1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

นอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

Saṃyuttanikāye

ในสังยุตตนิกาย

---

Saḷāyatanavaggaṭīkā

ฎีกาสฬายตนวรรค

---

1. Saḷāyatanasaṃyuttaṃ

๑. สฬายตนสังยุตต์

---

1. Aniccavaggo

๑. อนิจจวรรค

---

1. Ajjhattāniccasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอัจฉัตตานิจจสูตร

---

1. Cakkhatīti [Pg.281] cakkhu, ñāṇaṃ, yathāsabhāvato ārammaṇassa jānanena samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattatīti attho. Tathā maṃsacakkhu. Tampi hi rūpadassane cakkhatīti cakkhu. Buddhānaṃyeva cakkhūti buddhacakkhu, asādhāraṇato hi sattasantānesu sassatucchedadiṭṭhi anulomikañāṇayathābhūtañāṇānañceva kāmarāgānusayādīnañca yāthāvato vibhāvitañāṇaṃ āsayānusayañāṇaṃ indriyaparopariyattañāṇañca. Heṭṭhimā tayo maggā catusaccadhammesu vuttākārena pavattiyā dhamme cakkhūti dhammacakkhu, tathā tesaṃ phalāni taṃtaṃpaṭipakkhesu paṭippassaddhipahānavasena pavattanato. Samantato sabbadhammesu cakkhukiccasādhanato samantacakkhu, sabbaññutaññāṇaṃ. Dibbavihārasannissayena laddhabbato devānaṃ dibbacakkhu viyāti taṃ dibbacakkhu, abhiññāviseso. Ālokaṃ vaḍḍhetvā rūpadassanato ‘‘ālokapharaṇenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15) nayena [Pg.282] āgatattā catusaccaparicchedakañāṇaṃ ‘‘paññācakkhū’’ti vuttaṃ. Tadidaṃ ‘‘vipassanāñāṇa’’nti vadanti, ‘‘vipassanāmaggaphalapaccavekkhaṇañāṇānī’’ti apare.

๑. คำว่า จักษุ เพราะอรรถว่า ย่อมเห็น คือ ญาณ ย่อมเป็นไปเหมือนบอกสิ่งที่สม่ำเสมอและไม่สม่ำเสมอด้วยการรู้ตามสภาพ. แม้จักขุเนื้อก็เหมือนกัน. แม้จักขุเนื้อนั้นก็ชื่อว่าจักษุ เพราะย่อมเห็นรูป. จักษุของพระพุทธเจ้าเท่านั้น ชื่อว่าพุทธจักษุ เพราะเป็นญาณที่ไม่ทั่วไป (แก่ผู้อื่น) คือ ญาณที่ทำให้ปรากฏชัดตามความเป็นจริงซึ่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ อนุโลมญาณและยถาภูตญาณ และกามราคานุสัยเป็นต้นในสันดานของสัตว์ทั้งหลาย และคืออาสยานุสยญาณและอินทริยปโรปริยัตตญาณ. มรรค ๓ เบื้องต่ำ ชื่อว่าธรรมจักษุ เพราะเป็นไปในธรรมคืออริยสัจ ๔ ตามที่กล่าวไว้. แม้ผลของมรรคเหล่านั้นก็ชื่อว่าธรรมจักษุ เพราะเป็นไปโดยการระงับและละกิเลสที่เป็นปฏิปักษ์ต่อมรรคเหล่านั้น. ญาณที่รู้แจ้งทุกสิ่ง ชื่อว่าสมันตจักษุ เพราะยังกิจแห่งจักษุให้สำเร็จในธรรมทั้งปวงโดยรอบ คือสัพพัญญุตญาณ. อภิญญาพิเศษ ชื่อว่าทิพยจักษุ เพราะพึงได้ด้วยอาศัยทิพยวิหาร เหมือนทิพยจักษุของเทวดา. ที่กล่าวว่า "ด้วยการแผ่รัศมี" เพราะเห็นรูปด้วยการเพิ่มแสงสว่าง. ญาณที่กำหนดอริยสัจ ๔ ชื่อว่าปัญญาจักษุ เพราะมาโดยนัยมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุได้เกิดขึ้นแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เราไม่เคยได้ยินได้ฟังมาก่อนว่า นี้ทุกขอริยสัจ" (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาวรรค ๑๕). ญาณนี้บางท่านเรียกว่า "วิปัสสนาญาณ" บางท่านเรียกว่า "วิปัสสนา มรรค ผล และปัจจเวกขณญาณ".

---

Paccayabhūtehi etehi abhisambharīyantīti sambhārā, upatthambhabhūtā catusamuṭṭhānikarūpā. Saha sambhārehīti sasambhāraṃ. Mahābhūtānaṃ upādāya pasīdatīti pasādo. Akkhikūpake akkhipaṭalehīti ubhohi akkhidalehi. Sambhavoti āpodhātumeva sambhavabhūtamāha. Idha ‘‘terasa sambhārā’’ti vuttaṃ. Aṭṭhasāliniyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 596) pana saṇṭhānena saddhiṃ ‘‘cuddasa sambhārā’’ti āgataṃ. Tattha saṇṭhānanti vaṇṇāyatanameva parimaṇḍalādisaṇṭhānabhūtaṃ. Visuṃ vacanaṃ pana nesaṃ tathābhūtānaṃ atathābhūtānañca āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ yathāvutte maṃsapiṇḍe vijjamānattā. Sambhavassa catudhātunissitehi saha vuttassa dhātuttayanissitatā yojetabbā. Diṭṭhimaṇḍaleti abhimukhaṃ ṭhitānaṃ paṭibimbapaññāyanaṭṭhānabhūte cakkhusaññitāya diṭṭhiyā pavattiṭṭhānabhūte maṇḍale. Sanniviṭṭhanti etena cakkhupasādassa anekakalāpagatabhāvo dassito. Tathā hi so satta akkhipaṭalāni abhibyāpetvā vattati. Yasmā so satta akkhipaṭalāni byāpetvā ṭhitehi attano nissayabhūtehi katūpakāraṃ taṃnissiteheva āyuvaṇṇādīhi anupālitaparivāritaṃ tisantatirūpasamuṭṭhāpakehi utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ hutvā tiṭṭhati. Rūpadassanasamatthanti attānaṃ nissāya pavattaviññāṇassa vasena rūpāyatanadassanasamatthaṃ. Vitthārakathāti tassa cakkhuno sotādīnañca hetupaccayādivasena ceva lakkhaṇādivasena ca vitthārakathā.

คำว่า สัมภาระ คือ รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔ ซึ่งเป็นเครื่องอุปถัมภ์ ที่ถูกปรุงแต่งด้วยปัจจัยเหล่านี้. คำว่า สัสสัมภาระ คือ พร้อมด้วยสัมภาระ. คำว่า ปสาทะ คือ ความผ่องใสที่อาศัยมหาภูตรูป. คำว่า อักขิกูปเก อักขิปฏเลหิ คือ ด้วยชั้นแห่งตา คือด้วยหนังตาทั้งสอง. คำว่า สัมภวะ ท่านกล่าวถึงอาโปธาตุเท่านั้นว่าเป็นสัมภวะ. ในที่นี้กล่าวว่า "สัมภาระ ๑๓". แต่ในอรรถกถาอัฏฐสาลินี (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๙๖) กล่าวว่า "สัมภาระ ๑๔" พร้อมด้วยสัณฐาน. ในที่นั้น คำว่า สัณฐาน คือ วรรณายตนะที่เป็นสัณฐานกลมเป็นต้น. ส่วนการกล่าวแยกกันนั้น เพราะอาโปธาตุและวรรณายตนะที่เป็นเช่นนั้นและไม่เป็นเช่นนั้น มีอยู่ในก้อนเนื้อที่กล่าวมาแล้ว. พึงประกอบความที่สัมภวะที่กล่าวพร้อมด้วยธาตุ ๔ ที่อาศัยกันนั้น อาศัยธาตุ ๓. คำว่า ทิฏฐิมณฑล คือ ในวงกลมที่เป็นที่ปรากฏของปฏิรูปที่ตั้งอยู่ตรงหน้า และเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของทิฏฐิที่เรียกว่าจักษุ. คำว่า สันนิวิตต์ ด้วยคำนี้แสดงถึงความที่จักขุปสาทประกอบด้วยหลายส่วน. เพราะจักขุปสาทนั้นย่อมเป็นไปแผ่ไปทั่วกลีบตา ๗ ชั้น. เพราะจักขุปสาทนั้นย่อมตั้งอยู่โดยมีอุปการะที่กระทำโดยธรรมที่เป็นที่อาศัยซึ่งแผ่ไปทั่วกลีบตา ๗ ชั้น และถูกบำรุงรักษาแวดล้อมด้วยอายุและวรรณะเป็นต้นที่อาศัยธรรมที่เป็นที่อาศัยนั้น และถูกอุปถัมภ์ด้วยอุตุ จิต และอาหาร ที่เป็นเครื่องยังรูปซึ่งเกิดจากสันตติ ๓ ให้เกิดขึ้น. คำว่า รูปทัสสนสมัตถะ คือ สามารถเห็นรูปายตนะโดยอาศัยวิญญาณที่เกิดขึ้นโดยอาศัยตน. คำว่า วิถารกถา คือ การพรรณนาโดยพิสดารของจักษุและโสตะเป็นต้น โดยเหตุปัจจัยเป็นต้น และโดยลักษณะเป็นต้น.

---

Sammasanacāracittanti vipassanāya pavattiṭṭhānabhūtaṃ vipassitabbaṃ cittaṃ. Keci ‘‘vipassanupagatakiriyamayacitta’’nti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tīṇi lakkhaṇāni dassetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattassa pāpanavasena desanāya pavattattā.

คำว่า สัมมสนจารจิต คือ จิตที่พึงพิจารณาอันเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของวิปัสสนา. บางท่านกล่าวว่า "กิริยามยจิตที่เข้าถึงวิปัสสนา" นั่นเป็นเพียงมติของท่านเหล่านั้น. เพราะการแสดงธรรมเป็นไปโดยการแสดงลักษณะ ๓ ประการ แล้วชักชวนให้เจริญวิปัสสนา เพื่อบรรลุอรหัตตผล.

---

Ajjhattāniccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัจฉัตตานิจจสูตร จบ.

---

2-3. Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā

๒-๓. อรรถกถาอัจฉัตตทุกขสูตรเป็นต้น

---

2-3. Dve [Pg.283] lakkhaṇānīti dukkhānattalakkhaṇāni. Ekaṃ lakkhaṇanti anattalakkhaṇaṃ. Sesānīti vuttāvasesāni lakkhaṇāni. Tehīti yehi dutiyatatiyāni suttāni desitāni, tehi. Sallakkhitānīti sammadeva upadhāritāni. Ettakenāti dvinnaṃ ekasseva vā lakkhaṇassa kathanena.

๒-๓. คำว่า ลักษณะ ๒ อย่าง คือ ลักษณะทุกข์และอนัตตา. คำว่า ลักษณะอย่างหนึ่ง คือ ลักษณะอนัตตา. คำว่า ที่เหลือ คือ ลักษณะที่เหลือจากที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ด้วยเหตุเหล่านั้น คือ ด้วยเหตุที่พระสูตรที่ ๒ และ ๓ ได้แสดงไว้. คำว่า สัลลักขิตานิ คือ พิจารณาไว้ดีแล้ว. คำว่า ด้วยเพียงเท่านี้ คือ ด้วยการกล่าวลักษณะ ๒ อย่าง หรือลักษณะอย่างใดอย่างหนึ่ง.

---

Ajjhattadukkhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัจฉัตตทุกขสูตรเป็นต้น จบ.

---

4-6. Bāhirāniccasuttādivaṇṇanā

๔-๖. อรรถกถาพาหิรานิจจสูตรเป็นต้น

---

4-6. Vuttasadisovāti ‘‘dve lakkhaṇānī’’tiādinā vuttasadiso eva. Nayoti atidesanayo.

๔-๖. คำว่า เหมือนที่กล่าวมาแล้ว คือ เหมือนที่กล่าวมาแล้วโดยนัยมีอาทิว่า "ลักษณะ ๒ อย่าง". คำว่า นัย คือ อติเทสนัย.

---

Bāhirāniccasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพาหิรานิจจสูตรเป็นต้น จบ.

---

7-12. Ajjhattāniccātītānāgatasuttādivaṇṇanā

๗-๑๒. อรรถกถาอัจฉัตตานิจจอตีตานาคตสูตรเป็นต้น

---

7-12. Sallakkhetvāti atītānāgatānaṃ avijjamānattā gāhassa daḷhatāya sallakkhetvā. Paccuppannesu vijjamānattā balavatā taṇhādigāhena vipassanāvīthiṃ paṭipādetuṃ kilamantānaṃ vineyyānaṃ vasena.

๗-๑๒. คำว่า สัลลักเขตวา คือ กำหนดแล้ว เพราะความที่อดีตและอนาคตไม่มีอยู่ จึงกำหนดด้วยความสามารถแห่งความยึดมั่นที่มั่นคง. โดยนัยแห่งเวไนยสัตว์ทั้งหลายผู้ลำบากอยู่ในการดำเนินไปสู่ทางวิปัสสนาด้วยความยึดมั่นมีตัณหาเป็นต้นที่กำลังกล้า เพราะความที่ปัจจุบันธรรมมีอยู่.

---

Ajjhattāniccātītānāgatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัจฉัตตานิจจอตีตานาคตสูตรเป็นต้น จบ.

---

Aniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนิจจวรรค จบ.

---

2. Yamakavaggo

๒. ยมกวรรค

---

1-4. Paṭhamapubbesambodhasuttādivaṇṇanā

๑-๔. อรรถกถาปฐมปุพเพสัมโพธสูตรเป็นต้น

---

13-16. Dvīsupi suttesu āyatanānaṃ vasena desanā ekarasāvāti ‘‘paṭhamadutiyesū’’ti ekajjhaṃ paduddhāro kato. Āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Attānamadhi ajjhattaṃ, tappariyāpannattā tattha bhavāni ajjhattikāni, tesaṃ ajjhattikānaṃ. Ajjhattañca [Pg.284] nāma ajjhattajjhattaṃ, niyakajjhattaṃ, gocarajjhattaṃ, visayajjhattanti catubbidhaṃ. Tattha ajjhattajjhattaṃ ajjhatte bhavanti ajjhattikanti āha ‘‘ajjhattajjhattavasena ajjhattikāna’’nti. Tesaṃ cakkhādīnaṃ ajjhattesupi ajjhattikabhāvo adhikasinehavatthutāyāti āha ‘‘chandarāgassa adhimattabalavatāyā’’ti. Idāni tattha tamatthaṃ paṭiyoginā saddhiṃ udāharaṇavasena dassento ‘‘manussānaṃ hī’’tiādimāha. Taṃ uttānameva. Bāhirānīti ajjhattikato bahi bhavāni.

๑๓-๑๖. การแสดงธรรมในพระสูตรทั้งสองมีรสเดียวโดยอาศัยอายตนะทั้งหลาย เพราะฉะนั้นจึงมีการรวมบทว่า "ในพระสูตรที่ ๑ และ ๒". คำว่า อัตตา คือ อัตภาพ เพราะความสำคัญว่า "เรา" ถูกตั้งไว้ในที่นี้. คำว่า อัชฌัตตะ คือ อธิอัตตา (ปรารภตน). คำว่า อัชฌัตติกะ คือ สิ่งที่เกิดในที่นั้น เพราะเป็นส่วนที่รวมอยู่ในอัตตา. อัชฌัตตะมี ๔ อย่าง คือ อัชฌัตตัชฌัตตะ (ภายในของภายใน), นิยกัชฌัตตะ (ภายในของตน), โคจรชฌัตตะ (ภายในที่เป็นอารมณ์), วิสยัชฌัตตะ (ภายในที่เป็นวิสัย). ในที่นั้น คำว่า อัชฌัตตัชฌัตตะ คือ สิ่งที่เกิดในภายใน ชื่อว่าอัชฌัตติกะ ท่านจึงกล่าวว่า "โดยนัยแห่งอัชฌัตตัชฌัตตะของอัชฌัตติกะ". ความเป็นอัชฌัตติกะของจักขุเป็นต้น แม้ในภายใน ก็เพราะความเป็นวัตถุแห่งความรักใคร่อย่างยิ่ง ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะฉันทราคะมีกำลังกล้าอย่างยิ่ง". บัดนี้ ท่านแสดงเนื้อความนั้นพร้อมกับคู่ปรับโดยการยกตัวอย่าง โดยกล่าวมีอาทิว่า "เพราะของมนุษย์ทั้งหลาย". ข้อนั้นชัดเจนอยู่แล้ว. คำว่า พาหิระ คือ สิ่งที่เกิดภายนอกแต่อัชฌัตติกะ.

---

Paṭhamapubbesambodhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมปุพเพสัมโพธสูตรเป็นต้น จบ.

---

5-6. Paṭhamanoceassādasuttādivaṇṇanā

๕-๖. อรรถกถาปฐมโนเจอัสสาทสูตรเป็นต้น

---

17-18. Nikkhantāti lokato nikkhantā. Visaṃyuttā saṃyogahetūnaṃ kilesānaṃ pahīnattā no saṃyuttā. No adhimuttāti na ussukkajātā. Vimariyādī…pe… cetasāti vigatakilesavaṭṭamariyādatāya nimmariyādīkatena cittena. Catusaccameva kathitaṃ cakkhādīnaṃ assādādino kathitattā.

๑๗-๑๘. คำว่า นิกขันตา คือ ออกไปจากโลก. คำว่า วิสังยุตตา คือ ไม่ประกอบด้วยกิเลส เพราะละกิเลสอันเป็นเหตุแห่งสังโยชน์ได้แล้ว. คำว่า โนอธิมุตตา คือ ไม่น้อมใจไป (ไม่กระตือรือร้น). คำว่า วิมริยาทิ...เป...เจตสา คือ ด้วยจิตที่ทำให้ไม่มีขอบเขต เพราะความเป็นผู้มีขอบเขตแห่งกิเลสวัฏฏะไปปราศแล้ว. อริยสัจ ๔ เท่านั้นที่กล่าวไว้ เพราะกล่าวถึงอัสสาทะเป็นต้นของจักขุเป็นต้น.

---

Paṭhamanoceassādasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมโนเจอัสสาทสูตรเป็นต้น จบ.

---

7-10. Paṭhamābhinandasuttādivaṇṇanā

๗-๑๐. อรรถกถาปฐมาภินันทสูตรเป็นต้น

---

19-22. Vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ abhinandanānaṃ uppādanirodhānañca vasena desanāya pavattattā. Anupubbakathāti ādito paṭṭhāya padatthavaṇṇanā. Nesanti suttānaṃ.

๑๙-๒๒. วัฏฏะและวิวัฏฏะเท่านั้นที่กล่าวไว้ เพราะการแสดงธรรมเป็นไปโดยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความดับไปแห่งความเพลินทั้งหลาย. คำว่า อนุปุพพกถา คือ การพรรณนาเนื้อความแห่งบทตั้งแต่ต้นไปตามลำดับ. คำว่า เนสัง คือ ของพระสูตรทั้งหลาย.

---

Paṭhamābhinandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมาภินันทสูตรเป็นต้น จบ.

---

Yamakavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถายมกวรรค จบแล้ว.

---

3. Sabbavaggo

๓. สัพพวรรค.

---

1. Sabbasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสัพพสูตร.

---

23. Sabba-saddo [Pg.285] pakaraṇavasena katthaci sappadesepi pavattatīti tato nivattanatthaṃ anavasesavisayena sabba-saddena visesetvā vuttaṃ ‘‘sabbasabba’’nti, sabbameva hutvā sabbanti attho. Āyatanabhāvaṃ sabbaṃ āyatanasabbaṃ, sesadvayepi eseva nayo.

๒๓. คำว่า "สัพพะ" ย่อมเป็นไปแม้ในสิ่งที่มีส่วนเหลือ (บางส่วน) โดยอำนาจแห่งเรื่องราวในบางแห่ง เพราะฉะนั้น เพื่อจะห้ามจากส่วนนั้น จึงตรัสจำแนกด้วยคำว่า "สัพพะ" ด้วยอารมณ์ที่ไม่มีส่วนเหลือว่า "สัพพสัพพะ" มีความหมายว่า เป็นสัพพะทั้งหมดนั่นเอง ชื่อว่าสัพพะ. สัพพะที่เป็นอายตนะ คือ อายตนสัพพะ แม้ในหมวดสองที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

---

Tassa avisayābhāvato na addiṭṭhamidhatthi kiñcīti. Idhāti nipātamattaṃ, idha vā sadevake loke, dassanabhūtena ñāṇena adiṭṭhaṃ nāma kiñci natthīti attho. Yadi evaṃ anumānavisayaṃ nu kho kathanti āha ‘‘atho aviññāta’’nti. Aññesaṃ apaccakkhampi aviññātaṃ tassa kiñci natthīti adiṭṭhaṃ aviññātaṃ natthi. Paccuppannaṃ atītameva ñeyyaṃ gahitaṃ, anāgataṃ nu kho kathanti āha – ‘‘ajānitabba’’nti, tassa kiñci natthīti ānetvā sambandho. Jānituṃ ñātuṃ asakkuṇeyyaṃ nāma tassa kiñci natthīti dassento āha ‘‘sabbaṃ abhiññāsī’’tiādi.

เพราะความที่ไม่มีสิ่งใดไม่เป็นอารมณ์ของพระองค์ จึงไม่มีอะไรที่ไม่ได้เห็นในโลกนี้. คำว่า "อิทะ" เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า ไม่มีอะไรที่ชื่อว่าไม่ได้เห็นด้วยญาณอันเป็นเครื่องเห็นในโลกนี้ หรือในโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้. ถ้าอย่างนั้น สิ่งที่เป็นอารมณ์แห่งการอนุมานเล่าเป็นอย่างไร จึงตรัสว่า "อนึ่ง สิ่งที่ไม่ได้รู้". สิ่งที่ไม่ได้รู้แม้ไม่ประจักษ์แก่ผู้อื่น ก็ไม่มีอะไรสำหรับพระองค์. ไม่มีสิ่งที่ไม่ได้เห็น ไม่ได้รู้. สิ่งที่ควรรู้ในปัจจุบันและอดีตเท่านั้นที่ถูกถือเอา. สิ่งที่ยังไม่มาถึงเล่าเป็นอย่างไร จึงตรัสว่า "สิ่งที่ไม่อาจรู้ได้". พึงนำมาเชื่อมความว่า ไม่มีอะไรสำหรับพระองค์. แสดงว่า ไม่มีอะไรที่ชื่อว่าไม่อาจรู้ได้สำหรับพระองค์ จึงตรัสว่า "ทรงรู้ยิ่งซึ่งสิ่งทั้งปวง" เป็นต้น.

---

Sakalassa sakkāyadhammassa pariggahitattā sakkāyasabbaṃ. Sabbadhammesūti pañcannaṃ dvārānaṃ ārammaṇabhūtesu sabbesu dhammesu. Yasmā chasupi ārammaṇesu gahitesu padesasabbaṃ nāma na hoti, tasmā ‘‘pañcārammaṇamatta’’nti vuttaṃ. Padesasabbaṃ sakkāyasabbaṃ na pāpuṇāti tassa tebhūmakadhammesu ekadesassa asaṅgaṇhanato. Sakkāyasabbaṃ āyatanasabbaṃ na pāpuṇāti lokuttaradhammānaṃ asaṅgaṇhanato. Āyatanasabbaṃ sabbasabbaṃ na pāpuṇāti. Yasmā āyatanasabbena catubhūmakadhammāva pariggahitā, na lakkhaṇapaññattiyo, yasmā sabbasabbaṃ dassentena buddhañāṇavisayo dassito, tasmā ‘‘sabbasabbaṃ na pāpuṇātī’’ti etthāpi ‘‘kasmā…pe… natthitāyā’’ti sabbaṃ ñātārammaṇeneva pucchāvissajjanaṃ kataṃ. ‘‘Āyatanasabbepi idha vipassanupagadhammāva gahetabbā abhiññeyyaniddesavasenapi sammasanacārasseva icchitattā’’ti vadanti.

เพราะถือเอาสักกายธรรมทั้งหมด จึงเป็นสักกายสัพพะ. คำว่า "ในธรรมทั้งปวง" หมายถึง ในธรรมทั้งปวงที่เป็นอารมณ์ของทวารทั้งห้า. เพราะเมื่อถือเอาอารมณ์ทั้งหกแล้ว ไม่ชื่อว่าเป็นปเทสสัพพะ (สัพพะบางส่วน) เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "เพียงอารมณ์ห้า". ปเทสสัพพะไม่ถึงสักกายสัพพะ เพราะไม่สงเคราะห์ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ บางส่วน. สักกายสัพพะไม่ถึงอายตนสัพพะ เพราะไม่สงเคราะห์โลกุตรธรรม. อายตนสัพพะไม่ถึงสัพพสัพพะ. เพราะอายตนสัพพะถือเอาแต่ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ เท่านั้น ไม่ใช่ลักษณะและบัญญัติ. เพราะเมื่อแสดงสัพพสัพพะ ได้แสดงอารมณ์แห่งพุทธญาณ. เพราะฉะนั้น แม้ในคำว่า "ไม่ถึงสัพพสัพพะ" นี้ ก็ได้มีการถามตอบทั้งหมดด้วยอารมณ์ที่ทรงทราบแล้วนั่นเองว่า "เพราะเหตุไร... (ละ)... เพราะไม่มี". พวกอาจารย์กล่าวว่า "แม้ในอายตนสัพพะนี้ ก็พึงถือเอาแต่ธรรมที่เข้าถึงวิปัสสนาเท่านั้น เพราะเป็นที่ปรารถนาแห่งวิถีแห่งการพิจารณา แม้ด้วยอำนาจแห่งการระบุสิ่งที่ควรรู้ยิ่ง".

---

Paṭikkhipitvāti ‘‘idaṃ sabbaṃ nāma na hotī’’ti evaṃ paṭikkhipitvā. Tassāti ‘‘aññaṃ sabbaṃ paññāpessāmī’’ti vadantassa. Vācāya vattabbavatthumattakamevāti vañjhāputtagaganakusumādivācā viya etassa vācāya kevalaṃ vattabbavatthukameva bhaveyya, na attho, vacanamattakamevāti attho[Pg.286]. Atikkamitvāti anāmasitvā aggahetvā. Taṃ kissa hetūti vighātāpajjanaṃ kena hetunā. Yathā taṃ avisayasminti yathā aññopi koci avisaye vāyamanto, evanti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā pāḷiyaṃ ‘‘taṃ kissa hetū’’ti vuttakāraṇameva upanayanavasena dassetuṃ ‘‘yathā ta’’ntiādi vuttaṃ. Kāraṇopanayanañca kāraṇamevāti ‘‘yathāti kāraṇavacana’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘evaṃ imasmimpi avisaye’’tiādi.

คำว่า "ปฏิเสธแล้ว" หมายถึง ปฏิเสธแล้วอย่างนี้ว่า "สิ่งนี้ไม่ชื่อว่าสัพพะ". คำว่า "ของผู้นั้น" หมายถึง ของผู้กล่าวว่า "เราจักบัญญัติสัพพะอื่น". คำว่า "เป็นเพียงวัตถุที่พึงกล่าวด้วยวาจาเท่านั้น" หมายถึง วาจาของผู้นั้นพึงเป็นเพียงวัตถุที่พึงกล่าวเท่านั้น ไม่มีอรรถ เหมือนวาจาว่า บุตรหญิงหมัน ดอกไม้ในอากาศ เป็นต้น มีความหมายว่า เป็นเพียงถ้อยคำเท่านั้น. คำว่า "ล่วงเลยแล้ว" หมายถึง ไม่ถูกต้อง ไม่ถือเอา. คำว่า "เพราะเหตุไรเล่า" หมายถึง การถึงความลำบากด้วยเหตุอะไร. คำว่า "เหมือนสิ่งนั้นในอารมณ์อันมิใช่ที่" หมายถึง มีความหมายว่า เหมือนบุคคลอื่นบางคนพยายามอยู่ในอารมณ์อันมิใช่ที่อย่างนั้น. แต่ในอรรถกถา เพราะเหตุที่ในบาลีตรัสเหตุที่กล่าวว่า "เพราะเหตุไรเล่า" นั่นแหละ เพื่อจะแสดงโดยการนำเหตุมาเปรียบเทียบ จึงตรัสคำว่า "เหมือนสิ่งนั้น" เป็นต้น. และการนำเหตุมาเปรียบเทียบนั้นก็คือเหตุนั้นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า ตรัสว่า "คำว่า 'ยถา' เป็นคำแสดงเหตุ". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อย่างนี้ แม้ในอารมณ์อันมิใช่ที่นี้" เป็นต้น.

---

Sabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัพพสูตร จบแล้ว.

---

2. Pahānasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาปหานสูตร.

---

24. Sabbassāti dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattassa. Pahānāyāti tappaṭibaddhachandarāgapahānavasena pajahanāya. Cakkhusamphassanti cakkhusannissitaphassaṃ. Mūlapaccayanti mūlabhūtaṃ paccayaṃ katvā, sahajātavedanāya cakkhusamphassapaccayabhāve vattabbameva natthi. Eseva nayoti apadesena ‘‘sotasamphassaṃ mūlapaccayaṃ katvā’’tiādinā vattabbanti dasseti. Manoti bhavaṅgacittaṃ manodvārassa adhippetattā. Ārammaṇanti dhammārammaṇaṃ. Sahāvajjanakajavananti sahamanodvārāvajjanakaṃ javanaṃ. Taṃpubbakattā manoviññāṇaphassavedanānaṃ mūlapaccayabhūtā sabbesveva cakkhudvārādīsu vuttittā tadanurūpato ‘‘bhavaṅgasahajāto samphasso’’ti vuttaṃ. Sahāvajjanavedanāya javanavedanā ‘‘vedayita’’nti adhippetā, bhavaṅgasampayuttāya pana vedanāya gahaṇe vattabbameva natthi. Bhavaṅgato amocetvā bhavaṅgacittena saddhiṃyeva āvajjanaṃ gahetvā manodvārāvajjanaṃ bhavaṅgaṃ daṭṭhabbaṃ. Yā panettha desanāti yā ettha ‘‘pahānāyā’’tiādinā pavattadesanā satthu anasiṭṭhi āṇā. Ayaṃ paṇṇatti nāma tassa tassa atthassa pakārato ñāpanato. Ettha sabbaggahaṇena sabbe sabhāvadhammā gahitā, paññatti pana katamāti vicāraṇāya taṃ dassetuṃ ‘‘yā panetthā’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ.

๒๔. คำว่า "ของสิ่งทั้งปวง" หมายถึง ของสิ่งที่ดำเนินไปทางทวารพร้อมด้วยอารมณ์ของทวาร. คำว่า "เพื่อละ" หมายถึง เพื่อละโดยเป็นไปตามการละฉันทราคะที่ผูกพันกับสิ่งนั้น. คำว่า "จักขุสัมผัส" หมายถึง ผัสสะที่อาศัยจักษุ. คำว่า "เป็นมูลปัจจัย" หมายถึง กระทำปัจจัยที่เป็นมูล. ในความเป็นปัจจัยของจักขุสัมผัสแก่เวทนาที่เกิดร่วมกันนั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย. คำว่า "มีนัยนี้เหมือนกัน" หมายถึง แสดงว่า พึงกล่าวโดยอ้างอิงว่า "กระทำโสตสัมผัสเป็นมูลปัจจัย" เป็นต้น. คำว่า "มโน" หมายถึง ภวังคจิต เพราะมโนทวารถูกประสงค์. คำว่า "อารมณ์" หมายถึง ธัมมารมณ์. คำว่า "ชวนะพร้อมด้วยอาวัชชนะ" หมายถึง ชวนะพร้อมด้วยมโนทวาราวัจชนะ. เพราะความเป็นปัจจัยที่เป็นมูลของมโนวิญญาณ ผัสสะ และเวทนา ที่มีสิ่งนั้นเป็นเบื้องหน้า และเพราะเป็นไปในทวารจักษุเป็นต้นทั้งหมด จึงตรัสว่า "สัมผัสที่เกิดร่วมกับภวังค์" โดยสมควรแก่สิ่งนั้น. เวทนาในชวนะพร้อมด้วยอาวัชชนะ ถูกประสงค์ว่าเป็น "เวทยิตะ" (สิ่งที่เสวยอารมณ์). แต่ในการถือเอาเวทนาที่สัมปยุตต์กับภวังค์นั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวเลย. พึงเห็นมโนทวาราวัจชนะว่าเป็นภวังค์ โดยไม่แยกจากภวังค์ ถือเอาอาวัชชนะพร้อมกับภวังคจิตนั่นเอง. คำว่า "การแสดงในที่นี้" หมายถึง การแสดงที่ดำเนินไปในที่นี้ด้วยคำว่า "เพื่อละ" เป็นต้น เป็นพระบรมพุทโธวาทและพระอาณัติของพระศาสดา. นี้ชื่อว่าบัญญัติ เพราะเป็นการให้รู้แจ้งอรรถนั้นๆ โดยประการต่างๆ. ในที่นี้ การถือเอาคำว่า "สัพพะ" ได้ถือเอาสภาวธรรมทั้งหมด. แต่บัญญัติคืออะไร เพื่อจะแสดงสิ่งนั้นโดยการพิจารณา จึงตรัสคำว่า "อนึ่ง การแสดงในที่นี้" เป็นต้น พึงเห็นดังนี้.

---

Pahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา ปหานสูตร จบแล้ว.

---

3. Abhiññāpariññāpahānasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถา อภิญญาปริญญาปหานสูตร.

---

25. Abhiññāti [Pg.287] abhiññāya. Ya-kāralopavasenāyaṃ niddeso ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu (dī. ni. 1.28, 405; ma. ni. 1.154) viya, tathā ‘‘pariññā’’ti etthāpi. Sabbanti āyatanasabbaṃ. Tañhi abhiññeyyaṃ. Abhijānitvāti abhiññāya jānitvā. Parijānitvāti tīraṇapariññāya aniccādito parijānitvā. Pajahanatthāyāti pahānapariññāya anavasesato pajahanāya.

๒๕. คำว่า "อภิญญา" หมายถึง ด้วยอภิญญา. การแสดงนี้เป็นไปโดยการลบพยัญชนะ "ยะ" เหมือนในคำว่า "รู้ยิ่งด้วยตนเอง" เป็นต้น. แม้ในคำว่า "ปริญญา" นี้ก็เช่นกัน. คำว่า "สัพพะ" หมายถึง อายตนสัพพะ. สิ่งนั้นแลควรรู้ยิ่ง. คำว่า "รู้ยิ่งแล้ว" หมายถึง รู้แล้วด้วยอภิญญา. คำว่า "กำหนดรู้แล้ว" หมายถึง กำหนดรู้แล้วโดยความเป็นอนิจจะ เป็นต้น ด้วยตีรณปริญญา. คำว่า "เพื่อละ" หมายถึง เพื่อละโดยไม่เหลือด้วยปหานปริญญา.

---

Abhiññāpariññāpahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา อภิญญาปริญญาปหานสูตร จบแล้ว.

---

4. Paṭhamaaparijānanasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถา ปฐมอปริชานนสูตร.

---

26. ‘‘Abhijāna’’ntiādinā ettha bhagavā paṭhamaṃ kaṇhapakkhaṃ dassetvā sukkapakkhaṃ dasseti veneyyajjhāsayavasena. Tenettha vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

๒๖. ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงกัณหปักษ์ (ฝ่ายดำ) ก่อน แล้วจึงแสดงสุกกปักษ์ (ฝ่ายขาว) ด้วยคำว่า "รู้ยิ่ง" เป็นต้น โดยเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

---

Paṭhamaaparijānanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา ปฐมอปริชานนสูตร จบแล้ว.

---

5. Dutiyaaparijānanasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถา ทุติยอปริชานนสูตร.

---

27. Cakkhuviññāṇaviññātabbadhammo nāma rūpāyatanamevāti āha ‘‘heṭṭhā gahitarūpamevā’’ti. Idha anāpāthagataṃ ‘‘cakkhuviññāṇaviññātabbā dhammā’’ti vuttattā. Heṭṭhā āpāthagatampi anāpāthagatampi gahitameva ‘‘ye ca rūpā’’ti anavasesato vuttattā. Te hi vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā saha cakkhuviññāṇena viññātabbattā. Tathā hi cakkhuviññāṇaṃ tehi ekuppādaṃ ekavatthukaṃ ekanirodhaṃ ekārammaṇameva. Sesapadesūti sesesu ‘‘yañca sotaṃ ye ca saddā’’tiādinā āgatesu kaṇhapakkhe pañcasu, sukkapakkhe chasupi padesu. Eseva nayoti yvāyaṃ ‘‘heṭṭhā gahitarūpameva gaṇhitvā’’ti attho vutto. Eso eva tatthapi atthavaṇṇanānayo.

๒๗. ธรรมที่จักขุวิญญาณพึงรู้ชื่อว่า รูปายตนะเท่านั้น จึงตรัสว่า "รูปที่ถือเอาไว้ข้างล่างนั่นเอง". ในที่นี้ เพราะตรัสว่า "ธรรมที่จักขุวิญญาณพึงรู้" ซึ่งเป็นสิ่งที่ยังไม่ถึงวิถี. ข้างล่างนั้น ทั้งสิ่งที่ถึงวิถีแล้วและยังไม่ถึงวิถี ก็ถูกถือเอาแล้ว เพราะตรัสว่า "รูปเหล่าใด" โดยไม่เหลือ. เพราะขันธ์คือเวทนา สัญญา สังขารเหล่านั้น พึงรู้พร้อมกับจักขุวิญญาณ. แท้จริง จักขุวิญญาณนั้น มีการเกิดขึ้นอย่างเดียวกัน มีวัตถุอย่างเดียวกัน มีการดับอย่างเดียวกัน มีอารมณ์อย่างเดียวกันกับขันธ์เหล่านั้น. คำว่า "ในบทที่เหลือ" หมายถึง ในบทที่เหลือห้าบทในกัณหปักษ์ และหกบทในสุกกปักษ์ ที่มาด้วยคำว่า "โสตใด เสียงทั้งหลายใด" เป็นต้น. คำว่า "มีนัยนี้เหมือนกัน" หมายถึง อรรถที่กล่าวว่า "ถือเอารูปที่ถือเอาไว้ข้างล่างนั่นเอง" นี้. นั่นแหละเป็นนัยแห่งการพรรณนาอรรถในที่นั้นด้วย.

---

Dutiyaaparijānanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา ทุติยอปริชานนสูตร จบแล้ว.

---

6. Ādittasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถา อาทิตตสูตร.

---

28. Gayānāmikāya [Pg.288] nadiyā avidūre pavatto gāmo gayā nāma, tassaṃ gayāyaṃ viharatīti samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Gayāgāmassa hi āsanne gayāsīsanāmake piṭṭhipāsāṇe bhagavā tadā vihāsi. Tenāha ‘‘bhagavā tattha viharatī’’ti.

๒๘. หมู่บ้านที่ตั้งอยู่ไม่ไกลจากแม่น้ำชื่อคยา ชื่อว่าคยา คำว่า ‘ในคยานั้น’ นี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่าใกล้ เพราะพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่แผ่นหินชื่อคยาสีสะใกล้หมู่บ้านคยาในเวลานั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นั่น’

---

Tatrāti ‘‘bhikkhū āmantesī’’ti ye bhikkhū āmantesi, yathā cāyaṃ desanā tesaṃ sappāyā jātā, tatra tasmiṃ atthadvaye vibhāvetabbe ayaṃ anupubbikathā samudāgamato paṭṭhāya anupaṭipāṭikathā. Itoti imasmā kappato. Kirāti anussavanatthe nipāto. Pāramitāparibhāvanāya paripākagate. Ñāṇeti bodhiñāṇe. Kaniṭṭhaputto vemātikabhātā bhagavato. Veḷubhittikuṭikāhi parikkhipitvā bahiddhā, anto pana paṭasāṇīhi.

คำว่า ‘ตตฺร’ (ในที่นั้น) หมายถึงภิกษุทั้งหลายที่พระผู้มีพระภาคทรงเรียกมา และเทศนานี้เหมาะสมแก่ภิกษุเหล่านั้น ในอรรถ ๒ อย่างนั้นที่พึงแสดงนี้ เป็นเรื่องที่กล่าวตามลำดับตั้งแต่การอุบัติขึ้นมา เป็นเรื่องที่กล่าวตามลำดับ คำว่า ‘อิตฺโต’ (จากนี้) หมายถึงจากกัปนี้ คำว่า ‘กิร’ เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมาว่า คำว่า ‘ปารมิตาปริภาวนาย ปริปากคเต’ หมายถึงถึงความแก่รอบด้วยการบำเพ็ญบารมี คำว่า ‘ญาเณ’ หมายถึงโพธิญาณ คำว่า ‘กนิฏฺฐปุตฺโต’ หมายถึงพระอนุชาต่างมารดาของพระผู้มีพระภาค คำว่า ‘เวฬุภิตฺติกุฏิกาหิ ปริกฺขิปิตฺวา พหิทฺธา อนฺโต ปน ปฏสุณีหิ’ หมายถึงล้อมรอบด้วยกุฏิที่มีฝาไม้ไผ่ภายนอก ส่วนภายในล้อมด้วยม่านผ้า

---

Sabbesaṃ sattānaṃ. Puññacetanaṃ anto abbhantare paveseti. Bhagavāpi tassa puttoti katvā ‘‘aññe tayo puttā’’ti vuttaṃ. Avippakiritvāti parājayena avippakiriya apalāyitvā. Pidahīti dātuṃ na sakkomīti tathā akāsi. Saccavāditāya gaṇhiṃsūti rājakulassa saccavāditāya attano varaṃ gaṇhiṃsu.

คำว่า ‘สพฺเพสํ สตฺตานํ’ หมายถึงสัตว์ทั้งหลายทั้งปวง คำว่า ‘ปุญฺญเจตนํ อนฺโต อพฺภนฺตเร ปเวเสติ’ หมายถึงนำบุญเจตนาเข้าไปภายใน คำว่า ‘ภควาปิ ตสฺส ปุตฺโตติ กตฺวา อญฺเญ ตโย ปุตฺตาติ วุตฺตํ’ หมายถึงพระผู้มีพระภาคก็เป็นบุตรของเขาด้วย จึงตรัสว่า ‘บุตรอื่นอีก ๓ คน’ คำว่า ‘อวิปฺปกิริตฺวา’ หมายถึงไม่แตกพ่าย ไม่หนีไปเพราะความพ่ายแพ้ คำว่า ‘ปิทหีติ’ หมายถึงปิด (โอกาส) คือทำอย่างนั้นว่า ‘เราให้ไม่ได้’ คำว่า ‘สจฺจวาทิตาย คณฺหึสูติ’ หมายถึงถือเอาพรของตนเพราะความสัตย์จริงของราชสกุล

---

Vinivattitunti paṭiññāya nivattituṃ. Antarāti tumhehi paricchinnakālassa antarā eva matā. Aṭṭhavīsatihatthaṭṭhānaṃ usabhaṃ nāma. Usabhe aṭṭhavīsatihatthappamāṇe ṭhāne. Dānagge byāvaṭoti pasuto.

คำว่า ‘วินิวตฺติตุํ’ หมายถึงกลับตามคำปฏิญาณ คำว่า ‘อนฺตราติ’ หมายถึงตายไปในระหว่างเวลาที่พวกท่านกำหนดไว้ คำว่า ‘อฏฺฐวีสติหตฺถฏฺฐานํ อุสภํ นาม’ หมายถึงสถานที่ ๒๘ ศอก ชื่อว่าอุสภะ คำว่า ‘อุสเภ อฏฺฐวีสติหตฺถปฺปมาเณ ฐาเน’ หมายถึงในสถานที่ประมาณ ๒๘ ศอก คำว่า ‘ทานคฺเค พฺยาวโฏติ’ หมายถึงขวนขวายในโรงทาน

---

Soti bhagavā. Tathārūpañhi buddhānaṃ desanāpāṭihāriyaṃ, yathā desanāya gahito attho paccakkhato vibhūto hutvā upaṭṭhāti. Tenāha ‘‘imesaṃ…pe… desessāmī’’ti. Sanniṭṭhānanti cirakālaparicitādittaaggikānaṃ ādittapariyāyadesanāva sappāyāti nicchayamakāsi. Padittanti padīpitaṃ ekādasahi aggīhi ekajālībhūtaṃ. Tenāha ‘‘sampajjalita’’nti. Dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ cakkhādīnaṃ ekādasahi aggīhi ādittabhāvena dukkhamatāya dukkhassa kathitattā.

คำว่า ‘โส’ หมายถึงพระผู้มีพระภาค เพราะว่าการแสดงธรรมของพระพุทธเจ้าทั้งหลายมีอานุภาพเช่นนั้น คืออรรถที่รับรู้จากการแสดงธรรมนั้นย่อมปรากฏชัดประจักษ์แจ้ง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘เราจักแสดงแก่ภิกษุเหล่านี้...’ คำว่า ‘สนฺนิฏฺฐานํ’ หมายถึงทรงตัดสินพระทัยว่า ‘การแสดงธรรมเรื่องไฟที่ลุกโพลงเท่านั้นเหมาะสมแก่ผู้ที่คุ้นเคยกับไฟที่ลุกโพลงมานาน’ คำว่า ‘ปทิตฺตํ’ หมายถึงถูกจุดให้ลุกโพลง เป็นเปลวเดียวกันด้วยไฟ ๑๑ กอง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘สมฺปชฺชลิตํ’ (ลุกโพลงดีแล้ว) ลักษณะของทุกข์ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะการที่ตาเป็นต้นถูกไฟ ๑๑ กองเผาไหม้ เพราะความเป็นทุกข์ จึงชื่อว่าทุกข์

---

Ādittasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาทิตตสูตร จบแล้ว

---

7. Addhabhūtasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอัทธภูตสูตร

---

29. Adhisaddena [Pg.289] samānattho addhasaddoti āha ‘‘addhabhūtanti adhibhūta’’ntiādi. Sesaṃ vuttanayameva.

๒๙. คำว่า ‘อทฺธสทฺโท’ มีความหมายเหมือนกับคำว่า ‘อธิสทฺโท’ จึงกล่าวว่า ‘อัทธภูตํ คือ อธิภูตํ’ เป็นต้น ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

---

Addhabhūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัทธภูตสูตร จบแล้ว

---

8. Samugghātasāruppasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสมุคฆาตสารุปปสูตร

---

30. Maññitaṃ nāma taṇhāmānadiṭṭhīhi gahetabbaṃ maññitaṃ. Sabbasmiṃ maññitanti sabbamaññitaṃ, tassa samugghāto setughāto, tadāvahaṃ sabbamaññitasamugghātasāruppaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘maññitaṃ nāma cakkhādīsu eva uppajjati, nāññasmi’’nti dutiyanayo vutto. Anucchavikanti anurūpaṃ avilomaṃ. Idhāti idheva sāsane aññattha tadabhāvato. ‘‘Taṇhā-mānadiṭṭhimaññitāna’’nti vuttaṃ maññitattayaṃ saparasantānesu paṭipakkhavasena yojetvā dassetuṃ ‘‘cakkhuṃ ahanti vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘cakkhuṃ aha’’nti iminā ajjhattavisayaṃ diṭṭhimaññitañca dasseti attābhinivesāhaṃkāradīpanato. ‘‘Mama’’nti iminā taṇhāmaññitaṃ mānamaññitampi vā, pariggahamukhenapi seyyādito mānuppajjanato. Sesapadadvayepi iminā nayena maññitavibhāgo veditabbo. Ahanti attāva, so ca cakkhusmiṃ tadadhīnavuttittā ‘‘paro’’ti na maññati. Mama kiñcanapalibodho cakkhusmiṃ sati labbhanato, asati na maññati tathāmaññitassa paccayaghātato. Sesapadadvayepi eseva nayo.

๓๐. คำว่า ‘มญฺญิตํ’ หมายถึงความสำคัญที่พึงยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ คำว่า ‘สพฺพสฺมึ มญฺญิตํ’ คือ ‘สพฺพมญฺญิตํ’ (ความสำคัญทั้งหมด) การถอนความสำคัญนั้น คือการทำลายสะพาน สิ่งที่นำมาซึ่งการถอนความสำคัญทั้งหมดนั้น คือ ‘สพฺพมญฺญิตสมุคฺฆาตสารุปฺปํ’ (สิ่งที่เหมาะสมกับการถอนความสำคัญทั้งหมด) ส่วนในอรรถกถาได้กล่าวถึงนัยที่สองว่า ‘ความสำคัญย่อมเกิดขึ้นในจักขุเป็นต้นเท่านั้น ไม่เกิดขึ้นในสิ่งอื่น’ คำว่า ‘อนุจฺฉวิกํ’ หมายถึงเหมาะสม ไม่ขัดแย้ง คำว่า ‘อิธ’ หมายถึงในพระศาสนานี้เท่านั้น เพราะในที่อื่นไม่มีสิ่งนั้น คำว่า ‘ตณฺหา-มานทิฏฺฐิมญฺญิตานํ’ หมายถึงความสำคัญ ๓ อย่างที่กล่าวมาแล้ว เพื่อแสดงโดยการประกอบเข้ากับฝ่ายตรงข้ามในสันดานของตนและผู้อื่น จึงกล่าวว่า ‘จักขุเป็นเรา’ เป็นต้น ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า ‘จักขุเป็นเรา’ นี้แสดงถึงทิฏฐิมัญญิตะที่เกี่ยวกับภายใน และความสำคัญที่เกี่ยวกับอัตตา เพราะแสดงถึงการยึดมั่นในอัตตาและอหังการ คำว่า ‘ของเรา’ นี้แสดงถึงตัณหามัญญิตะ หรือมานะมัญญิตะ แม้โดยทางความยึดถือ เพราะมานะย่อมเกิดขึ้นจากการถือตัวว่าเลิศกว่าเป็นต้น ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็พึงทราบการจำแนกความสำคัญด้วยนัยนี้ คำว่า ‘เรา’ คืออัตตานั่นเอง และอัตตานั้นไม่สำคัญว่า ‘ผู้อื่น’ ในจักขุ เพราะมีการเป็นไปตามจักขุนั้น คำว่า ‘เครื่องกังวลของเรา’ ย่อมได้เมื่อมีจักขุ เมื่อไม่มีจักขุ ย่อมไม่สำคัญอย่างนั้น เพราะเหตุปัจจัยของความสำคัญนั้นถูกทำลาย ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็เป็นนัยเดียวกันนี้

---

Ahaṃ cakkhuto niggatoti ‘‘aha’’nti vattabbo ayaṃ satto cakkhuto niggato tattha sukhumākārena upalabbhanato. Mama kiñcanapalibodho cakkhuto niggato tasmiṃ sati eva upalabbhanato. Sesadvayepi eseva nayo. Tattha paroti paro satto. Mama cakkhūti na maññati yassa taṃ cakkhu, tassa ‘‘aha’’nti vattabbasseva abhāvato. Mamattabhūtanti mama kāraṇaṃ. Sesaṃ uttānameva. Evametasmiṃ sutte cakkhurūpa-cakkhuviññāṇa-cakkhusamphassa-sukhadukkhādukkhamasukhavasena satta vārā cakkhudvāre, tathā sotadvārādīsūti cha sattakā dvecattālīsa. Puna sakkāyavasena ‘‘sabbaṃ na maññatī’’tiādinā vuttaṃ, tena tecattālīsa. Puna tebhūmakavaṭṭaṃ ‘‘loko’’ti gahetvā ‘‘na kiñci loke upādiyatī’’ti [Pg.290] vuttaṃ, tena catucattālīsa honti. Evaṃ sabbathāpi catucattālīsāya ṭhānesu arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitāti veditabbā. ‘‘Catucattālīsādhikasatesū’’ti kesuci potthakesu likhanti, sā ca pamādalekhā.

คำว่า ‘เราออกจากจักขุ’ หมายถึงสัตว์นี้ที่พึงกล่าวว่า ‘เรา’ ออกมาจากจักขุ เพราะปรากฏในจักขุโดยละเอียด คำว่า ‘เครื่องกังวลของเราออกจากจักขุ’ เพราะปรากฏเมื่อมีจักขุเท่านั้น ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็เป็นนัยเดียวกันนี้ ในบรรดาบทเหล่านั้น คำว่า ‘ปโร’ คือสัตว์อื่น คำว่า ‘จักขุของเรา’ ย่อมไม่สำคัญ เพราะไม่มีผู้ที่พึงกล่าวว่า ‘เรา’ ซึ่งเป็นเจ้าของจักขุนั้น คำว่า ‘มมตฺตภูตํ’ คือเหตุแห่งความเป็นของของเรา ส่วนที่เหลือก็เป็นความหมายที่ชัดเจน ในสูตรนี้ มี ๗ วาระในทวารตา คือ จักขุ รูป จักขุวิญญาณ จักขุสัมผัส สุข ทุกข์ อทุกขมสุข และในโสตทวารเป็นต้น ก็มี ๖ ชุด ชุดละ ๗ จึงเป็น ๔๒ อีกครั้งหนึ่ง ได้กล่าวถึง ‘ไม่สำคัญทั้งหมด’ เป็นต้น โดยนัยแห่งสักกายะ จึงเป็น ๔๓ อีกครั้งหนึ่ง ได้กล่าวถึง ‘ไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก’ โดยถือเอาวัฏฏะ ๓ ภูมิว่าเป็น ‘โลก’ จึงเป็น ๔๔ พึงทราบว่า การเจริญวิปัสสนาที่นำไปสู่อรหัตตผล ได้กล่าวไว้ใน ๔๔ ฐานโดยประการทั้งปวงอย่างนี้ ในบางคัมภีร์เขียนว่า ‘ใน ๑๔๔ ฐาน’ ซึ่งเป็นการเขียนที่ผิดพลาด

---

Samugghātasāruppasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสมุคฆาตสารุปปสูตร จบแล้ว

---

9. Paṭhamasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปฐมสมุคฆาตสัปปายสูตร

---

31. Upakārabhūtā tadāvahattā. Tatoti maññitākārato. Tanti maññanāvatthuṃ. Aññenākārenāti yathā maññati aniccādiākārato, aññena aniccādinā ākārena hoti. Aññathābhāvaṃ vipariṇāmanti uppādavayatāya aññathābhāvaṃ jarāya maraṇena ca dvedhā vipariṇāmetabbaṃ. Taṃ upagamanena aññathābhāvī, evaṃbhūto hutvāpi jīraṇabhijjanasabhāvesu. Bhavesu satto loko uparipi bhavaṃyeva abhinandati. Heṭṭhā gahitameva saṅkaḍḍhitvāti ‘‘cakkhuṃ na maññatī’’tiādinā heṭṭhā gahitameva khandhadhātuāyatanāti khandhādipariyāyena ekato gahetvā punapi maññanāvatthuṃ dasseti. Avasāne ‘‘tato taṃ hotī’’ti vuttapadena saddhiṃ sabbavāresu aṭṭha aṭṭha hontīti ‘‘aṭṭhacattālīsāya ṭhānesū’’ti vuttaṃ.

๓๑. คำว่า ‘อุปการภูตา’ เพราะนำมาซึ่งสิ่งนั้น คำว่า ‘ตโต’ หมายถึงโดยอาการแห่งความสำคัญ คำว่า ‘ตํ’ หมายถึงวัตถุแห่งความสำคัญ คำว่า ‘อญฺเญนากาเรน’ หมายถึงเป็นไปโดยอาการอื่น เช่น อาการไม่เที่ยงเป็นต้น ตามที่สำคัญโดยอาการมีไม่เที่ยงเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยอาการอื่น มีไม่เที่ยงเป็นต้น คำว่า ‘อญฺญถาภาวํ วิปริณามํ’ หมายถึงความแปรปรวนเป็นอย่างอื่นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป และพึงแปรปรวนเป็น ๒ อย่างด้วยความแก่และความตาย สิ่งนั้นเป็นไปอย่างอื่นด้วยการเข้าถึง แม้เป็นเช่นนั้น ในภพทั้งหลายที่มีสภาพแก่และแตกสลาย สัตว์โลกก็ยังเพลิดเพลินในภพ แม้ในภพเบื้องบน คำว่า ‘เหฏฺฐา คหิตเมว สงฺกฑฺฒิตฺวา’ หมายถึงรวบรวมสิ่งที่กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว เช่น ‘ไม่สำคัญจักขุ’ เป็นต้น โดยรวบรวมเข้าด้วยกันโดยนัยมีขันธ์เป็นต้น คือ ขันธ์ ธาตุ และอายตนะ แล้วแสดงวัตถุแห่งความสำคัญอีกครั้งหนึ่ง ในที่สุด เมื่อรวมกับบทที่กล่าวว่า ‘สิ่งนั้นย่อมมีจากสิ่งนั้น’ ในทุกวาระ ก็จะเป็นวาระละ ๘ อย่าง จึงกล่าวว่า ‘ใน ๔๘ ฐาน’

---

Paṭhamasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสมุคฆาตสัปปายสูตร จบแล้ว

---

10. Dutiyasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาทุติยสมุคฆาตสัปปายสูตร

---

32. Dassetvāti ettha lakkhaṇe ayaṃ tvā-saddo, hetumhi vā. Anādisattasantānagatagāhattayalakkhitā hi satthu, tiparivaṭṭadesanā taṃnimittaṃ yāvadeva tappahānāya pavattitabhāvato. Arahattaṃ pāpetvā vipassanā kathitāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘saha vipassanāya cattāropi maggā kathitā’’ti.

๓๒. คำว่า ‘ทสฺเสตฺวา’ ในที่นี้ คำว่า ‘ตฺวา’ นี้เป็นลักขณัตถะ หรือเป็นเหตุ เพราะว่าพระศาสดาได้ทรงแสดงเทศนา ๓ รอบ ซึ่งมีลักษณะเป็นเครื่องยึดถือ ๓ อย่างที่อยู่ในสันดานของสัตว์ที่ไม่มีเบื้องต้น เพื่อการละสิ่งนั้นเท่านั้น อรรถกถาได้กล่าวว่า ‘วิปัสสนาที่นำไปสู่อรหัตตผลได้กล่าวไว้แล้ว’ หมายถึง ‘มรรคทั้ง ๔ พร้อมด้วยวิปัสสนาได้กล่าวไว้แล้ว’

---

Dutiyasamugghātasappāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยสมุคฆาตสัปปายสูตร จบแล้ว

---

Sabbavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัพพวรรค จบแล้ว

---

4. Jātidhammavaggavaṇṇanā

๔. อรรถกถาชาติธัมมวรรค

---

33-42. Nibbattanasabhāvanti [Pg.291] hetupaccayehi uppajjanasabhāvaṃ. Uppādānantaraṃ buddhippattiyā jīraṇasabhāvaṃ. Yattha cakkhādayo, tattheva visabhāgasamuṭṭhānalakkhaṇena byādhino uppattipaccayabhāvena byādhisabhāvaṃ. Maraṇasabhāvanti vināsasabhāvaṃ. Sokasabhāvanti ñātibyasanādinā ḍayhamānadukkhasabhāvaṃ. Saṃkilesikasabhāvanti taṇhādivasena saṃkilissanasabhāvaṃ.

๓๓-๔๒. สภาพแห่งการเกิดขึ้น หมายถึง สภาพแห่งการเกิดขึ้นด้วยเหตุและปัจจัย. สภาพแห่งความแก่ชราด้วยการถึงความเจริญ (เติบโต) หลังจากเกิดขึ้นแล้ว. สภาพแห่งพยาธิด้วยความเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของพยาธิ ด้วยลักษณะแห่งการเกิดขึ้นโดยไม่เหมือนกัน (ผิดปกติ) ในที่ใดมีจักษุเป็นต้น ในที่นั้นนั่นเอง. สภาพแห่งความตาย หมายถึง สภาพแห่งความพินาศ. สภาพแห่งความโศก หมายถึง สภาพแห่งทุกข์ที่ถูกเผาไหม้ด้วยความพินาศแห่งญาติเป็นต้น. สภาพแห่งความเศร้าหมอง หมายถึง สภาพแห่งความเศร้าหมองด้วยอำนาจแห่งตัณหาเป็นต้น.

---

Jātidhammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาชาติธัมมวรรค จบแล้ว.

---

5. Sabbaaniccavaggavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสัพพอนิจจวรรค

---

43-52. Ñātapariññā āgatā visayavasena tabbisayassa dhammassa jotitattā. Itarā dve tīraṇapahānapariññāpi āgatā evāti veditabbā, tāsaṃ abhiññeyyadhammavisayattā ñāṇassa ca tīraṇapahānapariññāsambhavato. Pariññeyyapade tīraṇapariññāva āgatā, pahātabbapade pahānapariññāva āgatāti yojanā. Itarāpi dve gahitāyeva tāhi vinā atthasiddhiyā abhāvato. Paccakkhaṃ kātabbaṃ ārammaṇato asammohato paṭivijjhanena. Avuttāpi gahitāyeva parijānanassa yāvadeva pahānatthattā. Ekasabhāvena vinābhāvo anekaggaṭṭho. Upasaṭṭharogena viya anto eva abhihatasabbatā upahataṭṭho.

๔๓-๕๒. ญาตปริญญามาแล้ว เพราะธรรมอันเป็นอารมณ์นั้นถูกทำให้ปรากฏโดยอำนาจแห่งอารมณ์. พึงทราบว่าปริญญาที่เหลืออีก ๒ คือ ตีรณปริญญาและปหานปริญญาก็มาแล้วเหมือนกัน เพราะธรรมที่ควรรู้ยิ่งเป็นอารมณ์ของปริญญาเหล่านั้น และเพราะความรู้ย่อมเป็นไปได้ด้วยตีรณปริญญาและปหานปริญญา. การประกอบความว่า ในบทว่าปริญเญยยะ ตีรณปริญญาเท่านั้นมาแล้ว, ในบทว่าปหาตัพพะ ปหานปริญญาเท่านั้นมาแล้ว. ปริญญาที่เหลืออีก ๒ ก็ถูกถือเอาแล้วเหมือนกัน เพราะไม่มีความสำเร็จแห่งประโยชน์หากปราศจากปริญญาเหล่านั้น. พึงทำให้ประจักษ์ด้วยการแทงตลอดโดยไม่หลงจากอารมณ์. แม้ปริญญาที่ไม่ได้กล่าวไว้ก็ถูกถือเอาแล้วเหมือนกัน เพราะการกำหนดรู้มีประโยชน์เพียงเพื่อการละเท่านั้น. อเนกัคคัฏฐะ คือ ความไม่มีอยู่ด้วยสภาพอันเดียว. อุปหตัฏฐะ คือ ความถูกกระทบทั้งหมดภายใน เหมือนถูกโรคเบียดเบียน.

---

Sabbaaniccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัพพอนิจจวรรค จบแล้ว.

---

Paṭhamo paṇṇāsako.

ปัณณาสก์ที่ ๑

---

6. Avijjāvaggavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอวิชชาวรรค

---

53-62. Catūsu saccesu aññāṇaṃ tappaṭicchādakasammoho. Avindiyaṃ vindati, vindiyaṃ na vindatīti katvā vijjāya paṭipakkhova avijjā. Vijjāya uppannāya anavasesato avijjā pahīyati, taṃ dassento ‘‘vijjāti arahattamaggavijjā’’ti [Pg.292] āha. Na kevalaṃ aniccānupassanāvaseneva maggavuṭṭhānaṃ, atha kho itarānupassanāvasenapīti dassento ‘‘dukkhā…pe… pahīyatiyevā’’ti āha. Sabbatthāti uparisuttante sandhāyāha. Tato aparepi taṃatthalakkhaṇavasena kathitasuttantepi. Tānipi hi tathā bujjhanakapuggalānamajjhāsayena vuttānīti.

๕๓-๖๒. ความไม่รู้ในอริยสัจ ๔ คือ ความหลงที่ปกปิดอริยสัจนั้น. อวิชชาเป็นปฏิปักษ์ต่อวิชชา เพราะทำให้รู้สิ่งที่ไม่ควรรู้ และไม่รู้สิ่งที่ควรรู้. เมื่อวิชชาเกิดขึ้น อวิชชาย่อมถูกละได้โดยไม่เหลือ. แสดงความนั้น จึงกล่าวว่า "วิชชา คือ อรหัตตมรรควิชชา". การออกจากมรรคไม่ได้มีเพียงโดยอำนาจแห่งอนิจจานุปัสสนาเท่านั้น แต่มีโดยอำนาจแห่งอนุปัสสนาอื่นด้วย จึงกล่าวว่า "ทุกข์...เป...ย่อมถูกละได้". คำว่า "ในที่ทั้งปวง" หมายถึงในพระสูตรเบื้องบน. และในพระสูตรอื่นที่กล่าวโดยลักษณะแห่งอรรถนั้น. เพราะพระสูตรเหล่านั้นก็ตรัสไว้โดยอัธยาศัยของบุคคลผู้รู้แจ้งอย่างนั้น.

---

Avijjāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอวิชชาวรรค จบแล้ว.

---

7. Migajālavaggo

๗. มิคชาลวรรค

---

1. Paṭhamamigajālasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปฐมมิคชาลสูตร

---

63. Cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccanti vuttacakkhuviññāṇena passitabbanti āha ‘‘iṭṭhārammaṇabhūtā’’ti. Kamanīyāti kāmetabbā. Manaṃ appāyantīti manāpāti āha ‘‘manavaḍḍhanakā’’ti. Piyāyitabbasabhāvā piyarūpā. Kāmūpasaṃhitāti kāmapaṭisaṃyuttā. Ālambitabbatā eva cettha upasaṃhitatāti ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’tiādimāha. Taṇhāsaṅkhātā nandī taṇhānandī, na tuṭṭhinandīyeva ‘‘nandiṃ caratī’’tiādīsu viya. Gāmantanti gāmasamīpaṃ. ‘‘Anupacāraṭṭhāna’’nti vatvā taṃ dasseti ‘‘yatthā’’tiādinā.

๖๓. จักขุวิญญาณมีกิจคือการเห็น จึงกล่าวว่า "พึงเห็นด้วยจักขุวิญญาณที่กล่าวแล้ว" คือ "เป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนา". คำว่า "กมนียะ" คือ "อันใคร่". คำว่า "มนาปะ" คือ "ยังใจให้ยินดี" จึงกล่าวว่า "ยังใจให้เจริญ". รูปที่น่ารัก คือ มีสภาพที่น่ารัก. คำว่า "กามูปสังหิตะ" คือ "ประกอบด้วยกาม". ในที่นี้ คำว่า "อุปสังหิตะ" คือ "อันพึงอาศัย" จึงกล่าวว่า "กระทำอารมณ์" เป็นต้น. นันทิที่นับว่าเป็นตัณหา คือ ตัณหานันทิ ไม่ใช่นันทิแห่งความยินดี เหมือนในบทว่า "ย่อมประพฤตินันทิ" เป็นต้น. คำว่า "คามันตะ" คือ "ใกล้บ้าน". กล่าวว่า "อนุปจารัฏฐาน" แล้วแสดงความนั้นด้วยบทว่า "ในที่ใด" เป็นต้น.

---

Etthāti yathānīhate pāṭhe. ‘‘Imaṃ ekaṃ pariyāyaṃ ṭhapetvā’’ti vuttaṃ tassa ‘‘pantānī’’tipadena saṅgahitattā. Appasaddāni appanigghosānīti ettha appa-saddo abhāvattho.

คำว่า "ในที่นี้" คือ ในบทที่นำมาแสดง. ที่กล่าวว่า "เว้นปริยายหนึ่งนี้" เพราะถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า "ปันตานิ". ในบทว่า "อัปปสัททานิ อัปปนิคโฆสานิ" นี้ คำว่า "อัปปะ" มีความหมายว่า "ไม่มี".

---

Paṭhamamigajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมมิคชาลสูตร จบแล้ว.

---

6. Samiddhilokapañhāsuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาสมิทธิโลกปัญหาสูตร

---

68. Āyācanasuttato paṭṭhāyāti migajālavagge dutiyasuttato paṭṭhāya. Paṭhamasutte pana dutiyakavihārādibhāvo vuttoti.

๖๘. คำว่า "ตั้งแต่อายาจนสูตรเป็นต้นไป" คือ ตั้งแต่พระสูตรที่ ๒ ในมิคชาลวรรคเป็นต้นไป. ส่วนในพระสูตรที่ ๑ ได้กล่าวถึงความเป็นวิหารที่ ๒ เป็นต้นไว้แล้ว.

---

Samiddhilokapañhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสมิทธิโลกปัญหาสูตร จบแล้ว.

---

7. Upasenaāsīvisasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาอุปเสนอาสีวิสสูตร

---

69. Gahetvāti [Pg.293] pārupanassa sithilakaraṇena vīmaṃsato mocetvā. Leṇacchāyāyāti purimadisāya leṇacchāyāyaṃ. Patitvāti leṇacchadanato bhassitvā. Phuṭṭhavisoti catūsu āsīvisesu so phuṭṭhaviso. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Pariyādiyamānamevāti khepentameva, vināsentamevāti attho. Yathāparicchedenāti attano visaparicchedānurūpaṃ. Aññathābhāvanti vaḍḍhabhāvādipakatijahanaṃ. Sabhāvavigamoti vināso.

๖๙. คำว่า "ถือเอาแล้ว" คือ ปลดเปลื้องจากการพิจารณาด้วยการทำให้ผ้าห่มหย่อน. คำว่า "ในเงาถ้ำ" คือ ในเงาถ้ำทางทิศตะวันออก. คำว่า "ตกลงแล้ว" คือ หลุดจากหลังคาถ้ำ. คำว่า "มีพิษแผ่ซ่าน" คือ ในงูพิษ ๔ ชนิด งูนั้นมีพิษแผ่ซ่าน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุนั้น" เป็นต้น. คำว่า "อันกำลังหมดไปนั่นเอง" คือ กำลังสิ้นไปนั่นเอง, กำลังพินาศไปนั่นเอง. คำว่า "ตามประมาณ" คือ ตามสมควรแก่ประมาณแห่งพิษของตน. คำว่า "ความเป็นอย่างอื่น" คือ การละทิ้งสภาพเดิม เช่น ความเป็นผู้เจริญ. ความสิ้นไปแห่งสภาพ คือ ความพินาศ.

---

Upasenaāsīvisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปเสนอาสีวิสสูตร จบแล้ว.

---

8. Upavāṇasandiṭṭhikasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอุปวาณสันทิฏฐิกสูตร

---

70. Rūpaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti ñātapariññāvasena. Rūparāganti nīlādibhede rūpadhamme rāgaṃ. Paṭisaṃviditaṃ karoti ‘‘ayaṃ me rāgo appahīno’’ti. Etena sekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā. Tena vuttaṃ ‘‘evampi kho, upavāṇa, sandiṭṭhiko dhammo hotī’’tiādi. Rūparāgaṃ paṭisaṃviditaṃ karoti ‘‘natthi me ajjhattaṃ rūpesu rāgo’’ti pajānāti. Asekkhānaṃ hāyaṃ paccavekkhaṇā.

๗๐. ย่อมกระทำรูปให้รู้แจ้งโดยญาตปริญญา. คำว่า "รูปราคะ" คือ ราคะในรูปธรรมมีสีเขียวเป็นต้น. ย่อมกระทำให้รู้แจ้งว่า "ราคะนี้ของเรายังไม่ละได้". ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวถึงการพิจารณาของพระเสกขะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดูกรอุปวาณะ ธรรมเป็นสันทิฏฐิกะแม้ด้วยประการฉะนี้" เป็นต้น. ย่อมกระทำรูปราคะให้รู้แจ้งว่า "ราคะในรูปภายในของเราไม่มี" ย่อมรู้ชัด. การพิจารณานี้เป็นของพระอเสกขะ.

---

Upavāṇasandiṭṭhikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุปวาณสันทิฏฐิกสูตร จบแล้ว.

---

9. Paṭhamachaphassāyatanasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาปฐมฉผัสสายตนสูตร

---

71. Phassākarānanti channaṃ phassānaṃ ākarānaṃ uppattiṭṭhānānaṃ, cakkhādīnanti attho. Naṭṭho nāma ahanti vadati, yo channaṃ phassāyatanānaṃ samudayādiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, so vusitavā, itaro avusitavā ahañca tādisoti. Ayamevāti ayaṃ cakkhusmiṃ ‘‘netaṃ mamā’’tiādinā tiṇṇaṃ gāhānaṃ abhāvo eva.

๗๑. คำว่า "แหล่งเกิดแห่งผัสสะ" คือ แหล่งเกิดแห่งผัสสะ ๖, สถานที่เกิด, หมายถึง จักษุเป็นต้น. กล่าวว่า "เราชื่อว่าผู้ฉิบหายแล้ว" คือ ผู้ใดรู้แจ้งความเกิดขึ้นเป็นต้นแห่งอายตนะ ๖ ตามความเป็นจริง ผู้นั้นชื่อว่าอยู่จบพรหมจรรย์แล้ว, ส่วนผู้อื่นชื่อว่ายังไม่อยู่จบพรหมจรรย์ และเราก็เป็นเช่นนั้น. คำว่า "นี้เอง" คือ ความไม่มีการยึดถือ ๓ อย่างในจักษุด้วยบทว่า "นั่นไม่ใช่ของเรา" เป็นต้นนี้เอง.

---

Paṭhamachaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมฉผัสสายตนสูตร จบแล้ว.

---

10. Dutiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาทุติยฉผัสสายตนสูตร

---

72. Apunabbhavoti [Pg.294] punabbhavābhāvo.

๗๒. คำว่า "อปุนัพภวะ" คือ ความไม่มีภพใหม่อีก.

---

11. Tatiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาตติยฉผัสสายตนสูตร

---

73. Panassasanti ekaṃsena naṭṭhoti ayamettha atthoti āha ‘‘atinaṭṭho’’ti, dhurato eva naṭṭhoti attho.

๗๓. คำว่า "ย่อมพินาศไป" ในที่นี้มีความหมายว่า "ย่อมฉิบหายไปโดยส่วนเดียว" จึงกล่าวว่า "ฉิบหายอย่างยิ่ง" หมายถึง ฉิบหายไปโดยเด็ดขาดนั่นเอง.

---

Tatiyachaphassāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาตติยฉผัสสายตนสูตร จบแล้ว.

---

Migajālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามิคชาลวรรค จบแล้ว

---

8. Gilānavaggo

๘. คิลานวรรค

---

1-5. Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā

๑-๕. อรรถกถาปฐมคิลานสูตรเป็นต้น

---

74-78. Appaññātoti nāmagottato ceva sīlādiguṇehi ca appaññāto avissuto. Theramajjhimabhāvaṃ appattatāya navo.

๗๔-๗๘. บทว่า อัปปัญญาตะ นั้น คือ ไม่เป็นที่รู้จัก ไม่เป็นที่เลื่องลือ ด้วยชื่อโคตรและด้วยคุณมีศีลเป็นต้น เป็นผู้ใหม่ เพราะยังไม่ถึงความเป็นพระเถระและพระมัชฌิมะ

---

Paṭhamagilānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมคิลานสูตรเป็นต้น จบแล้ว

---

7. Dutiyaavijjāpahānasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาทุติยอวิชชาปหานสูตร

---

80. Aniccādivasena abhinivisanaṃ abhiniveso, so eva dhammasabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasanato parāmāso, so eva gāho. Tena abhinivesaparāmāsaggāhena gaṇhituṃ na yuttā aniccādisabhāvattā. Saṅkhārā eva pavattiyā kāraṇabhāvato saṅkhāranimittāni. Yo saṅkhāresu apariññātābhinivesena passitabbo attākāro, so na hotīti añño anattākāro, tato aññato passati. Pariññātābhinivesoti tīraṇapariññāya paricchijja ñātamicchābhiniveso. Pariññātābhinivesoti vā pariññātavipassanābhiniveso. Vipassanāti arūpasattakavasena vipassanāya parijānitabbā.

๘๐. การยึดมั่นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ชื่อว่า อภินิเวส อภินิเวสนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า ปรามาส เพราะล่วงสภาวะของธรรมแล้วลูบคลำจากภายนอก อภินิเวสนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า คาหะ (การยึดถือ) สังขารทั้งหลายไม่ควรยึดถือด้วยอภินิเวสปรามาสคาหะนั้น เพราะมีสภาพเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น สังขารทั้งหลายนั่นแหละเป็นนิมิตของสังขาร เพราะเป็นเหตุแห่งการเป็นไป อัตตาการใดอันบุคคลพึงเห็นด้วยอภินิเวสที่ยังไม่กำหนดรู้ในสังขารทั้งหลาย อัตตาการนั้นย่อมไม่มี เพราะฉะนั้นจึงเป็นอนัตตาการอย่างอื่น ย่อมเห็นจากสิ่งอื่น บทว่า ปริญญาตภินิเวส นั้น คือ อภินิเวสที่พึงรู้ด้วยการกำหนดรู้ด้วยการพิจารณา หรือว่า บทว่า ปริญญาตภินิเวส นั้น คือ อภินิเวสที่พึงรู้ด้วยวิปัสสนา บทว่า วิปัสสนา นั้น คือ วิปัสสนาอันบุคคลพึงกำหนดรู้โดยความเป็นอรูป ๗ อย่าง

---

Dutiyaavijjāpahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยอวิชชาปหานสูตร จบแล้ว

---

8. Sambahulabhikkhusuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสัมพหุลภิกขุสูตร

---

81. Kevalanti [Pg.295] itaralakkhaṇehi avomissaṃ.

๘๑. บทว่า เกวลํ นั้น คือ ไม่ปะปนด้วยลักษณะอื่น

---

10. Phaggunapañhāsuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาผัคคุณปัญหาสูตร

---

83. Taṇhāya pahīnāya diṭṭhimānāpi pahīnā evāti ‘‘taṇhāpapañcassa chinnattā chinnapapañce’’ti vuttaṃ. Dutiyapadepi eseva nayo. Idha sattavohāro cakkhādīsu vijjamānesu eva hoti, tasmā parinibbutānañca vohāro cakkhādīsu sannissayeneva, nāññathāti atikkantabuddhehi pariharitāni cakkhusotādīni pucchāmīti pucchati ‘‘atthi nu kho bhante’’tiādinā. Cakkhusotādivaṭṭaṃ vaṭṭe pavatteyya.

๘๓. เมื่อตัณหาถูกละได้แล้ว ทิฏฐิและมานะก็ถูกละได้แล้วนั่นเอง เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "เพราะตัณหาปปัญจะขาดแล้ว จึงเป็นผู้มีปปัญจะขาดแล้ว" แม้ในบทที่สองก็นัยนี้เหมือนกัน ในโลกนี้ การเรียกขานว่าสัตว์ ย่อมมีอยู่เมื่อมีจักขุเป็นต้นเท่านั้น เพราะฉะนั้น การเรียกขานพระขีณาสพทั้งหลาย ก็ย่อมมีอยู่โดยอาศัยจักขุเป็นต้นเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น จึงถามว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จักขุโสตะเป็นต้นที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ล่วงพ้นแล้วทรงละได้แล้ว ยังมีอยู่หรือหนอ" ดังนี้เป็นต้น วัฏฏะมีจักขุโสตะเป็นต้น พึงเป็นไปในวัฏฏะ

---

Phaggunapañhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาผัคคุณปัญหาสูตร จบแล้ว

---

Gilānavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคิลานวรรค จบแล้ว

---

9. Channavaggo

๙. ฉันนวรรค

---

1. Palokadhammasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปโลกธรรมสูตร

---

84. Aniccalakkhaṇameva kathitaṃ, tañca pariyāyena, aniccalakkhaṇe kathite itaralakkhaṇāni kathitāneva honti byabhicārabhāvato.

๘๔. ตรัสลักษณะของอนิจจะเท่านั้น และตรัสโดยปริยาย เมื่อตรัสลักษณะของอนิจจะแล้ว ลักษณะอื่นก็เป็นอันตรัสแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นของแปรปรวน

---

2. Suññatalokasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาสุญญตโลกสูตร

---

85. Attano idanti attaniyanti āha ‘‘attano santakenā’’ti.

๘๕. บทว่า อัตตโน อิทัง (ของตน) คือ อัตตนียะ (เป็นของตน) จึงตรัสว่า "ด้วยของของตน"

---

3. Saṃkhittadhammasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาสังขิตตธรรมสูตร

---

86. Vuttanayeneva veditabbanti khandhiyavagge khandhavasena āgataṃ, idha āyatanavasenāti ayameva viseso.

๘๖. พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ในขันธียวรรคมาโดยความเป็นขันธ์ ในที่นี้มาโดยความเป็นอายตนะ นี้แหละคือความแตกต่าง

---

4. Channasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาฉันนสูตร

---

87. Sabbanimittehi paṭisallīyati etenāti paṭisallānaṃ, phalasamāpatti. Jīvitahārakasatthaṃ jīvitassa haraṇato, sattānañca sasanato hiṃsanato[Pg.296]. Paricaritoti payirupāsito. Tena yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjinti dīpeti.

๘๗. ธรรมที่บุคคลหลีกเร้นจากนิมิตทั้งปวงด้วยธรรมนี้ ชื่อว่า ปฏิสัลลานะ คือ ผลสมาบัติ สัตถะที่ปลิดชีพ เพราะปลิดชีพ และเพราะเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย บทว่า ปริจริโต นั้น คือ ได้รับการบำรุง แสดงว่า "พึงปฏิบัติโดยชอบตามที่สั่งสอนแล้ว"

---

Anupavajjanti parehi na upavaditabbaṃ. Taṃ panettha āyatiṃ appaṭisandhibhāvato hotīti āha ‘‘appavattika’’nti. ‘‘Netaṃ mamā’’tiādīni vadanto arahatte pakkhipitvā kathesi. Puthujjanabhāvameva dīpento vadati akatakiccabhāvadīpanena. Kiñcāpi thero pucchitaṃ pañhaṃ arahatte pakkhipitvā kathesi, ‘‘na samanupassāmī’’ti pana vadanto kiñci nipphattiṃ na kathesi, tasmā ‘‘idampi manasi kātabba’’nti idaṃ ānetvā sambandho.

บทว่า อนุปวัชชะ นั้น คือ อันผู้อื่นไม่พึงติเตียน อนุปวัชชะนั้นย่อมมีเพราะความเป็นผู้ไม่ปฏิสนธิในภพต่อไปในที่นี้ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า "เป็นผู้ไม่เป็นไป" เมื่อกล่าวว่า "นั่นไม่ใช่ของเรา" ดังนี้เป็นต้น ได้กล่าวโดยรวมเข้ากับความเป็นพระอรหันต์ แสดงความเป็นปุถุชนนั่นแหละ โดยแสดงความเป็นผู้ยังไม่ทำกิจให้สำเร็จ ถึงแม้พระเถระจะกล่าวปัญหาที่ถูกถามโดยรวมเข้ากับความเป็นพระอรหันต์ แต่เมื่อกล่าวว่า "เราไม่เห็น" ก็ไม่ได้ทำความสำเร็จใดๆ เพราะฉะนั้นจึงนำบทว่า "พึงทำไว้ในใจแม้ข้อนี้" มาเชื่อมโยง

---

Kilesapassaddhīti kilesapariḷāhavūpasamo. Bhavatthāya puna bhavatthāya. Ālayanikanti pariyuṭṭhāneti bhavantare apekkhāsaññite ālaye nikantiyā ca pariyuṭṭhānappattiyā. Asati avijjamānāya. Paṭisandhivasena aññabhavato idhāgamanaṃ āgati nāma. Cutivasena gamananti cavanavasena ito gati. Anurūpagamanaṃ gati nāma tadubhayaṃ na hoti. Cutūpapāto aparāparabhavanavasena cuti, upapajjanavasena upapāto, tadubhayampi na hoti. Evaṃ pana cutūpapāte asati nevidha na idha loke. Na huraṃ na paraloke hoti. Tato eva na ubhayattha hoti. Ayameva anto ayaṃ idhaloke paraloke ca abhāvoyeva dukkhassa pariyosānaṃ. Ayamevāti yathāvutto eva – ettha etasmiṃ pāṭhe paramparāgato pamāṇabhūto attho.

บทว่า กิเลสปัสสัทธิ นั้น คือ ความสงบระงับจากความเร่าร้อนแห่งกิเลส เพื่อประโยชน์แก่ภพ เพื่อประโยชน์แก่ภพอีก บทว่า อาลยนิกนฺติ นั้น คือ ความกำหนัดในอาลัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความหวังในภพอื่น และความถึงพร้อมด้วยกิเลสที่เกิดขึ้น เมื่อไม่มี คือ เมื่อไม่ปรากฏ การมาสู่ภพนี้จากภพอื่นโดยปฏิสนธิ ชื่อว่า อาคติ การไปโดยจุติ คือ การเคลื่อนจากภพนี้โดยจุติ ชื่อว่า คติ การไปตามสมควร ชื่อว่า คติ ทั้งสองอย่างนั้นย่อมไม่มี จุตูปปาตะ คือ จุติโดยความเป็นภพน้อยภพใหญ่ อุปปาตะโดยการเข้าถึง ทั้งสองอย่างนั้นย่อมไม่มี เมื่อจุตูปปาตะไม่มีอย่างนี้ ย่อมไม่มีในโลกนี้ ย่อมไม่มีในโลกหน้า เพราะเหตุนั้น ย่อมไม่มีในที่ทั้งสอง ที่สุดนี้แหละ คือ ความไม่มีในโลกนี้และโลกหน้า เป็นความสิ้นสุดแห่งทุกข์ บทว่า อยเมว นั้น คือ ตามที่กล่าวมาแล้วนั่นแหละ – ในบทนี้ อรรถที่สืบต่อกันมาเป็นประมาณ

---

Ye panāti sammavādino sandhāya vadati. Antarābhavaṃ icchanti ‘‘evaṃ bhavena bhavantarasambandho yujjeyyā’’ti. Niratthakaṃ antarābhavassa nāma kassaci abhāvato. Cutikkhandhānantarañhi paṭisandhikkhandhānaṃyeva pātubhāvo. Tenāha ‘‘antarābhavassa…pe… paṭikkhittoyevā’’ti. Tattha bhāvoti atthitā. Abhidhamme kathāvatthuppakaraṇe (kathā. 505-507) paṭikkhittoyeva. Yadi evaṃ ‘‘antarenā’’ti idaṃ kathanti āha ‘‘antarenā’’tiādi. Vikappato aññaṃ vikappantaraṃ, tassa dīpanaṃ ‘‘antarenā’’ti vacanaṃ. Na antarābhavadīpanaṃ tādisassa anupalabbhanato payojanābhāvato ca. Yattha hi vipākaviññāṇassa paccayo, tatthassa nissayabhūtassa vatthussa sahabhāvīnañca [Pg.297] khandhānaṃ sambhavoti saddhiṃ attano nissayena viññāṇaṃ uppajjatevāti nāssa uppattiyā desadūratā veditabbā. ‘‘Neva idha na hura’’nti vuttadvayato aparaṃ vikappena ‘‘na ubhaya’’nti, tatthapi na hotiyevāti adhippāyo. ‘‘Antarenā’’ti vā ‘‘vinā’’ti iminā samānattho nipāto, tasmā nevidha, na huraṃ, ubhayaṃ vināpi nevāti attho.

บทว่า เย ปน นั้น ตรัสหมายถึงพวกสัมมาวาที พวกสัมมาวาทีนั้นปรารถนาอันตรภพว่า "ความสัมพันธ์ระหว่างภพกับภพอื่นพึงสมควรด้วยอาการอย่างนี้" อันตรภพนั้นไม่มีประโยชน์ เพราะไม่มีอันตรภพของใครๆ เพราะว่าหลังจากจุติขันธ์แล้ว ย่อมมีการปรากฏแห่งปฏิสนธิขันธ์เท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อันตรภพ...ถูกปฏิเสธแล้วนั่นเอง" ในบทนั้น บทว่า ภาโว นั้น คือ ความมีอยู่ ในอภิธรรมปกรณ์กถาวัตถุ (กถา. ๕๐๕-๕๐๗) ถูกปฏิเสธแล้วนั่นเอง ถ้าเป็นอย่างนั้น บทว่า อันตเรนะ นี้เป็นอย่างไร จึงตรัสว่า "อันตเรนะ" ดังนี้เป็นต้น เป็นวิกัปอย่างอื่นจากวิกัปนั้น การแสดงวิกัปนั้นคือคำว่า "อันตเรนะ" ไม่ใช่การแสดงอันตรภพ เพราะอันตรภพเช่นนั้นไม่ปรากฏและไม่มีประโยชน์ เพราะว่าในที่ใดมีปัจจัยแห่งวิปากวิญญาณ ในที่นั้นย่อมมีการเกิดขึ้นแห่งวัตถุอันเป็นที่อาศัยของวิปากวิญญาณนั้น และขันธ์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกัน เพราะฉะนั้นวิญญาณย่อมเกิดขึ้นพร้อมกับที่อาศัยของตน ไม่พึงทราบความห่างไกลแห่งประเทศในการเกิดขึ้นของวิญญาณนั้น บทว่า "เนว อิธ น หุรํ" นั้น เป็นวิกัปอย่างอื่นจากสองบทที่กล่าวแล้วว่า "น อุภยํ" ในที่นั้นก็ย่อมไม่มีนั่นแหละ ดังนี้เป็นอัธยาศัย หรือว่า บทว่า "อันตเรนะ" เป็นนิบาตที่มีอรรถเสมอกับบทว่า "วินา" เพราะฉะนั้น จึงมีความหมายว่า "ไม่มีในโลกนี้ ไม่มีในโลกหน้า แม้ปราศจากทั้งสองก็ไม่มี"

---

Āharīti chinnavasena gaṇhi. Tenāha ‘‘kaṇṭhanāḷaṃ chindī’’ti. Pariggaṇhantoti sammasanto. Parinibbuto dīgharattaṃ vipassanāyaṃ yuttapayuttabhāvato. ‘‘Anupavajjaṃ channena bhikkhunā satthaṃ āharita’’nti, kathesīti asekkhakāle byākaraṇaṃ viya katvā kathesi.

บทว่า อาหริ ความว่า ถือเอาด้วยอำนาจแห่งการตัด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ตัดหลอดคอ' บทว่า ปริคคณฺหนฺโต ความว่า พิจารณาอยู่ เป็นผู้ปรินิพพานแล้ว เพราะความเป็นผู้ประกอบความเพียรในวิปัสสนามานาน บทว่า 'ภิกษุชื่อฉันนะปลิดชีพตนด้วยศาสตราอันไม่เป็นที่ติเตียน' นี้ ท่านกล่าวโดยทำเหมือนการพยากรณ์ในสมัยแห่งอเสกขะ

---

Imināti ‘‘upavajjakulānī’’ti iminā vacanena. Theroti sāriputtatthero. Evanti evaṃ pubbakālesu saṃsaṭṭhavihārī hutvā ṭhito pacchā arahattaṃ pāpuṇissatīti āsaṅkanto pucchati. Sesaṃ uttānameva.

บทว่า อิมินา คือ ด้วยคำว่า 'อุปวัชชกุลานิ' (ตระกูลที่ควรติเตียน) นี้ บทว่า เถโร คือ พระสารีบุตรเถระ บทว่า เอวํ คือ สงสัยว่า 'พระฉันนะนี้เคยเป็นผู้มีปกติอยู่คลุกคลีในกาลก่อนอย่างนี้ ภายหลังจักบรรลุพระอรหัตได้หรือหนอ' จึงถาม ที่เหลือตื้นทั้งนั้น

---

Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉันนสูตร จบแล้ว

---

5-6. Puṇṇasuttādivaṇṇanā

๕-๖. อรรถกถาปุณณสูตรเป็นต้น

---

88-89. Tanti cakkhurūpadvayaṃ. Tenāha ‘‘cakkhuñceva rūpañcā’’ti. Nandisamudayāti nandiyā samudayataṇhāya sesakāraṇehi nandiyā samuditi samodhānaṃ nandisamudayo, tasmā nandisamudayā. Tenāha ‘‘taṇhāya samodhānenā’’ti. Pañcakkhandhasaṅkhātassa dukkhassa samodhānena samuditi pavattiyevāti saha samudayena dukkhassa dassitattā ‘‘vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’ti vuttaṃ. Nirodhūpāyena saddhiṃ nirodhassa dassitattā ‘‘vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā’’ti. Pucchānusandhiādīsu aññataro na hotīti āha – ‘‘pāṭiyekko anusandhī’’ti.

๘๘-๘๙. คำว่า ตันติ คือ คู่แห่งจักขุและรูป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'จักขุและรูปนั่นเทียว' ดังนี้. บทว่า นนฺทิสมุทยา ความว่า การรวมกันของนันทิด้วยเหตุที่เหลือ คือตัณหาอันเป็นเหตุเกิดแห่งนันทิ ชื่อว่า นันทิสมุทัย เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นันทิสมุทยา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยการรวมกันแห่งตัณหา' ดังนี้. การเกิดขึ้นของทุกข์อันนับเนื่องในขันธ์ 5 ด้วยการรวมกันนั้น ย่อมเป็นไปนั่นเอง เพราะแสดงทุกข์พร้อมกับการเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า 'ยังวัฏฏะให้ถึงที่สุด' ดังนี้. เพราะแสดงนิโรธพร้อมกับอุบายแห่งนิโรธ จึงกล่าวว่า 'ยังวิวัฏฏะให้ถึงที่สุด' ดังนี้. ท่านกล่าวว่า 'เป็นอนุสนธิแผนกหนึ่ง' เพราะไม่เป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปุจฉานุสนธิเป็นต้น

---

Caṇḍāti kodhanā. Duṭṭhāti dosavantoti attho. Kibbisāti pāpā. Kakkhaḷāti dāruṇā. Ghaṭikamuggarenāti ekasmiṃ pakkhe ghaṭikaṃ dassetvā katena rassadaṇḍena. Sattānaṃ sasanato satthaṃ, tato eva jīvitassa haraṇato hārakañcāti satthahārakaṃ. Indriyasaṃvaro ‘‘damo’’ti vutto manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damanato. Paññā ‘‘damo’’ti vuttā kilesavisevitānaṃ damanato vūpasamanato. Uposathakammaṃ ‘‘damo’’ti [Pg.298] vuttaṃ kāyadvārādīhi uppajjanakaasamassa damanato. Khanti ‘‘damo’’ti veditabbā akkhantiyā damanato vūpasamanato. Tenāha ‘‘upasamoti tasseva vevacana’’nti.

คำว่า จณฺฑา คือ ผู้โกรธง่าย. บทว่า ทุฏฺฐา ความว่า ผู้มีโทสะ. บทว่า กิพฺพิสา คือ ผู้มีบาป. บทว่า กกฺขฬา คือ ผู้หยาบช้า. บทว่า ฆฏิกมุคฺคเรน คือ ด้วยไม้สั้นที่ทำโดยแสดงไม้สั้นไว้ข้างหนึ่ง. ชื่อว่า สัตถะ เพราะอรรถว่าเบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ชื่อว่า หารกะ เพราะอรรถว่านำไปซึ่งชีวิต เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า สัตถหารกะ. อินทรียสังวร ท่านเรียกว่า 'ทมะ' เพราะข่มอินทรีย์ทั้งหลายมีใจเป็นที่ 6. ปัญญา ท่านเรียกว่า 'ทมะ' เพราะข่มและระงับกิเลสที่ซ่านไป. อุโบสถกรรม ท่านเรียกว่า 'ทมะ' เพราะข่มความไม่สงบที่เกิดขึ้นทางทวารมีกายทวารเป็นต้น. ขันติ พึงทราบว่า 'ทมะ' เพราะข่มและระงับความไม่อดทน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'คำว่า อุปสมะ เป็นไวพจน์ของทมะนั้นนั่นเอง' ดังนี้

---

Etthāti sunāparantajanapade. Ete dveti ayaṃ puṇṇatthero tassa kaniṭṭhoti ete dve bhātaro. Āhacca aṭṭhāsi uḷāraṃ buddhārammaṇaṃ pītiṃ uppādetvā. Satta sīhanāde naditvāti mammacchedakānampi akkosaparibhāsānaṃ khamane santosābhāvadīpanaṃ, pāṇippahārassa, leḍḍuppahārassa, daṇḍappahārassa, satthappahārassa, jīvitavoropanassa, khamane santosābhāvadīpanañcāti evaṃ satta sīhanāde naditvā. Catūsu ṭhānesu vasitattā pāḷiyaṃ vasanaṭṭhānaṃ anuddesikaṃ katvā ‘‘sunāparantasmiṃ janapade viharati’’icceva vuttaṃ.

คำว่า เอตฺถ คือ ในสุนาปรันตชนบท. บทว่า เอเต เทฺว คือ พระปุณณเถระนี้เป็นน้องชายของท่าน คือพี่น้องสองคนนี้. บทว่า อาหจฺจ อฏฺฐาสิ คือ ยังปีติอันมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์อย่างโอฬารให้เกิดขึ้นแล้วหยุดอยู่. บทว่า สตฺต สีหนาเท นทิตฺวา คือ บันลือสีหนาท 7 ครั้งอย่างนี้ คือ แสดงความพอใจในการอดกลั้นแม้ต่อคำด่าและคำบริภาษที่ตัดขั้วหัวใจ และแสดงความพอใจในการอดกลั้นต่อการประหารด้วยมือ การประหารด้วยก้อนดิน การประหารด้วยท่อนไม้ การประหารด้วยศัสตรา และการปลิดชีวิต. เพราะอยู่ประจำใน 4 สถานที่ ท่านจึงไม่ระบุสถานที่อยู่โดยเฉพาะในพระบาลี แต่กล่าวว่า 'วิหรติ สุนาปรันตัสสมิง ชนปเท' ดังนี้เท่านั้น

---

Catūsu ṭhānesūti abbuhatthapabbate, samuddagirivihāre, mātulagirimhi, makuḷakārāmavihāreti imesu catūsu ṭhānesu. Tanti caṅkamaṃ āruyha koci bhikkhu caṅkamituṃ samattho natthi mahatā samuddaparissayena bhāvanāmanasikārassa anabhisambhuṇanato. Uppātikanti uppātakaraṃ mahāsaṅkhobhaṃ uṭṭhapetvā. Sammukheti anilapadese. Paṭivedesunti pavedesuṃ.

คำว่า จตูสุ ฐาเนสุ คือ ในสถานที่ 4 เหล่านี้ คือ ที่ภูเขาอัพพุหัตถะ ที่วิหารสมุทรคีรี ที่มาตุลคีรี ที่วิหารมกุฬการาม. บทว่า ตํ ความว่า ภิกษุบางรูปไม่สามารถจะเดินจงกรมได้ เพราะไม่สามารถจะทำภาวนาและมนสิการได้ด้วยความลำบากจากทะเลอันใหญ่หลวง. บทว่า อุปฺปาติกํ คือ ยังความปั่นป่วนใหญ่ที่ทำให้เกิดอุบัติเหตุให้เกิดขึ้นแล้ว. บทว่า สมฺมุเข คือ ในที่ที่ลมพัดมา. บทว่า ปฏิเวเทสุํ คือ บอกแจ้งแล้ว

---

Āraddhakālato paṭṭhāyāti maṇḍalamāḷassa kātuṃ pathavīmitakālato pabhuti. Saccabandhena pañcasatāni paripūretuṃ ‘‘ekūnapañcasatāna’’nti vuttaṃ. Gandhakuṭinti jetavanamahāvihāre mahāgandhakuṭiṃ.

บทว่า อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ความว่า ตั้งแต่เวลาที่เริ่มทำ คือตั้งแต่เวลาที่วัดที่ดินเพื่อทำมณฑลมาฬะ. บทว่า เอกูนปญฺจสตานํ ท่านกล่าวเพื่อจะให้ครบ 500 ด้วยสัจจพันธะ. บทว่า คนฺธกุฏึ คือ พระคันธกุฎีใหญ่ในพระเชตวันมหาวิหาร

---

Saccabandhanāmoti saccabandhe pabbate ciranivāsitāya ‘‘saccabandho’’tveva laddhanāmo. Arahattaṃ pāpuṇīti pañcābhiññāparivāraṃ arahattaṃ adhigacchi. Tenāha ‘‘maggenevassa abhiññā āgatā’’ti.

บทว่า สจฺจพนฺธนาโม คือ ได้ชื่อว่า 'สัจจพันธะ' เพราะอยู่ประจำที่ภูเขาสัจจพันธะมานาน. บทว่า อรหตฺตํ ปาปุณิ ความว่า บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยอภิญญา 5. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อภิญญาของท่านมาพร้อมกับมรรค' ดังนี้

---

Tasmiṃ sannipatitā mahājanā keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. Tatthāpi keci tevijjā, keci chaḷabhiññā, keci paṭisambhidappattā ahesuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mahājanassa bandhanamokkho jāto’’ti. Ye pana tattha saraṇagamanapañcasīladasasīlasamādānena laddhānuggahā, tesaṃ devatānañca vasena ‘‘mahantaṃ buddhakolāhalaṃ ahosī’’ti vuttaṃ.

มหาชนที่ประชุมกันในที่นั้น บางพวกเป็นพระโสดาบัน บางพวกเป็นพระสกทาคามี บางพวกเป็นพระอนาคามี บางพวกเป็นพระอรหันต์. ในที่นั้น บางพวกเป็นพระเตวิชชะ บางพวกเป็นพระฉฬภิญญะ บางพวกเป็นพระปฏิสัมภิทัปปัตตะ. อ้างถึงเรื่องนั้น จึงกล่าวว่า 'มหาชนได้พ้นจากเครื่องผูก' ดังนี้. ส่วนชนเหล่าใดได้ความอนุเคราะห์ด้วยการถึงสรณะ การสมาทานศีล 5 ศีล 10 ในที่นั้น และด้วยเทวดาทั้งหลาย จึงกล่าวว่า 'เกิดเสียงอื้ออึงของพระพุทธเจ้าอย่างใหญ่หลวง' ดังนี้

---

Aruṇaṃ [Pg.299] pana mahāgandhakuṭiyaṃyeva uṭṭhapesi devatānuggahatthañceva kulānudayāya ca. Apāyamagge otārito ‘‘koci lokassa sajitā atthi, tassa vasena pavattisaṃhārā honti, tenevāyaṃ pajā sanāthā hoti, taṃ yuñjati ca tasmiṃ tasmiṃ kamme’’ti micchāgāhehi. Paricaritabbaṃ yāci ‘‘ettha mayā ciraṃ vasitabba’’nti.

ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงให้พระอรุณขึ้นในพระคันธกุฎีใหญ่นั่นเอง เพื่ออนุเคราะห์เทวดาและเพื่ออนุเคราะห์ตระกูล. บทว่า อปายมคฺเค โอตาริโต คือ ถูกนำลงสู่ทางอบายด้วยมิจฉาทิฏฐิว่า 'ผู้สร้างโลกมีอยู่ การเป็นไปและการสลายย่อมมีด้วยอำนาจของผู้สร้างนั้น เพราะเหตุนั้น หมู่สัตว์นี้จึงมีที่พึ่ง และผู้สร้างนั้นย่อมประกอบสัตว์นั้นๆ ไว้ในกรรมนั้นๆ' ดังนี้. บทว่า ปริจริตพฺพํ ยาจิ คือ ขอการบำรุงว่า 'ข้าพเจ้าพึงอยู่ในที่นี้ตลอดกาลนาน' ดังนี้

---

Chaṭṭhanti bāhiyasuttaṃ. Taṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.

ลำดับที่ 6 คือ พาหิยสูตร. สูตรนั้นตื้นทีเดียว เพราะมีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในตอนก่อน

---

Puṇṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปุณณสูตรเป็นต้น จบแล้ว

---

7-8. Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā

๗-๘. อรรถกถาปฐมเอชสูตรเป็นต้น

---

90-91. Ejati chaḷārammaṇanimittaṃ kampatīti ejā. Tenāha ‘‘calanaṭṭhenā’’ti. Ābādhanaṭṭhena pīḷanaṭṭhena. Anto dosanaṭṭhenāti antocitte eva padussanaṭṭhena. Nikantanaṭṭhenāti chindanaṭṭhena. Heṭṭhā gahitamevāti heṭṭhā maññitasamugghātasāruppasutte āgatameva. Vuttanayameva maññitasamugghātasutte.

๙๐-๙๑. บทว่า เอชติ ความว่า หวั่นไหวไปตามนิมิตในอารมณ์ 6 ชื่อว่า เอชา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอรรถว่าหวั่นไหว' ดังนี้. ด้วยอรรถว่าเบียดเบียน ด้วยอรรถว่าบีบคั้น. บทว่า อนฺโต โทสนฏฺเฐน ความว่า ด้วยอรรถว่าประทุษร้ายในภายในจิตนั่นเอง. บทว่า นิกนฺตนฏฺเฐน ความว่า ด้วยอรรถว่าตัด. บทว่า เหฏฺฐา คหิตเมว ความว่า เป็นอันถือเอาแล้วในตอนก่อน คือที่มาแล้วในมัญญิตสมุคฆาตสารุปปสูตรนั่นเอง. มีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วในมัญญิตสมุคฆาตสูตรนั่นเอง

---

Paṭhamaejāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมเอชสูตรเป็นต้น จบแล้ว

---

9-10. Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā

๙-๑๐. อรรถกถาปฐมทวยสูตรเป็นต้น

---

92-93. Dvayanti dukaṃ. Pāḷiyaṃ āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘dve dve koṭṭhāse’’ti. Evametanti evaṃ aniccādibhāvena etaṃ cakkhurūpañcāti dvayaṃ. Calatīti anavaṭṭhānena pacalati. Byathatīti jarāya maraṇena ca pavedhati. Hetu ceva uppattinimittattā. Sahagatīti sahappavatti, tāya gahetabbattā ‘‘saṅgatī’’ti phasso vutto. Esa nayo sesapadadvayepi. Yasmā ca saṃgacchamānadhammavimuttā saṅgati nāma natthi, tathā sannipātasamavāyā, tesaṃ vasena nibbatto phasso tathā vuccatīti. Tenāha ‘‘iminā’’tiādi.

๙๒-๙๓. คำว่า ทวยันติ คือ คู่. ในพระบาลีท่านแสดงด้วยการลบคำซ้ำ (อาเมณฑิตะ) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สองส่วนๆ” ดังนี้. คำว่า เอวะเมตันติ คือ ทวยะนี้ คือ จักขุและรูปนี้ ด้วยความเป็นอนิจจะ เป็นต้นอย่างนี้. คำว่า จลติ คือ ย่อมสั่นคลอนเพราะความไม่ตั้งมั่น. คำว่า พยถติ คือ ย่อมสั่นเทาด้วยชราและมรณะ. เป็นทั้งเหตุเพราะเป็นนิมิตแห่งการเกิดขึ้น. คำว่า สหคตีติ คือ การเป็นไปพร้อมกัน ผัสสะชื่อว่า “สังคติ” เพราะพึงถือเอาด้วยการเป็นไปพร้อมกันนั้น. นัยนี้พึงทราบในบทคู่ที่เหลือด้วย. และเพราะเหตุที่สังคติที่พ้นจากธรรมที่รวมกันอยู่นั้นไม่มี และสันนิบาตและสมวายะก็ไม่มีเช่นกัน ผัสสะที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจแห่งธรรมเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่าอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “อิมินา” เป็นต้น.

---

Vatthūti [Pg.300] cakkhu nissayapaccayādibhāvena. Ārammaṇanti rūpaṃ ārammaṇapaccayādibhāvena. Sahajātā tayo khandhā vedanādayo, te sahajātādipaccayabhāvena. Ayaṃ hetūti ayaṃ tividho hetū. Phassenātiādīsu ayaṃ saṅkhepattho – yasmā rūpārammaṇe phasse attano phusanakiccaṃ karonte evaṃ vedanā anubhavanakiccaṃ, saññā sañjānanakiccaṃ karoti, tasmā ‘‘phassena phuṭṭhamevā’’tiādivuttameva atthaṃ idāni puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ ‘‘phuṭṭho’’tiādi vuttaṃ. Pañceva khandhā bhagavatā samatiṃsāya ākārehi vuttā. Kasmāti āha ‘‘katha’’ntiādi. Rukkhasākhāsu rukkhavohāro viya ekekadhammepi khandhavohāro hotiyeva. Tenāha bhagavā – ‘‘viññāṇaṃ viññāṇakkhandho’’ti (yama. khandhayamaka 2).

คำว่า วัตถุ คือ จักขุด้วยความเป็นนิสสยปัจจัยเป็นต้น. คำว่า อารัมมณันติ คือ รูปด้วยความเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้น. ขันธ์ ๓ คือ เวทนาเป็นต้นที่เกิดพร้อมกัน ขันธ์เหล่านั้นด้วยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า อะยัง เหตุติ คือ เหตุ ๓ อย่างนี้. ในคำว่า ผัสเสนาติอาทีสุ นี้เป็นความสังเขปว่า เพราะเหตุที่เมื่อผัสสะทำกิจคือการถูกต้องของตนในรูปารมณ์ เวทนาย่อมทำกิจคือการเสวยอารมณ์ สัญญาย่อมทำกิจคือการจำได้หมายรู้ เพราะเหตุนั้น เพื่อจะแสดงอรรถที่กล่าวไว้แล้วว่า “ผัสเสนะ ผุฏฐะเมวา” เป็นต้นนั้นแหละ โดยบุคคลาธิษฐานในบัดนี้ จึงตรัสว่า “ผุฏโฐ” เป็นต้น. ขันธ์ ๕ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ด้วยอาการ ๓๐. เพราะเหตุไร? ท่านจึงกล่าวว่า “กถัง” เป็นต้น. การเรียกชื่อว่าขันธ์ในธรรมแต่ละอย่างย่อมมีได้ เหมือนการเรียกชื่อว่าต้นไม้ในกิ่งไม้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า “วิญญาณัง วิญญาณักขันโธ” ดังนี้ (ยมก. ขันธยมก ๒).

---

Paṭhamadvayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมทวยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

Channavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาฉันนวรรค จบแล้ว.

---

10. Saḷavaggo

๑๐. สฬวรรค

---

1. Adantaaguttasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาอดันตอคุตตสูตร

---

94. Adamitāti damaṃ nibbisevanabhāvaṃ anītā. Agopitāti satisaṅkhātāya vatiyā na rakkhitā. Apihitāti satikavāṭena na pihitā. Catūhipi padehi indriyānaṃ anāvaraṇamevāha. Adhikaṃ vahantīti adhivāhā, dukkhassa adhivāhā dukkhādhivāhā. Nirayesu uppajjanakaṃ nerayikaṃ. Ādi-saddena sesapāḷiṃ saṅgaṇhāti.

๙๔. คำว่า อทมิตา คือไม่ถูกนำไปสู่ความฝึกฝนคือภาวะที่ไม่เสพ (กาม). คำว่า อโคปิตา คือไม่รักษาด้วยรั้วคือสติ. คำว่า อปิหิตา คือไม่ปิดกั้นด้วยบานประตูคือสติ. ด้วยบททั้งสี่นี้ ย่อมกล่าวถึงความไม่มีเครื่องกั้นอินทรีย์นั่นเอง. คำว่า อธิวาหา เพราะนำไปซึ่งสิ่งอันยิ่ง. ผู้นำไปแห่งทุกข์ ชื่อว่าทุกขาธิวาหา. สิ่งที่เกิดขึ้นในนรก ชื่อว่าเนรยิกะ (สัตว์นรก). ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมรวบรวมพระบาลีที่เหลือ.

---

Saḷevāti cha-kārassa sa-kāro, ḷa-kāro padasandhikaro. Yatthāti nimittatthe bhummaṃ. Anavassutā atintāti rāgena atemitā.

คำว่า สเฬว นั้น ส-อักษร แทน ฉ-อักษร, ฬ-อักษร เป็นตัวเชื่อมบท. คำว่า ยตฺถ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งนิมิต. คำว่า อนวสฺสุตา คือไม่เปียกชุ่มด้วยราคะ.

---

Assāditanti assādaṃ itaṃ upagataṃ. Tenāha ‘‘assādavanta’’nti. Sukhadukkhanti iṭṭhāniṭṭhaṃ. Anvayatīti anvayo, hetu. Phassoti anvayo etassāti phassanvayanti āha – ‘‘phassahetuka’’nti. ‘‘Aviruddha’’iti vibhattilopena niddeso.

คำว่า อสฺสาทิตํ คือถึงแล้วซึ่งรส. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มีรส". คำว่า สุขทุกข์ คืออารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา. คำว่า อนฺวยติ ชื่อว่าอนฺวยะ คือเหตุ. คำว่า ผสฺโส เป็นอนฺวยะของสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผสฺสานฺวย" คือ "มีผัสสะเป็นเหตุ". คำว่า "อวิรุทฺธ" เป็นการแสดงด้วยการลบวิภัตติ.

---

Papañcasaññāti [Pg.301] taṇhādisamadhūpasaṃhatasaññā. Tenāha ‘‘kilesasaññāya papañcasaññā nāma hutvā’’ti. Papañcasaññā etesaṃ atthīti papañcasaññā, itarītarā narā. Papañcayantāti saṃsāre papañcaṃ cirāyanaṃ karontā. Saññinoti gehassitasaññāya saññāvanto. Manomayaṃ vitakkanti kevalaṃ manasā sambhāvitaṃ micchāvitakkaṃ. Irīyatīti iriyaṃ paṭipattiṃ irīyati paṭipajjati.

คำว่า ปปัญจสัญญา คือสัญญาที่รวบรวมไว้ด้วยตัณหาเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นปปัญจสัญญาด้วยอำนาจกิเลสสัญญา". สัญญาเครื่องเนิ่นช้ามีแก่ชนเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่าปปัญจสัญญา คือนรชนทั้งหลายผู้ต่างๆ กัน. คำว่า ปปญฺจยนฺติ คือผู้กระทำความเนิ่นช้าในสังสารวัฏ. คำว่า สญฺญิโน คือผู้มีสัญญาด้วยสัญญาที่อาศัยเรือน. คำว่า มโนมยํ วิตกฺกํ คือมิจฉาวิตกที่คิดขึ้นด้วยใจล้วนๆ. คำว่า อิรียติ คือย่อมประพฤติซึ่งความประพฤติคือข้อปฏิบัติ.

---

Suṭṭhu bhāvitoti suṭṭhubhāvaṃ subhāvanaṃ ito bhāvitabhāvito. Phuṭṭhassa cittanti tena yathāvuttaphassena phuṭṭhaṃ assa cittaṃ. Na vikampate kvacīti kismiñci iṭṭhāniṭṭhārammaṇe na kampati. Pāragāti pāragāmino bhavatha.

คำว่า สุฏฺฐุ ภาวิโต คือถึงแล้วซึ่งภาวะที่ดีคือการอบรมดี. คำว่า ผุฏฺฐสฺส จิตฺตํ คือจิตของผู้นั้นถูกผัสสะตามที่กล่าวแล้วถูกต้องแล้ว. คำว่า น วิกมฺปเต กฺวจิ คือย่อมไม่หวั่นไหวในอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาใดๆ. คำว่า ปารคา คือขอท่านทั้งหลายจงเป็นผู้ถึงฝั่ง.

---

Adantaaguttasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอทนฺตาคุตฺตสูตร จบแล้ว.

---

2. Mālukyaputtasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถามาลุกยปุตตสูตร

---

95. Apasādetīti tajjeti. Ussādetīti ukkaṃseti. Ayaṃ kira thero mālukyaputto. Pamajjitvāti yonisomanasikārassa ananuyujjanena pamajjitvā.

๙๕. คำว่า อปสาเทติ คือย่อมขู่. คำว่า อุสฺสาเทติ คือย่อมเชิดชู. ได้ยินว่า พระเถระมาลุกยบุตรนี้. คำว่า ปมชฺชิตฺวา คือประมาทแล้วด้วยการไม่ประกอบความใส่ใจโดยแยบคาย.

---

Yatrāti paccattaṃ vacanālaṅkāre. Nāmāti asambhāvane apasādanapakkhe, ussādanapakkhe pana sambhāvane. Kiṃ jātanti kiṃ tena mahallakabhāvena jātanti mahallakabhāvaṃ tiṇāyapi amaññamāno vadati. Tenāha ‘‘yadi…pe… anuggaṇhanto’’ti. Anuggaṇhantoti acintento. Mādisānaṃ bhagavato ovādo upakārāvahoti etarahi ovādañca pasaṃsanto.

คำว่า ยตฺร เป็นคำประดับพจน์. คำว่า นาม ในฝ่ายดูหมิ่น เป็นการไม่น่าจะเป็นไปได้, แต่ในฝ่ายยกย่อง เป็นการน่าจะเป็นไปได้. คำว่า กึ ชาตํ คืออะไรเกิดขึ้นด้วยความเป็นผู้เฒ่านั้น? กล่าวคือไม่สำคัญความเป็นผู้เฒ่าแม้เพียงเท่าหญ้า. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ถ้า... (ละ)... ไม่เอื้อเฟื้อ". คำว่า อนุกฺคณฺหนฺโต คือไม่คิดถึง. โอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นประโยชน์แก่คนเช่นเรา เพราะเหตุนั้น จึงสรรเสริญโอวาทในบัดนี้.

---

‘‘Adiṭṭhā adiṭṭhapubbā’’tiādinā parikappavasena vuttanidassanaṃ ‘‘yathā etesu chandādayo na honti, evamitaresupi pariññātesū’’ti nayapaṭipajjanatthaṃ, tesampi imehi samānetabbattā. Tena vuttaṃ ‘‘supinakūpamā kāmā’’ti (ma. ni. 1.234; 2.46; pāci. 417; cūḷava. 65).

ด้วยคำว่า "ไม่เคยเห็น ไม่เคยเห็นมาก่อน" เป็นต้น เป็นการแสดงตัวอย่างที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งการกำหนด เพื่อให้ดำเนินตามนัยว่า "ฉันทะเป็นต้นย่อมไม่มีในสิ่งเหล่านี้ฉันใด, ย่อมไม่มีในสิ่งอื่นๆ ที่กำหนดรู้แล้วฉันนั้น" เพราะสิ่งเหล่านั้นก็ควรนำมาเปรียบเทียบกับสิ่งเหล่านี้. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "กามทั้งหลายเปรียบด้วยความฝัน" (ม.นิ. ๑.๒๓๔; ๒.๔๖; ปาจิ. ๔๑๗; จูฬว. ๖๕).

---

Cakkhuviññāṇena diṭṭhe diṭṭhamattanti cakkhuviññāṇassa rūpāyatanaṃ yattako gahaṇākāro, tattakaṃ. Kittakaṃ pamāṇanti attasaṃvediyaṃ parassa na [Pg.302] disitabbaṃ, kappanāmattaṃ rūpaṃ. Tenāha ‘‘cakkhuviññāṇaṃ hī’’tiādi. Rūpeti rūpāyatane. Rūpamattamevāti nīlādibhedaṃ rūpāyatanamattaṃ, na nīlādi. Visesanivattanattho hi ayaṃ matta-saddo. Yadi evaṃ, eva-kāro kimatthiyo? Cakkhuviññāṇañhi rūpāyatane labbhamānampi nīlādivisesaṃ ‘‘idaṃ nīlaṃ nāma, idaṃ pītaṃ nāmā’’ti na gaṇhāti. Kuto niccāniccādisabhāvatthanti saṃhitassapi nivattanatthaṃ evakāraggahaṇaṃ. Tenāha ‘‘na niccādisabhāva’’nti. Sesaviññāṇehipīti javanaviññāṇehipi.

คำว่า "ในสิ่งที่เห็นด้วยจักขุวิญญาณ เพียงแค่เห็น" คือจักขุวิญญาณมีการรับรู้เพียงใด ก็เพียงนั้น. คำว่า "ประมาณเท่าไร" คือสิ่งที่รู้ได้เฉพาะตน ไม่พึงแสดงแก่ผู้อื่น, เป็นรูปเพียงการกำหนด. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "จักขุวิญญาณนั่นแล" เป็นต้น. คำว่า "ในรูป" คือในรูปายตนะ. คำว่า "เพียงแค่รูปเท่านั้น" คือเพียงรูปายตนะที่แยกเป็นสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น, ไม่ใช่สีเขียวเป็นต้น. เพราะมัตตศัพท์นี้ มีประโยชน์ในการห้ามความพิเศษ. ถ้าเป็นเช่นนั้น เอวศัพท์มีความหมายว่าอย่างไร? เพราะจักขุวิญญาณแม้จะรับรู้ความพิเศษของสีเขียวเป็นต้นในรูปายตนะ ก็ไม่รับรู้ว่า "นี่ชื่อว่าสีเขียว, นี่ชื่อว่าสีเหลือง". สภาวะที่เที่ยงและไม่เที่ยงเป็นต้นจะมีมาจากไหน? การถือเอาเอวศัพท์มาก็เพื่อปฏิเสธแม้สิ่งที่ประกอบกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่สภาวะที่เที่ยงเป็นต้น". คำว่า "แม้ด้วยวิญญาณที่เหลือ" คือแม้ด้วยชวนวิญญาณทั้งหลายด้วย.

---

Diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ rūpāyatanassa dassananti katvā. Tenāha ‘‘rūpe rūpavijānana’’nti. Cakkhuviññāṇamattamevāti yattakaṃ cakkhuviññāṇaṃ rūpāyatane gahaṇamattaṃ, taṃmattameva me sabbaṃ cittaṃ bhavissatīti attho. ‘‘Rāgādirahenā’’ti vā pāṭho. Diṭṭhaṃ nāma padatthato cakkhuviññāṇena diṭṭhaṃ rūpaṃ. Tatthevāti cakkhuviññāṇena diṭṭhamatte rūpe. Cittattayaṃ diṭṭhamattaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ viya rāgādivirahena pavattanato. Tenāha ‘‘yathā ta’’nti ādi.

ชื่อว่า สิ่งที่เห็น คือการเห็นรูปายตนะด้วยจักขุวิญญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การรู้แจ้งรูปในรูป'. คำว่า เพียงแค่จักขุวิญญาณเท่านั้น คือจักขุวิญญาณมีการรับรู้รูปายตนะเพียงใด จิตทั้งหมดของฉันก็จะเป็นเพียงเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. หรือมีบทว่า 'ปราศจากราคะเป็นต้น' (ราคาทิวีรเหน). ชื่อว่า สิ่งที่เห็น โดยอรรถแห่งบท คือรูปที่เห็นด้วยจักขุวิญญาณ. คำว่า ในสิ่งนั้นนั่นเอง คือในรูปที่เห็นด้วยจักขุวิญญาณเท่านั้น. จิต ๓ ชื่อว่า เพียงแค่เห็น เพราะเป็นไปโดยปราศจากราคะเป็นต้น เหมือนจักขุวิญญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนสิ่งนั้น' เป็นต้น.

---

Manodvārāvajjanena viññātārammaṇaṃ viññātanti adhippetaṃ rāgādivirahena viññeyyato. Tenāha ‘‘yathā āvajjanenā’’tiādi.

คำว่า สิ่งที่รู้ (วิญญาตัง) หมายถึงอารมณ์ที่รู้ด้วยมโนทวาราวชน เพราะเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้โดยปราศจากราคะเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนด้วยอาวัชชนะ' เป็นต้น.

---

Tadāti tasmiṃ kāle, na tato paṭṭhāyāti ayamettha atthoti dasseti. ‘‘Diṭṭhamatta’’ntiādinā yesaṃ rāgādīnaṃ nivattanaṃ adhippetaṃ, te ‘‘tenā’’ti ettha ta-saddena paccāmasīyantīti ‘‘tena rāgena vā ratto’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti visaye bhummaṃ, visayabhāvo ca visayinā sambandhavasena icchitabboti vuttaṃ ‘‘paṭibaddho’’tiādi.

คำว่า ในกาลนั้น (ตทา) คือในเวลานั้น ไม่ใช่ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป แสดงอรรถในที่นี้ว่าอย่างนี้. ราคะเป็นต้นเหล่าใดที่ประสงค์จะให้กำจัดด้วยคำว่า 'เพียงแค่เห็น' เป็นต้น ราคะเป็นต้นเหล่านั้นถูกอ้างถึงด้วย ต-ศัพท์ ในคำว่า 'เตน' (ด้วยสิ่งนั้น) นี้ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'กำหนัดด้วยราคะนั้น' เป็นต้น. คำว่า ในที่นั้น (ตัตถะ) เป็นภุมมวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย และความเป็นวิสัยพึงปรารถนาด้วยอำนาจความสัมพันธ์กับผู้รับรู้วิสัย (วิสยี) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ผูกพัน' เป็นต้น.

---

Satīti rūpassa yathāsabhāvasallakkhaṇā sati muṭṭhā piyanimittamanasikārena anuppajjanato na dissati nappavattati. Ajjhosāti ajjhosāya. Gilitvā pariniṭṭhapetvā attaniyakaraṇena.

คำว่า สติ คือสติที่กำหนดรู้รูปตามสภาวะของมัน ย่อมไม่ปรากฏ ไม่เป็นไป เพราะไม่เกิดขึ้นเพราะการมนสิการถึงนิมิตที่น่ารักซึ่งหลงลืมไปแล้ว. คำว่า อชฺโฌสา คือหมกมุ่นแล้ว (อชฺโฌสาย). ด้วยการกลืนกินให้สำเร็จแล้วทำเป็นของตน.

---

Abhijjhā ca vihesā cāti karaṇatthe paccattavacananti āha – ‘‘abhijjhāya ca vihesāya cā’’ti. Atthavasena vibhattipariṇāmoti āha – ‘‘abhijjhāvihesāhī’’ti. Ācinantassāti vaḍḍhentassa. Paṭissatoti patissato sabbattha satiyā yutto. Sevato cāpīti ettha ca-saddo api-saddo ca nipātamattanti ‘‘sevantassa’’icceva attho vutto.

คำว่า อภิชฺฌา จ วิเหสา จ เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ (เครื่องกระทำ) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอภิชฌาและด้วยวิหิงสา'. ท่านกล่าวว่า 'ด้วยอภิชฌาและวิหิงสา' (อภิชฺฌาวิเหสาหิ) เพราะเป็นการเปลี่ยนวิภัตติโดยอรรถ. คำว่า อาจินนฺตสฺส คือของผู้เพิ่มพูน. คำว่า ปฏิสฺสโต คือผู้มีสติเฉพาะหน้า คือประกอบด้วยสติในอารมณ์ทั้งปวง. ในคำว่า เสวโต จาปิ นี้ จ-ศัพท์ และ อปิ-ศัพท์ เป็นเพียงนิบาต เพราะฉะนั้น จึงกล่าวอรรถว่า 'ของผู้เสพ' (เสวนฺตสฺส) นั่นเอง.

---

Mālukyaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามาลุกยปุตตสูตร จบแล้ว.

---

3. Parihānasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาปริหานสูตร.

---

96. Parihānasabhāvanti [Pg.303] anavajjadhammehi parihāyanasabhāvaṃ. Abhibhavitānīti abhibhūtāni nibbisevanabhāvākārena. Sarasaṅkappāti tasmiṃ tasmiṃ visaye anavaṭṭhitabhāvena saṅkappā. Saṃyojaniyāti saṃyojetabbā. Saṃyojanānañhi punappunaṃ uppattiyā okāsaṃ dento kilesajātaṃ adhivāseti nāma. Kileso eva kilesajātaṃ. Ārammaṇaṃ pana citte karonto adhivāseti nāma. Chandarāgappahānena na pajahati ārammaṇaṃ, kilesaṃ pana anuppattidhammatāpādanena eva. Abhibhavitaṃ āyatananti kathitaṃ adhivāsanādinā. ‘‘Kathañca, bhikkhave, parihānadhammo hotī’’ti dhammaṃ pucchitvā taṃ vibhajantena bhagavatā ‘‘tañce bhikkhu adhivāsetī’’tiādinā puggalena puggalādhiṭṭhānena dhammo dassito.

๙๖. คำว่า มีสภาพแห่งความเสื่อม คือมีสภาพที่เสื่อมจากธรรมอันไม่มีโทษ. คำว่า อันครอบงำแล้ว คือถูกครอบงำโดยอาการที่ไม่เสพ. คำว่า สรสังกัปปะ คือความดำริที่ซ่านไปโดยภาวะที่ไม่ตั้งมั่นในอารมณ์นั้นๆ. คำว่า เป็นเครื่องผูก คือพึงผูกไว้. ชื่อว่าย่อมยอมรับกิเลสชาติ เพราะให้โอกาสแก่สังโยชน์ทั้งหลายเกิดขึ้นบ่อยๆ. กิเลสนั่นแหละชื่อว่ากิเลสชาติ. แต่เมื่อทำอารมณ์ไว้ในใจ ชื่อว่าย่อมยอมรับ. ย่อมไม่ละอารมณ์ด้วยการละฉันทราคะ แต่ย่อมละกิเลสด้วยการทำให้เป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้นอีกเท่านั้น. คำว่า อายตนะที่ถูกครอบงำ ท่านกล่าวไว้ด้วยการยอมรับเป็นต้น. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถามถึงธรรมด้วยคำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งความเสื่อมย่อมมีได้อย่างไร' เมื่อจะทรงจำแนกธรรมนั้น จึงทรงแสดงธรรมโดยยกบุคคลขึ้นตั้ง (ปุคคลาธิฏฐาน) ด้วยคำว่า 'ถ้าภิกษุนั้นย่อมยอมรับ' เป็นต้น.

---

Parihānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปริหานสูตร จบแล้ว.

---

4. Pamādavihārīsuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาปมาทวิหารีสูตร.

---

97. Na pidahitvā cakkhundriyaṃ na pidahitvā sañchāditvā ṭhitassa. Byāsiñcatīti kilesehi visesena āsiñcati. Kilesatintanti kilesehi avassutaṃ. Dubbalapīti taruṇā na balappattā. Balavapīti ubbegā pharaṇappattā ca pīti. Darathappassaddhīti kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi. Na uppajjanti paccayaparamparāya asiddhattā. ‘‘Kathañca, bhikkhave, pamādavihārī hotī’’tiādinā puggalaṃ pucchitvā ‘‘pāmojjaṃ na hoti, pāmojjaṃ jāyatī’’tiādinā ca, dhammena ‘‘pamādavihārī appamādavihārī’’ti ca puggalo dassito.

๙๗. คำว่า ไม่ปิด คือไม่ปิดบัง ไม่ปกคลุมจักขุนทรีย์อยู่. คำว่า ย่อมรดริน คือย่อมรดรินเป็นพิเศษด้วยกิเลสทั้งหลาย. คำว่า ชุ่มด้วยกิเลส คือเปียกชุ่มด้วยกิเลสทั้งหลาย. คำว่า ปีติอ่อน คือปีติที่ยังอ่อนอยู่ ยังไม่ถึงกำลัง. คำว่า ปีติมีกำลัง คือปีติที่ถึงความเป็นอุพเพงคาปีติและผรณาปีติ. คำว่า ความสงบระงับความกระวนกระวาย คือความสงบระงับที่มีลักษณะเป็นการระงับความกระวนกระวายทางกายและใจ. ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะไม่สำเร็จด้วยปัจจัยที่สืบเนื่องกันไป. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถามถึงบุคคลด้วยคำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ผู้ประมาทอยู่ย่อมมีได้อย่างไร' เป็นต้น และทรงแสดงบุคคลว่าเป็น 'ผู้ประมาทอยู่' และ 'ผู้ไม่ประมาทอยู่' ด้วยธรรมมีคำว่า 'ความปราโมทย์ย่อมไม่มี ความปราโมทย์ย่อมเกิด' เป็นต้น.

---

Pamādavihārīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปมาทวิหารีสูตร จบแล้ว.

---

5. Saṃvarasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาสังวรสูตร.

---

98. Idanti ‘‘kathañca, bhikkhave, asaṃvaro’’ti? Idaṃ vacanaṃ. Pahātabbadhammakkhānavasenāti pahātabbadhammasseva kathanaṃ vuttaṃ. ‘‘Kathañca, bhikkhave, asaṃvaro [Pg.304] hotī’’ti dhammaṃ pucchitvā ‘‘santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā’’tiādinā dhammova vibhatto.

๙๘. คำว่า อิทัง (นี้) คือ 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความไม่สำรวมเป็นอย่างไร' คำนี้. คำว่า โดยการแสดงธรรมที่พึงละ คือการกล่าวถึงธรรมที่พึงละเท่านั้น. คำว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ความไม่สำรวมย่อมมีได้อย่างไร' ดังนี้ ถามถึงธรรมแล้ว ธรรมเท่านั้นถูกจำแนกไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปทั้งหลายที่พึงรู้ด้วยจักษุมีอยู่' ดังนี้เป็นต้น.

---

Saṃvarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสังวรสูตร จบแล้ว.

---

6. Samādhisuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาสมาธิสูตร.

---

99. Cittekaggatāyāti samathavasena cittekaggatāya. Parihāyamāneti tassa alābhena parihāyamāne. Kammaṭṭhānanti vipassanākammaṭṭhānaṃ, samathameva vā.

๙๙. คำว่า ด้วยความเป็นอารมณ์อันเดียวแห่งจิต คือด้วยความเป็นอารมณ์อันเดียวแห่งจิตโดยสมถะ. คำว่า เสื่อมไป คือเสื่อมไปเพราะไม่ได้สิ่งนั้น. คำว่า กรรมฐาน คือวิปัสสนากรรมฐาน หรือสมถะเท่านั้น.

---

7. Paṭisallānasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาปฏิสัลลานสูตร.

---

100. Kammaṭṭhānanti samathavipassanākammaṭṭhānaṃ.

๑๐๐. คำว่า กรรมฐาน คือสมถวิปัสสนากรรมฐาน.

---

8-9. Paṭhamanatumhākaṃsuttādivaṇṇanā

อรรถกถาปฐมตุมหากสูตรเป็นต้น สูตรที่ ๘-๙.

---

101-102. Upamaṃ parivāretvāti upamaṃ pariharitvā. Suddhikavasenāti upamāya vinā kevalameva.

คำว่า เว้นอุปมา (อุปมัง ปริวาเรตวา) คือละอุปมาเสีย. คำว่า โดยความบริสุทธิ์ คือเพียงอย่างเดียวโดยไม่มีอุปมา.

---

10. Udakasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอุทกสูตร.

---

103. Udakoti tassa nāmaṃ. Vedaṃ ñāṇaṃ. Sabbaṃ jitavāti sabbaji. Avakhatanti nikhataṃ. Ucchādanadhammoti ucchādetabbasabhāvo. Parimaddanadhammoti parimadditabbasabhāvo. Parihatoti pariharito. Odanakummāsūpacayucchādanaparimaddanapadehīti vattabbaṃ. Ucchādanaṃ vā parimaddanamattamevāti katvā na gahitaṃ.

๑๐๓. คำว่า อุทกะ (น้ำ) คือชื่อของเขา. คำว่า เวทะ คือญาณ. คำว่า ชนะทั้งหมด (สัพพะชิตะ) คือผู้ชนะทั้งหมด. คำว่า ขุดลง (อวขะตะ) คือฝังลงไป. คำว่า มีธรรมอันพึงขัดถู คือมีสภาวะที่ต้องขัดถู. คำว่า มีธรรมอันพึงนวดเฟ้น คือมีสภาวะที่ต้องนวดเฟ้น. คำว่า ปริหตะ คือถูกประคองไว้. พึงกล่าวว่า 'ด้วยการพอกพูนด้วยข้าวสุกและขนมกุมมาส ด้วยการขัดถูและการนวดเฟ้น' แต่ที่ไม่ถือเอา (ในที่นี้) เพราะถือเอาเพียงการขัดถูหรือการนวดเฟ้นเท่านั้น.

---

Udakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุทกสูตร จบแล้ว.

---

Saḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสฬวรรค จบแล้ว.

---

Dutiyo paṇṇāsako.

ทุติยปัณณาสก์.

---

11. Yogakkhemivaggo

๑๑. โยคักเขมิวรรค.

---

1. Yogakkhemisuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาโยคักเขมีสูตร.

---

104. Catūhi [Pg.305] yogehīti kāmayogādīhi catūhi yogehi. Kheminoti khemavato kusalino. Kāraṇabhūtanti kattabbaupāyassa kāraṇabhūtaṃ. Pariyāyati pavattiṃ nivattiñca ñāpetīti pariyāyo, dhammo ca so pariyattidhammattā pariyāyo cāti dhammapariyāyo, taṃ dhammapariyāyaṃ. Yasmā pana so tassādhigamassa kāraṇaṃ hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammakāraṇa’’nti. Yuttinti samathavipassanādhammānīti vā catusaccadhammānīti vā. ‘‘Tasmā’’ti padaṃ uddharitvā – ‘‘kasmā’’ti kāraṇaṃ pucchanto ‘‘kiṃ akkhātattā, udāhu pahīnattā’’ti vibhajitvā pucchi. Yasmā pana chandarāgappahānaṃ yogakkhemibhāvassa kāraṇaṃ, na kathanaṃ, tasmā ‘‘pahīnattā’’tiādi vuttaṃ.

๑๐๔. คำว่า ด้วยโยคะ ๔ อย่าง คือด้วยโยคะ ๔ อย่าง มีกามโยคะเป็นต้น คำว่า ผู้เกษม คือผู้มีเกษม ผู้เป็นกุศล คำว่า เป็นเหตุ คือเป็นเหตุแห่งอุบายที่พึงกระทำ คำว่า ปริยาย คือปริยายย่อมให้รู้ความเกิดขึ้นและความดับไป และธรรมนั้นเป็นปริยายเพราะเป็นปริยัติธรรม จึงเป็นธรรมปริยาย เพราะเหตุที่ธรรมนั้นเป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรมนั้น จึงกล่าวว่า “ธรรมเหตุ” คำว่า ยุตติ คือสมถวิปัสสนาธรรมทั้งหลาย หรืออริยสัจ ๔ คำว่า “เพราะเหตุนั้น” ดังนี้ ยกบทขึ้นแล้ว ถามเหตุว่า “เพราะอะไร” ดังนี้ จำแนกถามว่า “เพราะการแสดง หรือเพราะการละ” เพราะเหตุที่การละฉันทราคะเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้เกษม ไม่ใช่การกล่าว จึงกล่าวว่า “เพราะการละ” ดังนี้เป็นต้น

---

Yogakkhemisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสูตรเรื่องโยคักเขมี จบ

---

2-10. Upādāyasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสูตรเรื่องอุปาทายะเป็นต้น สูตรที่ ๒-๑๐

---

105-113. Vedanāsukhadukkhanti vedanāsaṅkhātaṃ sukhañca dukkhañca kathitaṃ. ‘‘Ajjhattaṃ sukhaṃ dukkha’’nti vuttattā vimuttisukhassa ca saḷāyatanadukkhassa ca kathitattā vivaṭṭasukhaṃ cettha kathitamevāti sakkā viññātuṃ. Kāmaṃ khandhiyavagge khandhavasena desanā āgatā, na āyatanavasena. Ettha pana vattabbaṃ atthajātaṃ khandhiyavagge vuttanayamevāti.

คำว่า เวทนาสุขและทุกข์ คือสุขและทุกข์ที่เรียกว่าเวทนา เพราะกล่าวว่า “สุขและทุกข์ภายใน” และเพราะกล่าวถึงวิมุตติสุขและทุกข์ในสฬายตนะ จึงพึงทราบว่าวิวัฏฏสุขก็กล่าวไว้ในที่นี้ด้วย แม้ว่าในขันธียวรรค การแสดงจะมาโดยขันธ์ ไม่ใช่โดยอายตนะ แต่ในที่นี้ พึงกล่าวว่าเนื้อความที่พึงกล่าวก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ในขันธียวรรคนั่นเอง

---

Upādāyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสูตรเรื่องอุปาทายะเป็นต้น จบ

---

Yogakkhemivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยโยคักเขมิวรรค จบ

---

12. Lokakāmaguṇavaggo

๑๒. โลกกามคุณวรรค

---

1-2. Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยสูตรเรื่องบ่วงแห่งมาร สูตรที่ ๑-๒

---

114-115. Āvasati ettha kilesamāroti āvāso. Kāmaguṇaajjhattikabāhirāni āyatanāni. Kilesamārassa āvāsaṃ gato [Pg.306] vasaṃ gato. Tividhassāti papañcasaññāsaṅkhātassa tividhassapi mārassa. Tato eva devaputtamārassapi vasaṃ gatoti sakkā viññātuṃ.

คำว่า อาวาส คือที่อยู่ เพราะกิเลสมารย่อมอยู่ ณ ที่นี้ อายตนะภายในและภายนอกที่เป็นกามคุณ คำว่า ถึงซึ่งอาวาสแห่งกิเลสมาร คือถึงซึ่งอำนาจ คำว่า แห่งมาร ๓ อย่าง คือแห่งมาร ๓ อย่างที่เรียกว่าปปัญจสัญญา เพราะเหตุนั้น จึงพึงทราบว่าถึงซึ่งอำนาจแห่งเทวบุตรมารด้วย

---

Paṭhamamārapāsasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสูตรเรื่องบ่วงแห่งมาร สูตรที่ ๑-๒ จบ

---

3. Lokantagamanasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาว่าด้วยสูตรเรื่องการไปถึงที่สุดแห่งโลก

---

116. Lokiyanti ettha sattakāyabhūtagāmādīti loko, cakkavāḷo. Saṅkhāro pana lujjanapalujjanaṭṭhena loko. Antanti osānaṃ. Sabbaññutaññāṇena saṃsanditvāti sabbaññutaññāṇagatiyā samānetvā avirodhetvā. Thomessāmīti pasaṃsissāmi.

๑๑๖. คำว่า โลกิยะ คือในที่นี้ สัตว์ หมู่บ้านเป็นต้นที่เป็นกาย คือโลก จักรวาล ส่วนสังขารเป็นโลกโดยอรรถว่าย่อมแตกสลายและพังทลาย คำว่า ที่สุด คือความสิ้นสุด คำว่า เปรียบเทียบด้วยสัพพัญญุตญาณ คือทำให้เสมอกันด้วยการไปแห่งสัพพัญญุตญาณ ไม่ให้ขัดแย้งกัน คำว่า จักสรรเสริญ คือจักชมเชย

---

Evaṃsampattikanti evaṃsampajjanakaṃ evaṃpassitabbaṃ idaṃ mama ajjhesanaṃ. Tenāha ‘‘īdisanti attho’’ti. Jānaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānāti eva. Na hi padesaññāṇe ṭhito jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ. Pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti padasannidhānena ca ayamattho vibhāvetabbo. Passitabbameva passatīti dibbacakkhu-paññācakkhu-dhammacakkhu-buddhacakkhu-samantacakkhu-saṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa abhāvā passanto passati evāti attho.

คำอธิษฐานของเรานี้ เป็นสิ่งที่ถึงพร้อมอย่างนี้ เป็นสิ่งที่พึงรู้พร้อมอย่างนี้ เป็นสิ่งที่พึงเห็นอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีอรรถว่าอย่างนี้’ คำว่า ‘รู้ก็รู้’ นั้น หมายถึง พระองค์ทรงรู้สิ่งที่ควรรู้ด้วยสัพพัญญุตญาณนั่นเอง เพราะผู้ที่ตั้งอยู่ในปเทศญาณ (ความรู้เฉพาะส่วน) ย่อมไม่รู้สิ่งที่ควรรู้ทั้งหมด ด้วยการแสดงถึงความยอดเยี่ยม และด้วยการไม่จำกัดความเฉพาะเจาะจง ด้วยคำว่า ‘รู้’ นี้ ย่อมครอบคลุมสิ่งที่ควรรู้ทั้งหมดโดยไม่เหลือ ดังนั้น สัพพัญญุตญาณเท่านั้นจึงควรเป็นเครื่องมือในการรู้ในเรื่องนั้นๆ อรรถนี้พึงแสดงให้ชัดเจนโดยอาศัยบทว่า ‘พระผู้มีพระภาค’ ตามสมควรแก่เรื่อง คำว่า ‘เห็นสิ่งที่ควรรู้ก็เห็น’ นั้น หมายถึง พระองค์ทรงเห็นสิ่งที่ควรรู้ด้วยญาณจักษุที่เรียกว่า ทิพยจักษุ ปัญญาจักษุ ธัมมจักษุ พุทธจักษุ และสมันตจักษุ นั่นเอง อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ‘รู้ก็รู้’ นั้น หมายถึง เหมือนอย่างที่คนอื่นๆ ผู้มีความคลาดเคลื่อน ผู้กล่าวถึงการกำหนดรู้กามและรูป แม้รู้ก็รู้ด้วยความคลาดเคลื่อน แต่พระผู้มีพระภาคไม่เป็นเช่นนั้น แต่พระผู้มีพระภาคทรงละความคลาดเคลื่อนได้แล้ว เมื่อทรงรู้ก็ทรงรู้โดยไม่คลาดเคลื่อน เมื่อทรงเห็นก็ทรงเห็นโดยไม่คลาดเคลื่อน เพราะไม่มีทิฏฐิและทัสสนะ (ความเห็นผิด) นั่นคืออรรถะ

---

Dassanapariṇāyakaṭṭhenāti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti sādheti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanatopi dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto, paññācakkhumayattā vā sayambhūñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā vā bodhipakkhiyā, tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ patto adhigatoti dhammabhūto. ‘‘Brahmā’’vuccati seṭṭhaṭṭhena maggañāṇaṃ, tena uppannattā lokassa [Pg.307] ca taduppādanato tañca sayambhūñāṇena pattoti brahmabhūto. Catusaccadhammaṃ vadatīti vattā. Ciraṃ saccapaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthaṃ nīharitvāti dukkhādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā. Amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī. Punappunaṃ yācāpento bhāriyaṃ karonto garuṃ karoti nāma, tathā duviññeyyaṃ katvā kathentopi.

ด้วยอรรถว่าทรงนำการเห็นไป คือเหมือนอย่างที่ตาเป็นเครื่องนำไปและสำเร็จประโยชน์ในการเห็นของสัตว์ทั้งหลาย ฉันใด พระองค์ก็เป็นผู้มีจักษุด้วยอรรถว่าทรงนำกิจคือการเห็นไป เพราะทรงยังการเห็นตามความเป็นจริงของโลกให้สำเร็จ ฉันนั้น หรืออีกนัยหนึ่ง ทรงเป็นผู้มีจักษุเพราะทรงเป็นปัญญาจักษุด้วยสยัมภูญาณ หรือทรงบรรลุปัญญาจักษุ แม้บทว่า ‘ญาณภูโต’ ก็พึงเห็นอรรถอย่างนี้เหมือนกัน หรือธรรมทั้งหลายคือโพธิปักขิยธรรม เพราะทรงเกิดขึ้นด้วยธรรมเหล่านั้น และเพราะทรงยังธรรมเหล่านั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก หรือทรงบรรลุธรรมอันไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น จึงชื่อว่า ‘ธัมมภูโต’ (ผู้เป็นธรรม) คำว่า ‘พรหม’ หมายถึง มรรคญาณด้วยอรรถว่าประเสริฐ เพราะทรงเกิดขึ้นด้วยมรรคญาณนั้น และเพราะทรงยังมรรคญาณนั้นให้เกิดขึ้นแก่โลก และทรงบรรลุมรรคญาณนั้นด้วยสยัมภูญาณ จึงชื่อว่า ‘พรหมภูโต’ (ผู้เป็นพรหม) ผู้กล่าวธรรมคืออริยสัจ ๔ จึงชื่อว่า ‘วัตตา’ (ผู้กล่าว) ผู้กล่าวโดยยังการแทงตลอดสัจจะให้เป็นไปตลอดกาลนาน จึงชื่อว่า ‘ปวัตตา’ (ผู้ยังให้เป็นไป) คำว่า ‘นำอรรถออกไป’ หมายถึง ทรงนำอรรถคือทุกข์เป็นต้นออกไป หรือทรงยังพระนิพพานอันเป็นปรมัตถ์ให้ถึง ผู้ยังการทำให้แจ้งอมตะให้เกิดขึ้นในสัตว์ทั้งหลาย จึงชื่อว่า ‘อมตัสส ทาตา’ (ผู้ให้อมตะ) เพราะโพธิปักขิยธรรมทั้งหลายขึ้นอยู่กับพระองค์ จึงชื่อว่า ‘ธัมมัสสามี’ (เจ้าของธรรม) ผู้ที่ทำให้ผู้อื่นต้องขอซ้ำแล้วซ้ำเล่า ทำให้เป็นภาระ ย่อมชื่อว่าทำให้หนัก ฉันใด แม้ผู้ที่กล่าวโดยทำให้เข้าใจยากก็ฉันนั้น

---

Cakkhunā vijjamānena lokasaññī hoti, na tasmiṃ asati. Na hi ajjhattikāyatanavirahena lokasamaññā atthi. Tenāha ‘‘cakkhuñhi loko’’tiādi. Appahīnadiṭṭhīti asamūhatasakkāyadiṭṭhiko ghanavinibbhogaṃ kātuṃ asakkonto samudāyaṃ viya avayavaṃ ‘‘loko’’ti sañjānāti ceva maññati ca. Tathāti iminā ‘‘lokoti sañjānāti ceva maññati cā’’ti padattayaṃ ākaḍḍhati. Tassāti puthujjanassa, cakkavāḷalokassa vā. Cakkhādimeva hi sahokāsena ‘‘cakkavāḷo’’ti puthujjano sañjānāti. Gamanenāti padasā gamanena. Na sakkā tesaṃ anantattā. Lujjanaṭṭhenāti abhisaṅkhāralokavasena lokassa antaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tassa anto nāma nibbānaṃ. Taṃ pattuṃ sakkā sammāpaṭipattiyā pattabbattā. Cakkavāḷalokassa pana anto nāma, natthi tassa gamanena appattabbattā.

เมื่อมีจักษุอยู่ ย่อมมีความสำคัญว่าเป็นโลก เมื่อไม่มีจักษุนั้น ย่อมไม่มีความสำคัญว่าเป็นโลก เพราะเมื่อไม่มีอายตนะภายใน ย่อมไม่มีบัญญัติว่าโลก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘จักษุแลคือโลก’ เป็นต้น คำว่า ‘ผู้ยังละทิฏฐิไม่ได้’ หมายถึง ผู้ที่ยังไม่ถอนสักกายทิฏฐิออกไป ไม่สามารถแยกส่วนที่รวมกันเป็นกลุ่มก้อนได้ ย่อมสำคัญและสำคัญมั่นหมายส่วนย่อยว่าเป็น ‘โลก’ ประหนึ่งว่าเป็นส่วนรวม ด้วยคำว่า ‘เช่นนั้น’ นี้ ย่อมดึงเอาบท ๓ บทคือ ‘โลกติ สญฺชานาติ และ มญฺญติ’ มาด้วย คำว่า ‘ของผู้นั้น’ หมายถึง ของปุถุชน หรือของจักรวาลโลก เพราะปุถุชนย่อมสำคัญจักษุเป็นต้นพร้อมด้วยโอกาสว่าเป็น ‘จักรวาล’ นั่นเอง คำว่า ‘ด้วยการไป’ หมายถึง ด้วยการเดินไปทีละก้าว ไม่สามารถทำได้ เพราะสิ่งเหล่านั้นไม่มีที่สิ้นสุด คำว่า ‘ด้วยอรรถว่าย่อมเสื่อมไป’ นั้น กล่าวเพื่อแสดงถึงที่สุดของโลกโดยอาศัยอภิสังขารโลก ที่สุดของโลกนั้นคือพระนิพพาน พระนิพพานนั้นสามารถบรรลุได้ เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุด้วยสัมมาปฏิปทา แต่ที่สุดของจักรวาลโลกนั้นไม่มี เพราะไม่สามารถบรรลุได้ด้วยการเดินทางไป

---

Imehi padehīti imehi vākyavibhāgehi padehi. Tāni pana akkharasamudāyalakkhaṇānīti āha ‘‘akkharasampiṇḍanehī’’ti. Pāṭiyekkaakkharehīti tasmiṃ tasmiṃ pade paṭiniyatasannivesehi visuṃ visuṃ cittena gayhamānehi akkharehīti attho.

คำว่า ‘ด้วยบทเหล่านี้’ หมายถึง ด้วยบททั้งหลายอันเป็นส่วนแห่งประโยคเหล่านี้ แต่บทเหล่านั้นมีลักษณะเป็นการรวมกันของอักษร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยการรวมกันของอักษร’ คำว่า ‘ด้วยอักษรแต่ละตัว’ หมายถึง ด้วยอักษรที่ถูกจิตรับรู้แยกกันไปในแต่ละบท ด้วยการจัดวางที่แน่นอน

---

Gamanaṭṭhena ‘‘paṇḍā’’ vuccati paññā, tāya ito gato pattoti paṇḍito, paññavā. Mahāpaññatā nāma paṭisambhidāvasena veditabbāti āha ‘‘mahante atthe’’tiādi. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ paṭhamavikappe, dutiyavikappe pana paccāmasananti āha ‘‘taṃ byākata’’nti.

ด้วยอรรถว่า ‘การไป’ ปัญญาเรียกว่า ‘บัณฑะ’ ผู้ที่ไปถึงปัญญานั้นแล้ว จึงชื่อว่า ‘บัณฑิต’ คือผู้มีปัญญา คำว่า ‘มหาปัญญา’ พึงทราบโดยอาศัยปฏิสัมภิทา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในอรรถอันยิ่งใหญ่’ เป็นต้น คำว่า ‘ยถา ตันติ’ ในที่นี้ ในวิกัลป์แรก ‘ตันติ’ เป็นเพียงนิบาต แต่ในวิกัลป์ที่สอง หมายถึง การอ้างถึง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สิ่งนั้นถูกพยากรณ์แล้ว’

---

Lokantagamanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโลกันตคมนสูตร จบแล้ว

---

4. Kāmaguṇasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถากามคุณสูตร

---

117. Cetasoti [Pg.308] karaṇe sāmivacanaṃ. Cittena saṃphusanaṃ nāma anubhavoti āha ‘‘cittena anubhūtapubbā’’ti. Ututtayānurūpatāvasena pāsādattayaṃ, taṃ vasena tividhanāṭakabhedo. Manorammatāmattena kāmaguṇaṃ katvā dassitaṃ, na kāmavasena. Na hi abhinikkhamanato uddhaṃ bodhisattassa kāmavitakkā bhūtapubbā. Tenāha māro pāpimā –

๑๑๗. คำว่า ‘เจตโส’ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ (เครื่องมือ) การถูกต้องด้วยจิตชื่อว่าการเสวยอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เคยเสวยด้วยจิต’ ปราสาท ๓ หลังตามความเหมาะสมกับ ๓ ฤดู และด้วยปราสาทเหล่านั้น จึงมีการแสดงนาฏกรรม ๓ ชนิด แสดงกามคุณโดยความเป็นที่น่ารื่นรมย์แห่งใจเท่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นกาม เพราะว่านับตั้งแต่การออกบวชเป็นต้นไป กามวิตกไม่เคยเกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์เลย เพราะเหตุนั้น มารผู้มีบาปจึงกล่าวว่า –

---

‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;

Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);

‘เราติดตามพระผู้มีพระภาคไปทุกย่างก้าวตลอด ๗ ปี แต่ก็ไม่พบช่องทางที่จะเข้าถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้มีสติได้เลย’ (สุ. นิ. ๔๔๘)

---

Metteyyo nāmātiādi anāgatārammaṇadassanamattaṃ, na bodhisattassa evaṃ uppajjatīti. Attā piyāyitabbarūpo etassāti attarūpo, uttarapade purimapadalopenāti ‘‘attano hitakāmajātikenā’’ti attho vutto. Attarūpenāti vā pītisomanassehi gahitasabhāvena tuṭṭhapahaṭṭhena udaggudaggena. Appamādoti appamajjanaṃ kusaladhammesu akhaṇḍakāritāti āha ‘‘sātaccakiriyā’’ti. Avossaggoti cittassa kāmaguṇesu avossajjanaṃ pakkhandituṃ appadānaṃ. Purimo vikappo kusalānaṃ dhammānaṃ karaṇavasena dassito, pacchimo akusalānaṃ akaraṇavasena. Dve dhammāti appamādo satīti dve dhammā. Appamādo sati ca tathā pavattā cattāro kusaladhammakkhandhā veditabbā. Kattabbāti pavattetabbā.

คำว่า ‘ชื่อว่าพระเมตไตรย’ เป็นต้น เป็นเพียงการแสดงอารมณ์ในอนาคต ไม่ใช่ว่าเกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์อย่างนั้น ผู้มีอัตตาเป็นสภาพที่น่ารัก จึงชื่อว่า ‘อัตตรูปะ’ (มีอัตตาเป็นรูป) ด้วยการลบบทหน้าในบทหลัง จึงกล่าวอรรถว่า ‘ผู้เกิดมาเพื่อประโยชน์แก่ตน’ หรือด้วยคำว่า ‘อัตตรูปะ’ หมายถึง ด้วยสภาพที่ถูกปีติและโสมนัสยึดไว้ ด้วยความยินดีร่าเริง ด้วยความเบิกบานใจอย่างยิ่ง คำว่า ‘อัปปมาทะ’ หมายถึง การไม่ประมาท การกระทำไม่ขาดสายในกุศลธรรม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การกระทำต่อเนื่อง’ คำว่า ‘อโวสสัคคะ’ หมายถึง การไม่ปล่อยจิตให้ตกไปในกามคุณ การไม่ให้จิตกระโดดเข้าไป วิกัลป์แรกแสดงโดยอาศัยการกระทำกุศลธรรม วิกัลป์หลังแสดงโดยอาศัยการไม่กระทำอกุศลธรรม คำว่า ‘ธรรม ๒ อย่าง’ หมายถึง อัปปมาทะและสติ เป็นธรรม ๒ อย่าง อัปปมาทะและสติที่ดำเนินไปอย่างนั้น พึงทราบว่าเป็นกุศลธรรมขันธ์ ๔ คำว่า ‘พึงกระทำ’ หมายถึง พึงให้เป็นไป

---

Tasmiṃ āyataneti tasmiṃ nibbānasaññite kāraṇe paṭivedhe. Taṃ kāraṇanti channaṃ āyatanānaṃ kāraṇaṃ. Saḷāyatanaṃ nirujjhati etthāti saḷāyatananirodho vuccati nibbānaṃ. Tenāha ‘‘nibbānaṃ. Taṃ sandhāyā’’tiādi. Nibbānasminti nibbānamhi.

คำว่า ‘ในอายตนะนั้น’ หมายถึง ในเหตุคือการแทงตลอดที่ชื่อว่านิพพานนั้น คำว่า ‘เหตุนั้น’ หมายถึง เหตุแห่งอายตนะ ๖ อายตนะ ๖ ย่อมดับไปในที่นี้ เพราะเหตุนั้น การดับอายตนะ ๖ จึงเรียกว่านิพพาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘นิพพาน. มุ่งหมายถึงนิพพานนั้น’ เป็นต้น คำว่า ‘ในนิพพาน’ หมายถึง ในพระนิพพาน

---

Kāmaguṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากามคุณสูตร จบแล้ว

---

5-6. Sakkapañhasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาสักกปัญหาสูตรเป็นต้น ลำดับที่ ๕-๖

---

118-119. Diṭṭheti paccakkhabhūte. Dhammeti upādānakkhandhadhamme. Tattha hi attāti bhavati saññā diṭṭhi cāti attabhāvasaññā. Tenāha – ‘‘diṭṭheva [Pg.309] dhammeti imasmiṃyeva attabhāve’’ti. ‘‘Tannissita’’nti ettha taṃ-saddena heṭṭhā abhinandanādipariyāyena vuttā taṇhā paccāmaṭṭhāti āha – ‘‘taṇhānissita’’nti. Taṃ upādānaṃ etassāti tadupādānaṃ. Tenāha – ‘‘taṃgahaṇa’’ntiādi. Taṇhupādānasaṅkhātaṃ gahaṇaṃ etassāti taṃgahaṇaṃ. Chaṭṭhaṃ uttānameva pañcame vuttanayattā.

คำว่า ‘ในปัจจุบัน’ หมายถึง ในสิ่งที่ปรากฏเฉพาะหน้า คำว่า ‘ในธรรม’ หมายถึง ในธรรมคืออุปาทานขันธ์ เพราะในอุปาทานขันธ์นั้น ย่อมมีความสำคัญว่าเป็นอัตตา และทิฏฐิว่าเป็นอัตตา จึงเป็นอัตตภาวสัญญา (ความสำคัญว่าเป็นอัตตา) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในธรรมที่เห็นแล้ว’ หมายถึง ‘ในอัตภาพนี้เอง’ ในบทว่า ‘ตัณหานิสสิตะ’ นี้ คำว่า ‘ตัง’ ย่อมหมายถึงตัณหาที่กล่าวไว้ข้างล่างโดยนัยแห่งความเพลินเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘อาศัยตัณหา’ สิ่งนั้นเป็นอุปาทานของสิ่งนี้ จึงชื่อว่า ‘ตทุปาทานะ’ (มีสิ่งนั้นเป็นอุปาทาน) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การยึดถือสิ่งนั้น’ เป็นต้น การยึดถือที่นับว่าเป็นตัณหาและอุปาทานเป็นของสิ่งนี้ จึงชื่อว่า ‘ตังคหณะ’ (การยึดถือสิ่งนั้น) บทที่ ๖ เป็นบทที่ชัดเจนอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ในบทที่ ๕

---

Sakkapañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสักกปัญหาสูตรเป็นต้น จบแล้ว

---

7. Sāriputtasaddhivihārikasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาสารีบุตรสัทธิวิหาริกสูตร

---

120. Ghaṭessatīti pubbenāparaṃ ghaṭitaṃ sambandhaṃ karissati. Vicchedanti brahmacariyassa virodhipaccayasamuppattiyā ucchedaṃ.

๑๒๐. คำว่า “ฆเฏสสติ” หมายถึง จะทำให้ความสัมพันธ์ที่ผูกพันกันอยู่ก่อนและหลังเชื่อมโยงกัน คำว่า “วิจเฉท” หมายถึง การตัดขาดพรหมจรรย์ด้วยการเกิดขึ้นของปัจจัยที่เป็นปฏิปักษ์

---

8. Rāhulovādasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาราหุโลวาทสูตร

---

121. Ye dhammā sammadeva bhāvitā bahulīkatā vimuttiyā arahattassa sacchikiriyāya saṃvattanti, te saddhādayo sambhārā vimuttiparipācaniyāti adhippetā. Paripācentīti paripākaṃ pariṇāmaṃ gamenti. Dhammāti kāraṇabhūtā dhammā. Visuddhikāraṇavasenāti visuddhikāraṇatāvasena, sā pana saddhindriyādīnaṃ kāraṇato visuddhi. Yathā nāma jātisampannassa khattiyakumārassa vipakkhavigamena pakkhasaṅgahena pavattiṭṭhānasampattiyā ca parisuddhi hoti, evamevaṃ daṭṭhabbāti dassento ‘‘vuttaṃ heta’’ntiādimāha.

๑๒๑. ธรรมเหล่าใดที่อบรมดีแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อวิมุตติ เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งอรหัต ธรรมที่เป็นเครื่องประกอบเหล่านั้นมีศรัทธาเป็นต้น พึงประสงค์ว่าเป็นเครื่องบ่มวิมุตติให้แก่กล้า คำว่า “ปริปาเจนติ” หมายถึง ทำให้ถึงความแก่กล้า ทำให้ถึงความสุกงอม คำว่า “ธัมมา” หมายถึง ธรรมที่เป็นเหตุ คำว่า “วิสุทธิการณวเสนะ” หมายถึง โดยความเป็นเหตุแห่งความบริสุทธิ์ ความบริสุทธิ์นั้นเป็นเหตุแห่งศรัทธินทรีย์เป็นต้น เหมือนอย่างที่ความบริสุทธิ์ย่อมมีแก่กษัตริย์กุมารผู้สมบูรณ์ด้วยชาติ ด้วยการกำจัดฝ่ายปฏิปักษ์ ด้วยการสงเคราะห์ฝ่ายตน และด้วยการถึงพร้อมแห่งสถานที่ดำเนินไป ฉันใด พึงเห็นฉันนั้น ดังนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า “เรื่องนี้ได้กล่าวไว้แล้ว”

---

Assaddhādayopi puggalā saddhādīnaṃ yāvadeva parihānāya honti, saddhādayo pāripūriyāva, tathā pasādaniyasuttantādipaccavekkhaṇā, pasādaniyasuttantā nāma sampasādanīyasuttādayo. Sammappadhāneti sammappadhānasuttante. Satipaṭṭhāneti cattāro satipaṭṭhāne. Jhānavimokkheti jhānāni ceva vimokkhe ca uddissa pavattasuttante. Gambhīrañāṇacariyeti khandhāyatanadhātupaṭiccasamuppādapaṭisaṃyuttasuttante.

บุคคลผู้ไม่มีศรัทธาเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแห่งศรัทธาเป็นต้นเท่านั้น ส่วนบุคคลผู้มีศรัทธาเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความบริบูรณ์เท่านั้น เช่นเดียวกับการพิจารณาสูตรที่ยังความเลื่อมใสเป็นต้น สูตรที่ยังความเลื่อมใสเป็นต้น ได้แก่ สัมปสาทนียสูตรเป็นต้น คำว่า “สัมมัปปธาน” หมายถึง ในสัมมัปปธานสูตร คำว่า “สติปัฏฐาน” หมายถึง ในสติปัฏฐาน ๔ คำว่า “ฌานวิโมกข์” หมายถึง ในสูตรที่กล่าวถึงฌานและวิโมกข์ คำว่า “คัมภีรญาณจริยะ” หมายถึง ในสูตรที่ประกอบด้วยขันธ์ อายตนะ ธาตุ ปฏิจจสมุปบาท

---

Kalyāṇamittatādayoti kalyāṇamittatā sīlasaṃvaro abhisallekhakathā vīriyārambho nibbedhikapaññāti ime kalyāṇamittādayo pañca dhammā, ye ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādinā udāne [Pg.310] (udā. 31) kathitā. Lokaṃ volokentassāti āyasmato rāhulassa tāsañca devatānaṃ indriyaparipākaṃ passantassa. Tato yena andhavanaṃ, tattha divāvihārāya mahāsamāgamo bhavissatīti. Tathā hi vakkhati ‘‘ettakāti gaṇanāvasena paricchedo natthī’’ti.

คำว่า “กัลยาณมิตตตาเป็นต้น” หมายถึง ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ กัลยาณมิตร ความสำรวมในศีล อภิสัลเลขกถา การปรารภความเพียร และนิพเพธิกปัญญา ซึ่งกล่าวไว้ในอุทาน (อุ. 31) มีอาทิว่า “ดูกรเมฆิยะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีกัลยาณมิตร” คำว่า “โลกํ โวโลกนฺตสฺส” หมายถึง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูโลก คือทรงพิจารณาเห็นความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของท่านพระราหุลและเทวดาเหล่านั้น จากนั้น ณ ที่ใดมีป่าอันธวัน ที่นั่นจะมีมหาประชุมเพื่อพักกลางวัน เพราะพระองค์จะตรัสต่อไปว่า “คำว่า ‘เท่านั้น’ หมายถึง การกำหนดด้วยการนับไม่มี”

---

Rukkhapabbatanissitā bhūmaṭṭhakā, ākāsacārivimānavāsino antalikkhaṭṭhakā. Dhammacakkhunti veditabbāni catusaccadhammānaṃ dassanaṭṭhena.

เทวดาที่อาศัยต้นไม้และภูเขาชื่อว่าภูมิเทวดา เทวดาที่อยู่ในวิมานที่เที่ยวไปในอากาศชื่อว่าอากาศเทวดา คำว่า “ธัมมจักขุ” พึงทราบว่า เพราะอรรถว่าเป็นการเห็นธรรมคืออริยสัจ ๔ ที่พึงรู้แจ้ง

---

Rāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาราหุโลวาทสูตร จบ

---

Lokakāmaguṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโลกกามคุณวรรค จบ

---

13. Gahapativaggo

๑๓. คหปติวรรค

---

1-3. Vesālīsuttādivaṇṇanā

อรรถกถาสูตรมีเวสาลีสูตรเป็นต้น ที่ ๑-๓

---

124-126. Dvīsūti imasmiṃ gahapativagge paṭhamadutiyesu tatiye ca vuttatthameva pāṭhajātaṃ apubbaṃ natthīti attho.

คำว่า “ทวีสุ” ในคหปติวรรคนี้ หมายถึง ในสูตรที่ ๑, ๒ และ ๓ ไม่มีข้อความใหม่ มีแต่เนื้อความที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น

---

4-5. Bhāradvājasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาสูตรมีภารทวาชสูตรเป็นต้น ที่ ๔-๕

---

127-128. Kāmaṃ aññepi pabbajitā yuttakāle piṇḍaṃ ulamānā carantiyeva, ayaṃ pana odarito, teneva kāraṇena pabbajitoti dassento ‘‘piṇḍaṃ ulamāno’’tiādimāha. Ghaṃsantovāti bhūmiyaṃ ghaṃsanto eva pattaṃ ṭhapeti. Parikkhīṇanti samantato parikkhīṇaṃ. Nāḷiko …pe… jātaṃ, atirekapattaṭṭhapanassa paṭikkhittattā aññaṃ na gaṇhāti. ‘‘Indriyabhāvananti cakkhādipañcindriyabhāvana’’nti keci vadanti, tathā vipassanābhinivesaṃ katvā uparivipassanaṃ vaḍḍhitvāti adhippāyo. Apare pana ‘‘saddhāpañcamānaṃ indriyānaṃ vasena vipassanābhinivesaṃ katvā tena sukhena abhiññāpahānānaṃ sampādanavasena indriyaṃ bhāvetvā’’ti vadanti.

แม้บรรพชิตอื่นก็ย่อมเที่ยวแสวงหาบิณฑบาตในเวลาอันควร แต่ท่านผู้นี้เป็นผู้เห็นแก่ปากท้อง ด้วยเหตุนั้น เพื่อจะแสดงว่าท่านผู้นี้บวชเพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำมีอาทิว่า “แสวงหาบิณฑบาต” คำว่า “ฆํสันโต” หมายถึง วางบาตรโดยครูดไปกับพื้นดินนั่นเอง คำว่า “ปริกขีณํ” หมายถึง สิ้นไปโดยรอบ คำว่า “นาฬิโก...เป...เกิดแล้ว” หมายถึง ไม่รับบาตรอื่นอีก เพราะการวางบาตรเกินกำหนดเป็นสิ่งที่ห้ามไว้ บางท่านกล่าวว่า “คำว่า ‘อินทริยภาวนา’ หมายถึง การเจริญอินทรีย์ ๕ มีจักขุเป็นต้น” และมีความหมายว่า “กระทำวิปัสสนาให้เป็นอารมณ์แล้วเจริญวิปัสสนาเบื้องสูง” ส่วนท่านอื่นกล่าวว่า “กระทำวิปัสสนาให้เป็นอารมณ์โดยอาศัยอินทรีย์ ๕ มีศรัทธาเป็นที่ ๕ แล้วเจริญอินทรีย์โดยการยังอภิญญาและปหานให้สำเร็จด้วยความสุขนั้น”

---

Upasaṅkamatīti [Pg.311] ettha yathā so rājā upasaṅkami, taṃ āgamanato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘thero kirā’’tiādi āraddhaṃ. Mahāpānaṃ nāma aññaṃ kammaṃ akatvā pānapasuto hutvā sattāhaṃ tadanurūpaparijanassa surāpivanaṃ. Tenāha ‘‘mahāpānaṃ nāma pivitvā’’ti. Sālithusehīti rattasālithusehi. Ḍayhamānaṃ viya kipillikadaṃsanajātāhi dukkhavedanāhi. Mukhasattīhi vijjhiṃsu vallabhatāya. Itthilolo hi so rājā.

ในคำว่า “อุปสังกรมติ” นี้ เพื่อแสดงว่าพระราชาพระองค์นั้นเสด็จเข้าไปอย่างไร ตั้งแต่การเสด็จมานั้น จึงเริ่มกล่าวคำมีอาทิว่า “ได้ยินว่าพระเถระ” คำว่า “มหาปานะ” หมายถึง การดื่มสุราของบริวารที่เหมาะสมเป็นเวลา ๗ วัน โดยไม่ทำกิจอื่นใด มัวเมาอยู่กับการดื่ม เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ดื่มมหาปานะแล้ว” คำว่า “สาลิตุเสหิ” หมายถึง ด้วยแกลบข้าวสาลีแดง เหมือนถูกเผาด้วยทุกขเวทนาที่เกิดจากการถูกมดกัด พวกเขาแทงด้วยหอกคือปากเพราะความเป็นคนโปรด เพราะพระราชาพระองค์นั้นเป็นผู้มักมากในสตรี

---

Paveṇinti tesaṃ samādānapaveṇiṃ brahmacariyapabandhaṃ. Paṭipādentīti sampādenti. Garukārammaṇanti garukātabbaārammaṇaṃ, avītikkamitabbārammaṇanti attho. Assāti rañño. Cittaṃ anotarantanti pasādavīthiṃ anotarantaṃ anupagacchantaṃ. Viheṭhetunti vibādhituṃ.

คำว่า “ปเวณี” หมายถึง ประเพณีการสมาทานของพวกเขา คือ การสืบต่อพรหมจรรย์ คำว่า “ปฏิปาเทนติ” หมายถึง ทำให้สำเร็จ คำว่า “ครุการัมมณัง” หมายถึง อารมณ์ที่ควรเคารพ คืออารมณ์ที่ไม่ควรล่วงละเมิด คำว่า “อัสสะ” หมายถึง ของพระราชา คำว่า “จิตตัง อโนตรันตัง” หมายถึง จิตที่ไม่หยั่งลงสู่คลองแห่งความเลื่อมใส คือไม่เข้าถึง คำว่า “วิเหเฐตุง” หมายถึง เพื่อเบียดเบียน

---

Lobhassa aparāparuppattiyā bahuvacanavasena ‘‘lobhadhammā’’ti vuttaṃ. Uppajjantītipi attho yeva, yasmā uppajjamāno lobhadhammo attano hetupaccaye pariggahāpento jānāpento viya sahati pavattatīti. Imameva kāyanti ettha samūhatthe eva kāya-saddo gabbhāsayādiṭṭhānesu uppajjanadhammasamūhavisayattā, itare pana kāyūpalakkhitatāya ‘‘kāyo’’ti veditabbā. Uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.

เพราะความเกิดขึ้นซ้ำๆ ของโลภะ จึงตรัสเป็นพหูพจน์ว่า “โลภธรรมทั้งหลาย” แม้คำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” ก็มีความหมายเดียวกัน เพราะโลภธรรมที่เกิดขึ้น เมื่อให้กำหนดรู้และให้รู้เหตุปัจจัยของตน ย่อมครอบงำและเป็นไป ในคำว่า “อิมเมว กายัง” นี้ คำว่า “กาย” ใช้ในความหมายว่าหมู่คณะนั่นเอง เพราะเป็นอารมณ์ของหมู่ธรรมที่เกิดขึ้นในที่ทั้งหลายมีที่เกิดในครรภ์เป็นต้น ส่วนคำที่เหลือพึงทราบว่าเป็น “กาย” โดยความเป็นเครื่องกำหนดแห่งกาย เป็นความชัดเจนอยู่แล้ว เพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง

---

Bhāradvājasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรมีภารทวาชสูตรเป็นต้น จบ

---

6. Ghositasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาโฆสิตสูตร

---

129. Rūpā ca manāpāti nīlādibhedā rūpadhammā ca manasā manuññā piyarūpā saṃvijjanti, idañca sukhavedanīyassa phassassa sabhāvadassanatthaṃ. Evaṃ ‘‘rūpā ca manāpā upekkhāvedaniyā’’ti etthāpi yathārahaṃ vattabbaṃ. Cakkhuviññāṇa…pe… phassanti vuttaṃ. Upanissayakoṭiyā hi cakkhuviññāṇasampayuttaphasso sukhavedanīyo, na sahajātakoṭiyā. Tenāha – ‘‘ekaṃ phassaṃ paṭicca javanavasena sukhavedanā uppajjatī’’ti. Sesapadesūti ‘‘saṃvijjati kho, gahapati, sotadhātū’’ti āgatesu pañcasu koṭṭhāsesu.

๑๒๙. คำว่า “รูปา จ มนาปา” หมายถึง รูปธรรมทั้งหลายมีสีเขียวเป็นต้น และรูปที่น่าพอใจ เป็นที่รัก ย่อมมีอยู่ด้วยใจ และคำนี้มีไว้เพื่อแสดงสภาวะของผัสสะที่เป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนา แม้ในคำว่า “รูปา จ มนาปา อุเปกขาเวทนียา” นี้ ก็พึงกล่าวตามสมควร ตรัสว่า จักขุวิญญาณ...เป...ผัสสะ เพราะผัสสะที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณเป็นที่ตั้งแห่งสุขเวทนาโดยส่วนที่เป็นอุปนิสสยปัจจัย ไม่ใช่โดยส่วนที่เป็นสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยผัสสะหนึ่งด้วยอำนาจชวนะ” คำว่า “เสสปเทสุ” หมายถึง ในบทที่เหลือ ๕ ส่วนที่มาในคำว่า “ดูกรคฤหบดี โสตธาตุย่อมมีอยู่”

---

Tevīsati [Pg.312] dhātuyo kathitā channaṃ dvārānaṃ vasena vibhajjagahaṇena. Vatthunissitanti hadayavatthunissitaṃ. Pañcadvāre vīsati, manodvāre tisso evaṃ tevīsati.

ธาตุ ๒๓ อย่าง กล่าวไว้โดยการจำแนกและรวบรวมตามทวาร ๖ คำว่า “วัตถุนิสสิตัง” หมายถึง อาศัยหทัยวัตถุ ในปัญจทวารมี ๒๐ ในมโนทวารมี ๓ รวมเป็น ๒๓ อย่างนี้

---

Ghositasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโฆสิตสูตร จบ

---

7-8. Hāliddikānisuttādivaṇṇanā

อรรถกถาสูตรมีหาลิดทิกานิสูตรเป็นต้น ที่ ๗-๘

---

130-131. Taṃ itthetanti cakkhunā yaṃ rūpaṃ diṭṭhaṃ, taṃ itthanti attho. Taṃ sukhavedaniyanti taṃ sukhavedanāya upanissayakoṭiyā paccayabhūtaṃ cakkhuviññāṇañceva, yo ca yathārahaṃ upanissayakoṭiyā vā, anantaro ce anantarakoṭiyā vā, sahajāto ce sampayuttakoṭiyā vā, sukhavedanāya paccayo phasso. Taṃ sukhavedaniyañca phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanāti yojanā. Esa nayo sabbattha sabbesu sesesu sattasu vāresu. Manodhātuyeva vā samānāti abhidhammanayena. Suttantanayena pana suññataṭṭhena nissattanijjīvaṭṭhena ca manodhātusamaññaṃ labhateva. Aṭṭhamaṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.

ในข้อ 130-131 คำว่า “ตัง อิตเถตัง” ความว่า รูปใดที่เห็นด้วยตา รูปนั้นเป็นที่น่าปรารถนา ดังนี้. คำว่า “ตัง สุขเวทนียัง” ความว่า จักขุวิญญาณนั่นเองที่เป็นปัจจัยโดยเป็นส่วนแห่งอุปนิสสยปัจจัยแก่สุขเวทนานั้น และผัสสะที่เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา โดยเป็นส่วนแห่งอุปนิสสยปัจจัยตามสมควร หรือโดยเป็นส่วนแห่งอนันตรปัจจัย หรือโดยเป็นส่วนแห่งสัมปยุตตปัจจัย. การประกอบความว่า เพราะอาศัยผัสสะที่ควรแก่สุขเวทนานั้น สุขเวทนาย่อมเกิดขึ้น. นัยนี้เหมือนกันในที่ทั้งปวง ในวาระที่เหลือทั้ง ๗. หรือเท่ากับมโนธาตุทีเดียวโดยนัยแห่งอภิธรรม. แต่โดยนัยแห่งพระสูตร ย่อมได้ชื่อว่ามโนธาตุโดยอรรถว่าเป็นของว่างเปล่า และโดยอรรถว่าไม่ใช่สัตว์ไม่ใช่ชีวิต. ส่วนวาระที่ ๘ ชัดเจนอยู่แล้ว เพราะมีนัยตามที่กล่าวไว้แล้วข้างต้น.

---

Hāliddikānisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสูตรมีหาลิดทิกานิสูตรเป็นต้น จบ

---

9. Lohiccasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาโลหิจจสูตร

---

132. Tepi māṇavakātveva vuttā, na brāhmaṇakumārā eva. Seleyyakānīti aññamaññaṃ silissanalaṅghanakīḷanāni.

๑๓๒. แม้พวกเขาก็ถูกเรียกว่ามาณพเท่านั้น ไม่ใช่พราหมณ์กุมาร คำว่า “เสเลยยกานิ” หมายถึง การกอดรัดและกระโดดข้ามกันไปมา

---

Upaṭṭhānavasena ibhaṃ harantīti ibbhā, hatthigopakā. Te pana nihīnakuṭumbassa bhoggaṃ upādāya gahapatibhāvaṃ upādāya ‘‘gahapatikā’’tipi vuccantīti āha ‘‘gahapatikā’’ti. Kaṇhāti kaṇhābhijātikā. Raṭṭhaṃ bharantīti yasmiṃ raṭṭhe vasanti, tassa raṭṭhassa baliṃ bharaṇena, attano vā kuṭumbassa bharaṇena bharatā. Pariyāyantāti parito saṃcarantā kīḷanti.

อิบภา หมายถึง ผู้เลี้ยงช้าง เพราะนำช้างไปโดยการบำรุงรักษา. แต่ชนเหล่านั้นย่อมถูกเรียกว่า คฤหบดี แม้เพราะอาศัยความเป็นผู้อยู่ในอำนาจของตระกูลที่ต่ำกว่า เพราะอาศัยความเป็นคฤหบดี จึงกล่าวว่า คฤหบดี. กัณหา หมายถึง ผู้มีชาติกำเนิดดำ. ภรตา หมายถึง ผู้บำรุงรัฐ คือบำรุงรัฐที่ตนอาศัยอยู่ด้วยการนำส่วยไปให้ หรือบำรุงด้วยการเลี้ยงดูตระกูลของตน. ปริยายันตา หมายถึง เที่ยวไปรอบๆ เล่นอยู่.

---

Sīlajeṭṭhakāti sīlappadhānā. Ye purāṇaṃ saranti, te sīluttamā ahesuṃ. Dvārāni cakkhādidvārāni.

“สีลเชฏฐกา” หมายถึง ผู้มีศีลเป็นประธาน. ชนเหล่าใดระลึกถึงสิ่งเก่าก่อน ชนเหล่านั้นเป็นผู้มีศีลอันสูงสุด. “ทวาร” หมายถึง ทวารมีตาเป็นต้น.

---

Apakkamitvā [Pg.313] apetā virahitā hutvā. Visamānīti vigatasamāni duccaritasabhāvāni. Nānāvidhadaṇḍā nānāvidhadaṇḍanipātā.

“อปักกมิตวา” หมายถึง เป็นผู้ปราศจาก, ปราศจากแล้ว, เว้นแล้ว. “วิสมานิ” หมายถึง สภาพแห่งทุจริตที่ปราศจากความเสมอ. “นานาวิธทัณฑา” หมายถึง การลงทัณฑ์หลายชนิด.

---

Anāhārakāti kiñci abhuñjanakā. Paṅko viya paṅko, malaṃ. Dantapaṅko purimapadalopena paṅkoti vuttoti ‘‘paṅko nāma dantamala’’nti vuttaṃ. Ajehi kātabbakānaṃ akopetvā karaṇaṃ samādānavasena vataṃ. Esa nayo sesesupi. Kohaññaṃ nāma attani vijjamānadosaṃ paṭicchādetvā asantaguṇapakāsanāti āha – ‘‘paṭicchanna…pe… kohaññañcevā’’ti. Parikkhārabhaṇḍakavaṇṇāti parikkhārabhaṇḍā kappakāti. Te ca kho attano jīvikatthāya āmisakiñjakkhassa attanibandhanatthāya amocanatthāya katā.

อนาหารกา หมายถึง ผู้ไม่บริโภคอะไรเลย. ปังกะ เหมือนโคลน คือมลทิน. ทันตปังกะ (ขี้ฟัน) ท่านเรียกว่า ปังกะ โดยลบบทหน้าเสีย จึงกล่าวว่า ปังกะ ได้แก่ ขี้ฟัน. วัตร คือการกระทำโดยไม่ทำให้สิ่งที่พึงกระทำโดยพวกแพะเสียหาย ด้วยอำนาจการสมาทาน. นัยนี้พึงทราบในส่วนที่เหลือด้วย. โกหัญญะ คือการปกปิดโทษที่มีอยู่ในตนแล้วแสดงคุณที่ไม่มีอยู่ จึงกล่าวว่า ปกปิด... (ละ)... และโกหัญญะ. ปริกขารภัณฑกวัณณา หมายถึง ผู้จัดแจงบริขารภัณฑ์. และสิ่งเหล่านั้นถูกทำขึ้นเพื่อการยังชีพของตน เพื่อผูกมัดตนไว้กับอามิสเพียงเล็กน้อย เพื่อไม่ให้หลุดพ้น.

---

Akhilanti cetokhilarahitaṃ brahmavihāravasena. Tenāha ‘‘mudu athaddha’’nti.

“อขิล” หมายถึง ปราศจากความคับแค้นใจโดยพรหมวิหาร. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “อ่อนโยน ไม่กระด้าง”.

---

Adhimuttoti abhirativasena yuttapayutto. Parittacittoti parito khaṇḍitacitto. Appamāṇacittoti ettha ‘‘ko aya’’nti paṭikkhituṃ sakkuṇeyyacitto.

อธิมุตตะ หมายถึง ผู้ประกอบด้วยความยินดีอย่างยิ่ง. ปริตตจิตตะ หมายถึง จิตที่ถูกตัดขาดโดยรอบ. อัปปมาณจิตตะ ในที่นี้ หมายถึง จิตที่สามารถปฏิเสธได้ว่า “นี่คือใคร”.

---

Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโลหิจจสูตร จบแล้ว.

---

10. Verahaccānisuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาเวรหัจจานีสูตร.

---

133. Brāhmaṇiṃ dhammasavanāya codento māṇavako ‘‘yagghe’’ti avoca. Tenāha ‘‘yaggheti codanatthe nipāto’’ti.

๑๓๓. มาณพผู้ชักชวนพราหมณีให้ฟังธรรม ได้กล่าวว่า “ยัคเฆ”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ยัคเฆ เป็นนิบาตในอรรถแห่งการชักชวน”.

---

Verahaccānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเวรหัจจานีสูตร จบแล้ว.

---

Gahapativaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคหปติวรรค จบแล้ว.

---

14. Devadahavaggo

๑๔. เทวทหวรรค.

---

1. Devadahasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาเทวทหสูตร.

---

134. Manaṃ ramayantāti āpāthagatā manassa ramaṇavasena piyāyitabbatāvasena pavattantā.

๑๓๔. “รมยันตา” หมายถึง สิ่งที่ปรากฏแก่ใจ ย่อมเป็นไปโดยความเป็นที่รื่นรมย์แห่งใจ โดยความเป็นที่รัก.

---

2. Khaṇasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาขณสูตร.

---

135. Chaphassāyatanikāti [Pg.314] chahi phassāyatanehi aniṭṭhasaṃvedaniyā. Chadvāraphassapaṭiviññattīti chahipi dvārehi ārammaṇassa paṭisaṃvedanā hotiyeva sabbaso dukkhānubhavanatthaṃ. Tāvatiṃsapuranti sudassanamahānagaraṃ. Abhāvo nāma natthi sabbathā sukhānubhavanato. Nirayeti iminā duggati bhavasāmaññena itarāpāyāpi gahitā eva. Maggabrahmacariyavāsaṃ vasituṃ na sakkāti iminā pana sabbesampi acchindikaṭṭhānānaṃ gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Imevāti imasmiṃ manussaloke eva. Apāyopi paññāyati apāyadukkhasadisassa dukkhassa kadāci paṭisaṃvedanato. Saggopi paññāyati devabhogasadisasampattiyā kadāci paṭilabhitabbato.

๑๓๕. ฉผัสสายตนิกา หมายถึง ผู้เสวยอารมณ์อันไม่น่าปรารถนาด้วยผัสสายตนะ ๖. ฉทวารผัสสปฏิวิญญัตติ หมายถึง การเสวยอารมณ์ด้วยทวารทั้ง ๖ ย่อมมีอยู่ เพื่อการเสวยทุกข์โดยประการทั้งปวง. ดาวติงสปุระ หมายถึง สุทัสสนมหานคร. อภาวะ ชื่อว่าไม่มี เพราะการเสวยสุขโดยประการทั้งปวง. ด้วยบทว่า นิรเย นี้ ย่อมถือเอาอบายอื่น ๆ ด้วย โดยความเป็นคติอันชั่วสามัญ. ด้วยบทว่า ไม่สามารถอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในมรรคได้ นี้ พึงเห็นการถือเอาสถานที่ที่ไม่มีโอกาสทั้งหมด. อิเมวะ หมายถึง ในมนุษยโลกนี้เท่านั้น. อบายก็ปรากฏ เพราะบางครั้งย่อมเสวยทุกข์ที่คล้ายกับทุกข์ในอบาย. สวรรค์ก็ปรากฏ เพราะบางครั้งย่อมได้สมบัติที่คล้ายกับโภคะของเทวดา.

---

Ayaṃ kammabhūmīti ayaṃ manussaloko purisathāmakaraṇāya kammabhūmi nāma tāsaṃ yogyaṭṭhānabhāvato. Tattha padhānakammaṃ dassento ‘‘idha maggabhāvanā’’ti āha. Ṭhānānīti kāraṇāni. Saṃvejaniyānīti saṃvegajananāni bahūni jātiādīni. Tathā hi jāti, jarā, byādhi, maraṇaṃ, apāyabhavaṃ, tatthapi nirayūpapattihetukaṃ, tiracchānupapattihetukaṃ, asūrakāyūpapattihetukaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakanti bahūni saṃvegavatthūni paccavekkhitvā saṃvegajāto sañjātasaṃvego yoniso padhānamanuyuñjassu. Saṃvegāti saṃvegamāpajjassu.

“อายัง กัมมภูมิ” หมายถึง มนุษยโลกนี้ชื่อว่ากัมมภูมิ เพราะเป็นสถานที่ที่เหมาะสมแก่การกระทำความเพียรของบุรุษ. ในที่นั้น เมื่อแสดงกรรมที่เป็นประธาน จึงกล่าวว่า “ในโลกนี้มีการเจริญมรรค”. “ฐานานิ” หมายถึง เหตุทั้งหลาย. “สังเวชนียานิ” หมายถึง สิ่งที่ยังความสังเวชให้เกิดมีมาก มีชาติเป็นต้น. แท้จริงแล้ว พึงพิจารณาสังเวควัตถุหลายอย่าง มีชาติ ชรา พยาธิ มรณะ อบายภพ แม้ในอบายนั้นก็มีเหตุให้เกิดในนรก เหตุให้เกิดในกำเนิดเดรัจฉาน เหตุให้เกิดในอสุรกาย มีมูลมาแต่สังสารวัฏในอดีต มีมูลมาแต่สังสารวัฏในอนาคต มีมูลมาแต่การแสวงหาอาหารในปัจจุบัน แล้วเป็นผู้เกิดสังเวช มีสังเวชเกิดขึ้นแล้ว พึงประกอบความเพียรโดยแยบคาย. “สังเวคา” หมายถึง พึงถึงความสังเวช.

---

Khaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขณสูตร จบแล้ว.

---

3. Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาปฐมรูปารามสูตร.

---

136. Sammuditā sammodappattā, pamoditā sañjātapamodā. Dukkhāti dukkhavanto sañjātadukkhā. Tenāha ‘‘dukkhitā’’ti. Sukhaṃ etassa atthīti sukho, sukhī. Tenāha ‘‘sukhito’’ti. Yattakā rūpādayo dhammā loke atthīti vuccati. Passantānanti saccapaṭivedhena sammadeva passantānaṃ. ‘‘Paccanīkaṃ hotī’’ti vatvā taṃ paccanīkabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘loko hī’’tiādi [Pg.315] vuttaṃ. Asubhāti ‘‘āhū’’tipadaṃ ānetvā sambandho. Sabbametanti ‘‘sukhaṃ diṭṭhamariyebhi…pe… tadariyā sukhato vidū’’ti ca vuttaṃ. Sabbametaṃ nibbānameva sandhāya vuttaṃ. Nibbānameva hi ekantato sukhaṃ nāma.

๑๓๖. "สัมมุทิตา" หมายถึง ผู้ถึงความยินดี, "ปโมทิตา" หมายถึง ผู้เกิดความบันเทิง. "ทุกขา" หมายถึง ผู้มีทุกข์, ผู้เกิดทุกข์. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทุกขิตา". "สุขะ" มีแก่ผู้นั้น ชื่อว่าสุข, สุขี. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สุขิโต". ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นมีอยู่ในโลกเท่าใด ย่อมถูกกล่าวว่ามีอยู่. "ปัสสันตานัง" หมายถึง ผู้เห็นโดยชอบด้วยการแทงตลอดสัจจะ. เมื่อกล่าวว่า "ย่อมเป็นปฏิปักษ์" เพื่อแสดงความเป็นปฏิปักษ์นั้น จึงกล่าวว่า "โลกแล" เป็นต้น. "อสุภา" พึงนำบทว่า "อาหุ" มาเชื่อม. "สัพพเมตัง" หมายถึง สิ่งทั้งหมดนี้ และกล่าวว่า "สุขที่พระอริยะทั้งหลายเห็นแล้ว... (ละ)... พระอริยะเหล่านั้นย่อมรู้โดยความเป็นสุข". สิ่งทั้งหมดนี้กล่าวหมายถึงพระนิพพานเท่านั้น. เพราะพระนิพพานเท่านั้นชื่อว่าเป็นสุขโดยส่วนเดียว.

---

Pañcanavutipāsaṇḍino tesañca pāsaṇḍibhāvo papañcasūdaniṭṭhakathāyaṃ pakāsito eva. Kilesanīvaraṇena nivutānanti kilesakhandhā kilesanīvaraṇaṃ, tena nivāritānaṃ. Nibbānadassanaṃ nāma ariyamaggo, tena tassa paṭivijjhanañca kāḷameghaavacchāditaṃ viya candamaṇḍalaṃ.

ปาสัณฑะ ๙๕ พวก และความเป็นปาสัณฑะของพวกเขาก็ได้ถูกประกาศไว้ในอรรถกถาปปัญจสูทนีแล้ว. "กิเลสนิวรณ์" หมายถึง กองกิเลสเป็นเครื่องกั้น, ผู้ถูกกั้นด้วยกิเลสนิวรณ์นั้น. "นิพพานทัสสนะ" ชื่อว่าอริยมรรค, และการแทงตลอดนิพพานนั้นเหมือนดวงจันทร์ที่ถูกเมฆดำบดบัง.

---

Paricchinditvāti asubhabhāvaparicchindanena sammāviññāṇadassanena ca paricchinditvā. Maggadhammassāti ariyamaggadhammassa.

"ปริจฉินทิตวา" หมายถึง กำหนดรู้ด้วยการกำหนดรู้ความเป็นอสุภะ และด้วยการเห็นสัมมาวิญญาณ. "มัคคธัมมัสสะ" หมายถึง อริยมรรคธรรม.

---

Anupannehīti anu anu avihāya paṭipannehi. Ko nu añño jānituṃ arahati, añño na jānātīti dasseti.

"อนุปปันเนหิ" หมายถึง ผู้ปฏิบัติโดยไม่ละทิ้งไปทีละน้อย. ใครเล่าอื่นจะพึงรู้ได้, แสดงว่าผู้อื่นไม่รู้.

---

Paṭhamarūpārāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมรูปารามสูตร จบแล้ว.

---

4-12. Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā

๔-๑๒. อรรถกถาทุติยรูปารามสูตรเป็นต้น.

---

137-145. Suddhikaṃ katvā gāthābandhanena vinā kevalaṃ cuṇṇiyapadavaseneva. Tathā tathāti ajjhattikāni bāhirāni ca āyatanāni aniccalakkhaṇena dukkhānattalakkhaṇehi ca yojetvā dassanavasena.

๑๓๗-๑๔๕. กระทำโดยบริสุทธิ์ โดยไม่มีการผูกเป็นคาถา แต่เป็นไปโดยบทที่เป็นร้อยแก้วเท่านั้น. "ตถา ตถา" หมายถึง โดยการประกอบอายตนะภายในและภายนอกด้วยอนิจจลักษณะ ทุกขลักษณะ และอนัตตลักษณะ แล้วแสดง.

---

Dutiyarūpārāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยรูปารามสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

Devadahavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเทวทหวรรค จบแล้ว.

---

15. Navapurāṇavaggo

๑๕. นวปุราณวรรค.

---

1. Kammanirodhasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถากัมมนิโรธสูตร.

---

146. Sampati vijjamānassa cakkhussa taṃnibbattassa kammassa ca adhippetattā ‘‘na cakkhu purāṇaṃ, kammameva purāṇa’’nti vatvā yathā tassa cakkhussa purāṇapariyāyo [Pg.316] vutto, taṃ dassento āha – ‘‘kammato panā’’tiādi. Paccayanāmenāti purimajātisaṃsiddhattā ‘‘purāṇa’’nti vattabbassa paccayabhūtassa kammassa nāmena. Evaṃ vuttanti ‘‘purāṇakamma’’nti evaṃ vuttaṃ. Paccayehi abhisamāgantvā katanti taṇhāvijjādipaccayehi abhimukhabhāvena samāgantvā samecca nibbattitaṃ. Cetanāyāti kammacetanāya. Pakappitanti abhisamīhitaṃ. Vedanāyāti attānaṃ nissāya ārammaṇaṃ katvā pavattāya vedanāya. Vatthūti nibbattikāraṇaṃ pavattaṭṭhānanti vipassanāpaññāya passitabbaṃ. Kammassa nirodhenāti kilesānaṃ anuppādanirodhasiddhena kammassa nirodhena. Vimuttiṃ phusatīti arahattaphalavimuttiṃ pāpuṇāti. Ārammaṇabhūto nirodho nibbānaṃ ‘‘kammanirodho’’ti vuccati, ‘‘kammaṃ nirujjhati etthā’’ti katvā. ‘‘Jhāyatha, bhikkhave, mā pamādatthā’’ti vuttattā ‘‘pubbabhāgavipassanā kathitā’’ti vuttaṃ.

๑๔๖. เพราะประสงค์เอาซึ่งจักษุที่กำลังมีอยู่ และกรรมที่ยังจักษุนั้นให้เกิด จึงกล่าวว่า "จักษุไม่เก่า กรรมนั่นแหละเก่า" เพื่อแสดงว่าจักษุนั้นมีนัยแห่งความเก่าอย่างไร จึงกล่าวว่า "ก็เพราะกรรม" เป็นต้น คำว่า "ด้วยชื่อแห่งปัจจัย" คือ ด้วยชื่อแห่งกรรมอันเป็นปัจจัยที่ควรกล่าวว่า "เก่า" เพราะสำเร็จแล้วในชาติก่อน คำว่า "กล่าวอย่างนี้" คือ กล่าวอย่างนี้ว่า "กรรมเก่า" คำว่า "กระทำแล้วด้วยการประชุมพร้อมแห่งปัจจัย" คือ เกิดขึ้นแล้วด้วยการประชุมพร้อมโดยความเป็นไปเฉพาะหน้าแห่งปัจจัยมีตัณหาและอวิชชาเป็นต้น คำว่า "ด้วยเจตนา" คือ ด้วยกรรมเจตนา คำว่า "ดำริแล้ว" คือ ตั้งใจไว้แล้ว คำว่า "ด้วยเวทนา" คือ ด้วยเวทนาที่เกิดขึ้นโดยอาศัยตนเองเป็นอารมณ์ คำว่า "วัตถุ" คือ เหตุแห่งการเกิด สถานที่ตั้งอยู่ ควรเห็นด้วยวิปัสสนาปัญญา คำว่า "ด้วยความดับแห่งกรรม" คือ ด้วยความดับแห่งกรรมที่สำเร็จแล้วด้วยความดับแห่งกิเลสอันไม่เกิดขึ้น คำว่า "ย่อมถูกต้องวิมุตติ" คือ ย่อมบรรลุอรหัตตผลวิมุตติ นิโรธที่เป็นอารมณ์คือพระนิพพาน เรียกว่า "กรรมนิโรธ" เพราะกรรมย่อมดับในนิโรธนั้น เพราะตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเพ่งพินิจ อย่าประมาท" จึงกล่าวว่า "วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นได้ถูกกล่าวแล้ว"

---

Kammanirodhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากัมมนิโรธสูตร จบแล้ว.

---

2-5. Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā

๒-๕. อรรถกถาอนิจจนิพพานสัปปายสูตรเป็นต้น.

---

147-150. Nibbānassāti nibbānādhigamassa, kilesanibbānasseva vā. Upakārapaṭipadanti upakārāvahaṃ paṭipadaṃ. Catūsūti dutiyādīsu catūsu. Nibbānasappāyā paṭipadā desitāti katvā ‘‘saha vipassanāya cattāro maggā kathitā’’ti vuttaṃ.

๑๔๗-๑๕๐. คำว่า "แห่งนิพพาน" คือ แห่งการบรรลุนิพพาน หรือแห่งนิพพานคือกิเลส คำว่า "ปฏิปทาที่เป็นอุปการะ" คือ ปฏิปทาที่นำมาซึ่งอุปการะ คำว่า "ใน ๔" คือ ใน ๔ สูตรมีสูตรที่ ๒ เป็นต้น เพราะปฏิปทาที่เหมาะสมแก่นิพพานได้ถูกแสดงแล้ว จึงกล่าวว่า "มรรค ๔ พร้อมด้วยวิปัสสนาได้ถูกกล่าวแล้ว"

---

Aniccanibbānasappāyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนิจจนิพพานสัปปายสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

6-7. Antevāsikasuttādivaṇṇanā

๖-๗. อรรถกถาอันเตวาสิกสูตรเป็นต้น.

---

151-152. Anta-saddo samīpatthe vattati ‘‘udakantaṃ vananta’’ntiādīsu, kileso pana atiāsanne vasati abbhantaravuttitāyāti ‘‘antevāsika’’nti vutto vibhattialopena yathā ‘‘vanekusalo, kūlerukkhā’’ti. Tenāha – ‘‘anantevāsikanti antovasanakilesavirahita’’nti. Ācaraṇakakilesavirahitanti samudācaraṇakilesarahitaṃ. Anto [Pg.317] assa vasantīti assa puggalassa anto abbhantare citte vasanti pavattanti. Te etaṃ adhibhavantīti te kilesā etaṃ puggalaṃ abhibhavitvā attano vase vattenti. Tenāha – ‘‘ajjhottharanti sikkhāpenti vā’’ti. Tehi ācariyehīti tehi kilesasaṅkhātehi satte attano gatiyaṃ ṭhapentehi ācariyehi. Sattamaṃ heṭṭhā kathitanayamevāti yasmā heṭṭhā khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti ayameva viseso.

๑๕๑-๑๕๒. คำว่า "อันตะ" ย่อมเป็นไปในอรรถว่าใกล้ ในประโยคมีอาทิว่า "ใกล้น้ำ ใกล้ป่า" แต่กิเลสย่อมอยู่ใกล้มาก เพราะเป็นไปภายใน จึงเรียกว่า "อันเตวาสิก" ด้วยการลบวิภัตติ เหมือนในคำว่า "ผู้ฉลาดในป่า ต้นไม้ที่ริมฝั่ง" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อนันเตวาสิก" คือ ผู้ปราศจากกิเลสที่อยู่ภายใน คำว่า "ปราศจากกิเลสที่ประพฤติ" คือ ปราศจากกิเลสที่ประพฤติรวมกัน คำว่า "ย่อมอยู่ในภายในของผู้นั้น" คือ ย่อมอยู่ในภายในจิตของบุคคลนั้น คำว่า "กิเลสเหล่านั้นย่อมครอบงำผู้นั้น" คือ กิเลสเหล่านั้นย่อมครอบงำบุคคลนั้นแล้วให้เป็นไปในอำนาจของตน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมท่วมทับ หรือย่อมสั่งสอน" คำว่า "ด้วยอาจารย์เหล่านั้น" คือ ด้วยอาจารย์ทั้งหลายอันได้แก่กิเลสเหล่านั้น ผู้ยังสัตว์ทั้งหลายให้ตั้งอยู่ในคติของตน สูตรที่ ๗ มีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง เพราะข้างล่างแสดงธรรมโดยขันธ์ ส่วนในที่นี้แสดงโดยอายตนะ นี้แหละคือความพิเศษ

---

Antevāsikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอันเตวาสิกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

8. Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาอัตถินุโขปริยายสูตร.

---

153. Pariyāyati parigacchati phalaṃ etassāti pariyāyo hetūti āha – ‘‘yaṃ pariyāyanti yaṃ kāraṇa’’nti. Paccakkhadiṭṭhe aviparīte atthe pavattasaddhā paccakkhasaddhā yathā ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo’’ti (ma. ni. 1.288) ca. Evaṃ kirāti iti kirāya uppanno saddahanākāro saddhāpatirūpako. Etanti ‘‘aññatreva saddhāyā’’ti etaṃ vacanaṃ. Rucāpetvāti kiñci atthaṃ attano matiyā rocetvā. Khamāpetvāti tasseva vevacanaṃ, cittaṃ tathā khamāpetvā. Tenāha – ‘‘atthetanti gahaṇākāro’’ti. Paramparāgatassa atthassa evaṃ kirassāti anussavanaṃ. Kāraṇaṃ cintentassāti yuttiṃ cintentassa. Kāraṇaṃ upaṭṭhātīti ‘‘sādhū’’ti attano cittassa upatiṭṭhati. Atthetanti ‘‘etaṃ kāraṇaṃ evamayamattho yujjatī’’ti cittena gahaṇaṃ. Ākāraparivitakkoti yuttiparikappanā. Laddhīti nicchayena gahaṇaṃ, sā ca kho diṭṭhi ayāthāvaggahaṇena aññāṇamevāti daṭṭhabbaṃ. Tanti laddhiṃ. Atthesāti esā laddhi mama uppannā atthi yuttarūpā hutvā upalabbhati. Evaṃ gahaṇākāro diṭṭhinijjhānakkhanti nāma, paṭhamuppannaladdhisaṅkhātāya diṭṭhiyā nijjhānaṃ khamanākāro diṭṭhinijjhānakkhanti nāma. Pañca ṭhānānīti yathāvuttāni saddhādīni pañca kāraṇāni. Muñcitvā aggahetvā. Heṭṭhimamaggavajjhānaṃ rāgādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘natthi me ajjhattaṃ rāgadosamoho’’ti ayaṃ sekkhānaṃ paccavekkhaṇā, sabbaso abhāvaṃ sandhāya asekkhānanti āha – ‘‘sekkhāsekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitā’’ti. ‘‘Santaṃ [Pg.318] vā ajjhatta’’ntiādinā sekkhānaṃ, ‘‘asantaṃ vā ajjhatta’’ntiādinā asekkhānaṃ paccavekkhaṇā kathitāti daṭṭhabbaṃ.

๑๕๓. คำว่า ปริยาย คือ เหตุ เพราะผลย่อมถึง ย่อมดำเนินไปตามเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'สิ่งใดเป็นปริยาย คือสิ่งใดเป็นเหตุ' ศรัทธาที่เกิดขึ้นในอรรถที่เห็นประจักษ์ไม่ผิดเพี้ยน เรียกว่า ปัจจักษศรัทธา เช่น 'พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว' เป็นต้น คำว่า เอวัง กิระ คือ อาการแห่งความเชื่อที่เกิดขึ้นด้วยคำว่า 'ได้ยินมาว่าอย่างนี้' เป็นศรัทธาเทียม คำว่า นี้ คือ คำว่า 'เว้นจากศรัทธา' นี้ คำว่า ยังความชอบใจให้เกิด คือ ยังอรรถบางอย่างให้ชอบใจด้วยความคิดของตน คำว่า ยังความยอมรับให้เกิด คือ เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง คือยังจิตให้ยอมรับอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อรรถนั้น คือ อาการแห่งการยึดถือ' คำว่า อรรถที่สืบต่อกันมาอย่างนี้ คือ การฟังตามกันมา คำว่า เมื่อคิดเหตุ คือ เมื่อคิดหาเหตุผล คำว่า เหตุย่อมปรากฏ คือ ย่อมปรากฏแก่จิตของตนว่า 'ดีละ' คำว่า อรรถนั้น คือ การยึดถือด้วยจิตว่า 'เหตุนี้ อรรถนี้ย่อมสมควรอย่างนี้' คำว่า การตรึกตรองโดยอาการ คือ การคิดคำนวณหาเหตุผล คำว่า ลัทธิ คือ การยึดถือด้วยความตกลงใจ และทิฏฐินั้นพึงเห็นว่าเป็นอวิชชานั่นเองด้วยการยึดถือที่ไม่เป็นจริง คำว่า นั้น คือ ลัทธินั้น คำว่า มีอยู่ คือ ลัทธินี้เกิดขึ้นแก่เรา มีอยู่ ปรากฏเป็นสิ่งสมควร อาการแห่งการยึดถืออย่างนี้ ชื่อว่า ทิฏฐินิชฌานขันติ อาการแห่งความยอมรับในการเพ่งพินิจทิฏฐิอันเป็นลัทธิที่เกิดขึ้นครั้งแรก ชื่อว่า ทิฏฐินิชฌานขันติ คำว่า ฐานะ 5 คือ เหตุ 5 ประการมีศรัทธาเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ละเสีย คือ ไม่ยึดถือ มุ่งหมายถึงความไม่มีราคะเป็นต้นที่ละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำ จึงกล่าวว่า 'ราคะ โทสะ โมหะ ภายในของเราไม่มี' นี้เป็นการพิจารณาของพระเสกขะ มุ่งหมายถึงความไม่มีโดยประการทั้งปวง จึงเป็นการพิจารณาของพระอเสกขะ จึงกล่าวว่า 'การพิจารณาของพระเสกขะและพระอเสกขะได้ถูกกล่าวแล้ว' พึงเห็นว่า การพิจารณาของพระเสกขะได้ถูกกล่าวแล้วด้วยคำว่า 'มีอยู่ภายใน' เป็นต้น และการพิจารณาของพระอเสกขะได้ถูกกล่าวแล้วด้วยคำว่า 'ไม่มีอยู่ภายใน' เป็นต้น

---

Atthinukhopariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอัตถินุโขปริยายสูตร จบแล้ว.

---

9-10. Indriyasampannasuttādivaṇṇanā

๙-๑๐. อรรถกถาว่าด้วยอินทรียสัมปันนสูตรเป็นต้น

---

154-155. ‘‘Sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.64) viya paripuṇṇattho idha sampanna-saddoti āha ‘‘paripuṇṇindriyo’’ti. Indriyehi samannāgatattā paripuṇṇindriyo nāma hotīti sambandho. Evaṃ sati samannāgamasampatti vuttā hotīti āsaṅkanto ‘‘cakkhādīni vā’’tiādimāha. Taṃ sandhāyāti dutiyavikappena vuttamatthaṃ sandhāya. Heṭṭhā khandhiyavagge khandhavasena desanā āgatā, idha āyatanavasenāti āha ‘‘vuttanayamevā’’ti.

154-155. คำว่า สัมปันนะ ในที่นี้มีความหมายว่าบริบูรณ์ เหมือนในประโยคมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงอยู่ด้วยศีลที่บริบูรณ์' (ม.อุ. 1.64) จึงกล่าวว่า 'ผู้มีอินทรีย์บริบูรณ์' ความสัมพันธ์คือ บุคคลชื่อว่าผู้มีอินทรีย์บริบูรณ์ เพราะประกอบด้วยอินทรีย์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ความสมบูรณ์แห่งการประกอบพร้อมได้ถูกกล่าวแล้ว จึงสงสัยว่า 'หรือว่า' แล้วกล่าวคำมีอาทิว่า 'จักษุเป็นต้น' คำว่า มุ่งหมายถึงสิ่งนั้น คือ มุ่งหมายถึงอรรถที่กล่าวไว้ในวิกัลป์ที่สอง ในขันธียวรรคข้างล่าง การแสดงธรรมมาโดยขันธ์ ส่วนในที่นี้มาโดยอายตนะ จึงกล่าวว่า 'มีนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง'

---

Indriyasampannasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอินทรียสัมปันนสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

Navapurāṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยนวปุราณวรรค จบแล้ว.

---

Tatiyo paṇṇāsako.

ปัณณาสก์ที่ 3.

---

16. Nandikkhayavaggo

๑๖. นันทิกขยวรรค

---

1-4. Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā

๑-๔. อรรถกถาว่าด้วยอัชฌัตตนันทิกขยสูตรเป็นต้น

---

156-159. Atthatoti sabhāvato. Ñāṇena ariyato ñātabbato attho, sabhāvoti. Evañhi abhijjanasabhāvo nandanaṭṭhena nandī, rañjanaṭṭhena rāgo. Vimuttivasenāti vimuttiyā adhigamavasena. Etthāti imasmiṃ paṭhamasutte. Dutiyādīsūti dutiyatatiyacatutthesu. Uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.

๑๕๖-๑๕๙. โดยอรรถ คือ โดยสภาวะ อรรถคือสภาวะที่ควรรู้โดยอริยญาณ อย่างนี้แล เพราะว่า สภาวะที่ไม่แยกจากกันนั้น ชื่อว่า นันทิ เพราะอรรถว่ายินดี ชื่อว่า ราคะ เพราะอรรถว่ากำหนัด คำว่า โดยวิมุตติ คือ โดยการบรรลุวิมุตติ คำว่า ในที่นี้ คือ ในปฐมสูตรนี้ คำว่า ในสูตรที่ 2 เป็นต้น คือ ในสูตรที่ 2, 3, 4 มีความหมายตื้นนั่นเอง เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว

---

Ajjhattanandikkhayasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอัชฌัตตนันทิกขยสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

5-6. Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā

๕-๖. อรรถกถาว่าด้วยชีวกัมพวันสมาธิสูตรเป็นต้น

---

160-161. Samādhivikalānaṃ [Pg.319] cittekaggataṃ labhantānaṃ, paṭisallānavikalānaṃ kāyavivekañca cittekaggatañca labhantānanti yojanā. Pākaṭaṃ hotīti vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti. Okkhāyati paccakkhāyatīti catusaccadhammānaṃ vibhūtabhāvena upaṭṭhānassa kathitattā vuttaṃ – ‘‘dvīsupi…pe… kathitā’’ti.

๑๖๐-๑๖๑. การประกอบความคือ สำหรับผู้ที่ขาดสมาธิ เมื่อจะได้ความมีจิตเป็นเอกัคคตา สำหรับผู้ที่ขาดการหลีกเร้น เมื่อจะได้กายวิเวกและความมีจิตเป็นเอกัคคตา คำว่า ย่อมปรากฏ คือ ย่อมปรากฏเป็นสิ่งแจ่มแจ้ง คำว่า ย่อมปรากฏชัด ย่อมประจักษ์ เพราะการปรากฏเป็นสิ่งแจ่มแจ้งแห่งธรรมคืออริยสัจ 4 ได้ถูกกล่าวแล้ว จึงกล่าวว่า 'ในทั้งสองสูตร...เป็นต้น...ได้ถูกกล่าวแล้ว'

---

Jīvakambavanasamādhisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยชีวกัมพวันสมาธิสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

7-9. Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā

๗-๙. อรรถกถาว่าด้วยโกฏฐิกอนิจจสูตรเป็นต้น

---

162-164. Aniccānupassanādayo eva vimuttiparipācaniyā dhammā nāma. Therassa tadā saddhādīni indriyāni na paripākaṃ upagatāni, thero imāhi desanāhi indriyaparipākamagamāsi.

๑๖๒-๑๖๔. การพิจารณาความไม่เที่ยงเป็นต้นเท่านั้น ชื่อว่าเป็นธรรมที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า ในกาลนั้น อินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นของพระเถระยังไม่แก่กล้า พระเถระได้ถึงความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ด้วยพระธรรมเทศนาเหล่านี้.

---

Koṭṭhikaaniccasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโกฏฐิกอนิจจสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

10-12. Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā

๑๐-๑๒. อรรถกถามิจฉาทิฏฐิปหานสูตรเป็นต้น

---

165-167. Pāṭiyekkanti visuṃ visuṃ. Vuttanayenevāti heṭṭhā vuttanayeneva apubbassa vattabbassa abhāvā.

๑๖๕-๑๖๗. บทว่า ปาฏิเยกฺกํ คือ ต่างๆ กัน บทว่า วุตฺตานเยเนว คือ ด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง เพราะไม่มีสิ่งที่ยังไม่เคยมีที่จะพึงกล่าว.

---

Micchādiṭṭhipahānasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามิจฉาทิฏฐิปหานสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

Nandikkhayavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานันทิกขยวรรค จบแล้ว.

---

17. Saṭṭhipeyyālavaggo

๑๗. สัฏฐิเปยยาลวรรค

---

1-60. Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā

๑-๖๐. อรรถกถาอัชฌัตตอนิจฉันทสูตรเป็นต้น

---

168-227. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, tatra vo chando pahātabbo’’tiādinā tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ ajjhāsayavasena saṭṭhi suttāni kathitāni[Pg.320], tāni ca peyyālanayena desanaṃ āruḷhānīti ‘‘saṭṭhipeyyālo nāma hotī’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘yāni panetthā’’tiādi.

168-227. ด้วยบทว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง ความพอใจในสิ่งนั้น เธอทั้งหลายพึงละเสีย' เป็นต้น พระสูตร 60 สูตรได้ตรัสไว้ตามอัธยาศัยของบุคคลเหล่านั้นๆ และพระสูตรเหล่านั้นได้ถึงการแสดงด้วยนัยแห่งเปยยาล จึงตรัสว่า 'ชื่อว่า สัฏฐิเปยยาล' เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ก็บรรดาพระสูตรเหล่านั้น' เป็นต้น.

---

Ajjhattaaniccachandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัชฌัตตอนิจฉันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

Saṭṭhipeyyālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัฏฐิเปยยาลวรรค จบแล้ว.

---

18. Samuddavaggo

๑๘. สมุทรวรรค

---

1. Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาปฐมสมุทรสูตร

---

228. Yadi ‘‘duppūraṇaṭṭhena samuddanaṭṭhenā’’ti iminā atthadvayena sāgaro ‘‘samuddo’’ti vuccati, cakkhussevetaṃ nippariyāyato yujjatīti dassetuṃ ‘‘yadī’’tiādi vuttaṃ. Tattha duppūraṇaṭṭhenāti pūretuṃ asakkuṇeyyabhāvena. Samuddanaṭṭhenāti sabbaso uparūparipakkhittagamanena. Mahāgaṅgādimahānadīnaṃ mahatā udakoghena anusaṃvaccharaṃ anupakkhandamānopi hi samuddo pāripūriṃ na gacchati, yañca bhūmipadesaṃ ottharati, taṃ samuddabhāvaṃ neti, abhāvaṃ vā pāpuṇāti apayāte samuddodake, taṃ vā anudakabhāvapattiyā atathameva hoti. Kāmañcesa duppūraṇaṭṭho samuddanaṭṭho sāgare labbhati, tathāpi taṃ dvayaṃ cakkhusmiṃyeva visesato labbhatīti dassento ‘‘tassa hī’’tiādimāha. Samosarantanti sabbaso nīlādibhāgehi osarantaṃ, āpāthaṃ āgacchantanti attho. Kātuṃ na sakkoti duppūraṇīyattā. Sadosagamanena gacchati sattasantānassa dussanato. Dussanaṭṭhatā cassa cakkhudvārikataṇhāvasena veditabbā. Yathā samudde aparāparaṃ parivattamāno ūmiyā vego samuddassāti vuccati, evaṃ cakkhusamuddassa purato aparāparaṃ parivattamānaṃ nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussāti vattabbataṃ arahati anaññasādhāraṇattāti vuttaṃ ‘‘rūpamayo vego’’ti. Asamapekkhiteti sammādassane rūpe manāpabhāvaṃ amanāpabhāvañca gahetvā, ‘‘idaṃ nāma mayā diṭṭha’’nti anupadhārentassa kevalaṃ samūhaghanavasena gaṇhantassa gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ. Sahatīti adhibhavati, taṃnimittaṃ kañci vikāraṃ nāpajjati.

๒๒๘. ถ้าสาคร (ทะเล) ชื่อว่า 'สมุทร' ด้วยอรรถ ๒ อย่างนี้ คือ 'ด้วยอรรถว่าเต็มได้ยาก' และ 'ด้วยอรรถว่าซัดสาดขึ้น' คำนั้นย่อมสมควรแก่จักษุโดยตรงเพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำว่า 'ยทิ' (ถ้า) เป็นต้น. ในคำเหล่านั้น บทว่า ทุปฺปูรณฏฺเฐน คือ ด้วยความเป็นของที่ไม่อาจทำให้เต็มได้. บทว่า สมุทฺทนฏฺเฐน คือ ด้วยการไปโดยอาการซัดสาดขึ้นข้างบนโดยประการทั้งปวง. เพราะว่าแม่น้ำใหญ่มีแม่น้ำคงคาเป็นต้น แม้จะไหลลงสู่สมุทรด้วยกระแสน้ำอันมากตลอดปี สมุทรก็ไม่ถึงความเต็ม, และแผ่นดินส่วนใดที่น้ำทะเลท่วมถึง ก็ย่อมนำแผ่นดินนั้นให้เป็นสภาพแห่งสมุทร หรือย่อมถึงความไม่มี (สภาพเดิม) เมื่อน้ำทะเลลดลง หรือแผ่นดินนั้นย่อมไม่เป็นเช่นนั้น (ไม่เป็นสมุทร) เพราะถึงความเป็นที่ไม่มีน้ำ. ถึงแม้ว่าอรรถว่าเต็มได้ยากและอรรถว่าซัดสาดขึ้นนี้ จะมีอยู่ในสาครก็ตาม แต่เพื่อแสดงว่าอรรถทั้งสองนั้นย่อมมีในจักษุโดยพิเศษนั่นเอง จึงตรัสคำว่า 'ตสฺส หิ' (เพราะว่าจักษุนั้น) เป็นต้น. บทว่า สโมสรนฺติ คือ เข้าไปสู่ส่วนมีสีเขียวเป็นต้นโดยประการทั้งปวง อธิบายว่า เข้ามาสู่คลองจักษุ. ไม่สามารถจะทำ (ให้เต็ม) ได้ เพราะเป็นของเต็มได้ยาก. ย่อมไปด้วยการไปที่มีโทษ เพราะยังสัตว์สันดานให้เศร้าหมอง. และความเป็นของเศร้าหมองของจักษุนั้น พึงทราบด้วยอำนาจแห่งตัณหาที่มีจักษุเป็นประตู. คลื่นที่หมุนเวียนไปมาในสมุทร ย่อมชื่อว่าเป็นคลื่นของสมุทรฉันใด อารมณ์รูปมีสีเขียวเป็นต้นที่หมุนเวียนไปมาอยู่เบื้องหน้าแห่งจักษุสมุทร ก็ควรจะกล่าวว่าเป็นของจักษุฉันนั้น เพราะเป็นของไม่ทั่วไปแก่สิ่งอื่น จึงตรัสว่า 'รูปมโย เวโค' (คลื่นคือรูป). บทว่า อสมเปกฺขิตํ คือ การไม่พิจารณา ได้แก่ การถือเอาความเป็นที่น่าพอใจและไม่น่าพอใจในรูปในการเห็นโดยชอบ แล้วไม่พิจารณาว่า 'สิ่งนี้ชื่อว่าเราเห็นแล้ว' แต่ถือเอาโดยความเป็นกลุ่มก้อนเท่านั้น ชื่อว่าการไม่พิจารณา. บทว่า สหติ คือ ย่อมครอบงำ คือไม่ถึงความวิปริตใดๆ เพราะเหตุนั้น.

---

Ūmīti [Pg.321] vīciyo. Āvaṭṭo āvaṭṭanavasena pavattaṃ udakaṃ. Gāharakkhasamakarādayo gāharakkhaso. Yathā samudde ūmiyo uparūpari vattamānā attani patitapuggalaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, tathā āvaṭṭagāharakkhasā. Evamete rāgādayo kilesā sayaṃ uppannakasatte ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādenti, kilesuppattinimittatāya sattānaṃ anayabyasanāpattihetubhūtassa ūmibhayassa ārammaṇavasena cakkhusamuddo ‘‘saūmisāvaṭṭo sagāho sarakkhaso’’ti vutto.

บทว่า อูมิ คือ คลื่น. บทว่า อาวฏฺโฏ คือ น้ำที่ดำเนินไปด้วยอำนาจการหมุนวน. บทว่า คาหรกฺขสมกราบโย คือ สัตว์ร้ายมีจระเข้และรากษสเป็นต้น. คลื่นที่หมุนเวียนไปมาในสมุทร ย่อมท่วมทับบุคคลที่ตกลงไปในตนแล้วยังบุคคลนั้นให้ถึงความพินาศฉิบหายฉันใด วังวนและสัตว์ร้ายก็ฉันนั้น. กิเลสมีราคะเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมท่วมทับสัตว์ที่กิเลสเกิดขึ้นในตนแล้วยังสัตว์นั้นให้ถึงความพินาศฉิบหายฉันนั้น. จักษุสมุทรจึงถูกกล่าวว่า 'มีคลื่น มีวังวน มีสัตว์ร้าย มีรากษส' ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์ของภัยคือคลื่น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการถึงความพินาศฉิบหายของสัตว์ทั้งหลาย เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกิเลส.

---

Ūmibhayanti ettha bhāyati etasmāti bhayaṃ, ūmīva bhayaṃ ūmibhayaṃ. Kujjhanaṭṭhena kodho. Sveva cittassa ca abhimaddanavasenuppādanatthena daḷhaṃ āyāsanaṭṭhena upāyāso. Ettha ca anekavāraṃ pavattitvā satte ajjhottharitvā sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā anayabyasananipphādanena kodhūpāyāsassa ūmisadisatā daṭṭhabbā. Tathā kāmaguṇā kilesābhibhūte satte māne viya rūpādivisayasaṅkhāte attani saṃsāretvā yathā tato bahibhūte nekkhamme cittampi na uppajjati, evaṃ āvaṭṭetvā byasanāpādanena āvaṭṭasadisatā daṭṭhabbā. Yadā pana gāharakkhaso ārakkharahitaṃ attano gocarabhūmigataṃ purisaṃ abhibhuyya gahetvā agocare ṭhitampi gocaraṃ netvā bheravarūpadassanādinā attano upakkamaṃ kātuṃ asamatthaṃ katvā anvāvisitvā vaṇṇabalabhogaāyusukhehi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmopi yonisomanasikārarahitaṃ avīrapurisaṃ attano rūpādīhi palobhanavasena abhibhuyya gahetvā vā vīrajātiyampi itthikuttabhūtehi attano hāvabhāvavilāsehi itthimāyāya anvāvisitvā vā avasaṃ attano upakāradhamme sīlādayo sampādetuṃ asamatthaṃ karonto guṇavaṇṇādīhi viyojetvā mahantaṃ anayabyasanaṃ āpādeti, evaṃ mātugāmassa gāharakkhasasadisatā daṭṭhabbā. Ūmibhayanti lakkhaṇavacanaṃ. Yathā hi ūmi bhāyitabbaṭṭhena bhayaṃ, evaṃ āvaṭṭagāharakkhasāpīti ūmiādibhayena sabhayanti attho veditabbo. Antaṃ avasānaṃ gato, evaṃ pāraṃ nibbānaṃ gatoti vuccati.

บทว่า อูมิภยํ ในคำนี้ ภัยที่ชื่อว่า ภยํ เพราะพึงกลัวจากสิ่งนั้น, ภัยเหมือนคลื่น ชื่อว่า อูมิภยํ (ภัยคือคลื่น). ชื่อว่า โกธะ ด้วยอรรถว่าขุ่นเคือง. โทสะนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า อุปายาสะ ด้วยอรรถว่ายังจิตให้เกิดขึ้นโดยอาการบีบคั้น และด้วยอรรถว่ายังจิตให้ลำบากอย่างแรง. ในคำนี้ พึงเห็นความคล้ายคลึงของความโกรธและอุปายาสะกับคลื่น ด้วยการเกิดขึ้นหลายครั้ง ท่วมทับสัตว์ ไม่ให้เงยหน้าขึ้นได้ และด้วยการยังความพินาศฉิบหายให้สำเร็จ พึงเห็นความคล้ายคลึงของความโกรธและอุปายาสะกับคลื่น. อนึ่ง กามคุณทั้งหลาย ย่อมยังสัตว์ที่ถูกกิเลสครอบงำให้หมุนเวียนอยู่ในตนอันเป็นที่นับว่าอารมณ์มีรูปเป็นต้น เหมือนในเครื่องตวง ฉันใด ย่อมยังจิตไม่ให้เกิดขึ้นในเนกขัมมะที่อยู่นอกเหนือจากนั้น ฉันใด พึงเห็นความคล้ายคลึงกับวังวนด้วยการหมุนวนแล้วยังสัตว์ให้ถึงความพินาศฉิบหายฉันนั้น. ก็เมื่อใด สัตว์ร้ายย่อมครอบงำจับบุรุษที่ไม่มีผู้รักษา ซึ่งอยู่ในเขตแดนของตน แล้วนำไปสู่เขตแดนของตน แม้จะอยู่ในที่ที่ไม่ใช่เขตแดนก็นำไปสู่เขตแดนของตน แล้วทำให้ไม่สามารถจะทำอุบายของตนได้ด้วยการแสดงรูปที่น่ากลัวเป็นต้น แล้วเข้าสิง ทำให้พรากจากวรรณะ กำลัง โภคะ อายุ และสุข แล้วยังสัตว์ให้ถึงความพินาศฉิบหายอย่างใหญ่หลวง, ฉันใด มาตุคามก็ฉันนั้น ย่อมครอบงำจับบุรุษผู้ไม่มีโยนิโสมนสิการ ผู้ไม่กล้าหาญ ด้วยการล่อลวงด้วยรูปเป็นต้นของตน หรือแม้แต่บุรุษผู้กล้าหาญ ก็ย่อมเข้าสิงด้วยมายาหญิง ด้วยกิริยาอาการอันเป็นธรรมชาติของหญิง ด้วยความยั่วยวนของหญิง แล้วทำให้ไม่สามารถจะบำเพ็ญธรรมที่เป็นประโยชน์แก่ตนมีศีลเป็นต้นได้ ทำให้พรากจากคุณและวรรณะเป็นต้น แล้วยังสัตว์ให้ถึงความพินาศฉิบหายอย่างใหญ่หลวง, พึงเห็นความคล้ายคลึงของมาตุคามกับสัตว์ร้ายฉันนั้น. บทว่า อูมิภยํ เป็นคำแสดงลักษณะ. เพราะคลื่นเป็นภัยด้วยอรรถว่าพึงกลัวฉันใด วังวนและสัตว์ร้ายก็ฉันนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่ามีภัยด้วยภัยมีคลื่นเป็นต้น. คำว่า ถึงที่สุด คือถึงความสิ้นสุด, ชื่อว่าถึงฝั่ง คือถึงพระนิพพาน ก็ฉันนั้น.

---

Paṭhamasamuddasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมสมุทรสูตร จบแล้ว.

---

2-3. Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā

๒-๓. อรรถกถาทุติยสมุทรสูตรเป็นต้น

---

229-230. Kilesānaṃ [Pg.322] allabhāvūpanayananti āha ‘‘temanaṭṭhenā’’ti. Ariyasāvaketi anāgāmino. Te hi kāmabhavavasena atintatāya na samunnā. Tayo maccūti kilesābhisaṅkhāradevaputtamāre. Tīhi upadhīhīti kilesābhisaṅkhārakāmaguṇānaṃ vasena tīhi upadhīhi. Khandhupadhinā pana so na nirūpadhi saupādisesasseva nibbānassa adhigatattā. Gatoti paṭipattigamanena gato.

๒๒๙-๒๓๐. การนำไปสู่ความเป็นของเปียกแห่งกิเลส จึงตรัสว่า 'ด้วยอรรถว่าทำให้เปียก'. บทว่า อริยสาวเก คือ พระอนาคามี. เพราะท่านเหล่านั้นไม่เปียกชุ่มเพราะความเป็นผู้ไม่เปียกชุ่มด้วยอำนาจกามภพ. บทว่า ตโย มจฺจู คือ มาร ๓ ได้แก่ กิเลสมาร อภิสังขารมาร และเทวบุตรมาร. บทว่า ตีหิ อุปธีหิ คือ ด้วยอุปธิ ๓ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งกิเลส อภิสังขาร และกามคุณ. แต่ด้วยขันธูปธิ ท่านนั้นไม่เป็นผู้ไม่มีอุปธิ เพราะได้บรรลุนิพพานที่มีอุปาทิเหลืออยู่. บทว่า คโต คือ ถึงแล้วด้วยการไปคือการปฏิบัติ.

---

Dutiyasamuddasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยสมุทรสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

4-6. Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā

๔-๖. อรรถกถาขีรรุกขูปมสูตรเป็นต้น

---

231-233. Appahīnaṭṭhenāti maggena asamugghāṭitabhāvena. Atthīti vijjati. Sati paccaye vijjamānakiccakaraṇato pariyuṭṭhānaṃ appakaṃ mūsikāvisaṃ viya parittaṃ nāma hoti appānubhāvattā. Evarūpāpīti appakāpi. Assāti appahīnakilesassa. Adhimattānanti iṭṭhānaṃ rajanīyānaṃ, vatthuvasena parittakampi iṭṭhārammaṇaṃ adhimattameva. Tenāha ‘‘nakhapiṭṭhippamāṇampī’’tiādi. Daharotiādīni tīṇipi padāni. Ābhindeyyāti bhindeyya. Taṃ ubhayanti taṃ cakkhurūpanti ubhayampi āyatanaṃ.

๒๓๑-๒๓๓. บทว่า อปฺปหีนฏฺเฐน คือ ด้วยความเป็นของที่ยังไม่ถอนขึ้นด้วยมรรค. บทว่า อตฺถิ คือ มีอยู่. เพราะมีการกระทำกิจที่มีอยู่เมื่อมีปัจจัย การครอบงำอันเล็กน้อย ชื่อว่า ปริตตะ เหมือนพิษหนู เพราะมีอานุภาพน้อย. บทว่า เอวรูปาปิ คือ แม้เล็กน้อยเช่นนี้. บทว่า อสฺส คือ ของผู้มีกิเลสที่ยังไม่ละ. บทว่า อธิมตฺตานํ คือ ของที่น่าปรารถนา น่ากำหนัด, แม้อารมณ์ที่น่าปรารถนาเพียงเล็กน้อยโดยวัตถุ ก็เป็นของแรงกล้า. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “แม้ประมาณเท่าปลายเล็บ” เป็นต้น. บทว่า ทหโร เป็นต้น มี ๓ บท. บทว่า อาภินฺเทยฺย คือ พึงทำลาย. บทว่า ตํ อุภยํ คือ อายตนะทั้งสองนั้น ได้แก่ จักษุและรูปนั้น.

---

Khīrarukkhopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาขีรรุกขูปมสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

7. Udāyīsuttavaṇṇanā

๗. อุทายีสูตรวัณณนา

---

234. Itipīti imināpi kāraṇena. Aniccenāti aniccabhāvena anattalakkhaṇaṃ kathitaṃ. Yasmā hetupaccayā viññāṇassa uppatti sati ca uppāde nirodhena bhavitabbaṃ, uppādavayavantatāya aniccaṃ viññāṇaṃ, yadi ca attā siyā paccayehi vinā sijjheyya, na ca tathāssa siddhi, tasmā ‘‘viññāṇaṃ anattā’’ti aniccatāya anattatā kathitā.

๒๓๔. แม้ด้วยเหตุนี้ คำว่า "อนิจเจนะ" (ด้วยความไม่เที่ยง) นี้ กล่าวถึงลักษณะของอนัตตาด้วยความเป็นของไม่เที่ยง เพราะว่าเมื่อมีการเกิดขึ้นของวิญญาณด้วยเหตุปัจจัย และเมื่อมีการเกิดขึ้น ก็ย่อมมีการดับไป วิญญาณจึงเป็นของไม่เที่ยงเพราะมีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป และหากว่าวิญญาณเป็นอัตตา ก็พึงสำเร็จได้โดยปราศจากปัจจัย แต่การสำเร็จเช่นนั้นไม่มี เพราะฉะนั้น ความเป็นอนัตตาจึงถูกกล่าวไว้ด้วยความเป็นของไม่เที่ยงว่า "วิญญาณเป็นอนัตตา".

---

Udāyīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อุทายีสูตรวัณณนา จบแล้ว.

---

8. Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā

๘. อาทิตตปริยายสูตรวัณณนา

---

235. Kilesānaṃ [Pg.323] anu anu byañjanato paribyattiyā uppattipaccayabhāvato anubyañjanaṃ, hatthapādādiavayavāti āha – ‘‘hatthā sobhanā’’tiādi. Nimittaggāhoti kilesuppattiyā nimittabhūto gāho. Saṃsandetvā gahaṇanti avayave samodhānetvā ‘‘itthipuriso’’tiādinā ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Vibhattigahaṇanti vibhāgena anavasesaggahaṇaṃ. Kumbhīlasadisoti kumbhīlagāhasadiso. Tenāha – ‘‘sabbameva gaṇhātī’’ti hatthapādādīsu taṃ taṃ koṭṭhāsaṃ vibhajitvā gahaṇaṃ rattapāsadiso jalūkagāhasadiso. Ekajavanavārepi labbhantīti idaṃ cakkhudvārānusārena uppannamanodvārikajavanaṃ sandhāya vuttaṃ.

๒๓๕. อนุพยัญชนะ คือ การที่กิเลสปรากฏชัดเจนขึ้นทีละน้อยๆ เพราะเป็นปัจจัยแห่งการเกิดขึ้นของกิเลส คำว่า อวัยวะมีมือและเท้าเป็นต้น ท่านกล่าวว่า "มือสวย" เป็นต้น คำว่า "นิมิตตัคคาหะ" (การยึดถือนิมิต) คือ การยึดถือซึ่งเป็นนิมิตแห่งการเกิดขึ้นของกิเลส คำว่า "สังสันเทตวากหณะ" (การยึดถือโดยรวม) คือ การยึดถือโดยรวมเป็นอันเดียวกันว่า "หญิงชาย" เป็นต้น โดยรวมอวัยวะเข้าด้วยกัน คำว่า "วิภัตติกหณะ" (การยึดถือโดยแยกส่วน) คือ การยึดถือโดยไม่เหลือส่วนใดๆ โดยการแยกส่วน คำว่า "กุมภีลสทิโส" (เหมือนจระเข้) คือ เหมือนการจับของจระเข้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมยึดถือทั้งหมด" คือ การยึดถือโดยแบ่งส่วนนั้นๆ ในมือเท้าเป็นต้น เหมือนการจับของปลิงที่ดูดเลือด คำว่า "ย่อมได้แม้ในชวนะวาระเดียว" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงชวนะทางมโนทวารที่เกิดขึ้นตามทวารตา.

---

Nimittassādena ganthitanti yathāvutte nimitte assādagāhena ganthitaṃ sambaddhaṃ. Bhavaṅgenevāti mūlabhavaṅgeneva. Kilesabhayaṃ dassentoti tathā kilesuppattiyā sati akusalacittena antaritaṃ ce maraṇacittaṃ bhaveyya, ekantato niraye vā tiracchānayoniyā vā uppatti siyāti kilesānaṃ bhāyitabbaṃ dassento. ‘‘Samayavasena vā evaṃ vutta’’nti vatvā tamatthaṃ vivaranto ‘‘cakkhudvārasmiñhī’’tiādimāha. Rattacittaṃ vāti rāgavasena rattacittaṃ vā. Duṭṭhacittena kathaṃ ārammaṇarasānubhavananti? Domanassavedanuppatti eva tassa ārammaṇarasānubhavanaṃ daṭṭhabbaṃ. Imassa samayassāti maraṇasamayassa.

คำว่า "ผูกพันด้วยรสแห่งนิมิต" คือ ผูกพันและเกี่ยวข้องด้วยการยึดถือรสในนิมิตที่กล่าวมาแล้ว คำว่า "ด้วยภวังค์นั่นเอง" คือ ด้วยภวังค์ที่เป็นมูลนั่นเอง คำว่า "แสดงภัยของกิเลส" คือ แสดงว่ากิเลสเป็นสิ่งที่น่ากลัว โดยกล่าวว่า หากมีการเกิดขึ้นของกิเลสเช่นนั้น และหากจิตที่ตายถูกคั่นด้วยอกุศลจิต ก็ย่อมมีการเกิดขึ้นในนรกหรือในกำเนิดเดรัจฉานอย่างแน่นอน เมื่อกล่าวว่า "หรือกล่าวอย่างนี้โดยอาศัยกาลเวลา" ท่านก็อธิบายความหมายนั้นโดยกล่าวว่า "เพราะในทวารตา" เป็นต้น คำว่า "หรือจิตที่กำหนัด" คือ จิตที่กำหนัดด้วยอำนาจราคะ จิตที่ประทุษร้ายจะเสวยรสอารมณ์ได้อย่างไร? พึงเห็นว่า การเกิดขึ้นของโทมนัสเวทนานั่นแหละ คือ การเสวยรสอารมณ์ของจิตนั้น คำว่า "ของกาลเวลานี้" คือ ของกาลเวลาแห่งความตาย.

---

Ubhinnaṃ nāsacchiddānaṃ majjhe ṭhita-aṭṭhitudanaṃ saha khuraṭṭhena chindanaṃ. Daṇḍakavāsīti dīghadaṇḍakā mahāvāsi. Nipajjitvā niddokkamananti iminā pacalāyikaniddaṃ paṭikkhipati. Tattha hi kadāci antarā micchāvitakkānaṃ sallakānaṃ avasaro siyā, nattheva nipajjitvā mahāniddaṃ okkantakāle. Vitakkānanti micchāvitakkānaṃ.

การตัดและการแทงกระดูกที่อยู่ระหว่างช่องจมูกทั้งสองพร้อมด้วยใบมีดโกน คำว่า "ทัณฑกวาสี" คือ ขวานใหญ่ที่มีด้ามยาว คำว่า "การก้าวลงสู่ความหลับด้วยการนอน" นี้ ท่านปฏิเสธการหลับแบบสัปหงก เพราะในขณะนั้น บางทีอาจมีโอกาสที่ลูกศรคือมิจฉาวิตกจะแทรกเข้ามาได้ แต่ไม่มีในเวลาที่นอนหลับอย่างสนิท คำว่า "วิตกทั้งหลาย" คือ มิจฉาวิตกทั้งหลาย.

---

Ādittapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อาทิตตปริยายสูตรวัณณนา จบแล้ว.

---

9-10. Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā

๙-๑๐. ปฐมหัตถปาโทปมสูตรเป็นต้นวัณณนา

---

236-237. Navamaṃ [Pg.324] ‘‘paññāyatī’’ti vuccamāne bujjhanakānaṃ ajjhāsayavasena vuttanti āha – ‘‘dasame na hotīti vuccamāne’’tiādi. Ettakameva hi dvinnaṃ suttānaṃ visesoti.

๒๓๖-๒๓๗. เมื่อกล่าวถึงสูตรที่ 9 ว่า "ย่อมปรากฏ" ท่านกล่าวว่า "กล่าวโดยอาศัยอัธยาศัยของผู้รู้" เป็นต้น เมื่อกล่าวถึงสูตรที่ 10 ว่า "ย่อมไม่มี" ความแตกต่างของสูตรทั้งสองนี้มีเพียงเท่านี้เอง.

---

Paṭhamahatthapādopamasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ปฐมหัตถปาโทปมสูตรเป็นต้นวัณณนา จบแล้ว.

---

Samuddavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

สมุททวรรควัณณนา จบแล้ว.

---

19. Āsīvisavaggo

๑๙. อาสีวิสวรรค

---

1. Āsīvisopamasuttavaṇṇanā

๑. อาสีวิโสปมสูตรวัณณนา

---

238. Ye bhikkhū tadā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā, tesu keci ekavihārino, keci attadutiyā, keci attatatiyā, keci attacatutthā, keci attapañcamā hutvā araññāyatanesu viharantīti vuttaṃ – ‘‘ekacārika…pe… pañcacārike’’ti. Samānajjhāsayatā sabhāgavuttino. Kammaṭṭhānānuyuñjanassa kārake. Tato eva tattha yuttapayutte. Puggalajjhāsayena kāraṇabhūtena. Paccayabhūtanti apassayabhūtaṃ. ‘‘Seyyathāpi, bhikkhave’’ti ārabhitvā yāva ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti ayaṃ mātikānikkhepo. Tesaṃ mātikāya vitthārabhājanaṃ. Vāsanā bhavissatīti vāsanāvahaṃ bhavissati. Sineruṃ ukkhipanto viyātiādi imissā desanāya anaññasādhāraṇatāya sudukkarabhāvadassanaṃ.

๒๓๘. ภิกษุทั้งหลายเหล่าใดในกาลนั้นนั่งแวดล้อมพระผู้มีพระภาคอยู่ ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น บางพวกเป็นผู้มีวิหารธรรมเดียว บางพวกมีตนเป็นที่สอง บางพวกมีตนเป็นที่สาม บางพวกมีตนเป็นที่สี่ บางพวกมีตนเป็นที่ห้า อยู่ในป่า ท่านกล่าวว่า "เอกจาริกะ...เป...ปัญจจาริกะ" (ผู้เที่ยวไปผู้เดียว...เป...ผู้เที่ยวไปห้าคน) ผู้มีอัธยาศัยเสมอกัน มีความประพฤติส่วนเสมอกัน ผู้กระทำซึ่งการประกอบกรรมฐาน ผู้ประกอบความเพียรที่เหมาะสมในที่นั้นนั่นเอง ด้วยอัธยาศัยของบุคคลซึ่งเป็นเหตุ คำว่า "เป็นปัจจัย" คือ เป็นที่พึ่ง ตั้งแต่ "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือน" จนถึง "พราหมณ์ผู้ข้ามถึงฝั่งแล้ว ยืนอยู่บนบก" นี้ คือ การวางแม่บท การจำแนกขยายความของแม่บทเหล่านั้น คำว่า "จักเป็นวาสนา" คือ จักนำมาซึ่งวาสนา คำว่า "เหมือนยกภูเขาสิเนรุ" เป็นต้น นี้ คือ การแสดงความยากยิ่งของการแสดงธรรมนี้ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น.

---

Mañcaṭṭhesu mañcasamaññā viya mukhaṭṭhaṃ visaṃ ‘‘mukha’’nti adhippetaṃ. Sukkhakaṭṭhasadisabhāvāpādanato ‘‘kaṭṭha’’nti vuccatīti kaṭṭhaṃ mukhaṃ etassāti kaṭṭhamukho, daṃsanādinā kaṭṭhasadisabhāvakaro sappo. Atha vā kaṭṭhasadisabhāvāpādanato kaṭṭhaṃ visaṃ vā mukhe etassāti kaṭṭhamukho. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Ime cattāroti ime visakiccabhedena cattāro. Idāni taṃ nesaṃ visakiccabhedaṃ dassetuṃ ‘‘tesū’’tiādi vuttaṃ. Ayasūlasamappitaṃ viyāti abbhantare ayasūlaṃ anuppavesitaṃ viya. Pakkapūtipanasaṃ viyāti paccitvā kālātikkame kuthitapanasaphalaṃ [Pg.325] viya. Caṅgavāreti rajakānaṃ khāraparissāvane surāparissāvane vā. Anavasesaṃ chijjanena asanipātaṭṭhānaṃ viya. Mahānikhādanenāti mahantena nikhādanena.

เหมือนคำว่า 'เตียง' (ในคำว่า ผู้ที่อยู่บนเตียง) ฉันใด พิษที่อยู่ในปากก็ประสงค์เอาว่า 'ปาก' ฉันนั้น เพราะทำให้มีสภาพเหมือนไม้แห้ง จึงเรียกว่า 'ไม้' (กัฏฐะ) งูที่มีปากเป็นไม้ (กัฏฐมุขะ) คือ งูที่ทำให้มีสภาพเหมือนไม้ด้วยการกัดเป็นต้น อีกนัยหนึ่ง งูที่มีพิษเหมือนไม้ในปาก (กัฏฐมุขะ) เพราะทำให้มีสภาพเหมือนไม้ พึงทราบความหมายในบทที่เหลือด้วยนัยนี้ คำว่า 'สี่จำพวกนี้' คือ สี่จำพวกนี้โดยจำแนกตามหน้าที่ของพิษ บัดนี้ เพื่อแสดงการจำแนกหน้าที่ของพิษเหล่านั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ในบรรดางูเหล่านั้น' เป็นต้น คำว่า 'เหมือนถูกเสียบด้วยหลาวเหล็ก' คือ เหมือนถูกหลาวเหล็กสอดเข้าไปภายใน คำว่า 'เหมือนขนุนสุกเน่า' คือ เหมือนผลขนุนที่สุกแล้วเน่าเปื่อยเมื่อล่วงเวลาไป คำว่า 'ในจังคาวาระ' คือ ในเครื่องกรองน้ำด่างของพวกช่างย้อม หรือในเครื่องกรองสุรา เหมือนสถานที่ถูกฟ้าผ่า เพราะถูกตัดขาดโดยไม่เหลือ คำว่า 'ด้วยเครื่องขุดใหญ่' คือ ด้วยเครื่องขุดขนาดใหญ่

---

Visavegavikārenāti visavegagatena vikārena. Vātenāti tassa sappassa sarīraṃ phusitvā uggatavātena. Nāsavāte pana vattabbameva natthi. Puggalapaṇṇattivasenāti tesaṃyeva soḷasannaṃ sappānaṃ āgatavisotiādipuggalanāmassa vasena catusaṭṭhi honti paccekaṃ catubbidhabhāvato. Āgatavisoti āgacchaviso, sīghataraṃ abhiruhanavisoti attho. Ghoravisoti kakkhaḷaviso, duttikicchaviso. Ayaṃ sītaudakaṃ viya hoti gāḷhadubbinimmocayabhāvena. Udakasappo hi ghoraviso hoti yevāti vuttaṃ – ‘‘udakasappādīnaṃ visaṃ viyā’’ti. Paññāyatīti gaṇḍapiḷakādivasena paññāyati. Aneḷakasappo nāma mahāāsīviso. Nīlasappo nāma sākhavaṇṇo rukkhaggādīsu vicaraṇakasappo. Iminā upāyenāti yoyaṃ kaṭṭhamukhesu daṭṭhavisānaṃyeva ‘‘āgataviso no ghoraviso’’tiādinā catubbidhabhāvo vutto, iminā upāyena. Kaṭṭhamukhe daṭṭhavisādayoti kaṭṭhamukhesu daṭṭhaviso, phuṭṭhaviso, vātavibhoti tayo, pūtimukhādīsu ca daṭṭhavisādayo cattāro cattāro veditabbo.

คำว่า 'ด้วยความวิการแห่งกำลังพิษ' คือ ด้วยความวิการที่เกิดจากกำลังพิษแล่นไป คำว่า 'ด้วยลม' คือ ด้วยลมที่พัดออกมาจากการสัมผัสร่างกายของงูนั้น ส่วนลมจมูกนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย คำว่า 'โดยบัญญัติบุคคล' คือ งู 16 จำพวกเหล่านั้นนั่นแหละ มี 64 จำพวก โดยอำนาจชื่อบุคคลมี 'อาคตวิส' เป็นต้น เพราะแต่ละจำพวกมีความเป็น 4 อย่าง คำว่า 'อาคตวิส' คือ พิษที่มาถึง อธิบายว่า พิษที่แล่นขึ้นไปได้รวดเร็วยิ่งขึ้น คำว่า 'โฆรวิส' คือ พิษที่ร้ายแรง คือ พิษที่รักษายาก พิษนี้เป็นเหมือนน้ำเย็น เพราะสภาวะที่ถอนออกได้ยากอย่างยิ่ง จริงอยู่ งูน้ำย่อมมีพิษร้ายแรงนั่นเอง เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนพิษของงูน้ำเป็นต้น' คำว่า 'ย่อมปรากฏ' คือ ย่อมปรากฏโดยอำนาจของฝีและตุ่มเป็นต้น งูชื่อว่า 'อเนฬกะ' คือ งูพิษร้ายแรงตัวใหญ่ งูชื่อว่า 'นีละ' คือ งูที่มีสีเหมือนกิ่งไม้ เที่ยวไปตามยอดไม้เป็นต้น คำว่า 'ด้วยอุบายนี้' คือ ด้วยอุบายนี้ที่กล่าวถึงความเป็น 4 อย่าง มี 'อาคตวิสแต่ไม่เป็นโฆรวิส' เป็นต้น เฉพาะในพวกกัฏฐมุขะที่มีพิษจากการกัด คำว่า 'ในกัฏฐมุขะมีพิษจากการกัดเป็นต้น' คือ ในพวกกัฏฐมุขะ พึงทราบว่ามี 3 อย่าง คือ พิษจากการกัด พิษจากการสัมผัส และพิษจากลม และในพวกปูติมุขะเป็นต้น พึงทราบว่ามีอย่างละ 4 อย่าง

---

Ekekanti catusaṭṭhiyo ekekaṃ. Catudhāti aṇḍajādivibhāgena catudhā vibhajitvā. Chapaṇṇāsānīti chapaṇṇāsādhikāni. Gatamaggassāti yathāvuttasaṅkhyāgatamaggassa paṭilomato saṃkhippamānā anukkamena cattārova honti. Kulavasenāti kaṭṭhamukhādijātivasena.

คำว่า 'แต่ละอย่าง' คือ ใน 64 อย่างนั้น แต่ละอย่าง คำว่า 'สี่อย่าง' คือ แบ่งเป็น 4 อย่าง โดยการจำแนกเป็นอัณฑชะเป็นต้น คำว่า 'ห้าสิบหก' คือ เกินกว่าห้าสิบหก คำว่า 'ของทางที่ไปแล้ว' คือ เมื่อย่อจำนวนตามทางที่กล่าวมาแล้วโดยย้อนกลับตามลำดับ ก็ย่อมมีเพียง 4 อย่างเท่านั้น คำว่า 'โดยตระกูล' คือ โดยประเภทมีกัฏฐมุขะเป็นต้น

---

Sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitavisāti hi tesaṃ phuṭṭhavisatā, vātavisatā vuccati. Evanti ‘‘āsittavisā’’tiādinā. Etthāti āsīvisasadde vacanattho niruttinayena veditabbo. Uggatatejāti udaggatejā, attano visatejena nesaṃ kurūradabbatā vā. Dunnimmaddanavisāti mantāgadehi animmaddanīyavisā. Cattāro āsīvisāti ettha iti-saddo ādiattho. Tenettha avasesapāḷiṃ saṅgaṇhāti.

จริงอยู่ พิษที่ตั้งอยู่เหมือนถูกรดไว้ทั่วร่างกายของพวกมันนั้น เรียกว่า ความเป็นผู้มีพิษจากการสัมผัส และความเป็นผู้มีพิษจากลม ด้วยประการฉะนี้ (ท่านจึงกล่าว) ด้วยคำว่า 'มีพิษที่รดไว้' เป็นต้น ในบทนี้ พึงทราบวิเคราะห์ในคำว่า 'อาสีวิสะ' โดยนัยแห่งนิรุกติ คำว่า 'มีเดชอันสูงขึ้น' คือ มีเดชอันยิ่งใหญ่ หรือความดุร้ายของพวกมันด้วยเดชแห่งพิษของตน คำว่า 'มีพิษที่ข่มได้ยาก' คือ มีพิษที่ไม่อาจข่มได้ด้วยมนต์และยาแก้พิษ ในคำว่า 'งูพิษ 4 จำพวก' นี้ คำว่า 'อิติ' มีความหมายว่า 'เป็นต้น' ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงสงเคราะห์พระบาลีที่เหลือไว้ในที่นี้

---

Āsīvisesūti [Pg.326] ime āsīvisā daṭṭhavisā evāti veditabbā. Sarīraṭṭhakesuyevāti tena purisena tesaṃ kassaci aniṭṭhassa akatattā āyusesassa ca vijjamānattā naṃ na daṃsiṃsūti daṭṭhabbaṃ. Pucchi yathābhūtaṃ pavedetukāmo. Durupaṭṭhāhāti durupaṭṭhānā. Sotthimaggoti sotthibhāvassa upāyo.

คำว่า 'ในบรรดางูพิษ' พึงทราบว่างูพิษเหล่านี้เป็นพวกที่มีพิษจากการกัดเท่านั้น คำว่า 'อยู่ในร่างกายเท่านั้น' พึงทราบว่า เพราะบุรุษนั้นไม่ได้ทำสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาแก่พวกมันอย่างใดอย่างหนึ่ง และเพราะยังมีอายุเหลืออยู่ พวกมันจึงไม่กัดบุรุษนั้น (ท่าน) ถามแล้ว เพราะปรารถนาจะบอกตามความเป็นจริง คำว่า 'บำรุงได้ยาก' คือ ปรนนิบัติได้ยาก คำว่า 'ทางแห่งความสวัสดี' คือ อุบายแห่งความสวัสดี

---

Antaracaroti antaraṃ caro sukhasattu vissāsaghātī. Tenāha ‘‘vadhako’’ti. Idāni tāsaṃ pesane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhama’’ntiādi vuttaṃ. Abhimukhagataṃ viya abhimukhagataṃ. Īdisīpi hi vacoyutti loke nirūpīyati santiyaṃ purisaṃ ṭhapetīti viya. Tasmā abhimukhagatanti abhimukhaṃ tena sampattanti attho. Vaṅkasaṇṭhānaṃ phalakaṃ rukkhamūle āgatāgatānaṃ nisīdanatthāya atthataṃ.

คำว่า 'ผู้เที่ยวไปในระหว่าง' คือ ผู้เที่ยวไปในระหว่าง เป็นศัตรูผู้ทำลายความสุข เป็นผู้ฆ่าความไว้วางใจ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้ฆ่า' บัดนี้ เพื่อแสดงเหตุในการส่งพวกนางไป ท่านจึงกล่าวคำว่า 'อันดับแรก' เป็นต้น คำว่า 'เหมือนผู้ที่มาถึงตรงหน้า' คือ ผู้ที่มาถึงตรงหน้า จริงอยู่ แม้การใช้ถ้อยคำเช่นนี้ก็ปรากฏในโลก เหมือนคำว่า 'ตั้งบุรุษไว้ในความสงบ' ฉะนั้น เพราะฉะนั้น คำว่า 'ผู้ที่มาถึงตรงหน้า' จึงมีอธิบายว่า ผู้ที่บุรุษนั้นมาถึงตรงหน้า แผ่นกระดานที่มีสัณฐานคด ถูกปูไว้ที่โคนต้นไม้เพื่อเป็นที่นั่งของคนผู้มาแล้วมาอีก

---

Arittahattho puriso santāreti etāyāti santāraṇī. Orimatīrato uttaraṇāya setu uttarasetu. Ekena dvīhi vā gantabbo rukkhamayo setu rukkhasetu. Jaṅghasatthena gamanayoggo setu jaṅghasetu. Sakaṭena gantuṃ sakkuṇeyyo sakaṭasetu. Na kho esa brāhmaṇo paramatthato. Tadattho pana ekadesena sambhavatīti tathā vuttanti dassento ‘‘ettakānaṃ paccatthikānaṃ bāhitattā’’ti āha. Desananti uddesadesanaṃ. Vinivattentoti paṭisaṃharanto. Na laddho vatāsīti na laddho vata āsi.

บุรุษผู้มีมือไม่ว่างเปล่า ย่อมช่วยให้ข้ามด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น สิ่งนี้จึงชื่อว่า 'เครื่องช่วยให้ข้าม' สะพานเพื่อการข้ามขึ้นจากฝั่งนี้ ชื่อว่า 'สะพานข้าม' สะพานที่ทำด้วยไม้ ซึ่งคนหนึ่งหรือสองคนพึงเดินไปได้ ชื่อว่า 'สะพานไม้' สะพานที่ควรแก่การไปด้วยเท้า ชื่อว่า 'สะพานเดินเท้า' สะพานที่สามารถไปได้ด้วยเกวียน ชื่อว่า 'สะพานเกวียน' โดยปรมัตถ์แล้ว ผู้นี้ไม่ใช่พราหมณ์เลย แต่เพื่อแสดงว่า ความหมายของคำว่าพราหมณ์นั้นย่อมมีได้โดยส่วนหนึ่ง จึงตรัสอย่างนั้นว่า 'เพราะเป็นผู้ลอยศัตรูมีประมาณเท่านี้' คำว่า 'การแสดง' คือ การแสดงโดยยกขึ้นชี้แจง คำว่า 'ผู้ถอนกลับ' คือ ผู้รวบรวมกลับ คำว่า 'ไม่ได้รับแล้วหนอ' คือ ไม่ได้รับแล้วหนอ

---

Rājā viya kammaṃ sattesu issariyassa vattāpanato. Rājā…pe… puthujjano vaṭṭadukkhasaṅkhātāparādhatāya. Ñāṇapalāyanenāti mahābhūtehi nibbinditvā virajjitvā vimuccitukāmatāvasena uppannañāṇapalāyane maggādhigamasiddheneva ñāṇapalāyanena. Evañhettha upamāsaṃsandanaṃ matthakaṃ pāpitameva hoti.

กรรมเป็นเหมือนพระราชา เพราะยังความเป็นใหญ่ให้เป็นไปในสัตว์ทั้งหลาย พระราชา... (ละ)... ปุถุชน เพราะความผิดที่นับว่าทุกข์ในวัฏฏะ คำว่า 'ด้วยการหนีด้วยญาณ' คือ ด้วยการหนีด้วยญาณที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความปรารถนาจะเบื่อหน่าย คลายกำหนัด และหลุดพ้นจากมหาภูตรูปทั้งหลาย ด้วยการหนีด้วยญาณที่สำเร็จด้วยการบรรลุมรรคนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ การเทียบเคียงอุปมาในที่นี้ จึงเป็นอันถึงที่สุดแล้ว

---

Yatheva hītiādinā ekadesanāsamudāyassa nidassanaṃ āraddhaṃ. Yathāvuttavacanaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ vacanena samattheti ‘‘patthaddho bhavatī’’tiādinā. Tattha kaṭṭhamukhena vāti vā-saddo upamattho. Yathā kaṭṭhamukhena sappena daṭṭho patthaddho hoti, evaṃ pathavīdhātuppakopena so [Pg.327] kāyo kaṭṭhamukheva hoti, kaṭṭhamukhagato viya patthaddho hotīti attho. Atha vā vā-saddo avadhāraṇattho. So ‘‘pathavīdhātupakopena vā’’ti evaṃ ānetvā sambandhitabbo. Ayañhettha attho – kaṭṭhamukhena daṭṭhopi kāyo pathavīdhātuppakopeneva patthaddho hoti, tasmā pathavīdhātuyā aviyutto so kāyo sabbadā kaṭṭhamukhagato viya hotīti. Vā-saddo vā aniyamattho. Tatrāyamattho – kaṭṭhamukhena daṭṭho kāyo patthaddho hoti vā, na vā mantāgadavasena. Pathavīdhātuppakopena pana mantāgadarahito so kāyo kaṭṭhamukhagato viya hoti ekantapatthaddhoti. Tattha kāyoti pakatikāyo. Pūtikoti kuthito. Santattoti sabbaso tatto mahādāhappatto. Sañchinnoti sabbaso chinno cuṇṇavicuṇṇabhūto. Yadā kāyo patthaddhādibhāvappatto hoti, tadā puriso kaṭṭhamukhādisappassa mukhe vattamāno viya hotīti attho.

ด้วยคำว่า ยเถว หิ เป็นต้น ท่านเริ่มแสดงตัวอย่างของกลุ่มการแสดงธรรมเพียงบางส่วน คำที่กล่าวมาแล้วนั้น ท่านสนับสนุนด้วยคำของพระอรรถกถาจารย์ว่า ปตฺถทฺโธ ภวติ เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า วา ในคำว่า กฏฺฐมุเขน วา มีความหมายว่า เหมือน (อุปมา) ความว่า เหมือนบุคคลที่ถูกงูปากไม้กัดแล้วย่อมแข็งทื่อฉันใด ร่างกายนั้นก็เป็นเหมือนงูปากไม้ด้วยความกำเริบของปฐวีธาตุฉันนั้น คือย่อมแข็งทื่อเหมือนเป็นผู้ถูกงูปากไม้กัด อีกนัยหนึ่ง คำว่า วา มีความหมายว่า กำหนดแน่ (อวธารณะ) คำนั้นพึงนำมาเชื่อมโยงว่า ด้วยความกำเริบของปฐวีธาตุเท่านั้น ความหมายในที่นี้คือ แม้ร่างกายที่ถูกงูปากไม้กัด ก็ย่อมแข็งทื่อด้วยความกำเริบของปฐวีธาตุเท่านั้น เพราะฉะนั้น ร่างกายนั้นที่แยกจากปฐวีธาตุไม่ได้ ย่อมเป็นเหมือนผู้ถูกงูปากไม้กัดอยู่เสมอ หรือคำว่า วา มีความหมายว่า ไม่แน่นอน (อนิยามะ) ในที่นั้นมีความหมายว่า ร่างกายที่ถูกงูปากไม้กัด อาจจะแข็งทื่อหรือไม่แข็งทื่อก็ได้ ด้วยอำนาจแห่งมนต์และยาแก้พิษ แต่ด้วยความกำเริบของปฐวีธาตุ ร่างกายนั้นที่ปราศจากมนต์และยาแก้พิษ ย่อมเป็นเหมือนผู้ถูกงูปากไม้กัด คือแข็งทื่อโดยส่วนเดียว ในที่นั้น คำว่า กาย หมายถึง กายปกติ คำว่า เน่าเปื่อย (ปูติโก) หมายถึง เน่าเฟะ คำว่า ร้อนระอุ (สนฺตตฺโต) หมายถึง ร้อนไปทั่ว คือถึงความเร่าร้อนอย่างใหญ่หลวง คำว่า ขาดสะบั้น (สญฺฉินฺโน) หมายถึง ขาดไปโดยประการทั้งปวง คือกลายเป็นผุยผง เมื่อใดร่างกายถึงภาวะแข็งทื่อเป็นต้น เมื่อนั้นบุรุษย่อมเป็นเหมือนอยู่ในปากของงูมีงูปากไม้เป็นต้น

---

Visesatoti kaṭṭhamukhādivisesato ca pathavīādivisesato ca. Anatthaggahaṇatotiādi acetanesupi bhūtesu sacetanesu viya anatthādīnaṃ paccakkhatāya nibbedajananatthaṃ āraddhaṃ. Tattha āsayatoti pavattiṭṭhānato. Etesanti mahābhūtānaṃ. Sadisatāti vammikāsayasusiragahanasaṅkāraṭṭhānāsayatāya ca sadisatā.

คำว่า โดยความพิเศษ (วิเสสโต) หมายถึง โดยความพิเศษของงูปากไม้เป็นต้น และโดยความพิเศษของปฐวีธาตุเป็นต้น คำว่า เพราะการยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เป็นต้น ท่านเริ่มขึ้นเพื่อยังความเบื่อหน่ายให้เกิดขึ้น โดยการประจักษ์แจ้งสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เป็นต้น แม้ในภูตรูปที่ไม่มีเจตนา เหมือนในสัตว์ที่มีเจตนา ในที่นั้น คำว่า โดยที่อาศัย (อาสยโต) หมายถึง จากที่ตั้งแห่งการเป็นไป คำว่า ของสิ่งเหล่านี้ (เอเตสํ) หมายถึง ของมหาภูตรูปทั้งหลาย คำว่า ความคล้ายคลึงกัน (สทิสตา) หมายถึง ความคล้ายคลึงกันโดยความเป็นที่อาศัย เช่น จอมปลวก โพรง ถ้ำ และที่ทิ้งขยะ

---

Paccattalakkhaṇavasenāti visuṃ visuṃ lakkhaṇavasena. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷabhāvādi, taṃsamaṅgino puggalassa kakkhaḷabhāvāpādanādinā vikāruppādanato visavegavikārato sadisatā veditabbā.

คำว่า โดยลักษณะเฉพาะตน (ปจฺจตฺตลกฺขณวเสน) หมายถึง โดยลักษณะที่แยกกันไป พึงทราบความคล้ายคลึงกันของปฐวีธาตุเป็นต้น ด้วยความแข็งกระด้างเป็นต้น และด้วยความแปรปรวนของพิษที่ทำให้เกิดความแปรปรวน เช่น การทำให้บุคคลผู้ประกอบด้วยธาตุนั้นถึงความแข็งกระด้างเป็นต้น

---

Anatthāti byasanā. Byādhinti kuṭṭhādibyādhiṃ. Bhave jātābhinandinoti bhavesu jātiyā abhinandanasīlā. Pañcavokāre hi jātiyā abhinandanā nāma mahābhūtābhinandanā eva.

คำว่า สิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ (อนตฺถา) หมายถึง ความพินาศ คำว่า โรค (พยาธึ) หมายถึง โรคมีโรคเรื้อนเป็นต้น คำว่า ผู้ยินดีในการเกิดในภพ (ภเว ชาตาภินนฺทิโน) หมายถึง ผู้มีปกติยินดีในการเกิดในภพทั้งหลาย เพราะการยินดีในการเกิดในปัญจโวการภพ ก็คือการยินดีในมหาภูตรูปนั่นเอง

---

Durupaṭṭhānatarānīti duppaṭikāratarāni. Durāsadāti durupasaṅkamanā. ‘‘Upaṭṭhāmī’’ti upasaṅkamituṃ na sakkonti. Parijānāma kammanāmāni, upakārā nāma natthi. Anantadosūpaddavatoti aparimāṇadosūpaddavahetuto. Ekapakkhalanti ekadukkhaṃ.

คำว่า บำรุงได้ยากยิ่ง (ทุรูปฏฺฐานตรานิ) หมายถึง เยียวยาได้ยากยิ่ง คำว่า เข้าถึงได้ยาก (ทุราสทา) หมายถึง เข้าไปใกล้ได้ยาก คำว่า เราจะบำรุง (อุปฏฺฐามิ) หมายถึง ไม่สามารถเข้าไปใกล้ได้ เรารู้จักชื่อของกรรม (หรืองู) ทั้งหลาย แต่ไม่มีอุปการะเลย คำว่า เพราะมีโทษและอุปัทวะไม่สิ้นสุด (อนนฺตโทสูปทฺทวโต) หมายถึง เพราะเป็นเหตุแห่งโทษและอุปัทวะอันประมาณมิได้ คำว่า ความลำบากอย่างหนึ่ง (เอกปกฺขลํ) หมายถึง ทุกข์อย่างหนึ่ง

---

Rūpakkhandho [Pg.328] bhijjamāno cattāro arūpakkhandhe gahetvāva bhijjati arūpakkhandhānaṃ ekanirodhattā. Vatthurūpampi gahetvāva bhijjanti pañcavokāre arūpakkhandhesu bhinnesu rūpakkhandhassa avaṭṭhānābhāvato. Ettāvatāti lobhuppādanamattena. Paññā nāma attabhāve uttamaṅgaṃ paññuttarattā kusaladhammānaṃ, sati ca kilesuppattiyaṃ paññāya anuppajjanato vuttaṃ – ‘‘ettāvatā paññāsīsaṃ patitaṃ nāma hotī’’ti. Yoniyo upaneti tadupagassa kammapaccayassa bhāve. ‘‘Jātibhayaṃ, jarābhayaṃ, maraṇabhayaṃ, corabhaya’’ntiādinā āgatāni pañcavīsati mahābhayāni, ‘‘hatthampi chindatī’’tiādinā āgatāni dvattiṃsa kammakāraṇāni āgatāneva honti kāraṇassa samavaṭṭhitattā. Nandīrāgo saṅkhārakkhandhoti saṅkhārakkhandhapariyāpannattā vuttaṃ.

รูปขันธ์เมื่อแตกดับ ย่อมแตกดับโดยพาเอาอรูปขันธ์ ๔ ไปด้วย เพราะอรูปขันธ์ทั้งหลายมีความดับเป็นอันเดียวกัน แม้วัตถุรูปก็ย่อมแตกดับไปด้วย เพราะเมื่ออรูปขันธ์ทั้งหลายแตกดับในปัญจโวการภพ รูปขันธ์ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ คำว่า เพียงเท่านี้ (เอตฺตาวตา) หมายถึง เพียงแค่การเกิดขึ้นของโลภะเท่านั้น ปัญญาชื่อว่าเป็นอวัยวะสูงสุดในอัตภาพ เพราะกุศลธรรมทั้งหลายมีปัญญาเป็นประธาน และเมื่อกิเลสเกิดขึ้น ปัญญาย่อมไม่เกิดขึ้น จึงตรัสว่า เพียงเท่านี้ ชื่อว่าศีรษะคือปัญญาตกไปแล้ว ย่อมนำไปสู่กำเนิดทั้งหลาย ในภาวะที่เป็นปัจจัยแห่งกรรมที่เข้าถึงกำเนิดนั้น มหาภัย ๒๕ ประการที่มาแล้วด้วยคำว่า ภัยคือชาติ ภัยคือชรา ภัยคือมรณะ ภัยคือโจร เป็นต้น และกรรมกรณ์ ๓๒ ประการที่มาแล้วด้วยคำว่า ย่อมตัดมือ เป็นต้น ย่อมมาถึงแน่นอน เพราะเหตุนั้นตั้งอยู่พร้อมแล้ว คำว่า นันทิราคะเป็นสังขารขันธ์ ท่านกล่าวไว้เพราะนันทิราคะสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์

---

Pāḷiyaṃyeva āgatā ‘‘cakkhuto cepi naṃ, bhikkhave’’tiādinā. Kiñci alabhitvāti tasmiṃ suññagāme corānaṃ gayhūpagassa alābhavacaneneva tassa purisassa attano paṭisaraṇassa alābho vutto eva hotīti na uddhaṭo, purisaṭṭhāniyo bhikkhu, corā pana bāhirāyatanaṭṭhāniyā. Abhinivisitvāti vipassanābhinivesaṃ katvā. Ajjhattikāyatanavasena desanāya āgatattā vuttaṃ ‘‘upādārūpakammaṭṭhānavasenā’’ti.

มาแล้วในพระบาลีนั่นเอง ด้วยคำว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม้จากจักษุ เป็นต้น คำว่า ไม่ได้อะไรเลย (กิญฺจิ อลภิตฺวา) หมายถึง ด้วยคำว่าไม่ได้อะไรเลยของผู้ที่ถูกโจรจับไปในหมู่บ้านร้างนั้น ก็ชื่อว่ากล่าวถึงการไม่ได้ที่พึ่งของบุรุษนั้นแล้ว จึงไม่ได้ยกขึ้นมาอีก ภิกษุเป็นดุจบุรุษ ส่วนโจรเป็นดุจอายตนะภายนอก คำว่า เข้าไปตั้งมั่น (อภินิวิสิตฺวา) หมายถึง กระทำวิปัสสนาภินิเวศ เพราะการแสดงมาโดยอำนาจอายตนะภายใน จึงตรัสว่า ด้วยอำนาจแห่งกัมมัฏฐานคืออุปาทารูป

---

Bāhirānanti bāhirāyatanānaṃ. Pañca kiccānīti corehi tadā kātabbāni pañca kiccāni. Hatthasāranti attano santake hatthehi gahetabbasārabhaṇḍaṃ. Pātanādivasena hatthaparāmāsaṃ karonti. Pahāraṭhāneti pahaṭaṭṭhāne. Ṭhānaso tasmiṃ eva khaṇeti vadanti. Attano sukhāvahaṃ kusaladhammaṃ pahāya dukkhāvahena akusalena samaṅgitā sukhāvahaṃ bhaṇḍaṃ pahāya bahi nikkhamanaṃ viyāti vuttaṃ sukhanissayattā tassa. Hatthaparā…pe… āpajjanakālo guṇasarīrassa tadā pamādena bādhitattā. Pahāra…pe… kālo tato daḷhataraṃ guṇasarīrassa bādhitattā. Pahāraṃ…pe… assamaṇakālo guṇasarīrassa maraṇappattisadisattā. Avasesajanassa dāsaparibhogena paribhuñjitabbatā aññathattappattigihibhāvāpattiyā nidassanabhāvena vuttā. Yaṃ ‘‘chasu dvāresu ārammaṇe āpāthagate’’ti vuttaṃ, tameva ārammaṇaṃ nissāya samparāyiko dukkhakkhandho veditabboti yojanā.

คำว่า พาหิรานํ คือ อายตนะภายนอก คำว่า ปญฺจ กิจฺจานิ คือ กิจ ๕ อย่างที่พวกโจรพึงทำในเวลานั้น คำว่า หตฺถสารํ คือ ทรัพย์อันเป็นสาระที่พึงถือเอาด้วยมือซึ่งมีอยู่ในตน พวกเขาทำการลูบคลำด้วยมือโดยการทำให้ตกเป็นต้น คำว่า ปหารฏฺฐาเน คือ ในที่ที่ถูกประหาร พวกเขากล่าวว่า ในขณะนั้นเอง (ฐานโส) การละกุศลธรรมที่นำมาซึ่งสุขของตนแล้วประกอบด้วยอกุศลที่นำมาซึ่งทุกข์นั้น ท่านกล่าวว่าเหมือนการละทรัพย์ที่นำมาซึ่งสุขแล้วออกไปภายนอก เพราะทรัพย์นั้นเป็นที่อาศัยแห่งสุข กาลแห่งการลูบคลำด้วยมือ...เป... คือ กาลที่กายคือคุณธรรมถูกเบียดเบียนด้วยความประมาทในเวลานั้น กาลแห่งการประหาร...เป... คือ กาลที่กายคือคุณธรรมถูกเบียดเบียนหนักยิ่งกว่านั้น กาลแห่งการประหาร...เป... คือ กาลแห่งความเป็นอสมณะ เพราะกายคือคุณธรรมถึงความตาย การที่ชนที่เหลือพึงบริโภคด้วยการบริโภคของทาสนั้น ท่านกล่าวไว้เพื่อเป็นเครื่องแสดงถึงการถึงความเป็นคฤหัสถ์ที่ถึงความแปรเป็นอย่างอื่น การประกอบความว่า ทุกขขันธ์ในสัมปรายภพพึงทราบว่าอาศัยอารมณ์นั้นเอง ดังที่ตรัสไว้ว่า เมื่ออารมณ์มาถึงทวารทั้ง ๖

---

Rūpādīnīti [Pg.329] rūpasaddagandharasāni. Tesanti yathāvuttabhūtupādārūpānaṃ. Lahutādivasenāti tesaṃ lahutādivasena. Duruttaraṇaṭṭhoti uttarituṃ asakkuṇeyyabhāvo oghaṭṭho. Vuttanayenāti ‘‘sampayuttā vedanā vedanākkhandho’’tiādinā vuttanayena. Catumahābhūtādīhīti ādisaddena upādānakkhandhādīnaṃ gahaṇaṃ. Cittakiriyadassanatthanti cittapayogadassanatthaṃ. Vuttavāyāmamevāti ‘‘sammāvāyāmo’’ti yo ariyamagge vutto. Bhaddekarattādīnīti ‘‘ajjeva kiccaṃ ātappa’’ntiādinā (ma. ni. 3.272, 275, 276) vuttāni bhaddekarattasuttādīni.

คำว่า "รูปาทีนิ" คือ รูป เสียง กลิ่น รส. คำว่า "เตสํ" คือ ของรูปที่เป็นอุปาทายรูปและมหาภูตรูปที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น. คำว่า "ลหุตาทิวเสนะ" คือ โดยอำนาจแห่งความเบาเป็นต้นของรูปเหล่านั้น. คำว่า "ทุรุตตรณัฏโฐ" คือ ความหมายว่าข้ามได้ยาก ได้แก่ ภาวะที่ไม่สามารถจะข้ามได้ เป็นความหมายของโอฆะ. คำว่า "วุตตานเยนะ" คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า "เวทนาที่สัมปยุตต์เป็นเวทนาขันธ์" เป็นต้น. คำว่า "จตุมหาภูตาทีนิ" คือ การถือเอาอุปาทานขันธ์เป็นต้นด้วยคำว่า "เป็นต้น". คำว่า "จิตตกิริยทัสสนัตถํ" คือ เพื่อแสดงกิริยาของจิต. คำว่า "วุตตวายามเมวะ" คือ สัมมาวายามะนั่นเองที่กล่าวไว้ในอริยมรรค. คำว่า "ภัทเทกรัตตาทีนิ" คือ ภัทเทกรัตตสูตรเป็นต้นที่กล่าวไว้ว่า "ความเพียรพึงทำในวันนี้แหละ" เป็นต้น (ม.นิ. ๓.๒๗๒, ๒๗๕, ๒๗๖).

---

Kuṇṭhapādoti chinnapādova hutvā gativikalo. Mānasaṃ bandhatīti tasmiṃ citte kiccaṃ nibandhati. ‘‘Ayaṃ ariyamaggo mayhaṃ oghuttaranupāyo’’ti tattha cittassa sanniṭṭhānaṃ puna tattha pavattanaṃ vīriyārambho cittabandhanaṃ.

คำว่า "กุณฐปาโท" คือ เป็นผู้มีเท้าขาดแล้วนั่นเอง เป็นผู้พิการในการเดิน. คำว่า "มานสํ พันธติ" คือ ผูกกิจไว้ในจิตนั้น. การตกลงใจของจิตในอริยมรรคนั้นว่า "อริยมรรคนี้เป็นอุบายเครื่องข้ามโอฆะของเรา" และการดำเนินไปในอริยมรรคนั้นซ้ำอีก และการปรารภความเพียร ชื่อว่าการผูกจิต.

---

Tassa nāmarūpassa ime nandīrāgādayo taṇhāvijjādayoti katvā paccayo dhammāyatanekadeso. Ariyamagganibbānataṇhāvajjo idha dhammāyatanekadesoti ca. Soḷasahākārehīti pīḷanādīhi soḷasahi ākārehi. Satipaṭṭhānavibhaṅge āgatanayena saṭṭhinayasahassehi. Desanāpariyosāne…pe… patiṭṭhahiṃsūti vipañcitaññū evettha gahaṇavasena adhigatavisesā paricchinditā. Te hi tadā dhammapaṭiggāhakabhāvena satthu santike sannisinnā. Ugghaṭitaññūnaṃ pana neyyānañca visesādhigamo aṭṭhakathāyaṃ na ruḷhoti idha na gahitoti.

นันทิราคะเป็นต้นเหล่านี้ เป็นปัจจัยของนามรูปนั้น โดยกระทำให้เป็นตัณหาและอวิชชาเป็นต้น เป็นส่วนหนึ่งของธัมมายตนะ. และส่วนหนึ่งของธัมมายตนะในที่นี้ เว้นตัณหาในอริยมรรคและนิพพาน. คำว่า "โสฬสหกาเรหิ" คือ ด้วยอาการ ๑๖ อย่าง มีการบีบคั้นเป็นต้น. ด้วยนัย ๖๐,๐๐๐ ตามนัยที่มาในสติปัฏฐานวิภังค์. ในที่สุดแห่งเทศนา...เป... คำว่า "ปฏิฏฐหึสุ" คือ ในที่นี้เฉพาะเหล่าวิปัญจิตัญญูเท่านั้นที่กำหนดไว้ว่าได้บรรลุคุณวิเศษโดยการรับรู้. เพราะในเวลานั้น ท่านเหล่านั้นนั่งอยู่ใกล้พระศาสดาในฐานะเป็นผู้รับธรรม. ส่วนการบรรลุคุณวิเศษของเหล่าอุคฆฏิตัญญูและเนยยะ ไม่แพร่หลายในอรรถกถา จึงไม่ถือเอาในที่นี้.

---

Āsīvisopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาสีวิโสปมสูตร จบแล้ว.

---

2. Rathopamasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถารโถปมสูตร.

---

239. Susaṃvutindriyassa bhojane mattaññuno satassa sampajānassa viharato kilesanimittaṃ dukkhaṃ anavasaranti sukhasomanassabahulatā vuttā. Yavati tena phalaṃ missitaṃ viya hotīti yoni, ekantikaṃ kāraṇaṃ. Assāti bhikkhuno. Paripuṇṇanti avikalaṃ. Anavasesaṃ āsave khepetīti āsavakkhayo, aggamaggo. Yaṃ yanti dandhaṃ majjhaṃ javoti javādīsu yaṃ yaṃ gamanaṃ. Rakkhaṇatthāyāti kilesacorehi rakkhaṇatthāya[Pg.330]. Veganiggahaṇatthāyāti kilesahetukassa indriyavegassa niggaṇhanatthāya. Nibbisevanatthāyāti visevanassa vipphanditassa nirodhanāya. Kilesūpasamatthāyāti kilesānaṃ uparūpari samanatthāya vūpasamanatthāya.

๒๓๙. ตรัสถึงความที่สุขและโสมนัสมีมากว่า ทุกข์อันมีกิเลสเป็นนิมิตย่อมไม่ก้าวล่วงเข้าไปหาผู้มีอินทรีย์สำรวมดีแล้ว ผู้รู้ประมาณในโภชนะ ผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่. คำว่า "ยาวติ" คือ โยนิ (เหตุ) ที่ผลนั้นเหมือนถูกผสมไว้ด้วยเหตุนั้น เป็นเหตุที่แน่นอน. คำว่า "อัสส" คือ ของภิกษุ. คำว่า "ปริปุณณํ" คือ ไม่บกพร่อง. คำว่า "อนวเสสํ อาสเว เขเปติ" คือ ทำอาสวะให้สิ้นไปโดยไม่เหลือ เป็นอาสวักขยะ ได้แก่ อริยมรรคเบื้องบน. คำว่า "ยํ ยํ" คือ การไปอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการไปมีช้า ปานกลาง และเร็วเป็นต้น. คำว่า "รักขณัตถายะ" คือ เพื่อป้องกันจากโจรคือกิเลส. คำว่า "เวคนิคคหณัตถายะ" คือ เพื่อข่มความเร็วของอินทรีย์อันมีกิเลสเป็นเหตุ. คำว่า "นิพพิเสวนัตถายะ" คือ เพื่อดับความคะนองและความดิ้นรน. คำว่า "กิเลสูปสมัตถายะ" คือ เพื่อความสงบระงับกิเลสยิ่งๆ ขึ้นไป เพื่อความสงบระงับกิเลส.

---

Samaṇarati nāma samathavipassanāmaggaphalasukhāni. Dantānampi sindhavānaṃ sārathino payogena siyā kāci visevanamattāti tadabhāvaṃ dassento ‘‘nibbisevane katvā pesento’’ti vuttaṃ. Ñāṇaṃ gacchatīti asaṅgamanaṃ pavattati pageva indriyabhāvanāya katattā, kilesaniggahassa sukheneva siddhattā. Dāyakassa ajjhāsayo vaso uḷāro lāmako. Deyyadhammassa pamāṇaṃ vaso appakaṃ bahukañca.

คำว่า "สมณรติ" คือ สุขในสมถะ วิปัสสนา มรรค และผล. แม้ม้าสินธพที่ฝึกแล้ว ก็อาจมีความคะนองอยู่บ้างด้วยความพยายามของสารถี เพื่อแสดงความไม่มีความคะนองนั้น จึงตรัสว่า "ทำให้ไม่มีความคะนองแล้วส่งไป". คำว่า "ญาณํ คัจฉติ" คือ ญาณย่อมดำเนินไปโดยไม่ติดขัด เพราะได้บำเพ็ญอินทรีย์มาแล้วแต่ต้น และเพราะการข่มกิเลสสำเร็จได้โดยง่ายนั่นเอง. อัธยาศัยของผู้ให้เป็นไปตามอำนาจที่ประเสริฐหรือเลว. ประมาณของไทยธรรมเป็นไปตามอำนาจที่น้อยหรือมาก.

---

Mahāmaṇḍapaṭṭhānaṃ nāma lohapāsādassa purato eva mahābhikkhusaṅghassa sannipātakāle tesaṃ pahonakavasena mahāmaṇḍapassa kattabbaṭṭhānaṃ. Gahaṇamānanti parivisagahaṇabhājanaṃ.

คำว่า "มหามัณฑปัฏฐานํ" คือ สถานที่ที่พึงสร้างมณฑปใหญ่เพื่อให้เพียงพอแก่พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ในเวลาที่มาประชุมกันที่หน้าโลหปราสาทนั่นเอง. คำว่า "คหณมานํ" คือ ภาชนะสำหรับตักแจก.

---

Pakatiyā bhattakārakicce adhigato upaṭṭhākupāsako. Mudusamakharasaññitehi, dahanapacanabhajjanasaññitehi vā tīhi pākehi.

อุบาสกผู้เป็นอุปัฏฐากผู้ได้รับมอบหมายในกิจการทำภัตเป็นปกติ. ด้วยการหุง ๓ อย่าง ที่เรียกว่า อ่อน ปานกลาง และแข็ง หรือที่เรียกว่า การเผา การต้ม และการทอด.

---

Parisodhetvāti rañño anucchavikabhāvaṃ parisodhetvā. Bhūmiyaṃ chaḍḍesi ‘‘bhikkhūnaṃ adatvā mayā mukhe pakkhitta’’nti. Mukhena gaṇhi tassa niddosabhāvaṃ dassetuṃ. Mattaṃ jānāpetuṃ pamajji. ‘‘Tvaṃ kuto āgato’’ti pucchane pamādaṃ āpajji. Anubhāgoti avasiṭṭhabhāgo. Idamatthiyanti idaṃ payojanaṃ. Itaranti pāḷiyaṃ anāgatampi āhāre pamāṇajānanaṃ.

คำว่า "ปริโสเธตฺวา" คือ พิจารณาความเหมาะสมแก่พระราชา. ทิ้งลงบนพื้นดินว่า "เราใส่เข้าปากโดยไม่ให้แก่ภิกษุ". ถือเอาด้วยปากเพื่อแสดงความไม่มีโทษของอาหารนั้น. เช็ดเพื่อให้รู้ประมาณ. ถึงความประมาทในการถามว่า "ท่านมาจากไหน". คำว่า "อนุภาโค" คือ ส่วนที่เหลือ. คำว่า "อิทมัตถิยํ" คือ ประโยชน์นี้. คำว่า "อิตรํ" คือ การรู้ประมาณในอาหาร แม้ที่ไม่ได้มาในพระบาลี.

---

Sayanaṃ seyyā, kāmabhogīnaṃ seyyā kāmabhogiseyyā. Dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthena kātabbakiccakaraṇato. Tejussadattāti idaṃ anutrāsasseva sīhassa sayananti dassetuṃ vuttaṃ. Dve purimapāde ekasmiṃ, pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvāti hi idaṃ pādānaṃ avikkhittabhāvakaraṇadassanaṃ.

การนอนคือไสยา, การนอนของเหล่ากามโภคีชื่อว่ากามโภคีไสยา. การนอนตะแคงขวาไม่มี เพราะมีการทำกิจที่พึงทำด้วยมือขวา. คำว่า "เตชุสสทัตตา" นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงว่าเป็นการนอนของราชสีห์ผู้มีความเป็นผู้มีเตชะมาก (ไม่สะดุ้งกลัว). การวางเท้าหน้าสองข้างไว้ในที่เดียวกัน และเท้าหลังสองข้างไว้ในที่เดียวกันนี้ เป็นการแสดงการทำให้เท้าไม่กระจัดกระจาย.

---

Catutthajjhānaseyyāti catutthajjhānikaṃ phalasamāpattiṃ vadati. Yebhuyyena hi tathāgatā phalasamāpattiṃ samāpajjitvāva sayanti. Sā ca nesaṃ catutthajjhānato vuṭṭhāya, kilesaparinibbānassa ca katattāti vadanti[Pg.331]. Idha sīhaseyyā āgatā pādaṃ accādhāya pubbenāparaṃ ajahitasaṃlakkhaṇā seyyāti katvā. Tenāha ‘‘ayaṃ hī’’tiādi. Evanti ‘‘dakkhiṇena passenā’’tiādinā vuttākārena seyyaṃ kappeti.

คำว่า "จตุตถฌานเสยยา" หมายถึง ผลสมาบัติอันเป็นจตุตถฌาน. โดยมากพระตถาคตทั้งหลายย่อมบรรทมหลังจากเข้าผลสมาบัติแล้วนั่นเอง. และท่านกล่าวว่า ผลสมาบัตินั้นมีได้เพราะการออกจากจตุตถฌาน และเพราะความที่กิเลสปรินิพพานแล้วของพระองค์. ในที่นี้ สีหไสยามาถึงแล้ว โดยกำหนดว่าเป็นการนอนที่วางเท้าเหลื่อมกัน โดยไม่ทิ้งลักษณะที่เท้าหน้าและเท้าหลังไม่แยกจากกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นี้แล" เป็นต้น. คำว่า "เอวํ" คือ ย่อมสำเร็จการนอนโดยอาการที่กล่าวไว้ว่า "ด้วยสีข้างด้านขวา" เป็นต้น.

---

Kathaṃ niddāyanto sato sampajāno hoti? Bhavaṅgacittena hi niddūpagamananti adhippāyo. Appahānenāti tadadhimuttatāya tadappahānaṃ daṭṭhabbaṃ. Tathā tesu niddokkamanassa ādipariyosānesu ajahitasatisampajaññaṃ hoti. Tenāha – ‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’ti. Etaṃ panāti ‘‘niddaṃ okkamantopi sato sampajāno hotī’’ti vuttanayaṃ vadati. Ñāṇadhātukanti na rocayiṃsūti niddokkamanepi jāgaraṇe pavattañāṇasabhāvamevāti na rocayiṃsu porāṇā. Nirantaraṃ bhavaṅgacittesu vattamānesu satisampajaññāsambhavoti adhippāyo. Purimasmiñhi naye satisampajaññassa asaṃvaro, na bhavaṅgassa. Indriyasaṃvaro, bhojane mattaññutā, jāgariyānuyogoti imehi tivaṅgikā, nimittānubyañjanaparivajjanādi sabbaṃ vipassanāpakkhikamevāti adhippāyo.

ผู้หลับมีสติสัมปชัญญะได้อย่างไร? ความหมายคือ การก้าวลงสู่ความหลับด้วยภวังคจิตนั่นเอง. คำว่า "โดยไม่ละ" พึงเห็นว่าเป็นการไม่ละเพราะความเป็นผู้มีใจน้อมไปในสิ่งนั้น. อีกอย่างหนึ่ง สติสัมปชัญญะที่ยังไม่ละย่อมมีในเบื้องต้นและเบื้องปลายของการก้าวลงสู่ความหลับเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "แม้เมื่อก้าวลงสู่ความหลับ ก็เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ". คำว่า "แต่ข้อนี้" หมายถึง ท่านกล่าวถึงนัยที่กล่าวไว้ว่า "แม้เมื่อก้าวลงสู่ความหลับ ก็เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะ". คำว่า "ไม่พอใจในธาตุแห่งญาณ" หมายความว่า พระโบราณาจารย์ไม่พอใจว่า แม้เมื่อก้าวลงสู่ความหลับ ก็เป็นสภาวะแห่งญาณที่เกิดขึ้นในขณะตื่นนั่นเอง. ความหมายคือ สติสัมปชัญญะย่อมเป็นไปไม่ได้เมื่อภวังคจิตเป็นไปอย่างต่อเนื่อง. ในนัยก่อนนั้น เป็นการไม่สำรวมสติสัมปชัญญะ ไม่ใช่ภวังค์. ความหมายคือ การสำรวมอินทรีย์ ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค และการประกอบความเพียรเครื่องตื่นอยู่ ด้วยองค์ 3 เหล่านี้ และการเว้นนิมิตและอนุพยัญชนะเป็นต้น ทั้งหมดนี้เป็นฝ่ายวิปัสสนาเท่านั้น.

---

Tānevāti vipassanākkhaṇe pavattāni indriyādīni. Yāva arahattā desanā vitthārato kathetabbā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘yoni cassa āraddhā hoti āsavānaṃ khayāyā’’ti saṅkhepena kathitā.

คำว่า "สิ่งเหล่านั้นนั่นเอง" หมายถึง อินทรีย์เป็นต้นที่เกิดขึ้นในขณะแห่งวิปัสสนา. การแสดงธรรมพึงกล่าวโดยพิสดารจนถึงพระอรหัต. แต่ในพระบาลีกล่าวโดยย่อว่า "และโยนิโสมนสิการของเขาก็ปรารภเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย".

---

Rathopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถารถูปมสูตร จบแล้ว.

---

3. Kummopamasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถากุมมูปมสูตร.

---

240. Aṭṭhikummoti piṭṭhiyaṃ tikhiṇaṭṭhiko kummo. Tantibandhoti byāvaṭo. Samugge viya attano kapāle pakkhipitvā. Samodahanto sammā odahanto ajjhattameva dahanto. Ārammaṇakapāleti ārammaṇakaṭāhe. Samodahantoti diṭṭhamattasseva ca gahaṇato manovitakke tattheva sammadeva odahanto. Tañhi visayavasena pavattituṃ adento. Pañca dhammeti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā (pari. 362) vuccamāne.

๒๔๐. คำว่า "เต่ากระดูก" หมายถึง เต่าที่มีกระดูกแหลมคมที่หลัง. คำว่า "ผู้ผูกเชือก" หมายถึง ผู้ขวนขวาย. เหมือนใส่ไว้ในหีบ คือใส่ไว้ในกระดองของตน. คำว่า "ผู้ประมวลเข้า" หมายถึง ผู้ประมวลเข้าโดยชอบ คือเก็บไว้ภายในนั่นเอง. คำว่า "ในกระดองคืออารมณ์" หมายถึง ในกระทะคืออารมณ์. คำว่า "ผู้ประมวลเข้า" หมายถึง เพราะการยึดถือเพียงแค่เห็น จึงประมวลมโนวิตกเข้าไว้ในอารมณ์นั้นนั่นเองโดยชอบ. เพราะไม่ให้สิ่งนั้นเป็นไปตามอำนาจของอารมณ์. คำว่า "ธรรม ๕ ประการ" หมายถึง ธรรมที่ท่านกล่าวไว้ด้วยบทว่า "เราจักกล่าวในกาลอันควร" เป็นต้น (ปริ. 362).

---

Kummopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากุมมูปมสูตร จบแล้ว.

---

4. Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาปฐมทารุขันธูปมสูตร.

---

241. Vilāsamāno [Pg.332] viya sāgaraṃ patvā. Antosākhoti gaṅgāya tīrassa anto onatasākho. Temetīti tinto hoti. Tiriyaṃ patito daṇḍasetu viya ṭhitattā mahājanassa paccayo jāto, tathā mahantabhāvena gaṅgāsotaṃ otaraṇādi natthi.

๒๔๑. เหมือนลอยไปถึงมหาสมุทร. คำว่า "มีกิ่งอยู่ภายใน" หมายถึง มีกิ่งที่โน้มลงมาภายในฝั่งแม่น้ำคงคา. คำว่า "ย่อมเปียก" หมายถึง ย่อมเปียกชุ่ม. เพราะตั้งอยู่เหมือนสะพานไม้ที่ทอดขวางลงไป จึงเป็นปัจจัยแก่ชนหมู่มาก, อีกอย่างหนึ่ง เพราะความใหญ่โต จึงไม่มีการจมลงสู่กระแสน้ำคงคาเป็นต้น.

---

Ayaṃ hīti anantaraṃ vuttapuggalo. Ariyamaggaṃ oruyhāti catubbidhaṃ ariyamaggavīthiṃ otaritvā. ‘‘Cittaṃ nāmeta’’ntiādinā cintetvā gihibandhanaṃ na vissajjetīti sambandho. Attano bhajamānaketi attano bhajante. Jīvikatthāya payujjitabbato payogo, khettavatthādi. Tato payogato uṭṭhitaṃ āyaṃ. Kiñcāpi bhikkhūnaṃ kāyasāmaggiṃ deti bhikkhatthāya.

คำว่า "บุคคลนี้แล" หมายถึง บุคคลที่กล่าวถึงในลำดับถัดมา. คำว่า "ลงสู่พระอริยมรรค" หมายถึง ลงสู่มรรควิถีแห่งพระอริยะ ๔ ประการ. ความสัมพันธ์คือ คิดว่า "จิตนี้นั้น" เป็นต้น แล้วไม่ละทิ้งเครื่องผูกพันของคฤหัสถ์. คำว่า "ผู้บำเรอของตน" หมายถึง ผู้คบหาตน. คำว่า "การประกอบ" หมายถึง สิ่งที่พึงประกอบเพื่อประโยชน์แก่การเลี้ยงชีพ มีนาและที่ดินเป็นต้น. รายได้ที่เกิดขึ้นจากการประกอบนั้น. แม้จะให้ความพร้อมเพรียงทางกายแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อประโยชน์แก่การบิณฑบาต.

---

Muṇḍaghaṭanti bhinnoṭṭhaṃ ghaṭaṃ. Khandheti aṃse. Saṅghabhoganti saṅghasantakaṃ bhogagāmaṃ gantvā. Atthato evaṃ vadantīti tathā atthassa sambhavato evaṃ vadantā viya honti. Yāgumattake yāgunti yāguṃ pivitvā tāya aparipakkāya eva aññaṃ yāguṃ ajjhoharitvāti sambandho.

คำว่า "หม้อโล้น" หมายถึง หม้อที่มีปากแตก. คำว่า "แบก" หมายถึง แบกบนบ่า. คำว่า "ทรัพย์ของสงฆ์" หมายถึง ไปยังหมู่บ้านที่เป็นทรัพย์ของสงฆ์. คำว่า "โดยอรรถแล้วกล่าวอย่างนี้" หมายถึง เป็นเหมือนผู้กล่าวอย่างนี้เพราะความบังเกิดขึ้นแห่งเนื้อความนั้น. ความสัมพันธ์คือ คำว่า "ข้าวต้มในข้าวต้มเพียงเล็กน้อย" หมายถึง ดื่มข้าวต้มแล้ว เมื่อข้าวต้มนั้นยังไม่ย่อย ก็กลืนข้าวต้มอื่นลงไปอีก.

---

Kilesānurañjitovāti yonisomanasikārassa abhāvena kilesānugatacitto eva. Akkhīni nīharitvāti kodhavasena akkhike karonto akkhīni nīharitvā vicarissati. Uddhato hoti avūpasanto.

คำว่า "ผู้ถูกกิเลสย้อมแล้ว" หมายถึง ผู้มีจิตอันกิเลสตามไปแล้วนั่นเอง เพราะไม่มีโยนิโสมนสิการ. คำว่า "ถลึงตา" หมายถึง เมื่อทำตาให้ถลึงด้วยอำนาจแห่งความโกรธ จักเที่ยวไปโดยถลึงตา. เป็นผู้ฟุ้งซ่าน ไม่สงบระงับ.

---

Diṭṭhigatikoti sāsaniko evaṃ ayoniso ummujjitvā sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā dīpento ariṭṭhasadiso. Tenāha ‘‘so hī’’tiādi. Arūpabhave rūpaṃ atthi, aññathā tato cutassa kuto rūpakkhandhassa sambhavo. Asaññībhave cittaṃ atthīti etthāpi eseva nayo. Bahucittakkhaṇiko lokuttaramaggo ‘‘yo ime cattāro satipaṭṭhāne bhāveyya sattavassānī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.404; ma. ni. 1.137). Anusayo cittavippayutto, aññathā sāvajjānavajjadhammānaṃ ekajjhaṃ uppatti siyā. Te ca sattā sandhāvanti saṃsaranti, aññathā kammaphalānaṃ sambandho na siyāti. Iti vadanto evaṃ micchāvādaṃ paggayha vadanto.

คำว่า "ผู้มีทิฏฐิเป็นคติ" หมายถึง ผู้ที่อยู่ในพระศาสนา ผุดขึ้นมาโดยไม่แยบคายอย่างนี้ แล้วแสดงพระศาสนาให้เป็นอธรรม เป็นอวินัย เหมือนพระอริฏฐะ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "บุคคลนั้นแล" เป็นต้น. ในอรูปภพมีรูป, มิฉะนั้น รูปขันธ์จะเกิดขึ้นได้อย่างไรแก่ผู้ที่เคลื่อนจากภพนั้น. ในอสัญญีภพมีจิต, แม้ในข้อนี้ก็มีนัยอย่างเดียวกันนี้แล. โลกุตตรมรรคมีขณะจิตมาก เพราะพระดำรัสว่า "ผู้ใดพึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ ๗ ปี" เป็นต้น (ที. สี. 2.404; ม. มู. 1.137). อนุสัยเป็นธรรมที่วิปปยุตจากจิต, มิฉะนั้น ธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษจะพึงเกิดขึ้นพร้อมกัน. และสัตว์เหล่านั้นย่อมท่องเที่ยวไป ย่อมเวียนว่ายไป, มิฉะนั้น ความสัมพันธ์แห่งผลกรรมก็จักไม่มี. ผู้กล่าวอย่างนี้ คือผู้ยึดถือมิจฉาทิฏฐิอย่างนี้แล้วกล่าว.

---

Temanarukkho viya…pe… dullabhadhammassavano ca puggalo saddhāsinehena atemanato. Katavinayo sikkhitavinayo yathā ‘‘katavijjo’’ti. Dhammakathikānaṃ [Pg.333] vicārethāti idaṃ deyyadhammaṃ dhammakathikānaṃ ayyānaṃ tassa tassa yuttavasena vicārethāti niyyātanavasena vatvā. Divākathiko sarabhāṇako sāyanhe katheti, purimayāmaṃ kathento rattikathiko bhāṇakapuggalo.

เหมือนต้นไม้ที่เปียก... (ละไว้)... และบุคคลผู้ได้ฟังธรรมได้ยาก เพราะไม่เปียกชุ่มด้วยความรักคือศรัทธา. คำว่า "ผู้ทำวินัยแล้ว" หมายถึง ผู้ศึกษาวินัยแล้ว เหมือนคำว่า "ผู้มีวิชาอันทำแล้ว". คำว่า "พึงพิจารณาแก่พระธรรมกถึกทั้งหลาย" หมายถึง กล่าวโดยนัยแห่งการมอบให้ว่า "ท่านทั้งหลายพึงพิจารณาไทยธรรมนี้แก่พระธรรมกถึกผู้เป็นเจ้าทั้งหลายตามความเหมาะสมของแต่ละท่าน". ผู้กล่าวในเวลากลางวัน คือพระสรภาณกะผู้กล่าวในเวลาเย็น, ผู้กล่าวในปฐมยามคือผู้กล่าวในเวลากลางคืน เป็นบุคคลผู้สวด.

---

Nandanavanābhirāmeti nandanavanaṃ viya manorame. Assa bhārahārabhikkhūti assa kiccavāhakabhikkhū upajjhāyādayo. Sukhanisinnakathanti paṭisanthārakathāpubbakaṃ upanisinnakathaṃ sutvā.

คำว่า "น่ารื่นรมย์เหมือนสวนนันทวัน" หมายถึง น่ารื่นรมย์เหมือนสวนนันทวัน. คำว่า "ภิกษุผู้แบกภาระของท่าน" หมายถึง ภิกษุผู้ช่วยทำกิจของท่าน มีพระอุปัชฌาย์เป็นต้น. คำว่า "ถ้อยคำที่นั่งสบาย" หมายถึง ฟังถ้อยคำที่นั่งใกล้ ซึ่งมีถ้อยคำปฏิสันถารเป็นเบื้องต้น.

---

Ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitākāreneva ṭhitaṃ, nappayuttanti attho. Cittakammamūlādīni ṭhitasaṇṭhāneneva ṭhitāti yojanā. Mudutāyāti muduhadayatāya sāpekkhatāya.

คำว่า "ตั้งอยู่ด้วยอาการที่ตั้งอยู่แล้วนั่นเอง" หมายถึง ตั้งอยู่ด้วยอาการที่ตั้งอยู่แล้วนั่นเอง อธิบายว่า ไม่ได้ประกอบไว้. การประกอบความคือ จิตรกรรมและรากไม้เป็นต้น ตั้งอยู่ด้วยอาการที่ตั้งอยู่แล้วนั่นเอง. คำว่า "ด้วยความอ่อนโยน" หมายถึง ด้วยความเป็นผู้มีใจอ่อนโยน ด้วยความเป็นผู้มีความเอื้อเฟื้อ.

---

Paṭipadanti samathavipassanāpaṭipattiṃ. Dīpetvā pakāsetvā pākaṭaṃ katvā. Tatruppādoti tatra uppajjanakaāyuppādo. Khettaṃ sandhāya vadati. Tela…pe… hatthāti telaghaṭa-madhughaṭaphāṇitaghaṭādihatthā. Apakkamiṃsu dubbicāritattā. Pūresīti heṭṭhā ca tattha tattha atītāni kālavacanāni porāṇaṭṭhakathāya āgatattā kira vuttāni.

คำว่า "ปฏิปทา" หมายถึง ข้อปฏิบัติคือสมถะและวิปัสสนา. แสดงไว้ คือทำให้ปรากฏ ทำให้แจ้ง. คำว่า "การเกิดขึ้นในที่นั้น" หมายถึง การเกิดขึ้นแห่งรายได้ที่เกิดขึ้นในที่นั้น. ท่านกล่าวหมายถึงนา. คำว่า "มีน้ำมัน... (ละไว้)... ในมือ" หมายถึง มีหม้อน้ำมัน หม้อน้ำผึ้ง และหม้อน้ำอ้อยเป็นต้นในมือ. หลีกไปแล้วเพราะความเป็นผู้มีความประพฤติไม่ดี. คำว่า "เต็มแล้ว" และคำบอกอดีตกาลในที่นั้นๆ ข้างล่าง ท่านกล่าวไว้ด้วยว่า ได้ยินว่า มาจากอรรถกถาโบราณ.

---

Upagamanānupagamanādīni orimassa pārimassa ca upagamanānupagamanāni ceva majjhe saṃsīdanāni ca. Paṭivijjhitunti jānituṃ. Etanti yathāvuttaṃ cakkhusabhāvaṃ. Domanassanti tasseva mandabhāvapaccayaṃ domanassaṃ. Āpajjantopi upagacchati nāma tannimittasaṃkilesassa uppāditattā. Tiṇṇaṃ lakkhaṇānanti hutvā abhāvato ādiantavantato tāvakālikato niccapaṭikkhepatotiādīnaṃ tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ sallakkhaṇavasena.

การเข้าถึงและการไม่เข้าถึงเป็นต้น หมายถึง การเข้าถึงและการไม่เข้าถึงฝั่งนี้และฝั่งโน้น และการจมลงในท่ามกลาง. คำว่า “เพื่อแทงตลอด” หมายถึง เพื่อรู้. คำว่า “สิ่งนี้” หมายถึง สภาพแห่งจักษุที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “โทมนัส” หมายถึง โทมนัสอันเป็นปัจจัยแห่งความอ่อนแอของสิ่งนั้นนั่นเอง. แม้เมื่อประสบอยู่ ก็ชื่อว่าเข้าถึง เพราะได้ก่อให้เกิดกิเลสอันเป็นนิมิตนั้นแล้ว. คำว่า “แห่งลักษณะ ๓ ประการ” หมายถึง โดยการกำหนดรู้ลักษณะ ๓ ประการ คือ เพราะเป็นแล้วไม่มี, เพราะมีเบื้องต้นและเบื้องปลาย, เพราะเป็นของชั่วคราว และเพราะเป็นการปฏิเสธความเที่ยง เป็นต้น.

---

Vāmatoti micchā. Dakkhiṇatoti sammā. Yathā tassa tassa sattassa orabhāvattā ajjhattikāni āyatanāni orimaṃ tīraṃ katvā vuttāni, evaṃ nesaṃ parabhāvattā bāhirāni āyatanāni pārimaṃ vuttāni. Apāyamajjhe saṃsaraṇahetutāya nandīrāgova ‘‘majjhe saṃsādo’’ti vutto.

คำว่า “ทางซ้าย” หมายถึง ผิด. คำว่า “ทางขวา” หมายถึง ถูกต้อง. อายตนะภายในกล่าวไว้ว่าเป็นฝั่งนี้ เพราะเป็นของภายในของสัตว์แต่ละตนฉันใด, อายตนะภายนอกก็กล่าวไว้ว่าเป็นฝั่งโน้น เพราะเป็นของภายนอกของสัตว์เหล่านั้นฉันนั้น. นันทิราคะนั่นเองถูกเรียกว่า “การจมลงในท่ามกลาง” เพราะเป็นเหตุแห่งการท่องเที่ยวไปในท่ามกลางอบาย.

---

Unnatoti ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā unnatiṃ upagato. Attukkaṃsane paṃsukūlikabhāvena attānaṃ dahanato aññākāratāgahetabbo. Pāsāṇo nu kho esa khāṇukoti gahetabbadārukkhandhasadiso vutto.

คำว่า “ผู้ยกตน” หมายถึง ผู้ถึงซึ่งความยกตนด้วยบทว่า “เราเป็นผู้ประเสริฐ” เป็นต้น. ในการยกตนนั้น พึงถือเอาโดยอาการอื่นจากการถือตนด้วยความเป็นผู้ถือผ้าบังสุกุล. คำว่า “หินหรือตอไม้นั้น” หมายถึง ตรัสไว้เหมือนท่อนไม้ที่พึงถือเอา.

---

Cuṇṇavicuṇṇaṃ [Pg.334] hoti āvaṭṭavegassa balavabhāvato. Catūsu apāyesūti pañcakāmaguṇāvaṭṭe patitapuggalo manussalokepi guṇasarīrabhedanena dīgharattaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ āpajjatiyeva, tassa tathā āpannattā. Evañhi so apāyesu tādisesu jāyati.

ย่อมย่อยยับไป เพราะความแรงของน้ำวน. คำว่า “ในอบายทั้ง ๔” คือ บุคคลผู้ตกอยู่ในน้ำวนคือกามคุณ ๕ แม้ในมนุษยโลก ก็ย่อมถึงความย่อยยับไปอย่างยาวนานนั่นเอง ด้วยการทำลายคุณธรรมและร่างกาย เพราะเขาถึงแล้วอย่างนั้น. ด้วยประการฉะนี้ เขาจึงย่อมเกิดในอบายทั้งหลายเช่นนั้น.

---

Sīlassa duṭṭhaṃ nāma natthi, tasmā abhāvattho idha du-saddoti āha ‘‘nissīlo’’ti. ‘‘Pāpaṃ pāpena sukara’’ntiādīsu (udā. 48) viya pāpa-saddo nihīnapariyāyoti āha ‘‘lāmakadhammo’’ti. Na sucīti kāyavācācittehi na suci. Saṅkāya vāti attano vā saṅkāya paresaṃ samācārakiriyaṃ sarati āsaṅkati. Tenāha ‘‘tassa hī’’tiādi. Tāni kammāni pavisatīti tāni kammāni karontānaṃ antare pavisati. Guṇānaṃ pūtibhāvenāti guṇabhāvena gahitānaṃ sīladhammānaṃ saṃkiliṭṭhabhāvappattiyā. Kacavarajātoti abbhantaraṃ sañjātakacavaro, kacavarabhūto vā.

ชื่อว่าศีลที่เสียแล้วไม่มี เพราะฉะนั้น คำว่า “ทุ” ในที่นี้จึงมีความหมายว่าไม่มี จึงกล่าวว่า “ผู้ไม่มีศีล”. เหมือนในประโยคว่า “บาปทำได้ง่ายด้วยบาป” เป็นต้น (อุ. 48) คำว่า “บาป” เป็นไวพจน์ของความเลวทราม จึงกล่าวว่า “ธรรมอันเลวทราม”. คำว่า “ไม่สะอาด” คือ ไม่สะอาดด้วยกาย วาจา ใจ. คำว่า “หรือด้วยความระแวง” คือ ย่อมระลึกถึงหรือสงสัยการกระทำของผู้อื่นด้วยความระแวงของตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะว่าของเขานั้น” เป็นต้น. คำว่า “ย่อมเข้าไปสู่กรรมเหล่านั้น” คือ ย่อมเข้าไปอยู่ท่ามกลางผู้ที่กำลังทำกรรมเหล่านั้น. คำว่า “ด้วยความเน่าเสียแห่งคุณ” คือ ด้วยการถึงซึ่งความเป็นของเศร้าหมองแห่งศีลธรรมที่ถือว่าเป็นคุณ. คำว่า “เกิดเป็นหยากเยื่อ” คือ หยากเยื่อที่เกิดขึ้นภายใน หรือเป็นหยากเยื่อไปแล้ว.

---

Aṇaṇā pabbajjāti aṇaṇasseva pabbajjā. Orimatīrādīnaṃ upagamanānupagamanādīnaṃ jotitattā vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.

คำว่า “บรรพชาของผู้ไม่มีหนี้” คือ การบรรพชาของผู้ไม่มีหนี้นั่นเอง. เพราะการไปหรือไม่ไปฝั่งนี้เป็นต้น ได้ถูกแสดงไว้แล้ว จึงกล่าวถึงวัฏฏะและวิวัฏฏะ.

---

Paṭhamadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยอุปมาด้วยท่อนไม้ที่ ๑ จบแล้ว.

---

5. Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยอุปมาด้วยท่อนไม้ที่ ๒.

---

242. Yā āpatti vuṭṭhānagāminī desanāgāminī, taṃ paṭicchāditakālato paṭṭhāya saṃkiliṭṭhā nāma antarāyikabhāvato. Āvīkatā pana anāpattiṭṭhāne tiṭṭhatīti asaṃkiliṭṭhā nāma. Tenāha – ‘‘āvīkatā hissa phāsu hotī’’ti. Evarūpaṃ saṃkiliṭṭhanti paṭicchāditatāya vā duṭṭhullabhāvena vā saṃkiliṭṭhaṃ.

๒๔๒. อาบัติใดเป็นวุฏฐานคามินี เป็นเทสนาคามินี อาบัตินั้นชื่อว่าเศร้าหมองนับตั้งแต่เวลาที่ปกปิดไว้ เพราะเป็นเหตุขัดขวาง. ส่วนอาบัติที่เปิดเผยแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะแห่งอนาบัติ ชื่อว่าไม่เศร้าหมอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะอาบัติที่เปิดเผยแล้ว ย่อมเป็นผาสุกแก่เขา”. คำว่า “เศร้าหมองเช่นนี้” คือ เศร้าหมองเพราะการปกปิดไว้ หรือเพราะความเป็นอาบัติหนัก.

---

Dutiyadārukkhandhopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยอุปมาด้วยท่อนไม้ที่ ๒ จบแล้ว.

---

6. Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาอวสสุตปริยายสูตร.

---

243. Santhāgāranti saññāpanāgāraṃ. Tenāha ‘‘uyyogakālādīsū’’tiādi. Ādi-saddena maṅgalamahādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Santharantīti vissamanti[Pg.335], parissamaṃ vinodentīti attho. Sahāti sannipātavasena ekajjhaṃ. Saha atthānusāsanaṃ agāranti tasmiṃ atthe ttha-kārassa ntha-kāraṃ katvā ‘‘santhāgāra’’nti vuccatīti daṭṭhabbaṃ, paṭhamaṃ tattha sammantanavasena santharanti vicārentīti attho.

๒๔๓. คำว่า “สัณฐาคาร” คือ โรงประชุม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในเวลาออกเดินทางเป็นต้น”. พึงทราบว่า คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์มหามงคลเป็นต้น. คำว่า “ย่อมพักผ่อน” คือ ย่อมพักผ่อน ย่อมบรรเทาความเหน็ดเหนื่อย นี้เป็นอรรถะ. คำว่า “พร้อมกัน” คือ พร้อมกันโดยการประชุมรวมกัน. พึงทราบว่า คำว่า “สัณฐาคาร” นั้น กล่าวโดยการเปลี่ยน “ตฺถ” เป็น “ณฺฐ” ในอรรถว่า “เรือนที่พร้อมด้วยการสั่งสอนประโยชน์” ในเบื้องต้น ย่อมพักผ่อน ย่อมพิจารณาในที่นั้นโดยการปรึกษาหารือกัน นี้เป็นอรรถะ.

---

Tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissatīti buddhavacanassa āgamanasīsena ariyaphaladhammānampi āgamanaṃ vuttameva. Tiyāmarattiṃ tattha vasantānaṃ phalasamāpattivaḷañjanaṃ hotīti. Tasmiñca bhikkhusaṅghe kalyāṇadhammā kalyāṇaputhujjanā vipassanaṃ ussukkāpentā hontīti ariyamaggadhammānampi tattha āgamanaṃ hotiyeva.

คำว่า “พระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎกย่อมมาถึงนั่นเอง” ด้วยหัวข้อแห่งการมาถึงของพระพุทธพจน์นั้น การมาถึงแห่งอริยผลธรรมทั้งหลายก็ได้กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. คำว่า “การเสวยผลสมาบัติย่อมมีแก่ผู้ที่อยู่ในที่นั้นตลอดสามยามราตรี”. คำว่า “และในภิกษุสงฆ์นั้น กัลยาณธรรมและกัลยาณปุถุชนทั้งหลายย่อมเป็นผู้ขวนขวายในวิปัสสนา” การมาถึงแห่งอริยมรรคธรรมทั้งหลายก็ย่อมมีในที่นั้นนั่นเอง.

---

Allagomayenāti acchena allagomayarasena. Opuñjāpetvāti vilimpetvā. Catujjātiyagandhehīti kuṅkumaturukkhayavanapupphatamālapattagandhehi. Nānāvaṇṇeti nīlādivasena nānāvaṇṇe, bhittivisesavasena nānāsaṇṭhānarūpe. ‘‘Mahāpiṭṭhikakojaveti hatthipiṭṭhiādīsu attharitabbatāya ‘mahāpiṭṭhikā’ti laddhasamaññe kojave’’ti vadanti. Kuttake pana sandhāyetaṃ vuttaṃ, ‘‘caturaṅgulādhikapupphā mahāpiṭṭhikakojavā’’tipi vadanti. Hatthattharaassattharā hatthiassapiṭṭhīsu attharitabbā hatthiassarūpavicittā ca attharakā. Sīhattharakādayo pana sīharūpādivicittā eva attharakā. Cittattharakaṃ nānāvidharūpehi ceva nānāvidhamālākammādīhi ca vicittaṃ attharakaṃ.

คำว่า “ด้วยมูลโคสด” คือ ด้วยน้ำมูลโคสดที่ใสสะอาด. คำว่า “ให้ฉาบทา” คือ ให้ทา. คำว่า “ด้วยของหอม ๔ ชนิด” คือ ด้วยของหอมมีเกสรดอกคำฝอย ไม้กฤษณา ดอกมะลิ และใบกระวาน. คำว่า “มีสีต่างๆ” คือ มีสีต่างๆ โดยเป็นสีเขียวเป็นต้น และมีรูปทรงต่างๆ โดยเป็นลักษณะของผนัง. คำว่า “โคชวะที่มีหลังใหญ่” คือ โคชวะที่ได้ชื่อว่า “มีหลังใหญ่” เพราะพึงปูบนหลังช้างเป็นต้น ดังนี้บ้าง. แต่คำนี้กล่าวหมายถึงผ้ากัมพล ดังนี้บ้างว่า “โคชวะที่มีดอกเกิน ๔ นิ้ว ชื่อว่ามีหลังใหญ่”. คำว่า “เครื่องลาดหลังช้าง เครื่องลาดหลังม้า” คือ เครื่องลาดที่พึงปูบนหลังช้างและหลังม้า และเป็นเครื่องลาดที่วิจิตรด้วยรูปช้างและม้า. ส่วนเครื่องลาดหลังราชสีห์เป็นต้น คือ เครื่องลาดที่วิจิตรด้วยรูปราชสีห์เป็นต้นนั่นเอง. คำว่า “เครื่องลาดวิจิตร” คือ เครื่องลาดที่วิจิตรด้วยรูปต่างๆ และด้วยการทำพวงมาลัยต่างๆ เป็นต้น.

---

Upadhānanti apassayanaṃ. Upadahitvāti apassayayoggabhāvena ṭhapetvā. Gandhehi katamālā gandhadāmaṃ. Tamālapattādīhi katamālā pattadāmaṃ. Ādi-saddena hiṅgulatakkolajātiphalajātipupphādīhi katadāmaṃ saṅgaṇhāti. Pallaṅkākārena katapīṭhaṃ pallaṅkapīṭhaṃ. Tīsu passesu ekapasse eva vā saupassayaṃ apassayapīṭhaṃ. Anapassayaṃ muṇḍapīṭhaṃ. Yojanāvaṭṭeti yojanaparikkhepokāse.

คำว่า “อุปธาน” คือ หมอนอิง. คำว่า “วางไว้” คือ วางไว้ในลักษณะที่เหมาะแก่การอิง. พวงมาลัยที่ทำด้วยของหอม คือ พวงมาลัยดอกไม้หอม. พวงมาลัยที่ทำด้วยใบกระวานเป็นต้น คือ พวงมาลัยใบไม้. คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์พวงมาลัยที่ทำด้วยหิงคุล ตักกะละ ลูกจันทน์ ดอกจันทน์เป็นต้น. อาสนะที่ทำเป็นรูปบัลลังก์ คือ บัลลังก์. อาสนะที่มีพนักพิง คือ อาสนะที่มีพนักพิงด้านเดียวในสามด้าน. อาสนะที่ไม่มีพนักพิง คือ อาสนะโล่ง. คำว่า “ในบริเวณโยชน์” คือ ในบริเวณที่ล้อมรอบด้วยโยชน์.

---

Saṃvidhāyāti antaravāsakassa koṇapadesaṃ itarapadesañca samaṃ katvā vidhāya. Tenāha – ‘‘kattariyā padumaṃ kantento viyā’’ti, ‘‘timaṇḍalaṃ paṭicchādento’’ti ca. Yasmā buddhānaṃ rūpasampadā viya ākappasampadāpi paramukkaṃsataṃ gatā, tasmā tadā bhagavā evaṃ sobheyyāti dassento ‘‘suvaṇṇapāmaṅgenā’’tiādimāha. Tattha ‘‘asamena buddhavesenā’’tiādinā [Pg.336] tadā bhagavā buddhānubhāvassa niguhane kāraṇābhāvato tattha sannipatitadevamanussanāgayakkhagandhabbādīnaṃ pasādajananatthaṃ attano sabhāvapakatiyāva kapilavatthuṃ pāvisīti dasseti. Buddhānaṃ kāyapabhā nāma pakatiyā asītihatthamattapadesaṃ visaratīti āha ‘‘asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesī’’ti. Nīlapītalohitodātamañjiṭṭhapabhassarānaṃ vasena chabbaṇṇā buddharasmiyo.

คำว่า สํวิธาย คือ จัดแจงโดยทำให้ส่วนมุมและส่วนอื่นๆ ของอันตรวาสกเท่ากัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เหมือนตัดดอกบัวด้วยกรรไกร' และ 'ปกปิดสามมณฑล'. เพราะเหตุที่ความถึงพร้อมแห่งอิริยาบถของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมถึงความเลิศอย่างยิ่ง เหมือนความถึงพร้อมแห่งพระรูปฉะนั้น. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคพึงงดงามอย่างนี้ จึงตรัสคำว่า 'ด้วยสายรัดประคดทอง' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ด้วยคำว่า 'ด้วยพุทธเพศอันหาผู้เสมอเหมือนมิได้' เป็นต้น ย่อมแสดงว่า ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคไม่มีเหตุที่จะปกปิดพุทธานุภาพ เพื่อยังเทวดา มนุษย์ นาค ยักษ์ และคนธรรพ์เป็นต้น ที่ประชุมกันอยู่ในที่นั้นให้เลื่อมใส จึงเสด็จเข้าสู่กรุงกบิลพัสดุ์ด้วยพระสภาวะตามปกติของพระองค์นั่นเอง. ชื่อว่าพระกายรัศมีของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมแผ่ไปในบริเวณประมาณ ๘๐ ศอกโดยปกติ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ได้แผ่ไปครอบคลุมพื้นที่ ๘๐ ศอก'. พระพุทธรัศมีมี ๖ สี คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว สีหงสบาท และสีเลื่อมประภัสสร.

---

Sabbapāliphulloti mūlato paṭṭhāya yāva sākhaggā samantato phullo vikasito. Paṭipāṭiyā ṭhapitānantiādi parikappūpamā, yathā taṃ…pe… alaṅkataṃ aññaṃ virocati, evaṃ virocittha, samatiṃsāya pāramitāhi abhisaṅkhatattā evaṃ virocitthāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pañcavīsatiyā gaṅgānanti satamukhā hutvā samuddaṃ paviṭṭhāya mahāgaṅgāya mahantamahantānaṃ gaṅgānaṃ pañcavīsatī’’ti vadanti. Papañcasūdaniyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.22) ‘‘pañcavīsatiyā nadīna’’nti vuttaṃ, gaṅgādīnaṃ candabhāgāpariyosānānaṃ pañcavīsatiyā mahānadīnanti attho. Parikappavacanañhetaṃ. Sambhijjāti sambhedaṃ missībhāvaṃ patvā mukhadvāreti samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne.

คำว่า "บานสะพรั่งทั่วทุกส่วน" คือ บานสะพรั่งไปทั่ว ตั้งแต่โคนจนถึงยอดกิ่ง. คำว่า "ที่ตั้งไว้ตามลำดับ" เป็นต้น เป็นอุปมาโดยการสมมติ. มีอธิบายว่า เหมือนกับสิ่งอื่นที่ประดับประดาแล้วย่อมรุ่งเรืองฉันใด (พระผู้มีพระภาค) ก็ทรงรุ่งเรืองฉันนั้น เพราะความที่พระองค์ทรงถูกปรุงแต่งด้วยบารมี ๓๐ ทัศ จึงทรงรุ่งเรืองอย่างนี้. คำว่า "ด้วยแม่น้ำคงคา ๒๕ สาย" ท่านกล่าวว่า คือแม่น้ำคงคาใหญ่ที่มีปากแม่น้ำร้อยสายไหลลงสู่มหาสมุทร และแม่น้ำคงคาใหญ่ๆ ๒๕ สาย. ในปปัญจสูทนี (ม.อ. ๒.๒๒) กล่าวว่า "ด้วยแม่น้ำ ๒๕ สาย" หมายถึง แม่น้ำใหญ่ ๒๕ สาย มีแม่น้ำคงคาเป็นต้น มีแม่น้ำจันทภาคาเป็นที่สุด. คำนี้เป็นคำสมมติ. คำว่า "ย่อมรวมกัน" คือ ถึงการรวมกัน ความเป็นอันเดียวกัน. คำว่า "ที่ปากทาง" คือ ในที่ที่ไหลลงสู่มหาสมุทร.

---

Nāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnantiādi parikappavasena vuttaṃ. Sahassenāti padasahassena, bhāṇavārappamāṇena ganthenāti attho.

คำว่า "นาค ครุฑ คนธรรพ์ ยักษ์ เป็นต้น" เป็นต้น ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการสมมติ. คำว่า "ด้วยพัน" หมายถึง ด้วยพันบท คือด้วยคัมภีร์ที่มีประมาณเท่าภาณวาร.

---

Kampayanto vasundharanti attano guṇavisesehi pathavīkammaṃ unnādento, evaṃbhūtopi aheṭhayanto pāṇāni. Sabbapadakkhiṇattā buddhānaṃ dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ uddharanto. Samaṃ samphusate bhūmiṃ suppatiṭṭhitapādatāya. Yadipi bhūmiṃ samaṃ phusati, rajasā nupalippati sukhumattā chaviyā. Ninnaṭṭhānaṃ unnamatītiādi buddhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātamahāpurisalakkhaṇapaṭilābhassa nissandaphalaṃ. Nātidūre uddharatīti atidūre ṭhapetuṃ na uddharati. Naccāsanne ca nikkhipanti accāsanne ca ṭhāne anikkhipanto niyyāti. Hāsayanto sadevake loke tosento. Catūhi pādehi caratīti catucārī.

ยังแผ่นดินให้หวั่นไหว คือยังการกระทำของแผ่นดินให้บันลือลั่นด้วยคุณวิเศษของตน แม้เป็นเช่นนั้น ก็ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย เพราะความที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้กระทำประทักษิณทุกอย่าง จึงยกพระบาทขวาขึ้นก่อน ย่อมจรดแผ่นดินโดยสม่ำเสมอ เพราะมีพระบาทประดิษฐานดีแล้ว ถึงแม้จะจรดแผ่นดินโดยสม่ำเสมอ ก็ไม่แปดเปื้อนด้วยธุลี เพราะพระฉวีละเอียดอ่อน ที่ต่ำย่อมสูงขึ้น เป็นต้น เป็นผลที่ไหลออกจากการได้มหาปุริสลักษณะที่ชื่อว่ามีพระบาทประดิษฐานดีแล้วของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่ยกขึ้นไกลเกินไป คือไม่ยกขึ้นเพื่อวางในที่ไกลเกินไป และไม่วางลงในที่ใกล้เกินไป คือไม่วางลงในที่ใกล้เกินไปแล้วจึงดำเนินไป ยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ร่าเริง คือยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ยินดี ย่อมดำเนินด้วยเท้าทั้งสี่ คือผู้มีจตุรจารี

---

Buddhānubhāvassa pakāsanavasena gatattā vaṇṇakālo nāma esa. Sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā kathiyamāne dukkathitanti na vattabbaṃ. Kasmā? Appamāṇavaṇṇā hi buddhā bhagavanto, buddhaguṇasaṃvaṇṇanā jānantassa yathāraddhasaṃvaṇṇanaṃyeva [Pg.337] anupavisati. Dukūlacumbaṭakenāti ganthitvā gahitadukūlavatthena.

นี้ชื่อว่ากาลแห่งการพรรณนา เพราะเป็นไปโดยการประกาศพุทธานุภาพ เมื่อพรรณนาพระสรีระหรือพรรณนาพระคุณ ไม่ควรกล่าวว่าพรรณนาไม่ดี เพราะเหตุไร? เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีพระภาคเจ้ามีพระคุณหาประมาณมิได้ การพรรณนาพระพุทธคุณย่อมเข้าถึงการพรรณนาตามที่ผู้รู้ได้เริ่มไว้เท่านั้น ด้วยผ้าทุกูลที่ม้วนเป็นมวย คือด้วยผ้าทุกูลที่ผูกม้วนไว้

---

Nāgavikkantacāraṇoti hatthināgasadisapadanikkhepo. Satapuññalakkhaṇoti anekasatapuññābhinibbattamahāpurisalakkhaṇo. Maṇiverocano yathāti caturāsītisahassamaṇiparivārito ativiya virocamāno vijjotamāno maṇi viya. ‘‘Verocano nāma eko maṇī’’ti keci. Mahāsālovāti mahanto sālarukkho viya, suddhaṭṭhito koviḷārādi mahārukkho viya vā. Padumo kokanado yathāti kokanadasaṅkhātaṃ mahāpadumaṃ viya, vikasamānapadumaṃ viya vā.

ผู้มีพระดำเนินอย่างพญาช้าง คือการก้าวพระบาทเหมือนพญาช้าง ผู้มีลักษณะแห่งบุญร้อย คือมีมหาปุริสลักษณะที่เกิดจากบุญหลายร้อยอย่าง เหมือนแก้วมณีเวโรจนะ คือเหมือนแก้วมณีที่รุ่งเรืองสว่างไสวอย่างยิ่ง แวดล้อมด้วยแก้วมณีแปดหมื่นสี่พันเม็ด บางท่านกล่าวว่า "เวโรจนะชื่อว่าเป็นแก้วมณีชนิดหนึ่ง" เหมือนต้นสาละใหญ่ คือเหมือนต้นสาละใหญ่ หรือเหมือนต้นไม้ใหญ่เช่นต้นแคฝอยเป็นต้นที่ตั้งอยู่สวยงาม เหมือนดอกบัวโกกนท คือเหมือนดอกบัวใหญ่ที่ชื่อว่าโกกนท หรือเหมือนดอกบัวที่กำลังบาน

---

Ākāsagaṅgaṃ otārento viyātiādi tassā pakiṇṇakakathāya aññesaṃ sudukkarabhāvadassanañceva suṇantānaṃ accantasukhāvahabhāvadassanañca. Pathavojaṃ ākaḍḍhanto viyāti nāḷiyantaṃ yojetvā mahāpathaviyā heṭṭhimatale pappaṭakojaṃ uddhaṃ mukhaṃ katvā ākaḍḍhanto viya. Yojanikanti yojanapamāṇaṃ. Madhubhaṇḍanti madhupaṭalaṃ.

เหมือนยังแม่น้ำคงคาในอากาศให้ไหลลงมา เป็นต้น เป็นการแสดงความที่ผู้อื่นทำได้ยากยิ่งในการกล่าวเรื่องเบ็ดเตล็ดนั้น และเป็นการแสดงความนำมาซึ่งความสุขอย่างยิ่งแก่ผู้ฟัง เหมือนดึงโอชะแห่งแผ่นดินขึ้นมา คือเหมือนประกอบเครื่องจักรท่อแล้วดึงโอชะคือแผ่นดินที่แข็งตัวที่พื้นส่วนล่างแห่งแผ่นดินใหญ่ให้มีหน้าหงายขึ้น โยชนิกะ คือมีประมาณหนึ่งโยชน์ ภาชนะน้ำผึ้ง คือรังผึ้ง

---

Mahantanti vipulaṃ uḷārapuññaṃ. Sabbadānaṃ dinnameva hotīti sabbameva paccayajātaṃ āvāsadāyakena dinnameva hoti. Tathā hi dve tayo gāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā āgatassapi chāyūdakasampannaṃ ārāmaṃ pavisitvā nhāyitvā paṭissaye muhuttaṃ nipajjitvā uṭṭhāya nisinnassa kāye balaṃ āharitvā pakkhittaṃ viya hoti. Bahi vicarantassa ca kāye vaṇṇadhātu vātātapehi kilamati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya muhuttaṃ nisinnassa visabhāgasantati vūpasammati, sabhāgasantati patiṭṭhāti, vaṇṇadhātu āharitvā pakkhittā viya hoti, bahi vicarantassa ca pāde kaṇṭakā vijjhanti, khāṇu paharati, sarīsapādiparissayā ceva corabhayañca uppajjati, paṭissayaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa pana sabbepete parissayā na honti. Sajjhāyantassa dhammapītisukhaṃ, kammaṭṭhānaṃ manasikarontassa upasamasukhaṃ uppajjati bahiddhā vikkhepābhāvato. Bahi vicarantassa ca kāye sedā muccanti, akkhīni phandanti, senāsanaṃ pavisanakkhaṇe mañcapīṭhādīni na paññāyanti, muhuttaṃ nisinnassa pana akkhipasādo āharitvā pakkhitto viya hoti, dvāravātapānamañcapīṭhādīni paññāyanti. Etasmiñca āvāse vasantaṃ disvā manussā catūhi paccayehi sakkaccaṃ upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ – ‘‘āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hotī’’ti. Bhūmaṭṭhaka…pe… na [Pg.338] sakkāti ayamattho mahāsudassanavatthunā (dī. ni. 2.241 ādayo) dīpetabbo. Mātukucchi asambādhova hotīti ayamattho antimabhavikānaṃ mahābodhisattānaṃ paṭisandhivasena dīpetabbo.

บทว่า มหนฺตํ ความว่า บุญอันไพบูลย์ยิ่ง. บทว่า สพฺพทานํ ทินฺนเมว โหติ ความว่า ปัจจัยทั้งปวงอันผู้ถวายอาวาสได้ชื่อว่าถวายแล้วทั้งสิ้น. จริงอยู่ แม้ภิกษุที่เที่ยวบิณฑบาตใน ๒-๓ หมู่บ้านแล้วไม่ได้อะไรเลยกลับมา เมื่อเข้าไปสู่อารามที่สมบูรณ์ด้วยร่มเงาและน้ำ อาบน้ำแล้วนอนพักในที่พักครู่หนึ่ง ลุกขึ้นนั่งแล้ว ย่อมเป็นเสมือนมีกำลังถูกนำมาใส่ไว้ในกาย. อนึ่ง เมื่อเที่ยวไปภายนอก วรรณธาตุในกายย่อมลำบากด้วยลมและแดด เมื่อเข้าไปในที่พัก ปิดประตูแล้วนั่งครู่หนึ่ง วิสภาคสันตติย่อมระงับไป สภาคสันตติย่อมตั้งมั่น วรรณธาตุย่อมเป็นเสมือนถูกนำมาใส่ไว้. อนึ่ง เมื่อเที่ยวไปภายนอก หนามย่อมตำเท้า ตอไม้กระทบ อันตรายจากสัตว์เลื้อยคลานเป็นต้น และภัยจากโจรย่อมเกิดขึ้น แต่เมื่อเข้าไปในที่พัก ปิดประตูแล้วนั่ง อันตรายเหล่านั้นทั้งหมดก็ไม่มี. เมื่อสาธยาย ย่อมเกิดธรรมปีติสุข เมื่อมนสิการกรรมฐาน ย่อมเกิดอุปสมสุข เพราะไม่มีความฟุ้งซ่านไปภายนอก. อนึ่ง เมื่อเที่ยวไปภายนอก เหงื่อย่อมไหลออกจากกาย ตาทั้งสองย่อมกระพริบ เมื่อเข้าสู่เสนาสนะ เตียงและตั่งเป็นต้นย่อมไม่ปรากฏชัด แต่เมื่อนั่งครู่หนึ่ง ประสาทตาย่อมเป็นเสมือนถูกนำมาใส่ไว้ ประตู หน้าต่าง เตียงและตั่งเป็นต้นย่อมปรากฏชัด. อนึ่ง เมื่อเห็นผู้ที่อยู่ในอาวาสนี้ มนุษย์ทั้งหลายย่อมบำรุงด้วยปัจจัย ๔ โดยเคารพ. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เมื่อถวายอาวาสแล้ว ชื่อว่าได้ถวายทานทั้งหมดแล้ว'. บทว่า ภูมิฏฺฐกา เป็นต้น จนถึงบทว่า น สกฺกา ความหมายนี้พึงแสดงด้วยเรื่องมหาสุทัสสนะ (ที. มหา. ๒.๒๔๑ เป็นต้น). บทว่า มาตุกุจฺฉิ อสมฺพาโธว โหติ ความหมายนี้พึงแสดงโดยการปฏิสนธิของพระมหาโพธิสัตว์ผู้มีภพสุดท้าย

---

Sītanti ajjhattaṃ dhātukkhobhavasena vā bahiddhā utuvipariṇāmavasena vā uppajjanakasītaṃ. Uṇhanti aggisantāpaṃ, tassa ca davadāhādīsu sambhavo daṭṭhabbo. Paṭihantīti paṭihanati. Yathā tadubhayavasena kāyacittānaṃ ābādho na hanati, evaṃ karoti. Sītuṇhabbhāhate hi sarīre vikkhittacitto bhikkhu yoniso padahituṃ na sakkoti. Vāḷamigānīti sīhabyagghādivāḷamige. Guttasenāsanañhi pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisinnassa te parissayā na honti. Sarīsapeti ye keci sarantā gacchante dīghajātike sappādike aññe ca tathārūpe. Makaseti nidassanamattametaṃ, ḍaṃsādīnaṃ eteneva saṅgaho daṭṭhabbo. Sisireti sītakālavasena sattāhavaddalikādivasena ca uppanne sisirasamphasse. Vuṭṭhiyoti yadā tadā uppannā vassavuṭṭhiyo paṭihanatīti yojanā.

บทว่า สีตํ ได้แก่ ความหนาวที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจความกำเริบแห่งธาตุภายใน หรือด้วยอำนาจความแปรปรวนแห่งฤดูภายนอก. บทว่า อุณฺหํ ได้แก่ ความร้อนจากไฟ และพึงทราบการเกิดขึ้นของความร้อนนั้นในไฟป่าเป็นต้น. บทว่า ปฏิหนฺติ ความว่า ย่อมปัดป้อง. ย่อมกระทำโดยประการที่ความเจ็บป่วยทางกายและใจจะไม่เบียดเบียนด้วยอำนาจความหนาวและความร้อนทั้งสองนั้น. จริงอยู่ ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่านเพราะกายถูกความหนาวและความร้อนกระทบ ย่อมไม่สามารถจะบำเพ็ญเพียรโดยแยบคายได้. บทว่า วาฬมิคานิ ได้แก่ สัตว์ร้ายมีสิงโตและเสือเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อเข้าไปในเสนาสนะที่คุ้มครอง ปิดประตูแล้วนั่ง อันตรายเหล่านั้นย่อมไม่มี. บทว่า สรีสเป ได้แก่ สัตว์เลื้อยคลานชนิดใดชนิดหนึ่งที่มีตัวยาว มีเท้า และสัตว์อื่นๆ ที่มีลักษณะเช่นนั้น. บทว่า มกเส เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น พึงทราบการสงเคราะห์สัตว์มีเหลือบเป็นต้นด้วยคำนี้. บทว่า สิสิเร ได้แก่ สัมผัสอันหนาวเย็นที่เกิดขึ้นด้วยอำนาจฤดูหนาว และด้วยอำนาจฝนตกพรำตลอด ๗ วันเป็นต้น. บทว่า วุฏฺฐิโย พึงประกอบความว่า ย่อมป้องกันฝนที่เกิดขึ้นในกาลนั้นๆ

---

Vātātapo ghoroti rukkhagacchādīnaṃ ubbahanabhañjanādivasena pavattiyā ghoro sarajaarajādibhedo vāto ceva gimhapariḷāhasamayesu uppattiyā ghoro sūriyātapo ca. Paṭihaññatīti paṭibāhīyati. Leṇatthanti nānārammaṇato cittaṃ nivattitvā paṭisallāṇārāmatthaṃ. Sukhatthanti vuttaparissayābhāvena phāsuvihāratthaṃ. Jhāyitunti aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu yattha katthaci cittaṃ upanibandhitvā samādahanavasena jhāyituṃ. Vipassitunti aniccādivasena saṅkhāre sammasituṃ.

บทว่า วาตาตโป โฆโร ความว่า ลมที่ร้ายกาจมีประเภทเป็นลมมีธุลีและไม่มีธุลี ซึ่งเป็นไปโดยการถอนและหักต้นไม้และกอไม้เป็นต้น และแดดที่ร้ายกาจซึ่งเกิดขึ้นในสมัยที่ร้อนจัด. บทว่า ปฏิหญฺญติ ความว่า ย่อมถูกปัดป้อง. บทว่า เลณตฺถํ ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การหลีกเร้น ด้วยการกั้นจิตจากอารมณ์ต่างๆ แล้วยินดีในการหลีกเร้น. บทว่า สุขตฺถํ ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การอยู่ผาสุก เพราะไม่มีอันตรายตามที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ฌายิตุํ ความว่า เพื่อจะเพ่งพินิจโดยการผูกจิตไว้ในอารมณ์ ๓๘ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง แล้วตั้งมั่น. บทว่า วิปสฺสิตุํ ความว่า เพื่อจะพิจารณาสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น

---

Vihāreti paṭissaye. Kārayeti kārāpeyya. Rammeti manorame. Vāsayettha bahussuteti kāretvā pana ettha vihāresu bahussute sīlavante kalyāṇadhamme nivāseyya. Te nivāsento pana tesaṃ bahussutānaṃ yathā paccayehi kilamatho na hoti. Evaṃ annañca pānañca vatthasenāsanāni ca dadeyya ujubhūtesu ajjhāsayasampannesu kammaphalānaṃ ratanattayaguṇānañca saddahanena vippasannena cetasā. Idāni gahaṭṭhapabbajitānaṃ aññamaññūpakārataṃ dassetuṃ ‘‘te tassā’’ti gāthamāha. Tattha teti bahussutā. Tassāti upāsakassa. Dhammaṃ desentīti sakalavaṭṭadukkhapanūdanaṃ [Pg.339] niyyānikaṃ dhammaṃ kathenti. Yaṃ so dhammaṃ idhaññāyāti so puggalo yaṃ saddhammaṃ imasmiṃ sāsane sammāpaṭipajjanena jānitvā aggamaggādhigamena anāsavo hutvā parinibbāyati.

บทว่า วิหาเร ได้แก่ ในที่พัก. บทว่า การเย ความว่า พึงให้สร้าง. บทว่า รมฺเม ได้แก่ ในที่น่ารื่นรมย์. บทว่า วาสเยตฺถ พหุสฺสุเต ความว่า เมื่อสร้างแล้ว พึงให้ผู้คงแก่เรียน ผู้มีศีล ผู้มีธรรมอันงาม อยู่ในวิหารเหล่านี้. อนึ่ง เมื่อให้ท่านเหล่านั้นอยู่ พึงถวายปัจจัยแก่ผู้คงแก่เรียนเหล่านั้น โดยประการที่ท่านจะไม่ลำบากด้วยปัจจัย. พึงถวายข้าวน้ำ ผ้า และเสนาสนะ ในท่านผู้ตรง ผู้สมบูรณ์ด้วยอัธยาศัย ด้วยจิตที่เลื่อมใสยิ่ง โดยเชื่อมั่นในผลของกรรมและคุณของพระรัตนตรัย. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นผู้อุปการะซึ่งกันและกันของคฤหัสถ์และบรรพชิต จึงตรัสคาถาว่า 'เต ตสฺส' เป็นต้น. ในคาถานั้น บทว่า เต ได้แก่ ผู้คงแก่เรียนเหล่านั้น. บทว่า ตสฺส ได้แก่ แก่อุบาสกนั้น. บทว่า ธมฺมํ เทเสนฺติ ความว่า ย่อมแสดงธรรมอันเป็นเครื่องนำออกซึ่งบรรเทาทุกข์ในวัฏฏะทั้งสิ้น. บทว่า ยํ โส ธมฺมํ อิธญฺญาย ความว่า บุคคลนั้นรู้พระสัทธรรมใดในศาสนานี้ด้วยการปฏิบัติชอบ แล้วบรรลุอริยมรรคอันสูงสุด เป็นผู้ไม่มีอาสวะแล้วปรินิพพาน

---

Āvāseti āvāsadāne. Ānisaṃsoti udrayo. Pūjāsakkāravasena paṭhamayāmo khepito, satthu dhammadesanāya appāvaseso majjhimayāmo gatoti pāḷiyaṃ ‘‘bahudeva ratti’’nti vuttanti āha ‘‘atirekataraṃ diyaḍḍhayāma’’nti. Saṅgahaṃ nārohati vipulavitthārabhāvato. Buddhānañhi bhattānumodanāpi thokaṃ vaḍḍhetvā vuccamānā dīghamajjhimapamāṇāpi hoti. Tathā hi suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, jivhā tanukā, bhavaṅgaparivāso paritto, natthi vegāyitaṃ, natthi vitthāyitaṃ, natthi abyāvaṭamano, sabbaññutaññāṇaṃ samupabyūḷhaṃ, aparikkhayā paṭisambhidā.

ในบทว่า อาวาเส หมายถึง ในการถวายอาวาส. บทว่า อานิสํโส หมายถึง ผลที่พอกพูนขึ้น. ปฐมยามล่วงไปแล้วด้วยอำนาจการบูชาสักการะ มัชฌิมยามที่เหลืออยู่น้อยก็ล่วงไปแล้วด้วยการแสดงธรรมของพระศาสดา ดังที่ตรัสไว้ในบาลีว่า 'ราตรีมากแล้ว' จึงกล่าวว่า 'เกินกว่าหนึ่งยามครึ่งไปอีก'. ไม่เข้าถึงการสงเคราะห์เพราะความเป็นของกว้างขวางพิสดาร. จริงอยู่ การอนุโมทนาภัตตาหารของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้กล่าวเพิ่มเพียงเล็กน้อย ก็มีประมาณยาวปานกลาง. ทั้งนี้เพราะริมฝีปากปิดสนิทดี, ลิ้นบาง, ช่วงแห่งภวังค์สั้น, ไม่มีการรีบร้อน, ไม่มีการลากเสียงยาว, ไม่มีพระทัยที่ฟุ้งซ่าน, สัพพัญญุตญาณตั้งมั่นดีแล้ว, ปฏิสัมภิทาอันไม่รู้จักสิ้นสุด

---

Sandassetvātiādīsu sandassetvā āvāsadānapaṭisaṃyuttaṃ dhammiṃ kathaṃ katvā. Tato paraṃ, mahārāja, itipi sīlaṃ, itipi samādhi, itipi paññāti sīlādiguṇe tesaṃ sammā dassetvā hatthena gahetvā viya paccakkhato pakāsetvā. Samādapetvāti evaṃ sīlaṃ samādātabbaṃ, sīle patiṭṭhitena evaṃ samādhipaññā bhāvetabbāti yathā te sīlādiguṇe sammā ādiyanti, tathā gaṇhāpetvā. Samuttejetvāti yathāsamādinnaṃ sīlaṃ suvisuddhaṃ hoti, samathavipassanā ca bhāviyamānā yathā suṭṭhu visodhitā uparūpari visesāvahā honti, evaṃ samuttejetvā nisāmanavasena vodāpetvā. Sampahaṃsetvāti yathānusiṭṭhaṃ ṭhitasīlādiguṇehi sampati paṭiladdhaguṇānisaṃsehi ceva upariladdhabbaphalavisesehi ca cittaṃ sampahaṃsetvā laddhassāsavasena suṭṭhu tosetvā. Evametesaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sakyarājāno yebhuyyena bhagavato dhammadesanāya sāsane laddhassādā laddhappatiṭṭhā ca.

ในบทมีอาทิว่า "แสดงให้เห็น" คือแสดงให้เห็นแล้ว กระทำธรรมกถาที่ประกอบด้วยการถวายอาวาส. หลังจากนั้น, มหาบพิตร, ศีลเป็นอย่างนี้, สมาธิเป็นอย่างนี้, ปัญญาเป็นอย่างนี้, แสดงคุณมีศีลเป็นต้นเหล่านั้นแก่พวกเขาโดยชอบ เหมือนจับด้วยมือ แสดงให้ประจักษ์. คำว่า "ให้สมาทาน" คือ ศีลพึงสมาทานอย่างนี้, ผู้ตั้งอยู่ในศีลพึงเจริญสมาธิปัญญาอย่างนี้, ให้พวกเขารับเอาคุณมีศีลเป็นต้นเหล่านั้นโดยชอบอย่างนั้น. คำว่า "ให้รุ่งเรือง" คือ ศีลที่สมาทานแล้วบริสุทธิ์ดีแล้วอย่างไร, สมถะและวิปัสสนาที่เจริญแล้วบริสุทธิ์ดีแล้ว นำมาซึ่งคุณวิเศษยิ่งๆ ขึ้นไปอย่างไร, ให้รุ่งเรืองอย่างนี้ ให้บริสุทธิ์โดยการฟัง. คำว่า "ให้ร่าเริง" คือ ให้จิตใจร่าเริงด้วยคุณมีศีลเป็นต้นที่ตั้งมั่นตามที่ทรงสั่งสอนแล้ว ด้วยอานิสงส์แห่งคุณที่ได้รับแล้วในปัจจุบัน และด้วยผลวิเศษที่พึงได้รับในเบื้องบน, ให้ยินดีอย่างยิ่งโดยการได้รับความอุ่นใจ. พึงทราบอรรถแห่งบทเหล่านั้นอย่างนี้. เหล่ากษัตริย์ศากยะส่วนมากเป็นผู้ได้รสและได้ที่ตั้งมั่นในพระศาสนาด้วยการแสดงธรรมของพระผู้มีพระภาค.

---

Upasaggasaddānaṃ anekatthattā abhi-saddo ati-saddena samānatthopi hotīti vuttaṃ ‘‘abhikkantāti atikkantā’’ti.

เพราะอุปสรรคมีหลายอรรถ คำว่า "อภิ" จึงมีอรรถเสมอกับคำว่า "อติ" ได้ด้วย, ดังที่กล่าวว่า "อภิกกันตา" คือ "ล่วงไปแล้ว".

---

Tatra kirātiādi kecivādoti baddhopi na hoti. Tenāha ‘‘akāraṇameta’’ntiādi. Kāyacittalahutādayo uppajjantīti idaṃ kāyikacetasikaaññathābhāvassa kāraṇavacanaṃ, lahutādiuppanne savanānuttariyapaṭilābhena laddhabbadhammatthavedasamadhigamato. Vuttañhetaṃ –

ในบทมีอาทิว่า "ได้ยินว่า" นี้ ไม่ผูกพันกับวาทะของใครบางคน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งนี้ไม่ใช่เหตุ" เป็นต้น. คำว่า "ความเบากายเบาใจเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น" นี้เป็นคำกล่าวถึงเหตุแห่งความแปรปรวนทางกายและใจ, เพราะเมื่อความเบาเป็นต้นเกิดขึ้น ย่อมได้บรรลุอรรถรสแห่งธรรมที่พึงได้ด้วยการได้การฟังอันยอดเยี่ยม. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า –

---

‘‘Yathā[Pg.340], yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniko sabrahmacārī, tathā tathā so tasmiṃ dhamme labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojja’’ntiādi (dī. ni. 3.322, 355; a. ni. 5.26).

“ดูก่อนอาวุโส ภิกษุใด พระศาสดาหรือสพรหมจารีผู้มีฐานะเป็นครูบาอาจารย์บางรูปแสดงธรรมแก่ภิกษุนั้น ภิกษุนั้นย่อมได้อรรถรส ได้ธรรมรส ได้ความปราโมทย์ที่ประกอบด้วยธรรมในธรรมนั้นๆ” เป็นต้น (ที. นิ. 3.322, 355; อ. นิ. 5.26).

---

Piṭṭhivāto uppajji upādinnasarīrassa tathārūpattā saṅkhārānañca aniccatāya dukkhānubandhattā. Akāraṇaṃ vā etanti yenādhippāyena vuttaṃ, tameva adhippāyaṃ vivarituṃ ‘‘pahotī’’tiādi vuttaṃ. Ekapallaṅkena nisīdituṃ pahoti yathā taṃ veluvagāmake. Ettake ṭhāneti ettake ṭhāne ṭhānaṃ nipphannanti yojanā. Tañca khoti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapanaṃ. Dhammakathaṃ suṇamāno dhammagāravena.

ลมในเบื้องหลังเกิดขึ้น เพราะร่างกายที่ถูกยึดมั่นมีสภาพเช่นนั้น และเพราะสังขารไม่เที่ยง มีทุกข์ติดตาม. หรือคำว่า "สิ่งนี้ไม่ใช่เหตุ" นี้กล่าวด้วยอัธยาศัยใด เพื่อเปิดเผยอัธยาศัยนั้น จึงกล่าวคำว่า "สามารถ" เป็นต้น. สามารถนั่งขัดสมาธิเดียวได้ เหมือนที่หมู่บ้านเวฬุวะ. คำว่า "ในที่ประมาณเท่านี้" คือ การประกอบว่า "ในที่ประมาณเท่านี้ การตั้งมั่นสำเร็จแล้ว". และคำว่า "นั้นแล" คือ การตั้งอุฏฐานสัญญาไว้ในจิต. ฟังธรรมกถาด้วยความเคารพในธรรม.

---

Avassutassāti avassutabhāvassa rāgādivasena. Avassutassa kāraṇanti tintabhāvakāraṇaṃ. Kilesādhimuccanenāti kilesavasena paripphanditavasena. Nibbāpanaṃ viyāti vūpasamo viya. Nibbisevanānanti paripphandanarahitānaṃ.

คำว่า "ของบุคคลผู้ซ่านไป" คือ ของภาวะที่ซ่านไปโดยราคะเป็นต้น. คำว่า "เหตุแห่งความซ่านไป" คือ เหตุแห่งภาวะที่เปียกชุ่ม. คำว่า "ด้วยการครอบงำของกิเลส" คือ โดยกิเลส โดยการกระสับกระส่าย. คำว่า "เหมือนการดับ" คือ เหมือนการสงบระงับ. คำว่า "ของบุคคลผู้ไม่เสพ" คือ ของบุคคลผู้ปราศจากการกระสับกระส่าย.

---

Avassutapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอวสสุตปริยายสูตร จบแล้ว.

---

7. Dukkhadhammasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถา ทุกขธรรมสูตร

---

244. Dukkhadhammānanti dukkhakāraṇānaṃ. Tenāha ‘‘dukkhasambhavadhammāna’’ntiādi. Tattha kiṃ dukkhaṃ, kā dukkhadhammāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘pañcasu hī’’ti vuttaṃ. Teti pañcakkhandhā. Dukkhasambhavadhammattāti dukkhuppattikāraṇattā. Assāti tena. Karaṇe hetaṃ sāmivacanaṃ. Kāmeti vatthukāme kilesakāme ca. Puna assāti sāmiatthe eva sāmivacanaṃ. Cāranti cittācāraṃ. Vihāranti pañcadvārappavatticāravihāraṃ. ‘‘Ekaṭṭhā’’ti ca vadanti. Teneva hi ‘‘anubandhitvā carantaṃ’’icceva vuttaṃ. Anubandhitvāti ca vīthicittappavattito paṭṭhāya yāva tatiyajavanavārā anu anu bandhitvā. Pakkhandanādīti ādi-saddena kasigorakkhādivasenapi kāmānaṃ pariyesanadukkhaṃ saṅgaṇhāti.

๒๔๔. คำว่า "แห่งทุกขธรรมทั้งหลาย" คือ แห่งเหตุแห่งทุกข์ทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "แห่งธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์" เป็นต้น. ในบทนั้น เพื่อแสดงทั้งสองอย่างว่า อะไรคือทุกข์, อะไรคือทุกขธรรม, จึงกล่าวว่า "ในขันธ์ ๕". คำว่า "เหล่านั้น" คือ ขันธ์ ๕. คำว่า "เพราะเป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์" คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของทุกข์. คำว่า "ของเขา" คือ ด้วยเขา. คำนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งกรณะ. คำว่า "ย่อมใคร่" คือ ในวัตถุกามและกิเลสกาม. อีกครั้ง คำว่า "ของเขา" คือ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งความเป็นเจ้าของนั่นเอง. คำว่า "ย่อมเที่ยวไป" คือ การเที่ยวไปของจิต. คำว่า "ย่อมอยู่" คือ การเที่ยวไปที่ดำเนินไปทางปัญจทวาร. และกล่าวว่า "มีอรรถเดียวกัน". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เที่ยวไปโดยติดตาม". คำว่า "โดยติดตาม" คือ โดยติดตามไปทีละน้อยๆ ตั้งแต่การดำเนินไปของวิถีจิตจนถึงชวนะวาระที่สาม. คำว่า "การกระโดดเข้าไปเป็นต้น" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์ทุกข์ในการแสวงหากามโดยการทำกสิกรรมและเลี้ยงโคเป็นต้นด้วย.

---

Dāyatīti [Pg.341] dāyo, vanaṃ. Tenāha ‘‘aṭavi’’nti. Kaṇṭakagabbhanti ovarakasadisaṃ vanaṃ. Nāmapadaṃ nāma kiriyāpadāpekkhanti ‘‘vijjhī’’ti vacanasesena kiriyāpadaṃ gaṇhāti.

คำว่า "ย่อมให้" คือ ดายะ, ป่า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ป่า". คำว่า "ภายในหนาม" คือ ป่าที่เหมือนห้องเล็กๆ. นามบทชื่อว่าย่อมต้องการกิริยาบท, จึงรับเอากิริยาบทด้วยบทที่เหลือว่า "แทงแล้ว".

---

Dandhāyitattaṃ uppannakilesānaṃ avaṭṭhānaṃ. Tenāha ‘‘uppannamattāyā’’tiādi. Tāyāti satiyā. Kāci kilesāti cuddasavidhe cittassa kicce javanakicce eva cittakilesānaṃ uppattiṃ katvā tathā vuttaṃ. Niggahitāva honti pavattituṃ appadānavasena. Tenāha ‘‘na saṇṭhātuṃ sakkontī’’ti. Cakkhudvārasminti pāḷiyaṃ tassa paṭhamaṃ gahitatāya vuttaṃ, tena nayena sesadvārānipi gahitāneva honti. Rāgādīsu uppannesu paṭhamajavanavāre. Satisammosena ‘‘kilesā me uppannā’’ti ñatvā tathā paccāmāsasatiyā labbhanato. Tenāha – ‘‘anacchariyaṃ ceta’’nti. Āvaṭṭetvāti ayoniso āvaṭṭetvā. Āvajjanādīsūti tato eva ayoniso āvajjanādīsu uppannesu iṭṭhārammaṇassa laddhattā paccayasiddhiyā sampattaṃ pavattanārahaṃ. Nivattetvāti dutiyajavanavārepi kilesuppattiṃ nivattetvā. Kathaṃ panassa evaṃ laddhuṃ sakkāti āha ‘‘āraddhavipassakānaṃ hī’’tiādi. Bhāvanāpaṭisaṅkhāneti bhāvanāyaṃ paṭisaṅkhāne ca yogino patiṭṭhitabhāvo. Tassa ayamānisaṃso – yaṃ paccayalābhena uppajjituṃ laddhokāsāpi kilesā pubbe pavattabhāvanānubhāvena vikkhambhitā tathā tathā niggahitā eva hutvā nivattanti, kusalā dhammāva laddhokāsā uparūpari vaḍḍhanti.

ความเชื่องช้าคือการไม่ตั้งอยู่ของกิเลสที่เกิดขึ้นแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะเกิดขึ้นเท่านั้น" เป็นต้น. คำว่า "ด้วยสตินั้น" คือ ด้วยสติ. คำว่า "กิเลสบางอย่าง" คือ กิเลสของจิตเกิดขึ้นในกิจของจิต ๑๔ อย่าง ในกิจชวนะเท่านั้น จึงกล่าวอย่างนั้น. ย่อมถูกข่มไว้ ไม่ให้เป็นไปโดยไม่ให้โอกาส. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่สามารถตั้งอยู่ได้". คำว่า "ในจักขุทวาร" ในบาลีกล่าวไว้เพราะถูกยกขึ้นเป็นอันดับแรก, ด้วยนัยนั้น ทวารที่เหลือก็พึงถือเอาเช่นกัน. เมื่อราคะเป็นต้นเกิดขึ้นในชวนะวาระแรก. เพราะได้ด้วยสติที่ระลึกย้อนกลับไปอย่างนั้น โดยรู้ด้วยสติสัมโมหะว่า "กิเลสเกิดขึ้นแก่เราแล้ว". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งนี้ไม่น่าอัศจรรย์". คำว่า "หมุนกลับ" คือ หมุนกลับโดยไม่แยบคาย. คำว่า "ในการน้อมไปเป็นต้น" คือ เมื่อการน้อมไปเป็นต้นเกิดขึ้นโดยไม่แยบคายจากนั้นเอง, เพราะได้อารมณ์ที่น่าปรารถนา จึงถึงความสำเร็จแห่งปัจจัย ควรแก่การเป็นไป. คำว่า "ให้กลับ" คือ ให้การเกิดขึ้นของกิเลสกลับไปแม้ในชวนะวาระที่สอง. แต่เขาจะพึงได้เช่นนี้ได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า "เพราะผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา" เป็นต้น. คำว่า "ในการเจริญและการพิจารณา" คือ ภาวะที่โยคีตั้งมั่นอยู่ในการเจริญและการพิจารณา. อานิสงส์ของเขานี้คือ กิเลสทั้งหลายที่ได้โอกาสจะเกิดขึ้นด้วยการได้ปัจจัย ก็ถูกข่มไว้ด้วยอานุภาพแห่งภาวนาที่ดำเนินไปก่อนแล้ว ย่อมกลับไปโดยถูกข่มไว้เช่นนั้นๆ, ส่วนกุศลธรรมทั้งหลายที่ได้โอกาส ย่อมเจริญยิ่งๆ ขึ้นไป.

---

Abhihaṭṭhunti abhiharitvā. Anudahantīti anudahantā viya honti. Anusentīti etthāpi eseva nayo. Anāvaṭṭanteti anivattante sāmaññatoti adhippāyo. Vipassanābalameva dīpitaṃ maggaphalādhigamassa ajotitattā.

คำว่า อภิหัฏฐุง คือ นำมาแล้ว. คำว่า อนุทหันติ คือ เป็นเหมือนผู้ตามเผาอยู่. คำว่า อนุเสนติ ในบทนี้ก็มีนัยอย่างเดียวกัน. คำว่า อนาวัตตันเต มีอธิบายว่า ไม่กลับคืนมา โดยความหมายทั่วไป. แสดงเพียงกำลังแห่งวิปัสสนาเท่านั้น เพราะไม่ได้แสดงการบรรลุมรรคและผล.

---

Dukkhadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา ทุกขธรรมสูตร จบแล้ว.

---

8. Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถา กิงสุกูปมสูตร

---

245. Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pariññābhisamayādivasena vividhadassananti kiccavasena nānādassanaṃ hotīti vuttaṃ, ‘‘dassananti paṭhamamaggassetaṃ adhivacana’’nti[Pg.342]. Tayidaṃ uparimaggesu bhāvanāpariyāyassa niruḷhattā paṭhamamaggassa paṭhamaṃ nibbānadassanato. Tenāha ‘‘paṭhamamaggo hī’’tiādi. Koci yathāvuttaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānanto ñāṇadassanaṃ nāma ārammaṇakaraṇassa vasena atippasaṅgaṃ āsaṅkeyyāti taṃ nivattetuṃ ‘‘gotrabhū panā’’tiādi vuttaṃ. Na dassananti vuccatīti ettha rājadassanaṃ udāharanti. Cattāropi maggā dassanameva yathāvuttenatthena, bhāvanāpariyāyo pana upari tiṇṇaṃ maggānaṃ paṭhamamaggaupāyassa bhāvanākārena pavattanato. Dassanaṃ visuddhi etthāti dassanavisuddhikaṃ, nibbānaṃ. Phassāyatanaṃ kammaṭṭhānaṃ assa atthīti phassāyatanakammaṭṭhāniko. Esa nayo sesesupi padesu.

๒๔๕. ที่กล่าวว่า การเห็นอันหลากหลาย คือการเห็นต่างๆ กันโดยกิจ มีการกำหนดรู้และการตรัสรู้อริยสัจ ๔ เป็นต้น. คำว่า ทัสสนะ นี้เป็นชื่อของปฐมมรรค. ทัสสนะนี้ (เป็นชื่อของปฐมมรรค) เพราะปฐมมรรคเห็นพระนิพพานเป็นครั้งแรก และเพราะในมรรคเบื้องบนทั้งหลาย คำว่า ภาวนา เป็นคำที่ใช้เรียกกันจนชินแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า จริงอยู่ ปฐมมรรค เป็นต้น. ใครบางคนเมื่อไม่รู้เนื้อความตามที่กล่าวมาอย่างไม่ผิดเพี้ยน อาจสงสัยว่า ญาณทัสสนะ จะมีความหมายกว้างเกินไปโดยอาศัยการทำอารมณ์ เพื่อระงับความสงสัยนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ก็โคตรภู เป็นต้น. ในคำว่า ไม่เรียกว่าทัสสนะ นี้ ท่านยกตัวอย่างการเห็นพระราชา. แม้มรรคทั้ง ๔ ก็เป็นทัสสนะโดยความหมายที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง แต่คำว่า ภาวนา เป็นชื่อของมรรคเบื้องบน ๓ เพราะมรรคเหล่านั้นดำเนินไปในลักษณะของการเจริญซึ่งเป็นอุบายของปฐมมรรค. ความเห็นเป็นความบริสุทธิ์ในธรรมนี้ เพราะฉะนั้น ธรรมนี้จึงชื่อว่า ทัสสนวิสุทธิกะ คือ พระนิพพาน. ผู้มีผัสสายตนะเป็นกรรมฐาน ชื่อว่า ผัสสายตนกรรมฐานิกะ. นัยนี้มีในบทที่เหลือด้วย.

---

Padesasaṅkhāresūti saṅkhārekadesesu. Heṭṭhimaparicchedena pathaviādike dhammamatte diṭṭhe rūpapariggaho, cakkhuviññāṇādike taṃsahagatadhammamatte diṭṭhe arūpapariggaho ca sijjhatīti vadanti.

คำว่า ปเทสสังขาเรสุ คือ ในส่วนหนึ่งของสังขาร. ท่านกล่าวว่า เมื่อเห็นเพียงสภาวธรรมมีปฐวีเป็นต้น โดยการกำหนดส่วนเบื้องต่ำ การกำหนดรูปย่อมสำเร็จ และเมื่อเห็นเพียงสภาวธรรมมีจักขุวิญญาณเป็นต้นที่เกิดร่วมกับรูปนั้น การกำหนดอรูปย่อมสำเร็จ.

---

Adhigatamaggameva kathesīti yena mukhena vipassanābhinivesaṃ akāsi, tamevassa mukhaṃ kathesi. Ayaṃ panāti kammaṭṭhānaṃ pucchanto bhikkhu. Imesanti phassāyatanakammaṭṭhānikapañcakkhandhakammaṭṭhānikānaṃ vacanaṃ. ‘‘Aññamaññaṃ na sametī’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti ‘‘paṭhamenā’’tiādinā. Pañcakkhandhavimuttassa saṅkhārassa abhāvā ‘‘nippadesesū’’ti vuttaṃ. Tathevāti yatheva phassāyatanakammaṭṭhānikaṃ, tatheva taṃ pañcakkhandhakammaṭṭhānikaṃ pucchitvā.

คำว่า กล่าวถึงมรรคที่ตนบรรลุแล้ว คือ พระเถระได้กล่าวถึงทางที่ตนได้น้อมใจไปในวิปัสสนา. คำว่า อายัง ปน หมายถึง ภิกษุผู้ถามกรรมฐาน. คำว่า อิเมสัง เป็นคำกล่าวถึงผู้มีผัสสายตนะเป็นกรรมฐานและผู้มีปัญจขันธ์เป็นกรรมฐาน. ครั้นกล่าวว่า ไม่ตรงกัน แล้ว ก็ทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนด้วยคำว่า ด้วยคนแรก เป็นต้น. เพราะไม่มีสังขารที่พ้นจากปัญจขันธ์ จึงกล่าวว่า นิปปเทเสสุ (ในสังขารที่ไม่มีส่วนเหลือ). คำว่า ตเถว คือ ถามถึงผู้มีปัญจขันธ์เป็นกรรมฐาน เช่นเดียวกับที่ถามถึงผู้มีผัสสายตนะเป็นกรรมฐาน.

---

Samappavattā dhātuyoti rasādayo sarīradhātuyo samappavattā, na visamākārasaṇṭhitā ahesuṃ. Tenāha ‘‘kallasarīraṃ balappatta’’nti. ‘‘Atītā saṅkhārā’’tiādi vipassanābhinivesavasena vuttaṃ. Sammasanaṃ sabbatthakameva icchitabbaṃ. Cāribhūminti gocaraṭṭhānaṃ.

คำว่า ธาตุทั้งหลายดำเนินไปสม่ำเสมอ คือ ธาตุในร่างกายมีรสเป็นต้นดำเนินไปสม่ำเสมอ ไม่ได้ตั้งอยู่ด้วยอาการที่ไม่สม่ำเสมอ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ร่างกายสมบูรณ์แข็งแรง. คำว่า สังขารที่ล่วงไปแล้ว เป็นต้น กล่าวไว้โดยนัยแห่งการน้อมใจไปในวิปัสสนา. การพิจารณาพึงประสงค์ในทุกที่. คำว่า จาริภูมิ คือ สถานที่โคจร.

---

Kārakabhāvanti bhāvanānuyuñjanabhāvaṃ. Paṇḍurogapurisoti paṇḍurogī puriso. Ariṭṭhanti suttaṃ. Bhesajjaṃ katvāti bhesajjapayogaṃ katvā. Karissāmīti bhesajjaṃ karissāmi. Jhāmathuṇo viyāti daḍḍhathuṇo viya khārakajālanaddhattā taruṇamakulasantānasañchannattā.

คำว่า ภาวะแห่งผู้กระทำ คือ ภาวะแห่งการประกอบความเพียรในการเจริญภาวนา. คำว่า บุรุษผู้เป็นโรคผอมเหลือง คือ บุรุษผู้เป็นโรคผอมเหลือง. คำว่า อริฏฐะ คือ พระสูตร. คำว่า กระทำยา คือ ประกอบยา. คำว่า จักกระทำ คือ จักปรุงยา. คำว่า เหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ คือ เหมือนตอไม้ที่ถูกไฟไหม้ เพราะถูกปกคลุมด้วยเครือเถาและหน่ออ่อน.

---

Dakkhiṇadvāragāmeti dakkhiṇadvārasamīpe gāme. Lohitakoti lohitavaṇṇo. Ocirakajātoti jātaolambamānacirako viya. Ādinnasipāṭikoti [Pg.343] gahitaphalapotako. Sandacchāyoti bahalacchāyo. Yasmā tassa rukkhassa sākhā aviraḷā ghanappattā aññamaññaṃ saṃsanditvā ṭhitā, tasmā chāyāpissa tādisīti vuttaṃ ‘‘sandacchāyo nāma saṃsanditvā ṭhitacchāyo’’ti, ghanacchāyoti attho. Tatthātiādi upamāsaṃsandanaṃ.

คำว่า หมู่บ้านใกล้ประตูทิศใต้ คือ หมู่บ้านที่อยู่ใกล้ประตูทิศใต้. คำว่า โลหิตกะ คือ มีสีแดง. คำว่า โอจิรกชาติ คือ เหมือนผ้าขี้ริ้วที่ห้อยย้อยลงมา. คำว่า อาทินนสิปาฏิกะ คือ ผู้ถือผลไม้เล็กๆ. คำว่า ร่มเงาหนาทึบ คือ ร่มเงาที่หนาทึบ. เพราะกิ่งของต้นไม้นั้นไม่ห่างกัน มีใบหนาทึบ ประสานกันอยู่ เพราะเหตุนั้น ร่มเงาของมันจึงเป็นเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ชื่อว่าร่มเงาหนาทึบ คือร่มเงาที่ประสานกันอยู่ อธิบายว่า ร่มเงาที่หนาทึบ. คำว่า ในที่นั้น เป็นต้น เป็นการเปรียบเทียบอุปมา.

---

Yena yenākārena adhimuttānanti chaphassāyatanādimukhena yena yena vipassanābhinivesena vipassantānaṃ nibbānañca adhimuttānaṃ. Suṭṭhu visuddhaṃ pariññātisamayādisiddhiyā. Tena tenevākārenāti attanādhimuttākārena. Idāni taṃ taṃ ākāraṃ upamāya saddhiṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi āraddhaṃ. Taṃ suviññeyyameva.

คำว่า ผู้ที่น้อมใจไปในอาการใดๆ คือ ผู้ที่น้อมใจไปในพระนิพพาน โดยการเจริญวิปัสสนาด้วยการน้อมใจไปในวิปัสสนาทางทวารต่างๆ มีผัสสายตนะ ๖ เป็นต้น. บริสุทธิ์ดีแล้วด้วยความสำเร็จในการกำหนดรู้และการตรัสรู้เป็นต้น. คำว่า ด้วยอาการนั้นๆ คือ ด้วยอาการที่ตนได้น้อมใจไป. บัดนี้ เพื่อแสดงอาการนั้นๆ โดยประกอบกับอุปมา ท่านจึงเริ่มกล่าวว่า เหมือนอย่างที่ เป็นต้น. ข้อนั้นพึงทราบได้โดยง่าย.

---

Idanti nagaropamaṃ. Taṃ sallakkhitanti kiṃsukopamadīpitaṃ atthajātaṃ sace sallakkhitaṃ. Assa bhikkhuno. Dhammadesanatthanti yathāsallakkhitassa atthassa vasena laddhavisesassa upabrūhanāya. Tassevatthassāti tassa dassanavisuddhisaṅkhātassa atthassa. Corāsaṅkā na honti majjhimadesarajjassa pasannabhāvato. Tipurisubbedhānīti ubbedhena tipurisappamāṇāni nānābhittivicittāni thambhānaṃ upari vividhamālākammādivicittadhanurākāralakkhitāni manoramāni. Tenāha ‘‘nagarassa alaṅkārattha’’nti. Nagaradvārassa thirabhāvāpādanavasena ṭhapetabbattā vuttaṃ ‘‘coranivāraṇatthānipi hontiyevā’’ti. Piṭṭhasaṅghātassāti dvārabāhassa. ‘‘Ime āvāsikā, ime āgantukā, tatthāpi ca imehi nagarassa nagarasāmikassa ca attho. Imesaṃ vasena anattho siyā’’ti jānanañāṇasaṅkhātena paṇḍiccena samannāgato. Aññātanivāraṇe paṭubhāvasaṅkhātena veyyattiyena samannāgato. Ṭhānuppattikapaññāsaṅkhātāyāti tasmiṃ tasmiṃ atthakicce taṅkhaṇuppajjanakapaṭibhānasaṅkhātāya.

คำว่า อิทัง คือ อุปมาด้วยเมือง. คำว่า ตัง สัลลักขิตัง คือ หากพิจารณาเนื้อความที่แสดงด้วยอุปมาดอกทองกวาว. คำว่า แก่ภิกษุนั้น. คำว่า เพื่อแสดงธรรม คือ เพื่อส่งเสริมคุณวิเศษที่ได้มาโดยอาศัยเนื้อความที่พิจารณาแล้ว. คำว่า ของเนื้อความนั้นเอง คือ ของเนื้อความที่ชื่อว่าทัสสนวิสุทธิ. ความสงสัยเรื่องโจรไม่มี เพราะความสงบสุขของราชอาณาจักรในมัชฌิมประเทศ. คำว่า ติปุริสุพเพธานิ คือ ซุ้มประตูที่สูงสามบุรุษ มีภาพจิตรกรรมฝาผนังต่างๆ งดงาม มีลักษณะเป็นซุ้มโค้งที่ประดับด้วยพวงมาลัยและงานศิลปะต่างๆ เหนือเสา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เพื่อประดับเมือง. เพราะต้องตั้งไว้เพื่อทำให้ประตูเมืองมั่นคง ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมเป็นที่ป้องกันโจรด้วย. คำว่า ปิฏฐสังฆาตัสสะ คือ ของบานประตู. ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิตที่ชื่อว่าญาณเครื่องรู้ว่า คนเหล่านี้เป็นเจ้าของถิ่น คนเหล่านี้เป็นแขก และในบรรดาคนเหล่านั้น คนเหล่านี้มีประโยชน์ต่อเมืองและเจ้าเมือง ส่วนคนเหล่านี้อาจเป็นโทษ. ประกอบด้วยความฉลาดที่ชื่อว่าความสามารถในการป้องกันคนแปลกหน้า. คำว่า ด้วยปัญญาที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า คือ ด้วยปฏิภาณที่เกิดขึ้นในขณะนั้นๆ ในกิจการนั้นๆ.

---

Raññā āyutto niyojito rājāyutto, tattha tattha rañño kātabbakicce ṭhapitapuriso. Katipāheyevāti katipayadivaseyeva akiccakaraṇena tassa ṭhānaṃ vibbhamo jātoti katvā vuttaṃ – ‘‘sabbāni vinicchayaṭṭhānādīni hāretvā’’ti.

คำว่า "ราชายุตตะ" หมายถึง ผู้ที่พระราชาทรงประกอบไว้ ทรงแต่งตั้งไว้ คือบุรุษที่ถูกตั้งไว้ในกิจที่พระราชาพึงกระทำในที่นั้นๆ. คำว่า "เพียงไม่กี่วัน" หมายถึง เพียงไม่กี่วันนั่นเอง, คำที่กล่าวว่า "ให้ถอนตำแหน่งวินิจฉัยเป็นต้นทั้งหมด" ท่านกล่าวไว้โดยหมายความว่า เพราะการไม่กระทำกิจเพียงไม่กี่วันนั่นเอง ตำแหน่งของเขาจึงเสื่อมไป.

---

Sīsamassa chindāhīti sīsabhūtaṃ uttamaṅgaṭṭhāniyaṃ tattha tassa rājakiccaṃ chindāti attho. Aññathā tassa pākatike atthe gayhamāne pāṇātipāto [Pg.344] āṇatto nāma siyā. Na hi cakkavattirājā tādisaṃ āṇāpeti, aññesampi tato nivārakattā. Atha vā chindāhīti mama āṇāya assa sīsaṃ chindanto viya attānaṃ dassehi, evaṃ so tatthovādapaṭikarattapatto odameyyāti, tathā ceva upari paṭipatti āgatā. Tatthāti etasmiṃ paccantimanagare.

คำว่า "จงตัดศีรษะของเขา" หมายถึง จงตัดกิจของพระราชาในที่นั้น ซึ่งเป็นประธานและตั้งอยู่ในฐานะเป็นอวัยวะสูงสุดของเขา. มิฉะนั้น เมื่อถือเอาเนื้อความตามปกติของคำนั้น ก็จะเป็นอันว่าสั่งปาณาติบาต. เพราะพระเจ้าจักรพรรดิย่อมไม่ทรงสั่งเช่นนั้น เพราะทรงเป็นผู้ห้ามผู้อื่นแม้เหล่าอื่นจากปาณาติบาตนั้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "จงตัด" หมายความว่า จงแสดงตนเหมือนกำลังตัดศีรษะของเขาตามคำสั่งของเรา ด้วยอาการอย่างนี้ เขาจะพึงเป็นผู้ทำตามโอวาทในที่นั้นและพึงสงบลงได้, และข้อปฏิบัติอย่างนั้นนั่นแลมีมาในภายหลัง. คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึง ในเมืองชายแดนนี้.

---

Uppannenāti samathakammaṭṭhāne uppannena.

คำว่า "ที่เกิดขึ้นแล้ว" หมายถึง ที่เกิดขึ้นในสมถกรรมฐาน.

---

Tassevāti sakkāyasaṅkhātassa nagarassa ‘‘dvārānī’’ti vuttānīti ānetvā sambandho. ‘‘Sīghaṃ dūtayuga’’nti vuttāti yojanā. Hadayavatthurūpassa majjhe siṅghāṭakabhāvena gahitattā ‘‘hadayavatthussa nissayabhūtānaṃ mahābhūtāna’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ vatthurūpameva gahetabbaṃ, tadevettha aggahetvā kasmā mahābhūtaggahaṇanti āha ‘‘vatthurūpassa hī’’tiādi. Yādisoti sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena yādiso eva pubbe āgatavipassanāmaggo. ‘‘Ayampi aṭṭhaṅgasamannāgatattā tādiso evā’’ti vatvā ariyamaggo ‘‘yathāgatamaggo’’ti vutto. Idaṃ tāvetthāti ettha etasmiṃ sutte dhammadesanatthaṃ ābhatāya yathāvuttaupamāya idaṃ saṃsandanaṃ.

คำว่า "ของเมืองนั้นนั่นเอง" มีความเชื่อมโยงโดยนำคำว่า "ประตูทั้งหลาย" ที่กล่าวไว้แล้วมาต่อเข้ากับเมืองอันได้แก่สักกายะ. พึงประกอบความว่า "คู่แห่งทูตผู้เร็ว" ดังนี้. เพราะหทัยวัตถุรูปถูกถือเอาโดยความเป็นทางสี่แพร่งในท่ามกลาง จึงกล่าวว่า "แห่งมหาภูตรูปทั้งหลายที่เป็นที่อาศัยของหทัยวัตถุ". หากเป็นเช่นนั้น ควรจะถือเอาแต่หทัยวัตถุรูปเท่านั้น เมื่อไม่ถือเอาหทัยวัตถุรูปนั้นในที่นี้ เพราะเหตุไรจึงถือเอามหาภูตรูปเล่า? จึงกล่าวคำว่า "เพราะว่าหทัยวัตถุรูป..." เป็นต้น. คำว่า "เช่นใด" หมายถึง วิปัสสนามรรคที่มาแล้วในตอนต้นเป็นเช่นใด ด้วยอำนาจแห่งสัมมาทิฏฐิเป็นต้น. ครั้นกล่าวว่า "แม้อริยมรรคนี้ก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะประกอบด้วยองค์ ๘" อริยมรรคจึงชื่อว่า "มรรคที่มาแล้วตามที่มาแล้ว". คำว่า "อิทัง ตาวตฺเถตฺถ" หมายถึง ในพระสูตรนี้ การเทียบเคียงนี้มีเพื่ออุปมาตามที่กล่าวมาแล้วซึ่งนำมาเพื่อแสดงธรรม.

---

Idaṃ saṃsandananti idāni vakkhamānaṃ upamāya saṃsandanaṃ. Nagarasāmiupamā pañcakkhandhavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatā. Siṅghāṭakūpamā catumahābhūtavasena dassanavisuddhipattaṃ khīṇāsavaṃ dassetuṃ ābhatāti yojanā. ‘‘Catusaccameva kathita’’nti vatvā tāni saccāni niddhāretvā dassetuṃ ‘‘sakalenapi hī’’tiādi vuttaṃ. Idha nagarasambhāro chadvārādayo. Tena hi chaphassāyatanādayo upamitā. Te pana dukkhasaccapariyāpannāti vuttaṃ ‘‘nagarasambhārena dukkhasaccameva kathita’’nti.

คำว่า "การเทียบเคียงนี้" คือการเทียบเคียงด้วยอุปมาที่จะกล่าวต่อไปนี้. อุปมาด้วยเจ้าเมืองนำมาเพื่อแสดงพระขีณาสพผู้บรรลุทัสสนวิสุทธิโดยอำนาจแห่งขันธ์ ๕. การประกอบความว่า อุปมาด้วยทางสี่แพร่งนำมาเพื่อแสดงพระขีณาสพผู้บรรลุทัสสนวิสุทธิโดยอำนาจแห่งมหาภูตรูป ๔. ครั้นกล่าวว่า "ตรัสอริยสัจ ๔ เท่านั้น" เพื่อจะคัดเลือกสัจจะเหล่านั้นออกมาแสดง จึงกล่าวคำว่า "ด้วยส่วนทั้งหมดนั่นแล" เป็นต้น. ในที่นี้ สัมภาระของเมืองมีประตู ๖ เป็นต้น. ด้วยสัมภาระของเมืองนั้น ท่านอุปมาอายตนะมีผัสสายตนะ ๖ เป็นต้น. แต่อายตนะเหล่านั้นนับเนื่องในทุกขสัจ จึงกล่าวว่า "ตรัสทุกขสัจเท่านั้นด้วยสัมภาระของเมือง".

---

Kiṃsukopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยกิงสุกูปมสูตร จบแล้ว.

---

9. Vīṇopamasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาว่าด้วยวีณูปมสูตร.

---

246. Bhikkhussa vā bhikkhuniyā vāti kāmaṃ pāḷiyaṃ parisādvayameva gahitaṃ, sesaparisānaṃ pana tadaññesampi devamanussānanti sabbasādhāraṇovāyaṃ dhammasaṅgahoti imamatthaṃ upamāpubbakaṃ katvā dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi [Pg.345] āraddhaṃ. Yajantoti dadanto. Vinditabboti laddhabbo, adhigantabboti attho.

๒๔๖. คำว่า "แก่ภิกษุหรือแก่ภิกษุณี" แม้ในบาลีจะระบุเพียงบริษัท ๒ เท่านั้นก็ตาม แต่การรวบรวมธรรมนี้เป็นของทั่วไปแก่บริษัทที่เหลือ และแก่เทวดาและมนุษย์เหล่าอื่นนอกเหนือจากนั้นด้วย เพื่อจะแสดงเนื้อความนี้โดยทำอุปมาไว้ข้างหน้า จึงเริ่มคำว่า "เปรียบเหมือนว่า" เป็นต้น. คำว่า "ยชนฺโต" แปลว่า ผู้ให้. คำว่า "วินฺทิตพฺโพ" แปลว่า พึงได้, อธิบายว่า พึงบรรลุ.

---

Chandoti taṇhāchando. Tenāha – ‘‘dubbalataṇhā so rañjetuṃ na sakkotī’’ti. Pubbuppattikā ekasmiṃ ārammaṇe paṭhamaṃ uppannā. Sā hi anāsevanattā mandā. Soti chando. Rañjetuṃ na sakkoti laddhāsevanattā. Doso nāma cittadūsanattā. Tānīti daṇḍādānādīni. Tammūlakāti lobhamūlakā tāva māyāsāṭheyyamānātimānadiṭṭhicāpalādayo, dosamūlakā upanāhamakkhapalāsaissāmacchariyathambhasārambhādayo, mohamūlakā ahirika-anottappa-thinamiddhavicikicchuddhacca-viparītamanasikārādayo, saṃkilesadhammā gahitāva honti taṃmūlakattā. Yasmā pana sabbepi saṃkilesadhammā dvādasākusalacittuppādapariyāpannā eva, tasmā tesampettha gahitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘chando rāgoti vā’’ti vuttaṃ.

คำว่า "ฉันทะ" คือ ตัณหาฉันทะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตัณหาที่มีกำลังอ่อนนั้น ไม่สามารถจะย้อม (จิต) ได้". คำว่า "เกิดขึ้นก่อน" คือเกิดขึ้นครั้งแรกในอารมณ์หนึ่ง. เพราะตัณหานั้นยังไม่ได้เสพคุ้นจึงมีกำลังอ่อน. คำว่า "โส" คือ ฉันทะนั้น. ไม่สามารถจะย้อมได้ เพราะยังไม่ได้ความเสพคุ้น. ชื่อว่า "โทสะ" เพราะเป็นเครื่องประทุษร้ายจิต. คำว่า "ตานิ" คือ การถืออาชญาเป็นต้น. คำว่า "มีกิเลสเหล่านั้นเป็นมูล" คือ กิเลสธรรมทั้งหลายมี มายา สาเถยยะ มานะ อติมานะ ทิฏฐิ และจาปละ เป็นต้น อันมีโลภะเป็นมูล, มีอุปนาหะ มักขะ ปฬาสะ อิสสา มัจฉริยะ ถัมภะ และสารัมภะ เป็นต้น อันมีโทสะเป็นมูล, มีอหิริกะ อโนตตัปปะ ถีนมิทธะ วิจิกิจฉา อุทธัจจะ และวิปรีตมนสิการ เป็นต้น อันมีโมหะเป็นมูล ย่อมเป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะมีกิเลสเหล่านั้นเป็นมูล. แต่เพราะสังกิเลสธรรมแม้ทั้งหมด สงเคราะห์เข้าในอกุศลจิตตุปบาท ๑๒ เท่านั้น ฉะนั้น เพื่อจะแสดงความที่สังกิเลสธรรมเหล่านั้นถูกถือเอาในที่นี้ด้วย ท่านจึงกล่าวว่า "ฉันทะหรือราคะ".

---

Bhāyitabbaṭṭhena sabhayo. Bheravaṭṭhena sappaṭibhayo. Kusalapakkhassa vikkhambhanaṭṭhena sakaṇṭako. Kusalaanavajjadhammehi duravagāhaṭṭhena sagahano. Bhavasampattibhavanibbānānaṃ appadānabhāvato ummaggo. Duggatigāmimaggattā kummaggo. Iriyanāti vattanā paṭipajjanā. Duggatigāmitāya kileso eva kilesamaggo. Na sakkā sampattibhavaṃ gantuṃ kuto nibbānagamananti adhippāyo.

ชื่อว่า "สภยะ" เพราะอรรถว่าพึงกลัว. ชื่อว่า "สัปปฏิภยะ" เพราะอรรถว่าน่าสะพรึงกลัว. ชื่อว่า "สกัณฏกะ" เพราะอรรถว่าเป็นเครื่องขัดขวางฝ่ายกุศล. ชื่อว่า "สคหนะ" เพราะอรรถว่าอันกุศลธรรมและอนวัชชธรรมทั้งหลายหยั่งถึงได้ยาก. ชื่อว่า "อุมมัคคะ" เพราะความเป็นสภาพไม่ให้ภวสมบัติและนิพพาน. ชื่อว่า "กุมมัคคะ" เพราะเป็นทางไปสู่ทุคติ. คำว่า "อิริยนา" คือ การเป็นไป, การปฏิบัติ. กิเลสนั่นเองชื่อว่า "กิเลสมรรค" เพราะความเป็นทางไปสู่ทุคติ. อธิบายว่า ไม่สามารถจะไปสู่ภวสมบัติได้เลย จะกล่าวไปไยถึงการไปสู่นิพพาน.

---

Asubhāvajjanādīhīti ādi-saddena aniccamanasikārādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Cittaṃ nivattati sarāgacittaṃ na uppajjati paṭipakkhamanasikārena vinoditattā. Majjhattārammaṇeti aññāṇupekkhaṭṭhāniye ārammaṇe. Uddesa…pe… āvajjantassāti uddisāpanavasena uddesaṃ, paripucchāpanavasena paripucchaṃ, garūnaṃ santike vasanavasena garuvāsaṃ āvajjantassa. Cittanti gambhīrañāṇacariya-paccavekkhaṇa-paññavanta-puggalasevanavasena tadadhimuttisiddhiyā aññāṇacittaṃ nivattati.

คำว่า "อสุภาวัชชนาทีหิ" พึงทราบว่ารวมถึงอนิจจมนสิการเป็นต้นด้วยคำว่า "อาทิ". จิตย่อมกลับ คือ จิตที่ประกอบด้วยราคะย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะถูกกำจัดด้วยปฏิปักษ์มนสิการ. คำว่า "ในอารมณ์ที่เป็นกลาง" คือ ในอารมณ์ที่เป็นที่ตั้งแห่งอัญญาณุเบกขา. คำว่า "เมื่อมนสิการถึงอุทเทส...เป..." คือ เมื่อมนสิการถึงอุทเทสโดยการให้สวด, ปริปุจฉาโดยการให้สอบถาม, และครุวาสะโดยการอยู่ใกล้ครูบาอาจารย์. คำว่า "จิต" คือ อัญญาณจิตย่อมกลับ เพราะความสำเร็จแห่งอธิมุตติในเรื่องนั้น ด้วยอำนาจการเสพบุคคลผู้มีปัญญา ผู้พิจารณา และผู้ประพฤติด้วยญาณอันลึกซึ้ง.

---

Yathā ‘‘pujjabhavaphalaṃ puñña’’nti vuttaṃ ‘‘evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’ti (dī. ni. 3.80), evaṃ kiṭṭhasambhavattā ‘‘kiṭṭha’’nti vuttanti āha ‘‘kiṭṭhanti kiṭṭhaṭṭhāne uppannasassa’’nti.

เหมือนคำที่กล่าวว่า "บุญมีผลเป็นภพที่น่าบูชา" และว่า "บุญนี้ย่อมเจริญอย่างนี้" (ที. นิ. ๓.๘๐) ฉันใด เพราะเป็นที่เกิดแห่งข้าวกล้า จึงเรียกว่า "กิฏฐะ" ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กิฏฐะ คือ ข้าวกล้าที่เกิดขึ้นในที่นา".

---

Ghaṭāti [Pg.346] siṅgayugaṃ idhādhippetanti āha ‘‘dvinnaṃ siṅgānaṃ antare’’ti. Ghaṭāti goṇādīnaṃ siṅgantaraṭṭhassa samaññāti vadanti. Nāsārajjuketi nāsārajjupātaṭṭhāne.

คำว่า "ฆฏา" ในที่นี้ประสงค์เอาเขาคู่หนึ่ง ท่านจึงกล่าวว่า "ในระหว่างเขา ๒ ข้าง". ท่านกล่าวกันว่า "ฆฏา" เป็นชื่อเรียกที่ตั้งในระหว่างเขาของโคเป็นต้น. คำว่า "นาสารัชชุเก" คือ ในที่ที่เชือกสนตะจมูกพาดอยู่.

---

Dameti puthuttārammaṇato nivāreti. Nanti cittaṃ. Yaṃ suttaṃ subhāsitaṃ mayā. Tadassāti tadā assa bhikkhuno. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe.

คำว่า ทเมติ คือ ห้ามจากอารมณ์อันหลากหลาย. คำว่า นัง คือ จิต. พระสูตรใดที่เรากล่าวดีแล้ว. คำว่า ตทัสสะ คือ ของภิกษุนั้นในกาลนั้น. คำว่า อารัมมเณ คือ ในอารมณ์กรรมฐาน.

---

Sudujitanti nibbisevanabhāvakaraṇena jitaṃ. Sutajjitanti suṭṭhu dūrakaraṇena jitaṃ, tathābhūtañca tajjitaṃ nāma hotīti tathā vuttaṃ. Gocarajjhattanti ajjhattabhūto gocaro. Kammaṭṭhānārammaṇañhi bahiddhārūpādiārammaṇavidhuratāya ajjhattanti vuccati. Samatho anurakkhaṇaṃ etassāti samathānurakkhaṇaṃ. Yathā indriyasaṃvarasīlaṃ samathānurakkhaṇaṃ hoti, tathā kathitanti attho. Yathā hi indriyasaṃvarasīlaṃ samathassa paccayo, evaṃ samathopi tassa paccayoti.

คำว่า สุทุชิตัง คือ ชนะแล้วด้วยการทำให้เป็นสภาพที่ไม่ซ่องเสพ. คำว่า สุตัชชิตัง คือ ชนะแล้วด้วยการทำให้ห่างไกลอย่างดี และสิ่งที่ถูกทำให้ห่างไกลเช่นนั้น ชื่อว่า ตัชชิตะ จึงกล่าวไว้อย่างนั้น. คำว่า โคจรชฺฌตฺตํ คือ โคจรที่เป็นภายใน. ด้วยว่า อารมณ์กรรมฐาน ท่านเรียกว่า ภายใน เพราะปราศจากอารมณ์ภายนอกมีรูปเป็นต้น. คำว่า สมถานุรักขณัง คือ สมถะเป็นเครื่องรักษาของอารมณ์นั้น. มีอธิบายว่า ท่านกล่าวไว้ว่า อินทรียสังวรศีลเป็นเครื่องรักษาแห่งสมถะ ฉันใด (อารมณ์กรรมฐานก็เป็นเครื่องรักษาแห่งสมถะ ฉันนั้น). ด้วยว่า อินทรียสังวรศีลเป็นปัจจัยแก่สมถะ ฉันใด แม้สมถะก็เป็นปัจจัยแก่ศีลนั้น ฉันนั้น.

---

Vādiyamānāya vīṇāya. Cittaṃ rañjetīti rajjanena. Avissajjanīyatāya cittaṃ bandhatīti bandhanīyo. Veṭṭhaketi tantīnaṃ āsajjanaveṭṭhake. Koṇanti kavaṇato vīṇāya saddakaraṇato koṇanti laddhanāmaṃ dārudaṇḍaṃ siṅgādīsu yena kenaci kataṃ ghaṭikaṃ. Tenāha ‘‘caturassaṃ sāradaṇḍaka’’nti.

ด้วยพิณที่กำลังบรรเลง. คำว่า จิตตัง รัญเชติ คือ (ย่อมทำให้จิตกำหนัด) ด้วยความกำหนัด. คำว่า พันธนียะ คือ ย่อมผูกจิตไว้เพราะไม่ปล่อยวาง. คำว่า เวฏฐเก คือ ในที่พันสายพิณ. คำว่า โกณะ คือ ไม้ตีพิณที่ได้ชื่อว่า โกณะ เพราะเป็นเครื่องทำให้เกิดเสียงของพิณ เป็นท่อนไม้ที่ทำด้วยไม้หรือเขาเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม้ตีพิณสี่เหลี่ยม.

---

Yasmā so rājā rājamahāmatto vā saddaṃ yathāsabhāvato na aññāsi, tasmiṃ tassa ajānanākārameva dassetuṃ ‘‘saddaṃ passissāmī’’tiādi vuttaṃ.

เพราะพระราชาหรือราชมหาอำมาตย์นั้นไม่รู้จักเสียงตามสภาวะ เพื่อจะแสดงอาการที่ไม่รู้ของเขานั้นนั่นเอง จึงตรัสคำว่า เราจักเห็นเสียง เป็นต้น.

---

Asatī kirāyanti pāḷiyaṃ liṅgavipallāsena vuttanti yathāliṅgameva vadanto ‘‘asā’’ti āha. ‘‘Asatīti lāmakādhivacana’’nti vatvā tattha payogaṃ dassetuṃ ‘‘asā lokitthiyo nāmā’’ti vuttaṃ, loke itthiyo nāma asatiyoti attho, tattha kāraṇamāha ‘‘velā tāsaṃ na vijjatī’’ti. Pakatiyā loke jeṭṭhabhātā kaniṭṭhabhātā mātulotiādikā velā mariyādā tāsaṃ na vijjati. Kasmā? Sārattā ca pagabbā ca sabbesampi sambhogavasena viniyogaṃ gacchanti. Kathaṃ? Sikhī sabbaghaso yathā. Tenevāha –

คำว่า อสติ กิราย ในบาลีท่านกล่าวโดยสลับลิงค์กัน เมื่อจะกล่าวให้ตรงตามลิงค์ จึงกล่าวว่า อสา. ท่านกล่าวว่า อสติ เป็นชื่อเรียกหญิงเลว แล้วเพื่อจะแสดงการประกอบใช้ในที่นั้น จึงกล่าวว่า อสา โลกิตถิโย นาม มีอรรถว่า สตรีทั้งหลายในโลกชื่อว่า อสติ ในคำนั้น ท่านบอกเหตุว่า ขอบเขตของสตรีเหล่านั้นไม่มี. โดยปกติในโลก ขอบเขตหรือมารยาทมีพี่ชาย น้องชาย และลุงเป็นต้น ย่อมไม่มีแก่สตรีเหล่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะสตรีเหล่านั้นมีความกำหนัดและคะนอง ย่อมถึงการใช้สอยร่วมกันกับชายทุกคน. อย่างไร? เหมือนไฟที่กินทุกอย่าง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า -

---

‘‘Sabbā [Pg.347] nadī vaṅkagatī, sabbe kaṭṭhamayā vanā;

Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake’’ti. (jā. 2.21.308);

“แม่น้ำทุกสายย่อมมีทางคดเคี้ยว ป่าทุกแห่งล้วนมีไม้ สตรีทุกคนย่อมทำบาปเมื่อได้โอกาสในที่ลับ” (ชา. ๒.๒๑.๓๐๘);

---

Aññampi tantibaddhaṃ caturassaambaṇavāditādīni. Vīṇā viya pañcakkhandhā anekadhammasamūhabhāvato. Rājā viya yogāvacaro tappaṭibaddhadhammagavesakattā. Assāti yogāvacarassa.

แม้เครื่องดนตรีอื่นที่ขึงด้วยสาย เช่น จตุรัสสัมพณวาทิตะ เป็นต้น (ก็เหมือนกัน). ขันธ์ ๕ เหมือนพิณ เพราะความเป็นกลุ่มแห่งธรรมหลายอย่าง. โยคาวจรเหมือนพระราชา เพราะเป็นผู้แสวงหาธรรมที่เกี่ยวข้องกับขันธ์นั้น. คำว่า อัสสะ คือ ของโยคาวจร.

---

Nirayādito aññasmimpi gati-saddo vattati. Tato visesanatthaṃ ‘‘gatigatī’’ti vuttaṃ ‘‘dukkhadukkhaṃ, rūparūpa’’nti ca yathā, gatisaññitaṃ pavattiṭṭhānanti attho. Tenāha – ‘‘etthantare saṃsarati vattatī’’ti. Sañjāyanapadeso eva gatīti sañjātigati.

คำว่า คติ ย่อมเป็นไปในที่อื่นนอกจากนรกเป็นต้นด้วย. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงความพิเศษ จึงกล่าวว่า คติคติ เหมือนคำว่า ทุกขทุกขัง และ รูปรูปัง มีอรรถว่า ที่ตั้งแห่งการเป็นไปที่ชื่อว่าคติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ย่อมท่องเที่ยว ย่อมเป็นไปในระหว่างนี้. ที่เกิดนั่นแหละเป็นคติ ชื่อว่า สัญชาติคติ.

---

Taṃ pana gatiṃ sattānaṃ saṃvegavatthubhūtassa paccakkhassa gabbhāsayassa vasena dassetuṃ ‘‘ayamassa kāyo’’tiādi vuttaṃ. Rūpadhammassa salakkhaṇaṃ gati niṭṭhā, tato paraṃ aññaṃ kiñci natthīti salakkhaṇagati. Abhāvo accantābhāvo. Santānavicchedo vibhavagati taṃniṭṭhānabhāvā. Bhedoti khaṇanirodho, idhāpi taṃniṭṭhānatāyeva pariyāyo. Yāva bhavaggāti yāva sabbabhavaggā. Salakkhaṇavibhavagatibhedagatiyo ‘‘eseva nayo’’ti imināva pakāsitāti na gahitā. Tassa khīṇāsavassa na hoti aggamaggena samucchinnattā.

แต่เพื่อจะแสดงคตินั้นของสัตว์ทั้งหลาย โดยส่วนแห่งครรภ์อันเป็นที่ประจักษ์ซึ่งเป็นวัตถุแห่งความสังเวช จึงตรัสคำว่า นี้กายของสัตว์นั้น เป็นต้น. คติอันเป็นลักษณะเฉพาะของรูปธรรม คือความสิ้นสุด, นอกจากนั้นไม่มีสิ่งอื่นใดอีก ชื่อว่า สลักขณคติ. ความไม่มี คือความไม่มีโดยส่วนเดียว. ความขาดแห่งสันดาน คือ วิภวคติ เพราะเป็นสภาวะที่เป็นที่สิ้นสุดของสิ่งนั้น. คำว่า เภทะ คือ ความดับในขณะ, ในที่นี้ก็เป็นไวพจน์ของความสิ้นสุดของสิ่งนั้นนั่นเอง. คำว่า จนถึงภวัคคะ คือ จนถึงยอดแห่งภพทั้งปวง. สลักขณคติ วิภวคติ และเภทคติ ท่านไม่ได้ถือเอา (ในที่นี้) เพราะประกาศไว้แล้วด้วยคำว่า โดยนัยนี้แหละ. คติเหล่านั้นย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพนั้น เพราะถูกตัดขาดด้วยอรหัตมรรคแล้ว.

---

Sīlaṃ kathitaṃ rūpādīsu chandādinivāraṇassa kathitattā. Majjhe samādhibhāvanā kathitā ‘‘ajjhattameva santiṭṭhati…pe… samādhiyatī’’ti jotitattā. Pariyosāne ca nibbānaṃ kathitaṃ ‘‘yampissa…pe… na hotī’’ti vacanato.

ศีลท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะกล่าวถึงการห้ามความพอใจเป็นต้นในรูปเป็นต้น. ในท่ามกลาง ท่านกล่าวถึงสมาธิภาวนา เพราะแสดงไว้ว่า ย่อมตั้งมั่นอยู่ภายใน...ฯลฯ...ย่อมตั้งมั่น. และในตอนท้าย ท่านกล่าวถึงพระนิพพาน เพราะคำว่า แม้สิ่งใดของผู้นั้น...ฯลฯ...ย่อมไม่มี.

---

Vīṇopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาความแห่งวีณูปมสูตร จบแล้ว.

---

10. Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā

๑๐. การพรรณนาความแห่งฉัปปาณกูปมสูตร

---

247. Vaṇasarīroti vaṇitasarīro. Pakkattāti kuthitattā. Saradaṇḍesu sarasamaññāti kaṇḍa-saddo sarapariyāyoti āha – ‘‘saravananti kaṇḍavana’’nti. Arugatto…pe… veditabbo guṇasarīrassa khaṇḍachiddasīlādīhi heṭṭhā majjhe uparibhāge ca bhedavisamacchinnavikāradosattā. Ettha [Pg.348] kusā ‘‘kaṇṭakā’’ti adhippetā kaṇṭakasadisattā, kusatiṇānaṃ eva vā vuttākārapadeso ‘‘kusakaṇṭako’’ti vutto.

๒๔๗. คำว่า วัณณสรีโร คือ ร่างกายที่มีแผล. คำว่า ปักกัตตา คือ เพราะเน่าเปื่อย. ในคำว่า สระทัณฑะ มีชื่อเรียกว่า สระ คำว่า กัณฑะ เป็นไวพจน์ของคำว่า สระ จึงกล่าวว่า สระวัน คือ ป่าไม้อ้อ. คำว่า อารุกคัตโต...ฯลฯ... พึงทราบว่า (ร่างกายที่มีแผล) เพราะความเป็นโทษคือความวิปริตที่ถูกตัดขาดไม่สม่ำเสมอและแตกทำลาย ทั้งในส่วนล่าง ส่วนกลาง และส่วนบน ด้วยความเป็นผู้มีศีลขาดและทะลุเป็นต้นของร่างกายคือคุณธรรม. ในที่นี้ หญ้ากุสะ ท่านประสงค์เอาว่า หนาม เพราะคล้ายกับหนาม หรือส่วนของหญ้ากุสะที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ท่านเรียกว่า กุสากัณฏกะ.

---

Gāmavāsīnaṃ vijjhanaṭṭhenāti nārahova hutvā tesaṃ kārānaṃ paṭiggahaṇavasena pīḷanaṭṭhena.

คำว่า โดยความหมายว่าเสียดแทงชาวบ้าน คือ โดยความหมายว่าเบียดเบียนด้วยการรับเอาเครื่องบรรณาการของชาวบ้านเหล่านั้นโดยไม่สมควร.

---

Pakkhinti hatthiliṅgasakuṇaṃ. Tassa kira hatthisoṇḍasadisaṃ mukhaṃ, tasmā ‘‘hatthisoṇḍasakuṇa’’nti vuttaṃ. Vissajjeyyāti rajjuyā yathābaddhaṃ eva vissajjeyya.

คำว่า ปักขิง คือ นกหัสดีลิงค์. ได้ยินว่า นกนั้นมีปากคล้ายงวงช้าง เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า นกหัสดีลิงค์. คำว่า วิสสัชเชยยะ คือ พึงปล่อยไปตามที่ผูกไว้ด้วยเชือกนั่นเอง.

---

Bhogehīti attano sarīrabhogehi. Maṇḍalaṃ bandhitvāti yathā sarīraṃ maṇḍalākārena tiṭṭhati, evaṃ katvā. Supissāmīti niddaṃ okkamissāmi. Ḍetukāmoti uppatitukāmo. Disā disanti disato disaṃ.

คำว่า โภเคหิ คือ ด้วยขนดแห่งร่างกายของตน. คำว่า ขดเป็นวงกลม คือ ทำโดยประการที่ร่างกายตั้งอยู่เป็นรูปวงกลม. คำว่า สุปิสสามิ คือ จักก้าวลงสู่ความหลับ. คำว่า เฑตุกาโม คือ ปรารถนาจะบินขึ้น. คำว่า ทิสา ทิสัง คือ จากทิศหนึ่งไปยังอีกทิศหนึ่ง.

---

Cha pāṇakā viya cha āyatanāni nānajjhāsayattā, nānajjhāsayatā ca nesaṃ nānāvisayaninnatāya daṭṭhabbā. Daḷharajju viya taṇhā tesaṃ bandhanato. Majjhe gaṇṭhi viya avijjā bandhanassa dubbinimmocanahetuto. Ārammaṇaṃ balavaṃ hoti manuññabhāvena ceva tattha taṇhābhinivesassa daḷhabhāvena ca.

อายตนะ ๖ เปรียบเหมือนสัตว์ ๖ ชนิด เพราะมีความใฝ่ใจต่างกัน และความใฝ่ใจต่างกันของอายตนะเหล่านั้น พึงเห็นได้โดยความน้อมไปในอารมณ์ต่าง ๆ. ตัณหาเปรียบเหมือนเชือกที่เหนียวแน่น เพราะผูกอายตนะเหล่านั้นไว้. อวิชชาเปรียบเหมือนปมในท่ามกลาง เพราะเป็นเหตุให้เครื่องผูกนั้นหลุดออกได้ยาก. อารมณ์ย่อมมีกำลัง เพราะความเป็นของน่าพอใจด้วย และเพราะความที่ตัณหาและความยึดมั่นในอารมณ์นั้นมีความมั่นคงด้วย.

---

Sarikkhakena vā upamāya āharaṇapakkhe. Appanāti saṃsandanā. Pāḷiyaṃyeva appitā upamā ‘‘evameva kho’’tiādinā. Rūpacittādivisamaninnattā cakkhussa visamajjhāsayatā. Esa nayo sesesupi.

หรือในฝ่ายที่นำมาซึ่งอุปมาด้วยการเปรียบเทียบ. คำว่า "อัปปนา" คือการเปรียบเทียบ. อุปมาที่เปรียบเทียบไว้ในพระบาลีเองด้วยคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นนั่นแล" เป็นต้น. ความใฝ่ใจที่ไม่สม่ำเสมอของจักขุ (ตา) เพราะมีความโน้มเอียงไปในรูปและจิตเป็นต้นที่ไม่สม่ำเสมอ. นัยนี้พึงทราบในอายตนะที่เหลือด้วย.

---

Kaṇṇacchiddakūpaketi kaṇṇacchiddasaññite āvāṭe. Tassāti sotassa. Paccayo hotīti upanissayo hoti tena vinā saddaggahaṇassa abhāvato. ‘‘Ajaṭākāsopi vaṭṭati evā’’ti vatvā tassa paccayabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘antoleṇasmi’’ntiādi vuttaṃ. Dhātuparamparā ghaṭṭentoti bhūtaparamparāsaṅghaṭṭento.

คำว่า "กัณณัจฉิททกูปเก" คือในหลุมที่เรียกว่าช่องหู. คำว่า "ตัสสะ" คือของโสตะ (หู). คำว่า "เป็นปัจจัย" คือเป็นอุปนิสัย เพราะไม่มีการรับเสียงหากปราศจากสิ่งนั้น. ครั้นกล่าวว่า "แม้ช่องว่างที่ไม่มีสิ่งใดขัดขวางก็ใช้ได้" เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของสิ่งนั้น จึงตรัสคำว่า "ในถ้ำภายใน" เป็นต้น. คำว่า "ธาตุปรัมปะรา ฆัฏเฏนโต" คือกระทบกระทั่งธาตุสืบต่อกันไป.

---

Evaṃ santeti evaṃ bhūtaparamparāvasena sadde sotapathamāgacchante. Sampattagocaratā hoti sotassa. Ghānādīnaṃ viya ‘‘dūre saddo’’ti jānanaṃ na sambhaveyya sampattagāhibhāvato. Tathā tathā jānanākāro hoti manoviññāṇassa gahaṇākāravisesato. Sotaviññāṇappavatti pana ubhayattha samānāva. Dūre ṭhitopi saddo tādise ṭhāne [Pg.349] paṭighosādīnaṃ paccayo hoti ayokanto viya ayocalanassāti daṭṭhabbaṃ. Dhammatāti dhammasabhāvo, saddassa so sabhāvoti attho. Tato tato savanaṃ hoti ākāsasaññitassa upanissayassa labbhanato. Yadi pana sotaṃ sampattagāhī siyā, cittasamuṭṭhānasaddo sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayo na siyā. Paṭṭhāne ca avisesena ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vutto, bahiddhā ca cittajassa saddassa sambhavo natthi. Atha vā cittajo saddo dhātuparamparāya sotapasādaṃ ghaṭṭeti, na so cittajo saddo, yo paramparāya pavatto. Utujo hi so, tasmā yathuppanno saddo, tattha ṭhitova sotapasādassa āpāthaṃ āgacchatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘asampattagocarameveta’’nti.

คำว่า "เอวัง สันเต" คือเมื่อเสียงมาถึงทางหูโดยลำดับแห่งธาตุอย่างนี้. โสตะ (หู) ย่อมมีอารมณ์ที่มาถึงแล้วเป็นโคจร. การรู้ว่า "เสียงอยู่ไกล" ย่อมไม่เป็นไปได้เหมือนจมูกเป็นต้น เพราะเป็นผู้รับอารมณ์ที่มาถึงแล้ว. การรู้ในลักษณะต่างๆ ย่อมมีได้เพราะลักษณะการรับรู้ที่พิเศษของมโนวิญญาณ. แต่การเกิดขึ้นของโสตวิญญาณย่อมเสมอกันในทั้งสองกรณี. พึงทราบว่า แม้เสียงที่อยู่ไกลก็เป็นปัจจัยของเสียงสะท้อนเป็นต้นในที่เช่นนั้น เหมือนแม่เหล็กเป็นปัจจัยของการเคลื่อนไหวของเหล็ก. คำว่า "ธัมมตา" คือธรรมดา, หมายความว่า เสียงมีธรรมชาตินั้น. การได้ยินย่อมมีได้จากที่นั้นๆ เพราะได้อุปนิสัยที่เรียกว่าอากาศ. แต่ถ้าโสตะเป็นผู้รับอารมณ์ที่มาถึงแล้ว, เสียงที่เกิดจากจิตก็จะไม่เป็นอารัมมณปัจจัยของโสตวิญญาณ. และในปัฏฐานก็กล่าวไว้โดยไม่จำกัดว่า "สัททายตนะเป็นปัจจัยแก่โสตวิญญาณด้วยอารัมมณปัจจัย", และเสียงที่เกิดจากจิตภายนอกก็ไม่มี. อีกอย่างหนึ่ง เสียงที่เกิดจากจิตย่อมกระทบโสตปสาทโดยลำดับแห่งธาตุ, เสียงที่เกิดจากจิตนั้นไม่ใช่เสียงที่เกิดสืบต่อกันไป. เพราะเสียงนั้นเกิดจากอุตุ, เพราะฉะนั้น พึงสรุปในที่นี้ว่า เสียงที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมตั้งอยู่ที่นั่นเองแล้วมาถึงวิถีของโสตปสาท. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้มีอารมณ์ที่ไม่มาถึงเป็นโคจรนั่นเอง".

---

Tadā ekaggacittataṃ āpajjati parissayānaṃ abhāvato. Nāsacchiddasaṅkhātaākāsasannissaye vattanato ghānaṃ ākāsajjhāsayaṃ vuttaṃ. Vātena vinā gandhagahaṇassa asambhavato vātūpanissayagandhagocaraṃ. Tenāha ‘‘tathā hī’’tiādi.

ในเวลานั้น ย่อมถึงความเป็นผู้มีจิตเป็นเอกัคคตา เพราะไม่มีอันตราย. ฆานะ (จมูก) ถูกเรียกว่ามีอากาศเป็นที่อาศัย เพราะตั้งอยู่ในที่อาศัยคืออากาศที่เรียกว่าช่องจมูก. และมีกลิ่นที่อาศัยลมเป็นโคจร เพราะการรับกลิ่นย่อมไม่เป็นไปได้หากปราศจากลม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ก็เพราะเหตุนั้น" เป็นต้น.

---

Gāmato laddhabbaṃ āhāraṃ gāmaṃ, tanninnatāya gāmajjhāsayatā vuttā. Tathā hi jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhā. Na sakkā kheḷena atemitassa rasaṃ jānituṃ, tasmā āposannissitarasārammaṇā jivhāti.

อาหารที่พึงได้จากบ้าน คือบ้าน, ความใฝ่ใจในบ้านถูกกล่าวไว้เพราะความโน้มเอียงไปในบ้านนั้น. ก็เพราะเหตุนั้น รสเป็นเครื่องยังชีพ คือชีวิต, เพราะความโน้มเอียงไปในรสอันเป็นชีวิตนั้น จึงเรียกว่า ชิวหา (ลิ้น). ไม่สามารถรู้รสของสิ่งที่ไม่ได้ชุ่มด้วยน้ำลายได้, เพราะฉะนั้น ชิวหาจึงมีรสที่อาศัยน้ำเป็นอารมณ์.

---

Āmakasusānato bahi. Upādiṇṇakajjhāsayoti upādiṇṇakaninno. Kāyapasādasannissayabhūtāya pathaviyā phoṭṭhabbārammaṇe ghaṭite eva tattha viññāṇuppatti, na aññathāti vuttaṃ ‘‘pathavīsannissitaphoṭṭhabbārammaṇo’’ti. Tathā hītiādi kāyassa upādiṇṇakajjhāsayatāya sādhakaṃ. Ajjhattikabāhirāti ajjhattikā bāhirā vā. Assāti kāyassa. Susanthatassātiādi tassa pathaviyā paccayabhāvadassanaṃ.

ภายนอกป่าช้าผีดิบ. คำว่า "อุปาทินนกัชฌาสัย" คือมีความโน้มเอียงไปในสิ่งที่ถูกยึดถือ. วิญญาณย่อมเกิดขึ้นในที่นั้นก็ต่อเมื่อผัสสารมณ์กระทบกับปฐวีธาตุซึ่งเป็นที่อาศัยของกายปสาทเท่านั้น, ไม่ใช่ด้วยประการอื่น, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "มีผัสสารมณ์ที่อาศัยปฐวีธาตุ". คำว่า "ก็เพราะเหตุนั้น" เป็นต้น เป็นเครื่องยืนยันความใฝ่ใจในสิ่งที่ถูกยึดถือของกาย. คำว่า "อัชฌัตติกะและพาหิระ" คือภายในหรือภายนอก. คำว่า "อัสสะ" คือของกาย. คำว่า "สุสันถตัสสะ" เป็นต้น เป็นการแสดงความเป็นปัจจัยของปฐวีธาตุนั้น.

---

Nānajjhāsayoti nānārammaṇaninno. Tena manassa makkaṭassa viya anavaṭṭhitataṃ dasseti. Tenāha ‘‘diṭṭhapubbepī’’tiādi. Mūlabhavaṅgaggahaṇena piṭṭhibhavaṅgaṃ nivatteti. Assāti manassa. Evaṃ kiriyamayaṃ viññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nānattanti bhedo.

คำว่า "นานัชฌาสัย" คือมีความโน้มเอียงไปในอารมณ์ต่างๆ. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความไม่ตั้งมั่นของมโน (ใจ) เหมือนลิง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แม้สิ่งที่เคยเห็นมาแล้ว" เป็นต้น. ด้วยการรับมูลภวังค์ ย่อมยับยั้งปิฏฐิภวังค์. คำว่า "อัสสะ" คือของมโน (ใจ). พึงเห็นวิญญาณที่เป็นกิริยาอย่างนี้. คำว่า "นานัตตะ" คือความแตกต่าง.

---

Yathārucippavattiyā [Pg.350] nivāraṇavasena baddhānaṃ. Nibbisevanabhāvanti lolatāsaṅkhātaparipphandassa abhāvaṃ. Nākaḍḍhatīti savisaye rūpārammaṇe cittasantānaṃ, taṃsamaṅginaṃ vā puggalaṃ nākaḍḍhati. Pubbabhāgavipassanāva kathitā āyatanamukhena ‘‘evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabba’’nti vuttattā.

ของสัตว์ที่ถูกผูกไว้โดยการห้ามการประพฤติไปตามความพอใจ. คำว่า "นิพพิเสวนภาวะ" คือความไม่มีซึ่งความกระสับกระส่ายที่เรียกว่าความโลเล. คำว่า "ไม่ดึงดูด" คือไม่ดึงดูดกระแสจิต หรือบุคคลผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น ในรูปารมณ์อันเป็นวิสัยของตน. วิปัสสนาในส่วนเบื้องต้นเท่านั้นถูกกล่าวไว้โดยอาศัยอายตนะ เพราะมีการกล่าวไว้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้แล" ดังนี้.

---

Chappāṇakopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยฉัปปาณกูปมสูตร จบแล้ว.

---

11. Yavakalāpisuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยยวกลาปิสูตร.

---

248. Yavapuñjo suparipakkayavasamudāyo. Kājahatthāti daṇḍahatthā. Potheyyunti yathā yavasaṅkhātaṃ dhaññaṃ vaṇṭato muccati, evaṃ potheyyuṃ. Yave sāvetvāti yavasīsato yave pothanena mocetvā vivecetvā.

๒๔๘. คำว่า "ยวปุญโช" คือกองข้าวบาร์เลย์ที่สุกงอมดีแล้ว. คำว่า "กาชหัตถา" คือผู้มีไม้เท้าในมือ. คำว่า "โพเถยยุง" คือพึงฟาด เพื่อให้เมล็ดข้าวที่เรียกว่าข้าวบาร์เลย์หลุดออกจากรวง. คำว่า "ยวะ สาเวตวา" คือทำให้เมล็ดข้าวบาร์เลย์หลุดออกจากรวงข้าวบาร์เลย์ด้วยการฟาด แล้วแยกออก.

---

Catumahāpatho viya cha āyatanāni ārammaṇadaṇḍakehi hananaṭṭhānattā. Yavakalāpī viya satto tehi haññamānattā. Cha byābhaṅgiyo viya sabhāvato chadhāpi paccekaṃ iṭṭhāniṭṭhamajjhattavasena aṭṭhārasa ārammaṇāni yavakalāpaṭṭhāniyassa sattassa hananato. Bhavapatthanāya aparāparuppattiṃ sandhāya ‘‘bhavapatthanā kilesā’’ti bahuvacananiddeso. Bhavapatthanā ca tassa paccayabhūtā kilesā cāti bhavapatthanākilesāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Yasmā sattānaṃ vaṭṭadukkhaṃ nāma sabbampi taṃ bhavapatthanāmūlakaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘evaṃ sattā’’tiādi. Bhavapatthanakilesāti ca bhavapatthanāmūlakaṃ kilesaṃ.

อายตนะ ๖ เป็นที่ประหัตประหารด้วยท่อนอารมณ์ เหมือนทางใหญ่ ๔ แพร่ง. สัตว์ถูกอายตนะเหล่านั้นประหัตประหาร เหมือนฟ่อนข้าวเปลือก. อารมณ์ ๑๘ อย่าง โดยความเป็นที่น่าปรารถนา ไม่น่าปรารถนา และเป็นกลางๆ โดยส่วนหนึ่งๆ ๖ อย่าง โดยสภาพ เหมือนทางแยก ๖ ทาง เป็นที่ประหัตประหารสัตว์ผู้มีสภาพเหมือนฟ่อนข้าวเปลือก. คำว่า "ภวปัตถนา กิเลส" เป็นการกล่าวด้วยพหูพจน์ หมายถึงการเกิดขึ้นซ้ำๆ อีกเพราะความปรารถนาในภพ. หรือพึงเห็นอรรถในที่นี้ว่า ภวปัตถนาและกิเลสที่เป็นปัจจัยของภวปัตถนานั้น ชื่อว่า ภวปัตถนากิเลส. เพราะว่าทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมดของสัตว์นั้น มีภวปัตถนาเป็นมูลเหตุ ฉะนั้นจึงตรัสว่า "สัตว์ทั้งหลายอย่างนี้" เป็นต้น. และคำว่า ภวปัตถนากิเลส หมายถึงกิเลสที่มีภวปัตถนาเป็นมูลเหตุ.

---

Bhummanti samīpatthe bhummaṃ. Tenāha ‘‘sudhammāya dvāre’’ti. Na katanti dukkhuppādanaṃ na kataṃ. Navagūthasūkaraṃ viyāti navagūthabhakkhasūkaraṃ viya. Cittenevāti yo bajjhati, tassa citteneva. Tasmāti yasmā vepacittibandhanassa bandhanamuccanaṃ viya, tasmā ‘‘vepacittibandhana’’nti vuttaṃ. Ñāṇamokkhaṃ bandhananti ñāṇena muccanaṃ bandhanaṃ.

คำว่า "ภุมมะ" หมายถึง ภุมมะในอรรถว่าใกล้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ที่ประตูสุธรรมา". คำว่า "น กตํ" หมายถึง ไม่ได้ทำความเกิดขึ้นแห่งทุกข์. เหมือนสุกรกินอุจจาระใหม่. คำว่า "จิตเตเนวะ" หมายถึง ผู้ใดถูกผูกไว้ ก็ด้วยจิตของผู้นั้นเอง. เพราะเหตุนั้น เพราะการหลุดพ้นจากเครื่องผูกคือความวิปลาส เหมือนการหลุดพ้นจากเครื่องผูก ฉะนั้นจึงตรัสว่า "เครื่องผูกคือความวิปลาส". คำว่า "ญาณโมกขัง พันธนัง" หมายถึง การหลุดพ้นด้วยญาณเป็นเครื่องผูก.

---

Maññamānoti parikappitataṇhāvasena ‘‘etaṃ mamā’’ti, diṭṭhivasena ‘‘eso me attā’’ti, mānavasena ‘‘esohamasmī’’ti maññanto. Khandhavinimuttassa maññamānavatthuno abhāvā ‘‘khandhe maññanto’’ti vuttaṃ. Etanti ‘‘mārassā’’ti [Pg.351] etaṃ sāmivacanaṃ. Kilesamārena baddhoti kilesamārena teneva kilesabandhanena baddho. Muttoti etthāpi eseva nayo.

คำว่า "มัญญมาโน" หมายถึง ผู้สำคัญอยู่ว่า "นั่นของเรา" ด้วยอำนาจตัณหาที่ปรุงแต่ง, ว่า "นั่นเป็นอัตตาของเรา" ด้วยอำนาจทิฏฐิ, ว่า "นั่นเป็นเรา" ด้วยอำนาจมานะ. เพราะไม่มีวัตถุแห่งความสำคัญที่พ้นไปจากขันธ์ จึงตรัสว่า "สำคัญอยู่ในขันธ์". คำว่า "เอตัง" นี้ เป็นสามีวจนะ (ใช้ในอรรถแห่งฉัฏฐีวิภัตติ) ของคำว่า "มารัสสะ". คำว่า "กิเลสมารพัทโธ" หมายถึง ถูกกิเลสมารผูกไว้ด้วยเครื่องผูกคือกิเลสนั่นเอง. ในคำว่า "มุตโต" นี้ก็นัยเดียวกัน.

---

Taṇhāmaññanāya sati diṭṭhimānamaññanānaṃ pasaṅgo eva natthīti yathā ‘‘asmī’’ti padena diṭṭhimānamaññanā vuttā honti, evaṃ taṇhāmaññitāpīti vuttaṃ ‘‘asmīti padena taṇhāmaññitaṃ vutta’’nti. Ayamahamasmīti padena diṭṭhimaññitanti etarahi labbhamānadiṭṭhivatthuvaseneva. Bhavissanti anāgatadiṭṭhivatthuparikappanavaseneva diṭṭhimaññitaṃ. Yebhuyyena hi anāgatāliṅganā sassatadiṭṭhi. Ucchedavasena diṭṭhimaññitamevāti ānetvā sambandho. Rūpītiādīni padāni. Sassatassevāti sassatagāhasseva pabhedadīpanāni. Yasmā maññitaṃ ābādhavasena rogo, antodosavasena gaṇḍo, aṅganikantavasena sallaṃ, tasmā imehi taṇhādīhi kilesehi pākaṭacalanavasena iñjanti ceva, apākaṭasañcalanavasena phandanti ca. Papañcitaṃ saṃsāre cirāyanaṃ daṭṭhabbaṃ, khandhasantānassa vā vitthāraṇaṃ. Pamattākārappattā mucchanākārappattā. Tesanti taṇhādiṭṭhikilesānaṃ. Ākāradassanatthanti pavattiākāradassanatthaṃ.

เมื่อมีความสำคัญด้วยตัณหาแล้ว ก็ไม่จำต้องกล่าวถึงความสำคัญด้วยทิฏฐิและมานะเลย ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความสำคัญด้วยทิฏฐิและมานะถูกกล่าวด้วยบทว่า 'อัสมิ' ฉันใด แม้ความสำคัญด้วยตัณหาก็ถูกกล่าวด้วยบทว่า 'อัสมิ' ฉันนั้น". ความสำคัญด้วยทิฏฐิด้วยบทว่า "นี่เป็นเรา" (Ayamahamasmīti) ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งวัตถุของทิฏฐิที่พึงได้ในปัจจุบันเท่านั้น. ความสำคัญด้วยทิฏฐิว่า "จักมี" (Bhavissanti) ย่อมมีด้วยอำนาจแห่งการปรุงแต่งวัตถุของทิฏฐิในอนาคต. เพราะโดยมาก สัสสตทิฏฐิย่อมยึดถืออนาคต. พึงนำมาเชื่อมโยงว่า "ความสำคัญด้วยทิฏฐิย่อมมีโดยอำนาจแห่งอุจเฉททิฏฐิด้วยเช่นกัน". บทว่า "รูปี" เป็นต้น เป็นการแสดงประเภทของสัสสตคาหะ (การยึดมั่นว่าเที่ยง) นั่นเอง. เพราะความสำคัญเป็นโรคโดยอำนาจแห่งความเจ็บป่วย, เป็นฝีโดยอำนาจแห่งโทษภายใน, เป็นลูกศรโดยอำนาจแห่งการเสียดแทง, ฉะนั้น สัตว์ทั้งหลายย่อมไหวด้วยอาการเคลื่อนไหวที่ปรากฏ และย่อมกระเพื่อมด้วยอาการเคลื่อนไหวที่ไม่ปรากฏ เพราะกิเลสทั้งหลายมีตัณหาเป็นต้นเหล่านี้. คำว่า "ปปัญจิตะ" พึงเห็นว่าคือการเนิ่นช้าในสังสารวัฏ หรือการขยายออกไปของขันธสันดาน. คำว่า "ปมัตตาการัปปัตตา" คือถึงซึ่งอาการแห่งความประมาท คือถึงซึ่งอาการแห่งความมัวเมา. คำว่า "เตสัง" หมายถึง กิเลสทั้งหลายมีตัณหาและทิฏฐิเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า "อาการทัสสนัตถัง" หมายถึง เพื่อแสดงอาการแห่งความเป็นไป.

---

Māno nāma ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā majjanākārappavatti. Taṇhāya sampayuttamānavasenāti kasmā vuttaṃ? Nanu sabbo māno taṇhāsampayutto? Sati hi byabhicāre visesanaṃ icchitabbanti. Saccametaṃ, taṇhā pana atthi mānassa paccayabhūtā, atthi mānassa appaccayabhūtā, yato māno aniyato vuccati. Tathā hi paṭṭhāne ‘‘saṃyojanaṃ dhammaṃ paṭicca saṃyojano dhammo uppajjati hetupaccayā’’ti ettha saṃyojanāni saṃyojanehi yathālābhaṃ yojetvā dassitayojanāya ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti vatvā ‘‘kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti, ‘‘mānasaṃyojanaṃ paṭicca bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojana’’nti ca vatvā ‘‘bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭicca avijjāsaṃyojana’’nti vuttaṃ. Ettha ca kāmarāgabhavarāgasaṃyojanehi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Tattha yā taṇhā balavatī, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘taṇhāya sampayuttamānavasenā’’ti. Balavataṇhāsampayutto hi māno sayampi balavā hutvā asmīti savisesaṃ majjanavasena pavattatīti.

มานะ คือการเป็นไปแห่งอาการมัวเมา มีคำว่า "เราประเสริฐกว่า" เป็นต้น. เหตุไฉนจึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจมานะที่สัมปยุตด้วยตัณหา"? มานะทั้งหมดมิใช่สัมปยุตด้วยตัณหาหรือ? (ตอบว่า) เมื่อมีความคลาดเคลื่อน (ไม่แน่นอน) กันอยู่ จึงต้องมีบทวิเสสนะ (บทขยาย). ข้อนั้นจริงอยู่ แต่ตัณหามีทั้งที่เป็นปัจจัยแก่มานะ และที่ไม่เป็นปัจจัยแก่มานะ เพราะเหตุนั้น มานะจึงชื่อว่า "ไม่แน่นอน". จริงอย่างนั้น ในปัฏฐานกล่าวว่า "ธรรมที่เป็นสังโยชน์ อาศัยธรรมที่เป็นสังโยชน์เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" ในที่นี้ เมื่อนำสังโยชน์ทั้งหลายมาประกอบกับสังโยชน์ทั้งหลายตามที่ควร และแสดงการประกอบไว้ว่า "อาศัยกามราคสังโยชน์ มานสังโยชน์และอวิชชาสังโยชน์ย่อมเกิดขึ้น" แล้วกล่าวว่า "อาศัยกามราคสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์ย่อมเกิดขึ้น" และกล่าวว่า "อาศัยมานสังโยชน์ ภวราคสังโยชน์และอวิชชาสังโยชน์ย่อมเกิดขึ้น" แล้วกล่าวว่า "อาศัยภวราคสังโยชน์ อวิชชาสังโยชน์ย่อมเกิดขึ้น". ในที่นี้ ความไม่แน่นอนของมานะด้วยกามราคสังโยชน์และภวราคสังโยชน์ ได้ถูกประกาศไว้แล้ว. ในบรรดาตัณหาเหล่านั้น ตัณหาใดมีกำลังมาก ท่านหมายเอาตัณหานั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจมานะที่สัมปยุตด้วยตัณหา". เพราะมานะที่สัมปยุตด้วยตัณหาที่มีกำลัง แม้ตัวมานะเองก็มีกำลัง ย่อมเป็นไปโดยอาการมัวเมาเป็นพิเศษว่า "เราเป็น" (asmīti).

---

Diṭṭhivasenāti [Pg.352] mānamūlakadiṭṭhivasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā hi bahulamānupetassa puggalassa rūpādīsu ekaṃ uddissa ayamahamasmīti diṭṭhiyā uppannāya mānassa appahīnattā mānopi tattha tattheva uppajjati. Iti mānamūlakaṃ diṭṭhiṃ sandhāyāha ‘‘ayamahamasmīti diṭṭhivasena vutta’’nti. Codako pana imamatthaṃ ajānanto anupalabbhamānameva sampayogatthaṃ gahetvā ‘‘nanu cā’’tiādinā codeti. Itaro ‘‘āma natthī’’ti tamatthaṃ sampaṭicchitvā ‘‘mānassa panā’’tiādinā parihāramāha. Tassattho vutto eva.

คำว่า "ทิฏฐิวเสนะ" หมายถึง ด้วยอำนาจทิฏฐิที่มีมานะเป็นมูล. เพราะเมื่อทิฏฐิว่า "นี่เป็นเรา" (Ayamahamasmīti) เกิดขึ้นโดยปรารภสิ่งใดสิ่งหนึ่งในรูปเป็นต้น แก่บุคคลผู้มากด้วยมานะ มีคำว่า "เราประเสริฐกว่า" เป็นต้น เมื่อมานะยังไม่ถูกละ มานะก็ย่อมเกิดขึ้นในที่นั้นๆ นั่นเอง. ท่านหมายเอาทิฏฐิที่มีมานะเป็นมูลนี้แล จึงกล่าวว่า ตรัสไว้ด้วยอำนาจทิฏฐิว่า "นี่เป็นเรา". แต่ผู้โต้แย้งไม่รู้เนื้อความนี้ ยึดเอาอรรถแห่งสัมปยุตที่หาไม่ได้นั่นเอง แล้วท้วงว่า "ก็มิใช่หรือ" เป็นต้น. อีกฝ่ายหนึ่งยอมรับเนื้อความนั้นว่า "ใช่ ไม่มี" แล้วกล่าวแก้ด้วยคำว่า "แต่ของมานะ..." (mānassa pana) เป็นต้น. เนื้อความของคำนั้นได้กล่าวไว้แล้ว.

---

Yavakalāpisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยยาวกฬาปิสูตร จบแล้ว.

---

Āsīvisavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอาสีวิสวรรค จบแล้ว.

---

Catuttho paṇṇāsako.

ปัณณาสกะที่ ๔.

---

Saḷāyatanasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสฬายตนสังยุตต์ จบแล้ว.

---

2. Vedanāsaṃyuttaṃ

๒. เวทนาสังยุตต์.

---

1. Sagāthāvaggo

๑. สคาถวรรค.

---

1. Samādhisuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิสูตร.

---

249. Vedanā [Pg.353] ca pajānātīti saccābhisambodhavasena vuccamānavedanānaṃ pajānanaṃ sātisayasamādhānapubbakanti bhagavatā ‘‘samāhito’’ti vuttanti āha ‘‘upacārena vā appanāya vā samāhito’’ti. Vedanāti tissopi vedanā. Dukkhasaccavasenāti dukkhasaccabhāvena, parijānanavasenāti attho. Sambhavanti samudayaṃ taṇhāvijjākammaphassādippabhedaṃ uppattikāraṇaṃ. Tenāha ‘‘samudayasaccavasena pajānātī’’ti. Yatthāti yaṃnimittaṃ, yaṃ āgamma kāmataṇhāvijjādinirodhā vedanānirodho, tesaṃ ayaṃ nirodho. Nibbānaṃ ārabbha ariyamaggappavattiyā hi nibbānaṃ vedanānirodhoti vutto. Khayaṃ gametīti khayagāmī, taṃ khayagāminaṃ. Chātaṃ vuccati taṇhā kāmānaṃ pātukāmatāvasena pavattanato, accantameva samucchinnattā natthi etasmiṃ chātanti nicchāto. Tenāha ‘‘nittaṇho’’ti. Sammasanacāravedanāti sammasanūpacāravedanā. Dvīhi padehīti ‘‘samāhito sampajāno’’ti imehi dvīhi. ‘‘Sato’’ti pana idaṃ sampajānapadasseva upabrūhananti adhippāyo. Sesehi catūhi catusaccaṃ kathitaṃ, itarehi pana dvīhi catusaccabujjhanameva kathitaṃ. Sabbasaṅgāhikoti sabbasabhāvadhammānaṃ saṅgaṇhanako. Tenāha ‘‘catubhūmakadhammaparicchedo vutto’’ti.

๒๔๙. คำว่า "เวทนา จ ปชานาติ" (และย่อมรู้ชัดซึ่งเวทนา) หมายถึง การรู้ชัดซึ่งเวทนาทั้งหลายที่ตรัสไว้ด้วยอำนาจแห่งการตรัสรู้สัจจะนั้น มีสมาธิที่ยิ่งยวดเป็นเบื้องหน้า ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สมาหิโต" (ผู้มีจิตตั้งมั่น) ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งมั่นด้วยอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ". คำว่า "เวทนา" หมายถึง เวทนาทั้ง ๓. คำว่า "ทุกขสัจจวเสนะ" หมายถึง โดยความเป็นทุกขสัจจะ คือโดยอำนาจแห่งปริญญา (การกำหนดรู้). คำว่า "สัมภวันติ" หมายถึง สมุทัย คือเหตุเกิดอันมีประเภทคือตัณหา อวิชชา กรรม และผัสสะ เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมรู้ชัดด้วยอำนาจแห่งสมุทยสัจจะ". คำว่า "ยัตถะ" หมายถึง นิมิตใด หรืออาศัยนิมิตใด การดับแห่งเวทนาย่อมมีเพราะการดับแห่งกามตัณหาและอวิชชาเป็นต้น การดับนี้คือการดับแห่งเวทนาเหล่านั้น. เพราะการเป็นไปแห่งอริยมรรคปรารภพระนิพพาน พระนิพพานจึงถูกเรียกว่า "การดับแห่งเวทนา". คำว่า "ขยํ คเมติ" หมายถึง ขยคามี (ผู้ไปสู่ความสิ้นไป) คือผู้ไปสู่ความสิ้นไปนั้น. ตัณหาเรียกว่า "ฉาตะ" (ความหิว) เพราะเป็นไปโดยอำนาจความปรารถนาจะได้กามทั้งหลาย, บุคคลที่ไม่มีความหิวนั้นเพราะถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง ชื่อว่า "นิฉาโต" (ผู้ไม่มีความหิว). ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้ปราศจากตัณหา". คำว่า "สัมมสนจารเวทนา" หมายถึง เวทนาที่เป็นไปในอุปจารแห่งการพิจารณา (วิปัสสนา). คำว่า "ทฺวีหิ ปเทหิ" หมายถึง ด้วยบท ๒ บท คือ "สมาหิโต" และ "สัมปชาโน". ส่วนบทว่า "สโต" นี้ เป็นการขยายความบทว่า "สัมปชาโน" นั่นเอง. ด้วยบท ๔ บทที่เหลือ (ในคาถา) ทรงแสดงอริยสัจ ๔, ส่วนด้วยบท ๒ บทที่เหลือ ทรงแสดงการตรัสรู้อริยสัจ ๔ นั่นเอง. คำว่า "สัพพสังคาหิโก" หมายถึง เป็นที่สงเคราะห์ธรรมที่มีสภาวะทั้งปวง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การกำหนดธรรมในภูมิ ๔ ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว".

---

Samādhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสมาธิสูตร จบแล้ว.

---

2. Sukhasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาว่าด้วยสุขสูตร.

---

250. Dukkhaṃ na hotīti adukkhaṃ, sukhaṃ na hotīti asukhaṃ, ma-kāro padasandhikaro. Adukkhamasukhanti vedayitasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Saparasantānagate sandhāya ajjhattabahiddhāgahaṇanti āha ‘‘attano ca parassa cā’’ti. Tena sabbampi vedayitaṃ gahitanti daṭṭhabbaṃ. Nassanasabhāvanti ittarakhaṇatāya [Pg.354] bhaṅgato uddhaṃ apassitabbasabhāvaṃ. Paloko bhedo etassa atthīti palokinaṃ. Tenāha ‘‘bhijjanasabhāva’’nti. Ñāṇena phusitvā phusitvāti pubbabhāge vipassanāñāṇena aniccā pabhaṅgunoti ārammaṇato, uttarakālaṃ asammohato maggaparamparāya phusitvā phusitvā vayaṃ passanto. Virajjatīti maggavirāgena virajjati. Sammasanacāravedanā kathitā āraddhavipassakānaṃ vasena desanāti. Lokiyalokuttarehi ñāṇehi yāthāvato parijānanaṃ paṭivijjhanaṃ ñāṇaphusanaṃ.

๒๕๐. ไม่เป็นทุกข์ ชื่อว่า อทุกข์, ไม่เป็นสุข ชื่อว่า อสุข, มะ-การ เป็นตัวเชื่อมบท. บทว่า อทุกขมสุข นั้น เป็นการกล่าวถึงในนปุงสกลิงค์ โดยมุ่งถึงศัพท์ว่า เวทยิตะ. การกล่าวถึงภายในและภายนอกนั้น โดยอ้างถึงสิ่งที่อยู่ในสันดานของตนและของผู้อื่น จึงกล่าวว่า ‘ของตนด้วย ของผู้อื่นด้วย’. พึงเห็นว่า เวทนาทั้งหมดนั้นถูกถือเอาแล้ว. บทว่า นัสสนสภาวะ นั้น คือ สภาวะที่พึงไม่เห็นหลังจากความแตกดับไปแล้ว เพราะเป็นของชั่วขณะ. สิ่งใดมีความแตกดับ สิ่งนั้นชื่อว่า ปโลกี. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘มีสภาวะอันแตกสลาย’. บทว่า ญาเณน ผุสิตฺวา ผุสิตฺวา นั้น คือ ในเบื้องต้น เห็นความเสื่อมไปโดยการสัมผัสด้วยญาณวิปัสสนาว่า ‘ไม่เที่ยง มีความแตกสลาย’ จากอารมณ์, ในภายหลัง เห็นความเสื่อมไปโดยการสัมผัสด้วยลำดับแห่งมรรคญาณโดยไม่หลงผิด. บทว่า วิรชฺชติ นั้น คือ ย่อมคลายกำหนัดด้วยมรรควิราคะ. เวทนาที่พิจารณาแล้วกล่าวไว้ เป็นการแสดงโดยอาศัยบุคคลผู้เริ่มเจริญวิปัสสนา. การกำหนดรู้ตามความเป็นจริง การแทงตลอด และการสัมผัสด้วยญาณทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ ชื่อว่า ญาณผุสนะ.

---

Sukhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยสุขสูตร จบแล้ว.

---

3. Pahānasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาว่าด้วยปหานสูตร

---

251. Sabbampi aṭṭhasatapabhedaṃ taṇhaṃ chindi samucchedapahānavasena pajahi. Tenāha ‘‘samucchindī’’ti. Yadaggena taṇhā sabbaso samucchinnā, tadaggena sabbānipi saññojanānīti āha ‘‘dasavidhampī’’tiādi. Sammāti suṭṭhu. Pahānañca nāma upāyena ñāyena pahānanti āha ‘‘hetunā kāraṇenā’’ti. Dassanābhisamayāti asammohapaṭivedhā. Arahattamaggo hi uppajjamānova sabhāvapaṭicchādakaṃ mohaṃ viddhaṃsento eva pavattati, tena māno yāthāvato diṭṭho nāma hoti, ayamassa dassanābhisamayo. Yathā hi sūriye uṭṭhite andhakāro viddhaṃsiyamāno vihato, evaṃ arahattamagge uppajjamāne so sabbaso pahīno eva hoti, na tasmiṃ santāne patiṭṭhaṃ labhati, ayamassa pahānābhisamayo. Tena vuttaṃ ‘‘arahattamaggo hī’’tiādi. Kiccavasenāti asammohapaṭivedhasaṅkhātassa dassanakiccassa anipphādanavasena.

๒๕๑. ตัดตัณหาที่มี ๑๐๘ ประการทั้งหมด ละเสียด้วยการละแบบสมุจเฉทปหาน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ตัดขาด’. เมื่อใดตัณหาถูกตัดขาดโดยสิ้นเชิง เมื่อนั้นสังโยชน์ทั้งหมดก็ถูกตัดขาดด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘สังโยชน์ ๑๐ ประการ’ เป็นต้น. บทว่า สัมมา นั้น คือ โดยชอบ. ชื่อว่า การละ คือ การละด้วยอุบาย ด้วยญาณ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยเหตุ ด้วยปัจจัย’. บทว่า ทัสสนภิสมัย นั้น คือ การแทงตลอดโดยไม่หลงผิด. เพราะอรหัตตมรรคเมื่อเกิดขึ้น ย่อมทำลายโมหะที่ปิดบังสภาวะให้พินาศไปเท่านั้น จึงชื่อว่าเห็นตามความเป็นจริง, นี้คือทัสสนภิสมัยของอรหัตตมรรค. เปรียบเหมือนเมื่อพระอาทิตย์ขึ้น ความมืดก็ถูกทำลายไป ฉันใด เมื่ออรหัตตมรรคเกิดขึ้น โมหะก็ถูกละขาดโดยสิ้นเชิง ไม่ตั้งอยู่ในสันดานนั้น ฉันนั้น, นี้คือปหานภิสมัยของอรหัตตมรรค. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะอรหัตตมรรค’ เป็นต้น. บทว่า กิจจวเสนะ นั้น คือ โดยไม่ยังกิจคือการเห็นอันนับว่าการแทงตลอดโดยไม่หลงผิดให้สำเร็จ.

---

Ye ime cattāro antāti sambandho. Mariyādantoti mariyādasaṅkhāto anto. Esa nayo sesattayepi. Tesūti catūsu antesu. Aduṃ catutthakoṭisaṅkhātaṃ sabbasseva vaṭṭadukkhassa antaṃ paricchedaṃ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā pahīnattā ca akāsīti yojanā. Samussayo attabhāvo.

บทว่า เย อิเม จตฺตาโร อนฺตา นั้น เป็นบทเชื่อม. บทว่า มริยาทันโต นั้น คือ ที่สุดอันนับว่าขอบเขต. นัยนี้พึงทราบในที่สุด ๓ อย่างที่เหลือด้วย. บทว่า เตสุ นั้น คือ ในที่สุด ๔ อย่าง. พึงประกอบความว่า ‘กระทำซึ่งที่สุด คือความสิ้นสุดแห่งทุกข์ในวัฏฏะทั้งหมด อันนับว่าเป็นที่สุดที่ ๔ เพราะเห็นและละมานะได้ด้วยอรหัตตมรรค’. สมุสสยะ คือ อัตภาพ.

---

Na riñcatīti na viveceti na vissajjeti. Tenāha ‘‘sampajaññaṃ na jahatī’’ti, sampajaññaṃ na pariccajatīti attho. Saṅkhyaṃ nopetīti imassa ‘‘diṭṭhadhamme anāsavo’’ti [Pg.355] imassa vasena atthaṃ vadanto ‘‘ratto duṭṭho’’ti avoca saupādisesanibbānavasena. Saṅkhyaṃ nopetīti vā diṭṭhe-dhamme anāsavo dhammaṭṭho vedagū kāyassa bhedā manusso devoti vā paññattiṃ na upetīti anupādisesanibbānavasenapi attho vattabbo. Ettha ca sukhādīsu vedanāsu yathākkamaṃ rāgānusayādayo kathitāti āha – ‘‘imasmiṃ sutte ārammaṇānusayo kathito’’ti. Yo hi rāgādi paccayasamavāye atiiṭṭhādīsu uppajjanāraho maggena appahīno, so ‘‘rāgānusayo’’tiādinā vutto, appahīnattho so maggena pahātabbo, na pariyuṭṭhānābhibhavatthoti.

บทว่า น ริญฺจติ นั้น คือ ไม่แยกออก ไม่สละทิ้ง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ไม่ละสัมปชัญญะ’ คือ ไม่ทิ้งสัมปชัญญะ. เมื่อกล่าวอธิบายความหมายของบทว่า ‘สงฺขฺยํ โนเปติ’ โดยอาศัยบทว่า ‘ทิฏฺเฐธมฺเม อนาสโว’ จึงกล่าวว่า ‘ผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย’ โดยนัยแห่งสอุปาทิเสสนิพพาน. หรือพึงกล่าวอธิบายความหมายของบทว่า ‘สงฺขฺยํ โนเปติ’ โดยนัยแห่งอนุปาทิเสสนิพพานว่า ‘ผู้ไม่มีอาสวะ ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ผู้ถึงซึ่งเวท ไม่เข้าถึงบัญญัติว่า มนุษย์ หรือ เทวดา เมื่อกายแตกทำลายไปแล้ว’. ในที่นี้ อนุสัยมีราคะเป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้ตามลำดับในเวทนามีสุขเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ในสูตรนี้ อารัมมณานุสัยได้ถูกกล่าวไว้’. อนุสัยใดที่ควรเกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างยิ่งเป็นต้น เมื่อมีปัจจัยมีราคะเป็นต้นพร้อมเพรียงกัน และยังไม่ถูกละด้วยมรรค อนุสัยนั้นถูกเรียกว่า ‘ราคานุสัย’ เป็นต้น, อนุสัยนั้นมีความหมายว่ายังไม่ถูกละ และพึงถูกละด้วยมรรค ไม่ใช่มีความหมายว่าถูกครอบงำด้วยปริยุฏฐาน.

---

Pahānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปหานสูตร จบแล้ว.

---

4. Pātālasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาว่าด้วยปาตาลสูตร

---

252. Yattha patiṭṭhā natthi ekantikāti ekantikassa mahato pātassa alanti ayamettha attho adhippetoti āha ‘‘natthi ettha patiṭṭhā’’ti. Asambhūtatthanti na sambhūtatthaṃ, musāti attho. Soti assutavā puthujjano. Yaṃ taṃ udakaṃ patatīti yojanā. Yasmā samuddapiṭṭhe antarantarā verambhavātasadiso mahāvāto uṭṭhahitvā mahāsamudde udakaṃ uggacchāpeti, taṃ kadāci cakkavāḷābhimukhaṃ, kadāci sinerupādābhimukhaṃ gantvā taṃ patihanati, tasmā vuttaṃ ‘‘balavāmukhaṃ mahāsamuddassā’’tiādi. Vegena pakkhanditvāti mahatā vātavegena samuddhataṃ teneva vegena pakkhandantañca hutvā. Mahānarakapapāto viyāti yojanāyāmavitthāragambhīrasobbhapapāto viya hoti. Tathārūpānanti tattha vasituṃ samatthānaṃ. Asantanti abhūtaṃ. Atthavasena hi vācā abhūtaṃ nāma.

๒๕๒. บทว่า ยตฺถ ปติฏฺฐา นตฺถิ เอกนฺติกา นั้น มีความหมายว่า ‘ไม่เพียงพอต่อการตกอย่างใหญ่หลวงโดยส่วนเดียว’ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ไม่มีที่ตั้งมั่นในที่นี้’. บทว่า อสมฺภูตตฺถํ นั้น คือ ไม่ใช่ความจริง, มีความหมายว่า เป็นของเท็จ. บทว่า โส นั้น คือ ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ. พึงประกอบความว่า ‘น้ำนั้นย่อมตกลงไป’. เพราะเหตุที่บางครั้งลมใหญ่คล้ายลมเวรัมภวาตเกิดขึ้นบนผิวน้ำทะเล พัดน้ำในมหาสมุทรให้ขึ้นไป และบางครั้งน้ำนั้นก็พุ่งไปทางจักรวาล บางครั้งก็พุ่งไปทางเชิงเขาพระสุเมรุ แล้วกระทบกับสิ่งเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ปากแห่งมหาสมุทรอันมีกำลัง’ เป็นต้น. บทว่า เวเคน ปกฺขนฺทิตฺวา นั้น คือ เป็นน้ำที่ถูกลมใหญ่พัดขึ้นไป และพุ่งลงไปด้วยกำลังลมนั้น. พึงประกอบความว่า ‘เหมือนเหวแห่งนรกใหญ่’ คือ เหมือนเหวที่มีความยาว ความกว้าง และความลึกเป็นโยชน์. บทว่า ตถารูปานํ นั้น คือ ของสัตว์ทั้งหลายที่สามารถจะอยู่ในที่นั้นได้. บทว่า อสนฺตํ นั้น คือ ไม่มีอยู่จริง. เพราะคำพูดที่ไม่มีอยู่จริง ชื่อว่า อภูตะ.

---

Na patiṭṭhāsīti patiṭṭhaṃ na labhi. Anibaddhanti anibandhanatthaṃ yaṃkiñci. Dubbalañāṇoti ñāṇabalarahito. ‘‘Assutavā puthujjano’’ti vatvā ‘‘sutavā ariyasāvako’’ti vuttattā ‘‘sotāpanno dhura’’nti vuttaṃ. Itaresu ariyasāvakesu vattabbameva natthi. Tesañhi vedanā supariññātā. Balavavipassako…pe… yogāvacaropi vaṭṭati mattaso vedanānaṃ pariññātattā.

บทว่า น ปติฏฺฐาสิ นั้น คือ ไม่ได้ที่ตั้งมั่น. บทว่า อนิพพัทธํ นั้น คือ สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ไม่ผูกพัน. บทว่า ทุพพลญาโณ นั้น คือ ผู้ปราศจากกำลังแห่งญาณ. เพราะกล่าวว่า ‘ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ’ แล้วกล่าวว่า ‘อริยสาวกผู้ได้สดับ’ จึงกล่าวว่า ‘พระโสดาบันเป็นประธาน’. ในอริยสาวกเหล่าอื่น ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงเลย. เพราะเวทนาของท่านเหล่านั้นถูกกำหนดรู้ดีแล้ว. แม้ผู้มีวิปัสสนาแก่กล้า... (ละไว้)... ผู้ประกอบโยคะ ก็ควร เพราะเวทนาถูกกำหนดรู้ได้ในระดับหนึ่ง.

---

Pātālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปาตาลสูตร จบแล้ว.

---

5. Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาว่าด้วยทัฏฐัพพสูตร

---

253. Vipariṇāmanavasena [Pg.356] dukkhato daṭṭhabbāti kiñcāpi sukhā, pariṇāmadukkhatā pana sukhavedanāya ekantikāti. Vinivijjhanaṭṭhenāti pīḷanavasena attabhāvassa vijjhanaṭṭhena. Hutvāti paccayasamāgamena uppajjitvā. Tena pākabhāvapubbako attalābho vutto. Abhāvākārenāti bhaṅgupagamanākārena. Tena viddhaṃsabhāvo vutto. Ubhayena udayabbayaparicchinnatāya sikhappattaṃ aniccataṃ dasseti. Svāyaṃ hutvā abhāvākāro itarāsupi vedanāsu labbhateva, adhiko ca pana dvinnaṃ dukkhasabhāvo. Dukkhatāvasena purimānaṃ vedanānaṃ daṭṭhabbatāya dassitattā pacchimāya vedanāya evaṃ daṭṭhabbatā dassitā. Addāti ñāṇagatiyā sacchikatvā adakkhi. Ñāṇagamanañhetaṃ, yadidaṃ dukkhato dassanaṃ. Santasabhāvaṃ sukhadukkhato upasantarūpattā.

๒๕๓. บทว่า พึงเห็นโดยความเป็นทุกข์โดยอาการแปรปรวน นั้น แม้สุขเวทนาจะเป็นสุข แต่ปริณามทุกข์ก็เป็นของแน่นอนสำหรับสุขเวทนา. บทว่า โดยอรรถว่าแทงทะลุ นั้น คือ โดยอรรถว่าแทงทะลุอัตภาพด้วยอาการบีบคั้น. บทว่า หุตฺวา นั้น คือ เกิดขึ้นแล้วด้วยการประชุมกันแห่งปัจจัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการได้อัตภาพที่มีความปรากฏเป็นเบื้องหน้า. บทว่า อภาวากาเรนะ นั้น คือ ด้วยอาการถึงความแตกดับ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงภาวะแห่งความพินาศ. ด้วยทั้งสองอย่างนี้ ย่อมแสดงอนิจจตาที่ถึงที่สุดแล้ว โดยการกำหนดด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป. อาการที่เกิดขึ้นแล้วไม่มีอยู่นี้ ย่อมมีได้แม้ในเวทนาอื่น ๆ ด้วย, แต่ภาวะแห่งทุกข์ของเวทนา ๒ อย่างนั้นมีมากกว่า. เพราะเวทนาในเบื้องต้นถูกแสดงว่าพึงเห็นโดยความเป็นทุกข์แล้ว เวทนาในภายหลังจึงถูกแสดงว่าพึงเห็นอย่างนี้. บทว่า อทฺทา นั้น คือ เห็นแล้วโดยทำให้แจ้งด้วยการดำเนินไปแห่งญาณ. การเห็นโดยความเป็นทุกข์นี้ คือ การดำเนินไปแห่งญาณ. บทว่า สันตสภาวะ นั้น คือ มีสภาวะสงบเพราะมีรูปสงบจากสุขและทุกข์.

---

Daṭṭhabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยทัฏฐัพพสูตร จบแล้ว.

---

6. Sallasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาว่าด้วยสัลลสูตร

---

254. Dvīsu janesūti sutavantaassutavantesu dvīsu janesu. Anugatavedhanti pubbe pavattavedhassa anugatavedhaṃ. Balavatarā diguṇā viya hutvā daḷhatarapavattiyā. Evamevāti yathā viddhassa purisassa anuvedhanā balavatarā, evameva. Samādhimaggaphalāni nissaraṇaṃ vikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhivasena. Samādhisīsena hettha jhānañca gahitaṃ. So na jānāti anadhigatattā. Nissaraṇanti jānāti anissaraṇameva. Tāsaṃ samadhigatānaṃ sukhadukkhavedanānaṃ. Na vippayutto appahīnakilesattā. Saṅkhātadhammassāti saṅkhāya paññāya pariññātacatukkhandhassa. Tenāha ‘‘tulitadhammassā’’ti. Imasmimpi sutte purimasutte viya ārammaṇānusayova kathito, so pana tattha vuttanayeneva veditabbo. Anurodhavirodhapahānassa vuttattā khīṇāsavo dhuraṃ. Anāgāmīpi vaṭṭati, tassa virodhappahānaṃ labbhati.

๒๕๔. บทว่า ในชน ๒ พวก คือ ในชน ๒ พวก คือ ผู้มีสุตะและผู้ไม่มีสุตะ. บทว่า การแทงตามไป คือ การแทงตามไปซึ่งการแทงที่เกิดขึ้นก่อน. บทว่า มีกำลังยิ่งกว่า คือ เป็นเหมือนสองเท่า เพราะมีการเป็นไปที่มั่นคงกว่า. บทว่า อย่างนั้นนั่นแล คือ การแทงตามไปของบุรุษผู้ถูกแทงแล้วมีกำลังยิ่งกว่าฉันใด, อย่างนั้นนั่นแล. บทว่า การออกไป คือ สมาธิ มรรค และผล เป็นการออกไปโดยการข่มไว้ การตัดขาด และการสงบระงับ. ในที่นี้ พึงถือเอาฌานด้วยบทว่า สมาธิ. เขาไม่รู้ เพราะยังไม่บรรลุ. บทว่า การออกไป คือ ย่อมรู้สิ่งที่ไม่ใช่ทางออกว่าเป็นทางออกนั่นเอง. แห่งสุขเวทนาและทุกขเวทนาเหล่านั้นที่เกิดขึ้นแล้ว. ไม่พรากจากกัน เพราะกิเลสยังไม่ละได้. บทว่า ผู้มีธรรมอันพิจารณาแล้ว คือ ผู้มีขันธ์ ๔ อันกำหนดรู้ด้วยปัญญาโดยการพิจารณา. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ผู้มีธรรมอันพิจารณาแล้ว. แม้ในสูตรนี้ ก็ตรัสถึงอนุสัยในอารมณ์เท่านั้น เหมือนในสูตรก่อน, แต่พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล. เพราะตรัสถึงการละความยินดีและความยินร้ายแล้ว พระขีณาสพจึงเป็นประธาน. แม้พระอนาคามีก็ควร เพราะการละความยินร้ายของท่านย่อมมีได้.

---

Sallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสัลลสูตร จบแล้ว.

---

7. Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาปฐมคิลานสูตร

---

255. Saddahitvā [Pg.357] gilāne upaṭṭhātabbe maññissantīti yojanā. Tatthāti tasmiṃ ṭhāne. Kammaṭṭhānānuyogo sappāyo yesaṃ te kammaṭṭhānasappāyā, satipaṭṭhānaratāti attho. Aniccataṃ anupassantoti kāyaṃ paṭicca uppannāya vedanāya ca aniccataṃ anupassanto. Vayaṃ anupassantotiādīsupi eseva nayo. Vayanti pana tāya eva khayasaṅkhātaṃ. Virāganti virajjanaṃ. Paṭinissagganti pariccāgapaṭinissaggaṃ, pakkhandanapaṭinissaggampi vā.

๒๕๕. พึงประกอบความว่า จักสำคัญว่าพึงพยาบาลคนไข้ด้วยศรัทธา. บทว่า ในที่นั้น คือ ในที่นั้น. บทว่า ผู้สมควรแก่กรรมฐาน คือ ผู้ที่การประกอบกรรมฐานเป็นที่สบายแก่เขาเหล่านั้น, มีความหมายว่า ผู้ยินดีในสติปัฏฐาน. บทว่า พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง คือ พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยกาย. แม้ในบทมีอาทิว่า พิจารณาเห็นความเสื่อมไป ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วน บทว่า ความเสื่อมไป คือ ความสิ้นไปนั่นเอง. บทว่า ความคลายกำหนัด คือ การคลายกำหนัด. บทว่า การสละคืน คือ การสละคืนโดยการบริจาค, หรือการสละคืนโดยการแล่นเข้าไป.

---

Āgamanīyapaṭipadāti ariyamaggassa āgamanaṭṭhāniyā pubbabhāgapaṭipadā. Pubbabhāgāyeva na lokuttarā. Sampajaññaṃ pubbabhāgiyameva. Tisso anupassanā pubbabhāgāyeva vipassanāpariyāpannattā. Missakāti lokiyalokuttaramissakā. Bhāvanākālo dassito ‘‘nirodhānupassino viharato, paṭinissaggānupassino viharato rāgānusayo pahīyatī’’ti vuttattā.

บทว่า ปฏิปทาอันควรมา คือ ปฏิปทาเบื้องต้นอันเป็นที่มาแห่งอริยมรรค. เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช่โลกุตตระ. สัมปชัญญะก็เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น. อนุสสนา ๓ ก็เป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น เพราะสงเคราะห์เข้าในวิปัสสนา. บทว่า ปนกัน คือ ปนกันระหว่างโลกิยะและโลกุตตระ. กาลแห่งภาวนาแสดงไว้แล้ว เพราะตรัสไว้ว่า เมื่อภิกษุมีปกติอยู่ด้วยการพิจารณาเห็นความดับไป, เมื่อมีปกติอยู่ด้วยการพิจารณาเห็นการสละคืน, ราคานุสัยย่อมละได้.

---

Paṭhamagelaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปฐมคิลานสูตร จบแล้ว.

---

8-9. Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā

๘-๙. อรรถกถาทุติยคิลานสูตรเป็นต้น

---

256-257. Phassaṃ paṭiccāti ettha phassasīsena phassāyatanānaṃ gahaṇaṃ. Na hi phassāyatanehi vinā phassassa sambhavo. Tenāha ‘‘kāyova hi ettha phassoti vutto’’ti, phassasīsena vuttoti adhippāyo. Navamaṃ uttānameva heṭṭhā vuttanayattā.

๒๕๖-๒๕๗. ในบทว่า เพราะอาศัยผัสสะ นี้ พึงถือเอาผัสสายตนะด้วยบทว่า ผัสสะ. เพราะผัสสะย่อมมีไม่ได้หากปราศจากผัสสายตนะ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า กายเท่านั้นแลเป็นผัสสะในที่นี้, มีอธิบายว่า ตรัสด้วยบทว่า ผัสสะ. สูตรที่ ๙ มีความตื้นอยู่แล้ว เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง.

---

Dutiyagelaññasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทุติยคิลานสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

10. Phassamūlakasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาผัสสมูลกสูตร

---

258. Sukhavedanāya hitaṃ sukhavedaniyaṃ. So panesa hitabhāvo paccayabhāvenāti āha ‘‘sukhavedanāya paccayabhūta’’nti. Imasmimpi suttadvayeti [Pg.358] imasmiṃ navame dasame ca suttepi. Sammasanacāravedanāti sammasanīyavedanā eva kathitā, na lokuttarāti adhippāyo.

๒๕๘. บทว่า สุขเวทนีย์ คือ สิ่งที่เป็นประโยชน์แก่สุขเวทนา. ส่วนความเป็นประโยชน์นั้นเป็นไปโดยความเป็นปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า เป็นปัจจัยแก่สุขเวทนา. แม้ในสูตร ๒ สูตรนี้ คือ ในสูตรที่ ๙ และที่ ๑๐ นี้. บทว่า เวทนาอันพิจารณาแล้ว คือ ตรัสถึงเวทนาที่พึงพิจารณาเท่านั้น ไม่ใช่โลกุตตระ ดังนี้เป็นอธิบาย.

---

Phassamūlakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาผัสสมูลกสูตร จบแล้ว.

---

Sagāthāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสคาถวรรค จบแล้ว.

---

2. Rahogatavaggo

๒. รโหคตวรรค

---

1. Rahogatasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถารโหคตสูตร

---

259. Yaṃkiñci vedayitanti ‘‘sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukha’’nti vuttaṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ, dukkhanti vattabbataṃ labhati pariyāyenāti attho. Tenāha ‘‘taṃ sabbaṃ dukkhanti attho’’ti. Yā esātiādīsu yo saṅkhārānaṃ aniccatāsaṅkhāto hutvā abhāvākāro, yā khayasabhāvatā vinassanasabhāvatā jarāya maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmanasabhāvatā, etaṃ sandhāya uddissa sabbaṃ vedayitaṃ dukkhanti mayā vuttanti ayaṃ saṅkhepattho. Sāti saṅkhārānaṃ aniccatā. Vedanānampi aniccatā eva saṅkhārasabhāvattā. Tāsaṃ aniccatā ca nāma maraṇaṃ bhaṅgoti katvā tato uttari dukkhaṃ nāma natthīti sabbā vedanā ‘‘dukkhā’’ti vuttā, yathā ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti ca, ‘‘pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti ca vuttaṃ. Idaṃ suttapadaṃ. Cattāro āruppāti catasso arūpasamāpattiyo. Etthāti ca etasmiṃ paṭippassaddhivāre.

๒๕๙. บทว่า เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เวทนาที่ตรัสไว้ว่า สุข ทุกข์ ไม่ทุกข์ไม่สุข สงเคราะห์เข้าในทุกข์ ย่อมได้ชื่อว่าทุกข์โดยปริยาย ดังนี้เป็นอธิบาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า เวทนาทั้งหมดนั้นเป็นทุกข์ ดังนี้เป็นอธิบาย. ในบทมีอาทิว่า ความไม่เที่ยงนี้ คือ อาการที่ไม่มีอยู่หลังจากเกิดขึ้นแล้วซึ่งนับว่าเป็นความไม่เที่ยงแห่งสังขาร, ความเป็นสภาพสิ้นไป, ความเป็นสภาพฉิบหาย, ความเป็นสภาพแปรปรวน ๒ อย่าง คือ ด้วยชราและมรณะ, อธิบายโดยย่อว่า เรากล่าวเวทนาทั้งหมดว่าเป็นทุกข์ โดยอ้างถึงสิ่งนี้. บทว่า ความไม่เที่ยง คือ ความไม่เที่ยงแห่งสังขาร. แม้เวทนาทั้งหลายก็เป็นความไม่เที่ยงนั่นเอง เพราะมีสภาพเป็นสังขาร. และความไม่เที่ยงของเวทนาเหล่านั้นชื่อว่าความตาย ความแตกสลาย, เมื่อเป็นเช่นนั้น ทุกข์อื่นยิ่งกว่านั้นไม่มี เพราะฉะนั้นเวทนาทั้งหมดจึงตรัสว่าเป็น ทุกข์ เหมือนที่ตรัสว่า สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ และ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์. นี้เป็นบทแห่งสูตร. บทว่า อรูป ๔ คือ อรูปสมาบัติ ๔. บทว่า ในที่นี้ คือ ในวาระแห่งการสงบระงับนี้.

---

Rahogatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถารโหคตสูตร จบแล้ว.

---

4. Agārasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาอคารสูตร

---

262. Puratthimāti vibhattilopena niddeso, nissakke vā etaṃ paccattavacanaṃ. Paṭhamajjhānādivasenāti paṭhamadutiyajjhānavasena. Anussativasenāti nidassanamattaṃ aññassapi upacārajjhānaggahitassa savitakkacārassa nirāmisassa sukhassa labbhanato. Tassapi vā paṭhamajjhānādīti ettha ādi-saddena saṅgaho daṭṭhabbo. Kāmahetu dukkhappattānaṃ dukkhavedanā kāmāmisena [Pg.359] sāmisā vedanā. Anuttaravimokkhā nāma arahattaphalaṃ. ‘‘Kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmī’’ti evaṃ pihaṃ upaṭṭhāpayato tasmiṃ anijjhamāne pihappaccayā uppannadomanassavedanā. Nekkhammanissitā upekkhāvedanā nirāmisā adukkhamasukhā nāma. Savisesaṃ pana dassetuṃ ‘‘catutthajjhānavasena uppannā adukkhamasukhavedanā’’ti vuttaṃ.

๒๖๒. บทว่า ทิศตะวันออก เป็นการกล่าวโดยการลบวิภัตติ, หรือเป็นปฐมาวิภัตติในอรรถนิสสยะ. บทว่า โดยอาทิแห่งปฐมฌาน คือ โดยปฐมฌานและทุติยฌาน. บทว่า โดยอนุสสติ เป็นเพียงตัวอย่าง เพราะสุขที่ปราศจากอามิสอันมีวิตกวิจารที่สงเคราะห์เข้าในอุปจารฌานอื่นก็ย่อมมีได้. หรือพึงเห็นว่าสงเคราะห์เข้าด้วยบทว่า อาทิ ในบทว่า ปฐมฌานเป็นต้น ของฌานนั้น. ทุกขเวทนาของสัตว์ผู้ถึงทุกข์เพราะเหตุแห่งกาม เป็นเวทนามีอามิสด้วยกามอามิส. บทว่า อนุตตรวิโมกข์ คือ อรหัตตผล. เวทนาอันเป็นโทมนัสที่เกิดขึ้นเพราะปัจจัยคือความปรารถนา เมื่ออายตนะนั้นไม่สำเร็จแก่ผู้ตั้งความปรารถนาว่า เมื่อไรหนอ เราจักเข้าถึงอายตนะนั้นแล้วอยู่. อุเบกขาเวทนาที่อาศัยเนกขัมมะ เป็นเวทนาที่ปราศจากอามิส ชื่อว่าไม่ทุกข์ไม่สุข. แต่เพื่อแสดงความมีลักษณะพิเศษ จึงตรัสว่า เวทนาไม่ทุกข์ไม่สุขที่เกิดขึ้นโดยจตุตถฌาน.

---

Agārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา อคารสูตร จบแล้ว.

---

5-8. Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā

๕-๘. อรรถกถา ปฐมอนันทสูตรเป็นต้น

---

263-266. Heṭṭhā kathitanayāneva, veneyyajjhāsayato pana tesaṃ desanāti daṭṭhabbaṃ. Etthāti etesu catūsu suttesu. Purimāni dve ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa vācā paṭippassaddhā hotī’’tiādinā nayena yāva khīṇāsavassa kilesapaṭippassaddhi, tāva desanāya pavattattā ‘‘paripuṇṇapassaddhikānī’’ti vuttāni. Tāva paripūraṃ katvā adesitattā ‘‘pacchimāni upaḍḍhapassaddhikāni, desanāyā’’tiādi vuttaṃ.

๒๖๓-๒๖๖. มีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง, แต่พึงทราบว่าการแสดงธรรมเหล่านั้นเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์. บทว่า ในที่นี้ คือ ในสูตร ๔ สูตรเหล่านี้. สูตร ๒ สูตรแรก ตรัสไว้ว่า มีปัสสัทธิบริบูรณ์ เพราะการแสดงธรรมเป็นไปโดยนัยมีอาทิว่า วาจาของผู้เข้าปฐมฌานย่อมสงบระงับ จนถึงความสงบระงับแห่งกิเลสของพระขีณาสพ. เพราะไม่ได้แสดงให้บริบูรณ์ถึงเพียงนั้น จึงตรัสว่า สูตรหลังมีปัสสัทธิครึ่งหนึ่ง, โดยการแสดงธรรม ดังนี้เป็นต้น.

---

Paṭhamaānandasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา ปฐมอนันทสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

9-10. Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā

๙-๑๐. อรรถกถา ปัญจกังคสูตรเป็นต้น

---

267-268. Daṇḍamuggaraṃ aggasoṇḍamuggaraṃ. Kāḷasuttapakkhipanaṃ kāḷasuttanāḷi. Vāsiādīni pañca aṅgāni assāti pañcakaṅgo. Vatthuvijjāya vuttavidhinā kattabbanissayāni ṭhapetīti thapati. Paṇḍitaudāyitthero, na lāḷudāyitthero. Dvepānandāti aṭṭhakathāya paduddhāro kato – ‘‘dvepi mayā ānandā’’ti pana pāḷiyaṃ. Pasādakāyasannissitā kāyikā, cetosannissitā cetasikā. Ādhipaccaṭṭhena sukhameva indriyanti sukhindriyaṃ. Upavicāravasenāti rūpādīni upecca vicaraṇavasena. Atīte ārammaṇe. Paccuppanneti addhāpaccuppanne. Evaṃ aṭṭhādhikaṃ sataṃ aṭṭhasataṃ.

๒๖๗-๒๖๘. บทว่า ทัณฑมุคคะระ คือ ค้อนหัวโต. บทว่า การใส่ด้ายดำ คือ รางด้ายดำ. บทว่า ปัญจกังคะ คือ ผู้มีองค์ ๕ มีขวานเป็นต้น. บทว่า สถาปนิก คือ ผู้ตั้งอาศัยที่พึงทำตามวิธีที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วัตถุวิชชา. พระปัณฑิตอุทยีเถระ ไม่ใช่พระลาฬุทายีเถระ. บทว่า แม้ ๒ อย่าง อานันทะ อรรถกถาได้ยกบทขึ้นว่า แม้ ๒ อย่าง อานันทะ แต่ในบาลีมีว่า แม้ ๒ อย่าง โดยเรา อานันทะ. บทว่า กายิกา คือ อาศัยกายอันเป็นปัสสาทะ, บทว่า เจตสิกา คือ อาศัยใจ. บทว่า สุขินทรีย์ คือ สุขเท่านั้นเป็นอินทรีย์โดยความเป็นอธิบดี. บทว่า โดยการเข้าไปพิจารณา คือ โดยการเข้าไปพิจารณารูปเป็นต้น. ในอารมณ์ที่เป็นอดีต. บทว่า ในปัจจุบัน คือ ในปัจจุบันที่เป็นกาล. อย่างนี้ ๑๐๘.

---

Pāṭiyekko anusandhīti pucchānusandhiādīhi visuṃ tehi asammisso eko anusandhi. Ekāpi vedanā kathitā ‘‘tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako’’ti āharitvā ‘‘phassapaccayā vedanā’’ti. Yasmā bhagavā [Pg.360] catutthajjhānupekkhāvedanaṃ vatvā – ‘‘atthānanda, etasmā sukhā aññaṃ sukha’’ntiādiṃ vadanto thapatino vādaṃ upatthambheti nāma. Tena hi upekkhāvedanā ‘‘sukha’’nteva vuttā santasabhāvattā. Abhikkantataranti ativiya kantataraṃ manoramataraṃ. Tenāha ‘‘sundaratara’’nti. Paṇītataranti padhānabhāvaṃ nītatāya uḷārataraṃ. Tenāha ‘‘atappakatara’’nti. Sukhanti vuttā paṭipakkhassa suṭṭhu khādanena, sukaraṃ okāsadānamassāti vā. Nirodho sukhaṃ nāma sabbaso udayabbayābhāvato. Tenāha ‘‘niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhenā’’ti.

คำว่า อนุสนธิเฉพาะตน คือ อนุสนธิอันเดียวที่ไม่ปะปนกับอนุสนธิอื่น ๆ มีปุจฉานุสนธิเป็นต้น. แม้เวทนาเดียวก็ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับในธรรมนั้น” ดังนี้ แล้วนำมากล่าวว่า “เวทนาเกิดจากผัสสะ”. เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคตรัสอุเบกขาเวทนาในจตุตถฌานแล้ว ตรัสว่า “อานนท์ สุขอื่นจากสุขนี้ยังมีอยู่” ดังนี้เป็นต้น ย่อมทรงสนับสนุนวาทะของสถปติ. เพราะเหตุนั้น อุเบกขาเวทนาจึงชื่อว่า “สุข” เพราะมีสภาพสงบ. คำว่า อภิกกันตตระ คือ น่ารักยิ่งกว่า น่ารื่นรมย์ยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “สวยงามยิ่งกว่า”. คำว่า ปณีตตระ คือ ประณีตยิ่งกว่า เพราะถึงความเป็นประธาน ประเสริฐยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ไม่เร่าร้อนยิ่งกว่า”. ที่ชื่อว่า สุข เพราะย่อมขจัดปฏิปักษ์ได้ดี หรือเพราะให้โอกาสได้ง่าย. นิโรธชื่อว่า สุข เพราะไม่มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปโดยประการทั้งปวง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ด้วยอรรถว่าสุข อันเป็นสภาพที่ไม่มีทุกข์”.

---

Sukhasmiṃyevāti sukhamicceva paññapeti. Nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvāti nirodhasamāpattidesanāya sīsaṃ uttamaṃ katvā. Desanāya uddesādhimutte uṭṭhāpetvā vitthāritattā ‘‘neyyapuggalassa vasenā’’ti vuttaṃ. Dasamaṃ anantarasutte vuttanayattā uttānatthameva.

คำว่า ในสุขนั่นเอง คือ บัญญัติว่าสุขนั่นเอง. คำว่า ทำนิโรธสมาบัติเป็นประธาน คือ ทำนิโรธสมาบัติให้เป็นประธานในการแสดง. เพราะการแสดงนั้นได้ยกบุคคลผู้ควรแนะนำให้ตั้งขึ้นในอุทเทสแล้วขยายความ จึงตรัสว่า “โดยอาศัยบุคคลผู้ควรแนะนำ”. สูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ในสูตรก่อนหน้านี้แล้ว.

---

Pañcakaṅgasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปัญจกังคสูตรเป็นต้น จบแล้ว

---

Rahogatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถารโหคตวรรค จบแล้ว

---

3. Aṭṭhasatapariyāyavaggo

๓. อัฏฐสัตตปริยายวรรค

---

1. Sīvakasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาสีวกสูตร

---

269. Cūḷā pana assa mahatī atthi savisesā, tasmā ‘‘moḷiyasīvako’’ti vuccati. Channaparibbājakoti kambalādinā kopīnapaṭicchādakaparibbājako. Pittapaccayānīti pittahetukāni. ‘‘Tisso vedanā’’ti vatvā tāsaṃ sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Kusalavedanā uppajjati pittapaccayā. Pittabhesajjaṃ karissāmīti bhesajjasambharaṇatthañceva tadatthaṃ āmisakiñjakkhasambharaṇatthañca pāṇaṃ hanatīti yojanā. Majjhatto bhesajjakaraṇe udāsīno.

๒๖๙. แต่ว่าจุฬาของท่านนั้นใหญ่และมีลักษณะพิเศษ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า “โมฬิยสีวกะ”. คำว่า ฉันนปริพาชก คือ ปริพาชกผู้ปกปิดโคปินะด้วยผ้ากัมพลเป็นต้น. คำว่า ปิตตปัจจัย คือ มีดีเป็นเหตุ. ครั้นตรัสว่า “เวทนา ๓ อย่าง” แล้ว เพื่อแสดงความเกิดขึ้นของเวทนาเหล่านั้น จึงตรัสว่า “อย่างไร” ดังนี้เป็นต้น. กุศลเวทนาเกิดขึ้นเพราะดีเป็นปัจจัย. การประกอบความว่า “เราจักทำยาแก้ดี” คือ เพื่อรวบรวมยา และเพื่อรวบรวมเครื่องปรุงยาอันเป็นอามิสนั้น จึงฆ่าสัตว์. คำว่า มัชฌัตโต คือ ผู้เป็นกลางในการทำยา.

---

Tasmāti yasmā pittādipaccayahetukanti attano ca lokassa ca paccakkhaṃ atidhāvanti ye samaṇā vā brāhmaṇā vā, tasmā tesaṃ micchā. Pittādīnaṃ tiṇṇampi samodhānasannipāte jātāni sannipātikāni. Purimautuno visadiso utuvipariṇāmoti āha ‘‘visabhāgaututo jātānī’’ti[Pg.361]. Anudako thaddhalūkhabhūmivibhāgo jaṅgaladeso, vuttavipariyāyena anupadeso veditabbo. Malayaṃ himasītabahulo, itaro uṇhabahulo.

คำว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดก้าวล่วงสิ่งที่ประจักษ์แก่ตนและโลกว่ามีดีเป็นต้นเป็นเหตุไปได้ เพราะเหตุนั้น ทิฏฐิของสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นจึงผิด. เวทนาที่เกิดจากการประชุมรวมกันของดีเป็นต้นทั้งสามอย่าง ชื่อว่า “สันนิปาติกะ”. การเปลี่ยนแปลงของฤดูที่ไม่เหมือนฤดูเดิม จึงตรัสว่า “เกิดจากฤดูที่ผิดปกติ”. คำว่า อนุทกะ คือ พื้นที่ป่าที่มีลักษณะแข็งกระด้างและแห้งแล้ง ไม่มีน้ำ ส่วน “อนุปเทส” พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมา. คำว่า มลยะ มีความหนาวเย็นมาก ส่วนอีกอย่างหนึ่งมีความร้อนมาก.

---

Attano pakaticariyānaṃ visamaṃ kāyassa pariharaṇavasena, jātāni pana asayhasahanaadesaakālacaraṇādinā veditabbānīti āha ‘‘mahābhāravahanā’’tiādi. Parassa upakkamato nibbattāni opakkamikānīti āha – ‘‘ayaṃ coro vā’’tiādi. Kevalanti bāhirapaccayaṃ anapekkhitvā kevalaṃ teneva. Tenāha ‘‘kammavipākatova jātānī’’ti. Sakkā paṭibāhituṃ patīkārena. Lokavohāro nāma kathito pittasamuṭṭhānādisamaññāya lokasiddhattā. Kāmaṃ sarīrasannissitā vedanā kammanibbattāva, tassā pana paccuppannapaccayavasena evamayaṃ lokavohāroti vuttañceva gahetvā paravādapaṭisedho katoti daṭṭhabbaṃ.

เวทนาที่เกิดจากการประพฤติไม่สม่ำเสมอของตนเอง โดยการดูแลรักษากายไม่ถูกต้อง พึงทราบว่าเกิดจากการทนไม่ได้ในสถานที่ที่ไม่ควรทน การประพฤติในเวลาที่ไม่ควรประพฤติเป็นต้น จึงตรัสว่า “การแบกภาระหนัก” ดังนี้เป็นต้น เวทนาที่เกิดจากการกระทำของผู้อื่น ชื่อว่า “โอปักกมิกะ” จึงตรัสว่า “โจรนี้” ดังนี้เป็นต้น คำว่า เกวลํ คือ ไม่ต้องอาศัยปัจจัยภายนอก อาศัยแต่สิ่งนั้นเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “เกิดจากวิบากกรรมเท่านั้น” สามารถป้องกันได้ด้วยการเยียวยา ที่ชื่อว่า โลกโวหาร คือ กล่าวไว้เพราะความที่ชื่อว่ามีดีเป็นสมุฏฐานเป็นต้น เป็นที่รู้กันในโลก แม้เวทนาที่อาศัยกายเกิด ย่อมเกิดจากกรรมนั่นเอง แต่พึงเห็นว่า โลกโวหารนี้เป็นไปโดยอาศัยปัจจัยปัจจุบันของเวทนานั้น และได้นำคำที่กล่าวไว้แล้วมาปฏิเสธวาทะของผู้อื่น

---

Sīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสีวกสูตร จบแล้ว

---

2-10. Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาอัฏฐสตสูตรเป็นต้น ที่ ๒-๑๐

---

270-278. Vedanānaṃ aṭṭhādhikaṃ sataṃ, tassa aṭṭhasatassa tabbhāvassa pariyāyo kāraṇaṃ ettha atthīti aṭṭhasatapariyāyo, suttaṃ. Tenāha ‘‘aṭṭhasatassa kāraṇabhūta’’nti. Dhammakāraṇanti pariyattidhammabhūtaṃ kāraṇaṃ. Kāyikāti pañcadvārakāyikā. Tenāha ‘‘kāmāvacareyeva labbhantī’’ti, kāmabhūmikāti attho. Arūpāvacare natthi, tibhūmikāti attho. Tenāha – ‘‘arūpe tikacatukkajjhānaṃ uppajjati, tañca kho lokuttaraṃ, na lokiya’’nti. Itarā upekkhāvedanā. Upavicaranti upecca pajjantīti attho. Taṃsampayuttānanti vicārasampayuttānaṃ.

เวทนามี ๑๐๘ อย่าง ปริยายคือเหตุแห่งความเป็น ๑๐๘ อย่างนั้นมีอยู่ในสูตรนี้ จึงชื่อว่า “อัฏฐสตปริยายสูตร” เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “เป็นเหตุแห่ง ๑๐๘” คำว่า ธรรมเหตุ คือ เหตุที่เป็นปริยัติธรรม คำว่า กายิกา คือ กายิกะที่เกิดทางปัญจทวาร เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ย่อมได้ในกามวจรเท่านั้น” คือ มีความหมายว่าในกามภูมิ ไม่มีในอรูปาวจร คือ มีความหมายว่าในไตรภูมิ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ในอรูปภูมิ ติกะและจตุกกฌานย่อมเกิดขึ้น แต่ฌานนั้นเป็นโลกุตตระ ไม่ใช่โลกิยะ” อุเบกขาเวทนาอื่น คำว่า อุปวิจร คือ มีความหมายว่า เข้าไปประพฤติ คำว่า ที่สัมปยุตด้วยสิ่งนั้น คือ ที่สัมปยุตด้วยวิจาร

---

Paṭilābhatoti paṭiladdhabhāvato. Samanupassatoti paccavekkhato passato. Atītaṃ khaṇattayātikkamena atikkantaṃ, niruddhappattiyā niruddhaṃ, pakativijahanena vipariṇataṃ. Samanussaratoti cintayato. Gehassitanti kāmaguṇanissitaṃ. Kāmaguṇā hi idha gehanissitadhammena gehapariyāyena vuttā.

คำว่า เพราะได้ คือ เพราะความเป็นผู้ได้แล้ว คำว่า ย่อมพิจารณาเห็น คือ ย่อมพิจารณา ย่อมเห็น คำว่า อดีต คือ ล่วงไปแล้วด้วยการล่วงพ้นสามขณะ ดับไปแล้วด้วยการถึงความดับ แปรปรวนไปแล้วด้วยการละสภาพเดิม คำว่า ย่อมระลึกได้ คือ ย่อมคิด คำว่า อาศัยเรือน คือ อาศัยกามคุณ กามคุณในที่นี้ตรัสไว้โดยธรรมที่อาศัยเรือน โดยปริยายแห่งเรือน

---

Vipariṇāmavirāganirodhanti [Pg.362] vipariṇāmanaṃ virajjanalakkhaṇaṃ nirujjhanañca viditvā. Pubbeti atīte. Etarahīti idāni vattamānā. Sammappaññāya passatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca yāthāvato passato. Ussukkāpetunti vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggapaṭivedhaṃ pāpetuṃ. Nibbānaṃ uddissa pavattitattā nekkhammassitasomanassāni nāma. Lokāmisapaṭisaṃyuttānanti kāmaguṇanissitānaṃ. Tadāyatananti taṃ āyatanaṃ taṃ kāraṇaṃ arahattaṃ. Anuttaresu vimokkhesūti ariyaphaladhammesu. Pihanti adhigamicchaṃ.

คำว่า ความแปรปรวน ความคลายกำหนัด และความดับ คือ รู้ความแปรปรวน ลักษณะแห่งความคลายกำหนัด และความดับ คำว่า ในกาลก่อน คือ ในอดีต คำว่า ในบัดนี้ คือ ในปัจจุบันนี้ คำว่า ย่อมเห็นด้วยปัญญาอันชอบ คือ ย่อมเห็นตามความเป็นจริงด้วยวิปัสสนาปัญญาและมรรคปัญญา คำว่า ย่อมกระตุ้น คือ ตั้งวิปัสสนาแล้วให้ถึงการแทงตลอดมรรค โสมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ชื่อว่า “เนกขัมมาสิตโสมนัส” เพราะเป็นไปเพื่อนิพพาน คำว่า ที่ประกอบด้วยโลกามิส คือ ที่อาศัยกามคุณ คำว่า มีอายตนะนั้น คือ อายตนะนั้น เหตุนั้น คือ อรหัต คำว่า ในวิโมกข์อันยอดเยี่ยม คือ ในอริยผลธรรม คำว่า ย่อมปรารถนา คือ ความปรารถนาที่จะบรรลุ

---

Upekkhāti somanassarahitaaññāṇupekkhā. Bālyayogato bālassa, tato eva mūḷhassa puthujjanassa. Kilesodhīnaṃ maggodhīhi ajitattā anodhijinassa. Sattamabhavādito uddhaṃ pavattanavipākassa ajitattā avipākajinassa. Anekādīnave vaṭṭe ādīnavassa ajānanena anādīnavadassāvino. Paṭipattipaṭivedhabāhusaccābhāvena assutavato puthujjanassa. Rūpaṃ sā nātivattati na atikkamati ñāṇasampayuttābhāvato. Sabbasaṅgāhakoti sabbadhamme saṅgaṇhanako. Tatiyādīni yāva dasamā heṭṭhā vuttanayattā uttānatthāneva.

คำว่า อุเบกขา คือ อุเบกขาที่ปราศจากโสมนัสและอัญญาณ คำว่า เพราะประกอบด้วยความเป็นคนเขลา คือ ของคนเขลา ของปุถุชนผู้หลงงมงายเพราะเหตุนั้น คำว่า ของบุคคลผู้ไม่ชนะโดยขีดขั้น เพราะขีดขั้นคือกิเลสยังไม่ถูกขีดขั้นคือมรรคชนะ คำว่า ของบุคคลผู้ไม่ชนะวิบาก เพราะวิบากที่ยังเป็นไปอยู่เบื้องบนจากภพที่ ๗ ยังไม่ถูกชนะ คำว่า ของบุคคลผู้ไม่เห็นโทษ เพราะไม่รู้โทษในวัฏฏะที่มีโทษมากมาย คำว่า ของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ เพราะไม่มีความรู้มากในการปฏิบัติและการแทงตลอด อุเบกขานั้นย่อมไม่ล่วงรูปไป คือ ไม่ก้าวล่วงไป เพราะไม่มีความสัมปยุตด้วยญาณ คำว่า ผู้รวบรวมธรรมทั้งปวง คือ ผู้รวบรวมธรรมทั้งปวงไว้ สูตรที่ ๓ เป็นต้น จนถึงสูตรที่ ๑๐ มีเนื้อความตื้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว

---

Aṭṭhasatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐสตสูตรเป็นต้น จบแล้ว

---

11. Nirāmisasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถานิรามิสสูตร

---

279. Ārammaṇato sampayogato ca kilesāmisena sāmisā. Nirāmisāyāti nissakkavacanaṃ. Nirāmisatarāvāti ekaṃsavacanaṃ tassā tathā nissametabbatāya. Sā hi pīti sabbaso santakilesāmise santāne pavattiyā accantasabhāvadhammārammaṇavisayatāya sayampi sātisayaṃ santasabhāvākārena pavattiyā nirāmisāyapi nirāmisatarā vuttā. Tenāha ‘‘nanu cā’’tiādi. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Appaṭihārikanti paṭiharaṇarahitaṃ appaṭihāraṃ, kenaci anāvaṭanti attho. Sesavāresūti sukhavāraupekkhāvāresu.

๒๗๙. เวทนาเป็น “สามิส” เพราะมีกิเลสเป็นอามิส โดยอารมณ์และโดยสัมปยุต คำว่า นิรามิสายะ เป็นนิสสกวจะ (คำที่แสดงความไม่มี) คำว่า นิรามิสตรกว่า เป็นเอกังสวจะ (คำที่แสดงความแน่นอน) เพราะความที่เวทนานั้นพึงปราศจากอามิสอย่างนั้น ปีตินั้นแล ชื่อว่า “นิรามิสตรกว่านิรามิส” เพราะเป็นไปในสันดานที่กิเลสอามิสสงบระงับโดยประการทั้งปวง และเพราะมีอารมณ์เป็นธรรมที่มีสภาพสงบระงับอย่างยิ่ง แม้ตัวปีติเองก็เป็นไปโดยอาการที่มีสภาพสงบระงับอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ก็ไฉนเล่า” ดังนี้เป็นต้น บัดนี้ เพื่อจะแสดงอรรถนั้นด้วยอุปมา จึงตรัสว่า “เหมือนอย่างว่า” ดังนี้เป็นต้น คำว่า อัปปฏิหาริกะ คือ ไม่มีเครื่องป้องกัน ไม่มีเครื่องต้านทาน มีความหมายว่า ไม่มีใครปิดกั้นได้ คำว่า ในวาระที่เหลือ คือ ในวาระแห่งสุขและวาระแห่งอุเบกขา

---

Vimokkhavāro pana na atidiṭṭho itarehi visadisattā. Tenāha ‘‘vimokkhavāre panā’’tiādi. Rūpapaṭisaṃyuttoti bhāvitarūpapaṭisaṃyutto. Sāmiso nāma yasmā sāmisarūpapaṭibaddhavutti ceva sāmisarūpapaṭibhāgañca[Pg.363], tasmā ‘‘rūpāmisa’’nti vuccati, tena rūpāmisena sāmiso nāma. Arūpāmisassa abhāvato arūpapaṭisaṃyutto vimokkho nirāmiso nāma.

ส่วนวิโมกขวาระนั้นไม่ปรากฏชัดเจนนัก เพราะมีความแตกต่างจากวาระอื่น ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ส่วนในวิโมกขวาระ’ เป็นต้น. คำว่า ‘รูปปฏิสังยุต’ หมายถึงประกอบด้วยรูปที่เจริญแล้ว. ชื่อว่า ‘สามิส’ เพราะเป็นไปพร้อมด้วยรูปที่เป็นอามิส และเป็นส่วนแห่งรูปที่เป็นอามิส เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า ‘รูปามิส’ วิโมกข์ที่ประกอบด้วยรูปามิสนั้นชื่อว่า ‘สามิส’. วิโมกข์ที่ประกอบด้วยอรูป เพราะไม่มีอรูปามิส ชื่อว่า ‘นิรามิส’.

---

Nirāmisasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิรามิสสูตร จบแล้ว.

---

Aṭṭhasatapariyāyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัฏฐสตปริยายวรรค จบแล้ว.

---

Vedanāsaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเวทนาสังยุตต์ จบแล้ว.

---

3. Mātugāmasaṃyuttaṃ

๓. มาตุคามสังยุตต์

---

1. Paṭhamapeyyālavaggo

๑. ปฐมเปยยาลวรรค

---

1-2. Mātugāmasuttādivaṇṇanā

๑-๒. อรรถกถามาตุคามสูตรเป็นต้น

---

280-281. Aguṇaṅgehīti [Pg.364] aguṇakoṭṭhāsehi. Rūpayatīti rūpaṃ, sarīrarūpaṃ. Sarīrarūpaṃ pāsaṃsaṃ etassa atthīti rūpavā, tappaṭikkhepena na ca rūpavā, sampannarūpo na hotīti attho. Ñātikulato aññato vā āgatāya bhogasampadāya abhāvena na bhogasampanno. Dussīloti nissīlo. Nissīlatāya eva cassā pubbuṭṭhāyitādiācārābhāvo vutto. Ālasiyoti ālasiyatāya yutto. Pajañcassa na labhatīti pajābhāvasīsena tassā parivārahāni vuttā. Parivattetabbanti purisavasena parivattetabbaṃ.

๒๘๐-๒๘๑. คำว่า ‘อคุณังเคหิ’ หมายถึงด้วยส่วนที่ไม่มีคุณ. คำว่า ‘รูปยติ’ คือรูป, รูปกาย. คำว่า ‘รูปวา’ หมายถึงมีรูปกายอันน่าสรรเสริญ, โดยปฏิเสธคำนั้นว่า ‘น จ รูปวา’ หมายถึงไม่เป็นผู้มีรูปสมบูรณ์. คำว่า ‘น โภคสัมปันโน’ หมายถึงไม่สมบูรณ์ด้วยโภคะ เพราะไม่มีโภคสมบัติที่ได้มาจากตระกูลญาติหรือจากที่อื่น. คำว่า ‘ทุสสีโล’ คือผู้ไม่มีศีล. การที่นางไม่มีมารยาทเช่นการตื่นก่อนเป็นต้น ก็กล่าวไว้ด้วยความเป็นผู้ไม่มีศีลนั่นเอง. คำว่า ‘อาลสิโย’ คือประกอบด้วยความเกียจคร้าน. คำว่า ‘ปชัญจัสสะ น ลภติ’ หมายถึงความเสื่อมแห่งบริวารของนางนั้น กล่าวไว้ด้วยหัวข้อว่าไม่มีบุตร. คำว่า ‘ปริวัตเตตัพพัง’ หมายถึงพึงให้เป็นไปตามอำนาจของบุรุษ.

---

Mātugāmasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามาตุคามสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

3. Āveṇikadukkhasuttavaṇṇanā

๓. อรรถกถาอาเวณิกทุกขสูตร

---

282. Āveṇitabbato mariyādāya visuṃ asādhāraṇato passitabbato āveṇikāni. Paṭipacceke puggale niyuttānīti pāṭipuggalikāni. Paricārikabhāvanti upaṭṭhāyikabhāvaṃ.

๒๘๒. คำว่า อาเวณิกานิ หมายถึง ชื่อว่าอาเวณิกะ เพราะเป็นสิ่งที่พึงแยกไว้ต่างหาก (อาเวณิตัพพะ) โดยขอบเขต และเพราะเป็นสิ่งที่พึงเห็นโดยความเป็นของไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. คำว่า ปาฏิปุคคลิกานิ หมายถึง สิ่งที่ประกอบไว้ในบุคคลแต่ละคน. คำว่า ปริจาริกภาวัง คือ ความเป็นผู้อุปัฏฐาก.

---

Āveṇikadukkhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอาเวณิกทุกขสูตร จบแล้ว.

---

4. Tīhidhammehisuttādivaṇṇanā

๔. อรรถกถาทีหิธัมเมหิสูตรเป็นต้น

---

283-303. Maccheramalapariyuṭṭhitenāti macchariyamalena abhibhūtena. Tenāti kassaci kiñci adānena ca. Etaṃ ‘‘maccheramalapariyuṭṭhitenā’’tiādi vuttaṃ. Vilokento vicarati issāpakatacittatāya. Pañcamādīni yāva ekādasamā uttānatthāneva.

๒๘๓-๓๐๓. คำว่า มัจเฉรมาลปริยุฏฐิเตนะ หมายถึง ผู้ถูกมลทินคือความตระหนี่ครอบงำแล้ว. คำว่า เตนะ หมายถึง ด้วยการไม่ให้อะไรแก่ใครๆ. ข้อความนี้ท่านกล่าวไว้ว่า มัจเฉรมาลปริยุฏฐิเตนะ เป็นต้น. คำว่า วิโลกนฺโต วิจรติ หมายถึง เที่ยวดูอยู่ด้วยความเป็นผู้มีจิตอันความริษยาประทุษร้ายแล้ว. สูตรที่ 5 เป็นต้น จนถึงสูตรที่ 11 มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

---

Tīhidhammehisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาทีหิธัมเมหิสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

3. Balavaggo

๓. พลวรรค

---

1. Visāradasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาวิสารทสูตร

---

304. Rūpasampatti [Pg.365] rūpabalaṃ taṃsamaṅgino upatthambhakabhāvato. Esa nayo sesesupi. Balāni hi sattānaṃ vuḍḍhiyā upatthambhakapaccayo hoti, yathā taṃ āhāro. Tenāha – ‘‘imānī’’tiādi.

๓๐๔. รูปสมบัติชื่อว่ารูปพละ เพราะเป็นสภาวะอุปถัมภ์แก่บุคคลผู้ประกอบด้วยรูปสมบัตินั้น. นัยนี้พึงทราบแม้ในพละที่เหลือด้วย. เพราะว่าพละทั้งหลายเป็นปัจจัยอุปถัมภ์เพื่อความเจริญของสัตว์ทั้งหลาย เหมือนอาหารนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อิมานิ เป็นต้น.

---

Visāradasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาวิสารทสูตร จบแล้ว.

---

2-10. Pasayhasuttādivaṇṇanā

๒-๑๐. อรรถกถาปสยหสูตรเป็นต้น

---

305-313. Abhibhavitvā sabbaṃ antojanaṃ sāmikañca. Nāsentīti nāsanaṃ adassanaṃ nenti nīharantīti attho.

๓๐๕-๓๑๓. (คำว่า ปสยฺห แปลว่า) ครอบงำชนภายในทั้งหมดและสามี. คำว่า นาเสนฺติ มีอธิบายว่า นำไปสู่ความพินาศ คือความไม่ปรากฏ หรือขับไล่ออกไป.

---

Pasayhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาปสยหสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

Mātugāmasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามาตุคามสังยุตต์ จบแล้ว.

---

4. Jambukhādakasaṃyuttaṃ

๔. ชมพูขาทกสังยุตต์

---

1. Nibbānapañhasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถานิพพานปัญหาสูตร

---

314. Nibbānaṃ [Pg.366] āgammāti ettha āgammāti sabbasaṅkhārehi nibbinnassa visaṅkhāraninnassa gotrabhunā vivaṭṭitamānasassa maggena sacchikaraṇenāti attho. Sacchikiriyamānañhi taṃ adhigantvā ārammaṇapaccayabhūtañca paṭicca adhipatipaccayabhūte ca tasmiṃ paramassāsabhāvena vimuttasaṅkhārassa paramagatibhāvena ca patiṭṭhānabhūte patiṭṭhāya khayasaṅkhāto maggo rāgādike khepetīti taṃsacchikaraṇābhāve rāgādīnaṃ anuppattinirodhagamanābhāvato ‘‘nibbānaṃ āgamma rāgo khīyatī’’ti vuttaṃ.

๓๑๔. คำว่า นิพพานัง อาคัมมะ ในที่นี้ คำว่า อาคัมมะ มีอธิบายว่า ด้วยการทำให้แจ้งด้วยมรรคของผู้เบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง ผู้มีใจน้อมไปในวิสังขาร ผู้มีใจอันโคตรภูญาณให้กลับจากสังขารแล้ว. เพราะว่า เมื่อนิพพานนั้นอันบุคคลทำให้แจ้งอยู่ บรรลุแล้ว และอาศัยนิพพานนั้นซึ่งเป็นอารัมมณปัจจัย และตั้งมั่นอยู่ในนิพพานนั้นซึ่งเป็นอธิปติปัจจัย โดยความเป็นสภาวะที่ผ่อนคลายอย่างยิ่ง และโดยความเป็นคติอย่างยิ่ง เป็นที่ตั้งแห่งสังขารที่หลุดพ้นแล้ว มรรคที่ชื่อว่าความสิ้นไป (ขยะ) ย่อมกำจัดราคะเป็นต้นเสีย. เพราะเมื่อไม่มีการทำให้แจ้งนิพพานนั้น ราคะเป็นต้นย่อมไม่ถึงความดับแบบไม่เกิดขึ้นอีก ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อาศัยนิพพาน ราคะย่อมสิ้นไป.

---

Imināva suttenāti imināva jambukhādakasuttena. Kilesakkhayamattaṃ nibbānanti vadeyya ‘‘rāgakkhayo’’tiādinā sutte āgatattā. ‘‘Kilesakkhayamatta’’nti avisesena vuttattā āha ‘‘kassā’’tiādi. Addhā attanoti vakkhati ‘‘parassa kilesakkhayena parassa nibbānasampatti na yuttā’’ti. Nibbānārammaṇakaraṇena gotrabhukkhaṇe kilesakkhayappattitā ca āpannāti āha – ‘‘kiṃ pana tesu akhīṇesuyevā’’tiādi. Nanu ārammaṇakaraṇamattena kilesakkhayo anuppattoti na sakkā vattuṃ. Cittañhi atītānāgatādisabbaṃ ālambanaṃ karoti, na nipphannamevāti. Gotrabhūpi maggena yā kilesānaṃ anuppattidhammatā kātabbā, taṃ ārabbha pavattissatīti? Na, appattanibbānassa nibbānārammaṇañāṇābhāvato. Na hi aññe dhammā viya nibbānaṃ, taṃ pana atigambhīrattā appattena ālambituṃ na sakkā, tasmā tena gotrabhunā pattabbena tikālikasabhāvātikkantagambhīrabhāvena bhavitabbaṃ, kilesakkhayamattataṃ vā icchato gotrabhuto puretaraṃ nipphannena kilesakkhayena bhavitabbaṃ. Appattakilesakkhayārammaṇakaraṇe hi sati gotrabhuto puretaracittānipi ālambeyyunti.

คำว่า อิมินาวะ สุตเตนะ หมายถึง ด้วยชมพูขาทกสูตรนี้เอง. (หากมีผู้ค้านว่า) พึงกล่าวว่านิพพานเป็นเพียงความสิ้นกิเลส เพราะมีคำว่า ราคักขโย เป็นต้น มาในสูตร. เพราะคำว่า กิเลสสักขยมัตตัง ท่านกล่าวไว้โดยไม่เจาะจง (อวิเสสนะ) ท่านจึงกล่าวว่า กัสสา เป็นต้น. คำว่า อัทธา อัตตโน ท่านจะกล่าวว่า ความสำเร็จนิพพานของคนหนึ่งด้วยความสิ้นกิเลสของอีกคนหนึ่งนั้นไม่สมควร. และความเป็นผู้ถึงความสิ้นกิเลสในขณะแห่งโคตรภูด้วยการทำนิพพานให้เป็นอารมณ์ก็ย่อมเป็นไปได้ (อาปันนะ) ท่านจึงกล่าวว่า กิง ปน เตสุ อขีเณสุเยวา เป็นต้น. มิใช่หรือว่า จะกล่าวว่าความสิ้นกิเลสไม่เกิดขึ้นเพียงด้วยการทำเป็นอารมณ์นั้นไม่ได้? เพราะจิตย่อมทำอารมณ์ทั้งหมดมีอดีตและอนาคตเป็นต้นให้เป็นอารมณ์ได้ ไม่ใช่เฉพาะสิ่งที่สำเร็จแล้ว (นิพพรรณ) เท่านั้น. แม้โคตรภูญาณก็จักเป็นไปโดยปรารภความที่กิเลสเป็นธรรมดาที่จะไม่เกิดขึ้นซึ่งพึงทำด้วยมรรค มิใช่หรือ? ไม่ใช่, เพราะญาณที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยังไม่ถึงนิพพาน. เพราะนิพพานไม่เหมือนกับธรรมอื่นๆ, แต่นิพพานนั้นเพราะความที่ลึกซึ้งยิ่งนัก ผู้ที่ยังไม่ถึงจึงไม่สามารถยึดถือเป็นอารมณ์ได้, เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นอันโคตรภูญาณนั้นพึงบรรลุ พึงเป็นสภาวะที่ลึกซึ้งก้าวล่วงสภาวะแห่งกาลทั้งสาม, หรือหากต้องการความเป็นเพียงความสิ้นกิเลส ความสิ้นกิเลสก็พึงเป็นสิ่งที่สำเร็จแล้วก่อนโคตรภูญาณ. เพราะหากมีการทำความสิ้นกิเลสที่ยังไม่ถึงให้เป็นอารมณ์ได้ แม้จิตที่เกิดก่อนโคตรภูญาณก็พึงยึดเอาเป็นอารมณ์ได้.

---

Tasmātiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ. Taṃ panetaṃ nibbānaṃ. Rūpino dhammā arūpino dhammātiādīsūti ādisaddena lokuttaraanāsavādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Arūpadhammādibhāvaggahaṇena cassa parinipphannatā dīpitā. Tenāha ‘‘na kilesakkhayamattamevā’’ti. Kilesakkhayamattatāya [Pg.367] hi sati nibbānassa bahutā āpajjati ‘‘yattakā kilesā khīyanti, tattakāni nibbānānī’’ti. Abhāvassabhāvato gambhīrādibhāvo asaṅkhatādibhāvo ca na siyā, vutto ca so nibbānassa, tasmāssa paccetabbo parinipphannabhāvo. Yasmā ca sammutisaccārammaṇaṃ saṅkhatadhammārammaṇaṃ vā samucchedavasena kilese pajahituṃ na sakkoti, yato mahaggatañāṇaṃ vipassanāñāṇaṃ vā kilesavikkhambhanavasena tadaṅgavasena vā pajahati, tasmā ariyamaggañāṇassa sammutisaccasaṅkhatadhammārammaṇehi viparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ. Tathā hi taṃ samucchedavasena kilese pajahīti evaṃ parinipphannāsaṅkhatasabhāvaṃ nibbānanti niṭṭhamettha gantabbanti.

คำว่า ตัสมา เป็นต้น เป็นการสรุปเนื้อความที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ก็นิพพานนั้น (ท่านกล่าวไว้ในที่ต่างๆ). ในคำว่า รูปิโน ธัมมา อรูปิโน ธัมมา เป็นต้น พึงทราบว่าด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) ท่านสงเคราะห์เอาธรรมที่เป็นโลกุตตระและอนาสวะเป็นต้น. และด้วยการถือเอาภาวะว่าเป็นอรูปธรรมเป็นต้น ย่อมแสดงถึงความที่นิพพานนั้นเป็นสภาวะที่สำเร็จแล้ว (ปรินิพพรรณ). ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ใช่เป็นเพียงความสิ้นกิเลสเท่านั้น. เพราะว่าหากเป็นเพียงความสิ้นกิเลส ความเป็นของมากแห่งนิพพานก็พึงมีว่า กิเลสสิ้นไปเท่าใด นิพพานก็มีเท่านั้น. และความเป็นสภาวะที่ลึกซึ้งเป็นต้น และความเป็นสภาวะที่อสังขตะเป็นต้น ก็ไม่พึงมี เพราะเป็นสภาวะที่ไม่มี (อภาวะ), แต่สภาวะนั้นท่านกล่าวไว้แล้วแก่นิพพาน, เพราะฉะนั้น พึงเชื่อความที่นิพพานนั้นเป็นสภาวะที่สำเร็จแล้ว. และเพราะว่าอารมณ์ที่เป็นสมมติสัจจะ หรืออารมณ์ที่เป็นสังขตธรรม ไม่สามารถละกิเลสโดยสมุจเฉทได้, เพราะมหัคคตญาณหรือวิปัสสนาญาณย่อมละกิเลสได้ด้วยอำนาจวิกขัมภนประหารหรือตทังคประหาร, เพราะฉะนั้น อริยมรรคญาณจึงพึงมีอารมณ์ที่มีสภาวะตรงกันข้ามกับอารมณ์ที่เป็นสมมติสัจจะและสังขตธรรม. เพราะว่าอริยมรรคญาณนั้นย่อมละกิเลสได้ด้วยอำนาจสมุจเฉทประหาร. ด้วยเหตุนี้ ในเรื่องนี้พึงถึงข้อสรุปว่า นิพพานมีสภาวะเป็นอสังขตะที่สำเร็จแล้วอย่างนี้.

---

Nibbānapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถานิพพานปัญหาสูตร จบแล้ว.

---

3-15. Dhammavādīpañhasuttādivaṇṇanā

๓-๑๕. อรรถกถาธัมมวาทีปัญหาสูตรเป็นต้น

---

316-328. Pahāya gatattāti ariyamaggena jahitvā ñāṇagamanena gatattā. Suṭṭhu gatāti sammā gatā paṭipannāti sugatā. Parijānanatthanti tīhi pariññāhi parijānanatthaṃ. Dukkhasaṅkhātoti ‘‘dukkha’’nti saṅkhātabbo viditabbo ca dukkhasabhāvo dhammo dukkhadukkhatā. Yasmā dukkhavedanāvinimuttasaṅkhatadhamme sukhavedanāya ca yathā idha saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatāti dukkhapariyāyo niruppateva, tasmā dukkhasabhāvo dhammo ekena dukkhasaddena visesetvā vutto ‘‘dukkhadukkhatā’’ti. Sesapadadvayeti saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatāti etasmiṃ padadvaye. Saṅkhārabhāvena dukkhasabhāvo saṅkhāradukkhatā. Sukhassa vipariṇāmanena dukkhasabhāvo vipariṇāmadukkhatā.

๓๑๖-๓๒๘. ที่ชื่อว่าละไปแล้ว คือละด้วยอริยมรรค ไปด้วยการไปแห่งญาณ. ที่ชื่อว่าไปดีแล้ว คือไปโดยชอบ ปฏิบัติโดยชอบ ชื่อว่าสุคต. ที่ชื่อว่าเพื่อกำหนดรู้ คือเพื่อกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓. ที่ชื่อว่าทุกข์ คือธรรมที่มีสภาพเป็นทุกข์ที่พึงนับว่า “ทุกข์” และพึงรู้ คือทุกขทุกขตา. เพราะว่าในสังขตธรรมที่พ้นจากทุกขเวทนา และในสุขเวทนา ก็ยังเกิดคำว่าทุกข์ขึ้นได้ เช่น สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา ในที่นี้ เพราะฉะนั้น ธรรมที่มีสภาพเป็นทุกข์ จึงถูกกล่าวโดยจำแนกด้วยคำว่าทุกข์คำเดียวว่า “ทุกขทุกขตา”. ในบท ๒ ที่เหลือ คือในบท ๒ นี้ว่า สังขารทุกขตา วิปริณามทุกขตา. ธรรมที่มีสภาพเป็นทุกข์โดยความเป็นสังขาร ชื่อว่าสังขารทุกขตา. ธรรมที่มีสภาพเป็นทุกข์โดยความแปรปรวนแห่งสุข ชื่อว่าวิปริณามทุกขตา.

---

Dhammavādīpañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายธัมมวาทีปัญหาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

16. Dukkarapañhasuttavaṇṇanā

๑๖. คำอธิบายทุกกรปัญหาสูตร

---

329. Pabbajjāyāti [Pg.368] pabbajitapaṭipattiyaṃ. Dhammānudhammappaṭipanno bhikkhūti dhammānudhammaṃ paṭipajjamāno bhikkhu. Pātanti pāto. Nacirassanti khippameva. Tenāha ‘‘lahuyevā’’ti.

๓๒๙. ที่ชื่อว่าในการบรรพชา คือในการปฏิบัติของบรรพชิต. ที่ชื่อว่าภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม คือภิกษุผู้กำลังปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม. ที่ชื่อว่าปาตัง คือปาตะ (เช้า). ที่ชื่อว่าไม่นาน คือเร็วพลันทีเดียว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โดยพลันทีเดียว”.

---

Dukkarapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายทุกกรปัญหาสูตร จบแล้ว.

---

Jambukhādakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายชมพูขาทกสังยุต จบแล้ว.

---

5. Sāmaṇḍakasaṃyuttavaṇṇanā

๕. คำอธิบายสามัณฑกสังยุต

---

330-331. Imināva nayenāti yo jambukhādakasaṃyutte atthanayo, imināva nayena. Iminā hi dve saṃyuttāni pāḷito atthato ca aññamaññaṃ sadisānevāti dasseti.

๓๓๐-๓๓๑. ที่ชื่อว่าด้วยนัยนี้แหละ คือด้วยนัยใดในชมพูขาทกสังยุต ด้วยนัยนั้นแหละ. ด้วยนัยนี้ ย่อมแสดงว่า สังยุตทั้งสองนี้เหมือนกันทั้งโดยบาลีและโดยอรรถ.

---

Sāmaṇḍakasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสามัณฑกสังยุต จบแล้ว.

---

6. Moggallānasaṃyuttaṃ

๖. โมคคัลลานสังยุต

---

1-8. Paṭhamajjhānapañhasuttādivaṇṇanā

๑-๘. คำอธิบายปฐมฌานปัญหาสูตรเป็นต้น

---

332-339. Kāmasahagatesu [Pg.369] saññāmanasikāresu upaṭṭhahantesu byāpādādisahagatāpi saññāmanasikārā yathāpaccayaṃ upaṭṭhahantiyevāti vuttaṃ ‘‘kāmasahagatāti pañcanīvaraṇasahagatā’’ti. Nīvaraṇānañhettha nidassanamattametaṃ, yadidaṃ kāmaggahaṇaṃ. Pahīnāvasesā cettha nīvaraṇā veditabbā, tasmā pañcaggahaṇaṃ na kattabbaṃ. Tassāti mahāmoggallānattherassa santato upaṭṭhahiṃsu aciṇṇavasitāya. Tenāha ‘‘hānabhāgiyaṃ nāma ahosī’’ti. Ārammaṇa…pe… sahagatanti vuttaṃ itaresaṃ abhāvato.

๓๓๒-๓๓๙. เมื่อสัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยกามตั้งขึ้น สัญญาและมนสิการที่สหรคตด้วยพยาบาทเป็นต้น ก็ย่อมตั้งขึ้นตามปัจจัยนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “สหรคตด้วยกาม” คือสหรคตด้วยนิวรณ์ ๕. การถือเอากามในที่นี้ เป็นเพียงตัวอย่างของนิวรณ์เท่านั้น. อนึ่ง พึงทราบว่านิวรณ์ที่เหลือจากที่ละได้แล้วในที่นี้ เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรถือเอา ๕. ที่ชื่อว่าของท่าน คือของพระมหาโมคคัลลานเถระ ย่อมตั้งขึ้นจากสันดาน เพราะความไม่เคยชิน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ชื่อว่าเป็นส่วนแห่งความเสื่อม”. สหรคตด้วยอารมณ์... (ละไว้)... กล่าวแล้ว เพราะไม่มีอย่างอื่น.

---

Paṭhamajjhānapañhasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปฐมฌานปัญหาสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

9. Animittapañhasuttavaṇṇanā

๙. คำอธิบายอนิมิตตปัญหาสูตร

---

340. Vipassanāsamādhiṃyeva, na phalasamādhiṃ. Chejjakiccaṃ na nipphajjati avicchedavasena appavattanato. Nikantīti vipassanaṃ assādentī pavattataṇhā. Sādhetuṃ nāsakkhi upakkiliṭṭhattā. Nimittānusārīti niccasukhaattanimittānaṃ apūraṇato rāgadosamohanimittānipettha nimittāneva. Vuṭṭhāna…pe… samādhinti etena yāva maggo nādhigato, tāva vuṭṭhānagāminivipassanamanuyuñjantopi yathārahaṃ animittaṃ appaṇihitaṃ suññataṃ cetosamādhiṃ anuyutto viharatīti vattabbataṃ arahatīti dasseti. Vipassanāsampayuttanti vipassanāsaṅkhātañāṇasampayuttaṃ. Cetosamādhinti cittasīsena vipassanāsamādhimāha. Uparimaggaphalasamādhinti paṭhamamaggasamādhissa pageva adhigatattā.

๓๔๐. วิปัสสนาสมาธิเท่านั้น ไม่ใช่ผลสมาธิ. กิจคือการตัดไม่สำเร็จ เพราะไม่เป็นไปโดยไม่ขาดสาย. ที่ชื่อว่านิกกันติ คือตัณหาที่กำลังเป็นไป ย่อมลิ้มรสวิปัสสนา. ไม่สามารถจะทำให้สำเร็จได้ เพราะเป็นอุปกิเลส. ที่ชื่อว่าเป็นไปตามนิมิต คือเพราะไม่เต็มด้วยนิมิตอันเป็นนิจ สุข อัตตา นิมิตอันเป็นราคะ โทสะ โมหะ ในที่นี้ก็เป็นนิมิตนั่นเอง. สมาธิ... (ละไว้)... ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า ตราบใดที่ยังไม่บรรลุมรรค ตราบนั้น แม้ผู้ประกอบวิปัสสนาอันเป็นไปเพื่อการออก ก็ย่อมควรกล่าวได้ว่า เป็นผู้ประกอบอนิมิต อัปปณิหิต สุญญตเจโตสมาธิอยู่ตามสมควร. ที่ชื่อว่าสัมปยุตด้วยวิปัสสนา คือสัมปยุตด้วยญาณอันชื่อว่าวิปัสสนา. ที่ชื่อว่าเจโตสมาธิ คือกล่าววิปัสสนาสมาธิโดยหัวข้อแห่งจิต. ที่ชื่อว่าอุปริมรรคผลสมาธิ คือเพราะปฐมมรรคสมาธิได้บรรลุแล้วก่อนหน้านั้น.

---

Animittapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอนิมิตตปัญหาสูตร จบแล้ว.

---

10-11. Sakkasuttādivaṇṇanā

๑๐-๑๑. คำอธิบายสักกสูตรเป็นต้น

---

341-342. Aveccappasādenāti [Pg.370] vatthuttayaṃ yāthāvato ñatvā uppannapasādena, maggenāgatapasādenāti attho. So pana kenaci asaṃhāriyo asampavedhīti āha ‘‘acalappasādenā’’ti. Abhibhavanti attano puññānubhāvena.

๓๔๑-๓๔๒. ที่ชื่อว่าด้วยอเวจจัปปสาทะ คือด้วยความเลื่อมใสที่เกิดขึ้นเพราะรู้แจ้งวัตถุ ๓ ตามความเป็นจริง มีอรรถว่า ด้วยความเลื่อมใสที่มาด้วยมรรค. อนึ่ง ความเลื่อมใสนั้น อันใครๆ ไม่อาจนำไปได้ ไม่หวั่นไหว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยอจลัปปสาทะ”. ย่อมครอบงำด้วยอานุภาพแห่งบุญของตน.

---

Sakkasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสักกสูตรเป็นต้น จบแล้ว.

---

Moggallānasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายโมคคัลลานสังยุต จบแล้ว.

---

7. Cittasaṃyuttaṃ

๗. จิตตสังยุต

---

1. Saṃyojanasuttavaṇṇanā

๑. คำอธิบายสังโยชน์สูตร

---

343. Bhogagāmanti [Pg.371] bhoguppattigāmaṃ. Pavattatīti appaṭihataṃ hutvā pavattati paṭisambhidappattiyā.

๓๔๓. ที่ชื่อว่าโภคคาม คือหมู่บ้านที่เกิดโภคะ. ที่ชื่อว่าย่อมเป็นไป คือย่อมเป็นไปโดยไม่ติดขัด ด้วยการบรรลุปฏิสัมภิทา.

---

Saṃyojanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสังโยชน์สูตร จบแล้ว.

---

2. Paṭhamaisidattasuttavaṇṇanā

๒. คำอธิบายอิสิทัตตสูตรที่ ๑

---

344. Avisāradattāti pañhaṃ byākātuṃ veyyattiyābhāvena asamatthattā. Upāsako theresu byākātuṃ asakkontesu sayaṃ byākātukāmo pucchati, na vihesādhippāyo. Paṭhamavacanena abyākaronte disvāva punappunaṃ pucchitaṃ viheso viya hotīti katvā vuttaṃ ‘‘vihesetī’’ti.

๓๔๔. ที่ชื่อว่าอวิสารทัตตะ คือเพราะไม่สามารถจะพยากรณ์ปัญหาได้ เพราะไม่มีความเชี่ยวชาญ. อุบาสกเมื่อพระเถระทั้งหลายไม่สามารถจะพยากรณ์ได้ จึงถามด้วยความประสงค์จะพยากรณ์เอง ไม่ใช่มีเจตนาจะเบียดเบียน. เพราะเห็นว่าไม่พยากรณ์ด้วยคำแรก การถามซ้ำๆ ย่อมเหมือนการเบียดเบียน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมเบียดเบียน”.

---

Paṭhamaisidattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอิสิทัตตสูตรที่ ๑ จบแล้ว.

---

3. Dutiyaisidattasuttavaṇṇanā

๓. คำอธิบายอิสิทัตตสูตรที่ ๒

---

345. Avantiyāti avantiraṭṭhe, taṃ pana majjhimapadesato dakkhiṇadisāyaṃ. Tenāha ‘‘dakkhiṇāpathe’’ti. Adhippāyenāti tassa vacanassa anumodanādhippāyena vadati, na pana tato kiñci gahetukāmatādhippāyena.

๓๔๕. ที่ชื่อว่าในอวันตี คือในแคว้นอวันตี อนึ่ง แคว้นนั้นอยู่ทางทิศใต้จากมัชฌิมประเทศ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในทักขิณาบถ”. ที่ชื่อว่าด้วยอัธยาศัย คือกล่าวด้วยอัธยาศัยที่จะอนุโมทนาคำพูดนั้น ไม่ใช่ด้วยอัธยาศัยที่จะรับสิ่งใดสิ่งหนึ่งจากที่นั้น.

---

Dutiyaisidattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายอิสิทัตตสูตรที่ ๒ จบแล้ว.

---

4. Mahakapāṭihāriyasuttavaṇṇanā

๔. อรรถกถาว่าด้วยมหากปาฏิหาริยสูตร

---

346. Tesaṃ anujānantoti tesaṃ dāsakammakarānaṃ sesake yathāruci vicāraṇaṃ anujānanto. Kudhitanti balavatā sūriyasantāpena saṅkuthitaṃ[Pg.372]. Tenāha ‘‘heṭṭhā’’tiādi. Atitikhiṇanti ativiya tikkhadhātukaṃ. Asambhinnapadanti aññattha anāgatattā tipiṭake avomissakapadaṃ, idheva āgatapadanti attho. Paṭilīyamānenāti paṭikaṃsena visesanena vilīyamānena kāyena.

๓๔๖. บทว่า เตสํ อนุชานนฺโต (อนุญาตแก่คนเหล่านั้น) คือ อนุญาตให้ทาสกรรมกรเหล่านั้นพิจารณาตามความพอใจในส่วนที่เหลือ. บทว่า กุธิตํ (ร้อนจัด) คือ ร้อนจัดด้วยความร้อนของดวงอาทิตย์ที่แรงกล้า. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘เบื้องล่าง’ เป็นต้น. บทว่า อติติกฺขิณํ (คมยิ่ง) คือ มีธาตุคมยิ่ง. บทว่า อสมฺภินฺนปทํ (บทที่ไม่ปะปน) คือ บทที่ไม่ปะปนในพระไตรปิฎก เพราะไม่เคยมาในที่อื่น หมายความว่า เป็นบทที่มาในที่นี้เท่านั้น. บทว่า ปฏิลียมาเนน (ด้วยกายที่หลีกเร้น) คือ ด้วยกายที่หลีกเร้นด้วยการเปรียบเทียบโดยพิเศษ.

---

Ettha cāti etasmiṃ adhiṭṭhāniddhikaraṇe. Abbhamaṇḍapaṃ katvāti samantato chādanavasena maṇḍapaṃ viya meghapaṭalaṃ uppādetvā. Devoti megho. Ekamekaṃ phusitakaṃ phusāyatu jālavinaddhaṃ viya vassatu. Evaṃ vuttappakārena nānāparikammaṃ nānādhiṭṭhānaṃ ekato parikammaṃ ekato adhiṭṭhānanti catukkamettha sambhavatīti dasseti ‘‘ettha cā’’tiādinā. Yathā tathāti yathāvuttesu catūsu pakāresu yena vā tena vā pakārena karontassa. Kataparikammassāti ‘‘evaṃ vā evaṃ vā hotū’’ti pavattitaparikammacittassa. ‘‘Parikammānantarenāti adhiṭṭhānacittuppādanatthaṃ samāpannapādakajjhānato vuṭṭhāya adhiṭṭhānacittassa ekāvajjanavīthiyaṃ pavattaparikammaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti.

บทว่า เอตฺถ จ (ในที่นี้ด้วย) คือ ในการอธิษฐานฤทธิ์นี้. บทว่า อพฺภมณฺฑปํ กตฺวา (ทำเมฆให้เป็นมณฑป) คือ ยังหมู่เมฆให้เกิดขึ้นเหมือนมณฑปด้วยการบังคลุมโดยรอบ. บทว่า เทโว (เทวดา) คือ เมฆ. บทว่า เอกเมกํ ผุสิตกํ ผุสายตุ ชาลวินทฺธํ วิย วสฺสตุ (ขอให้เม็ดฝนแต่ละเม็ดตกลงมาเหมือนตาข่าย) คือ ขอให้ฝนตกลงมาเหมือนตาข่าย. บทว่า เอตฺถ จ (ในที่นี้ด้วย) เป็นต้น แสดงว่า ในที่นี้มี ๔ อย่าง คือ นานาปริกรรม นานาอธิษฐาน เอกโตปริกรรม เอกโตอธิษฐาน ด้วยประการที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้. บทว่า ยถา ตถา (อย่างไรก็ตาม) คือ ผู้กระทำด้วยประการใดประการหนึ่งใน ๔ ประการที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า กตปริกมฺมสฺส (ผู้มีปริกรรมอันทำแล้ว) คือ ผู้มีจิตปริกรรมที่ดำเนินไปว่า ‘ขอให้เป็นอย่างนี้ หรือเป็นอย่างนั้น’. อาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า ‘บทว่า ปริกมฺมานนฺตเรน (โดยลำดับแห่งปริกรรม) นี้ ตรัสหมายถึงปริกรรมที่ดำเนินไปในวิถีแห่งการน้อมนึกครั้งเดียวของจิตอธิษฐาน ที่เกิดขึ้นจากปาทกฌานที่เข้าถึงแล้ว เพื่อให้จิตอธิษฐานเกิดขึ้น’.

---

Mahakapāṭihāriyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยมหากปาฏิหาริยสูตร จบ.

---

5. Paṭhamakāmabhūsuttavaṇṇanā

๕. อรรถกถาว่าด้วยปฐมกามภูสูตร

---

347. Elaṃ vuccati doso, taṃ etassa natthīti nelaṃ, taṃ aṅgaṃ etassāti nelaṅgo, suvisuddhasīlaguṇo. Tenāha ‘‘nelaṅganti kho, bhante, sīlānametaṃ adhivacana’’nti. Aṭṭhakathāyaṃ pana dosābhāvameva dassetuṃ ‘‘nelaṅgoti niddoso’’ti vuttaṃ. Etaṃ bhikkhuṃ āgacchantanti mahākappinattheraṃ sandhāya vuttaṃ. Attano diṭṭhena kathesīti attano sabbaññutaññāṇena paccakkhato upalakkhitena atthena kathesi. Ayaṃ pana nayaggāhenāti ayaṃ pana gahapati asutvā kevalaṃ nayaggāhena āha.

๓๔๗. บทว่า เอฬํ (เอฬะ) หมายถึง โทษ. บทว่า เนฬํ (เนฬะ) คือ โทษนั้นไม่มีแก่ท่านผู้นั้น. บทว่า เนฬงฺโค (เนฬังคะ) คือ ท่านผู้นั้นมีองค์นั้น หมายถึง ผู้มีคุณคือศีลบริสุทธิ์ดีแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คำว่า เนฬังคะ นี้ เป็นชื่อของศีล’. ส่วนในอรรถกถา กล่าวว่า ‘เนฬังคะ คือ ผู้ไม่มีโทษ’ เพื่อแสดงถึงการไม่มีโทษเท่านั้น. บทว่า เอตํ ภิกฺขุํ อาคจฺฉนฺตํ (ภิกษุนี้มาแล้ว) ตรัสหมายถึงพระมหากัปปินเถระ. บทว่า อตฺตโน ทิฏฺเฐน กเถสิ (กล่าวด้วยสิ่งที่ตนเห็น) คือ กล่าวด้วยอรรถที่ตนเห็นประจักษ์ด้วยพระสัพพัญญุตญาณของพระองค์. บทว่า อยํ ปน นยคฺคาเหน (ส่วนคฤหบดีนี้ยึดถือตามนัย) คือ ส่วนคฤหบดีนี้ไม่ได้ฟัง แต่กล่าวด้วยการยึดถือตามนัยเท่านั้น.

---

Paṭhamakāmabhūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยปฐมกามภูสูตร จบ.

---

6. Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาว่าด้วยทุติยกามภูสูตร

---

348. Nirodhaṃ [Pg.373] valañjeti anāgāmibhāvato. Ime saṅkhārāti ime ‘‘kāyasaṅkhāro, vacīsaṅkhāro, cittasaṅkhāro’’ti vuccamānā tayo saṅkhārā. Saddatopi, atthatopi aññamaññaṃ missā, tato eva āluḷitā ākulā, avibhūtā dubbibhāvanā, duddīpanā asaṅkarato dīpetuṃ dukkarā. Tathā hi kusalacetanā eva ‘‘kāyasaṅkhāro’’tipi vuccati, ‘‘vacīsaṅkhāro’’tipi, ‘‘cittasaṅkhāro’’tipi. Assāsapassāsāpi katthaci ‘‘kāyasaṅkhāro’’ti, vitakkavicārāpi ‘‘vacīsaṅkhāro’’ti vuccanti, saññāvedanāpi ‘‘cittasaṅkhāro’’ti vuccanti. Tena vuttaṃ ‘‘tathā hī’’tiādi. Tattha ākaḍḍhitvā gahaṇaṃ ādānaṃ, sampattassa hatthe karaṇaṃ gahaṇaṃ, gahitassa vissajjanaṃ muñcanaṃ, phandanaṃ copanaṃ pāpetvā nipphādetvā. Hanusañcopananti kāyaviññattivasena pubbabhāge hanusañcopanaṃ katvā. Evañhi vacībhedakaraṇaṃ. Evaṃ imetiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ.

๓๔๘. บทว่า นิโรธํ วฬญฺเชติ (ย่อมเสวยนิโรธ) คือ เพราะความเป็นพระอนาคามี. บทว่า อิเม สงฺขารา (สังขารเหล่านี้) คือ สังขาร ๓ อย่างที่เรียกว่า ‘กายสังขาร วจีสังขาร จิตตสังขาร’ เหล่านี้. ทั้งโดยเสียงและโดยอรรถ ก็ปะปนกันและกัน เพราะเหตุนั้นจึงยุ่งเหยิง สับสน ไม่ปรากฏ ยากที่จะพิจารณา ยากที่จะแสดง เพราะไม่ปะปนกัน. แท้จริง เจตนาที่เป็นกุศลนั่นแหละ ก็เรียกว่า ‘กายสังขาร’ บ้าง ‘วจีสังขาร’ บ้าง ‘จิตตสังขาร’ บ้าง. อัสสาสะปัสสาสะ ก็เรียกว่า ‘กายสังขาร’ ในบางที่, วิตกวิจาร ก็เรียกว่า ‘วจีสังขาร’, สัญญาและเวทนา ก็เรียกว่า ‘จิตตสังขาร’. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘ตถา หิ’ (แท้จริง) เป็นต้น. ในที่นั้น การดึงมาถือเอา คือ อาทานะ (การถือเอา), การทำให้มีอยู่ในมือของผู้มาถึง คือ คหณะ (การถือเอา), การปล่อยสิ่งที่ถือเอาแล้ว คือ มุญจนะ (การปล่อย), การไหว คือ โจปนะ (การเคลื่อนไหว) คือ การทำให้สำเร็จโดยการนำไป. บทว่า หนุสญฺโจปนํ (การเคลื่อนไหวของกราม) คือ การเคลื่อนไหวของกรามในส่วนเบื้องต้นด้วยกายวิญญัติ. การทำให้วาจาแตกแยกก็เป็นอย่างนี้. บทว่า เอวํ อิเม (สังขารเหล่านี้อย่างนี้) เป็นต้น เป็นการสรุปอรรถที่กล่าวมาแล้ว.

---

Padatthaṃ pucchati itarasaṅkhārehi padatthato visesaṃ kathāpessāmīti. Kāyanissitāti ettha kāyanissitatā ca nesaṃ tabbhāvabhāvitāya veditabbā, na kāyassa nissayapaccayatāvasenāti dassento ‘‘kāye sati honti, asati na hontī’’ti āha. Kāyoti cettha karajakāyo daṭṭhabbo. Cittanissitāti cittaṃ nissāya taṃ nissayapaccayabhūtaṃ labhitvā uppannā.

บทว่า ปทตฺถํ ปุจฺฉติ (ถามอรรถแห่งบท) คือ เราจักแสดงความพิเศษโดยอรรถแห่งบทจากสังขารอื่น. บทว่า กายนิสฺสิตา (อาศัยกาย) ในที่นี้ พึงทราบว่า การอาศัยกายของสังขารเหล่านั้น เป็นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้นของสังขารเหล่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นปัจจัยอาศัยของกาย ดังที่แสดงว่า ‘เมื่อกายมีอยู่ สังขารเหล่านั้นก็มีอยู่ เมื่อกายไม่มี สังขารเหล่านั้นก็ไม่มี’. ในที่นี้ คำว่า ‘กาย’ พึงเห็นว่าเป็นกายที่เกิดจากกรรม. บทว่า จิตฺตนิสฺสิตา (อาศัยจิต) คือ เกิดขึ้นโดยอาศัยจิต ได้จิตนั้นเป็นปัจจัยอาศัย.

---

‘‘Samāpajjāmī’’ti padassa samīpe vuccamānaṃ ‘‘samāpajjissa’’nti padaṃ āsannānāgatakālavācī eva bhavituṃ yuttaṃ, na itaranti āha – ‘‘padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito’’ti. Tayidaṃ tassa tathā vattabbatāya vuttaṃ, na pana tassa tathā cittapavattisambhavato. Samāpannepi eseva nayo. Purimehīti ‘‘samāpajjissaṃ samāpajjāmī’’ti dvīhi padehi. Pacchimenāti ‘‘samāpanno’’ti padena.

บทว่า ‘สมฺมาปชฺชิสฺสํ’ (เราจักเข้าถึง) ที่กล่าวใกล้กับบทว่า ‘สมฺมาปชฺชามิ’ (เราย่อมเข้าถึง) ย่อมควรที่จะเป็นคำที่แสดงถึงอนาคตกาลอันใกล้เท่านั้น ไม่ใช่คำอื่น ดังที่กล่าวว่า ‘ด้วยบททั้งสองนี้ ได้กล่าวถึงกาลแห่งการเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ’. คำนี้กล่าวไปตามที่ควรจะกล่าวอย่างนั้น ไม่ใช่เพราะการเกิดขึ้นของจิตอย่างนั้น. แม้ในบทว่า ‘สมฺมาปนฺเน’ (ผู้เข้าถึงแล้ว) ก็มีนัยเดียวกัน. บทว่า ปุริเมหิ (ด้วยบทก่อน) คือ ด้วยบทสองบทว่า ‘สมฺมาปชฺชิสฺสํ สมฺมาปชฺชามิ’. บทว่า ปจฺฉิเมน (ด้วยบทหลัง) คือ ด้วยบทว่า ‘สมฺมาปนฺโน’.

---

Bhāvitaṃ hoti uppāditaṃ hoti nirodhasamāpannatthāya. Anupubbasamāpattisamāpajjanasaṅkhātāya nirodhabhāvanāya taṃ cittaṃ bhāvitaṃ hoti. Tenāha ‘‘yaṃ ta’’ntiādi. Dutiyajjhāneyevāti dutiyajjhānakkhaṇe nirujjhati. Tattha anuppajjanato anuppādanato heṭṭhā nirodhoti adhippeto. Catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ tajjā parikammasiddhā yā appavatti[Pg.374], tattha ‘‘nirodhasamāpattisaññā’’ti, yā nesaṃ tathā appavatti. Sā ‘‘antonirodhe nirujjhatī’’ti vuttā.

บทว่า ภาวิตํ โหติ (อันอบรมแล้ว) คือ อันทำให้เกิดขึ้นแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การเข้าถึงนิโรธ. จิตนั้นอันอบรมแล้วด้วยการอบรมเพื่อนิโรธที่เรียกว่า การเข้าถึงอนุปุพพสมาบัติ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ‘ยํ ตํ’ (สิ่งใดนั้น) เป็นต้น. บทว่า ทุติยชฺฌาเนเยว (ในทุติยฌานนั่นเอง) คือ ย่อมดับไปในขณะแห่งทุติยฌาน. ในที่นั้น หมายถึง นิโรธเบื้องล่าง เพราะไม่เกิดขึ้นในที่นั้น. การไม่ดำเนินไปที่สำเร็จด้วยปริกรรมอันสมควรของอรูปขันธ์ ๔ นั้น ในที่นั้นเรียกว่า ‘นิโรธสมาบัติสัญญา’ การไม่ดำเนินไปอย่างนั้นของอรูปขันธ์เหล่านั้น เรียกว่า ‘ย่อมดับไปในภายในนิโรธ’.

---

‘‘Cittasaṅkhāro niruddho’’ti vacanato tadaññesaṃ anirodhaṃ icchantānaṃ vādaṃ dassento ‘‘cittasaṅkhāro niruddhoti vacanato’’tiādiṃ vatvā tattha atippasaṅgadassanamukhena taṃ vādaṃ nisedhetuṃ ‘‘te vattabbā’’tiādimāha. Abhinivesaṃ akatvāti yathāgate byañjanamatte abhinivesaṃ akatvā. Ācariyānaṃ nayeti ācariyānaṃ paramparāgate dhammanaye dhammanettiyaṃ ṭhatvā.

เพื่อแสดงวาทะของชนผู้ปรารถนาการไม่ดับไปของสิ่งอื่น นอกจากจิตตสังขาร ด้วยคำว่า ‘จิตตสังขารดับแล้ว’ จึงกล่าวว่า ‘ด้วยคำว่า จิตตสังขารดับแล้ว’ เป็นต้น แล้วกล่าวว่า ‘เต วตฺตพฺพา’ (พึงกล่าวแก่ชนเหล่านั้น) เป็นต้น เพื่อห้ามวาทะนั้นด้วยการแสดงความผิดพลาดในที่นั้น. บทว่า อภินิเวสํ อกตฺวา (ไม่ยึดมั่น) คือ ไม่ยึดมั่นในพยัญชนะที่มาตามนั้นเท่านั้น. บทว่า อาจริยานํ นเย (ตามนัยของอาจารย์) คือ ตั้งอยู่ในธรรมเนียมของอาจารย์ที่สืบทอดกันมา.

---

Kiriyamayapavattasminti parittabhūmakakusalākusaladhammapabandhe vattamāne. Tasmiñhi vattamāne kāyika-vācasika-kiriyasampavatti hoti, dassana-savanādivasena ārammaṇaggahaṇe pavattamāneti attho. Tenāha – ‘‘bahiddhārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesū’’ti. Makkhitāni viyāti puñchitāni viya honti ghaṭṭanāya vibādhitattā. Etenāyaṃ ghaṭṭanā pañcadvārikaviññāṇānaṃ vegasā uppajjanāya na ārammaṇanti dasseti. Tenevāha – ‘‘antonirodhe pañca pasādā ativiya virocantī’’ti.

บทว่า กิริยมยปวตฺตสฺมึ (เมื่อความเป็นไปอันสำเร็จด้วยกิริยาดำเนินอยู่) คือ เมื่อกระแสแห่งธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลอันเป็นไปในปริตตภูมิ (กามาวจรภูมิ) ดำเนินอยู่. ด้วยว่า เมื่อกระแสนั้นดำเนินอยู่ ย่อมมีการเป็นไปแห่งกิริยาทางกายและทางวาจา อธิบายว่า เมื่อการรับอารมณ์ด้วยอำนาจการเห็นและการได้ยินเป็นต้นดำเนินอยู่. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เมื่ออารมณ์ภายนอกทั้งหลายกระทบประสาททั้งหลาย'. บทว่า มกฺขิตานิ วิย (เหมือนถูกลบ) คือ เป็นเหมือนถูกเช็ดออก เพราะถูกการกระทบเบียดเบียน. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า การกระทบนี้ไม่ใช่อารมณ์เพื่อการเกิดขึ้นโดยเร็วแห่งปัญจทวารวิญญาณทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในภายในนิโรธ ประสาททั้ง ๕ ย่อมรุ่งเรืองยิ่ง'.

---

Tato paraṃ sacittako bhavissāmīti idaṃ atthato āpannaṃ gahetvā vuttaṃ – ‘‘ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmī’’ti eteneva tassa atthassa siddhattā. Yaṃ evaṃ bhāvitanti ettha visuṃ cittassa bhāvanā nāma natthi, addhānaparicchedaṃ pana katvā nirodhasamāpattatthāya kātabbaparikammabhāvanāya eva tassa sijjhanato.

บทว่า ตโต ปรํ สจิตฺตโก ภวิสฺสามิ (หลังจากนั้น เราจักเป็นผู้มีจิต) นี้ ท่านกล่าวโดยถือเอาอรรถที่ได้มาว่า 'เราจักเป็นผู้ไม่มีจิตตลอดกาลมีประมาณเท่านี้' เพราะอรรถนั้นสำเร็จได้ด้วยคำนี้เอง. บทว่า ยํ เอวํ ภาวิตํ (สิ่งที่ถูกอบรมแล้วอย่างนี้) ในที่นี้ ชื่อว่าการอบรมจิตโดยเฉพาะไม่มี แต่เพราะการกำหนดกาลแล้วกระทำบุพพกิจ (บริกรรม) ที่พึงทำเพื่อต้องการนิโรธสมาบัติ การอบรมนั้นจึงสำเร็จได้.

---

Sā panesā nirodhakathā. Dvīhi balehīti samathavipassanābalehi. Tayo ca saṅkhārānanti tiṇṇaṃ kāyavacīcittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā. Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanādīnaṃ aṭṭhannaṃ anupassanāñāṇānaṃ, aṭṭhannañca maggaphalañāṇānaṃ vasena imāhi soḷasahi ñāṇappavattīhi. Navahi samādhicariyāhīti aṭṭha samāpattiyo aṭṭha samādhicariyā, tāsaṃ upacārasamādhi samādhibhāvasāmaññena ekā samādhicariyāti evaṃ navahi samādhicariyāhi. Vasībhāvatāpaññāti vasībhāvatāsaṅkhātā paññā. Sabbākārena visuddhimagge kathitā, te tāva ākārā [Pg.375] tiṭṭhantu, sarūpamattassa panassa vattabbanti āha – ‘‘ko panāyaṃ nirodho nāmā’’ti. Yadi khandhānaṃ appavatti, atha kimatthametaṃ jhānasukhādiṃ viya samāpajjantīti āha ‘‘saṅkhārāna’’ntiādi.

กถาว่าด้วยนิโรธนั้นเป็นดังนี้. บทว่า Dvīhi balehi (ด้วยกำลัง ๒) คือ ด้วยกำลังแห่งสมถะและวิปัสสนา. บทว่า Tayo ca saṅkhārānaṃ (และแห่งสังขาร ๓) คือ ด้วยความสงบระงับแห่งสังขาร ๓ คือ กายสังขาร วจีสังขาร และจิตตสังขาร. บทว่า Soḷasahi ñāṇacariyāhi (ด้วยญาณจริยา ๑๖) คือ ด้วยความเป็นไปแห่งญาณ ๑๖ เหล่านี้ ด้วยอำนาจแห่งอนุปัสสนาญาณ ๘ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น และมรรคผลญาณ ๘. บทว่า Navahi samādhicariyāhi (ด้วยสมาธิจริยา ๙) คือ สมาบัติ ๘ เป็นสมาธิจริยา ๘ อย่าง และอุปจารสมาธิของสมาบัติเหล่านั้น เป็นสมาธิจริยา ๑ อย่าง โดยความเป็นสมาธิเหมือนกัน รวมเป็นสมาธิจริยา ๙ อย่างนี้. บทว่า Vasībhāvatāpaññā (ปัญญาคือความชำนาญ) คือ ปัญญาที่กล่าวคือความชำนาญ. ท่านกล่าวไว้โดยอาการทั้งปวงในวิสุทธิมรรค อาการเหล่านั้นจงยกไว้ก่อน แต่เพราะควรจะกล่าวเพียงสภาวะของนิโรธนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็นิโรธนี้ชื่อว่าอะไร'. หากว่านิโรธคือความไม่เป็นไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรท่านจึงเข้าสมาบัตินี้เหมือนเข้าถึงฌานสุขเป็นต้นเล่า? ท่านจึงกล่าวคำว่า 'สังขารทั้งหลาย' เป็นต้น.

---

Phalasamāpatticittanti arahattaṃ anāgāmiphalacittaṃ. ‘‘Tato paraṃ bhavaṅgasamaye’’ti vuttattā āha ‘‘kiṃ pana…pe… na samuṭṭhāpetī’’ti. Samuṭṭhāpeti rūpasamuppādakattā. Imassāti nirodhaṃ samāpannabhikkhuno. Sā na samuṭṭhāpetīti sā catutthajjhānikā phalasamāpatti na samuṭṭhāpeti assāsapassāse. Phalasamāpattiyā catutthajjhānikabhāvo kathaṃ nicchitoti āha – ‘‘kiṃ vā etenā’’tiādi. Vakkhamānākārenapi parihāro hotīti. Santasamāpattitoti nirodhasamāpattimeva sandhāya vadati. Abbohārikā honti atisukhumasabhāvattā, sañjīvattherassa pubbe samāpattikkhaṇe assāsapassāsā abbohārikabhāvaṃ gacchanti. Tena vuttaṃ ‘‘bhavaṅgasamayenevetaṃ kathita’’nti.

บทว่า Phalasamāpatticittaṃ (จิตแห่งผลสมาบัติ) คือ อรหัตตผลจิตและอนาคามิผลจิต. เพราะคำที่กล่าวไว้ว่า 'หลังจากนั้น ในสมัยแห่งภวังค์' ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็อะไรเล่า...ล... ไม่ยังให้ตั้งขึ้น?'. คำว่า Samuṭṭhāpeti (ยังให้ตั้งขึ้น) เพราะเป็นสภาพที่ทำให้รูปเกิดขึ้น. บทว่า Imassa (แห่ง...นี้) คือ แห่งภิกษุผู้เข้าถึงนิโรธ. บทว่า Sā na samuṭṭhāpeti (ผลสมาบัตินั้นไม่ยังให้ตั้งขึ้น) คือ ผลสมาบัติอันเป็นจตุตถฌานนั้น ไม่ยังอัสสาสะและปัสสาสะให้ตั้งขึ้น. ความเป็นจตุตถฌานของผลสมาบัติ ท่านวินิจฉัยอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'หรือว่าด้วยเหตุนี้' เป็นต้น. แม้ด้วยอาการที่จะกล่าวต่อไป ก็เป็นคำแก้ได้. บทว่า Santasamāpattito (จากสมาบัติอันสงบ) ท่านกล่าวหมายถึงนิโรธสมาบัตินั่นเอง. คำว่า Abbohārikā (เป็นอโวหาร) คือ เป็นสภาพที่ละเอียดอ่อนยิ่ง ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกของพระสัญชีวเถระในขณะแห่งสมาบัติก่อนหน้านั้น ย่อมถึงความเป็นอโวหาร. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'คำนี้กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งสมัยของภวังค์นั่นเอง'.

---

Kiriyamaya …pe… uppajjatīti kasmā vuttaṃ? Nanu bhavaṅguppattikālampi vitakkavicārā uppajjantevāti? Kiñcāpi uppajjanti, vacīsaṅkhāralakkhaṇappattā pana na hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘kiṃ bhavaṅga’’ntiādi vuttaṃ.

คำว่า 'กิริยามย...ล... ย่อมเกิดขึ้น' ท่านกล่าวไว้เพราะเหตุไร? วิตกและวิจารย่อมเกิดขึ้นแม้ในกาลแห่งการเกิดขึ้นของภวังค์มิใช่หรือ? ถึงแม้จะเกิดขึ้น แต่ก็ไม่ถึงลักษณะแห่งวจีสังขาร เพื่อจะแสดงอรรถนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'ภวังค์อะไร' เป็นต้น.

---

Suññato phassotiādayo saguṇenapi ārammaṇenāti ārammaṇabhūtametaṃ. Suññatā nāma phalasamāpatti niccasukhaattasabhāvato suññattā. ‘‘Suññato phasso’’ti vuttaṃ vuttanayena suññasabhāvattā. Animittā nāma phalasamāpatti rāganimittādīnaṃ abhāvato. Appaṇihitā nāma phalasamāpatti rāgapaṇidhiādīnamabhāvato. Sesaṃ vuttanayameva. Tenāha ‘‘animittappaṇihitesupi eseva nayo’’ti. Rāganimittādīnanti ettha ādi-saddena saṅkhāranimittassapi saṅgaho daṭṭhabbo. Yadaggena phalasamāpattisamphasso suññato nāma, tadaggena phalasamāpattipi suññatā nāma, phassasīsena pana desanā āgatāti tathā vuttaṃ. Animittappaṇihitesupi eseva nayo.

คำว่า Suññato phasso (ผัสสะเป็นสุญญตะ) เป็นต้น ท่านกล่าวหมายถึงอารมณ์แม้ที่มีคุณลักษณะ (ของตน) ว่าเป็นตัวอารมณ์. ผลสมาบัติชื่อว่า สุญญตา เพราะว่างเปล่าจากสภาวะที่เที่ยง เป็นสุข และเป็นอัตตา. ที่เรียกว่า 'สุญญตผัสสะ' เพราะมีสภาวะว่างเปล่าโดยนัยที่กล่าวแล้ว. ผลสมาบัติชื่อว่า อนิมิตตา เพราะไม่มีนิมิตมีราคนิมิตเป็นต้น. ผลสมาบัติชื่อว่า อัปปณิหิตา เพราะไม่มีความปรารถนามีราคปณิธิเป็นต้น. ส่วนที่เหลือก็มีนัยตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้ในอนิมิตตผัสสะและอัปปณิหิตผัสสะก็นัยนี้เหมือนกัน'. ในคำว่า 'ราคนิมิตเป็นต้น' นี้ พึงทราบว่ารวมเอาสังขารนิมิตเข้าด้วยด้วยศัพท์ว่า 'เป็นต้น'. โดยส่วนใด ผัสสะแห่งผลสมาบัติชื่อว่าสุญญตะ โดยส่วนนั้น ผลสมาบัติก็ชื่อว่าสุญญตา แต่เพราะเทศนามาโดยยกผัสสะขึ้นเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวอย่างนั้น. แม้ในอนิมิตตผัสสะและอัปปณิหิตผัสสะก็นัยนี้เหมือนกัน.

---

Āgamanaṃ ettha, etāyāti vā āgamanikā, sā eva āgamaniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvā. Vuṭṭhāti nimittato maggassa uppādanena. Animittā nāma niccanimittassa ugghāṭanato. Ettha ca vuṭṭhānameva pamāṇaṃ, na [Pg.376] pariggahadassanāni. Appaṇihitā nāma sukhapaṇidhiyā paṭipakkhato. Suññatā nāma attadiṭṭhiyā ujupaṭipakkhattā sattasuññatāya sudiṭṭhattā. Maggo animitto nāma vipassanāgamanato. Phalaṃ animittaṃ nāma maggāgamanato. Vikappo āpajjeyya āgamanassa vavatthānassa abhāvena, vipassanāya animittādināmalābho avavatthitoti adhippāyo. Tena vuttaṃ ‘‘tasmā’’tiādi. Yasmā pana sā maggavuṭṭhānakāle evarūpāpi hotīti tassa vasena maggaphalānaṃ viya phassassapi pavattirūpattā yathāvutto vikappo anavasaroti daṭṭhabbaṃ. Tayo phassā phusantīti puggalabhedavasena vuttaṃ. Na hi ekaṃyeva puggalaṃ etasmiṃ khaṇe tayo phassā phusanti. ‘‘Tividho phasso phusatī’’ti vā bhavitabbaṃ. Yasmā pana ‘‘nirodhaphalasamāpattiyā vuṭṭhitassā’’tiādi yassa yathāvuttā tayo eva phassā sambhavanti, tassa anavasesaggahaṇavaseneva vuttaṃ ‘‘tayo phassā phusantī’’ti.

การมาในมรรคนี้ หรือมาด้วยมรรคนี้ ชื่อว่า อาคมนิกา, คำว่า อาคมนียา ก็คืออาคมนิกานั่นเอง โดยการแปลง ก อักษร เป็น ย อักษร. ชื่อว่า วุฏฐาติ (ย่อมออก) เพราะการยังมรรคให้เกิดขึ้นจากนิมิต. ชื่อว่า อนิมิตตา เพราะการเพิกถอนนิมิตว่าเที่ยง. และในที่นี้ การออกนั่นแหละเป็นเกณฑ์ ไม่ใช่การกำหนดหรือการเห็น. ชื่อว่า อัปปณิหิตา เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อความปรารถนาในสุข. ชื่อว่า สุญญตา เพราะเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่ออัตตทิฏฐิ และเพราะเห็นความว่างเปล่าจากสัตว์ได้ดี. มรรคชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะมาด้วยวิปัสสนา. ผลชื่อว่า อนิมิตตะ เพราะมาด้วยมรรค. ความสงสัย (วิกัป) พึงมีได้เพราะไม่มีการกำหนดการมา อธิบายว่า การได้ชื่อว่าอนิมิตตะเป็นต้นของวิปัสสนานั้นไม่แน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า 'เพราะเหตุนั้น' เป็นต้น. แต่เพราะวิปัสสนานั้นในขณะที่มรรคออก (วุฏฐานะ) ย่อมเป็นเช่นนี้ด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าความสงสัยตามที่กล่าวมานั้นไม่มีโอกาส (ไม่สมควร) เพราะผัสสะก็มีสภาวะเป็นไปเหมือนมรรคและผล. ที่กล่าวว่า 'ผัสสะ ๓ ย่อมถูกต้อง' ท่านกล่าวโดยการจำแนกบุคคล. เพราะผัสสะ ๓ อย่างย่อมไม่ถูกต้องบุคคลคนเดียวในขณะเดียวกันนี้. หรือควรจะเป็นว่า 'ผัสสะ ๓ ชนิดย่อมถูกต้อง'. แต่เพราะคำว่า 'ของบุคคลผู้ออกจากนิโรธผลสมาบัติ' เป็นต้น ผัสสะ ๓ อย่างตามที่กล่าวมาแล้วย่อมมีแก่บุคคลใด ท่านจึงกล่าวว่า 'ผัสสะ ๓ ย่อมถูกต้อง' ด้วยอำนาจการถือเอาโดยไม่เหลือแก่บุคคลนั้น.

---

Nibbānaṃ viveko nāma sabbasaṅkhāravivittabhāvato. Tasmiṃ viveke ekanteneva ninnapoṇattā eva hi te paṭippassaddhasabbussukkā uttamapurisā catunnaṃ khandhānaṃ appavattiṃ anavasesaggahaṇalakkhaṇaṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjantīti.

นิพพานชื่อว่าวิเวก เพราะเป็นสภาพที่สงัดจากสังขารทั้งปวง. เพราะพระมหาบุรุษเหล่านั้น ผู้มีอุตสาหะทั้งปวงสงบระงับแล้ว ย่อมน้อมโน้มโอนไปในวิเวกนั้นโดยส่วนเดียวเท่านั้น จึงเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ซึ่งมีลักษณะคือความไม่เป็นไปแห่งขันธ์ ๔ และมีความไม่ถือมั่นโดยไม่เหลือเป็นลักษณะ.

---

Dutiyakāmabhūsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยกามภูมิที่สอง จบแล้ว.

---

7. Godattasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาโคทัตตสูตร

---

349. Nesanti appamāṇacetovimutti-ākiñcaññacetovimuttisaññitānaṃ jhānānaṃ. Atthopi nānāti ānetvā yojanā. Pharaṇaappamāṇatāya ‘‘appamāṇā cetovimuttī’’ti laddhanāmaṃ brahmavihārajjhānanti āha ‘‘bhūmantarato’’tiādi. Ākiñcaññā cetovimuttīti ākiñcaññāyatanajjhānanti āha ‘‘bhūmantarato’’tiādi. Vipassanāti aniccānupassanā, sabbāpi vā. Pamāṇakaraṇo nāma yassa sayaṃ uppajjati, tassa guṇābhāvadassanavasena pamāṇakaraṇato.

๓๔๙. คำว่า เนสํ ความว่า ของฌานทั้งหลายที่ชื่อว่าอัปปมาณเจโตวิมุตติและอากิญจัญญเจโตวิมุตติเหล่านั้น. แม้อรรถก็ต่างกัน พึงนำมาประกอบเข้าด้วยกัน. ท่านกล่าวว่า ฌานที่เป็นพรหมวิหารที่ได้ชื่อว่า อัปปมาณเจโตวิมุตติ เพราะแผ่ไปโดยไม่มีประมาณ ดังนี้เป็นต้นว่า โดยต่างแห่งภูมิ. ท่านกล่าวว่า อากิญจัญญเจโตวิมุตติ คือ อากิญจัญญายตนฌาน ดังนี้เป็นต้นว่า โดยต่างแห่งภูมิ. คำว่า วิปัสสนา ได้แก่ อนิจจานุปัสสนา หรือวิปัสสนาทั้งหมดก็ได้. ชื่อว่าผู้กระทำประมาณ เพราะกระทำประมาณโดยการแสดงความไม่มีคุณของบุคคลที่ตนเกิดขึ้น.

---

Pharaṇaappamāṇatāyāti [Pg.377] pharaṇavasena appamāṇagocaratāya. Nibbānampi appamāṇameva pamāṇagocarānaṃ kilesānaṃ ārammaṇabhāvassapi anāgamanato. Khalanti khale pasāritasālisīsādibhaṇḍaṃ. Kiñcehīti maddassu. Tenāha ‘‘maddanaṭṭho’’ti. Ārammaṇabhūtaṃ, palibuddhakaṃ vā natthi etassa kiñcananti akiñcanaṃ, akiñcanameva ākiñcaññaṃ.

คำว่า ด้วยความเป็นอัปปมาณะในการแผ่ไป คือ ด้วยความเป็นอารมณ์ที่ไม่มีประมาณโดยการแผ่ไป. แม้นิพพานก็เป็นอัปปมาณะนั่นเอง เพราะไม่ถึงความเป็นอารมณ์ของกิเลสทั้งหลายที่มีอารมณ์เป็นประมาณ. คำว่า ขล ได้แก่ สิ่งของมีรวงข้าวสาลีเป็นต้นที่แผ่กระจายอยู่ในลาน. คำว่า กิญเจหิ ความว่า จงเหยียบย่ำ. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า มีอรรถว่าเหยียบย่ำ. สิ่งที่ไม่มีกังวล คือ ไม่มีอารมณ์ หรือไม่มีเครื่องกังวลใดๆ แก่สิ่งนี้ ชื่อว่า อกิญจนะ, ภาวะแห่งอกิญจนะนั่นแหละชื่อว่า อากิญจัญญะ.

---

Rūpanimittassāti kasiṇarūpanimittassa. Na gahitāti sarūpato na gahitā, atthato pana gahitā eva. Tenāha – ‘‘sā suññā rāgenātiādivacanato sabbattha anupavitthāvā’’ti.

คำว่า ของรูปนิมิต คือ ของกสิณรูปนิมิต. คำว่า ไม่ถูกถือเอา คือ ไม่ถูกถือเอาโดยรูปลักษณ์ แต่ถูกถือเอาโดยอรรถนั่นเอง. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า เพราะคำว่า สิ่งนั้นว่างเปล่าจากราคะ เป็นต้น จึงเป็นอันสงเคราะห์เข้าได้ในที่ทั้งปวง.

---

Nānāti saddavasena. Ekatthāti ārammaṇavasena ārammaṇabhāvena ekasabhāvā. Tenāha ‘‘appamāṇaṃ…pe… ekatthā’’ti. Ārammaṇavasenāti ārammaṇassa vasena. Cattāro hi maggā, cattāri phalāni ārammaṇavasena nibbānapaviṭṭhatāya ekatthā ekārammaṇā. Aññasmiṃ pana ṭhāneti idaṃ visuṃ visuṃ gahetvā vuttaṃ appamāṇādi pariyāyavuttaṃ, nibbānaṃ ārabbha pavattanato. Tasmā ‘‘aññasmi’’nti idaṃ tena tena pariyāyena tattha tattha āgatabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.

คำว่า ต่างกัน คือ โดยพยัญชนะ. คำว่า มีอรรถเดียวกัน คือ มีสภาวะเดียวกันโดยความเป็นอารมณ์. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า อัปปมาณะ...เป... มีอรรถเดียวกัน. คำว่า โดยอารมณ์ คือ ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์. จริงอยู่ มรรค ๔ และผล ๔ ชื่อว่ามีอรรถเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน เพราะเข้าถึงนิพพานโดยความเป็นอารมณ์. ส่วนในที่อื่น คำว่า อัปปมาณะ เป็นต้นนี้ ท่านกล่าวแยกกันไว้โดยเป็นคำที่กล่าวโดยปริยาย เพราะเป็นไปโดยปรารภนิพพาน. เพราะเหตุนั้น คำว่า ในที่อื่น นี้ ท่านจึงกล่าวหมายถึงความเป็นสิ่งที่มาแล้วในที่นั้นๆ ด้วยปริยายนั้นๆ.

---

Godattasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาโคทัตตสูตร จบแล้ว.

---

8. Nigaṇṭhanāṭaputtasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถานิคัณฐนาฏบุตรสูตร

---

350. Āgatāgamoti vācuggatapariyattidhammo. Viññātasāsanoti paṭividdhasatthusāsano. Tenāha ‘‘anāgāmī’’tiādi. Naggabhogganti avasanabhāvena naggaṃ, kuṭilajjhāsayatāya bhoggaṃ, tato eva nissirikaṃ. Naggatāya hi so rūpena nissiriko, bhoggatāya cittena. Bhagavato saddhāyāti bhagavati saddhāya. Tasmiṃ saddahanā okappanā tassa saddhātipi vattabbataṃ labhati. Gacchāmīti āgacchāmi, bujjhāmīti attho. Etaṃ nigaṇṭhena pucchitamatthamāha.

๓๕๐. คำว่า ผู้มาถึงพระคัมภีร์ คือพระปริยัติธรรมที่คล่องปาก. คำว่า ผู้รู้แจ้งพระศาสนา คือผู้แทงตลอดพระศาสนาของพระศาสดา. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า อนาคามี เป็นต้น. คำว่า นัคคโภคคะ คือเปลือยเปล่าเพราะไม่นุ่งห่ม, คดเพราะมีอัธยาศัยคด, เพราะเหตุนั้นนั่นเองจึงไร้สง่าราศี. จริงอยู่ เพราะความเปลือยเปล่า เขาจึงไร้สง่าราศีทางรูปกาย, เพราะความคดเขาจึงไร้สง่าราศีทางจิตใจ. คำว่า ศรัทธาในพระผู้มีพระภาค คือศรัทธาในพระผู้มีพระภาค. ความเชื่อมั่น ความน้อมใจเชื่อในพระผู้มีพระภาคนั้น ย่อมได้ชื่อว่าศรัทธาของเขาด้วย. คำว่า คัจฉามิ คือ อาคัจฉามิ (มา), หมายความว่า พุชฌามิ (รู้แจ้ง). นี้คือเนื้อความที่นิครนถ์ถาม.

---

Kāyaṃ unnāmetvāti kāyaṃ abbhunnāmetvā. Kucchiṃ nīharitvāti piṭṭhiyā ninnamanena kucchiṃ purato nīharitvā. Gīvaṃ pasāraṇavasena paggayha paggahetvā [Pg.378] sabbaṃ disaṃ pekkhamāno. Sabbamidaṃ nigaṇṭhassa pahaṭṭhākāradassanatthaṃ ‘‘idāni samaṇassa gotamassa upari vādaṃ āropetuṃ labbhatī’’ti. Tenāha ‘‘vātaṃ vā so’’tiādi. Sakāraṇāti yuttisahitā. Pañhamaggoti pañhasaṅkhāto vīmaṃsā, evaṃ bhavitabbanti citteneva parivīmaṃsā pañhā. Eko uddesoti ekaṃ uddisanaṃ atthassa saṃkhittavacanaṃ. Veyyākaraṇanti niddisanaṃ atthassa vicāretvā kathanaṃ. Evanti iminā nayena. Sabbatthāti sabbesu pañhuddesaveyyākaraṇesu attho vitthārato veditabbo.

คำว่า ยกกายขึ้น คือยกกายขึ้นสูง. คำว่า ยื่นท้องออก คือยื่นท้องไปข้างหน้าด้วยการแอ่นหลัง. เงยคอขึ้นด้วยการเหยียดออกแล้วมองไปทุกทิศทาง. ทั้งหมดนี้เพื่อแสดงอาการร่าเริงของนิครนถ์ว่า บัดนี้เราสามารถยกวาทะขึ้นโต้ตอบพระสมณโคดมได้แล้ว. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ลมพัดไป เป็นต้น. คำว่า มีเหตุผล คือประกอบด้วยเหตุผล. คำว่า ทางแห่งปัญหา คือการพิจารณาอันนับว่าเป็นปัญหา, การพิจารณาด้วยใจว่า ควรจะเป็นอย่างนี้ นั่นแหละคือปัญหา. คำว่า อุเทศหนึ่ง คือการยกขึ้นแสดงหนึ่งครั้ง คือการกล่าวเนื้อความโดยย่อ. คำว่า ไวยากรณ์ คือการชี้แจง คือการขยายเนื้อความกล่าว. คำว่า อย่างนี้ คือด้วยนัยนี้. คำว่า ในที่ทั้งปวง คือในปัญหา อุเทศ และไวยากรณ์ทั้งปวง พึงทราบเนื้อความโดยพิสดาร.

---

Nigaṇṭhanāṭaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยนิครนถ์นาฏบุตร จบแล้ว.

---

9. Acelakassapasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยอเจลกัสสปะ

---

351. Alaṃ samattho ariyabhāvāyāti alamariyo. Ñeyyajānanaṭṭhena ñāṇameva paccakkhato dassanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ, soyeva atisayaṭṭhena ñāṇadassanaviseso. Pāvaḷā vuccati ānisadapadeso, taṃ pāvaḷaṃ rajoharaṇatthaṃ nipphoṭīyati etāyāti pāvaḷanipphoṭanā, morapiñchavatti.

๓๕๑. คำว่า ผู้เพียงพอคือสามารถเพื่อความเป็นอริยะ ชื่อว่า อลมอริยะ. ญาณนั่นเองโดยอรรถว่ารู้สิ่งที่ควรรู้ และโดยอรรถว่าเห็นประจักษ์ ชื่อว่า ญาณทัสสนะ, ญาณทัสสนะนั้นนั่นแหละชื่อว่า ญาณทัสสนะวิเศษ โดยอรรถว่าวิเศษยิ่ง. ส่วนที่นั่งเรียกว่า ปาวฬา, เครื่องมือที่เขาใช้ปัดปาวฬานั้นเพื่อกำจัดธุลี ชื่อว่า ปาวฬนิปโผฏนา ได้แก่ พัดหางนกยูง.

---

Acelakassapasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยอเจลกัสสปะ จบแล้ว.

---

10. Gilānadassanasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยการเยี่ยมคนไข้

---

352. Mattarājā nāma eko bhummadevo bhūtādhipati surāpotalarukkhanivāsī. Tena vuttaṃ ‘‘mattarājakāle’’ti. ‘‘Osadhitiṇavanappatīsū’’ti vatvā te yathākkamaṃ dassento ‘‘harītakā…pe… rukkhesu cā’’ti āha. Patthanāvasena cittaṃ ṭhapehi. Samijjhissatīti yathādhippāyaṃ samijjhissati. Tena hīti yasmā taṃ devāpi āsannamaraṇaṃ maññanti, tasmā sā varameva bhavissati, taṃ tumhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatīti adhippāyo.

๓๕๒. มัตตรราชา คือภุมมเทวดาองค์หนึ่ง เป็นเจ้าแห่งภูตสิงสถิตอยู่ที่ต้นสุราโปตละ. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า ในสมัยของมัตตรราชา. ครั้นกล่าวว่า ในโอสถ หญ้า และพืชพรรณ แล้ว เมื่อจะแสดงสิ่งเหล่านั้นตามลำดับ จึงกล่าวว่า หริดกะ...เป...และในต้นไม้. จงตั้งจิตไว้ด้วยอำนาจแห่งความปรารถนา. คำว่า จะสำเร็จ คือจะสำเร็จตามความประสงค์. คำว่า ถ้าอย่างนั้น คือเพราะเหตุที่แม้เทวดาก็ยังสำคัญว่าท่านใกล้จะตายแล้ว เพราะฉะนั้นความปรารถนานั้นจักเป็นสิ่งประเสริฐแท้ ความปรารถนานั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์และความสุขแก่ท่านทั้งหลายตลอดกาลนาน ดังนี้คืออัธยาศัย.

---

Gilānadassanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยการเยี่ยมคนไข้ จบแล้ว.

---

Cittasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาจิตตสังยุตต์ จบแล้ว.

---

8. Gāmaṇisaṃyuttaṃ

๘. คามณิสังยุตต์

---

1. Caṇḍasuttavaṇṇanā

๑. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยจัณฑะ

---

353. ‘‘Yena [Pg.379] midhekacco caṇḍo caṇḍotveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti evaṃ pañhapucchanena dhammasaṅgāhakattherehi caṇḍoti gahitanāmo. Pākaṭaṃ karotīti dasseti attano caṇḍabhāvaṃ.

๓๕๓. คำว่า เพราะเหตุใดบุคคลบางคนในโลกนี้จึงถึงการนับว่าจัณฑะๆ ดังนี้ ด้วยการถามปัญหาอย่างนี้ พระเถระผู้สังคายนาธรรมจึงถือเอาชื่อว่า จัณฑะ. คำว่า ทำให้ปรากฏ คือแสดงความเป็นผู้ดุร้ายของตน.

---

Caṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยจัณฑะ จบแล้ว.

---

2. Tālapuṭasuttavaṇṇanā

๒. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยตาลปุตตะ

---

354. Vāloti vuccati tālo, tassa tālapuṭaṃ nāma. Yathā āmalakīphalasamānakaṃ, so pana tālasadisamukhavaṇṇattā tālapuṭoti evaṃnāmako. Tenāha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Abhinīhārasampanno anekesu kappesu sambhatasāvakabodhisambhāro. Tathā hesa asītiyā mahāsāvakesu abbhantaro jāto. Sahassaṃ denti naccaṃ passitukāmā. Samajjavesanti nepaccavesaṃ. Kīḷaṃ katvāti naccakīḷitaṃ kīḷitvā, naccitvāti attho.

๓๕๔. “วาล” เรียกว่าตาล, ชื่อว่าตาลปุตตะ (ฝักตาล) ของตาลนั้น. เหมือนผลมะขามป้อม, แต่เขาชื่อว่าตาลปุตตะเพราะมีสีหน้าคล้ายผลตาล. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ของเขาแล” เป็นต้น. ผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร ได้สั่งสมสาวกโพธิสมภารมาหลายกัป. อนึ่ง ท่านผู้นั้นได้เกิดเป็นหนึ่งในพระมหาสาวก ๘๐ รูป. ผู้ปรารถนาจะดูการฟ้อนรำย่อมให้ทรัพย์พันหนึ่ง. คำว่า “เครื่องแต่งกายในงานมหรสพ” คือเครื่องแต่งกายสำหรับแสดง. คำว่า “เล่นแล้ว” คือเล่นการฟ้อนรำ, หมายถึงฟ้อนรำแล้ว.

---

Pubbe tathāpavattavuttantadassane saccena, tabbipariyāye alikena. Rāgapaccayāti rāguppattiyā kāraṇabhūtā. Mukhato…pe… dassanādayoti ādi-saddena mukhato aggijālanikkhamadassanādike saṅgaṇhāti. Aññe ca…pe… abhinayāti kāmassādasaṃyuttānaṃ siṅgārahassaabbhutarasānañceva ‘‘aññe cā’’ti vuttasantabībhaccharasānañca dassanakā abhinayā. Dosapaccayāti dosuppattiyā kāraṇabhūtā. Hatthapādacchedādīti ādi-saddena saṅgahitānaṃ ruddavīrabhayānakarasānaṃ dassanakā abhinayā. Mohapaccayāti mohuppattiyā kāraṇabhūtā. Evamādayoti ādi-saddena saṅgahitānaṃ karuṇāsantabhayānakarasānaṃ dassanakā abhinayā. Te hi rase sandhāya pāḷiyaṃ ‘‘ye dhammā rajanīyā, ye dhammā dosanīyā, ye dhammā mohanīyā’’ti ca vuttaṃ.

ในการแสดงเรื่องราวที่เคยเป็นมาในอดีต ด้วยคำจริง, ในทางตรงกันข้าม (แสดงเรื่องที่ไม่เป็นจริง) ด้วยคำเท็จ. คำว่า “ปัจจัยแห่งราคะ” คือเป็นเหตุให้เกิดราคะ. คำว่า “การแสดงเป็นต้นว่าออกจากปาก” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์การแสดงเป็นต้นว่าการเห็นเปลวไฟออกจากปาก. คำว่า “และการแสดงอื่น ๆ” คือการแสดงที่แสดงรสแห่งความรัก ความขบขัน และความอัศจรรย์ อันประกอบด้วยความยินดีในกาม และรสแห่งความสงบและความน่าเกลียดที่กล่าวว่า “อื่น ๆ”. คำว่า “ปัจจัยแห่งโทสะ” คือเป็นเหตุให้เกิดโทสะ. คำว่า “การตัดมือตัดเท้าเป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์การแสดงที่แสดงรสแห่งความโกรธ ความกล้าหาญ และความน่ากลัว. คำว่า “ปัจจัยแห่งโมหะ” คือเป็นเหตุให้เกิดโมหะ. คำว่า “เป็นต้นอย่างนี้” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์การแสดงที่แสดงรสแห่งความกรุณา ความสงบ และความน่ากลัว. พระบาลีได้กล่าวหมายถึงรสเหล่านั้นว่า “ธรรมเหล่าใดเป็นที่ตั้งแห่งความกำหนัด, ธรรมเหล่าใดเป็นที่ตั้งแห่งความขัดเคือง, ธรรมเหล่าใดเป็นที่ตั้งแห่งความหลง”.

---

Naṭavesaṃ [Pg.380] gahetvāva paccanti kammasarikkhavipākavasena. Taṃ sandhāyāti taṃ yathāvuttaṃ niraye paccanaṃ sandhāya. Etaṃ ‘‘pahāso nāma nirayo, tattha upapajjatī’’ti vuttaṃ. Yathā loke atthavisesavasena sakammakānipi padāni akammakāni bhavanti ‘‘vimuccati puriso’’ti, evaṃ idha atthavisesavasena akammakaṃ sakammakaṃ katvā vuttaṃ – ‘‘nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmī’’ti. Ko pana so atthaviseso? Asahanaṃ akkhamanaṃ, tasmā na rodāmi na sahāmi, na akkhamāmīti attho. Rodanakāraṇañhi asahanto tena abhibhūto rodati. Tamevassa sakammakabhāvassa kāraṇabhūtaṃ atthavisesaṃ ‘‘na assuvimocanamattenā’’ti vuttaṃ. Mataṃ vā, amma, rodantīti etthāpi mataṃ rodanti, tassa maraṇaṃ na sahanti, nakkhamantīti pākaṭoyamatthoti.

ย่อมไหม้ในนรกตามวิบากกรรมที่สมควรแก่การแต่งกายเป็นนักแสดงนั้นเอง. คำว่า “หมายถึงสิ่งนั้น” คือหมายถึงการไหม้ในนรกที่กล่าวมาแล้วนั้น. นี้คือที่กล่าวว่า “นรกชื่อปหาสะ ย่อมไปเกิดในนรกนั้น”. เหมือนในโลกนี้ คำที่เป็นสกรรมกริยาและอกรรมกริยา ย่อมเป็นไปตามความหมายพิเศษ เช่น “บุรุษย่อมหลุดพ้น”, ฉันใด ในที่นี้ก็กล่าวคำอกรรมกริยาให้เป็นสกรรมกริยาด้วยความหมายพิเศษว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ร้องไห้ถึงสิ่งนี้”. ก็ความหมายพิเศษนั้นคืออะไร? คือการทนไม่ได้ การไม่อดทน, เพราะฉะนั้นจึงหมายความว่า ไม่ร้องไห้ คือไม่ทน ไม่ยอมอดทน. เพราะผู้ทนไม่ได้ย่อมร้องไห้ด้วยถูกสิ่งนั้นครอบงำ. ความหมายพิเศษอันเป็นเหตุแห่งความเป็นสกรรมกริยาของคำนั้นนั่นเอง ที่กล่าวว่า “มิใช่เพียงการหลั่งน้ำตา”. แม้ในคำว่า “หรือว่า, แม่, ร้องไห้ถึงคนตาย” นี้ก็เช่นกัน “ร้องไห้ถึงคนตาย” คือไม่ทนต่อความตายของเขา ไม่ยอมอดทน ดังนี้ ความหมายนี้ย่อมปรากฏชัด.

---

Tālapuṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยตาลปุตตะ จบแล้ว.

---

3-5. Yodhājīvasuttādivaṇṇanā

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยโยธาชีวะเป็นต้น (ลำดับที่ ๓-๕)

---

355-357. Yujjhanaṃ yodho, so ājīvo etassāti yodhājīvo. Tenāha – ‘‘yuddhena jīvikaṃ kappanako’’ti, ussāhaṃ vāyāmaṃ karotīti yujjhanavasena ussāhaṃ vāyāmaṃ karoti. Pariyāpādentīti maraṇapariyantikaṃ āpadaṃ pāpenti. Tenāha ‘‘maraṇaṃ paṭipajjāpentī’’ti. Duṭṭhu ṭhapitanti duṭṭhākārena attano paresañca atthāvahabhāvaṃ na gataṃ paṭipannaṃ. Parehi saṅgāme jitā hatā ettha jāyantīti parajito nāma nirayo. Asidhanugadāyasaṅkucakkāni pañcāvudhāni. Taṃ sandhāyāti taṃ yodhājīvaṃ puggalaṃ sandhāya. Etaṃ ‘‘yo so’’tiādi vuttaṃ. Catutthapañcamesūti hatthārohaassārohasuttesu. Eseva nayoti eso tatiye vutto eva atthato visesābhāvato.

๓๕๕-๓๕๗. “การรบ” คือโยธะ, ผู้มีโยธะเป็นอาชีพ ชื่อว่าโยธาชีวะ. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ผู้เลี้ยงชีพด้วยการรบ”, “ทำความเพียรพยายาม” คือทำความเพียรพยายามด้วยการรบ. คำว่า “ย่อมให้ถึง” คือย่อมให้ถึงภัยอันมีมรณะเป็นที่สุด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ย่อมให้ถึงความตาย”. คำว่า “ตั้งไว้ไม่ดี” คือปฏิบัติไม่ดีจนไม่เข้าถึงความเป็นผู้ทำประโยชน์ให้แก่ตนและผู้อื่น. ผู้ที่ถูกผู้อื่นชนะและฆ่าตายในสงคราม ย่อมไปเกิดในนรกชื่อว่า “ปรชิตะ”. ดาบ ธนู ตะบอง หอก และจักร เป็นอาวุธ ๕ อย่าง. คำว่า “หมายถึงสิ่งนั้น” คือหมายถึงบุคคลผู้เป็นโยธาชีวะนั้น. นี้คือที่กล่าวว่า “ผู้ใด” เป็นต้น. คำว่า “ในพระสูตรที่สี่และที่ห้า” คือในพระสูตรว่าด้วยหัตถาโรหะ (ผู้ขี่ช้าง) และอัสสาโรหะ (ผู้ขี่ม้า). คำว่า “นัยนี้แหละ” คือนัยที่กล่าวไว้ในพระสูตรที่สามนั้นเอง เพราะไม่มีความแตกต่างกันในความหมาย.

---

Yodhājīvasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยโยธาชีวะเป็นต้น จบแล้ว.

---

6. Asibandhakaputtasuttavaṇṇanā

๖. อรรถกถาพระสูตรว่าด้วยอสิพันธกบุตร

---

358. Pacchābhūmivāsinoti [Pg.381] aparadesavāsino. Udakasuddhikabhāvajānanatthāyāti attano udakasuddhikabhāvaṃ jānanatthañceva lokassa ca udakena suddhi hotīti imassa atthassa jānanatthañca. Upari yāpentīti upari brahmalokaṃ yāpenti. Sammā ñāpentīti sammā ujukaṃyeva saggaṃ lokaṃ gamenti. Tenāha – ‘‘saggaṃ nāma okkāmentī’’ti, avakkāmenti ogāhāpentīti attho. Anuparigaccheyyāti anuparito gaccheyya.

๓๕๘. คำว่า ปัจฉาภูมิิวาสิโน คือ ผู้ที่อาศัยอยู่ในดินแดนอื่น (ทางทิศตะวันตก). คำว่า อุทกสุทธิกภาวชานนัตถายะ คือ เพื่อรู้ความเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยน้ำของตนด้วย และเพื่อรู้ความหมายว่า ความบริสุทธิ์ย่อมมีด้วยน้ำแก่โลกด้วย. คำว่า อุปริยาเปนติ คือ ยังพรหมโลกเบื้องบนให้เป็นไป. คำว่า สัมมาญาเปนติ คือ ยังสวรรค์โลกให้ถึงโดยชอบโดยตรงทีเดียว. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ชื่อว่ายังสวรรค์ให้ลง’ หมายความว่า ยังสวรรค์ให้ลง ให้หยั่งลง. คำว่า อนุปรคัจเฉยยะ คือ พึงไปตามโดยรอบ.

---

Asibandhakaputtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอสิพันธกปุตตสูตร จบ.

---

7. Khettūpamasuttavaṇṇanā

๗. อรรถกถาเขตตูปมสูตร

---

359. Thaddhanti kathinaṃ lūkhaṃ. Ūsaranti ūsajātaṃ. Catūhipi oghehi anabhibhavanīyatāya ahaṃ dīpo. Sabbaparissayehi anabhibhavanīyatāya ahaṃ leṇo. Sabbadukkhaparittāsanato tāyanaṭṭhena ahaṃ tāṇaṃ. Sabbabhayahiṃsanato ahaṃ saraṇanti yojetabbaṃ.

๓๕๙. คำว่า ถัทธัง คือ แข็งกระด้าง หยาบ. คำว่า อูสรันติ คือ เกิดในดินเค็ม. พึงประกอบความว่า เราเป็นเกาะ เพราะไม่ถูกโอฆะทั้ง ๔ ครอบงำได้. เราเป็นที่หลบภัย เพราะไม่ถูกอันตรายทั้งปวงครอบงำได้. เราเป็นที่ต้านทาน เพราะเป็นที่ต้านทานจากความหวาดกลัวทุกข์ทั้งปวง. เราเป็นที่พึ่ง เพราะกำจัดภัยทั้งปวง.

---

Udakamaṇikoti mahantaṃ udakabhājanaṃ. Bahi vissandanavasena udakaṃ na haratīti ahārī, parito na paggharatīti aparihārī. Sakkaccameva desenti saddhammagāravassa sabbasattesu mahākaruṇāya ca buddhānaṃ samānarasattā. Catasso pana parisā satthugāravena attano ca saddhāsampannatāya saddahitvā okappetvā suṇanti, tasmā tā desanāphalena yujjanti. Kiccasiddhiyā satthu desanā tattha sakkaccadesanā nāma jātā.

คำว่า อุทกมณิโก คือ ภาชนะน้ำขนาดใหญ่. คำว่า อหารี คือ ไม่นำน้ำออกไปโดยการไหลออกภายนอก. คำว่า อปริหารี คือ ไม่ไหลออกโดยรอบ. พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงแสดงโดยเคารพทีเดียว เพราะมีรสชาติเสมอกันด้วยความเคารพในพระสัทธรรมและด้วยพระมหากรุณาในสัตว์ทั้งปวง. ส่วนบริษัททั้ง ๔ ย่อมเชื่อ ย่อมตกลงใจฟังด้วยความเคารพในพระศาสดาและด้วยความถึงพร้อมด้วยศรัทธาของตน. เพราะเหตุนั้น บริษัทเหล่านั้นจึงประกอบด้วยผลแห่งการแสดง. การแสดงของพระศาสดาในที่นั้นจึงชื่อว่าการแสดงโดยเคารพ เพื่อความสำเร็จแห่งกิจ.

---

Khettūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาเขตตูปมสูตร จบ.

---

8. Saṅkhadhamasuttavaṇṇanā

๘. อรรถกถาสังขธมสูตร

---

360. ‘‘Yo koci puriso pāṇātipātī musāvādī, sabbo so āpāyiko’’ti vatvā puna ‘‘yaṃbahulaṃ yaṃbahulaṃ karoti, tena [Pg.382] duggatiṃ gacchatī’’ti vadanto attanāva attano vādaṃ bhindati. Evaṃ santeti yadi bahuso katena pāpakammena āpāyiko, ‘‘yo koci pāṇamatipātetī’’tiādivacanaṃ micchāti. Cattāri padānīti ‘‘yo koci pāṇamatipātetī’’tiādinā nayena vuttā cattāro atthakoṭṭhāsā. Diṭṭhiyā paccayā honti ‘‘atthi kho pana mayā’’tiādinā ayoniso ummujjantassa. Balasampannoti samattho. Saṅkhadhamakoti saṅkhassa dhamanakicce cheko. Adukkhenāti sukhena. Upacāropi appanāpi vaṭṭati ubhinnaṃ sāmaññavacanabhāvato. Appamāṇakatabhāvo labbhateva. Tathā hi taṃ kilesānaṃ vikkhambhanasamatthatāya dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca ‘‘mahaggata’’nti vuccati.

๓๖๐. เมื่อกล่าวว่า ‘บุรุษใดเป็นผู้ฆ่าสัตว์ พูดเท็จ บุรุษนั้นทั้งหมดเป็นผู้ไปสู่อบาย’ แล้วกล่าวอีกว่า ‘บุคคลทำกรรมใดมาก ๆ ย่อมไปสู่ทุคติด้วยกรรมนั้น’ ชื่อว่าย่อมทำลายวาทะของตนด้วยตนเอง. เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ถ้าเป็นผู้ไปสู่อบายด้วยอกุศลกรรมที่ทำบ่อย ๆ คำว่า ‘บุคคลใดฆ่าสัตว์’ เป็นต้น ก็ผิด. คำว่า จัตตาริปทานิ คือ ส่วนแห่งอรรถ ๔ อย่างที่กล่าวด้วยนัยมีคำว่า ‘บุคคลใดฆ่าสัตว์’ เป็นต้น. ย่อมเป็นปัจจัยแห่งทิฏฐิของบุคคลผู้ผุดขึ้นโดยไม่แยบคายมีคำว่า ‘ก็กรรมอันเรามีอยู่’ เป็นต้น. คำว่า พลสัมปันโน คือ ผู้สามารถ. คำว่า สังขธมโก คือ ผู้ฉลาดในการเป่าสังข์. คำว่า อทุกเขนะ คือ ด้วยความสุข. ทั้งอุปจาระและอัปปนา ย่อมใช้ได้ เพราะเป็นคำที่ใช้ร่วมกันของทั้งสอง. ความเป็นอัปปมาณะย่อมได้อยู่แล้ว. แท้จริง กรรมนั้นชื่อว่า ‘มหัคคตะ’ เพราะสามารถข่มกิเลสได้ เพราะมีกระแสยาวนาน และเพราะมีผลไพบูลย์.

---

Na ohīyatīti yasmiṃ santāne kāmāvacarakammaṃ, mahaggatakammañca katūpacitaṃ vipākadāne laddhāvasaraṃ hutvā ṭhitaṃ, tesu kāmāvacarakammaṃ itaraṃ nīharitvā sayaṃ tattha ohīyitvā attano vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, mahaggatakammameva pana itaraṃ paṭibāhitvā attano vipākaṃ dātuṃ sakkoti garubhāvato. Tenāha ‘‘taṃ kāmāvacarakamma’’ntiādi. Kilesavasenāti pāpakammassa mūlabhūtakilesavasena. Pāṇātipātādayo hi dosamohalobhādimūlakilesasamuṭṭhānā. Kilesavasenāti vā kammakilesavasena. Vuttañhetaṃ – ‘‘pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso’’tiādi (dī. ni. 3.245). Yathānusandhināva gatanti yathānusandhisaṅkhātaanusandhinā osānaṃ gataṃ saṃkilesasammukhena uṭṭhitāya vodānadhammavasena niṭṭhāpitattā.

คำว่า นะโอหิยติ คือ ในสันดานใด กามาวจรกรรมและมหัคคตกรรรมที่ทำสั่งสมไว้ ได้โอกาสในการให้ผลแล้วตั้งอยู่ ในกรรมเหล่านั้น กามาวจรกรรมไม่สามารถที่จะนำกรรมอื่นออกไปแล้วตนเองเข้าไปตั้งอยู่ ณ ที่นั้นเพื่อจะให้ผลของตนได้ แต่ว่ามหัคคตกรรรมเท่านั้นสามารถที่จะขัดขวางกรรมอื่นแล้วให้ผลของตนได้ เพราะมีความหนัก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘กรรมที่เป็นกามาวจรนั้น’ เป็นต้น. คำว่า กิเลสวเสนะ คือ โดยอำนาจแห่งกิเลสที่เป็นรากเหง้าของอกุศลกรรม. เพราะปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นจากกิเลสที่เป็นรากเหง้ามีโทสะ โมหะ โลภะ เป็นต้น. หรือว่า คำว่า กิเลสวเสนะ คือ โดยอำนาจแห่งกรรมกิเลส. ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วว่า ‘ดูก่อนคฤหบดีบุตร ปาณาติบาตเป็นกรรมกิเลส’ เป็นต้น (ที. ปา. ๓.๒๔๕). คำว่า ยถานุสันธินาคะตัง คือ ถึงที่สุดแล้วด้วยอนุสนธิที่ชื่อว่ายถานุสนธิ เพราะสำเร็จแล้วด้วยธรรมอันบริสุทธิ์ที่เกิดขึ้นโดยเผชิญหน้ากับความเศร้าหมอง.

---

Saṅkhadhamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสังขธมสูตร จบ.

---

9. Kulasuttavaṇṇanā

๙. อรรถกถากุลสูตร

---

361. Evaṃ pavattaīhitikāti evaṃ dvidhā pavattaīhitikā. Dvīhitikā dukkarajīvikapayogā. Salākamattaṃ vuttaṃ etthāti salākā vuttā, purimapade uttarapadalopo. Ubhatokoṭikanti yadi ‘‘kulānudayaṃ na vaṇṇemī’’ti vadati, ‘‘bhūtā nikkaruṇā samaṇa tumhe’’ti vādaṃ āropehi. Atha [Pg.383] sabbadāpi ‘‘kulānudayaṃ vaṇṇemī’’ti vadati. Evaṃ sante ‘‘kasmā evaṃ dubbhikkhe kāle mahatiyā parisāya parivuto janapadacārikaṃ carantā kulūpacchedāya paṭipajjathā’’ti evaṃ ubhatokoṭikaṃ vādaṃ āropehīti gāmaṇiṃ uyyojesi.

๓๖๑. คำว่า เอวังปวัตตอีหิติกา คือ ภัยที่ดำเนินไปสองทางอย่างนี้. คำว่า ทวีหิติกา คือ การประกอบอาชีพที่ทำได้ยาก. คำว่า สลากมัตตังวุตตังเอตถาติ คือ สลากถูกกล่าวไว้ในที่นี้, มีการลบอุตตรบทในปุริมบท. คำว่า อุภโตโกฏิกัง คือ ถ้ากล่าวว่า ‘เราไม่สรรเสริญความเจริญของตระกูล’ ก็จงกล่าวหาว่า ‘ท่านสมณะทั้งหลายเป็นผู้ปราศจากความกรุณา’. ถ้ากล่าวว่า ‘เราสรรเสริญความเจริญของตระกูล’ ตลอดเวลา. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จงกล่าวหาด้วยวาทะสองแง่สองมุมอย่างนี้ว่า ‘ทำไมท่านทั้งหลายจึงเที่ยวจาริกไปในชนบทพร้อมด้วยบริษัทหมู่ใหญ่ในเวลาที่ข้าวยากหมากแพงอย่างนี้ จึงปฏิบัติเพื่อความพินาศของตระกูลเล่า’ ดังนี้ จึงส่งนายคามณีไป.

---

Dve anteti ubho koṭiyo. Bahi nīharitunti na vaṇṇemi vaṇṇemīti dve ante mocento taṃ pucchitamatthaṃ bahi nīharati nāma. Tattha dosaṃ datvā codento taṃ apucchaṃ karonto gilitvā viya anto paveseti nāma.

คำว่า ทเวอันเต คือ ปลายทั้งสอง. คำว่า พหินีหริตุง คือ เมื่อปล่อยปลายทั้งสองว่า ‘เราไม่สรรเสริญ’ และ ‘เราสรรเสริญ’ ชื่อว่าย่อมนำความหมายที่ถูกถามนั้นออกไปภายนอก. เมื่อให้โทษในที่นั้นแล้วกล่าวหา ชื่อว่าย่อมนำความหมายที่ไม่ถูกถามนั้นเข้าไปภายในราวกับกลืนกิน.

---

Ito so gāmaṇītiādi attano bhikkhūnaṃ aññesañca atthakāmānaṃ bhikkhappadānena aniṭṭhappattiabhāvadassanatthaṃ āraddhaṃ. Dānena sambhūtānīti dānamayena puññakiriyavatthunā sammadeva bhūtiṃ vaḍḍhiṃ pattāni. Saccena ariyavohārena sammadeva bhūtāni uppannāni saccasambhūtānīti āha ‘‘saccaṃ nāma saccavāditā’’ti. Sesasīlanti aṭṭhavidhaariyavohārato aññasīlaṃ. Nihitanti tasmiṃ kule pubbapurisehi nidhānabhāvena nihitaṃ. Duppayuttāti kasivāṇijjādivasena duṭṭhu payuttā kammantā. Vipajjantīti nassanti. Kulaṅgāroti kulassa aṅgārasadiso vināsakapuggalo. Aniccatāti maraṇaṃ. Tasmiṃ kule padhānapurisānaṃ bhogānaṃ vā sabbaso vināso. Tenāha ‘‘hutvā abhāvo’’tiādi.

คำว่า อิโตโสคามณีติอาทิ เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงว่าไม่มีความไม่พึงปรารถนาเกิดขึ้นด้วยการให้ภิกษาแก่ภิกษุของตนและแก่ผู้อื่นที่ปรารถนาประโยชน์. คำว่า ทาเนนะสัมภูตานิ คือ ถึงความเจริญอย่างดีด้วยวัตถุแห่งบุญกิริยาที่สำเร็จด้วยทาน. คำว่า สัจเจนะ คือ เกิดขึ้นอย่างดีด้วยอริยโวหารที่เป็นสัจจะ จึงชื่อว่าสัจจสัมภูตานิ. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ชื่อว่าสัจจะ คือ การพูดจริง’. คำว่า เสสสีลัง คือ ศีลอื่นจากอริยโวหาร ๘ อย่าง. คำว่า นิหิตัง คือ ถูกเก็บไว้ในตระกูลนั้นโดยบรรพบุรุษในฐานะเป็นขุมทรัพย์. คำว่า ทุปปยุตตา คือ การงานที่ประกอบไม่ดี เช่น การทำนา การค้าขาย เป็นต้น. คำว่า วิปัชชันติ คือ ย่อมพินาศ. คำว่า กุลังคาโร คือ บุคคลผู้ทำลายตระกูลเหมือนถ่านเพลิง. คำว่า อนิจจตา คือ ความตาย. หรือความพินาศโดยสิ้นเชิงของทรัพย์สมบัติของบุรุษผู้เป็นประธานในตระกูลนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ความไม่มีหลังจากมี’ เป็นต้น.

---

Kulasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากุลสูตร จบ.

---

10. Maṇicūḷakasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถามณิจูฬกสูตร

---

362. Taṃ parisanti taṃ rājantepure nisinnaṃ rājaparisaṃ. Nayaggāheti kutocipi asutvā kevalaṃ attano eva matiyā nayaggahaṇe ṭhatvā.

๓๖๒. คำว่า ตังปะริสัง คือ ราชบริษัทที่นั่งอยู่ในพระราชวังนั้น. คำว่า นยัคคาเหติ คือ ไม่ได้ฟังจากที่ใด ๆ เลย แต่ตั้งอยู่ในความยึดถือนัยด้วยความคิดของตนเท่านั้น.

---

Kāretuṃ vaṭṭati sati sambhave paṭisaṅkhārassa, senāsanavināso na ajjhupekkhitabboti adhippāyo. Attano ettha kiccāvasāne yaṃ gihīnaṃyeva santakaṃ tāvakālikaṃ, taṃ gihivikatanti āha ‘‘gihivikataṃ katvā’’ti. Na vadāmi pabbajjitāsāruppato.

พึงกระทำได้ ถ้ามีการปฏิสังขรณ์ที่เป็นไปได้ ความพินาศของเสนาสนะไม่พึงเพิกเฉย นี่คือความหมาย. สิ่งใดเป็นของคฤหัสถ์เท่านั้นชั่วคราวในที่สุดแห่งกิจของตนในที่นี้ สิ่งนั้นชื่อว่ากิหิวิกตะ. พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘กระทำสิ่งที่คฤหัสถ์พึงกระทำ’. เราไม่กล่าวเพราะไม่เหมาะสมกับบรรพชิต.

---

Maṇicūḷakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถามณิจูฬกสูตร จบ.

---

11. Bhadrakasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาภัทรกสูตร

---

363. Evaṃnāmaketi [Pg.384] mallā nāma jānapadino rājakumārā, nesaṃ nivāsatāya ‘‘mallā’’icceva bahuvacanavasena laddhanāmattā evaṃnāmake janapade. Natthi etassa pattiyā kālantarasaññito kāloti akālo, so eva akāliko. Tenāha – ‘‘kālaṃ anatikkamitvā pattenā’’ti. So pana ‘‘yaṃkiñci dukkhaṃ uppajjamānaṃ uppajjati, sabbaṃ taṃ chandamūlaka’’nti evaṃ vutto dukkhassa chandamūlabhāvo, evaṃ chandamūlakassa dukkhassa kathitattā ‘‘imasmiṃ sutte vaṭṭadukkhaṃ kathita’’nti vuttaṃ.

๓๖๓. คำว่า เอวังนามเกติ คือ ในชนบทชื่ออย่างนี้ เพราะพวกมัลละเป็นราชกุมารชาวชนบท และเพราะเป็นที่อยู่ของพวกเขา จึงได้ชื่อว่า ‘มัลละ’ ด้วยคำพหูพจน์อย่างนี้. คำว่า อกาโล คือ กาลที่ไม่มีการกำหนดเวลาสำหรับการบรรลุนี้. กาลนั้นแหละชื่อว่าอกาลิโก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘อันบุคคลบรรลุโดยไม่ล่วงเลยกาล’. ส่วนความที่ทุกข์มีฉันทะเป็นมูลที่กล่าวไว้ว่า ‘ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล’ อย่างนี้ เพราะได้กล่าวถึงทุกข์ที่มีฉันทะเป็นมูลอย่างนี้ จึงกล่าวว่า ‘ในสูตรนี้ได้กล่าวถึงวัฏฏทุกข์’.

---

Bhadrakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาภัทรกสูตร จบ.

---

12. Rāsiyasuttavaṇṇanā

๑๒. อรรถกถาราสิยสูตร

---

364. Rāsiṃ katvā mārapāsavasena, tatrāpi antarabhedena vibhajitvā pucchitabbapañhe ekato rāsiṃ katvā. Tapanaṃ attaparitāpanaṃ tapo, so etassa atthīti tapassī, taṃ tapassiṃ. So pana taṃ tapaṃ nissāya ṭhito nāma hotīti vuttaṃ ‘‘tapanissitaka’’nti. So pana anekākārabhedena lūkhaṃ pharusaṃ jīvanasīlattā lūkhajīvī nāma. Tenāha ‘‘lūkhajīvika’’nti. Majjhimāya paṭipattiyā uppathabhāvena avaniyā gandhabbāti antā, tato eva lāmakattā antā. Lāmakampi ‘‘anto’’ti vuccati ‘‘antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ (itivu. 91; saṃ. ni. 3.80), eko anto’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 2.15; 3.90). Aṭṭhakathāyaṃ pana aññamaññaādhārabhāvaṃ urīkatvā ‘‘koṭṭhāsā’’ti vuttaṃ. Hīno gāmoti pāḷi. Gāma-saddo hīnapariyāyoti adhippāyenāha ‘‘gāmmo’’ti. Gāme bhavoti gāmmo. Gāma-saddo cettha gāmavāsivisayo ‘‘gāmo āgato’’tiādīsu viya. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘gāmavāsīnaṃ dhammo’’ti vuttaṃ, tesaṃ cārittanti attho. Atta-saddo idha sarīrapariyāyo ‘‘attantapo’’tiādīsu viyāti āha ‘‘sarīradukkhakaraṇanti attho’’ti.

๓๖๔. รวบรวมเป็นกองตามบ่วงแห่งมาร แม้ในที่นั้นก็แบ่งโดยความแตกต่างภายใน แล้วรวบรวมปัญหาที่ควรสอบถามไว้เป็นกองเดียวกัน การเผาผลาญ คือการยังตนให้เดือดร้อน ชื่อว่า ตบะ ผู้มีตบะนั้น ชื่อว่า ตปัสสี (ผู้บำเพ็ญตบะ) ซึ่งตปัสสีนั้น อนึ่ง ท่านผู้นั้นชื่อว่าตั้งอยู่แล้วอาศัยตบะนั้น จึงกล่าวว่า "ตปนิสสิตกะ" (ผู้เนื่องด้วยตบะ) อนึ่ง ท่านผู้นั้นชื่อว่า ลูขชีวี (ผู้มีชีวิตเศร้าหมอง) เพราะมีปกติเป็นอยู่ด้วยความหยาบกระด้างอันต่างกันด้วยอาการหลายอย่าง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ลูขชีวิกะ" (ผู้มีชีวิตเศร้าหมอง) อนฺตา (ที่สุด) คือการเป็นทางผิดของมัชฌิมาปฏิปทา เป็นทางที่สัตว์ไม่พึงไป เพราะเหตุนั้นจึงเป็นที่สุด เพราะความเลวทราม แม้สิ่งที่เลวทรามก็เรียกว่า "อันตะ" ดังในประโยคมีอาทิว่า "ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นที่สุดแห่งการเลี้ยงชีพ" (อิติ. 91; สํ. สฬา. 3.80), "ที่สุดอย่างหนึ่ง" (สํ. นิทาน. 2.15; 3.90) ส่วนในอรรถกถา กล่าวว่า "ส่วน" โดยถือเอาความเป็นที่อาศัยซึ่งกันและกัน "หีโน คาโม" เป็นบาลี ด้วยความหมายว่า คำว่า "คามะ" เป็นไวพจน์ของคำว่า "หีน" (เลวทราม) จึงกล่าวว่า "คัมโม" (เป็นของชาวบ้าน, เลวทราม) "คัมโม" คือ สิ่งที่เกิดในบ้าน ในที่นี้ คำว่า "คามะ" เป็นวิสัยของชาวบ้าน เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "ชาวบ้านมาแล้ว" ส่วนในอรรถกถา กล่าวว่า "ธรรมของชาวบ้าน" หมายถึง จริยาของชาวบ้านเหล่านั้น คำว่า "อัตตะ" ในที่นี้เป็นไวพจน์ของคำว่า "สรีระ" เหมือนในประโยคมีอาทิว่า "อัตตัตตโป" (ผู้ยังตนให้ลำบาก) จึงกล่าวว่า "หมายถึง การกระทำความลำบากแก่ร่างกาย"

---

Etthāti [Pg.385] etasmiṃ tapanissitagarahitabbapade kasmā antadvayamajjhimapaṭipadāgahaṇaṃ? Attakilamathānuyogo tāva gayhatu idamatthitāyāti adhippāyo. Kāmabhogītapanissitakanijjaravatthūnaṃ dassane yathādhippetassa atthassa vibhajitvā kathanaṃ sambhavatīti te dassetvā adhippetattho kathito.

ในที่นี้ คือในบทที่ควรติเตียนว่า "ตปนิสสิตะ" (ผู้เนื่องด้วยตบะ) เหตุใดจึงทรงถือเอาที่สุดสองอย่างและมัชฌิมาปฏิปทา? มีความหมายว่า ขอให้ทรงถือเอาอัตตกิลมถานุโยค (การประกอบตนให้ลำบาก) ก่อน เพราะมีอยู่จริง เพราะการแสดงวัตถุคือ กามโภคี ตปนิสสิตะ และนิชชรา ย่อมเป็นไปได้ที่จะจำแนกและกล่าวความหมายที่ทรงประสงค์ไว้ ดังนั้น เมื่อทรงแสดงสิ่งเหล่านั้นแล้ว ความหมายที่ทรงประสงค์จึงถูกกล่าวแล้ว

---

Tamatthanti yo ‘‘kāmabhogītapanissitakesu garahitabbeyeva garahati, pasaṃsitabbeyeva ca pasaṃsatī’’ti vutto attho, tamatthaṃ pakāsento. Sāhasikakammenāti ayuttena kammena. Dhammena ca adhammena cāti dhammikena adhammikena ca. Ayoniso pavattaṃ bāhirakaṃ sandhāya codako ‘‘katha’’ntiādimāha. Itaro nayidaṃ tādisaṃ attaparitāpanaṃ adhippetaṃ, atha kho yoniso pavattaṃ sāsanikamevāti dassento ‘‘caturaṅgavīriyavasena cā’’ti āha. Tattha ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatū’’tiādinā (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22.237; a. ni. 2.5) nayena vuttā sarīrenirapekkhavipassanāya ussukkāpanavasena pavattā vīriyabhāvanā ‘‘caturaṅgavīriyavasenā’’ti vuttā. Tathā abbhokāsikanesajjikatapādinissitāva kilesanimmathanayogyā vīriyabhāvanā ‘‘dhutaṅgavasena cā’’ti vuttāti. Ariyamaggena nissesakilesānaṃ pajahanā nijjarā. Sā ca attapaccakkhatāya sandiṭṭhikā tiṇṇaṃ mūlakilesānaṃ pajahanena ‘‘tisso’’ti ca vuttā. Tenāha ‘‘ekopī’’tiādi.

"ซึ่งความหมายนั้น" คือความหมายที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมติเตียนเฉพาะสิ่งที่ควรติเตียนในกามโภคีและตปนิสสิตะ และย่อมสรรเสริญเฉพาะสิ่งที่ควรสรรเสริญ" เมื่อทรงประกาศความหมายนั้น "ด้วยกรรมที่หักหาญ" คือด้วยกรรมที่ไม่สมควร "ด้วยธรรมและอธรรม" คือด้วยธรรมและอธรรม ผู้ทักท้วงหมายถึงสิ่งภายนอกที่ดำเนินไปโดยไม่แยบคาย จึงกล่าวว่า "อย่างไร" เป็นต้น ส่วนอีกฝ่ายหนึ่งแสดงว่า การยังตนให้เดือดร้อนเช่นนี้ไม่เป็นที่ประสงค์ แต่เป็นไปโดยแยบคายในพระศาสนาเท่านั้น จึงกล่าวว่า "และด้วยอำนาจแห่งจตุรงควิริยะ" ในที่นั้น การเจริญวิริยะที่ดำเนินไปโดยการกระตุ้นวิปัสสนาที่ไม่ห่วงใยในร่างกาย ซึ่งกล่าวไว้โดยนัยมีอาทิว่า "แม้หนัง เอ็น และกระดูกจงเหลืออยู่เถิด" (ม. อุ. 2.184; สํ. นิทาน. 2.22.237; อ. จตุกฺก. 2.5) เรียกว่า "ด้วยอำนาจแห่งจตุรงควิริยะ" เช่นเดียวกัน การเจริญวิริยะที่เหมาะสมแก่การขจัดกิเลส ซึ่งอาศัยตบะมีอาทิเช่น การอยู่กลางแจ้ง การไม่นอน เรียกว่า "ด้วยอำนาจแห่งธุดงค์" นิชชรา คือการละกิเลสทั้งปวงด้วยอริยมรรค และนิชชรานั้นเป็นสิ่งที่เห็นได้ด้วยตนเอง เพราะการละกิเลสมูล 3 อย่าง จึงเรียกว่า "สาม" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "แม้คนเดียว" เป็นต้น

---

Rāsiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา ราสิยสูตร จบแล้ว

---

13. Pāṭaliyasuttavaṇṇanā

๑๓. อรรถกถา ปาฏลิยสูตร

---

365. ‘‘Māyañcāhaṃ pajānāmī’’ti vacanaṃ kāmaṃ tesaṃ māyāvībhāvadassanaparaṃ, bhagavato pana māyāsāṭheyyādikassa sabbassa pāpadhammassa bodhimūle eva setughāto, tasmā sabbaso pahīnamāyo, sabbaññutāya māyaṃ aññe ca ñeyye sabbaso jānāti. Tena vuttaṃ ‘‘māyañcāhaṃ, gāmaṇi, pajānāmī’’tiādi. Māyañca pajānāmīti na kevalamahaṃ māyaṃ eva jānāmi, atha kho aññampi idañcidañca jānāmīti.

๓๖๕. คำว่า "เราย่อมรู้ซึ่งมายา" แม้จะมุ่งแสดงความเป็นผู้มีมายาของคนเหล่านั้น แต่สำหรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว บาปธรรมทั้งปวงมีมายาและสาเถยยะเป็นต้น ได้ถูกทำลายสะพานลงที่โคนต้นโพธิ์แล้ว เพราะฉะนั้น พระองค์จึงเป็นผู้มีมายาอันละได้โดยสิ้นเชิง และด้วยความเป็นสัพพัญญู พระองค์ย่อมทรงรู้ซึ่งมายาและสิ่งอื่นที่ควรรู้ทั้งปวงโดยสิ้นเชิง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ดูกรคามณี เราย่อมรู้ซึ่งมายา" เป็นต้น "เราย่อมรู้ซึ่งมายา" หมายความว่า เรามิใช่รู้เฉพาะมายาเท่านั้น แต่เราย่อมรู้อื่นๆ อีกหลายอย่าง

---

Itthikāmehīti [Pg.386] itthīhi ceva tadaññakāmehi ca. Ekasmiṃ ṭhāneti ekasmiṃ padese. Ekekasseva āgantukassa gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā. Sattianurūpenāti vibhavasattianurūpena. Balānurūpenāti parivārabalānurūpena. Sattianurūpenāti vā saddhāsattianurūpena. Balānurūpenāti vibhavabalānurūpena. Dhammesu samādhi dasakusaladhammesu samādhānaṃ. Aggahitacittatā pariyuṭṭhakāritā. Tena lokiyasīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi ca vuttā. Tathā cāha – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). Tattha patiṭṭhitassa upari kattabbaṃ dassetuṃ ‘‘dhammasamādhismiṃ ṭhito’’tiādi vuttaṃ. Ayaṃ paṭipadāti tassa kammaphalavādino satthu vacanaṃ sabbesañca ayaṃ mayhaṃ sīlasaṃvarabrahmavihārabhāvanāsaṅkhātāpaṭipadā anaparādhakatāya eva saṃvattati. Jayaggāhoti ubhayathāpi mayhaṃ kāci jāni natthi.

"ด้วยกามทั้งหลายอันเป็นของสตรี" คือด้วยสตรีและกามอื่นๆ "ในที่แห่งหนึ่ง" คือในประเทศแห่งหนึ่ง แก่คฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้มาแต่ละคน "ตามกำลัง" คือตามกำลังแห่งทรัพย์สมบัติ "ตามกำลัง" คือตามกำลังแห่งบริวาร หรือ "ตามกำลัง" คือตามกำลังแห่งศรัทธา "ตามกำลัง" คือตามกำลังแห่งทรัพย์สมบัติ "สมาธิในธรรมทั้งหลาย" คือการตั้งมั่นในกุศลธรรม 10 ประการ ความที่จิตไม่ถูกยึดไว้ คือความที่จิตไม่ถูกกิเลสครอบงำ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงโลกิยสีลวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งศีลทางโลก) และทิฏฐิวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งทิฏฐิ) และพระองค์ตรัสไว้ว่า "อะไรเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย? ศีลที่บริสุทธิ์ดีแล้วและทิฏฐิที่ตรง" (สํ. มหา. 5.369) เพื่อแสดงสิ่งที่ควรทำต่อไปสำหรับผู้ที่ตั้งมั่นในที่นั้น จึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่ในธรรมสมาธิ" เป็นต้น "ปฏิปทานี้" คือคำของพระศาสดาผู้กล่าวเรื่องกรรมและผลของกรรม และปฏิปทานี้ของข้าพเจ้าอันนับว่าเป็นการเจริญศีลสังวรและพรหมวิหาร ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่ผิดเท่านั้น "ชัยชนะ" คือไม่ว่าในทางใด ข้าพเจ้าก็ไม่มีความเสียหายใดๆ

---

Pañca dhammā dhammasamādhi nāma, vipassanāmaggaphaladhammamattaṃ vā. Tatiyavikappe sīlādivisuddhiyā saddhiṃ brahmavihārā yathāvuttatividhadhammāvahattā eva dhammasamādhi nāma. Pūrentassa uppannā cittekaggatāti vuttakhaṇikacittekaggatā. Sāpi cittassa samādhānato ‘‘cittasamādhī’’ti vuttā, tassa paṭipakkhaṃ vikkhambhantī samucchindantī ca hutvā pavattā yathāvuttasamādhi eva visesena cittasamādhi nāma.

ธรรม 5 ประการ ชื่อว่า ธรรมสมาธิ หรือเป็นเพียงวิปัสสนา มรรค และผลธรรม ในวิกัลป์ที่ 3 พรหมวิหารพร้อมด้วยสีลวิสุทธิเป็นต้น ย่อมนำมาซึ่งธรรม 3 ชนิดตามที่กล่าวมาแล้ว จึงชื่อว่า ธรรมสมาธิ "จิตเตกัคคตาที่เกิดขึ้นแก่ผู้บำเพ็ญ" คือจิตเตกัคคตาชั่วขณะที่กล่าวมาแล้ว จิตเตกัคคตานั้นก็เรียกว่า "จิตตสมาธิ" เพราะการตั้งมั่นแห่งจิต และสมาธิที่กล่าวมาแล้วนั้นเองที่ดำเนินไปโดยการข่มขี่และตัดขาดซึ่งปฏิปักษ์ของจิตเตกัคคตานั้น จึงชื่อว่า จิตตสมาธิโดยเฉพาะ

---

Pāṭaliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา ปาฏลิยสูตร จบแล้ว

---

Gāmaṇisaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถา คามณีสังยุตต์ จบแล้ว

---

9. Asaṅkhatasaṃyuttaṃ

๙. อสังขตสังยุตต์

---

1. Paṭhamavaggo

๑. วรรคที่ 1

---

1-11. Kāyagatāsatisuttādivaṇṇanā

อรรถกถา กายคตาสติสูตรเป็นต้น ที่ 1-11

---

366-376. Asaṅkhatanti [Pg.387] na saṅkhataṃ hetupaccayeti. Tenāha ‘‘akata’’nti. Hitaṃ esantenāti mettāyantena. Anukampamānenāti karuṇāyantena. Upādāyāti ādiyitvāti ayamatthotiāha ‘‘cittena pariggahetvā’’ti. Aviparītadhammadesanāti aviparītadhammassa desanā, paṭipattimpi sāvakā viya garuko bhagavā. Dāyajjaṃ attano adhiṭṭhitaṃ niyyāteti.

๓๖๖-๓๗๖. บทว่า อสงฺขตํ ความว่า ไม่ถูกปรุงแต่งด้วยเหตุและปัจจัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อกตํ (อันปัจจัยไม่ทำแล้ว). บทว่า หิตํ เอสนฺเตน ความว่า ผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลด้วยเมตตา. บทว่า อนุกมฺปมาเนน ความว่า ผู้เอ็นดูด้วยกรุณา. บทว่า อุปาทาย ความว่า ถือเอาแล้ว อธิบายว่า ยึดถือด้วยจิต เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า จิตฺเตน ปริคฺคเหตฺวา. บทว่า อวิปรีตธมฺมเทสนา ความว่า การแสดงธรรมที่ไม่ผิดเพี้ยน แม้ในด้านการปฏิบัติ พระผู้มีพระภาคก็ทรงเป็นผู้หนักแน่น (เป็นที่เคารพ) เหมือนพระสาวกทั้งหลาย ทรงมอบมรดกที่ทรงอธิษฐานไว้ของพระองค์เอง

---

Bhikkhāsampattikālādīnaṃ sattannaṃ sappāyānaṃ sampattiyā labbhanakāle. Vipattikāle pana ettha vuttavipariyāyena attho veditabbo. Bhāriyanti dukkhabahulatāya dāruṇaṃ. Amhākaṃ santikā laddhabbā. Tumhākaṃ anusāsanīti tumhākaṃ dātabbā anusāsanī.

ในเวลาที่ได้ความถึงพร้อมแห่งสัปปายะ 7 อย่าง มีความถึงพร้อมแห่งกาลและภิกษาเป็นต้น ส่วนในเวลาวิบัติ พึงทราบความหมายโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในที่นี้. บทว่า ภาริยํ ความว่า หนักหน่วงเพราะมีความทุกข์มาก. บทว่า อมฺหากํ สนฺติกา ลทฺธพฺพา ความว่า พึงได้รับจากสำนักของเรา. บทว่า ตุมฺหากํ อนุสาสนี ความว่า คำสั่งสอนที่ควรให้แก่พวกเธอ

---

Kāyagatāsatisuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนากายคตาสติสูตรเป็นต้น จบแล้ว

---

2. Dutiyavaggo

๒. วรรคที่ 2

---

23-33. Asaṅkhatasuttādivaṇṇanā

๒๓-๓๓. การพรรณนาอสังขตสูตรเป็นต้น

---

377-409. Tattha ca natthi ettha taṇhāsaṅkhātaṃ nataṃ, natthi etasmiṃ vā adhigate puggalabhāvoti anataṃ. Anāsavanti etthāpi eseva nayo. Saccadhammatāya saccaṃ. Vaṭṭadukkhato pārametīti pāraṃ. Saṇhaṭṭhenāti sukhumaṭṭhena nipuṇaṃ. Tato eva duddasatāya. Ajajjaraṃ niccasabhāvattā. Natthi etassa nidassananti vā anidassanaṃ. Etasmiṃ adhigate natthi saṃsāre. Papañcanti vā nippapañcaṃ.

๓๗๗-๔๐๙. ในสูตรเหล่านั้น บทว่า อนตํ ความว่า ในธรรมนี้ไม่มีความน้อมไปที่นับว่าตัณหา หรือเมื่อบรรลุธรรมนี้แล้ว ย่อมไม่มีความเป็นบุคคล. แม้ในบทว่า อนาสวํ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า สจฺจํ เพราะมีความเป็นสัจธรรม. บทว่า ปารํ เพราะนำไปสู่ฝั่งจากทุกข์ในวัฏฏะ. บทว่า สณฺหฏฺเฐน ความว่า โดยความหมายว่าละเอียด ประณีต. เพราะเหตุนั้นเอง จึงชื่อว่า ดูได้ยาก (ทุทฺทส). บทว่า อชชฺชรํ เพราะมีสภาพยั่งยืนเป็นนิจ. บทว่า อนิทสฺสนํ ความว่า หรือเพราะไม่มีเครื่องแสดงของธรรมนี้. เมื่อบรรลุธรรมนี้แล้ว ย่อมไม่มีในสังสารวัฏ. บทว่า นิปฺปปญฺจํ ความว่า หรือเพราะไม่มีปปัญจธรรม

---

Etasmiṃ [Pg.388] adhigate puggalassa maraṇaṃ natthīti vā amataṃ. Atappakaṭṭhena vā paṇītaṃ. Sukhahetutāya vā sivaṃ. Taṇhā khīyanti etthāti taṇhakkhayaṃ.

บทว่า อมตํ ความว่า หรือเมื่อบรรลุธรรมนี้แล้ว ความตายของบุคคลย่อมไม่มี. บทว่า ปณีตํ เพราะมีความหมายว่าไม่เดือดร้อน. บทว่า สิวํ เพราะเป็นเหตุแห่งความสุข. บทว่า ตณฺหากฺขยํ ความว่า ตัณหาทั้งหลายย่อมสิ้นไปในธรรมนี้

---

Aññassa tādisassa abhāvato vimhāpanīyatāya abhūtamevāti. Kutoci paccayato anibbattameva hutvā bhūtaṃ vijjamānaṃ. Tenāha ‘‘ajātaṃ hutvā atthī’’ti. Natthi ettha dukkhanti niddukkhaṃ, tassa bhāvo niddukkhattaṃ. Tasmā anītikaṃ ītirahitaṃ. Vānaṃ vuccati taṇhā, tadabhāvena nibbānaṃ. Byābajjhaṃ vuccati dukkhaṃ, tadabhāvena abyābajjhaṃ. Paramatthato saccato suddhibhāvena. Kāmā eva puthujjanehi allīyitabbato ālayā. Esa nayo sesesupi. Patiṭṭhaṭṭhenāti patiṭṭhābhāvena vaṭṭadukkhato muccitukāmānaṃ dīpasadisaṃ oghehi anajjhottharaṇīyattā. Allīyitabbayuttaṭṭhenāti allīyituṃ arahabhāvato. Tāyanaṭṭhenāti saparatāyanaṭṭhena. Bhayasaraṇaṭṭhenāti bhayassa hiṃsanaṭṭhena. Seṭṭhaṃ uttamaṃ. Gatīti gandhabbaṭṭhānaṃ.

บทว่า อภูตเมวาติ ความว่า เพราะไม่มีสิ่งอื่นที่เหมือนกันนั้น และเพราะเป็นสิ่งที่น่าอัศจรรย์. บทว่า ภูตํ วิชฺชมานํ ความว่า เป็นสิ่งที่มีอยู่จริงโดยไม่เกิดจากปัจจัยใดๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อชาตํ หุตฺวา อตฺถิ (เป็นสิ่งที่มีอยู่โดยไม่เกิด). บทว่า นิทฺทุคฺขํ ความว่า ในธรรมนี้ไม่มีทุกข์ ภาวะแห่งธรรมที่ไม่มีทุกข์นั้น ชื่อว่า นิทฺทุคฺขตฺตํ. เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อนีติกํ คือปราศจากอุปัทวะ. ตัณหาเรียกว่า วานะ เพราะไม่มีตัณหานั้นจึงชื่อว่า นิพพาน. ทุกข์เรียกว่า พยาพัชชะ เพราะไม่มีทุกข์นั้นจึงชื่อว่า อพยาพัชชะ. โดยปรมัตถ์ โดยสัจจะ โดยความเป็นของบริสุทธิ์. กามนั่นเองชื่อว่า อาลัย เพราะเป็นสิ่งที่ปุถุชนพึงติดสอยห้อยตาม. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. บทว่า ปติฏฺฐฏฺเฐน ความว่า โดยความเป็นที่ตั้ง คือโดยความเป็นที่พึ่งพิง เป็นดุจเกาะสำหรับผู้ปรารถนาจะพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะ เพราะเป็นสิ่งที่ห้วงน้ำ (โอฆะ) ไม่อาจท่วมทับได้. บทว่า อลฺลียิตพฺพยุตฺตฏฺเฐน ความว่า โดยความหมายว่าควรแก่การเข้าถึง. บทว่า ตายนฏฺเฐน ความว่า โดยความหมายว่าคุ้มครองตนและผู้อื่น. บทว่า ภยสรณฏฺเฐน ความว่า โดยความหมายว่ากำจัดภัย. บทว่า เสฏฺฐํ คือ ยอดเยี่ยม. บทว่า คติ คือ สถานที่ไป (ที่พึ่ง)

---

Asaṅkhatasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอสังขตสูตรเป็นต้น จบแล้ว

---

Asaṅkhatasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอสังขตสังยุตต์ จบแล้ว

---

10. Abyākatasaṃyuttaṃ

๑๐. อัพยากตสังยุตต์

---

1. Khemāsuttavaṇṇanā

๑. การพรรณนาเขมาสูตร

---

410. Bimbisārassa [Pg.389] upāsikāti bimbisārassa orodhabhūtā upāsikā. Paṇḍiccaṃ sikkhitabhāvena. Veyyattiyaṃ visāradabhāvena. Visāradā nāma tihetukapaṭisandhisiddhasābhāvikapaññā, tāya samannāgatā.

๔๑๐. บทว่า พิมฺพืสารสฺส อุปาสิกา ความว่า อุบาสิกาผู้เป็นพระสนมของพระเจ้าพิมพิสาร. บทว่า ปณฺฑิจฺจํ เพราะความเป็นผู้ศึกษามาแล้ว. บทว่า เวยฺยตฺติยํ เพราะความเป็นผู้แกล้วกล้า. ที่ชื่อว่า วิสารทา ได้แก่ ปัญญาตามธรรมชาติที่สำเร็จด้วยปฏิสนธิอันประกอบด้วยเหตุ 3 (ไตรเหตุ) พระเถรีประกอบด้วยปัญญานั้น

---

Acchiddakagaṇanāya kusaloti navantagaṇanāya kusalo. Aṅgulimuddāya gaṇanāya kusaloti aṅgulikāya eva gaṇanāya kusalo seyyathāpi pādasikā. Piṇḍagaṇanāyāti saṅkalanapaṭuppannakārino piṇḍavasena gaṇanā. Tathāgatoti khīṇāsavo, tathāgataṃ sandhāya pucchatīti khīṇāsavoti cassa arahattaphalavasibhāvitakhandhe upādāya ayaṃ paññatti hoti. Tesu khandhesu sati khīṇāsavā sattasaṅkhātā hontīti vohārena paññapetuṃ sakkā bhaveyya, asantesu na sakkā, tasmā paraṃ maraṇāti vuttattā tesaṃ abhāvā ‘‘abyākatameta’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ tesaṃ abhāvato ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti puṭṭhāya ‘‘āmā’’ti paṭijānitabbā siyā, taṃ pana sattasaṅkhātassa pucchitattā na paṭiññātanti daṭṭhabbaṃ. Yena rūpenāti sattatathāgate vuttarūpaṃ sabbaññutathāgate paṭikkhipituṃ ‘‘taṃ rūpa’’ntiādi vuttaṃ. Yaṃ upādāyāti yaṃ khandhapañcakaṃ upādāya. Tadabhāvenāti tassa khandhapañcakassa abhāvena. Tassā paññattiyāti sattapaññattiyā abhāvaṃ. Niruddhaṃ na nidasseti.

บทว่า อจฺฉิทฺทกคณนาย กุสโล ความว่า เป็นผู้ฉลาดในการนับไม่ให้ขาดสาย คือฉลาดในการนับจนถึงที่สุด. บทว่า องฺคุลิมุทฺทาย คณนาย กุสโล ความว่า เป็นผู้ฉลาดในการนับด้วยนิ้วมือทีเดียว เหมือนอย่างนักคำนวณ. บทว่า ปิณฺฑคณนาย ความว่า การนับโดยส่วนรวมของผู้ทำการคำนวณที่เกิดขึ้นในขณะนั้น. บทว่า ตถาคโต คือ พระขีณาสพ ท่านถามหมายถึงพระตถาคตคือพระขีณาสพ และบัญญัตินี้มีขึ้นโดยอาศัยขันธ์ที่พระขีณาสพผู้บรรลุวสีภาวะในอรหัตตผลได้อบรมแล้ว. เมื่อขันธ์เหล่านั้นมีอยู่ ก็อาจบัญญัติโดยโวหารได้ว่า พระขีณาสพทั้งหลายที่นับว่าเป็นสัตว์มีอยู่ เมื่อขันธ์ไม่มีก็ไม่อาจบัญญัติได้ เพราะเหตุนั้น เมื่อกล่าวว่า 'หลังจากตายแล้ว' และเพราะขันธ์เหล่านั้นไม่มีอยู่ จึงตรัสว่า 'สิ่งนี้เป็นอัพยากฤต'. หากเป็นเช่นนั้น เพราะขันธ์เหล่านั้นไม่มีอยู่ เมื่อถูกถามว่า 'พระตถาคตไม่มีหลังจากตายแล้วหรือ' ก็ควรจะรับรองว่า 'ใช่' แต่พึงทราบว่า ที่ไม่รับรองเช่นนั้น ก็เพราะคำถามนั้นถามถึงสิ่งที่นับว่าเป็นสัตว์. บทว่า เยน รูปเน ความว่า เพื่อจะปฏิเสธรูปที่กล่าวถึงในพระตถาคตที่นับว่าเป็นสัตว์ ในพระตถาคตผู้สัพพัญญู ท่านจึงกล่าวว่า ตํ รูปํ เป็นต้น. บทว่า ยํ อุปาทาย ความว่า อาศัยขันธ์ 5 ใด. บทว่า ตทภาเวน ความว่า เพราะความไม่มีแห่งขันธ์ 5 นั้น. บทว่า ตสฺสา ปญฺญตฺติยา ความว่า เพราะความไม่มีแห่งบัญญัติว่าเป็นสัตว์. บทว่า นิรุทฺธํ น นิทสฺเสติ ความว่า ย่อมไม่แสดงสิ่งที่ดับไปแล้ว

---

Khemāya theriyā vuttaṃ paṭhamaṃ suttaṃ bhagavato seṭṭhatthadīpanato aggapadāvacaraṃva hotīti vuttaṃ ‘‘aggapadasmi’’nti.

พระสูตรแรกที่พระเขมาเถรีกล่าวไว้ ย่อมเป็นดุจบทอันยอดเยี่ยม เพราะแสดงอรรถอันประเสริฐของพระผู้มีพระภาคเจ้า จึงตรัสว่า อคฺคปทสฺมึ (ในบทอันยอดเยี่ยม)

---

Khemāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเขมาสูตร จบแล้ว

---

2. Anurādhasuttavaṇṇanā

๒. การพรรณนาอนุราธสูตร

---

411. Idha saḷāyatanavagge saṅgāyanavasena saṅgītikārehi vuttaṃ.

๔๑๑. ในสฬายตนวรรคนี้ พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวไว้โดยนัยแห่งการสังคายนา

---

3-8. Paṭhamasāriputtakoṭṭhikasuttādivaṇṇanā

๓-๘. การพรรณนาปฐมสารีบุตรโกฏฐิกสูตรเป็นต้น

---

412-417. Rūpamattanti [Pg.390] ettha matta-saddo visesanivattiattho. Ko pana so visesoti? Yo bāhiraparikappito idha tathāgatoti vuccamāno attā. Anupalabbhiyasabhāvoti anupalabbhiyattā.

๔๑๒-๔๑๗. ในบทว่า รูปมตฺตํ นี้ คำว่า มตฺตะ มีอรรถว่าปฏิเสธคุณวิเศษ. คุณวิเศษนั้นคืออะไร? คืออัตตาที่ถูกสมมติจากภายนอก ซึ่งในที่นี้เรียกว่า ตถาคต. บทว่า อนุปลพฺภิยสภาโว ความว่า เพราะเป็นสิ่งที่ไม่อาจเข้าถึงได้

---

Paṭhamasāriputtakoṭṭhikasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาปฐมสารีบุตรโกฏฐิกสูตรเป็นต้น จบแล้ว

---

9. Kutūhalasālāsuttavaṇṇanā

๙. การพรรณนากูตูหฬศาลาสูตร

---

418. Nānāvidhanti taṃtaṃdiṭṭhivādapaṭisaṃyuttaṃ aññampi vā nānāvidhaṃ tiracchānakathaṃ. Bahūnaṃ kutūhaluppattiṭṭhānatoti yojanā. Yāva ābhassarabrahmalokā gacchatīti agginā kappavuṭṭhānakāle gacchati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Imañca kāyanti imaṃ rūpakāyaṃ. Cuticittena nikkhipatīti cuticittena bhijjamānena nikkhipati. Cuticittassa hi oraṃ sattarasamassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ kammajarūpaṃ cuticittena saddhiṃ nirujjhati, tato paraṃ kammajarūpaṃ na uppajjati. Yadi uppajjeyya, maraṇaṃ na siyā, cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpeti, āhārajassa ca asambhavo eva, utujaṃ pana vattateva. Yasmā paṭisandhikkhaṇe satto aññataraṇāya upapajjati nāma, cutikkhaṇe paṭisandhicittaṃ aladdhaṃ aññataraṇāya, tasmā vuttaṃ ‘‘cutikkhaṇe…pe… hotī’’ti.

๔๑๘. "นานาชนิด" คือ ติรัจฉานกถาที่เกี่ยวข้องกับทิฏฐิและวาทะต่างๆ หรือแม้ติรัจฉานกถาอย่างอื่นนานาชนิด. พึงประกอบความว่า เป็นที่ตั้งแห่งความตื่นเต้นของคนจำนวนมาก. "ย่อมไปจนถึงอาภัสสระพรหมโลก" คือ ย่อมไปในกาลที่กัปพินาศด้วยไฟ, ท่านกล่าวหมายถึงกาลนั้น. "และกายนี้" คือ รูปกายนี้. "ย่อมทอดทิ้งด้วยจุติจิต" คือ ย่อมทอดทิ้งด้วยจุติจิตที่กำลังแตกดับ. ด้วยว่า รูปที่เกิดจากกรรมซึ่งเกิดขึ้นในอุปปาทขณะของจิตดวงที่ 17 ก่อนจุติจิต ย่อมดับไปพร้อมกับจุติจิต, หลังจากนั้นรูปที่เกิดจากกรรมย่อมไม่เกิดขึ้น. หากเกิดขึ้น ความตายก็ไม่พึงมี, จุติจิตไม่ยังรูปให้ตั้งขึ้น, และรูปที่เกิดจากอาหารก็ไม่มีเลย, ส่วนรูปที่เกิดจากอุตุย่อมเป็นไปอยู่. เพราะเหตุที่ในขณะปฏิสนธิ สัตว์ย่อมเกิดในภพอื่น, ในขณะจุติ ปฏิสนธิจิตยังไม่ได้ภพอื่น, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ในขณะจุติ...เป...ย่อมเป็น".

---

Kutūhalasālāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถากูตูหฬศาลาสูตร จบแล้ว.

---

10. Ānandasuttavaṇṇanā

๑๐. อรรถกถาอานันทสูตร.

---

419. Tesaṃ laddhiyāti tesaṃ sassatavādānaṃ laddhiyā saddhiṃ etaṃ ‘‘atthattā’’ti vacanaṃ ekaṃ abhavissa. Tato eva anulomaṃ taṃ nābhavissa ñāṇassāti asāraṃ etanti adhippāyo. Api nu metassāti me etassa anattāti vipassanāñāṇassa anulomaṃ api nu abhavissa, vilomakameva tassa siyāti attho.

๔๑๙. "ด้วยลัทธิของพวกนั้น" คือ คำว่า "มีอัตตา" นี้ ย่อมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับลัทธิของพวกสัสสตวาทีเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงไม่เป็นไปตามญาณ, อธิบายว่า สิ่งนี้ไม่มีสาระ. "ก็สิ่งนี้..." คือ สิ่งนี้จะพึงเป็นไปตามวิปัสสนาญาณที่เห็นว่า "เป็นอนัตตา" ของเราหรือ? อธิบายว่า สิ่งนั้นพึงเป็นปฏิปักษ์ต่อวิปัสสนาญาณนั้นนั่นเอง.

---

Ānandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอานันทสูตร จบแล้ว.

---

11. Sabhiyakaccānasuttavaṇṇanā

๑๑. อรรถกถาสภิยกัจจานสูตร.

---

420. Yassapa’ssāti [Pg.391] pāṭhassa ayaṃ piṇḍattho ‘‘āvuso’’tiādi. Tatthāyaṃ sambandho – āvuso, yassapi puggalassa tīṇi vassāni vuṭṭho, ettakena kālena ‘‘hetumhi sati rūpītiādipaññāpanā hoti, asati na hotī’’ti ettakaṃ byākaraṇaṃ bhaveyya, tassa puggalassa ettakameva bahu, ko pana vādo atikkante! Ito atikkante dhammadesanānaye vādoyeva vattabbameva natthīti therassa pañhabyākaraṇaṃ sutvā paribbājako pītisomanassaṃ pavedesi.

๔๒๐. อรรถโดยย่อของบทว่า "ยสฺสปสฺส" นี้ คือ "อาวุโส" เป็นต้น. ในบทนั้นมีการเชื่อมโยงดังนี้ว่า อาวุโส บุคคลใดแม้บวชได้ 3 พรรษา, ในกาลเพียงเท่านี้ พึงมีการพยากรณ์เพียงเท่านี้ว่า "เมื่อมีเหตุ การบัญญัติว่ามีรูปเป็นต้นย่อมมี, เมื่อไม่มีเหตุ ย่อมไม่มี", สำหรับบุคคลนั้น เพียงเท่านี้ก็มากแล้ว, จะกล่าวไปไยถึงเมื่อกาลล่วงไป! เมื่อล่วงจากนี้ไป ในนัยแห่งการแสดงธรรม ย่อมไม่มีวาทะที่จะต้องกล่าวเลย, ปริพาชกได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระเถระแล้ว จึงได้แสดงความปีติโสมนัส.

---

Sabhiyakaccānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาสภิยกัจจานสูตร จบแล้ว.

---

Abyākatasaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอัพยากตสังยุตต์ จบแล้ว.

---

Sāratthappakāsiniyā saṃyuttanikāya-aṭṭhakathāya

สารัตถัปปกาสินี อรรถกถาสังยุตตนิกาย.

---

Saḷāyatanavaggavaṇṇanāya līnatthappakāsanā samattā.

การประกาศอรรถที่ลี้ลับในอรรถกถาสฬายตนวรรค จบแล้ว.