အချို့သည် အနာဂါမ်၊ အချို့သည် ရဟန္တာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန္တာတို့တွင်လည်း အချို့သည် တေဝိဇ္ဇ (ဝိဇ္ဇာသုံးပါးရ)၊ အချို့သည် ဆဠဘိည (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရ)၊ အချို့သည် ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ (ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးသို့ ရောက်သူ) ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုအရာကို ရည်ညွှန်း၍ 'လူအများတို့၏ အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ဆိုသည်။ အကြင်သူတို့သည် ထိုအရပ်၌ သရဏဂုံ၊ ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလ ဆောက်တည်ခြင်းဖြင့် အနုဂ္ဂဟ (ချီးမြှောက်မှု) ကို ရရှိကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့နှင့် နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'ကြီးစွာသော ဗုဒ္ဓကောလာဟလ ဖြစ်ပွားခဲ့၏' ဟု ဆိုသည်။ Aruṇaṃ [Pg.299] pana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi devatānuggahatthañceva kulānudayāya ca. Apāyamagge otārito ‘‘koci lokassa sajitā atthi, tassa vasena pavattisaṃhārā honti, tenevāyaṃ pajā sanāthā hoti, taṃ yuñjati ca tasmiṃ tasmiṃ kamme’’ti micchāgāhehi. Paricaritabbaṃ yāci ‘‘ettha mayā ciraṃ vasitabba’’nti. နတ်ဗြဟ္မာတို့အား ချီးမြှောက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အမျိုးကောင်းသားတို့အား သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း အရုဏ်တက်ချိန်ကို မဟာဂန္ဓကုဋိ၌သာလျှင် ဖြစ်စေတော်မူ၏။ 'လောကကို ဖန်ဆင်းရှင် တစ်စုံတစ်ယောက် ရှိ၏၊ ထိုဖန်ဆင်းရှင်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပျက်မှုတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထိုကြောင့်သာ ဤသတ္တဝါအပေါင်းသည် ကိုးကွယ်ရာရှိ၏၊ ထိုဖန်ဆင်းရှင်သည် ကံအမျိုးမျိုး၌ စေခိုင်းအပ်၏' ဟူသော မိစ္ဆာအယူဝါဒများဖြင့် အပါယ်လမ်းသို့ ကျရောက်စေအပ်၏။ 'ဤနေရာ၌ ငါသည် ကာလကြာမြင့်စွာ နေထိုင်အပ်၏' ဟု ပူဇော်လုပ်ကျွေးရန် တောင်းပန်၏။ Chaṭṭhanti bāhiyasuttaṃ. Taṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā. ဆဋ္ဌမသုတ်သည် ဗာဟိယသုတ် ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်သည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထင်ရှားလှပြီ။ Puṇṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပုဏ္ဏသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။ 7-8. Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā ၇-၈. ပထမဧဇာသုတ္တအစရှိသော သုတ်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ။ 90-91. Ejati chaḷārammaṇanimittaṃ kampatīti ejā. Tenāha ‘‘calanaṭṭhenā’’ti. Ābādhanaṭṭhena pīḷanaṭṭhena. Anto dosanaṭṭhenāti antocitte eva padussanaṭṭhena. Nikantanaṭṭhenāti chindanaṭṭhena. Heṭṭhā gahitamevāti heṭṭhā maññitasamugghātasāruppasutte āgatameva. Vuttanayameva maññitasamugghātasutte. ၉၀-၉၁. အာရုံခြောက်ပါး၏ နိမိတ်ကြောင့် တုန်လှုပ်တတ်သောကြောင့် ဧဇာ မည်၏။ ထို့ကြောင့် (ကျမ်းပြုအရှင်သည်) "တုန်လှုပ်ခြင်းအနက်ဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်ဖြင့် ဟူသည် နှိပ်စက်ခြင်းအနက်ဖြင့်။ "အတွင်း၌ ပြစ်မှားခြင်းအနက်ဖြင့်" ဟူသည် စိတ်၏အတွင်း၌သာလျှင် ပြစ်မှားခြင်းအနက်ဖြင့်။ "ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်ဖြင့်" ဟူသည် ဖြတ်တောက်ခြင်းအနက်ဖြင့်။ "အောက်၌ ယူအပ်ပြီးသည်သာတည်း" ဟူသည် အောက်၌ မညိတသမုဂ္ဃါတသာရုပ္ပသုတ်တွင် လာရှိပြီးသည်သာတည်း။ မညိတသမုဂ္ဃါတသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင်တည်း။ Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမဧဇာသုတ္တအစရှိသော သုတ်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။ 9-10. Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā ၉-၁၀. ပထမဒွယသုတ္တအစရှိသော သုတ်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ။ 92-93. Dvayanti dukaṃ. Pāḷiyaṃ āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘dve dve koṭṭhāse’’ti. Evametanti evaṃ aniccādibhāvena etaṃ cakkhurūpañcāti dvayaṃ. Calatīti anavaṭṭhānena pacalati. Byathatīti jarāya maraṇena ca pavedhati. Hetu ceva uppattinimittattā. Sahagatīti sahappavatti, tāya gahetabbattā ‘‘saṅgatī’’ti phasso vutto. Esa nayo sesapadadvayepi. Yasmā ca saṃgacchamānadhammavimuttā saṅgati nāma natthi, tathā sannipātasamavāyā, tesaṃ vasena nibbatto phasso tathā vuccatīti. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi. ၉၂-၉၃. "ဒွယ" ဟူသည် အစုံ (နှစ်ခုအစု) တည်း။ ပါဠိ၌ ထပ်ဆင့်ဆိုခြင်း (အာမေဍိတ) ကို ကျေစေခြင်းဖြင့် ညွှန်းဆိုပြခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "နှစ်ခု နှစ်ခုသော အစုအပုံတို့ကို" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဧဝမေတံ" ဟူသည် ဤသို့ အနိစ္စအစရှိသော အပြားအားဖြင့် ဤမျက်စိနှင့် ရူပါရုံတည်းဟူသော နှစ်ပါးအစု (ဒွယ) ကို (ဆိုလိုသည်။) "စလတိ" ဟူသည် တည်တံ့မှုမရှိခြင်းကြောင့် လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်၏။ "ဗျထတိ" ဟူသည် အိုခြင်းနှင့် သေခြင်းကြောင့် တုန်လှုပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ အကြောင်းနိမိတ် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဟေတု" မည်၏။ "သဟဂတိ" ဟူသည် အတူတကွ ဖြစ်ပွားခြင်းတည်း၊ ထိုအတူတကွ ဖြစ်ပွားခြင်းဖြင့် သိအပ် (ယူအပ်) သောကြောင့် "သံဂတိ (ဆုံစည်းခြင်း)" ဟု ဖဿကို ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု (အစုံ) တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့်လည်း ဆုံစည်းလျက်ရှိသော တရားတို့မှ ကင်းလွတ်သော ဆုံစည်းခြင်း (သံဂတိ) ဟူသည် မရှိ၊ ထို့ပြင် (အင်္ဂါရပ်တို့) စုပေါင်းညီညွတ်ခြင်းကြောင့် ထိုစုပေါင်းညီညွတ်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဖဿကို ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤအရာဖြင့်" အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ Vatthūti [Pg.300] cakkhu nissayapaccayādibhāvena. Ārammaṇanti rūpaṃ ārammaṇapaccayādibhāvena. Sahajātā tayo khandhā vedanādayo, te sahajātādipaccayabhāvena. Ayaṃ hetūti ayaṃ tividho hetū. Phassenātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yasmā rūpārammaṇe phasse attano phusanakiccaṃ karonte evaṃ vedanā anubhavanakiccaṃ, saññā sañjānanakiccaṃ karoti, tasmā ‘‘phassena phuṭṭhamevā’’tiādivuttameva atthaṃ idāni puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ ‘‘phuṭṭho’’tiādi vuttaṃ. Pañceva khandhā bhagavatā samatiṃsāya ākārehi vuttā. Kasmāti āha ‘‘katha’’ntiādi. Rukkhasākhāsu rukkhavohāro viya ekekadhammepi khandhavohāro hotiyeva. Tenāha bhagavā – ‘‘viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’ti (yama. khandhayamaka 2). "ဝတ္ထု" ဟူသည် နိဿယပစ္စည်းအစရှိသော အပြားအားဖြင့် စက္ခု (မျက်စိ) တည်း။ "အာရုံ" ဟူသည် အာရမ္မဏပစ္စည်းအစရှိသော အပြားအားဖြင့် ရူပါရုံတည်း။ "သဟဇာတ်" ဟူသည် ဝေဒနာအစရှိသော အတူတကွဖြစ်သော ခန္ဓာသုံးပါးတို့တည်း၊ ထိုခန္ဓာတို့သည် သဟဇာတပစ္စည်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။ "ဤအကြောင်း" ဟူသည် ဤသုံးပါးသော အကြောင်းတည်း။ "ဖဿေန" အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ်အနက်တည်း - အကြင်ကြောင့် ရူပါရုံ၌ ဖဿသည် မိမိ၏ တွေ့ထိခြင်းကိစ္စကို ပြုလတ်သော် ထို့အတူ ဝေဒနာသည် ခံစားခြင်းကိစ္စကိုလည်းကောင်း၊ သညာသည် မှတ်သားခြင်းကိစ္စကိုလည်းကောင်း ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် "ဖဿဖြင့် တွေ့ထိအပ်သည်သာလျှင်ဖြစ်သော" အစရှိသဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ယခုအခါ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "တွေ့ထိအပ်သော" အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ခန္ဓာငါးပါးတို့ကိုသာလျှင် သုံးဆယ်သော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ "အဘယ်သို့နည်း" အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သစ်ပင်၏ သစ်ကိုင်းတို့၌ သစ်ပင်ဟူသော ဝေါဟာရကို သုံးစွဲသကဲ့သို့ တစ်ပါးတည်းသော တရား၌လည်း ခန္ဓာဟူသော ဝေါဟာရသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "ဝိညာဉ်သည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာမည်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမဒွယသုတ္တအစရှိသော သုတ်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။ Channavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ဆန္နဝဂ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။ 10. Saḷavaggo ၁၀. သဠဝဂ် 1. Adantaaguttasuttavaṇṇanā ၁. အဒန္တအဂုတ္တသုတ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ။ 94. Adamitāti damaṃ nibbisevanabhāvaṃ anītā. Agopitāti satisaṅkhātāya vatiyā na rakkhitā. Apihitāti satikavāṭena na pihitā. Catūhipi padehi indriyānaṃ anāvaraṇamevāha. Adhikaṃ vahantīti adhivāhā, dukkhassa adhivāhā dukkhādhivāhā. Nirayesu uppajjanakaṃ nerayikaṃ. Ādi-saddena sesapāḷiṃ saṅgaṇhāti. ၉၄. "အဒမိတာ" ဟူသည် မဆုံးမခြင်းဖြစ်သော ကိလေသာကို မမှီဝဲခြင်းသို့ မရောက်စေအပ်ကုန်သော။ "အဂေါပိတာ" ဟူသည် သတိဟူသော ခြံစည်းရိုးဖြင့် မစောင့်ရှောက်အပ်ကုန်သော။ "အပိဟိတာ" ဟူသည် သတိဟူသော တံခါးရွက်ဖြင့် မပိတ်အပ်ကုန်သော။ ဤပုဒ်လေးခုတို့ဖြင့် အိန္ဒြေတို့ကို ပိတ်ဆို့မှုမရှိခြင်း (အကာအကွယ်မရှိခြင်း) ကိုသာလျှင် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အလွန်အကျွံ ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် "အဓိဝါဟ" မည်ကုန်၏၊ ဆင်းရဲခြင်းကို ဆောင်ယူတတ်ကုန်သောကြောင့် "ဒုက္ခာဓိဝါဟ" မည်ကုန်၏။ ငရဲတို့၌ ဖြစ်စေတတ်သော တရားသည် "နေရယိက" မည်၏။ "အစရှိသော" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ကြွင်းသော ပါဠိတော်ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ Saḷevāti cha-kārassa sa-kāro, ḷa-kāro padasandhikaro. Yatthāti nimittatthe bhummaṃ. Anavassutā atintāti rāgena atemitā. "သဠေဝ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဆ" အက္ခရာ၏ နေရာ၌ "သ" အက္ခရာ ဖြစ်လာပြီး၊ "ဠ" အက္ခရာသည် ပုဒ်ဆက်စပ်မှု (ပဒသန္ဓိ) ကို ပြုတတ်၏။ "ယတ္ထ" ဟူသည် အကြောင်း (နိမိတ်) အနက်၌ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ "အနဝဿုတာ" ဟူသည် မစိုစွတ်အပ်ကုန်သော၊ (ဆိုလိုသည်မှာ) ရာဂဖြင့် မစိုစွတ်စေအပ်ကုန်သော။ Assāditanti assādaṃ itaṃ upagataṃ. Tenāha ‘‘assādavanta’’nti. Sukhadukkhanti iṭṭhāniṭṭhaṃ. Anvayatīti anvayo, hetu. Phassoti anvayo etassāti phassanvayanti āha – ‘‘phassahetuka’’nti. ‘‘Aviruddha’’iti vibhattilopena niddeso. "အဿာဒိတံ" ဟူသည် သာယာခြင်း (အဿာဒ) သို့ ရောက်ရှိအပ်သော။ ထို့ကြောင့် "သာယာဖွယ်ရှိသော" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သုခဒုက္ခံ" ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) နှင့် အလိုမရှိအပ်သော အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ) တည်း။ အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့် "အနွယ" မည်၏၊ (ဆိုလိုသည်မှာ) အကြောင်းတည်း။ ဖဿသည် ဤတရား၏ အကြောင်း (အနွယ) ဖြစ်သောကြောင့် "ဖဿာနွယ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဖဿလျှင် အကြောင်းရှိသော" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "အဝိရုဒ္ဓ" ဟူသည် ဝိဘတ်ကျေခြင်းဖြင့် ညွှန်းဆိုပြခြင်းတည်း။ Papañcasaññāti [Pg.301] taṇhādisamadhūpasaṃhatasaññā. Tenāha ‘‘kilesasaññāya papañcasaññā nāma hutvā’’ti. Papañcasaññā etesaṃ atthīti papañcasaññā, itarītarā narā. Papañcayantāti saṃsāre papañcaṃ cirāyanaṃ karontā. Saññinoti gehassitasaññāya saññāvanto. Manomayaṃ vitakkanti kevalaṃ manasā sambhāvitaṃ micchāvitakkaṃ. Irīyatīti iriyaṃ paṭipattiṃ irīyati paṭipajjati. "ပပဉ္စသညာ" ဟူသည် တဏှာအစရှိသည်တို့နှင့်တကွ ဖုံးလွှမ်းစုစည်းအပ်သော သညာတည်း။ ထို့ကြောင့် "ကိလေသာသညာကြောင့် ပပဉ္စသညာ မည်သည်ဖြစ်၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပပဉ္စသညာသည် ထိုသူတို့အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "ပပဉ္စသညာရှိသောသူတို့" ဟူသည် အရပ်ရပ်သော လူတို့တည်း။ "ပပဉ္စယန္တာ" ဟူသည် သံသရာ၌ ကြန့်ကြာခြင်း (ပပဉ္စ) ကို ပြုတတ်ကုန်သော။ "သညိနော" ဟူသည် အိမ်၌မှီသော သညာဖြင့် သညာရှိကုန်သော။ "မနောမယံ ဝိတက္ကံ" ဟူသည် စိတ်သက်သက်ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော မိစ္ဆာဝိတက်တည်း။ "ဣရီယတိ" ဟူသည် အကျင့် (ပဋိပတ်) ကို ကျင့်ဆောင်၏။ Suṭṭhu bhāvitoti suṭṭhubhāvaṃ subhāvanaṃ ito bhāvitabhāvito. Phuṭṭhassa cittanti tena yathāvuttaphassena phuṭṭhaṃ assa cittaṃ. Na vikampate kvacīti kismiñci iṭṭhāniṭṭhārammaṇe na kampati. Pāragāti pāragāmino bhavatha. "သုဋ္ဌု ဘာဝိတော" ဟူသည် ကောင်းစွာပွားများခြင်းသို့ ရောက်ရှိ၍ အထပ်ထပ်ပွားများအပ်သော။ "ဖုဋ္ဌဿ စိတ္တံ" ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဖဿဖြင့် တွေ့ထိအပ်သော သူ၏ စိတ်တည်း။ "န ဝိကမ္ပတေ ကွစိ" ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံ၌ မတုန်လှုပ်။ "ပါရဂါ" ဟူသည် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်သူတို့ ဖြစ်ကြကုန်လော့။ Adantaaguttasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အဒန္တအဂုတ္တသုတ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။ 2. Mālukyaputtasuttavaṇṇanā ၂. မာလုကျပုတ္တသုတ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ။ 95. Apasādetīti tajjeti. Ussādetīti ukkaṃseti. Ayaṃ kira thero mālukyaputto. Pamajjitvāti yonisomanasikārassa ananuyujjanena pamajjitvā. ၉၅. "အပသာဒေတိ" ဟူသည် ကြိမ်းမောင်းနှိမ်ချ၏။ "ဥဿာဒေတိ" ဟူသည် ချီးမြှောက်မြှောက်ပင့်၏။ ဤမထေရ်သည်ကား မာလုကျပုတ္တမထေရ် ဖြစ်သတတ်။ "ပမဇ္ဇိတွာ" ဟူသည် နှလုံးသွင်းမှန်ခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ကို အဖန်တလဲလဲ မပြုခြင်းဖြင့် မေ့လျော့၍။ Yatrāti paccattaṃ vacanālaṅkāre. Nāmāti asambhāvane apasādanapakkhe, ussādanapakkhe pana sambhāvane. Kiṃ jātanti kiṃ tena mahallakabhāvena jātanti mahallakabhāvaṃ tiṇāyapi amaññamāno vadati. Tenāha ‘‘yadi…pe… anuggaṇhanto’’ti. Anuggaṇhantoti acintento. Mādisānaṃ bhagavato ovādo upakārāvahoti etarahi ovādañca pasaṃsanto. "ယတြ" ဟူသည် ကိုယ်တိုင် (ပစ္စတ္တ) သို့မဟုတ် စကားတန်ဆာ (ဝစနာလင်္ကာရ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "နာမ" ဟူသည် နှိမ်ချသောဖက်၌ မဖြစ်နိုင်ခြင်း (အသမ္ဘာဝန) အနက်၌ဖြစ်၍၊ ချီးမြှောက်သောဖက်၌မူ ဖြစ်နိုင်ခြင်း (သမ္ဘာဝန) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ကိံ ဇာတံ" ဟူသည် ထိုကြီးရင့်သောအဖြစ် (အိုမင်းသောအဖြစ်) ဖြင့် အဘယ်အကျိုးထူး ရှိအံ့နည်းဟု ကြီးရင့်သောအဖြစ်ကို မြက်ပင်မျှပင် အရေးမထားဘဲ မိန့်ဆို၏။ ထို့ကြောင့် "ယဒိ...ပ... အနုဂ္ဂဏှန္တော" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "အနုဂ္ဂဏှန္တော" ဟူသည် (မိမိ၏အိုမင်းမှုကို) မတွေးတောဘဲ။ ငါကဲ့သို့သော သူတို့အား မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမသည် အကျိုးကျေးဇူးကို ဆောင်နိုင်၏ဟု ယခုအခါ၌ အဆုံးအမဩဝါဒကိုလည်း ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ ‘‘Adiṭṭhā adiṭṭhapubbā’’tiādinā parikappavasena vuttanidassanaṃ ‘‘yathā etesu chandādayo na honti, evamitaresupi pariññātesū’’ti nayapaṭipajjanatthaṃ, tesampi imehi samānetabbattā. Tena vuttaṃ ‘‘supinakūpamā kāmā’’ti (ma. ni. 1.234; 2.46; pāci. 417; cūḷava. 65). "မမြင်ဖူးကုန်သော၊ ရှေး၌ မမြင်ဖူးကုန်သော" အစရှိသဖြင့် ကြံဆချက်အားဖြင့် ဆိုအပ်သော ဥပမာသာဓကသည် "ဤအရာတို့၌ လိုချင်တပ်မက်ခြင်း (ဆန္ဒ) အစရှိသည်တို့သည် မဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အခြားသော ပိုင်းခြားသိအပ်သော အာရုံတို့၌လည်း မဖြစ်ကုန်" ဟူသော နည်းလမ်းကို ရရှိစေရန် ဖြစ်၏၊ ထိုအာရုံတို့ကိုလည်း ဤအရာတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ကာမတို့သည် အိပ်မက်နှင့် တူကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ Cakkhuviññāṇena diṭṭhe diṭṭhamattanti cakkhuviññāṇassa rūpāyatanaṃ yattako gahaṇākāro, tattakaṃ. Kittakaṃ pamāṇanti attasaṃvediyaṃ parassa na [Pg.302] disitabbaṃ, kappanāmattaṃ rūpaṃ. Tenāha ‘‘cakkhuviññāṇaṃ hī’’tiādi. Rūpeti rūpāyatane. Rūpamattamevāti nīlādibhedaṃ rūpāyatanamattaṃ, na nīlādi. Visesanivattanattho hi ayaṃ matta-saddo. Yadi evaṃ, eva-kāro kimatthiyo? Cakkhuviññāṇañhi rūpāyatane labbhamānampi nīlādivisesaṃ ‘‘idaṃ nīlaṃ nāma, idaṃ pītaṃ nāmā’’ti na gaṇhāti. Kuto niccāniccādisabhāvatthanti saṃhitassapi nivattanatthaṃ evakāraggahaṇaṃ. Tenāha ‘‘na niccādisabhāva’’nti. Sesaviññāṇehipīti javanaviññāṇehipi. "စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်အပ်သော အာရုံ၌ မြင်ကာမျှ (ဒိဋ္ဌမတ္တ)" ဟူသည် စက္ခုဝိညာဉ်၏ ရူပါရုံကို သိမြင်ကြောင်းဖြစ်သော အခြင်းအရာ အတိုင်းအတာပမာဏအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်မျှ အတိုင်းအတာပမာဏနည်းဟူမူ မိမိကိုယ်တိုင်သာ ခံစားသိရှိအပ်သော၊ အခြားသူတို့အား မပြသအပ်သော၊ စိတ်ကူးကြံဆမှုမျှသာဖြစ်သော ရုပ်တည်း။ ထို့ကြောင့် "စက္ခုဝိညာဉ်သည်ကား" အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ရူပေ" ဟူသည် ရူပါရုံ၌ ဖြစ်၏။ "ရူပမတ္တမေဝ" ဟူသည် ညိုသောအရောင် အစရှိသော အပြားရှိသော ရူပါရုံမျှသာတည်း၊ ညိုသောအရောင် အစရှိသည်တို့ မဟုတ်။ ဤ "မတ္တ" သဒ္ဒါသည် ထူးခြားချက်ကို ပယ်မြစ်ခြင်းအကျိုး ရှိ၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ၊ "ဧဝ" သဒ္ဒါသည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း? စက္ခုဝိညာဉ်သည် ရူပါရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ညိုသောအရောင် အစရှိသော ထူးခြားချက်ကို "ဤသည်ကား ညိုသောအဆင်းမည်၏၊ ဤသည်ကား ဝါသောအဆင်းမည်၏" ဟု မယူတတ်။ အမြဲရှိခြင်း (နိစ္စ)၊ မမြဲခြင်း (အနိစ္စ) အစရှိသော သဘောအနက်တို့ကိုကား အဘယ်မှာ ယူနိုင်အံ့နည်း၊ ထို့ကြောင့် ထိုယူခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော သဘောကိုလည်း ပယ်မြစ်ခြင်းငှာ "ဧဝ" သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "နိစ္စအစရှိသော သဘောမဟုတ်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ကြွင်းသော ဝိညာဉ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း" ဟူသည် ဇောဝိညာဉ်တို့ဖြင့်လည်း ဖြစ်၏။ Diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ rūpāyatanassa dassananti katvā. Tenāha ‘‘rūpe rūpavijānana’’nti. Cakkhuviññāṇamattamevāti yattakaṃ cakkhuviññāṇaṃ rūpāyatane gahaṇamattaṃ, taṃmattameva me sabbaṃ cittaṃ bhavissatīti attho. ‘‘Rāgādirahenā’’ti vā pāṭho. Diṭṭhaṃ nāma padatthato cakkhuviññāṇena diṭṭhaṃ rūpaṃ. Tatthevāti cakkhuviññāṇena diṭṭhamatte rūpe. Cittattayaṃ diṭṭhamattaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ viya rāgādivirahena pavattanato. Tenāha ‘‘yathā ta’’nti ādi. မြင်အပ်သောအရော (ဒိဋ္ဌ) မည်သည် စက္ခုဝိညာဉ်က ရူပါရုံကို မြင်ခြင်းကို ပြု၍ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ရူပေ ရူပဝိဇာနနံ' (ရူပါရုံ၌ ရူပါရုံကို သိခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'စက္ခုဝိညာဏမတ္တမေဝ' (စက္ခုဝိညာဉ်မျှသာ) ဟူသည် ရူပါရုံ၌ စက္ခုဝိညာဉ်၏ သိကာမျှရှိသရွေ့ ထိုသိကာမျှသာ ငါ၏ စိတ်အားလုံး ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ရာဂါဒိရဟေန' (ရာဂစသည်တို့မှ ကင်းခြင်းဖြင့်) ဟုလည်း စာဌ်ရှိ၏။ 'ဒိဋ္ဌ' မည်သည် ပုဒ်အနက်အရ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်အပ်သော ရူပါရုံ ဖြစ်သည်။ 'တတ္ထေဝ' ဟူသည် စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်ကာမျှဖြစ်သော ထိုရူပါရုံ၌ပင် ဖြစ်သည်။ စိတ်သုံးပါးသည် စက္ခုဝိညာဉ်ကဲ့သို့ ရာဂစသည်တို့မှ ကင်း၍ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌမတ္တ' (မြင်ကာမျှ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ယထာ တံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ Manodvārāvajjanena viññātārammaṇaṃ viññātanti adhippetaṃ rāgādivirahena viññeyyato. Tenāha ‘‘yathā āvajjanenā’’tiādi. မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းဖြင့် သိအပ်သော အာရုံကို ရာဂစသည်တို့မှ ကင်း၍ သိအပ်သောကြောင့် 'ဝိညာတ' (သိအပ်သောအရာ) ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ယထာ အာဝဇ္ဇနေန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ Tadāti tasmiṃ kāle, na tato paṭṭhāyāti ayamettha atthoti dasseti. ‘‘Diṭṭhamatta’’ntiādinā yesaṃ rāgādīnaṃ nivattanaṃ adhippetaṃ, te ‘‘tenā’’ti ettha ta-saddena paccāmasīyantīti ‘‘tena rāgena vā ratto’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti visaye bhummaṃ, visayabhāvo ca visayinā sambandhavasena icchitabboti vuttaṃ ‘‘paṭibaddho’’tiādi. 'တဒါ' ဟူသည် 'ထိုအခါ၌' ဟု ဆိုလိုသည်၊ 'ထိုအခါမှ စ၍' မဟုတ်ဟု ဤနေရာ၌ အနက်ကို ပြ၏။ 'ဒိဋ္ဌမတ္တံ' စသည်ဖြင့် အကြင်ရာဂစသည်တို့ကို တားမြစ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်အပ်၏၊ ထိုရာဂစသည်တို့ကို 'တေန' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'တ' သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'တေန ရာဂေန ဝါ ရတ္တော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'တတ္ထ' ဟူသည် အာရုံ၌ တည်သော ဘုမ္မဝိဘတ် ဖြစ်၏။ အာရုံ၏ အဖြစ်ကိုလည်း အာရုံရှိသောတရား (ဝိသယီ) နှင့် ပတ်သက်သော အစွမ်းဖြင့် အလိုရှိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပဋိဗဒ္ဓေါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ Satīti rūpassa yathāsabhāvasallakkhaṇā sati muṭṭhā piyanimittamanasikārena anuppajjanato na dissati nappavattati. Ajjhosāti ajjhosāya. Gilitvā pariniṭṭhapetvā attaniyakaraṇena. 'သတိ' ဟူသည် ရူပါရုံ၏ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မှတ်သားတတ်သော သတိသည် သာယာဖွယ်နိမိတ်ကို နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် မဖြစ်ပေါ်သဖြင့် ကွယ်ပျောက်နေ၏၊ မဖြစ်ပေါ်ပေ။ 'အဇ္ဈောသာ' ဟူသည် သက်ဝင် စွဲလမ်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မျိုချ၍ မိမိဥစ္စာအဖြစ် ပြုလုပ်ပြီးလျှင် သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်းဖြင့် (ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်)။ Abhijjhā ca vihesā cāti karaṇatthe paccattavacananti āha – ‘‘abhijjhāya ca vihesāya cā’’ti. Atthavasena vibhattipariṇāmoti āha – ‘‘abhijjhāvihesāhī’’ti. Ācinantassāti vaḍḍhentassa. Paṭissatoti patissato sabbattha satiyā yutto. Sevato cāpīti ettha ca-saddo api-saddo ca nipātamattanti ‘‘sevantassa’’icceva attho vutto. 'အဘိဇ္ဈာ စ ဝိဟေသာ စ' ဟူသည် အနက်အားဖြင့် ကရုဏတ္ထ (အကြောင်းအနက်) ၌ ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ဖြစ်သည်ဟု ပြလို၍ 'အဘိဇ္ဈာယ စ ဝိဟေသာယ စ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အနက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြလို၍ 'အဘိဇ္ဈာဝိဟေသေဟိ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အာစိနန္တဿ' ဟူသည် တိုးပွားစေသူ၏။ 'ပဋိဿတော' ဟူသည် သတိရှိသူ၊ ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ သတိနှင့် ယှဉ်သူ။ 'သေဝတော စာပိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'စ' သဒ္ဒါနှင့် 'အပိ' သဒ္ဒါတို့သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'သေဝန္တဿ' (မှီဝဲသူ၏) ဟူ၍သာ အနက်ကို မိန့်တော်မူသည်။ Mālukyaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. မာလုကျပုတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 3. Parihānasuttavaṇṇanā ၃. ပရိဟာနသုတ်အဖွင့် 96. Parihānasabhāvanti [Pg.303] anavajjadhammehi parihāyanasabhāvaṃ. Abhibhavitānīti abhibhūtāni nibbisevanabhāvākārena. Sarasaṅkappāti tasmiṃ tasmiṃ visaye anavaṭṭhitabhāvena saṅkappā. Saṃyojaniyāti saṃyojetabbā. Saṃyojanānañhi punappunaṃ uppattiyā okāsaṃ dento kilesajātaṃ adhivāseti nāma. Kileso eva kilesajātaṃ. Ārammaṇaṃ pana citte karonto adhivāseti nāma. Chandarāgappahānena na pajahati ārammaṇaṃ, kilesaṃ pana anuppattidhammatāpādanena eva. Abhibhavitaṃ āyatananti kathitaṃ adhivāsanādinā. ‘‘Kathañca, bhikkhave, parihānadhammo hotī’’ti dhammaṃ pucchitvā taṃ vibhajantena bhagavatā ‘‘tañce bhikkhu adhivāsetī’’tiādinā puggalena puggalādhiṭṭhānena dhammo dassito. ၉၆. 'ပရိဟာနသဘာဝံ' ဟူသည် အပြစ်မရှိသော ကုသိုလ်တရားတို့မှ ဆုတ်ယုတ်တတ်သော သဘောရှိသည်ကို (ဆိုလိုသည်။) 'အဘိဘဝိတာနိ' ဟူသည် မမှီဝဲခြင်း အခြင်းအရာဖြင့် လွှမ်းမိုးအပ်ကုန်သော။ 'သရသၚ်္ကပ္ပါ' ဟူသည် ထိုထိုအာရုံ၌ မတည်ငြိမ်သော သဘောအားဖြင့် ကြံစည်ခြင်းတို့တည်း။ 'သံယောဇနိယာ' ဟူသည် သံယောဇဉ်ဖြစ်စေအပ်သော။ သံယောဇဉ်တို့၏ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအား အခွင့်ပေးသောသူသည် ကိလေသာအစုကို လက်ခံသည် (လက်ခံသည်းခံသည်) မည်၏။ ကိလေသာသည်ပင် ကိလေသာအစု မည်၏။ အာရုံကို စိတ်၌ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် လက်ခံသည် မည်၏။ ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့် အာရုံကို ပယ်သည်မဟုတ်၊ ကိလေသာကိုမူ နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သဘောသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့်သာ ပယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ လွှမ်းမိုးအပ်သော အာယတနကို သည်းခံခြင်းစသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ 'ရဟန်းတို့၊ အဘယ်သို့လျှင် ဆုတ်ယုတ်သော သဘောရှိသူ ဖြစ်သနည်း' ဟု တရားကို မေးမြန်း၍၊ ထိုတရားကို ဝေဖန်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'ထိုအာရုံကို ရဟန်းသည် လက်ခံသည်းခံငြားအံ့' စသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် တရားကို ပြတော်မူသည်။ Parihānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပရိဟာနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 4. Pamādavihārīsuttavaṇṇanā ၄. ပမာဒဝိဟာရီသုတ်အဖွင့် 97. Na pidahitvā cakkhundriyaṃ na pidahitvā sañchāditvā ṭhitassa. Byāsiñcatīti kilesehi visesena āsiñcati. Kilesatintanti kilesehi avassutaṃ. Dubbalapīti taruṇā na balappattā. Balavapīti ubbegā pharaṇappattā ca pīti. Darathappassaddhīti kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi. Na uppajjanti paccayaparamparāya asiddhattā. ‘‘Kathañca, bhikkhave, pamādavihārī hotī’’tiādinā puggalaṃ pucchitvā ‘‘pāmojjaṃ na hoti, pāmojjaṃ jāyatī’’tiādinā ca, dhammena ‘‘pamādavihārī appamādavihārī’’ti ca puggalo dassito. ၉၇. 'န ပိဒဟိတွာ' ဟူသည် စက္ခုန္ဒြေကို မပိတ်ဆို့ဘဲ မဖုံးလွှမ်းဘဲ တည်နေသောသူအား (ဆိုလိုသည်။) 'ဗျာသိဉ္စတိ' ဟူသည် ကိလေသာတို့ဖြင့် ထူးခြားစွာ သွန်းလောင်းအပ်၏။ 'ကိလေသတိန္တံ' ဟူသည် ကိလေသာတို့ဖြင့် ယိုစီး စိုစွတ်အပ်သော။ 'ဒုဗ္ဗလပီတိ' ဟူသည် နုနယ်သော၊ အားအစွမ်းသို့ မရောက်သေးသော ပီတိ။ 'ဗလဝပီတိ' ဟူသည် ဥဗ္ဗေဂါပီတိနှင့် ဖရဏာပီတိသို့ ရောက်သော ပီတိ။ 'ဒရထပဿဒ္ဓိ' ဟူသည် ကိုယ်စိတ်တို့၏ ပူပန်ခြင်းကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သော အမှတ်လက္ခဏာရှိသော ပဿဒ္ဓိ။ 'န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ' ဟူသည် အကြောင်းအစဉ်အားဖြင့် မပြီးမြောက်သောကြောင့် မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ 'ရဟန်းတို့၊ အဘယ်သို့လျှင် မေ့လျော့စွာ နေလေ့ရှိသူ ဖြစ်သနည်း' စသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို မေးမြန်း၍၊ 'ဝမ်းမြောက်ခြင်း မဖြစ်ပေါ်၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်၏' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားအားဖြင့် 'မေ့လျော့စွာ နေလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၊ မမေ့မလျော့ဘဲ နေလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်' ဟု ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြတော်မူသည်။ Pamādavihārīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပမာဒဝိဟာရီသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 5. Saṃvarasuttavaṇṇanā ၅. သံဝရသုတ်အဖွင့် 98. Idanti ‘‘kathañca, bhikkhave, asaṃvaro’’ti? Idaṃ vacanaṃ. Pahātabbadhammakkhānavasenāti pahātabbadhammasseva kathanaṃ vuttaṃ. ‘‘Kathañca, bhikkhave, asaṃvaro [Pg.304] hotī’’ti dhammaṃ pucchitvā ‘‘santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā’’tiādinā dhammova vibhatto. ၉၈. 'ဣဒံ' ဟူသည် 'ရဟန်းတို့၊ စောင့်စည်းမှုမရှိခြင်း (အသံဝရ) ဟူသည် အဘယ်နည်း' ဟူသော ဤစကားကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဟာတဗ္ဗဓမ္မက္ခာနဝသေန' ဟူသည် ပယ်အပ်သော တရားတို့ကိုသာ ဟောကြားခြင်း စွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ရဟန်းတို့၊ အဘယ်သို့လျှင် စောင့်စည်းမှုမရှိသူ ဖြစ်သနည်း' ဟု တရားကို မေးမြန်း၍ 'ရဟန်းတို့၊ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ရူပါရုံတို့သည် ရှိကုန်၏' စသည်ဖြင့် တရားကိုသာလျှင် ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူသည်။ Saṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သံဝရသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 6. Samādhisuttavaṇṇanā ၆. သမာဓိသုတ်အဖွင့် 99. Cittekaggatāyāti samathavasena cittekaggatāya. Parihāyamāneti tassa alābhena parihāyamāne. Kammaṭṭhānanti vipassanākammaṭṭhānaṃ, samathameva vā. ၉၉. 'စိတ္တေကဂ္ဂတာယ' ဟူသည် သမထစွမ်းအားဖြင့် စိတ်၏ တည်ငြိမ်ခြင်း (တည်ကြည်ခြင်း) ဖြင့်။ 'ပရိဟာယမာနေ' ဟူသည် ထိုသမာဓိကို မရခြင်းကြောင့် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးလတ်သော်။ 'ကမ္မဋ္ဌာနံ' ဟူသည် ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း သို့မဟုတ် သမထကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ 7. Paṭisallānasuttavaṇṇanā ၇. ပဋိသလ္လာနသုတ်အဖွင့် 100. Kammaṭṭhānanti samathavipassanākammaṭṭhānaṃ. ၁၀၀. 'ကမ္မဋ္ဌာနံ' ဟူသည် သမထဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းကို (ဆိုလိုသည်)။ 8-9. Paṭhamanatumhākaṃsuttādivaṇṇanā ၈-၉. ပထမနတုမှာကံသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 101-102. Upamaṃ parivāretvāti upamaṃ pariharitvā. Suddhikavasenāti upamāya vinā kevalameva. ၁၀၁-၁၀၂. 'ဥပမံ ပရိဝါရေတွာ' ဟူသည် ဥပမာကို ရှောင်ကြဉ်၍ (မသုံးဘဲ)။ 'သုဒ္ဓိကဝသေန' ဟူသည် ဥပမာမပါဘဲ သက်သက်မျှသာ ဖြစ်သော စွမ်းအားဖြင့်။ 10. Udakasuttavaṇṇanā ၁၀. ဥဒကသုတ်အဖွင့် 103. Udakoti tassa nāmaṃ. Vedaṃ ñāṇaṃ. Sabbaṃ jitavāti sabbaji. Avakhatanti nikhataṃ. Ucchādanadhammoti ucchādetabbasabhāvo. Parimaddanadhammoti parimadditabbasabhāvo. Parihatoti pariharito. Odanakummāsūpacayucchādanaparimaddanapadehīti vattabbaṃ. Ucchādanaṃ vā parimaddanamattamevāti katvā na gahitaṃ. ၁၀၃. 'ဥဒက' ဟူသည် ထိုသူ၏ အမည်တည်း။ 'ဝေဒံ' ဟူသည် ဉာဏ်ကို (ဆိုလိုသည်။) 'သဗ္ဗံ ဇိတဝါ' ဟူသည် အလုံးစုံကို အောင်ပြီးသူ (သဗ္ဗဇိ)။ 'အဝခတံ' ဟူသည် မြှုပ်နှံအပ်သော။ 'ဥစ္ဆာဒနဓမ္မော' ဟူသည် တိုက်ချွတ်ပွတ်တိုက်အပ်သော သဘောရှိသော။ 'ပရိမဒ္ဒနဓမ္မော' ဟူသည် နှိပ်နယ်အပ်သော သဘောရှိသော။ 'ပရိဟတော' ဟူသည် (အဝတ်တန်ဆာတို့ဖြင့်) လွှမ်းခြုံအပ်သော။ 'ဩဒနကုမ္မာသူပစယုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနပဒေဟိ' (ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ဖြင့် တိုးပွားခြင်း၊ တိုက်ချွတ်ခြင်း၊ နှိပ်နယ်ခြင်းတို့ဖြင့်) ဟု ဆိုထိုက်၏။ ပွတ်တိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် နှိပ်နယ်ခြင်းမျှသာ ပြုသောကြောင့် (ထိုပုဒ်တို့ကို) မယူအပ်ပေ။ Udakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဥဒကသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ Saḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. သဠဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ Dutiyo paṇṇāsako. Dutiyo paṇṇāsako. 11. Yogakkhemivaggo ၁၁. ယောဂက္ခေမိဝဂ် 1. Yogakkhemisuttavaṇṇanā ၁. ယောဂက္ခေမိသုတ်အဖွင့် 104. Catūhi [Pg.305] yogehīti kāmayogādīhi catūhi yogehi. Kheminoti khemavato kusalino. Kāraṇabhūtanti kattabbaupāyassa kāraṇabhūtaṃ. Pariyāyati pavattiṃ nivattiñca ñāpetīti pariyāyo, dhammo ca so pariyattidhammattā pariyāyo cāti dhammapariyāyo, taṃ dhammapariyāyaṃ. Yasmā pana so tassādhigamassa kāraṇaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammakāraṇa’’nti. Yuttinti samathavipassanādhammānīti vā catusaccadhammānīti vā. ‘‘Tasmā’’ti padaṃ uddharitvā – ‘‘kasmā’’ti kāraṇaṃ pucchanto ‘‘kiṃ akkhātattā, udāhu pahīnattā’’ti vibhajitvā pucchi. Yasmā pana chandarāgappahānaṃ yogakkhemibhāvassa kāraṇaṃ, na kathanaṃ, tasmā ‘‘pahīnattā’’tiādi vuttaṃ. ၁၀၄. 'စတူဟိ ယောဂေဟိ' ဟူသည် ကာမယောဂစသော ယောဂလေးပါးတို့ဖြင့်။ 'ခေမိနော' ဟူသည် ဘေးကင်းသော၊ ကုသိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသောသူ၏။ 'ကာရဏဘူတံ' ဟူသည် ပြုလုပ်အပ်သော ဥပါယ်တရား၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော။ ဖြစ်ခြင်း (ပဝတ္တိ) နှင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (နိဝတ္တိ) ကို သိစေတတ်သောကြောင့် 'ပရိယာယ' ဟု ခေါ်၏၊ ထိုတရားသည်လည်း ပရိယတ်တရားဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပရိယာယ်လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မပရိယာယ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုဓမ္မပရိယာယ်ကို။ အကြင်ကြောင့် ထိုတရားသည် ထို (ယောဂက္ခေမ) သို့ ရောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မကာရဏံ' (တရားတည်းဟူသော အကြောင်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ယုတ္တိံ' ဟူသည် သမထ ဝိပဿနာတရားတို့ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကိုသော်လည်းကောင်း (ဆိုလိုသည်။) 'တသ္မာ' ဟူသော ပုဒ်ကို ထုတ်နုတ်၍ 'ကသ္မာ' (အဘယ်ကြောင့်နည်း) ဟု အကြောင်းကို မေးမြန်းလျက် 'ဟောကြားအပ်သောကြောင့်လော၊ သို့မဟုတ် ပယ်အပ်သောကြောင့်လော' ဟု ခွဲခြား၍ မေးမြန်းတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းသည် ယောဂက္ခေမဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏၊ ဟောကြားရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် 'ပဟီနတ္တာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ Yogakkhemisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ယောဂက္ခေမိသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 2-10. Upādāyasuttādivaṇṇanā ၂-၁၀. ဥပါဒါယသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 105-113. Vedanāsukhadukkhanti vedanāsaṅkhātaṃ sukhañca dukkhañca kathitaṃ. ‘‘Ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti vuttattā vimuttisukhassa ca saḷāyatanadukkhassa ca kathitattā vivaṭṭasukhaṃ cettha kathitamevāti sakkā viññātuṃ. Kāmaṃ khandhiyavagge khandhavasena desanā āgatā, na āyatanavasena. Ettha pana vattabbaṃ atthajātaṃ khandhiyavagge vuttanayamevāti. ၁၀၅-၁၁၃. ဝေဒနာသုခဒုက္ခ ဆိုသည်ကား ဝေဒနာဟု ဆိုအပ်သော သုခနှင့် ဒုက္ခကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ”အဇ္ဈတ္တံ သုခံ ဒုက္ခံ“ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိမုတ္တိသုခနှင့် သဠာယတနဒုက္ခကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤနေရာ၌ ဝိဝဋ္ဋသုခ (နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာ) ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်သည်သာတည်းဟု သိအပ်၏။ အလိုရှိအပ်သော ခန္ဓဝဂ္ဂ၌ ခန္ဓာ၏အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာတော်သည် လာ၏၊ အာယတန၏အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်။ ဤနေရာ၌မူ ပြောဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်အစုသည် ခန္ဓဝဂ္ဂ၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ Upādāyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဥပါဒါယသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။ Yogakkhemivaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ယောဂက္ခေမိဝဂ်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။ 12. Lokakāmaguṇavaggo ၁၂. လောကကာမဂုဏဝဂ် 1-2. Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā ၁-၂. ပထမမာရပါသသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ 114-115. Āvasati ettha kilesamāroti āvāso. Kāmaguṇaajjhattikabāhirāni āyatanāni. Kilesamārassa āvāsaṃ gato [Pg.306] vasaṃ gato. Tividhassāti papañcasaññāsaṅkhātassa tividhassapi mārassa. Tato eva devaputtamārassapi vasaṃ gatoti sakkā viññātuṃ. ၁၁၄-၁၁၅. ဤ (တရား) ၌ ကိလေသာမာရ်သည် နေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ”အာဝါသ“ (နေရာ) မည်၏။ ကာမဂုဏ်နှင့် အဇ္ဈတ္တိက အာယတန၊ ဗာဟိရ အာယတနတို့ ဖြစ်သည်။ ကိလေသာမာရ်၏ နေရာသို့ ရောက်သည် (သို့မဟုတ်) အလိုသို့ ရောက်သည်။ ”Tividhassa“ (သုံးပါးသော) ဟူသည်မှာ ပပဉ္စသညာဟု ဆိုအပ်သော သုံးပါးသော မာရ်အားလည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဒေဝပုတ္တမာရ်၏ အလိုသို့လည်း ရောက်သည်ဟူ၍လည်းကောင်း သိနိုင်သည်။ Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမမာရပါသသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။ 3. Lokantagamanasuttavaṇṇanā ၃. လောကန္တဂမနသုတ်ဝဏ္ဏနာ 116. Lokiyanti ettha sattakāyabhūtagāmādīti loko, cakkavāḷo. Saṅkhāro pana lujjanapalujjanaṭṭhena loko. Antanti osānaṃ. Sabbaññutaññāṇena saṃsanditvāti sabbaññutaññāṇagatiyā samānetvā avirodhetvā. Thomessāmīti pasaṃsissāmi. ၁၁၆. ဤ၌ ”Lokiya“ ဟူသည် သတ္တလောက၊ ဩကာသလောက (ဘူတဂါမ စသည်) သည် လောက မည်၏၊ စကြာဝဠာ ဖြစ်၏။ သင်္ခါရသည်မူကား ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် လောကမည်၏။ ”Anta“ ဟူသည် အဆုံး (နိဂုံး) တည်း။ ”Sabbaññutaññāṇena saṃsanditvā“ ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် ညှိနှိုင်း၍ မဆန့်ကျင်စေဘဲ။ ”Thomessāmi“ ဟူသည် ချီးမွမ်းအံ့။ Evaṃsampattikanti evaṃsampajjanakaṃ evaṃpassitabbaṃ idaṃ mama ajjhesanaṃ. Tenāha ‘‘īdisanti attho’’ti. Jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti eva. Na hi padesaññāṇe ṭhito jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ. Pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti padasannidhānena ca ayamattho vibhāvetabbo. Passitabbameva passatīti dibbacakkhu-paññācakkhu-dhammacakkhu-buddhacakkhu-samantacakkhu-saṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa abhāvā passanto passati evāti attho. ”Evaṃsampattika“ ဟူသည် ဤသို့ ပြည့်စုံခြင်းရှိသော၊ ဤသို့ ရှုမြင်အပ်သော ငါ၏ တောင်းပန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ”ဤသို့ သဘောရှိ၏ဟူသည် အနက်တည်း“ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ”Jānaṃ jānāti“ (သိလျက် သိတော်မူ၏) ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် သိအပ်သောအရာကို ဧကန်သိတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပဒေသဉာဏ်၌ တည်သောသူသည် သိအပ်သမျှအားလုံးကို မသိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထူးကဲသော ညွှန်ပြချက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထူးမပြုဘဲ အကုန်အစင် ယူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ”Jānaṃ“ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဉေယျဓမ္မတရားအစုကို ယူအပ်သောကြောင့် ထိုဉေယျဓမ္မဟူသော အာရုံရှိသော သိခြင်းကိစ္စ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည်သာလျှင် အကြောင်းရင်း ဖြစ်ထိုက်ပေသည်။ ကျမ်းဂန်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ”Bhagavā“ ဟူသော ပုဒ်၏ အနီး၌ တည်ရှိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤအနက်ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ ”Passitabbameva passati“ (ရှုအပ်သည်ကိုသာ ရှုတော်မူ၏) ဟူသည် ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ပညာစက္ခု၊ ဓမ္မစက္ခု၊ ဗုဒ္ဓစက္ခု၊ သမန္တစက္ခုဟု ဆိုအပ်သော ဉာဏ်မျက်စိတို့ဖြင့် ရှုအပ်သည်ကိုသာ ဧကန်ရှုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ်ပါက ”Jānaṃ jānāti“ ဟူသည် အခြားသော ကာမရူပပရိညာဝါဒီ ဖောက်ပြန်သော အယူရှိသူတို့သည် သိကြသော်လည်း ဖောက်ပြန်သော အစွမ်းဖြင့် သိကြကုန်သကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့ သိတော်မူသည်မဟုတ်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝိပ္ပလ္လာသ) ကို ပယ်အပ်ပြီးသောကြောင့် သိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ဧကန်သိတော်မူ၏၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် ရှုခြင်းမရှိသောကြောင့် မြင်တော်မူသည်ဖြစ်၍ ဧကန်မြင်တော်မူ၏ ဟူသည် အနက်တည်း။ Dassanapariṇāyakaṭṭhenāti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti sādheti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanatopi dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto, paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā vā bodhipakkhiyā, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ patto adhigatoti dhammabhūto. ‘‘Brahmā’’vuccati seṭṭhaṭṭhena maggañāṇaṃ, tena uppannattā lokassa [Pg.307] ca taduppādanato tañca sayambhūñāṇena pattoti brahmabhūto. Catusaccadhammaṃ vadatīti vattā. Ciraṃ saccapaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthaṃ nīharitvāti dukkhādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī. Punappunaṃ yācāpento bhāriyaṃ karonto garuṃ karoti nāma, tathā duviññeyyaṃ katvā kathentopi. ”Dassanapariṇāyakaṭṭhena“ (ရှုမြင်ခြင်းသို့ လမ်းညွှန်သော အနက်အားဖြင့်) ဟူသည် မျက်စိသည် သတ္တဝါတို့၏ မြင်ခြင်းအကျိုးငှာ ရှေးရှုဆောင်ယူတတ် သက်ရောက်စေတတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လောက၏ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မြင်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့်လည်း ရှုမြင်ခြင်းကိစ္စသို့ လမ်းညွှန်သော အနက်အားဖြင့် ”စက္ခုဘူတ“ (မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်တော်မူသောမြတ်စွာဘုရား) မည်၏။ သို့မဟုတ် ပညာစက္ခုနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် ပညာစက္ခုသို့ ရောက်တော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ”စက္ခုဘူတ“ မည်၏။ ”Ñāṇabhūta“ (ဉာဏ်တော်သဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော) ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဓမ္မဟူသည် ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ဖြင့် ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကအား ထိုတရားတို့ကို ဖြစ်စေတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော တရားကို ရောက်တော်မူအပ် ရရှိတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ”ဓမ္မဘူတ“ မည်၏။ မြတ်သော အနက်အားဖြင့် မဂ်ဉာဏ်ကို ”ဗြဟ္မာ“ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကအား ထိုမဂ်ဉာဏ်ကို ဖြစ်စေတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမဂ်ဉာဏ်ကို သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် ရောက်တော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ”ဗြဟ္မဘူတ“ မည်၏။ သစ္စာလေးပါးတရားကို ဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် ”ဝတ္တာ“ မည်၏။ ကြာမြင့်စွာ သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် ဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် ”ပဝတ္တာ“ မည်၏။ ”Atthaṃ nīharitvā“ ဟူသည် ဒုက္ခစသည်တို့၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်၍ (ပြတော်မူလျက်)။ သို့မဟုတ် ပရမတ်နိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်ယူတော်မူတတ်သောသူ။ သတ္တဝါတို့အား အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတော်မူတတ်သောကြောင့် ”အမတဿ ဒါတာ“ (အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ပေးတော်မူတတ်သောသူ) မည်၏။ ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အစိုးရသော သဘောရှိသောကြောင့် ”ဓမ္မသာမီ“ (တရားမင်း) မည်၏။ အဖန်ဖန် တောင်းပန်စေလျက် လေးလံအောင် ပြုသောသူသည် လေးစားအောင် ပြုသည်မည်၏၊ ထို့အတူ သိနိုင်ခဲအောင် ပြု၍ ဟောတော်မူသော်လည်း ထိုသို့ပင် ဖြစ်၏။ Cakkhunā vijjamānena lokasaññī hoti, na tasmiṃ asati. Na hi ajjhattikāyatanavirahena lokasamaññā atthi. Tenāha ‘‘cakkhuñhi loko’’tiādi. Appahīnadiṭṭhīti asamūhatasakkāyadiṭṭhiko ghanavinibbhogaṃ kātuṃ asakkonto samudāyaṃ viya avayavaṃ ‘‘loko’’ti sañjānāti ceva maññati ca. Tathāti iminā ‘‘lokoti sañjānāti ceva maññati cā’’ti padattayaṃ ākaḍḍhati. Tassāti puthujjanassa, cakkavāḷalokassa vā. Cakkhādimeva hi sahokāsena ‘‘cakkavāḷo’’ti puthujjano sañjānāti. Gamanenāti padasā gamanena. Na sakkā tesaṃ anantattā. Lujjanaṭṭhenāti abhisaṅkhāralokavasena lokassa antaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tassa anto nāma nibbānaṃ. Taṃ pattuṃ sakkā sammāpaṭipattiyā pattabbattā. Cakkavāḷalokassa pana anto nāma, natthi tassa gamanena appattabbattā. ထင်ရှားရှိသော မျက်စိဖြင့် လောကဟု မှတ်သားခြင်းရှိ၏၊ ထိုမျက်စိ မရှိသော် လောကဟု မှတ်သားခြင်း မရှိ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဇ္ဈတ္တိကအာယတန ကင်းဆိတ်ခြင်းဖြင့် လောကဟူသော သမုတ်ချက် မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ”မျက်စိသည်သာလျှင် လောကတည်း“ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ”Appahīnadiṭṭhi“ (မပယ်အပ်သေးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ရှိသောသူ) ဟူသည် မပယ်အပ်သေးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ရှိသည်ဖြစ်၍ (အမှားကို) အစုလိုက် အခဲလိုက် အဖြစ်မှ ခွဲခြား၍ မရှုနိုင်သဖြင့် အစိတ်အပိုင်းကိုသာလျှင် အစုအပုံကဲ့သို့ ”လောက“ ဟူ၍ မှတ်သားလည်း မှတ်သား၏၊ စွဲလည်း စွဲလမ်း၏။ ”Tathā“ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ”လောကဟူ၍ မှတ်သားလည်း မှတ်သား၏၊ စွဲလည်း စွဲလမ်း၏“ ဟူသော ပုဒ်သုံးခုကို ဆွဲယူအပ်၏။ ”Tassā“ ဟူသည် ပုထုဇဉ်အား၊ သို့မဟုတ် စကြာဝဠာလောကအား။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပုထုဇဉ်သည် စက္ခုအစရှိသည်တို့ကိုသာလျှင် ဩကာသနှင့်တကွ ”စကြာဝဠာ“ ဟု မှတ်သားသောကြောင့်တည်း။ ”Gamanena“ ဟူသည် ခြေလှမ်းဖြင့် သွားခြင်းဖြင့်။ ထိုစကြာဝဠာတို့၏ အတိုင်းအရှည်မရှိသောကြောင့် (ခြေလှမ်းဖြင့် သွားခြင်းဖြင့်) မရောက်နိုင်။ ”Lujjanaṭṭhena“ ဟူသည် အဘိသင်္ခါရလောက၏ အစွမ်းဖြင့် လောက၏ အဆုံးကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုလောက၏ အဆုံးမည်သည် နိဗ္ဗာန်တည်း။ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ကား သမ္မာပဋိပတ်ဖြင့် ရောက်အပ်သောကြောင့် ရောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ စကြာဝဠာလောက၏ အဆုံးမူကား မရှိ၊ ထိုစကြာဝဠာလောက၏ အဆုံးသို့ သွားခြင်းဖြင့် မရောက်အပ်သောကြောင့်တည်း။ Imehi padehīti imehi vākyavibhāgehi padehi. Tāni pana akkharasamudāyalakkhaṇānīti āha ‘‘akkharasampiṇḍanehī’’ti. Pāṭiyekkaakkharehīti tasmiṃ tasmiṃ pade paṭiniyatasannivesehi visuṃ visuṃ cittena gayhamānehi akkharehīti attho. ”Imehi padehi“ (ဤပုဒ်တို့ဖြင့်) ဟူသည် ဤဝါကျအစိတ်အဆန်းဖြစ်သော ပုဒ်တို့ဖြင့်။ ထိုပုဒ်တို့သည် အက္ခရာတို့ ပေါင်းစည်းခြင်း အမှတ်လက္ခဏာ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ”အက္ခရာတို့ စုပေါင်းခြင်းဖြင့်“ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ”Pāṭiyekkaakkharehi“ ဟူသည် ထိုထိုပုဒ်၌ သီးခြားတည်ရှိကုန်သော၊ တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ စိတ်ဖြင့် ယူအပ်ကုန်သော အက္ခရာတို့ဖြင့် ဟု အနက်တည်း။ Gamanaṭṭhena ‘‘paṇḍā’’ vuccati paññā, tāya ito gato pattoti paṇḍito, paññavā. Mahāpaññatā nāma paṭisambhidāvasena veditabbāti āha ‘‘mahante atthe’’tiādi. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ paṭhamavikappe, dutiyavikappe pana paccāmasananti āha ‘‘taṃ byākata’’nti. သိခြင်း (သွားခြင်း) အနက်အားဖြင့် ပညာကို ”ပဏ္ဍာ“ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုပညာဖြင့် ဤ (လောက) မှ သွားအပ်သော ရောက်အပ်သောကြောင့် ”ပဏ္ဍိတ“ (ပညာရှိ) မည်၏၊ ပညာရှိသောသူတည်း။ ကြီးမြတ်သော ပညာရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ပဋိသမ္ဘိဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ”ကြီးမြတ်သော အနက်တို့၌“ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ”Yathā taṃ“ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ”taṃ“ ဟူသည် ပထမနည်း၌ နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ ဒုတိယနည်း၌မူကား ပြန်လည်ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ”ထိုဖြေဆိုအပ်သော“ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ Lokantagamanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. လောကန္တဂမနသုတ်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။ 4. Kāmaguṇasuttavaṇṇanā ၄. ကာမဂုဏသုတ်ဝဏ္ဏနာ 117. Cetasoti [Pg.308] karaṇe sāmivacanaṃ. Cittena saṃphusanaṃ nāma anubhavoti āha ‘‘cittena anubhūtapubbā’’ti. Ututtayānurūpatāvasena pāsādattayaṃ, taṃ vasena tividhanāṭakabhedo. Manorammatāmattena kāmaguṇaṃ katvā dassitaṃ, na kāmavasena. Na hi abhinikkhamanato uddhaṃ bodhisattassa kāmavitakkā bhūtapubbā. Tenāha māro pāpimā – ၁၁၇. ”Cetaso“ ဟူသည် ကရဏကာရက၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ စိတ်ဖြင့် ထိတွေ့ခြင်းမည်သည် ခံစားခြင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ”စိတ်ဖြင့် ရှေး၌ ခံစားဖူးကုန်သော“ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဥတုသုံးပါးနှင့် လျော်ညီစွာ ပြာသာဒ်သုံးဆောင် ရှိ၏၊ ထိုပြာသာဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော ကချေသည် အမျိုးအစားတို့ ကွဲပြားခြင်း ရှိ၏။ စိတ်မွေ့လျော်ဖွယ်မျှဖြင့်သာ ကာမဂုဏ်ကို ပြု၍ ပြတော်မူအပ်၏၊ ကာမတဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တောထွက်တော်မူသည်မှ နောက်၌ လောင်းတော်အား ကာမဝိတက်တို့သည် ရှေး၌ မဖြစ်ဖူးကုန်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ယုတ်မာသော မာရ်နတ်သည် ဤသို့ ဆို၏ - ‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ; Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448); ”မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်နောက်သို့ ခြေတော်တစ်လှမ်းချင်း ခြေရာမကွာ ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး လိုက်ပါခဲ့ပါသော်လည်း သတိရှိတော်မူသော ဘုရားရှင်၏ ချို့ယွင်းချက် (အခွင့်ကောင်း) ကို မရရှိခဲ့ပါ“ ဟု ဖြစ်၏။ Metteyyo nāmātiādi anāgatārammaṇadassanamattaṃ, na bodhisattassa evaṃ uppajjatīti. Attā piyāyitabbarūpo etassāti attarūpo, uttarapade purimapadalopenāti ‘‘attano hitakāmajātikenā’’ti attho vutto. Attarūpenāti vā pītisomanassehi gahitasabhāvena tuṭṭhapahaṭṭhena udaggudaggena. Appamādoti appamajjanaṃ kusaladhammesu akhaṇḍakāritāti āha ‘‘sātaccakiriyā’’ti. Avossaggoti cittassa kāmaguṇesu avossajjanaṃ pakkhandituṃ appadānaṃ. Purimo vikappo kusalānaṃ dhammānaṃ karaṇavasena dassito, pacchimo akusalānaṃ akaraṇavasena. Dve dhammāti appamādo satīti dve dhammā. Appamādo sati ca tathā pavattā cattāro kusaladhammakkhandhā veditabbā. Kattabbāti pavattetabbā. “မေတ္တေယျော နာမ” စသည်ကား အနာဂတ်အာရုံကို မြင်ရုံမျှသာဖြစ်၏၊ ဘုရားလောင်းအား ဤသို့ စိတ်မဖြစ်ပေါ်တုံ။ မိမိအား ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော သဘောရှိသော ကိုယ် (အတ္တ) သည် ထိုသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “အတ္တရူပ” မည်၏၊ နောက်ပုဒ်၌ ရှေ့ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် “မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသော သဘောရှိသူ” ဟု အနက်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် “အတ္တရူပေန” ဟူသည် ပီတိ သောမနဿတို့ဖြင့် သိမ်းပိုက်အပ်သော သဘောရှိသဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ လွန်စွာ ရွှင်လန်းတက်ကြွခြင်းဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်)။ “အပ္ပမာဒေါ” ဟူသည် ကုသိုလ်တရားတို့၌ မမေ့မလျော့ဘဲ မပြတ်မလပ် ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “အမြဲမပြတ် ပြုလုပ်ခြင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အဝေါဿဂ္ဂေါ” ဟူသည် စိတ်ကို ကာမဂုဏ်တို့၌ မစွန့်လွှတ်ခြင်း၊ သက်ဝင်ရန် ခွင့်မပြုခြင်းတည်း။ ရှေ့ဝိကပ် (အနက်ဖွင့်နည်း) သည် ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြသအပ်၏၊ နောက်ဝိကပ်သည် အကုသိုလ်တရားတို့ကို မပြုလုပ်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြသအပ်၏။ “ဒွေ ဓမ္မာ” ဟူသည် အပ္ပမာဒနှင့် သတိ ဟူသော တရားနှစ်ပါးတို့တည်း။ အပ္ပမာဒနှင့် သတိတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ ဖြစ်ပွားသော ကုသိုလ်ဓမ္မက္ခန္ဓာ လေးပါးတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ “ကတဗ္ဗာ” ဟူသည် ဖြစ်ပွားစေအပ်ကုန်၏။ Tasmiṃ āyataneti tasmiṃ nibbānasaññite kāraṇe paṭivedhe. Taṃ kāraṇanti channaṃ āyatanānaṃ kāraṇaṃ. Saḷāyatanaṃ nirujjhati etthāti saḷāyatananirodho vuccati nibbānaṃ. Tenāha ‘‘nibbānaṃ. Taṃ sandhāyā’’tiādi. Nibbānasminti nibbānamhi. “တသ္မိံ အာယတနေ” ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ဟု သမုတ်အပ်သော ထိုထိုးထွင်းသိမြင်ရာ အကြောင်းတရား၌။ “တံ ကာရဏံ” ဟူသည် အာယတနခြောက်ပါးတို့၏ အကြောင်းတည်း။ ဤတရား၌ သဠာယတနတို့ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သဠာယတနနိရောဓကို နိဗ္ဗာန်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “နိဗ္ဗာန်။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ရည်ညွှန်း၍” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “နိဗ္ဗာနသ္မိံ” ဟူသည် နိဗ္ဗာန်၌ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ Kāmaguṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ကာမဂုဏ်သုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 5-6. Sakkapañhasuttādivaṇṇanā ၅-၆. သက္ကပဥှသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 118-119. Diṭṭheti paccakkhabhūte. Dhammeti upādānakkhandhadhamme. Tattha hi attāti bhavati saññā diṭṭhi cāti attabhāvasaññā. Tenāha – ‘‘diṭṭheva [Pg.309] dhammeti imasmiṃyeva attabhāve’’ti. ‘‘Tannissita’’nti ettha taṃ-saddena heṭṭhā abhinandanādipariyāyena vuttā taṇhā paccāmaṭṭhāti āha – ‘‘taṇhānissita’’nti. Taṃ upādānaṃ etassāti tadupādānaṃ. Tenāha – ‘‘taṃgahaṇa’’ntiādi. Taṇhupādānasaṅkhātaṃ gahaṇaṃ etassāti taṃgahaṇaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva pañcame vuttanayattā. ၁၁၈-၁၁၉. “ဒိဋ္ဌေ” ဟူသည် မျက်မှောက်ဖြစ်သော။ “ဓမ္မေ” ဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတရားတို့၌။ ထိုဥပါဒါနက္ခန္ဓာတရားတို့၌ “အတ္တ” ဟူ၍ သညာနှင့် ဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် အတ္တဘောသညာ ဟု ဆိုရသည်။ ထို့ကြောင့် “ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဟူသည် ဤအတ္တဘော၌သာလျှင်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “တန္နိဿိတံ” ဟူရာ၌ ဤနေရာ၌ “တံ” ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အောက်၌ အဘိနန္ဒန စသော ပရိယာယ်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော တဏှာကို ပြန်၍ သုံးသပ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “တဏှာကို မှီသော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတဏှာသည် ဤသူ၏ ဥပါဒါန် (စွဲလမ်းခြင်း) ဖြစ်သောကြောင့် “တဒုပါဒါနံ” မည်၏။ ထို့ကြောင့် “တံဂဟဏံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ တဏှာဥပါဒါန်ဟု ဆိုအပ်သော စွဲလမ်းခြင်းသည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “တံဂဟဏံ” မည်၏။ ဆဋ္ဌမသုတ်သည် ငါးခုမြောက်သုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ထင်ရှားလှ၏။ Sakkapañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. သက္ကပဥှသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 7. Sāriputtasaddhivihārikasuttavaṇṇanā ၇. သာရိပုတ္တသဒ္ဓိဝိဟာရိကသုတ်အဖွင့် 120. Ghaṭessatīti pubbenāparaṃ ghaṭitaṃ sambandhaṃ karissati. Vicchedanti brahmacariyassa virodhipaccayasamuppattiyā ucchedaṃ. ၁၂၀. “ဃဋေဿတိ” ဟူသည် ရှေ့နောက် ဆက်စပ်မှုအစဉ်ကို စပ်ယှဉ်စေလတ္တံ့ (ပြုလတ္တံ့)။ “ဝိစ္ဆေဒံ” ဟူသည် မြတ်သော အကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတရားတို့ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် ပြတ်တောက်သွားခြင်းကို (ဆိုလိုသည်)။ 8. Rāhulovādasuttavaṇṇanā ၈. ရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့် 121. Ye dhammā sammadeva bhāvitā bahulīkatā vimuttiyā arahattassa sacchikiriyāya saṃvattanti, te saddhādayo sambhārā vimuttiparipācaniyāti adhippetā. Paripācentīti paripākaṃ pariṇāmaṃ gamenti. Dhammāti kāraṇabhūtā dhammā. Visuddhikāraṇavasenāti visuddhikāraṇatāvasena, sā pana saddhindriyādīnaṃ kāraṇato visuddhi. Yathā nāma jātisampannassa khattiyakumārassa vipakkhavigamena pakkhasaṅgahena pavattiṭṭhānasampattiyā ca parisuddhi hoti, evamevaṃ daṭṭhabbāti dassento ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha. ၁၂၁. အကြင်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် လွတ်မြောက်မှု အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်ကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဓါအစရှိသော အဆောက်အဦတရားတို့ကို လွတ်မြောက်မှုကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော “ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယ” တရားတို့ဟူ၍ ရည်ရွယ်အပ်၏။ “ပရိပါစေန္တိ” ဟူသည် ရင့်ကျက်ခြင်း၊ အသွင်ပြောင်းလဲခြင်းသို့ ရောက်စေကုန်၏။ “ဓမ္မာ” ဟူသည် အကြောင်းရင်းဖြစ်သော တရားတို့တည်း။ “ဝိသုဒ္ဓိကာရဏဝသေန” ဟူသည် စင်ကြယ်ကြောင်း အဖြစ်၏ စွမ်းအားဖြင့်၊ ထိုစင်ကြယ်ခြင်းသည်ကား သဒ္ဓိန္ဒြေအစရှိသည်တို့၏ အကြောင်းကြောင့် စင်ကြယ်ခြင်းတည်း။ အမျိုးဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံသော မင်းသားအား ရန်သူတို့ ကင်းစင်ခြင်း၊ အခြံအရံတို့ကို သိမ်းသွင်းခြင်းနှင့် စိုးစံရာဌာန ပြည့်စုံခြင်းတို့ကြောင့် စင်ကြယ်ခြင်းသည် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ရှုမြင်အပ်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် “ဝုတ္တံ ဟေတံ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ Assaddhādayopi puggalā saddhādīnaṃ yāvadeva parihānāya honti, saddhādayo pāripūriyāva, tathā pasādaniyasuttantādipaccavekkhaṇā, pasādaniyasuttantā nāma sampasādanīyasuttādayo. Sammappadhāneti sammappadhānasuttante. Satipaṭṭhāneti cattāro satipaṭṭhāne. Jhānavimokkheti jhānāni ceva vimokkhe ca uddissa pavattasuttante. Gambhīrañāṇacariyeti khandhāyatanadhātupaṭiccasamuppādapaṭisaṃyuttasuttante. မယုံကြည်သူ အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း သဒ္ဓါအစရှိသည်တို့ ဆုတ်ယုတ်ရန်သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ သဒ္ဓါစသည်တို့ကား ပြည့်စုံရန်သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့အတူ ပသာဒနီယသုတ္တန် စသည်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်းသည်လည်း (ပြည့်စုံရန် ဖြစ်၏)၊ ပသာဒနီယသုတ္တန် ဟူသည် သမ္ပသာဒနီယသုတ် စသည်တို့တည်း။ “သမ္မပ္ပဓာနေ” ဟူသည် သမ္မပ္ပဓာနသုတ္တန်၌။ “သတိပဋ္ဌာနေ” ဟူသည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့၌။ “ဈာနဝိမောက္ခေ” ဟူသည် ဈာန်တို့နှင့် ဝိမောက္ခတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောကြားအပ်သော သုတ္တန်၌။ “ဂမ္ဘီရဉာဏစရိယေ” ဟူသည် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်သော သုတ္တန်၌။ Kalyāṇamittatādayoti kalyāṇamittatā sīlasaṃvaro abhisallekhakathā vīriyārambho nibbedhikapaññāti ime kalyāṇamittādayo pañca dhammā, ye ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādinā udāne [Pg.310] (udā. 31) kathitā. Lokaṃ volokentassāti āyasmato rāhulassa tāsañca devatānaṃ indriyaparipākaṃ passantassa. Tato yena andhavanaṃ, tattha divāvihārāya mahāsamāgamo bhavissatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘ettakāti gaṇanāvasena paricchedo natthī’’ti. “ကလျာဏမိတ္တတာဒယော” ဟူသည် မိတ်ကောင်းဆွေကောင်းရှိခြင်း၊ သီလသံဝရရှိခြင်း၊ အဘိသလ္လေခကထာ (ကိလေသာကို ခေါင်းပါးစေသော စကား) ပြောဆိုခြင်း၊ ဝီရိယအားထုတ်ခြင်း၊ ဖောက်ထွင်းနိုင်သော ဝိပဿနာပညာရှိခြင်း ဟူသော ဤကလျာဏမိတ္တတာ အစရှိသော တရားငါးပါးတို့တည်း၊ ထိုတရားတို့ကို “မေဃိယ၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် မိတ်ကောင်းဆွေကောင်း ရှိ၏” စသည်ဖြင့် ဥဒါန်းပါဠိတော်၌ ဟောကြားအပ်ကုန်၏။ “လောကံ ဝေါလောကေန္တဿ” ဟူသည် အရှင်ရာဟုလာနှင့် ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့၏ ဣန္ဒြေရင့်ကျက်မှုကို ကြည့်ရှုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား။ ထိုသို့ဖြစ်၍ အန္ဓဝန်တောရှိရာသို့ ကြွတော်မူလျှင် ထိုတော၌ နေ့သန့်ခြင်းအလို့ငှာ နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ စည်းဝေးပွဲကြီး ဖြစ်လတ္တံ့။ ထိုသို့လည်း ရှေ့၌ ဆိုလတ္တံ့၊ “ဤမျှဟူ၍ အရေအတွက်အားဖြင့် ပိုင်းခြားမှု မရှိ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ Rukkhapabbatanissitā bhūmaṭṭhakā, ākāsacārivimānavāsino antalikkhaṭṭhakā. Dhammacakkhunti veditabbāni catusaccadhammānaṃ dassanaṭṭhena. သစ်ပင်၊ တောင်တို့ကို မှီတင်းနေထိုင်သူတို့သည် ဘုမ္မစိုးတို့တည်း၊ ကောင်းကင်၌ သွားလာတတ်သော ဗိမာန်၌ နေထိုင်သူတို့သည် အာကာသစိုးတို့တည်း။ “ဓမ္မစက္ခုံ” ဟူသည် သိအပ်ကုန်သော သစ္စာလေးပါး တရားတို့ကို မြင်ခြင်းအနက်ကြောင့် (ဓမ္မစက္ခု မည်၏)။ Rāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ရာဟုလောဝါဒသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ Lokakāmaguṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. လောကကာမဂုဏဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။ 13. Gahapativaggo ၁၃. ဂဟပတိဝဂ် 1-3. Vesālīsuttādivaṇṇanā ၁-၃. ဝေသာလီသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 124-126. Dvīsūti imasmiṃ gahapativagge paṭhamadutiyesu tatiye ca vuttatthameva pāṭhajātaṃ apubbaṃ natthīti attho. ၁၂၄-၁၂၆. “ဒွီသု” ဟူသည် ဤဂဟပတိဝဂ်၌ ပထမ၊ ဒုတိယနှင့် တတိယသုတ်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသော ပါဠိအစုမျှသာ ဖြစ်၏၊ အထူးအဆန်းမရှိ ဟူသောအနက်တည်း။ 4-5. Bhāradvājasuttādivaṇṇanā ၄-၅. ဘာရဒွါဇသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 127-128. Kāmaṃ aññepi pabbajitā yuttakāle piṇḍaṃ ulamānā carantiyeva, ayaṃ pana odarito, teneva kāraṇena pabbajitoti dassento ‘‘piṇḍaṃ ulamāno’’tiādimāha. Ghaṃsantovāti bhūmiyaṃ ghaṃsanto eva pattaṃ ṭhapeti. Parikkhīṇanti samantato parikkhīṇaṃ. Nāḷiko …pe… jātaṃ, atirekapattaṭṭhapanassa paṭikkhittattā aññaṃ na gaṇhāti. ‘‘Indriyabhāvananti cakkhādipañcindriyabhāvana’’nti keci vadanti, tathā vipassanābhinivesaṃ katvā uparivipassanaṃ vaḍḍhitvāti adhippāyo. Apare pana ‘‘saddhāpañcamānaṃ indriyānaṃ vasena vipassanābhinivesaṃ katvā tena sukhena abhiññāpahānānaṃ sampādanavasena indriyaṃ bhāvetvā’’ti vadanti. ၁၂၇-၁၂၈. အခြားသော ရဟန်းတို့သည်လည်း သင့်တော်သောအခါ၌ ဆွမ်းကို ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်ကြသည်မှာ မှန်သော်လည်း၊ ဤသူမူကား ဝမ်းစာရှာသူ ဖြစ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်သာ ရဟန်းပြုသည်ဟု ပြသလိုသဖြင့် “ဆွမ်းကို ရှာဖွေလျက်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ဃံသန္တောဝါ” ဟူသည် မြေကြီး၌ ပွတ်တိုက်မိသကဲ့သို့ပင် သပိတ်ကို ထားခြင်းတည်း။ “ပရိက္ခီဏံ” ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် ပျက်စီးဆွေးမြည့်ခြင်းတည်း။ “နာဠိကော” စသည်ဖြင့်... ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ပိုသောသပိတ်ကို ထားရှိခြင်းကို မြစ်တားအပ်သောကြောင့် အခြားသပိတ်ကို မယူပေ။ “အိန္ဒြိယဘာဝနာ ဟူသည် မျက်စိအစရှိသော ပဉ္စိန္ဒြေကို ပွားများခြင်း” ဟု အချို့က ဆိုကြ၏၊ ထိုသို့ ဝိပဿနာသို့ သက်ဝင်စွဲလမ်းမှုကို ပြု၍ အထက်ဝိပဿနာကို တိုးပွားစေခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အခြားဆရာတို့ကမူ “သဒ္ဓါအစရှိသော အိန္ဒြေငါးပါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝိပဿနာသို့ သက်ဝင်စွဲလမ်းမှုကို ပြု၍၊ ထိုချမ်းသာခြင်းဖြင့် အဘိညာဉ်နှင့် ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်းတို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် အိန္ဒြေကို ပွားများ၍” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ Upasaṅkamatīti [Pg.311] ettha yathā so rājā upasaṅkami, taṃ āgamanato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘thero kirā’’tiādi āraddhaṃ. Mahāpānaṃ nāma aññaṃ kammaṃ akatvā pānapasuto hutvā sattāhaṃ tadanurūpaparijanassa surāpivanaṃ. Tenāha ‘‘mahāpānaṃ nāma pivitvā’’ti. Sālithusehīti rattasālithusehi. Ḍayhamānaṃ viya kipillikadaṃsanajātāhi dukkhavedanāhi. Mukhasattīhi vijjhiṃsu vallabhatāya. Itthilolo hi so rājā. “ဥပသင်္ကမတိ” ဟူသော ဤနေရာ၌ ထိုမင်းသည် မည်ကဲ့သို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သနည်း ဟူမူ၊ ထိုမင်း လာရောက်ပုံမှ စ၍ ပြသလိုသဖြင့် “ထေရော ကိရ” စသည်ဖြင့် စတင် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ မဟာပါန မည်သည်ကား အခြားအလုပ်ကို မလုပ်ဘဲ သောက်စားခြင်း၌သာ စိတ်ဝင်စားလျက် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မိမိနှင့် သင့်လျော်သော အခြံအရံတို့အား သေရည်သောက်စေခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် “မဟာပါန မည်သော သေရည်ကို သောက်၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “သာလိထုသေဟိ” ဟူသည် ကောက်ကြီးစပါးဖွဲတို့ဖြင့်။ အလောင်ခံရသကဲ့သို့ ခါချဉ်ကိုက်ခဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲဝေဒနာတို့ဖြင့်။ နှုတ်လှံတို့ဖြင့် ထိုးဆွကြကုန်၏၊ ချစ်ကျွမ်းဝင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုမင်းသည်ကား မိန်းမတို့၌ လွန်စွာ မက်မောသူ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ Paveṇinti tesaṃ samādānapaveṇiṃ brahmacariyapabandhaṃ. Paṭipādentīti sampādenti. Garukārammaṇanti garukātabbaārammaṇaṃ, avītikkamitabbārammaṇanti attho. Assāti rañño. Cittaṃ anotarantanti pasādavīthiṃ anotarantaṃ anupagacchantaṃ. Viheṭhetunti vibādhituṃ. "ပဝေဏိံ" ဟူသည်မှာ ၎င်းတို့၏ ဆောက်တည်ရာ အစဉ်အဆက် ဖြစ်သော မြတ်သော အကျင့်၏ အဆက်အသွယ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပဋိပါဒေန္တိ" ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံစေကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဂရုကာရမ္မဏံ" ဟူသည်မှာ အလေးဂရုပြုအပ်သော အာရုံ၊ မလွန်ဆန်အပ်သော အာရုံဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "အဿ" ဟူသည်မှာ မင်းအား ဖြစ်သည်။ "စိတ္တံ အနောတရန္တံ" ဟူသည်မှာ ကြည်ညိုခြင်းဝီထိသို့ မသက်ဝင်သော၊ မကပ်ရောက်သော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိဟေဌေတုံ" ဟူသည်မှာ နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းရန် ဖြစ်သည်။ Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena ‘‘lobhadhammā’’ti vuttaṃ. Uppajjantītipi attho yeva, yasmā uppajjamāno lobhadhammo attano hetupaccaye pariggahāpento jānāpento viya sahati pavattatīti. Imameva kāyanti ettha samūhatthe eva kāya-saddo gabbhāsayādiṭṭhānesu uppajjanadhammasamūhavisayattā, itare pana kāyūpalakkhitatāya ‘‘kāyo’’ti veditabbā. Uttānameva heṭṭhā vuttanayattā. လောဘ၏ ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အများကိန်းအားဖြင့် "လောဘဓမ္မာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ" ဟူသည်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ပင်တည်း၊ အကြောင်းမူကား ဖြစ်ပေါ်လာသော လောဘတရားသည် မိမိ၏ အကြောင်းပစ္စည်းတို့ကို သိမ်းဆည်းစေသကဲ့သို့၊ သိစေသကဲ့သို့ လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ "ဣမမေဝ ကာယံ" ဟူသော ဤနေရာ၌ ကာယသဒ္ဒါသည် အပေါင်းအစု အနက်၌သာ ဖြစ်၏၊ သားအိမ် စသော နေရာတို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တရားအပေါင်း၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသော တရားတို့ကိုမူကား ကာယဖြင့် မှတ်အပ်သောကြောင့် "ကာယ" ဟု သိအပ်၏။ အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထင်ရှားလှပေပြီ။ Bhāradvājasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဘာရဒွါဇသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ 6. Ghositasuttavaṇṇanā ၆. ဃောသိတသုတ်ဝဏ္ဏနာ 129. Rūpā ca manāpāti nīlādibhedā rūpadhammā ca manasā manuññā piyarūpā saṃvijjanti, idañca sukhavedanīyassa phassassa sabhāvadassanatthaṃ. Evaṃ ‘‘rūpā ca manāpā upekkhāvedaniyā’’ti etthāpi yathārahaṃ vattabbaṃ. Cakkhuviññāṇa…pe… phassanti vuttaṃ. Upanissayakoṭiyā hi cakkhuviññāṇasampayuttaphasso sukhavedanīyo, na sahajātakoṭiyā. Tenāha – ‘‘ekaṃ phassaṃ paṭicca javanavasena sukhavedanā uppajjatī’’ti. Sesapadesūti ‘‘saṃvijjati kho, gahapati, sotadhātū’’ti āgatesu pañcasu koṭṭhāsesu. ၁၂၉. "ရူပါ စ မနာပါ" ဟူသည် ညိုသော အဆင်းစသော ကွဲပြားမှုရှိသော ရူပဓမ္မတို့သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို နှစ်သက်စေတတ်သော ချစ်ခင်ဖွယ်သော သဘောရှိသော အဆင်းတို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏၊ ဤသည်လည်း သုခဝေဒနာကို ခံစားအပ်သော ဖဿ၏ သဘာဝကို ပြခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ "ရူပါ စ မနာပါ ဥပေက္ခာဝေဒနီယာ" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း သင့်လျော်သလို ဆိုအပ်၏။ "စက္ခုဝိညာဉ်...ပ... ဖဿ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကြောင်းမူကား ဥပနိဿယအဖို့အားဖြင့် စက္ခုဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်သော ဖဿသည် သုခဝေဒနာကို ခံစားအပ်သည် ဖြစ်၏၊ သဟဇာတအဖို့အားဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "ဖဿတစ်ခုကို စွဲ၍ ဇော၏အစွမ်းဖြင့် သုခဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "သေသပဒေသု" ဟူသည်မှာ "သူကြွယ်၊ သောတဓာတ်သည် ရှိ၏" ဟု လာရှိသော ကျန်သော အစုငါးခုတို့၌ ဖြစ်သည်။ Tevīsati [Pg.312] dhātuyo kathitā channaṃ dvārānaṃ vasena vibhajjagahaṇena. Vatthunissitanti hadayavatthunissitaṃ. Pañcadvāre vīsati, manodvāre tisso evaṃ tevīsati. ဒွါရခြောက်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေဖန်၍ ယူခြင်းအားဖြင့် နှစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ဓာတ်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ "ဝတ္ထုနိဿိတံ" ဟူသည်မှာ ဟဒယဝတ္ထုကို မှီသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ငါးဒွါရ၌ နှစ်ဆယ်၊ မနောဒွါရ၌ သုံးပါး၊ ဤသို့လျှင် နှစ်ဆယ့်သုံးပါး ဖြစ်သည်။ Ghositasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဃောသိတသုတ်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ 7-8. Hāliddikānisuttādivaṇṇanā ၇-၈. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ်အစရှိသည်တို့၏ ဝဏ္ဏနာ 130-131. Taṃ itthetanti cakkhunā yaṃ rūpaṃ diṭṭhaṃ, taṃ itthanti attho. Taṃ sukhavedaniyanti taṃ sukhavedanāya upanissayakoṭiyā paccayabhūtaṃ cakkhuviññāṇañceva, yo ca yathārahaṃ upanissayakoṭiyā vā, anantaro ce anantarakoṭiyā vā, sahajāto ce sampayuttakoṭiyā vā, sukhavedanāya paccayo phasso. Taṃ sukhavedaniyañca phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanāti yojanā. Esa nayo sabbattha sabbesu sesesu sattasu vāresu. Manodhātuyeva vā samānāti abhidhammanayena. Suttantanayena pana suññataṭṭhena nissattanijjīvaṭṭhena ca manodhātusamaññaṃ labhateva. Aṭṭhamaṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā. ၁၃၀-၁၃၁. "တံ ဣတ္ထေတံ" ဟူသည်မှာ မျက်စိဖြင့် မြင်အပ်သော အကြင်အဆင်းရူပါရုံ၊ ထိုအာရုံသည် အလိုရှိအပ်သော အာရုံဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "တံ သုခဝေဒနီယံ" ဟူသည်မှာ ထိုသုခဝေဒနာ၏ ဥပနိဿယအဖို့အားဖြင့် အကြောင်းဖြစ်သော စက္ခုဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သလို ဥပနိဿယအဖို့အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အနန္တရဖြစ်အံ့ အနန္တရအဖို့အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သဟဇာတ်ဖြစ်အံ့ သမ္ပယုတ္တအဖို့အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဖဿသည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ "ထို သုခဝေဒနာကို ခံစားအပ်သော ဖဿကိုလည်း စွဲ၍ သုခဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု စပ်ရမည်။ ဤနည်းလမ်းသည် ခပ်သိမ်းသော ကျန်ရှိသော ဝါရခုနစ်ပါးလုံးတို့၌ ဖြစ်သည်။ အဘိဓမ္မာနည်းအားဖြင့်မူကား မနောဓာတ်ချင်းသာ တူညီကြ၏။ သုတ္တန်နည်းအားဖြင့်မူကား ဆိတ်ညံသောအနက်၊ သတ္တဝါမဟုတ် အသက်မဟုတ်သောအနက်တို့ဖြင့် မနောဓာတ်ဟူသော အမည်ကို ရသည်သာတည်း။ ရှစ်ခုမြောက်သောသုတ်သည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထင်ရှားလှပေပြီ။ Hāliddikānisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဟာလိဒ္ဒိကာနိသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ 9. Lohiccasuttavaṇṇanā ၉. လောဟိစ္စသုတ်ဝဏ္ဏနာ 132. Tepi māṇavakātveva vuttā, na brāhmaṇakumārā eva. Seleyyakānīti aññamaññaṃ silissanalaṅghanakīḷanāni. ၁၃၂. ထိုသူတို့ကိုလည်း လုလင်တို့ဟူ၍သာ မိန့်တော်မူ၏၊ ပုဏ္ဏားပျိုတို့ဟူ၍သာ မဟုတ်ပေ။ "သေလေယျကာနိ" ဟူသည်မှာ အချင်းချင်း ဖက်တွယ်ခြင်း၊ ခုန်လွှားခြင်း ကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသည်။ Upaṭṭhānavasena ibhaṃ harantīti ibbhā, hatthigopakā. Te pana nihīnakuṭumbassa bhoggaṃ upādāya gahapatibhāvaṃ upādāya ‘‘gahapatikā’’tipi vuccantīti āha ‘‘gahapatikā’’ti. Kaṇhāti kaṇhābhijātikā. Raṭṭhaṃ bharantīti yasmiṃ raṭṭhe vasanti, tassa raṭṭhassa baliṃ bharaṇena, attano vā kuṭumbassa bharaṇena bharatā. Pariyāyantāti parito saṃcarantā kīḷanti. ခစားလုပ်ကျွေးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဆင်ကို ဆောင်တတ်ကုန်သောကြောင့် "ဣဗ္ဘ" ဟု ခေါ်အပ်ကုန်၏၊ ဆင်ထိန်းများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့ကို ယုတ်ညံ့သော အိမ်ထောင်၏ စည်းစိမ်ကိုလည်းကောင်း၊ သူကြွယ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ "ဂဟပတိက" ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် "ဂဟပတိကာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ကဏှာ" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော ဇာတ်ရှိသူတို့ ဖြစ်သည်။ "ရဋ္ဌံ ဘရန္တိ" ဟူသည်မှာ အကြင်တိုင်းပြည်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏၊ ထိုတိုင်းပြည်၏ အခွန်အတုတ်ကို ဆောင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့၏ အိမ်ထောင်စုကို ကျွေးမွေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကျွေးမွေးထောက်ပံ့တတ်သူများ ဖြစ်သည်။ "ပရိယာယန္တာ" ဟူသည်မှာ အရပ်ရပ် လှည့်လည်ကာ ကစားကြကုန်၏။ Sīlajeṭṭhakāti sīlappadhānā. Ye purāṇaṃ saranti, te sīluttamā ahesuṃ. Dvārāni cakkhādidvārāni. "သီလဇေဋ္ဌကာ" ဟူသည်မှာ သီလကို အဓိကထားသူများ ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းအစဉ်အလာကို အောက်မေ့ကြသော သူတို့သည် သီလ၌ မြတ်သူများ ဖြစ်ခဲ့ကြ၏။ "ဒွါရာနိ" ဟူသည်မှာ စက္ခုစသော ဒွါရတို့ ဖြစ်သည်။ Apakkamitvā [Pg.313] apetā virahitā hutvā. Visamānīti vigatasamāni duccaritasabhāvāni. Nānāvidhadaṇḍā nānāvidhadaṇḍanipātā. ဖယ်ရှားပြီးလျှင်၊ ကင်းလျက်၊ ကင်းပြတ်လျက် ဖြစ်၍။ "ဝိသမာနိ" ဟူသည်မှာ ညီမျှခြင်း ကင်းကုန်သော ဒုစရိုက်သဘောများ ဖြစ်သည်။ "နာနာဝိဓဒဏ္ဍာ" ဟူသည်မှာ အမျိုးမျိုးသော ပြစ်ဒဏ်တို့ ကျရောက်ခြင်းများ ဖြစ်သည်။ Anāhārakāti kiñci abhuñjanakā. Paṅko viya paṅko, malaṃ. Dantapaṅko purimapadalopena paṅkoti vuttoti ‘‘paṅko nāma dantamala’’nti vuttaṃ. Ajehi kātabbakānaṃ akopetvā karaṇaṃ samādānavasena vataṃ. Esa nayo sesesupi. Kohaññaṃ nāma attani vijjamānadosaṃ paṭicchādetvā asantaguṇapakāsanāti āha – ‘‘paṭicchanna…pe… kohaññañcevā’’ti. Parikkhārabhaṇḍakavaṇṇāti parikkhārabhaṇḍā kappakāti. Te ca kho attano jīvikatthāya āmisakiñjakkhassa attanibandhanatthāya amocanatthāya katā. "အနာဟာရကာ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မစားသောက်ကြကုန်သော သူများ ဖြစ်သည်။ ညွန်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ညွန် (ဝါ) အညစ်အကြေးဟု ခေါ်သည်။ ဒန္တပဉ္က (သွားညွန်) ၌ ရှေ့ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် "ပဉ္က" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် "ပဉ္ကမည်သည် သွားချေးဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဆိတ်တို့ ပြုအပ်သော အမှုတို့ကို မဖောက်ပြန်စေဘဲ ပြုလုပ်ခြင်းသည် ဆောက်တည်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကျင့်ဝတ် (ဝတ) ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ကြွင်းသော အရာတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ကောဟညမည်သည်ကား မိမိ၌ ရှိသော အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်၍ မရှိသော ဂုဏ်ကို ထင်ရှားပြခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဖုံးကွယ်အပ်သော...ပ... ကောဟညလည်းကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ပရိက္ခာရဘဏ္ဍကဝဏ္ဏာ" ဟူသည်မှာ ပရိက္ခရာ အသုံးအဆောင်ကို ပြုပြင်တတ်သော သူတို့ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ အသက်မွေးမှုအတွက် သာယာဖွယ် လာဘ်သပ်ပကာကို မိမိတို့၌ ချည်နှောင်ရန် မလွှတ်ရန် ပြုလုပ်အပ်ကုန်၏။ Akhilanti cetokhilarahitaṃ brahmavihāravasena. Tenāha ‘‘mudu athaddha’’nti. "အခိလံ" ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မဝိဟာရ၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်တောင့်တင်းခြင်း ကင်းသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "နူးညံ့သော၊ မခက်ထန်သော" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Adhimuttoti abhirativasena yuttapayutto. Parittacittoti parito khaṇḍitacitto. Appamāṇacittoti ettha ‘‘ko aya’’nti paṭikkhituṃ sakkuṇeyyacitto. "အဓိမုတ္တော" ဟူသည်မှာ မွေ့လျော်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အားထုတ်သော သူ ဖြစ်သည်။ "ပရိတ္တစိတ္တော" ဟူသည်မှာ အရပ်ရပ်၌ ပျက်စီးပြတ်တောက်သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "အပ္ပမာဏစိတ္တော" ဟူသော ဤနေရာ၌ "ဤသူကား မည်သူနည်း" ဟု ပယ်စွန့်ခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သော စိတ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. လောဟိစ္စသုတ်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ 10. Verahaccānisuttavaṇṇanā ၁၀. ဝေရဟစ္စာနိသုတ်ဝဏ္ဏနာ 133. Brāhmaṇiṃ dhammasavanāya codento māṇavako ‘‘yagghe’’ti avoca. Tenāha ‘‘yaggheti codanatthe nipāto’’ti. ၁၃၃. ပုဏ္ဏားမအား တရားနာရန် တိုက်တွန်းသော လုလင်သည် "ယဂ္ဃေ" ဟု ဆို၏။ ထို့ကြောင့် "ယဂ္ဃေ ဟူသည် တိုက်တွန်းခြင်း အနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Verahaccānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝေရဟစ္စာနိသုတ်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ဂဟပတိဝဂ်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ 14. Devadahavaggo ၁၄. ဒေဝဒဟဝဂ် 1. Devadahasuttavaṇṇanā ၁. ဒေဝဒဟသုတ်ဝဏ္ဏနာ 134. Manaṃ ramayantāti āpāthagatā manassa ramaṇavasena piyāyitabbatāvasena pavattantā. ၁၃၄. "မနံ ရမယန္တာ" ဟူသည်မှာ စိတ်၏ မွေ့လျော်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်သော အဆင်းစသော အာရုံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 2. Khaṇasuttavaṇṇanā ၂. ခဏသုတ်ဝဏ္ဏနာ 135. Chaphassāyatanikāti [Pg.314] chahi phassāyatanehi aniṭṭhasaṃvedaniyā. Chadvāraphassapaṭiviññattīti chahipi dvārehi ārammaṇassa paṭisaṃvedanā hotiyeva sabbaso dukkhānubhavanatthaṃ. Tāvatiṃsapuranti sudassanamahānagaraṃ. Abhāvo nāma natthi sabbathā sukhānubhavanato. Nirayeti iminā duggati bhavasāmaññena itarāpāyāpi gahitā eva. Maggabrahmacariyavāsaṃ vasituṃ na sakkāti iminā pana sabbesampi acchindikaṭṭhānānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Imevāti imasmiṃ manussaloke eva. Apāyopi paññāyati apāyadukkhasadisassa dukkhassa kadāci paṭisaṃvedanato. Saggopi paññāyati devabhogasadisasampattiyā kadāci paṭilabhitabbato. ၁၃၅. "ဆဖဿာယတနိကာ" ဟူသည်မှာ ဖဿာယတန ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် မလိုလားအပ်သော အာရုံကို ခံစားရကုန်သော ငရဲဘုံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဆဒွါရဖဿပဋိဝိညတ္တိ" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ဆင်းရဲကို ခံစားရန်အလို့ငှာ ဒွါရခြောက်ပါးတို့ဖြင့်လည်း အာရုံကို သိရှိခံစားရခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ "တာဝတိံသပုရံ" ဟူသည်မှာ သုဒဿန မဟာနဂိုရ်ပြည်ကြီး ဖြစ်သည်။ အလုံးစုံ သုခကို ခံစားရသောကြောင့် မရှိခြင်း (အဘောဝ) မည်သည် မရှိပေ။ "နိရယေ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဒုဂ္ဂတိဘဝ ယေဘုယျအားဖြင့် ကျန်သော အပါယ်ဘုံတို့ကိုလည်း ယူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ "မဂ်မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်သုံးခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အခွင့်အရေး ဆုံးရှုံးရာ နေရာတို့ကို ယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "ဣမေဝ" ဟူသည်မှာ ဤလူ့ပြည်၌သာ ဖြစ်၏။ အပါယ်ငရဲသည်လည်း အပါယ်ဆင်းရဲနှင့် တူသော ဆင်းရဲကို တစ်ခါတစ်ရံ ခံစားရခြင်းကြောင့် ထင်ရှား၏။ နတ်ပြည်သည်လည်း နတ်တို့၏ စည်းစိမ်နှင့် တူသော စည်းစိမ်ချမ်းသာကို တစ်ခါတစ်ရံ ရရှိနိုင်သောကြောင့် ထင်ရှား၏။ Ayaṃ kammabhūmīti ayaṃ manussaloko purisathāmakaraṇāya kammabhūmi nāma tāsaṃ yogyaṭṭhānabhāvato. Tattha padhānakammaṃ dassento ‘‘idha maggabhāvanā’’ti āha. Ṭhānānīti kāraṇāni. Saṃvejaniyānīti saṃvegajananāni bahūni jātiādīni. Tathā hi jāti, jarā, byādhi, maraṇaṃ, apāyabhavaṃ, tatthapi nirayūpapattihetukaṃ, tiracchānupapattihetukaṃ, asūrakāyūpapattihetukaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakanti bahūni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā saṃvegajāto sañjātasaṃvego yoniso padhānamanuyuñjassu. Saṃvegāti saṃvegamāpajjassu. "Ayaṃ kammabhūmi" ဟူသည်ကား - ဤလူ့ပြည်သည် ယောက်ျားတို့၏ လုံ့လအားထုတ်မှုကို ပြုရန်အတွက် သင့်လျော်သော နေရာဖြစ်သောကြောင့် "ကမ္မဘူမိ" မည်၏။ ထိုလူ့ပြည်၌ အဓိကပြုဖွယ်အမှုကို ပြလိုသဖြင့် "idha maggabhāvanā" (ဤသာသနာတော်၌ မဂ်ပွားများခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Ṭhānāni" ဟူသည်ကား - အကြောင်းတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Saṃvejaniyāni" ဟူသည်ကား - သံဝေဂဖြစ်စေတတ်ကုန်သော ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း စသည်တို့တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း၊ အိုရခြင်း၊ နာရခြင်း၊ သေရခြင်း၊ အပါယ်ဘဝသို့ ရောက်ရခြင်း၊ ထိုအပါယ်ဘဝ၌လည်း ငရဲသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အမှု၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အမှု၊ ပြိတ္တာအသူရကာယ်ဘုံသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အမှု၊ အတိတ်ကာလ၌ သံသရာဝဋ်လျှင် အခြေခံရှိသော အမှု၊ အနာဂတ်ကာလ၌ သံသရာဝဋ်လျှင် အခြေခံရှိသော အမှု၊ ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ အာဟာရကို ရှာမှီးခြင်းလျှင် အခြေခံရှိသော အမှုဟူ၍ များစွာသော သံဝေဂဝတ္ထုတို့ကို ဆင်ခြင်ပြီးလျှင် ဖြစ်သော သံဝေဂရှိသည်ဖြစ်၍ (ထိုဖြစ်သော သံဝေဂအားဖြင့်) သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ်ကို အဖန်ဖန် အားထုတ်လော့။ "Saṃvegā" ဟူသည်ကား - သံဝေဂသို့ ရောက်ကုန်လော့။ Khaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ခဏသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 3. Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā ၃. ပထမရူပါရာမသုတ်အဖွင့် 136. Sammuditā sammodappattā, pamoditā sañjātapamodā. Dukkhāti dukkhavanto sañjātadukkhā. Tenāha ‘‘dukkhitā’’ti. Sukhaṃ etassa atthīti sukho, sukhī. Tenāha ‘‘sukhito’’ti. Yattakā rūpādayo dhammā loke atthīti vuccati. Passantānanti saccapaṭivedhena sammadeva passantānaṃ. ‘‘Paccanīkaṃ hotī’’ti vatvā taṃ paccanīkabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘loko hī’’tiādi [Pg.315] vuttaṃ. Asubhāti ‘‘āhū’’tipadaṃ ānetvā sambandho. Sabbametanti ‘‘sukhaṃ diṭṭhamariyebhi…pe… tadariyā sukhato vidū’’ti ca vuttaṃ. Sabbametaṃ nibbānameva sandhāya vuttaṃ. Nibbānameva hi ekantato sukhaṃ nāma. ၁၃၆. "Sammuditā" ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော။ "Pamoditā" ဟူသည် ပြင်းစွာသော ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ကုန်သော။ "Dukkhā" ဟူသည် ဆင်းရဲရှိကုန်သော၊ ဖြစ်ပေါ်သော ဆင်းရဲရှိကုန်သော။ ထို့ကြောင့် "dukkhitā" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Sukhaṃ etassa atthi" ဟု ဖြစ်သောကြောင့် "sukho, sukhī" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "sukhito" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "လောက၌ ရူပစသော တရားတို့သည် အကြင်မျှလောက် ရှိကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Passantānaṃ" ဟူသည် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ မြင်တော်မူကုန်သော (အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏)။ "ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် ထိုဆန့်ကျင်ဘက် အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှါ "loko hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ "Asubhā" ဟူသော ပုဒ်၌ "āhū" ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ "Sabbametaṃ" ဟူသည် "sukhaṃ diṭṭhamariyebhi...pe... tadariyā sukhato vidū" (အရိယာတို့သည် ချမ်းသာဟု မြင်အပ်၏... ထိုအရိယာတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို ချမ်းသာဟု သိတော်မူကြကုန်၏) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤအလုံးစုံကို နိဗ္ဗာန်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နိဗ္ဗာန်သည်သာလျှင် စင်စစ် ဧကန် ချမ်းသာမည်၏။ Pañcanavutipāsaṇḍino tesañca pāsaṇḍibhāvo papañcasūdaniṭṭhakathāyaṃ pakāsito eva. Kilesanīvaraṇena nivutānanti kilesakhandhā kilesanīvaraṇaṃ, tena nivāritānaṃ. Nibbānadassanaṃ nāma ariyamaggo, tena tassa paṭivijjhanañca kāḷameghaavacchāditaṃ viya candamaṇḍalaṃ. ကိုးဆယ့်ငါးပါးသော တိတ္ထိတို့နှင့် ထိုတိတ္ထိတို့၏ တိတ္ထိအဖြစ်ကို ပပဉ္စသူဒနီအဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးလေပြီ။ "Kilesanīvaraṇena nivutānaṃ" ဟူသည်ကား ကိလေသာအစုတည်းဟူသော ကိလေသာနီဝရဏဖြင့် ပိတ်ပင်တားဆီးအပ်ကုန်သော။ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ခြင်းမည်သည် အရိယာမဂ်ဖြစ်၏၊ ထိုအရိယာမဂ်ဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည် မည်းမှောင်သော တိမ်တိုက်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော လမင်းဝန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ Paricchinditvāti asubhabhāvaparicchindanena sammāviññāṇadassanena ca paricchinditvā. Maggadhammassāti ariyamaggadhammassa. "Paricchinditvā" ဟူသည် အသုဘအဖြစ်ဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မှန်ကန်သော ဝိညာဉ်၏ ရှုမြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြား၍။ "Maggadhammassa" ဟူသည် အရိယာမဂ်တရား၏။ Anupannehīti anu anu avihāya paṭipannehi. Ko nu añño jānituṃ arahati, añño na jānātīti dasseti. "Anupannehi" ဟူသည် အစဉ်မပြတ် မစွန့်ဘဲ ကျင့်ကုန်သော သူတို့သည်။ အခြားသူသည် အဘယ်သို့ သိခြင်းငှါ ထိုက်အံ့နည်း၊ အခြားသူသည် မသိနိုင်ဟု ပြတော်မူ၏။ Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမရူပါရာမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 4-12. Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā ၄-၁၂. ဒုတိယရူပါရာမသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် 137-145. Suddhikaṃ katvā gāthābandhanena vinā kevalaṃ cuṇṇiyapadavaseneva. Tathā tathāti ajjhattikāni bāhirāni ca āyatanāni aniccalakkhaṇena dukkhānattalakkhaṇehi ca yojetvā dassanavasena. ၁၃၇-၁၄၅. သုဒ္ဓိkပြု၍ ဂါထာဖွဲ့ခြင်းမှ ကင်းလျက် စကားပြေသက်သက်အားဖြင့်သာ။ "Tathā tathā" ဟူသည် အတွင်းအာယတန၊ ပြင်ပအာယတနတို့ကို အနိစ္စလက္ခဏာ၊ ဒုက္ခလက္ခဏာ၊ အနတ္တလက္ခဏာတို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်၍ ပြခြင်းအားဖြင့်။ Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုတိယရူပါရာမသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။ Devadahavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒေဝဒဟဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 15. Navapurāṇavaggo ၁၅. နဝပုရာဏဝဂ် 1. Kammanirodhasuttavaṇṇanā ၁. ကမ္မနိရောဓသုတ်အဖွင့် 146. Sampati vijjamānassa cakkhussa taṃnibbattassa kammassa ca adhippetattā ‘‘na cakkhu purāṇaṃ, kammameva purāṇa’’nti vatvā yathā tassa cakkhussa purāṇapariyāyo [Pg.316] vutto, taṃ dassento āha – ‘‘kammato panā’’tiādi. Paccayanāmenāti purimajātisaṃsiddhattā ‘‘purāṇa’’nti vattabbassa paccayabhūtassa kammassa nāmena. Evaṃ vuttanti ‘‘purāṇakamma’’nti evaṃ vuttaṃ. Paccayehi abhisamāgantvā katanti taṇhāvijjādipaccayehi abhimukhabhāvena samāgantvā samecca nibbattitaṃ. Cetanāyāti kammacetanāya. Pakappitanti abhisamīhitaṃ. Vedanāyāti attānaṃ nissāya ārammaṇaṃ katvā pavattāya vedanāya. Vatthūti nibbattikāraṇaṃ pavattaṭṭhānanti vipassanāpaññāya passitabbaṃ. Kammassa nirodhenāti kilesānaṃ anuppādanirodhasiddhena kammassa nirodhena. Vimuttiṃ phusatīti arahattaphalavimuttiṃ pāpuṇāti. Ārammaṇabhūto nirodho nibbānaṃ ‘‘kammanirodho’’ti vuccati, ‘‘kammaṃ nirujjhati etthā’’ti katvā. ‘‘Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādatthā’’ti vuttattā ‘‘pubbabhāgavipassanā kathitā’’ti vuttaṃ. ၁၄၆. ယခုအခါ ထင်ရှားရှိသော မျက်စိကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမျက်စိကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံကိုလည်းကောင်း အလိုရှိအပ်သောကြောင့် "မျက်စိသည် ကံဟောင်းမဟုတ်၊ ကံသည်သာလျှင် ကံဟောင်းဖြစ်၏" ဟု ဆို၍ ထိုမျက်စိအား ကံဟောင်းဟူသော အသုံးအနှုန်းဖြင့် ဟောတော်မူသည်ကို ပြလိုသဖြင့် "Kammato pana" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "Paccayanāmena" ဟူသည် ရှေးဘဝက ပြီးစီးခဲ့သဖြင့် "ဟောင်းသော" ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကံ၏အမည်ဖြင့်။ "Evaṃ vuttaṃ" ဟူသည် "ကံဟောင်း" ဟူ၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ "Paccayehi abhisamāgantvā kataṃ" ဟူသည် တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာစသော အကြောင်းတရားတို့ ရှေးရှုပေါင်းဆုံ၍ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော။ "Cetanāya" ဟူသည် ကံစေတနာဖြင့်။ "Pakappitaṃ" ဟူသည် စိတ်အကြံဖြင့် ပြီးစေအပ်သော။ "Vedanāya" ဟူသည် မိမိကို မှီ၍ အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော ဝေဒနာဖြင့်။ "Vatthu" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း၊ တည်ရာ အရပ်ဟူ၍ ဝိပဿနာပညာဖြင့် ရှုအပ်၏။ "Kammassa nirodhena" ဟူသည် ကိလေသာတို့ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်းဟူသော ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် ပြီးစီးသော ကံ၏ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့်။ "Vimuttiṃ phusati" ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဝိမုတ္တိသို့ ရောက်၏။ အာရုံဖြစ်သော ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတည်းဟူသော နိဗ္ဗာန်ကို "ကံ၏ချုပ်ရာ" (ကမ္မနိရောဓ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ "ဤနိဗ္ဗာန်၌ ကံသည် ချုပ်ငြိမ်း၏" ဟု ပြု၍။ "ရဟန်းတို့၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရှုကြကုန်လော့၊ မမေ့မလျော့ကြကုန်လင့်" ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် "ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော ဝိပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ Kammanirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ကမ္မနိရောဓသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 2-5. Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā ၂-၅. အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပါယသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် 147-150. Nibbānassāti nibbānādhigamassa, kilesanibbānasseva vā. Upakārapaṭipadanti upakārāvahaṃ paṭipadaṃ. Catūsūti dutiyādīsu catūsu. Nibbānasappāyā paṭipadā desitāti katvā ‘‘saha vipassanāya cattāro maggā kathitā’’ti vuttaṃ. ၁၄၇-၁၅၀. "Nibbānassa" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်း၏၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်း၏။ "Upakārapaṭipadaṃ" ဟူသည် အထောက်အပံ့ဖြစ်စေသော အကျင့်လမ်းကို။ "Catūsu" ဟူသည် ဒုတိယအစရှိသော လေးခုတို့၌။ နိဗ္ဗာန်အား လျော်သော အကျင့်ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် "ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်လေးပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. အနိစ္စနိဗ္ဗာနသပ္ပါယသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။ 6-7. Antevāsikasuttādivaṇṇanā ၆-၇. အန္တေဝါသိကသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် 151-152. Anta-saddo samīpatthe vattati ‘‘udakantaṃ vananta’’ntiādīsu, kileso pana atiāsanne vasati abbhantaravuttitāyāti ‘‘antevāsika’’nti vutto vibhattialopena yathā ‘‘vanekusalo, kūlerukkhā’’ti. Tenāha – ‘‘anantevāsikanti antovasanakilesavirahita’’nti. Ācaraṇakakilesavirahitanti samudācaraṇakilesarahitaṃ. Anto [Pg.317] assa vasantīti assa puggalassa anto abbhantare citte vasanti pavattanti. Te etaṃ adhibhavantīti te kilesā etaṃ puggalaṃ abhibhavitvā attano vase vattenti. Tenāha – ‘‘ajjhottharanti sikkhāpenti vā’’ti. Tehi ācariyehīti tehi kilesasaṅkhātehi satte attano gatiyaṃ ṭhapentehi ācariyehi. Sattamaṃ heṭṭhā kathitanayamevāti yasmā heṭṭhā khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti ayameva viseso. ၁၅၁-၁၅၂. "Anta" ဟူသော သဒ္ဒါသည် "udakantaṃ" (ရေအနီး)၊ "vanantaṃ" (တောအနီး) စသည်တို့၌ အနီးဟူသောအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ကိလေသာသည်ကား အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် အလွန်နီးကပ်သော အရပ်၌ နေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "vanekusalo" (တော၌ ကျွမ်းကျင်သောသူ)၊ "kūlerukkhā" (ကမ်းနား၌ ရှိသော သစ်ပင်တို့) ဟူသကဲ့သို့ ဝိဘတ်မချေဘဲ "antevāsika" (အန္တေဝါသိက) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "Anantevāsikaṃ" ဟူသည် အတွင်း၌ နေတတ်သော ကိလေသာမှ ကင်းသော ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Ācaraṇakakilesavirahitaṃ" ဟူသည် (အပြင်သို့) ထွက်ပေါ်ဖြစ်ပွားတတ်သော ကိလေသာမှ ကင်းသော။ "Anto assa vasanti" ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အတွင်း စိတ်ထဲ၌ နေကုန်၏ (သို့မဟုတ်) ဖြစ်ပွားကုန်၏။ "Te etaṃ abhibhavanti" ဟူသည် ထိုကိလေသာတို့သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို လွှမ်းမိုး၍ မိမိတို့အလိုသို့ လိုက်စေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "လွှမ်းမိုးကုန်၏ သို့မဟုတ် သင်ကြားပြသကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Tehi ācariyehi" ဟူသည် သတ္တဝါတို့ကို မိမိတို့ လားရာဂတိ၌ တည်စေတတ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော ဆရာတို့ဖြင့်။ "သတ္တမမြောက်သုတ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏" ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အောက်၌ ခန္ဓာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၍ ယခုအခါ၌မူ အာယတန၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤသည်လျှင် ထူးခြားချက်ဖြစ်၏။ Antevāsikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. အန္တေဝါသိကသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။ 8. Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā ၈. အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ်အဖွင့် 153. Pariyāyati parigacchati phalaṃ etassāti pariyāyo hetūti āha – ‘‘yaṃ pariyāyanti yaṃ kāraṇa’’nti. Paccakkhadiṭṭhe aviparīte atthe pavattasaddhā paccakkhasaddhā yathā ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo’’ti (ma. ni. 1.288) ca. Evaṃ kirāti iti kirāya uppanno saddahanākāro saddhāpatirūpako. Etanti ‘‘aññatreva saddhāyā’’ti etaṃ vacanaṃ. Rucāpetvāti kiñci atthaṃ attano matiyā rocetvā. Khamāpetvāti tasseva vevacanaṃ, cittaṃ tathā khamāpetvā. Tenāha – ‘‘atthetanti gahaṇākāro’’ti. Paramparāgatassa atthassa evaṃ kirassāti anussavanaṃ. Kāraṇaṃ cintentassāti yuttiṃ cintentassa. Kāraṇaṃ upaṭṭhātīti ‘‘sādhū’’ti attano cittassa upatiṭṭhati. Atthetanti ‘‘etaṃ kāraṇaṃ evamayamattho yujjatī’’ti cittena gahaṇaṃ. Ākāraparivitakkoti yuttiparikappanā. Laddhīti nicchayena gahaṇaṃ, sā ca kho diṭṭhi ayāthāvaggahaṇena aññāṇamevāti daṭṭhabbaṃ. Tanti laddhiṃ. Atthesāti esā laddhi mama uppannā atthi yuttarūpā hutvā upalabbhati. Evaṃ gahaṇākāro diṭṭhinijjhānakkhanti nāma, paṭhamuppannaladdhisaṅkhātāya diṭṭhiyā nijjhānaṃ khamanākāro diṭṭhinijjhānakkhanti nāma. Pañca ṭhānānīti yathāvuttāni saddhādīni pañca kāraṇāni. Muñcitvā aggahetvā. Heṭṭhimamaggavajjhānaṃ rāgādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘natthi me ajjhattaṃ rāgadosamoho’’ti ayaṃ sekkhānaṃ paccavekkhaṇā, sabbaso abhāvaṃ sandhāya asekkhānanti āha – ‘‘sekkhāsekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā’’ti. ‘‘Santaṃ [Pg.318] vā ajjhatta’’ntiādinā sekkhānaṃ, ‘‘asantaṃ vā ajjhatta’’ntiādinā asekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitāti daṭṭhabbaṃ. ၁၅၃. အကျိုးတရားသည် ဤအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထို့ကြောင့် ပရိယာယ မည်၏၊ အကြောင်းတရားဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ယံ ပရိယာယံ- ဟူသည် အကြင်အကြောင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် မြင်အပ်သော မဖောက်မပြန်သော သဘော၌ ဖြစ်သော သဒ္ဓါသည် ပစ္စက္ခသဒ္ဓါ မည်၏။ သာဓကအားဖြင့် 'မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားတော်သည် သွာက္ခာတ ဖြစ်တော်မူ၏' (မ၊ နိ၊ ၁။၂၈၈) ဟူသကဲ့သို့တည်း။ 'ဧဝံ ကိရ- ဤသို့ ကြားဖူး၏' ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ယုံကြည်ပုံအခြင်းအရာသည် သဒ္ဓါတု (သဒ္ဓါအတု) မည်၏။ 'ဧတံ' ဟူသည် 'သဒ္ဓါမှတပါး ခြားနားသော' ဟူသော ဤစကားတည်း။ 'ရုစာပေတွာ' ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အနက်ကို မိမိဉာဏ်ဖြင့် နှစ်သက်သဘောကျ၍။ 'ခမာပေတွာ' ဟူသည် ထိုစကား၏ ဝေဝုစ်တည်း၊ စိတ်ကို ထိုသို့ သဘောကျလက်ခံစေ၍။ ထို့ကြောင့် 'အတ္ထေတံ- ဟူသည် နှလုံးသွင်းယူပုံ အခြင်းအရာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အစဉ်အဆက် ဆင်းသက်လာသော အနက်အဓိပ္ပာယ်အား 'ဤသို့ ဖြစ်ဖူးသတတ်' ဟု ယုံကြည်ခြင်းသည် အနုဿဝန (တဆင့်စကား ကြားရခြင်း) မည်၏။ 'ကာရဏံ စိန္တေန္တဿ' ဟူသည် အကြောင်းယုတ္တိကို ကြံစည်သောသူအား။ 'ကာရဏံ ဥပဋ္ဌာတိ' ဟူသည် 'ကောင်းပြီ' ဟု မိမိစိတ်၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'အတ္ထေတံ' ဟူသည် 'ဤအကြောင်းကြောင့် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ဤသို့ သင့်လျော်ပေ၏' ဟု စိတ်ဖြင့် ဖမ်းယူခြင်း (နှလုံးသွင်းခြင်း)။ 'အာကာရပရိဝိတက္က' ဟူသည် အကြောင်းယုတ္တိကို ကြံစည်တွေးတောခြင်း။ 'လဒ္ဓိ' ဟူသည် ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြင့် ယူခြင်း၊ ထိုအယူ (ဒိဋ္ဌိ) သည်လည်း မဟုတ်မမှန် သတ်မှတ်ယူခြင်းကြောင့် အဝိဇ္ဇာ (ဉာဏ်မရှိခြင်း) သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'တံ' ဟူသည် ထိုလဒ္ဓိကို။ 'အတ္ထေသာ' ဟူသည် ဤသို့ ငါ့အား ဖြစ်ပေါ်လာသော လဒ္ဓိသည် သင့်လျော်သောအသွင်ရှိသည်ဖြစ်၍ ထင်ရှားရှိ၏။ ဤသို့ ယူပုံအခြင်းအရာသည် ဒိဋ္ဌိနิဇ္ဈာနက္ခန္တိ မည်၏၊ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော လဒ္ဓိဟု ဆိုအပ်သော အယူကို စိစစ်စမ်းသပ်၍ သဘောကျလက်ခံပုံ အခြင်းအရာသည် ဒိဋ္ဌိနိဇ္ဈာနက္ခန္တိ မည်၏။ 'ပဉ္စ ဌာနာနိ' ဟူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော သဒ္ဓါစသော အကြောင်းတရား ငါးပါးတို့တည်း။ 'မုဉ္စိတွာ' ဟူသည် မယူဘဲ (စွန့်လွှတ်၍)။ အောက်မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ရာဂစသည်တို့၏ မရှိခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'ငါ၏အတွင်းသန္တာန်၌ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ မရှိ' ဟု ဤသို့ ဆင်ခြင်ခြင်းသည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) ဖြစ်၏၊ အကြွင်းမဲ့ ကင်းပြတ်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဆင်ခြင်ခြင်းဖြစ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'သေက္ခ အသေက္ခတို့၏ ဆင်ခြင်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တံ' စသည်ဖြင့် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဆင်ခြင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ 'အသန္တံ ဝါ အဇ္ဈတ္တံ' စသည်ဖြင့် အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဆင်ခြင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အတ္ထိနုခေါပရိယာယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 9-10. Indriyasampannasuttādivaṇṇanā ၉-၁၀. ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 154-155. ‘‘Sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.64) viya paripuṇṇattho idha sampanna-saddoti āha ‘‘paripuṇṇindriyo’’ti. Indriyehi samannāgatattā paripuṇṇindriyo nāma hotīti sambandho. Evaṃ sati samannāgamasampatti vuttā hotīti āsaṅkanto ‘‘cakkhādīni vā’’tiādimāha. Taṃ sandhāyāti dutiyavikappena vuttamatthaṃ sandhāya. Heṭṭhā khandhiyavagge khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti āha ‘‘vuttanayamevā’’ti. ၁၅၄-၁၅၅. 'သမ္ပန္နသီလာ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဝိဟရထ' စသော (မ၊ နိ၊ ၁။၆၄) စကားတို့၌ ကဲ့သို့ ဤသုတ်၌ သမ္ပန္န-သဒ္ဒါသည် ပြည့်စုံခြင်းအနက်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပရိပုဏ္ဏိန္ဒြိယော- ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြေရှိသူ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဣန္ဒြေတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြေရှိသူ မည်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော် ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပြည့်စုံပုံကို ဟောပြီးဖြစ်၏ဟု သံသယဖြစ်သဖြင့် 'စက္ခာဒီနိ ဝါ' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'တံ သန္ဓာယ' ဟူသည် ဒုတိယအလှည့်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍တည်း။ အောက်၌ ခန္ဓဝဂ်တွင် ခန္ဓာ၏အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာတော်သည် လာ၏၊ ဤသုတ်၌ အာယတန၏အစွမ်းဖြင့် လာ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝုတ္တနယမေဝ- ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာတည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Indriyasampannasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဣန္ဒြိယသမ္ပန္နသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ Navapurāṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. နဝပုရာဏဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ Tatiyo paṇṇāsako. တတိယပဏ္ဏာသက။ 16. Nandikkhayavaggo ၁၆. နန္ဒိက္ခယဝဂ် 1-4. Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā ၁-၄. အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 156-159. Atthatoti sabhāvato. Ñāṇena ariyato ñātabbato attho, sabhāvoti. Evañhi abhijjanasabhāvo nandanaṭṭhena nandī, rañjanaṭṭhena rāgo. Vimuttivasenāti vimuttiyā adhigamavasena. Etthāti imasmiṃ paṭhamasutte. Dutiyādīsūti dutiyatatiyacatutthesu. Uttānameva heṭṭhā vuttanayattā. ၁၅၆-၁၅၉. 'အတ္ထတော' ဟူသည် သဘောအားဖြင့်တည်း။ ဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောကြောင့် 'အတ္ထ- အနက် သို့မဟုတ် အကျိုး' မည်၏၊ သဘောတည်း။ ဤသို့လျှင် မကွဲပြားသောသဘောရှိသော တရားသည် နှစ်သက်တတ်သောသဘောကြောင့် နန္ဒီ (နှစ်သက်ခြင်း) မည်၏၊ စွဲမက်တတ်သောသဘောကြောင့် ရာဂ မည်၏။ 'ဝိမုတ္တိဝသေန' ဟူသည် ဝိမုတ္တိ (လွတ်မြောက်မှု) သို့ ရောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ 'ဧတ္ထ' ဟူသည် ဤပထမသုတ်၌။ 'ဒုတိယာဒီသု' ဟူသည် ဒုတိယ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထသုတ်တို့၌။ အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။ Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ 5-6. Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā ၅-၆. ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 160-161. Samādhivikalānaṃ [Pg.319] cittekaggataṃ labhantānaṃ, paṭisallānavikalānaṃ kāyavivekañca cittekaggatañca labhantānanti yojanā. Pākaṭaṃ hotīti vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti. Okkhāyati paccakkhāyatīti catusaccadhammānaṃ vibhūtabhāvena upaṭṭhānassa kathitattā vuttaṃ – ‘‘dvīsupi…pe… kathitā’’ti. ၁၆၀-၁၆၁. သမာဓိကင်းဆိတ်သောသူတို့သည် စိတ်၏တည်ငြိမ်ခြင်း (သမာဓိ) ကို ရရှိကြကုန်၏၊ ဆိတ်ငြိမ်မှု ကင်းဆိတ်သောသူတို့သည် ကာယဝိဝေကနှင့် စိတ်၏တည်ငြိမ်ခြင်းကို ရရှိကြကုန်၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ပါကဋံ ဟောတိ' ဟူသည် ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'ဥက္ခာယတိ ပစ္စက္ခာယတိ' ဟူသည် သစ္စာလေးပါးတရားတို့၏ ထင်ရှားသောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ဒွီသုပိ...ပေ... ကထိတာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဇီဝကမ္ဗဝနသမာဓိသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ 7-9. Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā ၇-၉. ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 162-164. Aniccānupassanādayo eva vimuttiparipācaniyā dhammā nāma. Therassa tadā saddhādīni indriyāni na paripākaṃ upagatāni, thero imāhi desanāhi indriyaparipākamagamāsi. ၁၆၂-၁၆၄. အနိစ္စာနုပဿနာစသည်တို့သည်သာလျှင် ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယတရား (လွတ်မြောက်မှုကို ရင့်ကျက်စေတတ်သောတရား) များ မည်ကုန်၏။ ထိုစဉ်အခါက မထေရ်၏ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့သည် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ မရောက်သေးကုန်၊ မထေရ်သည် ဤဒေသနာတော်များကြောင့် ဣန္ဒြေတို့ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်တော်မူခဲ့သည်။ Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ကောဋ္ဌိကအနိစ္စသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ 10-12. Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā ၁၀-၁၂. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 165-167. Pāṭiyekkanti visuṃ visuṃ. Vuttanayenevāti heṭṭhā vuttanayeneva apubbassa vattabbassa abhāvā. ၁၆၅-၁၆၇. 'ပါဋိယေက္ကံ' ဟူသည် တသီးတခြားစီ သီးခြားစီ။ 'ဝုတ္တနယေနေဝ' ဟူသည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင်ဖြစ်၍ အသစ်ပြောဖွယ်ရာမရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာနသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ Nandikkhayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. နန္ဒိက္ခယဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 17. Saṭṭhipeyyālavaggo ၁၇. သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ် 1-60. Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā ၁-၆၀. အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် 168-227. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chando pahātabbo’’tiādinā tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena saṭṭhi suttāni kathitāni[Pg.320], tāni ca peyyālanayena desanaṃ āruḷhānīti ‘‘saṭṭhipeyyālo nāma hotī’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘yāni panetthā’’tiādi. ၁၆၈-၂၂၇. 'ယံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အနိစ္စံ၊ တတြ ဝေါ ဆန္ဒော ပဟာတဗ္ဗော' စသည်ဖြင့် ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားဖြင့် သုတ်ပေါင်းခြောက်ဆယ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုသုတ်တို့သည်လည်း ပေယျာလနည်းဖြင့် ဒေသနာသို့ တင်အပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ် မည်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ယာနိ ပနေတ္ထာ' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. အဇ္ဈတ္တအနိစ္စဆန္ဒသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ Saṭṭhipeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 18. Samuddavaggo ၁၈. သမုဒ္ဒဝဂ် 1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā ၁. ပထမသမုဒ္ဒသုတ်အဖွင့် 228. Yadi ‘‘duppūraṇaṭṭhena samuddanaṭṭhenā’’ti iminā atthadvayena sāgaro ‘‘samuddo’’ti vuccati, cakkhussevetaṃ nippariyāyato yujjatīti dassetuṃ ‘‘yadī’’tiādi vuttaṃ. Tattha duppūraṇaṭṭhenāti pūretuṃ asakkuṇeyyabhāvena. Samuddanaṭṭhenāti sabbaso uparūparipakkhittagamanena. Mahāgaṅgādimahānadīnaṃ mahatā udakoghena anusaṃvaccharaṃ anupakkhandamānopi hi samuddo pāripūriṃ na gacchati, yañca bhūmipadesaṃ ottharati, taṃ samuddabhāvaṃ neti, abhāvaṃ vā pāpuṇāti apayāte samuddodake, taṃ vā anudakabhāvapattiyā atathameva hoti. Kāmañcesa duppūraṇaṭṭho samuddanaṭṭho sāgare labbhati, tathāpi taṃ dvayaṃ cakkhusmiṃyeva visesato labbhatīti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Samosarantanti sabbaso nīlādibhāgehi osarantaṃ, āpāthaṃ āgacchantanti attho. Kātuṃ na sakkoti duppūraṇīyattā. Sadosagamanena gacchati sattasantānassa dussanato. Dussanaṭṭhatā cassa cakkhudvārikataṇhāvasena veditabbā. Yathā samudde aparāparaṃ parivattamāno ūmiyā vego samuddassāti vuccati, evaṃ cakkhusamuddassa purato aparāparaṃ parivattamānaṃ nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussāti vattabbataṃ arahati anaññasādhāraṇattāti vuttaṃ ‘‘rūpamayo vego’’ti. Asamapekkhiteti sammādassane rūpe manāpabhāvaṃ amanāpabhāvañca gahetvā, ‘‘idaṃ nāma mayā diṭṭha’’nti anupadhārentassa kevalaṃ samūhaghanavasena gaṇhantassa gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Sahatīti adhibhavati, taṃnimittaṃ kañci vikāraṃ nāpajjati. ၂၂၈. ‘‘ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေန သမုဒ္ဒနဋ္ဌေန’’ ဟူသော ဤအနက်နှစ်ပါးဖြင့် သမုဒ္ဒရာကို ‘‘သမုဒ္ဒ’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပါမူ၊ ဤအနက်သည် မျက်စိအားသာလျှင် ပရိယာယ်မရှိဘဲ တိုက်ရိုက် လျောက်ပတ်၏ဟု ပြခြင်းငှါ ‘‘ယဒိ’’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘‘ဒုပ္ပူရဏဋ္ဌေန’’ ဟူသည်မှာ ဖြည့်စွက်ခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်သော အဖြစ်ဖြင့်တည်း။ ‘‘သမုဒ္ဒနဋ္ဌေန’’ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အထက်ထက်သော အရပ်သို့ လွှမ်းမိုး၍ သွားခြင်း အဖြစ်ဖြင့်တည်း။ ဂင်္ဂါမြစ်ကြီး အစရှိသော မြစ်ကြီးတို့၏ ကြီးစွာသော ရေအလျဉ်သည် နှစ်စဉ်မပြတ် စီးဝင်နေသော်လည်း သမုဒ္ဒရာသည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ မရောက်ပေ။ အကြင် မြေအရပ်ကို လွှမ်းမိုး၏၊ ထိုမြေအရပ်ကို သမုဒ္ဒရာအဖြစ်သို့ ရောက်စေ၏၊ သို့မဟုတ် သမုဒ္ဒရာရေ ကင်းဆဲသွားသောအခါ (ထိုမြေအရပ်သည်) မရှိခြင်းသို့ ရောက်၏၊ သို့မဟုတ် ရေမရှိခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် ထိုသမုဒ္ဒရာအဖြစ် မဟုတ်ဘဲ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဤဖြည့်ရန်ခက်ခဲသောအနက်နှင့် အပေါ်သို့ လွှမ်းမိုးသွားခြင်းအနက်သည် သမုဒ္ဒရာ၌ ရနိုင်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ထိုနှစ်ပါးသော အနက်သည် မျက်စိ၌သာလျှင် ထူးခြားစွာ ရနိုင်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘‘တဿ ဟိ’’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘‘သမောသရန္တံ’’ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ညိုခြင်းစသော အဖို့အစုဖြင့် သက်ဆင်းသော၊ (မျက်စိ၏) အာရုံ၏ လမ်းကြောင်းသို့ ရောက်လာသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘‘ကာတုံ န သက္ကောတိ’’ ဟူသည် ဖြည့်ရန် ခက်ခဲသောကြောင့် မပြုနိုင်။ ‘‘သဒေါသဂမနေန’’ ဟူသည် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်ကို ညစ်နွမ်းစေတတ်သောကြောင့် ညစ်နွမ်းခြင်းနှင့်တကွ သွားခြင်းဖြင့် သွား၏။ ထိုမျက်စိ၏ ညစ်နွမ်းစေတတ်သော အဖြစ်ကို မျက်စိဒွါရ၌ ဖြစ်သော တဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ သမုဒ္ဒရာ၌ အဖန်ဖန် တရွေ့ရွေ့ လည်ပတ်နေသော လှိုင်းတံပိုး၏ အဟုန်ကို ‘‘သမုဒ္ဒရာ၏ လှိုင်းတံပိုး’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မျက်စိတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာ၏ ရှေ့၌ အဖန်ဖန် တရွေ့ရွေ့ လည်ပတ်နေသော ညိုခြင်းစသော အပြားရှိသော ရူပါရုံသည်လည်း အခြားသော ဒွါရတို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ မျက်စိ၌သာ သီးခြားဖြစ်သောကြောင့် ‘‘မျက်စိ၏ (လှိုင်းတံပိုး)’’ ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်၏ဟု ပြခြင်းငှါ ‘‘ရူပမယော ဝေဂေါ’’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘‘အသမပေက္ခိတေ’’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ရှုခြင်း၌ ရူပါရုံတွင် နှစ်သက်ဖွယ်အဖြစ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်အဖြစ်ကို ယူ၍ ‘‘ငါသည် ဤအရာကို မြင်အပ်ပြီ’’ ဟု မဆင်ခြင်ဘဲ၊ အစုအပုံအဖြစ်ဖြင့်သာ (သမူဟဃန အစွမ်းဖြင့်သာ) ယူသော ယူခြင်းသည် အသမပေက္ခန (မဆင်ခြင်ခြင်း) မည်၏။ ‘‘သဟတိ’’ ဟူသည် လွှမ်းမိုး၏၊ ထိုအာရုံကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ မရောက်။ Ūmīti [Pg.321] vīciyo. Āvaṭṭo āvaṭṭanavasena pavattaṃ udakaṃ. Gāharakkhasamakarādayo gāharakkhaso. Yathā samudde ūmiyo uparūpari vattamānā attani patitapuggalaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, tathā āvaṭṭagāharakkhasā. Evamete rāgādayo kilesā sayaṃ uppannakasatte ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, kilesuppattinimittatāya sattānaṃ anayabyasanāpattihetubhūtassa ūmibhayassa ārammaṇavasena cakkhusamuddo ‘‘saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso’’ti vutto. ‘‘ဦမိ’’ ဟူသည် လှိုင်းတံပိုးတို့တည်း။ ‘‘အာဝဋ္ဌ’’ ဟူသည် လည်ပတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ရေ (ဝဲဂယက်) တည်း။ ငါးမန်း၊ ဘီလူး၊ မကာရ်း အစရှိသည်တို့သည် ‘‘ဂါဟရက္ခသ’’ မည်၏။ သမုဒ္ဒရာ၌ လှိုင်းတံပိုးတို့သည် အထက်ထက်၌ ဖြစ်ပေါ်လျက် မိမိအပေါ်သို့ ကျရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို လွှမ်းမိုး၍ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝဲဂယက်၊ ငါးမန်း၊ ဘီလူးတို့သည်လည်း ဖြစ်စေကုန်၏။ ဤအတူ ဤရာဂစသော ကိလေသာတို့သည် မိမိတို့ ဖြစ်ရာသတ္တဝါကို လွှမ်းမိုး၍ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေကုန်၏။ ကိလေသာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော လှိုင်းတံပိုးဘေး၏ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် မျက်စိတည်းဟူသော သမုဒ္ဒရာကို ‘‘လှိုင်းတံပိုး၊ ဝဲဂယက်၊ ငါးမန်း၊ ဘီလူးတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာ’’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ Ūmibhayanti ettha bhāyati etasmāti bhayaṃ, ūmīva bhayaṃ ūmibhayaṃ. Kujjhanaṭṭhena kodho. Sveva cittassa ca abhimaddanavasenuppādanatthena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso. Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā satte ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasananipphādanena kodhūpāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tathā kāmaguṇā kilesābhibhūte satte māne viya rūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Yadā pana gāharakkhaso ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā attano upakkamaṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogaāyusukhehi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ attano rūpādīhi palobhanavasena abhibhuyya gahetvā vā vīrajātiyampi itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi itthimāyāya anvāvisitvā vā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmassa gāharakkhasasadisatā daṭṭhabbā. Ūmibhayanti lakkhaṇavacanaṃ. Yathā hi ūmi bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ, evaṃ āvaṭṭagāharakkhasāpīti ūmiādibhayena sabhayanti attho veditabbo. Antaṃ avasānaṃ gato, evaṃ pāraṃ nibbānaṃ gatoti vuccati. ‘‘ဦမိဘယံ’’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဤလှိုင်းတံပိုးကြောင့် ကြောက်ရွံ့တတ်သောကြောင့် ‘‘ဘယ’’ မည်၏၊ လှိုင်းတံပိုးသည်သာလျှင် ဘေးဖြစ်သောကြောင့် ‘‘ဦမိဘယ’’ မည်၏။ ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းသော အနက်ကြောင့် ‘‘ကောဓ’’ (အမျက်ဒေါသ) မည်၏။ ထိုဒေါသသည်ပင် စိတ်ကို နှိပ်စက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားစေတတ်သော အနက်ကြောင့်၊ ပြင်းစွာ ပင်ပန်းစေတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘‘ဥပါယာသ’’ (ပြင်းစွာ ပင်ပန်းခြင်း) မည်၏။ ထိုစကားရပ်၌ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပွား၍ သတ္တဝါတို့ကို လွှမ်းမိုးကာ ခေါင်းဖော်ခွင့်မပေးဘဲ ပျက်စီးခြင်းကို ဖြစ်စေသဖြင့် ဒေါသနှင့် ပြင်းစွာ ပင်ပန်းခြင်း (ကောဓ၊ ဥပါယာသ) တို့၏ လှိုင်းတံပိုးနှင့် တူသောအဖြစ်ကို ရှုအပ်၏။ ထို့အတူ ကာမဂုဏ်တို့သည် ကိလေသာ လွှမ်းမိုးအပ်သော သတ္တဝါတို့ကို ဝဲဂယက်၌ ကဲ့သို့ ရူပါရုံစသော ဝိသယဟူသော မိမိ၌ လည်ပတ်စေ၍၊ ထိုကာမဂုဏ်တို့မှ ပြင်ပဖြစ်သော နေက္ခမ္မ၌ စိတ်မျှပင် မဖြစ်စေရန် ထိုသို့ ဝဲလည်စေလျက် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေသဖြင့် ဝဲဂယက်နှင့် တူသောအဖြစ်ကို ရှုအပ်၏။ အကြင်အခါ၌ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုမရှိဘဲ မိမိ၏ ကျက်စားရာအရပ်သို့ ရောက်လာသော ယောက်ျားကို ငါးမန်း၊ ဘီလူး (ဂါဟရက္ခသ) သည် လွှမ်းမိုးဖမ်းယူ၍၊ ကျက်စားရာမဟုတ်သော အရပ်၌ တည်သော်လည်း ကျက်စားရာအရပ်သို့ ဆောင်ယူကာ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အဆင်းကို ပြခြင်းစသည်ဖြင့် မိမိ၏ အကျိုးကို မပြုနိုင်အောင် ပြုပြီးလျှင် ဖမ်းစားကာ အဆင်း၊ ခွန်အား၊ စည်းစိမ်၊ အသက်၊ ချမ်းသာတို့နှင့် ကင်းကွာစေလျက် ကြီးစွာသော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေ၏။ ထို့အတူ မာတုဂါမသည်လည်း နှလုံးသွင်း မမှန်ကန်သော၊ ရဲရင့်ခြင်းမရှိသော ယောက်ျားကို မိမိ၏ ရူပါရုံစသည်တို့ဖြင့် ဖြားယောင်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် လွှမ်းမိုးဖမ်းယူ၍သော်လည်းကောင်း၊ ရဲရင့်သော အမျိုး၌ ဖြစ်သော်လည်း မိမိ၏ မိန်းမတို့၏ အမူအရာ၊ တင့်တယ်ခြင်း၊ လှည့်ပတ်ခြင်းတို့ဖြင့် ဖမ်းစား၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိကို အစိုးမရအောင် ပြလျက် မိမိအား ကျေးဇူးပြုတတ်သော သီလစသော တရားတို့ကို မပြည့်စုံစေနိုင်အောင် ပြုပြီးလျှင် ဂုဏ်၊ အဆင်းစသည်တို့နှင့် ကင်းကွာစေလျက် ကြီးစွာသော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေ၏။ ဤသို့လျှင် မာတုဂါမ၏ ငါးမန်း၊ ဘီလူးနှင့် တူသောအဖြစ်ကို ရှုအပ်၏။ ‘‘ဦမိဘယံ’’ ဟူသည် သရုပ်ပြစကား ဖြစ်၏။ လှိုင်းတံပိုးသည် ကြောက်ရွံ့ဖွယ်အနက်ဖြင့် ဘေးဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝဲဂယက်၊ ငါးမန်း၊ ဘီလူးတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် လှိုင်းတံပိုးစသော ဘေးတို့နှင့်တကွ ဘေးရှိသော အဖြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ‘‘အန္တံ’’ ဟူသည် အဆုံးသို့ ရောက်သော၊ ဤသို့ ကမ်းတစ်ဖက် ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သောဟု ဆိုအပ်၏။ Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမသမုဒ္ဒသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 2-3. Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā ၂-၃. ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ်စသော အဖွင့် 229-230. Kilesānaṃ [Pg.322] allabhāvūpanayananti āha ‘‘temanaṭṭhenā’’ti. Ariyasāvaketi anāgāmino. Te hi kāmabhavavasena atintatāya na samunnā. Tayo maccūti kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre. Tīhi upadhīhīti kilesābhisaṅkhārakāmaguṇānaṃ vasena tīhi upadhīhi. Khandhupadhinā pana so na nirūpadhi saupādisesasseva nibbānassa adhigatattā. Gatoti paṭipattigamanena gato. ၂၂၉-၂၃၀. ‘‘ကိလေသာတို့၏ စိုစွတ်စိုရွှဲသောအဖြစ်သို့ ရောက်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်’’ ဟု ပြခြင်းငှါ ‘‘တေမနဋ္ဌေန’’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘‘အရိယသာဝကေ’’ ဟူသည် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ကာမဘဝ၏ အစွမ်းဖြင့် မရောင့်ရဲနိုင်သောကြောင့် မစိုစွတ်ကုန်။ ‘‘တယော မစ္စူ’’ ဟူသည် ကိလေသာမာရ်၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်၊ ဒေဝပုတ္တမာရ် ဤသုံးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘‘တီဟိ ဥပဓီဟိ’’ ဟူသည် ကိလေသာ၊ အဘိသင်္ခါရ၊ ကာမဂုဏ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော ဥပဓိတို့ဖြင့်တည်း။ ခန္ဓာဥပဓိဖြင့်ကား ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥပဓိကင်းသည် မဟုတ်ပေ၊ စုတိစိတ်မကျသေးသော သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ကိုသာ ရအပ်သောကြောင့်တည်း။ ‘‘ဂတော’’ ဟူသည် ကျင့်သုံးခြင်း လမ်းကြောင်းဖြင့် သွားသောပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုတိယသမုဒ္ဒသုတ်စသော အဖွင့် ပြီး၏။ 4-6. Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā ၄-၆. ခီရရုက္ခူပမသုတ်စသော အဖွင့် 231-233. Appahīnaṭṭhenāti maggena asamugghāṭitabhāvena. Atthīti vijjati. Sati paccaye vijjamānakiccakaraṇato pariyuṭṭhānaṃ appakaṃ mūsikāvisaṃ viya parittaṃ nāma hoti appānubhāvattā. Evarūpāpīti appakāpi. Assāti appahīnakilesassa. Adhimattānanti iṭṭhānaṃ rajanīyānaṃ, vatthuvasena parittakampi iṭṭhārammaṇaṃ adhimattameva. Tenāha ‘‘nakhapiṭṭhippamāṇampī’’tiādi. Daharotiādīni tīṇipi padāni. Ābhindeyyāti bhindeyya. Taṃ ubhayanti taṃ cakkhurūpanti ubhayampi āyatanaṃ. ၂၃၁-၂၃၃. ‘‘အပ္ပဟီနဋ္ဌေန’’ ဟူသည် မဂ်ဖြင့် အမြစ်ပြတ် မပယ်ရသေးသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ‘‘အတ္ထိ’’ ဟူသည် ရှိ၏။ အကြောင်းတရားရှိလတ်သော် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိစ္စကို ပြုတတ်သောကြောင့် ကိလေသာ ထကြွပူပန်ခြင်း (ပရိယုဋ္ဌာန) သည် ကြွက်ဆိပ်ကဲ့သို့ နည်းပါးလှသဖြင့် တန်ခိုးအာနုဘော် နည်းပါးသောကြောင့် ‘‘ပရိတ္တ’’ (နည်းပါးသော) မည်၏။ ‘‘ဧဝရူပါပိ’’ ဟူသည် နည်းပါးသော်လည်း။ ‘‘အဿ’’ ဟူသည် မပယ်ရသေးသော ကိလေသာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားတည်း။ ‘‘အဓိမတ္တာနံ’’ ဟူသည် နှစ်သက်ဖွယ်၊ တပ်မက်ဖွယ် ကောင်းသော အာရုံတို့၏တည်း။ ဝတ္ထုအစွမ်းဖြင့် နည်းပါးသော နှစ်သက်ဖွယ်အာရုံသည်ပင် အလွန်တရာ ကြီးမား၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘လက်သည်းခွံခန့် ရှိသော်လည်း’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘‘ဒဟရော’’ အစရှိသော သုံးပါးသော ပုဒ်တို့တည်း။ ‘‘အာဘိန္ဒေယျ’’ ဟူသည် ဖျက်ဆီးရာ၏။ ‘‘တံ ဥဘယံ’’ ဟူသည် ထိုမျက်စိနှင့် ရူပါရုံတည်းဟူသော နှစ်ပါးသော အာယတနတို့တည်း။ Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ခီရရုက္ခူပမသုတ်စသော အဖွင့် ပြီး၏။ 7. Udāyīsuttavaṇṇanā ၇. ဥဒါယီသုတ်အဖွင့် 234. Itipīti imināpi kāraṇena. Aniccenāti aniccabhāvena anattalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Yasmā hetupaccayā viññāṇassa uppatti sati ca uppāde nirodhena bhavitabbaṃ, uppādavayavantatāya aniccaṃ viññāṇaṃ, yadi ca attā siyā paccayehi vinā sijjheyya, na ca tathāssa siddhi, tasmā ‘‘viññāṇaṃ anattā’’ti aniccatāya anattatā kathitā. ၂၃၄. ‘‘ဣတိပိ’’ ဟူသည် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း။ ‘‘အနိစ္စေန’’ ဟူသည် အနိစ္စအဖြစ်ဖြင့် အနတ္တလက္ခဏာကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင် အကြောင်းပစ္စယကြောင့် ဝိညာဉ်၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းရှိလတ်သော် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည်လည်း ဖြစ်ရမည်သာတည်း၊ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းရှိသောကြောင့် ဝိညာဉ်သည် အနိစ္စ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ အတ္တ ဖြစ်ပါမူ အကြောင်းပစ္စယတို့ မရှိဘဲလည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်ရာ၏၊ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်းလည်း မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ‘‘ဝိညာဉ်သည် အနတ္တဖြစ်၏’’ ဟု အနိစ္စအဖြစ်ဖြင့် အနတ္တဖြစ်ပုံကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဥဒါယီသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 8. Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā ၈. အာဒိတ္တပရိယာယသုတ်အဖွင့် 235. Kilesānaṃ [Pg.323] anu anu byañjanato paribyattiyā uppattipaccayabhāvato anubyañjanaṃ, hatthapādādiavayavāti āha – ‘‘hatthā sobhanā’’tiādi. Nimittaggāhoti kilesuppattiyā nimittabhūto gāho. Saṃsandetvā gahaṇanti avayave samodhānetvā ‘‘itthipuriso’’tiādinā ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Vibhattigahaṇanti vibhāgena anavasesaggahaṇaṃ. Kumbhīlasadisoti kumbhīlagāhasadiso. Tenāha – ‘‘sabbameva gaṇhātī’’ti hatthapādādīsu taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ vibhajitvā gahaṇaṃ rattapāsadiso jalūkagāhasadiso. Ekajavanavārepi labbhantīti idaṃ cakkhudvārānusārena uppannamanodvārikajavanaṃ sandhāya vuttaṃ. ၂၃၅. ကိလေသာတို့ အစဉ်သဖြင့် ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် အနုဗျည်း (အနုဗျဉ္ဇန) ဟု ဆိုအပ်၏၊ လက်ခြေ စသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများကို ဆိုလိုသည်ဟု ပြရန် "လက်တို့သည် လှပကုန်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ နိမိတ်ကို စွဲလမ်းခြင်း (နိမိတ္တဂ္ဂါဟ) ဟူသည် ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းဖြစ်သော စွဲလမ်းမှုတည်း။ ပေါင်းစပ်၍ ယူခြင်းဟူသည် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများကို စုပေါင်း၍ "မိန်းမ၊ ယောက်ျား" စသည်ဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း မှတ်ယူခြင်းတည်း။ အပိုင်းပိုင်းခွဲ၍ ယူခြင်းဟူသည် အစိတ်စိတ်အမြွှာမြွှာ အကြွင်းမဲ့ သိမ်းယူခြင်းတည်း။ မိကျောင်းနှင့်တူ၏ ဟူသည် မိကျောင်းဖမ်းယူပုံနှင့် တူသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "အားလုံးကိုသာလျှင် ဖမ်းယူ၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ လက်၊ ခြေ စသည်တို့၌ ထိုထိုအစိတ် အပိုင်းကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ယူခြင်းသည် သွေးစုပ်ဖမ်းယူသော မျှော့နှင့် တူသည်။ ဇောတစ်ခုတည်းသော အလှည့်၌လည်း ရနိုင်ကုန်၏ ဟူသည် မျက်စိတံခါး (စက္ခုဒွါရ) အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော မနောဒွါရဝီထိဇောကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ Nimittassādena ganthitanti yathāvutte nimitte assādagāhena ganthitaṃ sambaddhaṃ. Bhavaṅgenevāti mūlabhavaṅgeneva. Kilesabhayaṃ dassentoti tathā kilesuppattiyā sati akusalacittena antaritaṃ ce maraṇacittaṃ bhaveyya, ekantato niraye vā tiracchānayoniyā vā uppatti siyāti kilesānaṃ bhāyitabbaṃ dassento. ‘‘Samayavasena vā evaṃ vutta’’nti vatvā tamatthaṃ vivaranto ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādimāha. Rattacittaṃ vāti rāgavasena rattacittaṃ vā. Duṭṭhacittena kathaṃ ārammaṇarasānubhavananti? Domanassavedanuppatti eva tassa ārammaṇarasānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ. Imassa samayassāti maraṇasamayassa. နိမိတ်၏ သာယာမှုဖြင့် ချည်နှောင်အပ်၏ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နိမိတ်၌ သာယာတပ်မက်မှု စွဲလမ်းခြင်းဖြင့် ချည်နှောင်အပ်၊ စပ်သွယ်အပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ဘဝင်စိတ်ဖြင့်သာ ဟူသည် မူလဘဝင်စိတ်ဖြင့်သာ ဖြစ်သည်။ ကိလေသာ၏ ဘေးရန်ကို ပြလိုသဖြင့်— ထိုသို့ ကိလေသာ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် အကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် ခြားအပ်သော စုတိစိတ် (သေခါနီးစိတ်) သည် ဖြစ်ပေါ်လာပါက ဧကန်မုချ ငရဲ၌သော်လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌သော်လည်းကောင်း ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ကိလေသာတို့၏ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် (မိန့်တော်မူ၏)။ "သို့မဟုတ် အခါသမယ၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုကာ ထိုအနက်ကို ဖွင့်ပြလိုသဖြင့် "မျက်စိတံခါး၌ စင်စစ်သော်ကား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ တပ်မက်သောစိတ်ဟူသည် ရာဂ၏အစွမ်းဖြင့် တပ်မက်သောစိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ပြစ်မှားသောစိတ် (ဒေါသစိတ်) ဖြင့် အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း? ဒေါမနဿဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်ပင်လျှင် ထိုပြစ်မှားသောစိတ်၏ အာရုံအရသာကို ခံစားခြင်းဟု မှတ်အပ်သည်။ ဤအခါသမယ၏ ဟူသည် သေခါနီး (စုတိ) အခါသမယ၏ (အဓိပ္ပာယ်တည်း)။ Ubhinnaṃ nāsacchiddānaṃ majjhe ṭhita-aṭṭhitudanaṃ saha khuraṭṭhena chindanaṃ. Daṇḍakavāsīti dīghadaṇḍakā mahāvāsi. Nipajjitvā niddokkamananti iminā pacalāyikaniddaṃ paṭikkhipati. Tattha hi kadāci antarā micchāvitakkānaṃ sallakānaṃ avasaro siyā, nattheva nipajjitvā mahāniddaṃ okkantakāle. Vitakkānanti micchāvitakkānaṃ. နှာခေါင်းပေါက်နှစ်ခု၏ အလယ်၌ တည်ရှိသော အရိုးကို ထိုးဆူးနှင့်တကွ (သို့မဟုတ် အရိုးထိုးဆူးကို) သင်တုန်းဓားဖြင့် ဖြတ်တောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လက်ကိုင်တံရှည်သော ပဲကွတ်ကြီး (ဓားမကြီး) ကို ဆိုလိုသည်။ လျောင်းစက်၍ အိပ်ပျော်ခြင်း ဟူသော ဤစကားဖြင့် ငိုက်မျဉ်းသော အိပ်စက်ခြင်းကို ငြင်းပယ်တော်မူသည်။ ထိုငိုက်မျဉ်းသောအခါ၌မူ တစ်ခါတစ်ရံ အကြားအလပ်၌ မိစ္ဆာဝိတက်ဟူသော ငြောင့်ဆူးတို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရှိနိုင်သော်လည်း၊ လျောင်းစက်၍ အိပ်မောကျသောအခါ၌မူ လုံးဝမရှိနိုင်ပေ။ ဝိတက်တို့၏ ဟူသည် မိစ္ဆာဝိတက်တို့၏ (အဓိပ္ပာယ်တည်း)။ Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အာဒိတ္တပရိယာယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 9-10. Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā ၉-၁၀. ပဌမဟတ္ထပါဒူပမသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် 236-237. Navamaṃ [Pg.324] ‘‘paññāyatī’’ti vuccamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttanti āha – ‘‘dasame na hotīti vuccamāne’’tiādi. Ettakameva hi dvinnaṃ suttānaṃ visesoti. ၂၃၆-၂၃၇. ကိုးခုမြောက်သောသုတ်ကို "ထင်ရှား၏" ဟု ဆိုအပ်သော် သိနားလည်နိုင်သော သူတို့၏ အဇ္ဈာသယ (ဝါသနာဓာတ်) အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု ပြခြင်းငှာ "ဆယ်ခုမြောက်သောသုတ်၌ 'မရှိ' ဟု ဆိုအပ်သော်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤမျှသာလျှင် သုတ်နှစ်ခုတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပဌမဟတ္ထပါဒူပမသုတ်စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ Samuddavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. သမုဒ္ဒဝဂ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 19. Āsīvisavaggo ၁၉. အာသီဝိသဝဂ် 1. Āsīvisopamasuttavaṇṇanā ၁. အာသီဝိသူပမသုတ်အဖွင့် 238. Ye bhikkhū tadā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā, tesu keci ekavihārino, keci attadutiyā, keci attatatiyā, keci attacatutthā, keci attapañcamā hutvā araññāyatanesu viharantīti vuttaṃ – ‘‘ekacārika…pe… pañcacārike’’ti. Samānajjhāsayatā sabhāgavuttino. Kammaṭṭhānānuyuñjanassa kārake. Tato eva tattha yuttapayutte. Puggalajjhāsayena kāraṇabhūtena. Paccayabhūtanti apassayabhūtaṃ. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave’’ti ārabhitvā yāva ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti ayaṃ mātikānikkhepo. Tesaṃ mātikāya vitthārabhājanaṃ. Vāsanā bhavissatīti vāsanāvahaṃ bhavissati. Sineruṃ ukkhipanto viyātiādi imissā desanāya anaññasādhāraṇatāya sudukkarabhāvadassanaṃ. ၂၃၈. ထိုစဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံ၍ ထိုင်နေကြသော ရဟန်းတို့တွင် အချို့သော ရဟန်းတို့သည် တစ်ပါးတည်း နေလေ့ရှိကုန်၏၊ အချို့သည် မိမိနှင့်တကွ နှစ်ပါး၊ အချို့သည် မိမိနှင့်တကွ သုံးပါး၊ အချို့သည် မိမိနှင့်တကွ လေးပါး၊ အချို့သည် မိမိနှင့်တကွ ငါးပါး ဖြစ်ကုန်လျက် တောကျောင်းတို့၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်ကြသည်ကို ရည်ရွယ်၍ "တစ်ပါးတည်း လှည့်လည်သူ ...ပ... ငါးပါးတည်း လှည့်လည်သူ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ တူညီသော အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) ရှိကြကုန်သောကြောင့် သဘောတူ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းကို ပြုလုပ်ကြကုန်သော။ ထိုသို့ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းကြောင့်ပင် ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း၌ အမြဲမပြတ် ယှဉ်စပ်အားထုတ်နေကြကုန်သော။ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အဇ္ဈာသယအစွမ်းဖြင့်။ အမှီပြုရာဖြစ်သော ဟူသည် မှီခိုအားထားရာ ဖြစ်သော။ "ရဟန်းတို့၊ ဥပမာသော်ကား" ဟု စတင်၍ "ကူးမြောက်ပြီး၍ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်ကာ ကုန်းပေါ်၌ ရပ်နေသော ဗြာဟ္မဏ" ဟူသည်အထိ ဤသည်မှာ မာတိကာကို ချထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမာတိကာတို့ကို အကျယ်ဝေဖန် ဟောကြားခြင်းတည်း။ အလေ့အကျင့် (ဝါသနာ) ဖြစ်လိမ့်မည် ဟူသည် ဝါသနာကို ဆောင်စေလိမ့်မည်။ "မြင်းမိုရ်တောင်ကို မပြ သကဲ့သို့" စသည်ဖြင့် ဤတရားဒေသနာတော်၏ အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံဘဲ အလွန်ခဲယဉ်းသော အဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ Mañcaṭṭhesu mañcasamaññā viya mukhaṭṭhaṃ visaṃ ‘‘mukha’’nti adhippetaṃ. Sukkhakaṭṭhasadisabhāvāpādanato ‘‘kaṭṭha’’nti vuccatīti kaṭṭhaṃ mukhaṃ etassāti kaṭṭhamukho, daṃsanādinā kaṭṭhasadisabhāvakaro sappo. Atha vā kaṭṭhasadisabhāvāpādanato kaṭṭhaṃ visaṃ vā mukhe etassāti kaṭṭhamukho. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Ime cattāroti ime visakiccabhedena cattāro. Idāni taṃ nesaṃ visakiccabhedaṃ dassetuṃ ‘‘tesū’’tiādi vuttaṃ. Ayasūlasamappitaṃ viyāti abbhantare ayasūlaṃ anuppavesitaṃ viya. Pakkapūtipanasaṃ viyāti paccitvā kālātikkame kuthitapanasaphalaṃ [Pg.325] viya. Caṅgavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane surāparissāvane vā. Anavasesaṃ chijjanena asanipātaṭṭhānaṃ viya. Mahānikhādanenāti mahantena nikhādanena. ခုတင်ပေါ်၌ ရှိသောသူတို့ကို ခုတင်ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ ခံတွင်း၌ရှိသော အဆိပ်ကို "ခံတွင်း" ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏။ ခြောက်သွေ့သော သစ်သားတုံးကဲ့သို့သော သဘောသို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် "သစ်သား (ကဋ္ဌ)" ဟု ဆိုအပ်၏၊ သစ်သားကဲ့သို့သော ခံတွင်းရှိသော မြွေကို ကဋ္ဌမုခ (သစ်သားခံတွင်းရှိသောမြွေ) ဟု ခေါ်၏၊ ကိုက်ခဲခြင်း စသည်ဖြင့် သစ်သားနှင့်တူသော အဖြစ်ကို ပြုတတ်သော မြွေဟူလို။ သို့မဟုတ် သစ်သားနှင့်တူသော အဖြစ်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် သစ်သားကဲ့သို့သော အဆိပ်သည် ခံတွင်း၌ရှိသော မြွေကို ကဋ္ဌမုခ ဟု ခေါ်၏။ ဤနည်းဖြင့် ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤလေးပါးတို့ ဟူသည် အဆိပ်၏ ပြုပြင်တတ်သော လုပ်ငန်း ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် လေးပါးတို့တည်း။ ယခုအခါ၌ ထိုမြွေတို့၏ အဆိပ်လုပ်ငန်း ကွဲပြားပုံကို ပြခြင်းငှာ "ထိုမြွေတို့တွင်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ သံစူးဖြင့် အပ်နှင်းထားသကဲ့သို့ ဟူသည် ကိုယ်တွင်း၌ သံစူးကို သွင်းထားသကဲ့သို့။ မှည့်၍ ပုပ်သော ပိန္နဲသီးကဲ့သို့ ဟူသည် မှည့်၍ အချိန်လွန်သဖြင့် ပုပ်သိုးနေသော ပိန္နဲသီးကဲ့သို့။ ဆေးဆိုးပန်းရိုက်သမားတို့၏ ပြာရည်စစ်ရာ၌ သော်လည်းကောင်း၊ သေရည်စစ်ရာဇကာ၌ သော်လည်းကောင်း။ အကြွင်းမရှိ ပြတ်တောက်သွားသဖြင့် မိုးကြိုးကျသော နေရာကဲ့သို့။ ကြီးစွာသော ပဲကွတ်ဖြင့် (ဆောက်ဖြင့်)။ Visavegavikārenāti visavegagatena vikārena. Vātenāti tassa sappassa sarīraṃ phusitvā uggatavātena. Nāsavāte pana vattabbameva natthi. Puggalapaṇṇattivasenāti tesaṃyeva soḷasannaṃ sappānaṃ āgatavisotiādipuggalanāmassa vasena catusaṭṭhi honti paccekaṃ catubbidhabhāvato. Āgatavisoti āgacchaviso, sīghataraṃ abhiruhanavisoti attho. Ghoravisoti kakkhaḷaviso, duttikicchaviso. Ayaṃ sītaudakaṃ viya hoti gāḷhadubbinimmocayabhāvena. Udakasappo hi ghoraviso hoti yevāti vuttaṃ – ‘‘udakasappādīnaṃ visaṃ viyā’’ti. Paññāyatīti gaṇḍapiḷakādivasena paññāyati. Aneḷakasappo nāma mahāāsīviso. Nīlasappo nāma sākhavaṇṇo rukkhaggādīsu vicaraṇakasappo. Iminā upāyenāti yoyaṃ kaṭṭhamukhesu daṭṭhavisānaṃyeva ‘‘āgataviso no ghoraviso’’tiādinā catubbidhabhāvo vutto, iminā upāyena. Kaṭṭhamukhe daṭṭhavisādayoti kaṭṭhamukhesu daṭṭhaviso, phuṭṭhaviso, vātavibhoti tayo, pūtimukhādīsu ca daṭṭhavisādayo cattāro cattāro veditabbo. အဆိပ်အရှိန်ကြောင့် ဖြစ်သော ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲမှုဖြင့်။ ထိုမြွေ၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို ထိတွေ့၍ ထွက်ပေါ်လာသော လေဖြင့်။ နှာခေါင်းမှ ထွက်သောလေကိုမူ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ ထိုတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော မြွေတို့၏ "အာဂတဝိသ" စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အမည်အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ၌ လေးမျိုးစီ ရှိသောကြောင့် ခြောက်ဆယ့်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ အာဂတဝိသဟူသည် လာသောအဆိပ်ရှိသော မြွေ၊ လျင်မြန်စွာ ပျံ့နှံ့တက်ကြွတတ်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဃောရဝိသဟူသည် ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေ၊ ကုသရန် ခဲယဉ်းသော အဆိပ်ရှိသော မြွေတည်း။ ဤပြင်းထန်သော အဆိပ်သည် အလွန်ခိုင်မြဲစွာ မလွတ်နိုင်သော သဘောရှိသောကြောင့် ရေအေးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ရေမြွေသည် စင်စစ် ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "ရေမြွေစသည်တို့၏ အဆိပ်ကဲ့သို့" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ အနာစိမ်း၊ ဖုတင့် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှား၏။ အနေဠကမြွေဟူသည် ကြီးစွာသော မြွေပွေး၊ မြွေဟောက် (အာသီဝိသ) မျိုး ဖြစ်သည်။ မြွေစိမ်းဟူသည် သစ်ကိုင်းအရောင်ရှိ၍ သစ်ပင်ဖျား စသည်တို့၌ လှည့်လည်ကျက်စားတတ်သော မြွေ ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ဟူသည် သစ်သားခံတွင်းရှိသော မြွေတို့၌ ကိုက်၍ အဆိပ်တက်သော မြွေတို့၏ "အဆိပ်တက်သော်လည်း အဆိပ်မပြင်းထန်" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော လေးမျိုးသော အပြားရှိပုံ အတိုင်း ဤနည်းလမ်းဖြင့် (သိအပ်၏)။ ကဋ္ဌမုခမြွေတို့၌ ကိုက်အဆိပ်၊ ထိအဆိပ်၊ လေအဆိပ် ဟူ၍ သုံးမျိုးနှင့် ပူတိမုခ စသော မြွေတို့၌လည်း ကိုက်အဆိပ် စသည်ဖြင့် လေးမျိုးစီ လေးမျိုးစီ သိအပ်ကုန်၏။ Ekekanti catusaṭṭhiyo ekekaṃ. Catudhāti aṇḍajādivibhāgena catudhā vibhajitvā. Chapaṇṇāsānīti chapaṇṇāsādhikāni. Gatamaggassāti yathāvuttasaṅkhyāgatamaggassa paṭilomato saṃkhippamānā anukkamena cattārova honti. Kulavasenāti kaṭṭhamukhādijātivasena. တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီဟူသည် ခြောက်ဆယ့်လေးပါးသော မြွေတို့တွင် တစ်ပါးစီကို။ အဏ္ဍဇ (ဥမှပေါက်ဖွားသောမြွေ) စသော အားဖြင့် လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ခွဲခြား၍။ ငါးဆယ့်ခြောက်ခု အလွန်ရှိကုန်သော (နှစ်ရာ့ငါးဆယ့်ခြောက်ပါး) တို့တည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသော အရေအတွက်သို့ ရောက်သော လမ်းကြောင်း၏ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် အကျဉ်းချုံးပါက အစဉ်အတိုင်း လေးပါးတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ကဋ္ဌမုခ စသော မျိုးနွယ် (အမျိုးအစား) အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ Sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitavisāti hi tesaṃ phuṭṭhavisatā, vātavisatā vuccati. Evanti ‘‘āsittavisā’’tiādinā. Etthāti āsīvisasadde vacanattho niruttinayena veditabbo. Uggatatejāti udaggatejā, attano visatejena nesaṃ kurūradabbatā vā. Dunnimmaddanavisāti mantāgadehi animmaddanīyavisā. Cattāro āsīvisāti ettha iti-saddo ādiattho. Tenettha avasesapāḷiṃ saṅgaṇhāti. တစ်ကိုယ်လုံး၌ သွန်းလောင်း၍ ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်သော အဆိပ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုမြွေတို့၏ အဆိပ်သည် တွေ့ထိရုံမျှဖြင့် ပျံ့နှံ့တတ်သော အဆိပ် (ဖုဋ္ဌဝိသ)၊ လေဖြင့် ပျံ့နှံ့တတ်သော အဆိပ် (ဝါတဝိသ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍ 'သွန်းလောင်းအပ်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေ' အစရှိသည်ဖြင့် (ဆိုအပ်၏)။ ဤ၌ (အာသီဝိသဟူသော ပုဒ်၌) အာသီဝိသဟူသော စကားလုံး၏ ဝစနတ္ထကို နိရုတ္တိနည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ထက်မြက်သော တန်ခိုးရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ (ဥဂ္ဂတတေဇာ) မိမိတို့၏ အဆိပ်တန်ခိုးကြောင့် ကြမ်းကြုတ်ခက်ထန်သော အဖြစ်ရှိကုန်၏။ မန္တရား ဆေးဝါးတို့ဖြင့် နှိမ်နင်းရန် ခဲယဉ်းသော အဆိပ်ရှိကုန်၏။ 'အာသီဝိသမြွေလေးကောင်' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ဣတိ'သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ကြွင်းသော ပါဠိတော်ကို သိမ်းယူရမည်။ Āsīvisesūti [Pg.326] ime āsīvisā daṭṭhavisā evāti veditabbā. Sarīraṭṭhakesuyevāti tena purisena tesaṃ kassaci aniṭṭhassa akatattā āyusesassa ca vijjamānattā naṃ na daṃsiṃsūti daṭṭhabbaṃ. Pucchi yathābhūtaṃ pavedetukāmo. Durupaṭṭhāhāti durupaṭṭhānā. Sotthimaggoti sotthibhāvassa upāyo. 'အာသီဝိသမြွေတို့၌' ဟူသည်ကား ဤအာသီဝိသမြွေတို့ကို ကိုက်ခဲမှ ပျံ့နှံ့သော အဆိပ်ရှိသော မြွေတို့ဟူ၍သာ သိအပ်ကုန်၏။ 'ကိုယ်ပေါ်၌ တည်နေရုံမျှသာ' ဟူသည်ကား ထိုယောက်ျားသည် ထိုမြွေတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော မနှစ်သက်ဖွယ်ကို မပြုခဲ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက်တမ်း ကြွင်းကျန်သေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုယောက်ျားကို မကိုက်ခဲကြကုန်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိစေလိုသဖြင့် မေးမြန်းခဲ့၏။ 'လုပ်ကျွေးရန် ခဲယဉ်းကုန်၏' ဟူသည်ကား လုပ်ကျွေးရခက်ခြင်းတည်း။ 'ချမ်းသာစေတတ်သော လမ်းခရီး' ဟူသည်ကား ဘေးကင်းရန်၊ ချမ်းသာရန် အကြောင်းဥပါယ်ဖြစ်၏။ Antaracaroti antaraṃ caro sukhasattu vissāsaghātī. Tenāha ‘‘vadhako’’ti. Idāni tāsaṃ pesane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhama’’ntiādi vuttaṃ. Abhimukhagataṃ viya abhimukhagataṃ. Īdisīpi hi vacoyutti loke nirūpīyati santiyaṃ purisaṃ ṭhapetīti viya. Tasmā abhimukhagatanti abhimukhaṃ tena sampattanti attho. Vaṅkasaṇṭhānaṃ phalakaṃ rukkhamūle āgatāgatānaṃ nisīdanatthāya atthataṃ. 'အကြား၌ လှည့်လည်သူ' ဟူသည်ကား အကြား၌ လှည့်လည်တတ်သော၊ ချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ ယုံကြည်မှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ရန်သူတည်း။ ထို့ကြောင့် 'သတ်မည့်သူ (ဝဓက)' ဟု ဆိုအပ်၏။ ယခုအခါ ထိုသူတို့ကို စေလွှတ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ 'ပထမံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ရှေးရှုသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'ရှေးရှုသွားသော' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့သော စကားအသုံးအနှုန်းကိုလည်း လောက၌ ထင်ရှားစွာ သုံးနှုန်းကြကုန်၏၊ ဥပမာ- 'ရှိနေသော ယောက်ျားကို ထား၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ရှေးရှုသွားသော' ဟူသည် ထိုယောက်ျား၏ ရှေ့မှောက်သို့ ရောက်ရှိလာခြင်းဟု အနက်ရ၏။ 'ကွေးဝိုင်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ပျဉ်ချပ်' ကို သစ်ပင်ခြေရင်း၌ လာလာသမျှသော သူတို့ ထိုင်ခြင်းငှာ ခင်းထားအပ်၏။ Arittahattho puriso santāreti etāyāti santāraṇī. Orimatīrato uttaraṇāya setu uttarasetu. Ekena dvīhi vā gantabbo rukkhamayo setu rukkhasetu. Jaṅghasatthena gamanayoggo setu jaṅghasetu. Sakaṭena gantuṃ sakkuṇeyyo sakaṭasetu. Na kho esa brāhmaṇo paramatthato. Tadattho pana ekadesena sambhavatīti tathā vuttanti dassento ‘‘ettakānaṃ paccatthikānaṃ bāhitattā’’ti āha. Desananti uddesadesanaṃ. Vinivattentoti paṭisaṃharanto. Na laddho vatāsīti na laddho vata āsi. လက်တက် လက်မောင်းရှိသော ယောက်ျားသည် ဤလှေ/ဖောင်ဖြင့် ကူးမြောက်စေတတ်သောကြောင့် 'သန္တာရဏီ (ကူးတို့ဖောင်)' ဟု ခေါ်၏။ ဤဘက်ကမ်းမှ ကူးမြောက်ရန် ဆောက်လုပ်ထားသော တံတားသည် 'ဥတ္တရသေတု (ကူးကူးတံတား)' မည်၏။ တစ်ယောက် သို့မဟုတ် နှစ်ယောက် သွားလာအပ်သော သစ်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော တံတားသည် 'ရုက္ခသေတု (သစ်ပင်တံတား)' မည်၏။ ခြေကျင်ခရီးသည်တို့ သွားလာရန် သင့်လျော်သော တံတားသည် 'ဇင်္ဃသေတု (ခြေကျင်တံတား)' မည်၏။ လှည်းဖြင့် သွားလာနိုင်သော တံတားသည် 'သကဋသေတု (လှည်းတံတား)' မည်၏။ ဤသူသည် ပရမတ်အားဖြင့် ဗြာဟ္မဏ မဟုတ်ပေ။ သို့သော် ထိုဗြာဟ္မဏ၏ အနက်သည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုသို့ ဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဤမျှလောက်သော ရန်သူတို့ကို ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်သောကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဒေသနာ' ဟူသည် ညွှန်ပြခြင်း ဒေသနာကို ဆိုလိုသည်။ 'ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းလျက်' ဟူသည် ပယ်ဖျက်လျက်။ 'မရအပ်လေစွတကား' ဟူသည် စင်စစ် မရရှိခဲ့ပေ။ Rājā viya kammaṃ sattesu issariyassa vattāpanato. Rājā…pe… puthujjano vaṭṭadukkhasaṅkhātāparādhatāya. Ñāṇapalāyanenāti mahābhūtehi nibbinditvā virajjitvā vimuccitukāmatāvasena uppannañāṇapalāyane maggādhigamasiddheneva ñāṇapalāyanena. Evañhettha upamāsaṃsandanaṃ matthakaṃ pāpitameva hoti. ကံသည် သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ စိုးပိုင်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် မင်းနှင့် တူ၏။ မင်းသည်...ပ... ပုထုဇဉ်သည် ဝဋ်ဆင်းရဲဟု ဆိုအပ်သော အပြစ်ရှိသည်ဖြစ်၍ (မင်းနှင့် တူ၏)။ 'ဉာဏ်ဖြင့် ပြေးခြင်းဖြင့်' ဟူသည်ကား မဟာဘုတ်တရားတို့၌ ငြီးငွေ့လျက်၊ မက်မောမှုကင်းလျက်၊ လွတ်မြောက်လိုသော ဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်ဖြင့် ပြေးခြင်း၌လည်းကောင်း၊ မဂ်ဆိုက်ရောက်ခြင်းဖြင့် ပြီးစီးသော ဉာဏ်ဖြင့် ပြေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ ဥပမာနှိုင်းယှဉ်ချက်သည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ပေ၏။ Yatheva hītiādinā ekadesanāsamudāyassa nidassanaṃ āraddhaṃ. Yathāvuttavacanaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ vacanena samattheti ‘‘patthaddho bhavatī’’tiādinā. Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhena sappena daṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so [Pg.327] kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo avadhāraṇattho. So ‘‘pathavīdhātupakopena vā’’ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo. Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhagato viya hotīti. Vā-saddo vā aniyamattho. Tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā, na vā mantāgadavasena. Pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti. Tattha kāyoti pakatikāyo. Pūtikoti kuthito. Santattoti sabbaso tatto mahādāhappatto. Sañchinnoti sabbaso chinno cuṇṇavicuṇṇabhūto. Yadā kāyo patthaddhādibhāvappatto hoti, tadā puriso kaṭṭhamukhādisappassa mukhe vattamāno viya hotīti attho. 'စင်စစ်သော်ကား...ကဲ့သို့ပင်' အစရှိသော စကားဖြင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော ဒေသနာအပေါင်း၏ သာဓကကို စတင်တော်မူ၏။ ဟောကြားအပ်ပြီးသော စကားကို 'တောင့်တင်းခိုင်မာလာ၏' အစရှိသော အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ စကားဖြင့် ထောက်ခံတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ကဋ္ဌမုခမြွေ ကိုက်ခဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ကဋ္ဌမုခေန ဝါ)' ဟူရာ၌ 'ဝါ'သဒ္ဒါသည် ဥပမာအနက်ရှိ၏။ ကဋ္ဌမုခမြွေ ကိုက်ခဲအပ်သောသူသည် တောင့်တင်းသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြေဓာတ် (ပထဝီဓာတ်) ပျက်စီးချို့ယွင်းခြင်းကြောင့် ထိုရုပ်ကန္ဓာသည် ကဋ္ဌမုခမြွေနှင့် တူသည်ဖြစ်၍ ကဋ္ဌမုခမြွေ အကိုက်ခံရသကဲ့သို့ တောင့်တင်းခိုင်မာလာ၏ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် 'ဝါ'သဒ္ဒါသည် ကန့်သတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်ရှိ၏။ ထို'ဝါ'သဒ္ဒါကို 'ပထဝီဓာတ် ပျက်စီးခြင်းကြောင့်သာလျှင်' ဟု ယူဆောင်၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ ဤ၌ အနက်ကား—ကဋ္ဌမုခမြွေ ကိုက်ခဲသော်လည်း ကိုယ်ခန္ဓာသည် ပထဝီဓာတ် ပျက်စီးခြင်းကြောင့်သာ တောင့်တင်းခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် ပထဝီဓာတ်နှင့် မကင်းသော ထိုကိုယ်ခန္ဓာသည် အခါခပ်သိမ်း ကဋ္ဌမုခမြွေ အကိုက်ခံရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'ဝါ'သဒ္ဒါသည် မရေရာသော (အနိယမ) အနက်ရှိ၏။ ထို၌ အနက်ကား—ကဋ္ဌမုခမြွေ ကိုက်ခဲအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာသည် (မန္တရား ဆေးဝါးတို့၏ အစွမ်းကြောင့်) တောင့်တင်းချင်လည်း တောင့်တင်းအံ့၊ မတောင့်တင်းဘဲလည်း ရှိအံ့။ ပထဝီဓာတ် ပျက်စီးခြင်းကြောင့်မူကား မန္တရား ဆေးဝါး ကင်းစင်သော ထိုကိုယ်ခန္ဓာသည် ကဋ္ဌမုခမြွေ အကိုက်ခံရသကဲ့သို့ ဧကန်မုချ တောင့်တင်းလာ၏။ ထိုစကားလုံးတို့တွင် 'ကာယ' ဟူသည် ပကတိကိုယ်တည်း။ 'ပူတိက' ဟူသည် ပုပ်စပ်ဆိုးဝါးသော ကိုယ်တည်း။ 'သန္တတ္တ' ဟူသည် အလုံးစုံ ပူလောင်အပ်သော၊ ပြင်းစွာသော ပူလောင်ခြင်းသို့ ရောက်သော ကိုယ်တည်း။ 'သဉ္ဆိန္န' ဟူသည် အလုံးစုံ ပြတ်တောက်အပ်သော၊ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ကြေမွအပ်သော ကိုယ်တည်း။ ရုပ်ကိုယ်ခန္ဓာသည် တောင့်တင်းခြင်း အစရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်သောအခါ ထိုယောက်ျားသည် ကဋ္ဌမုခ အစရှိသော မြွေတို့၏ ပါးစပ်တွင်းသို့ ရောက်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ Visesatoti kaṭṭhamukhādivisesato ca pathavīādivisesato ca. Anatthaggahaṇatotiādi acetanesupi bhūtesu sacetanesu viya anatthādīnaṃ paccakkhatāya nibbedajananatthaṃ āraddhaṃ. Tattha āsayatoti pavattiṭṭhānato. Etesanti mahābhūtānaṃ. Sadisatāti vammikāsayasusiragahanasaṅkāraṭṭhānāsayatāya ca sadisatā. 'ထူးခြားချက်အားဖြင့်' ဟူသည် ကဋ္ဌမုခ အစရှိသော မြွေတို့၏ ထူးခြားချက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပထဝီ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏ ထူးခြားချက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'အကျိုးမဲ့ကို ယူခြင်းကြောင့်' အစရှိသော စကားသည် စိတ်ဝိညာဉ်မရှိသော မဟာဘုတ်တို့၌လည်း စိတ်ဝိညာဉ်ရှိသူတို့၌ ကဲ့သို့ အကျိုးမဲ့ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ငြီးငွေ့မှုကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ စတင်အပ်၏။ ထိုစကား၌ 'မှီရာဌာနအားဖြင့်' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ရာဌာနအားဖြင့်တည်း။ 'ထိုတရားတို့၏' ဟူသည် မဟာဘုတ်တို့၏တည်း။ 'တူညီသောအဖြစ်' ဟူသည် တောင်ပို့၊ တွင်းဝ၊ တောပိတ်ပေါင်းနှင့် အမှိုက်ပုံဟူသော မှီတင်းရာ ဌာနချင်း တူညီသောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း တူညီခြင်း ဖြစ်၏။ Paccattalakkhaṇavasenāti visuṃ visuṃ lakkhaṇavasena. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷabhāvādi, taṃsamaṅgino puggalassa kakkhaḷabhāvāpādanādinā vikāruppādanato visavegavikārato sadisatā veditabbā. 'အသီးသီးသော ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် အသီးသီးသော လက္ခဏာ၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ ပထဝီ အစရှိသော ဓာတ်တို့၏ ခက်ခဲသော သဘောစသည်သည် ထိုဓာတ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ခက်ခဲခိုင်မာစေခြင်း စသည်ဖြင့် ဖောက်ပြန်မှုကို ဖြစ်စေသောကြောင့် အဆိပ်၏အရှိန်ကြောင့် ဖောက်ပြန်မှုနှင့် တူညီသောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ Anatthāti byasanā. Byādhinti kuṭṭhādibyādhiṃ. Bhave jātābhinandinoti bhavesu jātiyā abhinandanasīlā. Pañcavokāre hi jātiyā abhinandanā nāma mahābhūtābhinandanā eva. 'အကျိုးမဲ့တို့' ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း (ဗျသန) တို့တည်း။ 'နာကျင်ခြင်း (ဗျာဓိ)' ဟူသည် နူနာ အစရှိသော ရောဂါဝေဒနာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းကို နှစ်သက်တတ်သော သဘောရှိသူတို့သည်' ဟူသည် ဘဝတို့၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းကို နှစ်သက်လေ့ရှိသူတို့တည်း။ ငါးဝေါကာရ (ပဉ္စဝေါကာရ) ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းကို နှစ်သက်ခြင်းမည်သည် မဟာဘုတ်တို့ကို နှစ်သက်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ Durupaṭṭhānatarānīti duppaṭikāratarāni. Durāsadāti durupasaṅkamanā. ‘‘Upaṭṭhāmī’’ti upasaṅkamituṃ na sakkonti. Parijānāma kammanāmāni, upakārā nāma natthi. Anantadosūpaddavatoti aparimāṇadosūpaddavahetuto. Ekapakkhalanti ekadukkhaṃ. 'လုပ်ကျွေးရန် သာ၍ ခဲယဉ်းကုန်၏' ဟူသည် ကုသရန် သာ၍ ခဲယဉ်းခြင်းတည်း။ 'ချဉ်းကပ်ရန် ခဲယဉ်းကုန်၏' ဟူသည် ချဉ်းကပ်ရန် ခက်ခဲခြင်းတည်း။ 'လုပ်ကျွေးပါအံ့' ဟု ချဉ်းကပ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ 'ငါတို့သည် ကံ၏ အမည်နာမတို့ကိုသာ သိကြကုန်၏၊ အကျိုးကျေးဇူးဟူ၍ မရှိပေ'။ 'အဆုံးမရှိသော ဘေးရန် အန္တရာယ်ရှိသောကြောင့်' ဟူသည် အတိုင်းမသိ များပြားသော အပြစ်နှင့် အန္တရာယ်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'တစ်ဖက်သတ် ဆင်းရဲခြင်း' ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော ဆင်းရဲခြင်းတည်း။ Rūpakkhandho [Pg.328] bhijjamāno cattāro arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati arūpakkhandhānaṃ ekanirodhattā. Vatthurūpampi gahetvāva bhijjanti pañcavokāre arūpakkhandhesu bhinnesu rūpakkhandhassa avaṭṭhānābhāvato. Ettāvatāti lobhuppādanamattena. Paññā nāma attabhāve uttamaṅgaṃ paññuttarattā kusaladhammānaṃ, sati ca kilesuppattiyaṃ paññāya anuppajjanato vuttaṃ – ‘‘ettāvatā paññāsīsaṃ patitaṃ nāma hotī’’ti. Yoniyo upaneti tadupagassa kammapaccayassa bhāve. ‘‘Jātibhayaṃ, jarābhayaṃ, maraṇabhayaṃ, corabhaya’’ntiādinā āgatāni pañcavīsati mahābhayāni, ‘‘hatthampi chindatī’’tiādinā āgatāni dvattiṃsa kammakāraṇāni āgatāneva honti kāraṇassa samavaṭṭhitattā. Nandīrāgo saṅkhārakkhandhoti saṅkhārakkhandhapariyāpannattā vuttaṃ. ရူပက္ခန္ဓာသည် ပျက်စီးလတ်သော် နာမ်က္ခန္ဓာလေးပါးတို့နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် နာမ်က္ခန္ဓာလေးပါးတို့ကို ယူ၍သာလျှင် ပျက်စီး၏။ ဝတ္ထုရုပ်ကိုလည်း ယူ၍သာလျှင် ပျက်စီးကုန်၏၊ အကြောင်းမူကား ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ နာမ်က္ခန္ဓာတို့ ပျက်စီးလတ်သော် ရူပက္ခန္ဓာ တည်ရှိနေခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ဤမျှလောက်သော အနက်ဖြင့်' ဟူသည် လောဘ ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့်တည်း။ ပညာမည်သည် ကုသိုလ်တရားတို့တွင် အထက်တန်းကျသောကြောင့် အတ္တဘော၌ အမြတ်ဆုံးအင်္ဂါ ဖြစ်၏၊ ကိလေသာ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ပညာသည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် 'ဤမျှလောက်ဖြင့် ပညာတည်းဟူသော ဦးခေါင်း ပြတ်ကျအပ်သည် မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဘုံဘဝသို့ ကပ်ရောက်တတ်သော ကံတည်းဟူသော အကြောင်းတရားရှိလတ်သော် (ကံက) ကမ္မဇယောနိတို့သို့ ဆောင်နှင်းအပ်၏။ 'ဇာတိဘေး၊ ဇရာဘေး၊ မရဏဘေး၊ ခိုးသူဘေး' အစရှိသည်ဖြင့် လာကုန်သော နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဘေးကြီးတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ 'လက်ကိုလည်း ဖြတ်၏' အစရှိသည်ဖြင့် လာကုန်သော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ကမ္မကရိုဏ်း (ညှဉ်းဆဲခြင်း) တို့သည်လည်းကောင်း အကြောင်းတရား စုဝေးမိသောကြောင့် ဧကန်ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ 'နန္ဒီရာဂ (နှစ်သက်တပ်မက်ခြင်း) သည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာဖြစ်၏' ဟူသည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ Pāḷiyaṃyeva āgatā ‘‘cakkhuto cepi naṃ, bhikkhave’’tiādinā. Kiñci alabhitvāti tasmiṃ suññagāme corānaṃ gayhūpagassa alābhavacaneneva tassa purisassa attano paṭisaraṇassa alābho vutto eva hotīti na uddhaṭo, purisaṭṭhāniyo bhikkhu, corā pana bāhirāyatanaṭṭhāniyā. Abhinivisitvāti vipassanābhinivesaṃ katvā. Ajjhattikāyatanavasena desanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘upādārūpakammaṭṭhānavasenā’’ti. ပါဠိတော်၌သာလျှင် 'ရဟန်းတို့၊ ထိုသူကို မျက်စိမှလည်း' စသည်ဖြင့် လာရှိပေသည်။ 'တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မရသဖြင့်' ဟူသည်မှာ ထိုဆိတ်ငြိမ်သောရွာ၌ ခိုးသူတို့ ယူဆောင်ထိုက်သော ပစ္စည်းကို မရခြင်းဟူသော စကားဖြင့်သာလျှင် ထိုယောက်ျားအား မိမိ၏ ကိုးကွယ်ရာကို မရခြင်းကို ပြောဆိုပြီးဖြစ်သည်ဟူ၍ (သီးခြား) ထုတ်နုတ်၍ မပြပေ၊ ယောက်ျားသဖွယ်ဖြစ်သူကား ရဟန်းဖြစ်၏၊ ခိုးသူတို့ကား ပြင်ပအာယတန (ဗာဟိရာယတန) သဖွယ် ဖြစ်ကုန်၏။ 'စွဲလမ်း၍' ဟူသည် ဝိပဿနာအာရုံကို စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို ပြု၍။ အဇ္ဈတ္တိကာယတန (အတွင်းအာယတန) အစွမ်းဖြင့် ဒေသနာတော် လာရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဥပါဒါရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်းအစွမ်းဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ Bāhirānanti bāhirāyatanānaṃ. Pañca kiccānīti corehi tadā kātabbāni pañca kiccāni. Hatthasāranti attano santake hatthehi gahetabbasārabhaṇḍaṃ. Pātanādivasena hatthaparāmāsaṃ karonti. Pahāraṭhāneti pahaṭaṭṭhāne. Ṭhānaso tasmiṃ eva khaṇeti vadanti. Attano sukhāvahaṃ kusaladhammaṃ pahāya dukkhāvahena akusalena samaṅgitā sukhāvahaṃ bhaṇḍaṃ pahāya bahi nikkhamanaṃ viyāti vuttaṃ sukhanissayattā tassa. Hatthaparā…pe… āpajjanakālo guṇasarīrassa tadā pamādena bādhitattā. Pahāra…pe… kālo tato daḷhataraṃ guṇasarīrassa bādhitattā. Pahāraṃ…pe… assamaṇakālo guṇasarīrassa maraṇappattisadisattā. Avasesajanassa dāsaparibhogena paribhuñjitabbatā aññathattappattigihibhāvāpattiyā nidassanabhāvena vuttā. Yaṃ ‘‘chasu dvāresu ārammaṇe āpāthagate’’ti vuttaṃ, tameva ārammaṇaṃ nissāya samparāyiko dukkhakkhandho veditabboti yojanā. ပြင်ပတို့၏ ဟူသည် ပြင်ပအာယတနတို့၏။ ကိစ္စငါးပါးတို့ ဟူသည် ခိုးသူတို့သည် ထိုအခါ၌ ပြုအပ်သော ကိစ္စငါးပါးတို့တည်း။ လက်ဆုပ်လက်ကိုင်ရရှိသောဥစ္စာ ဟူသည် မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သော လက်ဖြင့် ကိုင်ယူထိုက်သော အဖိုးတန်ပစ္စည်း (သာရဘဏ္ဍ) ဖြစ်သည်။ လဲစေခြင်းစသည်ဖြင့် လက်ဖြင့် ကိုင်တွယ်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ရိုက်နှက်ရာအရပ်၌ ဟူသည် ရိုက်နှက်အပ်သော အရပ်၌။ ချက်ချင်း ဟူသည် ထိုခဏ၌ပင်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မိမိအား ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော ကုသိုလ်တရားကို စွန့်ပယ်၍ ဆင်းရဲကို ဆောင်တတ်သော အကုသိုလ်တရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော ပစ္စည်းဥစ္စာကို စွန့်ပယ်၍ ပြင်ပသို့ ထွက်သွားခြင်းကဲ့သို့တည်း ဟု ထိုကုသိုလ်တရားသည် ချမ်းသာ၏ မှီရာဖြစ်သောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ လက်ဖြင့်ကိုင်တွယ်ခြင်း... စသည်သို့ ရောက်သောအခါ၌ကား ထိုအခါ၌ မေ့လျော့မှု (ပမာဒ) ကြောင့် ဂုဏ်ကိုယ် (သရီရ) နှိပ်စက်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ရိုက်နှက်ခြင်း... စသည်ရှိသော အခါ၌ကား ထိုထက် သာလွန်ပြင်းထန်စွာ ဂုဏ်ကိုယ် နှိပ်စက်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ရိုက်နှက်ခြင်း... စသည်ဖြင့် ရဟန်းမဟုတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သောအခါ၌ကား ဂုဏ်ကိုယ် သေဆုံးခြင်းသို့ ရောက်သည်နှင့် တူသောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသောသူတို့၏ ကျွန်ကဲ့သို့ သုံးဆောင်ခြင်းကို ခံရမည့်အဖြစ်သည် တစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ရောက်ခြင်း၊ လူဝတ်လဲရခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းကို ပြသသောအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ အာရုံသည် ရှေးရှုထင်လာသောအခါ' ဟု အကြင်စကားကို မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုအာရုံကိုပင် မှီ၍ နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော ဆင်းရဲအစုကို သိအပ်၏ဟူ၍ စပ်စပ်အပ်သည်။ Rūpādīnīti [Pg.329] rūpasaddagandharasāni. Tesanti yathāvuttabhūtupādārūpānaṃ. Lahutādivasenāti tesaṃ lahutādivasena. Duruttaraṇaṭṭhoti uttarituṃ asakkuṇeyyabhāvo oghaṭṭho. Vuttanayenāti ‘‘sampayuttā vedanā vedanākkhandho’’tiādinā vuttanayena. Catumahābhūtādīhīti ādisaddena upādānakkhandhādīnaṃ gahaṇaṃ. Cittakiriyadassanatthanti cittapayogadassanatthaṃ. Vuttavāyāmamevāti ‘‘sammāvāyāmo’’ti yo ariyamagge vutto. Bhaddekarattādīnīti ‘‘ajjeva kiccaṃ ātappa’’ntiādinā (ma. ni. 3.272, 275, 276) vuttāni bhaddekarattasuttādīni. ရုပ်စသည်တို့ ဟူသည် ရုပ်၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာတို့တည်း။ ထိုတရားတို့၏ ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော မဟာဘုတ်ရုပ်၊ ဥပါဒါရုပ်တို့၏။ ပေါ့ပါးသည်၏ အဖြစ်စသည်ဖြင့် ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ ပေါ့ပါးခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်။ ကူးမြောက်နိုင်ခဲသော အနက် ဟူသည် မကူးမြောက်နိုင်သော အဖြစ်ဟူသော သံသရာဩဃ၏ အနက်တည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ဟူသည် 'ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ဝေဒနာသည် ဝေဒနာက္خန္ဓာ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်။ မဟာဘုတ်လေးပါးစသည်တို့ဖြင့် ဟူသော ပုဒ်၌ 'စသည်' သဒ္ဒါဖြင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာစသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ စိတ်၏ ကိရိယာကို ပြခြင်းငှာ ဟူသည် စိတ်၏ အားထုတ်မှု (ပယောဂ) ကို ပြခြင်းငှာတည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသော အားထုတ်မှုကိုပင် ဟူသည် အရိယာမဂ်၌ 'သမ္မာဝါယာမ' ဟု အကြင် အားထုတ်မှုကို ဆိုအပ်၏။ ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ်စသည်တို့ ဟူသည် 'ယနေ့ပင်လျှင် လုံ့လပြုအပ်သော ကိစ္စရှိ၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ် စသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ Kuṇṭhapādoti chinnapādova hutvā gativikalo. Mānasaṃ bandhatīti tasmiṃ citte kiccaṃ nibandhati. ‘‘Ayaṃ ariyamaggo mayhaṃ oghuttaranupāyo’’ti tattha cittassa sanniṭṭhānaṃ puna tattha pavattanaṃ vīriyārambho cittabandhanaṃ. ခြေဆွံ့သောသူ ဟူသည် ခြေပြတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ သွားလာလှုပ်ရှားခြင်း ပျက်စီးသောသူတည်း။ စိတ်ကို နှောင်ဖွဲ့၏ ဟူသည် ထိုစိတ်၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ချည်နှောင်ထား၏။ 'ဤအရိယာမဂ်သည် ငါ့အား သံသရာဩဃမှ ကူးမြောက်ကြောင်း နည်းလမ်း ဖြစ်ပေ၏' ဟု ထိုမဂ်စိတ်၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်း၊ ထိုမဂ်၌ ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ဝီရိယကို အားထုတ်ခြင်းသည် စိတ်ကို နှောင်ဖွဲ့ခြင်း (စိတ္တဗန္ဓန) ဖြစ်သည်။ Tassa nāmarūpassa ime nandīrāgādayo taṇhāvijjādayoti katvā paccayo dhammāyatanekadeso. Ariyamagganibbānataṇhāvajjo idha dhammāyatanekadesoti ca. Soḷasahākārehīti pīḷanādīhi soḷasahi ākārehi. Satipaṭṭhānavibhaṅge āgatanayena saṭṭhinayasahassehi. Desanāpariyosāne…pe… patiṭṭhahiṃsūti vipañcitaññū evettha gahaṇavasena adhigatavisesā paricchinditā. Te hi tadā dhammapaṭiggāhakabhāvena satthu santike sannisinnā. Ugghaṭitaññūnaṃ pana neyyānañca visesādhigamo aṭṭhakathāyaṃ na ruḷhoti idha na gahitoti. ထိုနာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းကား ဤနန္ဒီရာဂစသည်တို့နှင့် တဏှာ အဝိဇ္ဇာစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြု၍ ဓမ္မာယတန၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသသည် အကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ အရိယာမဂ်၊ နိဗ္ဗာန်နှင့် တဏှာတို့ကို ချန်လှပ်၍ ဤနေရာ၌ ဓမ္မာယတန၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ 'ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်' ဟူသည် နှိပ်စက်ခြင်းစသော ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်။ သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်း၌ လာသော နည်းလမ်းဖြင့် ခြောက်သောင်းသော နည်းတို့ဖြင့်။ ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌... တည်ကြကုန်၏ ဟူသည် ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ တရားထူးကို ရခြင်းအစွမ်းဖြင့် အပိုင်းအခြားပြု၍ ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည်သာ ထိုအခါ၌ တရားတော်ကို ခံယူသူများအဖြစ် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်ပါး၌ ညီညာဖြဖြ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် နေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ တရားထူးရရှိခြင်းကိုမူ အဋ္ဌကထာ၌ ထင်ရှားမပြသောကြောင့် ဤနေရာ၌ မယူအပ်ပေ။ Āsīvisopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အာသီဝိသူပမသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 2. Rathopamasuttavaṇṇanā ၂. ရထူပမသုတ်အဖွင့် 239. Susaṃvutindriyassa bhojane mattaññuno satassa sampajānassa viharato kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavasaranti sukhasomanassabahulatā vuttā. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti yoni, ekantikaṃ kāraṇaṃ. Assāti bhikkhuno. Paripuṇṇanti avikalaṃ. Anavasesaṃ āsave khepetīti āsavakkhayo, aggamaggo. Yaṃ yanti dandhaṃ majjhaṃ javoti javādīsu yaṃ yaṃ gamanaṃ. Rakkhaṇatthāyāti kilesacorehi rakkhaṇatthāya[Pg.330]. Veganiggahaṇatthāyāti kilesahetukassa indriyavegassa niggaṇhanatthāya. Nibbisevanatthāyāti visevanassa vipphanditassa nirodhanāya. Kilesūpasamatthāyāti kilesānaṃ uparūpari samanatthāya vūpasamanatthāya. ၂၃၉. ကောင်းစွာ စောင့်စည်းအပ်သော ဣန္ဒြေရှိ၍ ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိလျက် သတိရှိသည်ဖြစ်၍ ဆင်ခြင်ဉာဏ်ရှိလျက် နေသောသူအား ကိလေသာကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲသည် မသက်ရောက်နိုင်ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် ချမ်းသာခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း များပြားသည်၏ အဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုတရားကြောင့် အကျိုးတရားသည် ရောနှောသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယောနိမည်သည် ဧကန်ဖြစ်သော အကြောင်းတည်း။ ထိုသူအား ဟူသည် ရဟန်းအား။ ပြည့်စုံသော ဟူသည် ချို့ယွင်းမှုမရှိသော။ အကြွင်းမဲ့ အာသဝေါတရားတို့ကို ကုန်စေတတ်သောကြောင့် အာသဝက္ခယ မည်၏၊ (ထိုအာသဝက္ခယသည်) အရဟတ္တမဂ်တည်း။ အကြင်အကြင် သွားခြင်း ဟူသည် နှေးကွေးခြင်း၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်ခြင်း၊ မြန်ဆန်ခြင်း စသည်တို့တွင် အကြင်အကြင် သွားခြင်းတည်း။ စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ ဟူသည် ကိလေသာခိုးသူတို့ဘေးမှ စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ။ အဟုန်ကို နှိမ်နင်းခြင်းငှာ ဟူသည် ကိလေသာကြောင့်ဖြစ်သော ဣန္ဒြေတို့၏ အဟုန်ကို နှိမ်နင်းရန်။ လည်ပတ်လှုပ်ရှားမှု မရှိစေရန် ဟူသည် တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်းကို ချုပ်ငြိမ်းစေရန်။ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးစေရန် ဟူသည် ကိလေသာတို့ကို အဆင့်ဆင့် ငြိမ်းအေးစေရန်၊ ငြိမ်းသတ်ရန် အလို့ငှာ။ Samaṇarati nāma samathavipassanāmaggaphalasukhāni. Dantānampi sindhavānaṃ sārathino payogena siyā kāci visevanamattāti tadabhāvaṃ dassento ‘‘nibbisevane katvā pesento’’ti vuttaṃ. Ñāṇaṃ gacchatīti asaṅgamanaṃ pavattati pageva indriyabhāvanāya katattā, kilesaniggahassa sukheneva siddhattā. Dāyakassa ajjhāsayo vaso uḷāro lāmako. Deyyadhammassa pamāṇaṃ vaso appakaṃ bahukañca. သမဏရတိ (ရဟန်းတို့၏ မွေ့လျော်ခြင်း) မည်သည် သမထ၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့၏ ချမ်းသာများ ဖြစ်သည်။ ယဉ်ကျေးပြီးသော သိန္ဓောမြင်းတို့အားပင် လှည့်ပတ်မောင်းနှင်သူ၏ လုံ့လကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော လှုပ်ရှားရုန်းကန်မှုမျှ ရှိနိုင်၏၊ ထိုလှုပ်ရှားရုန်းကန်မှု မရှိခြင်းကို ပြလို၍ 'လှုပ်ရှားရုန်းကန်မှုမရှိစေဘဲ စေလွှတ်လျက်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဉာဏ်သို့ သွား၏ ဟူသည် ငြိကပ်မှုမရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ရှေးဦးစွာကပင် ဣန္ဒြေပွားများမှုကို ပြုအပ်သောကြောင့် ကိလေသာကို နှိမ်နင်းခြင်းသည် လွယ်ကူစွာဖြင့်ပင် ပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ အလှူရှင်၏ အလိုဆန္ဒအားလျော်စွာ မြင့်မြတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ယုတ်ညံ့ခြင်း ဖြစ်၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထု၏ အတိုင်းအရှည်အားလျော်စွာ နည်းပါးခြင်း သို့မဟုတ် များပြားခြင်း ဖြစ်၏။ Mahāmaṇḍapaṭṭhānaṃ nāma lohapāsādassa purato eva mahābhikkhusaṅghassa sannipātakāle tesaṃ pahonakavasena mahāmaṇḍapassa kattabbaṭṭhānaṃ. Gahaṇamānanti parivisagahaṇabhājanaṃ. မဟာမဏ္ဍပဌာန မည်သည် လောဟပြာသာဒ်၏ ရှေ့၌သာလျှင် သံဃာတော်အရှင်သူမြတ်များ စည်းဝေးဆုံဆည်းသောအခါ ထိုသံဃာတော်များ ဆံ့လောက်စေရန် ပြုလုပ်အပ်သော မဏ္ဍပ်ကြီး ဆောက်လုပ်ရာ နေရာဖြစ်သည်။ အလှူခံယူရာအိုး ဟူသည် ဆွမ်းကပ်လှူရာတွင် ခံယူသော ပန်းကန်ခွက်ယောက်တည်း။ Pakatiyā bhattakārakicce adhigato upaṭṭhākupāsako. Mudusamakharasaññitehi, dahanapacanabhajjanasaññitehi vā tīhi pākehi. ပကတိအားဖြင့် ဆွမ်းချက်သော လုပ်ငန်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသော လုပ်ကျွေးသော ဥပါသကာ ဖြစ်သည်။ နူးညံ့ခြင်း၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်ခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းခြင်းဟု သမုတ်အပ်သော သို့မဟုတ် မီးတိုက်ခြင်း၊ ချက်ခြင်း၊ လှော်ခြင်းဟု သမုတ်အပ်သော ချက်နည်းသုံးမျိုးတို့ဖြင့်။ Parisodhetvāti rañño anucchavikabhāvaṃ parisodhetvā. Bhūmiyaṃ chaḍḍesi ‘‘bhikkhūnaṃ adatvā mayā mukhe pakkhitta’’nti. Mukhena gaṇhi tassa niddosabhāvaṃ dassetuṃ. Mattaṃ jānāpetuṃ pamajji. ‘‘Tvaṃ kuto āgato’’ti pucchane pamādaṃ āpajji. Anubhāgoti avasiṭṭhabhāgo. Idamatthiyanti idaṃ payojanaṃ. Itaranti pāḷiyaṃ anāgatampi āhāre pamāṇajānanaṃ. သုတ်သင်၍ ဟူသည် မင်းနှင့် ထိုက်တန်သော အဖြစ်ကို သုတ်သင်ရှင်းလင်း၍။ 'ရဟန်းတို့အား မလှူဘဲ ငါသည် ပါးစပ်ထဲသို့ ထည့်မိပြီ' ဟု တွေးတောကာ မြေ၌ စွန့်ပစ်လိုက်၏။ ထိုသူ၏ အပြစ်ကင်းစင်သော အဖြစ်ကို ပြသရန် ပါးစပ်ဖြင့် ခံယူ၏။ အတိုင်းအရှည်ကို သိစေခြင်းငှာ မေ့လျော့ခဲ့၏။ 'သင် ဘယ်က လာသလဲ' ဟု မေးမြန်းခြင်း၌ မေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်ခဲ့၏။ အနုဘာဂ ဟူသည် ကြွင်းကျန်သော အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ ဣဒမတ္ထိယ ဟူသည် ဤအကျိုးကျေးဇူး ရှိ၏။ အခြားတစ်ပါးသော ဟူသည် ပါဠိတော်၌ မလာသော်လည်း ဆွမ်း၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ Sayanaṃ seyyā, kāmabhogīnaṃ seyyā kāmabhogiseyyā. Dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthena kātabbakiccakaraṇato. Tejussadattāti idaṃ anutrāsasseva sīhassa sayananti dassetuṃ vuttaṃ. Dve purimapāde ekasmiṃ, pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvāti hi idaṃ pādānaṃ avikkhittabhāvakaraṇadassanaṃ. အိပ်စက်ခြင်း ဟူသည် သေယျာတည်း၊ ကာမစည်းစိမ်ကို ခံစားသောသူတို့၏ အိပ်စက်ခြင်းသည် ကာမဘောဂီသေယျာ မည်၏။ လက်ယာလက်ဖြင့် ပြုလုပ်ဖွယ်ကိစ္စကို ပြုရခြင်းကြောင့် လက်ယာဘက်သို့ စောင်း၍ အိပ်စက်သည်ဟူ၍ မရှိပေ။ တေဇောဓာတ် လွန်ကဲသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဟူသည် ဤသည်ကား ထိတ်လန့်ခြင်းမရှိသော ခြင်္သေ့၏ အိပ်စက်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ရှေ့ခြေနှစ်ဖက်ကို တစ်နေရာတည်း၌လည်းကောင်း၊ နောက်ခြေနှစ်ဖက်ကို တစ်နေရာတည်း၌လည်းကောင်း ထား၍ ဟူသည် ခြေတို့ကို မရှုပ်မထွေးဘဲ ညီညီညာညာ ထားရှိခြင်းကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ Catutthajjhānaseyyāti catutthajjhānikaṃ phalasamāpattiṃ vadati. Yebhuyyena hi tathāgatā phalasamāpattiṃ samāpajjitvāva sayanti. Sā ca nesaṃ catutthajjhānato vuṭṭhāya, kilesaparinibbānassa ca katattāti vadanti[Pg.331]. Idha sīhaseyyā āgatā pādaṃ accādhāya pubbenāparaṃ ajahitasaṃlakkhaṇā seyyāti katvā. Tenāha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. Evanti ‘‘dakkhiṇena passenā’’tiādinā vuttākārena seyyaṃ kappeti. စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာဟူသည် စတုတ္ထဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဖလသမာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ အထူးသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် များသောအားဖြင့် ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူ၍သာ ကျိန်းစက်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုကျိန်းစက်ခြင်းသည် ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့၏ စတုတ္ထဈာန်မှ ထတော်မူ၍လည်းကောင်း၊ ကိလေသာပရိနိဗ္ဗာန် ပြုပြီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌ သီဟသေယျာကို ခြေတစ်ဖက်ပေါ် တစ်ဖက်တင်၍ ရှေ့နောက် သတိမလွတ်ဘဲ အိပ်စက်ခြင်းကို ပြုခြင်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် «ayaṃ hī» စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ «Evanti» ဟူသည် «လက်ယာဘက်နံပါးဖြင့်» စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ကျိန်းစက်ခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ Kathaṃ niddāyanto sato sampajāno hoti? Bhavaṅgacittena hi niddūpagamananti adhippāyo. Appahānenāti tadadhimuttatāya tadappahānaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā tesu niddokkamanassa ādipariyosānesu ajahitasatisampajaññaṃ hoti. Tenāha – ‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’ti. Etaṃ panāti ‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’ti vuttanayaṃ vadati. Ñāṇadhātukanti na rocayiṃsūti niddokkamanepi jāgaraṇe pavattañāṇasabhāvamevāti na rocayiṃsu porāṇā. Nirantaraṃ bhavaṅgacittesu vattamānesu satisampajaññāsambhavoti adhippāyo. Purimasmiñhi naye satisampajaññassa asaṃvaro, na bhavaṅgassa. Indriyasaṃvaro, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogoti imehi tivaṅgikā, nimittānubyañjanaparivajjanādi sabbaṃ vipassanāpakkhikamevāti adhippāyo. အဘယ်သို့ အိပ်ပျော်နေသူသည် သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်တုံတရားရှိသူ (သမ္ပဇဉ်ရှိသူ) ဖြစ်သနည်း။ ဘဝင်စိတ်ဖြင့် အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ ရောက်ရသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ «Appahānena» ဟူသည် ထိုအာရုံ၌ ညွတ်ကိုင်းခြင်းကြောင့် ထိုအာရုံကို မစွန့်ခြင်းဟု ရှုအပ်၏။ ထို့အတူ ထိုအိပ်ပျော်ခြင်း၏ အစနှင့် အဆုံးတို့၌ မစွန့်အပ်သော သတိသမ္ပဇဉ် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် «အိပ်ပျော်သည်ရှိသော်လည်း သတိသမ္ပဇဉ် ရှိသူဖြစ်၏» ဟု မိန့်တော်မူ၏။ «Etaṃ pana» ဟူသည် «အိပ်ပျော်သည်ရှိသော်လည်း သတိသမ္ပဇဉ် ရှိသူဖြစ်၏» ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းကို ဆိုလိုသည်။ «ဉာဏဓာတုကံ» ကို မနှစ်သက်ကြကုန်ဟု ဆိုရာ၌ အိပ်ပျော်ရာ၌လည်း နိုးကြားခြင်း၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်သဘောမျှသာ ဖြစ်သည်ဟူ၍ ပေါရာဏ (ရှေးဆရာ) တို့သည် မနှစ်သက်ကြကုန်။ အစဉ်မပြတ် ဘဝင်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် သတိသမ္ပဇဉ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်စွမ်းမရှိဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ရှေးနည်း၌ သတိသမ္ပဇဉ်၏ အစောင့်အရှောက်မရှိခြင်းသာတည်း၊ ဘဝင်စိတ်၏ မစောင့်စည်းခြင်း မဟုတ်ပေ။ ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း၊ စားဖွယ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း၊ နိုးကြားခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်းဟူသော ဤအင်္ဂါသုံးပါးရှိသော အကျင့်နှင့် နိမိတ် အနုဗျည်းတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း စသည်တို့သည် ဝိပဿနာအဖို့၌ ပါဝင်သော တရားများသာ ဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ Tānevāti vipassanākkhaṇe pavattāni indriyādīni. Yāva arahattā desanā vitthārato kathetabbā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti saṅkhepena kathitā. «Tāneva» ဟူသည် ဝိပဿနာခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဣန္ဒြေစသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်သည်အထိ ဒေသနာတော်ကို အကျယ်အားဖြင့် ဟောကြားအပ်၏။ ပါဠိတော်၌မူကား «yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāya» (အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းငှာ ထိုသူ၏ အကြောင်းဥပါယ်သည် စတင်အပ်ပြီ ဖြစ်၏) ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ Rathopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ရထောပမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 3. Kummopamasuttavaṇṇanā ၃. ကုမ္မောပမသုတ်အဖွင့် 240. Aṭṭhikummoti piṭṭhiyaṃ tikhiṇaṭṭhiko kummo. Tantibandhoti byāvaṭo. Samugge viya attano kapāle pakkhipitvā. Samodahanto sammā odahanto ajjhattameva dahanto. Ārammaṇakapāleti ārammaṇakaṭāhe. Samodahantoti diṭṭhamattasseva ca gahaṇato manovitakke tattheva sammadeva odahanto. Tañhi visayavasena pavattituṃ adento. Pañca dhammeti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā (pari. 362) vuccamāne. ၂၄၀. «Aṭṭhikummo» ဟူသည် ကျောကုန်း၌ ထက်မြက်သော အရိုးရှိသော လိပ် ဖြစ်သည်။ «Tantibandho» ဟူသည် အလုပ်ရှုပ်သောသူ။ «Samugge viya» ဟူသည် သေတ္တာ၌ ထည့်သကဲ့သို့ မိမိ၏ အခွံအတွင်းသို့ သွင်းထား၍။ «Samodahanto» ဟူသည် ကောင်းစွာ သွင်းထားလျက် မိမိကိုယ်တွင်း၌သာ ထားလျက်။ «Ārammaṇakapāle» ဟူသည် အာရုံတည်းဟူသော အိုးခြမ်းပဲ့၌။ «Samodahanto» ဟူသည် မြင်ကာမျှကိုသာ ယူခြင်းကြောင့် မနောဝိတက်တို့ကို ထိုအာရုံ၌သာ ကောင်းစွာ သွင်းထားလျက်။ ထိုစိတ်ကို အာရုံငါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် မဖြစ်စေဘဲ။ «Pañca dhamme» ဟူသည် «kālena vakkhāmi» (လျော်ကန်သော အချိန်၌ ပြောဆိုအံ့) အစရှိသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော တရားငါးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ Kummopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ကုမ္မောပမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 4. Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā ၄. ပထမဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ်အဖွင့် 241. Vilāsamāno [Pg.332] viya sāgaraṃ patvā. Antosākhoti gaṅgāya tīrassa anto onatasākho. Temetīti tinto hoti. Tiriyaṃ patito daṇḍasetu viya ṭhitattā mahājanassa paccayo jāto, tathā mahantabhāvena gaṅgāsotaṃ otaraṇādi natthi. ၂၄၁. «Vilāsamāno viya» ဟူသည် လှိုင်းတံပိုးထလျက် သမုဒ္ဒရာသို့ ရောက်၍။ «Antosākho» ဟူသည် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်း၏ အတွင်းဘက်သို့ ကိုင်းညွတ်သော သစ်ကိုင်းရှိသော သစ်ပင်။ «Temeti» ဟူသည် စိုစွတ်စေအပ်၏။ «Tiriyaṃ patito daṇḍasetu viya» ဟူသည် ကန့်လန့်ဖြတ်လဲကျနေသော တံတားတိုင်ကဲ့သို့ တည်ရှိခြင်းကြောင့် လူအများ၏ အမှီသဟဲ ဖြစ်လာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကြီးမားသောကြောင့် ဂင်္ဂါမြစ်ရေစီးထဲသို့ ဆင်းသက်ခြင်း စသည်တို့ မရှိပေ။ Ayaṃ hīti anantaraṃ vuttapuggalo. Ariyamaggaṃ oruyhāti catubbidhaṃ ariyamaggavīthiṃ otaritvā. ‘‘Cittaṃ nāmeta’’ntiādinā cintetvā gihibandhanaṃ na vissajjetīti sambandho. Attano bhajamānaketi attano bhajante. Jīvikatthāya payujjitabbato payogo, khettavatthādi. Tato payogato uṭṭhitaṃ āyaṃ. Kiñcāpi bhikkhūnaṃ kāyasāmaggiṃ deti bhikkhatthāya. «Ayaṃ hi» ဟူသည် အနန္တရ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ «Ariyamaggaṃ oruyha» ဟူသည် လေးပါးသော အရိယာမဂ်လမ်းစဉ်သို့ ဆင်းသက်၍။ «Cittaṃ nāmetaṃ» အစရှိသည်ဖြင့် ကြံစည်တွေးတောကာ လူတို့၏ အနှောင်အဖွဲ့ကို မစွန့်လွှတ်ဟူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ «Attano bhajamānake» ဟူသည် မိမိအား ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်သူတို့ကို။ «Jīvikatthāya...» ဟူသည် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအတွက် အားထုတ်အပ်သောကြောင့် လယ်ယာမြေ စသည်တို့၌ လုံ့လပြုခြင်းတည်း။ ထိုလုံ့လပြုခြင်းမှ ထွက်ပေါ်လာသော အကျိုးအမြတ် (ဝင်ငွေ)။ ဆွမ်းအလို့ငှာ ရဟန်းတို့အား ကိုယ်ထိလက်ရောက် ညီညွတ်ခြင်းကို ပေးစေကာမူ။ Muṇḍaghaṭanti bhinnoṭṭhaṃ ghaṭaṃ. Khandheti aṃse. Saṅghabhoganti saṅghasantakaṃ bhogagāmaṃ gantvā. Atthato evaṃ vadantīti tathā atthassa sambhavato evaṃ vadantā viya honti. Yāgumattake yāgunti yāguṃ pivitvā tāya aparipakkāya eva aññaṃ yāguṃ ajjhoharitvāti sambandho. «Muṇḍaghaṭaṃ» ဟူသည် နှုတ်ခမ်းပဲ့သော အိုးကို။ «Khandhe» ဟူသည် ပခုံးထက်၌။ «Saṅghabhogaṃ» ဟူသည် သံဃာပိုင်ဖြစ်သော ဘောဂရွာသို့ သွား၍။ «Atthato evaṃ vadanti» ဟူသည် ထိုသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုနေကြသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ «Yāgumattake yāguṃ» ဟူသည် ယာဂုကို သောက်၍ ထိုယာဂု မကြေညက်သေးမီ ကာလပတ်လုံး အခြားသော ယာဂုကို မျိုချခြင်းဖြင့် ဟူ၍ စပ်စပ်အပ်၏။ Kilesānurañjitovāti yonisomanasikārassa abhāvena kilesānugatacitto eva. Akkhīni nīharitvāti kodhavasena akkhike karonto akkhīni nīharitvā vicarissati. Uddhato hoti avūpasanto. «Kilesānurañjito» ဟူသည် နှလုံးသွင်းမှားခြင်း (အယောနိသောမနသိကာရ) ကြောင့် ကိလေသာနောက်သို့ လိုက်သော စိတ်ရှိသည်သာလျှင်တည်း။ «Akkhīni nīharitvā» ဟူသည် အမျက်ဒေါသအစွမ်းဖြင့် မျက်လုံးပြူးပြူး ပြုလုပ်လျက် မျက်စိကို ပြူး၍ လှည့်လည်လတ္တံ့။ «Uddhato» ဟူသည် ပျံ့လွင့်ခြင်းရှိသည် ဖြစ်၍ မငြိမ်းအေးပေ။ Diṭṭhigatikoti sāsaniko evaṃ ayoniso ummujjitvā sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā dīpento ariṭṭhasadiso. Tenāha ‘‘so hī’’tiādi. Arūpabhave rūpaṃ atthi, aññathā tato cutassa kuto rūpakkhandhassa sambhavo. Asaññībhave cittaṃ atthīti etthāpi eseva nayo. Bahucittakkhaṇiko lokuttaramaggo ‘‘yo ime cattāro satipaṭṭhāne bhāveyya sattavassānī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137). Anusayo cittavippayutto, aññathā sāvajjānavajjadhammānaṃ ekajjhaṃ uppatti siyā. Te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti, aññathā kammaphalānaṃ sambandho na siyāti. Iti vadanto evaṃ micchāvādaṃ paggayha vadanto. «Diṭṭhigatiko» ဟူသည် သာသနာဝင်ဖြစ်ပါလျက် ဤသို့ မသင့်မလျော် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ပေါ်ထွက်လာပြီး သာသနာတော်ကို တရားမဟုတ်သည်ကို တရား၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်ကို ဝိနည်းပြု၍ ပြသတတ်သော အရိဋ္ဌရဟန်းနှင့် တူသောသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် «so hi» အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အရူပဘုံ၌ ရုပ်ရှိ၏၊ ထိုသို့မဟုတ်ပါက ထိုဘုံမှ စုတေသောသူအား ရူပက္ခန္ဓာသည် အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ အသညသတ်ဘုံ၌ စိတ်ရှိ၏ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ «အကြင်သူသည် ဤသတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး ပွားများငြားအံ့» အစရှိသော ဒေသနာတော်အရ လောကုတ္တရာမဂ်သည် စိတ်အဆင့်ဆင့် များစွာသော စိတ်က္ခဏရှိ၏။ ကိလေသာအနုသယသည် စိတ်နှင့် မယှဉ်စပ်ပေ၊ သို့မဟုတ်ပါက အပြစ်ရှိသောတရားနှင့် အပြစ်မရှိသောတရားတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်လာရာ၏။ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ပြေးသွား ကျင်လည်ကြကုန်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်ပါက ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးတို့ ဆက်စပ်မှု မရှိရာ။ ဤသို့ ဆိုတတ်သောသူသည် ဤသို့သော မိစ္ဆာဝါဒကို ကိုင်စွဲ၍ ပြောဆိုတတ်သူ ဖြစ်သည်။ Temanarukkho viya…pe… dullabhadhammassavano ca puggalo saddhāsinehena atemanato. Katavinayo sikkhitavinayo yathā ‘‘katavijjo’’ti. Dhammakathikānaṃ [Pg.333] vicārethāti idaṃ deyyadhammaṃ dhammakathikānaṃ ayyānaṃ tassa tassa yuttavasena vicārethāti niyyātanavasena vatvā. Divākathiko sarabhāṇako sāyanhe katheti, purimayāmaṃ kathento rattikathiko bhāṇakapuggalo. စိုစွတ်သော သစ်ပင်ကဲ့သို့...။ သာသနာတော်၌ တရားတော်ကို နာကြားရခဲသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သဒ္ဓါတည်းဟူသော စေးစိုခြင်းဖြင့် မစိုစွတ်သောကြောင့်တည်း။ «Katavinayo» ဟူသည် ဝိနည်းကို သင်ယူပြီးသောသူ၊ «katavijjo» (အတတ်ပညာကို သင်ယူပြီးသောသူ) ကဲ့သို့တည်း။ «Dhammakathikānaṃ vicāretha» ဟူသည် «ဤလှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ဓမ္မကထိကဆရာတော်တို့အား ထိုထိုလျော်ကန်သော အားဖြင့် ဝေဖန်ပေးလှူကြကုန်လော့» ဟု စွန့်လှူအပ်သောအားဖြင့် ဆိုလိုသည်။ နေ့၌ တရားဟောသော သရဘဏီရွတ်ဆိုသူသည် ညနေချမ်း၌ ဟောပြော၏၊ ပဌမယာမ်၌ ဟောပြောသောသူသည် ည၌ တရားဟောသော ဘာဏကပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ Nandanavanābhirāmeti nandanavanaṃ viya manorame. Assa bhārahārabhikkhūti assa kiccavāhakabhikkhū upajjhāyādayo. Sukhanisinnakathanti paṭisanthārakathāpubbakaṃ upanisinnakathaṃ sutvā. «Nandanavanābhirāme» ဟူသည် နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်ကဲ့သို့ မွေ့လျော်ဖွယ် ကောင်းသော။ «Assa bhārahārabhikkhū» ဟူသည် ထိုသူ၏ တာဝန်ကို ဆောင်ရွက်ပေးကုန်သော ရဟန်းတို့ ဖြစ်ကြသော ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ အစရှိသည်တို့တည်း။ «Sukhanisinnakathaṃ» ဟူသည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်ပြောဆိုခြင်းကို ရှေးဦးစွာ ပြု၍ ချမ်းသာစွာ နေလျက် ပြောဆိုသော စကားကို ကြားနာရ၍။ Ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitākāreneva ṭhitaṃ, nappayuttanti attho. Cittakammamūlādīni ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitāti yojanā. Mudutāyāti muduhadayatāya sāpekkhatāya. «Ṭhitasaṇṭhāneneva» ဟူသည် တည်ရှိနေသော ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့်သာ တည်ရှိသော၊ မစီမံအပ်သောအရာဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပန်းချီကား၊ ရွှံ့ရုပ် အစရှိသည်တို့သည် တည်ရှိနေသော ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့်သာ တည်ရှိကုန်၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ «Mudutāya» ဟူသည် နူးညံ့သော နှလုံးသားရှိခြင်းကြောင့် ငဲ့ကွက်သဖြင့်။ Paṭipadanti samathavipassanāpaṭipattiṃ. Dīpetvā pakāsetvā pākaṭaṃ katvā. Tatruppādoti tatra uppajjanakaāyuppādo. Khettaṃ sandhāya vadati. Tela…pe… hatthāti telaghaṭa-madhughaṭaphāṇitaghaṭādihatthā. Apakkamiṃsu dubbicāritattā. Pūresīti heṭṭhā ca tattha tattha atītāni kālavacanāni porāṇaṭṭhakathāya āgatattā kira vuttāni. «Paṭipadaṃ» ဟူသည် သမထဝိပဿနာအကျင့်ကို။ «Dīpetvā» ဟူသည် ပြသ၍ ထင်ရှားအောင် ပြု၍။ «Tatruppādo» ဟူသည် ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝင်ငွေ၊ အကျိုးအမြတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို။ လယ်ယာမြေကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ «Tela...pe... hatthā» ဟူသည် ဆီအိုး၊ ပျားရည်အိုး၊ တင်လဲအိုး စသည်တို့ကို လက်၌ ကိုင်ဆောင်ထားသူတို့ ဖြစ်သည်။ «Apakkamiṃsu» ဟူသည် မကောင်းသဖြင့် စဉ်းစားဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့် ဖဲခွာသွားကြကုန်၏။ «Pūresi» ဟူသည် အောက်၌လည်းကောင်း၊ ထိုထိုနေရာ၌လည်းကောင်း လွန်လေပြီးသော ကာလပြပုဒ်တို့ကို ရှေးအဋ္ဌကထာ၌ လာရှိသောကြောင့် ဆိုအပ်ကုန်၏။ Upagamanānupagamanādīni orimassa pārimassa ca upagamanānupagamanāni ceva majjhe saṃsīdanāni ca. Paṭivijjhitunti jānituṃ. Etanti yathāvuttaṃ cakkhusabhāvaṃ. Domanassanti tasseva mandabhāvapaccayaṃ domanassaṃ. Āpajjantopi upagacchati nāma tannimittasaṃkilesassa uppāditattā. Tiṇṇaṃ lakkhaṇānanti hutvā abhāvato ādiantavantato tāvakālikato niccapaṭikkhepatotiādīnaṃ tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ sallakkhaṇavasena. Upagamanānupagamanādīni ဟူသည် ဤကမ်းနှင့် ဟိုကမ်းသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း၊ မဆိုက်ရောက်ခြင်းနှင့် အလယ်၌ နစ်မြုပ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ Paṭivijjhi tuṃ ဟူသည် သိခြင်းငှာ။ Etan ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မျက်စိ၏ သဘာဝကို။ Domanassan ဟူသည် ထိုမျက်စိ၏ နုနယ်သော (အားနည်းသော) သဘောကြောင့် ဖြစ်သော နှလုံးမသာမယာဖြစ်ခြင်း (ဒေါမနဿ) ကို။ Āpajjantopi ဟူသည် (ဒေါမနဿသို့) ရောက်သော်လည်း ထိုဒေါမနဿကို အကြောင်းပြု၍ ကိလေသာညစ်ညူးမှုကို ဖြစ်စေသောကြောင့် (ဆိုက်ရောက်သည်) မည်၏။ Tiṇṇaṃ lakkhaṇānan ဟူသည် ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိခြင်း၊ အစနှင့် အဆုံး ရှိခြင်း၊ ခေတ္တခဏမျှသာ ဖြစ်ခြင်း၊ မြဲသောသဘောကို ငြင်းပယ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် လက္ခဏာသုံးပါးတို့ကို အဖန်ဖန် ရှုမှတ်မှတ်သားခြင်း အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ Vāmatoti micchā. Dakkhiṇatoti sammā. Yathā tassa tassa sattassa orabhāvattā ajjhattikāni āyatanāni orimaṃ tīraṃ katvā vuttāni, evaṃ nesaṃ parabhāvattā bāhirāni āyatanāni pārimaṃ vuttāni. Apāyamajjhe saṃsaraṇahetutāya nandīrāgova ‘‘majjhe saṃsādo’’ti vutto. Vāmato ဟူသည် မှားယွင်းစွာ (မိစ္ဆာ)။ Dakkhiṇato ဟူသည် မှန်ကန်စွာ (သမ္မာ)။ ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ မိမိဘက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် အတွင်းအာယတနတို့ကို ဤကမ်း (အနီးကမ်း) ဟု ပြု၍ ဟောတော်မူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုအတွင်းအာယတနတို့၏ တစ်ဖက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် ပြင်ပအာယတနတို့ကို ဟိုကမ်း (တစ်ဖက်ကမ်း) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ အပါယ်အလယ်၌ ကျင်လည်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် နှစ်သက်တပ်မက်ခြင်း (နန္ဒီရာဂ) ကိုသာလျှင် 'အလယ်၌ နစ်မြုပ်ခြင်း' (မဇ္ဈေ သံသာဒေါ) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ Unnatoti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā unnatiṃ upagato. Attukkaṃsane paṃsukūlikabhāvena attānaṃ dahanato aññākāratāgahetabbo. Pāsāṇo nu kho esa khāṇukoti gahetabbadārukkhandhasadiso vutto. Unnato ဟူသည် 'ငါသည် မြတ်၏' စသည်ဖြင့် ထောင်လွှားတက်ကြွခြင်းသို့ ရောက်သောသူ။ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ရာ၌ ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင် ဖြစ်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ထင်မှတ်စေသောကြောင့် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ယူအပ်သောသူ။ 'ကျောက်ခဲလော သို့မဟုတ် ငုတ်တိုလော' ဟု ယူဆအပ်သော သစ်တုံးကြီးနှင့် တူသောသူဟု ဆိုအပ်သည်။ Cuṇṇavicuṇṇaṃ [Pg.334] hoti āvaṭṭavegassa balavabhāvato. Catūsu apāyesūti pañcakāmaguṇāvaṭṭe patitapuggalo manussalokepi guṇasarīrabhedanena dīgharattaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ āpajjatiyeva, tassa tathā āpannattā. Evañhi so apāyesu tādisesu jāyati. ရေဝဲ၏အဟုန် ပြင်းထန်သောကြောင့် ကြေမွပျက်စီးရ၏။ Catūsu apāyesu ဟူသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါးတည်းဟူသော ဝဲဂယက်၌ ကျရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် လူ့ပြည်၌လည်း သီလ စသော ဂုဏ်ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းဖြင့် ကာလရှည်မြင့်စွာ ကြေမွပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရသည်သာတည်း၊ ထိုသူသည် ထိုသို့ ကြေမွပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ထိုသို့သော အပါယ်လေးပါးတို့၌ ဖြစ်ရလေသည်။ Sīlassa duṭṭhaṃ nāma natthi, tasmā abhāvattho idha du-saddoti āha ‘‘nissīlo’’ti. ‘‘Pāpaṃ pāpena sukara’’ntiādīsu (udā. 48) viya pāpa-saddo nihīnapariyāyoti āha ‘‘lāmakadhammo’’ti. Na sucīti kāyavācācittehi na suci. Saṅkāya vāti attano vā saṅkāya paresaṃ samācārakiriyaṃ sarati āsaṅkati. Tenāha ‘‘tassa hī’’tiādi. Tāni kammāni pavisatīti tāni kammāni karontānaṃ antare pavisati. Guṇānaṃ pūtibhāvenāti guṇabhāvena gahitānaṃ sīladhammānaṃ saṃkiliṭṭhabhāvappattiyā. Kacavarajātoti abbhantaraṃ sañjātakacavaro, kacavarabhūto vā. သီလအား ပျက်စီးခြင်း (ပြစ်မှားခြင်း) မည်သည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ 'ဒု' သဒ္ဒါသည် မရှိခြင်းအနက်ကို ဟောသောကြောင့် 'သီလမရှိသောသူ (နိဿီလော)' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ပါပံ ပါပေန သုကရံ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'ပါပ' သဒ္ဒါသည် ယုတ်ညံ့သောသဘော၏ အမည်ဖြစ်သောကြောင့် 'ယုတ်ညံ့သော တရားရှိသောသူ (လာမကဓမ္မော)' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ Na suci ဟူသည် ကာယ၊ ဝါစာ၊ စိတ်တို့ဖြင့် မစင်ကြယ်သောသူ။ Saṅkāya vā ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် သံသယရှိခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏ ကျင့်ဝတ်အပြုအမူကို သတိရ၍ သံသယဖြစ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း။ ထို့ကြောင့် 'တဿ ဟိ' စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ Tāni kammāni pavisati ဟူသည် ထိုအမှုကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်နေကြသောသူတို့၏ အလယ်၌ ဝင်ရောက်သွား၏။ Guṇānaṃ pūtibhāvena ဟူသည် ဂုဏ်အားဖြင့် ယူအပ်သော သီလတရားတို့၏ ညစ်နွမ်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်။ Kacavarajāto ဟူသည် အတွင်း၌ ဖြစ်သော အမှိုက်သရိုက်ရှိသောသူ၊ သို့မဟုတ် အမှိုက်သရိုက်သဖွယ် ဖြစ်သောသူ။ Aṇaṇā pabbajjāti aṇaṇasseva pabbajjā. Orimatīrādīnaṃ upagamanānupagamanādīnaṃ jotitattā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Aṇaṇā pabbajjā ဟူသည် မြွေးမြှီကင်းသောသူ၏ ရှင်ရဟန်းအဖြစ်။ ဤကမ်းအစရှိသည်တို့သို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း၊ မဆိုက်ရောက်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြသအပ်သောကြောင့် ဝဋ်တရားနှင့် ဝိဝဋ်တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သည်။ Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမ ဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 5. Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā ၅. ဒုတိယ ဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ် အဖွင့် 242. Yā āpatti vuṭṭhānagāminī desanāgāminī, taṃ paṭicchāditakālato paṭṭhāya saṃkiliṭṭhā nāma antarāyikabhāvato. Āvīkatā pana anāpattiṭṭhāne tiṭṭhatīti asaṃkiliṭṭhā nāma. Tenāha – ‘‘āvīkatā hissa phāsu hotī’’ti. Evarūpaṃ saṃkiliṭṭhanti paṭicchāditatāya vā duṭṭhullabhāvena vā saṃkiliṭṭhaṃ. ၂၄၂. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ (ဝုဋ္ဌာန်ဖြင့် ထရမည့်) အာပတ်၊ ဒေသနာဂါမိနီ (ဒေသနာကြားခြင်းဖြင့် ထရမည့်) အာပတ် ဖြစ်သော မည်သည့်အာပတ်ကိုမဆို ဖုံးကွယ်ထားသော ကာလမှ စ၍ အန္တရာယ်ပြုတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ညစ်နွမ်းသော အာပတ် မည်၏။ ထင်ရှားစွာ ပြုအပ်သော အာပတ်မူကား အာပတ်မရှိသော အခြေအနေ၌ တည်သောကြောင့် မညစ်နွမ်းသော အာပတ် မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဖွင့်ဟအပ်သော် ထိုသူအား ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ Evarūpaṃ saṃkiliṭṭhaṃ ဟူသည် ဖုံးကွယ်ထားခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းသော (ဒုဋ္ဌုလ္လ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ညစ်နွမ်းသောအာပတ် ဖြစ်သည်။ Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုတိယ ဒါရုက္ခန္ဓောပမသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 6. Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā ၆. အဝဿုတပရိယာယသုတ် အဖွင့် 243. Santhāgāranti saññāpanāgāraṃ. Tenāha ‘‘uyyogakālādīsū’’tiādi. Ādi-saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Santharantīti vissamanti[Pg.335], parissamaṃ vinodentīti attho. Sahāti sannipātavasena ekajjhaṃ. Saha atthānusāsanaṃ agāranti tasmiṃ atthe ttha-kārassa ntha-kāraṃ katvā ‘‘santhāgāra’’nti vuccatīti daṭṭhabbaṃ, paṭhamaṃ tattha sammantanavasena santharanti vicārentīti attho. ၂၄၃. Santhāgāra ဟူသည် သိစေရန် စည်းဝေးရာ ဇရပ် (သန္ထာဂါရ)။ ထို့ကြောင့် 'ထွက်ခွာချိန် စသည်တို့၌' စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် မင်္ဂလာပွဲကြီး စသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ Santharanti ဟူသည် အနားယူကြကုန်၏၊ ပင်ပန်းမှုကို ပြေပျောက်စေကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Saha ဟူသည် စည်းဝေးခြင်းအစွမ်းဖြင့် အတူတကွ။ အကျိုးစီးပွားကို အဆုံးအမပေးရာ အိမ် (ဇရပ်) နှင့် တူညီသောကြောင့် ထိုအနက်၌ 'တ္ထ' ကာရကို 'န္ထ' ကာရ ပြု၍ 'သန္ထာဂါရ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ ထိုဇရပ်၌ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးခြင်းအားဖြင့် စဉ်းစားဆင်ခြင် (ဖြန့်ခင်း) ကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva. Tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti. Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇadhammā kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ariyamaggadhammānampi tattha āgamanaṃ hotiyeva. ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစနသည် ရောက်ရှိလာသည်သာ ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဗုဒ္ဓဝစန၏ ရောက်ရှိလာခြင်းကို အဓိကထား၍ အရိယဖိုလ်တရားတို့၏ ရောက်ရှိလာခြင်းကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ညဉ့်သုံးယံပတ်လုံး ထိုဇရပ်၌ နေကြကုန်သော ရဟန်းတို့အား ဖလသမာပတ်ကို သုံးဆောင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဘိက္ခုသံဃာ၌ ကလျာဏတရားရှိသော ကလျာဏပုထုဇဉ်တို့သည် ဝိပဿနာကို အားထုတ်ကုန်သည် ဖြစ်သောကြောင့် အရိယမဂ်တရားတို့၏ ရောက်ရှိလာခြင်းသည်လည်း ထိုဇရပ်၌ ဖြစ်သည်သာတည်း။ Allagomayenāti acchena allagomayarasena. Opuñjāpetvāti vilimpetvā. Catujjātiyagandhehīti kuṅkumaturukkhayavanapupphatamālapattagandhehi. Nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe, bhittivisesavasena nānāsaṇṭhānarūpe. ‘‘Mahāpiṭṭhikakojaveti hatthipiṭṭhiādīsu attharitabbatāya ‘mahāpiṭṭhikā’ti laddhasamaññe kojave’’ti vadanti. Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ, ‘‘caturaṅgulādhikapupphā mahāpiṭṭhikakojavā’’tipi vadanti. Hatthattharaassattharā hatthiassapiṭṭhīsu attharitabbā hatthiassarūpavicittā ca attharakā. Sīhattharakādayo pana sīharūpādivicittā eva attharakā. Cittattharakaṃ nānāvidharūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ. Allagomayena ဟူသည် ကြည်လင်သော နွားချေးစိုရည်ဖြင့်။ Opuñjāpetvā ဟူသည် လိမ်းကျံစေ၍။ Catujjātiyagandhehi ဟူသည် ကုံကုမံ၊ တုရုက္ခ (ကတိုး)၊ ယဝနပုပ္ဖ (ကရမက်ပွင့်)၊ တမာလပတ္တ (သဖန်းရွက်) တည်းဟူသော လေးပါးသော အနံ့တို့ဖြင့်။ Nānāvaṇṇe ဟူသည် ညိုသောအရောင် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အမျိုးမျိုးသော အရောင်ရှိကုန်သော၊ နံရံ၏ ထူးခြားမှုအစွမ်းဖြင့် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးရှိသော အရုပ်ရှိကုန်သော။ 'ဆင်ကျော စသည်တို့၌ ခင်းအပ်သောကြောင့် မဟာပိဋ္ဌิk ဟု အမည်ရသော ကော်ဇော (ကောဇဝေါ) တို့ကို' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ကတ္တီပါညှပ်ကော်ဇော (ကုတ္တက) ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏၊ 'လေးလက်မထက် ပိုသော အမွေးရှိသော ကော်ဇောတို့ကိုလည်း မဟာပိဋ္ဌิက ကောဇော' ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ Hatthatthara-assattharā ဟူသည် ဆင်၊ မြင်းတို့၏ ကျောကုန်းထက်၌ ခင်းအပ်သော ဆင်ရုပ်၊ မြင်းရုပ်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ကုန်းနှီး (အခင်း) တို့ ဖြစ်သည်။ Sīhattharakādayo မူကား ခြင်္သေ့ရုပ် စသည်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော အခင်းတို့သာတည်း။ Cittattharakaṃ ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော ပုံသဏ္ဌာန်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမျိုးမျိုးသော ပန်းကနုတ် လက်ရာ စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဆန်းကြယ်သော အခင်း ဖြစ်သည်။ Upadhānanti apassayanaṃ. Upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā. Gandhehi katamālā gandhadāmaṃ. Tamālapattādīhi katamālā pattadāmaṃ. Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti. Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ. Tīsu passesu ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ. Anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ. Yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepokāse. Upadhāna ဟူသည် မှီစရာ အမှီ (မှီအုံး)။ Upadahitvā ဟူသည် မှီရန် သင့်လျော်သောအဖြစ်ဖြင့် ထား၍။ နံ့သာတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ပန်းဆိုင်းသည် နံ့သာပန်းဆိုင်း (ဂန္ဓဒါမ) မည်၏။ သဖန်းရွက် စသည်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ပန်းဆိုင်းသည် သစ်ရွက်ပန်းဆိုင်း (ပတ္တဒါမ) မည်၏။ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ဟင်္သပြဒါး၊ တက္ကောလ၊ ဇာတိပ္ဖိုလ်သီး၊ ဇာတိပ္ဖိုလ်ပွင့် စသည်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ဆိုင်းတန်းတို့ကို သိမ်းသွင်းယူ၏။ ပလ္လင်၏ ပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် ပြုအပ်သော အင်းပျဉ် (ထိုင်ခုံ) သည် ပလ္လင်အင်းပျဉ် (ပလ္လင်္ကပီဌ) မည်၏။ သုံးဖက်၌ သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ဖက်တည်း၌ သော်လည်းကောင်း အမှီရှိသော အင်းပျဉ်သည် အမှီရှိသော အင်းပျဉ် (အပဿယပီဌ) မည်၏။ အမှီမရှိသော အင်းပျဉ်သည် ဦးပြည်းအင်းပျဉ် (မုဏ္ဍပီဌ) မည်၏။ Yojanāvaṭṭe ဟူသည် တစ်ယူဇနာ အဝန်းရှိသော နေရာ၌။ Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesaṃ itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya. Tenāha – ‘‘kattariyā padumaṃ kantento viyā’’ti, ‘‘timaṇḍalaṃ paṭicchādento’’ti ca. Yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsataṃ gatā, tasmā tadā bhagavā evaṃ sobheyyāti dassento ‘‘suvaṇṇapāmaṅgenā’’tiādimāha. Tattha ‘‘asamena buddhavesenā’’tiādinā [Pg.336] tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhane kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatiyāva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti. Buddhānaṃ kāyapabhā nāma pakatiyā asītihatthamattapadesaṃ visaratīti āha ‘‘asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī’’ti. Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo. "သံဝိဓာယ"ဟူသည် သင်းပိုင်၏ ထောင့်စွန်းအရပ်နှင့် အခြားအရပ်ကို ညီမျှအောင် ပြုပြင်စီရင်၍။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်— “ကတ်ကြေးဖြင့် ကြာပွင့်ကို ညှပ်ဖြတ်သကဲ့သို့” လည်းကောင်း၊ “ဝန်းသုံးဝန်း (ဒူးနှစ်ဖက်နှင့် ချက်) ကို ဖုံးကွယ်လျက်” လည်းကောင်း။ ယင်းသို့ ဘုရားရှင်တို့၏ ရူပသမ္ပဒါ (ရုပ်အဆင်း ပြည့်စုံခြင်း) ကဲ့သို့ပင် အာကပ္ပသမ္ပဒါ (အမူအရာ ပြည့်စုံခြင်း) သည်လည်း အလွန်ထူးကဲသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသဖြင့်၊ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ တင့်တယ်တော်မူစေရန် ပြသလိုသဖြင့် “သုဝဏ္ဏပါမင်္ဂေန” အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၌ “အသမေန ဗုဒ္ဓဝေသေန” အစရှိသည်ဖြင့် ထိုစဉ်က မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားရှင်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်တော်ကို ဖုံးကွယ်ထားရန် အကြောင်းမရှိသဖြင့်၊ ထိုနေရာ၌ စည်းဝေးရောက်ရှိနေကြသော နတ်၊ လူ၊ နဂါး၊ ဘီလူး၊ ဂန္ဓဗ္ဗ အစရှိသည်တို့အား ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေရန် မိမိ၏ ပင်ကိုယ်ပုံပန်းသဘာဝအတိုင်းသာ ကပိလဝတ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူခဲ့သည်ကို ပြသတော်မူသည်။ ဘုရားရှင်တို့၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါသည် ပင်ကိုယ်အားဖြင့် အတောင် ရှစ်ဆယ်ခန့်ရှိသော အရပ်သို့ ပျံ့နှံ့၏ဟု ပြသရန် “အတောင်ရှစ်ဆယ်အရပ်ကို ယူလျက် (ပျံ့နှံ့လျက်)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ညို၊ ရွှေ၊ နီ၊ ဖြူ၊ မောင်း၊ ပြိုးပြိုးပြက် လျှပ်ပြက်သော အဆင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်သွယ်သော ဘုရားရှင်တို့၏ ရောင်ခြည်တော်တို့ (ထွက်ပေါ်ကုန်၏)။ Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva sākhaggā samantato phullo vikasito. Paṭipāṭiyā ṭhapitānantiādi parikappūpamā, yathā taṃ…pe… alaṅkataṃ aññaṃ virocati, evaṃ virocittha, samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pañcavīsatiyā gaṅgānanti satamukhā hutvā samuddaṃ paviṭṭhāya mahāgaṅgāya mahantamahantānaṃ gaṅgānaṃ pañcavīsatī’’ti vadanti. Papañcasūdaniyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.22) ‘‘pañcavīsatiyā nadīna’’nti vuttaṃ, gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnanti attho. Parikappavacanañhetaṃ. Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne. "သဗ္ဗပါလိဖုလ္လော"ဟူသည် ရင်းမှစ၍ သစ်ကိုင်းဖျားတိုင်အောင် ပတ်ပတ်လည် ပွင့်အာဝေဆာနေသော။ "ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာနံ"အစရှိသည်ကား ကြံဆနှိုင်းယှဉ်သည့် ဥပမာဖြစ်၏။ ထိုတန်ဆာဆင်အပ်သော အခြားတစ်စုံတစ်ခုသည် ထွန်းလင်းတောက်ပသကဲ့သို့ ထို့အတူ ထွန်းလင်းတောက်ပ၏၊ သုံးဆယ်သော ပါရမီတော်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာပြုပြင်အပ်သောကြောင့် ဤသို့ ထွန်းလင်းတောက်ပ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပဉ္စဝီသတိယာ ဂင်္ဂါနံ”ဟူသည် ကွဲပြားသော အဝ (မြစ်ဝ) တစ်ရာရှိ၍ သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဝင်သော မဟာဂင်္ဂါမြစ်ကြီး၏ ကြီးကျယ်လှစွာသော မြစ်ကြီးနှစ်ဆယ့်ငါးစင်းတို့ဟု ဆိုကြသည်။ ပပဉ္စသူဒနီအဋ္ဌကထာ၌ “ပဉ္စဝီသတိယာ နဒီနံ”ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဂင်္ဂါမြစ်မှစ၍ စန္ဒဘာဂါမြစ်အဆုံးရှိသော နှစ်ဆယ့်ငါးစင်းသော မြစ်ကြီးတို့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသည်ကား ကြံဆ၍ ဆိုသောစကားသာတည်း။ "သမ္ဘိဇ္ဇ"ဟူသည် ရောနှောပေါင်းစပ်ခြင်းသို့ ရောက်၍၊ "မုခဒွါရေ"ဟူသည် သမုဒ္ဒရာသို့ ဝင်ရာမြစ်ဝအရပ်၌။ Nāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnantiādi parikappavasena vuttaṃ. Sahassenāti padasahassena, bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho. "နာဂသုပဏ္ဏဂန္ဓဗ္ဗယက္ခာဒီနံ"အစရှိသည်ကား ကြံဆစိတ်ကူးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "သဟဿေန"ဟူသည် ဂါထာစကားလုံး တစ်ထောင်ဖြင့်၊ ဘာဏဝါရပမာဏရှိသော ကျမ်းစာဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Kampayanto vasundharanti attano guṇavisesehi pathavīkammaṃ unnādento, evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni. Sabbapadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto. Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya. Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati, rajasā nupalippati sukhumattā chaviyā. Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātamahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ. Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati. Naccāsanne ca nikkhipanti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti. Hāsayanto sadevake loke tosento. Catūhi pādehi caratīti catucārī. "ကမ္ပယန္တော ဝသုန္ဓရံ"ဟူသည် မိမိ၏ ထူးခြားသော ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် မြေကမ္ဘာကို မြည်ဟီးတုန်လှုပ်စေလျက်၊ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း သတ္တဝါတို့ကို မညှဉ်းဆဲဘဲ။ ဘုရားရှင်တို့၏ ခြေလှမ်းတိုင်းသည် လက်ယာရစ်ဖြစ်သောကြောင့် လက်ယာဘက် ခြေတော်ကို ဦးစွာပထမ ကြွတော်မူလျက်။ ကောင်းစွာတည်သော ခြေဖဝါးရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ မြေကြီးကို ညီညာစွာ ထိတွေ့တော်မူ၏။ မြေကြီးကို ညီညာစွာ ထိတွေ့တော်မူသော်လည်း၊ ပါးလွှာနူးညံ့သော အရေပြားတော်ရှိခြင်းကြောင့် ဖုန်မှုန့် မကပ်ငြိချေ။ "နိန္နဋ္ဌာနံ ဥန္နမတိ" အစရှိသည်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ သုပ္ပတိဋ္ဌိတပါဒ (ညီညာစွာ တည်သောခြေ) ဟု ဆိုအပ်သော မဟာပုရိသလက္ခဏာကို ရရှိတော်မူခြင်း၏ အကျိုးဆက်ဖြစ်၏။ "နာတိဒူရေ ဥဒ္ဓရတိ"ဟူသည် အလွန်ဝေးကွာသော နေရာ၌ ထားရန် မကြွမြှောက်။ "နစ္စာသန္နေ စ နိက္ခိပတိ"ဟူသည် အလွန်နီးကပ်သော နေရာ၌ မချဘဲ ကြွတော်မူ၏။ "ဟာသယန္တော သဒေဝကေ"ဟူသည် နတ်နှင့်တကွသော လောကကို နှစ်သက်ရွှင်လန်းစေလျက်။ "စတူဟိ ပါဒေဟိ စရတိ"ဟူသည် လေးခုသော ခြေတို့ဖြင့် သွားလာတတ်သောကြောင့် "စတုစာရီ" မည်၏။ Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma esa. Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ. Kasmā? Appamāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathāraddhasaṃvaṇṇanaṃyeva [Pg.337] anupavisati. Dukūlacumbaṭakenāti ganthitvā gahitadukūlavatthena. ဤသည်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ပြသရွတ်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သွားသောကြောင့် "ဝဏ္ဏကာလ" (ဂုဏ်တော် ချီးမွမ်းရာ အချိန်) မည်၏။ ကိုယ်တော်၏ အဆင်းရောင်ဝါကိုဖြစ်စေ၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကိုဖြစ်စေ ပြောဆိုအပ်သောအခါ "မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏" ဟု မဆိုအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? မြတ်စွာဘုရားတို့သည် အတိုင်းမရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော် ရှိတော်မူကုန်၏၊ ဘုရားဂုဏ်တော် ချီးမွမ်းခြင်းကို သိသောသူအား မိမိစတင်ချီးမွမ်းသည့်အတိုင်းသာလျှင် အတွင်းသို့ သက်ဝင်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ "ဒုကူလစုမ္ဗဋကေန"ဟူသည် အဝတ်ထုံးပြုလုပ်၍ ကိုင်ဆောင်အပ်သော ဒုကုဋ်အဝတ်ဖြင့်။ Nāgavikkantacāraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo. Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññābhinibbattamahāpurisalakkhaṇo. Maṇiverocano yathāti caturāsītisahassamaṇiparivārito ativiya virocamāno vijjotamāno maṇi viya. ‘‘Verocano nāma eko maṇī’’ti keci. Mahāsālovāti mahanto sālarukkho viya, suddhaṭṭhito koviḷārādi mahārukkho viya vā. Padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya, vikasamānapadumaṃ viya vā. "နာဂဝိက္ကန္တစာရဏော"ဟူသည် ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့်တူသော ခြေလှမ်းရှိသော။ "သတပုညလက္ခဏော"ဟူသည် အရာမကသော ကုသိုလ်ကံတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မဟာပုရိသလက္ခဏာတော်ရှိသော။ "မဏိဝေရောစနော ယထာ"ဟူသည် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ပတ္တမြားတို့ ခြံရံအပ်သဖြင့် အလွန်တရာ ထွန်းပတောက်ပသော ပတ္တမြားကဲ့သို့။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ “ဝေရောစနမည်သော ပတ္တမြားတစ်လုံး” ဟု ဆိုကြသည်။ "မဟာသာလောဝါ"ဟူသည် ကြီးမားသော အင်ကြင်းပင်ကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာတည်ရှိသော ကန္ဓပတ် (လက်ခုပ်တန်း) စသော သစ်ပင်ကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း။ "ပဒုမော ကောကနဒေါ ယထာ"ဟူသည် ကောကနုဒဟု ဆိုအပ်သော ကြာနီကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပွင့်အာနေသော ကြာပွင့်ကဲ့သို့လည်းကောင်း။ Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ sudukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca. Pathavojaṃ ākaḍḍhanto viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃ mukhaṃ katvā ākaḍḍhanto viya. Yojanikanti yojanapamāṇaṃ. Madhubhaṇḍanti madhupaṭalaṃ. "အာကာသဂင်္ဂံ ဩတာရေန္တော ဝိယ" (အာကာသဂင်္ဂါကို သက်ဆင်းစေသကဲ့သို့) အစရှိသည်ကား ထိုပြန့်ပွားသော တရားစကားတော်၏ အခြားသူတို့ မပြုနိုင်စွမ်းသော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ နာကြားရသောသူတို့အား အလွန်အမင်း ချမ်းသာကို ဆောင်ယူတတ်သော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ "ပထဝေါဇံ အာkဍ္ဎန္တော ဝိယ"ဟူသည် ပြွန်စက်ကို တပ်ဆင်၍ မဟာပထဝီမြေကြီး၏ အောက်ခြေလွှာမှ မြေဆီလွှာကို အပေါ်သို့ မျက်နှာမူစေလျက် ဆွဲယူသကဲ့သို့။ "ယောဇနိကံ"ဟူသည် တစ်ယူဇနာ ပမာဏရှိသော။ "မဓုဘဏ္ဍံ"ဟူသည် ပျားလပို့။ Mahantanti vipulaṃ uḷārapuññaṃ. Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti. Tathā hi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭakā vijjhanti, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa pana sabbepete parissayā na honti. Sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato. Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti. Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – ‘‘āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hotī’’ti. Bhūmaṭṭhaka…pe… na [Pg.338] sakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo. Mātukucchi asambādhova hotīti ayamattho antimabhavikānaṃ mahābodhisattānaṃ paṭisandhivasena dīpetabbo. "မဟန္တံ"ဟူသည် ကျယ်ပြန့်သော ထူးမြတ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှု။ "သဗ္ဗဒါနံ ဒိန္နမေဝ ဟောတိ"ဟူသည် ကျောင်းအလှူရှင်သည် ပစ္စည်းလေးပါး အားလုံးကို လှူဒါန်းပြီးသည်သာ မည်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ ရွာနှစ်ရွာ သုံးရွာသို့ ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရဘဲ ပြန်လာသောသူ ဖြစ်သော်လည်း ရိပ်ငြိမ်ရေအေးနှင့် ပြည့်စုံသော အာရမ်သို့ ဝင်ရောက်၍၊ ရေချိုးပြီးလျှင် ကျောင်းဆောင်၌ တစ်ခဏမျှ အိပ်စက်ကာ ထ၍ ထိုင်သောအခါ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ခွန်အားကို ဆောင်ယူ၍ ထည့်ပေးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပြင်ပ၌ လှည့်လည်သွားလာသောသူ၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ အဆင်းအရောင်ဓာတ်သည် လေပူ၊ နေပူတို့ကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ရ၏၊ ကျောင်းဆောင်သို့ ဝင်ရောက်၍ တံခါးကို ပိတ်ကာ တစ်ခဏမျှ ထိုင်နေသော် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော (ပင်ပန်းခြင်း) အစဉ်သည် ငြိမ်းအေးသွား၏၊ သင့်လျော်သော (လန်းဆန်းခြင်း) အစဉ်သည် တည်တံ့၏၊ အဆင်းအရောင်ဓာတ်ကို ဆောင်ယူ၍ ထည့်ပေးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ပြင်ပ၌ လှည့်လည်သွားလာသောသူ၏ ခြေ၌ ဆူးများစူးခြင်း၊ သစ်ငုတ်တိုက်မိခြင်း၊ ကင်း၊ မြွေ စသော ဘေးအန္တရာယ်များနှင့် ခိုးသူဘေးတို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏၊ ကျောင်းဆောင်သို့ ဝင်ရောက်၍ တံခါးပိတ်ကာ ထိုင်နေသောသူအားမူ ထိုဘေးအန္တရာယ် အားလုံးတို့ မဖြစ်ကုန်။ စာပေသင်အံရွတ်ဖတ်ပူဇော်သောသူအား ဓမ္မပီတိချမ်းသာ၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းသောသူအား ကိလေသာငြိမ်းအေးသော ချမ်းသာသည် ပြင်ပသို့ စိတ်ပျံ့လွင့်မှု မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ပြင်ပ၌ လှည့်လည်သွားလာသောသူ၏ ကိုယ်၌ ချွေးများထွက်ခြင်း၊ မျက်စိများ ညောင်းညာခြင်းဖြစ်တတ်ရာ၊ ကျောင်းအတွင်းသို့ ဝင်သောခဏ၌ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် စသည်တို့ကို ကောင်းစွာ မမြင်နိုင်ချေ၊ တစ်ခဏမျှ ထိုင်နေသော် မျက်စိကြည်လင်ခြင်းကို ဆောင်ယူ၍ ထည့်ပေးလိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ၊ တံခါး၊ လေသာပြတင်း၊ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် စသည်တို့ကို ကောင်းစွာ မြင်ရ၏။ ဤကျောင်း၌ နေထိုင်တော်မူသည်ကို မြင်၍ လူတို့သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် ရိုသေစွာ လုပ်ကျွေးပူဇော်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ကျောင်းအလှူကို လှူဒါန်းအပ်သည်ရှိသော် အလှူအားလုံးကို လှူဒါန်းပြီးသည်သာ မည်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ဘူမဋ္ဌက...ပေ... န သက္ကာ"ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ကို မဟာသုဒဿနဝတ္ထုဖြင့် ရှင်းလင်းပြသအပ်၏။ "မိခင်ဝမ်းတိုက်သည် ကျဉ်းမြောင်းခြင်း မရှိသည်သာ ဖြစ်၏"ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ကို နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဖြစ်တော်မူသော မဟာဗောဓိသတ်တို့၏ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြသအပ်၏။ Sītanti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. Uṇhanti aggisantāpaṃ, tassa ca davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo. Paṭihantīti paṭihanati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ ābādho na hanati, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti. Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike sappādike aññe ca tathārūpe. Makaseti nidassanamattametaṃ, ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā. "Sītaṃ" ဟူသည်မှာ အတွင်း၌ ဓာတ်လှုပ်ရှားပြောင်းလဲခြင်းကြောင့်ဖြစ်စေ၊ ပြင်ပ၌ ဥတုဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်စေ ဖြစ်ပေါ်လာသော အအေးဓာတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "Uṇhaṃ" ဟူသည်မှာ မီး၏အပူရှိန်ကို ဆိုလိုသည်၊ ထိုအပူဓာတ်သည် တောမီးလောင်ခြင်း စသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "Paṭihanti" ဟူသည်မှာ ပယ်ဖျောက်တတ်၏။ ထိုအအေးနှင့်အပူ နှစ်ပါးတို့ကြောင့် ကိုယ်စိတ်တို့၌ ဘေးရန်မနှိပ်စက်နိုင်အောင် ပြုလုပ်တတ်၏။ အအေးနှင့်အပူ နှိပ်စက်အပ်သော ခန္ဓာကိုယ်ရှိသဖြင့် ပျံ့လွင့်သောစိတ်ရှိသော ရဟန်းသည် ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ "Vāḷamigāni" ဟူသည်မှာ ခြင်္သေ့၊ ကျား စသော သားရဲတိရစ္ဆာန်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ကောင်းစွာ လုံခြုံသော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာသို့ ဝင်ရောက်၍ တံခါးပိတ်ကာ နေသောရဟန်းအား ထိုဘေးရန်တို့သည် မဖြစ်ကုန်။ "Sarīsapa" ဟူသည်မှာ တွားသွားတတ်သော ရှည်သောသတ္တဝါဖြစ်ကုန်သော မြွေ စသည်တို့နှင့် အလားတူ အခြားသတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Makasa" (ခြင်) ဟူသည်မှာ နမူနာမျှသာဖြစ်သည်၊ ယင်းစကားလုံးဖြင့် မှတ်၊ ခြင် စသည်တို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "Sisire" ဟူသည်မှာ ဆောင်းဥတုအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မိုးရွာခြင်း စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ချမ်းအေးသော အတွေ့အထိကို ဆိုလိုသည်။ "Vuṭṭhiyo" ဟူသည်မှာ ထိုထိုအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မိုးရေစက်တို့ကို ပယ်ဖျောက်တတ်၏ဟု ဆက်စပ်၍ ကြည့်အပ်၏။ Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ubbahanabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. Paṭihaññatīti paṭibāhīyati. Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṃ nivattitvā paṭisallāṇārāmatthaṃ. Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. Jhāyitunti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanibandhitvā samādahanavasena jhāyituṃ. Vipassitunti aniccādivasena saṅkhāre sammasituṃ. "Vātātapo ghoro" (ပြင်းထန်သော လေနှင့် နေပူရှိန်) ဟူသည်မှာ သစ်ပင် တောအုပ် စသည်တို့ကို နှုတ်ပစ်ခြင်း၊ ကျိုးပျက်စေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် တိုက်ခတ်တတ်သော၊ ဖုန်မှုန့်ရှိခြင်း မရှိခြင်း စသောအပြားရှိသော ပြင်းထန်သော လေကိုလည်းကောင်း၊ နွေရာသီ ပူပြင်းသောအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်သော နေပူရှိန်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ "Paṭihaññati" ဟူသည်မှာ တားဆီးအပ်/ပယ်ဖျောက်အပ်၏။ "Leṇatthaṃ" ဟူသည်မှာ အမျိုးမျိုးသော အာရုံတို့မှ စိတ်ကို တားမြစ်၍ ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ "Sukhatthaṃ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဘေးရန်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ "Jhāyituṃ" ဟူသည်မှာ သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံတို့တွင် တစ်ခုခုသော အာရုံ၌ စိတ်ကို ဖွဲ့ချည်၍ တည်ကြည်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဈာန်ဝင်စားခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ "Vipassituṃ" ဟူသည်မှာ အနိစ္စစသည်ဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်းငှာ (ဝိပဿနာရှုခြင်းငှာ) ဖြစ်သည်။ Vihāreti paṭissaye. Kārayeti kārāpeyya. Rammeti manorame. Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti. Evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā. Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘te tassā’’ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā. Tassāti upāsakassa. Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ [Pg.339] niyyānikaṃ dhammaṃ kathenti. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati. "Vihāre" ဟူသည်မှာ မှီတင်းနေထိုင်ရာ ကျောင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Kāraye" ဟူသည်မှာ ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းရာ၏။ "Ramme" ဟူသည်မှာ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော (ကျောင်းတို့ကို)။ "Vāsayettha bahussute" ဟူသည်မှာ ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းပြီးနောက် ဤကျောင်းတို့၌ အကြားအမြင်များသော (ဗဟုဿုတရှိသော)၊ သီလရှိသော၊ ကောင်းသောတရားရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နေထိုင်စေရာ၏။ ထိုသို့ နေထိုင်စေသောအခါ၌ ထိုဗဟုဿုတရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကြောင့် ပင်ပန်းဆင်းရဲမှု မဖြစ်စေရန် စိတ်ထားဖြောင့်မတ်ကုန်သော၊ အဇ္ဈာသယနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကံ ကံ၏အကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း ယုံကြည်သဖြင့် ကြည်လင်သောစိတ်ဖြင့် ဆွမ်း၊ ခဲဖွယ်၊ အဖျော်၊ သင်္ကန်း၊ ကျောင်း အိပ်ရာနေရာတို့ကို ပေးလှူရာ၏။ ယခုအခါ လူနှင့် ရဟန်းတို့ အပြန်အလှန် ကျေးဇူးပြုပုံကို ပြသခြင်းငှာ "Te tassā" ဟူသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဂါထာ၌ "Te" ဟူသည်မှာ ထိုဗဟုဿုတရှိသော ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Tassā" ဟူသည်မှာ ထိုဒကာ (ဥပါသကာ) အား။ "Dhammaṃ desenti" ဟူသည်မှာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲအားလုံးကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော၊ ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော တရားကို ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။ "Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya" ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသာသနာတော်၌ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံခြင်းဖြင့် ထိုသူတော်ကောင်းတရားကို သိရှိနားလည်၍ အရဟတ္တမဂ်ကို ရရှိခြင်းဖြင့် အာသဝေါကင်းကွာကာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရ၏။ Āvāseti āvāsadāne. Ānisaṃsoti udrayo. Pūjāsakkāravasena paṭhamayāmo khepito, satthu dhammadesanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘bahudeva ratti’’nti vuttanti āha ‘‘atirekataraṃ diyaḍḍhayāma’’nti. Saṅgahaṃ nārohati vipulavitthārabhāvato. Buddhānañhi bhattānumodanāpi thokaṃ vaḍḍhetvā vuccamānā dīghamajjhimapamāṇāpi hoti. Tathā hi suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, jivhā tanukā, bhavaṅgaparivāso paritto, natthi vegāyitaṃ, natthi vitthāyitaṃ, natthi abyāvaṭamano, sabbaññutaññāṇaṃ samupabyūḷhaṃ, aparikkhayā paṭisambhidā. "Āvāse" ဟူသည်မှာ ကျောင်းအာဝါသ လှူဒါန်းခြင်း၌။ "Ānisaṃso" ဟူသည်မှာ အကျိုးဆက် (သို့မဟုတ်) အကျိုးကျေးဇူးတည်း။ ပူဇော်သက္ကာရပြုခြင်းဖြင့် ပထမယံကို လွန်စေအပ်ပြီ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြင့် ကျန်ရှိသော မဇ္ဈိမယံသည် လွန်လေပြီ ဖြစ်သောကြောင့် ပါဠိတော်၌ "Bahudeva rattiṃ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ "တစ်ယံခွဲထက် ပိုလွန်သောအချိန်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ကျယ်ပြန့်စွာ ဝေဖန်ဆန်းစစ်အပ်သောကြောင့် အကျဉ်းချုပ်မျှဖြင့် မသိမ်းဆည်းနိုင်ပေ။ ဘုရားရှင်တို့၏ ဆွမ်းအနုမောဒနာတရားတော်သည်ပင် အနည်းငယ် ချဲ့ထွင်၍ ဟောတော်မူလျှင် ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ် ပမာဏရှိတတ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ နှုတ်ခမ်းတော်သည် ကောင်းစွာ စေ့စပ်စပ်မိ၏၊ လျှာတော်သည် နူးညံ့သိမ်မွေ့၏၊ ဘဝင်စိတ် အစဉ်သည် အနည်းငယ်မျှသာ ခြား၏၊ အဆောတလျင် ပြောဆိုခြင်းမရှိ၊ ဆွဲဆန့်၍ ပြောဆိုခြင်းမရှိ၊ ကြောင့်ကြစိုးရိမ်သော စိတ်မရှိ၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် ကောင်းစွာ ဖြစ်ထွန်းပြီးဖြစ်၏၊ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်တို့သည် ကုန်ဆုံးခြင်းမရှိပေ။ Sandassetvātiādīsu sandassetvā āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ katvā. Tato paraṃ, mahārāja, itipi sīlaṃ, itipi samādhi, itipi paññāti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassetvā hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsetvā. Samādapetvāti evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ, sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhipaññā bhāvetabbāti yathā te sīlādiguṇe sammā ādiyanti, tathā gaṇhāpetvā. Samuttejetvāti yathāsamādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparūpari visesāvahā honti, evaṃ samuttejetvā nisāmanavasena vodāpetvā. Sampahaṃsetvāti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati paṭiladdhaguṇānisaṃsehi ceva upariladdhabbaphalavisesehi ca cittaṃ sampahaṃsetvā laddhassāsavasena suṭṭhu tosetvā. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sakyarājāno yebhuyyena bhagavato dhammadesanāya sāsane laddhassādā laddhappatiṭṭhā ca. "Sandassetvā" စသော ပုဒ်တို့၌ "Sandassetvā" ဟူသည်မှာ ကျောင်းအာဝါသ လှူဒါန်းခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ တရားစကားကို ဟောကြားတော်မူ၍။ ထိုမှတစ်ပါး "မြတ်သောမင်းကြီး၊ သီလသည် ဤသို့ ဖြစ်၏၊ သမာဓိသည် ဤသို့ ဖြစ်၏၊ ပညာသည် ဤသို့ ဖြစ်၏" ဟု ထိုသီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ကောင်းစွာ ပြသကာ လက်ဖြင့် ကိုင်ပြသကဲ့သို့ မျက်မှောက်ထင်ထင် ထင်ရှားစေ၍။ "Samādapetvā" ဟူသည်မှာ "သီလကို ဤသို့ ဆောက်တည်အပ်၏၊ သီလ၌ တည်လျက် သမာဓိ၊ ပညာတို့ကို ဤသို့ ပွားများအပ်၏" ဟု ထိုသီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်နိုင်ကြစေရန် သက်ဝင်စေလျက်။ "Samuttejetvā" ဟူသည်မှာ ဆောက်တည်အပ်သော သီလသည် အလွန်စင်ကြယ်သည် ဖြစ်စေရန်လည်းကောင်း၊ ပွားများအပ်သော သမထဝိပဿနာတို့သည် ကောင်းစွာ စင်ကြယ်သဖြင့် အထက်ထက်သော ထူးခြားမှုကို ဆောင်နိုင်စေရန်လည်းကောင်း ထက်သန်စေလျက်၊ ကောင်းစွာ နာယူကျင့်ကြံခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်စေလျက်။ "Sampahaṃsetvā" ဟူသည်မှာ ဟောကြားဆုံးမတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း တည်ရှိသော သီလစသော ဂုဏ်တို့ကြောင့် လက်ရှိ ရရှိအပ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောင်အခါ ရရှိအပ်သော မဂ်ဖိုလ်အကျိုးထူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေလျက်၊ စိတ်သက်သာရာ ရခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ နှစ်သက်စေလျက်။ ဤသို့လျှင် ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ သာကီဝင်မင်းတို့သည် များသောအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို နာယူရသဖြင့် သာသနာတော်၌ အရသာကို ရကြကုန်၏၊ သာသနာတော်၌ တည်ရာ ရကြကုန်၏။ Upasaggasaddānaṃ anekatthattā abhi-saddo ati-saddena samānatthopi hotīti vuttaṃ ‘‘abhikkantāti atikkantā’’ti. ဥပသဂ်ပုဒ်တို့သည် အနက်အမျိုးမျိုးရှိကုန်သောကြောင့် "Abhi" သဒ္ဒါသည် "Ati" သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "Abhikkantā" ဟူသည်မှာ "Atikkantā" (လွန်မြတ်သော) ဟု ဆိုအပ်သည်။ Tatra kirātiādi kecivādoti baddhopi na hoti. Tenāha ‘‘akāraṇameta’’ntiādi. Kāyacittalahutādayo uppajjantīti idaṃ kāyikacetasikaaññathābhāvassa kāraṇavacanaṃ, lahutādiuppanne savanānuttariyapaṭilābhena laddhabbadhammatthavedasamadhigamato. Vuttañhetaṃ – ထိုစကားရပ်၌ "ကိရ" စသည်တို့သည် အချို့သော ဝါဒမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ခိုင်လုံသော စကားမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "Akāraṇametaṃ" (ဤစကားသည် အကြောင်းမဟုတ်) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ "ကိုယ်စိတ်၏ ပေါ့ပါးခြင်း စသည်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏" ဟူသည်မှာ ကိုယ်နှင့် စိတ်၏ အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုခြင်းဖြစ်သည်၊ ကိုယ်စိတ် ပေါ့ပါးခြင်းစသည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် တရားနာရခြင်းတည်းဟူသော အမြတ်ဆုံးသော အရရှိမှုကို ရရှိသဖြင့် ရရှိအပ်သော တရားအနက်၏ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာမှုကို ရရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားကိုလည်း ဟောကြားတော်မူအပ်ပေ၏။ ‘‘Yathā[Pg.340], yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniko sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojja’’ntiādi (dī. ni. 3.322, 355; a. ni. 5.26). "ငါ့ရှင်တို့... ရဟန်းအား မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း၊ ဆရာသမားကဲ့သို့ လေးစားထိုက်သော သီတင်းသုံးဖော်သည်လည်းကောင်း တရားဟောကြားတော်မူသကဲ့သို့၊ ထိုရဟန်းသည် ထိုတရားတော်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သက်ဝင်ယုံကြည်မှုကို လည်းကောင်း၊ တရားတော်ကို သက်ဝင်ယုံကြည်မှုကို လည်းကောင်း၊ တရားနှင့် စပ်လျဉ်းသော ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ရရှိ၏" စသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ Piṭṭhivāto uppajji upādinnasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā. Akāraṇaṃ vā etanti yenādhippāyena vuttaṃ, tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘pahotī’’tiādi vuttaṃ. Ekapallaṅkena nisīdituṃ pahoti yathā taṃ veluvagāmake. Ettake ṭhāneti ettake ṭhāne ṭhānaṃ nipphannanti yojanā. Tañca khoti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapanaṃ. Dhammakathaṃ suṇamāno dhammagāravena. ဥပါဒိန်ခန္ဓာကိုယ်၏ ထိုသို့သော သဘာဝရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတရားတို့၏ မမြဲခြင်း ဆင်းရဲခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ခါးနာသောလေ (ကျောအောင့်သောလေ) ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "ဤစကားသည် အကြောင်းမဟုတ်" ဟူသည်ကို အကြင်ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ထိုရည်ရွယ်ချက်ကိုပင် ထင်ရှားစေရန် "Pahoti" စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ဝေဠုဝရွာငယ်၌ ကဲ့သို့ တစ်ကြိမ်တည်းသော တင်ပလ္လင်ခွေဖြင့် ထိုင်နေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ "Ettake ṭhāne" ဟူသည်မှာ ဤမျှသော အရပ်၌ တည်ခြင်းသည် ပြီးစီး၏ဟု ဆက်စပ်အပ်သည်။ "Tañca kho" ဟူသည်မှာ တရားမှ ထလိုသော အမှတ်သညာကို စိတ်၌ ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Dhammakathaṃ suṇamāno" ဟူသည်မှာ တရားတော်ကို ရိုသေခြင်းဖြင့် တရားစကားကို နာယူလျက်။ Avassutassāti avassutabhāvassa rāgādivasena. Avassutassa kāraṇanti tintabhāvakāraṇaṃ. Kilesādhimuccanenāti kilesavasena paripphanditavasena. Nibbāpanaṃ viyāti vūpasamo viya. Nibbisevanānanti paripphandanarahitānaṃ. "Avassutassa" ဟူသည်မှာ ရာဂစသည်တို့ကြောင့် ယိုစီးစိုစွတ်သော သဘောရှိသော။ "Avassutassa kāraṇaṃ" ဟူသည်မှာ စိုစွတ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Kilesādhimuccanena" ဟူသည်မှာ ကိလေသာ၏ အစွမ်းဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်။ "Nibbāpanaṃ viya" ဟူသည်မှာ ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကဲ့သို့။ "Nibbisevanānaṃ" ဟူသည်မှာ တုန်လှုပ်ခြင်း ကင်းကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား။ Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အဝဿုတပရိယာယသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 7. Dukkhadhammasuttavaṇṇanā ၇. ဒုက္ခဓမ္မသုတ်အဖွင့်။ 244. Dukkhadhammānanti dukkhakāraṇānaṃ. Tenāha ‘‘dukkhasambhavadhammāna’’ntiādi. Tattha kiṃ dukkhaṃ, kā dukkhadhammāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘pañcasu hī’’ti vuttaṃ. Teti pañcakkhandhā. Dukkhasambhavadhammattāti dukkhuppattikāraṇattā. Assāti tena. Karaṇe hetaṃ sāmivacanaṃ. Kāmeti vatthukāme kilesakāme ca. Puna assāti sāmiatthe eva sāmivacanaṃ. Cāranti cittācāraṃ. Vihāranti pañcadvārappavatticāravihāraṃ. ‘‘Ekaṭṭhā’’ti ca vadanti. Teneva hi ‘‘anubandhitvā carantaṃ’’icceva vuttaṃ. Anubandhitvāti ca vīthicittappavattito paṭṭhāya yāva tatiyajavanavārā anu anu bandhitvā. Pakkhandanādīti ādi-saddena kasigorakkhādivasenapi kāmānaṃ pariyesanadukkhaṃ saṅgaṇhāti. ၂၄၄. “ဒုက္ခဓမ္မာနံ” ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းတို့အား။ ထို့ကြောင့် “ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မာနံ” အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအရာ၌ အဘယ်သည် ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) ဖြစ်သနည်း၊ အဘယ်သည် ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်း (ဒုက္ခဓမ္မ) ဖြစ်သနည်းဟူသော ထိုနှစ်မျိုးလုံးကို ပြသခြင်းငှာ “ပဉ္စသု ဟိ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “တေ” ဟူသည် ငါးပါးကုန်သော ခန္ဓာတို့တည်း။ “ဒုက္ခသမ္ဘဝဓမ္မတ္တာ” ဟူသည် ဆင်းရဲဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်။ “အဿ” ဟူသည် ထိုသူဖြင့်။ ဤနေရာ၌ သာမိဝစန (ပိုင်ဆိုင်ခြင်းပြဝိဘတ်) သည် ကရဏ (အကြောင်းပြ/ပြုလုပ်သူပြ) အနက်၌ ရှိ၏။ “ကာမေ” ဟူသည် ဝတ္ထုကာမနှင့် ကိလေသာကာမတို့ကို။ ထပ်မံ၍ “အဿ” ဟူသည် သာမိအနက် (ပိုင်ရှင်အနက်) ၌သာ သာမိဝစန ဖြစ်သည်။ “စာရံ” ဟူသည် စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်ကျက်စားပုံ (စိတ္တာစာရ) ကို။ “ဝိဟာရံ” ဟူသည် ဒွါရငါးပါး၌ ဖြစ်ပွားတတ်သော ကျက်စားရာ ဖြစ်ရာကို။ “ဧကဋ္ဌာ” ဟူ၍လည်း ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “အနုဗန္ဓိတွာ စရန္တံ” ဟုသာ မိန့်တော်မူသည်။ “အနုဗန္ဓိတွာ” ဟူသည် ဝီထိစိတ်ဖြစ်ပွားရာမှ စ၍ တတိယဇောဝါရတိုင်အောင် ထပ်ချပ်မကွာ အစဉ်လိုက်၍။ “ပက္ခန္ဒနာဒီ” ဟူရာ၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် လယ်လုပ်ခြင်း၊ နွားကျောင်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့ကို ရှာဖွေရခြင်း ဆင်းရဲကိုလည်း သိမ်းယူသည်။ Dāyatīti [Pg.341] dāyo, vanaṃ. Tenāha ‘‘aṭavi’’nti. Kaṇṭakagabbhanti ovarakasadisaṃ vanaṃ. Nāmapadaṃ nāma kiriyāpadāpekkhanti ‘‘vijjhī’’ti vacanasesena kiriyāpadaṃ gaṇhāti. ပေးတတ်/ဖြတ်တတ်သောကြောင့် “ဒါယ” မည်၏၊ (တောတည်း)။ ထို့ကြောင့် “အဋဝိံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ကဏ္ဋကဂဗ္ဘံ” ဟူသည် အခန်းနှင့်တူသော တောကို။ နာမ်ပုဒ်မည်သည် ကြိယာပုဒ်ကို တောင်းတအပ်သောကြောင့် “ဝိဇ္ဈိ” ဟူသော စကားကြွင်းဖြင့် ကြိယာပုဒ်ကို ယူသည်။ Dandhāyitattaṃ uppannakilesānaṃ avaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘uppannamattāyā’’tiādi. Tāyāti satiyā. Kāci kilesāti cuddasavidhe cittassa kicce javanakicce eva cittakilesānaṃ uppattiṃ katvā tathā vuttaṃ. Niggahitāva honti pavattituṃ appadānavasena. Tenāha ‘‘na saṇṭhātuṃ sakkontī’’ti. Cakkhudvārasminti pāḷiyaṃ tassa paṭhamaṃ gahitatāya vuttaṃ, tena nayena sesadvārānipi gahitāneva honti. Rāgādīsu uppannesu paṭhamajavanavāre. Satisammosena ‘‘kilesā me uppannā’’ti ñatvā tathā paccāmāsasatiyā labbhanato. Tenāha – ‘‘anacchariyaṃ ceta’’nti. Āvaṭṭetvāti ayoniso āvaṭṭetvā. Āvajjanādīsūti tato eva ayoniso āvajjanādīsu uppannesu iṭṭhārammaṇassa laddhattā paccayasiddhiyā sampattaṃ pavattanārahaṃ. Nivattetvāti dutiyajavanavārepi kilesuppattiṃ nivattetvā. Kathaṃ panassa evaṃ laddhuṃ sakkāti āha ‘‘āraddhavipassakānaṃ hī’’tiādi. Bhāvanāpaṭisaṅkhāneti bhāvanāyaṃ paṭisaṅkhāne ca yogino patiṭṭhitabhāvo. Tassa ayamānisaṃso – yaṃ paccayalābhena uppajjituṃ laddhokāsāpi kilesā pubbe pavattabhāvanānubhāvena vikkhambhitā tathā tathā niggahitā eva hutvā nivattanti, kusalā dhammāva laddhokāsā uparūpari vaḍḍhanti. တုံ့ဆိုင်းနှေးကွေးခြင်း (ဒန္ဓာယိတတ္တံ) ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာတို့ မတည်တံ့နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “ဥပ္ပန္နမတ္တာယ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “တာယ” ဟူသည် ထိုသတိဖြင့်။ “ကာစိ ကိလေသာ” ဟူသည် တဆယ့်လေးပါးသော စိတ်၏ ကိစ္စတို့တွင် ဇောကိစ္စ၌သာ စိတ္တကိလေသာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြု၍ ထိုသို့ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ မဖြစ်ပွားစေခြင်းအားဖြင့် နှိပ်ကွပ်အပ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “မတည်တံ့နိုင်ကုန်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပါဠိတော်၌ “စက္ခုဒွါရသ္မိံ” ဟု မိန့်တော်မူခြင်းသည် ထိုစက္ခုဒွါရကို ရှေးဦးစွာ ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုနည်းဖြင့် ကြွင်းသောဒွါရတို့ကိုလည်း ယူအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ရာဂစသည်တို့ ပထမဇောဝါရ၌ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော် သတိလွတ်ကင်းသဖြင့် “ငါ့အား ကိလေသာတို့ ဖြစ်ပေါ်ကုန်ပြီ” ဟု သိ၍ ထိုသို့ ဆင်ခြင်တတ်သော သတိ (ပစ္စာမာသသတိ) ကို ရရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အာဝဇ္ဇေတွာ” ဟူသည် အယောနိသော ဆင်ခြင်၍။ “အာဝဇ္ဇနာဒီသု” ဟူသည် ထိုသို့ အယောနိသော အာဝဇ္ဇန်း အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် အလိုရှိအပ်သော အာရုံကို ရခြင်းကြောင့် အကြောင်းတရား ပြည့်စုံသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရန် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသော။ “နိဝတ္တေတွာ” ဟူသည် ဒုတိယဇောဝါရ၌လည်း ကိလေသာဖြစ်ပေါ်မှုကို တားမြစ်၍။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤကဲ့သို့ ရခြင်းငှာ အဘယ်သို့ စွမ်းနိုင်ပါသနည်းဟူမူ - “အာရဒ္ဓဝိပဿကာနံ ဟိ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ဘာဝနာပဋိသင်္ခါနေ” ဟူသည် ဘာဝနာ၌လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်မှု၌လည်းကောင်း ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ တည်ကြည်သော အဖြစ်တည်း။ ထိုအဖြစ်၏ အကျိုးထူးကား - အကြောင်းတရားကို ရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရန် အခွင့်အလမ်း ရသော်လည်း ကိလေသာတို့သည် ရှေး၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ခွာအပ်ကုန်ရကား ထိုထိုသို့ နှိပ်ကွပ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၍ ချုပ်ငြိမ်းသွားကြကုန်၏၊ ကုသိုလ်တရားတို့သည်သာ အခွင့်ကို ရသဖြင့် အထက်ထက်၌ တိုးပွားလာကြကုန်၏။ Abhihaṭṭhunti abhiharitvā. Anudahantīti anudahantā viya honti. Anusentīti etthāpi eseva nayo. Anāvaṭṭanteti anivattante sāmaññatoti adhippāyo. Vipassanābalameva dīpitaṃ maggaphalādhigamassa ajotitattā. “အဘိဟဋ္ဌုံ” ဟူသည် ဆောင်ယူခဲ့၍။ “အနုဒဟန္တိ” ဟူသည် လောင်မြိုက်စေကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “အနုသေန္တိ” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “အနာဝဋ္ဋန္တေ” ဟူသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ပြန်မလှည့်လာကုန်သော ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ မဂ်ဖိုလ်ရရှိခြင်းကို မပြသရသေးသောကြောင့် ဝိပဿနာအစွမ်းကိုသာလျှင် ပြသအပ်သည်။ Dukkhadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုက္ခဓမ္မသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 8. Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā ၈. ကိံသုကောပမသုတ်အဖွင့်။ 245. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena vividhadassananti kiccavasena nānādassanaṃ hotīti vuttaṃ, ‘‘dassananti paṭhamamaggassetaṃ adhivacana’’nti[Pg.342]. Tayidaṃ uparimaggesu bhāvanāpariyāyassa niruḷhattā paṭhamamaggassa paṭhamaṃ nibbānadassanato. Tenāha ‘‘paṭhamamaggo hī’’tiādi. Koci yathāvuttaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānanto ñāṇadassanaṃ nāma ārammaṇakaraṇassa vasena atippasaṅgaṃ āsaṅkeyyāti taṃ nivattetuṃ ‘‘gotrabhū panā’’tiādi vuttaṃ. Na dassananti vuccatīti ettha rājadassanaṃ udāharanti. Cattāropi maggā dassanameva yathāvuttenatthena, bhāvanāpariyāyo pana upari tiṇṇaṃ maggānaṃ paṭhamamaggaupāyassa bhāvanākārena pavattanato. Dassanaṃ visuddhi etthāti dassanavisuddhikaṃ, nibbānaṃ. Phassāyatanaṃ kammaṭṭhānaṃ assa atthīti phassāyatanakammaṭṭhāniko. Esa nayo sesesupi padesu. ၂၄၅. အရိယသစ္စာ လေးပါးတို့ကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားစွာ မြင်ခြင်း ဟူသည် ကိစ္စ၏ အစွမ်းဖြင့် အမျိုးမျိုးသော မြင်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဒဿနဟူသည် ပထမမဂ်၏ အမည်တည်း” ဟု။ ထိုစကားသည် အထက်မဂ်တို့၌ ဘာဝနာနည်းလမ်း ခိုင်မြဲသောကြောင့် ပထမမဂ်သည် ရှေးဦးစွာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပထမမဂ္ဂေါ ဟိ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော မှန်ကန်သော အနက်ကို မသိဘဲ ဉာဏ်ဒဿနမည်သည် အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လွန်ကဲစွာ ကျယ်ပြန့်သွားမည်ကို သံသယဖြစ်ကောင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုသံသယကို ပယ်ဖျောက်ရန် “ဂေါတြဘူ ပနာ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ “ဒဿန” ဟု မဆိုအပ်ပုံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဤနေရာ၌ မင်းကြီးကို ဖူးမြော်ခြင်းကို ဥပမာအဖြစ် ပြဆိုကြကုန်၏။ မဂ်လေးပါးလုံးသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အားဖြင့် မြင်ခြင်းသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့သော် အထက်မဂ်သုံးပါးတို့သည် ပထမမဂ်၏ အထောက်အပံ့ကို ဘာဝနာအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်စေသောကြောင့် ဘာဝနာနည်းလမ်း ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤတရား၌ မြင်ခြင်းသည် စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “ဒဿနဝိသုဒ္ဓိက” မည်၏၊ (နိဗ္ဗာန်တည်း)။ ဖဿာယတနသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအဖြစ် ထိုသူအား ရှိသောကြောင့် “ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာနိက” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ Padesasaṅkhāresūti saṅkhārekadesesu. Heṭṭhimaparicchedena pathaviādike dhammamatte diṭṭhe rūpapariggaho, cakkhuviññāṇādike taṃsahagatadhammamatte diṭṭhe arūpapariggaho ca sijjhatīti vadanti. “ပဒေသသင်္ခါရေသု” ဟူသည် သင်္ခါရတို့၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသတို့၌။ အောက်ထပ်သတ်မှတ်ချက်အားဖြင့် မြေအစရှိသော သဘောမျှကို မြင်လျှင် ရုပ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်အစရှိသော ထိုနှင့်တကွဖြစ်သော သဘောမျှကို မြင်လျှင် နာမ်ကို သိမ်းဆည်းခြင်းသည်လည်းကောင်း ပြီးမြောက်၏ဟု ဆရာတို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။ Adhigatamaggameva kathesīti yena mukhena vipassanābhinivesaṃ akāsi, tamevassa mukhaṃ kathesi. Ayaṃ panāti kammaṭṭhānaṃ pucchanto bhikkhu. Imesanti phassāyatanakammaṭṭhānikapañcakkhandhakammaṭṭhānikānaṃ vacanaṃ. ‘‘Aññamaññaṃ na sametī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti ‘‘paṭhamenā’’tiādinā. Pañcakkhandhavimuttassa saṅkhārassa abhāvā ‘‘nippadesesū’’ti vuttaṃ. Tathevāti yatheva phassāyatanakammaṭṭhānikaṃ, tatheva taṃ pañcakkhandhakammaṭṭhānikaṃ pucchitvā. “ရအပ်သော မဂ်ကိုသာ ပြောကြား၏” ဟူသည် အကြင်တံခါးဖြင့် ဝိပဿနာသို့ သက်ဝင်စွဲလမ်းမှုကို ပြုခဲ့၏၊ ထိုတံခါးကိုသာလျှင် ထိုရဟန်းအား ပြောကြားခဲ့သည်။ “အယံ ပန” ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးမြန်းသော ရဟန်းတည်း။ “ဣမေသံ” ဟူသည် ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာန်းရှိသောသူနှင့် ခန္ဓာငါးပါးကမ္မဋ္ဌာန်းရှိသောသူတို့၏ စကားတည်း။ “အချင်းချင်း မတူညီကြ” ဟု မိန့်ဆို၍ ထိုအနက်ကိုပင် “ပထမေန” အစရှိသည်ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြုတော်မူသည်။ ခန္ဓာငါးပါးမှ လွတ်သော သင်္ခါရတရား မရှိသောကြောင့် “နိပ္ပဒေသေသု” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “တထေဝါ” ဟူသည် ဖဿာယတနကမ္မဋ္ဌာန်းရှိသောသူကို မေးမြန်းသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ထိုခန္ဓာငါးပါးကမ္မဋ္ဌာန်းရှိသောသူကိုလည်း မေးမြန်း၍။ Samappavattā dhātuyoti rasādayo sarīradhātuyo samappavattā, na visamākārasaṇṭhitā ahesuṃ. Tenāha ‘‘kallasarīraṃ balappatta’’nti. ‘‘Atītā saṅkhārā’’tiādi vipassanābhinivesavasena vuttaṃ. Sammasanaṃ sabbatthakameva icchitabbaṃ. Cāribhūminti gocaraṭṭhānaṃ. “သမပ္ပဝတ္တာ ဓာတုယော” ဟူသည် သွေး၊ ပြည် စသော ကိုယ်ခန္ဓာဓာတ်တို့သည် ညီညွတ်မျှတစွာ ဖြစ်ပွားကြကုန်၏၊ မညီမညွတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်ရှိသည် မဟုတ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် “ကျန်းမာသောကိုယ်ရှိ၍ ခွန်အားနှင့် ပြည့်စုံ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အတီတာ သင်္ခါရာ” အစရှိသည်ကို ဝိပဿနာသို့ သက်ဝင်နှလုံးသွင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သုံးသပ်ခြင်းကို အလုံးစုံသော တရားတို့၌သာ အလိုရှိအပ်၏။ “စာရိဘူမိံ” ဟူသည် ကျက်စားရာအရပ်ကို။ Kārakabhāvanti bhāvanānuyuñjanabhāvaṃ. Paṇḍurogapurisoti paṇḍurogī puriso. Ariṭṭhanti suttaṃ. Bhesajjaṃ katvāti bhesajjapayogaṃ katvā. Karissāmīti bhesajjaṃ karissāmi. Jhāmathuṇo viyāti daḍḍhathuṇo viya khārakajālanaddhattā taruṇamakulasantānasañchannattā. “ကာရကဘာဝံ” ဟူသည် ဘာဝနာ၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်သော အဖြစ်ကို။ “ပဏ္ဍုရောဂပုရိသော” ဟူသည် သွေးဖျော့ရွှေဝါရောဂါရှိသော ယောက်ျားတည်း။ “အရိဋ္ဌံ” ဟူသည် အပ်ချည်ကို။ “ဘေသဇ္ဇံ ကတွာ” ဟူသည် ဆေးဝါးကုသမှုကို ပြု၍။ “ကရိဿာမိ” ဟူသည် ဆေးဝါးကုသမှုကို ပြုအံ့။ “ဈာမထုဏော ဝိယ” ဟူသည် အရွက်နု အဖူးအပွင့်တို့ဖြင့် စည်းနှောင်ဖုံးလွှမ်းအပ်သည်ဖြစ်၍ မီးကျွမ်းသော တိုင်ကဲ့သို့။ Dakkhiṇadvāragāmeti dakkhiṇadvārasamīpe gāme. Lohitakoti lohitavaṇṇo. Ocirakajātoti jātaolambamānacirako viya. Ādinnasipāṭikoti [Pg.343] gahitaphalapotako. Sandacchāyoti bahalacchāyo. Yasmā tassa rukkhassa sākhā aviraḷā ghanappattā aññamaññaṃ saṃsanditvā ṭhitā, tasmā chāyāpissa tādisīti vuttaṃ ‘‘sandacchāyo nāma saṃsanditvā ṭhitacchāyo’’ti, ghanacchāyoti attho. Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ. “ဒက္ခိဏဒွါရဂါမေ” ဟူသည် တောင်ဘက်တံခါးအနီးရှိ ရွာ၌။ “လောဟိတကော” ဟူသည် နီသောအဆင်းရှိသော။ “ဩစိရကဇာတော” ဟူသည် တွဲလဲကျနေသော လျှော်တေအဝတ် ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သော။ “အာဒိန္နသိပါဋိကော” ဟူသည် အသီးအခွံ ကျွတ်ပြီးသော။ “သန္ဒစ္ဆာယော” ဟူသည် ထူထပ်သော အရိပ်ရှိသော။ အကြင်ကြောင့် ထိုသစ်ပင်၏ သစ်ခက်တို့သည် မကျဲဘဲ ထူထပ်သော အရွက်ရှိကုန်လျက် အချင်းချင်း ယှဉ်စပ်လျက် တည်ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသစ်ပင်၏ အရိပ်သည်လည်း ထိုသို့ပင် ဖြစ်သည်ဟု “သန္ဒစ္ဆာယော မည်သည် အချင်းချင်း ယှဉ်စပ်လျက် တည်သော အရိပ်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ထူထပ်သော အရိပ်ဟူသည် အနက်တည်း။ “တတ္ထ” အစရှိသည်ကား ဥပမာကို နှိုင်းယှဉ်ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ Yena yenākārena adhimuttānanti chaphassāyatanādimukhena yena yena vipassanābhinivesena vipassantānaṃ nibbānañca adhimuttānaṃ. Suṭṭhu visuddhaṃ pariññātisamayādisiddhiyā. Tena tenevākārenāti attanādhimuttākārena. Idāni taṃ taṃ ākāraṃ upamāya saddhiṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi āraddhaṃ. Taṃ suviññeyyameva. "Yena yenākārena adhimuttānaṃ" ဟူသည်ကား - ဖဿာယတန ခြောက်ပါးဟူသော တံခါးဖြင့် ၎င်း၊ ထိုထို ဝိပဿနာနှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်၎င်း ဝိပဿနာရှုပွား၍ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းကြကုန်သောသူတို့၏။ "Suṭṭhu visuddhaṃ" ဟူသည် - ပရိညာကိစ္စ ပြီးမြောက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အလွန်စင်ကြယ်သော။ "Tena tenevākārena" ဟူသည် - မိမိတို့ ညွတ်ကိုင်းရာ ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့်။ ယခုအခါ ထိုထိုအခြင်းအရာကို ဥပမာနှင့် တကွ ယှဉ်စပ်၍ ပြခြင်းငှာ "yathā hī" စသည်ကို အစပြုအပ်၏။ ထိုစကားသည် လွယ်ကူစွာ သိသာအပ်သည်သာတည်း။ Idanti nagaropamaṃ. Taṃ sallakkhitanti kiṃsukopamadīpitaṃ atthajātaṃ sace sallakkhitaṃ. Assa bhikkhuno. Dhammadesanatthanti yathāsallakkhitassa atthassa vasena laddhavisesassa upabrūhanāya. Tassevatthassāti tassa dassanavisuddhisaṅkhātassa atthassa. Corāsaṅkā na honti majjhimadesarajjassa pasannabhāvato. Tipurisubbedhānīti ubbedhena tipurisappamāṇāni nānābhittivicittāni thambhānaṃ upari vividhamālākammādivicittadhanurākāralakkhitāni manoramāni. Tenāha ‘‘nagarassa alaṅkārattha’’nti. Nagaradvārassa thirabhāvāpādanavasena ṭhapetabbattā vuttaṃ ‘‘coranivāraṇatthānipi hontiyevā’’ti. Piṭṭhasaṅghātassāti dvārabāhassa. ‘‘Ime āvāsikā, ime āgantukā, tatthāpi ca imehi nagarassa nagarasāmikassa ca attho. Imesaṃ vasena anattho siyā’’ti jānanañāṇasaṅkhātena paṇḍiccena samannāgato. Aññātanivāraṇe paṭubhāvasaṅkhātena veyyattiyena samannāgato. Ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāyāti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce taṅkhaṇuppajjanakapaṭibhānasaṅkhātāya. "Idaṃ" ဟူသည် ဤမြို့ဥပမာတည်း။ "Taṃ sallakkhitaṃ" ဟူသည် - ပေါက်ပင်ဥပမာဖြင့် ပြအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကယ်၍ ကောင်းစွာ မှတ်သားအပ်ပါမူ။ "Assa" ဟူသည် ထိုရဟန်းအား။ "Dhammadesanatthaṃ" ဟူသည် - မှတ်သားအပ်သည့်အတိုင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ရအပ်သော တရားထူးကို တိုးပွားစေရန်အလို့ငှာ။ "Tassevatthassa" ဟူသည် - ဒဿနဝိသုဒ္ဓိဟု ဆိုအပ်သော ထိုအကျိုးထူး၏။ မဇ္ဈိမဒေသ တိုင်းပြည်၏ ငြိမ်းချမ်းတည်ငြိမ်သောကြောင့် "ခိုးသူဘေးမှ ကြောက်လန့်စိုးရိမ်မှုများ မရှိကုန်"။ "Tipurisubbedhānī" ဟူသည် - အမြင့်အားဖြင့် လူသုံးယောက်စာအတိုင်းအတာရှိကုန်သော၊ အထူးထူးသော နံရံတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်ကုန်သော၊ တိုင်တို့၏အထက်၌ ဆန်းကြယ်သော ပန်းနွယ်လက်ရာ စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော လေးညှို့သဏ္ဌာန် ရှိကုန်သော မွေ့လျော်ဖွယ် တံခါးတိုင်တို့တည်း။ ထို့ကြောင့် "မြို့ကို တန်ဆာဆင်ရန်အလို့ငှာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြို့တံခါးကို ခိုင်ခံ့စေရန် ထားရှိအပ်သောကြောင့် "ခိုးသူတို့ကို တားဆီးရန်အလို့ငှာလည်း ဖြစ်ကုန်သည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Piṭṭhasaṅghātaccā" ဟူသည် တံခါးတိုင်၏။ "ဤသူတို့ကား မြို့တွင်းသားများတည်း၊ ဤသူတို့ကား ဧည့်သည်များတည်း၊ ထိုနှစ်မျိုးလုံးတွင်လည်း ဤသူတို့ကြောင့် မြို့နှင့် မြို့ရှင်တို့အား အကျိုးရှိ၏၊ ဤသူတို့ကြောင့် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်နိုင်၏" ဟု သိတတ်သော ဉာဏ်ပညာတည်းဟူသော စွမ်းရည်နှင့် ပြည့်စုံသော။ မသိသူတို့ကို တားမြစ်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော။ "Ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāya" ဟူသည် - ထိုထိုဆောင်ရွက်ဖွယ် ကိစ္စတို့၌ ထိုခဏ၌ပင် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော ပဋိဘာန်ဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ပညာဖြင့်။ Raññā āyutto niyojito rājāyutto, tattha tattha rañño kātabbakicce ṭhapitapuriso. Katipāheyevāti katipayadivaseyeva akiccakaraṇena tassa ṭhānaṃ vibbhamo jātoti katvā vuttaṃ – ‘‘sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā’’ti. မင်းတရားက ခန့်အပ်စေခိုင်းသောကြောင့် "Rājāyutto (မင်းချင်း)" မည်၏၊ ထိုထို မင်း၏ ဆောင်ရွက်ဖွယ် ကိစ္စတို့၌ ခန့်အပ်ထားသော သူတည်း။ "Katipāheyeva" ဟူသည် - ရက်အနည်းငယ်မျှသာလျှင် ဖြစ်၏။ မလုပ်အပ်သောအမှုကို ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ထိုသူ၏ အရာရာမှ ရွေ့လျော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရသည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ "တရားစီရင်ရာ နေရာစသည် အလုံးစုံကို လက်လွှတ်ဆုံးရှုံးစေ၍" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Sīsamassa chindāhīti sīsabhūtaṃ uttamaṅgaṭṭhāniyaṃ tattha tassa rājakiccaṃ chindāti attho. Aññathā tassa pākatike atthe gayhamāne pāṇātipāto [Pg.344] āṇatto nāma siyā. Na hi cakkavattirājā tādisaṃ āṇāpeti, aññesampi tato nivārakattā. Atha vā chindāhīti mama āṇāya assa sīsaṃ chindanto viya attānaṃ dassehi, evaṃ so tatthovādapaṭikarattapatto odameyyāti, tathā ceva upari paṭipatti āgatā. Tatthāti etasmiṃ paccantimanagare. "Sīsamassa chindāhi" ဟူသည် - မြတ်သော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သော ဦးခေါင်းနှင့်တူသော မင်း၏ ထိုတာဝန်ဝတ္တရား (ရာထူး) ကို ဖြတ်တောက်ပစ်လော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ထိုစကား၏ ရိုးရိုးအနက်ကို ယူမည်ဆိုပါက သူ့အသက်သတ်ရန် ခိုင်းစေခြင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ စကြဝတ္တေးမင်းတို့သည် ထိုသို့ မမိန့်ကြကုန်၊ အခြားသူတို့အားလည်း ထိုအမှုမှ တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်မူကား "chindāhi" ဟူသည် - ငါ၏ အမိန့်အရ သူ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်မည့်သူကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို ပြပါလေ၊ ဤသို့ ပြခြင်းဖြင့် သူသည် ဆုံးမစကားကို နာယူသူဖြစ်၍ ယဉ်ကျေးလာလိမ့်မည် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းအတိုင်းပင် နောက်ပိုင်း၌ ကျင့်ဝတ်အစဉ် လာရှိ၏။ "Tattha" ဟူသည် ဤနယ်စပ်မြို့၌။ Uppannenāti samathakammaṭṭhāne uppannena. "Uppannena" ဟူသည် သမထကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော (ဉာဏ်ဖြင့်)။ Tassevāti sakkāyasaṅkhātassa nagarassa ‘‘dvārānī’’ti vuttānīti ānetvā sambandho. ‘‘Sīghaṃ dūtayuga’’nti vuttāti yojanā. Hadayavatthurūpassa majjhe siṅghāṭakabhāvena gahitattā ‘‘hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtāna’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ vatthurūpameva gahetabbaṃ, tadevettha aggahetvā kasmā mahābhūtaggahaṇanti āha ‘‘vatthurūpassa hī’’tiādi. Yādisoti sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena yādiso eva pubbe āgatavipassanāmaggo. ‘‘Ayampi aṭṭhaṅgasamannāgatattā tādiso evā’’ti vatvā ariyamaggo ‘‘yathāgatamaggo’’ti vutto. Idaṃ tāvetthāti ettha etasmiṃ sutte dhammadesanatthaṃ ābhatāya yathāvuttaupamāya idaṃ saṃsandanaṃ. "Tasseva" ဟူသည် သက္ကာယဟု ဆိုအပ်သော မြို့၏ "တံခါးတို့" ဟု ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏ ဟု ယူဆောင်၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ "လျင်မြန်သော တမန်တစ်စုံ" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏ ဟု စကားစပ်ရမည်။ ဟဒယဝတ္ထုရုပ်၏ အလယ်၌ လမ်းဆုံအဖြစ် ယူအပ်သောကြောင့် "ဟဒယဝတ္ထု၏ မှီရာဖြစ်ကုန်သော မဟာဘုတ်တို့၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဝတ္ထုရုပ်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့် ထိုဝတ္ထုရုပ်ကို ဤ၌ မယူဘဲ မဟာဘုတ်တို့ကို ယူရသနည်းဟူမူ - "vatthurūpassa hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "Yādiso" ဟူသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရှေး၌ လာရှိသော ဝိပဿနာမဂ်နှင့် တူသကဲ့သို့သာတည်း။ "ဤမဂ်သည်လည်း အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ထိုသို့သော မဂ်သာလျှင်တည်း" ဟု မိန့်ဆို၍ အရိယမဂ်ကို "လာခဲ့သည့်လမ်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Idaṃ tāvettha" ဟူသည် - ဤသုတ်၌ တရားဟောရန် ဆောင်ယူအပ်သော အထက်ပါ ဥပမာနှင့် ဤနှိုင်းယှဉ်ချက်တည်း။ Idaṃ saṃsandananti idāni vakkhamānaṃ upamāya saṃsandanaṃ. Nagarasāmiupamā pañcakkhandhavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā. Siṅghāṭakūpamā catumahābhūtavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatāti yojanā. ‘‘Catusaccameva kathita’’nti vatvā tāni saccāni niddhāretvā dassetuṃ ‘‘sakalenapi hī’’tiādi vuttaṃ. Idha nagarasambhāro chadvārādayo. Tena hi chaphassāyatanādayo upamitā. Te pana dukkhasaccapariyāpannāti vuttaṃ ‘‘nagarasambhārena dukkhasaccameva kathita’’nti. "Idaṃ saṃsandanaṃ" ဟူသည် ယခု ဖော်ပြလတ္တံ့သော ဥပမာနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက်တည်း။ မြို့ရှင်ဥပမာသည် ပဉ္စက္ခန္ဓာအားဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကို ပြခြင်းငှာ ဆောင်ယူအပ်၏။ လမ်းဆုံဥပမာသည် စတုမဟာဘုတ်အားဖြင့် ဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်ကို ပြခြင်းငှာ ဆောင်ယူအပ်၏ ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ "သစ္စာလေးပါးကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏" ဟု မိန့်ဆို၍ ထိုသစ္စာတို့ကို ခွဲခြားပြခြင်းငှာ "sakalenapi hi" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ မြို့၏ အဆောက်အအုံသည် တံခါးခြောက်ပေါက် စသည်တို့တည်း။ ထိုတံခါးခြောက်ပေါက် စသည်တို့ဖြင့် ဖဿာယတန ခြောက်ပါးစသည်တို့ကို ဥပမာပြုအပ်၏။ ထိုတရားတို့သည်လည်း ဒုက္ခသစ္စာ၌ အကျုံးဝင်ကုန်သောကြောင့် "မြို့၏ အဆောက်အအုံဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ကိံသုကောပမသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 9. Vīṇopamasuttavaṇṇanā ၉. ဝီဏောပမသုတ်အဖွင့် 246. Bhikkhussa vā bhikkhuniyā vāti kāmaṃ pāḷiyaṃ parisādvayameva gahitaṃ, sesaparisānaṃ pana tadaññesampi devamanussānanti sabbasādhāraṇovāyaṃ dhammasaṅgahoti imamatthaṃ upamāpubbakaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi [Pg.345] āraddhaṃ. Yajantoti dadanto. Vinditabboti laddhabbo, adhigantabboti attho. ၂၄၆. "Bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā" ဟု ပါဠိတော်၌ ပရိသတ် နှစ်ပါးကိုသာ ယူသော်လည်း ကျန်ရှိသော ပရိသတ်တို့အား၎င်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော နတ်, လူတို့အား၎င်း ဤတရားတော်သည် အလုံးစုံသောသူတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော အဆုံးအမဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဥပမာဖြင့် ရှေးဦးစွာ ပြခြင်းငှာ "yathā nāma" စသည်ကို အစပြုအပ်၏။ "Yajanto" ဟူသည် ပေးလှူသောသူ။ "Vinditabbo" ဟူသည် ရအပ်သော၊ ရောက်အပ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ Chandoti taṇhāchando. Tenāha – ‘‘dubbalataṇhā so rañjetuṃ na sakkotī’’ti. Pubbuppattikā ekasmiṃ ārammaṇe paṭhamaṃ uppannā. Sā hi anāsevanattā mandā. Soti chando. Rañjetuṃ na sakkoti laddhāsevanattā. Doso nāma cittadūsanattā. Tānīti daṇḍādānādīni. Tammūlakāti lobhamūlakā tāva māyāsāṭheyyamānātimānadiṭṭhicāpalādayo, dosamūlakā upanāhamakkhapalāsaissāmacchariyathambhasārambhādayo, mohamūlakā ahirika-anottappa-thinamiddhavicikicchuddhacca-viparītamanasikārādayo, saṃkilesadhammā gahitāva honti taṃmūlakattā. Yasmā pana sabbepi saṃkilesadhammā dvādasākusalacittuppādapariyāpannā eva, tasmā tesampettha gahitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘chando rāgoti vā’’ti vuttaṃ. "Chando" ဟူသည် တဏှာဆန္ဒတည်း။ ထို့ကြောင့် "အားနည်းသော တဏှာဖြစ်၍ စိတ်ကို မစွဲမက်စေနိုင်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "Pubbuppattikā" ဟူသည် အာရုံတစ်ခု၌ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော (တဏှာ) တည်း။ ထိုတဏှာသည် မမှီဝဲအပ်သေးသဖြင့် အားနည်းလှ၏။ "So" ဟူသည် ထိုဆန္ဒတည်း။ ထပ်ခါတလဲလဲ မမှီဝဲအပ်သေးသောကြောင့် (စိတ်ကို) မစွဲမက်စေနိုင်ပေ။ ဒေါသမည်သည် စိတ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "Tāni" ဟူသည် တုတ်, ဓားစသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်ခြင်း စသည်တို့တည်း။ "Tammūlakā" ဟူသည် လောဘမူလဖြစ်သော လှည့်ပတ်ခြင်း၊ စဉ်းလဲခြင်း၊ မာန်မူခြင်း၊ အလွန်မောက်မာခြင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း စသည်တို့၎င်း၊ ဒေါသမူလဖြစ်သော ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၊ သူဂုဏ်ကို ချေဖျက်ခြင်း၊ ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း၊ ငြူစူခြင်း၊ ဝန်တိုခြင်း၊ ခေါင်းမာခြင်း၊ ရန်တွေ့ခြင်း စသည်တို့၎င်း၊ မောဟမူလဖြစ်သော အရှက်မရှိခြင်း၊ အကြောက်မရှိခြင်း၊ ငိုက်မျဉ်းခြင်း၊ သံသယဖြစ်ခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း၊ မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း စသည်တို့၎င်း ကိလေသာတရားတို့သည် ယင်းတရားများကို အခြေခံသောကြောင့် ယူအပ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ကိလေသာတရား အားလုံးတို့သည် အကုသိုလ်စိတ် ၁၂ ပါး၌သာ အကျုံးဝင်ကုန်သောကြောင့် ထိုတရားတို့ကိုလည်း ဤ၌ ယူအပ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ "Chando rāgoti vā" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Bhāyitabbaṭṭhena sabhayo. Bheravaṭṭhena sappaṭibhayo. Kusalapakkhassa vikkhambhanaṭṭhena sakaṇṭako. Kusalaanavajjadhammehi duravagāhaṭṭhena sagahano. Bhavasampattibhavanibbānānaṃ appadānabhāvato ummaggo. Duggatigāmimaggattā kummaggo. Iriyanāti vattanā paṭipajjanā. Duggatigāmitāya kileso eva kilesamaggo. Na sakkā sampattibhavaṃ gantuṃ kuto nibbānagamananti adhippāyo. ကြောက်လန့်ဖွယ်ကောင်းသော အနက်ကြောင့် "ဘေးနှင့်တကွဖြစ်သော" ဟု မည်၏။ ထိတ်လန့်ဖွယ်ကောင်းသော အနက်ကြောင့် "အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော" ဟု မည်၏။ ကုသိုလ်ဘက်ကို တားဆီးပိတ်ပင်တတ်သော အနက်ကြောင့် "ဆူးညှောင့်နှင့်တူသော" ဟု မည်၏။ ကုသိုလ်တရား၊ အပြစ်မရှိသော တရားတို့ဖြင့် သက်ဆင်းရန် ခဲယဉ်းသော အနက်ကြောင့် "တောအုပ်နှင့်တူသော" ဟု မည်၏။ ဘဝပြည့်စုံခြင်းနှင့် နိဗ္ဗာန်တို့ကို မပေးနိုင်သောကြောင့် "လမ်းလွဲ" ဟု မည်၏။ ဒုဂ္ဂတိသို့ သွားတတ်သော လမ်းဖြစ်သောကြောင့် "လမ်းမှား" ဟု မည်၏။ "Iriyanā" ဟူသည် ကျင့်ခြင်း၊ ပြုမူခြင်းတည်း။ ဒုဂ္ဂတိသို့ သွားတတ်သောကြောင့် ကိလေသာသည်သာလျှင် ကိလေသာခရီးလမ်း မည်၏။ ကောင်းသောဘဝသို့ပင် သွားရန် မစွမ်းနိုင်ပါက နိဗ္ဗာန်သို့ သွားရန်ကား အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု ဆိုလိုသည်။ Asubhāvajjanādīhīti ādi-saddena aniccamanasikārādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Cittaṃ nivattati sarāgacittaṃ na uppajjati paṭipakkhamanasikārena vinoditattā. Majjhattārammaṇeti aññāṇupekkhaṭṭhāniye ārammaṇe. Uddesa…pe… āvajjantassāti uddisāpanavasena uddesaṃ, paripucchāpanavasena paripucchaṃ, garūnaṃ santike vasanavasena garuvāsaṃ āvajjantassa. Cittanti gambhīrañāṇacariya-paccavekkhaṇa-paññavanta-puggalasevanavasena tadadhimuttisiddhiyā aññāṇacittaṃ nivattati. “အသုဘာဝဇ္ဇနာဒီဟိ” ဟူသော ပုဒ်၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် အနိစ္စမနသိကာရ စသည်တို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မနသိကာရဖြင့် ဖယ်ရှားအပ်သည်ဖြစ်၍ ရာဂနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်သည် မဖြစ်ပေါ်သဖြင့် စိတ်သည် ဆုတ်နစ်တတ်၏။ “မဇ္ဈတ္တာရမ္မဏေ” ဟူသည် အညာဏုပေက္ခာ၏ တည်ရာဖြစ်သော အာရုံ၌ ဖြစ်၏။ “ဥဒ္ဒေသ...ပေ... အာဝဇ္ဇန္တဿ” ဟူသည် သင်ယူစေခြင်းအားဖြင့် ဥဒ္ဒေသကိုလည်းကောင်း၊ မေးမြန်းစေခြင်းအားဖြင့် ပရိပုစ္ဆာကိုလည်းကောင်း၊ ဆရာသမားတို့၏ အထံ၌ နေခြင်းအားဖြင့် ဂရုဝါသကိုလည်းကောင်း ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းသောသူအား (ဆိုလိုသည်။) “စိတ္တံ” ဟူသည် နက်နဲသော ဉာဏ်အရာကို ဆင်ခြင်တတ်သော ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆည်းကပ်ခြင်းကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၌ ညွတ်ကိုင်းမှု ပြီးမြောက်သဖြင့် အသိဉာဏ်ကင်းသောစိတ်သည် ဆုတ်နစ်တတ်၏။ Yathā ‘‘pujjabhavaphalaṃ puñña’’nti vuttaṃ ‘‘evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80), evaṃ kiṭṭhasambhavattā ‘‘kiṭṭha’’nti vuttanti āha ‘‘kiṭṭhanti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassa’’nti. “ပူဇော်အပ်သော အကျိုးရှိသောကြောင့် ပုညမည်၏” ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ “ဤသို့ ဤကောင်းမှုသည် တိုးပွား၏” (ဒီ၊ နိ၊ ၃၊ ၈၀) ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ လယ်ယာမြေ၌ ဖြစ်ထွန်းတတ်သောကြောင့် “ကိဋ္ဌ” ဟု ဆိုအပ်သည်ဖြစ်၍ “ကိဋ္ဌန္တိ ကိဋ္ဌဋ္ဌာနေ ဥပ္ပန္နသဿံ” (ကိဋ္ဌဟူသည် လယ်ကွင်းပြင်၌ ပေါက်ရောက်သော ကောက်ပဲသီးနှံဖြစ်၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ Ghaṭāti [Pg.346] siṅgayugaṃ idhādhippetanti āha ‘‘dvinnaṃ siṅgānaṃ antare’’ti. Ghaṭāti goṇādīnaṃ siṅgantaraṭṭhassa samaññāti vadanti. Nāsārajjuketi nāsārajjupātaṭṭhāne. “ဃဋာ” ဟူသည် ဤ၌ ဦးချိုအစုံကို ရည်ရွယ်အပ်၏ ဟူသောအနက်ကို ပြခြင်းငှါ “ဒွိန္နံ သိင်္ဂါနံ အန္တရေ” (ဦးချိုနှစ်ခုတို့၏ အကြား၌) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဃဋာ” ဟူသည် နွားစသည်တို့၏ ဦးချိုနှစ်ခုကြား နေရာ၏ အမည်ဖြစ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “နာသာရဇ္ဇုကေ” ဟူသည် နှာသပ်ကြိုး ကျရာအရပ်၌ ဖြစ်၏။ Dameti puthuttārammaṇato nivāreti. Nanti cittaṃ. Yaṃ suttaṃ subhāsitaṃ mayā. Tadassāti tadā assa bhikkhuno. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. “ဒမေ” ဟူသည် ထူးထူးခြားခြား များပြားသော အာရုံတို့မှ တားမြစ်၏။ “နံ” ဟူသည် ထိုစိတ်ကို (ဆိုလိုသည်။) “ယံ သုတ္တံ သုဘာသိတံ မယာ” ဟူသည် ငါသည် ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော အကြင်သုတ်တော်။ “တဒဿ” ဟူသည် ထိုအခါ၌ ထိုရဟန်းအား (ဖြစ်၏။) “အာရမ္မဏေ” ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံ၌ ဖြစ်၏။ Sudujitanti nibbisevanabhāvakaraṇena jitaṃ. Sutajjitanti suṭṭhu dūrakaraṇena jitaṃ, tathābhūtañca tajjitaṃ nāma hotīti tathā vuttaṃ. Gocarajjhattanti ajjhattabhūto gocaro. Kammaṭṭhānārammaṇañhi bahiddhārūpādiārammaṇavidhuratāya ajjhattanti vuccati. Samatho anurakkhaṇaṃ etassāti samathānurakkhaṇaṃ. Yathā indriyasaṃvarasīlaṃ samathānurakkhaṇaṃ hoti, tathā kathitanti attho. Yathā hi indriyasaṃvarasīlaṃ samathassa paccayo, evaṃ samathopi tassa paccayoti. “သုဒုဇိတံ” ဟူသည် အာရုံကို မမှီဝဲခြင်းကို ပြုသဖြင့် အောင်အပ်သော။ “သုတဇ္ဇိတံ” ဟူသည် ကောင်းစွာ ဝေးစွာပြုခြင်းဖြင့် အောင်အပ်သော၊ ထိုသို့သော သဘောရှိသောကြောင့် “တဇ္ဇိတ” မည်၏ဟု ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဂေါစရဇ္ဈတ္တံ” ဟူသည် အတွင်းဖြစ်သော ကျက်စားရာ အာရုံတည်း။ ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံသည် ပြင်ပရူပါရုံစသည်တို့နှင့် ကင်းသောကြောင့် “အတွင်း” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသမာဓိကို စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် သမထမည်၏၊ ထို့ကြောင့် “သမထာနုရက္ခဏံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ အိန္ဒြိယသံဝရသီလသည် သမထကို စောင့်ရှောက်တတ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဟောကြားအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား အိန္ဒြိယသံဝရသီလသည် သမထ၏ အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ သမထသည်လည်း ထိုသီလ၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ Vādiyamānāya vīṇāya. Cittaṃ rañjetīti rajjanena. Avissajjanīyatāya cittaṃ bandhatīti bandhanīyo. Veṭṭhaketi tantīnaṃ āsajjanaveṭṭhake. Koṇanti kavaṇato vīṇāya saddakaraṇato koṇanti laddhanāmaṃ dārudaṇḍaṃ siṅgādīsu yena kenaci kataṃ ghaṭikaṃ. Tenāha ‘‘caturassaṃ sāradaṇḍaka’’nti. တီးမှုတ်အပ်သော စောင်း၏။ “စိတ္တံ ရဉ္ဇေတိ” ဟူသည် တပ်မက်စေခြင်းဖြင့် (စိတ်ကို စွဲလန်းစေတတ်၏)။ စွန့်လွှတ်နိုင်ခဲသည်ဖြစ်၍ စိတ်ကို ချည်နှောင်တတ်သောကြောင့် “ဗန္ဓနီယော” (ချည်နှောင်အပ်သော) မည်၏။ “ဝေဋ္ဌကေ” ဟူသည် စောင်းကြိုးတို့ကို ရစ်ပတ်ချည်နှောင်ရာ တံကျင် (စောင်းညှို့) တို့၌ ဖြစ်၏။ “ကောဏံ” ဟူသည် ထိခတ်တီးခတ်ခြင်းဖြင့် စောင်းသံကို ပြတတ်သောကြောင့် “ကောဏ” ဟု အမည်ရသော သစ်သားတံ သို့မဟုတ် ဦးချိုစသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အတံငယ် (စောင်းတီးတံ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “စတုရဿံ သာရဒဏ္ဍကံ” (လေးထောင့်ရှိသော အနှစ်သားအတံ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ Yasmā so rājā rājamahāmatto vā saddaṃ yathāsabhāvato na aññāsi, tasmiṃ tassa ajānanākārameva dassetuṃ ‘‘saddaṃ passissāmī’’tiādi vuttaṃ. အကြင်ကြောင့် ထိုမင်း သို့မဟုတ် မင်း၏အမတ်ကြီးသည် အသံ၏ သဘောမှန်ကို မသိခဲ့ပေ၊ ထိုအသံနှင့် ပတ်သက်၍ သူ၏ မသိသော အခြင်းအရာကိုသာ ပြခြင်းငှါ “အသံကို ကြည့်ရှုအံ့” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ Asatī kirāyanti pāḷiyaṃ liṅgavipallāsena vuttanti yathāliṅgameva vadanto ‘‘asā’’ti āha. ‘‘Asatīti lāmakādhivacana’’nti vatvā tattha payogaṃ dassetuṃ ‘‘asā lokitthiyo nāmā’’ti vuttaṃ, loke itthiyo nāma asatiyoti attho, tattha kāraṇamāha ‘‘velā tāsaṃ na vijjatī’’ti. Pakatiyā loke jeṭṭhabhātā kaniṭṭhabhātā mātulotiādikā velā mariyādā tāsaṃ na vijjati. Kasmā? Sārattā ca pagabbā ca sabbesampi sambhogavasena viniyogaṃ gacchanti. Kathaṃ? Sikhī sabbaghaso yathā. Tenevāha – “အသတီ ကိရာယံ” ဟု ပါဠိတော်၌ လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း (လိင်္ဂဝိပလ္လာသ) အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် လိင်သဘောနှင့်အညီ မိန့်ဆိုလိုသဖြင့် “အသာ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “အသတီ ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော သဘော၏ ဝေါဟာရဖြစ်၏” ဟု ဆိုပြီးလျှင် ထို၌ အသုံးအနှုန်းကို ပြခြင်းငှါ “အသာ လောကိတ္ထိယော နာမ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ လောက၌ မိန်းမတို့မည်သည် ယုတ်ညံ့သော သဘောရှိကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ထို၌ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှါ “ဝေလာ တာသံ န ဝိဇ္ဇတိ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပကတိအားဖြင့် လောက၌ နောင်တော်၊ ညီတော်၊ ဦးရီး စသည်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော အတိုင်းအဆ အစည်းအဝေး (စည်းကမ်း) သည် ထိုမိန်းမတို့အား မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? တပ်မက်ခြင်း ရှိကုန်သည်လည်းဖြစ်၍၊ ရဲတင်းသော သဘောရှိကုန်သည်လည်း ဖြစ်၍ လူတိုင်းနှင့် ပျော်ပါးခြင်းအားဖြင့် ဆက်ဆံကြကုန်သောကြောင့်တည်း။ အဘယ်သို့နည်း? အရာအားလုံးကို ဝါးမြိုတတ်သော မီးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်မှာ— ‘‘Sabbā [Pg.347] nadī vaṅkagatī, sabbe kaṭṭhamayā vanā; Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake’’ti. (jā. 2.21.308); “မြစ်ဟူသမျှသည် ကောက်ကွေ့သော လမ်းကြောင်းရှိကုန်၏၊ တောဟူသမျှသည် သစ်သားတို့ဖြင့်သာ ပြီးကုန်၏၊ မိန်းမဟူသမျှသည် ဖုံးကွယ်ရာ (အခွင့်အခါ) ကို ရရှိပါက မကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်၏။” (ဇာ၊ ၂၊ ၂၁၊ ၃၀၈) Aññampi tantibaddhaṃ caturassaambaṇavāditādīni. Vīṇā viya pañcakkhandhā anekadhammasamūhabhāvato. Rājā viya yogāvacaro tappaṭibaddhadhammagavesakattā. Assāti yogāvacarassa. အခြားသော ကြိုးတပ်တူရိယာဖြစ်သော လေးထောင့်စည်ကြီး တီးခတ်ခြင်း စသည်တို့လည်း ဖြစ်၏။ စောင်းနှင့်တူသည်ကား များစွာသော တရားတို့၏ အပေါင်းအစုဖြစ်သောကြောင့် ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ မင်းနှင့်တူသည်ကား ထိုခန္ဓာနှင့် စပ်လျဉ်းသော တရားတို့ကို ရှာဖွေတတ်သောကြောင့် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ “အဿ” ဟူသည် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်အား (ဆိုလိုသည်။) Nirayādito aññasmimpi gati-saddo vattati. Tato visesanatthaṃ ‘‘gatigatī’’ti vuttaṃ ‘‘dukkhadukkhaṃ, rūparūpa’’nti ca yathā, gatisaññitaṃ pavattiṭṭhānanti attho. Tenāha – ‘‘etthantare saṃsarati vattatī’’ti. Sañjāyanapadeso eva gatīti sañjātigati. “ဂတိ” သဒ္ဒါသည် ငရဲစသည်တို့မှ တစ်ပါးသော တရားတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ထူးခြားစေရန် “ဒုက္ခဒုက္ခ၊ ရူပရူပ” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ “ဂတိဂတိ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဂတိဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော ဖြစ်ရာအရပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤအကြား၌ ကျင်လည်တတ်၏၊ ဖြစ်တတ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ပဋိသန္ဓေတည်ရာ အရပ်သည်သာလျှင် ဂတိဖြစ်သောကြောင့် “သဉ္ဇာတိဂတိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ Taṃ pana gatiṃ sattānaṃ saṃvegavatthubhūtassa paccakkhassa gabbhāsayassa vasena dassetuṃ ‘‘ayamassa kāyo’’tiādi vuttaṃ. Rūpadhammassa salakkhaṇaṃ gati niṭṭhā, tato paraṃ aññaṃ kiñci natthīti salakkhaṇagati. Abhāvo accantābhāvo. Santānavicchedo vibhavagati taṃniṭṭhānabhāvā. Bhedoti khaṇanirodho, idhāpi taṃniṭṭhānatāyeva pariyāyo. Yāva bhavaggāti yāva sabbabhavaggā. Salakkhaṇavibhavagatibhedagatiyo ‘‘eseva nayo’’ti imināva pakāsitāti na gahitā. Tassa khīṇāsavassa na hoti aggamaggena samucchinnattā. သတ္တဝါတို့၏ ထိတ်လန့်ဖွယ်ရာ ဖြစ်သော၊ မျက်မှောက်ထင်ထင် တွေ့မြင်ရသော သားအိမ်၌ ကိန်းအောင်းရခြင်းအားဖြင့် ထိုဂတိကို ပြခြင်းငှါ “ဤသည်ကား သူ၏ ကိုယ်တည်း” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ရုပ်တရား၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာသည်သာ အဆုံးစွန်သော တည်ရာဖြစ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး အခြားတစ်စုံတစ်ရာ မရှိသောကြောင့် “သလက္ခဏဂတိ” မည်၏။ “အဘာဝေါ” ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ကင်းမဲ့ခြင်းတည်း။ သန္တတိပြတ်ခြင်းသည် ဝိဘဝဂတိဖြစ်၏၊ ထိုဝိဘဝ၌ အဆုံးစွန် တည်ရာရှိသောကြောင့်တည်း။ “ဘေဒေါ” ဟူသည် ခဏတ္တယအတွင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတည်း၊ ဤ၌လည်း ထိုချုပ်ငြိမ်းရာ၌ အဆုံးစွန် တည်ရာရှိခြင်းသည်ပင် သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) ဖြစ်၏။ “ယာဝ ဘဝဂ္ဂါ” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဘဝဂ်တိုင်အောင် (ဆိုလိုသည်။) သလက္ခဏဂတိ၊ ဝိဘဝဂတိနှင့် ဘေဒဂတိတို့ကို “ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့်သာ လင်းစေအပ်သောကြောင့် ထည့်သွင်း၍ မယူအပ်ကုန်။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးဖြစ်၍ မရှိတော့ပေ။ Sīlaṃ kathitaṃ rūpādīsu chandādinivāraṇassa kathitattā. Majjhe samādhibhāvanā kathitā ‘‘ajjhattameva santiṭṭhati…pe… samādhiyatī’’ti jotitattā. Pariyosāne ca nibbānaṃ kathitaṃ ‘‘yampissa…pe… na hotī’’ti vacanato. ရူပါရုံစသည်တို့၌ ဆန္ဒစသည်တို့ကို တားမြစ်ခြင်းကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် သီလကို ဟောကြားအပ်ပြီ。အလယ်၌ “မိမိသန္တာန်၌သာလျှင် ကောင်းစွာတည်၏...ပေ... တည်ကြည်၏” ဟု ထင်ရှားစေအပ်သောကြောင့် သမထဘာဝနာ (သမာဓိဘာဝနာ) ကို ဟောကြားအပ်ပြီ။ အဆုံး၌လည်း “ဤပုဂ္ဂိုလ်အား အကြင်တရားသည်လည်း...ပေ... မရှိတော့ပြီ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူအပ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဟောကြားအပ်ပြီ။ Vīṇopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝီဏူပမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 10. Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā ၁၀. ဆပ္ပါဏကူပမသုတ်အဖွင့် 247. Vaṇasarīroti vaṇitasarīro. Pakkattāti kuthitattā. Saradaṇḍesu sarasamaññāti kaṇḍa-saddo sarapariyāyoti āha – ‘‘saravananti kaṇḍavana’’nti. Arugatto…pe… veditabbo guṇasarīrassa khaṇḍachiddasīlādīhi heṭṭhā majjhe uparibhāge ca bhedavisamacchinnavikāradosattā. Ettha [Pg.348] kusā ‘‘kaṇṭakā’’ti adhippetā kaṇṭakasadisattā, kusatiṇānaṃ eva vā vuttākārapadeso ‘‘kusakaṇṭako’’ti vutto. ၂၄၇. “ဝဏသရီရော” ဟူသည် အနာရှိသော ကိုယ်ရှိသောသူတည်း။ “ပက္ကတ္တာ” ဟူသည် ပုပ်သိုးဆွေးမြည့်ခြင်းကြောင့်တည်း။ မြားတံတို့၌ “သရ” ဟူသောအမည် ရှိ၏၊ “ကဏ္ဍ” သဒ္ဒါသည် “သရ” (မြား) ၏ ပရိယာယ်ဖြစ်သောကြောင့် “သရဝနန္တိ ကဏ္ဍဝနံ” (မြားတောဟူသည် မြားပင်တောဖြစ်၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “အရုဂတ္တော...ပေ...” ဟူသည် အောက်ပိုင်း၊ အလယ်ပိုင်း၊ အထက်ပိုင်းတို့၌ ပျက်စီးခြင်း၊ မညီမညွတ်ဖြစ်ခြင်း၊ ပြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းဟူသော ပြစ်တင်ဖွယ် အပြစ်ရှိသောကြောင့် သီလပျက်စီးခြင်း၊ သီလအပေါက်အပြဲရှိခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သီလတည်းဟူသော ကိုယ်၏ ပျက်စီးခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤ၌ “ကုသာ” ဟူသည် ဆူးနှင့်တူသောကြောင့် “ဆူး” ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဖော်ပြပါ အခြင်းအရာရှိသော ကုသမြက် (သမန်းမြက်) ပေါက်ရာအရပ်ကိုပင် “ကုသကဏ္ဍကော” (မြက်ဆူး) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ Gāmavāsīnaṃ vijjhanaṭṭhenāti nārahova hutvā tesaṃ kārānaṃ paṭiggahaṇavasena pīḷanaṭṭhena. “ရွာသူရွာသားတို့ကို ထိုးဆီးခြင်းအနက်ကြောင့်” ဟူသည် (အလှူကို ခံယူရန်) မထိုက်တန်ပါဘဲလျက် ထိုရွာသူရွာသားတို့၏ ပူဇော်သက္ကာရကို ခံယူခြင်းအားဖြင့် ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်း အနက်ကြောင့်တည်း။ Pakkhinti hatthiliṅgasakuṇaṃ. Tassa kira hatthisoṇḍasadisaṃ mukhaṃ, tasmā ‘‘hatthisoṇḍasakuṇa’’nti vuttaṃ. Vissajjeyyāti rajjuyā yathābaddhaṃ eva vissajjeyya. “ပက္ခိံ” ဟူသည် ဟတ္ထိလိင်္ဂငှက်ကို (ဆိုလိုသည်။) ထိုငှက်၏ နှုတ်သီးသည် ဆင်နှာမောင်းနှင့် တူသတတ်၊ ထို့ကြောင့် “ဟတ္ထိသောဏ္ဍသကုဏ” (ဆင်နှာမောင်းရှိသောငှက်) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဝိဿဇ္ဇေယျ” ဟူသည် ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်ထားသည့်အတိုင်းသာလျှင် လွှတ်လိုက်ရာ၏။ Bhogehīti attano sarīrabhogehi. Maṇḍalaṃ bandhitvāti yathā sarīraṃ maṇḍalākārena tiṭṭhati, evaṃ katvā. Supissāmīti niddaṃ okkamissāmi. Ḍetukāmoti uppatitukāmo. Disā disanti disato disaṃ. “ဘောဂေဟိ” ဟူသည် မိမိ၏ ကိုယ်အဆစ်အပတ် (ခွေခြင်း) တို့ဖြင့်။ “မဏ္ဍလံ ဗန္ဓိတွာ” ဟူသည် ကိုယ်သည် ဝိုင်းဝိုင်းစက်စက် ခွေ၍ တည်သကဲ့သို့ ပြုလုပ်၍။ “သုပိဿာမိ” ဟူသည် အိပ်စက်အံ့။ “ဍေတုကာမော” ဟူသည် ပျံသန်းလိုသော။ “ဒိသာ ဒိသံ” ဟူသည် အရပ်မျက်နှာတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့။ Cha pāṇakā viya cha āyatanāni nānajjhāsayattā, nānajjhāsayatā ca nesaṃ nānāvisayaninnatāya daṭṭhabbā. Daḷharajju viya taṇhā tesaṃ bandhanato. Majjhe gaṇṭhi viya avijjā bandhanassa dubbinimmocanahetuto. Ārammaṇaṃ balavaṃ hoti manuññabhāvena ceva tattha taṇhābhinivesassa daḷhabhāvena ca. တိရစ္ဆာန်ခြောက်ကောင်တို့သည် အလိုဆန္ဒအမျိုးမျိုးရှိကြသကဲ့သို့ အာယတနခြောက်ပါးတို့သည်လည်း အလိုဆန္ဒအမျိုးမျိုးရှိကြကုန်၏။ ထိုအာယတနတို့၏ အလိုဆန္ဒအမျိုးမျိုးရှိသည်၏အဖြစ်ကို အမျိုးမျိုးသော အာရုံတို့သို့ ကိုင်းညွတ်တတ်သောကြောင့် သိအပ်၏။ ခိုင်ခံ့သောကြိုးနှင့်တူသော တဏှာသည် ထိုအာယတနတို့ကို တုပ်နှောင်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အလယ်၌ရှိသော အထုံးနှင့်တူသော အဝိဇ္ဇာသည် တုပ်နှောင်မှုကို လွတ်မြောက်ရန် ခဲယဉ်းစေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အာရုံသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအာရုံ၌ တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း၏ ခိုင်မြဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အားရှိပေ၏။ Sarikkhakena vā upamāya āharaṇapakkhe. Appanāti saṃsandanā. Pāḷiyaṃyeva appitā upamā ‘‘evameva kho’’tiādinā. Rūpacittādivisamaninnattā cakkhussa visamajjhāsayatā. Esa nayo sesesupi. သို့မဟုတ် တူညီသောအရာဖြင့် ဥပမာဆောင်ယူရာ၌ (ဟု ဆိုအပ်၏)။ အပ္ပနာဟူသည် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းတည်း။ ပါဠိတော်၌သာလျှင် 'ဧဝမေဝ ခေါ' စသည်ဖြင့် ဥပမာကို သက်ဝင်စေအပ်၏။ ရူပါရုံ၊ စိတ် စသည်တို့၏ မညီညွတ်ဘဲ ကိုင်းညွတ်ခြင်းကြောင့် မျက်စိ၏ အလိုဆန္ဒသည် မညီညွတ်သည်ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအာယတနတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ Kaṇṇacchiddakūpaketi kaṇṇacchiddasaññite āvāṭe. Tassāti sotassa. Paccayo hotīti upanissayo hoti tena vinā saddaggahaṇassa abhāvato. ‘‘Ajaṭākāsopi vaṭṭati evā’’ti vatvā tassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘antoleṇasmi’’ntiādi vuttaṃ. Dhātuparamparā ghaṭṭentoti bhūtaparamparāsaṅghaṭṭento. ကဏ္ဏစ္ဆိဒ္ဒကူပကေ-ဟူသည် နားပေါက်ဟု သမုတ်အပ်သော တွင်း၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။) တဿ-ဟူသည် သောတ၏ (ဟု ဆိုလိုသည်။) ပစ္စယော ဟောတိ-ဟူသည် ဥပနိဿယဖြစ်၏၊ ထို (ဥပနိဿယ) မရှိဘဲ အသံကို ဖမ်းယူခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'ပြင်ပကောင်းကင်သည်လည်း ရအပ်သည်သာတည်း' ဟု ဆို၍ ၎င်း၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ 'အန္တောလေဏသ္မိံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဓာတုပရမ္ပရာ ဃဋ္ဋေန္တော-ဟူသည် မဟာဘုတ်အစဉ်ဖြင့် တိုက်ခတ်ခြင်းတည်း။ Evaṃ santeti evaṃ bhūtaparamparāvasena sadde sotapathamāgacchante. Sampattagocaratā hoti sotassa. Ghānādīnaṃ viya ‘‘dūre saddo’’ti jānanaṃ na sambhaveyya sampattagāhibhāvato. Tathā tathā jānanākāro hoti manoviññāṇassa gahaṇākāravisesato. Sotaviññāṇappavatti pana ubhayattha samānāva. Dūre ṭhitopi saddo tādise ṭhāne [Pg.349] paṭighosādīnaṃ paccayo hoti ayokanto viya ayocalanassāti daṭṭhabbaṃ. Dhammatāti dhammasabhāvo, saddassa so sabhāvoti attho. Tato tato savanaṃ hoti ākāsasaññitassa upanissayassa labbhanato. Yadi pana sotaṃ sampattagāhī siyā, cittasamuṭṭhānasaddo sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayo na siyā. Paṭṭhāne ca avisesena ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vutto, bahiddhā ca cittajassa saddassa sambhavo natthi. Atha vā cittajo saddo dhātuparamparāya sotapasādaṃ ghaṭṭeti, na so cittajo saddo, yo paramparāya pavatto. Utujo hi so, tasmā yathuppanno saddo, tattha ṭhitova sotapasādassa āpāthaṃ āgacchatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘asampattagocarameveta’’nti. ဧဝံ သန္တေ-ဟူသည် ဤသို့ မဟာဘုတ်အစဉ်အားဖြင့် အသံသည် နားလမ်းကြောင်းသို့ ရောက်လာသည်ရှိသော် (ဟု ဆိုလိုသည်။) သောတ၏ ရောက်အပ်သော အာရုံရှိသည်၏အဖြစ် (သမ္ပတ္တဂေါစရတာ) သည် ဖြစ်၏။ ဃာနစသည်တို့ကဲ့သို့ 'အသံသည် အဝေး၌ရှိ၏' ဟု သိခြင်းသည် ရောက်သောအာရုံကို ယူတတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် မဖြစ်နိုင်ရာ။ ထိုထိုသို့ သိပုံအခြင်းအရာသည် မနောဝိညာဉ်၏ ယူပုံအခြင်းအရာ ထူးခြားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သောတဝိညာဉ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမူကား နှစ်ဦးလုံး၌ တူညီသည်သာ ဖြစ်၏။ အဝေး၌ တည်ရှိသော အသံသည်လည်း ထိုကဲ့သို့သော အရပ်၌ သံတံလဲ စသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ သံလိုက်ကျောက်သည် သံလှုပ်ရှားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့ သိအပ်၏။ ဓမ္မတာ-ဟူသည် သဘောတရားတည်း၊ အသံ၏ ထိုသဘောတရားဖြစ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ ထိုထိုအရပ်မှ ကြားရခြင်းသည် ကောင်းကင်ဟု သမုတ်အပ်သော ဥပနိဿယအထောက်အပံ့ကို ရရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နားသည် ရောက်သောအာရုံကို ယူတတ်သည် ဖြစ်ပါမူ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသံသည် သောတဝိညာဉ်၏ အာရမ္မဏပစ္စည်း မဖြစ်ရာ။ ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌လည်း အထူးမပြုဘဲ 'သဒ္ဒါယတနံ သောတဝိညာဏဓာတုယာ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ပြင်ပ၌ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသံဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိပေ။ သို့မဟုတ် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သောအသံသည် ဓာတ်အစဉ်အားဖြင့် သောတပသာဒကို တိုက်ခတ်၏၊ အစဉ်သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုအသံသည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အသံမဟုတ်ပေ။ ထိုအသံသည် ဥတုကြောင့်ဖြစ်သောအသံသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်ရာဌာန၌ တည်လျက်သာလျှင် သောတပသာဒ၏ အာရုံသို့ ရောက်လာ၏ဟု ဤ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤသောတသည် မရောက်သေးသော အာရုံရှိသည်သာတည်း' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ Tadā ekaggacittataṃ āpajjati parissayānaṃ abhāvato. Nāsacchiddasaṅkhātaākāsasannissaye vattanato ghānaṃ ākāsajjhāsayaṃ vuttaṃ. Vātena vinā gandhagahaṇassa asambhavato vātūpanissayagandhagocaraṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi. ထိုအခါ ဘေးရန်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် တည်ကြည်သောစိတ်ရှိသည်၏အဖြစ် (ဧကဂ္ဂတာ) သို့ ရောက်၏။ နှာခေါင်းပေါက်ဟု ဆိုအပ်သော ကောင်းကင် (ဟာလာပြင်) ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် ဃာနကို ကောင်းကင်လျှင် အလိုရှိသည် (အာကာသဇ္ဈာသယ) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ လေမရှိဘဲ အနံ့ကို ဖမ်းယူခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် လေလျှင် ဥပနိဿယရှိသော အနံ့အာရုံရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'တထာ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ Gāmato laddhabbaṃ āhāraṃ gāmaṃ, tanninnatāya gāmajjhāsayatā vuttā. Tathā hi jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhā. Na sakkā kheḷena atemitassa rasaṃ jānituṃ, tasmā āposannissitarasārammaṇā jivhāti. ရွာမှ ရအပ်သော အာဟာရကို 'ရွာ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုအာဟာရသို့ ကိုင်းညွတ်ခြင်းကြောင့် ရွာလျှင် အလိုရှိသည် (ဂါမဇ္ဈာသယတာ) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား အသက်ရှင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရသာရုံကို 'ဇီဝိတ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုရသာရုံသို့ ကိုင်းညွတ်ခြင်းကြောင့် ထိုရသာရုံကို ခေါ်ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ဇိဝှါ' မည်၏။ တံတွေးဖြင့် မစိုစွတ်အပ်သော လျှာဖြင့် အရသာကို မသိနိုင်၊ ထို့ကြောင့် လျှာသည် ရေကိုမှီသော အရသာအာရုံရှိ၏။ Āmakasusānato bahi. Upādiṇṇakajjhāsayoti upādiṇṇakaninno. Kāyapasādasannissayabhūtāya pathaviyā phoṭṭhabbārammaṇe ghaṭite eva tattha viññāṇuppatti, na aññathāti vuttaṃ ‘‘pathavīsannissitaphoṭṭhabbārammaṇo’’ti. Tathā hītiādi kāyassa upādiṇṇakajjhāsayatāya sādhakaṃ. Ajjhattikabāhirāti ajjhattikā bāhirā vā. Assāti kāyassa. Susanthatassātiādi tassa pathaviyā paccayabhāvadassanaṃ. အာမကသုသာနတော-ဟူသည် စိမ်းသော သုသာန်မှ ပြင်ပ၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။) ဥပါဒိဏ္ဏကဇ္ဈာသယော-ဟူသည် ကမ္မဇရုပ်သို့ ကိုင်းညွတ်ခြင်းတည်း။ ကာယပသာဒ၏ တည်ရာဖြစ်သော ပထဝီမြေ၌ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗာရုံ တိုက်ခတ်မိမှသာလျှင် ထို (ကာယ) ၌ ဝိညာဉ်ဖြစ်ပေါ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ဟု ပြခြင်းငှာ 'ပထဝီသန္နိဿိတဖေါဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏော' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'တထာ ဟိ' စသည်သည် ကာယ၏ ကမ္မဇရုပ်သို့ ကိုင်းညွတ်သည်၏အဖြစ်ကို သက်သေထူခြင်း ဖြစ်၏။ အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရာ-ဟူသည် အတွင်းဖြစ်စေ၊ ပြင်ပဖြစ်စေ (ဟု ဆိုလိုသည်။) အဿ-ဟူသည် ထိုကာယ၏ (ဟု ဆိုလိုသည်။) သုသန္ထတဿ-စသည်သည် ထိုပထဝီ၏ အထောက်အပံ့ဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းဖြစ်၏။ Nānajjhāsayoti nānārammaṇaninno. Tena manassa makkaṭassa viya anavaṭṭhitataṃ dasseti. Tenāha ‘‘diṭṭhapubbepī’’tiādi. Mūlabhavaṅgaggahaṇena piṭṭhibhavaṅgaṃ nivatteti. Assāti manassa. Evaṃ kiriyamayaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nānattanti bhedo. နာနာဇ္ဈာသယော-ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော အာရုံသို့ ကိုင်းညွတ်ခြင်းတည်း။ ထိုစကားဖြင့် စိတ်၏ မျောက်ကဲ့သို့ မတည်ငြိမ်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗေပိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ မူလဘဝင်ကို ယူခြင်းဖြင့် ပိဋ္ဌိဘဝင်ကို တားမြစ်၏။ အဿ-ဟူသည် ထိုမနော၏ (ဟု ဆိုလိုသည်။) ဤသို့ ကိရိယာမယဝိညာဉ်ကို သိအပ်၏။ နာနတ္တံ-ဟူသည် ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။ Yathārucippavattiyā [Pg.350] nivāraṇavasena baddhānaṃ. Nibbisevanabhāvanti lolatāsaṅkhātaparipphandassa abhāvaṃ. Nākaḍḍhatīti savisaye rūpārammaṇe cittasantānaṃ, taṃsamaṅginaṃ vā puggalaṃ nākaḍḍhati. Pubbabhāgavipassanāva kathitā āyatanamukhena ‘‘evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti vuttattā. မိမိအလိုရှိတိုင်း ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် တုပ်နှောင်အပ်ကုန်သော (တိရစ္ဆာန်ခြောက်ကောင်တို့၏)။ နိဗ္ဗိသေဝနဘာဝံ-ဟူသည် လောလုပ္ပဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လှုပ်ရှားမှု မရှိခြင်းကို (ဆိုလိုသည်။) နာကဍ္ဎတိ-ဟူသည် မိမိအာရုံဖြစ်သော ရူပါရုံ၌ စိတ္တသန္တာန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုစိတ္တသန္တာန်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဆွဲငင်မသွားပေ။ 'ဧဝဉ္ဟိ ဝေါ၊ ဘိက္ခဝေ၊ သိက္ခိတဗ္ဗံ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် အာယတနတံခါးဖြင့် ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော ဝိပဿနာကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဆပ္ပါဏကောပမသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 11. Yavakalāpisuttavaṇṇanā ၁၁. ယဝကလာပိသုတ်အဖွင့် 248. Yavapuñjo suparipakkayavasamudāyo. Kājahatthāti daṇḍahatthā. Potheyyunti yathā yavasaṅkhātaṃ dhaññaṃ vaṇṭato muccati, evaṃ potheyyuṃ. Yave sāvetvāti yavasīsato yave pothanena mocetvā vivecetvā. ၂၄၈. ယဝပုဉ္ဇော-ဟူသည် ကောင်းစွာမှည့်သော မုယောစပါးပုံတည်း။ ကာဇဟတ္ထာ-ဟူသည် တုတ်လက်နက်ကို ကိုင်ဆောင်သူတို့တည်း။ ပေါထေယျုံ-ဟူသည် မုယောစပါးဟု ဆိုအပ်သော စပါးသည် အနှံမှ လွတ်ကင်းသကဲ့သို့ ထိုအတူ ရိုက်နှက်ကြကုန်ရာ၏။ ယဝေ သာဝေတွာ-ဟူသည် မုယောစပါးနှံမှ မုယောစပါးတို့ကို ရိုက်နှက်ခြင်းဖြင့် လွတ်ကင်းစေ၍ ခွဲခြား၍ (ဟု ဆိုလိုသည်။) Catumahāpatho viya cha āyatanāni ārammaṇadaṇḍakehi hananaṭṭhānattā. Yavakalāpī viya satto tehi haññamānattā. Cha byābhaṅgiyo viya sabhāvato chadhāpi paccekaṃ iṭṭhāniṭṭhamajjhattavasena aṭṭhārasa ārammaṇāni yavakalāpaṭṭhāniyassa sattassa hananato. Bhavapatthanāya aparāparuppattiṃ sandhāya ‘‘bhavapatthanā kilesā’’ti bahuvacananiddeso. Bhavapatthanā ca tassa paccayabhūtā kilesā cāti bhavapatthanākilesāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Yasmā sattānaṃ vaṭṭadukkhaṃ nāma sabbampi taṃ bhavapatthanāmūlakaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘evaṃ sattā’’tiādi. Bhavapatthanakilesāti ca bhavapatthanāmūlakaṃ kilesaṃ. လမ်းဆုံလေးခုကဲ့သို့ အာယတနခြောက်ပါးတို့သည် အာရုံတည်းဟူသော တုတ်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ရာဌာနဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မုယောစပါးစည်းကဲ့သို့ သတ္တဝါသည် ထိုတုတ်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ခံရသောကြောင့်တည်း။ ထမ်းပိုးခြောက်ခုကဲ့သို့ သဘောအားဖြင့် ခြောက်ပါးသော အာရုံတို့သည်လည်း အသီးသီး အလိုရှိအပ်သော အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ)၊ အလိုမရှိအပ်သော အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ)၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော အာရုံ (မဇ္ဈတ္တာရုံ) အားဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အာရုံတို့သည် မုယောစပါးစည်းနှင့်တူသော သတ္တဝါကို ရိုက်နှက်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ဘဝကို တောင့်တခြင်းကြောင့် တစ်ဖန်ပြီးတစ်ဖန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'ဘဝပတ္ထနာ ကိလေသာ' ဟု ဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဘဝကို တောင့်တခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ထိုတောင့်တခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိလေသာသည်လည်းကောင်း ဘဝပတ္ထနာကိလေသာ မည်၏ဟု ဤ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ယင်းသို့ သတ္တဝါတို့၏ ဝဋ်ဆင်းရဲဟူသမျှသည် ဘဝကို တောင့်တခြင်းလျှင် အခြေခံရှိသောကြောင့် 'ဧဝံ သတ္တာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဘဝပတ္ထနကိလေသာဟူသည်လည်း ဘဝကို တောင့်တခြင်းလျှင် အခြေခံရှိသော ကိလေသာကို ဆိုလိုသည်။ Bhummanti samīpatthe bhummaṃ. Tenāha ‘‘sudhammāya dvāre’’ti. Na katanti dukkhuppādanaṃ na kataṃ. Navagūthasūkaraṃ viyāti navagūthabhakkhasūkaraṃ viya. Cittenevāti yo bajjhati, tassa citteneva. Tasmāti yasmā vepacittibandhanassa bandhanamuccanaṃ viya, tasmā ‘‘vepacittibandhana’’nti vuttaṃ. Ñāṇamokkhaṃ bandhananti ñāṇena muccanaṃ bandhanaṃ. ဘုမ္မံ-ဟူသည် အနီးအနက်၌ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'သုဓမ္မာယ ဒွါရေ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ န ကတံ-ဟူသည် ဆင်းရဲကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို မပြုအပ် (ဟု ဆိုလိုသည်။) နဝဂူထသူကရံ ဝိယ-ဟူသည် မစင်သစ်ကို စားသော ဝက်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စိတ္တေနေဝ-ဟူသည် ခံရသူ၏ စိတ်ဖြင့်သာလျှင် (ဟု ဆိုလိုသည်။) တသ္မာ-ဟူသည် ယင်းသို့ ဝေပစိတ္တိအသူရိန်၏ အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝေပစိတ္တိဗန္ဓနံ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဉာဏမောက္ခံ ဗန္ဓနံ-ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်းရှိသော အနှောင်အဖွဲ့တည်း။ Maññamānoti parikappitataṇhāvasena ‘‘etaṃ mamā’’ti, diṭṭhivasena ‘‘eso me attā’’ti, mānavasena ‘‘esohamasmī’’ti maññanto. Khandhavinimuttassa maññamānavatthuno abhāvā ‘‘khandhe maññanto’’ti vuttaṃ. Etanti ‘‘mārassā’’ti [Pg.351] etaṃ sāmivacanaṃ. Kilesamārena baddhoti kilesamārena teneva kilesabandhanena baddho. Muttoti etthāpi eseva nayo. “ထင်မှတ်သူ”ဟူသည်မှာ ကြံစည်အပ်သော တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် "ဤအရာသည် ငါ၏ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့် "ဤအရာသည် ငါ၏အတ္တဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မာန၏အစွမ်းဖြင့် "ဤအရာသည် ငါဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ထင်မှတ်သူတည်း။ ခန္ဓာမှ လွတ်သော ထင်မှတ်အပ်သော ဝတ္ထုမရှိခြင်းကြောင့် "ခန္ဓာတို့ကို ထင်မှတ်သူ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဧတံ" ဟူသည်မှာ "မာရဿ" ဟူသော ဤသာမိဝစနတည်း။ "ကိလေသာမာန် နှောင်ဖွဲ့အပ်သူ" ဟူသည် ကိလေသာမာန်ဖြင့် ထိုကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့ဖြင့်ပင် နှောင်ဖွဲ့အပ်သူတည်း။ "လွတ်မြောက်သူ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ Taṇhāmaññanāya sati diṭṭhimānamaññanānaṃ pasaṅgo eva natthīti yathā ‘‘asmī’’ti padena diṭṭhimānamaññanā vuttā honti, evaṃ taṇhāmaññitāpīti vuttaṃ ‘‘asmīti padena taṇhāmaññitaṃ vutta’’nti. Ayamahamasmīti padena diṭṭhimaññitanti etarahi labbhamānadiṭṭhivatthuvaseneva. Bhavissanti anāgatadiṭṭhivatthuparikappanavaseneva diṭṭhimaññitaṃ. Yebhuyyena hi anāgatāliṅganā sassatadiṭṭhi. Ucchedavasena diṭṭhimaññitamevāti ānetvā sambandho. Rūpītiādīni padāni. Sassatassevāti sassatagāhasseva pabhedadīpanāni. Yasmā maññitaṃ ābādhavasena rogo, antodosavasena gaṇḍo, aṅganikantavasena sallaṃ, tasmā imehi taṇhādīhi kilesehi pākaṭacalanavasena iñjanti ceva, apākaṭasañcalanavasena phandanti ca. Papañcitaṃ saṃsāre cirāyanaṃ daṭṭhabbaṃ, khandhasantānassa vā vitthāraṇaṃ. Pamattākārappattā mucchanākārappattā. Tesanti taṇhādiṭṭhikilesānaṃ. Ākāradassanatthanti pavattiākāradassanatthaṃ. တဏှာဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်းရှိသော် ဒိဋ္ဌိ မာနတို့ဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်းတို့၏ အဆက်အစပ်သည်သာလျှင် မရှိသည်မဟုတ်၊ "အသ္မိ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဒိဋ္ဌိဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်း၊ မာနဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်းတို့ကို ဟောအပ်သကဲ့သို့ တဏှာဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်းကိုလည်း ဟောအပ်၏ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "အသ္မိဟူသော ပုဒ်ဖြင့် တဏှာဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ငါသည် ဤသူဖြစ်၏" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဒိဋ္ဌိဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်းဟူသည် ယခုမျက်မှောက်၌ ရရှိအပ်သော ဒိဋ္ဌိ၏ အာရုံဖြစ်သော ဝတ္ထု၏ အစွမ်းဖြင့်သာတည်း။ "ဖြစ်လတ္တံ့" ဟူသည် အနာဂတ်၌ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိ၏အာရုံဖြစ်သော ဝတ္ထုကို ကြံစည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဒိဋ္ဌိဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်းတည်း။ များသောအားဖြင့် အနာဂတ်ကို ဖက်တွယ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် သဿတဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ဥစ္ဆေဒ၏အစွမ်းဖြင့် ဒိဋ္ဌိဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ "ရူပီ" စသော ပုဒ်တို့သည် သဿတအယူကိုသာလျှင် အပြားအားဖြင့် ပြသတတ်ကုန်၏။ ယောကျာ်း၊ မိန်းမ စသည်ဖြင့် ထင်မှတ်ခြင်းသည် နှိပ်စက်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အနာရောဂါ မည်၏၊ အတွင်းအပြစ်၏အစွမ်းဖြင့် အိုင်းအမာ မည်၏၊ တွယ်တာခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ငြောင့် မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤတဏှာစသော ကိလေသာတို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ တုန်လှုပ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်း လှုပ်ရှားကုန်၏၊ မထင်ရှားစွာ တုန်လှုပ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်း တုန်လှုပ်ကုန်၏။ "ပပဉ္စိတ" ဟူသည် သံသရာ၌ ကြာမြင့်စွာ နေရခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာအစဉ်၏ ကျယ်ပြန့်စွာ ဖြစ်ခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ မိန်းမောတွေဝေသော အခြင်းအရာသို့ ရောက်ကုန်သော။ "တေသံ" ဟူသည် ထိုတဏှာ ဒိဋ္ဌိ စသော ကိလေသာတို့၏။ "အာကာရဒဿနတ္ထံ" ဟူသည် ဖြစ်ပွားပုံ အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာတည်း။ Māno nāma ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā majjanākārappavatti. Taṇhāya sampayuttamānavasenāti kasmā vuttaṃ? Nanu sabbo māno taṇhāsampayutto? Sati hi byabhicāre visesanaṃ icchitabbanti. Saccametaṃ, taṇhā pana atthi mānassa paccayabhūtā, atthi mānassa appaccayabhūtā, yato māno aniyato vuccati. Tathā hi paṭṭhāne ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti ettha saṃyojanāni saṃyojanehi yathālābhaṃ yojetvā dassitayojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti, ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttaṃ. Ettha ca kāmarāgabhavarāgasaṃyojanehi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Tattha yā taṇhā balavatī, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘taṇhāya sampayuttamānavasenā’’ti. Balavataṇhāsampayutto hi māno sayampi balavā hutvā asmīti savisesaṃ majjanavasena pavattatīti. မာနမည်သည် "ငါသည် မြတ်၏" စသည်ဖြင့် မူးယစ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းတည်း။ "တဏှာနှင့် ယှဉ်သော မာန၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ မာနအားလုံးသည် တဏှာနှင့် ယှဉ်သည် မဟုတ်လော။ ကွဲလွဲဖောက်ပြန်မှု ရှိမှသာလျှင် ထူးခြားသော ဝိသေသနကို အလိုရှိအပ်၏။ ဤစကားသည် မှန်၏။ သို့သော် တဏှာသည် မာန၏ အကြောင်းဖြစ်သည်လည်း ရှိ၏၊ မာန၏ အကြောင်းမဟုတ်သည်လည်း ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် မာနကို မမြဲသော အနိယတတရားဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ "သံယောဇဉ်တရားကို အကြောင်းပြု၍ သံယောဇဉ်တရားသည် ဟေတုပစ္စည်းဖြင့် ဖြစ်၏" ဟူသော ဤပုဒ်၌ သံယောဇဉ်တို့ကို သံယောဇဉ်တို့နှင့် ရသမျှ ယှဉ်စပ်၍ ပြအပ်သော ယောဇနာဖြင့် "ကာမရာဂသံယောဇဉ်ကို အကြောင်းပြု၍ မာနသံယောဇဉ်၊ အဝိဇ္ဇာသံယောဇဉ် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုပြီးလျှင် "ကာမရာဂသံယောဇဉ်ကို အကြောင်းပြု၍ အဝိဇ္ဇာသံယောဇဉ် ဖြစ်၏" ဟုလည်းကောင်း၊ "မာနသံယောဇဉ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဘဝရာဂသံယောဇဉ်၊ အဝိဇ္ဇာသံယောဇဉ် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုပြီးလျှင် "ဘဝရာဂသံယောဇဉ်ကို အကြောင်းပြု၍ အဝိဇ္ဇာသံယောဇဉ် ဖြစ်၏" ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ပဋ္ဌာန်း၌ ကာမရာဂသံယောဇဉ်၊ ဘဝရာဂသံယောဇဉ်တို့နှင့် မာန၏ မမြဲသော အနိယတဖြစ်ပုံကို ပြအပ်၏။ ထိုတဏှာတို့တွင် အကြင်တဏှာသည် အားကောင်း၏၊ ထိုတဏှာကို ရည်ညွှန်း၍ "တဏှာနှင့် ယှဉ်သော မာန၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်၏။ အားကောင်းသော တဏှာနှင့်ယှဉ်သော မာနသည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း အားကောင်းသည်ဖြစ်၍ "ငါဖြစ်၏" ဟု ထူးခြားစွာ မူးယစ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ Diṭṭhivasenāti [Pg.352] mānamūlakadiṭṭhivasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā hi bahulamānupetassa puggalassa rūpādīsu ekaṃ uddissa ayamahamasmīti diṭṭhiyā uppannāya mānassa appahīnattā mānopi tattha tattheva uppajjati. Iti mānamūlakaṃ diṭṭhiṃ sandhāyāha ‘‘ayamahamasmīti diṭṭhivasena vutta’’nti. Codako pana imamatthaṃ ajānanto anupalabbhamānameva sampayogatthaṃ gahetvā ‘‘nanu cā’’tiādinā codeti. Itaro ‘‘āma natthī’’ti tamatthaṃ sampaṭicchitvā ‘‘mānassa panā’’tiādinā parihāramāha. Tassattho vutto eva. "ဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် မာနကို အခြေခံသော ဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ "ငါသည် မြတ်၏" စသည်ဖြင့် မာနများစွာ ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ရုပ်စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုကို ရည်ညွှန်း၍ "ငါသည် ဤသူဖြစ်၏" ဟု ဒိဋ္ဌိဖြစ်ပေါ်လာသော် မာနကို မပယ်ရသေးသဖြင့် ထိုရုပ်စသည်တို့၌ပင် မာနသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့ မာနကို အခြေခံသော ဒိဋ္ဌိကို ရည်ညွှန်း၍ "ငါသည် ဤသူဖြစ်၏ ဟု ဒိဋ္ဌိ၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မေးခွန်းထုတ်သူသည် ဤအနက်ကို မသိသဖြင့် မရနိုင်သော သမ္ပယုတ္တအနက်ကိုသာ ယူ၍ "အရှင်ဘုရား ... မဟုတ်ပါလော" စသည်ဖြင့် မေးမြန်းစောဒနာ၏။ အခြားတစ်ဦးက "မှန်ပါသည်၊ မရှိပါ" ဟု ထိုအနက်ကို လက်ခံပြီးလျှင် "မာနအားမူကား" စသည်ဖြင့် ဖြေရှင်းချက်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုဖြေရှင်းချက်၏ အနက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးလေပြီ။ Yavakalāpisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ယဝကလာပိသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ Āsīvisavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. အာသီဝိသဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ Catuttho paṇṇāsako. စတုတ္ထပဏ္ဏာသက ပြီး၏။ Saḷāyatanasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သဠာယတနသံယုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 2. Vedanāsaṃyuttaṃ ၂. ဝေဒနာသံယုတ် 1. Sagāthāvaggo ၁. သဂါထာဝဂ် 1. Samādhisuttavaṇṇanā ၁. သမာဓိသုတ်အဖွင့် 249. Vedanā [Pg.353] ca pajānātīti saccābhisambodhavasena vuccamānavedanānaṃ pajānanaṃ sātisayasamādhānapubbakanti bhagavatā ‘‘samāhito’’ti vuttanti āha ‘‘upacārena vā appanāya vā samāhito’’ti. Vedanāti tissopi vedanā. Dukkhasaccavasenāti dukkhasaccabhāvena, parijānanavasenāti attho. Sambhavanti samudayaṃ taṇhāvijjākammaphassādippabhedaṃ uppattikāraṇaṃ. Tenāha ‘‘samudayasaccavasena pajānātī’’ti. Yatthāti yaṃnimittaṃ, yaṃ āgamma kāmataṇhāvijjādinirodhā vedanānirodho, tesaṃ ayaṃ nirodho. Nibbānaṃ ārabbha ariyamaggappavattiyā hi nibbānaṃ vedanānirodhoti vutto. Khayaṃ gametīti khayagāmī, taṃ khayagāminaṃ. Chātaṃ vuccati taṇhā kāmānaṃ pātukāmatāvasena pavattanato, accantameva samucchinnattā natthi etasmiṃ chātanti nicchāto. Tenāha ‘‘nittaṇho’’ti. Sammasanacāravedanāti sammasanūpacāravedanā. Dvīhi padehīti ‘‘samāhito sampajāno’’ti imehi dvīhi. ‘‘Sato’’ti pana idaṃ sampajānapadasseva upabrūhananti adhippāyo. Sesehi catūhi catusaccaṃ kathitaṃ, itarehi pana dvīhi catusaccabujjhanameva kathitaṃ. Sabbasaṅgāhikoti sabbasabhāvadhammānaṃ saṅgaṇhanako. Tenāha ‘‘catubhūmakadhammaparicchedo vutto’’ti. ၂၄၉. "ဝေဒနာတို့ကိုလည်း သိ၏" ဟူသည် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဝေဒနာတို့ကို သိခြင်းသည် သာလွန်ထူးကဲသော တည်ကြည်ခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိ၏ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် "သမာဟိတော" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် "ဥပစာရသမာဓိဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာသမာဓိဖြင့်သော်လည်းကောင်း တည်ကြည်သူ" ဟု ဆိုလိုရင်းကို ဖွင့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဝေဒနာတို့ကို" ဟူသည် ဝေဒနာသုံးပါးလုံးကိုပင်တည်း။ "ဒုက္ခသစ္စာ၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် ဒုက္ခသစ္စာ၏ အဖြစ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ "ဖြစ်ကြောင်းကို" ဟူသည် တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာ၊ ကံ၊ ဖဿ စသော အပြားရှိသော ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း သမုဒယတရားကိုတည်း။ ထို့ကြောင့် "သမုဒယသစ္စာ၏အစွမ်းဖြင့် သိ၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အကြင်တရား၌" ဟူသည် အကြင်အာရုံကို၊ အကြင်နိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍ ကာမတဏှာ အဝိဇ္ဇာ စသည်တို့ ချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာချုပ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဝေဒနာတို့၏ ချုပ်ခြင်းသည် ဤတရားတည်း။ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ အရိယာမဂ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို "ဝေဒနာချုပ်ရာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သော" ဟူသည် ကုန်ကြောင်းတရားတည်း၊ ထိုကုန်ကြောင်းဖြစ်သော မဂ်ကို။ "ဆာလောင်ခြင်း" မည်သည် ကာမဂုဏ်တို့ကို တောင့်တလိုလားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် တဏှာကို ဆိုအပ်၏၊ အကြွင်းမဲ့ အုပ်စိုး၍ ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုသူ၌ ဆာလောင်ခြင်း မရှိတော့ပြီ၊ ထို့ကြောင့် "နိစ္ဆာတော" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "တဏှာကင်းသူ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "သမ္မသနစာရဝေဒနာ" ဟူသည် သမ္မသနဥပစာရဝေဒနာတည်း။ "ပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့်" ဟူသည် "သမာဟိတော၊ သမ္ပဇာနော" ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့်တည်း။ "သတော" ဟူသော ဤပုဒ်သည်ကား "သမ္ပဇာန" ပုဒ်ကိုပင် ထောက်ကူအားပေးသော ပုဒ်ဖြစ်သည်ဟု ရည်ရွယ်ချက်ရှိ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်လေးခုတို့ဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ အခြားသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့်ကား သစ္စာလေးပါးကို သိခြင်းကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ "အားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူနိုင်သော" ဟူသည် သဘာဝတရား အားလုံးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူတတ်သော။ ထို့ကြောင့် "ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ ဟောတော်မူအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သမာဓိသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 2. Sukhasuttavaṇṇanā ၂. သုခသုတ်အဖွင့် 250. Dukkhaṃ na hotīti adukkhaṃ, sukhaṃ na hotīti asukhaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Adukkhamasukhanti vedayitasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Saparasantānagate sandhāya ajjhattabahiddhāgahaṇanti āha ‘‘attano ca parassa cā’’ti. Tena sabbampi vedayitaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Nassanasabhāvanti ittarakhaṇatāya [Pg.354] bhaṅgato uddhaṃ apassitabbasabhāvaṃ. Paloko bhedo etassa atthīti palokinaṃ. Tenāha ‘‘bhijjanasabhāva’’nti. Ñāṇena phusitvā phusitvāti pubbabhāge vipassanāñāṇena aniccā pabhaṅgunoti ārammaṇato, uttarakālaṃ asammohato maggaparamparāya phusitvā phusitvā vayaṃ passanto. Virajjatīti maggavirāgena virajjati. Sammasanacāravedanā kathitā āraddhavipassakānaṃ vasena desanāti. Lokiyalokuttarehi ñāṇehi yāthāvato parijānanaṃ paṭivijjhanaṃ ñāṇaphusanaṃ. ၂၅၀. ဆင်းရဲမဟုတ်သောကြောင့် အဒုက္ခ၊ ချမ်းသာမဟုတ်သောကြောင့် အသုခ၊ 'မ' က္ခရာသည် ပုဒ်ဆက်စပ်မှုပြုသောအက္ခရာ (ပဒသန္ဓိကရ) ဖြစ်၏။ 'အဒုက္ခမသုခံ' ဟူသည် ခံစားမှု (ဝေဒယိတ) သဒ္ဒါကို ငဲ့ကွင်း၍ နပုလ္လိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏။ မိမိနှင့် သူတစ်ပါး အသန္တာန်၌ ဖြစ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ အတွင်း အပြင်ဟူ၍ ယူအပ်သောကြောင့် 'မိမိ၏လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏လည်းကောင်း' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အလုံးစုံသော ခံစားမှုကို ယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသော' ဟူသည် တိုတောင်းသော ခဏရှိသည်ဖြစ်၍ ပျက်စီးပြီးနောက် မမြင်အပ်သော သဘောရှိခြင်းတည်း။ ပျက်စီးခြင်း (ပလောက) သဘောသည် ထိုတရားအား ရှိ၏ဟူ၍ ပလောကီ (ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသော) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသော' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဉာဏ်ဖြင့် ထိတွေ့ကာ ထိတွေ့ကာ' ဟူသည် ရှေးဦးအဖို့၌ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် 'မမြဲသော၊ ပျက်စီးလွယ်သော' ဟု အာရုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းအခါ၌ မတွေဝေခြင်းအားဖြင့် မဂ်အစဉ်ဖြင့် ထိတွေ့ကာ ထိတွေ့ကာ ပျက်စီးမှုကို မြင်လျက်တည်း။ 'စွဲမက်မှု ကင်း၏' ဟူသည် မဂ်ဖြင့် တပ်မက်မှု ကင်းခြင်းတည်း။ သုံးသပ်ခြင်း လှည့်လည်ခြင်း ဖြစ်သော ဝေဒနာကို ဝိပဿနာ စတင်အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒေသနာတည်း။ လောကီ လောကုတ္တရာ ဉာဏ်တို့ဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်း၊ ထိုးထွင်းသိခြင်းသည် ဉာဏ်ဖြင့် ထိတွေ့ခြင်း (ဉာဏဖုသန) မည်၏။ Sukhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သုခသုတ္တဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။ 3. Pahānasuttavaṇṇanā ၃. ပဟာနသုတ်အဖွင့် 251. Sabbampi aṭṭhasatapabhedaṃ taṇhaṃ chindi samucchedapahānavasena pajahi. Tenāha ‘‘samucchindī’’ti. Yadaggena taṇhā sabbaso samucchinnā, tadaggena sabbānipi saññojanānīti āha ‘‘dasavidhampī’’tiādi. Sammāti suṭṭhu. Pahānañca nāma upāyena ñāyena pahānanti āha ‘‘hetunā kāraṇenā’’ti. Dassanābhisamayāti asammohapaṭivedhā. Arahattamaggo hi uppajjamānova sabhāvapaṭicchādakaṃ mohaṃ viddhaṃsento eva pavattati, tena māno yāthāvato diṭṭho nāma hoti, ayamassa dassanābhisamayo. Yathā hi sūriye uṭṭhite andhakāro viddhaṃsiyamāno vihato, evaṃ arahattamagge uppajjamāne so sabbaso pahīno eva hoti, na tasmiṃ santāne patiṭṭhaṃ labhati, ayamassa pahānābhisamayo. Tena vuttaṃ ‘‘arahattamaggo hī’’tiādi. Kiccavasenāti asammohapaṭivedhasaṅkhātassa dassanakiccassa anipphādanavasena. ၂၅၁. တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော အပြားရှိသော တဏှာအားလုံးကို သမုစ္ဆေဒပဟာနအားဖြင့် ဖြတ်တောက် ပယ်သတ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ပြတ်တောက်စေပြီ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်အချိန်မှစ၍ တဏှာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီ၊ ထိုအချိန်မှစ၍ အလုံးစုံသော သံယောဇဉ်တို့ကိုလည်း ပယ်အပ်ပြီဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဆယ်ပါးသော (သံယောဇဉ်) ကိုလည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'သမ္မာ' ဟူသည် ကောင်းစွာတည်း။ ပယ်ခြင်းမည်သည် ဥပါယ်တံမျဉ်နည်းလမ်းအားဖြင့် ပယ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'အကြောင်းရင်းဖြင့်၊ အကြောင်းကြောင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဒေသနာဘိသမယ' ဟူသည် မတွေဝေဘဲ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းတည်း။ ရဟတ္တမဂ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် သဘောတရားကို ဖုံးကွယ်တတ်သော မောဟကို ဖျက်ဆီးလျက်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုဉာဏ်ဖြင့် မာနကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မြင်အပ်သည်မည်၏၊ ဤသည်ကား ထိုမဂ်၏ ဒဿနာဘိသမယ (ထိုးထွင်းမြင်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် နေဝန်းပေါ်ထွက်လာသည်ရှိသော် အမိုက်မှောင်သည် ပျက်စီးကွယ်ပျောက်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရဟတ္တမဂ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ထိုမာနသည် အကြွင်းမဲ့ ပယ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ တည်ခွင့်မရတော့ပေ၊ ဤသည်ကား ထိုမဂ်၏ ပဟာနာဘိသမယ (ပယ်ခြင်းအားဖြင့် ထိုးထွင်းသိခြင်း) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ရဟတ္တမဂ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ကိစ္စအားဖြင့်' ဟူသည် မတွေဝေဘဲ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မြင်ခြင်းကိစ္စကို မပြီးစီးစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ Ye ime cattāro antāti sambandho. Mariyādantoti mariyādasaṅkhāto anto. Esa nayo sesattayepi. Tesūti catūsu antesu. Aduṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ sabbasseva vaṭṭadukkhassa antaṃ paricchedaṃ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca akāsīti yojanā. Samussayo attabhāvo. 'အကြင်ဤ အစွန်းလေးပါးတို့သည်' ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ 'မရိယာဒန္တ' ဟူသည် အပိုင်းအခြား (စည်း) ဟု ဆိုအပ်သော အစွန်းတည်း။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော သုံးပါးတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ 'ထို (အစွန်းလေးပါး) တို့တွင်' ဟူသည် အစွန်းလေးပါးတို့၌တည်း။ စတုတ္ထအဖို့အစုဟု ဆိုအပ်သော ထိုအလုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံး အပိုင်းအခြားကို ရဟတ္တမဂ်ဖြင့် မာနကို မြင်အပ်ပြီး ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ပြုတော်မူပြီဟု တွဲစပ်ရမည်။ 'သမုဿယ' ဟူသည် အတ္တဘော ကိုယ်ခန္ဓာတည်း။ Na riñcatīti na viveceti na vissajjeti. Tenāha ‘‘sampajaññaṃ na jahatī’’ti, sampajaññaṃ na pariccajatīti attho. Saṅkhyaṃ nopetīti imassa ‘‘diṭṭhadhamme anāsavo’’ti [Pg.355] imassa vasena atthaṃ vadanto ‘‘ratto duṭṭho’’ti avoca saupādisesanibbānavasena. Saṅkhyaṃ nopetīti vā diṭṭhe-dhamme anāsavo dhammaṭṭho vedagū kāyassa bhedā manusso devoti vā paññattiṃ na upetīti anupādisesanibbānavasenapi attho vattabbo. Ettha ca sukhādīsu vedanāsu yathākkamaṃ rāgānusayādayo kathitāti āha – ‘‘imasmiṃ sutte ārammaṇānusayo kathito’’ti. Yo hi rāgādi paccayasamavāye atiiṭṭhādīsu uppajjanāraho maggena appahīno, so ‘‘rāgānusayo’’tiādinā vutto, appahīnattho so maggena pahātabbo, na pariyuṭṭhānābhibhavatthoti. 'န ရိဉ္စတိ' ဟူသည် ဆိတ်ငြိမ်အောင် မပြု၊ မစွန့်လွှတ်။ ထို့ကြောင့် 'သမ္ပဇဉ်ကို မစွန့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ သမ္ပဇဉ်ကို မစွန့်လွှတ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'သင်္ချာသို့ မရောက်' ဟူသော ဤပုဒ်၏ 'မျက်မှောက်ဘဝ၌ အာသဝေါကင်းသော' ဟူသော ပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ပြောဆိုလိုရကား သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်၏ အစွမ်းဖြင့် 'တပ်မက်သူ၊ ပြစ်မှားသူ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'သင်္ချာသို့ မရောက်' ဟူသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ အာသဝေါကင်းသော၊ တရား၌တည်သော၊ ဝေဒဂူဖြစ်သောသူသည် ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးပြီးနောက် လူဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ နတ်ဟူ၍သော်လည်းကောင်း ပညတ်ခြင်းသို့ မရောက်ဟူ၍ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း အနက်ကို ပြောဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်၌ သုခအစရှိသော ဝေဒနာတို့၌ အစဉ်အတိုင်း ရာဂါနုသယစသည်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ဤသုတ်၌ အာရုံ၌ကိန်းသော ကိလေသာ (အာရမ္မဏာနုသယ) ကို ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင် ရာဂစသည်တို့သည် ရာဂစသည်တို့၏ အကြောင်းဆုံမိသောအခါ အလွန်အလိုရှိအပ်သော အာရုံစသည်တို့၌ ဖြစ်ထိုက်ကုန်လျက် မဂ်ဖြင့် မပယ်ရသေးသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုတရားကို 'ရာဂါနုသယ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ မပယ်အပ်သေးသော သဘောကို ထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်၏၊ ထကြွသောအားဖြင့် လွှမ်းမိုးသည့် သဘောကို ပယ်သည်မဟုတ်။ Pahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပဟာနသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 4. Pātālasuttavaṇṇanā ၄. ပါတာလသုတ်အဖွင့် 252. Yattha patiṭṭhā natthi ekantikāti ekantikassa mahato pātassa alanti ayamettha attho adhippetoti āha ‘‘natthi ettha patiṭṭhā’’ti. Asambhūtatthanti na sambhūtatthaṃ, musāti attho. Soti assutavā puthujjano. Yaṃ taṃ udakaṃ patatīti yojanā. Yasmā samuddapiṭṭhe antarantarā verambhavātasadiso mahāvāto uṭṭhahitvā mahāsamudde udakaṃ uggacchāpeti, taṃ kadāci cakkavāḷābhimukhaṃ, kadāci sinerupādābhimukhaṃ gantvā taṃ patihanati, tasmā vuttaṃ ‘‘balavāmukhaṃ mahāsamuddassā’’tiādi. Vegena pakkhanditvāti mahatā vātavegena samuddhataṃ teneva vegena pakkhandantañca hutvā. Mahānarakapapāto viyāti yojanāyāmavitthāragambhīrasobbhapapāto viya hoti. Tathārūpānanti tattha vasituṃ samatthānaṃ. Asantanti abhūtaṃ. Atthavasena hi vācā abhūtaṃ nāma. ၂၅၂. 'အကြင်ချောက်၌ အပြီးအပိုင် တည်ရာမရှိ' ဟူသည် စင်စစ်ကြီးမားသော ချောက်ကမ်းပါးကြီး ဖြစ်ရန် လုံလောက်၏ ဟူသော အနက်ကို ဤနေရာ၌ ရည်ရွယ်သောကြောင့် 'ဤချောက်၌ တည်ရာမရှိ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အသမ္ဘူတတ်ထံ' ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော အနက်၊ 'မုသာ (လိမ်လည်ခြင်း)' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ထိုသူ' ဟူသည် အကြားအမြင်မရှိသော ပုထုဇဉ်တည်း။ 'အကြင် ရေသည် ကျ၏' ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ အကြင်ကြောင့် သမုဒ္ဒရာပြင်၌ အခါအားလျော်စွာ ဝေရမ္ဘလေနှင့်တူသော လေပြင်းမုန်တိုင်း ထလာပြီးလျှင် သမုဒ္ဒရာ၌ ရေကို မြင့်တက်စေ၏၊ ထိုရေသည် တစ်ခါတစ်ရံ စကြာဝဠာတောင်ကို မျက်နှာမူ၍လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ မြင်းမိုရ်တောင်ခြေကို မျက်နှာမူ၍လည်းကောင်း သွား၍ ထိုတောင်ကို ရိုက်ခတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သမုဒ္ဒရာ၏ အားကြီးသော ဝဲကတုတ်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အဟုန်ဖြင့် ပြေးဝင်၍' ဟူသည် ပြင်းစွာသော လေအဟုန်ကြောင့် လှုပ်ရှား၍ ထိုအဟုန်ဖြင့်ပင် ပြေးဝင်သည်ဖြစ်၍။ 'ငရဲကြီး၏ ချောက်ကမ်းပါးကဲ့သို့' ဟု ဆက်စပ်ရမည်၊ အလျား၊ အနံ၊ အနက်အားဖြင့် နက်ရှိုင်းသော မြေတွင်း ချောက်ကမ်းပါးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ထိုသို့သဘောရှိသော သတ္တဝါတို့၏' ဟူသည် ထိုအရပ်၌ နေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကုန်သော။ 'မရှိသည်ကို' ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သည်ကို၊ အနက်အားဖြင့် စကားသည် မဟုတ်မမှန်သည်သာ မည်၏။ Na patiṭṭhāsīti patiṭṭhaṃ na labhi. Anibaddhanti anibandhanatthaṃ yaṃkiñci. Dubbalañāṇoti ñāṇabalarahito. ‘‘Assutavā puthujjano’’ti vatvā ‘‘sutavā ariyasāvako’’ti vuttattā ‘‘sotāpanno dhura’’nti vuttaṃ. Itaresu ariyasāvakesu vattabbameva natthi. Tesañhi vedanā supariññātā. Balavavipassako…pe… yogāvacaropi vaṭṭati mattaso vedanānaṃ pariññātattā. 'မတည်နိုင်' ဟူသည် တည်ရာကို မရ။ 'အနိဗဒ္ဓံ' ဟူသည် အနှောင်အဖွဲ့ ကင်းသော တစ်စုံတစ်ခုတည်း။ 'ဒုဗ္ဗလဉာဏော' ဟူသည် ဉာဏ်အားနည်းသောသူ (သို့မဟုတ်) ဉာဏ်အားမရှိသောသူ။ 'အကြားအမြင်မရှိသော ပုထုဇဉ်' ဟု မိန့်ဆိုပြီးနောက် 'အကြားအမြင်ရှိသော အရိယာသာဝက' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြီးအမှူး (ဦးစီး)' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော အရိယာသာဝကတို့၌ကား ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ ထိုသူတို့သည် ဝေဒနာကို ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားသိပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အားကောင်းသော ဝိပဿနာဉာဏ်ရှိသော...ပ... ယောဂါဝစရ ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ဝေဒနာတို့ကို အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ပိုင်းခြားသိပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုက်တန်ပေ၏။ Pātālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပါတာလသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā ၅. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ်အဖွင့် 253. Vipariṇāmanavasena [Pg.356] dukkhato daṭṭhabbāti kiñcāpi sukhā, pariṇāmadukkhatā pana sukhavedanāya ekantikāti. Vinivijjhanaṭṭhenāti pīḷanavasena attabhāvassa vijjhanaṭṭhena. Hutvāti paccayasamāgamena uppajjitvā. Tena pākabhāvapubbako attalābho vutto. Abhāvākārenāti bhaṅgupagamanākārena. Tena viddhaṃsabhāvo vutto. Ubhayena udayabbayaparicchinnatāya sikhappattaṃ aniccataṃ dasseti. Svāyaṃ hutvā abhāvākāro itarāsupi vedanāsu labbhateva, adhiko ca pana dvinnaṃ dukkhasabhāvo. Dukkhatāvasena purimānaṃ vedanānaṃ daṭṭhabbatāya dassitattā pacchimāya vedanāya evaṃ daṭṭhabbatā dassitā. Addāti ñāṇagatiyā sacchikatvā adakkhi. Ñāṇagamanañhetaṃ, yadidaṃ dukkhato dassanaṃ. Santasabhāvaṃ sukhadukkhato upasantarūpattā. ၂၅၃. ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆင်းရဲအားဖြင့် ရှုအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုခဝေဒနာသည် ချမ်းသာစွတကား၊ သို့သော် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း ဆင်းရဲ (ပရိဏာမဒုက္ခတာ) သည် သုခဝေဒနာ၌ စင်စစ်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ထိုးထွင်းနှိပ်စက်ခြင်းအနက်ဖြင့်' ဟူသည် ညှဉ်းဆဲခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အတ္တဘောကို ထိုးဆွခြင်းအနက်ဖြင့်တည်း။ 'ဖြစ်၍' ဟူသည် အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံမိသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၍။ ထိုစကားဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းကို ရှေးဦးစွာရှိသော အတ္တဘောရရှိခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'မရှိခြင်းအခြင်းအရာအားဖြင့်' ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းအခြင်းအရာအားဖြင့်တည်း။ ထိုစကားဖြင့် ပျက်စီးခြင်းသဘောကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း နှစ်ပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သည်ဖြစ်၍ ထိပ်တိုင်သို့ ရောက်သော မမြဲသော သဘောကို ပြတော်မူ၏။ ထိုဖြစ်ပြီး၍ ပျက်စီးသွားသော အခြင်းအရာသည် ကြွင်းသော ဝေဒနာတို့၌လည်း ရနိုင်သည်သာဖြစ်၏၊ သို့သော် နှစ်ပါးသော ဝေဒနာတို့၏ ဆင်းရဲခြင်း သဘောသည် သာလွန်ထူးကဲ၏။ ဆင်းရဲခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေး၌ဖြစ်သော ဝေဒနာတို့ကို ရှုအပ်သည်ဖြစ်၍ ပြသအပ်သောကြောင့် နောက်၌ဖြစ်သော ဝေဒနာအား ဤသို့ ရှုထိုက်သော သဘောကို ပြတော်မူ၏။ 'မြင်ပြီ' ဟူသည် ဉာဏ်၏ လားရာလမ်းကြောင်းဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၍ မြင်တော်မူပြီ။ ဆင်းရဲအားဖြင့် မြင်ခြင်းဟူသည် ဉာဏ်၏ သွားခြင်း (သိခြင်း) ပေတည်း။ 'ငြိမ်းအေးသော သဘောရှိသော' ဟူသည် သုခ၊ ဒုက္ခတို့မှ ငြိမ်းအေးသော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒဋ္ဌဗ္ဗသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 6. Sallasuttavaṇṇanā ၆. သလ္လသုတ်အဖွင့် 254. Dvīsu janesūti sutavantaassutavantesu dvīsu janesu. Anugatavedhanti pubbe pavattavedhassa anugatavedhaṃ. Balavatarā diguṇā viya hutvā daḷhatarapavattiyā. Evamevāti yathā viddhassa purisassa anuvedhanā balavatarā, evameva. Samādhimaggaphalāni nissaraṇaṃ vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhivasena. Samādhisīsena hettha jhānañca gahitaṃ. So na jānāti anadhigatattā. Nissaraṇanti jānāti anissaraṇameva. Tāsaṃ samadhigatānaṃ sukhadukkhavedanānaṃ. Na vippayutto appahīnakilesattā. Saṅkhātadhammassāti saṅkhāya paññāya pariññātacatukkhandhassa. Tenāha ‘‘tulitadhammassā’’ti. Imasmimpi sutte purimasutte viya ārammaṇānusayova kathito, so pana tattha vuttanayeneva veditabbo. Anurodhavirodhapahānassa vuttattā khīṇāsavo dhuraṃ. Anāgāmīpi vaṭṭati, tassa virodhappahānaṃ labbhati. ၂၅၄. ‘Dvīsu janesu’ ဟူသည် အကြားအမြင်ရှိသူ၊ အကြားအမြင်မရှိသူ နှစ်ဦးသော သူတို့၌။ ‘Anugatavedhaṃ’ ဟူသည် ရှေး၌ ဖြစ်သော မြားစူးဝင်ခြင်း၏ နောက်မှ ထပ်၍ စူးဝင်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ပို၍ အားရှိသည်ဖြစ်၍ နှစ်ဆမျှ ဖြစ်ကာ အလွန်ခိုင်ခံ့စွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘Evameva’ ဟူသည် မြားစူးဝင်သော ယောက်ျားအား နောက်ထပ် မြားစူးဝင်ခြင်းသည် ပို၍ အားရှိသကဲ့သို့ ထို့အတူပင်။ သမာဓိ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့သည် ဝိက္ခမ္ဘန၊ သမုစ္ဆေဒ၊ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ အစွမ်းဖြင့် ထွက်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ‘သမာဓိ’ ဟူသော ဦးခေါင်းစကားဖြင့် ဈာန်ကိုလည်း ယူအပ်၏။ ‘So na jānāti’ ဟူသည် မရအပ်သေးသောကြောင့် မသိ။ ‘Nissaraṇaṃ’ ဟူသည် ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်သည်ကိုသာ ထွက်မြောက်ကြောင်းဟု သိ၏။ ‘Tāsaṃ’ ဟူသည် ရောက်ရှိအပ်ပြီးသော ထိုသုခ ဒုက္ခ ဝေဒနာတို့၏။ ‘Na vippayutto’ ဟူသည် ကိလေသာကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် မကင်းဆဲ။ ‘Saṅkhātadhammassa’ ဟူသည် စူးစမ်းတတ်သော ပညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပြီးသော ခန္ဓာလေးပါး ရှိသောသူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘Tulitadhammassa’ (ချိန်ဆအပ်သော တရားရှိသူ၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသုတ်၌လည်း ရှေးသုတ်၌ကဲ့သို့ အာရမ္မဏာနုသယကိုသာ ဟောတော်မူ၏၊ သို့သော် ထိုအာရမ္မဏာနုသယကို ထိုရှေးသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းဖြင့်ပင် သိအပ်၏။ အနုရောဓ (နှစ်သက်ခြင်း)၊ ဝိရောဓ (ဆန့်ကျင်ခြင်း) တို့ကို ပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ရဟန္တာသည် ပဓာနဖြစ်သည်။ အနာဂါမ်လည်း ထိုက်သင့်၏၊ ထိုအနာဂါမ်အား ဝိရောဓ (ဒေါသ) ကို ပယ်ခြင်း ရရှိသောကြောင့်တည်း။ Sallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သလ္လသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 7. Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā ၇. ပထမဂေလညသုတ်အဖွင့် 255. Saddahitvā [Pg.357] gilāne upaṭṭhātabbe maññissantīti yojanā. Tatthāti tasmiṃ ṭhāne. Kammaṭṭhānānuyogo sappāyo yesaṃ te kammaṭṭhānasappāyā, satipaṭṭhānaratāti attho. Aniccataṃ anupassantoti kāyaṃ paṭicca uppannāya vedanāya ca aniccataṃ anupassanto. Vayaṃ anupassantotiādīsupi eseva nayo. Vayanti pana tāya eva khayasaṅkhātaṃ. Virāganti virajjanaṃ. Paṭinissagganti pariccāgapaṭinissaggaṃ, pakkhandanapaṭinissaggampi vā. ၂၅၅. ‘ယုံကြည်၍ သူနာတို့ကို လုပ်ကျွေးအပ်၏ဟု အောက်မေ့ကြလိမ့်မည်’ ဟု သမ္ဗန်စပ်အပ်၏။ ‘Tatthā’ ဟူသည် ထိုဌာန၌။ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းခြင်းသည် အကြင်သူတို့အား သင့်လျော်လျောက်ပတ်၏၊ ထိုသူတို့သည် ‘ကမ္မဋ္ဌာနသပ္ပါယ’ မည်ကုန်၏၊ သတိပဋ္ဌာန်၌ မွေ့လျော်သူများဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘Aniccataṃ anupassanto’ ဟူသည် ကိုယ်ကိုအမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝေဒနာ၏လည်းကောင်း မမြဲသောအဖြစ်ကို အဖန်ဖန် ရှုသည်ရှိသော်။ ‘Vayaṃ anupassanto’ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ ‘Vaya’ (ပျက်စီးခြင်း) ဟူသည်ကား ထိုဝေဒနာ၏ပင် ကုန်ဆုံးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပျက်စီးခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘Virāga’ ဟူသည် ပြတ်စဲခြင်း (သို့မဟုတ် တပ်မက်မှု ကင်းခြင်း)။ ‘Paṭinissagga’ ဟူသည် စွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော စွန့်လွှတ်စွန့်ပစ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် (နိဗ္ဗာန်သို့) ပြေးဝင်ခြင်းဟူသော စွန့်လွှတ်စွန့်ပစ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ Āgamanīyapaṭipadāti ariyamaggassa āgamanaṭṭhāniyā pubbabhāgapaṭipadā. Pubbabhāgāyeva na lokuttarā. Sampajaññaṃ pubbabhāgiyameva. Tisso anupassanā pubbabhāgāyeva vipassanāpariyāpannattā. Missakāti lokiyalokuttaramissakā. Bhāvanākālo dassito ‘‘nirodhānupassino viharato, paṭinissaggānupassino viharato rāgānusayo pahīyatī’’ti vuttattā. ‘Āgamanīyapaṭipadā’ ဟူသည် အရိယမဂ်၏ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်လမ်းစဉ် ဖြစ်သည်။ ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော အကျင့်သာဖြစ်၍ လောကုတ္တရာမဟုတ်။ သမ္ပဇဉ်သည်လည်း ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သည်သာတည်း။ ရှုခြင်း (အနုပဿနာ) သုံးပါးတို့သည် ဝိပဿနာအဖို့၌ ပါဝင်သောကြောင့် ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သည်သာတည်း။ ‘Missakā’ ဟူသည် လောကီလောကုတ္တရာ ရောနှောအပ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ ‘ချုပ်ငြိမ်းမှုကို အဖန်ဖန် ရှုလျက် နေသောသူအားလည်းကောင်း၊ စွန့်လွှတ်မှုကို အဖန်ဖန် ရှုလျက် နေသောသူအားလည်းကောင်း ရာဂါနုသယသည် ကင်းပျောက်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဘာဝနာပွားများရာ အချိန်ကာလကို ပြသတော်မူသည်။ Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမဂေလညသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 8-9. Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā ၈-၉. ဒုတိယဂေလညသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် 256-257. Phassaṃ paṭiccāti ettha phassasīsena phassāyatanānaṃ gahaṇaṃ. Na hi phassāyatanehi vinā phassassa sambhavo. Tenāha ‘‘kāyova hi ettha phassoti vutto’’ti, phassasīsena vuttoti adhippāyo. Navamaṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā. ၂၅၆-၂၅၇. ‘Phassaṃ paṭicca’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဖဿဟူသော ဦးခေါင်းစကားဖြင့် ဖဿာယတနတို့ကို ယူရမည်။ ဖဿာယတနတို့မှ ကင်း၍ ဖဿ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ဤ၌ ကာယကိုသာလျှင် ဖဿဟု မိန့်တော်မူအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်၊ ဖဿဟူသော ဦးခေါင်းစကားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကိုးခုမြောက်သုတ်သည် အောက်၌ ဟောကြားအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။ Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုတိယဂေလညသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ 10. Phassamūlakasuttavaṇṇanā ၁၀. ဖဿမူလကသုတ်အဖွင့် 258. Sukhavedanāya hitaṃ sukhavedaniyaṃ. So panesa hitabhāvo paccayabhāvenāti āha ‘‘sukhavedanāya paccayabhūta’’nti. Imasmimpi suttadvayeti [Pg.358] imasmiṃ navame dasame ca suttepi. Sammasanacāravedanāti sammasanīyavedanā eva kathitā, na lokuttarāti adhippāyo. ၂၅၈. သုခဝေဒနာအား အကျိုးရှိသောကြောင့် ‘Sukhavedaniya’ မည်၏။ ထိုအကျိုးရှိသည်ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း အကြောင်းတရား၏အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ‘သုခဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘Imasmimpi suttadvaye’ ဟူသည် ဤကိုးခုမြောက်နှင့် ဆယ်ခုမြောက်သုတ်တို့၌လည်း။ ‘Sammasanacāravedanā’ ဟူသည် (တေဘူမကတရားအဖြစ်ဖြင့်) သုံးသပ်အပ်သော ဝေဒနာကိုသာ ဟောကြားတော်မူအပ်၏၊ လောကုတ္တရာဝေဒနာ မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Phassamūlakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဖဿမူလကသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ Sagāthāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā. သဂါထာဝဂ်အဖွင့် ပြီး၏။ 2. Rahogatavaggo ၂. ရဟောဂတဝဂ် 1. Rahogatasuttavaṇṇanā ၁. ရဟောဂတသုတ်အဖွင့် 259. Yaṃkiñci vedayitanti ‘‘sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukha’’nti vuttaṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ, dukkhanti vattabbataṃ labhati pariyāyenāti attho. Tenāha ‘‘taṃ sabbaṃ dukkhanti attho’’ti. Yā esātiādīsu yo saṅkhārānaṃ aniccatāsaṅkhāto hutvā abhāvākāro, yā khayasabhāvatā vinassanasabhāvatā jarāya maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmanasabhāvatā, etaṃ sandhāya uddissa sabbaṃ vedayitaṃ dukkhanti mayā vuttanti ayaṃ saṅkhepattho. Sāti saṅkhārānaṃ aniccatā. Vedanānampi aniccatā eva saṅkhārasabhāvattā. Tāsaṃ aniccatā ca nāma maraṇaṃ bhaṅgoti katvā tato uttari dukkhaṃ nāma natthīti sabbā vedanā ‘‘dukkhā’’ti vuttā, yathā ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti ca, ‘‘pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti ca vuttaṃ. Idaṃ suttapadaṃ. Cattāro āruppāti catasso arūpasamāpattiyo. Etthāti ca etasmiṃ paṭippassaddhivāre. ၂၅၉. ‘Yaṃkiñci vedayitaṃ’ ဟူသည် ‘သုခ၊ ဒုက္ခ၊ အဒုက္ခမသုခ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော ခံစားမှုဝေဒနာသည် ဒုက္ခတရား၌ သက်ဝင်ဝင်ဆံ့၏၊ ပရိယာယ်အားဖြင့် ဒုက္ခဟူ၍ ခေါ်ဆိုထိုက်သော အဖြစ်ကို ရရှိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုအလုံးစုံသည် ဒုက္ခတည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘Yā esā’ စသည်တို့၌ သင်္ခါရတို့၏ မမြဲသော သဘောဟု ဆိုအပ်သော ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိတော့သော အခြင်းအရာလည်းကောင်း၊ ကုန်ဆုံးတတ်သော သဘော၊ ပျက်စီးတတ်သော သဘော၊ ဇရာနှင့် မရဏအားဖြင့် နှစ်မျိုးသော ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲတတ်သော သဘောလည်းကောင်း ရှိ၏၊ ထိုသဘောကို ရည်ညွှန်း၍ ခံစားမှုဝေဒနာ အားလုံးကို ‘ဒုက္ခ’ ဟု ငါဘုရား မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘Sā’ ဟူသည် သင်္ခါရတို့၏ မမြဲသောသဘောတည်း။ ဝေဒနာတို့သည်လည်း သင်္ခါရသဘောရှိသောကြောင့် မမြဲသောသဘောရှိသည်သာတည်း။ ထိုဝေဒနာတို့၏ မမြဲသောသဘောဟူသည် သေခြင်း ပျက်စီးခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုထက်လွန်သော ဒုက္ခဟူသည် မရှိတော့ပြီဖြစ်၍ ဝေဒနာအားလုံးတို့ကို ‘ဒုက္ခ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ‘မမြဲသော တရားသည် ဒုက္ခတည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ဒုက္ခတည်း’ ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤကား သုတ်၏ ပုဒ်တည်း။ ‘Cattāro āruppā’ ဟူသည် အရူပသမာပတ်လေးပါးတို့တည်း။ ‘Ettha’ ဟူသည် ဤငြိမ်းအေးခြင်းဆိုင်ရာ အခွင့်၌လည်း ဖြစ်သည်။ Rahogatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ရဟောဂတသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 4. Agārasuttavaṇṇanā ၄. အဂါရသုတ်အဖွင့် 262. Puratthimāti vibhattilopena niddeso, nissakke vā etaṃ paccattavacanaṃ. Paṭhamajjhānādivasenāti paṭhamadutiyajjhānavasena. Anussativasenāti nidassanamattaṃ aññassapi upacārajjhānaggahitassa savitakkacārassa nirāmisassa sukhassa labbhanato. Tassapi vā paṭhamajjhānādīti ettha ādi-saddena saṅgaho daṭṭhabbo. Kāmahetu dukkhappattānaṃ dukkhavedanā kāmāmisena [Pg.359] sāmisā vedanā. Anuttaravimokkhā nāma arahattaphalaṃ. ‘‘Kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti evaṃ pihaṃ upaṭṭhāpayato tasmiṃ anijjhamāne pihappaccayā uppannadomanassavedanā. Nekkhammanissitā upekkhāvedanā nirāmisā adukkhamasukhā nāma. Savisesaṃ pana dassetuṃ ‘‘catutthajjhānavasena uppannā adukkhamasukhavedanā’’ti vuttaṃ. ၂၆၂. ‘Puratthimā’ ဟူသည် ဝိဘတ်ချေခြင်းအားဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် အပါဒါန်ဝိဘတ်၌ ဤပစ္စတ္တဝုစ် (ပဌမာဝိဘတ်) ဖြစ်သည်။ ‘Paṭhamajjhānādivasena’ ဟူသည် ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်။ ‘Anussativasena’ (အနုဿတိ၏ အစွမ်းဖြင့်) ဟူသည် နမူနာမျှကို ပြသခြင်းဖြစ်၏၊ အခြားသော ဥပစာရဈာန်ဖြင့် ယူအပ်သော ဝိတက် ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော နိရာမိသသုခကို ရရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုနိရာမိသသုခကိုလည်း ‘Paṭhamajjhānādī’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘အစရှိသည်’ (ādi) ဟူသော စကားလုံးဖြင့် သိမ်းသွင်းယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ကာမကြောင့် ဆင်းရဲသို့ ရောက်ကုန်သော သူတို့၏ ဒုက္ခဝေဒနာသည် ကာမဟူသော အာမိသနှင့်တကွဖြစ်သော ‘သာမိသဝေဒနာ’ ဖြစ်သည်။ ‘Anuttaravimokkha’ (အတုမဲ့လွတ်မြောက်ခြင်း) မည်သည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်း။ ‘ငါသည် အခါဘယ်ဝယ်မှ ထိုအာယတန (တရားထူး) သို့ ရောက်၍ နေရပါအံ့နည်း’ ဟု ဤသို့ တောင့်တခြင်းကို ဖြစ်စေသောသူအား ထိုတရားထူးကို မရနိုင်သေးသော် တောင့်တခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿဝေဒနာတည်း။ နေက္ခမ္မကို မှီသော ဥပေက္ခာဝေဒနာသည် ‘နိရာမိသ အဒုက္ခမသုခ’ မည်၏။ ထူးခြားမှုကို ပြခြင်းငှာ ‘စတုတ္ထဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Agārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အဂါရသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 5-8. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā ၅-၈. ပထမအာနန္ဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် 263-266. Heṭṭhā kathitanayāneva, veneyyajjhāsayato pana tesaṃ desanāti daṭṭhabbaṃ. Etthāti etesu catūsu suttesu. Purimāni dve ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā paṭippassaddhā hotī’’tiādinā nayena yāva khīṇāsavassa kilesapaṭippassaddhi, tāva desanāya pavattattā ‘‘paripuṇṇapassaddhikānī’’ti vuttāni. Tāva paripūraṃ katvā adesitattā ‘‘pacchimāni upaḍḍhapassaddhikāni, desanāyā’’tiādi vuttaṃ. ၂၆၃-၂၆၆. အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းများအတိုင်းပင် ဖြစ်၏၊ သို့သော် ဝေနေယျတို့၏ အဇ္ဈာသယ (ဝါသနာအလို) အားဖြင့် ထိုသုတ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘Ettha’ ဟူသည် ဤသုတ်လေးခုတို့၌။ ရှေးဦးသုတ်နှစ်ခုတို့သည် ‘ပထမဈာန်သို့ ဝင်စားသောသူအား စကားသည် ငြိမ်းအေး၏’ စသည်ဖြင့် နည်းလမ်းအားဖြင့် ရဟန္တာ၏ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးသည်တိုင်အောင် ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘ပြီးပြည့်စုံသော ငြိမ်းအေးခြင်းရှိသောသုတ်များ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်ကုန်၏။ ထိုမျှလောက် ပြီးပြည့်စုံအောင် မဟောကြားအပ်သောကြောင့် ‘နောက်သုတ်တို့သည် တစ်ဝက်မျှ ငြိမ်းအေးခြင်းရှိသောသုတ်များတည်း’ စသည်ဖြင့် ဒေသနာတော်၌ မိန့်ဆိုတော်မူအပ်သည်။ Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမအာနန္ဒသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီး၏။ 9-10. Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā ၉-၁၀. ပဉ္စကင်္ဂသုတ်အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် 267-268. Daṇḍamuggaraṃ aggasoṇḍamuggaraṃ. Kāḷasuttapakkhipanaṃ kāḷasuttanāḷi. Vāsiādīni pañca aṅgāni assāti pañcakaṅgo. Vatthuvijjāya vuttavidhinā kattabbanissayāni ṭhapetīti thapati. Paṇḍitaudāyitthero, na lāḷudāyitthero. Dvepānandāti aṭṭhakathāya paduddhāro kato – ‘‘dvepi mayā ānandā’’ti pana pāḷiyaṃ. Pasādakāyasannissitā kāyikā, cetosannissitā cetasikā. Ādhipaccaṭṭhena sukhameva indriyanti sukhindriyaṃ. Upavicāravasenāti rūpādīni upecca vicaraṇavasena. Atīte ārammaṇe. Paccuppanneti addhāpaccuppanne. Evaṃ aṭṭhādhikaṃ sataṃ aṭṭhasataṃ. ၂၆၇-၂၆၈. ဒဏ္ဍမုဂ္ဂရဟူသည် တုတ်ဖြစ်၍ အဂ္ဂသောဏ္ဍမုဂ္ဂရဟူသည် ထိပ်ဖျား၌ ဆင်နှာမောင်းသဏ္ဌာန်ရှိသော ဆောက်ပုတ် (သို့မဟုတ် တုတ်) ဖြစ်၏။ ကာဠသုတ္တနာဠိဟူသည် မျဉ်းမဲကြိုးကို ထည့်သွင်းရာဗူး (မျဉ်းဗူး) ဖြစ်၏။ ပဲခွတ်စသော အင်္ဂါငါးပါး ရှိသောကြောင့် ပဉ္စကင်္ဂ (ပဉ္စကင်္ဂလက်သမား) မည်၏။ မြေကြငှာကျမ်း (ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာ) ၌ ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော မှီခိုရာအဆောက်အဦးတို့ကို ဆောက်လုပ်တတ်သောကြောင့် ‘ထပတိ’ (လက်သမားဆရာ) မည်၏။ ပဏ္ဍိတဥဒါယီမထေရ်ဖြစ်သည်၊ လာဠုဒါယီမထေရ် မဟုတ်ပေ။ ‘ဒွေပါနန္ဒ’ ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ပုဒ်ထုတ်ပြအပ်၏၊ ပါဠိတော်၌မူ ‘ဒွေပိ မယာ အာနန္ဒ’ ဟု ရှိ၏။ ကြည်လင်သော ရူပကာယကို မှီသောကြောင့် ကာယိက မည်၏၊ စိတ်ကို မှီသောကြောင့် စေတသိက မည်၏။ စိုးပိုင်ခြင်းအနက်ဖြင့် ချမ်းသာသည်သာလျှင် အိန္ဒြေဖြစ်သောကြောင့် သုခိန္ဒြေ မည်၏။ ‘ဥပဝိစာရဝသေန’ ဟူသည် ရူပါရုံစသည်တို့သို့ ကပ်ရောက်၍ လှည့်လည်ကျက်စားခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ အတိတ်အာရုံ၌ ဖြစ်၏။ ‘ပစ္စုပ္ပန္နေ’ ဟူသည် ကာလပစ္စုပ္ပန်၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ရှစ်ခုလွန်သော တစ်ရာ (တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော ဝေဒနာ) ဖြစ်၏။ Pāṭiyekko anusandhīti pucchānusandhiādīhi visuṃ tehi asammisso eko anusandhi. Ekāpi vedanā kathitā ‘‘tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako’’ti āharitvā ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti. Yasmā bhagavā [Pg.360] catutthajjhānupekkhāvedanaṃ vatvā – ‘‘atthānanda, etasmā sukhā aññaṃ sukha’’ntiādiṃ vadanto thapatino vādaṃ upatthambheti nāma. Tena hi upekkhāvedanā ‘‘sukha’’nteva vuttā santasabhāvattā. Abhikkantataranti ativiya kantataraṃ manoramataraṃ. Tenāha ‘‘sundaratara’’nti. Paṇītataranti padhānabhāvaṃ nītatāya uḷārataraṃ. Tenāha ‘‘atappakatara’’nti. Sukhanti vuttā paṭipakkhassa suṭṭhu khādanena, sukaraṃ okāsadānamassāti vā. Nirodho sukhaṃ nāma sabbaso udayabbayābhāvato. Tenāha ‘‘niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhenā’’ti. ‘ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ’ ဟူသည် ပုစ္ဆာနုသန္ဓိစသည်တို့နှင့် မရောပြွမ်းဘဲ သီးခြားဖြစ်သော အနုသန္ဓိတစ်ခု ဖြစ်၏။ ဝေဒနာတစ်ပါးတည်းကိုပင် ‘ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ထိုအရာ၌ ကြားနာဖူးသော အရိယာတပည့်သည်...’ ဟူ၍ ဆောင်ယူကာ ‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် စတုတ္ထဈာန်၏ ဥပေက္ခာဝေဒနာကို ဟောကြားတော်မူ၍ ‘အာနန္ဒာ၊ ဤချမ်းသာထက် သာလွန်ကောင်းမွန်သော အခြားချမ်းသာသည် ရှိသေး၏’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူလျက် လက်သမားဆရာ၏ ဝါဒကို ချီးမြှောက် (ထောက်ခံ) သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဥပေက္ခာဝေဒနာကို ငြိမ်းအေးသော သဘောရှိသောကြောင့် ‘ချမ်းသာ’ ဟုပင် ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘အဘိက္ကန္တတရံ’ ဟူသည် အလွန်တရာ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသော၊ စိတ်နှလုံးကို မွေ့လျော်စေတတ်သော အရာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘သုန္ဒရတရံ (သာလွန်ကောင်းမွန်သော)’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ပဏီတတရံ’ ဟူသည် မြင့်မြတ်သော သဘောသို့ ဆောင်အပ်သောကြောင့် သာလွန်မွန်မြတ်လှသော အရာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အတပ္ပကတရံ (သာလွန်၍ မပူပန်စေတတ်သော)’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ကောင်းစွာ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ချမ်းသာစွာ အခွင့်ပေးတတ်သောကြောင့် ‘သုခ (ချမ်းသာ)’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (နိရောဓ) သည် ဖြစ်ပျက်ခြင်း လုံးဝမရှိသောကြောင့် ‘ချမ်းသာ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဆင်းရဲကင်းသော အဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော ချမ်းသာသော အနက်ဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Sukhasmiṃyevāti sukhamicceva paññapeti. Nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvāti nirodhasamāpattidesanāya sīsaṃ uttamaṃ katvā. Desanāya uddesādhimutte uṭṭhāpetvā vitthāritattā ‘‘neyyapuggalassa vasenā’’ti vuttaṃ. Dasamaṃ anantarasutte vuttanayattā uttānatthameva. ‘သုခသ္မိံယေဝ’ ဟူသည် ‘ချမ်းသာဟူ၍သာလျှင်’ ပညတ်တော်မူ၏။ ‘နိရောဓသမာပတ္တိံ သီသံ ကတွာ’ ဟူသည် နိရောဓသမာပတ်ဟောကြားခြင်းကို အထွတ်အထိပ်ပြု၍ ဖြစ်၏။ ဒေသနာတော်၌ အကျဉ်းချုပ်ကို အလိုရှိသူအား ထစေ၍ ချဲ့အပ်သောကြောင့် ‘နေယျပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ တစ်ဆယ်ခုမြောက်သုတ်သည် ရှေး၌ရှိသော သုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ထင်ရှားလှပေ၏။ Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပဉ္စကင်္ဂသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ Rahogatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ရဟောဂတဝဂ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ 3. Aṭṭhasatapariyāyavaggo ၃. အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ် 1. Sīvakasuttavaṇṇanā ၁. သီဝကသုတ်အဖွင့် 269. Cūḷā pana assa mahatī atthi savisesā, tasmā ‘‘moḷiyasīvako’’ti vuccati. Channaparibbājakoti kambalādinā kopīnapaṭicchādakaparibbājako. Pittapaccayānīti pittahetukāni. ‘‘Tisso vedanā’’ti vatvā tāsaṃ sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Kusalavedanā uppajjati pittapaccayā. Pittabhesajjaṃ karissāmīti bhesajjasambharaṇatthañceva tadatthaṃ āmisakiñjakkhasambharaṇatthañca pāṇaṃ hanatīti yojanā. Majjhatto bhesajjakaraṇe udāsīno. ၂၆၉. ထိုသူအား ထူးခြားသော သျှောင်ကြီး ရှိသောကြောင့် ‘မောဠိယသီဝက’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘ဆန္နပရိဗ္ဗာဇက’ ဟူသည် ကမ္ဗလာစသည်တို့ဖြင့် အရှက်တရား (ဆီးခုံ) ကို ဖုံးကွယ်သော ပရိဗိုဇ် ဖြစ်၏။ ‘ပိတ္တပစ္စယာနိ’ ဟူသည် သည်းခြေဟိတ်ရှိကုန်သော (သည်းခြေကြောင့်ဖြစ်သော) တရားတို့တည်း။ ‘ဝေဒနာသုံးပါး’ ဟု မိန့်တော်မူ၍ ထိုဝေဒနာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘ကထံ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ သည်းခြေအကြောင်းကြောင့် ကုသိုလ်ဝေဒနာသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ‘သည်းခြေဆေးကို ပြုလုပ်အံ့’ ဟု ဆေးဝါးများ စုဆောင်းရန်အတွက်လည်းကောင်း၊ ထိုဆေးအတွက် အသားစသော ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့ကို ရှာဖွေရန်အတွက်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို သတ်တတ်၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ‘မဇ္ဈတ္တ’ ဟူသည် ဆေးကုသခြင်း၌ လျစ်လျူရှုသူ (အလယ်အလတ်ဖြစ်သူ) ဖြစ်၏။ Tasmāti yasmā pittādipaccayahetukanti attano ca lokassa ca paccakkhaṃ atidhāvanti ye samaṇā vā brāhmaṇā vā, tasmā tesaṃ micchā. Pittādīnaṃ tiṇṇampi samodhānasannipāte jātāni sannipātikāni. Purimautuno visadiso utuvipariṇāmoti āha ‘‘visabhāgaututo jātānī’’ti[Pg.361]. Anudako thaddhalūkhabhūmivibhāgo jaṅgaladeso, vuttavipariyāyena anupadeso veditabbo. Malayaṃ himasītabahulo, itaro uṇhabahulo. ‘တသ္မာ’ ဟူသည် သည်းခြေစသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော တရားကို မိမိနှင့် လောကသားတို့၏ မျက်မှောက်ထင်ရှား ဖြစ်သည်ကို လွန်ဆန်၍ ပြောဆိုကုန်သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့၏ အယူသည် မှားယွင်း၏။ သည်းခြေစသော သုံးပါးတို့၏ အတူတကွ ပေါင်းဆုံ စုဝေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရောဂါဝေဒနာတို့သည် သန္နိပါတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာတို့ မည်ကုန်၏။ ရှေးဦးဥတုနှင့် မတူသော ဥတုဖောက်ပြန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ခြင်းကို ‘မတူသော ဥတုမှ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရေနည်းပါး၍ ကြမ်းတမ်းခြောက်သွေ့သော မြေအပိုင်းအခြားသည် ဂျင်္ဂလဒေသ (တောကန္တာရ) မည်၏၊ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အစိုဓာတ်ရှိသော မြေကိုမူ အနုပဒေသ (ရေရွှဲသောဒေသ) ဟု သိအပ်၏။ မလယတိုင်းသည် နှင်းနှင့် အေးမြမှု များပြား၏၊ အခြားတိုင်းသည် အပူများပြား၏။ Attano pakaticariyānaṃ visamaṃ kāyassa pariharaṇavasena, jātāni pana asayhasahanaadesaakālacaraṇādinā veditabbānīti āha ‘‘mahābhāravahanā’’tiādi. Parassa upakkamato nibbattāni opakkamikānīti āha – ‘‘ayaṃ coro vā’’tiādi. Kevalanti bāhirapaccayaṃ anapekkhitvā kevalaṃ teneva. Tenāha ‘‘kammavipākatova jātānī’’ti. Sakkā paṭibāhituṃ patīkārena. Lokavohāro nāma kathito pittasamuṭṭhānādisamaññāya lokasiddhattā. Kāmaṃ sarīrasannissitā vedanā kammanibbattāva, tassā pana paccuppannapaccayavasena evamayaṃ lokavohāroti vuttañceva gahetvā paravādapaṭisedho katoti daṭṭhabbaṃ. မိမိ၏ ပကတိသွားလာနေထိုင်မှုတို့နှင့် မညီညွတ်ဘဲ ကိုယ်ခန္ဓာကို လွဲမှားစွာ လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သည်းမခံနိုင်သော အရာကို သည်းခံခြင်း၊ မသွားလာအပ်သော အရပ်၌ သွားလာခြင်း၊ အခါမဟုတ်သော အခါ၌ လှည့်လည်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဝေဒနာတို့ကို ပြခြင်းငှာ ‘ဝန်ကြီးစွာ ရွက်ဆောင်ခြင်း’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သူတစ်ပါး၏ လုံ့လပြုမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဝေဒနာတို့ကို ‘ဩပက္ကမိက (သူတစ်ပါး လုံ့လကြောင့်ဖြစ်သော)’ ဟု ပြရန် ‘ဤသူသည် ခိုးသူဖြစ်စေ...’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကေဝလံ’ ဟူသည် ပြင်ပအကြောင်းကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ထိုကံသက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကံ၏ အကျိုးကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကုစားခြင်းဖြင့် တားမြစ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ သည်းခြေကြောင့်ဖြစ်ခြင်း စသော သမုတ်ချက်တို့ဖြင့် လောက၌ ထင်ရှားပြီး ဖြစ်သောကြောင့် လောကဝေါဟာရဟု ဆိုအပ်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာကို မှီ၍ဖြစ်သော ဝေဒနာသည် စင်စစ်အားဖြင့် ကံကြောင့်ဖြစ်သည်သာတည်း၊ သို့သော်လည်း ထိုဝေဒနာ၏ ပစ္စုပ္ပန်အကြောင်းတရားကို အစွဲပြု၍ ဤသို့လျှင် လောကဝေါဟာရအားဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်ယူ၍ တစ်ပါးသော ဝါဒကို တားမြစ်တော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ Sīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သီဝကသုတ်အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။ 2-10. Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā ၂-၁၀. အဋ္ဌသတသုတ်စသည်တို့၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ 270-278. Vedanānaṃ aṭṭhādhikaṃ sataṃ, tassa aṭṭhasatassa tabbhāvassa pariyāyo kāraṇaṃ ettha atthīti aṭṭhasatapariyāyo, suttaṃ. Tenāha ‘‘aṭṭhasatassa kāraṇabhūta’’nti. Dhammakāraṇanti pariyattidhammabhūtaṃ kāraṇaṃ. Kāyikāti pañcadvārakāyikā. Tenāha ‘‘kāmāvacareyeva labbhantī’’ti, kāmabhūmikāti attho. Arūpāvacare natthi, tibhūmikāti attho. Tenāha – ‘‘arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjati, tañca kho lokuttaraṃ, na lokiya’’nti. Itarā upekkhāvedanā. Upavicaranti upecca pajjantīti attho. Taṃsampayuttānanti vicārasampayuttānaṃ. ၂၇၀-၂၇၈. ဝေဒနာတစ်ရာ့ရှစ်ပါး၊ ထိုတစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော သဘောကိုပြသော အစီအစဉ်အကြောင်းသည် ဤသုတ်၌ ရှိသောကြောင့် အဋ္ဌသတပရိယာယသုတ် မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော ဝေဒနာတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဓမ္မကာရဏံ’ ဟူသည် ပရိယတ်ဓမ္မဖြစ်သော အကြောင်းတည်း။ ‘ကာယိကာ’ ဟူသည် ဒွါရငါးပါး၌ ဖြစ်သော ကာယိကဝေဒနာတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘ကာမဘုံ၌သာ ရအပ်ကုန်၏’ ဟု ဆိုလိုရင်းအနက်ကို ပြရန် မိန့်တော်မူ၏။ အရူပဘုံ၌ မရှိ၊ ဘုံသုံးပါး၌ ရှိသောကြောင့် တိဘူမိက ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အရူပဘုံ၌ တိကဈာန်၊ စတုက္ကဈာန်သည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုဈာန်သည်လည်း လောကုတ္တရာသာ ဖြစ်၏၊ လောကီမဟုတ်ပေ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အခြားတစ်ပါးသော ဝေဒနာသည် ဥပေက္ခာဝေဒနာ ဖြစ်၏။ ‘ဥပဝိစရန္တိ’ ဟူသည် ချဉ်းကပ်၍ ဖြစ်ပေါ်ကျက်စားကြကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘တံသမ္ပယုတ္တာနံ’ ဟူသည် ဝိစာရနှင့် ယှဉ်ကုန်သော စိတ်စေတသိက်တို့၏တည်း။ Paṭilābhatoti paṭiladdhabhāvato. Samanupassatoti paccavekkhato passato. Atītaṃ khaṇattayātikkamena atikkantaṃ, niruddhappattiyā niruddhaṃ, pakativijahanena vipariṇataṃ. Samanussaratoti cintayato. Gehassitanti kāmaguṇanissitaṃ. Kāmaguṇā hi idha gehanissitadhammena gehapariyāyena vuttā. ‘ပဋိလာဘတော’ ဟူသည် ရရှိအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘သမနုပဿတော’ ဟူသည် ဆင်ခြင်လျက် ရှုမြင်သူအား ဖြစ်၏။ ‘အတီတံ’ ဟူသည် ခဏသုံးပါး (ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင်) ကို လွန်မြောက်ခြင်းဖြင့် လွန်မြောက်အပ်ပြီးသော၊ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ပျောက်အပ်ပြီးသော၊ ပကတိသဘောကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့် ဖောက်ပြန်အပ်ပြီးသော တရား ဖြစ်၏။ ‘သမနုဿရတော’ ဟူသည် အဖန်ဖန် အောက်မေ့စဉ်းစားသူအား ဖြစ်၏။ ‘ဂေဟဿိတံ’ ဟူသည် ကာမဂုဏ်ကို မှီသော တရားတည်း။ ဤသုတ်၌ ကာမဂုဏ်တို့ကို အိမ်ကို မှီသောတရား (ဂေဟနိဿိတတရား) အဖြစ်ဖြင့် ‘ဂေဟ’ ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ Vipariṇāmavirāganirodhanti [Pg.362] vipariṇāmanaṃ virajjanalakkhaṇaṃ nirujjhanañca viditvā. Pubbeti atīte. Etarahīti idāni vattamānā. Sammappaññāya passatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca yāthāvato passato. Ussukkāpetunti vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggapaṭivedhaṃ pāpetuṃ. Nibbānaṃ uddissa pavattitattā nekkhammassitasomanassāni nāma. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti kāmaguṇanissitānaṃ. Tadāyatananti taṃ āyatanaṃ taṃ kāraṇaṃ arahattaṃ. Anuttaresu vimokkhesūti ariyaphaladhammesu. Pihanti adhigamicchaṃ. ‘ဝိပရိဏာမဝိရာဂနိရောဓံ’ ဟူသည် ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်းလက္ခဏာရှိခြင်းနှင့် ချုပ်ပျောက်ခြင်းတို့ကို သိ၍ ဖြစ်၏။ ‘ပုဗ္ဗေ’ ဟူသည် အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်၏။ ‘ဧတရဟိ’ ဟူသည် ယခု ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ ဖြစ်၏။ ‘သမ္မပ္ပညာယ ပဿတော’ ဟူသည် ဝိပဿနာပညာဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ပညာဖြင့်လည်းကောင်း ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ရှုမြင်သူအား ဖြစ်၏။ ‘ဥဿုက္ကာပေတုံ’ ဟူသည် ဝိပဿနာကို အစပျိုး၍ မဂ်ဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်းငှာ လုံ့လပြုစေရန် ဖြစ်၏။ နိဗ္ဗာန်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် နေက္ခမ္မဿိတသောမနဿ (နေက္ခမ္မကိုမှီသော ဝမ်းမြောက်မှု) မည်ကုန်၏။ ‘လောကာမိသပဋိသံယုတ္တာနံ’ ဟူသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါးကို မှီသော တရားတို့၏ ဖြစ်၏။ ‘တဒါယတနံ’ ဟူသည် ထိုတည်ရာ ထိုအကြောင်းဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်၏။ ‘အနုတ္တရေသု ဝိမောက္ခေသု’ ဟူသည် မြတ်လှစွာသော အရိယာဖိုလ်တရားတို့၌ ဖြစ်၏။ ‘ပိဟန္တိ’ ဟူသည် ရယူလိုသော အလိုဆန္ဒ (တောင့်တမှု) ရှိ၏။ Upekkhāti somanassarahitaaññāṇupekkhā. Bālyayogato bālassa, tato eva mūḷhassa puthujjanassa. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa. Anekādīnave vaṭṭe ādīnavassa ajānanena anādīnavadassāvino. Paṭipattipaṭivedhabāhusaccābhāvena assutavato puthujjanassa. Rūpaṃ sā nātivattati na atikkamati ñāṇasampayuttābhāvato. Sabbasaṅgāhakoti sabbadhamme saṅgaṇhanako. Tatiyādīni yāva dasamā heṭṭhā vuttanayattā uttānatthāneva. ဥပေက္ခာ ဟူသည် သောမနဿ ကင်းသော အညာဏုပေက္ခာ ဖြစ်သည်။ လူမိုက်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် လူမိုက်ဖြစ်သော၊ ထို့ကြောင့်ပင် တွေဝေသော ပုထုဇဉ်၏။ ကိလေသာ အပိုင်းအခြားတို့ကို မဂ် အပိုင်းအခြားတို့ဖြင့် မအောင်အပ်သောကြောင့် အပိုင်းအခြားအားဖြင့် မအောင်နိုင်သူ၏။ သတ္တမဘဝ စသည်မှ အထက်၌ ဖြစ်ထိုက်သော ဝိပါက်ကို မအောင်အပ်သောကြောင့် ဝိပါက်ကို မအောင်နိုင်သူ၏။ များစွာသော အပြစ်ရှိသော ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ အပြစ်ကို မသိခြင်းကြောင့် အပြစ်ကို မရှုလေ့ရှိသူ၏။ အကျင့်နှင့် ထိုးထွင်းသိမြင်မှုဟူသော အကြားအမြင်ဗဟုသုတ မရှိခြင်းကြောင့် အကြားအမြင်မရှိသော ပုထုဇဉ်၏။ ဉာဏ်နှင့် မယှဉ်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ရူပတရားကို မလွန်မြောက်နိုင်၊ မကျော်လွန်နိုင်။ သဗ္ဗသင်္ဂါဟကော ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိမ်းယူတတ်သော။ တတိယသုတ်မှစ၍ ဒသမသုတ်တိုင်အောင်သော သုတ်တို့သည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထင်ရှားသော အနက်ရှိကုန်သည်သာတည်း။ Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. အဋ္ဌသတသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။ 11. Nirāmisasuttavaṇṇanā ၁၁. နိရာမိသသုတ်အဖွင့် 279. Ārammaṇato sampayogato ca kilesāmisena sāmisā. Nirāmisāyāti nissakkavacanaṃ. Nirāmisatarāvāti ekaṃsavacanaṃ tassā tathā nissametabbatāya. Sā hi pīti sabbaso santakilesāmise santāne pavattiyā accantasabhāvadhammārammaṇavisayatāya sayampi sātisayaṃ santasabhāvākārena pavattiyā nirāmisāyapi nirāmisatarā vuttā. Tenāha ‘‘nanu cā’’tiādi. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Appaṭihārikanti paṭiharaṇarahitaṃ appaṭihāraṃ, kenaci anāvaṭanti attho. Sesavāresūti sukhavāraupekkhāvāresu. ၂၇၉. အာုံကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက်ကြောင့်လည်းကောင်း ကိလေသာဟူသော အာမိသနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် သာမိသ မည်၏။ 'နိရာမိသာယ' ဟူသည် နိဿက္ကဝိဘတ် စကားတည်း။ 'နိရာမိသတရာ' ဟူသည် ထိုပီတိကို ထိုသို့ နှိုင်းယှဉ်အပ်သောကြောင့် ဧကန်စကား ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုပီတိသည် ကိလေသာအာမိသ အလုံးစုံငြိမ်းအေးပြီးသော သန္တာန်၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်တရာ သဘာဝဓမ္မဖြစ်သော အာရုံ၏ အရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း အလွန်ငြိမ်းချမ်းသော သဘာဝအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နိရာမိသပီတိထက်ပင် သာလွန်၍ နိရာမိသတရ (ပိုမို၍ အာမိသကင်းသောပီတိ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'နနု စ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကို ဥပမာဖြင့် သက်သေထူရန် 'ယထာ ဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'အပ္ပဋိဟာရိကံ' ဟူသည် လွှဲဖယ်ခြင်း ကင်းသော အပ္ပဋိဟာရ၊ တစ်စုံတစ်ခုသော တရားဖြင့် မပိတ်ပင်အပ်သော ဟူသော အနက်တည်း။ 'ကြွင်းသော ဝါရတို့၌' ဟူသည် သုခဝါရ ဥပေက္ခာဝါရတို့၌ ဖြစ်သည်။ Vimokkhavāro pana na atidiṭṭho itarehi visadisattā. Tenāha ‘‘vimokkhavāre panā’’tiādi. Rūpapaṭisaṃyuttoti bhāvitarūpapaṭisaṃyutto. Sāmiso nāma yasmā sāmisarūpapaṭibaddhavutti ceva sāmisarūpapaṭibhāgañca[Pg.363], tasmā ‘‘rūpāmisa’’nti vuccati, tena rūpāmisena sāmiso nāma. Arūpāmisassa abhāvato arūpapaṭisaṃyutto vimokkho nirāmiso nāma. ဝိမောက္ခဝါရသည်ကား ကြွင်းသော ဝါရတို့နှင့် မတူသောကြောင့် လွန်စွာ မပြအပ်။ ထို့ကြောင့် 'ဝိမောက္ခဝါရေ ပန' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ရူပပဋိသံယုတ္တော' ဟူသည် ပွားများအပ်သော ရူပတရားနှင့် စပ်ယှဉ်သော။ သာမိသ မည်သည်ကား အာမိသနှင့်တကွသော ရူပ၌ တည်သော ဖြစ်ခြင်းလည်း ရှိခြင်း၊ အာမိသနှင့်တကွသော ရူပနှင့်တူသော သဘာဝလည်း ရှိခြင်းကြောင့် 'ရူပါမိသ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုရူပါမိသနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် သာမိသ မည်၏။ အရူပါမိသ မရှိသောကြောင့် အရူပတရားနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝိမောက္ခသည် နိရာမိသ မည်၏။ Nirāmisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. နိရာမိသသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ Aṭṭhasatapariyāyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. အဋ္ဌသတပရိယာယဝဂ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ Vedanāsaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝေဒနာသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 3. Mātugāmasaṃyuttaṃ ၃. မာတုဂါမသံယုတ် 1. Paṭhamapeyyālavaggo ၁. ပထမပေယျာလဝဂ် 1-2. Mātugāmasuttādivaṇṇanā ၁-၂. မာတုဂါမသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် 280-281. Aguṇaṅgehīti [Pg.364] aguṇakoṭṭhāsehi. Rūpayatīti rūpaṃ, sarīrarūpaṃ. Sarīrarūpaṃ pāsaṃsaṃ etassa atthīti rūpavā, tappaṭikkhepena na ca rūpavā, sampannarūpo na hotīti attho. Ñātikulato aññato vā āgatāya bhogasampadāya abhāvena na bhogasampanno. Dussīloti nissīlo. Nissīlatāya eva cassā pubbuṭṭhāyitādiācārābhāvo vutto. Ālasiyoti ālasiyatāya yutto. Pajañcassa na labhatīti pajābhāvasīsena tassā parivārahāni vuttā. Parivattetabbanti purisavasena parivattetabbaṃ. ၂၈၀-၂၈၁. 'အဂုဏင်္ဂေဟိ' ဟူသည် ဂုဏ်မရှိသော အဖို့အစုတို့ဖြင့်။ ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့် ရုပ် (ခန္ဓာကိုယ်ရုပ်) မည်၏။ ချီးမွမ်းအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာရုပ်သည် ဤသူအား ရှိသောကြောင့် 'ရူပဝါ' (အဆင်းလှသူ) မည်၏၊ ထိုရူပဝါကို ငြင်းပယ်သဖြင့် 'န စ ရူပဝါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ရုပ်အဆင်းနှင့် မပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ ဆွေမျိုးအိမ်မှ ဖြစ်စေ၊ အခြားမှဖြစ်စေ ရအပ်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပြည့်စုံမှုမရှိခြင်းကြောင့် 'န ဘောဂသမ္ပန္နော' (စည်းစိမ်မပြည့်စုံသူ) ဖြစ်သည်။ 'ဒုဿီလော' ဟူသည် သီလမရှိသူ။ သီလမရှိသောကြောင့်သာလျှင် ထိုမိန်းမ၏ လင်ထက်ဦးစွာ ထတတ်ခြင်း အစရှိသော အကျင့် မရှိခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ 'အာလသိယော' ဟူသည် ပျင်းရိခြင်းနှင့် ယှဉ်သူ။ 'သားသမီးကိုလည်း မရ' ဟူသော သားသမီးမရှိခြင်းဟူသော ဦးခေါင်းဖြင့် ထိုမိန်းမ၏ အခြံအရံ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ 'ပြန်လှန်အပ်၏' ဟူသည် ယောက်ျား၏ အစွမ်းဖြင့် ပြန်လှန်အပ်၏။ Mātugāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. မာတုဂါမသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။ 3. Āveṇikadukkhasuttavaṇṇanā ၃. အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ်အဖွင့် 282. Āveṇitabbato mariyādāya visuṃ asādhāraṇato passitabbato āveṇikāni. Paṭipacceke puggale niyuttānīti pāṭipuggalikāni. Paricārikabhāvanti upaṭṭhāyikabhāvaṃ. ၂၈၂. စောင့်စည်းအပ်သော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သီးခြား ဆန်းကြယ်စွာ သီးသန့် ရှုအပ်သောကြောင့် 'အာဝေဏိက' (သီးခြားကိုယ်ပိုင်ဖြစ်သော ဒုက္ခ) မည်ကုန်၏။ တစ်ဦးချင်း တစ်ဦးချင်းစီသော ပုဂ္ဂိုလ်၌ ယှဉ်စပ်ကုန်သောကြောင့် 'ပါဋိပုဂ္ဂလိက' (တစ်ဦးချင်းဆိုင်ရာ) မည်ကုန်၏။ 'ပရိစာရိကဘာဝံ' ဟူသည် လုပ်ကျွေးပြုစုသူ ဖြစ်ခြင်းကို။ Āveṇikadukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အာဝေဏိကဒုက္ခသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 4. Tīhidhammehisuttādivaṇṇanā ၄. တီဟိဓမ္မေဟိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် 283-303. Maccheramalapariyuṭṭhitenāti macchariyamalena abhibhūtena. Tenāti kassaci kiñci adānena ca. Etaṃ ‘‘maccheramalapariyuṭṭhitenā’’tiādi vuttaṃ. Vilokento vicarati issāpakatacittatāya. Pañcamādīni yāva ekādasamā uttānatthāneva. ၂၈၃-၃၀၃. 'မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေန' ဟူသည် ဝန်တိုခြင်းဟူသော ညစ်ကြေးက လွှမ်းမိုးအပ်သော။ ထိုသို့ လွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ယောက်အား တစ်စုံတစ်ခုကို မပေးလှူခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားကို 'မစ္ဆေရမလပရိယုဋ္ဌိတေန' အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ငြူစူခြင်းဖြင့် ပျက်စီးသောစိတ် ရှိသည်ဖြစ်၍ ကြည့်ရှုလျက် လှည့်လည်တတ်၏။ ပဉ္စမသုတ်မှစ၍ ဧကါဒသမသုတ်တိုင်အောင်သော သုတ်တို့သည် ထင်ရှားသော အနက်ရှိကုန်သည်သာတည်း။ Tīhidhammehisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. တီဟိဓမ္မေဟိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။ 3. Balavaggo ၃. ဗလဝဂ် 1. Visāradasuttavaṇṇanā ၁. ဝိသာရဒသုတ်အဖွင့် 304. Rūpasampatti [Pg.365] rūpabalaṃ taṃsamaṅgino upatthambhakabhāvato. Esa nayo sesesupi. Balāni hi sattānaṃ vuḍḍhiyā upatthambhakapaccayo hoti, yathā taṃ āhāro. Tenāha – ‘‘imānī’’tiādi. ၃၀၄. ရုပ်အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် ထိုရုပ်အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူအား ထောက်ကူတတ်သောကြောင့် 'ရူပဗလ' မည်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသောဗလတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ အာဟာရသည် သတ္တဝါတို့၏ ကြီးပွားခြင်းအား ထောက်ကူတတ်သော အကြောင်းပစ္စည်း ဖြစ်သကဲ့သို့ ဗလတို့သည် သတ္တဝါတို့၏ ကြီးပွားခြင်းအား ထောက်ကူတတ်သော အကြောင်းပစ္စည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဣမာနိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ Visāradasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဝိသာရဒသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 2-10. Pasayhasuttādivaṇṇanā ၂-၁၀. ပသယှသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် 305-313. Abhibhavitvā sabbaṃ antojanaṃ sāmikañca. Nāsentīti nāsanaṃ adassanaṃ nenti nīharantīti attho. ၃၀၅-၃၁၃. အိမ်တွင်းသူအိမ်တွင်းသား အလုံးစုံနှင့် လင်ယောက်ျားကိုပါ နှိမ်နင်းလွှမ်းမိုး၍။ 'နာသေန္တိ' ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း (မမြင်ကွယ်ပျောက်ရာ) သို့ ရောက်စေကုန်၏၊ နှင်ထုတ်ကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။ Pasayhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပသယှသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။ Mātugāmasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. မာတုဂါမသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 4. Jambukhādakasaṃyuttaṃ ၄. ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ် 1. Nibbānapañhasuttavaṇṇanā ၁. နိဗ္ဗာနပဉှသုတ်အဖွင့် 314. Nibbānaṃ [Pg.366] āgammāti ettha āgammāti sabbasaṅkhārehi nibbinnassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho. Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tasmiṃ paramassāsabhāvena vimuttasaṅkhārassa paramagatibhāvena ca patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādike khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvato ‘‘nibbānaṃ āgamma rāgo khīyatī’’ti vuttaṃ. ၃၁၄. 'နိဗ္ဗာနံ အာဂမ္မ' ဟူသော ဤစကား၌ 'အာဂမ္မ' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ငြီးငွေ့သော၊ ဝိသင်္ခါရ (နိဗ္ဗာန်) သို့ ညွတ်သော ဂေါတြဘူဉာဏ်ဖြင့် ဝဋ်မှ ကင်းရာသို့ လှည့်အပ်သော စိတ်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏ မဂ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၍ အာရုံပစ္စည်း ဖြစ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ အဓိပတိပစ္စည်း ဖြစ်သည်ကိုလည်းကောင်း အမှီပြုလျက် အလွန်တရာ ငြိမ်းအေးသော သဘာဝအားဖြင့် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီးသော သင်္ခါရရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ မြတ်သော လားရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် တည်ရာဖြစ်သော ထိုနိဗ္ဗာန်၌ တည်၍ ကုန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မဂ်သည် ရာဂအစရှိသည်တို့ကို ကုန်စေတတ်၏၊ ထိုသို့ နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်မပြုနိုင်လျှင် ရာဂအစရှိသည်တို့၏ နောက်ထပ်မဖြစ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ မရောက်နိုင်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍ ရာဂသည် ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ Imināva suttenāti imināva jambukhādakasuttena. Kilesakkhayamattaṃ nibbānanti vadeyya ‘‘rāgakkhayo’’tiādinā sutte āgatattā. ‘‘Kilesakkhayamatta’’nti avisesena vuttattā āha ‘‘kassā’’tiādi. Addhā attanoti vakkhati ‘‘parassa kilesakkhayena parassa nibbānasampatti na yuttā’’ti. Nibbānārammaṇakaraṇena gotrabhukkhaṇe kilesakkhayappattitā ca āpannāti āha – ‘‘kiṃ pana tesu akhīṇesuyevā’’tiādi. Nanu ārammaṇakaraṇamattena kilesakkhayo anuppattoti na sakkā vattuṃ. Cittañhi atītānāgatādisabbaṃ ālambanaṃ karoti, na nipphannamevāti. Gotrabhūpi maggena yā kilesānaṃ anuppattidhammatā kātabbā, taṃ ārabbha pavattissatīti? Na, appattanibbānassa nibbānārammaṇañāṇābhāvato. Na hi aññe dhammā viya nibbānaṃ, taṃ pana atigambhīrattā appattena ālambituṃ na sakkā, tasmā tena gotrabhunā pattabbena tikālikasabhāvātikkantagambhīrabhāvena bhavitabbaṃ, kilesakkhayamattataṃ vā icchato gotrabhuto puretaraṃ nipphannena kilesakkhayena bhavitabbaṃ. Appattakilesakkhayārammaṇakaraṇe hi sati gotrabhuto puretaracittānipi ālambeyyunti. 'ဤသုတ်ဖြင့်သာလျှင်' ဟူသည် ဤဇမ္ဗုခါဒကသုတ်ဖြင့်သာလျှင်။ 'ရာဂက္ခယော' အစရှိသည်ဖြင့် သုတ်၌ လာသောကြောင့် 'ကိလေသာ ကုန်ခြင်းမျှသည်သာ နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏' ဟု ပြောဆိုရာ၏။ 'ကိလေသာ ကုန်ခြင်းမျှ' ဟု အထူးမပြုဘဲ ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ကဿ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'အဒ္ဓါ အတ္တနော' ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့၊ 'သူတစ်ပါး၏ ကိလေသာကုန်ခြင်းဖြင့် အခြားသူတစ်ပါးအား နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းသည် မသင့်လျော်' ဟု ဆိုလိုသည်။ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်းကြောင့် ဂေါတြဘူအခိုက်အတန့်၌ ကိလေသာကုန်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ဟုလည်း သက်ရောက်သောကြောင့် 'ကိံ ပန တေသု အခီဏေသုယေဝ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုရုံမျှဖြင့် ကိလေသာ ကုန်ခြင်းသို့ မရောက်သေးဟု မပြောနိုင်သည်မဟုတ်လော။ စိတ်သည် အတိတ် အနာဂတ် အစရှိသော အလုံးစုံကို အာရုံပြုတတ်၏၊ ဖြစ်ပြီးသောတရားကိုသာ အာရုံပြုသည်မဟုတ်။ ဂေါတြဘူသည်လည်း မဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့၏ နောက်ထပ်မဖြစ်ခြင်းသဘောကို ပြုအပ်သည်ရှိသော် ထိုနောက်ထပ်မဖြစ်ခြင်းသဘောကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်လတ္တံ့လော။ မဖြစ်နိုင်၊ မရအပ်သေးသော နိဗ္ဗာန်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်အား နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ဉာဏ်မရှိသောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား နိဗ္ဗာန်သည် အခြားတရားတို့ကဲ့သို့ မဟုတ်ပါ၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် အလွန်နက်နဲသောကြောင့် မရသေးသောသူသည် အာရုံမပြုနိုင်ပါ၊ ထို့ကြောင့် ထိုဂေါတြဘူဉာဏ်ဖြင့် ရအပ်သောတရားသည် ကာလသုံးပါး သဘောကို လွန်မြောက်သော နက်နဲခြင်းသဘော ရှိရမည်၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာကုန်ခြင်းမျှကိုသာ (နိဗ္ဗာန်ဟု) အလိုရှိသောသူအား ဂေါတြဘူထက် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ကိလေသာကုန်ခြင်း ရှိရမည်။ မရအပ်သေးသော ကိလေသာကုန်ခြင်းကို အာရုံပြုခြင်းသည် ရှိပါက ဂေါတြဘူထက် ရှေးဦးဖြစ်သော စိတ်တို့သည်လည်း အာရုံပြုကုန်ရာသောကြောင့်တည်း။ Tasmātiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ. Taṃ panetaṃ nibbānaṃ. Rūpino dhammā arūpino dhammātiādīsūti ādisaddena lokuttaraanāsavādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Arūpadhammādibhāvaggahaṇena cassa parinipphannatā dīpitā. Tenāha ‘‘na kilesakkhayamattamevā’’ti. Kilesakkhayamattatāya [Pg.367] hi sati nibbānassa bahutā āpajjati ‘‘yattakā kilesā khīyanti, tattakāni nibbānānī’’ti. Abhāvassabhāvato gambhīrādibhāvo asaṅkhatādibhāvo ca na siyā, vutto ca so nibbānassa, tasmāssa paccetabbo parinipphannabhāvo. Yasmā ca sammutisaccārammaṇaṃ saṅkhatadhammārammaṇaṃ vā samucchedavasena kilese pajahituṃ na sakkoti, yato mahaggatañāṇaṃ vipassanāñāṇaṃ vā kilesavikkhambhanavasena tadaṅgavasena vā pajahati, tasmā ariyamaggañāṇassa sammutisaccasaṅkhatadhammārammaṇehi viparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ. Tathā hi taṃ samucchedavasena kilese pajahīti evaṃ parinipphannāsaṅkhatasabhāvaṃ nibbānanti niṭṭhamettha gantabbanti. “တသ္မာ” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်၏ပင် နိဂုံးချုပ် ဖြစ်၏။ ထိုတရားကား နိဗ္ဗာန်ပင်တည်း။ “ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပိနော ဓမ္မာ” စသည်တို့၌ “စသည်” သဒ္ဒါဖြင့် လောကုတ္တရာ အနာသဝတရား စသည်တို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်းကို ရှုအပ်၏။ နာမ်တရား စသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်၏ အမှန်တကယ် ထင်ရှားရှိသော သဘော (ပရိနိပ္ဖန္နတ္တ) ကို ပြအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာတို့ ကုန်ရုံမျှသာ မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ကိလေသာကုန်ရုံမျှသာ ဖြစ်ခဲ့သော် “ကိလေသာတို့ အကြင်မျှလောက် ကုန်ကြ၏၊ နိဗ္ဗာန်တို့သည်လည်း ထိုမျှလောက် များပြားကုန်၏” ဟု နိဗ္ဗာန်၏ များပြားသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရာ၏။ မရှိသော သဘော (အဘာဝ) ဖြစ်ပါက နက်နဲခြင်း စသည်လည်းကောင်း၊ အသင်္ခတဖြစ်ခြင်း စသည်လည်းကောင်း မဖြစ်နိုင်ရာ၊ နိဗ္ဗာန်၏ ထိုသဘောကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်၏ အမှန်တကယ် ထင်ရှားရှိသော သဘော (ပရိနိပ္ဖန္နဘာဝ) ကို ယုံကြည်အပ်၏။ အကြင်ကြောင့် သမ္မုတိသစ္စာ အာရုံရှိသော သို့မဟုတ် သင်္ခါရတရား အာရုံရှိသော ဉာဏ်သည် သမုစ္ဆေဒအားဖြင့် ကိလေသာတို့ကို မပယ်နိုင်၊ မဟဂ္ဂုတ်ဉာဏ် သို့မဟုတ် ဝိပဿနာဉာဏ်သည် ကိလေသာတို့ကို ဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ သဒင်္ဂအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း ပယ်၏။ ထို့ကြောင့် အရိယမဂ်ဉာဏ်အား သမ္မုတိသစ္စာ၊ သင်္ခါရတရား အာရုံတို့နှင့် ဖောက်ပြန်သော သဘောရှိသော (ဆန့်ကျင်ဘက် သဘောရှိသော) အာရုံသည် ဖြစ်ထိုက်၏။ ဤသို့ ဖြစ်မှသာလျှင် ထိုအရိယမဂ်သည် သမုစ္ဆေဒအားဖြင့် ကိလေသာကို ပယ်စွန့်၏။ ဤသို့လျှင် အမှန်တကယ် ထင်ရှားရှိသော အသင်္ခတသဘောဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက် ချအပ်၏။ Nibbānapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. နိဗ္ဗာနပဉှသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 3-15. Dhammavādīpañhasuttādivaṇṇanā ၃-၁၅. ဓမ္မဝါဒီပဉှသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့် 316-328. Pahāya gatattāti ariyamaggena jahitvā ñāṇagamanena gatattā. Suṭṭhu gatāti sammā gatā paṭipannāti sugatā. Parijānanatthanti tīhi pariññāhi parijānanatthaṃ. Dukkhasaṅkhātoti ‘‘dukkha’’nti saṅkhātabbo viditabbo ca dukkhasabhāvo dhammo dukkhadukkhatā. Yasmā dukkhavedanāvinimuttasaṅkhatadhamme sukhavedanāya ca yathā idha saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatāti dukkhapariyāyo niruppateva, tasmā dukkhasabhāvo dhammo ekena dukkhasaddena visesetvā vutto ‘‘dukkhadukkhatā’’ti. Sesapadadvayeti saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatāti etasmiṃ padadvaye. Saṅkhārabhāvena dukkhasabhāvo saṅkhāradukkhatā. Sukhassa vipariṇāmanena dukkhasabhāvo vipariṇāmadukkhatā. ၃၁၆-၃၂၈. “ပဟာယ ဂတတ္တာ” ဟူသည် အရိယမဂ်ဖြင့် ပယ်၍ ဉာဏ်ဖြင့် သွားခြင်းဖြင့် သွားသောကြောင့်တည်း။ “သုဋ္ဌု ဂတာ” ဟူသည် ကောင်းစွာ သွားတော်မူသော၊ ကျင့်တော်မူသောကြောင့် သုဂတ မည်ကုန်၏။ “ပရိဇာနနတ္ထံ” ဟူသည် ပရိညာသုံးပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းအကျိုးငှာ။ “ဒုက္ခသင်္ခါတော” ဟူသည် “ဒုက္ခ” ဟု ရေတွက်အပ်သော၊ သိအပ်သော ဆင်းရဲခြင်း သဘောရှိသော တရားသည် ဒုက္ခဒုက္ခတာ မည်၏။ အကြင်ကြောင့် ဒုက္ခဝေဒနာမှ လွတ်သော သင်္ခါရတရားတို့၌ လည်းကောင်း၊ သုခဝေဒနာ၌ လည်းကောင်း ဤသာသနာတော်၌ သင်္ခါရဒုက္ခတာ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ ဟူ၍ ဆင်းရဲခြင်းအစီအစဉ်ကို ဟောအပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဆင်းရဲခြင်းသဘောရှိသော တရားကို “ဒုက္ခ” ဟူသော တစ်ခုတည်းသော သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားစေ၍ “ဒုက္ခဒုက္ခတာ” ဟု ဟောတော်မူ၏။ “သေသပဒဒွယေ” ဟူသည် သင်္ခါရဒုက္ခတာ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ ဟူသော ထိုပုဒ်နှစ်ခု၌။ သင်္ခါရအဖြစ်ဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းသဘောရှိသည်ကား သင်္ခါရဒုက္ခတာ မည်၏။ သုခ၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းဖြင့် ဆင်းရဲခြင်းသဘောရှိသည်ကား ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ မည်၏။ Dhammavādīpañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ဓမ္မဝါဒီပဉှသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးပြီ။ 16. Dukkarapañhasuttavaṇṇanā ၁၆. ဒုက္ကရပဉှသုတ်အဖွင့် 329. Pabbajjāyāti [Pg.368] pabbajitapaṭipattiyaṃ. Dhammānudhammappaṭipanno bhikkhūti dhammānudhammaṃ paṭipajjamāno bhikkhu. Pātanti pāto. Nacirassanti khippameva. Tenāha ‘‘lahuyevā’’ti. ၃၂၉. “ပဗ္ဗဇ္ဇာယ” ဟူသည် ရဟန်းတို့၏ အကျင့်၌။ “ဓမ္မာနုဓမ္မပ္ပဋိပန္နော ဘိက္ခု” ဟူသည် တရားအားလျော်သော တရားကို ကျင့်သော ရဟန်း။ “ပါတံ” ဟူသည် နံနက်။ “နစိရဿံ” ဟူသည် မကြာမြင့်မီ (လျင်မြန်စွာ) သာတည်း။ ထို့ကြောင့် “လျင်မြန်စွာပင်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Dukkarapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုက္ကရပဉှသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ Jambukhādakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 5. Sāmaṇḍakasaṃyuttavaṇṇanā ၅. သာမဏ္ဍကသံယုတ်အဖွင့် 330-331. Imināva nayenāti yo jambukhādakasaṃyutte atthanayo, imināva nayena. Iminā hi dve saṃyuttāni pāḷito atthato ca aññamaññaṃ sadisānevāti dasseti. ၃၃၀-၃၃၁. “ဣမိနာဝ နယေန” ဟူသည် ဇမ္ဗုခါဒကသံယုတ်၌ အနက်နည်းလမ်း အကြင်သို့ဖြစ်၏၊ ထိုနည်းလမ်းဖြင့်ပင် ဖြစ်၏။ ဤနည်းဖြင့် သံယုတ်နှစ်ခုတို့သည် ပါဠိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း အချင်းချင်း တူညီကြသည်သာဟု ပြတော်မူ၏။ Sāmaṇḍakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သာမဏ္ဍကသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 6. Moggallānasaṃyuttaṃ ၆. မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ် 1-8. Paṭhamajjhānapañhasuttādivaṇṇanā ၁-၈. ပထမဇ္ဈာနပဉှသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့် 332-339. Kāmasahagatesu [Pg.369] saññāmanasikāresu upaṭṭhahantesu byāpādādisahagatāpi saññāmanasikārā yathāpaccayaṃ upaṭṭhahantiyevāti vuttaṃ ‘‘kāmasahagatāti pañcanīvaraṇasahagatā’’ti. Nīvaraṇānañhettha nidassanamattametaṃ, yadidaṃ kāmaggahaṇaṃ. Pahīnāvasesā cettha nīvaraṇā veditabbā, tasmā pañcaggahaṇaṃ na kattabbaṃ. Tassāti mahāmoggallānattherassa santato upaṭṭhahiṃsu aciṇṇavasitāya. Tenāha ‘‘hānabhāgiyaṃ nāma ahosī’’ti. Ārammaṇa…pe… sahagatanti vuttaṃ itaresaṃ abhāvato. ၃၃၂-၃၃၉. ကာမနှင့်တကွဖြစ်သော သညာ မနသိကာရတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော် ပျာပါဒ စသည်နှင့်တကွဖြစ်သော သညာ မနသိကာရတို့သည်လည်း အကြောင်းအားလျော်စွာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သည်သာဟူ၍ “ကာမသဟဂတာဟူသည် နီဝရဏငါးပါးနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤကာမကို ယူခြင်းသည် နီဝရဏတို့အား သရုပ်ပြရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ကိလေသာပယ်ရာ၌ ကြွင်းကျန်သော နီဝရဏတို့ကို သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ငါးပါး” ဟု ယူခြင်းကို မပြုအပ်။ “တဿ” ဟူသည် လေ့ကျင့်ထားသော ဝသီဘော်မရှိခြင်းကြောင့် မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်အား အစဉ်သဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၏ အဖို့ဖြစ်သော တရားမည်သည် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အခြားတရားတို့၏ မရှိခြင်းကြောင့် “အာရုံ...ပ...နှင့်တကွ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Paṭhamajjhānapañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမဇ္ဈာနပဉှသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးပြီ။ 9. Animittapañhasuttavaṇṇanā ၉. အနိမိတ္တပဉှသုတ်အဖွင့် 340. Vipassanāsamādhiṃyeva, na phalasamādhiṃ. Chejjakiccaṃ na nipphajjati avicchedavasena appavattanato. Nikantīti vipassanaṃ assādentī pavattataṇhā. Sādhetuṃ nāsakkhi upakkiliṭṭhattā. Nimittānusārīti niccasukhaattanimittānaṃ apūraṇato rāgadosamohanimittānipettha nimittāneva. Vuṭṭhāna…pe… samādhinti etena yāva maggo nādhigato, tāva vuṭṭhānagāminivipassanamanuyuñjantopi yathārahaṃ animittaṃ appaṇihitaṃ suññataṃ cetosamādhiṃ anuyutto viharatīti vattabbataṃ arahatīti dasseti. Vipassanāsampayuttanti vipassanāsaṅkhātañāṇasampayuttaṃ. Cetosamādhinti cittasīsena vipassanāsamādhimāha. Uparimaggaphalasamādhinti paṭhamamaggasamādhissa pageva adhigatattā. ၃၄၀. ဝိပဿနာသမာဓိကိုသာတည်း၊ ဖလသမာဓိကို မဟုတ်။ မပြတ်သောအားဖြင့် မဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြတ်တောက်ခြင်းကိစ္စသည် မပြီးမြောက်ပေ။ “နိကန္တိ” ဟူသည် ဝိပဿနာ၌ သာယာလျက် ဖြစ်သော တဏှာတည်း။ ကိလေသာ ညစ်ညူးသောကြောင့် ပြီးမြောက်အောင် မစွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့။ “နိမိတ္တာနုသာရီ” ဟူသည် နိစ္စ သုခ အတ္တ နိမိတ်တို့ကို မဖြည့်စွက်နိုင်ခြင်းကြောင့် ရာဂ ဒေါသ မောဟ နိမိတ်တို့သည်လည်း ဤနေရာ၌ နိမိတ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ “ဝုဋ္ဌာန...ပ...သမာဓိ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဂ်ကို မရသရွေ့ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာကို အားထုတ်သော်လည်း အားလျော်စွာ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတ၊ သုညတ စေတောသမာဓိကို အားထုတ်လျက် နေ၏ဟု ဆိုထိုက်သည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။ “ဝိပဿနာသမ္ပယုတ္တံ” ဟူသည် ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော ဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော။ “စေတောသမာဓိ” ဟူသည် စိတ်ကို အဦးမူ၍ ဝိပဿနာသမာဓိကို မိန့်တော်မူ၏။ “ဥပရိမဂ္ဂဖလသမာဓိ” ဟူသည် ပထမမဂ်သမာဓိကို ရှေးဦးစွာ ရပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ Animittapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အနိမိတ္တပဉှသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 10-11. Sakkasuttādivaṇṇanā ၁၀-၁၁. သက္ကသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့် 341-342. Aveccappasādenāti [Pg.370] vatthuttayaṃ yāthāvato ñatvā uppannapasādena, maggenāgatapasādenāti attho. So pana kenaci asaṃhāriyo asampavedhīti āha ‘‘acalappasādenā’’ti. Abhibhavanti attano puññānubhāvena. ၃၄၁-၃၄၂. “အဝေစ္စပ္ပသာဒေန” ဟူသည် ရတနာသုံးပါးကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၍ ဖြစ်သော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့်၊ မဂ်ဖြင့်ရရှိသော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ ထိုကြည်ညိုခြင်းသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ မလုယူနိုင် မလှုပ်ရှားနိုင်သောကြောင့် “အစလပ္ပသာဒေန” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အဘိဘဝန္တိ” ဟူသည် မိမိ၏ ကုသိုလ်ပုညတန်ခိုးဖြင့် လွှမ်းမိုးကုန်၏။ Sakkasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. သက္ကသုတ် စသည်တို့၏အဖွင့် ပြီးပြီ။ Moggallānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. မောဂ္ဂလ္လာနသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 7. Cittasaṃyuttaṃ ၇. စိတ္တသံယုတ် 1. Saṃyojanasuttavaṇṇanā ၁. သံယောဇနသုတ်အဖွင့် 343. Bhogagāmanti [Pg.371] bhoguppattigāmaṃ. Pavattatīti appaṭihataṃ hutvā pavattati paṭisambhidappattiyā. ၃၄၃. “ဘောဂဂါမံ” ဟူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဖြစ်ထွန်းရာရွာကို။ “ပဝတ္တတိ” ဟူသည် ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် အဆီးအတားမရှိ ဖြစ်၍ ဖြစ်၏။ Saṃyojanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သံယောဇနသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 2. Paṭhamaisidattasuttavaṇṇanā ၂. ပထမဣသိဒတ္တသုတ်အဖွင့် 344. Avisāradattāti pañhaṃ byākātuṃ veyyattiyābhāvena asamatthattā. Upāsako theresu byākātuṃ asakkontesu sayaṃ byākātukāmo pucchati, na vihesādhippāyo. Paṭhamavacanena abyākaronte disvāva punappunaṃ pucchitaṃ viheso viya hotīti katvā vuttaṃ ‘‘vihesetī’’ti. ၃၄၄. “အဝိသာရဒတ္တာ” ဟူသည် ပြဿနာကို ဖြေဆိုရန် ရဲရင့်လိမ္မာမှုမရှိခြင်းကြောင့် မစွမ်းဆောင်နိုင်သဖြင့်။ ဥပါသကာသည် မထေရ်တို့ မဖြေဆိုနိုင်ကြကုန်သော် ကိုယ်တိုင် ဖြေဆိုလိုသဖြင့် မေး၏၊ နှောင့်ယှက်လိုသော အလိုဖြင့် မဟုတ်။ ပထမစကားဖြင့် မဖြေဆိုသည်ကို မြင်၍ အကြိမ်ကြိမ် မေးအပ်သည်ရှိသော် ညှဉ်းဆဲခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ “ညှဉ်းဆဲ၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Paṭhamaisidattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမဣသိဒတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 3. Dutiyaisidattasuttavaṇṇanā ၃. ဒုတိယဣသိဒတ္တသုတ်အဖွင့် 345. Avantiyāti avantiraṭṭhe, taṃ pana majjhimapadesato dakkhiṇadisāyaṃ. Tenāha ‘‘dakkhiṇāpathe’’ti. Adhippāyenāti tassa vacanassa anumodanādhippāyena vadati, na pana tato kiñci gahetukāmatādhippāyena. ၃၄၅. “အဝန္တိယာ” ဟူသည် အဝန္တိတိုင်း၌၊ ထိုတိုင်းသည်ကား မဇ္ဈိမဒေသမှ တောင်ဘက်အရပ်၌ တည်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒက္ခိဏာပထ၌” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အဓိပ္ပါယေန” ဟူသည် ထိုသူ၏ စကားကို ဝမ်းမြောက်နုမော်လိုသော အလိုဖြင့် ပြောဆို၏၊ ထိုမှ တစ်စုံတစ်ခုကို ရယူလိုသော အလိုဖြင့် မဟုတ်။ Dutiyaisidattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုတိယဣသိဒတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 4. Mahakapāṭihāriyasuttavaṇṇanā ၄. မဟာကပါဋိဟာရိယသုတ်အဖွင့် 346. Tesaṃ anujānantoti tesaṃ dāsakammakarānaṃ sesake yathāruci vicāraṇaṃ anujānanto. Kudhitanti balavatā sūriyasantāpena saṅkuthitaṃ[Pg.372]. Tenāha ‘‘heṭṭhā’’tiādi. Atitikhiṇanti ativiya tikkhadhātukaṃ. Asambhinnapadanti aññattha anāgatattā tipiṭake avomissakapadaṃ, idheva āgatapadanti attho. Paṭilīyamānenāti paṭikaṃsena visesanena vilīyamānena kāyena. ၃၄၆. ထိုကျွန်အမှုလုပ်တို့အား ကြွင်းကျန်သော စားကြွင်းစားကျန်ကို အလိုရှိတိုင်း သုံးဆောင်ခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကုဓိတ' ဟူသည် ပြင်းထန်လှစွာသော နေပူရှိန်ကြောင့် ပူလောင်ကျက်တက်နေသည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'အောက်၌' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'အတိတိက္ခိဏ' ဟူသည် အလွန်တရာ စူးရှထက်မြက်သော ဓာတ်သဘာဝရှိသော။ 'အသမ္ဘိန်နပဒ' ဟူသည် အခြားသောအရပ်၌ မလာဖူးသောကြောင့် တိပိဋကတ်တော်၌ ရောနှောခြင်းမရှိသောပုဒ်၊ ဤသုတ္တန်၌သာ လာသောပုဒ် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ပဋိလီယမာနေန' ဟူသည် နောက်သို့ ဆုတ်နစ်လျက် ထူးခြားစွာ လျော့ပါးပျက်ပြားနေသော ကိုယ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ Ettha cāti etasmiṃ adhiṭṭhāniddhikaraṇe. Abbhamaṇḍapaṃ katvāti samantato chādanavasena maṇḍapaṃ viya meghapaṭalaṃ uppādetvā. Devoti megho. Ekamekaṃ phusitakaṃ phusāyatu jālavinaddhaṃ viya vassatu. Evaṃ vuttappakārena nānāparikammaṃ nānādhiṭṭhānaṃ ekato parikammaṃ ekato adhiṭṭhānanti catukkamettha sambhavatīti dasseti ‘‘ettha cā’’tiādinā. Yathā tathāti yathāvuttesu catūsu pakāresu yena vā tena vā pakārena karontassa. Kataparikammassāti ‘‘evaṃ vā evaṃ vā hotū’’ti pavattitaparikammacittassa. ‘‘Parikammānantarenāti adhiṭṭhānacittuppādanatthaṃ samāpannapādakajjhānato vuṭṭhāya adhiṭṭhānacittassa ekāvajjanavīthiyaṃ pavattaparikammaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti. ဤအဓိဋ္ဌာန်တန်ခိုးကို ပြုရာ၌။ 'အဗ္ဘမဏ္ဍပံ ကတွာ' ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် မိုးကွယ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကန္နားကဲ့သို့ မိုးတိမ်တိုက်ကို ဖြစ်စေ၍။ 'ဒေဝေါ' ဟူသည် မိုးတိမ်တိုက်တည်း။ မိုးရေစက်တစ်ခုချင်းစီကို ဆွတ်ဖျန်းစေလျက် ကွန်ရက်ဖြင့် ဖွဲ့နှောင်ထားသကဲ့သို့ ရွာသွန်းစေ။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် နာနာပရိကမ္မ၊ နာနာအဓိဋ္ဌာန၊ ဧကတောပရိကမ္မ၊ ဧကတောအဓိဋ္ဌာန ဟူသော ဤလေးပါးသော စတုက္ကသည် ဤနေရာ၌ ဖြစ်နိုင်သည်ကို ပြခြင်းငှာ 'ဧတ္ထ စ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ယထာ တထာ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာလေးမျိုးတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြုလုပ်သောသူအား။ 'ကတပရိကမ္မဿ' ဟူသည် 'ဤသို့ သော်လည်းကောင်း၊ ဤသို့ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်စေသတည်း' ဟု ဖြစ်ပွားစေအပ်သော ပရိကမ္မစိတ် ရှိသောသူအား။ 'ပရိကမ္မာနန္တရေန' ဟူသည် အဓိဋ္ဌာန်စိတ် ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းငှာ အခြေခံဈာန်မှ ထ၍ အဓိဋ္ဌာန်စိတ်၏ တစ်ခုတည်းသော အာဝဇ္ဇန်းဝီထိ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပရိကမ္မကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ကျမ်းပြုဆရာတို့ ဆိုကြသည်။ Mahakapāṭihāriyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. မဟာကပါဋိဟာရိယသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 5. Paṭhamakāmabhūsuttavaṇṇanā ၅. ပထမကာမဘူသုတ် အဖွင့် 347. Elaṃ vuccati doso, taṃ etassa natthīti nelaṃ, taṃ aṅgaṃ etassāti nelaṅgo, suvisuddhasīlaguṇo. Tenāha ‘‘nelaṅganti kho, bhante, sīlānametaṃ adhivacana’’nti. Aṭṭhakathāyaṃ pana dosābhāvameva dassetuṃ ‘‘nelaṅgoti niddoso’’ti vuttaṃ. Etaṃ bhikkhuṃ āgacchantanti mahākappinattheraṃ sandhāya vuttaṃ. Attano diṭṭhena kathesīti attano sabbaññutaññāṇena paccakkhato upalakkhitena atthena kathesi. Ayaṃ pana nayaggāhenāti ayaṃ pana gahapati asutvā kevalaṃ nayaggāhena āha. ၃၄၇. 'ဧဠ' ဟူသည် အပြစ်ကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုအပြစ်သည် ဤသူအား မရှိသဖြင့် 'နေဠ' မည်၏၊ ထိုအပြစ်ကင်းခြင်းဟူသော အင်္ဂါသည် ဤသူအား ရှိသဖြင့် 'နေဠင်္ဂေါ' မည်၏၊ အလွန်စင်ကြယ်သော သီလဂုဏ်ရှိသူတည်း။ ထို့ကြောင့် 'အရှင်ဘုရား၊ နေလင်္ဂ ဟူသည် သီလတို့၏ အမည်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူ အပြစ်မရှိခြင်းကိုသာ ပြခြင်းငှာ 'နေဠင်္ဂေါတိ နိဒ္ဒေါသော' (အပြစ်ကင်းသူ) ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'ဧတံ ဘိက္ခုံ အာဂစ္ဆန္တံ' ဟူသည် မဟာကပ္ပိနမထေရ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'အတ္တနော ဒိဋ္ဌေန ကထေသိ' ဟူသည် မိမိ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုသိမြင်အပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ 'အယံ ပန နယဂ္ဂါဟေန' ဟူသည် ဤသူဌေးသည်ကား မကြားဖူးဘဲ လမ်းရိုးနည်းနာကို ဆုပ်ကိုင်ယူခြင်းမျှဖြင့် ပြောဆိုခဲ့သည်။ Paṭhamakāmabhūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမကာမဘူသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။ 6. Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā ၆. ဒုတိယကာမဘူသုတ် အဖွင့် 348. Nirodhaṃ [Pg.373] valañjeti anāgāmibhāvato. Ime saṅkhārāti ime ‘‘kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro’’ti vuccamānā tayo saṅkhārā. Saddatopi, atthatopi aññamaññaṃ missā, tato eva āluḷitā ākulā, avibhūtā dubbibhāvanā, duddīpanā asaṅkarato dīpetuṃ dukkarā. Tathā hi kusalacetanā eva ‘‘kāyasaṅkhāro’’tipi vuccati, ‘‘vacīsaṅkhāro’’tipi, ‘‘cittasaṅkhāro’’tipi. Assāsapassāsāpi katthaci ‘‘kāyasaṅkhāro’’ti, vitakkavicārāpi ‘‘vacīsaṅkhāro’’ti vuccanti, saññāvedanāpi ‘‘cittasaṅkhāro’’ti vuccanti. Tena vuttaṃ ‘‘tathā hī’’tiādi. Tattha ākaḍḍhitvā gahaṇaṃ ādānaṃ, sampattassa hatthe karaṇaṃ gahaṇaṃ, gahitassa vissajjanaṃ muñcanaṃ, phandanaṃ copanaṃ pāpetvā nipphādetvā. Hanusañcopananti kāyaviññattivasena pubbabhāge hanusañcopanaṃ katvā. Evañhi vacībhedakaraṇaṃ. Evaṃ imetiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ. ၃၄၈. 'နိရောဓံ ဝလဉ္ဇေတိ' ဟူသည် အနာဂါမိဘဝမှ စ၍ သုံးဆောင်၏။ 'ဣမေ သင်္ခါရာ' ဟူသည် 'ကာယသင်္ခါရ၊ ဝစီသင်္ခါရ၊ စိတ္တသင်္ခါရ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဤသင်္ခါရသုံးပါးတို့တည်း။ ၎င်းတို့သည် အသံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း အချင်းချင်း ရောနှောလျက်ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဝေခွဲရခက်လျက် ရှုပ်ထွေးကုန်၏၊ မထင်ရှားသဖြင့် ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ခဲကုန်၏၊ ရောနှောခြင်းမရှိဘဲ ဖော်ပြရန် ခဲယဉ်းကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကုသိုလ်စေတနာကိုပင် 'ကာယသင်္ခါရ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဝစီသင်္ခါရ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'စိတ္တသင်္ခါရ' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကိုလည်း အချို့အရပ်၌ 'ကာယသင်္ခါရ' ဟုလည်းကောင်း၊ ဝိတက်ဝိစာရတို့ကိုလည်း 'ဝစီသင်္ခါရ' ဟုလည်းကောင်း၊ သညာဝေဒနာတို့ကိုလည်း 'စိတ္တသင်္ခါရ' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် 'တထာ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ လေကို ဆွဲငင်၍ ယူခြင်းသည် 'အာဒါန' မည်၏၊ ရောက်ရှိလာသောလေကို လက်ဝယ်သို့ သွင်းယူခြင်းသည် 'ဂဟဏ' မည်၏၊ ယူအပ်ပြီးသောလေကို ပြန်လည်လွှတ်ထုတ်ခြင်းသည် 'မုဉ္စန' မည်၏၊ တုန်လှုပ်ခြင်း လှုပ်ရှားခြင်းသို့ ရောက်စေ၍ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းတည်း။ 'ဟနုသဉ္စောပနံ' ဟူသည် ကာယဝိညတ်အစွမ်းဖြင့် အစဦးပိုင်း၌ မေးရိုးကို လှုပ်ရှားစေ၍။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် စကားအဖြစ်သို့ ကွဲပြားထွက်ပေါ်ခြင်းကို ပြုနိုင်သည်။ 'ဧဝံ ဣမေ' စသည်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နိဂုံးချုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ Padatthaṃ pucchati itarasaṅkhārehi padatthato visesaṃ kathāpessāmīti. Kāyanissitāti ettha kāyanissitatā ca nesaṃ tabbhāvabhāvitāya veditabbā, na kāyassa nissayapaccayatāvasenāti dassento ‘‘kāye sati honti, asati na hontī’’ti āha. Kāyoti cettha karajakāyo daṭṭhabbo. Cittanissitāti cittaṃ nissāya taṃ nissayapaccayabhūtaṃ labhitvā uppannā. ပုဒ်၏ အနက်ကို မေး၏ ဟူသည် အခြားသော သင်္ခါရတို့ထက် ပုဒ်၏ အနက်အားဖြင့် ထူးခြားပုံကို ပြောကြားစေလို၍ ဖြစ်သည်။ 'ကာယနိဿိတာ' ဟူသော စကား၌ ၎င်းတို့၏ ကာယကိုမှီခြင်းသည် ၎င်းကိုယ်ရှိမှသာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည့် သဘာဝရှိခြင်းကြောင့် သိအပ်၏၊ ကိုယ်၏ နိဿယပစ္စည်းအစွမ်းဖြင့် မှီခြင်းမဟုတ်ကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ 'ကိုယ်ရှိလျှင် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ကိုယ်မရှိလျှင် မဖြစ်ပေါ်ကုန်' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ဤနေရာ၌ 'ကာယ' ဟူသည် ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ဟု ရှုမြင်အပ်သည်။ 'စိတ္တနိဿိတာ' ဟူသည် စိတ်ကိုမှီ၍ ထိုစိတ်ဟူသော နိဿယပစ္စည်းကို ရရှိကာ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော တရားတို့တည်း။ ‘‘Samāpajjāmī’’ti padassa samīpe vuccamānaṃ ‘‘samāpajjissa’’nti padaṃ āsannānāgatakālavācī eva bhavituṃ yuttaṃ, na itaranti āha – ‘‘padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito’’ti. Tayidaṃ tassa tathā vattabbatāya vuttaṃ, na pana tassa tathā cittapavattisambhavato. Samāpannepi eseva nayo. Purimehīti ‘‘samāpajjissaṃ samāpajjāmī’’ti dvīhi padehi. Pacchimenāti ‘‘samāpanno’’ti padena. 'သမာပဇ္ဇာမိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနီး၌ ဆိုအပ်သော 'သမာပဇ္ဇိဿံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အနီးဖြစ်သော အနာဂတ်ကာလကို ပြသောပုဒ်သာ ဖြစ်ထိုက်၏၊ အခြားမဟုတ်ဟု ပြခြင်းငှာ - 'ပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့် နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ် ဝင်စားဆဲကာလကို ပြောဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဤစကားသည် ထိုသူအား ဤသို့ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ စိတ်ဖြစ်စဉ် အမှန်တကယ် ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်းကြောင့်ကား မဟုတ်ပေ။ သမာပတ်ကို ဝင်စားပြီးသောအခါ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ပုရိမေဟိ' ဟူသည် 'သမာပဇ္ဇိဿံ၊ သမာပဇ္ဇာမိ' ဟူသော ရှေ့ပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့်။ 'ပစ္ဆိမေန' ဟူသည် 'သမာပန္နော' ဟူသော နောက်ပုဒ်ဖြင့်။ Bhāvitaṃ hoti uppāditaṃ hoti nirodhasamāpannatthāya. Anupubbasamāpattisamāpajjanasaṅkhātāya nirodhabhāvanāya taṃ cittaṃ bhāvitaṃ hoti. Tenāha ‘‘yaṃ ta’’ntiādi. Dutiyajjhāneyevāti dutiyajjhānakkhaṇe nirujjhati. Tattha anuppajjanato anuppādanato heṭṭhā nirodhoti adhippeto. Catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ tajjā parikammasiddhā yā appavatti[Pg.374], tattha ‘‘nirodhasamāpattisaññā’’ti, yā nesaṃ tathā appavatti. Sā ‘‘antonirodhe nirujjhatī’’ti vuttā. 'ဘာဝိတံ ဟောတိ' ဟူသည် နိရောဓသမာပတ်သို့ ရောက်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်ပွားစေအပ်၏။ အနုပုဗ္ဗသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော နိရောဓဘာဝနာဖြင့် ထိုစိတ်ကို ပွားများအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ယံ တံ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ' ဟူသည် ဒုတိယဈာန်၏ ခဏ၌ ချုပ်ငြိမ်း၏။ ထိုအရပ်၌ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်၊ မဖြစ်စေခြင်းကြောင့် အောက်၌ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့၏ ထိုထိုပရိကံဖြင့် ပြီးသော မဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် 'နိရောဓသမာပတ္တိသညာ' မည်၏၊ ထိုနာမ်ခန္ဓာတို့၏ ဤသို့ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို 'နိရောဓအတွင်း၌ ချုပ်ငြိမ်း၏' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ‘‘Cittasaṅkhāro niruddho’’ti vacanato tadaññesaṃ anirodhaṃ icchantānaṃ vādaṃ dassento ‘‘cittasaṅkhāro niruddhoti vacanato’’tiādiṃ vatvā tattha atippasaṅgadassanamukhena taṃ vādaṃ nisedhetuṃ ‘‘te vattabbā’’tiādimāha. Abhinivesaṃ akatvāti yathāgate byañjanamatte abhinivesaṃ akatvā. Ācariyānaṃ nayeti ācariyānaṃ paramparāgate dhammanaye dhammanettiyaṃ ṭhatvā. 'စိတ္တသင်္ခါရချုပ်၏' ဟူသော စကားကြောင့် ထိုမှတစ်ပါးသော တရားတို့ မချုပ်ခြင်းကို လိုလားသော သူတို့၏ ဝါဒကို ပြခြင်းငှာ 'စိတ္တသင်္ခါရချုပ်၏ ဟူသော စကားကြောင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုပြီးလျှင်၊ ထိုဝါဒ၌ အလွန်လွန်ကဲသော အပြစ်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် ထိုဝါဒကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်ရန် 'ထိုသူတို့ကို မေးမြန်းအပ်ကုန်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'အဘိနိဝေသံ အကတွာ' ဟူသည် လာတိုင်းသော ဗျည်းအက္ခရာမျှ၌ စွဲလမ်းခြင်းကို မပြုဘဲ။ 'အာစရိယာနံ နယေ' ဟူသည် ဆရာအစဉ်အဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော ဓမ္မနည်းလမ်း၌ တည်၍။ Kiriyamayapavattasminti parittabhūmakakusalākusaladhammapabandhe vattamāne. Tasmiñhi vattamāne kāyika-vācasika-kiriyasampavatti hoti, dassana-savanādivasena ārammaṇaggahaṇe pavattamāneti attho. Tenāha – ‘‘bahiddhārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesū’’ti. Makkhitāni viyāti puñchitāni viya honti ghaṭṭanāya vibādhitattā. Etenāyaṃ ghaṭṭanā pañcadvārikaviññāṇānaṃ vegasā uppajjanāya na ārammaṇanti dasseti. Tenevāha – ‘‘antonirodhe pañca pasādā ativiya virocantī’’ti. 'ကြိယာမယဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပွားရာ၌' ဟူသည် ကာမတေဘုမ္မက ကုသိုလ် အကုသိုလ် တရားတို့၏ အစဉ် ဖြစ်ပွားနေစဉ်။ ထိုဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပွားနေစဉ် ကိုယ်၊ နှုတ် တို့၏ လှုပ်ရှားမှု ကြိယာဖြစ်စဉ် ဖြစ်ပေါ်၏၊ မြင်ခြင်း ကြားခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အာရုံကို ယူခြင်း၌ ဖြစ်ပွားနေစဉ် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် 'ပြင်ပအာရုံတို့သည် ကြည်လင်သော ပသာဒရုပ်တို့ကို ထိခိုက်ကုန်လတ်သော်' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'မက္ခိတာနိ ဝိယ' ဟူသည် ထိခိုက်မှုကြောင့် နှောင့်ယှက်အပ်သည်ဖြစ်၍ သုတ်သင်အပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤစကားဖြင့် ဤထိခိုက်မှုသည် ပဉ္စဒွါရိကဝိညာဉ်တို့ အဟုန်ပြင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် အာရုံမဟုတ်ကြောင်းကို ပြသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'နိရောဓအတွင်း၌ ပသာဒရုပ်ငါးပါးတို့သည် အလွန်တရာ တောက်ပကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ Tato paraṃ sacittako bhavissāmīti idaṃ atthato āpannaṃ gahetvā vuttaṃ – ‘‘ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmī’’ti eteneva tassa atthassa siddhattā. Yaṃ evaṃ bhāvitanti ettha visuṃ cittassa bhāvanā nāma natthi, addhānaparicchedaṃ pana katvā nirodhasamāpattatthāya kātabbaparikammabhāvanāya eva tassa sijjhanato. ထိုမှတစ်ပါး (ထိုနောက်၌) စိတ်ရှိသူ ဖြစ်လတ္တံ့ဟူသော ဤအနက်သို့ ရောက်သည်ကို ယူ၍ 'ဤမျှသော ကာလပတ်လုံး စိတ်မရှိသူ ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ မိန့်ဆိုရုံမျှဖြင့်ပင် ထိုအနက် ပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ 'ဤသို့ ပွားများအပ်သော' ဟူသော ဤအရာ၌ စိတ်ကို သီးခြားပွားများခြင်း မည်သည် မရှိ၊ ကာလအပိုင်းအခြားကို ပြု၍ နိရောဓသမာပတ်အလို့ငှာ ပြုအပ်သော ပရိကမ္မဘာဝနာဖြင့်သာလျှင် ထိုနိရောဓသမာပတ် ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့်တည်း။ Sā panesā nirodhakathā. Dvīhi balehīti samathavipassanābalehi. Tayo ca saṅkhārānanti tiṇṇaṃ kāyavacīcittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā. Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanādīnaṃ aṭṭhannaṃ anupassanāñāṇānaṃ, aṭṭhannañca maggaphalañāṇānaṃ vasena imāhi soḷasahi ñāṇappavattīhi. Navahi samādhicariyāhīti aṭṭha samāpattiyo aṭṭha samādhicariyā, tāsaṃ upacārasamādhi samādhibhāvasāmaññena ekā samādhicariyāti evaṃ navahi samādhicariyāhi. Vasībhāvatāpaññāti vasībhāvatāsaṅkhātā paññā. Sabbākārena visuddhimagge kathitā, te tāva ākārā [Pg.375] tiṭṭhantu, sarūpamattassa panassa vattabbanti āha – ‘‘ko panāyaṃ nirodho nāmā’’ti. Yadi khandhānaṃ appavatti, atha kimatthametaṃ jhānasukhādiṃ viya samāpajjantīti āha ‘‘saṅkhārāna’’ntiādi. ထိုစကားသည်ကား နိရောဓကထာ ဖြစ်၏။ 'အစွမ်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့်' ဟူသည် သမထစွမ်းအား၊ ဝိပဿနာစွမ်းအားတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'သင်္ခါရသုံးပါးတို့၏' ဟူသည် ကာယသင်္ခါရ၊ ဝစီသင်္ခါရ၊ စိတ္တသင်္ခါရ သုံးပါးတို့ ငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဉာဏ်စရိယာ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ဖြင့်' ဟူသည် အနိစ္စာနုပဿနာ စသည်တို့ဖြစ်သော အနုပဿနာဉာဏ် ရှစ်ပါးတို့၏ လည်းကောင်း၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် ရှစ်ပါးတို့၏ လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဉာဏ်ဖြစ်ပွားခြင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'သမာဓိစရိယာ ကိုးပါးတို့ဖြင့်' ဟူသည် သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့သည် သမာဓိစရိယာ ရှစ်ပါးဖြစ်၍၊ ထိုသမာပတ်တို့၏ ဥပစာရသမာဓိသည် သမာဓိဖြစ်ခြင်း တူညီသောကြောင့် သမာဓိစရိယာ တစ်ပါးဖြစ်၏၊ ဤသို့ ကိုးပါးသော သမာဓိစရိယာတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ဝသီဘာဝတာပညာ' ဟူသည် ဝသီဘော (လေ့လာနိုင်မှု) ဟု ဆိုအပ်သော ပညာတည်း။ အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဟောကြားအပ်ပြီ၊ ထိုအခြင်းအရာတို့သည် တည်ရှိပါစေဦး၊ ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောမျှကိုသာ ပြောဆိုအပ်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဤနိရောဓ မည်သည်ကား အဘယ်နည်း' ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ အကယ်၍ ခန္ဓာတို့၏ မဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်ပါမူ၊ အဘယ်ကြောင့် ဤနိရောဓသမာပတ်ကို ဈာန်ချမ်းသာ စသည်တို့ကဲ့သို့ ဝင်စားကြပါသနည်း ဟု မေးသော် 'သင်္ခါရတို့၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ Phalasamāpatticittanti arahattaṃ anāgāmiphalacittaṃ. ‘‘Tato paraṃ bhavaṅgasamaye’’ti vuttattā āha ‘‘kiṃ pana…pe… na samuṭṭhāpetī’’ti. Samuṭṭhāpeti rūpasamuppādakattā. Imassāti nirodhaṃ samāpannabhikkhuno. Sā na samuṭṭhāpetīti sā catutthajjhānikā phalasamāpatti na samuṭṭhāpeti assāsapassāse. Phalasamāpattiyā catutthajjhānikabhāvo kathaṃ nicchitoti āha – ‘‘kiṃ vā etenā’’tiādi. Vakkhamānākārenapi parihāro hotīti. Santasamāpattitoti nirodhasamāpattimeva sandhāya vadati. Abbohārikā honti atisukhumasabhāvattā, sañjīvattherassa pubbe samāpattikkhaṇe assāsapassāsā abbohārikabhāvaṃ gacchanti. Tena vuttaṃ ‘‘bhavaṅgasamayenevetaṃ kathita’’nti. 'ဖလသမာပတ်စိတ်' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်၊ အနာဂါမိဖိုလ်စိတ်တည်း။ 'ထိုမှတစ်ပါး ဘဝင်အခါ၌' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'အဘယ်ကြောင့်...ပ... မဖြစ်ပေါ်စေသနည်း' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ရုပ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် 'ဖြစ်ပေါ်စေ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဤပုဂ္ဂိုလ်အား' ဟူသည် နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားသော ရဟန်းအား ဖြစ်၏။ 'ထိုဖလသမာပတ်သည် မဖြစ်ပေါ်စေ' ဟူသည် ထိုစတုတ္ထဈာန်နှင့်စပ်သော ဖလသမာပတ်သည် ထွက်သက်သက်ဝင်သက်တို့ကို မဖြစ်ပေါ်စေ။ ဖလသမာပတ်၏ စတုတ္ထဈာန်နှင့်စပ်သော အဖြစ်ကို အဘယ်သို့ ဆုံးဖြတ်သနည်း ဟူမူ 'ဤအရာဖြင့် အဘယ်နည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပြောလတ္တံ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်း အဖြေဖြစ်၏။ 'သန္တသမာပတ်မှ' ဟူသည် နိရောဓသမာပတ်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆို၏။ အလွန်သိမ်မွေ့သော သဘောရှိသောကြောင့် ဝေါဟာရမပြုထိုက်သည် (မထင်ရှားသည်) ဖြစ်ကုန်၏၊ အရှင်သံဇီဝမထေရ်အား ရှေး၌ သမာပတ်ဝင်စားစဉ်အခါက ထွက်သက်သက်ဝင်သက်တို့သည် ဝေါဟာရမပြုထိုက်သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဘဝင်အခါ၌သာလျှင် ဤစကားကို မိန့်ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ Kiriyamaya …pe… uppajjatīti kasmā vuttaṃ? Nanu bhavaṅguppattikālampi vitakkavicārā uppajjantevāti? Kiñcāpi uppajjanti, vacīsaṅkhāralakkhaṇappattā pana na hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘kiṃ bhavaṅga’’ntiādi vuttaṃ. 'ကြိယာမယ...ပ... ဖြစ်၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုသနည်း။ ဘဝင် ဖြစ်ပေါ်သော အခါ၌လည်း ဝိတက် ဝိစာရတို့သည် ဧကန်ဖြစ်ပေါ်ကုန်သည် မဟုတ်လော။ အကယ်၍ ဖြစ်ပေါ်စေကာမူ ဝစီသင်္ခါရ၏ လက္ခဏာသို့ ရောက်သည်ကား မဟုတ်ကုန် ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'အဘယ် ဘဝင်နည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ Suññato phassotiādayo saguṇenapi ārammaṇenāti ārammaṇabhūtametaṃ. Suññatā nāma phalasamāpatti niccasukhaattasabhāvato suññattā. ‘‘Suññato phasso’’ti vuttaṃ vuttanayena suññasabhāvattā. Animittā nāma phalasamāpatti rāganimittādīnaṃ abhāvato. Appaṇihitā nāma phalasamāpatti rāgapaṇidhiādīnamabhāvato. Sesaṃ vuttanayameva. Tenāha ‘‘animittappaṇihitesupi eseva nayo’’ti. Rāganimittādīnanti ettha ādi-saddena saṅkhāranimittassapi saṅgaho daṭṭhabbo. Yadaggena phalasamāpattisamphasso suññato nāma, tadaggena phalasamāpattipi suññatā nāma, phassasīsena pana desanā āgatāti tathā vuttaṃ. Animittappaṇihitesupi eseva nayo. 'သုညတဖဿ' စသည်တို့သည် အရည်အသွေးရှိသော အာရုံဖြင့်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် ဤဖလသမာပတ်သည် အာရုံဖြစ်၏။ သုညတ မည်သော ဖလသမာပတ်သည် နိစ္စ သုခ အတ္တ သဘောတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့်တည်း။ 'သုညတဖဿ' ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဆိတ်သုဉ်းသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အနိမိတ္တ မည်သော ဖလသမာပတ်သည် ရာဂနိမိတ် စသည်တို့ မရှိသောကြောင့်တည်း။ အပ္ပဏိဟိတ မည်သော ဖလသမာပတ်သည် ရာဂပဏိဓိ (တောင့်တမှု) စသည်တို့ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် ပြဆိုပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတတို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ရာဂနိမိတ်စသည်တို့၏' ဟူသော ဤအရာ၌ စည်းစိမ် (စသည်) ဟူသော စကားလုံးဖြင့် သင်္ခါရနိမိတ်ကိုလည်း သိမ်းသွင်းအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကြင်အစွန်းအားဖြင့် ဖလသမာပတ် ဖဿသည် သုညတ မည်၏၊ ထိုအစွန်းအားဖြင့် ဖလသမာပတ်သည်လည်း သုညတ မည်၏၊ ဖဿကို အဦးမူ၍ ဟောကြားချက်သည် ရောက်ရှိလာသောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတတို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ Āgamanaṃ ettha, etāyāti vā āgamanikā, sā eva āgamaniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Vuṭṭhāti nimittato maggassa uppādanena. Animittā nāma niccanimittassa ugghāṭanato. Ettha ca vuṭṭhānameva pamāṇaṃ, na [Pg.376] pariggahadassanāni. Appaṇihitā nāma sukhapaṇidhiyā paṭipakkhato. Suññatā nāma attadiṭṭhiyā ujupaṭipakkhattā sattasuññatāya sudiṭṭhattā. Maggo animitto nāma vipassanāgamanato. Phalaṃ animittaṃ nāma maggāgamanato. Vikappo āpajjeyya āgamanassa vavatthānassa abhāvena, vipassanāya animittādināmalābho avavatthitoti adhippāyo. Tena vuttaṃ ‘‘tasmā’’tiādi. Yasmā pana sā maggavuṭṭhānakāle evarūpāpi hotīti tassa vasena maggaphalānaṃ viya phassassapi pavattirūpattā yathāvutto vikappo anavasaroti daṭṭhabbaṃ. Tayo phassā phusantīti puggalabhedavasena vuttaṃ. Na hi ekaṃyeva puggalaṃ etasmiṃ khaṇe tayo phassā phusanti. ‘‘Tividho phasso phusatī’’ti vā bhavitabbaṃ. Yasmā pana ‘‘nirodhaphalasamāpattiyā vuṭṭhitassā’’tiādi yassa yathāvuttā tayo eva phassā sambhavanti, tassa anavasesaggahaṇavaseneva vuttaṃ ‘‘tayo phassā phusantī’’ti. ဤတရား၌ ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုတရားဖြင့် ရောက်တတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း 'အာဂမနိကာ' မည်၏၊ ထို 'အာဂမနိကာ' သည်ပင် 'က' အက္ခရာကို 'ယ' အက္ခရာ ပြု၍ 'အာဂမနိယာ' မည်၏။ ထွက်မြောက်ခြင်း (ဝုဋ္ဌာန) သည် နိမိတ်မှ မဂ်ကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ အနိမိတ္တ မည်သည်မှာ မြဲသောနိမိတ်ကို ပယ်ခွာခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ ထွက်မြောက်ခြင်း (ဝုဋ္ဌာန) သာလျှင် ပမာဏဖြစ်၏၊ အာရုံကို ယူ၍ ရှုခြင်းတို့သည် ပမာဏမဟုတ်ကုန်။ အပ္ပဏိဟိတ မည်သည်မှာ သုခပဏိဓိ (ချမ်းသာကို တောင့်တမှု) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သုညတ မည်သည်မှာ အတ္တဒိဋ္ဌိ၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့ ဆိတ်သုဉ်းမှုကို ကောင်းစွာမြင်သောကြောင့် လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ မဂ်သည် ဝိပဿနာအာဂမနကြောင့် အနိမိတ္တ မည်၏။ ဖိုလ်သည် မဂ္ဂါဂမနကြောင့် အနိမိတ္တ မည်၏။ ရောက်ရှိခြင်း၏ ကန့်သတ်ချက် မရှိခြင်းကြောင့် ဝိကပ္ပ (ဒွိဟ) သို့ ရောက်နိုင်၏၊ ဝိပဿနာအား အနိမိတ္တ စသော အမည်ကို ရခြင်းသည် မတည်ငြိမ် (မကန့်သတ်အပ်) ဟု ဆိုလိုရင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထို့ကြောင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင်ကြောင့်မူကား ထိုဝိပဿနာသည် မဂ်မှထွက်သောအခါ၌ ဤသို့သော သဘောရှိသည်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မဂ်ဖိုလ်တို့ကဲ့သို့ ဖဿ၏ ဖြစ်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော ဝိကပ္ပ (သံသယ) သည် အခွင့်မရှိဟု သိအပ်၏။ 'ဖဿသုံးပါးတို့သည် တွေ့ထိကုန်၏' ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကွဲပြားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤခဏ၌ ဖဿသုံးပါးတို့သည် တွေ့ထိကုန်သည် မဟုတ်ပေ။ 'သုံးပါးသော ဖဿသည် တွေ့ထိ၏' ဟူ၍ ဖြစ်သင့်၏။ အကြင်ကြောင့်မူကား 'နိရောဓဖလသမာပတ်မှ ထမြောက်သောသူအား' စသည်ဖြင့် အကြင်သူအား ဆိုခဲ့ပြီးသော ဖဿသုံးပါးတို့သာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထိုသူအား အကြွင်းမဲ့ ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် 'ဖဿသုံးပါးတို့သည် တွေ့ထိကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ Nibbānaṃ viveko nāma sabbasaṅkhāravivittabhāvato. Tasmiṃ viveke ekanteneva ninnapoṇattā eva hi te paṭippassaddhasabbussukkā uttamapurisā catunnaṃ khandhānaṃ appavattiṃ anavasesaggahaṇalakkhaṇaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjantīti. နိဗ္ဗာန်သည် အလုံးစုံသော သင်္ခါရတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသော သဘောရှိသောကြောင့် 'ဝိဝေက' မည်၏။ ထိုဝိဝေက (နိဗ္ဗာန်) သို့ အဝတ်မရှိ (ဧကန်) ကိုင်းညွတ် ကိုင်းရှိုင်းသောကြောင့်သာလျှင် ငြိမ်းအေးပြီးသော လုံ့လရှိကုန်သော ထိုဥတ္တမပုဂ္ဂိုလ် (အရှင်မြတ်) တို့သည် ခန္ဓာလေးပါးတို့၏ အကြွင်းမဲ့ချုပ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော နိရောဓသမာပတ်သို့ ဝင်စားကြကုန်၏။ Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဒုတိယကာမဘူသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 7. Godattasuttavaṇṇanā ၇. ဂေါဒတ္တသုတ်အဖွင့် 349. Nesanti appamāṇacetovimutti-ākiñcaññacetovimuttisaññitānaṃ jhānānaṃ. Atthopi nānāti ānetvā yojanā. Pharaṇaappamāṇatāya ‘‘appamāṇā cetovimuttī’’ti laddhanāmaṃ brahmavihārajjhānanti āha ‘‘bhūmantarato’’tiādi. Ākiñcaññā cetovimuttīti ākiñcaññāyatanajjhānanti āha ‘‘bhūmantarato’’tiādi. Vipassanāti aniccānupassanā, sabbāpi vā. Pamāṇakaraṇo nāma yassa sayaṃ uppajjati, tassa guṇābhāvadassanavasena pamāṇakaraṇato. ၃၄၉. 'ထိုဈာန်တို့၏' ဟူသည် အပ္ပမာဏစေတောဝိမုတ္တိ၊ အာကိဉ္စညစေတောဝိမုတ္တိ အမည်ရှိသော ဈာန်တို့၏ ဖြစ်၏။ 'အနက်သည်လည်း ထူးခြား၏' ဟု ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ပျံ့နှံ့ခြင်း အပိုင်းအခြားမရှိသောကြောင့် 'အပ္ပမာဏစေတောဝိမုတ္တိ' ဟူသော အမည်ကို ရရှိသော ဗြဟ္မဝိဟာရဈာန် ဖြစ်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဘုမ္မန္တရအားဖြင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'အာကိဉ္စညစေတောဝိမုတ္တိ' ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်တည်း ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဘုမ္မန္တရအားဖြင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဝိပဿနာ' ဟူသည် အနိစ္စာနုပဿနာ ဖြစ်စေ၊ အလုံးစုံသော ဝိပဿနာ ဖြစ်စေ ဖြစ်၏။ 'အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်သော တရား' မည်သည်မှာ အကြင်သူအား မိမိကိုယ်တိုင် ဖြစ်ပေါ်လာပါက၊ ထိုသူ၏ ကောင်းသောဂုဏ် မရှိသည်ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် အတိုင်းအရှည်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ Pharaṇaappamāṇatāyāti [Pg.377] pharaṇavasena appamāṇagocaratāya. Nibbānampi appamāṇameva pamāṇagocarānaṃ kilesānaṃ ārammaṇabhāvassapi anāgamanato. Khalanti khale pasāritasālisīsādibhaṇḍaṃ. Kiñcehīti maddassu. Tenāha ‘‘maddanaṭṭho’’ti. Ārammaṇabhūtaṃ, palibuddhakaṃ vā natthi etassa kiñcananti akiñcanaṃ, akiñcanameva ākiñcaññaṃ. "Pharaṇaappamāṇatāya" ဟူသည်မှာ ပြန့်နှံ့ခြင်းစွမ်းအားဖြင့် အတိုင်းအဆမရှိသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ နိဗ္ဗာန်သည်လည်း အတိုင်းအဆမရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ အတိုင်းအဆရှိသော အာရုံရှိကုန်သော ကိလေသာတို့၏ အာရုံဖြစ်ခြင်းသို့လည်း မရောက်သောကြောင့်တည်း။ "Khala" ဟူသည်မှာ တလင်း၌ ဖြန့်ခင်းထားသော သလေးစပါးနှံ စသည်တည်း။ "Kiñcehi" ဟူသည်မှာ နင်းနယ်လော့ (ညှဉ်းဆဲလော့)။ ထို့ကြောင့် "maddanaṭṭho" (နင်းနယ်ခြင်းအနက်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အာရုံဖြစ်သော သို့မဟုတ် ပိတ်ပင်တတ်သောကြောင့် "kiñcana" မည်သော ကိလေသာသည် ဤတရားအား မရှိ၊ ထို့ကြောင့် "akiñcana" မည်၏။ "akiñcana" ၏ အဖြစ်သည်ပင် "ākiñcañña" မည်၏။ Rūpanimittassāti kasiṇarūpanimittassa. Na gahitāti sarūpato na gahitā, atthato pana gahitā eva. Tenāha – ‘‘sā suññā rāgenātiādivacanato sabbattha anupavitthāvā’’ti. "Rūpanimittassa" ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းရုပ်နိမိတ်၏။ "Na gahita" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် မယူအပ်၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်မူ ယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုသုညတသည် ရာဂမှ ဆိတ်သုဉ်း၏ စသော စကားရပ်ကြောင့် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ သက်ဝင်၍ တည်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Nānāti saddavasena. Ekatthāti ārammaṇavasena ārammaṇabhāvena ekasabhāvā. Tenāha ‘‘appamāṇaṃ…pe… ekatthā’’ti. Ārammaṇavasenāti ārammaṇassa vasena. Cattāro hi maggā, cattāri phalāni ārammaṇavasena nibbānapaviṭṭhatāya ekatthā ekārammaṇā. Aññasmiṃ pana ṭhāneti idaṃ visuṃ visuṃ gahetvā vuttaṃ appamāṇādi pariyāyavuttaṃ, nibbānaṃ ārabbha pavattanato. Tasmā ‘‘aññasmi’’nti idaṃ tena tena pariyāyena tattha tattha āgatabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. "Nānā" ဟူသည်မှာ သဒ္ဒါ၏ စွမ်းအားဖြင့်တည်း။ "Ekattha" ဟူသည်မှာ အာရုံ၏ စွမ်းအားဖြင့်၊ အာရုံဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "appamāṇaṃ...pe... ekatthā" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Ārammaṇavasena" ဟူသည်မှာ အာရုံ၏ စွမ်းအားဖြင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးတို့သည် အာရုံ၏ စွမ်းအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အနက်ရှိကုန်၏၊ တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိကုန်၏။ တစ်ပါးသော နေရာ၌မူကား ဤ "appamāṇa" စသည်ကို သီးခြားစီယူ၍ ဝေဖန်၍ ဟောတော်မူအပ်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "aññasmiṃ" ဟူသော ဤစကားကို ထိုထိုဝေဖန်ချက် အပြားအားဖြင့် ထိုထိုနေရာ၌ ရောက်ရှိလာခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ Godattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဂေါဒတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 8. Nigaṇṭhanāṭaputtasuttavaṇṇanā ၈. နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ်အဖွင့် 350. Āgatāgamoti vācuggatapariyattidhammo. Viññātasāsanoti paṭividdhasatthusāsano. Tenāha ‘‘anāgāmī’’tiādi. Naggabhogganti avasanabhāvena naggaṃ, kuṭilajjhāsayatāya bhoggaṃ, tato eva nissirikaṃ. Naggatāya hi so rūpena nissiriko, bhoggatāya cittena. Bhagavato saddhāyāti bhagavati saddhāya. Tasmiṃ saddahanā okappanā tassa saddhātipi vattabbataṃ labhati. Gacchāmīti āgacchāmi, bujjhāmīti attho. Etaṃ nigaṇṭhena pucchitamatthamāha. ၃၅၀. "Āgatāgamo" ဟူသည်မှာ နှုတ်တက်ဆောင်အပ်သော ပရိယတ္တိဓမ္မ ရှိသူတည်း။ "Viññātasāsano" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကို ထိုးထွင်း၍ သိရှိသူတည်း။ ထို့ကြောင့် "anāgāmī" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "Naggabhogga" ဟူသည်မှာ အဝတ်မဝတ်ခြင်းကြောင့် အဝတ်မဲ့၊ ကောက်ကျစ်သော အဇ္ဈာသယရှိခြင်းကြောင့် ကောက်ကွေ့သူ၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်ပင် ကျက်သရေကင်းမဲ့သူ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသူသည် အဝတ်မဲ့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်အဆင်းအားဖြင့် ကျက်သရေကင်းမဲ့၏၊ ကောက်ကွေ့ခြင်းကြောင့် စိတ်အားဖြင့် ကျက်သရေကင်းမဲ့၏။ "Bhagavato saddhāya" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းတည်း။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း၊ သက်ဝင်တည်ရှိခြင်းကို "tassa saddhā" ဟုလည်း ဆိုထိုက်၏။ "Gacchāmi" ဟူသည်မှာ နားလည်ပါ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသည်ကား နိဂဏ္ဌ မေးမြန်းအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းတည်း။ Kāyaṃ unnāmetvāti kāyaṃ abbhunnāmetvā. Kucchiṃ nīharitvāti piṭṭhiyā ninnamanena kucchiṃ purato nīharitvā. Gīvaṃ pasāraṇavasena paggayha paggahetvā [Pg.378] sabbaṃ disaṃ pekkhamāno. Sabbamidaṃ nigaṇṭhassa pahaṭṭhākāradassanatthaṃ ‘‘idāni samaṇassa gotamassa upari vādaṃ āropetuṃ labbhatī’’ti. Tenāha ‘‘vātaṃ vā so’’tiādi. Sakāraṇāti yuttisahitā. Pañhamaggoti pañhasaṅkhāto vīmaṃsā, evaṃ bhavitabbanti citteneva parivīmaṃsā pañhā. Eko uddesoti ekaṃ uddisanaṃ atthassa saṃkhittavacanaṃ. Veyyākaraṇanti niddisanaṃ atthassa vicāretvā kathanaṃ. Evanti iminā nayena. Sabbatthāti sabbesu pañhuddesaveyyākaraṇesu attho vitthārato veditabbo. "Kāyaṃ unnāmetvā" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ကို မြှင့်တင်၍။ "Kucchiṃ nīharitvā" ဟူသည်မှာ ကျောကုန်းကို ကုန်းခြင်းဖြင့် ဝမ်းဗိုက်ကို ရှေ့သို့ ထုတ်၍။ လည်ပင်းကို ဆန့်တန်းခြင်းဖြင့် မြှောက်ကာ မြှောက်ကာ အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို ကြည့်ရှုလျက်။ ဤအားလုံးသည်ကား "ယခုအခါ ရဟန်းဂေါတမအပေါ်၌ စောဒနာစကား တင်ခွင့်ရပြီ" ဟု ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်နေသော နိဂဏ္ဌ၏ အမူအရာကို ပြသခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "vātaṃ vā so" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Sakāraṇa" ဟူသည်မှာ အကြောင်းပြချက်နှင့်တကွဖြစ်သော။ "Pañhamagga" ဟူသည်မှာ ပြဿနာဟူသော စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းတည်း၊ "ဤသို့ ဖြစ်ရမည်" ဟု စိတ်ဖြင့်သာလျှင် အဖန်ဖန် စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းသည် "pañhā" မည်၏။ "Eko uddeso" ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ် ညွှန်းဆိုပြခြင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျဉ်းချုံး၍ ပြောဆိုခြင်းတည်း။ "Veyyākaraṇa" ဟူသည်မှာ ညွှန်ပြခြင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဝေဖန်ဆန်းစစ်၍ ပြောဆိုခြင်းတည်း။ "Evaṃ" ဟူသည်မှာ ဤနည်းလမ်းအားဖြင့်။ "Sabbattha" ဟူသည်မှာ ပြဿနာကို အကျဉ်းညွှန်းဆိုခြင်းနှင့် အကျယ်ဖြေဆိုခြင်း အားလုံးတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် သိအပ်၏။ Nigaṇṭhanāṭaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 9. Acelakassapasuttavaṇṇanā ၉. အစေလကဿပသုတ်အဖွင့် 351. Alaṃ samattho ariyabhāvāyāti alamariyo. Ñeyyajānanaṭṭhena ñāṇameva paccakkhato dassanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ, soyeva atisayaṭṭhena ñāṇadassanaviseso. Pāvaḷā vuccati ānisadapadeso, taṃ pāvaḷaṃ rajoharaṇatthaṃ nipphoṭīyati etāyāti pāvaḷanipphoṭanā, morapiñchavatti. ၃၅၁. "Alamariya" ဟူသည်မှာ အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော၊ စွမ်းနိုင်သော တရားတည်း။ သိအပ်သောတရားကို သိခြင်းအနက်ဖြင့် ဉာဏ်သည်ပင် ဖြစ်၏၊ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် မြင်ခြင်းအနက်ဖြင့် "ဉာဏဒဿန" မည်၏၊ ထိုဉာဏဒဿနသည်ပင် ထူးမြတ်သော အနက်ဖြင့် "ဉာဏဒဿနဝိသေသ" မည်၏။ ဖင်ထိုင်သော နေရာအရပ်ကို "pāvaḷā" ဟု ခေါ်၏၊ ထိုဖင်ထိုင်သောနေရာရှိ ဖုန်မှုန့်များကို သုတ်သင်ရန်အတွက် ဤပစ္စည်းဖြင့် ခါထုတ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥဒေါင်းမြီးစည်း စသည်သည် "pāvaḷanipphoṭanā" မည်၏။ Acelakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အစေလကဿပသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 10. Gilānadassanasuttavaṇṇanā ၁၀. ဂိလာနဒဿနသုတ်အဖွင့် 352. Mattarājā nāma eko bhummadevo bhūtādhipati surāpotalarukkhanivāsī. Tena vuttaṃ ‘‘mattarājakāle’’ti. ‘‘Osadhitiṇavanappatīsū’’ti vatvā te yathākkamaṃ dassento ‘‘harītakā…pe… rukkhesu cā’’ti āha. Patthanāvasena cittaṃ ṭhapehi. Samijjhissatīti yathādhippāyaṃ samijjhissati. Tena hīti yasmā taṃ devāpi āsannamaraṇaṃ maññanti, tasmā sā varameva bhavissati, taṃ tumhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatīti adhippāyo. ၃၅၂. မတ္တရာဇာ မည်သည်ကား သေရည်အိုးကဲ့သို့သော သစ်ပင်၌ မှီတင်းနေထိုင်သော ဘုတ်ဘီလူးတို့၏ အကြီးအကဲဖြစ်သော ဘုမ္မစိုးနတ်တစ်ဦးတည်း။ ထို့ကြောင့် "mattarājakāle" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "သစ်ပင်ဆေးဖက်၊ မြက်ပင်နှင့် သစ်တောတို့၌" ဟု မိန့်ဆိုပြီး၍ ၎င်းတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ပြသလျက် "ဖန်ခါးသီး...pe... သစ်ပင်တို့၌လည်းကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တောင်းတခြင်းအားဖြင့် စိတ်ကို ထားလော့။ "Samijjhissati" ဟူသည်မှာ အလိုရှိအပ်သည့်အတိုင်း ပြည့်စုံလိမ့်မည်။ "Tena hi" ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် နတ်တို့သည်လည်း သင့်ကို သေအံ့ဆဲဆဲဟု မှတ်ထင်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဆုတောင်းခြင်းသည် မြတ်သည်သာလျှင် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုဆုတောင်းခြင်းသည် သင်တို့အား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး အစီးအပွားဖြစ်ထွန်းရန်၊ ချမ်းသာရန် ဖြစ်လတ္တံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Gilānadassanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဂိလာနဒဿနသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ Cittasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. စိတ္တသံယုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 8. Gāmaṇisaṃyuttaṃ ၈. ဂါမဏိသံယုတ် 1. Caṇḍasuttavaṇṇanā ၁. စဏ္ဍသုတ်အဖွင့် 353. ‘‘Yena [Pg.379] midhekacco caṇḍo caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti evaṃ pañhapucchanena dhammasaṅgāhakattherehi caṇḍoti gahitanāmo. Pākaṭaṃ karotīti dasseti attano caṇḍabhāvaṃ. ၃၅၃. "အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် ကြမ်းတမ်းသူ၊ ကြမ်းတမ်းသူဟူ၍သာလျှင် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခြင်းသို့ ရောက်ရပါသနည်း" ဟု ဤသို့ ပြဿနာမေးမြန်းခြင်းကြောင့် သံဂါယနာတင် မထေရ်တို့သည် "စဏ္ဍ" ဟူသောအမည်ကို ယူတော်မူကြသည်။ "Pākaṭaṃ karoti" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကြမ်းတမ်းသော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းတည်း။ Caṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. စဏ္ဍသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 2. Tālapuṭasuttavaṇṇanā ၂. တာလပုဋသုတ်အဖွင့် 354. Vāloti vuccati tālo, tassa tālapuṭaṃ nāma. Yathā āmalakīphalasamānakaṃ, so pana tālasadisamukhavaṇṇattā tālapuṭoti evaṃnāmako. Tenāha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Abhinīhārasampanno anekesu kappesu sambhatasāvakabodhisambhāro. Tathā hesa asītiyā mahāsāvakesu abbhantaro jāto. Sahassaṃ denti naccaṃ passitukāmā. Samajjavesanti nepaccavesaṃ. Kīḷaṃ katvāti naccakīḷitaṃ kīḷitvā, naccitvāti attho. ၃၅၄. သားမြီးကို "tāla" ဟု ခေါ်၏၊ ထိုသားမြီး၏ တခွက်ကို "tālapuṭa" မည်၏။ ဆီးဖြူသီးနှင့် တူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထိုသူသည်ကား ထန်းသီးနှင့်တူသော မျက်နှာအဆင်းရှိသောကြောင့် "တာလပုဋ" ဟူသောအမည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "tassa kirā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ပါရမီဆုတောင်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ အောက်ထပ်ကမ္ဘာများစွာ၌ ဆည်းပူးအပ်သော သာဝကဗောဓိဉာဏ်၏ အထောက်အပံ့ ရှိသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုသူသည် အသီတိမဟာသာဝက ရှစ်ဆယ်တို့၏ အဝင်အပါ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ကကစားခြင်းကို ကြည့်ရှုလိုကြကုန်သောသူတို့သည် အသပြာတစ်ထောင် ပေးကြကုန်၏။ "Samajjavesa" ဟူသည်မှာ ကချေသည်၏ အဝတ်တန်ဆာ ဝတ်ဆင်ခြင်းတည်း။ "Kīḷaṃ katvā" ဟူသည်မှာ ကကစားခြင်းကို ပြု၍၊ ကပြ၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Pubbe tathāpavattavuttantadassane saccena, tabbipariyāye alikena. Rāgapaccayāti rāguppattiyā kāraṇabhūtā. Mukhato…pe… dassanādayoti ādi-saddena mukhato aggijālanikkhamadassanādike saṅgaṇhāti. Aññe ca…pe… abhinayāti kāmassādasaṃyuttānaṃ siṅgārahassaabbhutarasānañceva ‘‘aññe cā’’ti vuttasantabībhaccharasānañca dassanakā abhinayā. Dosapaccayāti dosuppattiyā kāraṇabhūtā. Hatthapādacchedādīti ādi-saddena saṅgahitānaṃ ruddavīrabhayānakarasānaṃ dassanakā abhinayā. Mohapaccayāti mohuppattiyā kāraṇabhūtā. Evamādayoti ādi-saddena saṅgahitānaṃ karuṇāsantabhayānakarasānaṃ dassanakā abhinayā. Te hi rase sandhāya pāḷiyaṃ ‘‘ye dhammā rajanīyā, ye dhammā dosanīyā, ye dhammā mohanīyā’’ti ca vuttaṃ. ရှေး၌ ထိုသို့ဖြစ်ဖူးသော အကြောင်းအရာကို ပြသခြင်း၌ မှန်ကန်သောစကားဖြင့်၊ ယင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မဟုတ်မမှန်သော စကားဖြင့်။ "Rāgapaccaya" ဟူသည်မှာ ရာဂဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော။ "ခံတွင်းမှ...pe... ပြသခြင်း စသည်တို့" ဟူသော "စသည်" သဒ္ဒါဖြင့် ခံတွင်းမှ မီးလျှံထွက်သည်ကို ပြသခြင်း စသည်တို့ကို ယူ၏။ "အခြားသော...pe... သရုပ်ဆောင်ချက်များ" ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်ခံစားခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သော သိင်္ဂါရ၊ ဟဿ၊ အဗ္ဘုတရသတို့ကို လည်းကောင်း၊ "အခြားသော" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော သန္တရသ၊ ဘီဘစ္ဆရသတို့ကိုလည်းကောင်း ပြသတတ်သော သရုပ်ဆောင်ချက်တို့တည်း။ "Dosapaccaya" ဟူသည်မှာ ဒေါသဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော။ "လက်ခြေဖြတ်ခြင်း စသည်" ဟူသော "စသည်" သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်ကုန်သော ရုဒ္ဒရသ၊ ဝီရရသ၊ ဘယာနကရသတို့ကို ပြသတတ်သော သရုပ်ဆောင်ချက်တို့တည်း။ "Mohapaccaya" ဟူသည်မှာ မောဟဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော။ "ဤသို့စသည်" ဟူသော "စသည်" သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်ကုန်သော ကရုဏာရသ၊ သန္တရသ၊ ဘယာနကရသတို့ကို ပြသတတ်သော သရုပ်ဆောင်ချက်တို့တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ထိုရသတို့ကို ရည်ရွယ်၍ ပါဠိတော်၌ "အကြင်တရားတို့သည် ရာဂပွားကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ အကြင်တရားတို့သည် ဒေါသပွားကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ အကြင်တရားတို့သည် မောဟပွားကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ Naṭavesaṃ [Pg.380] gahetvāva paccanti kammasarikkhavipākavasena. Taṃ sandhāyāti taṃ yathāvuttaṃ niraye paccanaṃ sandhāya. Etaṃ ‘‘pahāso nāma nirayo, tattha upapajjatī’’ti vuttaṃ. Yathā loke atthavisesavasena sakammakānipi padāni akammakāni bhavanti ‘‘vimuccati puriso’’ti, evaṃ idha atthavisesavasena akammakaṃ sakammakaṃ katvā vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmī’’ti. Ko pana so atthaviseso? Asahanaṃ akkhamanaṃ, tasmā na rodāmi na sahāmi, na akkhamāmīti attho. Rodanakāraṇañhi asahanto tena abhibhūto rodati. Tamevassa sakammakabhāvassa kāraṇabhūtaṃ atthavisesaṃ ‘‘na assuvimocanamattenā’’ti vuttaṃ. Mataṃ vā, amma, rodantīti etthāpi mataṃ rodanti, tassa maraṇaṃ na sahanti, nakkhamantīti pākaṭoyamatthoti. ဇာတ်သမားအဝတ်အစားကို ဝတ်ဆင်၍ ကံနှင့်တူသော အကျိုးပေးမှုကြောင့် ငရဲ၌ ကျက်ကြရကုန်၏။ ထိုသို့ဆိုအပ်သော စကားရပ်သည် ထိုဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ငရဲ၌ ကျက်ရခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအရာကို ရည်ရွယ်၍ “ပဟာသမည်သော ငရဲရှိ၏၊ ထိုငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ လောက၌ ထူးခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်၏ စွမ်းအားကြောင့် “လူသည် လွတ်မြောက်၏” ဟု ဆိုရာ၌ သကမ္မကပုဒ် (ကံပုဒ်ရှိသောပုဒ်) များသည်ပင်လျှင် အကမ္မကပုဒ် (ကံပုဒ်မရှိသောပုဒ်) ဖြစ်သွားကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤနေရာ၌လည်း ထူးခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်၏ စွမ်းအားကြောင့် အကမ္မကပုဒ်ကို သကမ္မကပုဒ် ပြုလုပ်၍ “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် ထိုသို့ မငိုပါ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုထူးခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား အဘယ်နည်း။ မခံမရပ်နိုင်ခြင်း၊ သည်းမခံနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “မငိုပါ” ဟူသည် “မခံမရပ်နိုင်ခြင်း မရှိပါ၊ သည်းမခံနိုင်ခြင်း မရှိပါ” ဟု အနက်ရသည်။ ငိုကြွေးခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို မခံမရပ်နိုင်သူသည် ထိုအကြောင်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ငိုကြွေးတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသကမ္မက ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ထူးခြားသောအနက်ကို “မျက်ရည်ကျရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ဘဲ” ဟု ဆိုထားသည်။ “အမိ၊ သေလွန်သူအတွက် ငိုကြွေးကြ၏” ဟူသော စကား၌လည်း သေလွန်သူအတွက် ငိုကြွေးကြသည် ဟူသည်မှာ ထိုသူ၏ သေဆုံးခြင်းကို မခံမရပ်နိုင်ကြ၊ သည်းမခံနိုင်ကြခြင်းကို ဆိုလိုကြောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ထင်ရှားလှပေသည်။ Tālapuṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. တာလပုဋသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 3-5. Yodhājīvasuttādivaṇṇanā ၃-၅. ယောဓာဇီဝသုတ်စသော အဖွင့် 355-357. Yujjhanaṃ yodho, so ājīvo etassāti yodhājīvo. Tenāha – ‘‘yuddhena jīvikaṃ kappanako’’ti, ussāhaṃ vāyāmaṃ karotīti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmaṃ karoti. Pariyāpādentīti maraṇapariyantikaṃ āpadaṃ pāpenti. Tenāha ‘‘maraṇaṃ paṭipajjāpentī’’ti. Duṭṭhu ṭhapitanti duṭṭhākārena attano paresañca atthāvahabhāvaṃ na gataṃ paṭipannaṃ. Parehi saṅgāme jitā hatā ettha jāyantīti parajito nāma nirayo. Asidhanugadāyasaṅkucakkāni pañcāvudhāni. Taṃ sandhāyāti taṃ yodhājīvaṃ puggalaṃ sandhāya. Etaṃ ‘‘yo so’’tiādi vuttaṃ. Catutthapañcamesūti hatthārohaassārohasuttesu. Eseva nayoti eso tatiye vutto eva atthato visesābhāvato. ၃၅၅-၃၅၇. တိုက်ခိုက်ခြင်းကို ‘ယောဓ’ ဟု ခေါ်၏၊ ထိုတိုက်ခိုက်ခြင်းသည် ထိုသူ၏ အသက်မွေးမှု ဖြစ်သောကြောင့် ‘ယောဓာဇီဝ’ (စစ်သည်တော်) မည်၏။ ထို့ကြောင့် “စစ်တိုက်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးမှုကို ပြုသူ” ဟု ဆိုသည်။ “အားထုတ်မှု လုံ့လကို ပြု၏” ဟူသည်မှာ တိုက်ခိုက်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် အားထုတ်မှု လုံ့လကို ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေကုန်၏ (ပရိယာပါဒေန္တိ)” ဟူသည် သေခြင်းတည်းဟူသော အဆုံးရှိသော ဘေးအန္တရာယ်သို့ ရောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “သေခြင်းသို့ ရောက်စေကုန်၏” ဟု ဆိုသည်။ “မကောင်းသဖြင့် တည်ထားအပ်သော (ဒုဋ္ဌု ဌပိတံ)” ဟူသည် မကောင်းသော အပြားအားဖြင့် မိမိ၏လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏လည်းကောင်း အကျိုးစီးပွားကို မဆောင်နိုင်သော ကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်သုံးခြင်း ဖြစ်သည်။ ရန်သူတို့သည် စစ်မြေပြင်၌ အောင်နိုင်အပ်၊ သတ်ဖြတ်အပ်သည်ဖြစ်၍ ဤငရဲ၌ ဖြစ်ကြရသောကြောင့် ‘ပရာဇိတ’ မည်သော ငရဲ ဖြစ်သည်။ ဓား၊ လေး၊ တုတ် (ဂဒါ)၊ လှံ (ယသကာ)၊ သံလျက်စက် (စက္က) တို့သည် လက်နက်ငါးပါး ဖြစ်ကြသည်။ “ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍” ဟူသည်မှာ ထိုယောဓာဇီဝ (စစ်သည်တော်) ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်ကို “အကြင်သူသည်” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ “စတုတ္ထနှင့် ပဉ္စမသုတ်တို့၌” ဟူသည်မှာ ဟတ္ထာရောဟသုတ်နှင့် အဿာရောဟသုတ်တို့၌ ဖြစ်သည်။ “ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ထိုနည်းလမ်းသည် တတိယသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်နှင့် ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိသောကြောင့်တည်း။ Yodhājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ယောဓာဇီဝသုတ်စသော အဖွင့် ပြီး၏။ 6. Asibandhakaputtasuttavaṇṇanā ၆. အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ်အဖွင့် 358. Pacchābhūmivāsinoti [Pg.381] aparadesavāsino. Udakasuddhikabhāvajānanatthāyāti attano udakasuddhikabhāvaṃ jānanatthañceva lokassa ca udakena suddhi hotīti imassa atthassa jānanatthañca. Upari yāpentīti upari brahmalokaṃ yāpenti. Sammā ñāpentīti sammā ujukaṃyeva saggaṃ lokaṃ gamenti. Tenāha – ‘‘saggaṃ nāma okkāmentī’’ti, avakkāmenti ogāhāpentīti attho. Anuparigaccheyyāti anuparito gaccheyya. ၃၅၈. “ပစ္ဆာဘူမိတိုက်သားတို့” ဟူသည် အနောက်အရပ်၌ နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ “ရေဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းကို သိစေရန်” ဟူသည် မိမိ၏ ရေဖြင့် စင်ကြယ်သည်ဟူသော အဖြစ်ကို သိစေရန်လည်းကောင်း၊ လောကသားတို့အား ရေဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေရန်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ “အထက်သို့ ပို့ဆောင်ပေးကုန်၏ (ဥပရိ ယာပေန္တိ)” ဟူသည် အထက်ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ရောက်စေကုန်၏။ “ကောင်းစွာ သိစေကုန်၏ (သမ္မာ ဉာပေန္တိ)” ဟူသည် ကောင်းစွာ ဖြောင့်မတ်စွာပင် နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “နတ်ပြည်သို့ ဆင်းသက်စေကုန်၏” ဟု ဆိုသည်။ နတ်ပြည်၌ သက်ဝင်စိမ့်ဝင်စေကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ “ပတ်ပတ်လည် လှည့်ပတ်သွားရာ၏” ဟူသည် ဘေးပတ်လည်မှ လှည့်လည်သွားရာ၏။ Asibandhakaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အသိဗန္ဓကပုတ္တသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 7. Khettūpamasuttavaṇṇanā ၇. ခေတ္တူပမသုတ်အဖွင့် 359. Thaddhanti kathinaṃ lūkhaṃ. Ūsaranti ūsajātaṃ. Catūhipi oghehi anabhibhavanīyatāya ahaṃ dīpo. Sabbaparissayehi anabhibhavanīyatāya ahaṃ leṇo. Sabbadukkhaparittāsanato tāyanaṭṭhena ahaṃ tāṇaṃ. Sabbabhayahiṃsanato ahaṃ saraṇanti yojetabbaṃ. ၃၅၉. “ခက်ထန်သော (ထဒ္ဓံ)” ဟူသည် ခက်မာကြမ်းတမ်းသော မြေ ဖြစ်သည်။ “ဆားပေါက်သောမြေ (ဦသရံ)” ဟူသည် ဆားငန်မြေ ဖြစ်သည်။ သြဃလေးပါးတို့သည် မနှိပ်စက် မလွှမ်းမိုးနိုင်သောကြောင့် ငါဘုရားသည် ‘ကျွန်း (ဒီပ)’ မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဘေးရန်တို့သည် မလွှမ်းမိုးနိုင်သောကြောင့် ငါဘုရားသည် ‘မှီခိုရာ လိုဏ်ဂူ (လေဏ)’ မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့မှ ထိတ်လန့်ခြင်းမှ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ငါဘုရားသည် ‘စောင့်ရှောက်ရာ (တာဏ)’ မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော ကြောက်မက်ဖွယ် ဘေးရန်နှင့် ညှဉ်းဆဲမှုတို့မှ ကာကွယ်ပေးတတ်သောကြောင့် ငါဘုရားသည် ‘ကိုးကွယ်ရာ (သရဏ)’ မည်၏ ဟု သီကုံးစပ်ယှဉ်အပ်၏။ Udakamaṇikoti mahantaṃ udakabhājanaṃ. Bahi vissandanavasena udakaṃ na haratīti ahārī, parito na paggharatīti aparihārī. Sakkaccameva desenti saddhammagāravassa sabbasattesu mahākaruṇāya ca buddhānaṃ samānarasattā. Catasso pana parisā satthugāravena attano ca saddhāsampannatāya saddahitvā okappetvā suṇanti, tasmā tā desanāphalena yujjanti. Kiccasiddhiyā satthu desanā tattha sakkaccadesanā nāma jātā. “ရေအိုး (ဥဒကမဏိက)” ဟူသည် ကြီးမားသော ရေထည့်စရာ အိုး ဖြစ်သည်။ ပြင်ပသို့ ယိုဖိတ်ကျဆင်းခြင်းဖြင့် ရေကို မယိုဖိတ်စေသောကြောင့် ‘အဟာရီ’ မည်၏၊ ဘေးပတ်ပတ်လည်မှ မယိုစီးသောကြောင့် ‘အပရိဟာရီ’ မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့သည် သူတော်ကောင်းတရား၌ ရိုသေခြင်း၊ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ်၌ မဟာကရုဏာ ထားရှိခြင်းဟူသော တူညီသော အရသာရှိကြသောကြောင့် ရိုရိုသေသေသာလျှင် တရားဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူကြသည်။ ပရိသတ်လေးပါးတို့သည်ကား ဘုရားရှင်၌ ရိုသေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့၏ သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ယုံကြည်သက်ဝင်လျက် နာယူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပရိသတ်တို့သည် ဒေသနာ၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ခံစားကြရသည်။ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းဖြင့် ထိုပရိသတ်တို့အား ဟောကြားအပ်သော ဘုရားရှင်၏ ဒေသနာသည် ‘ရိုသေစွာ ဟောကြားခြင်း (သက္ကစ္စဒေသနာ)’ မည်ပေသည်။ Khettūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ခေတ္တူပမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 8. Saṅkhadhamasuttavaṇṇanā ၈. သံခဓမသုတ်အဖွင့် 360. ‘‘Yo koci puriso pāṇātipātī musāvādī, sabbo so āpāyiko’’ti vatvā puna ‘‘yaṃbahulaṃ yaṃbahulaṃ karoti, tena [Pg.382] duggatiṃ gacchatī’’ti vadanto attanāva attano vādaṃ bhindati. Evaṃ santeti yadi bahuso katena pāpakammena āpāyiko, ‘‘yo koci pāṇamatipātetī’’tiādivacanaṃ micchāti. Cattāri padānīti ‘‘yo koci pāṇamatipātetī’’tiādinā nayena vuttā cattāro atthakoṭṭhāsā. Diṭṭhiyā paccayā honti ‘‘atthi kho pana mayā’’tiādinā ayoniso ummujjantassa. Balasampannoti samattho. Saṅkhadhamakoti saṅkhassa dhamanakicce cheko. Adukkhenāti sukhena. Upacāropi appanāpi vaṭṭati ubhinnaṃ sāmaññavacanabhāvato. Appamāṇakatabhāvo labbhateva. Tathā hi taṃ kilesānaṃ vikkhambhanasamatthatāya dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca ‘‘mahaggata’’nti vuccati. ၃၆၀. “အကြင်သူတစ်ဦးဦးသည် သူ့အသက်ကို သတ်သူ၊ မုသားပြောသူ ဖြစ်အံ့၊ ထိုသူအားလုံးသည် ငရဲသို့ လားရ၏” ဟု ဆိုပြီးနောက် တစ်ဖန် “အကြင်အကုသိုလ်ကံကို အကြိမ်ကြိမ် အဖန်ဖန် ပြုလုပ်၏၊ ထိုအကုသိုလ်ကံကြောင့် ဒုဂ္ဂတိသို့ လားရ၏” ဟု ဆိုပြန်သော် မိမိ၏ ဝါဒကို မိမိကိုယ်တိုင်ပင် ဖျက်ဆီးရာ ရောက်ပေသည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ခဲ့သော် အကယ်၍ အကြိမ်များစွာ ပြုလုပ်အပ်သော ပါပကံကြောင့် ငရဲသို့ လားရမည်ဆိုပါက “သူ့အသက်ကို သတ်သူဟူသမျှ ငရဲသို့ လားရ၏” စသော စကားသည် မှားယွင်းရာ ရောက်ပေလိမ့်မည်။ “ပုဒ်လေးပါးတို့” ဟူသည် “သူ့အသက်ကို သတ်သူဟူသမျှ” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်အပိုင်းအခြား လေးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ “ငါသည် ပြုအပ်ဖူးသည် ရှိ၏” စသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းမှားယွင်းလျက် ပေါ်ထွက်လာသောသူအား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ အကြောင်းအထောက်အပံ့ ဖြစ်ကုန်၏။ “ခွန်အားနှင့် ပြည့်စုံသော” ဟူသည် စွမ်းဆောင်နိုင်သောသူ ဖြစ်သည်။ “ခရုသင်းမှုတ်သောသူ” ဟူသည် ခရုသင်းမှုတ်ခြင်းအမှု၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသောသူ ဖြစ်သည်။ “မပင်မပန်းဘဲ (အဒုက္ခေန)” ဟူသည် ချမ်းသာလွယ်ကူစွာ ဖြစ်သည်။ ဥပစာရသမာဓိသည်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာသမာဓိသည်လည်းကောင်း နှစ်မျိုးလုံးသည် သာမန်အားဖြင့် ဟောသော စကားဖြစ်၍ သင့်လျော်ပေသည်။ အတိုင်းမသိ ပြုအပ်သောအဖြစ် (အပ္ပမာဏကတဘာဝ) ကို ရရှိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ထိုတရားသည် ကိလေသာတို့ကို ခွာထုတ်နိုင်စွမ်း ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစဉ်ရှည်လျားစွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ များပြားသော အကျိုးကျေးဇူး ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “မဟဂ္ဂုတ် (မြတ်သောအတ္တ)” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပေသည်။ Na ohīyatīti yasmiṃ santāne kāmāvacarakammaṃ, mahaggatakammañca katūpacitaṃ vipākadāne laddhāvasaraṃ hutvā ṭhitaṃ, tesu kāmāvacarakammaṃ itaraṃ nīharitvā sayaṃ tattha ohīyitvā attano vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, mahaggatakammameva pana itaraṃ paṭibāhitvā attano vipākaṃ dātuṃ sakkoti garubhāvato. Tenāha ‘‘taṃ kāmāvacarakamma’’ntiādi. Kilesavasenāti pāpakammassa mūlabhūtakilesavasena. Pāṇātipātādayo hi dosamohalobhādimūlakilesasamuṭṭhānā. Kilesavasenāti vā kammakilesavasena. Vuttañhetaṃ – ‘‘pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso’’tiādi (dī. ni. 3.245). Yathānusandhināva gatanti yathānusandhisaṅkhātaanusandhinā osānaṃ gataṃ saṃkilesasammukhena uṭṭhitāya vodānadhammavasena niṭṭhāpitattā. “မကျန်ရစ် (န ဩဟီယတိ)” ဟူသည်မှာ အကြင်သန္တာန်၌ ကာမာဝစရကံနှင့် မဟဂ္ဂုတ်ကံတို့ကို ဆည်းပူးပြုလုပ်အပ်သဖြင့် အကျိုးပေးရန် အခွင့်သာလျက် တည်ရှိနေကြရာ ထိုကံတို့တွင် ကာမာဝစရကံသည် အခြား (မဟဂ္ဂုတ်) ကံကို ဖယ်ရှား၍ မိမိကိုယ်တိုင် ထိုသန္တာန်၌ ကျန်ရစ်ကာ မိမိ၏ အကျိုးကို ပေးခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ၊ မဟဂ္ဂုတ်ကံသည်သာလျှင် အခြားကံကို တားမြစ်၍ မိမိ၏ ကြီးလေးသော အဖြစ်ကြောင့် မိမိ၏ အကျိုးကို ပေးနိုင်စွမ်းရှိသည်။ ထို့ကြောင့် “ထိုကာမာဝစရကံသည်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ကိလေသာ၏ စွမ်းအားဖြင့်” ဟူသည် ပါပကံ၏ အခြေခံမူလ ဖြစ်သော ကိလေသာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား သူ့အသက်သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတ) စသည်တို့သည် ဒေါသ၊ မောဟ၊ လောဘ စသော မူလကိလေသာတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် “ကိလေသာ၏ စွမ်းအားဖြင့်” ဟူသည် ကမ္မကိလေသာ (ကံ၏ ညစ်ညူးကြောင်းတရား) ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ “သူကြွယ်သား၊ သူ့အသက်သတ်ခြင်းသည် ကမ္မကိလေသာ ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ “လျော်ကန်သော အနုသန္ဓေအားဖြင့်သာ သွား၏” ဟူသည် လျော်ကန်သော အနုသန္ဓေဟု ဆိုအပ်သော အနုသန္ဓေအားဖြင့် အဆုံးသို့ ရောက်၏။ ကိလေသာ (ဆင်းရဲခြင်း) ဘက်သို့ ရှေးရှုပေါ်ပေါက်လာသော တရားမှ စင်ကြယ်ခြင်းတည်းဟူသော ဝေါဒါနတရား၏ စွမ်းအားဖြင့် ပြီးစီးစေအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ Saṅkhadhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သံခဓမသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 9. Kulasuttavaṇṇanā ၉. ကုလသုတ်အဖွင့် 361. Evaṃ pavattaīhitikāti evaṃ dvidhā pavattaīhitikā. Dvīhitikā dukkarajīvikapayogā. Salākamattaṃ vuttaṃ etthāti salākā vuttā, purimapade uttarapadalopo. Ubhatokoṭikanti yadi ‘‘kulānudayaṃ na vaṇṇemī’’ti vadati, ‘‘bhūtā nikkaruṇā samaṇa tumhe’’ti vādaṃ āropehi. Atha [Pg.383] sabbadāpi ‘‘kulānudayaṃ vaṇṇemī’’ti vadati. Evaṃ sante ‘‘kasmā evaṃ dubbhikkhe kāle mahatiyā parisāya parivuto janapadacārikaṃ carantā kulūpacchedāya paṭipajjathā’’ti evaṃ ubhatokoṭikaṃ vādaṃ āropehīti gāmaṇiṃ uyyojesi. ၃၆၁. “Evaṃ pavattaīhitikā” ဟူသည် ဤသို့ နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်သော ဘေး (ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း) ရှိသည် ဖြစ်ခြင်းတည်း။ “Dvīhitikā” ဟူသည် အသက်မွေးရခက်ခဲသော လုံ့လရှိခြင်းတည်း။ “Salākamattaṃ vuttaṃ etthāti salākā vuttā” ဟူသည် ရှေ့ပုဒ်၌ နောက်ပုဒ် ကျေခြင်းတည်း။ “Ubhatokoṭika” (နှစ်ဖက်ညှပ်သော ပြဿနာ) ဟူသည်မှာ - အကယ်၍ “ငါသည် အမျိုးတို့ကို သနားစောင့်ရှောက်ခြင်း၏ ဂုဏ်ကို မချီးမွမ်းပါ” ဟု ပြောဆိုခဲ့လျှင် “အို-ရဟန်း၊ သင်တို့သည် အဟုတ်အမှန် ကရုဏာ ကင်းမဲ့သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏” ဟု စောဒနာစကား တင်လော့။ အကယ်၍ တစ်ဖန် “ငါသည် အမျိုးတို့ကို သနားစောင့်ရှောက်ခြင်း၏ ဂုဏ်ကို အစဉ်ချီးမွမ်းပါသည်” ဟု အမြဲတမ်း ပြောဆိုခဲ့လျှင်လည်း - “ဤသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့သော ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသော ဘေးကာလ၌ ကြီးစွာသော ပရိသတ် ခြံရံလျက် ဇနပုဒ်လှည့်လည်ခြင်းကို လှည့်လည်ကြကုန်လျက် အမျိုးတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ ကျင့်ကြကုန်သနည်း” ဟု ဤသို့ နှစ်ဖက်ညှပ်သော ပြဿနာစကားကို တင်လော့ဟု ရွာသူကြီးကို စေလွှတ်ခဲ့၏။ Dve anteti ubho koṭiyo. Bahi nīharitunti na vaṇṇemi vaṇṇemīti dve ante mocento taṃ pucchitamatthaṃ bahi nīharati nāma. Tattha dosaṃ datvā codento taṃ apucchaṃ karonto gilitvā viya anto paveseti nāma. “Dve ante” ဟူသည် အစွန်းနှစ်ဖက်တို့တည်း။ “Bahi nīharituṃ” ဟူသည် “မချီးမွမ်း”၊ “ချီးမွမ်းသည်” ဟု အစွန်းနှစ်ပါးမှ လွတ်စေလျက် ထိုမေးအပ်သော အနက်ကို အပြင်သို့ ထုတ်ဆောင်ခြင်း မည်၏။ ထိုမေးအပ်သော အနက်၌ အပြစ်ကို ပြ၍ စောဒနာလျက် ထိုမေးခွန်းမဟုတ်သည်ကို ပြုကာ မျိုချလိုက်ဘိသကဲ့သို့ အတွင်းသို့ သွင်းခြင်း မည်၏။ Ito so gāmaṇītiādi attano bhikkhūnaṃ aññesañca atthakāmānaṃ bhikkhappadānena aniṭṭhappattiabhāvadassanatthaṃ āraddhaṃ. Dānena sambhūtānīti dānamayena puññakiriyavatthunā sammadeva bhūtiṃ vaḍḍhiṃ pattāni. Saccena ariyavohārena sammadeva bhūtāni uppannāni saccasambhūtānīti āha ‘‘saccaṃ nāma saccavāditā’’ti. Sesasīlanti aṭṭhavidhaariyavohārato aññasīlaṃ. Nihitanti tasmiṃ kule pubbapurisehi nidhānabhāvena nihitaṃ. Duppayuttāti kasivāṇijjādivasena duṭṭhu payuttā kammantā. Vipajjantīti nassanti. Kulaṅgāroti kulassa aṅgārasadiso vināsakapuggalo. Aniccatāti maraṇaṃ. Tasmiṃ kule padhānapurisānaṃ bhogānaṃ vā sabbaso vināso. Tenāha ‘‘hutvā abhāvo’’tiādi. “Ito so gāmaṇī” အစရှိသည်ကို မိမိ၏လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော အကျိုးကို လိုလားသော သူတို့အား ဆွမ်းလှူခြင်းကြောင့် မလိုလားအပ်သော အကျိုးသို့ ရောက်ခြင်း မရှိသည်ကို ပြခြင်းငှာ စတင်အပ်၏။ “Dānena sambhūtāni” ဟူသည် အလှူတည်းဟူသော ကောင်းမှုပြုဖွယ်ဝတ္ထုဖြင့် ကောင်းစွာပင် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော။ “Saccena” ဟူသော အရိယာတို့၏ ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာပင် ဖြစ်ပွားကုန်သောကြောင့် “saccasambhūtāni” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “saccaṃ nāma saccavāditā” (သစ္စာဟူသည် ဟုတ်မှန်စွာ ပြောဆိုခြင်းတည်း) ဟု ဆိုသည်။ “Sesasīlaṃ” ဟူသည် ရှစ်ပါးသော အရိယာဝေါဟာရမှ တစ်ပါးသော သီလတည်း။ “Nihitaṃ” ဟူသည် ထိုအမျိုး၌ ရှေးလူကြီးတို့သည် ရွှေအိုးမြှုပ်ထားခြင်းအဖြစ်ဖြင့် မြှုပ်နှံအပ်သော။ “Duppayuttā” ဟူသည် လယ်လုပ်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်း စသည်ဖြင့် မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သော လုပ်ငန်းတို့တည်း။ “Vipajjanti” ဟူသည် ပျက်စီးကုန်၏။ “Kulaṅgāro” ဟူသည် အမျိုး၏ မီးခဲနှင့်တူသော ပျက်စီးစေတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ “Aniccatā” ဟူသည် သေခြင်းတည်း။ ထိုအမျိုး၌ အကြီးအမှူးဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သော်လည်းကောင်း၊ စည်းစိမ်တို့၏ သော်လည်းကောင်း အလုံးစုံ ပျက်စီးခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် “hutvā abhāvo” (ဖြစ်ပြီးနောက် မရှိခြင်း) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ Kulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ကုလသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 10. Maṇicūḷakasuttavaṇṇanā ၁၀. မဏိစူဠကသုတ်အဖွင့် 362. Taṃ parisanti taṃ rājantepure nisinnaṃ rājaparisaṃ. Nayaggāheti kutocipi asutvā kevalaṃ attano eva matiyā nayaggahaṇe ṭhatvā. ၃၆၂. “Taṃ parisaṃ” ဟူသည် ထိုမင်း၏ နန်းတော်တွင်း၌ နေသော မင်း၏ ပရိသတ်ကိုတည်း။ “Nayaggāhe” ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်မှ မကြားရဘဲ စင်စစ် မိမိ၏ ဉာဏ်ဖြင့်သာ နည်းလမ်းကို ယူခြင်း၌ တည်၍။ Kāretuṃ vaṭṭati sati sambhave paṭisaṅkhārassa, senāsanavināso na ajjhupekkhitabboti adhippāyo. Attano ettha kiccāvasāne yaṃ gihīnaṃyeva santakaṃ tāvakālikaṃ, taṃ gihivikatanti āha ‘‘gihivikataṃ katvā’’ti. Na vadāmi pabbajjitāsāruppato. “ပြုပြင်ခြင်း (ထပ်မံပြင်ဆင်ခြင်း) ဖြစ်နိုင်ခွင့် ရှိလတ်သော် ပြုပြင်ရန် အပ်၏၊ ကျောင်းသင်္ခမ်း ပျက်စီးခြင်းကို လျစ်လျူမရှုအပ်” ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထိုကျောင်း၌ မိမိ၏ ကိစ္စပြီးဆုံးသောအခါ လူတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ခေတ္တမျှ သုံးစွဲအပ်သော အရာကို လူတို့၏ အသုံးအဆောင် ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းကို “gihivikataṃ katvā” ဟု ဆိုအပ်၏။ ရဟန်းတို့နှင့် မလျောက်ပတ်သောကြောင့် (ရွှေငွေကို ငါခွင့်မပြုဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့်) “ငါမပြောဆို” ဟု ဆိုအပ်၏။ Maṇicūḷakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. မဏိစူဠကသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 11. Bhadrakasuttavaṇṇanā ၁၁. ဘဒြကသုတ်အဖွင့် 363. Evaṃnāmaketi [Pg.384] mallā nāma jānapadino rājakumārā, nesaṃ nivāsatāya ‘‘mallā’’icceva bahuvacanavasena laddhanāmattā evaṃnāmake janapade. Natthi etassa pattiyā kālantarasaññito kāloti akālo, so eva akāliko. Tenāha – ‘‘kālaṃ anatikkamitvā pattenā’’ti. So pana ‘‘yaṃkiñci dukkhaṃ uppajjamānaṃ uppajjati, sabbaṃ taṃ chandamūlaka’’nti evaṃ vutto dukkhassa chandamūlabhāvo, evaṃ chandamūlakassa dukkhassa kathitattā ‘‘imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathita’’nti vuttaṃ. ၃၆၃. “Evaṃnāmake” ဟူသည် မလ္လာမင်းချင်းတို့ ဖြစ်ကြကုန်သော ဇနပုဒ်သား မင်းသားတို့သည် နေထိုင်ရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့် “မလ္လာ” ဟူ၍သာ ဗဟုဝုစ်အားဖြင့် အမည်ရသော ဤသို့သော အမည်ရှိသော ဇနပုဒ်၌။ ဤတရား ရရှိခြင်းအား အခြားသော ကာလဟူ၍ မှတ်အပ်သော ကာလမရှိခြင်းကြောင့် “akāla” မည်၏၊ ထိုတရားသည်ပင် “akāliko” မည်၏။ ထို့ကြောင့် - “ကာလကို မလွန်ဘဲ ရောက်အပ်သောတရားဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတော်၌ “ဖြစ်ပေါ်လာသမျှသော ဆင်းရဲဟူသမျှသည် ထိုဆင်းရဲအားလုံးသည် တဏှာဆန္ဒလျှင် အခြေခံရှိ၏” ဟု ဤသို့ ဆင်းရဲ၏ တဏှာဆန္ဒလျှင် အခြေခံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ တဏှာဆန္ဒလျှင် အခြေခံရှိသော ဆင်းရဲကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် “ဤသုတ်၌ ဝဋ်ဆင်းရဲကို ဟောတော်မူအပ်၏” ဟု ဆိုသည်။ Bhadrakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဘဒြကသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 12. Rāsiyasuttavaṇṇanā ၁၂. ရာသိယသုတ်အဖွင့် 364. Rāsiṃ katvā mārapāsavasena, tatrāpi antarabhedena vibhajitvā pucchitabbapañhe ekato rāsiṃ katvā. Tapanaṃ attaparitāpanaṃ tapo, so etassa atthīti tapassī, taṃ tapassiṃ. So pana taṃ tapaṃ nissāya ṭhito nāma hotīti vuttaṃ ‘‘tapanissitaka’’nti. So pana anekākārabhedena lūkhaṃ pharusaṃ jīvanasīlattā lūkhajīvī nāma. Tenāha ‘‘lūkhajīvika’’nti. Majjhimāya paṭipattiyā uppathabhāvena avaniyā gandhabbāti antā, tato eva lāmakattā antā. Lāmakampi ‘‘anto’’ti vuccati ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80), eko anto’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90). Aṭṭhakathāyaṃ pana aññamaññaādhārabhāvaṃ urīkatvā ‘‘koṭṭhāsā’’ti vuttaṃ. Hīno gāmoti pāḷi. Gāma-saddo hīnapariyāyoti adhippāyenāha ‘‘gāmmo’’ti. Gāme bhavoti gāmmo. Gāma-saddo cettha gāmavāsivisayo ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘gāmavāsīnaṃ dhammo’’ti vuttaṃ, tesaṃ cārittanti attho. Atta-saddo idha sarīrapariyāyo ‘‘attantapo’’tiādīsu viyāti āha ‘‘sarīradukkhakaraṇanti attho’’ti. ၃၆၄. “Rāsiṃ katvā” ဟူသည် မာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမေးခွန်း၌လည်း အတွင်းအပြားအားဖြင့် ခွဲခြား၍ မေးအပ်သော ပြဿနာတို့ကို တစ်ခုတည်းသော အစုပြု၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “Tapanaṃ” ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို ပူပန်စေတတ်သော အကျင့်တည်း၊ ထိုအကျင့်ရှိသောသူသည် “tapassī” မည်၏၊ ထိုခြိုးခြံစွာ ကျင့်သောသူကို။ ထိုသူသည် ထိုအကျင့်ကို အမှီပြု၍ တည်သည် ဖြစ်သောကြောင့် “tapanissitaka” (အကျင့်ကို အမှီပြုသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူသည် အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် ခေါင်းပါး ကြမ်းတမ်းစွာ အသက်မွေးသော သီလရှိသည်ဖြစ်၍ “lūkhajīvī” မည်၏။ ထို့ကြောင့် “lūkhajīvika” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မဇ္ဈိမပဋိပဒါမှ လမ်းလွဲခြင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မလိုက်နာအပ် မကျင့်အပ်သောကြောင့် “antā” (အစွန်းတရားတို့) မည်ကုန်၏။ ထိုလမ်းလွဲဖြစ်ခြင်းကြောင့်ပင် ယုတ်ညံ့သောကြောင့် “antā” မည်ကုန်၏။ ယုတ်ညံ့သော တရားကိုလည်း “anto” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ “ရဟန်းတို့၊ ဤအသက်မွေးခြင်းတို့တွင် ဤအသက်မွေးခြင်းသည် ယုတ်ညံ့လှ၏”၊ “တစ်ပါးသော အစွန်း” အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့တည်း။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား အပြန်အလှန် အမှီပြုခြင်းကို ဝန်ခံလျက် “koṭṭhāsā” (အစုတို့) ဟု ဆိုအပ်၏။ “Hīno gāmo” ဟူသည် ပါဠိတော်တည်း။ “Gāma” သဒ္ဒါသည် ယုတ်ညံ့ခြင်း၏ ပရိယာယ် ဖြစ်သည်ဟူသော အလိုရှိသဖြင့် “gāmmo” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရွာ၌ ဖြစ်သော တရားသည် “gāmmo” မည်၏။ ဤ၌ “Gāma” သဒ္ဒါသည် “ရွာရောက်လာပြီ” ဟု စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ရွာ၌ နေသောသူတို့၏ အရာ ဖြစ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား “ရွာ၌ နေသောသူတို့၏ တရား” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းတို့၏ အလေ့အထဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤနေရာ၌ “Atta” သဒ္ဒါသည် “attantapo” (မိမိကိုယ်ကို ပူပန်စေတတ်သောသူ) အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ပရိယာယ် ဖြစ်သောကြောင့် “ကိုယ်ခန္ဓာကို ဆင်းရဲစေခြင်းဟူသော အနက်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ Etthāti [Pg.385] etasmiṃ tapanissitagarahitabbapade kasmā antadvayamajjhimapaṭipadāgahaṇaṃ? Attakilamathānuyogo tāva gayhatu idamatthitāyāti adhippāyo. Kāmabhogītapanissitakanijjaravatthūnaṃ dassane yathādhippetassa atthassa vibhajitvā kathanaṃ sambhavatīti te dassetvā adhippetattho kathito. “Ettha” ဟူသည် ဤအကျင့်ကို အမှီပြုသော ကဲ့ရဲ့အပ်သော ပုဒ်၌ အဘယ်ကြောင့် အစွန်းနှစ်ပါးနှင့် မဇ္ဈိမပဋိပဒါကို ယူရသနည်း။ ဤအနက်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရှေးဦးစွာ အတ္တkိလမထာနုယောဂကို ယူအပ်၏ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ကာမဂုဏ်ခံစားသူ၊ ခြိုးခြံသောအကျင့်ကို အမှီပြုသူ၊ ကိလေသာကို ခန်းခြောက်စေတတ်သော အရာတို့ကို ပြရာ၌ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ခွဲခြား၍ ဟောခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုအရာတို့ကို ပြ၍ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ Tamatthanti yo ‘‘kāmabhogītapanissitakesu garahitabbeyeva garahati, pasaṃsitabbeyeva ca pasaṃsatī’’ti vutto attho, tamatthaṃ pakāsento. Sāhasikakammenāti ayuttena kammena. Dhammena ca adhammena cāti dhammikena adhammikena ca. Ayoniso pavattaṃ bāhirakaṃ sandhāya codako ‘‘katha’’ntiādimāha. Itaro nayidaṃ tādisaṃ attaparitāpanaṃ adhippetaṃ, atha kho yoniso pavattaṃ sāsanikamevāti dassento ‘‘caturaṅgavīriyavasena cā’’ti āha. Tattha ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū’’tiādinā (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22.237; a. ni. 2.5) nayena vuttā sarīrenirapekkhavipassanāya ussukkāpanavasena pavattā vīriyabhāvanā ‘‘caturaṅgavīriyavasenā’’ti vuttā. Tathā abbhokāsikanesajjikatapādinissitāva kilesanimmathanayogyā vīriyabhāvanā ‘‘dhutaṅgavasena cā’’ti vuttāti. Ariyamaggena nissesakilesānaṃ pajahanā nijjarā. Sā ca attapaccakkhatāya sandiṭṭhikā tiṇṇaṃ mūlakilesānaṃ pajahanena ‘‘tisso’’ti ca vuttā. Tenāha ‘‘ekopī’’tiādi. “Tamatthaṃ” ဟူသည် “ကာမဂုဏ် ခံစားသူတို့နှင့် ခြိုးခြံသော အကျင့်ကို အမှီပြုသူတို့တွင် ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော သူကိုသာ ကဲ့ရဲ့၍ ချီးမွမ်းထိုက်သော သူကိုသာ ချီးမွမ်း၏” ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားပြလျက်။ “Sāhasikakammena” ဟူသည် မလျောက်ပတ်သော အမှုဖြင့်။ “Dhammena ca adhammena ca” ဟူသည် တရားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတရားသဖြင့်လည်းကောင်း။ နှလုံးသွင်းမမှန်ဘဲ ဖြစ်သော သာသနာပအကျင့်ကို ရည်ရွယ်၍ စောဒနာသောသူသည် “အဘယ်သို့နည်း” အစရှိသည်ကို မေးခဲ့၏။ တစ်ပါးသောသူ (ရဟန်းတော်) ကမူကား ဤသို့သော မိမိကိုယ်ကို ပူပန်စေခြင်းကို အလိုမရှိအပ်၊ အမှန်စင်စစ်သော်ကား နှလုံးသွင်းမှန်စွာ ဖြစ်သော သာသနာတော်၌သာ ဖြစ်သောအကျင့်ကို ပြလိုသဖြင့် “caturaṅgavīriyavasena ca” (အင်္ဂါလေးပါးရှိသော ဝီရိယ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအင်္ဂါလေးပါးရှိသော ဝီရိယ၌ “အရေ၊ အကြော၊ အရိုးတို့သည်သာ ကြွင်းကျန်ပါစေဦးတော့” အစရှိသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ငဲ့ကွက်မှုမရှိဘဲ ဝိပဿနာ၌ အားထုတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားအပ်သော ဝီရိယဘာဝနာကို “caturaṅgavīriyavasena” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ လွင်တီးခေါင်၌ နေခြင်း၊ အမြဲထိုင်ခြင်းတည်းဟူသော အကျင့် စသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ကိလေသာကို နှိပ်စက်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော ဝီရိယဘာဝနာကို “dhutaṅgavasena ca” (ဓုတင်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ အရိယာမဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်ခြင်းသည် “nijjarā” (ကိလေသာတို့ကို ခန်းခြောက်စေခြင်း) မည်၏။ ထိုပယ်ခြင်းသည်လည်း မိမိကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သောကြောင့် မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ခံစားရသော တရား ဖြစ်၏။ အခြေခံ ကိလေသာသုံးပါးတို့ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် “tisso” (သုံးပါး) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ekopi” (တစ်ပါးသော်လည်း) အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ Rāsiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ရာသိယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 13. Pāṭaliyasuttavaṇṇanā ၁၃. ပါဋလိယသုတ်အဖွင့် 365. ‘‘Māyañcāhaṃ pajānāmī’’ti vacanaṃ kāmaṃ tesaṃ māyāvībhāvadassanaparaṃ, bhagavato pana māyāsāṭheyyādikassa sabbassa pāpadhammassa bodhimūle eva setughāto, tasmā sabbaso pahīnamāyo, sabbaññutāya māyaṃ aññe ca ñeyye sabbaso jānāti. Tena vuttaṃ ‘‘māyañcāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmī’’tiādi. Māyañca pajānāmīti na kevalamahaṃ māyaṃ eva jānāmi, atha kho aññampi idañcidañca jānāmīti. ၃၆၅. ‘‘ငါသည် လှည့်ပတ်ခြင်း (မာယာ) ကိုလည်း သိ၏’’ ဟူသော စကားသည် စင်စစ်အားဖြင့် ထိုသူတို့၏ လှည့်ပတ်တတ်သောသဘော (လှည့်ပတ်သူဖြစ်ခြင်း) ကို ပြလိုရင်း ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအားမူကား လှည့်ပတ်ခြင်း (မာယာ)၊ စဉ်းလဲခြင်း (သာဌေယျ) အစရှိသော ခပ်သိမ်းသော ယုတ်ညံ့သောတရား (ပါပဓမ္မ) တို့ကို ဗောဓိပင်ရင်း၌ပင်လျှင် ဆည်ကိုဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ အကြွင်းမဲ့ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်း ကင်းတော်မူ၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အခြားသိဖွယ် (ဉေယျ) တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘ဂါမဏိ၊ ငါသည် လှည့်ပတ်ခြင်းကိုလည်း သိ၏’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘လှည့်ပတ်ခြင်းကိုလည်း သိ၏’’ ဟူသည်မှာ ငါသည် လှည့်ပတ်ခြင်းသက်သက်ကိုသာ သိသည်မဟုတ်၊ အမှန်သော်ကား ဤတရား ဤတရားဟူသော အခြားတရားတို့ကိုလည်း သိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ Itthikāmehīti [Pg.386] itthīhi ceva tadaññakāmehi ca. Ekasmiṃ ṭhāneti ekasmiṃ padese. Ekekasseva āgantukassa gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā. Sattianurūpenāti vibhavasattianurūpena. Balānurūpenāti parivārabalānurūpena. Sattianurūpenāti vā saddhāsattianurūpena. Balānurūpenāti vibhavabalānurūpena. Dhammesu samādhi dasakusaladhammesu samādhānaṃ. Aggahitacittatā pariyuṭṭhakāritā. Tena lokiyasīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi ca vuttā. Tathā cāha – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). Tattha patiṭṭhitassa upari kattabbaṃ dassetuṃ ‘‘dhammasamādhismiṃ ṭhito’’tiādi vuttaṃ. Ayaṃ paṭipadāti tassa kammaphalavādino satthu vacanaṃ sabbesañca ayaṃ mayhaṃ sīlasaṃvarabrahmavihārabhāvanāsaṅkhātāpaṭipadā anaparādhakatāya eva saṃvattati. Jayaggāhoti ubhayathāpi mayhaṃ kāci jāni natthi. ‘‘မိန်းမတို့နှင့်လည်းကောင်း’’ ဟူသည် မိန်းမတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမိန်းမတို့မှတစ်ပါးသော ကာမဂုဏ်တို့နှင့်လည်းကောင်း ဟူလို။ ‘‘တစ်နေရာ၌’’ ဟူသည် တစ်ခုသောအရပ်ဒေသ၌ ဟူလို။ ဆိုက်ရောက်လာသော လူဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ တစ်ဦးချင်းစီအားသာလျှင်။ ‘‘အစွမ်းအားလျော်စွာ’’ ဟူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာအစွမ်းအားလျော်စွာ။ ‘‘အင်အားအားလျော်စွာ’’ ဟူသည် အခြံအရံအင်အားအားလျော်စွာ။ သို့မဟုတ် ‘‘အစွမ်းအားလျော်စွာ’’ ဟူသည် သဒ္ဓါတရားအစွမ်းအားလျော်စွာ။ ‘‘အင်အားအားလျော်စွာ’’ ဟူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာအင်အားအားလျော်စွာ။ တရားတို့၌ တည်ကြည်ခြင်း (ဓမ္မေသု သမာဓိ) ဟူသည် ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့၌ ကောင်းစွာတည်ကြည်ခြင်းတည်း။ စိတ်ကို မသိမ်းဆည်းထားခြင်းသည် ကိလေသာ ထကြွပူပန်စေတတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားဖြင့် လောကီသီလဝိသုဒ္ဓိနှင့် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိတို့ကို ဟောတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် မိန့်တော်မူခဲ့သည်မှာ ‘‘ကုသိုလ်တရားတို့၏ အစဦးကား အဘယ်နည်း၊ သီလသည် အလွန်စင်ကြယ်ခြင်းနှင့် အယူဒိဋ္ဌိသည် ဖြောင့်မတ်ခြင်းတည်း’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ထိုသီလနှင့် ဒိဋ္ဌိတို့၌ တည်ပြီးသောသူအား အထက်၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြခြင်းငှါ ‘‘ဓမ္မသမာဓိ၌ တည်လျက်’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘‘ဤအကျင့်’’ ဟူသည် ထိုကမ္မဖလဝါဒီဖြစ်သော ဆရာ၏ စကားနှင့် ခပ်သိမ်းသောသူတို့အတွက် ဤငါ၏ သီလသံဝရနှင့် ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနာဟု ဆိုအပ်သော အကျင့်သည် ပြစ်မှုမရှိခြင်း (အပြစ်ကင်းခြင်း) အလို့ငှါသာလျှင် ဖြစ်၏။ ‘‘အောင်ပွဲကို ယူခြင်း (ဇယဂ္ဂါဟ)’’ ဟူသည် နှစ်မျိုးလုံး၌ပင် ငါ့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ဆုံးရှုံးမှု မရှိခြင်းတည်း။ Pañca dhammā dhammasamādhi nāma, vipassanāmaggaphaladhammamattaṃ vā. Tatiyavikappe sīlādivisuddhiyā saddhiṃ brahmavihārā yathāvuttatividhadhammāvahattā eva dhammasamādhi nāma. Pūrentassa uppannā cittekaggatāti vuttakhaṇikacittekaggatā. Sāpi cittassa samādhānato ‘‘cittasamādhī’’ti vuttā, tassa paṭipakkhaṃ vikkhambhantī samucchindantī ca hutvā pavattā yathāvuttasamādhi eva visesena cittasamādhi nāma. ငါးပါးသောတရားတို့ကို ဓမ္မသမာဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တရားမျှကိုသော်လည်းကောင်း (ဓမ္မသမာဓိဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏)။ တတိယအပြားအားဖြင့် သီလဝိသုဒ္ဓိ စသည်နှင့်တကွ ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော သုံးပါးသော တရားတို့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်သာလျှင် ဓမ္မသမာဓိ မည်၏။ ဖြည့်ကျင့်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၏တည်ကြည်ခြင်းဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာ (ခဏမျှ စိတ်တည်ကြည်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ထိုခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာသည်လည်း စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်းကြောင့် ‘‘စိတ္တသမာဓိ’’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုစိတ္တသမာဓိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ခွာဖယ်၍လည်းကောင်း၊ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၍လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆိုအပ်ပြီးသော သမာဓိသည်သာလျှင် ထူးခြားသောအားဖြင့် စိတ္တသမာဓိ မည်၏။ Pāṭaliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ပါဋလိယသုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ Gāmaṇisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ဂါမဏိသံယုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 9. Asaṅkhatasaṃyuttaṃ ၉. အသင်္ခတသံယုတ် 1. Paṭhamavaggo ၁. ပထမဝဂ် 1-11. Kāyagatāsatisuttādivaṇṇanā ၁-၁၁. ကာယဂတာသတိသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့် 366-376. Asaṅkhatanti [Pg.387] na saṅkhataṃ hetupaccayeti. Tenāha ‘‘akata’’nti. Hitaṃ esantenāti mettāyantena. Anukampamānenāti karuṇāyantena. Upādāyāti ādiyitvāti ayamatthotiāha ‘‘cittena pariggahetvā’’ti. Aviparītadhammadesanāti aviparītadhammassa desanā, paṭipattimpi sāvakā viya garuko bhagavā. Dāyajjaṃ attano adhiṭṭhitaṃ niyyāteti. ၃၆၆-၃၇၆. ‘‘အသင်္ခတ’’ ဟူသည် အကြောင်းအထောက်အပံ့တို့က ပြုပြင်မွမ်းမံအပ်သည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် ‘‘မပြုပြင်အပ်သောတရား (အကတ)’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘စီးပွားကို ရှာလိုသဖြင့်’’ ဟူသည် မေတ္တာပွားလျက်။ ‘‘သနားစောင့်ရှောက်သဖြင့်’’ ဟူသည် ကရုဏာပွားလျက်။ ‘‘အစွဲပြု၍’’ ဟူသည် စွဲယူ၍ဟူသော ဤအနက်ကြောင့် ‘‘စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန်သိမ်းဆည်း၍’’ ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ‘‘မဖောက်မပြန်သော ဓမ္မဒေသနာ’’ ဟူသည် မဖောက်မပြန်သော တရားကို ဟောကြားခြင်းဖြစ်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တပည့်သားတို့ကဲ့သို့ အကျင့်တရား၌လည်း လေးမြတ်တော်မူ၏။ မိမိ ဆောက်တည်အပ်သော အမွေအနှစ်ကို လွှဲအပ်ပေးတော်မူ၏။ Bhikkhāsampattikālādīnaṃ sattannaṃ sappāyānaṃ sampattiyā labbhanakāle. Vipattikāle pana ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo. Bhāriyanti dukkhabahulatāya dāruṇaṃ. Amhākaṃ santikā laddhabbā. Tumhākaṃ anusāsanīti tumhākaṃ dātabbā anusāsanī. ဆွမ်းအဆင်ပြေသော အခါသမယအစရှိသော သင့်လျော်သော (သပ္ပါယ) ခုနစ်ပါးတို့ ပြည့်စုံခြင်းကို ရရှိနိုင်သောအခါ၌။ ပြည့်စုံမှုမရှိသောအခါ၌မူကား ဤဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ‘‘လေးလံလှသော’’ ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခများပြားခြင်းကြောင့် ပြင်းထန်လှသော။ ငါတို့ထံမှ ရရှိအပ်သော။ ‘‘သင်တို့အား အဆုံးအမ’’ ဟူသည် သင်တို့အား ပေးအပ်အပ်သော အဆုံးအမ။ Kāyagatāsatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ကာယဂတာသတိသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။ 2. Dutiyavaggo ၂. ဒုတိယဝဂ် 23-33. Asaṅkhatasuttādivaṇṇanā ၂၃-၃၃. အသင်္ခတသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့် 377-409. Tattha ca natthi ettha taṇhāsaṅkhātaṃ nataṃ, natthi etasmiṃ vā adhigate puggalabhāvoti anataṃ. Anāsavanti etthāpi eseva nayo. Saccadhammatāya saccaṃ. Vaṭṭadukkhato pārametīti pāraṃ. Saṇhaṭṭhenāti sukhumaṭṭhena nipuṇaṃ. Tato eva duddasatāya. Ajajjaraṃ niccasabhāvattā. Natthi etassa nidassananti vā anidassanaṃ. Etasmiṃ adhigate natthi saṃsāre. Papañcanti vā nippapañcaṃ. ၃၇၇-၄၀၉. ထိုအရာ၌— ဤနိဗ္ဗာန်၌ တဏှာဟု ဆိုအပ်သော ညွတ်ခြင်း (နတ) မရှိ၊ သို့မဟုတ် ဤနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါဟူ၍ မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ‘‘အနတ’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘‘အနာသဝ’’ ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ သစ္စာတရားဖြစ်သောကြောင့် ‘‘သစ္စာ’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် ‘‘ပါရ’’ (တစ်ဖက်ကမ်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ နူးညံ့သိမ်မွေ့သောအနက်ဖြင့် ‘‘နိပုဏ’’ (သိမ်မွေ့နက်နဲသောတရား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသိမ်မွေ့သောကြောင့်ပင် မြင်နိုင်ခဲလှ၏။ မြဲသောသဘောရှိသောကြောင့် ‘‘အဇဇရ’’ (မအိုတတ်သောတရား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤတရားအား ပြသစရာ ပုံသဏ္ဌာန်မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ‘‘အနိဒဿန’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤတရားသို့ ရောက်ရှိသောအခါ သံသရာ၌ ပြန့်ပြောကြောင်း (ပပဉ္စ) တရားတို့ မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ‘‘နိပ္ပပဉ္စ’’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ Etasmiṃ [Pg.388] adhigate puggalassa maraṇaṃ natthīti vā amataṃ. Atappakaṭṭhena vā paṇītaṃ. Sukhahetutāya vā sivaṃ. Taṇhā khīyanti etthāti taṇhakkhayaṃ. ဤနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ပုဂ္ဂိုလ်အား သေခြင်းမရှိ၊ ထို့ကြောင့် ‘‘အမတ’’ (မသေရာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ကိလေသာပူပန်မှု မရှိသောအနက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း ‘‘ပဏီတ’’ (မွန်မြတ်သောတရား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ‘‘သိဝ’’ (အေးငြိမ်းသောတရား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤတရား၌ တဏှာတို့ ကုန်ခမ်းသွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘တဏှက္ခယ’’ (တဏှာကုန်ရာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ Aññassa tādisassa abhāvato vimhāpanīyatāya abhūtamevāti. Kutoci paccayato anibbattameva hutvā bhūtaṃ vijjamānaṃ. Tenāha ‘‘ajātaṃ hutvā atthī’’ti. Natthi ettha dukkhanti niddukkhaṃ, tassa bhāvo niddukkhattaṃ. Tasmā anītikaṃ ītirahitaṃ. Vānaṃ vuccati taṇhā, tadabhāvena nibbānaṃ. Byābajjhaṃ vuccati dukkhaṃ, tadabhāvena abyābajjhaṃ. Paramatthato saccato suddhibhāvena. Kāmā eva puthujjanehi allīyitabbato ālayā. Esa nayo sesesupi. Patiṭṭhaṭṭhenāti patiṭṭhābhāvena vaṭṭadukkhato muccitukāmānaṃ dīpasadisaṃ oghehi anajjhottharaṇīyattā. Allīyitabbayuttaṭṭhenāti allīyituṃ arahabhāvato. Tāyanaṭṭhenāti saparatāyanaṭṭhena. Bhayasaraṇaṭṭhenāti bhayassa hiṃsanaṭṭhena. Seṭṭhaṃ uttamaṃ. Gatīti gandhabbaṭṭhānaṃ. ထိုကဲ့သို့သော အခြားတရားမရှိခြင်းကြောင့် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းသော သဘောဖြင့် အတုမရှိသောကြောင့် ‘‘အဘူတ’’ (မဖြစ်ဖူးသောတရား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းတရားမှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမရှိဘဲလျက် ထင်ရှားရှိသော တရားဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘မဖြစ်ပေါ်ဘဲလျက် ထင်ရှားရှိ၏’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤတရား၌ ဆင်းရဲဒုက္ခမရှိ၊ ထို့ကြောင့် ‘‘နိဒ္ဒုက္ခ’’ (ဆင်းရဲကင်းခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ယင်း၏အဖြစ်သည် ဆင်းရဲကင်းခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ဘေးရန်အန္တရာယ် (ဤတိ) ကင်းသောကြောင့် ‘‘အနီတိက’’ မည်၏။ ဝါနဟူသည် တဏှာကို ဆိုလို၏၊ ထိုတဏှာမရှိခြင်းကြောင့် ‘‘နိဗ္ဗာန်’’ မည်၏။ ဗျာဗဇ္ဈဟူသည် ဆင်းရဲကို ဆိုလို၏၊ ထိုဆင်းရဲမရှိခြင်းကြောင့် ‘‘အဗျာဗဇ္ဈ’’ မည်၏။ ပရမတ်အားဖြင့် သစ္စာအားဖြင့် စင်ကြယ်သော သဘောရှိသောကြောင့်တည်း။ ကာမဂုဏ်တရားတို့သည်သာလျှင် ပုထုဇဉ်တို့ တွယ်တာကပ်ငြိအပ်သောကြောင့် ‘‘အာလယ’’ (တွယ်တာရာ) မည်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ တည်မှီရာ အနက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုသူတို့အတွက် ဆီမီးကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသရာရေယဉ် (ဩဃ) တို့ဖြင့် မလွှမ်းမိုးနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ‘‘တပ္ပတိဋ္ဌ’’ (မှီခိုရာ) မည်၏။ ကပ်ငြိကိုးကွယ်ထိုက်သောအနက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း (မှီခိုထိုက်သောအဖြစ်ကြောင့်)။ မိမိနှင့် တစ်ပါးသူကို စောင့်ရှောက်တတ်သောအနက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း။ ဘေးရန်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောအနက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း။ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့် ‘‘သေဋ္ဌ’’ မည်၏။ ‘‘ဂတိ’’ ဟူသည် သွားရာလမ်းစခန်း (ရောက်ရာအရပ်) ဖြစ်၏။ Asaṅkhatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. အသင်္ခတသုတ်အစရှိသည်တို့၏အဖွင့် ပြီး၏။ Asaṅkhatasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အသင်္ခတသံယုတ်အဖွင့် ပြီး၏။ 10. Abyākatasaṃyuttaṃ ၁၀. အဗျာကတသံယုတ် 1. Khemāsuttavaṇṇanā ၁. ခေမာသုတ်အဖွင့် 410. Bimbisārassa [Pg.389] upāsikāti bimbisārassa orodhabhūtā upāsikā. Paṇḍiccaṃ sikkhitabhāvena. Veyyattiyaṃ visāradabhāvena. Visāradā nāma tihetukapaṭisandhisiddhasābhāvikapaññā, tāya samannāgatā. ၄၁၀. ‘‘ဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ ဥပါသိကာမ’’ ဟူသည် ဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ မောင်းမမိဿံဖြစ်သော ဥပါသိကာမတည်း။ ‘‘ပညာရှိအဖြစ်’’ ဟူသည် သင်ကြားတတ်မြောက်ထားသော အဖြစ်ကြောင့်။ ‘‘ရဲရင့်ဆန်းကြယ်သောအဖြစ်’’ ဟူသည် ရဲရင့်သောအဖြစ်ကြောင့်။ ရဲရင့်ခြင်း (ဝိသာရဒ) မည်သည် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကြောင့် ပြီးစီးသော ပင်ကိုယ်ဉာဏ်ပညာ ဖြစ်၏၊ ထိုပင်ကိုယ်ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ Acchiddakagaṇanāya kusaloti navantagaṇanāya kusalo. Aṅgulimuddāya gaṇanāya kusaloti aṅgulikāya eva gaṇanāya kusalo seyyathāpi pādasikā. Piṇḍagaṇanāyāti saṅkalanapaṭuppannakārino piṇḍavasena gaṇanā. Tathāgatoti khīṇāsavo, tathāgataṃ sandhāya pucchatīti khīṇāsavoti cassa arahattaphalavasibhāvitakhandhe upādāya ayaṃ paññatti hoti. Tesu khandhesu sati khīṇāsavā sattasaṅkhātā hontīti vohārena paññapetuṃ sakkā bhaveyya, asantesu na sakkā, tasmā paraṃ maraṇāti vuttattā tesaṃ abhāvā ‘‘abyākatameta’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ tesaṃ abhāvato ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti puṭṭhāya ‘‘āmā’’ti paṭijānitabbā siyā, taṃ pana sattasaṅkhātassa pucchitattā na paṭiññātanti daṭṭhabbaṃ. Yena rūpenāti sattatathāgate vuttarūpaṃ sabbaññutathāgate paṭikkhipituṃ ‘‘taṃ rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Yaṃ upādāyāti yaṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Tadabhāvenāti tassa khandhapañcakassa abhāvena. Tassā paññattiyāti sattapaññattiyā abhāvaṃ. Niruddhaṃ na nidasseti. အပေါက်အပြတ်မရှိ ရေတွက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူဟူသည် ကိုးခုမြောက်အထိ ရေတွက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်။ လက်ချောင်းအမှတ်အသားဖြင့် ရေတွက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူဟူသည် ပဒသိကခေါ်သော ခြေရာခံသူကဲ့သို့ လက်ချောင်းတို့ဖြင့်သာ ရေတွက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်။ ပေါင်းရုံးရေတွက်ခြင်း (ပိဏ္ဍဂဏနာ) ဟူသည် ပေါင်းစည်းခြင်းကို ချက်ချင်းပြုလုပ်၍ စုပေါင်း၍ ရေတွက်ခြင်းတည်း။ တထာဂတဟူသည် အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တည်း၊ တထာဂတကို ရည်ညွှန်း၍ မေး၏ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ ဝသိပ္ပတ္တဖြစ်သော ခန္ဓာတို့ကို စွဲ၍ ဤပညတ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုခန္ဓာတို့ ရှိလျှင် အာသဝေါကုန်ပြီးသော သတ္တဝါဟူ၍ ဝေါဟာရအားဖြင့် ပညတ်နိုင်ရာ၏၊ မရှိလျှင် မပညတ်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် ‘သေလွန်ပြီးနောက်’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုခန္ဓာတို့ မရှိတော့ခြင်းကြောင့် ‘ဤအရာသည် အဗျာကတ (မဖြေကြားအပ်သော ပြဿနာ) ဖြစ်သည်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ ခန္ဓာတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ‘သေလွန်ပြီးနောက် တထာဂတသည် မဖြစ်’ ဟု မေးအပ်လျှင် ‘ဟုတ်ပါ၏’ ဟု ဝန်ခံအပ်ရာ၏၊ သို့သော် ထိုမေးခွန်းကို သတ္တဝါဟု သတ်မှတ်အပ်သော တထာဂတကို ရည်ညွှန်း၍ မေးမြန်းထားခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝန်မခံအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ‘အကြင်ရုပ်ဖြင့်’ ဟူသည် သတ္တဝါတထာဂတ၌ ဆိုအပ်သော ရုပ်ကို သဗ္ဗညုတထာဂတ၌ ငြင်းပယ်ခြင်းငှာ ‘ထိုရုပ်’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘အကြင်တရားကို စွဲ၍’ ဟူသည် အကြင်ခန္ဓာငါးပါးကို စွဲ၍တည်း။ ‘ထိုတရား မရှိခြင်းဖြင့်’ ဟူသည် ထိုခန္ဓာငါးပါး မရှိခြင်းဖြင့်တည်း။ ‘ထိုပညတ်ခြင်း၏’ ဟူသည် သတ္တပညတ် မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ချုပ်ငြိမ်းသည်ဖြစ်၍ ပြသခြင်းမရှိ’။ Khemāya theriyā vuttaṃ paṭhamaṃ suttaṃ bhagavato seṭṭhatthadīpanato aggapadāvacaraṃva hotīti vuttaṃ ‘‘aggapadasmi’’nti. ခေမာထေရီ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပထမသုတ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အမြတ်ဆုံးအနက်ကို ပြခြင်းကြောင့် ‘အမြတ်ဆုံးပုဒ်၌’ (အဂ္ဂပဒသ္မိံ) ဟု အလွန်မြတ်သော အနက်သို့ သက်ဝင်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ Khemāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ခေမာသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 2. Anurādhasuttavaṇṇanā ၂. အနုရာဓသုတ်အဖွင့် 411. Idha saḷāyatanavagge saṅgāyanavasena saṅgītikārehi vuttaṃ. ၄၁၁. ဤသဠာယတနဝဂ်၌ သံဂါယနာတင်သော ဆရာတို့သည် သံဂါယနာတင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထည့်သွင်းဟောကြားတော်မူအပ်၏။ 3-8. Paṭhamasāriputtakoṭṭhikasuttādivaṇṇanā ၃-၈. ပထမ သာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် 412-417. Rūpamattanti [Pg.390] ettha matta-saddo visesanivattiattho. Ko pana so visesoti? Yo bāhiraparikappito idha tathāgatoti vuccamāno attā. Anupalabbhiyasabhāvoti anupalabbhiyattā. ၄၁၂-၄၁၇. ‘ရုပ်မျှသာ’ (ရူပမတ္တံ) ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘မတ္တ’ သဒ္ဒါသည် ထူးခြားမှုကို တားမြစ်သော အနက်ရှိ၏။ ထိုထူးခြားမှုကား အဘယ်နည်း? ပြင်ပမှ ကြံစည်အပ်သော ဤသာသနာတော်၌ ‘တထာဂတ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အတ္တတည်း။ ‘မရရှိနိုင်သော သဘောရှိသည်’ ဟူသည် မရရှိနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ Paṭhamasāriputtakoṭṭhikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā. ပထမ သာရိပုတ္တကောဋ္ဌိကသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။ 9. Kutūhalasālāsuttavaṇṇanā ၉. ကုတူဟလသာလာသုတ်အဖွင့် 418. Nānāvidhanti taṃtaṃdiṭṭhivādapaṭisaṃyuttaṃ aññampi vā nānāvidhaṃ tiracchānakathaṃ. Bahūnaṃ kutūhaluppattiṭṭhānatoti yojanā. Yāva ābhassarabrahmalokā gacchatīti agginā kappavuṭṭhānakāle gacchati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Imañca kāyanti imaṃ rūpakāyaṃ. Cuticittena nikkhipatīti cuticittena bhijjamānena nikkhipati. Cuticittassa hi oraṃ sattarasamassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ kammajarūpaṃ cuticittena saddhiṃ nirujjhati, tato paraṃ kammajarūpaṃ na uppajjati. Yadi uppajjeyya, maraṇaṃ na siyā, cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti, āhārajassa ca asambhavo eva, utujaṃ pana vattateva. Yasmā paṭisandhikkhaṇe satto aññataraṇāya upapajjati nāma, cutikkhaṇe paṭisandhicittaṃ aladdhaṃ aññataraṇāya, tasmā vuttaṃ ‘‘cutikkhaṇe…pe… hotī’’ti. ၄၁၈. ‘အမျိုးမျိုးသော’ ဟူသည် ထိုထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝါဒနှင့် စပ်လျဉ်းသော သို့မဟုတ် အခြားသော အမျိုးမျိုးသော တိရစ္ဆာနကထာ စကားတည်း။ ‘များစွာသော သူတို့၏ စူးစမ်းလိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ်’ ဟု ယှဉ်အပ်၏။ ‘အာဘဿရာဗြဟ္မာ့ဘုံတိုင်အောင် သွား၏’ ဟူသည် မီးဖြင့် ကပ်ဖျက်သောအခါ၌ သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်၊ ထိုအရာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဤကိုယ်ကိုလည်း’ ဟူသည် ဤရုပ်ကိုယ်ကို ဖြစ်၏။ ‘စုတိစိတ်ဖြင့် စွန့်ပစ်၏’ ဟူသည် ပျက်စီးဆဲဖြစ်သော စုတိစိတ်နှင့်အတူ စွန့်ပစ်၏။ စုတိစိတ်၏ အောက် ဆယ့်ခုနစ်ခုမြောက် စိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကမ္မဇရုပ်သည် စုတိစိတ်နှင့်အတူ ချုပ်ငြိမ်း၏၊ ထိုမှနောက်၌ ကမ္မဇရုပ်သည် မဖြစ်တော့ပေ။ အကယ်၍ ဖြစ်ပါမူ သေခြင်းသည် မရှိရာ၊ စုတိစိတ်သည် ရုပ်ကို မဖြစ်စေတတ်၊ အာဟာရဇရုပ်လည်း မဖြစ်နိုင်တော့ပေ၊ ဥတုဇရုပ်ကား ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေဆဲ ဖြစ်၏။ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ သတ္တဝါသည် တစ်ပါးသော ဘုံဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသည်မည်၏၊ စုတိခဏ၌မူ တစ်ပါးသော ဘုံဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေစိတ်ကို မရသေး၊ ထို့ကြောင့် ‘စုတိခဏ၌...ပေ... ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ Kutūhalasālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ကုတူဟလသာလာသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 10. Ānandasuttavaṇṇanā ၁၀. အာနန္ဒသုတ်အဖွင့် 419. Tesaṃ laddhiyāti tesaṃ sassatavādānaṃ laddhiyā saddhiṃ etaṃ ‘‘atthattā’’ti vacanaṃ ekaṃ abhavissa. Tato eva anulomaṃ taṃ nābhavissa ñāṇassāti asāraṃ etanti adhippāyo. Api nu metassāti me etassa anattāti vipassanāñāṇassa anulomaṃ api nu abhavissa, vilomakameva tassa siyāti attho. ၄၁၉. ‘ထိုသူတို့၏ အယူဝါဒအားဖြင့်’ ဟူသည် ထိုသဿတဝါဒီတို့၏ အယူဝါဒနှင့် ဤ ‘အတ္တရှိ၏’ ဟူသော စကားသည် တစ်ခုတည်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထိုကြောင့်ပင် ‘ဉာဏ်အား လျော်သည် မဖြစ်ရာ’ ဟူသည်မှာ ဤစကားသည် အနှစ်သာရမရှိဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ‘ငါ့အား ဤအရာသည်’ ဟူသည် ငါ့အား ‘အနတ္တ’ ဟု သိသော ဝိပဿနာဉာဏ်အား လျော်သည် ဖြစ်ပါမည်လော၊ ထိုဉာဏ်အား ဆန့်ကျင်ဘက်သာ ဖြစ်ရာ၏ဟု အနက်ရရှိသည်။ Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အာနန္ဒသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ 11. Sabhiyakaccānasuttavaṇṇanā ၁၁. သဘိယကစ္စာနသုတ်အဖွင့် 420. Yassapa’ssāti [Pg.391] pāṭhassa ayaṃ piṇḍattho ‘‘āvuso’’tiādi. Tatthāyaṃ sambandho – āvuso, yassapi puggalassa tīṇi vassāni vuṭṭho, ettakena kālena ‘‘hetumhi sati rūpītiādipaññāpanā hoti, asati na hotī’’ti ettakaṃ byākaraṇaṃ bhaveyya, tassa puggalassa ettakameva bahu, ko pana vādo atikkante! Ito atikkante dhammadesanānaye vādoyeva vattabbameva natthīti therassa pañhabyākaraṇaṃ sutvā paribbājako pītisomanassaṃ pavedesi. ၄၂၀. ‘ယဿပဿ’ ဟူသော ပါဠိ၏ ပေါင်းရုံးထားသောအနက်ကား ‘ငါ့ရှင်’ စသည်တည်း။ ထိုစကား၌ ဆက်စပ်မှုကား—ငါ့ရှင်၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား သုံးနှစ်တိုင်တိုင် နေထိုင်ခဲ့ပြီးသော် ဤမျှသော ကာလပတ်လုံး ‘အကြောင်းရှိလျှင် ရုပ်ရှိ၏ စသည်ဖြင့် ပညတ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ အကြောင်းမရှိလျှင် မဖြစ်’ ဟူ၍ ဤမျှသော ဖြေဆိုမှု ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဤမျှသော ဖြေကြားမှုသည်ပင် များပြားလှပေ၏၊ လွန်မြောက်သွားသော အခါ၌မူကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိတော့ပေ။ ဤဓမ္မဒေသနာနည်းထက် ကျော်လွန်လတ်သော် ပြောဆိုဖွယ် စကားပင် မရှိတော့ပေဟု မထေရ်၏ ပြဿနာဖြေကြားချက်ကို ကြားနာရသဖြင့် ပရိဗိုဇ်သည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်မိကြောင်း ပြောကြားခဲ့၏။ Sabhiyakaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. သဘိယကစ္စာနသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ Abyākatasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā. အဗျာကတသံယုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။ Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya သံယုတ္တနိကာယ် အဋ္ဌကထာဖြစ်သော သာရတ္ထပ္ပကာသနီ၏ Saḷāyatanavaggavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā. သဠာယတနဝဂ်အဖွင့်၏ လီနတ္ထပ္ပကာသနာ (ဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။ | |||
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |